title: Dissertatio medica de indicationum doctrina ...
creator: Egeling, Fredericus | University of Glasgow. Library
text: Deze hulp wetemchappen , waarin de ware en weltoegeruste Landhuishoud- kundige genoegzaana dient bedreven te zijn, worden door eenige bijwetea- schappen ondersteund en uitgebreid , waaronder de eigeiilijke Huishoud- kunst , welke algemeene regeleo en voorschriften aan de haud gceft, om zij- JJ13 huisselijke zaken en huishouding , ais Landbouwer, wel te besturen en op REDEVOERING. 19 op winsfgevende gronden te vestigen; zijne eigendommen op eene zorgvuldi- ge en spaarzame wijze te bewaren, en, hoe langer zoo meer, te verbeteren; zijne bedienden naar eisch en billijkheid te behandelen , en alles met voor- zigtigheid en overleg te verrigten ; de ingezamelde voortbrengselen van zij- nen akker en vee te bewerken, te volmaken, opdat zij met het meeste voor- deel, op den meest geschikten tijd en plaats, tegen andere noodwendigheden verruild kunnen worden; en eindelijk, hoe hlj zijne zaken, tot voordeel van zich zelven en tot nut van het -algemeen, ingevolge de beslaande Lands- wetten, moet aanleggen en besturen, om dus doende ’s Rijks belang, noch eens anders regt en eigendom , te verkorten of te benadeelen. Welken lof moet men de Landhulshoudkunde , wegens haren zoo uitge- breiden , zoo nuttigen , zoo heilzamen , zoo noodzakelijken invloed ; wegens haren zoo rijken, zoo veel omvattenden werkkring, nict toekennen! zoo dat men met Cicero te regt moge zeggen: dat er onder alie zaken ^ waaruit men eenig voordeel trekt, niets beter , niets overvloediger , niets aangenamer^ niets dat den welopgevoedden mensch waardiger is , gevonden wordt , dan de Landbouw^ Ja hoevele rijpe vruchten heeft het onderwijs dezer , met zoo vele weten- schappen verrijkte, Landhulshoudkunde niet reeds in andere Landen opge- leverd ! welke voordeelen biedt niet dezelve den Nederlander mede reeds aan (4^. en hoeveel kau hij van dit onderwijs, in het vervolg , niet ver- wachten ! Zij is na de op vaste grondslagen steunende,. de verlichte, de wijsgeerige, Laud- t (4) Genoeg zij het, ten bewijze, onze aandacht te vestigen op de wijze lessen, en .de voordeelen, die dezelve ruiinschoots opgeleverd hebben, die in de Verhandelingen, ^uitgegeven door de Maatschappij ter bevordering van den Landbouw te Amsterdam, de Nederlandsche Maatschappij te Haarlem , en van zoo vele beroemde mannen, ais P. Camper ^ Vink, J. Kops, Ic Frank yan Bcrkhey^ W, Munnih ^ R, Forsten, en anderen, aangetroffen worden. • - , C 2 20 C. F. KLEYNHOFF vArr ENSPIJK., Landhuishoudkunde : •— niet, die uit ongelijkvormige bouwstoffen zamenge- «teld , met duistere wanbegrippen vervuld , door handtastelijke onwaarheden misvormd: — niet, die met voorvaderlijke hardnekkig aanklevende vooroor- deelen doordrongen is; niet, die, van overdrevene veronderstellingen 2wan- ger, geene andere , dan misgeboorten , baart, en brommende magfspreuken verkondigt, die den daglooner en akkerknecht verbazen,' en den afgeschrikten Landbouwer, vol wrevel, naar zijn voorvaderlijke dwaalleer terugdrijven : maar eindelijk die Landhuishoudkunde, welke, op lang getoetste ondervinding en herhaalde proeven gevestigd , door de huip der Wis- en Natuurkunde van ingekankerde smet gezuiverd, aanhoudend verbeterd, bestendig vermeerderd, tot vaste grondregelen gebragt, en door eenen steeds aangroeijenden toevloed der nieuwste, der nuttigste ontdekkingen en uitvindiogen , tot eene der uit* gebreidsle, der belangrijkste Wetenschappen -hervormd en bevorderd is. Uitmuntende , voortreffelijke Wetenschap, den Wijsgeer, wien de bevorde- ring van waarheid, met die van het algemeen nut en^ heil zijner eveumen* schen, dierbaar is, overwaardig. . V ^ Ja , hoe wenschelijk ware het , indien de groote Landbezitter de Landhais* houdkunde, over het algemeen, meer op prijs stelde, en overtuigd ware van de meerdere waarde van het leerstellig onderwijs derzelve, ais wetenschap; indien hij daar te boven het gewigt kende, van zelf, op ztjne uilgestrekle land-* goederen , ten minste voor een goed gedeelle van het jaar, zij,n verbUj;f te bepalen ; indien hij het zich zelfs tot eenen phgt stelde , om zijne eigene landhoeven, naar de alleen ware en zekere regelen der Landhuishoudkunde, in te riglen en te verbeteren ; indien hij de noodzakelijkheid inzag , om , in stede van zijne groote vermogens in vreemde en altoos gewaagde geldleenin- gen te vestigen,' dezelve ter ontginning en vruchtbaarmaking van eenige der zoo veel duizende morgens , van nog woest hggende Vaderlandsche 'gronden, tot voordeel van zich zelven , en ten algemeenen nutte van zijn Va- derland en Landgenooten, aan te wenden. Het voordeel, ja de noodzakelijk- beid hiervan , zouden wij met tallooze voorbeelden , zoo in Nederland , ais in andere Rijken, kunnen staveu: — een aantal, zoo met den tabberd, ais met dea REDEVOERING, 21 den krijgsmantel , versierde mannen; mannen, op welke men met den Romein- schen Geschiedschiijver , het roem diagen op den gelaucverden ploeg, met regt, kan toepassen; - een aajttal met groote rijkdommen begunstigde Land- genooten zouden wij ons daarenboven dadelijk voor den geest kunnen bren- gen; mannen, die, allen te gader, hunne kennis, ijver en beleid, omtrent de Landhuishoudkiinde, hebben doen schilteren, of zich hierdoor reeds eeneu Gnsterfelijken naam verworven hebben. - Geetjszins was het dus te verwonderen , dat Morhaff" en Beckman , reeds voorlang, in hunne geschrifien mpeniijk erkenden , dat de waarde en voor- treffelijkheid der Landliuishoudkuude zoo groot is, dat het onderwijs der» zelve op de Hooge Scholea behoorde ingevoerd te worden; edoch, dat zij zich iiiet alleen bezig moest houden met eenige algemeene, met woorden uit* .gedrnkie begrippen, maar den Leerling met de beoefening zelve gemeenzaam behoorde te maken. Te regt gaf dus Columella den Romeinen zijne verwondering te kennen , • dat, daar er overvloedige seholen voor Redenaars, Landmeters en Muzijkan,- ten waren . de Landhuishoudkundige Welenschap de eenigste was, waarin hlj nimmer I,eermeeslers , om dezelve te onderwijzen , of leerlingen , Om in de» zelve onderwezen te worden , aangetroffen had. Ja , hebben ook niet voor- •name Fransche Geleerden in idreuzelfden ziri mets ronde woorden gezegd; dat er weinig gewesten in Frankrijk gevonden worden y waar men geene ,,, seholen voor de God -.en RegtSgeleerdheid, voor Genees-ien Schilderkunst, yy voor Dansen en Sehermen aantreft , maar dat men , tot nog toe , vergeefs, „ naar eerie stichting van opchbaar onderwijs in de Landhuishoudkunde omzag.’*^ ^ Daar het nu onbetwisibaar bewezen is, dat het verbeterd onderwijs in de •; Landhuishoudkunde het wel slagen vani alie de bedrijven van den Landbouw bevordert ; dat het wel slagen van de bedrijven van den Laridbouw den wel» stand en rijkdom der ingezetenen, en van den Landbouwer zelven bevordert ^ en dat de welstand en rijkdom van de Ingezetenen en van den Ijandbouwer den rijkdom van het algemeen , en het geluk van den Vorst , zoo wel ais van den Staat, bevordert , zoo biijft er geen de minsle tvdjfel over, of de Land» ,G 3 huis^j 22 C. F. K L E Y N H O F F V A ir; E N S P IJ R , huishoudkunde thans onder de gewigtigste , nuttigste en voordeeligste weten- schaj3pen, voor geheel de Maatschapplj moet geacht en vereerd worden , ei^ dat het leerstellig onderwljs in dezelve , ais. zoodanig ,, eene veel hoogere waarde verkregen^heeft, ’ S > » iv ' Niets» zou aan het geluk der ' Landlieden ontbrcken , zegt de Dichtec, te regt , wanneer zij hunne scliatten beter lienden ; en deze kennis wordt den menschen van allen rang en stand aangeboden, oradat alie menschen gelukkig wenschen te zijh, en zij dat geluk te meerder, te eerder deelachtig, zouden worden, naar ihate zij de wetten en voorschriften derjverbeterde'Landhuishoud- kunde naauwkeuriger opvolgden. Welaau ! laten .wij dan ook onze kinderen reeds van de vroege jeugd' in Landhuishoudkundige wetenschappen doen onderwijzen ; trachten wij ook hunne geestd^ift op te wekken voor een met kennis verrijkt Landieven, welke het heU van den Staat, de magt van den Vorst, de welvaart van een ieder ten doel heeft, vermeerdert, uitbreidt , en te gelijk den gelukkigslen ea van kommer en zorgen nieest bevrijden levensstand op aarde oplevert: het» geen zelfs de ais krijgsman met lauweren overdekte , maar tegen de Christen- heid, ais Tiran, .woedende. bevestigde wanneer hij den rijksstaf nedergelegd en zich aan het. eenvoudig buitenleven toegewijd hebbende, in vervoering uitriep : ,,inooit heb ik het ware vermaak des levens zoo be- ,, proefd ! . nooit heb ik deuzon aangenamer zieri schijnen ! thans ben ik ge- ,, zond, daar iknu op rozen kan rus ten , terwijl ik mij voormaals op door- „ nen moest nederleggen ! ” Het is' daarom mede, dat zoo vele voortreffelijke mannen hebben aange- drongen, dat, bij de opvoeding der jeugd, de Landhuishoudkunde, zoo wel ais andere wetenschappen , aangeleerd , en zij ook al vroeg in de Icennis ddr cerste gronden derzelve behoorde opgeleid te worden. c Dezer vermaning, dezen wijzen raad, wordt thans gelukkiglijk gehoor vef- leend; van alie zijden verlangt men onderwijs in de Landhuishoudkunde, zoodat, in het naburig Groot- Brittannie , tachtig duizend afdrukken vaa het verslag , wegens de Eandhuishoudelijke toestand van het koniugr ijk , niet ge- noeg- /■ REDEVOERING, noegzaam waren , voor de reikhaizende weetgierigheid van den EngeTsclien T^and- man : — en mogt Lodewijk Je XIV de wijze inrigtingen van Hendrik dmV^^ en van zijnen voortreffelijken staatsdienaar , Sudy , omtrent den Landbouw, over het hoofd zien , daar hij anders de Hooge Scholen , tot onderwij;» van schoone kunsten en letteren , gunstiglijk voorzag en bescherrode , en vele op- offeringen deed, tot het voortzetten der nasporingen omtrent het melen der aarde , en niets tot het bebouwen van zijne eigene uitgeslrekte gronden ; zoo zijn echter in deze latere tijden , niet alleen Helden , die de Krijgskunde ten toppunt van luister opgevoerd hebben , maar ook edelmoedige en weldadige Vorsten, aan den Europeeschen horizon verschenen , die de LandhuLshoud. kunde op meerder prijs wisten te stellen, de waarde van derzelver leerstel* lig onderwijs , ais wetenschap, le schatten , en dezelve in geheel Duitschland, Denemarken, Zweden en andere Rijken, tot eenen hoogeren graad van aan* zien te verheffen. Gelukkig, driewerf gelukkig ! heeft het onzen geeerbiedigden Koning mede behaagd, reeds bij den ochtendstond zijner Vaderiijke Regering, deze hoogst* gewigtige wetenschap regt te doen wedervaren , en dezelve op alie Hooge Scholen des Rijks , ais een afeonderlijk deel van .openbaar onderwijs, aan le nemen en te bsvestigeii. i - 1 VTij hebben de Landhuishoudkunde van hare kindsheid tot aan harejeugdy %an de jeugd tot haren meer gevorderden ouderdom nagespoord; wij hebben gezien, dat zij in vroegere eeuwen weinig vorderingen gemaakt heeft; dat zij^ ais wetenschap beschouwd, in die tijden , weinig grond opleverde, om ais zoodanig aangemerkt te worden ; dorh dat zij , langzamerhand uit dien staat van duisterheid opgerezen , het vale dekkleed van vooroordeel, bijgeloof en onkunde ter zijde gelegd heeft; dat vele Vorsten en geleerde Mannen haary spoorlang, ais een gUnsterend juweel oiider de puinhoopen onlwaarden ; haar, web «4 a F. R L E Y N H O F F V A N E N S P IJ K; ' welhaast, ais uit de asch , met glans deden te voorscliijn treden , en met snelle vlugt leri toppunt van luister opvoerden. ' ' Wij zagen, dat zij niet alleen ais kunst, maar ais wetenschap, haren ze* tel onder de overige vakken van geleerdheid heeft ingenomen ; ~ dat zij tbans ais eene echte dochter van Wis - en Natuurkunde erkend , in haren werk- kring door vele andere bijwetenschappen zusterlijk onderSteund, toegelicht en geholpen wordt. Dat hare voordeelen en nuttigheden, die zij ruimschoots, zoo wel aan den geringslen daglooner, ais aan den grootsten Alleenheerscher, schenkt, zoo menigvuldig zijn, dat er thans, in de beschaafde wereld, schier geene Rijken gevonden worden , waarin zij niet , wegens hare voortrcffelijkheid en noodzakelijkheid , beoefend, voorgestaan en beschermd wordt. » Of is er welligt een ontevredene , dien deze lofspraak te hoogklimmend Yoorkomt? die de ' nederige Landhuishoudkunde , te onregt, ais met eeuen gesluijerden trots bedekt, beschouwt, hare eigenschappen in .een verkeerd en ongunstig oogpunt plaatst! die haar, met eeuen Slruvius en JSaudeus:^ ais ongeschikt voor onderwijs uilkrijt, en haar met eenem 0iristiernin allen we- tenschappelijken vorm en waardigheid ontzegt, en den Ijandbouw ais een der minst belangrijke, uit den rang der. wetenschappen ,> .verbant, ■ Vreest, vreest, roekeloozen! ais dezen zullen de geduchtste bewijzen u van uwe dwaling overtuigen , ais genen , ofschoon in den Zweedschen leerstoel ge- plaatst , zult gij , door de algemeene afkeuring gedrongen , zelf uwe drogre- denen in het openbaar moeten herroepeu , en in de diepste beschaming weg- zinken. a5 Edoch, welligt zal iemand zeggen, „ die Wetenschap kan van eenen Land- „ huishoudkundigen leerstoel uiet zoodariig ■voorgedrageu worden, dat dezel» „ ve op alie Landen en Gewesten toepasselijk zou kunnen zijn; daar immers „ de Landbouw in deze streek aldus, in gene weder anders gedreven wordt”. Maar, heeft aiiet ieder Land zijne eigene liichtstreek, bodera en voortbreng- selen ? Heeft niet ieder volk zijne eigene levenswijze en ziekten ? Zou er dus voor ieder Land eene bijzondere Geneeskunst vereischt worden ? Of zal de Regtsgeleerdheid zich in het onderwijs alleenlijk van algemeene leerstellige voorschriften bedienen, of wel de oude herkomsten , eigene gebruiken, en bij- zondere wetten van ieder gewest moeten voordrrgen ? Anderen verraeenen wederom, dat de Landhuishoudkunde reeds zoo zeer beoefend en tot volkomenheid gebragt zij, dat er tot dezelve bijna niets ver- der kan toegevoegd worden. — Dan, hoe ijdel is deze meening, hoe onge- grond dit voorwendsel! Want welke wetenschap, hoe trotsch ook op ouder* dom en algemeene beoefening, is er, die haar hoogste toppunt van volmaaku heid reeds bereikt heeft? • — Zal dus de nieuw geborene Landhuishoudkunde reeds op die grootheid bogen ? Zal ten minste de werkdadige Landbouw dieu waan niet logenstraffen , wanneer men in onderscheidene deelen van het meest beschaafd Europa, ja zelfs hier in ons Vaderland, zoo vele, niet al- leen verwaarloosde , en sedert hare eerste vorming , ais het ware , woest lig- gende landstreken nog aantreffen moet ? En wie zou durven onderstellen , dat de meest mogelijke veredeling in veeteelt (5^ ; wie , dat de meest verbeterde bouw van graan, voeder , ooft en moesgewassen , buiten vele andere natuur- voortbrengselen , ( daar de nood en dringende behoeften hiervan in onze da- gen, helaas! het tegendeel zoo overtuigend leeren en bevestigen,) voor geene verdere volmaking valbaar zijn ? — Terwijl het daarenboven buiten tegenspraak is, dat de Landbouwkunde , voor ais nog, minder dan andere kunsten, met nut» , (5) Zie de Verhj^ndelingen , uitgegeven door de Maatschappij tot bevordering van den Landbouw te Amsterdam, XV. deels ade ftuk, Amsterdam bij Brave^ 1809* D a6 C. F. KLEYFHOFF v i w E N S P IJ K, nuttige lutvindingen is verrijkt geword-^n , naclien de Wis- en Natuurkunde zich, voormaais, zeldzaara met deri Landbouw, en de schamele Landbouw zich bijna nooit met de hoogverhevene Wis-''ea J^atuurkunde , heeft mogen vereenigd zien. Eindelijk werpt men onzer Wetenschap nog tegen, dat, zoo die grondre# geis , dat onderwijs , zoo nuttig en voordeelig , zoo onontbeerlijk voor den Landbouw waren , geen Landbouwer immer den akker met voordeel beploegd , of zijn vee met winst geweid, zou kunnen hebben, en er zelfs geene voor- beeldea -zouden zijn van Landbouwers, die nimmer den drerapel der Land- huishoudkunde betreden, of zich in de Schoolsche stelregelen geoefend heb» ben, en nogtans niet alleen Landbouw en Veeteelt , met het gelukkigsle gevolg, gedreven, maar daarenboven de nuttigste ontdekkingeu en verbete» ringen voor den Landbouw gedaan en wijd en zijd verspreid hebben. Dan, wij geven gewillig toe, dat er onder de Landlieden , zoo wel al» onder de Stedelingen, hier en daar, inenschen van eeoen uilmuntenden aan» leg , met schrander doorzigt , welwikkend oordeel en andere voorlreffehjke hoedanigheden , gevonden worden ; dat deze , zonder opleiding en onderwijs, dikwijls, door naauwkeurig onderzoek van hunnen proefondervindelijken an beid en bedrijven, reeds, in sommige deelen van den Landbouw, tot dien graad van kennis gevorderd zijn, welke hen, bij het genot van onderwijs m alie de vakken der Landhuishoudkuude , tot den hoogsten trap van bekwaam- heid zou opgevoerd hebben: — maar zal een weetgierige , een in de Wis- en Natuurkunde bedrevene , en die 'het onderwijs in de Landhuis- houdkunde genoten heeft , in korteren tijd , niet veel grootere vorderingen in den Landbouw maken , dan een gewonen Landman , gedurende zijn ge- heele leven? Ja, wat meer is, steunt dan de kunde van den gewoon Land- man niet meest op eene langdurige beoefening van slechts een of ander bij- zonder deel van den Landbouw , en wel alleen op zekere bepaalde plaatsen van zijnen bekrompenen oratrek ? Rust het meeste bedrijf van den Landbouw niet, veelal, op enkele gewoonte, navolging en voorvaderlijke gebruiken, die hij, veelal zonder onderscheidend oordeel, ’t zij goed of verkeerd, met geest- REDEVOERING. &7 drift omhelst en zelfs, tot in de handtastelijkste dwalingen toe, origeschonden bewaart ? Te regt meenen wij tegen zulke tegenwerpingen , ter beantwoording , te mogen terug voeren , het gene de Leden der beroerade Zwitsersche Maatschap- pij , ter bestraffing en wederlegging van eenigen harer verdwaalde Landgenoo» ten, eens openlijk, ais hare eenstemmige meening, verklaarden, dat, indien hunne ouders niet redelijker , dan zij zelven , geweest , en even zoo aan voor- oordeelen gehecht waren gebleven , ten opzigte van den Godsdienst, ais zij het waren omtrent den Landbouw, zij ook gewisselijk geweigerd zouden heb- ben , die genen te hooren, die hun het Evangelie gepredikt hebben , en de we* reld onder het Heidendom en den Afgodsdienst ais nog bedolven lig* gen zou. De Landhuishoudkunde , schoon door velen gelaakt en misprezen , door an- deren met de uitbiindigste loftuitingen overladen , is derhalve tegen allen onbillijken aanval veilig. Haar nut en voordeel is zoo verheven boven de bloote boersche en stug- ge sleur - beoefening ; haar onderwijs is zoo voldingend verkiezelijk boven de enkele en bloote ondervinding en halstarrige gewoonte, dat de klaarheid en handtastelijkheid van dit verschil , ten ware men voor alie overreding on^ Vatbaar zij , een ieder in het oog valt , en onwedersprekelijk overtuigt. De Landbouw , op ondervinding alleen gegrond , wordt door beoefening der Landelijke werkzaamheden alleen verkregen ; de Leerstellige geeft daarentegen grondbeginselen en voorschriften aan de hand, die zoo wel' uit de natuur en den aard der voortbrengselen van den Landbouw zelven , ais uit langdurige ondervinding, geput, gelouterd, bewezen en tot zekere stelregelen gebragt zijn. ‘ De op bloote ondervinding rustende Eiandbouw is van hulp- en bijweten* schappen geheel verstokeci; de Leerstellige daarentegen onderwerpt de onder- vinding steeds aan den toets van beiden. De op bloote ondervinding steunende Landbouw denkt nimmer aan oor- sprong en oorzaken; kan dus deszelfs bedrijf niet verbeteren en vcredelen; ’ D 2 de \ 28 C. F. K.LEYNHOFF vait ENSPIJK, de Leerslellige spoort alle beginselen en gronden na , overweegt de oorza- ken en gevolgen , en tracht het gebrekkige overal aan te vullen , te verbe* teien, te beschaven en het geheel tot ineerdere volmaaktbeid te brengen. De alleen beoefende Landbouw bemoeit zich niet met uieuwe ontdekkingen met nieuwe uitvindingen , en, daar zij er bij geval maakt, verwaarloost zij dezelve ; zij volgt alleenlijk stipt den gebaaaden weg, die iederen Land- man kenbaar is geworden , in het volle vertrouwen, dat er geen zekerder , geen beter kan gevonden worden , nadien de oude tijd zich van geeneu anderen bediend heeft; de Leerstellige, daarentegen, spoort gestadig de gan- gen en voetstappen der ondervinding zorgvuldiglijk na -, maakt onderscheid , onderzoekt en beproeft, verzamelt en schift, maakt zoo wet bijpaden ais trefielijke effene wegen , en legt eenen rijken voorraad van heil en keanis op. De enkele beoefenende Landbouwer bepaak zich veelal tot> eenige wei- nige vakken van den Landbouw ; ook beperkt hij zich meest tot zekeren bijzonderen oord, dien hij langzamerhand leert kennen; verplaatst hij zich bij toeval naar eene andere streek, dadelijk is al zijne verkregene onder- vinding ongenoegzaam , onnut, ja verloren. De beschouwende , daarentegen, omvat, ais zijn eigendom, alie hoofddeelen van den Landbouw , is in alie oorden bekend , en , ais het ware , burger in alie gev/esten , en bevindt zich in staat , in alie streeken , alie de verschillende vakken van den Landbouw met gemak, kracht, en voordeel uit te oefenen. De bloote ondervinding in den Landbouw is dikwijls goed en gelukkig, omdat zij onloochenbaar ook waarheid leert; zij heldert zelJfe de bijzondere oorzaken op, en doet die handgrepen kennen, die tot het verrigten van den Landarbeid met vrucht aangewend worden ; maar zij kent en volgt dezelve Diet ais voorschriften , waarvan zij de reden en oorzaak verstaat en doorgrond heeft, maar alleen ais een gewoon “^rigtsuoer in hare werkzaamheden , door langdurige oefening beproefd en bevestigd. Eindelijk , de alleen op ondervinding zich grondende Landbouwer steit zich zijnen arbeid en werkzaamheden in het algemeen zoo voor , ais hij die in bijzon- dere gevaiien ontmoet heeft ; zoo dat , wanueer er feilen in zijnen werkkring zijn REDEVOERING. 29 zijfi ingeslopen, liij die niet weet te verheteren of op te ri)lraen ; vlndt bij zich door onvoorziene ongelukken en Iiinderpalen , of wel door eigene dwalin- gen , in zijne voornemens tegengehouden of te leur gesteld , hij weet zich geen raad of hulpmiddelen uit zijnen naauwbeperkten voorraad aan te scbaffen; heeft hij zich door vooroordeel en voorouderlijke stijfhoofdigheid onheilen op den hals gehaald , ais weerloos en veriaten weet hij zich niet te redden , en bevindt zich ais in eenen staat van wanlioop en vertwijfeling ( 6 ). De beschouwende daarentegen behandelt den Landbouw niet alleen in het al- geraeen, in zijne zoo vee! omvattende uitgestrektheid , maar past denzelven ook op de bijzondere gevallen toe. Zijn gang , waniieer hij op goede gronden voprttreedt, is zeker, vast en onbelemraerd : ontraoet hij hier en daar onoverkomelijke struikelblokken , ook zelfs die door geene zijner vermogende middelen zijn uit den weg te rui- men, dan nadert hij door omwegen, en treft ook meestal zijn doel; zijn hier of daar gebreken ingeslopen , of heeft hij zich te stoutmoedig in eene nog niet genoeg onderzochte ruimte begeven, of zich ook wel, door geestdrift, iVoorwerpen en uitkomsten voprgesteld , zoo ais zij zijn konden, maar ecli- ter niet, zoo ais zij waarlijk zijn; dadelijk weet hij door trouwe, bereidvaar- dige en vermogende, hulp -.wetenschappen zich uit zijne doling te redden,' en zich door Wis- en Natuurkunde, ais zijne melgezellen ^ het regte spoor te doen aanwijzen : tegen nood en onheilen , waardoor akkers en velden , met derzelver gewassen, vee, woningen en gezin , getroffen worden, weet hij over» al behoed- en hulpmiddelen aan de hand te geven. Rijk en treffelijk is dan de leerstellige Landhuishoudkunde , daar zij alles,' Wat tot den Landbouw behoort, in den uitgebreidsten zin, op eene geregelde wijze , verzamelt en raiigschikt • den weetgierigen al , wat in haar gebied tot .•volmaking yam het geheei bijdraagt , in een beknopt bestek voor oogen legt, , en (6) Zie Verhand. van de Maatschappij ter bevordering van den Landbouw te A m ster» dam, XV deels tweede stuk, bladz. 17, i8. D 3 3o C. F. KLEYNHOFF tan ENSPIJK, en alle derzelver deelen, hoe zij' ais de schakels eener keten le zamen verbon» den zijn, even ais in een wel zamengesteld werktuig , voor den geest brengt. Rijk en treffelijk is dan de leerstellige Landhuishoudkunde, zoo orn de ge- reedheid, ais om de algemeenheid, harer hulpmiddelen, nadien dezelve niet alleen langs eenen effenen en korteren weg tot eene op vaste gronden steu- nende oefening opleidt , de werkzaamheden niet aan tijd en plaats onderge» schikt raaakt, nocli aan de veelal^hagchelijke ondervinding blootelijk onder- werpt, maar dadelijk' en regtstreeks in staat is, om hetgene in onderscHeide- ne tijden, plaatsen en omstandigheden , vereischt wordt, met vertrouwen en zekerheid te ontwerpen en m het werk te stellen. ' Rijk en treffelijk , herzeg ik , is dan de leerstellige Landhuishoudkuude , daar zij , bijgestaan en ondersteund door de hulp*en bijwetenschappen , van ieder, den Landbouw gegeven , voorschrift ; van iedere soort van waarneming , reden kan geven; oorzaken weet cp te sporen; oude gebrekkige werkwijzen te ver» beteren; nieuwe te ontdekken; en dit alles niet alleen uit kennis van de kracli- ten der eeuwige onveranderlijke natuurwetten , maar ook uit dat vermo* gen, dat zij in zich zelve bezit, en dat in haren uitgestrekten werkkring ge- legen is, ’ : Billijk verheuge zich dus een ieder regtgeaard menschehvfiehd over het ' voorregt, het welke zoo vele Vorsten aan hunne volken geschonken hebben. Verheugen wij ons ook over dit uitstekend voorregt, helwelk onze geeerbie* digde Koning, reeds bij den aanvang zijns gelukkigen Bestuurs, den Neder* lander aanbiedt. Op Hem, ais Grondlegger en Stichter van het onderwijs der Landhuishoud» kunde, is het dankbaar oog zijner oriderdanen en landgenooten met eerbiedige erkentenis geslagen, daar ons, uit Zij ne bekende zucht ter bevordering van al, wat de belangen der Landhuishoudliunde betreft, en uit het nog oniangs zoo duidelijk gegeven blijk van Zijne geneigdheid tot begunstiging en voort‘ zetting van eene der gewigligste en algemeen - nuttigste ondernemingen , ^de blijde hoop toelacht, dat, gelijk weldra uit de dorre gorzingen van het K-oe» gras, REDEVOERING. 3i gras C?)> eens, uil de zandgronden van de Veluw en van Drenlhe (8), en uit de, helaasi te groote menigte van Kollandsche en Vriesche mocrassen, rijke en milde bronnen van welvaart en voorspoed zullen ontstaan , en dat welhaast vele dier dorre heiden en woeste zandgronden ("p) met koorn, ooft en vee vervuld , vele onzer veen- en verdronkene landen uitgedroogd ,geu aan het Vaderlandlievend hart van Koning TVillem den I. die eene nog veei zoetere voldoening, omtrent den Landbouw, moge gesehonken worden, wei- kc ( 7 ) Unter allen , an threr Grundidee sehr rfchtigen meliorationsplanen , deren tiityfuhrung Fricdrich der Grosse met grossen ernst befahl^ glucktc nur das ^ w as dure h mathematische Kunst und menschliche krdfte aiisgefuhrt yeerden konnte nasnUch die grossen abvdsserungen sumpfiger Ldndereien. Nie triiimphirte der grosse mann inniger ■ und befriedigter , ais \vie er auf den Damme des. Oderbruchs stehend sagte i Ich habe eme Provinz gewonneii. Moglinisclie Annalen, 1. 2. p. 12. ( 8 ) Verslag van de werkzaamheid der eerste Klasse van het Koninkh Nederl. In- stituut van Wetenschappen , uitgebragt 1815. p. 30. (9) Het gezag der Overheid, zegt de Heer Mr. J, Munniks , (in zijnen Neder- landsch verbeterden Land- en AJdverbouw, eerste deel, te Amsterdam, 1780, bl i 8 en 19O kan dit oogmerk helpcn, en de belangen, welke gekozen moeten worden, bepalen: ais de ijver der landlieden , door het uitloven van vastgestelde prijzen aan de zoodanigen, wiens gronden met het meeste voordeel bebouwd zijn, opgewak- terd wordt, dan zal zich zoodanig eene uitwerking ten duidelijkste vertoonen; wan- neer de arbeidzame Akkennan zijn eigendom, in de algemeene velden bevat liggende, gereedelijk kan afgedeeld krijgen ; ais de wateren behoorlijk geleid , ten einde de Lan- derijen , naar vereisch , te ontlasten of te besproeijen ; de vaarten en wegen geschikt zullen zijn, om de vruchten van den akkerbouw, de beesten uit de weiden, en alie verdere behoeften geregeld te kunnen bekomen ; ja het kan zich volmakcn ■, zoo raa de geest der opmerk taamheid ons die weigepaste ziiinigheid ,zal hebbcn gekerd , van kngs uitgestrekte heide- velden, armhuizen^ ais winstdoende gestichten, aan te ie^- gen, en de behoeftigen uit de steden derwaarts te brengen; oud en jong, van beide geslachten, naar him vermogen , tot den Landbouw werkzaam te houden; ten einde minder kostbaar en meerder nuttig voor de Maatschappij , miuder ellendig en raeerder bevoorregt voor zich zelven te zyu. 3» C. F. R L E Y N H O F F v a n E N S P IJ K, ke aan Keizep Augustus ten deele viel , wanneer hij zich beroemde, Rome van gebakken steen gevonden en Rome geheel van marmer nagelaten te hebben, Van welk een groot aanbelang is bet derbalve niet , de eerste dienarea ea ambtenaren van den Staat , op bet voorbeeld van bunnen verbevenen Meester , voorstanders , ja beoefenaars der Landbuishoudkunde , en daardoor treffende voorbeelden ter navolging te zien worden voor een ieder, wien bet belang van bet Algemeen, metuat van zich zelven, waarlijk ter harte gaat. Dat dan ook hunne zonen , de luister van bet volgende geslacbt , dat ook de bloeijende jeugd der voornaamsten des Lands, zich toeleggen-op de leer^ stellige beoefening der Landbuisliouclkunde ; opdat zij zlcb , bij tijds , bekwa- men , om den Staat , ook ten dezen opzigte , met vrucht te dienen , hunne goederen tot eigen en algemeen voordeel aan te leggen eu te besturen , en zich alzoo aan anderen ten voorbeelde en ter navolging te kunnen stellen , zoo dat men ook eens van hen, ais van dien Romein, moge zeggen: „ de door^ „ den arbeid vereelte handen van deze Attiliussen hebben bet Gemeenebest op ,, vaste gronden gevestigd”. Den Geestelijken stand, die zoo veel invloed op de minst buigzame, meest met vooroordeelen doordrongene , gemoederen heeft , den Geestelijken stand zij de beoefening der Landbuishoudkunde voor allen aanbevolen ; dat dan ook de Jeugd, die zich op de Hooge Scholen tot bet Rerkleeraarambt van deh Heiligen Godsdienst voorbereidt , bet onderwijs in deze nuttige wetenschap niet verwaarlooze ; daar zij welhaast, onder den kring van den nijveren land- man , op hunne standplaatsen gevestigd , de gunstigste gelegenbeid erlangen zal , om, zoo door overreding , ais eigen voorbeeld, zeer veel tot verbreiding eener meer algemeene kennis , in de ware Landbuishoudkunde , te kunnen bijdragen; om al de voordeelen en genoegens rijkelijk te gaan inoogsten, welke hun eerwaardige stand en vermogende invloed hun , in eene ruime maat, van de vroeg verkregene kundigheden , zeker belooft, en hierdoor op het volkomenste bevestigd te vinden de beslissende verklaring van dien’ doorschranderen en verlichten Koning, die, den Landbouw ais de eerste der kunsten beschouwende , van oordeel was ; „ dat er, na het verrigten der „ boofd R E D E V O E R I N G. 33 hoofdpligten van het Kerkieeraarambt ten platten lande, geene werkzaam- „ heid gepaster ,* geene aangenamer , geene voordeeliger voor den Bedienaar „ van Gods woord zijn kon, dan de Landbouw zelf. ” Ja, gewisselijk mag men het daarvoor houden, dat in alie beroepen, waar* toe zich een ieder , wie hij ook zij, moge schikken , of welken post hij ook bekleede, het onderwijs in de Landhuishoudkunde , zoo wel voor hem zel- ven , ais voor het Algemeen, dan vooral ten hoogste nuttig zijn zal, wan- neer hij, van der jeugd af aan, de grondbeginselen van deze heil en zegen verspreidende wetenschap , op de ware gronden , zal hebben aangeleerd. De Koopman toch moet dezelve kennen . daar hij met derzelver voortbreng» selen handei drijft ; den Reglsgeleerden mag zij niet vreemd zijn, om dezelve naar waarde te kunnen verdedigen, en den Landbouwer, met grondige ken* nis , ten voorspraak te kunnen verslrekken ; de Geneesheer , de Geleerde in allerlei ' wetenschappen ; ieder beambte ten Platten Lande ; ieder beoefenaar ia allerlei vakken van kunsten , handwerken , groole en kleine handteringen en bedrijven, allen Hebben het grootste belang, om den Landbouw meer grondig te kennen en er zich gemeenzaam mede te maken. ‘ Dat dan de Landhuishoudkunde bij haren reedsoonder alie onze naburen verkregenen roem , ook hier in ons herwonnen Vaderland , den hoogsten trap van luister bereike: dat haar leerstellig wetenschappelijk onderwijs, waar- van de meerdere waarde genoeg aan alie zijden doorslraalt , met de noodige hulpmiddelen ter beoefening verrijkt, steeds, met dei vermogende bescherming van onzen hoogstgeeerden Koning begunstigd , door nieuwe uitvindihgen , door algemeen voordeel aanbrengende ondernemingen , en door alie verdere nuttige pogingen , ook> door onze nijvere eri vernuftige Landgeiiooten , aan- gewend, eene milde bron van heil, voorspoed en volksgeluk worde, hne lan- ger,! zoo meer, ten toppunt van volmaaktheid stijge, bloeije, en tot aan het laatste nageslacht , met steeds vermeerderden luister overgebragt worde ! J En hiermede meen ik genoeg van mijn onderwerp gezegd te hebben: al iiet overige , daarvoor nog pleitende , breeder aan te voeren , verbiedt mij de E , ver- 34 C F. KLEYNHOFF van ENSPIJK, ▼erschuldigde eerbied , voor het misschien reeds te lang gereUt geduld , waar* mede ik mij heb mogen begunstigd zien ; ik zal derhalve hier de spade steken, en mij van die pligten trachten te kwijten , welke zoq wel de. plegtigheid van dezen dag, ais inzonderheid het gevoel van erkenteois,^,ten duurste - van mij vorderen, > ! i > i' T ' ' Ik wend mij derhalve, in de eerste plaats, met den meesten eerbied, tot U, Edele Groot Achtbare Heeren! Bezorgers der Leydsche Roninklijke Hooge School, ' aan wie het behaagd heeft, mij, tot den zoo eervollen post van Hoog- leeraar in de Landhuishondkunde , aan zijne Majesteit, den Koning, gunstig voor te dragen. ; '*i,. 35 Groot Achtbaarheden zoo weldadige zorg , wijs bestuur en vermogende be* scherming, het hoogste toppunt van eer en foem te doen bereiken. Tot U rigt zich wijders mijne aanspraak, alom beroemde Hoogleeraren , jn alie vakiten van Runsten en Wetenschappeii ! voortreffelijke sieraden van deze Roninklijke Hooge School, Herinner ik mij, met aandoening, Hooggeleerde Heeren! wat mijn hart voor meer dan dertig jaren , bij het openlijk redentwisten , ter bekoming der Docto- rale waardigheid , in deze zelfde plaats, gewaar werd; ik gevoel thans geene minder dankbare, gene minder ernstige aandoeningen, nu ik mij , door het welbehagen van onzen geeerbiedigden Iloning , eene plaats in het midden van Ulieder luisterrijken kring zie aangevvezen. Weest verzekerd , Hoogge- leerde Heeren ! dat ik den afstand in roera , geleerdheid , en zoo vele uitste- kende verdiensten , die er tusschen Ulieden en mij plaats heeft, te grondig en te overtuigend kenne, om niet naar behoreii de maat en waarde te be- rekenen van de eer en liet voorregt , ’t welk mij heden te beurt valt. Vergun mij, bid ik, kan het zijn, om den gemeenschappelijken aard on- zer bediening , onzer bedoelingen , en onzer wenschen , een gunstig aandeel in Ulieder achting en vriendschap, op welke ik sleeds den hoogstverschul. digden prijs zal stellen, Hoogachting en altoos gereede dienstvaardigheid zullen steeds de midde- len zijn , met welke ik mij in Ulieder toegenegeriheid zal trachten aan te be* velen; terwijl ik nimraer uit het oog verliezen zal den verschuldigden eer- bied, dien Ulieder voorlang gevestigde roem, rijper ervaring, en uitgebrei» der geleerdheid, ook van mij, ais een der opregtste vereerders van zoo vele uitfetekende verdiensten en deugden, vorderen kan; terwijl ik uit al mijn ver* mogen alles zal trachten aan te wenden, wat eensgezindheid van gcvoelens, gemeenschappelijken ijver, en hartelijke zamemverking , zoo wel tot ons on* deiling genoegen en voordeel, ais ten algemeenen nuite dezer Hooge School, immer van mij zal eischen kunnen. Ea On» 3^ a F. K L E Y N H O F F v a n E N S P IJ K, Onder den deftigen kring van voortreffelijke mannen , die deze Hooge School versieren , den eenigen overgeblevenen van alie mijne leermeesteren , den uitnfmntenden en allen eerbied waardigen oosteudyk te mogen tellen , is voor mij een genoegen en eene vreugde , welke ik niet overeenkomsig mijn innig gevoel weet uit te drnkken ; ja , dit genoegen is te grooter, daar ik mij bij deze mij zoo heugchelijke gelegenheid van eenen pligt kwij- ten mag, die dierbaar is aan mijn hart ; U namelijk alhier , in het open- baar, den hartgrondigen dank te betuigen, voor al dat nuttige, al dat leer* en heilzame, hetwelk uwe gulde lessen, in mijne meer dan derligjarige beoe- fening der Geheeskunde , zoo menigmalen , hebben opgeleverd , en waardoor ik beslendig met den gelukkigslen uitslag, ten voordeele mijner lijderen, dieti alleen zekeren weg heb mogen houden, welken Gij uwen leerlingen , zod krachtig, ais welmeenend, toondet en inprentel, gelegen te zijn, zoo wel in het mijden van slaafsche sleur en slenter en onverstandige opvolging det' Ouden, ais in ijdele en ligtvaardige aanneming der bedriegelijke leer , van zoo vele, telkens afwisselende , hedendaagsche , hoogstgevaariijke , nieuwig- heden. Ga nog lang voort, hoogeerwaardig Grijsaard! door uw voortreffelijk on» derwijs, uwen evenmensch nuttig te wezen ; der beroemde Leydsche Hooge Schole, tot een harer edelste sieraden , en alie UAve medeburgeren ten voor- beelde, te strekken, en vermeerdcr de verpi igtingen , die ook ik, ais een uwer oudste leerlingen, aan U, gaarne bekenne te hebben, door mij, bij de aanneming tot uwen ambtgenoot , ook tevens de voortduring te schenken uwer vriendscbap, op welke dc, voor het overige mijn’s levens, onafgebro- ken , den hoogsten prijs zal blijven stellen. - f , Ook voor een ieder uwer , voortreffelijke Jongelingen ! tot welken eervoU len stand of bediening Gij Ulieden, ten nutte der Burgerlijke Maatscbappij , op deze beroemde algemeene oefenschole schikt en voorbereidt , kan , gelijk wij hier boven zagen , de aanleering van de eerste gronden der Landhuishoud- kunde een gewigtig en zeer vermogend middel tot bevordering uwer meest be- REDEVOERING. 37 belangrijke uitzigten en genoegens worden ; derzelver torpassing op scliler alie standen des menschelijken levens is algerneen ; gelijk de voorwerpca, waaraiede zij zich bezig houdt, voor eeu ieder nuttig, of, over het alge- ineen, onontbeerlijk zijn; ea, er is derhalve geene bediening in deji Staat, geen beroep, geen bedrijf, geen stand in de burgeriijke zameuleving, waarop dezcl- ve geene meer of ininder voordeeligen invloed lieeft , en die van liaar geen on- derlioud, voordeel , leering of verinaak, trekken kan ; zsj is het,dieeen ie- der, binnen welken stand in de zamenleving ook geplaatst, de iniddelen aan de hand geeft, om zich zelven , zijnen evenmenscli , en dikwerf den gehee- len Staal, nuttig te kunnen zijn. Op haar kan derhalve , cm haren groole- ren omvang, de hierboven mede vermelde heerlijke lofspraak, naar waarde aan den Landbouw gegeven , met een dobbel regt worden toegepast ; van al hetgene , waardoor wij iets verArijgen , is nkts heter , dan deze ; niets overvloediger , niets aangenamer ^ niets den vrijen mcnsch meei' (vaardi fl en wat schiet mij overig, na dit gezegd te hebben, ora, krachliger , eene der algerneen nuttigste wetenschappen aan te prijzen • vooral aan eene scbaar van Jongelingen, wier aanleg en goede smaak, omtrent al hetgene voor waar en edel gehouden wordt, zoo vroeg gevormd en aangekweekt is? IN^iets an« ders, gewisselijk, dan tllieden op het ernstigste en hartelijkste uit te noo- digen , om ook daarom vooral de Landhuishoudkunde in de rij Uwer lelteroe» feningen aan te nemen, opdat Ulieder aanstaande werkkring, (welke die dan ook zijn moge,) mede die voordeelen en nuttigheden , zoo voor den Staat, ais voor Ulieden zelve en Uwe landgenooten, niet misse, welke de beoefe* ning dezer ihans meer dan ooit algerneen geeerd wordende wetenschap Ulieden ontwijfelbaar in eene ruime maat zal opleveren. Welaan dan, loffelijke en alles goeds belovende Jongelingsohap! edele sie» raden dezer beroemde Oefenschole van alie nutlige kunslen en we’enschap- pen! maakt volvaardig een naarstig gebruik van de nieliwe inslelling, tot een zoo groot einde en Ulieder voordeel , door onzen grootmoedigen Roning, ook alhier gesticht ; laat de Landhuishoudkunde , waardoor de algemeene wel- vaart, ook van ons Vaderland, krachtdadig kan bevorderd worden, eene dier E 3 we- 3S C F. KLEYNHOFF va» ENSPIJK, REDEVOERING. welenschappen zijn, welke Uliecler letteroefeningen veraangenamen , en der- zelver gezegende gevolgen uitbreiden en verraeerderen. ' Ulieden daartoe ten gids , leidsman en huip , te mogeu verstrekken , is thans mijn hartelijkst verlangen , mijn hoogste wensch geworden. aIs Ulieder voorganger biede ik mij Ulieden blijmoedig aan; niets zal mij meer ter harte gaan , dan Ulieder beste belangen ; nimmer zullen mijne genoegens volkomen worden , dan wanueer Gijlieden mij niet alleen ais eenen ijverigen metgezel, maar ais eenen hartelijk genegeoen yriend, bestendig zulft willen aanmerken en achten. IK HEB GEZEGDl Ni ih ELIAE B O R G E R A N N E I ORATIO, D E HISTORIAE DOCTORE, P ROVIDEJS TIAE DIVINAE ADMIJS ISTRO: HABITA. DIE O.'] SEPTEMBRIS MDCCCXVII. CUM ORDINARIAM PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LI- TERARUM HUMANIORUM PROFESSIONEM, IN ACA- DEMIA LUGDUNO-BATAVA SUSCIPERET. ^‘V i. rv '. 5' J-I- 'T T-s q -r T r ' f J * ■■ V i ' s! V l r- t Ji r '5 t. '■f ”1 A l A. /T? / t.'i i l'^'.0'vT ■ V :a i ■UVO■\^U\ V • , ‘3 . V ■•' L V U' '!\ i . ■/. i' 'U o. .] i V ;; r> :> )•; i «i i <i 2 ci ..> i ; i i y :m >i > i’ J r a n .1 j 'i .: :t A'jn :^:oj !iT .1 Ain''o^.o.n irr- ma rfiAVi h( ;k> r'’n:> ' '»1 V' ! .,ii .' ''‘ ■ \- ' i-r > : ^>A' •"■ a;^: '! i ‘ r/uju :.t 'i r ^ icrv /r.i/r:['r::''^ A-v; r ;. r .••.v.";^-‘Mtwi AflT-iU . / : ,• 1 ;: ■■•■AA ■ ^ ' ,;S'y .^^■, » • • ' 'j 'nts? e:? u:>, F -i 1 . ■ ’ ■■ -i 7 Q uod in hac Oratione historiae doctoreni’ Providentiae divinae Administrum appellavi , nec Testis potius aut Nuntii ant Praeconis vocabulum posui ^ feci exemplo et auctoritate Diodori Siculi, quL T. I. 3. historicos vocat vTOvp* yoCg Tjj? ^eiceg Tfovoixg, Sed hoc levius. Illud vero dignius est, quod a- Lectore intelligatur , cum orationis argumentum in duas primum partes de» scripsissemus, quarum altera esset de Officiis Historici, ut Providentiae di> mnae Administri, hanc partem propter temporis, ad dicendiim dati, brevita. tem a nobis esse praetermissam. Quod eo magis dolebamus , quo^ dignior- res videbatur accurata tractatione. Saepenumero enim cogitanti mihi, qua ratione historiae doctor officii sui partes optime impleat ac fidelissime exse^» quatur, nihil tam utile ad eara rem tamque salutare videtur, quam si, in,j tradenda historia, personae, quam sustinet, dignitatem perpetuo recordetur, Non quo ea recordatio aut novum prorsus et inusitatum officiorum genus afferat, aut ita necessaria sit, ut, nisi accesserit ea, non multum peccet historicus, si in aliqua muneris parte temere atque sciens labatur; sed quod, quanto divina humanis, aeterna caducis praestant, tanto magis Providentiae divinae administrum religionis sanctitate j quam hominum verecundia, par est commoveri* Et initio quidem constitueramus orationem cum partia^ A %. omi3> V ( 4 ) ©missae accessione edere. Quod consilium mox deposuimus. Nam primum, ex quo tempore hanc orationem habuimus, in no%"a statione novae fuerunt scholae instruendae, quae omne nobis ad scribendum otium abstulerunt. Deinde, .cura modus in rebus esset, atque certi fines, non commitlendum putavimus, ut terminos migraremus, quos orationibus, consuetudo pepigisset. 