title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: HUGO BEYERMAN privatim Bhetoricen sive praecepta stili Belgici, additis belgice scribendi exercitationibus , tradit die Lunae hora X — ^XII et die Satumi hora XI — ^I; IRstoriam Patriae enarrat, die Lunae hora XII^II et die Sa- tumi hora XI — ^I; Pronuntiationis sive eloguentiae ewterioris exercitia moderatur. PETRUS JOANNES VETH privatim docet Exeffesin Veteris Foederis, interpretandis Fsahnis selectis, diebus Martis et Mercurii, hora VIU matutina; Grammaticae Syriaeae elemenia , diebus Jovis et Veneris , hora VIII ; JnOguitates Hebraeas, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Vene- ris, hora IX; Grammaticam Heiraeam, adjuncta libri Deuteronomii lectione, iisdem diebus, hora X; Logicam tradit, diebus Lunae et Satumi, hora VIII, et Psy- cAoloffiam, die Lunae» hora IX; Cum provectioribus legit Kosegarteni Chrestom. Jrabicam et Kirsckii ChresUm. %riacam, a Bemsteinio denuo editam, altemis vicibus, die Veneris, hora VI— VIU post meridiem. \ 184 SERIES LECTIONUH. JOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT privatim AfUiquitates Bomanaa tradere perget diebus Martis^ Meicuru, Jovis et Veneris, hora Xll; Literaa Zatinaa docebit interpretans Terentii AdelpTm^ Oicerom» aratt. pro Z.Murena et pro M. Caelio, iisdem diebus hoia I; Literas Graecae ezplicans Fitam Ciceronis a Plutarcho narratam, Hurijpidid Hecubam, ^SopAoclis Oedipum I^rannum, iisdem diebus hora II. FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL privatim tradit Geolojiae et Palaeontoloffiae fundamenta, horis deinde in- dicandis; PAarmacohffiam generalem et specialem, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora XI; Botamces Blementa, iisdem diebus» hora X; Stirpium medicinalium. venenatarum et oeconomicarum Mstoriam ter per dierum hebdomadem; Bxcursionibus botanicis praeest; Feffetabilia cryptogamica et Oeconomiae ruralis elementa explicare paratus est. CAROLUS JOANNES MATTHES privatim docebit Planimetriam et IHgonometriam rectilineam, diebus Mar- tis, Mercurii, Joyis et Veneris, hora IX matutina; PAysicam experimentis illustratam, iisdem diebus, hora XI; Stereometriam , inclusa Trigonometria spAaerica, in commodum Medicinae et literarum studiosorum, diebus Jovis et Veneris, hora I; Calculi differentialis et integralis elementa, horis cum auditoribus constituendis. SERIES LEGTIONUM. 185 EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER privatim Chemiam amrganicam docebit , diebus Lunae , Martis et Mercu- rii, hora XII; Chemiam corporum organicorum^ diebus Lunae et Martis, horalX; Chemiam Phgsiologicam , diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I, excepto tempore hiemali; Chemiani pharmaceuticam , die Lunae, hora II— IV, et die Mercurii, hora IX; Chemiam analyticam^ diebus Martis et Mercurii, hora II— IV; Chemiam practicam quotidie in Laboratorio Chemico. 24 NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI DIE XXXI DECEMBMS MDCCCLn. Theologiae . 3. Jurisprudentiae 6. Literarum 54. Medicinae 61. Fhilosophiae 18. 142. DE STAATSWETENSCHAP, EENE WETENSCHAP OP WAARNEMINa EN WUSBEGEERTE GEGROND , EN DOOR VOORTDURENDE KRITIEK TE VOLMAKEN. IINWIJDINGS-REDE, i?iTBBsra(nLE5 sooa J™. M". J^ DE BOSCH KEMPER, BU DE A;lNTAASDIKO TAN BET HOOGLEERAARSAHBT IN DE RE6TSGELEERDHEID EN STAATSWETENSCHAPPEN AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE AMSTERDAM. DEN 23*TER NOVKMBER I8S2. 24* HEEREN BURGEMEESTER, WETHOUDBRS EN LEDEN VAN DEN GEMEENTERAAD DER STAD AMSTERDAM, VERZORGERS VAN AMSTERDAM'S DOORLUCHTIGE SCHOOL, ACHTBARE MANNEN, BIJ WIE HET TOEZIGT OVER DE INRIQ. TINGEN VAN ONDERWIJS HIER TER STEDE BERUST, HOOGLEERAREN VAN HET DOORLUCHTTQ ATHENAEUM EN VAN DE ONDERSCHEIDENE GODGELEERDE KWEEKSCHOLEN, HOOG- GEACHTE AMBTGENOOTEN, ZEER ACHTBARE HEEREN, LEDEN DER REGTERLUKE MAGT, WEL-EERWAARDE HEEREN, BEDIENAREN DES GODDELIJKEN WOORDS, VERDEDIGERS VAN HET REGT , LEERAREN VAN LETTEREN EN WI JSBEGEERTE , BEOEFENAARS DEB GENEESKUNDE, VOORTREFFELIJKB JONGEUNGEN, DIE ^ U EEN EDELE NEI- GING QEVOELT, OM U WETENSCHAPPELIJK TE VORMEN, GIJ ALLEN, WIE GIJ ZIJN MOOGT, DIE-DEZE PLEGTIGHEID DOOR UWB TEGENWOORDIGHEID LUISTER BIJZET, ZEER QEWENSCHTE TOEHOORDERS I Ofschoon gewoon in het openbaar te spreken, heb ik echter niet dan met zeer groote beschroomdheid dit spreekgestoelte beklommen. Na bijna twintig jaren in onderscheidene maatschappelijke betrekkingen werkzaam te zijn geweest en daarin vele bewijzen van achting te hebben ontvangen, ben ik thans opgetreden om het Vaderland mijne krachten te wijden in den zoo uitgebreiden werkkring van Hoogleeraar in alle de vakken , die tot het Staatsregt en de Staatswetenschap behooren. Is het won- der, dat al het gewigt dier verandering op dit oogenblik levendig door mij gevoeld wordt? Ik sta daarenboven op een plaats, door kinderlijken eerbied voor algemeen erkende verdiensten tot een altaar der waarheid geheiligd« Is het vreemd, dat ik met aandoening vervuld ben? 190 J. DE BOSGH REMPER Deze redenen zouden mij dringen een verschoonend oordeel te verzoeken , zoo mijne overtuiging mij niet zeide, dat de dienoar der wetenschap niets mag wenschen, wat het regt der kritiek zoude kunnen verkorten. Maar wat ik vragen mag en met volle vertrouwen inroep, is een ge- willig oor voor mijne rede, een onvooringenomen oordeel voor mijne over- tuiging en een welwillende verschooning voor de gebreken in de uiterlijke voordragt. Deze plegtigheid wijst mij van zelve het onderwerp mijner redevoering aan. Waarover anders kan ik spreken dan over de wetenschap tot wdker onderwijs ik geroepen word? En de inhoud mijner rede...., gij verwacht geen anderen dan mededeeling van mijne overtuiging omtrent hetgeen ik tot grondige beoefening dier wetenschap noodig oordeel Ik wil die overtuiging u reeds dadelijk in het algemeen doen kennen, door den inhoud mijner rede te noemen: DS StAATSWETXKSCBAF, EXNE WBTENSCHAP OP WAARI^BMIKG £N wijsee- OEERTE GEOaOND, £N DOOR VGORTIMJRENDE KRITIEK TE VOUCAKEN. I. Reeds de naam van Staatswetenschap duidt aan , dat zij eene wetenschap is, op waarneming van den Staat gegrond. Kennis van den Staat moet rujsten op kennis van zijne leden. De waamemingen omtrent den physischen aanl^ van den mensch, osnr trent zijn vermogen om de stoffelijke natuur te beheerschen en omtrent sijne zedelijke eigenschappen vormen de eerste grondslag^j waarop de Staatswetenschap rusten moet. De physiologie heeft voor de Staatswetenschap een uitgebreid nut. Bij de leer van de toerekenbaarheid der misdaden, bij de wetsbepalingen om- trent de krankzinnigen kan de regtswetenschap de hulp der physiologie niet ontbereiu Ja> zelfs bij de beoordeeling der atelsels van stralregt en REDEYOERING. 191 strafvordering en in de Staatsgeschiedenis en Staatkande mag het niet voorbij gezien worden, dat de physiologie, na strenge waameming van feiten, leert^ hoe de zinnelijke verschijnselen der buitenwereld, door zenuw- draad en hersenvezel geleid, gewaarwording veroorzaken, tot beweging aanzetten^ op menig orgaan des menscheUjken ligchaams terug werken, driften en hartstogten doen ontstaan^ en door vrees en hoop dikwijls den wil der menschen en dos ook vaak der volken bepalen. Het is naar mijnc overtuiging eene groote verdienste der natuur«wijs< begeerte, dat zij^ tegenover de eenzijdige rigting van het rationaUsme en van het idealisme, aan physische anthropologie eene voomame plaats in de biologie der maatschappijen toekent. Deze verdienste wordt evenwel bij sommigen geheel uitgewischt door de beklagenswaardige bekrompenheid , waarmede door hen op hunne beurt de waarheid wordt miskend, onlangs nog door den beroemdsten schrijver ') over de physique soctale aangewezen ; dat de geschiedenis met onmiskenbare klaarheid de altijd voortgaande zegepraal van den inteUectuelen mensch op den phjsischen verkondigt. En vporwaar, al wijst de natuurkunde den mensch een plaats aan in de natuur^ zij schenkt hem ook een magt boven haar. Dat vermogen, door wetenschappeUjke kennis verduizendvoudigd, verheft hem tot bestuur- der der natuurkrachten , tot heer der Schepping. De Staatswetenschap merkt met vreugde op, dat deee uitnemende eigen^' schap van den mensch in de hedendaagsche zamenleving tot eene vroeger geheel ongekende hoogte ontwikkeld is. Hoe meer de wis- en schei-» dier- en plantenkunde , met hare toegepaste wetenschappen van genees-, werktuig- en landbouwkunde , den vooruitgang van 'smenschen vermogeh over de stoffelijke natuur openbaren^ des te meer leert men, bij de kennis van het volkenleven^ volkskrachten waarderen. Zoo eene bekrompene beschouwing van de zamenleving in de menschen slechts voorwerpen en zaken ziet, uit welke, na eenige voorbereidende trappen» een meer steUige toestand geboren wordt, de geschiedenis van de >} A» Qi7£tei.£T, du Syitime SocM H dea Laia qvi le r^gUdmi. Faris 1S48. p. 241, 192 J. D£ BOSCII KEMPER laatste eeuw verkondigt met luide stem , dat de Staatswetenschap in elken mensch een vermogen, in elken wetenschappelijken mensch een maatschap- pelijke kracht te erkennen heeft. Maar de mensch is nog oneindig meer dan redelijk dier. Hij is niet alleen in graad , in soort , in vermogen boven de dieren des veids verheven , hij is in de aardsche schepping een geheel eenig wezen. Wanneer de geesteiijke roeping van den mensch wordt weggedacht , staat de kennis der menschelijke maatschappij niet veel hooger dan die van het gezellige organisme van een bijenzwerm of mierenhoop. Het moge voor de Staatswetenschap gewigtig zijn het wezen van den mensch te kennen, zij moet ook dc menschen gadeslaan, hoe zij zich ver- toonen midden in het leven der maatschappij , met hmme algemeene ge- lijkheid in aanleg en met hunne oneindige verscheidenheid van karakter- vorm en yermogen. Hier onder de heerschappij van hunnen physischen , vaak pathologischen , toestand, daar met hun zweven in ijdele gedachten, die zij hoogmoedig waanden aan Gods geest te hebben ontleend, maar die inderdaad slechts de vruchten waren eener kranke verbeelding; hier met hunne reuzenkracht , daar met hunne hulpbehoevende zwakheid; hier met hunne vasthoudendheid aan vooroordeelen , daar met hunne ongeUjkheid aan zich zelven^ waar zij beloofden den maatschappelijken voormt^ang te zullen bevorderen. De miskenning dier verscheidenheid voert tot de dwaling, alsof de Staat slechts een werktuig ware, — eene dwaling, die reeds voor twintig jaren eenen wel toegerusten bestrijder vond in den geerden man ^), aan wiens zijde ik ben opgetreden^ maar die niettemin bij velen^ ook in ons Vader- land, is blijven bestaan. Hoe verscheiden de karakters der menschen ook mogen zijn, naaaw- keurige waameming heeft echter overtuigend geleerd, dat zelfs in de meest buitengewone handelingen eene zekere gelijkheid heerscht ') C. A. DSN Txx, Bydragen M BegUg^kerdkeid en Wetgeemg. Deel IV, bk. 9. REDEVOERING. 193 De statistieky die deze verschijnselen opspoort en den toestand der maat* schappij waameemt, om daaruit de wetten te ontdekken, die de Voor* zienigheid ook in het leven der volken doet heerschen, staat bijna in dezelfde verhouding tot de Staatkunde en Staathuishoudkunde als de physiologie tot de geneeskunde, als de natuurkunde tot de werktuigkunde. Zij is echter daarin van vele natuurkundige wetenschappen onderscheiden , dat de verschijnselen , die zij heeft op te merken, zeer zamengesteld zijn door de zinnelijke en zedelijke oorzaken» waaruit zij voortkwamen, en dat het voorwerp van onderzoek aan gestadige verandering onderwoppen is. Met de meest naauwkeurige statistiek is echter de reeks der waarne- mingen, waaruit de Staatswetenschap moet opgebouwd worden^ nog niet gesloten. Eerst de geschiedenis van een volk en van de verhouding, waarin de volken tot elkander vroeger stonden en nu staan , leidt tot volledige kennis der maatschappijen. De nationale krachten der volken wd^den niet ontdekt, wanneer men de openbaring daarvan op een enkel tijdstip heeft gadeslagen. De toekomst der volken blijft voor 's menschen oog in diepe duisternis gehuld^ tenzij men acht geve op de rigtingen , die in de geschiedenis zijn op te merken, en die somtijds zoo lijnregt loopen, dat men met volkomene zekerheid zeggen kan : daar , daarheen is de weg , — de weg tot volksge- luk en volkswelvaart , daarheen de weg tot volksellende en volksarmoede. De natuurkundigen bogen op de zekerheid hunner uitkomsten bij proef- nemingen. Wij laten hun dien roem, geve men ons slechts toe, dat die zekerheid altijd eene voorwaardelijke is, zoodat de proefneming wel eens als mislukt wordt beschouwd, wanneer men de voorwaarde niet hei^ft aan- gewezen; maar die voorwaardelijke zekerheid vindt men niet alleen in de natuurkunde. Met onwankelbare gewisheid heeft Burke bij den aanvang der groote Fransche omwenteling hare gevolgen voorspeld. Een GiJSBERT Karel van Uogendorp was zoo zeker overtuigd, dat de Fransche heerschappij over Europa een einde zoude nemen, dat hij zijne Schets van eene Grondwet voar de Vereenigde Nederlanden opstelde^ toen Napoleon zich de Keizerlijke kroon op het hoofd drukte. 26 194 J. DE BOSGH KEMPER Bij den aanvang der omwentelingen van 1S48 hebben zeer velen met ni^ twijfelachtige overtuiging voorspeld, wat op haar zoude volgen: eerst onrust, eenige jaren lang, en in die onrust finantiele verwarring, kwijning van de welvaart, voortdurende onwettige beweging en aan het einde alleenheersching. Het moge moeijelijker zijn de gevolgen van vele maatschappelijke ge- beurtenissen te voorzien, dan de uitkomst van stoffelijke natuurverschijnselen te berekenen, — waar eenmaal de werking van voorafgaande feiten met juistheid is aangewezen , is de proefondervindelijke natuurkunde niet zooveel zekerder dan de Staatswetenschap , door het licht der geschiedenis beschenen. Het schijnt vreemd , hoe de hoogst eenvoudige waarheid , 'dat ook de Staatswetenschap op waarneming van feiten moet gegrond zijn, zoo dik- wijls wordt miskend. Maar ook dat schijnbaar vreemde wordt opgehelderd bij het licht der ervaring. Leert deze het niet , dat het veel gemakkelijker is zich te laten mede- slepen door de zinnelijke indrukken , die de gebeurtenissen des tijds ge- woon zijn op zwakke gemoederen uit te oefenen, dan de zelfstandigheid van zijn redelijk vermogen te handhaven in het oogenblik des gevaars? Door de physiologie voorgelicht, wordt het verschijnsel zeer verklaar- baar, hoe in een naburig rijk, waar de zinnelijkheid gewoon is zeer haar kracht te doen gevoelen, de meerderheid der arbeidende klasse ^steren alles kon wagen voor den triomf der communistische en socialistische denkbeelden, van welke zij ligtgeloovig algemeenen rijkdom verwachtte, en heden met gejuich den alieenheerscher kan begroeten, die de hoop verlevendigt op de herstelling eener geschokte welvaart, en hoe de hoogere standen uit angst bij de omwenteling werkeloos bleven en bij de tegen- omwenteling alie vroegere staatkundige beginselen kunnen verloochenen uit vrees voor erger. Bij overheersching van het zinnelijke staat men beurtelings bloot in eene onbezonnene volksbeweging of in eene niet minder dwaze reactie medegesleept te worden. Verkondigt de geschiedenis op nadrukkelijke wijze het oordeel over den omwentelingsgeest , met niet minder klaarheid spreekt zij het doodvonms REDEVOERING. 195 uit over elke partij, die terug wil keeren tot een vroegeren toestand. Aan een niet mogelijken triomf worden de sterkste krachten verspild. Gestadige vooruitgaiig is de weg der ontwikkeling, die de Godheid aan de volken gesteld heeft. Die vooruitgang heeft plaats , in weerwil van menschelijke overijling of menschelijken tegenstand. De geschiedenis is een dubbele openbaring, een openbaring van den wezentlijken blijvenden vooruitgang^ maar niet minder een oordeel over tijdelijke dwaling en tijdelijk onregt. JI. Naauwkeurige waameming van feiten en verschijnselen , dringend noodig voor de kennis van het leven der maatschappijen, is geheel onvoldoende de Staatswetenschap te vormen. Bij een bloot empirisme kan deze zich nimmer verheffen boven een be- krompen nuttigheidsbeginsel , waarbij men de toekomst vaak opoffert aan de behoefte van den dag van morgen, of boven een dorre wetgeleerdheid , die onze kennis doet verouderen bij de snelle wisseling der wetgevingen. De Staatswetenschap is wel een wetenschap van waarneming, maar niet minder een wijsgeerige. De waarneming moge betrekkingen doen kennen, de wijsbegeerte toont het regt aan, dat in die betrekkingen gelden moet. Maar de mjabegeerte! haar naam klinkt velen verdacht in de ooren. Bij dezen is zij bijna hetzelfde als ongeloof; bij genen is zij een droomerij, inzonderheid op Staatsterrein hoogst gevaarlijk. Bij anderen is zij een onnutte wetenschap, die bij de regeling van het hooger onderwijs (die eerlang zal plaats hebben, gelijk sommigen meenen) uit de rij der acade- mische studien behoort te worden weggeruimd. Wil ik niet verkeerd begrepen worden , dan ben ik wel genoodzaakt mij duidelijk te verklaren, wat ik versta door wijsbegeerte in betrekking tot de Staatswetenschap. Ter geruststelling van sommigen, vang ik aan, als mijne overtuiging uit te spreken, dat de ware wijsbegeerte niet te vinden is in het rationa- 25« 196 J. DE BOSCH REMPER Usme, hetwelk, ook bij uitnemende juistheid van redenering in de afleiding van waarheden, het gebrek heeft van geen andere rustpunten te bezitten dan willekeurig aangenomen grondstellingen. De rede is een der vermo- gens, geschikt om den waren aard der dingen te kunoen ontdekken; uit de rede op zich zelve vloeit geene waarheid voort. Op meeningen kan slechts een gebouw gesticht worden , dat blijft zoo lang de tijdgeest duurt: en wat is veranderlijker dan deze? De wijsgeerige grondslagen der Staatswetenschap zoek ik evenmin in die sensualistische begoocheling, waarbij vaak uit een bedorven gevoel het begrip van Regt en van Staat wordt afgeleid. Nog minder vind ik zekerheid in het geloof aan het leven eener algod- heid, waarbij de regtsbegrippen groeijen, alsof zij planten, gevormd wor- den, alsof zij aardlagen waren. De wijsbegeerte , die dezen naam wil waardig zijn, vordert een weten met geheel onzen geest; — een weten in overeenstemming met het wezen- lijk verband der dingen , — een weten , dat voortdurend zich uitbreidt en voortdurend gezuiverd wordt. In deze drieledige stelling, die U weldra, gelijk ik hoop, duidelijker zal worden, is ook het wezen van de wijsbegeerte des Regts aangeduid. De zielkunde leert op haar tegenwoordig standpunt, dat door den mensch geene zekerheid kan Verkregen worden door een enkele zijner geestver- mogens, maar alleen door de overeenstemming van de waarheid buiten hem met al de erkenningskrachten , die in zijne ziel inw^onen. Alleen langs dezen weg ontvangen wij een voUedig bewustzijn. Op dat redelijk bewustzijn rust ook de kennis van het beginsel des regts, dat onveranderlijk is en blijft , bij de wisseling der wetgeving. Het zal ons blijken, wanneer wij slechts acht geven op de betrekking, waarin de mensch staat tot de wereld die hem omringt. De mensch is niet geroepen tot een lijdelijk , werktuigelijk bestaan , be- stemd om indrukken te ontvangen en alleen bij wijze van terugwerking een handeling te verrigten, — een toestand, die inderdaad een voort- REDEYOERING 197 durende dood sonde mogen genoemd worden. Een stem uit het bihnenste onzer ziel zegt , dat in ons aanwezig is een beginsel van waaracbtig , dat is van een persoonlijk, leven, waarbij de geest, die zich uit ons openbaart^ met zelfbewustheid inwerkt op de schepping buiten ons ; en de stem , die dat getuigenis geeft, schenkt ook de zekerheid, dat de menscK een be* voegdheid, een regt heeft om zijn roeping te vervuUen, om als persoon te bestaan^ te handelen en heerschappij te voeren over de stoffelijke goe- deren, die hem het naaste toebehooren, en om invloed uit te oefenen op de menschen, die hem omringen. Dit volkomen bewustzijn dat men regten bezit, is een der schoonste eigenschappen van den mensch. De uitoefening van regt geeft aan zijn persoonlijkheid kracht en zelfstandigheid ; daarin verkort, belemmerd of onderdrukt te worden , doet zijn persoonlijk levensbeginsel kwijnen. Eerst door het bestaan van regt op eigen persoon en eigen goed, l^njgt de zedelijkheid een gestalte. Zonder regtop persoonlijke vrijheid geen hulp« vaardigheidy geen vaderlandsliefde , geen zelfopoffering. Zonder regt op eigen goed geen mededeelzaamheid , geen verstandig gebruik, geen ver« antwoordelijkheid bver het geschonken talent. Geheel bevredigd wordt men evenwel niet bij het onderzoek wat regt is, wanneer men uitsluitend een door de zielkunde voorgelicht eigen be- wustzijn raadpleegt. Op de vraag naar het wezen van het regt kan geen volkomen antwoord worden gegeven dan door een meer algemeene wijsgeerige beschouwing der menscheUjke zamenleving. De Staatswetenschap verkrijgt eerst den rang van wijsgeerige wetenschap, wanneer zij van de afzonderlijke verschijnselen in de maatschappij tot het wezenlijk verband der dingen tracht op te klimmen. Zonder vaste rustpi;tnten zinkt zij evenwel bij dit onderzoek tot een laag pantheisthisch materalisme , of verliest zich in een ijdel idealistisch zweven. Een vaste grond ontbreekt haar echter niet. Terwijl de materialisten niet hooger kunnen opklimmen, dan tot het begrip, dat de Staat een natuurproduct is in de Schepping; terwijl diep- zinniger en edeler wijsgeeren zoeken, welke gedachte van den oneindigen 198 J. DE BOSGH KEMPER Geest in den Staat verwezenlijkt wordt, weet de echte wijsbegeerte, die haar vasten steun vindt in . geschiedenis en openbaring , dat de Staat is en zijn moet eene beschutting voor de tot volmaking geroepen zamenle- vingi — dat elke betrekking in de maatschappij zich tot een meer volko- men toestand moet verwezenlijken en dat de verpligtingen en regten der Staatsburgers telkens grooter en belangrijker worden, bij elke nieuwe ontwikkelingsperiode , die de Godheid aan de volken schenkt. Elke wereldbeschouwing , waarbij het oog niet geheel gesloten wordt voor het licht der waarheid, leidt met logische noodwendigheid tot het besluit, dat alleen langs den weg van het eerbiedig onderzoek van Gods wereldbestuur in het maatschappelijke leven, onveranderlijke waarheid voot de Staatswetenschap te verkrijgen is. Maar hoe dien weg te betreden zonder moedeloos te worden, wanneer bij elken stap zich de gezigteinder verruimt, en bij elke vermeerdering van kennis de betuiging opregter moet worden, dat ons weten slechts stukwerk is? De wijsbegeerte in hare eigenlijke beteekenis geeft daarop het antwoord. Wijsbegeerte is geene wetenschap. Zij is een gemoedstoestand ; zij is een behoefte , een verlangen , een begeerte , niet zoo zeer naar kenms , als naar kennis die zich in het leven openbaart. Toen niet lang geleden, een der grootste geleerden van den tegenwoor- digen tijd, wien men den eernaam van //de laatste der kerkvaders" heeft toegekend, ten grave werd gedragen, zeide een zijner lijkredenaars : //De // Godgeleerdheid was hem het weten van een discipel , die den Heer lief //had.'* *) Deze zelfde naauwe vereeniging tusschen wetenschap en levens- toestand kan op de Staatswetenschap overgebragt worden. Zij moet zijn het weten van een Staatsburger, die zijn Vaderland bemint. Ook hier is leven middel van erkenning en het weten levenskracht. '} Zie: Ter nagedachieiiM aan A.uonsT NEaNDEE. Uit het HoogduUech wiei een Foar- uoord van H. J. Houaards. Utrecht 1850. Blz. 13. De woordea z^'a vaii den Ber- l^Dsclieii Uoogleeraar Dr. F. Stbauss. REDEVOERING. 199 Die door de Uefde tot de maatschappij wordt aangetrokken , zoekt, welke zijne betrekking ook zij» steeds naar meerdere kennis en gevoelt steeds meerdere behoefte, die kennis in woord en daad te openbaren. De zoogenaamde practische loopbaan verschilt van de wetenschappelijke inderdaad meer in vorm dan in wezen. Het beginsely dat den Staatsman aandrijft om aan de waarheid, die in hem leeft^ de meest uitgebreide toepassing te geven, uit zich bij den beoefenaar der wetenschap in een voortdurende kritiek van stelsels en gebeurtenissen , opdat het rijk der dwalingen worde ingekort en dat der waarheid uitgebreid. De edelste vrucht der wijsbegeerte is een onpar- tijdige Kritiek, die de wetenschap volmaakt. III. Even weinig ais de kennis van op zich zelf staande verschijnselen in de maatschappij de Staatswetenschap vormt, even weinig vermogen dit de algemeene wijsgeerige beginselen omtrent het regt. Het weten , clat er een algemeen verband aanwezig is , geeft nog geen kennis van den inhoud van dat verband. Eerst uit het klare besef der betrekking tusschen vele verscheidenheden en uit de grondige kennis van de overeenstemming van vele waarheden, ontstaat wetenschap. En eerst door voortdurend schiften en scheiden van vele bouwstoffen, wordt de rijkdom, het kapitaal der wetenschap gevormd. Door een Kritiek die de Staatswetenschap volmaakt, versta ik niet die onbarmhartige afscheidstheorie , die de leden van het Staatsligchaam en de magten van het Staatsbestuur volkomen van elkander afsnijdt, — den koning van het volk , de magt der -justitie van die der policie , den bloei der letteren van de stoffelijke welvaart, het godsdienstig leven van het leven des Staatsburgers. De ontleedkunde behoort, g^lijk een geestig schrijver over Kerk en Staat opmerkte ^) , liefst alleen op doode ligchamen te worden uitgeoefend. *) Yf. Broes, Kerk en Staai. D. IV. Bla. 867. 200 J. DE BOSGH KEMPER AUeen bij de erkentenis van het lcvend verband tusschen alle de deelen der maatschappij , kan aan elk verschijnsel zijn eigene plaats en aan elke waarheid haar eigen regt worden toegekend* ■ Evenmin geloof ik, dat de wetenschap zeer bevorderd wordt door die ongelukkige gewoonte, ook in ons Vaderland niet vreemd, om een vonnis te velletf van afscheiding, van verwerping, van veroordeeling over elke nieuwe rigting, zonder dat men nog den tijd heeft gehad tot grondig onderzoek. Vele frissche loten zijn door dezetk kouden wind op het veld der wetenschap verdord. De kritische voorzigtigheid moge de stem terug houden als de juchtoon gehoord wordt, dat er een nieuw licht aan den Hemel verschenen is , zij behoedt ook voor medepligtigheid aan de ver- kettering, die dikwijls volgt op eene teleurgestelde verwachting. De Kritiek, uit echte wijsbegeerte voortgesproten , verheugt zich bij elke schrede , die ' de waarheid voorwaarts doet , en laat liefst de dwaling in vergetelheid wegzinken, Ook bij de wetenschap geldt: //Overwin het kwade door het goede." Die de wetenschap wil verrijken, zoeke onder het veroordeelde het goede, onder het toegejuichte het verkeerde op, niet met huichelaars* gezindheid, om aan de dwaling haar eer te laten en aan den overwinnaar in den strijd tegen onkunde door kleingeestige betweterij den Wr te ontrukken; maar met de opregte zucht om overal, en wel het meest uit eigene kennis en eigene meening, het kaf van het deugdzame graan af te zonderen. De opleiding tot deze Kritiek vindt men voomamelijk in de philologische studien, waardoor het oordeel zoo verfijnd en gescherpt wordt, dat niet zelden de mannen, in de school der oudheid gevormd, de uitstekendste Staatslieden zijn geworden. En het klimaat, waarin zij alleen haar levenskracht kan ontwikkelen, is vrijheid van stelseldwang , vrijheid van partijzucht. De stelselvorm moge bij de ontwikkeling der wetenschap tijdelijke beschut- ting aanbieden voor het doen rijpen van waarheden , alleen onvooringenomen beoordeeling van stelsels en verschijnselen kan de wetenschap doen vooruitgaan. REDEYOERING. 201 Bij de Staatswetenschap begint deze kritische behandeling veld te win- nen, gedeeltelijk ook ten gevolge van het krachtig oordeel^ dat de ge- Bchiedenis van Staatsbestuur en regtspleging over sommige 'eenzijdige rigtingen heeft geveld. • De.lange reeks van wijsgeerige theorien omtrent het regt schijnt gesloten , en zoo zich een steisel, onder den naam van nieuwe school, op den voor- grond wil dringen, ras blijkt het, dat zij oude waarheden of oude dwa- lingen in een nieuw kieed hulde. In plaats van nieuwe theorien te scheppen , bepaalt men zich thans meer tot een kritische geschiedenis der verschillende stelsels en de voordragt eener eigene overtuiging, gevormd uit hetgeen aannemelijk of verwerpelijk is verklaard. Zelfs bij hen, die hunne Staatsleer meer^uitsluitend of op een gedeelte der Openbaring, of op de rede bouwen, doet deze neiging tot kritisch onderzoek zich gelden. Friedrich Julius Stahl heeft, hoe eenzijdig zijne rigting ook moge zijn^ met veel meer onbekrompenheid dan vroeger zij gewoon waren te te doen, die met hem dezelfde partij zijn toegedaan, in zijne geschiedenis der regtsphilosophie velerlei waarheden erkend bij hen die hij bestrijdt. Staatsgeleerden der rationalistische school in Duitschland hebben^ na een wijl medegesleept te zijn geweest in de gebeurtenissen des tijds, de beken- tenis afgelegd: kennis aan feiten heeft ons ontbroken. Nadat in het strafregt vele uitsluitende theorien om den voorrang had- den gestreden: een theorie van wedervergelding, van voorkoming^ van afschrikking , van psychologischeb dwang en van zedelijke verbetering, begint men meer en meer uit alle die theorien de waarheden te verzamelen en tot ^en te brengen. Terwijl jaren lang in Duitschland strijd is gevoerd tusschen de voor- standers van een schriftelijke , niet openbare regtspleging en hen die meen- den , dat alieen in de Fransche instellingen de tooverstaf van een volkomene regtsbedeeling te vinden was, is men eerst later begonnen kritisch te «chiften, welke eigenlijk de voor- en nadeelen van de openbare regtsple- 26 202 J. D£ BOSGH REMPER giDg , en deze rigting breidt zich meer en meer uit bij de weinig voldoende vrachten , die de zoo hoog geprezene instelling der gezworenen in Duitsch- land heeft gedragen. De Staathuishoudkundige wetenschap is inderdaad slechts een kritisch opbouwen op de grondslagen, door Smith en Say gelegd. Een FRi^DiRic Bastiat moge het licht, voor zijne overtuiging opgegaan , dat de vinger Gods de welvaart der volken zoo bestuurt, dat alle regtma- tige belangen in onderlinge harmonie met elkander zijn , in een welsprekend betoog met zulk een frischheid hebben terug gegeven, dat zijne inzigten aan velen geheeL nieuw toeschenen ; zijne opregte bewonderaars zijn onpar- tijdig genoeg om te erkennen, dat veel van hetgeen hij als nieuw voor- droeg, niet nieuw was voor de wetenschap, en dat hij bij het jagen naar een bevredigende slotsom over een gedeelte der wetenschap een otmaauw- keurig oordeel heeft geveld; De wetenschap der Statistiek heeft haar kritisch standpunt* nog het minst bereikt. Nog heerscht hier in de waameming der verschijnselen groote oppervlakkigheid. Niet zelden worden cijfers en berigten opeen- gestapeld, waarvan vele gegeven werden met volkomen bewustheid dat zij onjuist waren, alleen ter voldoening aan de aanschrijvingen uit de bureaux van het centraal bestuur, waarin de viagen werden gedaan op een wijze, die hct antwoorden met juistheid onmogelijk maakte , en wanneer men op wetenschappelijke werken de aandacht vestigt, doen zich verschijnselen voor, die doen vreezen, dat men hier het tijdvak van onrijpe theorien en te spoedig aangenomene wetten nog moet doorworstelen. Niet alleen stelsels en meeningen, maar ook gebeurtenissen zijn het voorwerp voor de Elritiek der Staatswetenschap, Ook hier ontwijkt zij partijzucht en stelseldwang. Terwijl zij te velde trekt tegen hen, die de gebeurtenissen dogmatiseren en daardoor niet zelden de geschiedenis van een tweesnijdend zwaard der waarheid tot een wapen voor eigen meening versmeden, tracht zij door naauwgezette waar? neming onder de uiterlijke overheersching van dwalingen den bijna ver- borgen, maar toch zekeren voortgang der waarheid op te sporen. Al heeft de groote omwenteling in Frankrijk in de voorgaande eeuw REDEYOERING. 293 troonen met verdoovend geweld ineen doen storten en Eoropa met Btroomen bloeds geverwd; de zelfzuchtige driften, die toen hebben gewoed^ mogen het oog niet doen sluiten voor den grooten vooruitgang, die een liefderijke Vo(»rzienigheid ook toen, te midden der Staatsorkanen^ heeft tot stand gebragt. Hoe ook de ongerijmde stellingen der communisten en de giftappelen, aan den boom van het socialisme gegroeid^ tot stfeng onderzoek naar de bron van zoo verderfelijke dwalingen mogen opwekken; het onderzoek mag even- min worden nagelaten» of misschien die dwalingen de tijdelijk voorbij- gaande, zondige omkleedselen zijn van een waarUjk goed beginsel, dat zich ontwikkelt en eenmaal die bekieedselen zal afwerpen. Al is het jagen naar politieke eenheid van Duitschland gebleken een ijdele poging te zijn geweest , ontstaan uit politieke inbeelding^ alsof men nationale eigenaardigheden uit de volken, en zelfzuchtige Staatskunst uit de hoven kon wegredeneren ; de EJritiek onderscheidt tusschen politieke eenheid en eenheid van maatschappelijken toestand, en erkent met vreugd^ dat de eenheid in Duitschlands handels- en strafwetgeving sedert 1815 steeds is vooruitgegaan , en hij , die geloof slaat aan de geschiedenis , blijft met voUe vertrouwen den vooruitgang van die rigting verbeiden, ook dan, wanneer de voorgaande gebeurtenissen van den dag de zwakgeloovigen aan het wankelen brengen. Heerscht er een regeringstelsel , dat in vele opzigten gebrekkig toeschijnt , de onpartijdige beoordedaar weet ook dan onder het verkeerde het goede te waarderen. Eene onpartijdige , maar toch welwiUende Kritiek is de zekerste weg der wetenschap, — • het krachtigste wapen tegen de dwaling, — de zuiverste dienst der waarheid. De ervaring moge leeren dat partijdigheid ter regter-, partijdigheid ter linkerzijde weldadig werken op de overtuiging van hen, wier waarheids- gevoel sterke prikkels noodig heeft; de Kritiek van het tegenwoordige be- hoedt voor de harde lessen der ondervinding; — de geschiedenis der we- tenschap moge het verkondigen, dat uit werking en tegenwerking van 26« 204 J. D£ BOSG? KEMPER verschillende stelsels ontwikkeliDg ontstaat; de Kritiek oogst de rijpe vruchten voor 4© wetenschap in, zonder schuld aan eenzijdigheid en over- drijving; — zij, die door den geest, die in hen leeft, ligt worden voort- gedreven, mogen niet alleen in dwaling maar ook dikwijls in waarheid anderen vooruit zijn; de schatten der wetenschap vinden de veiligste be- scherming bij hen , die de zelfstandigheid van hun redelijk vermogen hand- haven tegenover hun gevoel. Wanneer isich een verderfelijke leer openbaart, roept het behoud op ter harer verdelging. Maar niet zelden doet de heftigheid van den strijd het gevaar vermeerderen. Zwakke punten worden bekend en door de onbe- dachtzame verdedigers worden nieuwe wapenen aan den vijand geleverd. Dat men het toch nimmer mogt vergeten : de kracht der dwaling is niet in haar zelve gelegen. De engel der duistemis vermag niets tenzij hij zich als een engel des lichts vertoont. Wanneer de Kritiek voUedig erkent het ware dat gewoonlijk de dwaling vergezelt, ontrukt zij haar het wapen euj herschept somwijlen een gevaarlijken vijand in een krachtigen bondgenoot. De waarheid moet worden gediend. leder belijdt dat beginsel; het komt er op aan, hoe zij gediend wordt. De godinnen der wetenschap zijn naijverig op de hulde, die haar wordt aangeboden. Wanneer in op- regtheid de betuiging wordt afgelegd: wij zijn onze leerstellingen met onverdeelde harten toegedaan, omdat zij waarheid zijn — dan is in deze belijdenis, die met de overtuiging overeenstemt , onloochenbaar eenige waarheidsliefde aanwezig, welke aanspraak heeft op onze hoogachting. Ongeveinsde opregtheid is ook in de Staatswetenschap een edele kracht. Maar een schoon gedeelte is nog niet het volmaakte ideaal De eenige zui- vere dienst der waarheid is deze: dat men haar zoekt, opspoort, najaagt, vasthoudt , niet alsof men haar reeds volkomen gegrepen had , maar alsof men haar eens volkomen grijpen mogt. Tot zulk een dienen der waarheid in het ambt mij opgedragen, wekt mij menige herinnering krachtig op. REDEVOERING. 205 Van deze plaats was het, dat eenmaal de Hoogleeraar Henderik Con- 8TANTIJN Cras zijne lofrede uitsprak op den man, wiens onbekrompen zucht naar waarheid over een reeks van wetenschappen een nieuw licht heeft verspreid en wiens gemoed ook onder de vervolging vrij bleef van partijzucht. De Hoogleeraar Cras was gewoon, gelijk hij bij zijne intreerede begon- nen was , zijne leerlingen , en onder hen mijn Vader , te wijzen op Huio DE Groot^ als op een type van een Nederlandschen staatsman en een Nederlandschen regtsgeleerde , en in mijne jongeHngsjaren is mij door hem, wien men het liefst als voorbeeld zoekt na te volgen, diep in het hart gedrukt: //Heb de waarheid lief . boven alles." Dat woord was het be- ginsel van zijn godsdienst , het beginsel van zijn wetenschap , het beginsel van zijn staatkundig leven. En hoe werd dat woord bij mij verlevendigd , toen gij, Hooggeleerde YAN AssEN, mij als promoter op het vaderlijk voorbeeld weest en bij de intrede van mijn maatschappelijke loopbaan , mij tot leidsvrouw mede* gaaft de spreuk : transige nunquam de veritate. — De vele weldaden , die gij uit vaderlijke vriendschap mij hebt bewezen , inzonderheid de kennis , die gij mij hebt medegedeeld uit den rijken schat van uwe uitstekende ge- leerdheid , hoop ik steeds te erkennen , door getrouw te zijn aan de mij aanbevolen spreuk. Ik wordt daartoe thans te meer aangespoord, nu ik hier tegenwoordig zie vele voortrefPelijke mannen in het Staatsleven en de Wetenschap uit* muntende, die ik onder mijne vrienden mag tellen, gelijk zij reeds de vrienden mijns Vaders waren of zijne nagedachtenis de innigste hoog- achting toedragen. Het zij mij vergund U daaronder te mogen rangschikken, eerwaardige grijsaard Maurits Cornelis yan Hall, — U, Broeders mijner geliefde Moeder , zeer geachte bloedverwanten Abraham en Jeronimo be Vries , — U, Hooggele^de Gerardus Vrolik, die met U, Hooggeleerde van Len- NEP , ambtgenooten mijns vaders zijt geweest aan deze Doorluchtige School. 206 J. DE BOSGH KEUPER U, Gr, Ed. Achtb. Heer Willem Daniel Crambr, een zijner geliefste leerlingen, — U, Hendrik Croockewit, een zijner getrouwste vrien- den, — U, Hendrik Harmen Klijn, die zijne nagedachtenis plegtig hebt helpen vieren, — U, vrienden van lateren leeftijd, die oit belang- stelling in mij, van elders herwaarts zijt gekomen: Hooggel. Roijaards, VissERiNG , Hoog Ed. Gestr. Yernede ; U inzonderheid Hooggeleerde Vreeds , speehnakker mijner kindschheid, vriend van mijne jongeUngsjaren , vriend van mijnen mannelijken leeftijd. U aUen zie ik hier tegenwoordig , als een wolke van getaigen, om bij deze plegtige inwijding tot het Hoogleeraarsambt mijne gelofte te hooren: //1k wil getrouw zijn aan den echt wetenschappelijken geest, die een geest der waarheid is." Hecren Burgemeester ^ Wethoudera en Leden van den Gemeenteraad dezer aanzienlijke Stadl De bloei van wetenschappelijkc inrigtingen is het echte sieraad van eene hoofdstad. Wetenschap en kennis zijn de groote beweegkrachten , die volksgeluk en volkswelvaart bevorderen. Dat is uwe overtuiging, en gij hebt mij, uw vroeger medeUd, met eenparigheid van stemmen geroepen om den bloei van Amsterdam daarin te helpen hand- haven. Ik stel dat uitstekend bewijs van vertrouwen op hoogen, o]^ zeer hoogen prijs. Mogt ik daaraan beantwoorden en inderdaad tot nut zijn aan de Doorluchtige School , die door U teregt als een der schoonste stede- Ujke insteUingen beschouwd wordt. Hoogst verdienatelijke Mannen , aan me Aet bestuur dier School zoo uit- nemend goed w toevertroutod ! Zijn de redenen, die gij gelden deedt, opdat ik het Hoogleeraarsambt mogt aanvaarden. naar mijne overtuiging, niet geheel vrij geweest van een te gunstige verwachting omtrent mij , het zal des te meer mijn emstig streven zijn, zoo mogeUjk, uwe voordragt te regtvaardigen. Met U in regterUjke en administrative betrekkingen werk- zaam te zijn geweest, heeft mij een levendig denkbedd doen verkrijgen van vele uitnemende hoedanigheden , in een maatschappeUjke loopbaan van hoog gewigt, waartoe ik hoop anderen te kunnen opleiden. KEDEVOERING. 20? Hooggekerde ben Tbx! Verguii mij thans het woord tot U te rigten. Het gesprek , waarin gij mij het eerst te kennen gaaft dat gij verligting in uwen uitgebreiden werikkring wenschtet te ontvangen, waarin gij de hoop uittet^ dat gij mij tot het Hoogleeratirsambt mogt inleiden, g^lijk het op aanbeveling mijns Vaders was geweest, dat gij aan Cras waart opge^- volgd, waarin gij mij in herinnering bragt, hoe mijn Vader den academi- schen leerstoel boven aanzienlijke Staatsposten had verkozen en waarin gij als uwe meening voordroegt^ dat ik misschien in dit ambt nog meer dan vroeger de gevoelens , die mij lief waren , zou kunnen openbaren , — dat gesprek heeft in mijn hart een onuitwischbaar gedenkteeken uwer vriend* schap gesticht. Mogt ik uwe ondersteuning nog een reeks van jaren on» dervinden en mogt de Doorluchtige School, tot welker bloei gij zoo veel hebt bijgebragt, nog lang het vruchtgebruik genieten van uwe uitgebreide en veelzijdige geleerdheid. Hooggeleerde Martinus des Amorie van der Hoeven! Hooggeachte ambtgenoot^ die met mij geroepen zijt tot de vorming van regtsgeleerden. Het is mij eene bemoedigende gedachte, dat, waar ik te kort mogt schieten in de gave om het hart van den jongeling met Uefde tot wetenschap te bezielen, het mij ontbrekende zal worden aangevuld door den overvloed , waarmede gij uwen edelen geest weet uit te storten* Sinds jaren heb ik het voorregt U mijn vriend te noemen. i^oo ik mij niet bedrieg heeft dit zijn oorprong daarin, dat wij in de regtswetenschap niet alleen een voorwerp van kennis, maar ook een levensbeginsel erkennen. Mogt onze vriendschap een nieuw voedsel vinden in onze thans gemeen* schappelijke levensroeping. Hooggeleerde Heeren, toaarde Ambtgenooten l die met mij tot het hooger onderwijs binnen Amsterdam zijt geroepen , het verheugt mij nog naauwer aan een kring verbonden te worden, waarin ik reeds vele hc>oggeschatte vrienden mag telien. AI zijn wij in verschillende vakken van wetenschap werkzaam, mijne rede zal , hoop ik , U overtuigd hebben , dat ik den bloei mijner weten» schap naauw verwant beschouw aan de vakken door U beoefend. 208 J. DE BOSCH KEMPER Nergens wordt meer de noodzakelijkheid gevoeld van een algemeenen band tusschen alle gedeelten der menschelijke kennis, dan bij de beoefe- ning der Staatswetenschap. Het beginsel echter dat allen, die de wetenschap lief hebben. met eenen geest bezielt, verkrijgt in onze betrekking tot Amsterdam een nog naau- were bepaling. Bij de oprigting en uitbreiding der Doorluchtige School is het wel de voomaamste maar niet de eenige bedoeling geweest, dat hier ter stede een gelegenheid zoude zijn voor jongelingen, om hunne studien te volbrengen. Indien wij niet slechts aan de formule van onze aanstelling , maar ook aan den geest onzer bediening getrouw willen blijven, dan moeten wij onze wetenschappelijke krachten toewijden aan ailen, die in deze stad op kennis prijs stellen. En wanneer ik mij nu te binnen breng hoe uitnemend door U die eigenaardige betrekking van Hoogleeraren te Amsterdam vervuld wordt, dan kan ik de vrees niet onderdrukken, dat ik daarin zeer te kort zal schieten. Wi!t dan ook mij uwe vriendschap verleenen en, zoo mogelijk^ verge- ten, dat ik een groot deel van den last op uwe schouders laat drukken om aan alle ingezetenen van Amsterdam het hooge gewigt te doen gevoe- len , dat in deze handelsstad een inrigting van hooger onderwijs bestaat. In de laatste plaats wend ik mij tot U, tot wie mijn hart mij riep in de eerste plaats te spreken. Tot U, edele Jongelingen, Kweekelingen dezer Doorluchtige School, inzonderheid tot U die ik weldra mijne leer- Ungen , en , zoo ik hoop , mijne vrienden zai mogen noemra. Amsterdam heeft, niet alleen door de talrijkheid harer inwoners, maar ook door den rang van Hoofdstad des Rijks, aanzienlijke regten uit te oefenen , groote verpligtingen jegens het Vaderland te vervullen. Gij hebt .U aan de regtswetenschap toegewijd en gij zult later gekozen worden om in pleitzaaU in gemeenteraad » of in de vertegenwoordiging van de provin- cie of van het algemeene Vaderland uwe overtuiging op anderen te doen inwerken. Dat is een schoone, een hooge roeping, waardig om het hart van den jongeling warm te doen kloppen. REDEVOERING. 209 Ik stel mijne ervaring, mijne kennis, mijne overtuiging, die ik in een twintigjarige maatschappelijke loopbaan, vol van verscheidenheid , verkre- gen heb, tot uwe dienst. Wilt er ten allen tijde over beschikken, want voortaan behoor ik U. Op het groote onafzienbare veld der Staatswetenschap zal ik trachten te zijn minder uw leermeester dan uw wetenschappelijke vriend, die U op dwalingen wijst en voor de waarheid uw mannenkracht zoekt te winnen; en gezegend zou ik het besluit noemen , dat mij een eervol regteriijk ambt tegen dat van Hoogleeraar deed verwisselen, mogt ik ooit in lateren tijd ontwaren, door een onpartijdige kritische beoefening der Staatswetenschap voor het Vaderland nuttige burgers te hebben gevormd , bezield door liefde tot waarheid en toegerust met de wapenen van grondige wetenschap, de dwaling ter vemietiging en den wezenlijken vooruitgang tot vasten steun en onweerstaanbare kracht. 27 L IJ K R E D E OP D. J. VAN LENNEP, GEHOUDEN IN DB GROOTE 6EH00RZAAL DER DOORLUCHTIGE SCHOLE TB AMSTERDAM OP MAANDAO DEN 11 APRIL 1853» DOOB M'. H. J. KOENEN, VOOaziTTEt TA?I SCT COLMtan VjLl CliaATOtEN DIEK nSTELiaG, 27* Het CoUegie van Curatoren det Boorluchtige School te Amterdam, doordrongen van een gevoel van erkentenis voor de groote verdiensten van wijlen den Hoogleeraar yan Lennsp jegena de Inatelling, aan hunne zorge toevertrouwd , besloot , kort na zijn overlijden , dat eene plechtige Zijkrede ter eere van -^aMana nagedachtenia zoude gehouden tcorden. Het houden van die Hedevoering toerd aan den Hoogleeraar Bosscha , als den Opoolger en een der oudste leerlingen des ontslapenen opgedragen. Toen deze genood* zaakt was zich daarvan te verschoonen , werd de Voorzitter van het CoUegie door zijne Amltgenooten dringend verzocht, de eervoUe taak zelf qp zich te nemen; eene uitnoodiging , waaraan hij gemeend heeft, zich niet ie mogen onttrekken. / MIJNE HEEBEN, LEDEN VAN HET GEMEENTEBESTUUR DEZEB STAD »)I WAABDE AMBTGENOOT , MEDEBESTUUBDEB DEZEB DOOBLUCH- TIGB SCflOOL ') I GEEEBDE HOOGLEEBAABEN AAN DEZE EN ANDEBE INSTEL- LINGEN VAN HOOGEB ONDEBWIJS! STUDERENDE JONGELINGSCHAP VAN ONS ATHENlfiUM! EN OIJ ALLEN , DIE DOOB UWE TALBIJKE OPKOMST AAN DEZE PLAATS GETUIGT VAN HET BELANG, 'T WELK GIJ STELT IN DEZE PLECHTIGHEID , EN VAN DE BECHTMATIGHEED DEB HULDE AAN DE NAGEDACHTENIS VAN HEM, WIEN ZIJ IS TOEGEWIJDl WEEST GEGBOET, VBIENDEN EN VEBEEEDEBS VAN VAN LEN- NEP: WEEST GEGBOET IN DIT ACHTBABE GEBOUW, EN ONTMOET EB, KAN HET ZIJN, WAT UW HABT HIEB ZOEKT, EN WAT HET MIJNE U ZOO GAABNE ZOU DOEN VINDEN! Het is eene der treffendste bijzonderheden in onze gewijde evangelie* verhalen ^), wanneer wij lezen, dat de discipelen van Johannes den Dooper, toen hun teerbeminde en hoogvereerde Meester door het zwaard van een' der lijftrawanten van een onwaardigen Vorst in den kerker ont- halsd was, in stilte kwamen en aan het dierbare lijk in 't verborgen de laatste eere bewezen. Aandoenlijk voorbeeld van getrouwheid tot in den dood aan eenen Leermeester, die zijnen leerlingen de wegwijzer was ge- weest tot de hoogste waarheid : ja tot Hem , die de persoonlijke Waarheid , *) De Heer Burgemeester en een der Curatoren werden, door 'sKonings gelijktijdige aankomst te Amsterdam , verhinderd deze pleclitiglieid bij te wonen. •) Matth. XVI: 12. 216 H, J, JLOENEN de Wijsheid en het Leven is! Hoe veel daarvan verschillend zijn de om- standigheden , Mijne Heeren, die ons aan deze plaats vereenigenl Geen lafhartige dwingeland zal^ vergramd om de lijkplicht die wij bewijzen, ons leven of onze vrijheid bedreigen^ Geen mishandelde Leeraar , wiens bloed , ais ware hij een verachtelijke misdadiger, werd uitgestort^ verwekt ons beklag of maakt onze verontwaardiging gaande, terwijl wij zijn sterflot met bloedige tranen beschreien. Wij behoeven geenzins in 't geheim, en als het ware steelswijze, aan het geliefde lijk eene schroomvallige hulde te betoonen. Rustiger en aangenamer, hoe aandoenlijk en weemoedig ook, is de plechtigheid , die ons in deze kweekplaats der Letteren heeft bijeenge- bracht; maar de verplichting is niet min heilig, om hem, wien wij allen meer of minder te danken hebben, maar wien vooral zijne vroegere en latere leerlingen eene onmiskenbare schuld van erkentenis wenschen te kwijten,- eene laatste eer te bewijzen. Geen wonder derhalve, dat de Verzorgers dezer Doorluchtige Schole, die niet slechts zelve allen zijne leerlingen geweest zijn, maar die ook de eer hebben aan het hoofd te staan eener instelling, welker kweekelingen het eenmaal waren, bij zijn afsterven aan zijne nagedachtenis een meer dan "dagelijksch eerbetoon wenschten te wijden , niet tot eene m'tbazuining van zijn lof, die de Overledene niet verlangd zoude hebben, maar ten blijke eener dankbaarheid en liefde, die hij nimmer versmaad heeft. Ge- lijk dit niemand uwer zal bevreemden, zoo kan het ook eenigzins strekken om de keuze te verklaren van den redenaar, die gewis niet de waardigste noch de meest geschikte is; maar die, gelijk hij voor niemand wil onder- doen in liefde en eerbied voor de nagedachtenis zijns onvergetelijken Leermeesters , het ook geenzins van zich kon verkrijgen, het volbrengen eener lijkplicht, hem door al te toegevende Ambtgenooten opgedragen, af te wijzen, door te weigeren, om de geheiligde schatting van hulde en dankbaarheid te betalen, welke wij aan den Man, die ons ontviel, zoo onbetwistbaar verschuldigd zijn. Indien dus eene bescheidene zelfkeimis, eene juiste waardering van onvoldoende talenten, hem het spreken aan deze plaats, en wel bij eene gelegenheid als de tegenwoordige , moest ont- raden, dat besef heeft ondergedadn voor het gevoel van eerbied en erkente- REDEVOERING. 217 nis, dat hem eene wellicht vermetele poging gebood; en gij zult alzoo» Mijne Hoorders , den zwakken redenaar wel willen vergeten . voor den dank- baren leerling, De spreker die voor U optrad moge het dierbare Ujkoffer met bevende handen brengen, hij zal, vertrouw ik, verschooning vinden, dewiji eene onmiskenbare roeping hem noopte, om in dit eerwaardig ge- bouw anderen , meer waardig dan hij , met woord en voorbeeld voor te gaan. 