title: Kilianus: latijnsche gedichten
creator: Cornelis Kiel
text: '1 /<:• V ■' ■ V .. »=■.■■■ b' 4 - .. ■ . . « .. «... . _ ^-■■: ■ i- ■; a ■ V <\ y / / > * Xt.t^ wAV.\mL- \ lieUNO. on 6 1910 ■i. INLEIDING. et was het werk zijner uren van uitspanning ! Wanneer Comelis Kiel moS geslaafd was aan woordenboeken, wanneer zijn oog halfblind was getuurd op de proefbladen, dan was het hem eene welkomen verpoozing zich aan minder dorren arbeid neer te zetten, en voor een deel, hoe klein dan ook, den toom aan eigen vindingskracht te vieren. In die oogen- blikken van verademing, ruimde de noeste werker een hoekje op zijne zwaar beladen tafel in voor het blanke blaadje papier, dat zijne ontboezemingen zou ontvangen; hij verplaatste zich in eene andere wereld dan die van zijnen gewonen pennenarbeid, in een gebied, waar de groote dichters van oud Rome den scepter voerden, en, eerbiedig hun spoor drukkende, zorgvuldig wikkende en wegende, of zij voor die wending of dat woord den wenkbrauw niet zouden gefronst hebben, kleedde hij zijne gedachte in de taal, die voor elk geletterd mensch van zijnen tijd de taal van poezie, welsprekendheid en geleerdheid bij uitmuntendheid was, en in den vorm, die voor den eenigen gold, waarin beschaafd dichtwerk kon gegoten worden. Kiel verrichtte bij het maken zijner Latijnsche verzen meer nog den arbeid van eenen taalkundige, dan van — II — eenen dichter, en met de zoete begoocheling van ook eens een oorspronkelijk werk te scheppen paarde zich in zijnen geest, onbewust, het genoegen geenen stap buiten zijnen dagelijkschen en wel gekenden werkkring te stel- len. Hij was een zeer degeUjk taalgeleerde, en een zeer middelmatig dichter. Waarom wij de verzen uitgeven, die zoo weinig tot zijnen roem kunnen bijdragen ? Om- dat zij hem klaarblijkelijk lief waren, omdat een zijner geliefkoosde droomen moet geweest zijn, ze, in keurigen druk bijeenverzameld, te zien verschijnen, en om, door het verwezentlijken van zijnen wensch, eene laattijdige voldoening te brengen, en eene hulde te bewijzen aan den man, wien wij zooveel verschuldigd zijn. Cornelis was te DufFel geboren. Zijn grootvader en zijn vader woonden in dit dorp, op drie uren afstand van Antwerpen gelegen, en droegen er den.naam van Abts alias Kiel, of van Kiel. (i) In het lijkdichtje, dat Kiel schreef ter gelegenheid van Ortelius' dood, verklaart hij, dat hij zeventig jaar oud is, en ongeveer twee jaar in ouderdom verschilt met zijnen vriend, den beroemden aardrijkskundige. Ortelius (i) Zie levensbijzonderheden van Cornelis Kiel in zijne Levenschets door P. G^nard, Antwerpen, 1874 (overgedrukt uit de Toekotnsf). De inlichtingen, aangaande de betrekkingen tusschen Kielen Plantijn, zijn door schrijver dezes geput uit het archief van het Museum Plan- tin-Moretus. Ik verschil eenigszins met mijnen geleerden vriend over de schrijfwijze van Kilianus* Vlaamschen naam. Hij schrijft van Kiely ik KieL Mijne gronden zijn, dat Kilianus op de twee Vlaam- sche boeken, die hij bij Plantijn liet drukken, telkens zijnen naam Cornelis Kiel schreef en dat zijn handteeken C. Kiel luidde. In Plan- tijns registers hiet hij nu eens Kiel^ dan weer van Kiel ; de vorm Kiel is echter verreweg de meest gebruikte. — ra. — stierf in 1598 en werd geboren in 1527, van Kiel werd dusgeboren in 1528 of in 1329. Sweertius getuigt, dat Plantijn hem te Leuven ging opzoeken, om hem als correcteur in zijne drukkerij te gebruiken. Kiel kon dertig jaar oud zijn, toen hij bij Plantijn in dienst trad, en het is wel mogelijk, dat hij, na te Leuven gestudeerd te hebben, daar in eene drukke- rij gebezigd werd. De Antwerpsche drukker heeft ons den juisten dag doen kennen, waarop Kiel zijne taak van correcteur bij hem aanvaardde. In zijn dagboek teekende hij aan : « Op Zondag, 6 Maart, 1558 is Comelis hier komen wonen in den kost, en voor zijn gewoon werk moet hij ontvangen 13 stuivers in de week, behoudens hier van af te trekken de fouten, die in de drukkerij gedaan wor- den, volgens zijn geevenredigd aandeel. En ik zal hem ook betalen wat hij . daarbuiten zou kunnen verrichten, indien het geval zich voordeed. Ook heeft genoemde Comelis mij belooft zorg te dragen voor de letters, de pastei, de vormen en ander gereedschap der drukkerij : dat wil zeggen van ze te doen wegsluiten en in orde brengen door hen, die er voor aangesteld zijn. » Dus was Kiel belast met de dubbele taak van proefle- zer en meestergast ; hij woonde in de drukkerij en streek wekelijks het bescheiden loon van dertien stuivers op. Uit de met hem gesloten overeenkomst leeren "wij, dat Plantijn zijne correcteurs verantwoordeUjk stelde voor de fouten, die zij in hunne proeven hadden gelaten, en hen voor deze deed boeten door af te trekken op hunne dag- huur. Toeh Plantijn in 1562 het land moest verlaten, ver- volgd om schulden, en wellicht meer nog om geloofsza- ken, verloor Kiel natuurlijk zijnen post. Al wat zijn — IV — meester bezat aan meubelen, aan boeken, platen, letters en verderen alm werd in het openbaar verkocht, en voor een groot jaar hield de Plantijnsche drukkerij op te bestaan. In 1563, toen zij weder geopend werd, na Plantijns terugkeer, en aanmerkelijk in belangrijkheid toenam, dank aan het vennootschap, aangegaan door den drukker met een vijftal der voomaamste burgers van Antwerpen, keerde Kiel er al spoedig in terug. Wij zien, dat, reeds den 8° December 1363, Plantijn hem de som van drie en halven gulden betaalde om de Spraakleer van Brechtanus m het Vlaamsch te vertalen. Nergens vonden wij een bewijs, dat die vertaUng gedrukt werd. Den 14** Januari 1564 kende Plantijn hem 7 1/2 stui- vers toe voor elken vorm der Latijnsche dichters in 8°. Kiel was toen nog niet terug in de drukkerij komen wonen, maar had toch reeds zijne bezigheid van correc- teur hemomen, en werkte bij het stuk. Het jaar nadien zien wij hem in Plantijns huis temg- keeren. Deze laatste trof den24" Juni 1565 eene overeen- komst met Kiel, waarbij hij beloofde hem vier gulden te zullen betalen voor elke maand, dat hij zou bezig zijn aan het proeflezenvoor zekere persen en zetters. « Comelis is den24° Juni (1565) bij mij gekomen, teekent Plantijn aan, en ik heb zijnen kost niet gerekend. » Van den 24"* Febmari 1566 dagteekent eene nieuwe overeenkomst. « Voortaan, schrijft Plantijn, zal ik hem gedurende den tijd, dat ik slechts drie of vier persen in gang houd, twaalf stuivers per week betalen en den kost, en, in geval ik slechts twee persen houd, zal ik met den kost volstaan. » Van 1567 tot 1571 wint Kiel 12 stuivers in de week — V — en zijn naam is ingeschreven tusschen dien van de gewone gasten der drukkerij, die over het algemeen meer wonnen dan onze correcteur. Rekent men den kost van dezen aan 54 gulden per jaar, zooals Plantijn doet, en voegt men er twaalf stuivers in de week bij, dan krijgt men eene jaarwedde van 75 gulden, terwijl de beste drukkersgasten van Plantijn 150 en de timmer- mansgasten ongeveer 250 gulden in het jaar wonnen. Den 31" Mei 1571 kreeg Kiel eene aanzienlijke ver- hooging : zijn wekelijksch loon werd van 12 op 30 stuivers gebracht. Van 1583 tot i592wonhij 100 gulden in het jaar, van 1592 tot 1600 klom zijne jaarwedde tot 150 gulden. In 1586 zien wij, dat Plantijn, buiten zijn loon, Kiel en dezes dochter moet houden : een bewijs — maar het eenige — , dat ook na zijn huweUjk Cornelis in de druk- kerij bleef wonen. Behalve zijn gewoon loon ontving hij soms buiten- gewone vergoedingen. Zoo werden hem den 9" Sep- tember 1580 twaalf gulden betaald yoor de correctie van het Kruidboek van de Lobel. Na het jaar 1600 vinden wij van Kiels jaarwedde ' geene melding meer gemaakt ; alles doet echter vermoe- den, dat hij tot aan zijn dood bij Plantijns opvolger in dienst bleef. Op zijn mager loon wist hij nog te sparen. Den 16" October 1574 is Plantijn hem 200 gulden schuldig, die eenen intrest van 71/2 ten honderd afwerpen ; deze rent wordt aan Kiel betaald tot in 1585. Dien dag — zijn •bruiloftsdag wellicht — werden hem 50 gulden uitge- keerd, en den 13" Januari 1586 ontving hij er nog 50 andere. Den 30" Januari, den 11" Maart en den i6"Mei — VI — ontving hij er telkens weer 23, en de laatste 25 werden hem op lateren, maar ongekenden datum teruggegeven. In 1603 erkent Jan Moretus zich op zijne beurt Kiels schuldenaar voor eene som van 400 gulden, waar- van hij belooft den intrest tegen 6 1/4 per honderd 's jaars te betalen. Moretus moest die som gelijkelijk tusschen de drie dochters van Kiel verdeelen op het oogenblik van het overiijden huns vaders. Zoolang bleef het geld niet gespaard. Den 29° Augus- tus 1606 trouwde Anna, Kiels oudste dochter, met Jan Rijkaert, een koopman in hjnwaad, weduwenaar van Elisabeth Buyens. Te dezer gelegenheid droeg Kiel aan Martina Plantijn, de vrouw van zijnen meester, Jan Moretus, den last op, al te betalen wat noodig zou zijn voor de klecderen, het eetmaal en andere vereischten der bruiloft zijner dochter, ten beloope van vier honderd gulden en niet meer. De bruiloftskleederen kostten 217 gulden 3/4 stuiver, de bruiloftstafel 184 gulden 16 stui- vers, samen dus 401 gulden 16 3/4 stuivers, dat is een weinig meer dan Kiels spaarpenningen bedroegen; Kiel stierf weinige maanden nadien, den 15" April 1607. Hij had toen nog drie dochters in het leven. Zijne vrouw Maria Bosmans stierf v66r 1603 ; waar- schijnhjk was hij reeds gevorderd in jaren, toen hij haar huwde, en gebeurde dit, zooals wij zegden, rond 1385. Maria, Kiels tweede dochter, huwde, den 13"* October 1609, Andries de Manghelier. Zijne derde dochter, Ca- tharina, bleef waarschijnlijk ongehuwd ; van haar weten wij alleen, dat zij meerderjarig was den 29" Januari 1610. • Kiel werd begraven op het Onze-Lieve-Vrouwen- kerkhof, en op zijnen zerk beitelde men het grafschrift, — VII — dat zijn vriend Frans Sweerts voor hem samengesteld had : « Aan ComeUs Kiel, van DufFel, den welbeminden en geleerden man, geprezen om zijne standvastige werk- zaamheid en zijne onverzwakte vlijt. Gedurende vijftig jaar was hi) als proeflezer in de Plantijnsche drukkerij werkzaam. Hoe trouw, ervaren en geleerd hij zijn ambt vervulde, getuigen de boeken, uitmuntende boven al de voortbrengsels eener onsterfeUjke kunst, door hunne sierUjkheid, hunnen glans, hunnen roem. Niet immer hield hij zich bezig met het werk van anderen, het zijne verzuimende. Een sierUjk Latijnsch schrijver was hij, en een bevaUige dichter ; ook beoefende hij den vaderlandschen stijl, en herstelde zijne moedertaal in eer en zuiverheid. Hij overleed, moe van dagen en werken, in 1607, op Paaschdag ». Zooals zijn grafschrift het herinnert, besteedde Kiel of KiUanus, geUjk hij zich als schrijver doopte, zijne zorgen niet areen aan het werk van andere geletterden, hij zelf schroef of vertaalde verscheidene werken. Hij vertaalde in het Nederlandsch, zooals wij zagen, de Latijnsche spraakleer van Brechtanus; in dezelfde taal nog zette hij over de Historie van Coninck Ludovick van Vranckrijck den etfsten dies naems, ende van hertogh Carle van Burgondieny naar het Fransch van PhiUps van Com- mines, uitgegeven door Jan Moeretorf en Fran^ois van RaveUnghen in 1578; de jo Homilien van MacariSy door Plantijn gedrukt in 1580; de Beschryvinghe van alle de Nederlanden, naar het itaUaansch van L. Guicciardini, ge- drukt te Amsterdam bij WiUem Jansz, in 16 12. Maar verreweg het bijzonderste werk van Kiel was zijn Vlaamsch-Latijnsch woordenboek, of Uever zijne — VIII — Vlaamsch-Latijnsche woordcnboekcn. Het was op last van Plantijn, dat hij zich aan dezen arbcid zette ; het was op eigen aandrang en met vooriiefde, dat hij er het grootste deel zijns levens aan wijdde. Zijne eerste proef in het vak der Nederlandsche taal- kunde leverde hij hoogst waarschijnUjk in den vorm eener bijdrage tot het Dictionarhm Tetraglotton, een Latijnsch- Grieksch- Fransch- Vlaamsch woordenboek, door Plantijn in 1562 gedrukt, en gelijktijdig verschenen bij hem, bij Arnoldus Birckmann, Joannes Steelsius en Guilielmus Silvius. In de voorrede van dit werk getuigt Plantijn, dat hij de woorden verzameld had uit de Latijnsche woorden- boeken, gedeelteHjk met eigen hand, gedeeltelijk met vreemde hulp, en dat hij ze in het Fransch en in het Latijn had laten overzetten door een geoefend rnan. Daar Kiel bij Plantijn in 1362 werkzaam was, en daar hij in 1564 een soortgeHjke taak aanvaardde als die, welke de geoefende man in 1562 voltooid had, zoo bestaat er ge- gronde reden om te veronderstellen, dat de vertaler uit het Latijn in het Nederlandsch en het Fransch niemand anders was dan onze correcteur. Stelliger is ons zijne medewerking bekcnd aan een ander en belangrijker woordenboek : de Thesaunis Theu- toniciB Lingua of de Schat der Neder-duytscher spraken door Plantijn in 1573 uitgegeven (i). Lang voor dit boek verscheen, W3s het op touw gezet en afgewerkt. Plantijn geeft ons hierover, en over het (i^ Zie voor nadere bijzonderheden over dit boek in het Neder- landsch Museum (1880, blz. 190-208) mijn artikel ; Hoe de IVoorden- hoeken van Plantijn en Kilianus tot stand kwatnen. T— IX ontstaan van het werk in het algemeen, zeer breedvoerige en belangwekkende bijzonderheden in de Fransche voor- rede van den Thesaurus. Zoohaast de beroemde drukker in onze streken aange- komen was (1549-15 50), zoo luidt zijn verhaal, had hij de behoefte gevoeld om de taal onzer gewesten te leeren kennen, en daar er geen bruikbaar woordenboek van be- stond, had hij onmiddellijk zelf de hand aan het werk geslagen en, bijeenbrengende de woorden, die hij hier en daar ontmoette, legde hij den grondslag tot een woor- denboekvan dageUjksch gebruik. Later, omstreeks 1557, vemam hij, dat ook andere en meer bevoegde mannen zich met eenen arbeid van denzelfden aard bezig hielden, en dien ten gevolge liet hij zijn opgevat ontwerp rusten. Maar ziende, dat er niets kwam van de werken, door anderen op touw gezet, besloot hij zijn taak te hervatten en ze op breeder schaal uit te voeren. Hij za*g dus naar mannen uit, die hem van dienst konden zijn in het opstellen vnn een voUedig Neder- landsch woordenboek ; hij vond er vier, en droeg hun den last op om elk op verschillende wijze bij te dragen tot bet gemeenschappelijk wcrk (1564). De eene vertaalde woorden en volzinnen uit het Latijnsch-Fransche woor- denboek in het Vlaamsch ; de andere deed hetzelfde met het Fransch-Latijnsche woordenboek ; een derde ver- zamelde uit Vlaamsche en Duitsche woordenboeken de woorden, die hem bruikbaar schenen, en vertaalde ze in het Latijn : de vierde werkte naar eigen goeddunken. Toen elk zijne bijdrage voltooid had, en de tijd gun- stig was om te drukken, deed Plantijn de vier onder- scheidene werkeu tot een geheel versmelten. Dit was geene kleine zaak ; maar, toen ook dit bezwaar overko- — X —. men was, begon eindelijk de druk. Bij het zien der eerste vellen was Plantijn echter zoo weinig tevreden over de uitvoering van zijn plan door zijne medewerkers, dat hij de gedrukte bladen tot de vuilmand veroordeelde, en besloot het werk op nieuw te laten opstellen. Later kwam hij tot de overtuiging, dat het onmogeHjk was, in eens een volmaakt woordenboek van eene levende taal te schrijven, en besloot hij de kopij, die hij bezat, maar te laten drukken, zooals zij was, in de hoop, dat ^ eene eerste proef, hoe onvolmaakt ook, iets beters en volledigers in het leven zou roepen. In 1566 drukte hij dus de twaalf eerste vellen van zijn werk. Overvloed van bezigheid deed hem alsdan het werk staken en eerst in Juni 1572 hervatte hij het. Onafgebroken ging het toen voort tot op 29 Januari 1573, wanneer het boek voltooid werd. Veertien dagen later werd de voorrede geschreven en gedrukt Het archief van het museum PIantin-Moretus*volledigt deze inlichtingen nog door eenige wetenswaardige bij- zonderheden, waarvan enkele belangrijk zijn voor Kiels geschiedenis. De eerste der vier medewerkers, tot wie Plantijn zich wendde om zijnen Schat der Nederduytscher-spraken te doen opstellen was Cornelis Kiel. Op Zondag, 23 November 1563, teekende Plantijn in zijn Livre des affaires aan, dat hij een ongebonden La- tijnsch-Fransch woordenboek te Parijs gekocht had, tegen 14 gulden en 3 stuivers, en het aan Comelis van Kiel gegeven had om er het Fransch in het Vlaamsch van te vertalen. De vertaler kreeg 9 stuivers per vel en Plantijn zou vijf gulden kwijtschelden, die Kiel hem schuldig was ; op het einde des werks zou hij hem nog eene fooi — XI — van 10 gulden betalen. Den 28" November 1563 had Kiel 12 cahiers afgeleverd; den 16" September 1564^^5 zijne taak afgewerkt, en ontving hij het loon der 36 laatste vellen. De medewerkers van Comelis Kiel waren Andries Ma- doets, een ander correcteur van Plantijn, die het Fransch- Latijnsche woordenboek van Jean Thierry, te Parijs, in 1564, bij Jacques Dupuis gedrukt, in het Vlaamsch ver- taalde ; Qiiinten Steenhartsius, die Madoets' werk over- zag, en Augustin, die insgeHjks het Vlaamsche woorden- boek overlas. Het aandeel der twee eerste medewerkers was verreweg het voomaamste, dat der beide anderen was van gering belang. Toen Plantiju zijn Woordenboek onder handen nam, was hij er onmiddelijk op bedacht zijne mededingers den pas af te snijden. Reeds in het begin van 1364 vroeghij een privilegie voor verscheiden woordenboeken, waarvan een het Fransch, een ander het Vlaamsch, een derde het Latijn en een vierde het Italiaansch voorop zou hebben. Dit privilegie werd hem den 3" Maart 1564 voor zes jaar toegestaan. Daar die tijd verloopen was, voor d^t het werk het licht had gezien, vernieuwde Plantijn zijne aanvraag op het oogenblik, dat het boek bijna afgedmkt was. Den 14" Januari 1573 kreeg hij een nieuw privilegie van zes jaar voor zijne onderscheidene woordenboeken. Li dit privilegie komt er eene merkwaardige bepaHng voor. Plantijn had er in zijn vertoogschrift aan den Raad van Brabant op gewezen, dat zijne correcteurs kopijen bewaard hadden van hunne bijdragen tot zijn woorden- boek, en deze aan andere dmkkers hadden verkocht, om ze te laten drukken, nadat zijn werk zou verschenen zijn, — xu — en dat zij hieruit of uit andere bronnen zouden kunnen put- ten hebben, om hun eigen werk te volledigen. Tegen die oneerlijke mededinging verzocht cn verkreeg de omzich- tige drukker bescherming. Het werd aan eenieder stipte- lijk verboden niet alleen Plantijns verschenen en nog te verschijnen woordenboeken, maar ook eenigen anderen « Vlaemschen Dictionarium, onder anderen tytle ofte name, daer het duytsch voorgestelt is, ende die met eenige hulpe ofte toedoen van voorschreven Plantijns correcteurs zouden moghen gemaeckt oft vergadert wesen », na te drukken. Die bepaling schijnt rechtstreeks tegen Kiel gericht te zijn, die op dit oogenblik waarschijnHjk reeds in onder- handeling was om zijn eig^n woordenboek uit te geven. Inderdaad het verscheen een jaar na dat van Plantijn. Deze ontving echter voldoening van Kiel, want in het privilegic, dat hij v66r zijn woordenboek drukte en dat gedagteekcnd is van 4 Februari, en nict van 14 Januari 1573, wordt er niet meer gesprokcn van zijne correc- teurs. De verkregen voldoening bestond hierin, dat Kiels woordenboek gedrukt werd bij den drukker Geeraard Smits, voor gezamentlijke rekening van Plantijn en van zijnen ambtgenoot Jan Steels. Het boek verschcen, zooals wij zeiden, in 1574 enver- schilde merkehjk van Plantijns Schat der Neder-duytscher spraken. Vooreerst was het veel kleiner. Plantijns werk houdt 272 4° blaadjes in, KiHanus' Dictionarium Teutonico- Latinum bevat er slechts 120 in-8°, zoodat het eerste boek meer dan vier maal grooter is dan het laatste. Plantijns woordenboek gaf dc Latijnsche en Franschc vertaling ■■tei — xin — van elk woord en daarbij menigvuldige overgezette voorbeelden en volzinnen. Dat van Kilianus geeft alleen eene Latijnsche vertaling der stamwoorden, het geeft geene samengestelde woorden, en ook geene vol- zinnen tot oefening ; het heeft daarbij een meer weten- schappehjk karakter : bij de Nederlandsche woorden van Franschen oorsprong wordt het uitheemsche stamwoord opgegeven, terwijl in woorden van Germaanschen oor- sprong, maar van minder gebruik, het Hoogduitsche woord wordt aangehaald. Geen twijfel, of KiHanus bezigde voor zijn woorden- boek een deel der stofFen voor Plantijns Schat der Neder- duytscher spraken bijeengebracht. In de voorrede van zijn werk deelt hij ons mede, dat hij, om aan Plantijns inzichten te voldoen en om zijne moedertaal eenen dienst te bewijzen, best gevonden had de Nederlandsche uit- drukkingen van Germaanschen en vreemden oorsprong, die hier te lande gebezigd waren, bijeen te zamelen en in alphabetische orde te stellen. Op het einde van zijn dictionarium schreef hij een drietal disticha, die hij in zijne vereenigde verzen niet opnam, en die aldus luiden : Epilogus Kiliani Scripsimus haec patriae celebrantes commoda linguae, Ut maneat verbis lausque decusque suis. Confugite in proprias procul hinc exotica terras : Orania Teutonicus sermo referre potest. Tu quoque cum verbis peregrinis Zoile abito : Nil nobes tecum : da quibus illa placent. De tweede uitgaaf van KiUanus' Dictionarium Teutonico- Latinum verscheen in 1388 bij Plantijn, en was ruim — XIV — driemaal zoo groot als de eerste. Zij bevatte 765 in plaats van 240 bladzijden. In de voorrede geeft Kilianus het voomemen te kennen om de zegswijzen van elk der Nederlandsch-sprekende gewesten in zijn woordenboek op te nemen, en dikwijls geeft hij in den loop van zijn werk dan ook de plaatsen op, waar het een of ander woord in gebruik is. Hij bracht daarbij de uitdrukkingen der verschillende gewesten in eene en dezelfde Brabantsche schrijfwijze, en verzond de woorden van vreemden oor- sprong naar het einde van zijn boek. De derde uitgaaf van zijn woordenboek, die hij in 1599, onder den titel van Eiymologicum Teutonica lingtue^ bij Joannes Moretus liet verschijnen, was weer vollediger dan de beide vorigen. Zij telt, wel is waar, i^ne bladzijde minder dan de tweede, maar het formaat is van 100 tot ruim 150 vierkante centimeters vergroot. Het museum Plantin-Moretus bezit het exemplaar der tweede uitgaaf, op wiens randen Kilianus de bijvoegsels schreef voor de derde^ en deze zijn waariijk niet gering in getal. Waar het pas geeft, worden in dezen laatsten druk bij de Latijnsche overzetting niet alleen Fransche of Duitsche, maar ook Engelsche, Angelsaksische, Spaansche, Ita- liaansche en Grieksche vertaUngen gevoegd, om den gemeenschappeUjken oorsprong derzelfde woorden in deze verschillende talen te doen uitkomen. Vergeleken met Plantijns woordenboek geeft dat van Kilianus in zijnen voUedigen toestand een veel aanzien- lijker getal woorden, het laat de groote hoeveelheid ver- taalde volzinnen wegvallen, die den Schat der Neder- duytscher spraken nutteloos verzwaren, en vervangt dien overtolUgen baUast door bruikbare waar. Het doet meer. Plantijn had zich hoofdzakeUjk voor — XV — doel gesteld een woordenboek te leveren, nuttig en bruikbaar voor de vreemdelingen, die, als hij zelf, be- hoefte gevoelden onze taal te leeren. Cornelis Kiel wilde een woordenboek tot stand brengen, dat terzelfder tijd een vaderlandslievend en wetenschappelijk werk zou zijn. Met de uitdrukkingen uit de onderscheidene gewesten tot een geheel te verzamelen, en ze naar een .vast stelsel te schrijven, bewees hij eenen uitstekenden dienst aan de versmelting der dialecten, aan hunne vereeniging tot eene algemeene taal, en aan de verrij- king dezer ; met de verwantschap tusschen het Neder- landsch en andere talen aan te duiden, gaf hij eenen machtigen stoot tot de ernstigere studie onzer moeder- taal. Plantijn had begrepen, dat in eenen tijd, toen de Nederlanden het toppunt van hunnen bloei hadden bereikt, en Antwerpen de groote wereldmarkt was geworden, de taal van die landen en van die stad ge- makkelijk en voUedig moest kunnen aangeleerd worden door de duizende vreemdeUngen, die .hier dageUjks aankwamen ; Kilianus had begrepen, dat, nu de Neder- landen onder eenen zelfden scepter vereenigd waren, en voor het eerst een groot en bloeiend land uitmaakten, de taal, die het grootste deel der Nederlanders tot een zelfde volk maakte, haren rang moest innemen onder de groote Europeesche spraken, en dat Antwerpen, waar in- boorlingen uit alle Nederlandsche gewesten samen ver- keerden, de rechte plaats was om de gemeenschappelijke taal hare doopakte, in vorm van een degeUjk woorden- boek, te geven. Groot was de dienst, die beide mannen aan het Ne- derlandsch bewezen. Plantijn zette het werk op touw ; — XVI — Kilianus werkte het af ; de eerste effende de baan, wees den weg cn maakte er de bewandeling gemakkelijk van; de andere zag klaarder den eindpaal en wist hem met werken en volharden te bereiken. V66r hen had onze taal niets, dan eenige karige woor- denlijstenen den TheutonistawmYm der Schueren,die weL voUediger, maar meer het woordenboek der Kleefsche gewestspraak dan van het Nederlandsch in het algemeen is. Door Plantijns en Kilianus' bemoeiingen werd die leemte aangevuld, en verkregen wij voor het eerst dege- lijke en volledige woordenboeken. Het nageslacht heeft recht laten wedervaren, wien recht toekomt. Beide werken bekleeden nog immer eene eereplaats in onze bibUotheken ; maar het woordenboek van Kilianus, elf maal herdrukt, wordt oneindig meer geraadpleegd dan dat van zijnen meester, en is tot op heden nog de bijzonderste vraagbaak voor onze zestiendeeuwsche taal. Kiel liet het niet bij dit 66ne woordenboek. Het schijnt dat hij, voor een deel althans, de belofte wilde vervullen, die Plantijn in de aanvraag van zijn privilegie van 1364 deed, en sommige der daarin aangeduide woor- denboeken wilde opsteUen. Het museum Plantin-Moretus bezit -nog twee hand- schriften van woordenboeken, door hem gemaakt. Het eerste is groot 239 bladen in foUo op twee kolonmien, dicht geschreven en bevat den tegenhanger van het Ety- mologicum onderdennaam van Synonymia Latino-Teutonica. Het is een woordenboek, waarin de Latijnsche woorden voorop staan, en in het Nederlandsch vertaald worden. Het tweede is een gedrukt exemplaar van het Promptua' rium Latina Lingua^ door de Plantijnsche drukkerij in 1591 uitgegeven, waarop KiUanus achter de Grieksche — XVII — en Fransche vertaling der Latljnsche woorden nog eene Nederlandsche overzetting schreef. Beide deze werken, waarvan het eerste vooral voor de XVI® eeuw niet minder nuttig moest zijn dan het Etymologicum, bleven ongedrukt. Het schijnt, dat Plantijn en zijn navolger voor hunnen talentvoUen correcteur niet de achting hadden, die hij verdiende. Wij zagenreeds, datde eerste uitgaaf van zijn woordenboek niet bij Plantijn gedrukt werd ; de verta- ling van Commines werd niet door Plantijn, maar door twee zijner schoonzonen, uitgegeven ; zeven jaar na Kiels dood werd zijne vertaling van Guicciardijn eerst uitgegeven, en dan nog in Amsterdam ; de verzameHng zijner Latijnsche gedichten, door Kilianus met zooveel zorg bijeengebracht en tot den druk gereed gemaakt, bleven tot in 1880 ongedrukt in de Plantijnsche biblio- theek staan. En niet alleen als letterkundige, ook als mensch, werd hij beneden zijne waarde geschat ; wlj zagen reeds, hoe karlg zijn loon was; voegen wij er bij, dat zljn naam regelmatig voorkomt tusschen die van de gewone werklieden der drukkerij. Waar zijn meester zijne goede vrlenden aan zljne tafel noodigt, is hij er niet bij ; waar aan de vreemde geleerden de groete wordt gebracht der hulsvrienden van Plantijn, ontbreekt zijn naam. Plantljn gaf hem nlet eens eene zijner dochters ten huwelijk, alhoewel elk der andere voornaamste be- dienden, Frans van Ravellngen, Jan Moeretorf, Gillis Beys, er eene tot vrouw kreeg, en er buiten deze drle nog een paar beschikbaar bleven. Enkel In twee akten van belang kwam Kilianus als getuige van Plantijn voor : de eerste maal, toen de groote drukker, den 26°November 1585, zljne drukkerlj II — X\TII — te Lcidcn aan zijncn schoonzoon, Fninsvan Ravelingen, overlict ; dc twcedc maal, toen hij, dcn 7" Juni 1589, ecn codicillc op zijn tcstamcnt maaktc. En cchtcr, als mcn dc dicnstcn vcrgclijkt, door Kilianus bewczen aan dc lettcn^-crcld, met die zijncr amb^enooten, dan aarzcltmen geen oogenblik om hem de eerste plaats toe te kennen — en dan begrijpt men ook, waarom wij hct ons tot eenen plicht rekenden het verzuim zijner tijdgenootcn eenigcrmate te herstcUen, en hem, door het drukken zijner verzcn, na zijnen dood de voldoening te geven, die hem gedurcnde zijn Icven geweigerd bleef, En nu nog een woord over deze verzen. Het handschrift, dat wij overdrukken, vormt een dik schrijfboek, in klein 4°, van 123 blaadjes, zeer schoon gcschreven, door eene anderc hand dan die van Kilianus. De naam van den overschrijver en verzamelaar der ver- zcn wordt ons in eene randteekening, die Kilianus eerst schreef, daama doorhaalde, bekend gemaakt : het was Petrus Curtius (de Cort ?). De dichter heeft hier en daar wijzigingen aangebracht in het oorspronkelijk handschrift, en de verzen, die wij drukken, verschillen daarbij op sommige plaatsen van die, welke Kilianus zelf liet ver- schijnen. Balthazar Moretus heeft aan ons handschrift ook eenige veranderingen gedaan, waar wij echter geene rekening van gehouden hebben. Bij de .stukken Lusus in Europce nationes en Septem artes liherales heeft Kilianus, met eigen hand, wijdloopige ophelderingen gevoegd, bestaande in uittreksels uit oude en nieuwe schrijvers, die wij niet opgenomen hebben. Het handschrift draagt op het eerste blad het opschrift : Francisco, Justo^ Raphelengiis fratribus, zijnde dit vermoe- delijk eene aanduiding, dat het bestemd was om aan — XIX — deze beide zonen van Frans van Ravelingen, die zich met Latijnsche verzenmakerij bezig hielden, aangeboden of opgedragen te worden. Het tweede blaadje bevat in het bovendeel van den titel de woorden : Cornelii Kiliani Dufflaei Miscel- LANEORUM Carminum libri duo Lcctu tion minus utiles, quam jucundi, en aan den voet : Excudebat.... Het hand- schrift was dus klaarblijkelijk gereed gemaakt om gedrukt te worden. Wij begrijpen echter beter, waarom de Moretussen dien verzenbundel niet gedrukt hebben, dan waarom zij sommige andere boeken van Kilianus, zijne Synonymia en zijne vertaling van Guicciardijn, bijvoorbeeld, niet uit- gaven. Kilianus' verzen onderscheiden zich, onder de ontel- bare en onbeduidende pennevruchten der Neo-Latijnsche dichters van die dagen, door hun gebrek aan al wat wij poezie noemen. Gevoel, verbeelding, oorspronkelijkheid aan vorm of gehalte, niets van dit alles dient men er in te zoeken. Hoogstens vindt men in de beste stukken eenige puntige trekken van eenen hekelenden geest. Gewoonlijk zoekt de schrijver niets anders dan alledaagsche kennissen en gedachten in den vorm der geleerde taal te gieten, zonder dat woordenkeus of verzenbouw mank ging. Wij zegden het reeds, het is meer het werk van eenen . taalkundige dan van eenen dichter. Argeloos bekent hij dit dan ook in zijne voorrede : « Wij hebben ons werkje laten lezen aan sommige geleerde mannen, opdat zij openhartig oordeelen zouden over de stof, den volzin en den verzen- bouw. » Op hun gunstig oordeel kwam de drukker, achter wiens naam Kilianus zich verborg in het schrijven — XX — dier voorrede, of liever Kilianus zelf dus, tot het besluit deze verzen te laten verschijnen. Hij verdeelde ze in twee boeken, het eerste bevattende onderwerpen van wereldschen, het tweede stukken van geesteUjken aard, Zooals KiUanus het in zijne voorrede verklaart, werden zijne verzen eene eerste maal door verscheidene druk- kers, onder welke een geschrabde tekst Plantijn, Jan Moretus en Philips Galle noemt, afzonderlijk gedrukt. Waarin die afzonderUjke drukken bestaan, weten wij. Eenige stukken, nameUjk de acht of negen eerste en de drie laatste werden hoogstwaarschijnUjk op losse bladen uitgegeven. Van een enkel, Bihliotheca^ hebben wij eenen dergeUjken afzonderUjken druk weergevonden, op een blad in klein foUo, bij Plantijn verschenen, met eene versierde lijst omringd, en bestemd, waarschijnlijk, om opgeplakt of achter glas in de bibUotheeken gehangen te worden. Van de overige stukken van dezen aard werden er enkel in grootere werken opgenomen, zooals Lusus in Europa nationes in Delitia C pcetarum Belgicorum hujus superiorisque cevi illustrium collectore Ranutio Ghero. Fran- cofiirti, Typ. Nicolai Hoffmanni, Sumptibus Jacobi Fischeri Anno mdcxiv. (m. 37). Lusus in tres operas lihrarias in Laurent. Beyerlinck : Magnum theatrum vitce humana, Col. Agrip. Ant. & Am. Hierati, 163 1 (Lib xvm. p. 237). Orthographice Latina querimonia in Kilianus : Etymo- logicum. Ant. Plant. 1599, en latere uitgaven. Gloria exilialis overgedrukt in F. Sweertius : Monumenta Sepulcralia, Antv. Gasp. BeUerus, 1613. In ohitum Christophori Plantini (het eerste der twee — XXI — stukken) in Joannes Bochius : Epigrammata funebria ad Christophori Plantini Manes. Antv. Plant. IS90« Het grootste deel echter van Kilianus' gedichten werden gemaakt om tot opschriften van gravuren te dienen. Zij vormen aldus eene nogal belangrijke bijdrage tot de kennis der plaatwerken van dien tijd. Kilianus beleefde de jaren, toen Antwerpen de groote prentenmarkt van Europa was, en er binnen hare muren, platen van allerlei aard bij duizenden werden voort- gebracht. De familien Wiericx, Sadeler, Collaert, Galle, de Jode^ van de Passe, de graveurs Pieter van der Borcht, Karel de Mallery, om van zoovele anderen niet te spreken, lieten in enkele bladen, of in platenreeksen, dag aan dag, werken uitgaan, soms van geringe kunst- waarde, maar gewoonlijk uitstekend door de keurigheid hunner bewerking. Meestal die stukken moesten van Latijnsche opschriften, zeer dikwijls in verzen, voorzien worden, en om deze te maken namen verscheidene kunstenaars, of liever uitgevers, hunnen toevlucht tot de pen van Kilianus. Voor de werken der twee grootste graveurs-familien, de Wiericxen en de Sadelers, bUjkt hij geene verzen gemaakt te hebben; zooveel te meer voor die van de CoUaerts, de Galle's en van Karel de Mallery. Of de Animalia quadrupedra (bl. 26) voor opschrift dienden, wetenwij niet, alhoewel het goed mogelijk zij. Het eerste stuk, dat wij terugvonden op eene reeks gravuren, zijn de Jachttooneelen: Venationes ferarum enz. (bl. 73). Zij verschenen onder den titel : Vcnationes ferarum, avium, piscium^ Pugnaj bestiariorum et Mutuae bcstiarum depictae a Joanne Stradano, cdita; a Philippo Gallaco : carmine illustratae a C. Kiliano Dufflaeo. Generoso^ prudenti ac — xxu — nobilissimo viro D. Henrico ab Oosthoorn et Sonnevelt I. V. Licen- tiato, cognato suo, Philippus Gallaeus amoris ergo libens merito O. D. De reeks bevat eenen gegraveerden titel en 102 platen, die gegraveerd zijn door Jan en Adriaan Collaert, Theo- door, Philips en Comelis Galle, en Karel de Mallery. Eene tweede uitgaaf verscheen bij Nicolaus Visscher. De platen, die den naam van Philips Galle droegen in de eerste uitgaaf, zijn zonder naam van graveur m de tweede. Circulus vicissitudinis rerum humanarum (bl. 92). Ver- scheen in 8 bladen, met eenen afzonderlijken titel, aldus luidende : Circulus vicissitudinus rerum humanarum edebat Philippus Gal- laeus, ludebat Comelius Kilianus DufHaeus. M.deVos invent., Joan CoUaert, sculp. Ornatiss. ct clariss. viro D. D. Philippo Veuselio, Hispan. in Brabantia a Consiliis ordinario, has mundi Vidssitudines Philippus Gallaeus D. D. Twee der acht platen zijn door Karel de Maliery ge- sneden. Varii hominum sensus (bl. 93) bestaat uit vijf platen en eenen titel, op welken de eerste strofe in eene gegraveerdc lijst voorkomt. De gravuren dragen de adressen : Abr. Francken invenity Carel de Mallery sculp,, Th^ Galle excudebat. — Op den titel van het exemplaar der Koninklijke BibUotheek van Brussel staat de naam van Theodoor Galle als uitgever. De Latijnsche verzen ver- schillen merkeUjk van die, welke wij hier drukken, eene vertaUng in het Fransch en in het Nederlandsch verge- zelt ze. Misschien werd die vertaUng ook door Kiel bezorgd. Wij laten er hier de eerste strofe als staaltje van volgen. — Xxiii — ^ £n sereinant le del ou en mouvant tempeste Juppin mesme ne peult complaire d chasque teste ; Pens' tu donc que le vieil et le jeune pourront Donner contentement d tous de ce qu^ilz font. Dat t'neuswys volcksken hem verscheydentlyck onderwint Des oude-mans en des jonghens saecken En is gheen wonder want sy zyn zoo oneensgesint Dat d'een pryst dVelck men d'ander siet laecken. Orlanduccius Leoninus puer leoni a matre ereptus (bl. 94). Komt voor op eene gravuur, die alleen voor titel draagt: Insigne in prolem materni exemplar anioris. De namen van bewerkers en uitgever zijn : Joan. Stradan. inv.j PUk Galle excud., Adrian Collaert sculp. Ludebat Corn. Kil. Duffl. Comes Ugolinus Giradescus et liberi dira fame consumpti (bl. 96) staat op een stuk met de adressen : Joann. Slradanus inv., Theodor. Galle sculp.y PU^ Galle excud. Ludebat Cornelius Kilianus Dufftaeus. Dii Geniium celeberrimi en Dea Gentium celeberrimce (bl. 99 en loi). Wij trofFen de reeks niet aan, waarvoor deze verzen dienden ; maar de disticha : Satumus, Jupiter, Sol, Mercurius, Mars, Venus, Luna, komen voor op eene reeks van zeven platen met den afzonderlijken titel : Septem planeia a celeherrimo pictore Joanne Stradano depicta eta Cornelio Kiliano illustrata. Joannes CoUardus sculpebat et Joannes Gallaus edcbat, Antverpia. Quaiuor elementa (bl. 103). Vier platen : Adrian Collaert invent. sculp. et excud. Een tweede staat draagt voor op- schrift : Mart. de Vos invent.^ C. Visscher exc. Metisis XII anni solaris, (bl. 104). De koninklijke bibHotheek van Brussel bezit twee bladen van deze reeks : — XXIV — Febrmrius en Mariim^ met de namen : Judocus de Mamper inv. ; Joan. Collaert sculp. ; Ph*. Galle excud. Qmtuor mundi partes^ (bl. 107). Deze vier stukken maken in het exemplaar, welk de koninklijke bibliotheek vanBrussel bezit, het vervolg uit op de VQeksProsopographia (bl. 135), en dragen daar de N" 40-43. Vulcanus aPallade victus (bl. iio). Die titel ont- breekt op de gravuur, welke onderteekend is : Ph^^ Galle inv.y Theodor Galle sculp.^ Joan. Galle excud. Ludebat Corn. Kil. Duff. Illustres femina Veteris Testamenti (h\. iii). Eene reeks met afzonderlijken titel en twintig platen. De titel luidt : lcones illustrium fcminarum Veteris Testamenti a Philippo Gallaeo coUect» atque expressse^ a Cornelio Kiliano Dufflaeo versibus breviter explanatae. Ornatissimoe praestantissimaeque D" Pauliuae Schootae, D» Engelberti Masii, in summo Machlinice Consilio Consi- liarii 'prudentissimi, uxori charissimae, has IUustrium feminarum Veteris Testamenti icones Philippus Gallaeus officiose dedicat. De platen dragen de namen : M. de Vos invent. Joan Galle excud.y sommige Joan. Collaertsculp.y andere Adrian Collaert of Card de Mallery sculp. In eene tweede uitgaaf werden de platen te zamen met die der volgende reeks, drie op 66n blad, gedrukt. lllustres femince Novi Tesfamenti. Vijftien platen en een afzonderlijke titel. Deze luidt : lcones illustrium feminarum Novi Testamenti a Philippo Gallaeo coUectae atque expressae ; a Cornelio Kiliano Dufflaeo vcrsibus bre- viter explanatae. Dominae Margaretae Boogaerts, uxori chariss. D, Joannis de Drenckwairt, viri equestris Ordinis, Baronis de Dormalc, Praefccti Regiae Majestatis aerarii, has IUustrium fcminarum Novi Testamenti icones Philippus Gallaeus officiose dcdicat. De platen zijn onderteekend : M. de Vos invent., PU^ Galle cxcud., Joan. Collaert sculp. — XXV — Prophetie Majores etMinores Veteris Testamenti (hl. ii6). De afzonderlijke titel heeft voor opschrift : Icones prophetarum majorum et minorum Veteris Testamenti a Philippo Gallaeo collectas atque expressae, a Comelio Kiliano DUfibeo distichis breviter explanatae, mdxcuu. De koninklijke bibliotheek van Brussel bezit van deze reeks alleen den titel. Eene latere uitgaaf, waarvan de heer Ren6 della Faille een exemplaar bezit, heeft voor titel : Icones prophetarum Veteris Testamenti a Joanne Stradano deli- neatas, ajoanne Gallaeo excusas^ a Com.Gallaeo sculptae. Antverpias. In deze laatste uitgaaf bevindt zich de titelplaat op hetzelfde blad met de laatste plaat van Illustres femirue Veteris Testamenti, Verder staan telkens twee platen op 66n blad, maar in plaats van 17 profeten, zooals in het handschrift der verzen, bevinden er zich in de reeks gra- vuren 26, waarvan de twee eerste en de zeven laatste in ons handschrift ontbreken, maar evenals de overige, met verzen voorzien djn. Misschien zijn deze negen platen later bij de andere gevoegd, en zijn de verzen niet van Kilianus. Wat er van zij, deze verzen luiden, letteriijk afgedrukt, aldus : MOYSES. Dux populi, legisque dator, quem regia virgo Vix natum rapido flumine forte tuHt. David. Jsaddum princeps ingentia colla gigantis Dissecui, et cecini facta stupenda Dei. Elisjeus. Est in me duplex Eliae spiritus, in me Est virtus chlamydis, qua reserantur aquae. III — XXVI — Elias. Israel, ipse ego, qu! currus, qui auriga^ pedvi iEtheris ignitis sidera celsa rotis. * Hanani. Asam corripui, confisum in arundine camis, In solo, dixi, fideret ille Deo. Nathan. Qpi reus unicas ovis, reus est (te judice) mortis, Tu, tu, vir ille es, tu quoque jure reus. Samuel. £t judex, vatesque fui, elatoque Sauli Nequicquam toties, optima verba dedi. Ahias. Uxor Jeroboam (qua non simulatior uUa) Ingredere, et larvas, dico, relinque tuas.. Gad. Elige vel bellum, pestemve, famemve tuorum, Grande fuit, populum te numerasse nefas. Christophorus Mysiicus (bl. 121). E6ne plaat : Joan. Stradanus inv., Car, de Mallery sculp,, Joann, Collaert exc^ Corn, Kil. Duff. Op den tweeden druk staat : Joan Stradan. invent.y PU^ Galle exc.y Corn. Kil. Dufji. Magdalena poenitens (bl. 122). E^ne plaat : PI^^ Galle excud.y Theod. Galle fecit. Corn. Kil. Duff. De opdracht luidt : Do Guilielmo Verwilt, lierbario peritissimo, artiumque omnium elegantium admiratori, Philippus Gallaeus amico suo L. M. dedicabat. Expostulatio Jesu Christi (bl. 126). E6ne plaat : Car. de S^allery fecit. V^ortis Agon (bl. 126). Vier platen : Joan Stradan, — xxyn — invent.j CaroL de Mallery sculpsit, Plf Galle excud. Corn. Kil. Duffi. Quinque sensus quinque animalihus attributj (bl. 128). Vijf platen : M. de Vos invent.y Adrian Collaert sculp. et exc. C. Kil. Duf. Eene latere uitgaaf heeft het adres : Car. Collart exc. Solitudo sive Vita feminarum anachoretarum (bl, 129). Afzonderlijk titelblad en 24 stukken. De titel luidt : Vedasto de Grenet, divi Bertini abbati, Arckae comiti, Poperingae domino, Martinus Vossius D. D. Solitudo sive Vitae Foeminarum Anachoritarum ab Adriano CoUardo collectse atque expressae, a Cor- nelio Kiliano DufHaeo carmine elegiaco explanatae. Joan Galleexcudit Antverpiae. De platen zijn onderteekend : M. de Vos invent., Adr. Collaert fecit et excud. Com. Galle en Jan Collaert sneden ook eenige nummers dezer reeks. Prosopographia (bl. 135). Afzonderlijke titel luidende : Prosopographia, sive Virtutum, animi^ corporis, bonorum extemo- rum, vitiorum et afFectuum variorum delineatio imaginibus accurate expressa a Philippo Gallaso et monochromate ab eodem edita : disti- chis a Cornelio Kiliano DufHaeo iUustrata. Onder een blad, voorsteilende eene vrouw, een paard naar de natuur teekenende, met een liefdegoodje nevens haar, onderteekend foan. Stradan, invent., foan Collart, sculp. Th. Galle excud., lezen wij het volgende verzen- paar, dat niet in ons handschrift voorkomt : Artis pingendi cupias si symbola nosse, Lector quae placeant sculpta tabella dabit. C. KU.'Duffl. Nog vinden wij doof hem onderteekend een versje als inleiding tot Ovidii Nasonis Metamorphoses. Antv. Plantin (1591). — xxvra — Ad Lectorem Pingunt pictores ; et fingtint multa poetas, Q)i£ licet indoctus ridicula esse putet ; Sunt tamen extra omnem cum primis seria ludum, £t dempto arcanis cortice plena sacris. Sic et in hoc nulla est Nasonis fabula libro, Qjix non delectet^ commoneatque simul. Sed quoniam vario capiuntur plurima sensu ; Arbitrio interpres sit sibi quisque suo : Dunmipdo probrosi procul absit fomes amoris, £t castae menti quidquid obesse solet. CoRN. Ka. DUFFL. Op het schutblad van het exemplaar der tweede uitgaaf van zijn Woordenboek, dat hij voor eene derde uitgaaf verbeterde, lezen wij de volgende verzen, van Kiels hand geschreven : Opinio qjjorumdam.de linguis. Hebraica Ortus proferat, Latina signet Occidens, Austerque Graeca denotet Septentrio Germanica : Ut hisce linguis quattuor, Sic quattuor mundi plagis,. Linguas plagasque caeteras Manare, sunt qui comprobent, C. KiL. Bij het sluiten dezer inleiding, is het mij een plicht en een genoegen den heer Ph. Rombouts, die het hand- schrift voor den drukker uitschreef, en prof. Roersch van Luik, die een der proeven overlas, mijne beste dankbe- tuigingen aan te bieden. Max ROOSES. Antwerpen, 6 October 1880. CORNELII KILIANI DUFFLiEI MISCELUNEORUM CARMINUM USBl DUO. Lectu non minus utiles, q,uam jucundi. HORATIUS. Omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, Lectorem delectando, pariterque monendo. TYPOGRAPHUS LECTORI CANDIDO S. D. Nacti nuper, forte fortuna, Comelii Kiliani Duffla^i Mis- cellanea Carmina, primo a nonnullis separatim impressa ; postremo autem in ordinem majori ex parte (a Petro Curtio) digesta, atque libris duobus distincta; viris doctis, studiorum liberalium, poesis, religionisque sinceras amatoribus, opusculum dedimus perlegendum, ut de materia, phrasi et carminis structura integre sincereque judicarent. Qui quum libro priore, profana, satyras in modum, non inepte tractari, vitia merito carpi, multa etiam ad rerum naturalium et poesis cognitionem spectantia docte explicari ; posteriore autem res sacras religiose ac pie conscribi, perspexissent; cannina im- — XXXII — pressione haudquaquam indigna judicarunt, imo operae pretium, si typis edi sedulo curarem, me facturum aflSrmarunt. Itague horum suasu, instinctu atque suffragiis, Miscellanea ha^c C. Kiliani Poemata pra^lo commissa in studiosorum tam rei sacras quam profanas gratiam edidimus atque pervulgavimus : quibus lector candide ut religiose, commode, utiliter ; festive etiam, jucunde, et hilariter uti ac frui possis, exoptamus, Vale. fdti iAl yitL 'dtiL yJbi yAa lit 'dtr tit MJtr tlr idbi lit dii^ tbt nkt. %kL idtr AD CORNELII KILIANI DUFFLiEI MISCELLANEA JOANNES ROMBOUTII EPIGRAMlifA. Ingenii partos quod dexteritate iabores Nuper, ad exactam jamnunc, Kiliane, reducis Normam^ carminibus miscendo laeta severis : Quis studium neget esse viri, cui Musa benignis Auris adflarit ? Tua Miscellanea namque Carmina si vigili secum quis mente revolvat, Accipiet monitis animum quo pascat avitis. Insigni primo cum tradas ordine libro Quasque profana, simul moralia dogmata; sacris Exornans gravitate pari cum laude secundum. i — XXXIV — Ergo pedes huc ferte alacres, queis relligionis Peaora amore sacris curae est intingere rebus. Et vos, quos potius juvat indulgere profanis ; Discite non promptas adeo dare taiibus aures Curis; ne veras pietatis acumine mentem Edocti formare minus, cum nulla salutem Tempora dilapsam tribuent, revocare putetis. 34512 67 Mora non vi obstes. 321 s 6 487 ^M^i^tf^M^I^M^M^^^irfJ^ CORNELII KILIANI DUFFLiEI MISCELLANEORUM CARMINUM UBER PRIMUS, LUSUS IX EUROP^ XATIOXES. Lft:::!^TQtL ^ ^kudun: srrmuiii -pxim: ixiaGaiJUt — 2 — Germanus superior sive Almanus. Laudator. Germanus comis, clemens, sincerus, honestus, Convictu gaudens, hospitibus facilis : iEquali sociis haustu mera vina propinat, Respondetque itidem munere, Bacche, tuo. Est lepidus salibus, Hngua facieque venustus : Arguta soUers dexteritate valet. Nil simulans, simplex et rectus, pectore apertus, Providus et prudens, consiUoque bonus. Morum etiam gravitate suos sic temperat actus, Ut praeceps levitas nil loci habere queat. Insignis bello ac armis, animoque viriHs : Audax atque alacris : servat amatque fidem. Calumniator. Ohe, laudator, virtutum encomia siste : Occurrit calamo fasx vitiosa meo. Germanus stupidus, simul inciviHs, ineptus, Moribus insulsus, torpidus ingenio ; Fronte ferox, ocuHs torvus, Hnguaque protervus, Brutus convictu est, hospitioque rudis. Ebrius insanit, bacchatur, fulmina jactat : Jurando c;tlum, terram, Acheronta movet. — 3 — Fallax, prsedator, latro,. furaxque rapaxque : Bellum cauponans belligerare nequit. Pr^lia detrectat conspecto protinus hoste : iEs, aes exclamat : mox fugit aere dato. Vina floces, oleumque fraces, paleasque siligo; Gignit et humanum turpia monstra genus. Germanus inferior, Teuto, Belga. Laudator. Teuto, vel inferior Germanus, Belgave, morum Cultura in primis poUet et ingenii. Hic opifex celebris toti spectabile mundo Omne opus assidua sedulitate facit. Huic animus docilis, promptus, subtilis, acutus ; Mensque sagax, velox ; ingeniosa manus. Pocula larga quibus cerebrum humectatque rigatque, Nescio id obtundant, exacuantne magis. Germanos multa veteres probitate fideque Qiiondam sectari non sine laude solet : Egregieque bonas florens exercuit artes, Dum stetit imperium, Carole Quinte, tuum. Calumniator. T e u t o Hispani Itali convictu denique Gaili Mutatus, foedis polluitur vitiis. — 4 — Hinc intestina discordans peste laborat, Et vix sedanda seditione pcrit. 