title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Hooggeleerde Heeren, zeer geachte ambtgenooten ! Weldra zal ik met U werkzaam kunnen zijn aan het edel doel, dat Gij allen beoogt, de verstandelijke ontwikkeling der academische jeugd, de veredeling van het gemoed, de uitbreiding van het rijk der kennis. De ijver, die U bezielt, moge ook mij ontvlammen, opdat ik, Uwer waardig, de groote en edele taak helpe volbrengen, die ons is opgelegd. — Eenheid, ik herhaal het, is er in ons aller streven; verscheidenheid slechts in de middelen, die wij er toe bezigen. Maar die verscheidenheid zelve lost zich in zuivere harmonie op, want niemand onzer is er, die begrijpt, dat eenzijdig- heid de weg zou zijn, waarop men tot hooger doel geraakt. — Schenkt mij, ik bid er U om, niet slechts het voorbeeld, dat doet volgen, maar uwe genegenheid en vriendschap, opdat door eensgezindheid het goede tot stand kome en het belang van het volgende geslacht bevorderd worde. 6ij vooral, mijne ambtgenooten ! die onze jongelingschap op het gebied der natuur rondvoert en mij zoo krachtig toont, hoe men het jeugdige brein yoor het eeuwig ware kan doen ontgloeijen, — neemt mij onder U op als een medearbeider, wien geene moeite te groot, geene krachts- inspanning te veel zal zijn. 19* Digitized by Google 148 P. J. TAN KERGKHOFF Tot U in het bijzonder acht ik mij geregtigd het woord te rigten, waarde ambtgenoot! die mij aan deze Hoogeschool in het onderwija der scheikunde zijt voorgegaan, en die thans uwe veelzijdige kennis op het gebied der natuurkundige wetenschappen op eene andere wijze aan den bloei der Hoogeschool dienstbaar maakt. Weiger mij de schatten uwer kunde en ervaring niet en verleen mij uwe hulp , waar ik ze moge inroepen. Door uwe zorg is reeds zoo veel voorbereid; door^uw besef van wat de wetenschap vordert^ reeds zoo veel tot stand gekomen^ dat het ondankbaar zou zijn, U daarvoor geene hulde toe te brengen. Id de toekomst hebt gij eenen blik geworpen, toen gij er voor zorgdet, dat aan de stoffelijke middelen van onderwijs eene goede gelegenheid ter beschikking zou staan. Kan ik van deze plaats tot U spreken, zonder den man te gedenken» door wiens afsterven deze Hoogeschool een gevoelig verlies heeft ondergaaq> een verlies, dat het aan U staat zoo veel mogelijk te verminderen. Wie herinnert zich den braven van Swinderen niet, die> gedurende eene reeks van jaren^ rust en tijd en vermogen, alles aan het onderwijs offerde, die met nooit verdroten ijver zijne krachten aan al wat goed is wijdde, en tot zijnen laatsten snik aan de veredeUng van 's menschen vermogens , aan de verspreiding van nuttige kennis werkziaam was? Ook tot U^ waarde academieburgers ! heb ik eenige woorden te rigten; woorden, die slechts onvolledig de gevoelens kunnen uitdrukken^ die op dit oogenblik mijnen boezem in beweging brengen. Met U hoop ik dien band van vriendschap te sluiten^ die het beste, zoo niet het eenige middel aanbiedt, waarop gemeenschappelijke studie en vooruitgang in kennis be- vorderd kunnen worden. Aan wederkeerig vertrouwen hebben wij behoefte, gegrond op het besef^ van uwen kant, dat ik mijne beste pogingen in uw belang aanwend^ en van mijne zijde, dat het U emst is, om de waar- heden der natuur tot uw eigendom te maken. Ziet in mij niet alleen den man, die U in de wetenschap voor te gaan heeft, maar ook hem, aan wien uw waarachtig heil ter harte ligt. Dan zal ik door uwe genegenheid sterk zijn, en^ moogt gij al niet de veelomvattende kennis bij mij vinden, waardoor de eerste mannen der wetenschap onze bewondering opwekken, den ijver en den lust, om U in het bewandelen van den weg der weten- schap behulpzaam te zijn, zult gij riiet te vergeefs bij mij zoeken. Digitized by Google REDEYOERING. 149 Wanneer ik zoo tot U spreek, dan wendt zich mijn blik naar hem, wien het nooit verdroten heeft, mijne schreden in het onderzoek der natunr te leiden, die zijne warme vriendschap steeds in daden heeft weten te. vertolken, en wiens nooit te vergeten lessen bij al zijne leerlingen in dankbare herinnering blijven^ naar mijnen leermeester en vriend Mulder. Hij moge als man der wetenschap een sieraad eener zusteracademie zijn; hij is nog meer dan dat; hij is de man, die in de koudste gemoederen liefde voor de wetenschap, gloeijenden ijver voor al wat waar en goed is, weet te wekken, die den rijkdom zijner kennis in het brein van anderen weet over te storten. Muldeb moet ik noemen» aan hem U heriimeren^ als ik U in de wetenschap zal hebben binnen te leiden, aan welke hij zijn leven gewijd heeft. Maar aan hem moet ik ook denken, zoo dikwijls ik pogen zal> U voor die wetenschap te winnen» gelukkig zoo ik er in slagen mag een sprank van zijn vuur onder U te werpen. Digitized by Google Digitized by Google OVER DEN 0MVAH6 DER PHTSIOLOGISCHE WETENSCHAP EN OVER DE WAARNEMING ALS HET EENI6E MIDDEL OM HAAR TE BEOEFENEN. INWIJDINGS-REDE BIJ HET AANVAASDEN VAN UET H006LEEBAABS-AMBT AAN DB GBONINGEB HOOGESCHOOL, I. VAN DEEN, UITGESPBOEEN DEN 12 NOV£lfBEB 1851. Digitized by Google Digitized by Google EDBL GEOOT ACfHTBAKE HEERBN CUBATOREN DER GRONINGER HOOGESOHOOLI WELEDEL GESTRENGE HEER SEORETARIS VAN HET COLLEGEE VAN CURATORENI HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNmCUSI HOOGGELEERDE HEEREN HOOGLEERAREN DER VERSCHILLENDE FACULTEITENI EN WELEDELE ZEER GELEERDE HEER LECTOR AAN DEZE HOOGESCHOOL! DIE MET HET BESTUUR VAN DIT GEWEST OF DEZE STAD OF MET DE HANDHAVING DES REGTS ZIJT BELAST, MANNEN DOOR STAND EN WBRKKRING EERWAARDIG! WELEERWAARDE HEEREN LEERAREN DER GODSDIENST! WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN DER VER- SCHILLENDE PACULTEITEN! AANZIENLUKE SCHAAR VAN JONGELINGBN, DIE U AAN DE BEOEFENING DER WETENSCHAPPEN TOEWIJDT! EN VOORTS GU ALLEN, DIE ONS MET UWE TEGENWOORDIG- HEID VBREERT, ZEER GEWENSCHTE TOEHOORDERSI De zucht naar kexuus en wetenschap is eene der schoonste eigeu- schappen van den menschelijken geest; zij leidt tot waar geluk en heeft, door alle tijden heen, den weg gebaand tot die groote en schoone ont- dekkingen, waarover onze tegenwoordige eeuw teregt zich mag verheugen. Hoe veel het onvermoeide streven in den loop der eeuwen ook reeds hebbe aan faet licht gebragt, ieder, die eenig begrip van de wetenschappen bezit^ weet, dat er nog een ruim veld voor onderzoek is overgebleven , ja, dat dit onderzoek op het gebied der natuur geene grenzen kent. Legt niet elk antwoord op de gestelde vraag ons nieuwe vragen in den mond? Daarom 20 Digitized by Google 154 I. VAir DEEN zal ieder, hoe grooter de vordermgen zijn, die hij in de wetenschap gemaalct heeft, des te gereeder instemmen met de spreuk van den ouden wijze: //Ik, weet niets, dan dat ik niets weet." Verre echter, dat deze bewustheid den' waren beoefenaar der weten- schappen zoude ontmoedigen, ze spoort hem veeleer aan, om bij het onderzoek zijnen ijver te verdubbelen! Wie de geschiedenis der wetenschappen nagaat, ontdekt voorzeker spoedig, welke groote hinderpalen de ontdekking der waarheid steeds belemmerd hebben en hoe zij, eeuwen achter elkander, bij alle yolkeren aan boeijen lag geketend. Bijgeloof» zucht. om de waarheid in het keurs- lijf van een vooraf ontworpen stelsel te snoeren, Hgtgeloovigheid, gerug- steund door eene lijdelijke vereering van mannen, die zich den titel van autoriteiten hadden verworven; ziedaar slechts eenige weinige van de hin- derpalen, die den regten weg tot het vinden der waarheid ontoegankelijk maakten. En zoude ik hier ook niet mogen gewagen van de bezwaren, die meer onmiddellijk aan het individuele van den mensch zelven zijn verbonden, van zijne // subjectieve opvattingen ?" Deze toch verspreiden een* nevel van dwalingen, waar achter de waarheid ten eenenmale ver- borgen wordt. Waren het niet subjectieve opvattingen, die langen tijd in den weg stonden om de lichtstralen , die van verwijderde streken tot ons komen, voor eene reeks van trillingen des aethers; het geluid voor eene beweging des dampkrings te houden en om in te zien, dat het ons oog is, hetwelk den gloed der kleuren over de voorwerpen doet heenstroomen? En vaart niet nog voor velen eene levenskracht geheimzinnig door het ligchaam rond? Men verkeert in den waan, van de buitenwereld te ontvangen, wat men zelf daarm heeft gelegd. Maar de ingeschapen zucht naar kennis en welenschap, de door ervaring al meer en meer geregtvaardigde hoop, om van hare ontdekkingen een nuttig gebmik te kunnen maken, onderling verkeer en mededeeling, die in den laatsten tijd zoo zeer zijn verbeterd, hebben vele van deze zwarig- heden uit den weg geruimd en den mensch tot eene wetenschappelijke bewustheid gebragt, die den wezenlijken aard der verschijnselen meer en meer begint te doorgronden. Digitized by Google REDEVOERING. 155 Wat ik van de wejtenschappen in het algemeen heb gezegd^ is vooral toepasselijk op de Physiologie van den mensch. Zij toch moet als de meest zamengestelde worden beschouwd, daar zij de natuur van den mensch, het meest vobnaakte en meest ontwikkeld wezen van de geheele schepping tot voorwerp van haar onderzoek heeft. Oneindig waren de moeijelijkheden » die de physiologie ten allen tijde moest overwinnen. Groot zijn die, welke haren onderzoekers nog in den weg staan en die in het onderzoek zelf zijn gelegen. Maar wie liefde heeft voor de schoonheid der natuur, wie lust gevoelt^ om het meest volmaakte daarin te leeren kennen, hij deinst niet terug! De weg, dien hij te bewandelen heeft, is wel moeijelijk» maar zijne moeite wordt rijkelijk beloond^ wanneer hij het veld kan overzien^ wa^p hij denkt werkzaam te zijn en de middelen kent die hem eenen rijken oogst op dat veld beloven. Vergunt mij alzoo M. H. dat ik in dit uur tot U spreke over den omvang der Fhysiologische wetenschap en over de waarneming als het eenige middel, om haar te beoefenen. Hoe uitgestrekt het veld der Physiologie is , begrijpt men , zoodra men uagaat, hoe vele wetenschappen tot haar gebied behooren of met haar in een onmiddellijk verband staan. Immers, daar zij de leer van de natuurverschijnselen bij den mensch tot onderwerp heeft^ maakt zij met de ontleedkunde , weefselleer, ziel- en ziektekunde eene wetenschap uit, terwijl zij zich de scheikunde, algemeene natuurkunde, wiskunde, de natuur* en ontleedkunde der dieren en planten als hare hulpwetenschappen toeeigent. Dat de otUleedkunde aan de physiologie onafscheidbaar verbonden is, zal wel geen betoog behoeven. Deze twee wetenschappen staan in zulk een naauw verband tot elkander, dat ze voor den Physioloog in eene wetenschap zamensmelten. Want, indien kracht van stof onafscheidbaar is , dan is voorzeker de leer der kracht onafscheidbaar van die der stof. Haller heeft reeds de verhouding tusschen de ontleed- en natuurkunde van den mensch in een helder licht geplaatst. 20* Digitized by Google 156 I. TAH DEEN //.Qui phyBiologiam ab anatome avellere stadueront/' zoo roept bij ons in de voorrede zijner voortreffelijke Elementa Phjdologiae toe, //ii certe mihi //videntur cum mathematicis posse comparari, qui machinae alicujus vires //et functiones calculo exprimere suscipiunt, cujus neque rotas cognitas //habent, neque tympana, neque mensuras.^ neque materiem/* De eenheid van de ontleedkunde en physiologie valt voomamelijk in het oog bij de beoefening der laatstgenoemde wetenschap. Minder schijnt dit het geval te zijn bij de beoefening der ontleedkunde, doch dit is slechts schijnbaar; want in wezen is het geheel anders. Ofschoon beschrijvende ontleedkunde zeer goed zonder physiologie kan beoefend worden, zal echter de met eenige zucht tot wetenschap bezielde anatoom zich nimmer te vreden stellen met de eenvoudige beschrijving der verschillende werktuigen, maar ook in de verrigting daajrvan willen doordringen. Als eene onderafdeeUng der anatomie is de weefselleer te beschouwen, waarvan zij als h^ ware den commentaar uitmaakt, zonder welken de anatomie dikwerf niet begrepen wordt. Ja, even als Valentin van de ontleedkunde zegt, dat zij de letters geeft tot de taal der physiologie, zoude men- de weefseUeer als de vocalen van het physiologisch alphabet kunn^n beschouwen. Zijn deze weinige woorden M. H. niet voldoende, om aan te toonen, dat de weefselleer niet minder tot het gebied der physiologie behoort dan de ontleedkunde? De levensverschijnselen verdeelt men in ziels- en ligchaamsverschijnselen ; beide zijn in het leven aan het ligchaam gebonden. Deze stelling, die door alle Psychologen en Physiologen van elke kleur en rigting wordt aangenomen, bewijst genoegzaam de afhankelijke ver* houding, waarin de ziel tot het ligchaam staat, en men is daardoor tot de overtuiging gekomen, dat de leer van de verschijnselen der ziel, de psycholoffie^ van de leer van de verschijnselen van het ligchaam niet kan en mag gescheiden worden , maar dat zij daarmede een geheel uitmaakt, en dat het dus de taak van den Physioloog is, zich niet minder met de waameming der zielsverschijnselen en de verklaring daarvan, dan met die van het ligchaam bezig te houden. Men zal dit beter begrijpen ais men bedenkt, dat beide soorten van Digitized by Google RBDEYOERING. 157 verschijnselen , de psycHische en somatische, van elkander geheel afhankelijk zijn. Want terwijl de bodem, waarop de zielsverrigtingen, gevoeJ, voor- stelling en wil, ontstaan (de hersenen namelijk), even als ieder ander deel van het ligchaam door de voeding onderhouden wordt, hebben de bedoelde verrigtingen niet alleen het grootste gedeelte van het zenuwstelsel en alle willekeurige spieren noodig om zich te openbaren, maar oefenen ook wederkeerig op de voeding zelve eenen onmiskenbaren invloed uit, In gezonden zoowel als in ziekelijken toestand is de physiologische betrekking tusschen ziel en ligchaam onbetwistbaar en onbetwist. Het zal onnoodig zijn hierover verder uit te weiden , te minder daar een mijner vrienden onlangs in eene plegtige redevoering de physiologische eenheid van ligchaam en ziel op eene treffende wijze heeft aangetoond. Van den ziekelijken toeatand van het menschelijke ligchaam had men in vroegeren tijd de meest verkeerde denkbeelden. Velen verklaarden de ziekte ontologisch en meenden, dat het een eigen toestand was, geheel tegenovergesteld aan dien van de gezondheid, dat de natuurkrachten in beide toestanden van verschillenden aard waren. Anderen zochten in de ziekte een schadelijk wezen, waartegen de levensverschijnselen te velde trokken, waartegen zij streden en in welken strijd zij overwinnaars wer- den of voor de ziekte moesten onderdoen. Thans zou het een anachronisme verraden over dergelijke voorstellingen nog weder den staf te breken, nu men helder heeft leeren inzien , dat er voor ziekte en gezondheid slechts eene eenheid bestaat, tf ht leoenT dat voor beide het beginsel der na-- tuurkrachten een is, maar dat de verschijnselen en uitkomsten verschiUen, naar gelang der omstandigheden, waaronder zij werkzaam zijn. — Hieruit nu volgt, dat de kennis van deze beide toestanden, de physiologie en pathologie, ook een moeten zijn. Wat wij hier mededeelen wordt dagelijks door de ondervinding bevestigd. Zij bewijst, dat de patholoog evenmin de physiologie kan ontberen, als de physioloog de pathologie. De eerste is genoodzaakt gedurig de ver- schijnselen van het normale leven te raadplegen , deze die van het abnormale, Let men op twee hoofdverschijnselen van het leven, namelijk: ontwik- keling en voeding (ook organische verrigtingen genoemd), waaraan de stofwisseling ten gronde ligt, en weet men, dat deze stofwisseling volgens Digitized by Google 158 I. VAK DEEN bepaalde* scheikundige wetten geschiedt, dan zal men ook inzien, dat het de acheikunde is, welker fakkei ons hier moet voorlichten. Vooral in den jongsten tijd is de behoefte aan deze wetenschap voor de physiologen al meer en meer toegenomen^ naarmate zich de bouwstoffen ophoopten, welke. uitstekende scheikundigen bijeenbragten , om de vroegere zoo geheel ver- borgene organische wetten aan 't licht te brengen. Hoe zoude men ook kunnen gelooven zonder scheikundige kennis tot de wetenschap te geraken van de natuur van een ligchaam, dat schier op iedere plek van eene scheikundige werkplaats is voorzien? Maar niet alleen ten opzigte van de scheikunde, ook met betrekking tot de natuurkuTide kan men eene zoodanige vraag, en met niet minder grond, opperen. De wetten , die zij ons in de onbewei^kluigde natuur leert kennen , ver- loochenen zich ook nimmer in het leven. Al wat geschiedt is daaraan onderworpen. Deze waarheid kan men met de volgende korte woorden uitdrukken: niets geschiedt zonder beweging, En in het woord beweging ligt reeds eene physische werking opgesloten. Om nog meer in het iicht te steUien, hoe noodzakelijk het is, dat de physioloog met natuurkundige kennis moet zijn toegerust , wil ik wijzen op de hoogst volmaakte natuurkundige werktuigen, die in het ligchaam aanwezig zijn en wier werking zonder deze kennis niet begrepen kan worden. Ik bedoel het oog, het oor, het hart met de bloedvaten, die tot de meest volmaakte optische, acustische en hydraulische werktuigen behooren. En vormen de beenderen met hunne beweeglijke verbin- dingen niet zoo vele stelsels van hefboomen, door de spieren in bewe- ging gebragt? Naauwkeurige berekeningen zijn bij natuuronderzoekingen onmisbaar; unskunde iH daarom de eerste wetenschap, waarin men diegenen opleidt, welke de natuurkundige wetenschappen vnllen beoefenen. Hoe noodzakelijk het is, dat de physioloog opk in de wiskunde niet onervaren zij, behoeft verder geen betoog. Maar desniettegenstaande is het getal goede mathematici onder physiologen zeer gering. Het nadeel, hetwelk daaruit voortvloeit, springt vooral dan in het oog, als men de afdeelingen der physiologie inziet, ^raan de mathesis ten grondslag ligt. Digitized by Google REDEVOERING. 159 Hier waar kennis tot zekerheid leiden zoa , staan niet zelden de tegen- strijdigste gevoelens tegen elkander pver. Wij moeten nog van wetenschappen gewagen, wier gewigt voor de kennis der * natuurverschijnselen van den mensch niet altijd genoeg erkend zijn: ik bedoel de onHeed" en natuurkunde der dieren en planien. Onophoudelijk moeten immers de werktuigen van dieren en hunne verrigtingen geraadpleegd worden, daar, waar die van den mensch geene genoegzame of zelfs in 't geheel geene uitkomsten kunnen geven. En is dit niet bij verre de meeste werktuigen het geval? Wat ware toch de natuur- kunde van den mensch zonder de zoogenaamde vergelijkende anatomie en physiologie? of heeft zij niet hare grootste vorderingen te danken aan ontdekkingen op dieren gedaan en bij den mensch later bevestigd? Slaat men het oog op de Zenuw-Physiologie , die in de laatste twintig jaren geheel van gedaante is veranderd, dan ziet men dat deze tak der wetenschap, in vergelijking met de duistemis, waarin zij vroeger gehuld was, thans als eenigzins opgehelderd mag beschouwd worden, hoeveel er dan ook nog aan een volkomen licht moge ontbreken. Veel, ja, wij mogen wel zeggen, het meest is men dezen vooruitgang aan de ontdekkingen op dieren gedaan verschuldigd; zij hebben den naar waarheid zoekenden Physioloog den weg geopend, dien hij zich nu verder kan banen, wanneer hij naar eisch het gevondene toetst met behulp van alle die middelen, welke hem daartoe ten dienste staan, en waarvan wij straks gelcgenheid zullen hebbra te spreken. Om te bewijzen dat ook de ontleed- en natuurkunde der planten voor den veelzijdigen physioloog onmisbaar is, behoef men slechts te wijzen op den invloed, welke deze wetenschap reeds gehad heeft en nog heeft op enkele afdeehngen van de physiologie, vooral op de leer der cellen en die der stofwisseling. Nadat ik hier met weinige woorden heb gewag gemaakt van den grooten omvang dien de boom der physiologische wetenschap heeft, in welke takken hij zich verdeelt en van waar hij zijne verschillende, tot voeding vereischte sappen ontleent, zal ik thans M. H. van de middelen spreken, die men moet aanwenden, om de heerlijke vruchten die deze Digitized by Google 160 I. TAir DEEN boom draagt» te leeren kennen» en waardoor men in staat is zijnen groei te bevorderen, Wil men zich met de verschijnaelen der natuur bekend maken» dan moet men ze waarnemen. Uit boeken alleen leert men de nataur niet kennen; de natuur moet in de natuur zelve onderzocht en begrepen worden; men moet hare ver- schijnselen waamemen, Deze waameming j^ inmiddels niet altijd gemak- kelijk^ dikwerf zeer moeijelijk en somtijds zonder eigenaardige hulpmid- delen geheel onmogelijk. De oorzaak daarvan is deels van eenen sub- jectieveUi deels van eenen objectieven aard. Zij ligt in de meerdere of mindere geschiktheid van den natuuronderzoeker of in de voorwerpen zijner waameming, wier verschijnselen zich slechts onder bepaalde voorwaarden of in het geheel niet openbaren. De geschiktheid van den natuuronderzoeker om waamemingen te doen hangt af: l^. Van zijnen individuelen aanleg; 2^ Van de hoogte, op welke hij in de wetenschap staat; 3^. Van zijne waarheidsliefde en meerdere of mindere af hankeKjkheid van subjective inwerkselen; 4° Van de methode, die hij bij de waameming volgt. De geschiktheid des menschen om waamemingen te doen is zeer ver- schillend. Sommigen hebben eenen aanleg om de totale indrukken der natuur op te nemen, zonder nogtans een oog te bezitten voor hare kleine bijzonderheden. Bij andere bestaat een geheel tegenovergesteid vermogen; zij merken de geringste verschijnselen op, maar hebben geen vatbaarheid voor het geheel. De invloed, dien de natuurbeschouwing op den waamemer heeft, is ook naar zijne individualiteit verschillend. Bij den een maakt zij de bewonde- ring gaande, bij den ander wekt zij den lust tot onderzoek naar de oor- zaak der verschijnselen op. Het eerste is een uitvioeisel alleen van het gevoel, het tweede ook van het verstand. De physioloog dient den aanleg te bezitten, om alle indrukken van de natuur op te nemen , hij moet haar in al de uitgestrektheid harer verschijnselen kunnen omvatten en tevens een geoefend oog hebben om Digitized by Google RBDEYOERING. 161 hare kleinste bijsonderheden te ontdekken. Hij moet hare schoonheid gevoelen en van ijver branden om hare wetten op te sporen. En wat van groot gewigt is, niet nu en dan, neen! altijd en overal moet zijn oog voor de natuor geopend zijn, want alle deelen der natuur vormen een geheel, wier verschijnselen in bepaalde betrekking tot elkander staan en de speciale onderzoeker, die slechts een enkel deel, al is het ook nog zoo klein, wil beoefenen» vindt overal analogien, overal gelegenheid, om ver- gelijkingen te maken, overal punten van toelichting! Hoe veel heeft de wetenschap niet te danken aan het genie van som- mige mannen , die met dien algemeenen en diepen zin voor de natuur en hare wetten toegerust, toevallig op enkele van hare verschijnselen oplettend werden gemaakt en deze ten grondslag legden van hunne groote en be- langrijke ontdekkingen. Het was slechts een toeval, waardoor het oog van Galilei op de slingering van de kroon in de kerk te Pisa viel en nogtans dit toeval deed hem de belangrijke wetten van den slinger ontdekken. Het was slechts toevallig, dat Galvani met twee verschillende metalen de spieren van eenen gedooden kikvorsch aanraakte, en toeh leidde dit toeval hem tot de ontdekking van het Galvanisme! Het was ook niets anders dan een toeval, wat aan Hans Chbistian Oersted, dezen in hart en verstand zoo uitstekenden man, wiens naam ik zonder diep gevoel van eerbied en dankbaarheid niet kan noemen, — tijdens het houden eener voorlezing het verband tusschen electriciteit en magnetisme openbaarde. Ik heb hier drie toevallige omstandigheden genoemd, die hoe gering ook op zich zelve, de natuuronderzoekers onder wier oog zij plaats von- den, tot ontdekkingen hebben geleid, welke eenen verbazenden invloed hadden en hoogst waarschijnlijk nog verder zullen hebben niet alleen op den intellectuelen, maar ool^ op den materielen vooruitgang des menschdoms. Er bestaan echter obk voorbeelden, dat de waamemers aan de zich voor hunne oogen toevallig openbarende natuurverschijnselen geene oplos- sing, hoe ook genaamd, konden geven en er geen gebruik van wisten te maken, terwijl anderen, aan wie het voorbehouden was, den zin^der ver- schijnselen te vatten en te waarderen, de wetenschap met belangrijke ontdekkingen verrijklen. 21 • Digitized by Google 162 I. TAK DEEN Slechts een voorbeeld wil ik daarvan aanvoeren. Het ligt geheel op het gebied der speciale physiologie. Ik bedoel de ontdekking en de joiste waardering van de leer der reflexie-beweging , die men aan de mededeeling van een toevallig waargenomen natuurverschijnsel te danken heeft, welk verschijnsel de eerste waamemer zelf niet begreep. ^ Marshal Hall ' las in 1883 een kort te voren openbaar gemaakt be- rigt van Gachet, waarin deze verhaalde waargenomen te hebben, dat de afgesneden staart van Triton marmoratus zich een tijdlang regehnatig be- woog. Dit berigt opende als het ware plotseling de oogen van den uit- muntenden physioloog. Hij toetste het medegedeelde zoowel aan de berigten van reeds vroeger waargenomene bewegingen van onthoofde die- ren, als aan nieuwe proeven, die hij dadelijk in het werk stelde; en zoo gelukte het hem , niet alieen den weg te vinden , langs welken de onwille- keurige dierlijke bewegingen tot stand komen , maar ook de groote waarde daarvan voor de geneeskundige wetenschappen in toepassing te brengen. En juist door deze waardering werd de wet der reflexie-beweging al spoe- dig onder de grootste ontdekkmgen geteld, welke op het gebied der physiologie in de laatste jaren zijn gemaakt ^). Ook de aandacht van anderen heeft het berigt van Gachet getrokken. Zij bleven bij het medegedeelde verschijnsel stilstaan; maar kwamen niet verder. Niemand zal trouwens willen beweren, dat, ofschoon het ont^nzeg- gelijk waar is , dat men de natuur slechts in de natuur moet leeren ken- ') In het jaar 188S, v66t dat de Terdiensten Tsn Mabshax. Hall teii opdgte vaa de leer der reflexie-beweging m^ bekend waren of konden zijn, heb ik de wet deser beweging, met juiste bewoordingen, in n^jne dissertatie: de differmHa et nexu uUer nervoa vUae asnmalii et vUae organieae^ (verdedigd d. 6 Februarij 1834) uitgedrukt, zonder echter op de hooge waarde van deze wet verder oplettend te maken; yan daar ook dat de prioriteit yan Mabshal Hall ten dezen ?an m^'De zijde onbetwiaibaar is. De woorden die ik gebmikte loiden; zie bladz. 76 1. c.y ala yolgt: #Stimahia ranae decapitatae applicatns naturali omnino modo «^agit; stimuhit enim neryoa sensorioSy qui hunc stimulum acceptum in centrum (meduUam #8pmalem) propaganteSy hic solito munere funguntur et reactionem, sdlicet motus stimulum, 9 provocant." Digitized by Google REDEYOERING. 163 nen, door haar zelve in alle rigtingen te doorkmisen, men op dezen togt geenen begeleider of wegwijzer noodig heeft, met andere woorden: dat men geene boeken behoeftl — lets dergelijks te beweren zou ongerijmd mogen heeten! Neen! voor den physioloog moet het boek der geschie- denis altijd geopend zijn, dat boek» waarin de vorderingen, die de weten- schap gemaakt heeft, voliedig, duidelijk en oordeelkundig zijn opgeteekend, en waaruit hij dus met jmstheid leert kennen, hoe hoog haar gebouw is opgetrokken, wat er gedaan is, welke van de gebezigde materialen deug- delijk, welke onbruikbaar zijn; welk gedeelte op hechte gronden staat; wat daarentegen gestut of wel afgebroken en geheel nieuw en van gronds op weder moet opgetrokken worden. Met andere woorden, de physioloog moet bij zijne waamemingen de litteratuur ijverig raadplegen» opdat hij zijne wetenschap kenne, dewijl ook daarvan zijne geschiktheid voor waameming in hooge mate afhankelijk is. Zonder kennis van het standpunt stelt hij zich nimmer goede vragen en eene goede vraag is het rigtsnoer voor elk vruchtbaar onderzoek. Zal het noodig zijn, M. U. er aan te herinneren» hoeveel tijd er somwijlen aan waamemingen is besteed, zonder dat zulks eenige vruchten heeft gedragen, wijl de waamemer zijn onderwerp niet magtig was^ wijl hij niet stond op de hoogte der wetenschapp Zal het noodig zijn er bij te voegen, dat er zoo menig boekdeel is uitgegeven> hetwelk daarom niet bruikbaar is, wijl de schrijver een vreem- deling in het gebied der litteratuur wasP Ik twijfel niet M. H. of een ieder van U zal zich meer dan een voor- beeld van het hier gezegde voor den geest kunnen brengen. Hoe menige physiologische verhandeling kan niet tot eene getuige mijner bewering dienenP Maar buiten den aangeboren aanleg en de verkregene kennis, is er n(^ iets anders, waarvan de meerdere of mindere geschiktheid voor waame- mingen af hankelijk is : ik bedoel den al o/ niet objectiven zin voar taaarAeid, die den natuuronderzoeker kenmerkt. Deze is eene eigenschap^ die niet uit het verstand, maar uit het hart voortspruit. Indien het gevoel bij de waameming aan de zijde van het verstand blijft, 21* Digitized by Google 164 I. TAii DEEN dan draagt zulks er veel toe bij, om de waarheid te vinden, maar als het dezen noodzakelijken geleider verlaat, dan worden de oogen van den waar- nemer dikwijis. verblind en hij is niet iir staat de waarheid te vatten. Bij den waren natuuronderzoeker opent gewoonlijk het gevoel de weten- schappelijke loopbaan. Liefde voor de natuur drijft hem instinktmatig tot de beschouwing van hare verschijnselen. Het aanschouwde maakt zijne bewondering gaande, maar bewondering is geene bevrediging. Zij is slechts een prikkel, die bij den minder beschaafden mensch in bijgeloof ontaardt, doch den meer beschaafden aanzet, om de bewonderde verschijn- selen beter en beter waar te nemen en tot hunne oorzaken op te klimmen. Door die waameming ontstaat dan spoedig behoefte aan nog veelzijdiger , onderzoek. Door onvermoeide volharding in het onderzoek bereikt de mensch zijn hoogst wetenschappelijk doeL Het verstand heeft zich met het gevoel vereenigd, om de schoone natuurwetten, die zich overal openbaren, te. ieeren uitvorschen en begrijpen. Hebben de waamemingen der verschijnselen en het onderzoek naar hunne oorzaken tot treffende uitkomsten geleid, — is het den natuuronder- zoeker gelukt , onbekende feiten te ontdekken, dan ontstaat bij hem de zucht om het licht, dat hij voor zekere duistere wegen der natuur gevonden heeft, ook aan anderen mede te deelen. Deze zucht, die tot de ingescha- pen eigenschappen van een edel mensch behoort, heeft eene dubbele strek- king: zij maakt dat de wetenschap geen bijzonder goed blijft, maar alge- meen eigendom wordt, en zij vermeerdert en versterkt nog den lust tot nasporing> door de streelende gedachte des onderzoekers, dat zijne ontdek- kingen niet slechts tot eigene bevrediging (Uenen, maar ook eene alge- meen nuttige strekking verkrijgen. Hij begrijpt, dat hij de plaats bekleedt van eenen priester der natuur > die hare goddelijke taal aan de menschen verkondigt. De wensch,^om eene zoo verhevene roeping te vervuUen of zich in het bezit daarvan te handhaven, mag inderdaad edel worden genoemd. Maar ailes, op deze aarde, hoe schoon ook, heeft zijne grenzen, die niet zonder nadeel kunnen overschreden worden. De ondervinding lee^ helaas! dat het laatste somwijlen het geval wordt. Digitized by Google RBDEYOERING. 169 wanneer de begeerte, om het gevondene te openbaren, in voorbarigheid ontaardt en in ijdelheid haren grond heeft. Daardoor wordt de wetenschap met bouwstoffen overMen, die den toets van deugdelijkheid niet kunnen doorstaan. De wensch om de eerste te zijn, die de eene of andere ontdekking gedaan heeft^ speelt hierbij geene onbeduidende rol; getuige de prioriteits-twisten der geleerden, waarvan ook onze tijd geenszins vrij is. Gij weet het M. H. hoe vele onrijpe, geheel onbruikbare, ja verder- felijke vruchten in alle takken der geneeskunde door voorbarigheid zijn gekweekt en voortgeplant. Ik zeg niet te veel, indien ik beweer, dat de voorbeeiden daarvan onnoemelijk zijn. Of wie zoude wiUen beweren, eene volledige lijst-te kunnen opmaken van de door de geneesheeren aangeprezene geneesmid- delen, die geene aanbevelmg verdienden , waaraan men eene kracht toeschreef, w6lke zij niet bezaten, maiar die men in een of ander ziektegeval had toegediend, en die onder de vlag van het bekende doch niet altijd gel- dende: //post hoc ergo propter hoc'' de wetenschappelijke wereld zijn binnengeslopen. Ook de physiologie kan vele treffende voorbeelden van dwalingen aan- toonen, die door voorbarigheid ontstaan zijn. En niet alleen middei- matige beoefenaars hebben zich daaraan schuldig gemaakt, ook onder de ooryphaeen der wetenschap is het geene zeldzaamheid dat overdreven zucht, om een of andere waargenomen feit of verschijnsel spoedig bekend te ma- keri, tot bijna ongeloofelijke dwalingen aanleiding gaf. Verblijdend is het intusschen daarbij te kunnen opmerken, dat het geenszins aan voorbeelden ontbreekt, dat de waamemers zelve spoedig hmme dwalingen hebben ingezien en hiervoor openlijk zijn uitgekomen. Wat zoude ook meer pleiten voor het zuivere objectieve aanschouwings- vermogen van eenen natuuronderzoeker , dan dat hij ook voor zijne eigene dwalingen een helder oog heeft; wat meer voor zijne zuivere waarheids- liefde*, dan dat hij de dwalingen , die hij in de wetenschap gebragt heeft , onmiddellijk herroept , hoe veel zijne autoriteit daardoor voox het oogenblik ook zoude moeten lijden? Ik zeg voor het oogenblik, want op den duur boezemt niets in meerdere Digitized by Google 166 I. vikN DEEN mate vertrouwen in, dan zulke bewijzen van waarachtige objectieviteit en eerlijkheid in wetenschap. Maar al bezit de phydoloog ook den besten aanleg , al is hij ook ingewijd in alle die wetenschappen , welke als zoo vele takken der physiologie moeten beschouwd worden^ en al laat zijn zin voor de objectieviteit nieta te wen- schen over, dan zoude hem nog eene hoogst noodzakelijke eigenschap kunnen ontbreken, namelijk de methode. De methode regelt het gebruik van de middelen, die ons op den yieg tot dadelijke waameming moeten brengen en begeleiden. Zij regelt ook de wijze, op welke de indruk, dien de waargenomene versohijnselen op ons maken , in onze bewustheid moet worden opgenomen en beoordeeld« De middelen die ons den weg tot waameming openen zijn in het ge- heele gebied der physiologie, in alie hare vertakkmgen en hulpwetenschap- pen aangewezen. Zij bestaan in: l^. Praktische ontleedkunde van den mensch en de dieren; 2®, Microscopie; d^. Schei-natuurkundige en physiologische proeven; 4^ Ziektekundige opmerkingen en vergelijkingen. Men zal mij voorzeker gereedelijk toestemmen» dat wie het ontleedkun- dige mes niet weet te hanteren, den naam van anatoom niet verdient, hoe veel hij dan ook over het. zamenstel van het ligchaam> hetzij door plaatwerken, hetzij door versche of andere anatomische praeparaten moge geleerd hebben. Hij kan zich zelven den weg tot de ontraadseling der natuur niet banen en blijft verstoken van de dadelijke waameming van alle hare schoonheden. Ten aanzien van den physioloog geldt dit alles evenzeer. Zonder prak- tische ontleedkunde zal hij nimmer den diepen zin der natuur kunnen bevroeden. Voor hem gaan de wenken verloren, die zij overal geefl op den weg, waar het ontleedmes henenleidt. Hoe hij moge navorschen, hij stuit overal op hinderpalen, dewijl zijne hand bij het gebruik van 't scalpel als gekluisterd is. Deze praktische onbekwaamheid, vergtmt mij M. H.! er openlijk voor Digitized by Google REDEVOERING. 167 uit te komen» is eene leemte, die overal, zoo wel in als boiten ons vaderltind, wordt erkend, Zij mag als oorzaak beschouwd worden, dat vele uitstekende mannen» die men eene hooge vlugt meende te kunnen voorspellen, te midden van den weg des onderzoeks bleven stilstaan of wel geheel daarvan terugkeerden. Eene aanleidende oorzaak tot deze onbekwaamheid mag wel daarin gelegen zijn , dat men de praktische anatomie te zeer als eene slechts toelichtende kunst beschouwt en hare hooge waarde in vereeniging met de wetenschap (waar- mede zij altijd hand aan hand moest gaan) dikwerf te zeer uit het oog verliest. Eene andere oorzaak van het veronachtzamen der praktische anatomie is gelegen in de meening , dat men zonder natuurlijken aanleg het daarin niet ver kan brengen. Het is buiten allen twijfel, dat de natuurlijke aanleg wonderen doet. De geschiedenis van den bekenden ontleedkundigen Ipssn levert o. a. daarvan een treffend bewijs op. Deze is in zijne jeugd als zeeman opgeleid en werd ten gevolge van eenen val in het ziekenhuis te Koppenhagen opgenomen , waar zich zijn aanleg tot praktische anatomie zoo duidelijk openbaarde, dat hij van zeeman tot hoogleeraar in de anatomie opklom , welke plaats hij met zooveel roem bekleedt Maar groote aanleg is geen onmiskenbaar vereischte, ook door oefening kan men de zwarigheden overwinnen. De gelegenheid tot oefening is echter veel te gering en nog wordt daarvan in den regel geen genoegzaam gebruyc gemaakt, wijl bij velen de lust ontbreekt en de examina voor de praktische ontleedkunde doorgaans te weinig streng zijn, dan dat daaruit een prikkel tot grondige oefening zoude geboren worden. Het is echter nog geenszins genoeg> dat de physioloog de oi^nen in hunnen vorm en grove zamenstelling^kent» hij moet zich ookin de gelegen- heid kunnen stellen, om zich de kleinste deelen, waaruit de werktuigen bestaan , voor oogen te brengen. Hij moet het microscoop gebruiken. Men heeft vroeger vele zwarigheden geopperd, die zich bij het gebruik van het microscoop zouden voordoen, hoog opgegeven van aanleg en oefening, die hierbij zouden vereischt worden. Deze zwarigheden bestaan inderdaad niet; ieder die goede oogen heeft, Digitized by Google 168 I. VAN DEEN kan zich daarvan met goed gevolg bedienen. De dagelijksche ondervinding leert dit voldoende; want sedert men het microscoop bij het geneeskundig onderwijs hier en elders is begonnen te bezigen» is dit instrument in handen van duizenden; en over moeijelijkheden bij het gebruik klagen slechts de weinigen, die het zonder de minste volharding beproefden. Het gebruik van het microscoop is even noodzakelijk voor den physio- loog, als dat van het scalpel. Het is het schoone werktuig dat de goddelijke Ahnagt den mensch heeft laten vinden, om eene tweede wereld voor zijn oog te openen. Wat wisten wij zonder het microscoop van de microscopische bestand- deelen van het bloed, van de haarvaten en den bloedsomlbop daarin? wat van de peripherische en centrale uiteinden der zenuwen, wat van haren vorm en hare verbindingen? immers niets, ondanks alle ontdek- kingen, door proeven op de zenuwen gedaan. Wat zoude ons bekend zijn van het ovum humanum, de spermatozoen , van de celvorming en de geheele ontwikkelings-geschiedenis P wat van de spieren , van de klieren en het proces van afscheiding , kortom van alle weefsels in het ligchaam en de verklaringen der physiologische wetten, die daardoor mogelijk geworden zijn?. Ik herhaal het , wat zouden wij van dat alles weten , indien wij onze gezigtswerktuigen niet zoa konden versterken, dat de kleinste voorwerpen in de natuur voor onze oogen waameembaar worden? Ook de jpraiiiscAe scAeikundiffe proeven dient de physioloog, zoo veel mogelijk, zelf te doen; hij dient ten minste de bekwaamheid te bezitteD, de voornaamste ten allen tijde te verrigten. Hij mag de leer van de stofwisseling , wil hij ze in hare geheele diepte omvatten, niet alleen uit boeken kennen. Hij moet zich d(J0T eigene aanschouwing, door eigene waameming weten te overtuigen. Gelijk de ontleedkunde is ook de scheikunde eene praktische wetenschap. De Aan- deling en de uitdag daarvan voor onze kennis, het doen en weten mag in geen van beide wetenschappen gescheiden worden. Eene niet minder praktieche wetenechap is de natuurkunde. De werk- Digitized by Google REDEVOERING, 169 tuigen, die bij hare beoefening gebruikt worden, moet de physioloog kennen.^ er zich van weten te bedienen en in staat zijn om ze , als het noodig is; te verbeteren; jal hij moet zelfs geheel ten zijnen behoeve nieuwe kunnen uitvinden, ten einde daarmede de bekende verschijnselen scherper te bepalen, onbekende op het spoor te komen en te ontdekken! Wat ik hier zeg zal voor diegenen geen verder betoog behoeven , welke weten, wat de physiologie aan de doeknatige toepassing van bekende en nieuw ontdekte natuurkundige werktuigen te danken heeft. Men vindt immers bijna geene afdeeling in de physiologie, waar de vindingsgeest der physiologen, in het ontdekken van natuurkundige werk- tuigen, niet zeer veel heeftbijgedragen, om de kennis van de verrigtingen van het menschelijk ligchaam tot eene hoogte te brragen, waarop ze zonder deze of dergelijke instrumenten misschien nimmer ware gekomen! Men gelieve slechts te denken aan de werktuigen, waarvan de physiologen zich thans bedienen, om de kracht van de zenuwen, van de spieren, van het hart, van den bloedstroom, van de drukking der lucht, te leeren kennen, welke zij aanwenden om de wetten van diffusie en endosmose op te helderen , en welke zij hebben uitgedacht om het onderzoek van de uitgea emde lucht en van de uitwasemingen mogelijk te maken, in een woord, die, welke zij overal in de physiologie in toepassing brengen! Ik ben thans, M. H! genaderd tot het hulpmiddel, hetwelk uitsluitend tot het gebied van den physioloog behoort, dat hem in staat stelt de aan zijne zintuigen onttrokkene verschijnselen voor waameming toegankelijk te maken en de natuurwetten te leeren kennen, — ik bedoel het phyaio- hffisch experiment Daar er in verhouding tot de menigvuldige verschijnselen der organische natuur weinige zijn, die zich aan onze zintuigen openbaren, en onder die weinige slechts enkele gevonden worden , die zulks op zoodanige wijze doen , dat men de natuurwetten , waarop zij gegrond zijn, onmiddeliijk kan leeren kennen , is het duidelijk , dat het physioiogisch experiment van eene zeer uitgebreide toepassing moet zijn. Immers, wat zien wij van de verrigtingen van de lever, de alvleesch- klier, de nieren, het hart, de bloedvaten, de zenuwen, wat van de ver- • 22 Digitized by Google 170 I. VAN DEEN rigtingen van eene menigte andere werktuigenP wat zouden wij hiervan en van de meeste natuurwetten weten, indien het physiologisch experiment het ons niet had geleerd en nog dagelijks leerde? Tndien men daarbij bedenkt, dat de praktische ontleed-, schei- en natuurkunde, microscopie en andere hulpmiddelen aan de phjsiologische proeven, naar gelang der omstandigheden « dienstbaar gemaakt kunnen worden, ja! dat men daarvan zeggen kan» dat het de andere hulpmiddelen grootendeels in zich bevat, dan zal ik mij wel aan geene overdrijving schuldig maken, indien ik beweer, dat eene doehnatige beoefening der physiologie zonder experiment onmogelijk is, omdat men in de meeste gevallen alleen daardoor den sleutel vindt tot de waameming. Die zich van dezen sleutel niet wil of kan bedienen, is niet in staat in het binnenste van den tempel der natuur door te dringen, daar hare ver- borgene schatten met eigene oogen te aanschouwen en te waarderen. Slechts de uitwendige schoonheid van het gebouw is 't hem vergund te zien, — van het inwendige en de verhouding daarvan tot het uitwendige is hem niets anders bekend dan wat anderen hem mededeelen. Hij bevindt zich niet op het regte wetenschappelijke standpunt, hij gehoft waar hij door eigene aanschouwing zich moest overtuigen. Maar hoezeer de proefneming de sleutel tot de waameming is en als een onmisbaar vereischte bij de beoefening der physiologie moe.t beschouwd worden, is ze de waameming zelve niet, maar staat daarmede in verband als het middel met het doel. Daarom heb ik ook hier in mijne rede het experiment niet naast de waameraing geplaatst, gelijk sommige physiologen doen, dieniet scliijnen te bedenken, dat er eene- scherpe lijn moet getrokken worden tusschen de waameming, den eenigen weg die tot de kennis der waarheid in de physiologie leidt, en de proefneming, die dezen weg opent. ' Wat de wijze betreft hoe het experiment dezen weg opent, welke han- delingen tot het volvoeren daarvan vereischt worden, daarover zal ik hier niet spreken, want dan zoude ik in eene omslagtige indeeling en breed- voerige beschrijving der verschillende proefnemingen vervallen, iets wat uw geduld M. H! te zeer zou vermoeijen! Slechts over de algemeene strek- king van het experiment zal ik eenige weinige opmerkingen in het midden Digitized by Google REDEVOERING. 171 brengen, en daarbij aantoonen^ dat van het doelmatig gebruik van dit middel de zuivere waarneming grootendeels af hankeUjk is. De atrekking van elke physiologische proefheming is den factor van een bepaald verschijnsel, of het verschijnsel van eenen bepaalden factor op te zoeken en voor onze waameming toegankelijk te maken. Om dit doel te bereiken, moet men bij het doen van het experiment zorg dragen, dat alle andere factoren, die de zuivere waameming van den bedoelden factor en het bedoelde verschijnsel hinderlijk kunnen zijn, ver- wijderd worden en dat de gezochte fstctor zoo weinig mogelijk door de proef in zijne verrigting benadeeld wordt. Dit doel bereikt men niet, indien men zich de vraag niet duideUjk eu bepaald gesteld heeft, die men door het experiment wil beantwoorden ; indien men niet aUe hulpmiddelen naauwkeurig kent , die bij het experiment vereischt worden; en eindelijk, indien men geen aardeg^ oejenvng^ geduld^ volharding en naauwlettendheid bezit, om daarvan een behoorUjk gebruik te maken. 