title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Scidula aperta prodiit nomen HENBICI JANI YAN ANKUM» ln Aetukmia Onmitiffam FMl, Nai, SMioiL ORDO PHILOSOPHIAE THBORBTICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM ad quaestionem propositam: //Exponatur quomodo ab lUade differat Odyssea, ratione habita tam rerum traditarum (morum^ institutorum , rerum divinarum), quam elocu- tionis et omatus poetici^ deinde unde hoc discrimen sit repetendum inquiratur /' unum accepit responsum inscriptum verbis Horatii: «^Est quadam prodire tenus si non datur ultra." 28» Digitized by Google 220 lUDICIA ORDINUH. Hoius disputationis auctor probavit diligenter se Iliadem et Odysaeam lectitasse, seduloque collegisse quaecunque ad propositam disquisitionem oonducere possent. Sed dum in prioris partis capite primo de animalibns etiaro et metallis agens plura complectitur quam postulabatur, e contrario historiam quaestionis recentioresque scriptores paene omnes cum damno suo neglexit De rebus divinis eiponens non satis t^nuit, non tam agendum esse de mythologia Homerica universa, quam de iis, quae aut Iliadi aut Odysseae propria sunt, quo &t ut capita discriminis, quamvis pleraque bene notata, non satis in oculos incurrant. In illa parte, quae est de elocutione, cum pulvisculo materiem oongessit, sed omnino hic vix supra fundamenta labor surrexit Denique ubi auctor de causis discriminis ex« ponit, non via et ratione argumentatur « sed fidenter coniecturam proponit parum commendabilem. Veruntamen (ut in re dubia) hoc postremum Ordo non nimis aegre fert, hoc dolet, quod scriptor, quum multifariam subactum proderet iudicium, sensuque poeticae venustatis se non destitutum proba- ret, soloecismis opus suum ita inquinavit, ut subinde de sententia du- bius haereas. Quae omnia quum impedire viderentur, quominus auctor aureo praemio donaretur» censuit tamen Ordo propter accuratam Homericae poesis noti- tiam magnaeque diligentiae documenta hoc responsum honorifica meniiane dignum esse. Auctorem se probavit MATTHAEUS COBNELIUS VALETON, Liit, in Aead, Qnmn Studionu. ORDE lURISCONSULTORUM ad quaestionem: //Exponantur quaestiones luris, quibus ansam dat tele- graphiae usus/' duas accepit commentationes , quarum altera insignita erat Fauli sententia: //Non ex regula ius sumatur^ sed ex iure quod est regula fiat/' altera his verbis Clarissimi van der Palm: «rHet gemis de^ laauwers is minder grievend, dan het verwijt van dezen niet begeerd te»hebben." Digitizedby Google lUDICIA ORDINUM. 221 In hac singolae quaestiones singalis capitibus tractatae , in illa plures nno capite coniunctae, in utraque eae, quas Ordo voluerat, propositae et expositae sunt. In neutra aeque placuerunt omnia. Utriusque auctores in indagandis et ezpiicandis iis, quae spectant negotia adbibito telegraphiae usu contracta, et melius et certius progressi fuissent, si magis attendissent ad ea et ab iis disqnisitionem incepissent, quae simpliciori conlrahendi modo, inter praesentes aut per litteras perfecto, adaptata sunt. Deinde nonnumquam argumentationibus usi sunt, quae non sponte ex rei natura ductae inqui- rentibus se obtulisse, sed pro rei quam putabant necessitate quaesitae, ideoque inventae esse videantur , argumentationibus itaque , quae non ad oonstituendam sententiam duxerint, sed multo magis, inverso ordine na- turali, sustentandae et defendendae sententiae iam constitutae originem suam debeant. In quibus si non liberi manserint a vitiis, in quae et alii inciderunt, qni ante eos de hac re egerunt^ viri doctrina celebres, universe tamen materiam satis difficilem et latam adeo probabiliter pertractarunt , ut opus praestiterit uterque sua laude dignissimum. Quaestiones, quibus locus erat, non proposuerant tantum, sed etiam aut ampliua aut brevius, prouti res ferre videbatur, exposuerunt. Doctorum de subiecto argumento scriptis iudicumque sententiis diligenter adhibitis, varias de singutis quaestionibus opiniones retulerunt et de iis iudicaverunt , quid ipsis videretur et quare, indicarunt et explicuerunt, ita autem explicuerunt , ut etiam non assen- tientibus et mentis soUertiam et iudicii alacritatem probaverint. In his omnibus autem, si forte in singulis quaestionibus exponendis alter alteri praecelluerit, universe aequali taude digni adeoque parum inter se differre visi sunt, ut neutrum alteri praeferendum censuerit Ordo. Utrumque aureo praemio dignum iudicavit, quod tamen, quum utrique concedi non posset, alteri tradendumi alteri aequaiis honoris testimonio compensandum erat. Utri daretur nummus aureus, sorti permissum est; priori commentationi sors favit. Scidulis utroque consentiente apertis^ huius auctor innotuit CAREL ASSER, lurii Candidaiui in Aeademia Luffdtmq^BaiafM, Digitized by Google 222 lUDlCIA ORDINUH. alterius autem commeotationis : COKNELIS MAIOE JOHAN WILLEUMIEE, lurii (kmdidakti in lUuttri Athenaeo Jmielodamenii, Ad quaestionem: //Requiritur disquisitio historica et critica de libero arbitrio delegatorum populi, sive de aigumento art. 82 legis fundamen- talis. In quo argumento exponendo non tantum iuris publici noatri sed etiam aliarum gentium recentiorum habeatur ratio/' tria- respQnsa aoce- pit Ordo. Primum inscriptum sententia viri clarissimi I. Stuart Mill: irQueationa of constitutional morality are of no less practical moment than those rela- ting to the constitution itself/' meritis non caret. Auctor ex fontibua, ad quos aditus illi patuisse videtur^ historiam quaestionis apud recentiores populos contexuit, sub finem de nonnuilis egit quaestionibus, quae ad argumentum art. 82 legis fundamentalis pertinere ipsi videbantur. UtFaque tamen in parte huic commentationi plura desunt, quam ut ab Ordine probari possit. Pars prior, si excipias quae dicta sunt de Bepabiica Belgii Foederati, conspectus potius est quam historia; in parte theoretica nec pertractantur omnia, neque satis apto vinculo inter se coniunguntur. Auctor alterius disquisitionis , cui inscripta sunt verba: ^He either fears his Me too mnch Or his deserve is small, Who dears not pat it on the toach And win or loose it all/' materiam nimis angustis finibus conclusit. Monarchiam enim lege de im< perio circumscriptam solam complexus, omnia quae pertin^ ad rationem delegandi in civitatibus, quibus est democratica regiminis forma, exclusit Talis exceptio Ordini non videtur elici debuiase ex his verfais quaestionia propositae //liberum arbitrium delegatorum poputi/' neque vero ex altera eius parte: i^aliarum gentium recentiorum habeatur ratio;" quaestione in neutra parte ad Monarchiam restricta. Ceterum pars historica huius dis* putationis longe praestat superiori^ tam subtilitate, quam materiae uber» tate, quod auctori aditus patuit ad fontes, qui priori defuerunt. De parte' critica huius disquisitionis non licet idem praedicare. Dum prioris auctor subsistit in pertractandis quibusdam lods, non iusto vinculo inter se iunc- Digitized by Google lUDICIA ORDINUM. 223 tis , alter dispatationem mazimam partem conflavit ex relatione sententiaram , quae a maltis, potissimum Germaniae scriptoribas de hoc argumento pro- latae sunt, passim tantummodo propriis quibusdam additis observationibus^ Quare ne haec quidem disputatio Ordini in omnibus placuit. Auctor tertii responsi, qaod pro symbolo babet haec verba: /rAls ick kan/' eundem ambitum quaestionis ratus est atque primi. In parte bisto- rica haec disputatio nihilo secunda inferior, in critica longe et primam et secundam superat. Auctor suo marte doctrinam de libero arbitrio delega- torum populi copiose explicavit. Suis vestigiis insistens diligenti disputa- tione ex ingenio et natura recentioris formae regiminis repraesentativae, quae dicitur, doctrinam iilam illustravit, rationesque exposuit, quae illam delegatorum avrdQXBiay commendent. Simul egregie docuit, quo modo et qua cautione eflSci possit, ut ne haec delegandi ratio quidquam officiat mutuo fidei vinculo, quod tam ante electionem quam postea delegantes et delegatos inter se constringere debet , ut hi revera populum ^repraesentare'' censendi sint Hoius conmientationis auctor, quem aureo praemio ornandum censuit Ordo, aperta scidula innotait: VICTOR EUQENIUS LUD0YICU8 DB STUERS, Ittris Candidatui in Academia Lngduno-^Bataoa» Priorum disputationum auctores, qui publice cum laude commemorandi videbantur^ se professi sunt, primae: JAN QBRARD VAN DER HOOP, lurii CamKdaius in Acadmia Qramngana: secundae : PIETER ANTON RAKAER, Imri$ Candidaim in Jcademia LngdnnfhBatmM. ORDO MBDICORUM et ORDO THEOLOGORUM ad quaestiones proposit«s nuila acceperunt responsa. Digitized by Google ORDO LECTIONUM, IN AGADEMIA GBONINeANA HABBNDARUX INDE A FERIIS AESTXYIS A. CIOIQCCCLXy AD PEBIAS AESnVAS A. CIOIOCCCLXYI. IN FACULTATB lURIDICA. lACOfiUS UEBMANNUS PUILIPSE diebas Lonae et MartU, hon 11, Mer- curii et lovis , hora X, Institutionea lastiniani explicabit ; die Lunae , Martis et lovis, hora IK, selectos Pandectarum locos tractabit; die Lanae et Martb, hora X, et die lovis, hora IX, IRstoriam Inris Bomani enarrabit. BERNARDUS lANUS GRATAMA tradet Iu8 naturaJe diebus Lanae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora XI; Iu9 crimincUe diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Ordinem ludiciorum publicorum diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IK; Encydopaediam et Methodologiam lurie, die Veneris, hora IX — Xlf. GERHARDUS DIEPHUIS Iu8 civiie hodiemum tractabit die Mercurii, hora XI, diebus lovis, Veneris et Satumi, hora XII; lua mercatorium explicabit die Mercurii, hora XII et I, die Saturai, hora XI; de ludiciia privaiis aget diebus lovis, Veneris et Saturai, hora I. BERNARDUS DOMINICUS HUBEBTUS TELLEGEN Oeconomiam polilicam do- cebit die Lunae, hora XII et I, die Veneris, hora IX; Staiisticen paMae, die Martis, hera XII et I, die Veneris, hora XI; lus publicum, die lovis, hora X et XI, die Veneris, hora X, die Saturni, hora X; lus gentium docere paratus erit diebus et horis auditoribus commodis. Disputationibus publicis et privatis lubenter praeerunt luris Professores. Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 225 IN FAODLTATB MBDICA. lACOBUS BAABT DB LA FAILLE diebus Mercarii, hora VIII, lovis^ hora Vni et IX, Satomi, hora IX» — sod post ferias Faadialea diebiia Mer- coriij lovis» YeaenB, horis VII et VIII, et Satami, hcsa VII, — jirtm QbstetfidaM Tieareticam et Praetieam exponet, et in Noflocomio ad partu- rientiam kctoa practice institttet: diebus Lanae, Martis, Veneriaet Satorni, hora VIII, -^ sed post feriaa Faachales diebas Lanae et Martia, horia VII et VIII, T^erapiam Bpeciakm morbonim trodet: — diebas Lanae et Mercorii, hora IX, MeHcinam Forenaem docebit; diebas Lanae, Mercurii, lovis et Satami, hora X — ^XII, — Martis et Veneris, VI( vespertina, in Nosocomio Academico CKmcia exerdtaiionibua vacabit. FBANCISCUB ZACHABIAS EBMSKINS Pathologiam peneraUm doeebit diebas Lonae, Martis, Mercarii, lovis et Satumi, hcnra IX; JRetolojfiam, diebas Lanae, Mercurii et lovis, hora XI; Jnatomiam patMoyieam ^ diebus Mar- tis, hoca X, et Veneris, hora VIII et X. Baercitalionibne dimde in No- sooomio quotidie vaoabit, horo I. lANUS HISSINK lANSBN Chirurgiam docebit diebua Martia, lovis et Ve- neris, hora IX, et post fieriaa Faachales etiam die Satoroi, hora IX; Dodrinam de morbie oculorum trodet diebus Meicariiet Satorni, horaXII; CKMicia ewercitationibua in Nosocomio Academioo vacabit diebus Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora XII; Operationibua cJUrur^ficia, in eadavere inaHtuendia , qualibet oblata occasione, praeerit; Jnatomen corporia Aumani e^Lponet diebos Mercarii, lovis, Veneris et Satnmi, hon IV; JXaaeetionibua cadaverum anatomida, tempore opportuno institnendis, qaotidie praeerit. ISAACUS VAN DEEN Bemcdiorum effectum et therapeuHoum uaum docebit diebus Lunae , Martis et Mercurii , horo VIII ; PharmagnoriM et Pharmacdo- ffiam eaperientalem diebus lovis, Veneris et Satumi, hora VIII; Phj^auh logiam generalem diebas Lunae, Martis et Mercurii, hora X; P^aiotoyiam apedalem et eoiperimentalem die lovis, horo X; die Veneris, horo IX, et die Satumi, hora X; Diaeteticam et Poiitiam medicam die Lonae, hofa IV~VI; Indagaiionibua p^aiolqgida in Laboratorio Fhysiolcgico qooticfie praeerit. Si qoid postea in lectionibus et horis indka^tiB mutaiidnm erit, publice significabitur, 29 Digitized by Google 226 ORDO LECTIONUM. IN PAOULTATE DISOIPLINARUM MATHBMATIOARUM ET PHYSICARUM. HEBMANNU8 CHBISTIANUS YAN HALL die Veneris, hora VIII et IX, aa- tQmnali et aestivo tempore etiam diebus lovis et Satanii, hora ¥111« ele* menta ^o^amc^^ illastrabit; die Martis, hora I, Botanices eublUmone M]oaA qaaedam capita tradet; die Mercarii, hora IX etX, aget de plantia medi- cinalibus aliisqae vario respecta utilibua, sive de Botanica appUcata^ ordine Familiaram nataraliam; die Satarni aatem, hora X et XI, OeconomiaM ruralem docebit* Post ferias Paschales et mense Septembri, die MartiB hora pomer. 111^ exercitiis practicis in Horto botanico et die Mercarii, hora matatina VIII , eweuraionibus botanicia praeerit. lANUS GUILIELHUS ERHEBINS diebaslovis, Veneris et Satami , horaXI, Jrithmeticea , Algebrae, Geometriae et Trigowmetriae planae elementa ex* plicabit; Pfyeicam ewperimentalem docebit die Mercarii, hora I; diebos Xbvis, Veneris et Satarni, hora XII, Pkyeicam tieoreticam aniverae, aat selecta eias capita, provectioribas discipalis exponet De Matieeeos elementis disqaisitio habebitar diebas lovis, Veneris et Satami, hora pomeridiana III. JSsEperimenta instituendi methodum docebit die Mercarii, hora IV-— VL NICOLAUS IIULDEB die Lanae, hora X, Zoologiae elementa, die Martia hora X et XII, ffistoriam Mammalium et Insectorum naturalem docebit; die Veneris, hora X et XI, Anatomen animalium comparatam tradet Se* lecta Paleontoloffiae capita exponet, horis commilitonibns commodis. GUILIELHUS ADBIANUS ENSCHED]^ diebus lovis et Satami, hora IX, Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit; selecta^/ze^^recapita exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elemenia tradet diebas Lunae et lovis, hora pomeridiana VI. Geometriam anafyticam, Calculum differentialem et inte^ralem, Mechanicam analyticam ezponet horia commilitonibaa commodis. JEwercitia mathematica fatarorum Praeceptoram moderabitar. FETBUS lOHANNES YAN KEBCKHOFF diebus Lunae et Martis, hoia IX ^ die Mercnrii, horis XI et XII, Chemiam anorffanicam dsit^xii diebaslovis^ hora XI, et Satami, hora X et XI, Chemiam corporum orffanieorum ez- ponet; diebus Lunae, hora XII, et lovis, hora X, Chemiam pharmaceuti- Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 227 eam tradet; Ciemiae technolqgicae capita in UBam pablioam explicabit die« bu8 Lanae et Martis ^ hora pomeridiana VI ; Ckemiam praeiicam docebit et JSwerdHa anafytica in Laboratorio moderabitar qootidie. IN FACULTATE THEOLOGICA. FETBUS H0F8TEDE DE GBOOT diebusLanae etMercarii^ horalX^Martis, hora X^ Historiam Ecdesiae Chrietianae, secandam Lineamenta a se typis divalgata, enarrabit; diebas Martis^ hora XI ^ Mercarii, hora I, et Ye- neris, hora XI , Bogmaticam et Apolqgeticam Ciriatianam, secundam Cbm- pendium a L. G. Pareaa et a se editum, exponet; diebus Lunaeet Mttcurii, horaX, et Veneris^ hora I, Theoloyiam Natutalem ^ secondum Compendium a se scriptum^ tradet; die Satumi ab hora XII ad II vUam leau Chriati expUcabit. LUDOYICUS GEKLACHU8 PABEAU diebus Mercurii et lovis, hora XI, JBn- cyclcpaediam Theolo^ Chrietiani, secundum Compendium a P. Hofstede de Groot et a se editum, exponet; diebus Martis, Mercurii et lovis, hora XII, secundum Compendium suum typis expressum, in Theologiam Chrietia' nam morakm inquiret; diebus Lunae atque Yeneris, hora XII, et die Martis, hora I, loca nonnulla Ifermeneuticee eacrae, secundum Compen- dium suum typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hebratca cam Commilitonibus interpretabitur. GUILIELMUS MUURLING die Martis, hora IX, hca eelecta paraUela e Syncpticie Evan^eliis cum Ciommilitonibus legere perget; diebus lovis et Veneris, eadem hora, Pauli ad Bomanos Bpietdam interpretabitur, Cap. I — VIII; die Lunae, hora^ XI, et diebus lovis atque Yeneris, hora X, Theolqgiam Practicam tradet, secundum Compendivm suom, typis editum; die Veneris, hora IV, ewercitationes homUeticas^ et die Satumi, hora XI, exercitationes provectiorum catecheticas , cum pueris institnendas, modera- bitur. BYBRABDUS lANUS DIBST LOBGION diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII, aget de Historia et de CriHca librorum Veteris Testamenti, et diebus lovis, Veneris et Satumi, hora Vill, de Historia et de Oritica 29» Digitized by Google eSS ORDO LEGTIONUM. librorum Ntmi TeBtamenH; diebus Lonae et bvis» hora I, Theologiam JScdeiiatHcam «xpoflot; Hietoriam JSoehriae Chriatianae in paMa noetra et Patriaticam tsaotabit horifi auditoribus oomiQodifl. Disputationibus cum publicis tum privatis de Locis TAeolojficie , die Mercurii, hora IV, suis vicibus, praeerunt Theologiae Professores. IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THBORBTIiCAE BT LITTERARUM HUMANIORUM. lOSUA lOANNES FHILIFPU9 VAL£I0N Jntiquitatem Hebratoam expUmbil; diebuB Lu&ae» Martis et Mercurii^ hora IX; JSiementa Granmatieee He* fymeae, additis «ufcitiis analyticis, tradet diebos iisdem, faora VIII; Librum Geneeeoe interpretabkur die lovaa, hora VIII et IX, die Veneris, hora IX; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additb exwcitiis analyticis Axahieis et AiBmaas, exponet die lovis, hora X, die Venims, hora Vni et X Gam ptDveefcior&iis privatim leget lesmae Ubri partem alteram , Bidpaii faiulae a Sacyo editas et CireetQnuithiam JSrechianam a Bemsteinio editam die lovis, hora VI|. 6UILISLMU8 UECKEfi die Lunae, Martis et Mercuiii» hora IX, Jntigui^ tatee Bonumae eiponet; iisdem diebus, hora X, Hieioriam riceniiorem traotabit, adhibito Georg. Weberi compendio^ out tituks: Iiehrbuctt der Weltffeechichte mit BUckeicht auf Cultur, JAteraimr eto. (2 Tom. 1865); iisdem diebns^ hora XI, Jntiquitatee Graecae docefait. C0BNEUU8 MABINUS FEANCCBN die Lunae, Martis et Mercurii, hoia XI, interpfietabitar Horatii Bpietolae, Fropertii Carminum et Livii JJecaMe tertiae paites seleetes; die lovis, Veneris et Satarni, hora X, Platonis Gofrgiam et Scfihoclb} AUuxm; ^ Hietoriam JMterarum Graecarmn et JSto- manarum pnanrabit die Martis, hoca XII, Veneris, hora IX; Faeda^s^ieee elemmta, adia&Qtia latine scribendi et disserendi exerciitiis, tradet die lovis et Saturni, hora XI. B£BNABDU9 H£NRICU« COBNJELIUS CABQLUS YAN DStt WIJCK dieLunae, hora XII irt I, die Satami, hora I, Itogicam docebit, adhibito compendip^ oui titultts i^Het wezen der kennis. fien leesboek der IiQgjka, door Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 229 Mr. C. W. Opzoomer, Amsterdam, bij J. H. Gebbard eD C». 1863"; diebus lovis, Veneris et Satami, horalX; Historiam PhUosophiae antiquae exponet; iisdem diebus, hora VIII, Metaphyaicam tradet. HENBICU8 EBNESTUS MGLTZER lAnguam Litterasque patriaa (adhibito Florilegio Viri Doct. E. yerwijs) explicabit diebus Mercurii , lovis et Ve- neris^ hora XII; Historiam Patriae iisdem diebus, bora I; lAnguam Gothi^ cam diebus Lunae» hora XII et I; Maquentiae praecepta itadet et exercitia pracHca moderabitur diebus Martis^ hora I et Veneris, hora VIII, Shake- sperii Tragoedias, vulgo Matoricae dictas, interpretabitur horis auditoribus commodis. Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM INAGADEMIA GBONINGANA, DIB XXXI H. DECEHBKIS A. CIOIOCCCLXY. In Facultate Theologica 62. a 9 loridica 67. » u Medica 6S. * » Disc. Math. et Phys 20. » K Phil. Theor. et latt. Hum. . 4. 206. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDB A D. XII OCTOBRIS CIOIOCCCliXV AD D. XI OCTOBRIS CIOIOCCCLXVI. IN FACULTATB MEDICA. D. 27 Oct. Reqnerus shith, Med. Doctor, defensis thesibas , Art. Obst Doctor» cum laude. D. 80 Oct. HiLLBBRANous IAC0BU8 wicHER8| Mcd. Doctor^ defeosis the- sibas, Art. Obst. Doctor. D. 6 Nov. Ianus T0B1A8 MEiNESz, e pago Witmarsum Frisios, defenso speciaiine , cai titalus : Geval van Bchedel' en herBenheleediging , Med; Doctor, cum laiide. D. 11 Nov. Marcus ianus adriani enqels^ Med. Doctor, defensis thesi- bus, Art. Obst. Doctor, cum laude. D. 11 Dec. Berend slinqenbero» e pago Eenrum, publice defenso spe- cimine, cui titulus: de Hart-fypertraphie , Med. Doctor^ cum hude. D. 16 Dec. Albertus quilielmus treslinq, e pago Scharmer, publice defenso specimine^ cui titulus: Over stricturen van de urethra, Med. Doctor. D. 21 Pec. Heimanus sanders» e. fil.^ e pago Yeendam» defenso spe- cimine, cui titulus: Onderzoek naar de geleidinysbanen in het rug- gemerg voor de gevoeleindruiien , Med. Doctor, magna cum laude. D. 6 Febr. Stbrbn schippbrs» e pago Ternaard Frisius, publice de- fenso specimine^ cui titulus: Over haematuria renalis, Med. Doctor, cum laude. D. 24 Mart. GuiLiBLMUSCAROLUSMAURITIUSVANLEEUWENVANDUIVENBODB, e pago Stad aan 't Haringvliet, publice defenso specimine, cui titulus: Over ileotyphus, Med. DootOT/cum laude. Digitized by Google 232 DOCTORES CREATI. D. 21 Apr. Egbertus krvJsL, Med. Doctor, defensis thesibas, Art. Obst. Doctor, cum laude. D. 11 Maii. Ianub tobias meinssz, Med. Doctor,defeD8is theaibiis, Art. Obst. Doctor, mofna eum laude, D. 12 Maii. Hbndbicus ianus dons, Med. Doctor, defensis thesibos, Art. Obst. Doctor, cum laude, D. 9 lunii. Iohannbs lambbrtus mullbr, Med. Doctor, defensis thesi- bus, Art. Obst. Doctor. D. 13 lunii. Bbrbnd slinobnbbro^ Med. Doctor, defensis thesibus^ Art Obst. Doctor, ma^na cum laude. D. 15 lunii. Albbrtus guiliblmus trbsling^ Med. Doctor, defensis thesibus, Art. Obst. Doctor^ ma^na cum laude. D. 18 lunii. Rbgnbrus tjaarda buning, Med. Doctor, defensis thesi- bus, Art. Obst. Doctor, moj^a cum laude. D. 27 lunii. Hbndricus bbisegbr^ Med. Doctor^ defensis thesibQs, Art. Obst. Doctor, mayna cum laude. D. 80 lunii. Samubl wttema, Groninganos» defenso specimine» cuititu- lus: Over strvma, Med. Doctor» cum laude. Eodem die. Djdbricus db haan» Groninganus, defenso specimine, cni titulus: Over osteo-malacie , Med. Doctor^ cum laude. D. 80 Aug. loHANNBs IAC0BU8 HBEMANNUS RiDDBB, Med. Doctof, defeusis thesibus, Art. Obst. Doctor, cum laude. D. 19 Sept. Stbrxn schippbrs, Med. Doctor, defensis thesibus^ Art. Obst. Doctor, ma^na cum iaude. D. 5 Oct. SiMON DOBDBs BREUNiNG, Mcd. Doctor^ defeusis thesibus, Art. Obst Doctor» cum laude. D. 8 Oct. Christianus iacobus brmbrins, Med. et Art. Obst. Doctor, defensis thesibus^ Chir. Doctor, moffna cum laude. IN PACULTATB THEOLOGICA. D. 13 Nov. Iohannbs heldbr. e pago Aalsum, publioe defenso speci- mine, cui titulus: Het geloof vcigene Jeeus, Theol. Doetor, magna cum laude. Digitized by Google DOGTORES GREATI. 233 D. 9 lunii. Ianus pxlinck, Coevordanus, publice defenso specimine, cui titulus: De herk en de bijbel volffem MoJder voorgesteld en be- oordeeld, Theol. Doctor, tna^na cum laude. D. 27 Sept. Haio udbn mbtboom, e pago Hornhuizen^ publice defenso specimine, cui titulus: De geschiedenis en kritiek der Marcus^-hypo- these, Theol. Doctor^ magna cum laude. IN FACULTATE lURIDICA. D. 17 Nov. Antonius hoeth, Groninganus, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Eodem die. Daniel de BLoca de haersma buma, Leovardiensis, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 15 Martii. Carolus guilielmus ament, Indo-Batavus , defensis the- sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 13 lunii. Sttzb reidino^ Dragtena-Frisius , defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 26 lunii. Hector liyius trip, Groninganus, defensis thesibuSi lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. D. 27 lunii. Guilielmus fredericus werumeus buning, e pago Uithui- zen Groninganus^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Eodem die. Iohannes beckeringh yan loenen^ e pago Beilen Drenthi- nus^ defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. D. 28 lunii. Wytzius hendricus de savornin lohman, Groninganus^ defenso specimine, cui titulus: Over art. 181 der Grondtoet, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 3 Oct. SiKKE sLEEswiJK, c pago de Lemmer, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 80 Digitized by Google Digitized by Google ATHENAEUM ILLUSTRE AMSTELODAMENSE. 30* Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM. aui IN ILLIISTRI ATHENAEO AHSTELODAHENSl GONIUNGTISOUE GUH EO SEHMAUIS INDE A KAL. lAN. AD D. XXXI M. DEC. CIOIOGCGLXy i>ocsndi'munu8 obierunt. IN FACULTATE lURlSPRUDBNTIAB. T. M. C. ASSEB. Glar. Ord. Praeses a. 1866—1866. H. DE BOSCU EEMPEB. M. DES AMOBIE VAN DEB HOEVEN. A. E. I. MODDEBMAN. IN FACULTATB PHILOSOPHIAB THEOBBTICAB BT LITERARUM HUMANIORUM. H. BEIJEBMAN, ante ferias aestivas. I. C. G. BOOT. I. P. N. LAND. T. T. H. lOBisSEN, post ferias aestivas. IN FACULTATB MEDICINAB. C. B. TILANUS, Prof. honorarios. P. H. SUBINGAB, Prof. honorarius. L VAN GRUNS. O. E. VOOBHBLM SCHNEEVOOOT, Prof. extraordinarius. A. HETNSIUS. O. BEBLIN. L. LBHMANN, Prof. honorarias. Digitized by Gopgle 238 NOMINA PROFESSORUM. IN FACULTATB DISCIPUNARUM MATHBMATICARUM ET PHYSICARUM. C. L KATTHES. C. A. I. A. OUDEMANS. I. G. GUNNING. IN FACULTATB THBOLOGIAE. G. HOLL. P. L DOMELA NIEUWENHUIS, j ^», . o . ^ *i. A. D. LOMAN, • j Proff. m Semm. Lather. S. H0EK8TBA, Bbh.fil., ) « «. • o • m i • l ,. LG.DEHOOPSCHEFFER.I ^^' "» ®«°™- Teleiobapt. L TIDEMAN, Prof. in Semm. Remonstr. Digitized by Google ACTAET GESTA IN GONYENTIBUS CLARISSIMI ORDINIS PROFESSORUM ATHENAEI ILLUSTRIS AMSTELODAMENSIS ANNO CIOIOCCCLXV. Die 10 m. lanuarii Vir. CI. G. Moll, ordinis eo tempore praeses, nonnulla praefatus de vi praemiorum in institutione publica , numos aureos tri- buit lano Freeseman Vietor, utriusque luris candidato in Academia Groningana et I. G. van der Lith , Medicinae candidato in Academia Rheno-Traiectina , testimonium honorificumDidericoHuizinga, Me- didnae studioso in AcademiaGroningana^ ob commentationes ordini ICtorum et Medicorum oblatas. Die 3 m. Aprilis Vir Doctissimus lanus Guilielmus Gunning, Chemiae et Pharmaciae Professor creatus in locum Viri CI. Eduardi Henrici von Baumhauer^ qui nuper Harlemum commigravit, munus suum auspicatus est oratione, qua comparatnt veterum et recentiorum opi" niones de compositione rerum, edita hoc indice: Een eisch van het natuuronderzoek toegelicht uit de geschiedenis der scheikunde. Die 16 m. lunii Vir CI. Hugo Beijerman nuntiavit se propter aetatem ho- nestam missionem impetrasse. In cuius locum suffectus Thomas Theodorus Henricus lorissen, literarum et historiae patriae Lector Digitized by Google 240 ACTA ET 6ESTA. in Schola Harlemensi, hanc provinciam simul cum Historiae do« cendae munere, quod Vir Cl C. A. Engelbregt mense Februario deposuerat, suscepit die 26 m. Septembris verba faciens de historiae universalis notione (over het begrip van algemeene geschiedenis). Die 21 m. Octobris ordo promulgandum censuit novum programma certa- minis literarii^ quod proximis paginis repetitur. Digitized by Google ATHENAEUM ILLUSTRE TE AMSTERDAM. TWEEDE UITSCHRIJVING VAN PRIJ8VRAGEN. De Hoogleeraren aan het Athenaeum lUastrei in vereeniging met de Hoogleeraren aan de drie Protestantsche Seminarien en aan de Genees-^ Heel- en Verloskundige school te Amsterdam, hebben besloten de vijf Yolgende prijsvragen* uit te schrijven en een gelijk getal gouden eerepen- ningen uit te loven, v^aarvan de uitreiking aan de schrijvers der antwoor- den, die de bekrooning waardig gekeurd zijn, zal geschieden bij gele- genheid der viering van het 47« Lustrum van het Athenaeum lUustre^ op 8 Januarij 1867. 10. Uit het vak der RJEQTSQELEERDHEID. Men verlangt: Eene ontwikkeUng en beoordeeling van het regt en de jurispru- dentie in Nederland en in de voomaamste Europesche en Ameri- kaansche Staten, ten aanzien der gevolgen van het niet of niet tijdig notificeren van wissel-protesten aan de endossanten en den trekker. 81 Digitized by Google 242 P R U S V R A G E N. 20. IHt het vak der LETTEREN en BESPIEGELENDE WIJSBE- OEERTE. Qaae Theod* Mominsenas in Historiae Romanae folamine tertio de M. TaUii Gioeronis ingenb, moribos, sciiptia, &cti8 nanant accarate eiplorentar et qaantam iis tribaendam sit diiadicetur. So. Uit het vak der 6ENEESKUNDB. Men verlangt: Eene kritische, door eigen proef- en waamemingen to^lichte beschouwing van den invloed, dien aommige klassen van genees- middelen op de dierlijke warmte aitoefenen. 40. Uit het vak der WIS- en NATUURKUNDE. Men verlangt: Eene beredeneerde geschiedenis van het acheikandig teekenachrift tot op den tegenwoordigen tijd. 60. Uit het vak der GODGELEERDHEU). Men verlangt: Eene beoordeeling vau de gronden voor en t^^en het beataan van Davidiflche liederen in het O. T. Alle deze prijsvragen moeten in het Nederduitsch beantwoord worden, behalve die uit het vak der Letteren en Bespiegelende Wijsbegeerte , waarop de antwoorden in het Latijn moeten geschreven zijn. Tot de beantwoording worden toegelaten, behalve de atudenten aan het Athenaeum Illustra te Amsterdam, alle aan de Hoogescholen , Athenaea, Seminarien der onderscheidene Kerkgenootachappen en Genees-, Heel- en VerloskuDdige Scholen in Nederland studerenden. Digitized by Google PRUSVRAGEN. 248 De antwoorden moeten voor of op 1 October 1866 bij den Secretaris der Orde van Hoogleeraren worden ingezonden, voorzien van eene kenspreuk^ en vergezeld van een behoorlijk gesloten brieQe, naim, stadievak en woon- plaats des schrijverB behelzende en dezelfde kenspreuk dragende. De antwoorden moeten met eene andere hand dan die des vervaardigers geschreven zijn. Yoor de uitreiking der eerepenningen wordt de op het naambrieQe ver«- melde persoon uitgenoodigd tot een onderhoud met de Hoogleeraren tot wier hoofdvak van wetenschap de prijsvraag behoort, ten einde te doen blijken dat hij de vervaardiger van het ingezonden antwoord is. De ingezonden verhandelingen blijven de eigendom der schrijvers, ter- wijl de manuscripten in het archief der orde van Hoogleeraren geplaatst worden. De schrijvers van bekroonde verhandeiingen mogen daarin b^ de uitgave geene veranderingen brengen, zonder de toestemming der Hoog- leeraren tot mer hoofdvak van wetenschap de prijsvraag behoort, tenzij op eene duidelijke wijze blijke dat de verhandeling niet onveranderd is uitgegeven. De naambrieQes behoorende tot de niet bekroonde verhandelingen worden in eene openbare vergadering van Hoogleeraren ongeopend verbrand. De Orde van Hoogleeraren aan het Athenaeum Iliustrei T. M. a ASSER, Amstbrdam, VooriiUer. 1 November 1865. j, W. GUNNINQ, SecretarU. 81* Digitized by Google SERIES LECTIONUM, IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI ET IN SEMINARnS HiUimABDi iHDi A nMi AiSTnns Ann cidimccliv ad miAS aistitai AMin cDDCcain. TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSER Iu8 Mercatorium exponet diebus Martis et lovis, horis XII — ^II; Iu8 OivUe interpretabitur diebus Mercurii et Veneris, iisdem horis; luria assecurationum principia tradet horis dein indicandis ; JEwercitationea practicae moderabitur diebus et horis deinceps indicaadis. HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER quaestiones selectas e lure publico tractabit horis dein indicandis. MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN Institutionea Imp. lustiniani interpretabitur diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX matutina; Historiam luria Bomani enarrabit iisdem diebus, hora X; Methodum procedendi in cauaia civilibua tradet iisdem diebus , hora XI. ANTONIUS EWALDUS lANUS MODDERMAN lua criminale tradet diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Statiaticam patriae diebus Martis et Mercurii, hora X; Hiatoriam Europae diplomaticam diebus lovis et Veneris, hora X; Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 245 Htuyclqpaediam et Methodohgiam lurie diebus Martisj» MeFcarii, lovis et VeneriSf hora XI; PAUosopAiam luria die Satumi, hora X — XII; Ewercitaiiones forenaea causarum criminalium moderabitur diebus et horis Auditoribus commodis. lOANNES CORNBLIUS GERARDUS BOOT AnHquitcUee Bomanaa expUcabit diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XII; Literaa Latinas docebit eDarrando Oiceronis orationem p. Milone, Horatii et luvenalis aatirae aelectas, Dialogum de Oratoribus, iisdem diebus, hora I; In Scholis Graecis interpretabitur Herodotum, Buripidis Ilecubam, De- mosthenis OlyntAiacas iisdem diebus, hora II; Antiguitates Graecas expiicabit tempore cum auditoribus constituendo. lOANNES PETRUS NICOLAUS LAND Sermonis Hebraei elementa et librum Samuelis priorem explicabit diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora X; Jntiquitates Israelitarum exponet diebus Lunae, Martis, lovis et Yeneris, hora VIII; Literarum JSemiticarum initia docebit die Lunae , horis X — XII ; Ewegesin V. T. tradet enarrandis Hoseae vaticiniis , diebus et horis posthac indicandis ; Logicam, diebus Mercurii et Saturni, hora VIII; Jramaeis, quaein libro Danielis leguntur, interpretandis libentissime vacabit. THOMAS THEODORUS HENRICUS lORISSEN Historiam recentiorem tradet die Lunae horis I — III et die Saturni hora XI; Historiam Patriae die Lunae hora IX et die Saturni horis IX — XI; BAetoricam et literas Belfficas diebus Martis et Mercurii, hora IX. Digitized by Google S46 SERIES LEGTIONnH. OHRISTIANTJS BERNARDUS TILANUS Argumenta et tempora scAolarum euarum deinde indicabit. PBTRUS HENRICUS SURINGAR Therapiam generalem docebit diebus Martis, Mercorii etlovis, hora p. m. III; Doctrinam morborum einffularium interpretabitor iisdem diebus, hora p. m. II; Prawin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur diebua singulis, hora matutina IX. lOANNES VAN GBUNS Pathohffiam genefalem et Anatomiam pathologicam yeneralem docebit die Lunae, horis X — XIX et diebus Martis et Mercurii, hora X; Morborum eigna indoffandi methodum exponet, una cum exercitationibus clinicis, diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora XI; Medicinam /orensem et Politiam medicam tradet bis quavis hebdomade. GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT Lectiones suas cum theoreticas tum practicas de Neuropaikologia et de PeycUatriae elementis habebit, quum morborum in aegris demonrtran- dorum opportunitas illi dabitur. ADRIANUS HBYNSIUS docebit Phyeiologiam diebus Martis, hora I, Mercurii, lovis, Veneris et Saturnij hora XI; Histiologiam diebus lovis, Veneris et Satumi, hora X; Embryologiam diebus Martis, hora XI et lovis hora XII; Exercitationibus histiologicis , experimentis et indagationibus phyatologiGb in laboratorio physiologico quotidie praeerit. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 24T GUILIELMUS BERLIN Jnaiimiam speeialem ei pracHcam dooebit diebus Luoae, Martis, Mercorii et lovis , hora IV p. m. ; Zoolqgiam diebus lovis et VeDeris^ hora XII; Anatmen camparatam diebus Veneris et Satumi, hora III p. m.; Methodum aecandi quotidie; EwerdtatUmbus eootonticie et microscqpicie quotidie praeerit. LEOPOLDUS LEHMANN Jrtem ohetetriciam theareticam docebit diebus Martis, lovis et Saturai, hora XII; JSncAeireeea in peki factitia demonatrabit diebus Lunae et Veueris, hora XII; Morboa puerpercdea et aelecta quaedam Gynaecolopae capita explicabit die Mercnrii, hora XII; Exerdtatiotnbua clinicia in Tocodochio acholae clinicae praeerit diebus sin- gttlis, hora XI. CAROLUS lOANNES MATTHBS docebit PJ^aicam eaperimentia illuatratam diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; Planimetriam et IHffonometriam rectilineam iisdem diebus, hora meri- diana; JStereometriam , inclusa Drigonometria aphaerica^ in commodum Medicinae et Literarum studiosorum diebus Martis et lovis, hora I; Jatronomiam popularem horis cum auditoribus constituendis. CORN. ANTON. lOANN. ABRAH. OUDEMANS Botanicen generalem tradet die Lunae, horis VIII — ^X; apecialem die Ve- neris, horis VIII—- X; Digitized by Google 248 SERIES LEGTIONUM. Anatomiae et PhysMogiae plantarum capita selecta eiponet diebus Martis et lovis, hora X; Pharmacolqgiam generakm et epecialem docebit diebus Lanae, Martis et Mercurii, hora XII. lANUS GUILIELMUS GUNNING docebit Chemiam anoryanicam diebus Martis et lovis, horis VIII — X; Chemiam arganicam die Mercurii, horis VIII — X. Chemiam pharmaceuticam die Martis, hora XI et die Veneris, hora I; Ewercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie horis IX — ^IV. In usum publicum Chemiae technologicae capita eiponet horis vespertinis postea indicandis. GUILIELMUS MOLL tradet Hietoriam Eccleeiae Christ. in patria nostra diebus lovis et Yeneris, hora XII; Hiatoriam univerealem Beligionia et Eccleeiae Chr. diebus Martis, Mercorii et lovis, hora XI; Theoloffiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theohgiam et ad Hiatoriam Ecdesiae Neir'' landicae pertinentia et Ewercitationee homileticas moderabitur diebos et horis deinceps indicandis. FERDIN. lACOB. DOMELA NIEUWENHUIS, Professor in Sexnin. Evang^.-Lnther. , Theoloffiam dogmaticam tradet diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Priorem Pauli ad Corinthios Epiatolam explicabit iisdem diebus, hora X; Uwercitiis oratoriis vacabit die lovis, hora III, et catechefide die Martis, hora XII; > Discipulis Orationes sacras habentibus praeses aderit die Veneris, hora IL Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 249 ABRA.HAMUS DIDERICUS LOMAN, Professor in Semin. Evang.-Lother. , Entydopaediam TAeolofficam tradet die Veneris, hora XI; Theologiam Biblicam V. ^. diebus Martis et Mercurii, hora II; Philosophiam reliffioms diebus Martis, Mercurii et lovis, hora I; Ewerdtiia exegeticia vacabit die Mercurii, hora VIII p. m. SYTSE HOEKSTRA Ben" filius, Professor in Semin. Telefobapt, Melhodologiam et Theologiam Chrietianam dogmaticam docebit diebus Martis , Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Disciplinam morum tradet diebus Martis et Mercurii , hora X ; Theologiam naturalem docebit diebus lovis et Veneris, hora X. lACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFBR, Frofessor in Semin. Teleiobapt. Exegeein N. Teatamenti docebit, interpretanda priore Fetri epistola, diebus Martis et Mercurii, hora I; Historiam nonnullorum librorum N. Teetamenti tradet iisdem diebus horall; Ewercitiis oratoriie vacabit die Mercurii, hora III; Historiam T^eleiohaptiatarum Neerlandicorum enarrabit die lovis, hora I; Ewerdiationee homileticaa moderabitur eodem die, hora II; Commilitonibus orationea aacraa habentibus praeses aderit, die Lunae et die Veneris, hora II dim. lOANNES TiDEMAN, Professor in Semin. Bemonstr.-Reform. , IViCologiam Chr. dogmaticam tradet diebus Martis et Mercurii, hora IX; Historiam Beligionia diebus lovis et Veneris, hora X; Ewegedn N. 2\ diebus Martis et Mercurii, hora X; Historiam Bemonstrantium diebus lovis et Veneris,- hora IX; Exerdtia oratoria moderabitur die Martis, hora UI. 82 Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN IIIIISTRI ATBENAEO AISTELODAIEKSI CONIUNGTISODE GIII EOSEIINARUS DIE XXX M. DECEMBRIS CIOIOCCCLXV. In Facultate Theologiae 58. w w lurisprudentiae 85. w w Literarum 5. w w Medicinae 14. w w Philosopliiae — 112. Digitized by Google EEN EISCH VAN HET NATUUBONDERZOEK TOEGELICHT UIT DE GESCHIEDENIS DER JSCHEIKUNDE. INWDDING8REDE, BIJ DE AANVAARDIN6 YAN HBT HOOGLEERAARSAMBT IN DE SCHEI- EN ARTSE- NIJBEREIDKUNDE AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE AMSTERDAM DBN saen APEIL 1865 GEHODDBN DOOft I>. J. W. GUNNING. 82« Digitized by CjOOQ lC Digitized by Google EDEL ACHTBARE HEEREN, BURGEMEESTER EN WETHOUDEKS, LEDEN VAN DEN OEMEENTERAAU VAN AMSTERDAMI EDELE, AANZIENLUKE MANNEN, CURATOREN VAN HET ATHE- NAEUM ILLUSTREI HOOGLEERAREN DER VERSCHILLENDB FACULTEITEN. HOOG- GEACHTB AMBT6EN00TENI DOCTOREN, LEERAREN DER GODSDIENST. BBOEFBNAREN DER WETENSCHAFPEN, ZEER 6ELBERDB HEERBNI STUDERENDE JONGELINGSCHAP, KWEEKELINGEN DER VER- SCHILLENDE INRIGTINGEN VaN ONDERWIJS, HIER VERTE- GENWOORDIGDI MIJNE VRIENDBN EN BETREKKINGEN, VAN HIER EN VAN ELDERS TE ZAMEN GEKOMENl GIJ ALLEN DIE DOOR UWE TEGENWOORDIGHEID EENE VER- EERENDE BELANGSTELLING IN DEZE PLEGTIGHEIDBETOONTI ZEER GEACHTE TOEHOORDEUSI De weteDschappelijke beweging van onzen tijd draagt allerwege een zeer bepaald en onderscbeidend kenmerk; het is het streven otn zich op eik gebied van onderzoek de Natuurwetenschappen ten voorbeeld te stelien. Naar den grond van dit verschijnsel behoeft naauwelijks te worden ge- vraagd. Op dien akker toch openbaart zich een wasdom zoo overvloedig en snel, een leven zoo frisch en krachtig en wordt een zoo rijke oogst gegaard, dat de wensch zeer verkiaarbaar is^ om ook andeie velden te bebouwen met de werktuigen, die daar worden gebezigd, naar de me- thode, die daar gevolgd wordt. Degenen die zich van dit streven de ge* wenschte vruchten belooven, zijn natuurlijk overtuigd, dat de methode der natuurkennis eene algemeene, dat zij de methode is, en dat zij den onderzoeker geene voorwaarden oplegt, die hij niet op elk gebied van Digitized by Google 254 J. W. GUNNING wetenschap kan vervullen. Oppervlakkig beschouwd, schijnt inderdaad het verrigten van waarnemingen en het naar bepaalde regels trekken van besluiten daaruit, wel niet overal even gemakkelijk, maar toch overal uitvoerbaar. Maar, indien men de bijzonderheden van het natuurkundig onderzoek naauwkeurig gadeslaat, dan, dunkt mij^ rijst er eene bedenking, belangrijk genoeg om ons het oordeel althans eenige oogenblikken te doen opschorten. Er is eene voorwaarde, aan welke de waarneming, de bron van alle kennis, voldoen moet, om tot wetenschap te kunnen leiden, namelijk: dat zij onpartijdig zij. Deze eisch wordt door een ieder zoo natuurlijk en eenvoudig gevonden, en zoo gereedelijk toegestemd, dat het vermoeden rijst, of zijne hoogst gewigtige beteekenis wel altijd in genoegzame mate wordt erkend. Die beteekenis toch is veel ernstiger dan het woord zelf aanduidt, en kan ook in on^ taal niet volkomen juist door eene andere uitdrukking worden wedergegeven. De natuurkundige methode namelijk eischt van den onderzoeker, wat wij met onze oostelijke naburen uitdruk- ken door het woord Vorauaaetzunffslosigkeit. Dit woord duidt een toestand aan , waarin wij niet alleen , gelijk het door een veel geacht wijsgeer wordt geformuleerd , //onze gewaarwordingen zuiver uitspreken, en ze niet ver- valschen door iets wat wij er uit ons zelven bijvoegen"; maar waarin wij ons ook de verpligting opgelegd zien, om de begrippen, die wij op het voorwerp van ons onderzoek toepassen , niet aan ons zelven , maar aan dat voorwerp zelf te ontleenen. Onder de natuurwetenschappen is er welligt geene, waarin die eisch zoo duidelijk wordt uitgesproken als in de Scheikunde, en ik vertrouw op Uwe belangstelling te mogen rckenen , wanneer ik eene poging waag , om door een voorbeeld, aan hare geschiedenis ontleend, de beteekenis van dat woord in een helderder licht te stellen , dan de zoo even gegeven om- schrijving vermag. Door eene vergelijking van onze tegenwoordige begrippen over de zamea^ stelling der natuurstoffen met die , welke daaromtrent in de oudheid gaog- baar waren, zal dit doel, naar ik vermeen, kunnen bereikt worden, en het is derhalve dit onderwerp, waarvoor ik in deze ure Uwe welwillende en toegevende aandacht inroep. Digitized by Google REDEVOERING. 255 Scherper tegenstelliDg bestaat er naauwelijks dan tusschen de begrippen der ouden omtrent de zamenstelling der natuurstoffen en de onze. De scheikundigen van den tegenwoordigen tijd toonen U, onder tastbare vormen , een ruim zestigtal stoffen van zeer verschiilend uiterlijk en eigen- schappen^ aan welke zij den naam van elementen geven. Ilet zijn niet anders dan de laatste bestanddeelen , die zij bij zoover mogelijk voortgezette ontleding in alle hun toegankelijke natuurproducten hebben aangetroffen. Onder bepaalde omstandigheden met elkander in aanraking gebragt, ontstaan daaruit weder zamengestelde stoffen, en het is op die wijze mo- gelijk , niet alleen vele der oorspronkelijke natuurproducten te reconstrue- ren, maar ook een zeer groot aantai stofcombinatien te doen ontstaan, die in de natuur nimmer worden aangetroffen. Bij dat opbouwen van zamengestelde stoffen uit de eiementen blijkt^ dat in den regei de eigenschappen van de laatste niet in de eerstgenoemde worden teruggevonden « zoodat er tusschen beiden geen ander verband bestaat, dan dat de elementen substantieel voorhanden zijn in de za- mengestelde stoffen, maar de eigenschappen van deze niet op zigtbare wijze bepalen. Om 6en voorbeeld te noemen: het vloeibare water, dat het vuur en het leven uitbluscht, bestaat uit twee luchtsoorten , de eene brandbaar, de andere gekenmerkt door de eigenschap van, in veel hoogere mate dan de Ittcht^ het leven en de verbranding te kunnen onderhouden. In de taal des gewonen levens overgezet, heet dit: de scheikundigen kunnen eene gegeven hoeveelheid water geheel in die twee luchtsoorten verande- reUj en uit deze weder het oorspronkelijke water doen ontstaan. Die luchtsoorten zelve echter bieden aan alle pogingen om ze verder te scheiden, een tot nog toe onoverkomelijken wederstand. Daarom worden zij de laatste bestanddeelen , de elementen van het water genaamd. Wij merken op, dat de woorden verbinden, acAeiden, zamenffesteld zijn, enz. hier in eene van de gewone geheel afwijkende beteekenis worden gebruikt. Immers van hetgeen men in het dagelijksche leven, of in andere wetenschappen zamengestelde voorwerpen of ligchamen noemt, han- gen de eigenschappen op merkbare wijze te zamen met de eigenschappen Digitized by Google 256 J. W. GUNNIN6 van de deelen, waaruit zij zijn zamengesteld. * Heeft niet, om ook hier een voorbeeld aan te halen, een huis zijne atevigheid te danken aan de vastheid van den steen, aan de verbindingskracht van den kalk, aan de taaibeid van het ijzer en het hout? Heeft niet een zamengesteld woord de vereenigde beteekenis van de woorden, waaruit het bestaat? Stoffen die zich scheikundig met elkander verbinden, verliezen daarentegen als het ware haar persoonlijk karakter en eigenschappen ; zoodat de onmiddeUijke waarneming van een ligchaam nimmer leert, welke zijne scheikundige be- stauddeelen zijn. Die woorden : scheikundiffe zamenaiellinff , onUeding , ver^ binding enz. , stelien dus bijzondere begrippen voor, die aan onze weten- Bchap uitsluitend eigen zijn en nergens elders voorkomen. De oorzaak der scheikundige verschijnselen kan ook vooralsnog tot geene andere bekende natuurkracht worden teruggebragt en men neemt daarom aan, dat er eene eigendommelijke kracht bestaat, aan welke men den naam van verwantecAap of afiniteit geeft , die tusschen de deeltjes der ver- scbillende elementen wordt gedacht werkzaam te zijn. Deze kracht is in werking bij het verbinden, en wordt bij de ontleding door andere krachten overwonnen. AI het eigenaardige wat de chemische verbinding en scheiding kenmerkt^ is het gevolg van het bijzondere ka- rakter, dat aan die verwantschap toegeschreven wordt. Ziedaar de voornaamste en voor ons oogmerk voldoende hoofdtrekken van het tegenwoordige begrip element. In de gegeven omschrijving komt, het is noodig dit op te merken, geen enkel denkbeeld voor, dat niet uit de waarneming voortvloeit of door proefondervindelijk onderzoek aan de natuur zelve is ontleend. Wenden wij ons thans tot de oudheid. In plaats van een scherp afgebakend begrip vinden wij daar slechts onbepaalde en dubbelzinnige voorstellingen , die onmiddellijk eene geheel van de onze afwijkende natuur- beschouwing verraden. De meest gangbare denkbeelden omtrent de zamenstelling der natuurstoffen vinden wij in de gewoonlijk aan Aristoteles toegeschreven leer der vier elementen: vuur, water, aarde, lucht. Deze waren de grondbegingels, de difj^al en {noij^iu der stoffelijke wereld. Het is niet gemakkelijk, zoo in het gebeel mogelijk, ons eene duidelijke voorstelling te vormen van hetgeen onder die woorden^ wier beteekenis Digitized by Google REDEVOERING. 257 tamelijk onbepaald is en soowel in Btoffelijken als in geestelijken zin kan worden opgevat, moet worden verstaan. Evenmin blijkt het, door welk prooes die grondbeginsels gedacht werden de natuarvoorwerpen te doen pntstaan. Doch het is voor ons doel minder noodig, eene juiste voorstelling te hebben van den inhoud zelven hunner denkbeelden, dan wel van den weg, langs welken zij daartoe zijn gekomen. Hooren wij nu, hoe Aristo- teles op eene der vele pktatsen , waar hij daarover handelt , zich uitspreekt, «rWij zoeken/' zegt hij, vde beginsels der waarneembare dingen, dat ^is, van de tastbare ligchamen. Wij moeten daarvoor nemen, niet al de //tegenstrijdige eigenschappen die zij bezitten, maar alleen die welke be- isftrekking hebben op het tastgevoel. Het zijn deze: warm, koud; droog, i/vochtig; zwaar, ligt; hard, week; vet, mager; ruw, effen; digt, ijl.'" Vervolgens laat hij om verschillende redenen, die wij met stilzwijgen kun- nen vocNrbijgaan , alle behalve de vier eerstgenoemde eigenschappen buiten zijne verdere beschouwing. Van vier dingen nu zijn zes combinatien twee aan twee mogelijk, maar de combinatieu van twee tegenovergestelde eigen- schappen moeten vervallen. Wij houden dus slechts vier elementaire com- binatien over, die overeenkomen met de vier elementaire stoffen. Vuur is droog en warm ; lucht is droog en vochtig (want stoom is lucht) ; water is koud en vochtig, aarde is koud en droog. Elk paar van deze elemen- ten bevat eene gemeenschappelijke eigenschap, en wanneer deze door de tegenstrijdige wordt vermeerderd of opgeheven, dan ontstaat daaruit een ander element. Lucht, die warm en vochtig is, wordt door afkoeling koud en vochtig, dus water, en dit wordt weder door uitdrooging koud en droog, dus aarde. Behalve deze vier elementen was er een vijfde, hooger, volkomener, goddelijker dan de anderen, eene essentie der stof, tot welks aanname Aristoteles komt door eene subtieie, naar onze wijze van zien volmaakt absurde redenering over de bewegingen der elementen. Het is dit vijfde beginsel, dat later onder den naam van juinla essentia^ eene groote rol speelde in de denkbeelden der Alchemisten, de scheikundigen der mid* deneeuwen. Hoezeer treft ons niet in deze leer der vier elementen het verschil met 83 Digitized by Google 258 J. W. 6UNNING onM denkbeelden I Hier is alles reeel, tastbaar. Ginds acbijnbaar nieta dan willekeur en beeldsfyraak. Wij bespeoren zelfs geen lijn die honne deakbeelden en de onse zou kunnen verbinden. Er schijnt geen bmg te slaan van de rots, waarop wij staan tot den nevel aan de andere aijde, waarin het scherpst ziend oog geen vast punt kan ontdekken. De sterke indruk van deze tegenstelling , gepaard aan eene zeer verkkarbare yoor- liefde voor onze beginselen van natuuronderzoek , mag wel de oorzaak zijn , dat in de scholen der scheikundigen de feer van deze vier elementen gemeenlijk slechts als een wetenschappelijk curiosum vermeld wordt» waar- uit niets te leeren valt; terwijl, zoo er opmerkingen bij gevoegd worden, deze vaak niet zeer vleijend voor hare stichters uitvallen. Men beschuldigt hen , van slechts voor de phantasie beelden te hebben gescbapen , die met de werkelijke wereld niets gemeen hebben. Bevangen in hunne specula- tieve rigting, hadden zij, zegt men, geen oog voor de natuur en ver- waarloosden de waameming harer verschijnselen, die toch alleen tot kennis leiden kan. In overeenstemming daarmede doet mea dan ook gemeenlijk de geschiedenis der Scheikunde aanvangen met het tijdstip toen begtippen , overeenkomstig met de onze» begonnen zich te laten gelden, tegen het begin der 17^^ eeuw; of zelfs nog later, toen deze hare eerste vruchten hadden afgeworpen in de welgeslaagde verklaring van eenige der belang- rijkste scheikundige verschijnselen. Zoodanige beweringen dragen echter duidelijk het kenmerk van gezooht te zijn. Hoewel onze kennis op scheikundig gebied tot die der ouden bijna staat als positief staat tot negatief, is het toch blijkbaar onjuist, dit verschil alleen te willen afleiden uit een verschil in wetenschappelijke me* thode. Tusschen hetgeen met de woorden speculatief en empiriesch ge« woonlijk bedoeld wordt, bestaat immers geen tegenstelling, maar slechts een quantitatief verschil. Dat voorts de ouden, bepaaldelijk Aristoteles» de waarneming en ervaring zouden hebben yerwaarloosd of geminacht, wordt ook door hen, die de schriften van dezen wijsgeer kennen, ten std» ligste geloochend. In allen gevalie zou deze beschuldiging al hare kracht verliezen tegenover de Alchemisten, wier stelsels op denzelfden grondslag rustten als dat van Aristoteles en die niettemin met experimentefen nage- noeg hun leven doorbragten. Er moet dus eene andere oorzaak opgespoord Digitized by Google REDEVOERING. 259 worden, die rekenschap kan geven, eensdeels van de levenskracht, welke de Aristotelische voorstellingen 20 eeuwen nagenoeg zonder beperking heeft doen heerschen, en ten andere van de omstandigheid, dat er — in weerwil van de kobssale empiriesche kennis , die in het verk)op van dien tijd werd verkregen, niet alleen door opzettelijke proefneming» maar ook en vo(Mral door de voortgaande uitbreiding van nijverheid, kunsten en landboaw, — dat er, zeg ik, niettegenstaande dit alles, niet voor het einde der 17^« eeuw begrippen aangaande de zamenstelling der natuurstof» fen ontstonden, die met de onze ook maar eenigermate overeenkomen. Ten einde die oorzaak te vinden, is het noodig, het uitgangspunt van de leer der vier elementen meer opzettelijk in oogenschouw te nemen. 