title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: 254 B. D. H. TELLB6BN niet kminen losmaken, en baari altbioB ten deele, ook Qog in ons rogt gBVolgd» Hoe zeer eene laiver juridische redeneiing uit het regt van eigendom onvoldoende is, blijkt vooral bij de beschouwing van hetgeen de uitleggera vmi het Romeinsche regt betiteld hebben met den naam van ^c^atie. Indien iemand zonder mijHen wil van een aan mij toebehoorend stuk hout eene tafd maakt, dan zoude uit het begrip van eigendom moeten vc^n, dat de eigenaar van bet hout ook regt op de tafel behield. Is het tooh met dat begrip overeen te brengen, dat ik tegen mijn' wil den dgendodl eener zaak kan verliezenP Hoe oneigenaardig uit een juridiek oogpunt difc mo^ beschouwd worden , springt in het oog , wanneer men de genealogie en het wezen van het begrip van de speci^catie nagaat. Toen die kweatie het eerst zich opdeed, waren de juriBten van de oude Bchool, de Sabiniani, van meening , dat door eens anders daad op mijn regt geene inbreuk konde gemaakt worden. De zaak bieef aan den eigenaar. De JuriBten van de nieuwere rigting , de Prooulejani , daarentegen , waren van oordeel , dat de zaak hem toekwam^ die haar een anderen vortn had gegeven. Maar op welken grondP Zij beweerden, dat hetgeen nu gemaakt waa, vroc^ niet bestond» en dat het dus als eene ree nulliue aan den maker toekwam. De leer der Stoicijnen kwam hun daarbij te hulp, volgena welke het de vorm en niet de stof was, die de zei£standigheid aan eene zaak gaf. Dua niet omdat de maker daaraan zijnen arbeid had ten koste gel^^, omdat luj aan de zaak de bruikbaarheid had gegeven, welke zij nu bezat, werd ai; hem toegekend; maar omdat de zaak aan niemand toebehoorde en de m»- ker aoh ze dus mogt toeeigenen. Het denkbeekl van occupatie waa, hoe- wel zij het woord niet uitspraken , hunne mtio deaidendu TuBsclien die bode meeningen in Btond later eene derde of media aentenUa^ door jimh tiNiANUs omhekd , volgens welke , indien de nieuwe zaak tot hare oude ge* daante konde worden ternggd>ragt , aij Terbleef aaii den eigenaar der etof» terwtji het ooagekeerde plaata vond , wanneer dit niet meer nvigelijk waa. Wanneer Cajua het metaid van Titio» in een ttaadbeeld faad hefscbiqpea, bleef Titius etgeoaar, omdat bet standbeeld wwler konde wordte geamdteni was er echter wijn uit de druiven gemaakt, dan verloor Titius zijn eigen- dom en Cajus mogt den wijn opdrinken. In het hedendaagaohe n^ is «REOEVOERING. 255 ^ media senteniia verworpen en de leer der Frocalejaiu ooLhelsd. En het gtaiidbeeld soowel ak de wijn komen aan dengeneD, die de eaak gemaakt h&dii tot wat zij nu is. Maar ik mag : ia die beslisaing gevallen op jori- dieke gronden, is het omdat de maker zich eene zaak, die aan niemand toebehoorde , heeft toegeeigend , even als men zich meester maakt van een vogel in de lucht of een visch in het water? Neen, Mijne Heeren, zoo- wel de oude juristen als die van den nieuwaren tijd werden, bewust of onbewust, door eene economische reden gedreven. Zij kwamen tot dit resultaat contra ratumem iuris ob utUHatem en zij wenschten het te gieten in een juridieken vorm. Want het gold ook van de groote jureconsulten dier dagen, wat thans nog van de Engekchen gezegd wordt: irSi le l^ste Anglais se voit reduit a modifier les (loix) en quelque point» pour les adapter aux changements , que le temps fait subir aux sodetes , il recourt aux plus incroyabies subtilites, afin de se persuader, qu'en ajoutant quel- qoe chose a Toeuvre de ses peres, il ne fait que developper leur pensee et completer leurs travaux" '). En zoo was het ook hier. Waar men meende of zeide voort te bouwen op het bestaande regt, week men daarvan af. Men deed dit om redenen, in het maatschappelijk verkeer en in eene on- bewuste opvatting van den waren grond van den eigendom gelegen. Wan- neer iemand een tak van nijverheid uitoefent, en hij komt ter goeder trouw in 't bezit van grondstoffen en verwerkt die » en geeft daaraan een anderen vorm en eenen hoogeren en anderen graad van bruikbaarheid ^ dan is er niemand , die er meer aanspraak op heeft dan hij , omdat de bruikbaarheid , die nu de zaak heeft, haar door hem is gegeven. Hij moet daarvan niet kunneo ontzet worden, om eene omstandigheid buiten zijne scbuld^ en de eigenaar der stof moet met de waarde der stof tevreden zijn. Waar zoude het daarenboven met de nijverheid henen, wanneer den fabrikant het ge- vaar boven het hoofd hing^ dat de stoffen, door hem verwerkt, hem door een derde zouden kunnen worden ontnomen, omdat missohien degeen, die ae aan den &brikaBt had verkocht, niet op erae wettige wijze in liaar be<- snt was gekomen ? Maar is die zienswijae overeen te brengen met het ') TooqaeTille, ]a D^mocratie en Am&iqne. III ch. 1 p. 17. S56 B. D. H. TELLEGEN strenge regt, volgens hetwelk de eigenaar zijne zaak van elken houder kan teragvorderen ? Ik betwijfei het , al schijnt dan ook nog een der eerste Doitsche juristen van den tegenwoordigen tijd zich met den aangevoerden juridiekeii grond te vereenigen, en al keurt hij het af, dat men de ratio dier bepalingen zoekt in de zucht, om de nijverheid te begunstigen ^). Zoo was dan reeds bij de Romeinen het leerstuk der specificatie een bewijs, hoe men ter beoordeeling van de middelen van eigendomsverkrij- ging niet volstaan kon met zich op een streng juridiek standpunt te be- wegen, maar bewust of onbewust de eischen van het maatschappelijk ver- keer in aanmerking nam en moest nemen. En is men in het nieuwe regt bij die afwijking staan geblevenP Is het ook nu nog waar, dat alleen vervormififf den eigendom eener vreemde zaak doet verkrijgen en daardoor aan den vorigen eigenaar ontneemt ? Aan ieder regtsgeleerde moet bij deze vraag voor den geest komen de thans in het Fransch» en Nederlandsche regt geldeinde regel : en fait de meuhlea possession vaut titre. Met andere woorden: dat, wanneer gij ten gevolge van koop of welken anderen titel van eigendomsverkrijging ^ eigenaar van een stuk roerend goed zijt gewor- den^ en een ander later daarvan het bezit erlangt, gij die zaak van dezen niet kant terugvorderen , dan alleen in het geval, wanneer zij u ontstolen of door u verloren is. En vindt gij die zaak , ook al is zij door diefstal uit uwe handen geraakt, bij een derde, die haar op eene jaarmarkt of van een koopman gekocht heeft, dan moet gij, om uwe zaak terug te beko- men^ den koopprijs betalen door den kooper er voor besteed! Tot het regt van eigendom nu behoort de bevoegdheid, om de zaak van elken houder op te vorderen ; onze wetgever schrijft het met zoo vele woorden in zijn wetboek (art. 629 B. W.) , en slechts in zeer enkele gevalleu heeffc desniettemin bij roerende goederen, in onze maatschappij van zoo groote waarde^ die terugvordering plaats. Zoude het te oneerbiedig zijn te gis- sen^ dat onze wetgever^ geheel levende in zijne Romeinsche regtsbegrip- pen over eigendom , toen hij die bevoegdheid tot terugvordering in 7 aJye* meen toekende, er niet aan dacht, dat de regel: enfait de meublee poS' session vaut tifre, daarin eene groote bres schoot? En wat mag de reden *) Pachia, Instit II p. 660. REDEVOERING. 257 zijn van die beperking van het eigendomsregt op roerende zaken? Men zal mij antwoorden : » wij hebben haar overgenomen uit den C!ode Civil , deze uit de Coutumes ^ de Co&tumes uit het Germaansche regt ; die regel is echt nationaal; hij gold reeds in overoude tijden bij onze voorouders/' Met dit antwoord geeft men misschien wei den historischen oorsprong aan de hand, maar daarmede wordt het beginsel niet geregtvaardigd , temij men zoude willen aannemen ^ dat de Nederlandsche wetgever uit zijnen aard moest nabaauwen^ wat de Code Civii verordend, en ook de Code weder geregtvaardigd was met over te nemen, wat de Cofltumes geleerd hadden. De Franschen zouden nog eene verschoonende reden voor die navolging gehad hebben, want die regel van Germaansch regt was althans in de ianden de droit coutumier in zwang gebleven. Maar dit was bij ons niet het geval. Het Romeinsche regt had ook in dit opzigt het Ger- maansche regt bijna overal verdrongen. Eerst lojdewijk napoleon bragt ons dien regel in zijn wetboek (art. 1906). Dat men dien nu bij de Ne- derlandsche wetgeving bestendigde , en niet volgde het ontwerp van B. W. van 1820^ waarin het tegenovergestelde was voorgesteld, daarvoor moet wel eene andere reden geweest zijn , dan de terugkeer tot het Germaansche regt. Immers , Mijne Heeren , de toestand der Germaansche nog een voudige maatschappij was geheel anders, dan de hedendaagsche met al hare inge- wikkeldheid. De voorname rijkdom dier dagen zat in de onroerende of vaste goederen — waaronder, naar ik meen, ook nog wel het vee begre- pen was; de tilbare of roerende waren van geringe beteekenis. Tegen* woordig echter zit de voorname rijkdom der volkeren in roerende goederen ten gevolge van de vlugt^ die de nijverheid in haren geheelen omvang genomen heeft , ten gevolge van de vele behoeften der menschen , die vroe- ger niet bestonden , en thans hare vervulling eischen. Oppervlakkig zoude men dus meenen, dat de eigendomsactie in die dagen met minder na- deel konde gemist worden^ toen de waarde der roerende goederen luttel was; met minder nadeel dan thans, nu zij een groot, zoo al niet het grootste gedeelte van den nationalen rijkdom uitmaken. En tooh is dit niet geschied. En toch , zooals voet ^) dit noemt , heeft men op dit punt <) Ad. tit Dig. de Bei Yindio. n. 18. ss S58 B. D. H. TSLLE6EN het huwelijk met het Romeinsche regt door echtscheiding ontbondeD. Eq waarom, Mijae Heereii« waarom aDders, dan om redenen ran algemeeii nut? Die eene roerende zaak koopt, kan het dier saak niet aansien, of de verkooper eigenaar daarvan is. Hij soude moeten opaporen, op welke wijze die verkooper in het bezit dier zaak is gekomen, en hij zoude dit in de meeste gevallen niet of niet dan met veel moeite kunnen doen. De omloop der roerende goederen zoude even kngzaam en langzamer moeteo worden , dan die der vaate goederen. En hoe nadeelig dit voor de volks- welvaart zoude moeten zijn, springt ieder in het oog. Onze hedendaagsche maatachappij is geheel en al op de verdeeling van den arbeid taaschen menach en mensch, tusschen volk en volk gegrondvest: bijna geen arbeid, waarvan niet de ruiling een gevolg is; ja bijna geen arbeid, waaraah geene ruiling voorafgaat. Naarmate die ruilingen sneller en aekerder plaats vinden, in die mate zal ook de voortbrenger zich epoediger knn- nen ontdoen van 2»jne producten en de opbrengst daarvan tot nieuwe productie gebruiken , in- die mate zal ook de kooper de voortbrengaekn voor zijne nijverheid spoediger en beter kunnen aanwenden. Moest nn aan elke ruiling een onderzoek .naar de regtmatigheid van het beiit voorafgaan, de handel zoude verlammeUi en de invloed daarvan op de nijverheid doodend aijn. Stelt u voor, dat een graanhandelaar van ean agent te Rtga of Odessa koren heeft gekocht, dat hij het oognossement van de lading heeft ontvangen , daardoor regtens in het bezit dier granen is gekomen, en hij den agent den koopprijs heeft betaald. Waar zoude het henen , wanneei* de vroegere eigenaar dier granen , de eene of andere Russische grondeigenaar , later zoude kunnen opkomen en zeggen : ik vorder mijn eigendom terug , want] de agent had niet de bevoegdheid die goede- ren, of althans niet tegen dien prijs, te verkoopen. Zoo is dan het eigenAMDsr^ op roerende goedefien door de eischen van het maatsdiappelijk verkeer beperkt en geregeid. Is het onbescheiden van my, met u nog een blik te werpen op de onroerende goederen en ook die uit datielfde oogpunt te bescfaouwen? Komt dan ons niet reeds dadelijk het legt van veijaiii^ voor den geestP AI is men ook op de wettigste wijze eigenaar geworden van een erf ^ wanfieer eea ander daarvan het be« aet heeft, en het onder zekere voorwaarden gedorende een bepaald tijds- verloop behoudt, dan wordt de eigendom verloren en vervalt aan den be« ^) Seerecht I p. 310* *) Contrafc de Gommitdoiiy n p* 671. 83* 260 B. D. H. TELLE6EN zitter. Geene uitvinding is dit van latere tijden» maar» zoo als men weet, zoo wel wat roerende als onroerende goederen betreft, eigen aan het Ro- meinsche regt. De juridieke grond, waarop db oboot ^) en anderen de verjaring hebben zoeken te verdedigen, bestond daarin, dat, wanneer iemand zoo lang stil zat, hij gerekend moest worden zijn goed te hebben afgestaan. Maar hoe kan stilzwijgen alleen^ soms van iemand, die van de zaak onbewust is , gelijk staan met afstand , met vervreemding , waartoe eene wilsverklaring vereischt wordt? Die redenering moge nog eenige waarde hebben, waar eens de verjaring bestaat en geldt; dan kan men misschien zeggen : /^rgij weet , dat door zulk een tijdsverloop uw eigendom verloren gaat; indien gij dus uw goed laat verjaren, moet dit beschouwd worden als een vervreemding." In dien geest wordt dit argument dan ook door uLPiANus gebruikt ^). Maar eene gevolgtrekking , uit de eens be- staande verjaring afgeleid, kan geenszins dienen, om de verjaring zelve, haar beginsel, te regtvaardigen. Wij vinden die regtvaardiging evenmin i^ de redenering van de groot, wanneer hij zegt» hoe degeen, die eens anders goed bezit, in een staat van zonde verkeert, en dat men wel mag aannemen, dat de ware eigenaar het aan dezen heeft willen afstaan, daar men van goede menschen niet vooronderstellen mag, dat zij hunnen naaste voortdurend in een toestand van zonde willen zien verkeeren. Daar moet^ volgens DE OBOOT, de ware eigenaar gerekend worden het goed aan den onregtmatigen bezitter te hebben willen overlaten, ten einde dezen uit de zonde te verlossen. Indien men dergelijke gronden in den tegenwoordigen tijd onder de oogen krijgt, dan staat men verbaasd, hoe een man als de oboot zulke zwakke en gezochte redenen konde aanvoeren , en kunnen wij er alleen dit nut uit trekken , te leeren nederig te zijn , wanneer wij zien , dat zelfs uit- stekende denkers zoo zeer kunnen falen. Maar hoe kwamen dan de Ro- meinen tot deze inbreuk op het regt^ tot deze #onregtvaardigheidP" *) Door de overtuiging , dat het algemeen welzijn de verjaring eischte. Wat ^) Ju8 Belli ac Facis 11 c 4 { 8. •) Fr. 28 Dig. de Verb. Signif. *) Gibbon Dl. Y. ch. 44 p. 888. ^oonscientious injostioe.'' *) Fr. 1 Dig. de luacap. REDEV0ERIN6. . 261 cicBRO reeds zegt , lezen wij breeder bij gajus , ^) dat bono publico , tot nut van 't algemeen , de verjaring is ingevoerd , ten einde er geen lange en voortdurende onzekerheid zoade kunnen bestaan over de vraag, wie eigenaar was, of, zoo als de groot^) het zegt: /rom ieder op 'tzijne te doen letten: de eigendommen te stellen in verzekerdheid en alle geschillen af te snijden." En ook in den tegenwoordigen tijd — en nog meer dan onder de Romeinen — moet daardoor de veijaring worden geregtvaardigd. Zekerheid van eigendom is noodzakelijk voor de algemeene welvaart. Niet alleen omdat de zekerheid den bezitter kracht en lust geeft den grond ten meerderen nutte voor zich en de zijnen , en dus ook voor de geheele maat- schappij , aan te wenden , maar ook en bovenal in het belang van het cre- diet. Dit laatste klemt in onze maatschappij met dubbele kracht. Er zijn velen , zeer velen , die in het bezit van kapitaal zijn , maar dit niet of niet voordeelig weten aan te wenden. Er zijn er daarentegen weder anderen, die behoefte hebben aan kapitaal^ ten einde het in hunne handels-, fabrieks- of landbouwnijverheid tot bevordering der voortbrenging te doen strekken, en gaame aan den eigenaar van het kapitaal eene vergoeding voor het gebruik daarvan willen betalen. Wat men gewoonlijk geld leenen tegen interest noemt, is eene der meest dagelijksche handelingen van het maat- flchappelijk leven, en die handeling brengt de kapitalen uit onvruchtbare handen in die van hen, welke ze vruchtdragend weten aan te wenden. Wie nu zekerheid kan geven voor kapitaal en interest, bekomt natuurlijk dat kapitaal op ligtere voorwaarden. En welke zekerheid is beter^ dan die bestaat in verpanding van het vaste goed, dat de geldleener in eigen- dom heeft, en waarop hij misschien dat kapitaal wil ten koste leggen? Zal de geldschieter echter gerust zijn geld kunnen leenen , dan moet hij zekerheid hebben, dat het verpande goed werkelijk de eigendom van den schuldenaar is. Om hiertoe mede te werken , dient ook de verjaring. Het is hier niet alleen de vraag, of het hard is, dat iemand, die zoo vele jaren zich als eigenaar heeft beschouwd, en als zoodanig heeft geleefd en gewerkt, uit zijn bezit zoude worden ontzet» wanneer de verjafing niet daar was» om hem te beschermen; maar ook of niet het algemeen er groot >) Inleiding, n, dl. 7. 262 B. D. H. TELLE6EN belang bij heeft^ dat er over dea eigendom de minst mogelijke cmzekerimd heenche. Eq daarbij heefk het algemeen groot belang. Het is een feit, door de economie in 't licht gesteld , dat de interest , gege?en voor het gebmik van een kapitaal, ten deele dient als belooning voor den kapitalist,. omdat hij sijn eigendom niet zelf verteert, maar hem aan een ander ter vo(Mrtbrenging afstaat; en ten deele moet beBchonwd worden als premie van versekering vocmt het gevaar, dat de geld8chieterkx>pt,hetgeleendenietterag te 2adlen bekomen. Waarom is de rente zoo hoog in die landen , waar geene regtseekerheid of zekerheid van den eigendom bestaat? Omdat het gevaar voor den geldschieter daar zoo veel grooter, en de interest hooger is, naar mate de kansen van verlies voor hem meerdere zijn* Denkt aan de verbazeod hooge interessen, soms tot 50 pCt. in 'tjaar, bij de OoBt^rsche volken. De onzekerheid van den eigendom drukt dns niet alleen op de invidnfide bezitters , maar belemmert het crediet in *t algemeen. Waar de intereit ten gevolge van onzekerheid hoog is en moet zijn) zal de nijverheid min- der bkeijen^ ja moeten kwijnen. Met het oog op dit alles eonde ik de vraag willen doen, of onwe wet- gever verstandig heeft gehandeld^ nu eens het beginsel van vnjaring was aangenomen, de lange termijnen nit het Jnstinianeische regt bij ons ovor te bredgen , ja ze n<^ in ^n geval te verlengen ? Dat jrnnsujWB geen vrede had met den korten termijn van twee jaren voor de verjaring der vaste goederen , volgens de wet der XII tafelen , was niet vreemd. , W«t toch in de tijden der repubUek, met een nog beperkt grcmdgebied, vol- doende konde zijn , was niet meer geschikt voor het onmetelijke Bome»- sche rijk. Maar omgekeerd ook^ welk een onderscheid tnsschen /usniviAirus' tijd en den onzenl Toen in veigelijking met thans, beperkte middelea van gemeenschap, zoowel om van de eene plaats te komen naar de vndim, ak om bekend te worden met hetgeen elders voorviel. Na een t^, waarin alles bekend wordt zoodra het gebeurd is; waarin men elk ooges- blik op de hoogte kan zijn van hetgeen met iemand» eigendom roor^t» al is men ook honderde nren van zijne wocmplaats verw^derd. Ik viaag met vertrouwen : moest de behoefte aan zekerfaeid van den rigendom er niet toe geleid hebbenj om in onzen tijd kortere termijnen van verjaring aan te nemen^ dan door justinianus waren verordend voor zijne onderdaaett? REDEYOERING. 263 Voegt hierbij nog de omstandigheid , dat men met eens in de 20 of 30 jaren een exploit van sommatie te laten nitbrengen, iemands bezit tot in eeuwigheid in het onzekere kan laten. Want hierdoor wordt, volgens ons regt, de verjaring gestnit en begint haar termijn op nieuw te loopen. Yolgens het Fransche regt werd tot staiting der verjaring nog eene dag* vaarding^ d. i. e^n regtsgeding of eene daarmede in kracht overeenstem- mende handeling vereischt. Eene wijziging in de elfde ure in onze wet gebragt, en waarvoor geene reden is aangevoerd en ook geene kan worden aangevoerd ^ tenzij , dat die bepaling sluit in het stelsei , dat verjaring eene yemeemding is, en dat zij in het canonieke regt was opgenomen. Had men meer op den economischen grond der verjaring , dan op het canonieke legt gelet, mij dunkt» men had die bepaling niet in de wet gebragt^ en zich bij het te dien opzigte in het Fransche regt bepaalde gehouden. Waartoe die lange duur der verjaring leidt^ leert de aan ons allen bekende geschiedenis van de kwestie ov6r de aanwassen aan de wadden. Art. 588 G. N.^ in verband met een keizerlijk decreet van 1811, deed de vraag ontstaan , of die aanwassen aan de bezitters der landen , dan wel aan het Domein toebehoorenP Men wacht tot in 'tlaatst van 1838^ dus bijna 30 jaren^ voordat het Domein de zaak brengt voor den regter. Dit geding loopt ongelukkig voor den eischer af. Hangende hetzelve ontvangen al de landgebruikers , die in hetzelfde geval verkeeren , drie dagen voor de dertig jaren verloopen zijn , eene sommatie van het Domein. Sedert slaapt die eaak weder^ totdat, in 't laatst van 1855, naar ik meen, al die landge- bruikers voor den regter worden geroepen; tegen een hunner wordt het geding voortgezet, en na eenige jaren te hebben geduurd, eveneens ten nadeele van het Domein beslist. En wie weet, wanneer die kwestie als beeindigd zal kunnen worden beschouwd? Noemt gij dit zekerheid aan den eigendom verschaffen, wanneer de termijn van veijaring zoo lang wordt gesteld , dat dergelijke zaken als die domeinprooessen mogelijk zijn P Wan- neer eene geheele khisse van ingezetenen gedurende zoo vele jaren in 't on- zekere kan word» gelaten, of hetgeen zij bezit het hare isP Wanneer dientengevolge de vericoopswaarde dier gronden gedrukt, en de geldschie- ters vreesachtig wordenP Onze bepalingen over de verjaring eischen dus — met het oog op haar 264 B. D. H. TELLEGEN doel, zekerheid van eigendom te verschaflfen, — verbetering. Tenzij men, wat, volgens sommigen, misschien nog beter ware, en hier te lande t» kiem bestaat, maar niet tot wasdom is gekomen; tenzij men hier, in na- volging van het oude en nieuwe Duitsche regt, zoude willen invoeren de openbaarheid des eigendoms; dat is, dat openbare registers niet in naam, maar in der daad aanwezen, wie als eigenaar van Qen onroerend goed is te beschouwen. Zoo als thans de zaak is geregeld, weet ieder man van izaken, en hebben vele ingezetenen tot hunne schade geleerd, dat in het bekend zijn als eigenaar in de openbare registers geen waarborg gelegen is, dat iemand werkelijk eigenaar is. Het gaat er mede als met de onbe- eedigde verklaring van een kind in eene strafzaak; zij kan niet als bewijs dienen, maar kan ons alieen op het spoor brengen van andere middelen van bewijs. Ik heb u alzoo^ Mijne Heeren, rondgeieid door het regt van eigendom^ en dit regt van zijne economische zijde beschouwd. Ik heb gemeend, daarmede beter mijn doel te bereiken , namelijk u de overtuiging te geven , dat er tusschen de regtswetenschap en de volkshuishoudkunde een naauw verband bestaat^ dan wanneer ik u dat verband in algemeene trekken had trachten te schetsen. Ubi rerum testimonia adsunt^ non opus est verbis. Bn de door mij bijgebragte voorbeelden getuigen, naar mijne bescheidene meening, van dat verband. Zij bewijzen, dat het regt van eigendom niet alleen moet geregeld worden, maar ook geregeld en gewijzigd is, naar het- geen de algemeene welvaart eischt. En wat nu van den eigendom waar is, zal ook wel waar moeten zijn van de andere gedeelten des regts, voor zoo ver zij tot de stoffelijke goederen in betrekking staan. Ook daar zal moeten gelden, wat boscher zegt: de regtswetenschap leert Aoe het is; maar toaarom het zoo ia, zal in ontelbare gevallen alleen door de volks- huishoudkunde kunnen worden beantwoord. Ik meen dan voldaan te hebben aan hetgeen ik mij had voorgesteld. Of heb ik mijn doel niet bereikt, en moet ik misschien nog eene tegen- werping uit den weg ruimen? Want hoezeer bij deze gelegenheid alleeh het woord hebbende, zoo wensch ik toch de bezwareuy die men mogt opperen, niet met stilzwijgen voorbij te gaan. Ik hoor zeggen: //Hetgeen gij hebt betoogd^ is niet nieuw. Bij de Romeinen zoowel als bij andere volken heeft men zich bij de ontwikkeling des regts steeds laten leiden door hetgeen men in 't belang der algemeene welvaart meende te zijn. Wij erkennen het met u, het regt van eigendom is niet gehandhaaafd in dien zin, dat men door middel van een juridiek betoog er alles uit heeftt ont- wikkeld, wat in zijn beginsel verscholen lag. Maar wat gij met den nieu- wen naam van Economische reden noemt, dat kenden de Romeinen ook, maar zij noemden het met een anderen naam: de utUitas. tf Utilitaiia causa eontra rationem iuris introductum est. Door ontelbare voorbeelden /' zegt reeds juliamuSi ^) is^kan men aantoonen, dat veel in het regt L. 51, ) 8, Dig. ad. leg. ks{vSL U S.66 B. D. H. TELLECxEN tot nat van 't algemeen tegen de ratio dispiitandi is Qpge^Qmen." Qij wilt^ en wij vergeven het u, de eer geven aan de wetenscbapi door u beoefend, de wetenschap, welke als zoodanig de kii^derscboenen nog niet heeft uitgetrokken , want zij is nog geen bonderd jaren oud. In 1776 kwam tocb eerst Adam Smith'» Wealth of natiane iu bet licbt." 't Is zoo , Mijne Heeren. Ook voor dat de volksbuisboudkunde als we- tenscbap in het leven was getreden, ja, ten allen tijde^ hebben de men^ scben zicb , bewust of onbewust , laten leiden door betgeen zij voor de al^ gemeene welvaart nuttig en noodzakelijk acbtten^ en beefb zicb dit streven ook afgespiegeld in de regtsovertuiging der volkeren. Ook lang voor Adani Smitb zijn er velen geweest, die over de voortbrengiog en verdeeling des rijkdoms hebben nagedacht en hunne denkbeelden daarover bebben mede- gedeeld. Niet altijd hebben de bestuurders en regtsleeraars der volken ge- ifaald, wanneer zij^ met bet oog op de maatschappelijke welvaart^ dit ver- prdenden, dat vaststelden; niet altijd zijn de onderzoekingen daartoe be- trekkelijk ijdel en vruchteloos geweest. Want wat van elke tot den mensch betrekkelijke wetenschap waar is^ geldt ook hier. REDEVOERING. m men m vorige tijdeA praktisch even veel op had met stoffelijke goedereh a!s thatfff, zbo was dit iAeoretisck niet het geval. Rijkdom veerd^ hoe ook begeterd, toch niet zelden beschouwd, althahs betiteld, als het slijk dei^ aarde. De philosophen vonden het beneden zich de wetten na te speuren , die aan de vobrtbrenging van den rijkdom ten grondslag Uggen ; zoo cicero. Langzamerhand heeft men echter den mensch leeren beschouwen zoo als' hij isr, met zinnelijke en geestelijke vermogens eh behoeften, als ^en ge- heel. Men zag' ih , dat , om den mensch te kenneh ^ men hem van alle zijdeh moest beschonwen ; men begreep , dat ter zijner ontwikkeling zoowel de ligchamelijke als geestelijke behoeften in aanmerking moesteh komen. Het wasf niet meer beneden den wijsgeer den mensch ook van die mate- riele zijde te onderzoek^n en te beschouwen. Maal: om op dit onderzoek e6ne wetenschap te kunnen bouwen , moest men eerst 2ijn gekomen tot de oveituiging, dat^ wat de natuurkuhde van de stof had geleerd^ ook gold voor den mensch; dat ook de menschelijke natuur zich votgens vaste wetfen ontwikkelde; dat ook hare verschijnselen tot vaste wetten konden worden feruggebragt. Nu was eerst de volkshuishoudkunde hiogelijk. Nu konde eel^st ADAitc SMirrH haar wei niet openbaren, maar staande op de schouders zijneil voorgangers, haar tot ontwikkeling brengen, haar als systefhiafisoh geheel , eh ohdei^scheiden van andere wetenschappen , bij de menschheid inleiden. Waf die wijsgeer begonnen is, daaraan hebben an- deren voortgewei^kt ^ dat hebben anderen meer eh meer volmaakt. Is hef dUis waar, Mijne Heeren, dat de regtswetenschap voor een groot deel tot ohderwerp heeft de stoffelijke goederen en de regten en verpligtingen fen aanzien van die goederen; en is het ook waar, dat er thans in waarheid eene wetenschap Van den rijkdom bestaat, dan moet daaruit hoodzakelijk volgen, dat beide wetenschappen met elkander in verband staan: dat de regtswefenschap licht kan putten bij hare zuster, de volkshuishoudkunde. Waai" dit d!an ook nog wordt betwijfeld^ ligt de reden van dien twijfel dieper: namelijk in hef wantrouwen op die jongei^e wetenschap, in de meehing^ dat zij misschien niets is dan eehe, wel hiet onaardige, maar tcich ijdele bespiegeling , eehe holle theoriel Maar zijn dan al die uitste- kende mannen, die in de laatste eeuw zich met haar hebben bezig ge- houden, een malthus, een sat^ eeh ricaedo, een Mill, een roschbr 84» 268 B. D. H. TELLEGEN .en wie al meer, alchymisten geweestP Was het voor een droombeeld, dat BOB£RT PEJBL in hct laatst van zijn leven het hoofd heeft gebogen, toen hij de achting en genegenheid zijner partijgenooten aan de lessen der volks- huishoudkunde ten ofier bragtP Durft men beweren, dat onze edele OTSBERT KAREL VAN HOOENDORP , toeu hij die lesseu met mond en pen verkondigde, en daarvoor de miskenning zijner tijdgenooten moest inoog- sten^ de tolk was eener dwaalleerP De geschiedenis van ons vaderland is de welsprekendste getuige van het tegendeel. Neen, Mijne Heeren, die oogen heeft om te zien , en ooren om te hooren , kan in den tegenwoordi-. gen tijd de waarde der volkshuishoudkunde niet meer miskennen. Ik heb gemeend , om het verband dezer wetenschap met die des regts in 't licht te stellen, u op het voetspoor van dankwardt ^) te moeten rondleiden langs de paden van het civiele regt : dat gedeelte van het regt , waar haar invloed nog het minst is doorgedrongen. Mijne taak ware gemakkelijker geweest» hadde ik uwe aandacht gevestigd op het publiek- en volkenregt. Die daarop zijnen blik vestigt, zal het regt van bestaan der volkshuis- houdkunde niet meer ontkennen ; in haar niet kunnen zien de begoocheling van welwillende, maar kortzigtige menschen. Vroeger was het denkbeeld algemeen , dat de Staat niet alleen bevoegd , maar ook verpligt was , de ruiling tusschen zijne onderdanen en die van andere staten te beperken en te belemmeren. Dit denkbeeld was niet gegroeid op het juridieke terrein; volgens de strenge leer van den eigendom zoude men eerder moeten ko- men tot algemeene vrijheid van handel. Wanneer ik beperkt wordt in de vrijheid van ruiling, word ik beperkt in de beschikking over mijn eigen- dom. Desniettegenstaande hebben de bestuurder» der volken nooit zwa- righeid gezien, den handel met het buitenland te beperken. Uitgaande van het denkbeeld, dat de rijkdom alleen in edele metalen bestond, be- lemmerde men den invoer van vreemde^ bevorderde men den uitvoer van inlandsche waren, ten einde op die wijze edel metaal in ruiling te beko- men. Wanneer de invoer van edel metaal den uitvoer daarvan gerekend werd te overtreffen» was er mnst, wanneer het tegendeel plaats had, vef'^ lies. Van hier het denkbeeld , dat zoo lang heeft geheerscht , en tot zoo ^) Nationalokonomie nnd Jarispradens, Bostock, 1S57* REDEVOERING. 269 vele oorlogen beeft aanleiding gegeven, dat het voordeel der eene nalie moest gebouwd zijn op het nadeel der andere. Maar die dwalingen zijn door de volkshaishoudkunde weggevaagd. Zij heeft geleerd, dat de rijk- dom bestaat in alle stoffelijke goederen , noodig ter vervuUing van 's men" schen behoeften, en niet alleen in edel metaal, waarvan het uut hoofdza- kelijk daarin bestaat» dat het als railmiddel kan dienen. Zij heeftgeleerd, dat de arbeid verdeeld moest worden tusschen de volkeren » en dat de rui- lingen, zoo zij door geene tusschenkomst der Regering belemmerd wor- den , zoowel den een als den ander bevoordeelen ; dat het voordeeliger is producten, die elders met minder kosten, d. i. met minder arbeid, kun- nen worden voortgebragt , in te ruilen, dan ze zelfs met meer kosten in 'tleven te roepen; dat eindelijk producten tegen producten werden ver- ruild, en dat men, wanneer men aan andere volken wil verkoopen^ ook wederkeerig van hen koopen moet. Wat beeft het niet eene moeite en een strijd gekoit, Offi tm Eoifiste die vijandelijke goeder^n , welke zich op onzijdige schepen betonden , gederbi^ digd te Kien , en den regel : vrij schip , vrij goed , in het volkenregt te doen opnemen. EerBt in den laatsten Rassiscben oorlog werd die regel ook doorzijnen vroegeren bestrijder, Engeland, erkend, eii het mngres vodf Parijs zette daarop zijn zegel. En nog zijn er geede vijf jareo verloopen en reeds breekt de dageraad aan , die on9 doet vertrouwen , dat met eenigen tijd de stemme, uit Bremen opgegaan en die heeft weerkbnken door de geheele beschaafde wereld^ zal doordringen in de kabinetted en doivgred^ sen der vorsten en de raadzalen der volken, en dat het Eoropeesch vol^ kenregt het nieuwe beginsel in zicb zal opnemen , dat , met uitzondering van oorlogscontrabande , de eigendom van bijzondere personen niet alleen te land, maar ook ter zee zal worden geeerbiedigd. En ook dit zuUen wij» onder zoo veel , te danken hebben aan de kracht der eoonomische wetenscbap. Die kracht, thans reeds zoo duidelijk en heilzdam in het StaatiK en volkenregt, zij zal zich ook meer en meer doen gevoelen op het regt tus^* schen burger en burger en ook daar haten gezegenden invloed nitoefeoen. -^ Dit zij zoo! Edel Oroot Achtbare Heeren Curatoren der Hoogesehod! Door heft geeerbiedigd Hoofd van den Staat, op Uwe voordragt, benoemd tot hoog*^ leeraar in de regtsgeleerde Caculteit, heb ik thane voldaan aan befe voor- sehrift der wet en mijn ambt met eene inwijdingsrede aanvaatd. Wat As wet echter niet vporschrijft^ maar waartoe mijn gemoed mij dringt, ii, UE.O.A«H.! mijnen dank te betuigen voor de eervoUe roeping* op dezcf plaats. Die onderscheiding wss niet alleen ^treelend voor mrjn gevoef, maar zi} verschaft mij ook eenen werkkring door mij gewenscht. Waiit wMiom hef te ontveinzenP hoe gezegend ook in mrpi praktifth letw, h6e te huifi ook in den broederkrixig der Orondngsche balie , hoe* begunstigd oek door het vertrouwen raifner medeburgers ^ 2)00 waren er toch niet zdl- den oogenblikken in mijn leven , vraarin heiiliwee nrij be^ing mar het sCffliei RSDEVOERING. 271 studeervertrefc , naar eeoe andere. meer weteQschappelijke , loopbaan I £n de9» mij te zien geopeqd m de plaat« waar ik ben geboren en getogen, waar hetgeen het dierb«ar»t i% bier op aarde> mij omringt; aan die uurig- ting^ wwr ik zelf mijne wetenscbappelyke vorming heb ontvangen> ziet daar £!,G.A.H. ! wat mij pvervlpedige stof tot dankbaarheid geeft. Of ik de mij opgel^de en door mij aanvaarde taak naar eisch zal vervullen, of ik en der wetenachap bevorderlijk en de mede aan mijne zorg toevertrouwde stu- dentep tot nut zal kunnen zijn, dit zal de toekomst moeten leeren. Ik ben diep doordrongen \m het besef , dat , hoezeer ons aller lot moge lig- ^en op de knieen der Goden, toch ook onder de gunstigste omstandighedea het bovenal van mij zelven en mijne eigene krachtsinspanning zal af hangen , of ik dit ambt met eere zal bekleeden. U te betuigen , dat dit mijn stre- veq ^\]n zal^ en daarover uit te weiden» schijnt mij op dit oogenblik en ym deze plaats ijdel^ overtollig. Betuigiugen bij de intrede eener loop- baan^ wanneer alles met een waas van nieuwheid en frischheid is over* dektj geven op zich-zelve weinig waarborg voor de toekomst. Ik wil dan alleen djlt zeggen: yan. En mogt het mij dan gelukken, zijn gemis eenigermate te vergoeden, dan zalt Gij» E.G.A.H.! geen berouw gevoelen, mij gebragt te hebben op deze plaatse^ en zal ik met genoegen kunnen terugzien op het oogenblik» waarin ik mijne vorige betrekking vaarwel zeide en^ uwe roepstem en die des Konings volgende, het hoogleeraarsambt heb aanvaard. Moge het mij ein- delijk gegeven zijn, u nog lang te zien geplaatst aan het hoofd der Hoo- geschool, aan uwe zorgen toevertrouwd ! Het is niet zonder weemoed, dat ik mijn blik op u vestig, Hoogge- leerde Heeren , zeer geachte ambtgenooten 1 Voor dertien jaren de rijen der studenten verlatende^ keer ik nu tot deze inrigting in eene andere betrekking terug. Maar wanneer ik uwe achtbre rij overzie, dan mis ik daarin v^en^ die voof dertien jaren nog waren in de kracht huns levens» een sieraad van deze Akademie. Ik zie niet meer in uw midden mijnen 272 B. D. H. TELLEGEN leermeester nienhuis, bij mij in dankbre herinnertng , toen nog scherp- zinnig en vol ijver, thans door ziekte en zwakte onafgebroken aan zijne woning gekluisterd! Ik mis, onder vele anderen» den voor mij onvergete- lijken star numan, den man, die leefde in- en voor zijne leerlingen^ die bun lot als het zijne beschouwde, en ook na het verlaten der Akademie hen nooit uit het oog verloor. Hier getuigenis te geven van zijn welwil- lend gemoed, van zijne edelaardige inborst, was mij eene behoefte op dit oogenblik. Dat gevoel van pieteit moest ik voldoening geven, alvorens tot u, de levenden, het woord te rigten. Ik treed dan op in uw midden, ik zie onder u vroegere leermeesters , vele vrienden ; gij allen ontvingt mij met die welwillendheid , welke mij doet vertrouwen, dat mijne benoeming u nipt onaangenaam was. Die welwillendheid , ik heb ze noodig, om mij zonder schroom bij u aan te sluiten. In het bijzonder beveel ik mij aan bij u, ambtgenooten in de regts- geleerde ' faculteit , en vooral bij u , Hooggeleerde Heer philipse. Er zijn bijna vier lusira voorbijgegaan ^ sedert ik door u werd ingeleid in de schat- kamers van het Romeinsche regt. Steeds is mij uw beeld bijgebleven als dat van den Romeinschen jurist, en dit niet alleen om den rijkdom van uwe kennis en de helderheid en juistheid van uwen geest, maar niet min- der om uwe onlcreukbare regtvaardigheid. 6ij zijt nu omringd door-, gij zijt het middenpunt van drie uwer vroegere leerlingen. Moge de genegen- heid , die gij betoont aan bibphuis en oratama , in deze nieuwe betrekking ook door mij worden verworven!' REDEVOERING. 273 Studenten! Gij zijt kweekelingen van dezelfde Hoogeschool, waaraan ik mijne vorming te danken heb. 6e herinnert mij de gelukkige dagen mijner jeugd^ toen mijne vrienden en ik hier hunne studien volbragten, en de genoegens des levens door ons niet werden versmaad. Velen zijn over den aardbodem verstrooid, enkelen rusten reeds onder de groene zoden. Maar, zoo velen als nog in leven zijn» bij allen is heilig de herinnering aan het streven dier dagen, en het leven aan deze HoogeschooL Ik keer thans tot haar terug, niet als student» maar om uw leermeester te zijn. Leermeester te zijn van jongelieden, die zich hier voor maatschappij en staat wenschen te bekwamen^ gewigtige^ moeitevolle taak^ die op mijne schouders rust! Ik zal u mededeelen wat ik bezit aan kennis en wetenschap, ik zal dat kapitaal moeten trachten te vermeerderen , om u in waarheid tot nut en zegen te kunnen zijn. Maar wat ik u niet kan geven» waartoe ik u alleen kan opwekken, is, dat gij bezield wordt door de overtuiging, dat het u hier op aarde niet te doen moet zijn , na te zeggen , wat een ander u heeft voorgezegd; maar dat het uw pligt is; zelven te onderzoeken; u zelven van alle zijden te ontwikkeleUj tot zelfstandige mannen op te groeijen. Daarvoor is kennis noodig, want zonder kennis geene ontwikkeling des menschen: maar kennis alleen baat niet; zoo zij niet in waarheid uw eigendom wordt, zoo zij niet met zelfstandigheid gaat gepaard. De vrije maatschappij , waarin gij zult optreden, is niet tevreden met werktuigeni die door anderen worden in beweging gebxagt; maar zij eischt zelfstandige burgers, die hunne handelingen bepalen naar hetgeen zij zelven nuttig en oirbaar achten. Bekwaamt u hier voor die gewigtige taak; wendt daarom uwe lippen niet af van den beker der vreugde, die past aan uwen leeftijd; maar vergeet onder de genietingen uwer jeugd de toekomst niet. Yergeet niat^ dat gij eens aan uw vaderland rekenschap zult moeten geven van hetgeen gij gedaan hebt, en hetgeen gij zijt; denkt dat voor u is wegge- legd de schoone taak van, getrouw aan de Orondweti getrouw aan den Eoning , te leven en te werken tot heil van het geheele Nederlandsche volk» Moge Gods zegen op uwe pogingen en op de mijne rusten! IK HBB OBZBOD. 86 ORDO LECTIONUM, IN ACADEMIA GRONINGANA BABXMDAXUM INDE A DIE ra M. SEPT, A. CIOIOCCCLX AD FEBIAS ABSTIVAS A. CIOIOCCCLXI. IN FACULTATE- lURIDICA. HSNRicus MUENHUis muDeris vacationem consecutas lectiDnes nollas edicit; quodsi aUa ope iuris studiosis prodesse poterit, eam, quantum per viiea licebit, petentibus lubens acoommodabit. lACOBUs HiBMANNus PHiLiPSE dicbus Martis, hoiaXI, Meroiirii,horaX, lovis et Veneris, hora XI, InBtitutiones iustiniani ezplicabit; die Lunae, Martis , lovis et Yeneris , hora IX , selectoa Pamdwlanm locos tractabit ; die Lunae, hora X et XI, die Martis, hora X, JERstariam Iwria Samam enarrabit; die Mercurii, hora IX, lovis rt Veneris , hora X, JBfuydqpaediam et AfeiAodohjfiam luri^ tradet BKBNARDUS IANU8 GBATAMA tzadet Itn natwok diebtts Lunae et Martis, bora IX, die Mercorii, hora XI; lue criminale diebus LoBee, Martis efc Mercurii, horo X; Or^&uem ludieionm jmblicorum diebus Lunae et l^uiii, hora XI, dio Mercurii, hora IX. OTTO vAN BBB8 Oeccnemiam poUHcam doeebit diebus Martia, hon XII, et Mercurii, hora XII et I; StoHetieam pahiae diebus Lunae, hova XU et I, et Martis, hora I; lue publieum diebus Tovis, YeBeria et Satuoi, hora X ; lue gentium JEurtpaeum iisdem diebua , hora XI. 6BRHABDU8 1UBFBUI8 lus dmie hodiemom. tradet dM MeBOuiL, horn XI, diebus lovis, YeBeiia et Satanu, hoia XII; Ime mercaierium exphoahit diebus Mart» et Meicurii, hora XII, die Satomi, ham XI; de hidkue privatie aget diebus lovis, Veneris et Satuini, hoia L Disputationibus publicis et privatis lubentnr piaeerunt luris Ftafessorea. ORDO LKCTIONUM. 276 IN FACULTATE MEDICA. IAC0BU8 BAART DE LA PAiLLB diebus Mercurii et lovis, hora VIII ^ et Satumi , hora IX , sed post ferias Faschales diebus Mercurii , lovis , Ve- neris et Satumi / hora VIII , Artem Obatetriciam theoreticam et practicam exponet^ et in Nosocomio ad parturientium lectos practice instituet; diebus Lunae et Martis, hora VIII, Jrtis Obstetridae partem technicam docebit; Therapiam specialem morborum tradet diebus Veneris et Satumi, hora VIII, et post ferias Faschales diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, Ve- neris et Satumi, hora VII; diebus Lunae et Satumi, hora IX, Medicinam for^nsem docebit; diebus Lunae, Mercurii, lovis et Satumi, hora X — XII , Martis et Yeneris, 6| vespertina, in Nosocomio Academico Clinida exer' dtationibus vacabit. nAKcisous ZACHABIAS ERMBBiNs Patholo^iam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; ffistoloffiam, diebus Lunae , Merourii et lovis , hora XI ; Anatomiam pathohgicam , diebus Mar* tis , hora XI , et Veneris , hora VIII et X. Exerdtationibua clinids in No- socomio quotidie vacabit, hora I. IANT78 HissiNK IAN8BN CMrurgiam docebit die Martis, hora X; diebus lovis et Veneris; hora IX; et post ferias Faschales etiam die Saturni, hora IX; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Mercurii et Satumi, hora XII; Clinids exerdtationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Lunae ; Martis ^ lovis et Veneris , hora XII ; Jnatomen corporis humani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hofa IV; DissecHonibus cada-^ verum anatomids tempore opportuno instituendis quotidie praeerit. 