title: Annales academici
creator: None
text: ■) Yak Di^E Falm, VerhandeUngmy enz. I. 60. Digitized by Google REDEVOEIIING. 99 Doch hoe uitstekend ook de waarde zij, aan het denkbeeld van spraak en taal op zich zelve te hechten, hoe aanlokkend ook de beschouvring van de gansche rij der vroegere en latere talen: nog is de belangstelling , die ons dit alles inboezemt, zwak en koel bij hetgeen wij gevoelen voor die eene taal, die als een deel is van ons eigen wezen; voor die klanken, van de lippen eener moeder ons toegevloeid , waarin ons gemoed zijne diqr- baarste indrukken ontving, en ons innigst zielsgevoel zich lucht geeft, welke snaar daar ook tnlle, van de stille verzuchting des harten tot de edele aandrift der heiligste geestvervoering. En die taal behoort niet aan ous zelven alleen: neen, zij is het gezamenlijk eigendom van alle onze broeders en stamgenooten , zij is het erfgoed van dat land , dat alle voorwerpen van ons aller liefde met eenen band omvat, van het vaderland. Zij is, met en door den stam waaruit vrij geteeld zijn, opgewassen in den grijzen voortijd, en reeds voor eeuwen inheemsch geworden op dezen grond, dien wij bewonen. Zij volgde al de lotgevallen en vnsselingen, die de tijd aan onze vaderen aanbragt; beurtelings gerezen en gedaald, deelde zij in hun- nen voorspoed en bloei, maar ook in hun teruggang en verval; en van alles wat in den loop der tijden ons volk heeft gedaan en geleden, gedacht en gevoeld, zijn in haar de onuitwischbare sporen afgedrukt. Zij bewaart in haren schoot den ganschen schat der opmerkingen en lessen, door de ondervinding van het voorgeslacht verkregen; zij is de afspiegeling onzer geschiedenis , de uitdrukking van ons vaderlandsch karakter, het merktee- ken van ons volksbestaan , band en pand onzer nationaliteit. Ziedaar, G. T., u vlugtig geschetst, wat het woord moedertaal in zich besluit. En zouden wij dan eene zoo kostbare bezitting gedachteloos ge- nieten? Neen, altijd hebben vrijsgeerige denkers in de diepzinnige gehei- men der spraak een waardig voorwerp hunner beschouwing gevonden ; altijd hebben schrandere vemuften zich toegewijd aan het onderzoek en de ver- gelijking der talen; en voor de beoefening der eigene taal, wij zagen het, is overal een hoogere ijver ontstaan. Ook bij ons heeft de moedertaal aanspraak op grondige nasporing en zorgvuldige bearbeiding, al ware het alleen , omdat zij onze moedertaal is. Doch hoeveel te meer mag zij die aanspraak doen gelden, omdat zij door innerUjk gehalte haren beoefenaar een overvloedig loon verzekert, en hare voortrefifelijke eigenschappen te 13* Digitized by Google 100 M. DE VHIES hoogere waardering wacht, naarmate zij inniger en voUediger worden ge- kend. En dien lof verdient zij ten volle. Gesproten uit den alouden Germaanschep stam, bleef zij aan hare afkomst onverbasterd getrouw in oorspronkelijke frischheid , en nog bloeit haar innerlijk leven in het bewust- zijn des volks, nog kiopt het met geregelden polsslag in iederen kiemtoon. Alie hulpmiddelen en sieraden staan haar in overvloed ten dienste. On- uitputtelijk in hare woordvorming , is zij rijk en verscheiden in beelden, overdragtelijke spreekwijzen en schilderachtige uitdrukkingen. Krachtig is zij en gespierd, kemachtig en zinrijk, maar ook zacht en zoetvloeijend, en altijd welluidend; buigzaam en lenig, maar altijd helder, juist en naauw- keurig. Wel mogen wij met regtmatige fierheid ons verheugen in zulk eene taal: piits dat besef ons tevens aanspore, haar dubbele zorg en op- lettendheid te wijden. En ai noopten ons daartoe niet al de drangredenen , die ik tot hiertoe opsomde, eene bedenking zou reeds voldoende wezen om onzen ijver te doen ontbranden. Want wat ook onze taal op zich zelve moge zijn, zij was en zij is nog steeds het voertuig onzer vaderlandsche letterkunde. Het is in haar, dat de geestgewrochten , op Nederlandschen bodem voortgebragt , voor de nakomelingschap zijn bewaard; in haar, dat het grootste gedeelte is opgeteekend van hetgeen Nederland heeft mogen bijdragen tot verlichting en beschaving der menschheid. En waarUjk, zoo eene taal eenige waarde kan ontleenen van een rijken letterschat, dien zij het aanzijn gaf> en die wederkeerig haar zelve veredelde, dan mag onze moedertaal te hooger rijzen in onze schatting. Maar dan is ook hare be- oefening des te meer een dure pligt; en te meer mag zich onze weten- schap beroemen op het voorw^p van haar onderzoek. . En welk id nu het doel, dat zij zich voorstelt bij dit onderzoek der moedertaalP Het antwoord is natuurlijk: de kennis der taal. Maar waarin die kennis bestaat, en wat zij omvat: ziedaar de vragen, waar alles op aankomt. Is het genoeg, dat men zich bepale bij de behoeften der be- schaafde zamenleving, dat men de taal zuiver en sierlijk leere spreken en schrijven, en wat in haar geschreven is, naauwkeurig verstaan: kortom, dat hare beoefening gelijk zij aan die der uitheemsche nieuwere talen , aan welke wij zelden eene diepere studie wijden^ dan vereischt wordt voor den Digitized by Google REDEVOERING. 101 gezelligen omgang, en om niet verstoken te blijven van het kunstgenot, ons in den vreemde aangeboden? Neen gewis, in zulk eene oppervlakkige kennis, zoo geheel tot het uiterlijke beperkt, kan de hulde niet bestaan, aan de moedertaal verschuldigd. Hoogere eischen heeft onze taalkunde te vervullen. Is de zaak, die zij onderzoekt, eene zaak van onschatbare waarde: welnu, dan moet ook zij zelve aan die waarde evenredig zijn. Zij moet trachten het voorwerp harer beschouwing geheel en volkomen te door- gronden , het te overzien in al zijne deelen , en te doorzien in zijn innigste wezen: in een woord, zij moet, den eemaam van wetenschap waardig, zich ten doel stellen: voUedige kennis. Doch ik mag niet volstaan met de vermelding van dit algemeene doel. Ik moet het nader trachten te bepalen, door den inhoud van zulk eene volledige kennis althans eenigermate te omschrijven. Ver- gunt mij, dat ik u de hoofdtrekken schetse van het beeld, dat mij voor den geest staat. Slaan wij het oog op den ruimen omvang van het vaderlandsch taalge- bied. Welk eene onafzienbare menigte van verschijnselen ! Welk een schat van woorden, hetzij oorspronkelijke , hetzij door afleiding of zamenstelling gevormd: maar allen met vaste, scherpbegrensde beteekenis. Welk een overvloed van uitdrukkingen en spreekwijzen : maar alien juist en naauw- keurig bepaald. Welk een rijkdom van vormen en buigingen : maar allen met eigenaardige kracht. Wat al onderlinge werking en wederkeerige be- heersching : . maar nergens verwarring of duisterheid. Wat al verscheiden- heid in de rangschikking der deelen: maar nooit zonder maat of doel. Wat al wendingen en grepen, wat al toetsen en tinten, van de stoutste dich- terlijke vrijheid tot de naauwelijks waameembare speling in klank of toon : maar niets toevallig, niets willekeurig, alies naar stellige wetten bestuurd. En hoe breidt zich dit veld onzer beschouwing nog uit in een eindeloos verschiet, wanneer wij ons niet bepalen tot de taal in haren tegenwoordigen toestand, maar den blik achterwaarts rigten, om hare ontwikkeling te vol- gen in den loop der eeuwen , tot waar hare eerste wording aan den gezigt- einder schemert. Welk een schouwtooneel I Van eeuw tot eeuw zien wij haar van gedaante veranderen, en bij elke wisseling nieuwe schatten ten toon gespreid. Wat al bestanddeelen der vroegere taal , die in den stroom Digitized by VnOOQlC 102 M. DE VRIES des tijds werden verzwolgen; wat al andere, die, op allerlei wijzen ver- vormd en gewijzigd, naauwelijks meer op zich zelven gelijken. Wilt gij een bewijs , hoe rijk dit tafereel ie P Ik noem u slechts eene opmerking , die er onmiddellijk uit voortvloeit, en wier waarheid telkens voUediger blijkt. Het is deze : dat van al die duizenden en duizenden verschijnselen , die wij aantreffen in de hedendaagsche taal, niet een enkel geheel onver- anderd is gebleven; dat eik woord, elke vorm //zijne geschiedenis heeft en zijn eigen leven leeft." ^) Ruime stof voorzeker, den taalonderzoeker aangeboden! Want elk van die tallooze verschijnselen , hetzij tot het heden of tot een vroeger tijdperk behoorende, moet niet alleen worden opgespoord en erkend, maar ook in het licht gesteld en verklaard. Het moet worden verklaard in zijne kracht en beteekenis, opdat het gebruik nergens twijfel of onzekerheid ontmoete. Het moet worden verklaard in zijnen oorsprong, in zijne vorming en ont- wikkeling, opdat onze kennis tot helder bewustzijn gerake, opdat wij ona niet vergenoegen met de bloote waameming van uiterlijke feiten , maar tot het innerUjke doordringen, en leeren begrijpen, hoe elk feit zijnen grond vindt in de geschiedenis der taal, hoe ook hier het tegenwoordige een noodwendig uitvloeisel van het verledene is. Maar nog een anderen eisch moet ik vermelden. Zal de verklaring van een taalverschijnsel werkeUjk voUedig zijn, dan moet ook het verband worden aangewezen, waarin het staat tot den menscheUjken geest, opdat het blijke, hoe en waardoor de uitdrukking evenredig zij aan de gedachte. Immers het gewigtige vraag- stuk, welke de betrekking zij tusschen spraak en denkvermogen , tusschen klank en begrip, verwacht zijne oplossing niet van ijdele bespiegeiingen , maar van juiste waarneming en zuivere gevolgtrekking ; en de stof daartoe is aUeen in de taal, maar daar ook overvloedig te vinden. Het moge zijn, dat een dergeUjk onderzoek misschien meer tot het gebied der alge- meene taalkunde behoort^ dan wel regtstreeks tot de studie onzer moe- dertaal; doch zeer zeker mag ook deze dat onderzoek niet verzuimen. Hare taak is het, de stoffe voor te bereiden, die zij aan de wijsgeerige taalkennis ') Grimm, D. Gramm. I (!•. uitg.). p. XIV: #Jedes Wort liat seine Geschichte und lebt sein eigenes Leben." Digitized by Google REDEVOERING. 103 ter nasporing levert, om wederkeerig de uitkomsten, door deze verkregen, aan te wenden tot eigen nut. Tot hiertoe sprak ik van de verschijnselen der taal, elk afzonderlijk en op zich zelf beschouwd. Doch bij dit ontledend onderzoek is de eenheid der taal verbroken: door verbinding en zamenstelling moet die eenheid worden hersteld. Hier wacht den taalvorscher een nog schoonere arbeid: de nu behoorlijk toegelichte deelen met elkander te vergeUjken, hier de treffende verwantschap , ginds het kenmerkende verschil, overal den zamen- hang en de regelmaat, die tusschen allen bestaat, te erkennen. Nu be- speurt hij, hoe zij zich vereenigen en rangschikken in bepaalde groepen, hoe elke groep door eene vaste wet wordt beheerscht. Die wetten tracht hij op te sporen en te doorgronden, hare grenzen met juistheid af te bakenen. Bij elke ontdekking slaat hij een dieperen blik in de innerlijke bewerktuiging der taal. Maar telkens ook wordt hij verrast door het hel- derder Ucht , dat zich verspreidt over het reeds vroeger verklaarde, Waar twijfel mogt zijn overgebleven , waar eene moeilijkheid niet uit den weg werd geruimd, waar vooral talrijke praktische vraagstukken niet konden opgelost worden, daar heeft hij thans^ door het inzien van stellige wetten, een wissen maatstaf ter besUssing gevonden. Doch ook de wetten der taal staan niet op zich zelve. Ook zij vertoo- nen een onderling verband en geregeld zamenstel. Ook zij zijn aan den invloed eener hoogere magt onderworpen. Hoe ruim of beperkt ook in hare strekking, het blijkt dat zij aUen zoovele uitvloeisels zijn van bepaalde krachten, die tot het wezen der taal behooren, en zich in al hare uitingen openbaren. Het bUjkt, dat ook de taal hare algemeene eigenschappen bezit, diep in haar innigste ieven gegrond, en in iedere wet, in ieder verschijnsel naspeurbaar. Waarin die eigenschappen bestaan en hoe zich hare werking vertoont; hoe zij aUengs, doch naar vaste regelen, zich heb- ben gevormd en uitgebreid, of ook wel gewijzigd en veranderd; tot wel- ken graad van ontwikkeling zij thans zijn gekomen; hoe die ontwikkeUng voor de toekomst te bevorderen of te leiden : ziedaar zoOvele vragen , die de taalkenner niet onbeantwoord mag laten. Vruchtbare uitkomsten mag hij van dat antwoord verwachten. Aan den eenen kant zuUen zijne inzig- ten en begrippen zich aaneenschakelen tot een ruimer overzigt. Aan de Digitized by Google 104 M. DE VRIES andere zijde zal hij> door naauwkeurige toetsing en waardering, zich een oordeel vormen over het wezenlijk gehalte der taal: een oordeel, even juist en onpartijdig, als op diepe overtuiging gevestigd. Mijne schets nadert hare voltooijing. Is de taalkenner van verschijnselen ^ tot wetten , van wetten tot algemeene krachten en eigenschappen opgeklom- men : nu brengt hij dit alles in zijne natuurlijke orde en sluitenden zamen- hang terug, en tracht het geheel met eenen bUk te omvatten. Ziedaar de eenheid herboren, het kunstige raderwerk hersteld in geregelden loop. Nu doorziet hij de taal in haren aard en haar wezen. Nu doorgrondt hij hare geschiedenis in den vasten gang harer noodwendige ontwikkeling. Nu begrijpt hij, hoe elk tijdperk, dat zij doorleefde, een eigenaardigen vorm vertoonde, maar steeds in innig verband met den tijd, waarvan het de uitdrukking was. Nu ziet hij, hoe de taal in al hare wisselingen altijd de afspiegeling geweest is van den Nederlandschen landaard; hoe zij nog heden ons volkskarakter afspiegelt, en in tallooze schakeringen het beeld van elk otizer wedergeeft. Nu openbaart hem de taal alle hare geheimen, al de wijsheid door vroegere geslachten in haar binnenste nedergelegd. Nu is het doel bereikt, voliedige kennis verkregen; en voor den gelukkige, die zich in die volheid mogt baden, eene onuitputtelijke bron van ziels- genot geopend. Maar wat spreek ik van den wellust, in de vohnaaktheid der kennis be^Ioten, alsof dit toppunt reeds ware bereiktl Neen, mijne voorstelHng was slechts een ideaal, dat wel nimmer geheel bereikbaar zal zijn. Maar dat ideaal moet ons steeds voor oogen zweven, meer en meer zich voor ons bewustzijn verhelderen. Dan zuUen wij weten, waarhenen te streven; dan is, om wel te slagen, de eerste voorwaarde vervuld. Den omoang van het taalkundig onderzoek te bepalen, kan na al het gezegde niet moeilijk zijn. Die bepaling laat zich regtstreeks afleiden uit het beoogde doel. Zal de geheele taal worden gekeml in het volledige zamenstel harer vroegere en latere verschijnselen , dan kan ook het onder- zoek geene andere grenzen hebben van tijd of plaats , dan die waarbinnen de taal zelve besloten is. Het moet zich uitstrekken tot de taal in haren oorsprong en gansche geschiedenis , in de gansche uitgebreidheid van haar Digitized by Google REDEVOERING. 105 plaatselijk gebied, en alles omvatten wat ooit of ergens eenigen invloed op haar had. Wijd is die omvang voorzeker, en zoo ik dien geheel met u wilde doorloopen, het ware ligter een begin, dan een einde te vinden. Doch ik wil op het onmetelijk veld slechts enkele gezigtspunten aanwijzen , om u een overzigt gemakkelijk te maken. Beginnen wij met den oorsprong der taal. Ziet den Indogermaanschen taalstam , zich uitspreidende in wijduitgestrekte vertakkingen. Ginds ^ in het verre Oosten, de aloude Sanskrita met al hare spruiten in Indie, en daar- nevens de talrijke twijgen van den Iranischen tak. Daar, in het zuidelijk Europa, het oude Grieksch en Latijn, en zoovele talen als uit die beiden ontsproten. In het uiterste Westen teruggedrongen , de overblijfselen van het Keltisch spraakgebied ; in oostelijk Europa de Slavonische talen in jeugdigen bloei. In het midden breidt zich Germanie uit, Noordwaarts, in zusterlijke maagschap, aan Scandinavie verbonden. Daarheen, naar het oude Germanie, wendt zich onze blik. Daar schittert, in het vroege mor- genrood der geschiedenis , het schoone, rijke, krachtige Gothisch, de eer- waarde moeder van alle latere Germaansche talen. Maar weldra is aUes weder in duistemis gehuld: niet dan vier eeuwen later breekt een helder- der daglicht door. Nu zien wij , hoe de voorouderlijke taal zich in twee dochteren heeft voortgeplant : Zuid-Oostwaarts de Oud-Hoogduitsche , in onderscheidene tobgvallen verspreid; Noord-Westwaarts de Nederduitsche, die op hare beurt aan verschillende talen het leven geeft. Daar, in toe* nadering tot het Noorden, doet zij de edele taal der Angelsaksen en die der vrije Friezen ontspruiten. Doch elders handhaaft zij strenger haar Nederduitsch karakter; en in de bloeijende gewesten van Vlaanderen en HoUand vroegtijdig ontvnkkeld en beschaafd, treedt zij eerlang als nieuwe taal, als Nederlandsche , te voorschijn. Ziet hier een tafereel, in losse omtrekken geteekend, maar sprekend genoeg, om u te doen gevoelen, hoe wijd een kring van onderzoek zich terstond reeds ontsluit. En toch mag dat onderzoek niet worden verzuimd. De kennis van den oorsprong en de eerste wording der taal is de nood- zakelijke grondslag , waarop elke verklaring van woorden of vormen moet rusten. Zonder haar is geene etymologie noch historische spraakkunst denkbaar. Maar die kennis kan nooit geheel voUedig zijn, zoo lang in de 14 Digitized by Google 106 M. DE YRIES keten der stamverwante talen, die men ter vergelijking raadpleegt, een 6f meerdere scbakels ontbreken. Het onderzoek moge ruimer en dieper, of beperkter en oppervlakkiger wezen, naarmate de verwantschap of nader of verwijderder zij; maar gewis, hoe meer het omvatte en hoe dieper het doordringe , des te rijker vruchten zal het dragen. Werpen wij thans een blik op de geschiedenis der taal, na haar eerste zelfstandige* optreden. Welk eene verandering in een achttal eeuwen ! Wat al werking van buiten, wat al cigen ontwikkelingl Denkt aan den mag- tigen invloed, door vreemde talen geoefend. AUereerst het Latijn. Reeds het oude Germaansch had dien invloed ohdervonden, toen het wereld- dwingende Rome, ja, den schrik zijner wapenen verspreidde, doeh ook de zegeniugen des vredes en der beschaving aanbragt. Maar nog eenmaal zou Rome de wereld beheerschen: het werd de hoofdzetel der Christelijke kerk. Daar breidde zich andermaal het Latijn over Germanie uit, en in al wat godsdienst, regt en bestuur betreft, liet het diepe sporen na. La- ter, de klassieke letteren herleven, het Latijn wordt de taal der geleerd- heid, en op nieuw tast het diep in het leven onzer taal, nu eens haar bevruchtend met de kiemen van verstandelijke rijpheid, doch, helaasl om straks hare vrije uiting te belemmeren, spraakkunst en stijl in knellende boeijen te slaan. — En het nieuwere Fransch! Welk een invloed op Ylaanderen, leengoed d^ Fransche kroon, Ylaanderen, de bakermat der Nederlandsche letteren. Maar dit was slechts een voorspel van wat de toekomst zou baren. Eerlang valt niet alleen Vlaanderen en Brabant, maar ook de kem van ons noordelijk vaderland, aan Bourgondie ten deel, en de taal dreigt te verstikken onder den stortvloed van vreemde bastaardij. Zij herstelt zich en herrijst in weligen bloei, maar de spraak van het Fransche hof , door eene schare van vlugtelingen in het herbergzame Ne- derland verspreid, en nu getooid in den sierlijken dos van hoofsche be- schaving, hervat haren invloed, die rusteloos voortduurt tot op heden toe. — Doch waar zoude ik heen, indien ik alles wilde aanstippen, wat het Nederlandsch aan andere talen te danken of te wijten heeftP Kon het anders of een volk, dat door zeevaart en handel, door wetenschap en kunst, met de geheele beschaafde wereld in aanhoudende betrekking stond, van overal nieuwe voorwerpen en nieuwe denkbeelden ontleende, moest Digitized by Google REDEVOERING. 107 ook telkens in zijne taal de gevolgen bespeuren van zulk een uitgebreid verkeer, en wederkeerig het zijne bijdragen om die van anderen te verrijken ? Maar ruimer nog is het veld onzer beschouwing. Doorloopt in uwe ge- dachten het geheele tafereel onzer geschiedenis , altijd vindt gij de lotge- vallen der taal met die van het vaderland innig zamengeweven. Eerst in een aantal gewesten versnipperd, en overal eigenaardig gewijzigd, groeit zij iangzaam tot eenheid en vastheid op. Nu eens door volkslievende vorsten aangemoedigd en bevorderd, moet zij dan weder miskenning en vemede- ring verduren. Nu eens wordt zij geschokt en bedreigd in den wanhopigen strijd tegen Spaansche dwingelandij ; maar naauwelijks is de zege behaald, of zij hemeemt hare regten, om een tijdperk binnen te treden van zelf- standig leven en krachtigen bloei. Doch ook die bloei begint allengs te verwelken ; het oude Nederland verzinkt in een staat van kwijning en ver- val, en ook het leven der taal schijnt uitgeput. Nog eenmaal heeft zij te worstelen tegen den dwang van vreemde overheersching. Maar ook nu wordt het juk van den geweldenaar afgeschud, de taal in eere hersteld; ea hoe meer zich het vaderland in alle rigtmgen verder ontwikkeit, des te fnsscher leven openbaart zich ook in haar, in haar die altijd gelijken tred hield met den gang der geschiedenis , en schier van elk gewigtig feit den invloed gevoelde. Ma»* nergens zien wij dien invloed in sterker en duurzamer werking, dan als wij het oog slaan op het inwendige leven des volks, op de maat- schappelijke toestanden, de denkbeelden en begrippen, instellingen en regten, zeden en bedrijf. Vindt men niet nog in onze hedendaagsche taal de onmiskenbare sporen terug van. de aloude godenleer der heiden- sche Germanen? Is zij niet vol van toespelingen op faet oud-vaderland- Bche regt? Is er wel een gebruik, van vroegeren of lateren tijd, waar- van zij de herinnering niet bewaart? Getuigt zij niet overal van eenenatie, die hare welvaart te danken had aan scheepvaart en koopmanschap , aan hndbouw en nijverheid? Kortom, is er wel een punt in de geheele ge- Bchiedenis van het volksleven, dat zonder schade voor de taalkennis kan worden verzuimd? Nog sprak ik niet van hetgeen bij ons onderzoek buiten twijfel op den ^ocfgrond moet staan: de vaderlandsche letteren. Letteren en taal! twee 14* Digitized by Google 108 M. D£ VRIES woorden van den innigsten zamenhang en naauwelijks van elkander te scheiden. Wat ware er van de laatste zonder de eerste gewordenP Wat anders dan eene onbevallige^ boersche spraak, den naam van taal on- waardig? Het was de kunst, die de taal met haren adem bezielde; die het zaad in haren schoot deed ontkiemen tot vruchtbaren was- dom; die haar vormde en veredelde, verrijkte en beschaafde^ en haar verhief tot den hoogen rang, dien zij onder hare zusteren met eere be- kleedt. De kunst, wier invloed zoo krachtig en beslissend werkte, dat somtijds het genie van een enkelen meester voldoende was^ om de taal met nieuwe levensgeesten te doordringen. Doch al ware ook de taal niet zoo oneindig- veel aan de letterkunde verschuldigd^ nog zou de beoefening van deze eene hoofdzaak blijven voor den taalvorscher. Waar toch zal hij de gelegenheid vinden om de ontwikkeling dep taal^ door alie tijdperken heen, te bespieden, en de werking, die zij van buiten ondervond, te waarderen: waar elders dan in de reeks van de voortbrengselen der letter- kunde? Hier, hier vooral vindt hij het eigenaardige en natuurlijke tooneel zijner werkzaamheid. Behoef ik u voor den geest te roepen^ welk een ruime voorraad hem daar ter bearbeiding is.aangeboden, welk een rijkdom van lettervruchten ons vaderland heeft gekweektP Denkt slechts aan de lang verwaarloosde middeleeuwen. Eindelijk de taal in haren tegenwoordigen toestand. Wederom een ruime werkkring, den taalkenner aangewezen. 2al hij zich angstvaUig besluiten binnen de enge grenzen , door onbevoegde spraakkunstenaars ge- trokken, die niets als wettig erkenden dan hetgeen geijkt was met den stempel van het beschaafde gebruik P Zal hij niet verder zien dan die een- vormige boekentaal, in de stijve banden van willekeurige regelengeprangd? Neen , voor hem is de taal de uiting van het geheele volk : en waar anders zal hij die uiting opvangen dan in de gesprokene volkstaal, in de vrije spraak, gelijk zij, in ons aller dagelijksch leven, ongedwongen en onver- valscht, ons van de lippen vloeitP De levende taal: ziedaar dan het hoofd- doel zijner opmerkzaamheid. Hij schroomt niet, daarbij af te dalen tot de lagere volksklassen. Hij weet, dat de spraak, ook in ruwere vormen, nog veel eigenaardigs , veel echt Hollandsch vertoont, veel dat in staat is, over menig duister of twijfelachtig punt een onverwacht licht te verspreiden. Ook schroomt hij niet, zijn onderzoek uit te breiden tot buiten den kring der algemeene gesprokene taal, die het eigendom is van het geheele vader- land. Hij tracht, zooveel maar immer mogelijk, den geheelen taalschat te omvatten, en verzuimt dus ook den rijkdom der dialekten niet. Elk gewest, elke stad, ja ieder dorp en gehucht, biedt hem stoffe tot naspo- ring. Overal .vindt hij de volksspraak in bijzonderen tongval gewijzigd , overal nieuwe woorden en vormen , nieuwe en kostbare bijdragen tot ver- meerdering en voknaking zijner kennis. Ziet, G. T., tot zulk eenen omvang strekt zich het taaikundig onderzoek uit. Ik beken het, de taak is veelomvattend, en gaat de krachten van een enkelen oneindig verre te boven. Doch de wetenschap vordert broe- Digitized by Google 110 M. DE VRIES derlijke zamenwerking van velen; en bij vereenigden arbeid zal het mogelijk zijn, die taak al verder en verder te volbrengen^ en telkens eene schrede nader te komen tot het verhevene doel. Br blijft mij nog over te spreken van de vereisc/iten, bij het onderzoek in acht te nemen. Wel is het noodig, dat deze naauwkeurig worden be- paald. Hoe ligt zou men op het onafzienbare veld het spoor kunnen ver- liezen, indien daar niet een rigtsnoer gespannen ware, dat men veilig volgen kon. Het waarschuwend voorbeeld van vroegere taalbeoefenaren is daar, om ons de treurige gevolgen te leeren van beginselloosheid en wei- feling. Hoevele bruikbare krachten werden niet verspild! Hoevele dwa* lingen onbedachtzaam verspreidl Hoevele verschillende stelsels en tegen- strijdige meeningen doorkruisten elkander, vruchteloos wachtende op eene afdoende beslissingl Hoe weinig beantwoordde de vooruitgang der weten- schap aan hetgeen zoo talrijke arbeiders en zooveel werkzame vlijt schenen te beloven ! En waardoor zijn die pogingen gefaald P Omdat het onderzoek niet werd vooi^elicht door heldere bewustheid; omdat men te werk ging zonder plan, zonder orde en regel; omdat men het doel niet geraamd, den omvang niet berekend, maar vooral de vereischten niet vastgesteld had. Gelukkig is ook hier de ondervinding de beste leermeesteresse ge- weest. Zien wij dan, welke grondregels zij als de ware en beproefde heeft doen kennen. De gewigtigste les, door de ervaring verkregen, is de overtuiging, dat voor het taalkundig onderzoek geen andere grondslag mag worden erkend^ dan de taal zoo als zij door allen gesproken wordt, zoo als zij leeft in den boezem van het geheele volk. Er was een tijd, dat men spraakkunsten en woordenboeken als wetgevende magten eerbiedigde, of aan gevierde schrijvers een beslissend gezag opdroeg, en angstvallig zich op hun voor- beeld beriep. Men vormde zich begrippen en schreef regels voor, aan de bijzondere opvatting van enkele personen ontleend, maar veelal met de volksspraak in lijnregten strijd. Zoo werd de wetenschap van het leven vervreemd , de taalkunde met de taal zelve in voortdurende tegenspraak gebragt. Zoo droeg zij ontwijfelbaar de kiem des verderfs in haren schoot. Of zou de levende taal zich geschikt hebben naar de verdichtselen d& Digitized by Google REDEVOERING. 111 school? Dat heeft de uitkomst anders bewezen. De geleerde Drossaard van Moiden mogt zijnen stijl kunstmatig dwingen in het enge gareel der Latijnsche grammatica ^ en talrijke bewonderaars vinden , die er eene eer in stelden^ het voetspoor van den grooten meester te drukken; aan de zijde van HOOFT mogten andere namen prijken , wier achtbaar gezag langen tijd het taalgebruik beheerschte; de dichtlievende genootschappen der vorige eeuw mogten in kunstregterlijke wijsheid wetten smeden en voorschriften uitdenken^ om de taal, als de boomen in hunne lusthoven, tot eenvormige netheid en afgepaste regelmaat te versnoeijen: doch aan dit alles bekreunde het volk zich niet. Het regelde zijne spraak niet naar leerboek of gezag^ maar sprak voort zoo als de vaderen hadden gesproken , zoo als het spreken opwelde uit het hart, om in een broederhart weerklank te vinden. En ziet, de tijd heeft regt gedaan. Het Latijnsche dwaugjuk is afgeworpen, aan de magthebbende schrijvers de schepter ontrukt, de luimen der beter- weterij zijn naar het vergetelboek verwezen: maar de spraak, de vrije spraak, bleef in leven en in bloei. Zij duldde dwang noch oppermagt, zij spotte met wie haar poogde te overheerschen , en rustig vervolgde zij haren eigen weg. En zou dan de wetenschap die levende spraak niet eerbiedigen, die telkens op iedere belemmering zegeviertP Is niet de^taal de uitdrukking der gezamenlijke natie, het eigendom van het geheele Nederlandsche yolk? Wie heeft dan regt, zich te vergrijpen aan eene nationale bezitting ? Wie heeft regt , de vrije stem der taal te versmoren , en zich zelven als wetgever op te werpen? De geschrevene taal moge met de uitstekendste bekwaamheid worden bestuurd, zoo na mogelijk aan de gesprokene getrouw blijven; doch zij is en zij blijft eene afbeelding, die nooit tot grondslag van het onderzoek kan dienen , waar men de zaak zelve kennen wil. Zij kan ~ het is waar — in menig opzigt eene bron zijn van nuttige leering; maar die bron is veelal brak en troebel; en waarom ona te vergenoegen met afgeleide beekjes, als de volle stroom der levende volkstaal helder en verkwikkend voor ons henen bruist? Is alzoo de grondslag der wetenschap aangewezen, ook het leidende be- ginsel, dat bij het onderzoek gelden moet, kan niet twijfelachtig zijn. Hij trachte de taal, zoo als zij werkelijk is, op te vangen en te erkennen; niet haar te plooijen naar zijnen bijzonderen smaak, of haar zijne eigene wijsheid op te dringen. Hij vinde de taal; hij make ze niet. Waarne- ming alleen, juiste, scherpe, onbevooroordeelde waameming der levende taal zij de leuze. Zij is de eenige onbedriegelijke; vanliaar alleen mag de wetenschap vooruitgang en bloei verwachten. Indien echter het onderzoek niet ter halver wege zal blijven stilstaan, dan mag dit beginsel der waameming niet worden beperkt tot ons heden- daagsch spraakgebruik , maar het moet zich uitstrekken ook tot de taal van vroegere dagen. Bij onze beschouwing van het doel en den omvang der taalkunde is het ons telkens gebleken, dat aan geene verklaring van het tegenwoordige kan worden gedacht zonder opzettelijke historische ver- gelijking. Ziedaar dan op nieuw een dringend en onmisbaar vereischte. Nooit verstoute zich de taalkenner, over eenig verschijnsel — ware het ook slechts de beteekenis van een woord of de kracht van eenen vorm — een beslissend oordeel uit te spreken, zoo hij niet eerst dat verschijnsel achter- Digitized by Google REDEVOERING. 113 waarts heeft nagegaan in zijne geheele geschiedenis , om in te zien , wan- neer en hoe het ontstaan is , welke vorming en ontwikkeling het doorloopen heeft tot op den dag van heden. Waar aan dezen onverbiddelijken eisch niet wordt voldaan, daar kan ook het begrip niet anders dan onvast en weifelend zijn; daar loopt men telkens gevaar, door den schijn misleid^ in de grofste dwalingen te vervallen, en mogt men al dit gevaar gelukkig ontwijken, nog zou de kennis geheel tot het uiterlijke bepaald bUjven, zonder helder besef, zonder wetenschappelijke waarde. Historische taal- studie is dus eene hoofdvoorwaarde, waarop nooit genoeg kan worden aangedrongen. Wie emstig de wetenschap behartigen wil, hij stelle zich ten pligt, de geheele reeks der aanverwante talen vlijtig na te sporen; met onverflaauwden ijver te volharden in de beoefening der bronnen , waaruit de geschiedenis der taal moet worden gekend; bovenal eene onvermoeide aandacht te wijden aan de gouden eeuw onzer dichtkunst en aan de let- terkunde der middeleeuwen , beiden voor den taalvorscher zoo onuitspre- kelijk leerrijke tijdperken. Hij streve er naar, de taal dier vervlogene dagen innig en volkomen te verstaan, niets, hoe schijnbaar gering ook, onopgemerkt te laten, alles door het licht van onderlinge vergelijking te verhelderen. Zoo geldt dan ook hier de waameming in volle kracht. Wel kan zij hier hare stof niet regtstreeks uit het leven ontleenen; voor ons is de spraak van het voorgeslacht verstomd, wij vememen slechts den nagalm, in handschriften of boeken bewaard. Doch niettemin worde het beginsel, boven alles de levende taal te eerbiedigen, ook hier nimmer ver- loochend. Is de waamemer beperkt tot het geschrevene woord, nooit vergete hij dat het mogelijk is, ook daaruit het gesprokene op te vangen, uit de boeken de taal te herkennen, zoo als zij eenmaal werkelijk leefde. De trekken van het beeld mogen in den onzuiveren spiegel zich dikwijls vervalscht en misvormd vertoonen; maar gespannen opmerkzaamheid kan dat beeld in oorspronkelijke reinheid herstellen. De verdichtselen en feilen, die schoolsche willekeur aan de taal heeft opgedrongen, zijn niet bestand tegen het licht der kritiek. Waar deze , met naauwlettende gestrengheid , elken schrijver met zich zelven en met alle anderen vergelijkt, al het ge- vondene wikt en weegt, toetst en beoordeelt: daar weet zij den schijn van het wezen, dwaling van waarheid te scheiden; en ziet, de taal begint te 15 Digitized by Google 114 H. DE YRIES herleven , het is alsof wij de vaderen zelven hoorden spreken , of wij in hun midden als tijdgenooten leefden. Zoo kan.de gesprokene taal, ook van vroegere geslachten, worden gekend. Zoo is, door de gansche ge- schiedenis heen , de waarneming het leidend beginsel. Mijne ontvouwing van de vereischten der taalkunde wil ik hiennede besluiten. Het kon slechts mijne bedoeling zijn , de rigting van het on- derzoek af te bakenen, door de vermelding van die bijzondei*e eischen, die zich onmiddellijk laten afleiden uit het bepaalde doel , dat zich de taal- kunde voorstelt. Wilde ik mijne beschouwing verder uitstrekken, door opzettelijk te gewagen van die algemeene vereischten, die voor alle vakken geUjkelijk gelden, en zonder welke geene wetenschappelijke studie hoege- naamd denkbaar is; wilde ik aandringen op waarheidsliefde , op zelfstandig oordeel, en wat verder tot de kenmerken der wetenschap behoort: het ware, in eene vergadering ais deze, eene overtollige, ja vermetele poging. Gij allen zult gereedeUjk met deze nadere toetsen mijne schets aanvuUen en voltooijen. Voor mij zal het voldoende zijn , zoo ik bij de aanwijzing van den grondslag en het beginsei van het taalkundig onderzoek, er in geslaagd mogt zijn , naar waarheid de lessen voor te steUen , die de erva- ring van h^t verledene aan het heden en toekomende verkondigt. Gunstig zijn de teekenen des tijds voor de vaderlandsche wetenschap, die ik in aard en strekking u poogde te schetsen. De stem der ondervin- ding heeft niet vruchteloos gesproken. Aan hare lessen getrouw, streeft onze taalkunde moedig voorwaarts , in kUmmend bewustzijn van de schoone taak, waartoe zij geroepen is. Vervolge zij met vaste schreden het inge- slagen spoor! Dan zal zij waardig hare grootsche bestemming vervuUen. Dan zal zij voor de ontwikkeUng en beschaving van het Nederlandsche vott:, voor de veredeling en volmaking der taal, voor de opwekking en aanvuring van nationale gezindheid, werken met bezielende kracht; in aUe rigtingen tot vruchtbaren zegen gedijen voor het dierbaar vaderland. En wij zuUen de streelende voldoening smaken , dat eenmaal van ons zal wor- den getuigd: zij hebben den duren pligt niet verloochend, aan de moeder- taal het offer te brengen eener regtmatige hulde; zij hebben prijs gesteld op het kosteUjk erfgoed van een roemrijk voorgeslacht; zij hebben het hun Digitized by Google REDEVOERING. 115 toevertrouwde pand in eere gehandhaafd^ gelijk het onverbasterde nazaten betaamt, en dat pand in verhoogden loister aan de nakomelingschap over- gebragt. Edelgrootachtbare Heeren^ Coratoren dezer hoogeschool! Het was eene aangename taak , die 'ik heden vervulde , door mijne denkbeelden omtrent de vaderlandsche taalkunde hier openlijk uit te spreken. Moge deze ont- vouwing U niet dnwelkom zijn geweest. Moge zij U het bewijs hebben geleverd, dat ik de moedertaal en hare wetenschappelijke beoefening op den regten prijs weet te schatten, dat ik diep doordrongen ben van het besef der op mij rustende pligten. Moest ik, ter wille van de eenheid, die in eene rede behoort te heerschen, mij bepalen tot slechts een der vakken, die mij zijn opgedragen: voorzeker zal het door U niet worden misduid, dat ik mijne stoffe ontleende uit dat gedeelte der wetenschap, waaraan ik steeds met bijzondere voorkeur mijn denken en werken heb toegewijd. Maar niet minder levendig gevoel ik de hooge waarde van de letteren en geschiedenis des vaderlands, niet minder waardeer ik de dure eischen, mij ook in die beiden gesteld; in die beiden, die, aan de vaderlandsche taalkunde ten naauwste vermaagschapt, met haar gezamenlijk de steunpunten zijn onzer nationaliteit , de vermogende roerselen om de liefde voor den dierbaren geboortegrond tot vruchtbare werkzaamheid te bezielen. Wel is de taak gewigtig van hem, die geroepen is, die drie takken der vaderlandsche wetenschap door leer en voorgang te helpen be- vorderen. En tot die eervolle taak, voor mij de heerlijkste, die ik immer had kunnen wenschen, zie ik mij, door uw vereerend vertrouwen, be- krachtigd door onzen geeerbiedigden Koning, eene nog schoonere en rui- mere gelegenheid aangeboden dan die, waarin ik mij vier jaren lang aan eene zuster-academie mogt verblijden. Ik zie mij geroepen hier aan de Leidsche hoogeschool, sterker nog dan hare zusteren door de innigste banden aan het vaderland verknocht, aan deze doorluchtige instelling, wier aloude luister, meer nog dan voorvaderlijke heldenmoed, den roem van ons Nederland duurzaam heeft gevestigd. Hoe zal ik woorden vinden, om naar waarheid het gevoel van dankbaarheid uit te drukken, dat mij 15* Digitized by Google 116 M. DE VRIES den boezem vervultP Maar neen^ het zijn geene woorden, geene ijdele betoigingen^ die gij verlangt; gij wilt, dat ik mijne erkentelijkheid door daden betoone^ door een ijverig^ krachtig, volhardend streven op de edeie loopbaan , mij hier door uwe gunst geopend. Ontvangt dan in dit plegtig oogenblik de heilige verzekering, dat het de vurigste wensch van mijn hart is, uwe verwachting niet te leur te stellen. In uwen kring te worden opgenomen, met U te arbeiden tot den bloei der Leidsche hoogeschool, en in die broederlijke zamenwerking de gele- genheid te vinden, om U mijne achting en mijnen eerbied, mijne dank- baarheid, mijne vriendschap te betoonen: welke schoonere bestetnming had Digitized by Google REDEVOERING, 117 mij immer te beurt kunnen vallen? Of zou ik niet wenschen, U de ge- voelens van mijn hart op eene Uwer waardige wijze te doen blijkenP Sla ik het oog op uwe vergadering, ik zie mannen, die door hunne geleerd- heid en hunne talenten den roem van ons vaderland verhoogen. Ik zie sommigen mijner voormalige leermeesters , aan wie ik mij zoo duur ver- pligt gevoel, wier heldere kennis mijnen geest verlichtte, wier welwillende vriendschap mijn gemoed weldadig verwarrade. Ik zie trouwe vrienden, wier gezellige omgang, uit eenheid van rigting geboren, door wetenschap- pelijk streven veredeld, mij steed^ eene ruime bron van levensgeluk is geweest , en die thans mij de broederhand reiken , nu ik , na kortstondige scheidin^ , tot hen ben teruggekeerd , om weder in hun midden te leven en met hen te trachten naar een zelfde doel. Welaan , mijne vrienden , die mij met zooveel hartelijkheid te gemoet komt, vol vreugde aanvaard ik onze nieuwe betrekking. Moge zij ons nog naauwer aan elkander verbinden. Dubbel behoefte heb ik thans aan uwe vriendschap; want gij weet het, hoe kort ik slechts werkzaam was aan Groningens hoogeschool, steeds zal de herinnering aan dat viertal jaren mij dierbaar en onvergetelijk blijven. Gij weet het, ik vond er ware vrienden, van wie het mij moeilijk viel te scheiden, vrienden die mijnen voorspoed hebben gedeeld en verhoogd, die met mij hebben geweend in mijnen bitteren rouw. Bij U hoop ik vergoe- ding te vinden voor hetgeen ik vaarwel heb gezegd. Gij allen , vrienden , leermeesters,.ambtgenooten, blijft voor mij wat gij altijd geweest zijt. Aan- gevuurd door uw voorbeeld, gesterkt door uwe welwillendheid , zal ik mij gelukkig rekenen, met U de handen ineen te slaan tot bevordering van het rijk der waarheid, en onze ee^ndragt zal vruchten dragen voor de edele zaak, waaraan ons aller leven is toegewijd. • Hoe had ik gewenscht, bij deze gelegenheid een hartelijk woord te spre- ken tot den eerbiedwaardigen grijsaard, die de Nestor is van uwen kring, mijnen hooggeschatten leermeester sieoenbeek. Hoe gaarne had ik openUjk de hulde mijner erkentelijkheid herhaald aan hem, den oudsten en ge- trouwsten yriend mijns Vaders, die voor mij steeds een vaderlijk vriend was, steeds mij met treffende blijken van welmeenende toegenegenheid vereerde. Is hij door hooge jaren en wankele gezondheid verhinderd, ge- Digitized by VnOOQlC 118 M. DE VRIE8 tuige te zijn van dit plegtig uur, ik weet het, hoe hij in het geluk, dat mij te beurt valt, deelt met onverkoelde belangstelling ; hoe het hem wel- kom is, dat de taak, door hem zelven, nu zes-en-vijftig jaren geleden, met jeugdige kracht aanvaard, en van welker vervulUng zooveel lofs door hem werd ingeoogst, thans aan mij, zijnen dankbaren leerling, is opge- dragen. Hoe zalik aan zoovele gunstbewijzen van zulk eenen geachten voorganger naar waarde beantwoorden ? Hoe anders dan door krachtige inspanning om een niet onwaardig opvolger te zijn van den man, wiens verdiensten in Nederland zullen leven, zoo lang aan de vaderlandsche taal en letteren de verschuldigde eer zal worden betoond. U, eerwaarde schrant, wien ik als mijn onmiddellijken voorganger mag begroeten, zij een welgemeende heilwensch toegebragt. Mag ik mij niet beroemen op het voorregt, uw leerling te zijn geweest: gij zult daarom de betuiging niet versmaden van de achting, die ik voor U gevoel. Vele zijn de diensten, door U aan de vaderlandsche letterkunde bewezen, niet slechts in uwe betrekking aan deze hoogeschool, maar ook in het ambt, vroeger door U in het Zuiden bekleed, waar nog uw naam bij de Vlaamsche broeders in dankbare heriunering leeft. Na eene lange en werkzame loop- baan is U thans, om uwe gevorderde jaren, de welverdiende rust in eere geschonken. Moge die rust nog lang in ongestoorden voorspoed uw deel zijn, en worde het genot daarvan U verhoogd door de streelende voldoe- ning, waarmede het terugzien op een welbesteed leven de kroone der grijsheid veredelt ^). Een woord ook tot U, hooggeeerde bakb en geel, — want vergunt mij U beiden te zamen te noemen, die ik nooit in mijne gedachten van elkander heb gescheiden. U beiden mag ik als mijne leermeesters roemen. U beiden, zeg ik; want al heb ik slechts van een Uwer, in den eigenlij- ken zin des woords, geregeld onderwijs genoten: ook een leerrijke om- gang, ]geestrijke gesprekken en verstandige raadgeving zijn vermogende 1) Ik geef deze toespraak, zoo als zij oorepronkelijk geateld waa. De afwezigbeid yan den Heer scnBANT heeft bij bet uitspreken kleine veranderingen noodzakeliijk gemaakt. Digitized by Google REDEVOERING. 119 hulpmiddelen tot vorming van het jeugdig gemoed. Hoeveel heb ik niet aan U beidente danken! In de schatten der klassieke oudheid hebt gij mij ingewijdy en door het regte gebruik mij die bronnen van het ware schoon doen erkennen in hare vormende kracht; gij hebt mij doordrongen van de be- proefde beginselen, die in alle vakken van menschelijke kennis den weg ter waarheid verzekeren, en mij voorgeUcht door uw schrander oor- deel, uwen gelouterden smaak, uwen geoefehden kunstzin. En aan dit alles hebt gij de kroon opgezet door de hartelijke gezindheid , die ik steeds van U mogt ondervinden, door uwen belangstelienden ijver om mij die loopbaan te doen ontsluiten, die mij het onschatbare voorregt schenkt, aan uwe zijde voor de wetwischap te leven. Een woord van diepgevoelden dank moge U niet ongevallig zijn. Kan ik nimmer uwe weldaden naar eisch vergelden : ik wil er naar streven door van verre uw voorbeeld te vol- gen, door voort te gaan met U te toonen, dat gij zooveel goeds niet aan een ondankbare hebt verspild. 