title: Annales Academici
creator: None
text: Het, maar in stille verborgenheid, methode, aan het leidende gemoed, en daar door den invloed van die kennis op de algemene natuurwetmatigheid der aardvlees op een afdoende wijze doen gelden. Voor de fysische Geografie ontwerpt zij de fysische beeldenis der plantenbekleiding; voor de bodemleer verklaart zij de veranderingen, die de groei der planten in de innerlijke korst der aarde veroorzaakt; voor de Meteorologie heelt zij doch het licht der Fysiologie een tal van verschijnselen op. — Wat in de bestudering der natuur van zoo groot gewicht is, de beweging van het water uit den bodem naar den dampkring en het terugkomen van dat vennootsgend element naar den aardbodem, dit grote verschijnsel, waarop de Meteorologie al haar aandacht vestigt, wordt door de kennis van de waterdampverbinding der planten, als een soort van een wereldwijde destillatie, op een opmerkelijke wijze toegelicht. De Fysiologie is hier voor de meteoroloog onmisbaar, en het licht, dat zij verspreidt, dringt reeds tot in de wetenschap van het Staatsbestuur door. Nadat de wijze is erkend, waarop bronnen, beken en rivieren gevoed worden door de vorming van waterdamp in den dampkring, zien wij den mensch met de macht gekleed, om hier, door rookende verwoesting der wouden, de bronnen tot doen verdroogen, ginds door bevoorzichtigheid de waterstroomen te voeden; te onderhouden, ja ze te scheppen. — Op gelijke wijze wordt de grote vraag omtrent het behoud van het evenwicht in de scheikundige samenstelling van den dampkring, door de uitspraken van het fysische onderzoek van de verrichting der bladeren, in helder licht geplaatst, en wordt de kennis van het plantenrijk een middenpunt voor de natuurbeschouwing van de oppervlakte der aarde, een gewigtig hoofdstuk in de algemene natuurwetenschap. — Dat streven naar eenheid van de gehele wetenschap vindt in haar en door haar telkens nieuwe wegen en zo opent ook zij het verschiet tot het afleiden van hoogere begrippen. Op die weg blijft zij getegenwoordig aan de inductieve methode en erkent dat de aprioristische opbouw, welken de natuurfilosofie beproefde, op haar gebied niets dan waarschijnlijkheid heeft achtergelaten. In tegenstelling tot het subjectieve idealisme, klimt zij uit de veelheid der feiten tot het algemeene en boegere op, en erkent dat dat, waar door de onmiddellijke waarneeming geen voorstellingen kunnen verkregen worden, door het middellijke waaraan men denkt. Het beeld der Flankkande, aan mijzelf voorgehouden, om beschrijft den omvang van den werkkring, die thana voor mij geopend is. — Gij, Edel Groot Achtbare Heeren, Curatoren der Hoogecool, hebt mij een wederomend blijk van vertrouwen geschenken en mij daarmee een openlijke getuigenis gegeven van Uw goedkeuring van mijnen arbeid aan de Doorluchte School der Hoofdstad. Door Uwe keuze toch, door Zijne Majesteit da Koning bevoligd, wordt mij thana een ruimer werkkring opgedragen en word ik geroepen om de plaats aan te vullen, die door den dood van den Hoogleeraar BaaeMA in de Wiskunde- en Natuurkunde Faculteit ledig is. — De botanische wetenschap is, meer nog dan andere afdeelingen der natuurstudie, veelaldivi, en haar beoefenaars zijn verdeeld in verschillende richtingen. De Hoogleeraar BaaeMA volgde, zooals zijn geachte voorganger, bij voorkeur die richting, welke de nuttige toepassing der Plantenkunde op den landbouw beoogt. — Wie zal haar niets pensioneren? Wie zal niet erkentelijkheid op menselijke arbeid terugwinnen? Gamme breng ik daar aan ter dezer plaatse regelmatige hulde! — Zoo als de wetenschap verscheidenheid van belang eist, tot haar eigen heil, zoo ook het onderwijs. Aistos dezelfde richting aan dezelfde studenten, aan niet genoegzame leven wekken. — Maar terwijl ik het met vrijmoedigheid uitspreek, dat mijne richting niet dezelfde is, als die van mijnen geachte voorganger, staat mij naba levendiger voor den geest dan de zwakheid mijner krachten tegenover den dagelijks zich uitbreidende omvang der wetenschap. Dat besef roept mij ernstig toe, al mijne krachten in te spannen, om Uw vertrouwen niet te zeer te beschamen. Mijn liefde voor mijn wetenschap geeft mij de moed, de kracht van dat voorbeeld voor u af te leggen. - Met ingenomenheid zie ik mijnen werkkring in het verschiet. De plantenkunde behoeft in booggeweide mate de bijstand harer zusterwetenschappen, en daarom acht ik deze Hoogeschool bij voorkeur geschikt voor haar bloei. Aan u Edel Groot Achtbare is het wel bekend, dat de natuurwetenschap aan uw Hoogeschool de roem is van onzen tijd, de eerbare des Vaderlands! Haar licht zal mij tot gids zijn, haar voorbeeld tot gestadigen spoorslag! - Maar niet minder is mij ook uw bijstand, uw veel vermogende bescherming noodig. De beoefening der botanische wetenschap, het onderwijs vandaag, zal het goede vruchten dragen, mag niet verstoken zijn van goed georganiseerde hulp- middelen, en onder deze staat de Plantentuin bovenaan. Hij is de oefenscholing, de plaats van vergelijking, van proefnemingen, voor de wetenschap; hij is voor de studerende jongelingschap als een levend boek, ter dagelijksche ingespannen lezing en leering; hij is het voor het openbaar ten toon gestelde symbool van het verband der Plantenkunde met de maatschappij, van haar invloed op de beschaving. - Zou aan zodanige instelling niet alle zorg moeten worden besteed? Is het niet mijn eerste roeping, harer werkkring te regelen, haar bloei te bevorderen, voor haar uitbreiding volhardend te arbeiden? Die taak, Edel Groot Achtbare Heren! aanvaard ik met warme belangstelling en met te meerder vertrouwen, daar ik reeds de overtuiging heb verkregen, dat mij daarbij uw krachtige bijstand zal schragen en uw aanmoediging mij ook daarbij nimmer ontbreken zal. Hooggeleerde Heren, gauwe Ambtgenoten, Hoogleeraars der Hogeschool! — In onzen tijd is het overbodig zijne wetenschap aan de beoefenaars van andere wetenschappen aan te bevelen. Mijn wetenschap leeft in innigen samenhang met de uwe. De Instelling, waaraan ik nu verbonden ben, is de openbare uitdrukking van het innig verband van al de afdeelingen van het menschelijk weten, van het gemeenschappelijk streven naar waarheid en deugd. Verre ligt de tijd achter ons, in ons vaderland althans, waar de natuurwetenschap in strijd scheen met andere sferen van ontwikkeling des geestes. Waar verschil zou kunnen schijnen te bestaan, daar wordt nu geen strijd en haat meer opgewekt, maar verder onderzoek, nasporing van de waarheid, die altijd maar eene is. Vreemd land, waar de vrijheid des geestes de grondslag is van zegevierende ontwikkeling, ten voorbeeld aan alle Volkeren! — Daarom kan ik U allen de broederhand aanbieden met vrijmoedigheid! — Terwijl ik dat doe, rijst de werkkring, die achter mij ligt, mij levendig voor den geest. Met erkentelijkheid herinner ik mij, hoe zeer de vriendschappelijke banden met mijn ambtgenoten mij daar tot duurzamen steun waren in mijn ambtspligt. Moge dat voorregt ook in uwen kring mijn deel zijn, uwe vriendschap mij schragen op mijn weg. Welken invloed de band der vriendschap op het menselijk leven uitoefent, daarvan is niemand zich sterker bewust, dan ik op dit oogenblik, nu mijn oog U ter dezer plaatse ontmoet, trouwe vrienden. Met innige vreugde begroet ik U in de rei mijn ambtgenoten. — Levendig staan mij de dagen voor den geest, toen wij tot gemeenschappelijke arbeid in de Maasstad vereenigd waren. — Daar was uwe volharding mij tot voorbeeld, uwe vriendschap een bron van levensgenoegeld. Drie-en-twintig jaren zijn vervlogen en wij zijn ook nu voor elkander dezelfden. Geen omstandigheid heeft, een enkel oogenblik zelfs, het wederzijde vertrouwen geschokt. Daarop wil ik heden roemen, op dezen dag der vreugde, die mij op nieuw naast U plaatst, op nieuw met U vereenigt tot gemeenschappelijke werkzaamheid. Welkom, Heren! Studenten der Utrechtse Hoogeschool! Het is mij een aangename taak, een behoefte, al ben ik u nog onbekend, het woord tot u te richten! — In mijne vroegere standplaats viel mij het voorrecht ten deel, vertrouwen en welwillendheid van de studerende jongelingschap in ruime mate te ondervinden. Dat herinner ik met dankbaarheid; want waar die gevoelens ontbreken, daar is geen bodem, waarop gezaaid en geoogst kan worden; daar blijft een scheidsmuur opgetrokken tusschen de Hoogleraar en de Academie-burgers. — Vergunt mij daarom, M. H., dat ik die scheidsmuur nu reeds wegdenke, en dat ik in uw midden mij plaats op dezelfde wijze, als ik veertien jaar tusschen mijne Amsterdamse vrienden gestaan heb. Dan mag ik hopen, aan de wetenschappen, welke ik zal vertegenwoordigen, onder u een ruimen kring te verzekeren; dan zal onze inspanning — tot aan die moet ik in de ruimste mate ook van u vragen — beloond worden, dan zal ook onze arbeid vruchten dragen. Dat zij zoo! Digitale versie gemaakt door VjOOQIC. Edelgbootachtbare Hebben, Curatooren van de Gebouwen van de Hogeschool Welkom, Hebben, Ambtenaren, en Welgeborne Gebroeders, Lectoren Edelachtbare Hebben, aan wiens bestuur dit gebouw en van deze stad, en de handhaving deszelfs is toegewezen Welkom, Geboren Hebben, Doctoren van de Vrije Faculteit Welkom, Waaardbare Hebben, Leerbaren van de Godsdienstige Anstalt Aanwesig zijn, jongelingen, die aan de beoefening der wetenschappen deel nemen En voojt ge allen, van wat aard of staat, die de plvgtigheid met uw tegenwoordigheid ontsnapt, zeeën gezondheid, hoop en geloof! Er is meermalen, zelfs door middel van gezag, beweerd, dat de geschiedkundige beoefening der Regtswetenschap sedert de invoering onzer nieuwe wetgeving voor ons haar nut heeft verloren. Ik geloof dat het onjuiste van die bewering niet meer behoefte te worden aangetoond. Onze Wetboeken hebben het vermoeden van voornamheid niet voor zich, en het is daarom te recht //een bestendig voorwerp van onderzoek" genoemd, in hoeverre de algemene beginselen van recht, die, elders en eertijds gevormd, onafhankelijk van de geschreven wet bestaan, daarin zijn verder gegeven, veranderd of uit het oog verloren. Maar zelfs indien wij Digitized by Google 262 J.-A. FRUIN mogen aan Demen, dat onze wetgeving soo in alle opzichten volmaakt was, dat daaraan ook voor de toekomst niets viel aan te vullen of te verbeteren, dan nog zou het duidelijk zijn, dat hij, die haar verklaren en toepassen wil in den geest, waarin zij ontworpen is, de voorlichting der geschiedenis niet kan ontberen. Immers er is door haar geen nieuw, tevoren onbekend, recht ingevoerd, dat op den weg der bespiegeling gevonden is. Men heeft bij ons geen Wetboeken gemaakt in den geest der Radicalen van de vorige eeuw, die van het Wetboek, door CAMBACISE ontworpen, niet wilden weten, omdat daarin te veel behouden was van het recht, waaronder men tot dusver geleefd had. Onze wetgever begreep eijne roeping anders. Zag hij in, dat hij er aan den eenen kant naar moest streven, om de in de algemeene beginselen niet te blijven beneden het standpunt der eeuw en des volks, voor welke zijn wetgeving dienen moest, aan den anderen kant rekende hij zich verplicht die beginselen zooveel mogelijk te vereenigen met den eerbied, dien iedere wetgever verschuldigd is aan de onschadelijke zeden en gewoonten van het volk, voor hetwelk hij zijn wetten ontworpt. Wel verre daarom van roekeloos met het verleden te breken, en aan de onveranderlijke wetten van een zoogenaamd Natuurrecht zijn voorschriften te ontleenen, beijverde hij zich integendeel om van de bestaande wetgeving zooveel te behouden, als de zeden, belangen en behoeften der Natie maar eenigszins schenen te gedoogen. Het behoefte geen betoog, dat Wetboeken, die op die wijze zijn tot stand gekomen, niet uit zichzelf, maar uit hun geschiedenis verklaard moeten worden. Stellingen als die van Lijst, dat geschiedkundig onderzoek voor hem, die de wet wil verstaan, hier alleen overbodig, maar zeer gevaarlijk geacht moet worden, verdienen daarom geen ernstige weerlegging meer. Een van onze uitstekendste rechtgeleerden heeft het woord juist gezegd: Een verklaring van rechtinstumenten uit de wet allereerst, alsof wetten niet waren producten van lang voorhanden begrippen, is een bloot schijn. Men zal daaruit de voorschriften volgen zonder ze te tellen. De historische methode is bij de interpretatie van onze Wetboeken nog te veel de zuiver exegetische, te weinig de historische methode gevolgd. Men heeft bij herhalend de noodzakelijkheid betoogd van een verklaring der Nederlandse wetsbepalingen uit de bronnen, waaruit zij geput zijn, maar tot nog toe is ons slechts van een aantal dier bepalingen een zodanige verklaring gegeven. En daarbij is men dan nog dikwijls met groote eenzijdigheid te werk gegaan. Men heeft niemandzelden niet het oog verloren, dat onze Wetboeken opbouwend zijn op een reeks van wetten, die ieder in hun verhouding tot elkaar en tot de volgende wetten een afzonderlijk woongebied vormen. bogen niet uit een enkele maar uit verschillende bronnen zijn voortgevloeid. Om bij het Burgerlijk Wetboek te blijven, heeft het, als men de tot verklaring daarvan uitgegeven geschriften inziet, niet den schijn, alsof het Romeinse recht de eenige bron is geweest, waaraan onze wetgever diene voorschriften ontleend heeft. En toch is het overbekend, dat dit zelfs niet onder de hoofdbronnen mag gerekend worden, en dat het Fransche en het Oudvaderlijke recht voor een veel grooter deel dan het Romeinse tot de samenstelling van ons Wetboek hebben bijgedragen. Moet het dan geene bevreemding wekken, dat evenwel onze uitleggers bij voorkeur in de Romeinse rechtsbronnen den oorsprong en de verklaring van wetsbepalingen zoeken, en als opzettelijk over het hoofd zien waarop bij ons aandacht toch meer dan eens gevestigd is? Reeds voor een aantal jaren schetste mijn hooggeschatte leraar het nadeel, dat het verzuimen der geschiedkundige beoefening van onze vaderlandse rechten aan deze wetenschap berokkent. Maar ik aarzel niet mijne overtuiging uit te spreken, dat uit het voortdurende verzuimen der geschiedkundige beoefening van het Franse recht voor het minst even grote nadeel voortgesproten zijn. Immers, al mag men het betreuren, dat wij bij ons het geschikte oogenblik hebben laten voorbijgaan om aan de natie eene echt Nederlandsche wetgeving te doen genieten, het is na eenmaal een feit, dat de bepalingen van ons Wetboek voor het grootste gedeelte aan het Franse recht ontleend zijn, en bij gevolg ook daarbij in de eerste plaats verklaard moeten worden. En ga ik te ver, wanneer ik beweer, dat het Franse recht onder ons nog bijna geen beoefenaars vindt? Een beroemd staatsman en geleerde vroeg voor eenige jaren: "Zullen wij veel werk van de Historia juris Romani, dan waar zijn voor onze Nederlandsche Rechts geschiedenis de bouwstoffen verzameld?" Wij mogen ons verheugen, dat sedert met het verzamelen dier bouwstoffen althans een begin is gemaakt. Maar voor de geschiedkundige verklaring van ons burgerlijk recht uit het Franse is nog bijna niets gedaan. Geroepen om aan deze Hogeschool de beginselen, ook van het Nederlands burgerlijk recht, voor toekomstige rechtgeleerden te verklaren, heb ik gemeend mijn gewigtig ambt niet beter te kunnen aanvaarden dan met het openlijk aanbevelen van een studie, die mij tot het recht verstand van die beginselen zoo onontbeerlijk schijnt. Verleent mij, bid ik U, een welwillend gehoor, nu ik tot U spreken ga over het nut der bestudering van het Fransche recht voor de wetenschappelijke verklaring van onze burgerlijke wetgeving. Ik wil reeds aanstonds trachten te antwoorden op een bedenking, die het tot dusver gesprokene wellicht bij sommigen van mijn Hoorders zal hebben doen opkomen. Gij zult mij misschien niet toestemmen dat het Fransche recht onder ons te weinig wordt bestudeerd, maar integendeel menen, dat daaraan reeds te veel tijd wordt te koste gelegd. Met maar al te veel grond, hoor ik mij tegenwerpen, wordt er gedurig geklaagd, dat men ons Wetboek als een slechts hier en daar gewijzigde redactie van de Code Napoleon beschouwt, en bij zijn verklaring bijna uitsluitend Fransche schrijvers raadpleegt. En nu men in de laatste tijd van die verkeerdheid begint terug te komen, nu de beoefening van het Romeinse recht, op welks grondslagen iedere hedendaagse burgerlijke wetgeving is opgebouwd, Digitized by Google REDEVOERING 265 gebouwd is, die van het Fransche onder ons begint te verdringen — nu acht Gij u geroepen daartegen uwe stem te verheffen en op nieuw eene methode aan te bevelen, die sedert lang veroordeeld is. Laat mij mijne meening nader verklaren, M. H.! Verre zij het van mij, dat ik de her- levende studie van het Romeinsche recht zou wraken. Integendeel, ik inich haar van ganscher harte toe: het verheugt mij, dat men begint in te zien, dat de Romeinsche regtswetenschap aan onze Hooge Scholen een afzonderlijke vertegenwoordiger behoeft, en zooveel ik vermag, zal ik hare beoefening ook bij de kweekelingen dezer Hoogeschool aanbevelen en bevorderen. Al moest het Romeinsche recht zelfs niet als eene verwijderde bron van onze wetgeving beschouwd worden, dan nog zouden de Romeinsche rechtsgeleerden, naar mijne overtuiging, de beste voorbeelden zijn, die wij ons, bij onze logische wetsuitlegging, ter navolging kunnen voorstellen. De bewering van baron Verloren, dat wij van hen niets kunnen leren dan een soort van verstandelijke gymnastiek, minder geschikt om den geest te oefenen en te versterken, dan om hem af te matten en te verslappen, is ook in mijne oogen een belachelijke magtspreuk. Maar dat neemt niet weg, dat wij, bij de geschiedkundige verklaring van ons Wetboek, tot het Romeinse recht slechts zelden onze toevlucht mogen nemen. Immers, er komen in het Burgerlijk Wetboek wel een aantal bepalingen voor, wier Romeinse afkomst buiten twijfel is, maar daarvan zijn slechts enkele onmiddellijk aan de Codex en verreweg de meeste aan het Fransche Wetboek ontleend. Toen Kempen in 1820 zijn beroemd ontwerp toelichtte, verklaarde hij wel, dat de groote en algemene beginselen van het burgerlijk recht in de Romeinse recht in zodanigen staat van volkomenheid tot ons waren overgebracht, dat de verdiensten van elk Wetboek ook voor de volgende tijden nog altijd aan dit eerste voorbeeld zouden moeten getoetst worden; maar hij liet er onmiddellijk op volgen, dat het bij de voortreffelijke bearbeiding van die bouwstoffen in het Fransche Wetboek niet anders kon, of elke nieuwe poging, na deze goed geslaagde eerste proef, moest slechts een wijziging daarvan worden in sommige minder bearbeidde, of met de zeden en gewonorden van dit of dat volk minder aantrekkelijke deelen. Voor iets beters of anders bood hij aan het Wetboek niet aan. Inderdaad, liet kon ook moeilijk voor iets anders doorgaan. Reeds bij een vlugge beschouwing van het ontwerp van 1820 valt het in het oog, dat van dezen echt nationalen arbeid, waarin een groot aantal beginselen aan het oude-vaderlandsche recht zijn opgenomen, toe de Code Napoleon de hoofdbron is geweest. En op dezelfde wijze zijn ook al later Wetboeken bewerkt. Dat van 1880 is niet ten onrechte het voor Nederland omgewerkte Wetboek Napoleon genoemd, en ook ons tegenwoordig Wetboek is gemaakt op de leest van het Fransche geschoeid. Een menigte artikelen, ja gebeele Titels, zijn woordelijk daaruit vertaald, en elders, waar de Fransche wetsbepalingen met onze aarden en gewonoren te zeer in strijd schenen, zijn daarvoor andere, en dan nog meestal oud-vaderlandsche, recht beginselen in de plaats gesteld. Reeds voor hun opname in den Code waren zij een bestanddeel van het Fransche recht, en zij kunnen daarom zonder kennis van dat recht niet begrepen worden. Gij zoudt mij echter verkeerd verstaan hebben, indien gij meende, dat ik daarom ons Burgerlijk Wetboek uitsluitend, of althans voornamelijk met behulp van Fransche schrijvers over de Code verklaard wilde hebben. Integendeel, ik stem gaame in met hen, die daartegen waarschuwen. Sommigen van die schrijvers mogen wel vanwege hunne nauwkeurigheid, hunne praktische zin, hunne scherpzinnigheid en duidelijkheid ook bij de belichtende onze wetgeving tot voorbeeld kunnen dienen, maar, geloof ik, zullen wij beter doen ons niet naar hun voorbeeld te richten. Eene overbrenging van den geest van het Fransche Wetboek op het onze zou daarvan al het gevolg hebben, dat zou, ook naar mijne overtuiging, onze wetgeving haar eigenaardig karakter, haar systematisch geheel, haar nationaliteit benemen. En zegt niet, dat ik zoo sprekende met mijzelf in strijd geraak. Immera, ik beveel de beoefening van het Fransche recht niemand aan, omdat zij de grondslag moet zijn voor een loyale uitlegging van ons Wetboek. Aan zoodanig kan zij, ook naar mijn oordeel, niet dienen. Als een om onafhankelijk oorsprong van onze burgerlijke wetsbepalingen te leeren kennen, acht ik haar nuttig en zelfs onmisbaar. Wij hebben het uit den mond van onzen wetgever zelf gehoord: een overgroot aantal voorschriften van ons Wetboek zijn uit den Code Napoleon overgenomen. Om den zin dier voorzchriften te leeren kennen, moeten wij derhalve beginnen met een onderzoek naar den zin der Franse wetsbepalingen, waaraan zij hun bestaan te danken hebben. En - hoe verstandelijk zulk een oordeel ook aan sommigen mag schijnen - bij dat onderzoek acht ik de meesten der hooggeroemde Fransche uitleggers van den Code zeer gevaarlijke gidsen. Niet ten onrechte wordt aan de besten hunner een al te sterk streven naar gemakkelijke praktische bruikbaarheid en het daardoor verwaarlozen van een wekeuchappelijke behandeling van het recht ten laste gelegd. De reeds de methode, die zij volgen, is onwetenschappelijk. Bijna allen verklaren zí den Code uitsluitend uit zichzelf, dat is - om met zachtkens te spreken - elke bepaling uit de woorden waarin zij vervat is, en uit het verband, waarin zij tot andere bepalingen staat. En juist bij den Code is zulk een wijze van verklaren bedriegelijker dan ergens elders. Niet alleen toch zíjn de woorden, waarvan de Franse wetgever zich bediend heeft, maar al te dikwijks voor meer dan een uitlegging vatbaar, en is zij een terminologie niet altijd dezelfde, maar ten gevolge der verachting. 84* Digitale versie 268 J. A. FRUIN De laatste redactie, die het Wetboek ondergaan heeft, zijn zijn voorschriften ook meermaals met elkaar in strijd geraakt, of is althans het verband verbroken, dat oorspronkelijk tusschen hen bestaan had. Het is daarom dat wij de uitleggers zoo dikwijls hunne toevlucht zien nemen tot de beraadslagingen, die over het Wetboek hebben plaats gehad. Maar ook daardoor geraken zij niet zelden op een dwaalspoor. De beraadslagingen mogen ons in den geest des wetgevers inleiden, en, waar zijn taal duister is, zijn bedoeling doen vatten, wij mogen toch de verklaring der wet niet uitsluitend in den wil des wetgevers zoeken. Reeds Kunaath heeft daartegen gewaarschuwd. Wij hebben, zegt hij, zoovele Wetboeken door de hand der menschen zien maken en slopen, dat wij ons langzamerhand zijn gaan verbeelden, dat de rechtgeleerde geene andere geschiedenis te beoefenen heeft dan die der bedoelingen van den wetgever. Alsof het doel van den mensch niet maar al te dikwijls veel minder ver reikt, dan het doel van zijn werk, alsof de wetgever zich altijd volkomen bewust is, welke wetten hem door de maatschappelijke behoeften worden ingegeven. De ware betekenis der wet kan niet uit haar Memorie van Toelichting of uit de beraadslagingen worden afgeleid — de kennis van den toestand der maatschappij en van het recht, op het tijdstip waarop de wet tot stand kwam, daarop komt het boven alles aan. Ziedaar eindelijk het standpunt aangewezen, waarop de wetenschappelijke rechtgeleerde zich plaatsen moet bij de verklaring van elk Wetboek. Wat men in het algemeen van ieder werk erkent, dat het beoordeeld moet worden naar den tijd, waarop het tot stand is gekomen, geldt niet het minst van de wetgeving. Elke wet moet beoordeeld en verklaard worden in het licht van haar tijd, naar den geest van haar tijd, in verband met den toestand des volks, voor het welk zij ontworpen is. En ziedaar tevens de reden genoemd, waarom eene kennis van het Fransche burgerlijke recht, uit Nederlandse handboeken geput, voor de wetenschappelijke verklaring van het onze, naar mijn oordeel, niet voldoende is. Voortreffelijke S. Y, De wereld van het Wetboek, p. 64. Digitale versie. REDEVOERING. 269 Gelijk ons Wetboek niet kan verstaan worden zonder geschiedkundige verklaring van zijn beginselen uit het Fransche, zoo kan ook het Fransche Wetboek niet verstaan worden zonder geschiedkundige verklaring van zijn beginselen uit de bronnen, waaruit het is voortgevloeid. En juist omdat die geschiedkundige verklaring nog te veel door de Fransche uitleggers wordt verzwegen, meen ik den Nederlandschen rechtsgeleerde tot een zelfstandige beoefening van het Fransche recht te moeten opwekken. Ook met betrekking tot het Fransche Wetboek verdient de schoone taal van Feuillant-Bach behartigd te worden : Wat vroeger als recht gegolden heeft, is het tegenwoordige recht een uitvloeisel, en dit is alleen daarom wat het is, en gelijk het is, omdat het oude recht, terwijl het verouderde en verstoort, het nieuwe heeft voortgebracht. In het verleden der eeuwen ligt de kiem der tegenwoordige wetgeving. De kiem moest zich ontbinden, opdat de vrucht zou kunnen ontspruiten. Maar wie kan de vrucht begrijpen, zonder van baar zijn tot haar wording en van haar wording tot het eerst ontkiemen van haar wording terug te gaan ? Voorzeker, de ontwerpers van den Code waren even ver vanaf als onze wetgever van het ongeziene denkkeld verwijderd om een geheel nieuw recht te willen invoeren. Ook zij begrepen dat hun wetgeving, zoo zij doel wilde treffen, zoo weinig mogelijk van de voorgaande verschillen moest. Zij erkenden, dat het raadzaam was te behouden al wat niet onvermijdelijk vernietigd moest worden, en dat de wet de gewoonten van het volk ontzien moest, als die gewoonten maar geen fouten waren. De menschheid, zo spraken zij, is een: het tegenwoordige is onafscheidelijk van het verledene en van de toekomst; een wetgever zou aan zijn instellingen alle levenskracht beneken, indien hij ze niet vestigde op de grondslagen van het verledene en opbouwde naar de behoeften der toekomst. Daarom stelden zij zich geen ander doel dan het nationale recht van hun tijd met de nieuwe beginselen der omwenteling in overeenstemming te brengen. Maar wat moest, bij den toenmaligen toestand van Frankrijk, als het nationale recht worden besehdood? Het Zuiden werd nog bijna uitsluitend door het geschreven of Romeinsche, het Noorden door gewoonte-recht geregeerd. Slechts enkele beginselen van het laatste hadden ook in het Zuiden ingang gevonden, en konden daarom als gemeen recht voor het geheele rijk worden aangemerkt. Wat deze betreft, had de wetgever natuurlijk niets anders te doen dan ze in den vorm van wetvoorschriften te brengen en in zijn Wetboek op te nemen. Maar hoe moest hij handelen met het oude gewoonterecht, dat slechts aan een gedeelte van Frankrijk eigen was? Vrassen. Dit geheel ongebruikt te laten zou een moedwillig verwerpen zijn geweest van de edelste voortbrengselen van het rechtgevoel der natie. Doch aan den anderen kant mocht men aan geheel Frankrijk niet opdringen wat slechts in een beperkt gedeelte des lands ingang gevonden had. Het was niet te doen om een op zichzelf goed en krachtig recht vast te stellen: het moest tevens een recht zijn, dat voor geheel Frankrijk geschikt was. Maar hoe tot zulk een recht te komen; op wat wijze de tegengestelde belangen van het Noorden en Zuiden tegelijkertijd te bevredigen? Het was duidelijk, dat elk van beiden iets van zijn eigenaardigheid moest offerschap voorbrengen, dat hier alleen van vereeniging eenheid te wachten was. Er moest — om met Portalis te spreken — tusschen de gewoonten en het geschreven recht een vergelijk worden getroffen. Men moest hunne beginselen met elkaar vereenigen of door elkander wijzigen, om onder de eenheid van het stelsel te verbreken of den algemeenen geest geweld aan te doen. Daarom nam men voorheerst al zulke beginselen van het gewone recht in het Wetboek op, die niet wel aan het Noorden ontnomen kunnen worden en die toch ook aan het Zuiden, niet te eenenmaal vreemd waren. Onder die behoorde in de eerste plaats de leer der wettelijke gemeenteaandelen van goederen tusschen echtgenooten. Dat men die grootendeels aan de Parijse Coutume ontleende, was niet enkel een gevolg van de gewichtige staatkundige rol, die de hoofdstad in den laatsten tijd gespeeld had. Men deed het vooral, omdat de Parijse Coutume, die in vele der Noordelijke provincies een subsidiaire recht kracht had, of waarop partijen veelal bewuste had. Reede, voeg de regeling die verplichte gedeeltes worden, ook in beter zijnde meer dan enige andere het burgescgoot van verkregen. En 900 grooten eerbied betoond in niets voor de eigenaardige gewoonten van het Zuiden, dat men daaruit, zelfs bij dit laatste, vreemde beginselen overnam. — Op dezelfde wijze vorderde men de verdere volgens ten aanzien van het erfregt, de wettelijke plichten, heilige plichten en enkele andere onderwerpen. Maar steeds moest ook weer het Rijnecht een plaats in het nieuwe Wetboek worden ingenomen, en daarbij was even grote behoedzaamheid noodig. Men mocht evenmin aan de Noordelijke provincies vreemde beginselen van Romeins recht opdringen, als men aan de Zuidelijke geheel vreemde beginselen van gewoontenrecht opdrong. Hier evenwel was het minder moeilijk een vergelijk tot stand te brengen. Bij veel leerstukken had het Romeinse recht in het Noodzond ingang gevonden: alom gold dit als een heilige of goddelijke wetenschappelijk recht. De taak van de wetgever was daarom groot. Zo dikwijks bij enige rechtshistorische situaties de Romeinse begrippen zich weer het gehele leven gelden, zo aan onder welke wetten in de Wereld der vierde eeuw en van den eigendom eerbiedigde hij die toe staand, en bekrachtigde hij daarmee het Wetboek zeer zorgvuldig in overeenstemming. Zo was het vergelten van de gewoonten en het geseldegevoel getrafeld. Met betrekking tot sommige onderwerpen was het ieder aankomst door koninklijke verordeningen tot stand gebracht, bepaaldelijk met betrekking tot strafrecht, handelswetgeving, landbouw en belastingen door bepaalde ordonnanties van juli XIV en juli XVII. Behoudens enkele wijzigingen, die de nieuwe orde van eisen vorderde, hield de voorafgaande delten van die verordeningen nog steeds in het Code van Ordonnantie opgenomen. Ten aanzien van de hoornwetgeving was er nog de hoofdinhoud op te nemen van die enkelveldelijke burgerlijke wetten, die de omweringeling in het leven geroepen had. De leer van de Romeinse Codex tegenwoordig de keizerlijke macht, de rechten en plichtingen der eikenstand, de magistraten en de privileges in hooggerechtshoven die vreempjolen en de procesregels. 'Reeds de jeep korte topside van de verscheidende hoofdoffensief, waaruit de God is samengesteld, is, geloof ik, voldoende om de stelling te regtkwalificeren, dat zijn beginselen geschiedkundig verklaard moeten worden. Want ofschoon de vroegere Franse regeringen, met de invoering van den Code, haar wettelijke kracht hebben verloren, er bestaat toch tussen haar en het Wetboek, waardoor zij vervangen zijn, een natuurlijk verband. Het oude recht is afgeschaft, maar niet gestorven: het leeft voort onder een nieuwe vorm. Men zou den vorm boven het wezen stellen, indien men het Wetboek op zichzelf en boven het verband der algemene rechtontwikkeling, waartoe het behoort, wilde verstaan. Terwijl wij zo de onmisbaarheid der historische studie betogden, hebben wij tevens de methode aangewezen, waaraan zij moet worden ingereken. Het Franse Wetboek - wij zagen het - is geboren uit een vergelijking tussen het Romeinse recht en de eigenlijke Franse gewonterecht. Die beiden moeten wij daarom eerst afzonderlijk beoefenen, en vervolgens nagaan, hoe hunne beginselen in het Wetboek verenigd en door elkander gewijzigd zijn. Maar hierbij is grote omzichtigheid noodig. Men moet vooral het gewicht van het Franse gewonterecht niet te laag schatten. Het is een dwaling, indien men meent, dat de kennis daarvan alleen noodzakelijk is voor het recht verstand der beginselen, die, zoo als ik aanwijs, onmiddellijk daaruit in het Wetboek zijn overgegaan, en dat tot verklaring der overige de kennis van het Romeinse recht voldoende is. Reeds heb ik die dwaling terloops bestreden: het zij mij geoorloofd er thans meer opzettelijk Uw aandacht op te vestigen. De behoefte aan een, voor geheel Frankrijk berekend, praktisch recht heeft zich van de vroegste tijden af laten gevoelen. Hoe scherper de Noordelijke en Zuidelijke gewesten zich als onderlijk rechtsgebied van elkaar onderscheidden, hoe dringender die behoefte zich deed gevoelen. Zie daar dat de Koningen, en de rechtsgeleerden, die hunne geleerdheid aan dezen ten dienst stelden, niet ophielden er naar te streven om, door de samenkomst van Romeinsche en Gewone beginselen, zulk eeuw algemeen bruikbaar recht in het leven te roepen. Met dat doel werden m.a.w. reeds in de 13de eeuw het bekende Conseil van Pieter de Fontaine en de Etablissements de St. Louis opgesteld. Maar vooral in de 17de en 18de eeuw wedijverden regering en rechtsgeleerden om de eenheid van den Staat op de eenvormigheid van recht en wet te grondvesten. De beroemde kanselier de Vergennes was daarvoor meer dan iemand anders. Eenheid van wetgeving voor geheel Frankrijk, ziedaar het ideaal, dat hij nimmer uit het oog verloor. Maar hij kende den rechtsstoestand van zijn land te goed, om de verwezenlijking van dat ideaal reeds in zijn tijd voor mogelijk te houden. Daartoe zou niet minder dan een omwenteling vereischt worden. Het onderscheid van zeden en gewoonten tussen het Noorden en Zuiden des rijk was toen nog te groot om eenheid van wetgeving te gedoogen. D'Aguessseau vermocht niet meer dan die gewenste eenheid voor te bereiden. Hij bepaalde zich tot het vaststellen van eenige weinige verordeningen, die, althans wat den uitwendigen vorm van sommige rechts- handelingen betrof, het verschil tusschen Noord en Zuid moesten opheffen. Op die wijze ontstonden de beroemde Ordonnantien over schenkingen, testaments en erfstellingen over de hand, waarop ik zoo straks gewezen heb. Maar het doel, dat de wetgever nog niet bereiken kon, werd toch reeds voor de omwenteling door de wetenschap bereikt. De rechtgeleerden van de 17e en 18e eeuw verwezenlijkten in hunnen geschriften het denkbeeld van een algemene wet. De strijd om de voorrang, zoolang tusschen Romeinsch recht en gewoonten gevoerd, schijnt sedert hun tijd geëindigd. Uit Romeinsche en Gewoonte bestanddeelen een algemeen bruikbaar recht te vormen wordt het doel waarvoor voortaan de rechtgeleerdheid streeft. De beginselen van het gewoonte-recht moeten daarbij wel onderdoen voor de Romeinsche, zoo zelfs dat zij naauwelijks meer te erkennen zijn: instituten van bruikbaar Gewoonte afkomst worden wel op onnatuurlijke wijze uit het Romeinsche recht verklaard, maar toch verliest de Coutume haar invloed niet geheel. Wij zien dit vooral duidelijk in de Traites van POTHIER, de beroemde vertegenwoordiger der richting die ik u schets. Ook daarvan is de hoofdinhoud Romeinsch, maar het is toch geen zuiver Romeinsch recht: het is een zoogenaamd usus modernus, of Romeinsch recht gewijzigd door de Coutumes en de praktijk. Het edel metaal der Romeinsche rechtgeleerdheid is met het gewoonte-recht ineengesmolten en is voor geheel het land gangbare munte geworden. Den invloed, dien pothisch op de Franse wetgeving gehad heeft, is bijzonder merkwaardig en wordt door iedere belangstellene in het recht opgemerkt. 35 Digitized by Google 974 J. A. FKUIN koef ik niet te achten. De Code Napoleon - Geert veel liefde - in een vierde gedeelte van zijn geest gedacht. Voorbij bij de bewerking, Tan liet Bomennade legt zijn deze de bron gewondd, waaruit de gewetenspercipie gepoten zijn. Behoefte bet dan nog betoogd te worden, dat wie gerust loopt te dolen, wanneer wij, op het voetspoor der nieuwere Fijnsdie legten, zelden die bepalingen Tan den Code, die Tan Bomennach regt loegen te volgen? Het is mij onbegrijpelijk, hoe ook een man als Baton, toekomst dat gezag in zijn konnen zijn. Hij prijst de Fijnsdie uitgerid, Tan den God, om daad zijn Wetboek op legt Terstandige wijze niet het Bomennade aanklagen en ophelderen. Zelfs wanneer zij daarbij dwalingen begaan, geeft hij die Tegenwerker aan opmerkingsrijk dan aan onoordeelkundig gebracht Tan het Bomensche recht te moeten toegeven. Ik kan mij geen verwonderen over die kwestie, Terregen. Als kenden de Fijnsche uitgegijfd het Bomensche recht even goed af als bij ons, dan nog zouden wijzelf moeten vaststellen, hoe dikwijls zij uit de Bomensche begrippen Terklaren willen, wat niet is die begrippen vreemd. Veel eerder stem ik in met de uitspraak Tan den serepzinnigen rechtsgeleerde, wiens dood door deze Hoogeschool, waar zijn leven was, door allen, wien de wetenschap lief is, oprecht wordt herdacht: hij moet niet het oog Terijzen, dat, zoo de rechtswetenschap hoofdzakelijk van Bomenschen oorsprong is, de begrippen en principes zelf met aandacht niet hunne Germaanse afkomst Terklaren kunnen worden. Op deze wijze, M. HJ moet, naar mijn oordeel, de Code bestudeerd en Terklaard worden niet alleen door de Fijnsche rechtsgeleerden, maar ook door ons, wanneer wij ons den Wetboek, Tofferzoo het Tan Fijnsche oorsprong is, juist Terstaan. Het is niet vreemd dat wij de taal van den Code weten, wij moeten erkennen, en wij kunnen het aanzien dan, wanneer wij vrij zijn in de oorzaak van zijn bestaan, in de bronnen. System, I, Tomde, S. XXVII. Mr. J. VAN HALL, Handboek tot de beoefening van het burgerlijk recht in Nederland, 1846, blz. VII. Digitale versie geëdigeerd door Google. REDEVOERING. Wenken, waaruit een Toepassingsveld, overgenomen na bestudering. Natuurlijk mag ons niet bovenhalig onderstellen, dat de Nederlandse wetgever aan de bepalingen, die hij aan de Goddelijkheid heeft ontleend, juist denzelfden zin heeft willen hechten, die zij daar, blijkens haar oorsprong en geschiedenis, beleten. De bedoeling van de wetgever moet op steeds terugvallen, naar de Toelichtingen en naar de beraadslagingen worden opgeëist. Zo hebben wij dan na te vreezen, dat een wetenschappelijke beoefening van het Franse recht, in zijn ontwikkeling en onderwijzing, tot een anti-nationale opvatting van onze wetgeving zou kunnen leiden. Ook hier mag onvoldoende kennis ons op een dwaalspoor brengen, voldoende en grondige kennis zal ons daarvoor behoeven. Hoe beter wij het Franse recht, zóò al het in de Code geschreven staat, hebben geleerd te verstaan, des te juister zullen wij het onderscheid tussen dat recht en het onze leeren opmerken. Indien wij, zóò als behoort, de beoefening der vreemde wetgeving met een grondige studie van ons eigen recht verbinden, zullen wij ons niet alleen tot verklaring, maar ook tot beoordeling van ons Wetboek, en wij zullen ons steunen op de stuit om aan een burgerlijk ongekeerd wetgeving van vreemde bestuurs- en administratieve herkomsten mee te werken. Maar ik voel dat ik een Vergadering als deze niet met algemene aanbevelingen en onbepaalde redeneringen mag openen. Meer dan dit, wat ik tot hoo der studie, waarvoor ik betoog, kan aanvoeren zullen ik een paar voorbeelden noemen. Leden, het is mij gelukt om u over te tuigen, dat sommige gewichtige bepalingen van ons Burgerlijk Wetboek niet redelijk te verklaren zijn, zooals het licht, dat de geschiedenis en de wetenschap van het Fransche recht ons over verspreidt, dan hoop ik aan jullie voor te hebben gehad. Wel, een dergelijk betoog heeft geen algemene voordeel, doch Gij zijt ook niet gekomen om aan redeaart te hooren, maar staan om van een leeraar der rechtswetenschap de methode te horen, die hij zichzelf oordeelwijs denkt te volgen. Velen mij daarom, dat ik u de waarde der door mij aanbevolde methode in een paar voorbeelden aanton. . Ik zou die voorbeelden bij elk van de titel van ons Burgerlijk Wetboek kunnen ontleenen — ik bepaal mij tot een enkel model, dat van schenkingen. Gij herinnert U de bepalingen die ons watgever van de schenking geeft. Hij noemt haar een overeenkomst, waarbij de schenker om niet en onherroepelijk enige goed afstaat ten behoeve van de beschikte, die het aanneemt. Het heeft bevreemd gewekt, dat de schenking naar ons recht een overeenkomst is. Men heeft gevraagd, of haar begrip daardoor niet enger is geworden dan het uit den aard der zaak zover behoeven te zijn, of bijvoorbeeld wanneer ik iedere schuld betaal met het doel om hem door die betaling te verrijken, die handeling, die geen overeenkomst is volgens ons, geen aanbod van mijne zijde, noch aanneming van zijn kant onderscheiden, toch, naar algemeen recht, niet als schenking beschouwd moet worden. Wij kunnen die vraag, waarover op het gebied van het Romeinsche recht zo veel verschil van gevoelen bestaat, tenuitgelegd hier niet beslissen. Maar ook wanneer wij haar ontkennend beantwoorden, wanneer wij aannemen, dat er zonder overeenkomstende wil van schenker en begiftigde aan geen schenking te denken valt, schijnt toch het stelsel van onze wet niet wel van onvolledigheid vrij te pleiten. De schenking wordt dan wel terecht een overeenkomst genoemd, maar zij behoeft daarom nog niet altijd het uitsluitend karakter te hebben, dat onze wetgever haar toekent. Immers zij wordt door hem alleen als een obligatorische overeenkomst beschouwd, en zij is even dikwijls, zoo niet meer, een zakelijke overeenkomst. Ik heb dit niet in het breede te betonen. De Romeinsche rechtgeleerden hebben het begrip van de schenking te duidelijk ontwikkeld, dat iemand er aan zou kunnen twijfelen. Zij hebben ons geleerd, dat de schenking, uit den aard der zaak, niet aan een enkel een uitwendig vorm kan gebonden zijn. Schenking is de afstand van een tot het vermogen behorend goed of recht, met het doel om hem, aan wien die afstand geschiedt, daardoor te bevoordeelen. En daar nu een zodanige afstand op de meest verschillende wijzen kan plaats hebben, spreekt het vanzelf, dat ook de schenking zich nu eens onder deze, dan weer onder genen vorm moet voordoen. Zij is niet ten onrechte een ware Proteus genoemd, die allerlei gedaanten aanneemt. Want Oorzichtig, ad art. Door BOLtius, Het Nederlands Falullenrecht, bk. 168. Digitized by Google REDEVOERING. In de schenkingsakte, die de schenker de zaak, die hij geven wil, niet direct aan de begiftigde overdraagt, maar zich alleen tot de overdracht daarvan verbindt, heeft de schenking natuurlijk het karakter dat onze wetgever haar toekent. Zij is dan een oblisatie-achtige overeenkomst: zij geeft de begiftigde een rechtsvordering, waarmee hij de schenker tot nakoming van de verplichtenis dwingen kan. Wordt daarentegen het eigendom van het geschonken object terstond aan de begiftigde overgedragen, dan is de schenking een zakelijke overeenkomst. Er kan dan uit haar geen verplichtenis ontstaan, want met de eigendomsoverdracht is de hele handeling voltooid, maar die overdracht is ook niet het gevolg van een voorafgaande verplichtenis: die overdracht is de schenking zelf. 