title: Annales Academici
creator: None
text: Dat vriendschap geen ijdel woord is^ ik voel het sterker dan ooit, nu ik bij het verlaten mijner gebooi^eplaats zoovele vrienden achterlaat, wier omgang mij voortaan zal ontbreken. Zeker is dat verlies groot^ maar de talrijke blijken, die ik van hunne vriendschap bij gelegenheid van dat vertrek mocht ondervinden^ geven mij recht om aan te nemen, dat zij mijner ook in het vervolg zullen gedenken. De tegenwoordigheid van velen hunner aan deze plaats strekt mij daarvoor tot waarborg. Bovenal is het mij lief onder hen enkelen te zien met wie ik te zamen gewerkt heb, en wier aanwezigheid mij eene aangename herinnering is aan mijn verblijf met hep in het fauitengasthuis te Amsterdam. Dat ook hun dat verblijf met onverschillig is geweest, blijkt mij daaruit. Mogen zij mij ook in mijnen nieuwen werkkring met dezelfde genegenheid en vriendschap gedenken en overtuigd wezen, dat ik hen ten allen tijde, waar ik kan, met raad en daad behulpzaam zal trachten te zijn. Weledele Heercn Studenten aan deze Hoogeschool! De verhouding van den leeraar tot zijne leerlingen is eene eigenaardige. Daargelaten die welke verschiKin leeftijd of sociale omstandigheden opleggen^ -hebben zij verschillende plichten , en toch is beider doel hetzelfde. In het streven naar kennis en weteuschap vallen hunne wenschen samen. Moet dan ook niet, ondanks de tegenstelling die er gelegen is in onderwijs geven en onderwijs ontvangen, de weg waarop beiden hun doel trachten te berei- Digitized by Google REDEVOERING. 83 keD kaDneD sameDvalleDp De Duitscher drokt die tegeDstelliog door twee verschilleDde woordeD nit. Id oDze taal hebbeD wij slechts het woord leereD voor beider werkzaamheid, dat voor dea eeDCD ia actieveo voor de aDdereD iD passievcD zin moet wordeD opgevat. Toch valt de taak vaD deD leeraar en die vaD de leerliDgeD sameD , waoDeer het op leeren aaD- komt. Voor beider leercD wordt het begrijpcD gevorderd. Het me- chaDisch teruggeveo vaD ODtvaDgcDe iDdrukkeD toch kan moeilijk be- schouwd worden als het doel van studie. Tusscheu deo opgeDomea iDdruk CD het teruggeveu vau dezcD moet zich eeD hoogere geesteswerkzaamheid iDschuiveu. Het zelfstaudig verwerkcD vaD dcD ODtvaDgeD iDdruk, het vergelijkcD eD combiDeereD vaD dezeo met aodere vroeger oDtvaDgeoe, en het makeD vaD eeo besluit Id logische coDsequeutie^ iu eeD woord het vormcD vaD eeo begrip wordt er gevorderd , wil die iodruk tot het weteu- schappelijk bewustzijo doordriDgeo eD daar bewaard blijvcD, om u nader- haod iD uwe praktische loopbaau vaD Dut te wordeu. Zal het uw streveD ziJD u aldus juiste begrippen te vormen van hetgeen u ter waarnemiDg wordt aaDgebodcD — het miJDe moet ziJD , om u door heldere voorstelliDg vaD zakeD daariD behulpzaam te wezeu. Ed daarom wordt het voor mij eveDzeer als voor u gevorderd eeu juist begrip van het onderwerp te heb- beD , dat wij ter behaDdeliog zulIeD kiezcD. LaDgs welkeD weg , voIgCDS welke methode wij die begrippcD moetcD verkrijgcD, ik heb zooeveD ge- tracht het u aaa te geven. Gelijk de taak van den leeraar en van den leerling samenvalt in het begrijpen van hetgecD zij leerea , zoo valt ook de weg samen waarlangs zij tot dit begrijpen komen. Laat ods daD geza- melijk en getrouw dieu weg volgen en in de natuurweteuschappelijke waar- neming van ziekten en zieken eene uitbreidiog viudcD van onze kcDois vao dcD mcDsch. ir Digitized by Google Digitized by Google DE EENHEID VAN DEN GEE8T. REDEVOERING * TEE AANVAAEDING VAN HET H00GLEEEAAE8AMBT AAN Pl LEIDSCHE H00QE8CH00L, DEN isaen NOVEMBEE 1878 UITOESPBOKBK D'. J. P. N. LAND. Digitized by Google Digitized by Google MIJNE HEEEEN! Het is een bekende opmerking van een veel genoemden^lenker, dat van oadsher weinigen onder de wijsgeeren hoogleeraren in de wijsbegeerte zijn geweest/en dat onder deze laatsten naar verhooding nog zeldzamer een wijsgeer wordt aangetroffen. Ben soortgelijk onderscbeid, das be- weert hij , zon Kier bestaan , als in de nataur tasschen de ligchamen waarin de elektriciteit alleen wordt opgewekt, en degene die enkel geschikt zijn om haar voort te leiden i). Daargelaten of deze opmerking in haren vol- len omvang te verdedigen valt, ontleent zij toch eenigen steun aan een reeks van voorbeelden, en moeten inderdaad de mannen aan wie de wijs- b^eerte het meest te danken heeft, niet zelden worden gezocht buiten de rijen van hare aangestelde vertegenwoordigers. Ik mag van uwe aandacht nict vergen, hier de beschuldigiogen na te gaan, die door den opmerker van zooeven op de hoofden der philosophi- sche professoren zijn gestapeld; genoeg dat volgens hem, bij dengene die een openbaren leerstoel bekleedt^ het eigen denken wordt bemoeijelijkt door vreea voor de openbare meening, door bezorgdheid voor het handha- ven van zijn gezag, door opzien tegen het gevoelen van booger geplaatste personen. Indien dit waar is^ dan zou er weinig verbeurd zijn aan een denkkracht die door zulke lafhartigheid in hare werking wierd gestuit. Van hem voor wien het denken de roeping is van zijn leven, zou veeleer Scbopenhaiier, Purerga I. lOS. Digitized by Google tt J. P. N. LAND dan zulk een verbastering , 6f onthoading van openbare ambten te wach- ten zijn, of anders een hardnekkige strijd om het voorregt, zijne eigene overtuiging aan het opkomend geslacht te mogen verkondigen. Dan het komt mij voor, dat de geheele opmerking op een onvoldoende waarneming van feiten berust, en het beeld van de elektriciteit min ge- iukkig is gekozen. Het geldt in ons geval geen voortbrengen en ver- spreiden van wijsgeerige gedachten, maar tweeeriei werkzaamheid die tot de voUedigheid van het wijsgeerige denken wordt vereischt, en een ver- deeling daarvan onder verschillende personen. Immers, de wijsbegeerte is niet een wetenschap in dien bijzonderen zin^ waarin men reeds het zorg- vuldig vaststellen van enkele feiten met dien naam bestempelt, maar wal zij uit haren aard beoogt, is een zamenvatten van het menschelijk weten in een verband. Zoodat haar hoogste gewrocht de beide kenmerken be- hoort te dragen van eenheid in het vele gelijk een waarachtig kunstwerk die vertoont, en van waarheid gelijk die toekomt aan alle wetenschap. De geestesgaven echter zijn in het menschdom ongelijk verd eeld. Om zulk een eenheid te verkrijgen, baat geen geduldig wikken en wegen, noch aan elkander passen van enkele bestanddeelen. Daar is noodig, dat zich de geoefende geest geheel verdiepe in zijn onderwerp, met onverdeelde aandacht in snelle vaart de elementen doorloope die te verbinden zijn, totdat zij zich, als ware het uit zichzelven, zamensluiten tot een harmo- nisch geheel. Wien het voorregt te beurt valt, de dingen die hij beseft aldus in een voorheen ongekend verband te aanschouwen, voor hem zal het behoefte zijn, het tafereel dat hem aanvankelijk nog maar in omtrek voor oogen zweeft, meer en meer uit te werken^ om het zoo mogelijk nog bij zijn leven in allen deele voltooid te zien. Hij zal waar hij als leeraar optreedt, door het oorspronkelijke zijner gedachten en den gloed zijner overtuiging alligt opwekken, outvlaramen, bezielen; doch niet het onderwijs zoozeer als het onderwerp ligt hem aan het hart, de groei en bet welzijn van zijn eigen geesteskind. En daarvoor kan het onverschillig zijn , of zijn dagelijksche arbeid in de maatschappij die is van een hoog* leeraar zooals Hegel of een glazenslijper gelijk Spinoza. Doch naast den ontwerper en bouwmeester staat de bezadigde onderzoe- ker: hij wien de eenheid van het systeem minder ter harte gaat dan de Digitized by Google REDEV0ERIN6. 89 waarheid der gedachten die daarin zijn vervat, en die minder let op het bouwplan dan op de bechthcid van het zanienstel. Zal de wijsbegeerte een wetenschappelijk karakter dragen, dan mag om de schitterende ver- schijning van den kunstenaar op haar gebied de rainder aantrekkelijke figuur van den nuchteren navorscher niet worden voorbijg^zien. Hij is voor den ander wat de phiioloog voor den dichter is: degene die zijn werk tracht te verstaan, te verklaren, te beoordeelen; zijne roeping is die van den kunstgeleerde tegenover een Phidias, Raphael of Bach. Weliswaar met dit onderscheid. Heeft de kunst in den uitlegger en regter een vriend , die raad en steun verleent , — voor de wetenschap behoort hij tot de zonen des huizes. AI faait hem niet zelden het vermogeu , die groote geesten in hun vlugt te volgen, — ook dan treedt door zijne bedacht- zame nasporing hier een feit, daar een leemte aan het licht, waarmede hnnne opvolgers rekening hebben te houden , en geeft hij den aanstoot tot nieuwe ontwerpen, die zijne bevatting soms verre te boven gaan. In de scholen der wetenschap, waar het overal aankomt op bemiddeling tusschen bereikte kennis en talenten in hun eerste ontwikkeling , gevoelt hij zich met zijn ontledend en betoogend verstand misschien meer nog dan de ander op zijn plaats; en zal hij de geestdrift zijner hoorders zelden gaande maken, hem blijft de voldoening, voor hen den weg te effenen tot een welgegronde overtuiging, en daardoor aanspraak te verwerven op hun erkentelijkheid en sympathie. Houden wij de tweeledige taak der wijsbegeerte en de eenzijdigheid van den enkelen mensch voor oogen, dan bevreemdt het ons niet, den meester der synthese te zien glimlagchen over de kritiek, die aan het onderscheidende verstand een hoofdrol toedeelt in de' volmaking onzer in- zigten; en evenmin, wanneer de toetsende nadenker het bouwen van een afgerond wijsgeerig stelsel afwijst ah een overdreven eisch aan het kenver- mogen. De volheid der wijsbegeerte wordt niet in een enkelen, maar in de volledige reeks van alle denkers tot werkelijkheid. Dan, waar wij de eenzijdigheid hebben herkend, voegt ons de poging om haar in ons eigen denken te vermijden, en op onze beurt een verbinding te beproeven van opbouwende bespiegeling en waarderende kritiek. Hoe lang die verbinding in stand zal blijven (want geen menschelijk werk is berekend voor de 12 Digitized by Google 90 J. P. N. LAND eeuwigheid), zal de tijd moeten leeren; alleen dit is zeker, dat zij door de natuur der wijsbegeerte gevorderd wordt. Zelfs wordt in de hoogste streken van de geschiedenis der philosophie, wanneer wij ons voor een oogenblik daarheen verplaatsen, de tegensteiling tusschen beide rigtingen van het denken minder dan overal elders waargenomen. Zoomin het een Heraclitus of Leibniz aan kritbch vermogen ontbreekt, zou een Sokrates of Kant erin slagen, de wereld anders dan als een geheel te beschouwen; en zoo wordt dan ook uit zijue kritiek bij een Flato of Fichie een nieuwe bespiegeling geboren. Hoe verder wij ons dan weder van die hoogten verwijderen, — en van daar tot aan het peil der wijsbegeerte in ons vader* land is van ouds de afstand niet gering, — des te meer wordt het geraden, telkens op nieuw te herinneren aan den wezeulijken zamenhang van zoovele proeven van antwoord op de gewigtigste vragen, die als de pijlen in de klaauw van den Nederlaudschen ieettw, naar allerlei rigtingen uit elkander wijken. Want moge het al waar zijn, dat voor den zwakken sterveiing met de eenzijdigheid een voorwaarde van krachtbetoon verloren gaat, — ook dit is noodig> dat de halfbeid van eenzijdige kracht niet op den duur vergeten worde. De eenheid der wijsgeerige behoefte, al draagt het bewustzijn daarvan beurtelings de meest tegenstrijdige kleuren; het onveranderlijke der iuwen- dige drijfveer, wier onweerstaanbaar vermogen ten slotte de meest oneenige denkers doet zamenwerken in den dienst van hetzelfde geestelijk beiang; verdient voorzeker, in haar wezen en oorsprong te worden nagespoord. Wanneer wij dat ondernemen, kan het ons niet lang ontgaan, dat wij daarin slechts eene der gedaanten voor ons hebben» waariu zich een een* heid van veel hoo^r orde en uitgebreider heerschappij aan ons vertoont. Tot deze, deels verdedigd» deels bestreden, doorgaans miskend, wordt een voornaam gedeelte der wijsgeerige strijdvragen bevonden in naauwe betrekking te staan. Het is daarom dat ik het waag, hoewel doordrongen van de gedachte aan de grootbeid .der stof, de kortbeid van deb tijd» en de geringe zeggingskracht van den spreker, mijn onderwerp hooger op te halen, en, in het vertrouwen op hare belangstelling en welwillendheid, de aandacht der vergaderde hoogeschool voor ditmaal te bepalen bij de schets eener zienswijze aangaande dejsenheid van den geesL ^ Digitized by Google / ftEDBVOBRING. 91 Drievoadig is des meDSchen werkzaamheid inde wereld, waardoor hij sich als geestelijk, als redelijk wezen kenbaar maakt Het 13 hem beartelings te doen om de werkelijkbeid dle hij aantreft te doorzien; om haar tot handhaving van zijn eigen bestaan te wijzigen; eindelijk om in haar midden werken tot stand te brengen , wier gesteidheid op zichzelven hem bevredigt. Wij kQnneu van Aristoteles drie benamingen ontleeneni schoon hij daaraan niet geheel dezelfde begrippcn hecht als wij, en spreken van theoretische, praktische en poetische werkzaamheid. Oogra» schijnlijk ontmoeten wij hier de werking van drie geheel verschillende drijf* veeren: weetgierigheid » eigenbelang en schoonheidszin. Bij nadere bo- schouwing echter blijft het niet lang verborgen, dat geene van die drijf* veeren ooit zonder de andere zich ontspant. De nijverheid dringt tot nataurstudie pm hare hulpmiddelen te verbeteren, tot kunstoefening om hare voortbrengselen aannemelijker te maken. De opvoediog, de wetge* ving, het staatsbestuar en de regtsbedeeling , de verpleging van armen en zieken, alwat in het voordeel van onze medemeoschen wordt verricht, is ijdel zonder kennis van al de voorwerpen die daarbij in het spel komen; en wij verlangen daarvan niet enkel gunstige resultaten, maar vastheid van beginselen, zamenhang en consequentie in de uitvoering alsof er een konstwerk moest worden voortgebragt; en daarin zien wij nog wel den waarborg, dat het welslagen van het werk iets meer dan een gelukkig toeval was. De kunst deelt met het handwerk het behendig gebruik van stoffelijke dingen, met de wetenschap degeiijke studie op meer dan een terrein. Zelfs den dichte^ en prozaschrijver ontbreekt het zonder kennis aan een inhoud^ zonder technische oefening op dingen buiten hem aan een vorm. En immers ook de wetenschap heeft hare handgrepen en vaar- digheden ven allerlei aard toe te passen op bronnen en hulpmiddelen van haar onderzoek^ en soekt in harmonie der verschijnselen binnen de een- heid der tfaeorie het zegel der waarachtige verklaring. Waarheen wij ons wenden , overal vinden wij dat kennen , behandelen , vormgeven elkander vergezellen , zoo goed als in ons ligcbamelijk leven de voeding , de ademfaa* Ung, de omloop van bet bloed« Nog meer, zij gaan niet eDkel gepaard, maar het eene onderstelt reeds het andere. Waarom begeeren wij te weten, of het harmonische te aanschouwen, zoo niet ter wille van een 12* Digitized by Google 92 J. P. N. LAND behoefte die zich aan ons gevoelen doet^ en in zooverre in het belang van ons en onze naastenP Waarom trachten wij in het bestaande verandering te brengen of eigene werken te scheppen , tenzij omdat wij van eenige leemte in het bestaande kennis dragenP Waarom in onze kennis en be- handeling van zaken overal aangedrongen op orde en regel, indien het niet ware om telkens het schouwspel te verkrijgen van een geheelP Aau welke van onze genoemde werkzaamheden de voorrang toekomt, is een vraag die naar omstandigheden verschillende antwoorden uitlokt, doch die bij een wijsgeerige beschouwing der dingen noodzakelijk vervalt. Alleen omdat wij in elk gegeven oogenblik ons slechts in eene rigting vermogen te bewegen, wordt bij het individu afwisseling» in de maatschappij verdeeling van den arbeid noodig; en wil onze inspanuing niet te ver- geefs wezen , dan moet zij telkens gewijd zijn aan de taak van het oogen- blik. Die taak echter is een onderdeel van het werk dat door het menschdom in de wereld wordt volbragt; zij heeft geen redelijken zin zoo zij niet voortkomt uit de volvoering eener vroegere, zich aansluit bij wat elders ondernomen wordt, en aan een voorwaarde voldoet voor latere mcnschelijke verrigtingen. Verrigtingen; want alle mensche- lijk leven (althans dat het louter dierlijke of natuurlijke te boven gaat) is niet bloot een toestand of een voortbestaan , maar werkzaamheid, bejege- ning der wereld van een of anderen kant; — tot dezcn prijs en geen andereu wordt ook onze eigene volmaking verkregen, — en de rogte werkzaamheid is die waarbij het innig verband met het verleden» met de toekomst^ met de andere leden en levensfunctien van ons geslacht niet verwaarloosd wordt. Geen grooter dwaasheid dan te meenen» dat de ontdekking , uitvinding of insteiling die wij de onze noemen , een vol- strekt nieuw en oorspronkelijk karakter draagt. Toen Jakob Grimm in het parlement te Frankfort den eenen redenaar na den anderen hoorde betoogen, dat hetgeen tot de geschiedenis behoorde voor goed was afge- daan, en alles in de maatschappij door nieuwe scheppingen moest vervan- gen worden, zou hij de volgende rede hebben gehouden: «rVan de heeren die van de geschiedenis niet willen weten, zal de geschiedenis ook niet willen weten'% Zietdaar een korte rede en een verstandige. «rGeen enkele generatie", betuigde nog onlangs een mijner vrienden in zijn warme toe- Digitized by Google REDEVOERING. 98 spraak over Historisch LeveD^ — //geen enkele generatie staat op zich zelf, alleen, onverpligt door wat voorafging, onverpligt jegens wat vol» gen zar\ Toch moest het hem van het hart: ifHet is in ieder tijdperk slechts een kleine groep, die zich dezen band met het verleden en de toe- komst bewust is, en de verpligting erkent en opneemt" ^). En hij had er kunnen bijvoegen : hoe kleiner die groep , des te meer ontbreekt het een tijdperk aan gezond en vruchbaar leven ; en tot die groep te behooren is eenzelvig met waarlijk zelfbewast te zijn. De zelftevredenheid der maat- schappij van een tijd is een ongerijmdheid , die onze droefenis of onzen spotlust gaande maakt; wij spellen weinig) goeds aan een volk dat zich aanhoudend vermeit in het bewustzijn van zijn aangeboren voortreffelijk- heid ; hoe enger zal zich de grenzen zamentrekken waarbinnen zich iemands waardering en belangstelling bepaalt, des te dieper daalt hij, en met regt^ in onze schatting. Zoo ook waar de hoofdverrigtingen van het redelijke leven uit hun wezenlijk verband worden gerukt^ krimpen zij ineen tot een kinderspel vaii volwassenen of tot slaafsche dienst van vrijge- borenen. De praktijk wqrdt sleur, de kunst een bereiden van droomerig genot , de wetenschap schoolsche haarkloverij of opstapeling van empirische zandhoopen. Hetgeen grootsch en edel was zoolang het werd opgevat als deel van een levend geheel^ dat wordt op zichzelf genomen een beuzelarij, waarvan zich de gezonde mensch met walging afwendt, en waarboven het leven van den jager in het maagdelijk woud of den herder in de woestijn hem duizendmaal verkieslijker voorkomt. Digitized by Google 94 J. P. N. LAND miog behoort te zijn tusschen theorie en praktijk. Van daar dat velen het toeleggen op dienstbaarheid der wetenschap, ja der wijsbegeerte, aan het handelende leven; anderen ons doen en laten willen onderwerpen aan de voorschriften van dezen of genen doctrinair. Ziet slechts de kwij- ning van het hooger onderwijs onder het zelfbestuor eener bedrijvige natie» en aan den anderen kant de woelingen en de tyrannie ook der minst zelf- zuchtige socialisten. Het is de dwaling der menigte, die meerendeels opgaat in besiommeriogen om uiterlijk voordeel, of de dwaling van wie binnen de muren van hunne studeercel gekluisterd zijn ; en beide komen daaruit voort, dat daar het beschouwende , hier het beoefenende leven in zijn wezen en waarde te weinig wordt gekend. Doch altijd, en ook hier, is in de dwaling een element van waarheid bevat» dat faaar een tijd- lang staande houdt: bet gevoel van een wezeniijk verband tusschen de twee erkende rigtingen van werkzaamheid. Waren deze beide, of liever ware de mensch volmaakt^ dan kon het onverschillig zijn of men in de eene dan in de andere zijn punt van uitgang koos: de volmaakte praktijk toch zou nooit anders zijn dan de toepassing der volmaakte theorie. Thans zijn die dwalingen te bestrijden. Het is een mishandeling van den menschelijken geest, hem in zijn nasporing te willen boeijen aan vraag- stukken die ook aan anderen dan den onderzoeker belangrijk voorko« men, en niet minder^ al de regten eener voltooide wetenschap te verlee- nen aan de pas aangevangene van het oogenblik. Mishandeling altoos binnen zekeren kring en zcker tijdperk; want de wortel waaruit en theorie en praktijk ontspringen, de geest-zelf in zijn ongebroken eenheid, ligt te diep voor het snoeimes dier verbeteraars , en drijft te zijner tijd nieuwe loten tot herstel van het verlorene. Iloe heeft men zich beij- verd^ -^ om slechts hierbij even stil te staan, -^ met een overvloed van scherpzinnige bewijsvoering dien geest terug te houden van het tracbten naar een alles bevattende wetenscbap. Doch niet alleen dat ijverig verzet was het juist, dat de aandacht van anderen vestigde op het wonderlijk bestaan van immers niet minder hoog begaafde verstanden, een bestaan dat veroordeeld werd en niet verklaard; maar, waar het onnutte van dat bestaan bij het nuttige van bedachzsame feitenstudie werd achtergesteld » daar moest wel de. Zoo is het dan, M. H., dat wij niet zelden als leden van deze maat- schappij en kinderen van dezen tijd een denk- en handelwijze met nadruk hebben te bestrijden, waarvan wij niettemin het betrekkelijk regt van bestaan zoowel als den onvermijdelijken ondergang hebben ingezien. Het is een zonderlinge voorstelling die men zich vormt van wijsgeerige kalmte, wanneer men die meent te vinden in de wellevende onverschilligbeid , die zich van overprikkelde en vermoeide geesten maar al te dikwijls meester maakt. lets anders is het, wanneer de patholoog met de grootste bedaard- h^id weet aan te toonen , dat eene of andere kwaal in bet iigchaam onder gegevene omstandigheden moet ontstaan, en onder zekere voorwaarden het eene of het andere verloop moet nemen; iets anders wanneer het lijden van zijn natuurgeooot zonder invloed blijft op zijn gemoed en zijn gedrag. De ongevoeligbeid voor prikkels heeft in het werkelijke leven hare plaats en haren tijd; als blijvende toestand leidt zij, wat ook de buddhistisohe moraal ons verkondige, tot verstomping, of anders tot verminderde vast- heid van karakter. Ook die eenzijdigheid vindt baar einde, waarin de geest zijn persoonlijk bestaan in de wereld vergeet, en de houding aan- neemt van een louter beschouwend wezen, als bij toeval vergezeld van een ander, dat voor aandoening en aandrift vatbaar is. Yroeger of later herneemt de natuur haar regt, en het wisselvaliig persoonlijk gevoel of de persoonlijke begeerlijkheid wordt de oppermagt, waaraan die schijnbaar onafhankelijke geest voortaan gedwougen is te gehoorzamen, Waariijk het is eene ijdele wensch voor een redelijk wezen, ais toe« schouwer en verslaggever-alleen buiten het verband der wereldsche din-. gen te staan. Wij willen afzien van de behoefte aan het schouwspel, al ware het maar als middel tot tijdverdrijf» die hem nog altijd aan dat scbouwspel boeijen zou. Zijn gansche bemoeijing zou echter uitsluitend ten doel hebben, de dingen te aanschouwen in hun waar verband; en de dee- len der wereld zijn zoo van alle kanten aan elkaar geketend^ dat de aan* Digitized by Google 96 J. P. N. LAND schouwing onvolkomen ware» tenzij dat wezen van alles kennia droeg. Het zou daarom in regtstreeksch verkeer moeten staan met allerhande dingen, en hoe grooter zijn denkende werkzaamheid des te grooter zou ook zijn ontvankelijkheid moeten zijn. Al is het aanschouwen niet zelf een lijden maar een terugwerking daarop, — zonder lijdelijke verhouding tot een voorwerp is het aanschouwen daarvan een herschenschim. En daar nu de aandoening en de aandrift eenmaal in de wereid aanwezig zijn, als tot de uitrusting behoorende van personen, die elk een eigen plaats in haar be- kleeden » — zou een toeschouwer die niet meer dan de uiteriijke teekenen , die niet den weerklank daarvan in zijn eigen binnenste vernam, van het juiste inzigt, in het menschelijk leven ten minste» verstoken blijven. Hoeveel te minder hebben wij, die niet buiten de wereld staan, maar met alwat aan ons is in baar zijn ingeweven, ons als geesteiijke wezens te bezwaren over hetgeen van onze persoonlijkheid onafscheidelijk is! Wanneer wij ondervindingen opnemen als ons lief en leed, dan ligt daarin de gewaarwording van een overeenstemming of strijdigheid met eenige levensfunctie. Wanneer wij het eene afweren en ons uitstrekken naar het andere , dan is dat de terugwerking op een stoornis of de aan- duiding eener behoefte die werkelijk, — al ia het soms elders dan wij meenen, — bestaat. Er komt dus bij de bloote waarneming der voor- werpen nog de indruk van een wezenlijk verkeer, dat wij met hen reeds onwillekeurig onderhouden^ en eerst daaruit ontstaat weer de prik- kel tot die drieerlei werkzaamheid van den geest, de theorie, de praktijk en de poezie in haar ruimste beteekenis. Werkzaamheid van den geest; zij is onmetelijk in omvang, ouuitputtelijk in verscheidenheid , eindeloos in duur gelijk de wereld en het leven daarin. De zwakke mensch, gebonden aan een kleine ruiiute en een korten tijd, met zintuigen van beperkte vatbaarheid en snelheid van opneming, komt in aanraking met een nietig stukje \m dat mateloze geheel. En toch is ook in hem^ ja in ieder onzer is bet redelijke zoowel als het dierlijke leven in aanleg volledig; hoeook verwrongen en verbasterd, in al zijne uitingen een en onverdeeld. Van daar dat hij zoo ligt met het duistere gevoel zijner persoonlijke eenheid.en met den engen kring waarin hij zich beweegt^ tevreden is, en de hoogere eenheid uit het oog verliest. Digitized by Google REDEVOERING. 97 die hemselveQ met andere wesens en andere dingen verbindt, en die alleen aan zijo leven een meerdere waarde dan die van een armzalig fragment verleent. Om tot het bewustzijn van haar door te dringen/ staan voor hem twee wegen open r verbreeding van den kring zijner betrekkingen , ep nadenken over . de strekking van zijn eigen leven/ Niet dat een avon- tuurlijk ronddwalen in allerlei rigting tot het doel leidt, noch dat de grootste veelvuldigheid van bemoeijingen boven volbarding in denzelfden arbeid altijd te verkiezen is ; maar wat de bekrompenheid overwint is eens- deels zamenleving met de buitenwereld, anderdeels het doortrekken in gedachte van het rigtsnoer on^er bezigheid. De menschelijke maat- schappij in. hare geheelbeid en alzijdigheid is een hoogere openbaring van de eenheid van den geest; niet de maatschappij van het oogenblik aileen, maar die van alle tijden bijeengenomen. Hoe meer het ons te doen is om onze plaats in te nemen in die maatschappij , een plaats bepaald door ied^rs aanleg, omstandigheden en tijd van geboorte, des te degelijker wordt ons leven , te krachtiger slaan wij de hand aan het werk , en ver- hoogde moed en levenslust zijn ons ten waarborg, dat wij den regten weg zijn ingeslagen, — Terwijl dus de zamenleving de eenzijdigheid , die schijnbare eenheid, overwint door invoeging van den enkele in een hopger geheel, blijft dit nog over, dat hij haar in zichzf^lven te boven kome. VVant zoo hij de volheid van het geestelijk leven in aanleg in zijn bin- nenste draagt, en ieder deel daarvan de anderen onderstelt en in zich sluit, dan zal het d6ordenken van ieder deel dat hem bekend is ge- worden en dat hem doorgaande bezig houdt, tot ontdekking leiden van de andere en van hun aller zamenbang. Het doordenken nu is bij uitne« mendheid de zaak der wijsbegeerte ; en zijzelve is, in den vorm der we- tenschap^.de hoogste uitdrukking van de eenheid van den geest te midden zijner werkzaamheid naar alle zijden. De maatschappij alleen geeft een beteekenis aan het stukje arbeid dat de enkele mensch vermag te leveren. Zoo komen wij tot de vraag naar den grond en den maatataf dier beteekenis; met andere woorden, naar het doel waarheen de geheele werkzaamheid dea geestes is gerigt. 18 Digitized by Google 9S J. P. If. LAND Algemeen veroordeelt men als onredelijk het gemeene of dierlijke egoisme, onder welks invloed een ieder, Eonder anderen eenigzins te ontzien, nit« slnitend zorgt voor zijn zelfbehoud of zijn persoonlijk genot. Niet enkel vrordt een dergelijke gedragslijn met af keer en verontwaardiging gadege* slagen^ maar men erkent dat zij zelfs geheel onvoldoende is ter bereiking van het oogmerk» dat de egoist zich daarbij voorstelt en waarop zij regt* sfareeks schijnt uit te loopen. In een of anderen vorm , om eene of andere bewuste reden , houdt zich een ieder die eenigermate verstandig is , over- tuigd dat de mensch in gemeenschap met zijns gelijken behoort te leven. Omtrent de weerkeerige bejegening die daaruit voortvloeit bestaan er in elken kring eekere gewoonten en denkbeelden, die wij zeden en zede- [ijke beginselen plegen te noemen. De historische kennis daarvan, in verband met plaatseHjke en tijdelijke omstandigheden , is een der gewig- tigste hoofdstukken van de geschiedenis der menschheid. De wijsbegeerte beachouwt het onderwerp in een ander verband. Dat het vooriianden zijn van zedelijkheid bij individuen een eerste voorwaarde is voor een geregelden gang van het maatschappelijke leven» valt niet te betwijfelen; doch waarom wordt zij van allen verlangd? Is de redelijke grond der zedelijkheid ge* l^n in het welzijn der enkelen, in dat der maatschappij in haar gcftee!, of mogelijk nog in een ander doel, waaraan het gansche men- schelijk bestaan ondergeschikt zou wezen? Het maakt een indruk op ons gemoed^ wanneer ons het leven voor anderen en het vergeten van onszeiven als het verhevenste en edelste wordt aangeprezen; en het is raadzaam, ook door middel van dien indruk op de goede gezindheid def menschen in te werken. Of echter de zorg aan anderen altijd even goed besteed is als aan den verzorger-zeiven; of hij niet met eigen behoeften en hulpmiddelen beter dan ieder ander ver- trouwd pleegt te wezen ; of zelfs niet zekere mate van zorg voor zijn eigen wekijn gevorderd wordt tot het naleven zijner verpligtingen buitenaf ; — waar deze en dergelijke vragen rijzen, verraadt zich het zoogenoemde be- ginsel van leven voor anderen als een voorschriflt van ondergeschikten rang. Wat meer is, geateld dat het mogelijk ware, de geheele werkzaamheid vaQ een persoon op doeleinden te betrekken , waarmede hijzelf niets gemeM heeft; dan ware dat een verwerpen zijner eigene penoonlijkheid , en een Digitized by Google REDEY0ERIN6. »9 maatschappij uit dergelijke leden zameogesteld sou daarvau moeten leveQi dat elk hQQner nietteoun in sijne medemenschen personen eierbiedigde, vrier welsijn behoorde bevorderd te worden. £lk hunner zou aicbzelven besehouwen als een uiteondering op het menschelijk geslacbt , en het denk« beeld van eigene natuurgenooten zou bij niemand tot sijn regt komen. Gezonder leer verkondigt reeds de joodache wet, waar zij voorschrijft uwa gelijken iief te hebben als uzelven ^. In hteren tijd heeft men erop gewezen^ dat hij die het heil zijner me- demenschen bevordert, niet slechts aan dezen een offer brengt» maar door coodanig gedrag tevena zoi^t voor zijn eigen welzijn, geluk» of belang; want het bevredigt zijn natuurlijk veriangen om in vereeniging met zijne medemenschen te leven. In de barmonie der persoonlijke belan* gen wordt om die reden de eigenlijke regtatitel van het zedelijk leven^ en het kenmierk der eedelijkheid in de rigting van den wii op het alge- meen belang gezocht. Het is mogelijk, deze leer zoo te ontwikkeleii, dat zij voor elke tegenspraak beveiligd wordt; doch zij vereischt een aan* vulling, en zij treedt in een ander licht naarmate van de wijze waarop aij wordt aangevuld. Om welke reden, dua zijn wij verpligt nog eena te vragen, heeft de enkele mensch zorg te dragen voor het algemeen belang? Men antwoordt ons, en niet ten onregte, dat zoo alleen ona eigen grootste geluk bevorderd wordt. Zoolang men eehter niet verder gaat dan dit, blijft ?oor een ieder de toeleg rationeel, om in de ruiling van maatschappelijke diensten de grootste voordeelen aan zichzelven te verze- keren. Allerminat zal hij zich hebben te bekommeren over het welzijn van een nageslacht, waarvan hij voor zichzelven niets te verwachten heeft Voert men ons te gemoet, dat de regtgeaarde menach zich onvoldaaa gevoelt» tenzij hij zich bewust is ook aan later levenden ieta na te laten; dan blijkt reeds daaruit, dat hrt niet zooeeer aankomt op de hoogste mate of intensiteit, als wel op de veelzijdigheid en afronding van het geluk dat wij bedoelen. Zoo mogelijk moet door een ieder aan al zijne behoeftea worden voldaan; en het is ee& gebrek in hem> wanneer aommige van die >) Ler. 19: 18. 18* Digitized by Google 100 J. P. N. LAND behoeften, hoewel zij werkelijk bestaan, zich niet bij hem doen gevoeien. Behoort nu tot deze behoeften, dat hij ook anderen behulpzaam zij, en weerkeerig hunne ondersteuning aanvaarde, dan is toch de bevrediging hiervan niet meer dan een middel tot het grobte en eigenlijke doel, dat in het welzijn der individuen gezocht moet worden. Of wil men met sommigen het leven der individuen geheel onderwerpen aan het coilec- tive welzijn van het menschelijk geslacht, zoodat //het grootste geluk van het grootste aantal" iets meer wordt dan het programma (men vergeve mij de uitdrukking) van een algemeene maatschappelijke loterij, --> dan zou toch alle menschelijke werkzaamheid op niets anders uitloopen dan de instandhouding, uitbreiding, versterking van de tweehandige orde der zoogdieren. Wij laken het als bekrompenheid, wanneer iemand zijn beiangstelling bepaalt tot het welzijn van zijn eigen huisgezin, zijn vaderstad, zijn stand , ja tot het volk of het menschearas waarvan hij deel uitmaakt. Die kringen, meenen wij, hebben slechts waarde als onderdeelen eener groo- tere zamenleving, bevorderlijk aan hare belangen en die harer leden. £n zou die bekrompenheid ophouden zoodra slechts de omvang wordt bespan- nen van de zoologische soortP Dat iemand omdat hij van adellijke ge- boorte is alle adelsvoorregten wil behouden zien, alle adellijke zwakheden verschoont en adellijke vrienden voorthelpt» en daarvoor alies onder den voet zou halen , achten wij kleingeestig , ja misdadig. Dat iemand omdat hij mensch is, alles overheeft voor den bloei van het menschdom ook ten koste der overige natuur^ geeft hem aanspraak op onze vereering. Of de meester der aarde schennis pleegt aan de verdeeling van land en zee , aan den groei der planten , de paring der dieren , aan alwat zijn hand be- reiken kan , dat alles wordt met dezelfde kalmte door ons verdragen , waar- mede een blanke slavenjager deelnecmt aan den negcrroof in Afrika. En niettemin , M. H. , zou de wijze waarop de mensch omgaat met zijne me- deschepselen het schrecuwendste onregt zijn; ons zedelijk Icven ware niet beter dan het egoisme der soort in de plaats gesteld van het egoisme der personen; zoo niet het menschelijk geslacht een hooger regt bezat dan hetgeeu ontleend wordt aan het enkele feit van zijn bestaan. Is nuttigheid, de bevordering van het welzijn van wezens, het ware rigt* Digitized by Google REDEVOERING. 101 8Doer van het ieven^ — daar is in het heelal geen nattelozer, geen scba* deUjker, geen vernielender element dan de mensch, dien wij elkander leeren te achten en lief te hebben ; — toch niet omdat wij deelen in den buitP Laat voor de menigle, die niet geleerd faeeft na te denken, de omtrek van het menschelijk bestaan de grens der wereld eijn , — voor hem die eenmaal bij dat vraagstuk is aangekomen , heeft het eene egoisme geen hooger waarde dan het andere. Eerst van het oogenblik af, waarop de: werkzaamheid van het menschdom ophoudt in zichzelf terug te keeren ; en een doei faeeft buiten de faandfaaving van zicfazelf, kan er sprake zijn^van een redelijk beginsel van faet zedeiijke leven. De wetenscfaap vaii onzen tijd is tot faet inzigt gekomen, dat de ver- deeling der levende wezens in soorten, die voorfaeen onveranderlijk werd geacfat zoolang ^ de wereid stond , van anderen aard is dan men zicfa voor- stelde. Niet enkel dat dte grensbepaiing tusscfaen de soorten , ja faet be- ginsel der verdeeling veelal in faet duister ligl, maar dat de soorten van iieverlede verrijzen en vefgaan, en zelfs de iatere zeer waarscfaijnlijk uit de vroegere zijn geboren. Wil men nog verder gaan , en als volstrekte nomi- nalist beweren, dat er geheel niet van soorten maar eukel van indivi- duen sprake kan zijn, dan ziet men over faet faoofd, dat dezelfde stellin- gen op de enkele voorwerpen niet minder, ja nog zekerder van toepaissing zijn dan op de soorten. fiij planten en iagere dieren is faet dikwijls on- doenlijk vast te stellen, wat eigenlijk als individu uioet worden aangemerkt. £en bijenzwerm of dergelijke vereeniging van dieren doet zich voor als eeh organisme in vele ligcfaamen verdeeld. Overal waar de scfaeiding van sexen bestaat, ^blijft een faooggewigtige levensfunctie der eene bij gemis der an- dere onvervuld. Bij de voortplanting zieu wij een enkel ieven, dat tot faeden slecfats ais een gering plaatselijk bestanddeel van een voorbanden was , zich daarvan afscfaeiden ; en twee van dic levens , van verschillende zijden faerkomstig, oogenblikkelijk zamensmelten tot een afgesloten gefaeel. Het nieuwe leven verraadt zijn oorsprong in overgeerfde faoedanigfaeden , en van de ouderlijke individualiteit is tocfa niets verloren gegaan. Kortom* de afzonderiijkheid van het enkeie wezen is geene volstrekte, oorspronke- lijke en onverbrekeiijke; en in faet ieven van faet individu vermogen wij niet anders te zien dan een betrekkelijk z^Ifstandig onderdeel van Digitized by Google lOS J. P. N* LAND het leven der soort. In zooverre heeft de zedeleer die van het collactive welziJQ der soort uitgaat, vaster grond dan sij die den blik op dat der enkele personen gevestigd houdt. Doch ook het leven der soort is niet rn zichzelf besloten. De eenvoudigste mensch gevoelt dat, wanneer hij zich aan het huisdier hecbt, bloemen en boomen met liefde verzorgt en verpleegt; de ontwikkelde wan- neer hij middelen beraamt tot bescherming van dieren, of in het landscbap een gemoedsstemming vindt weergegeven; en hie.rin ontmoet hij den dich* ter^ den wilde en het kind. En velerlei bijgeloof, dat ten spijt van alle verlichting in wezen blijft, heeft zijn voortdurenden invloed alleen aan soortgelijk gevoel te danken. Slechts die oppervlakkige beschaving, die in hare welgestelde middelmatigheid het toppunt van levenswijsheid meent bereikt te hebben» beschouwt de wereld om ons heen als dood, als bloote stof voor haar handwerk en tijdverdrijf. Doch ondervragen wij de geschie* denis der planeet die wij bewoneu, dan vinden wij reeds nu in het onbe- werktuigd bestaan den grondslag van het bewerktuigde leven; in dit laatste, van het lagere organisme gestadigen voortgang en opklimming tot het hoogere ; dat is , tot vastere eenheid van het individuele leven , terwijl daar- binnen de levensverrigtingen telkens veelvuldiger en scherper onderachei- den zijn. Tot heden vindt die opklimming baar einde in den mensch; dan ook het geestelijke leven, dat hem boven al de lagere schepselen onder* scheidt, heeft zijn voorspel reeds in hoogere dierenwereld ; en wie zegt ons, dat na zijn optreden de rij der aardsche levensvormen voortaan een geslo* tene blijven zalP Het menschdom*zeIf is nieti maar verkeert in gedurige wording. //Wij dragen/' zegt de amerikaansche denker, //nog steeda de overblijfselen der vroegere viervoetige bewerktuiging met ons rond. Wij noemen die millioenen menschen , doch zij zijn nog geene menschen. Half in den bodem geklemd, worstelende om los te komen, heeft de mensch be« hoefte aan al de muziek die tot zijn bevrijding kan worden bijgebragt ^)". Ook zijn geestesleven, zijn werkzaamheid is geene uitzondering op d&orde der natuur, maar hij tracht op zijne wijze naar eenheid in het vele, omdat geene andere de strekking is van de magt die hem het aan- 1) 9« W. XmcKson» The Conduot of Iii&> IV. Digitized by Google REDBYOERING. 108 zijD gaf. Zijn wetensobap is een nascheppen der dingen in beelden der gedachte gelijk zijn menflchelijke aard die met zich brengt; sijn han- delen en zijn formeren zijn een voortacheppen aan het heeial in de mate zijner menachelijke vermogens. De werkzaamheid van den mensch heeft een redelijken zin ala onder- deel van die der menschheid, omdat de eischen zijner soortelijke natuor met zijn persoonlijke beperktheid buiten alle verhoading 8taan. Zij draagt tot de uitkomst van alle menschenwerk ook onopzettelijk het hare bij, want het beataan van het individu maakt tevene deei uit van de levensgeschiedenia eener werkelijke soort Ons allen verbindt een natuur- lijke band^ die zelf voor onze waarneming onbereikbaar, den denker zijn aanzijn verraadt in onze aanvulling van elkanders eenzijdigheid , en in de sympathie die een dienstbewija aan anderen tot een genot op zichzelf ver- heft. Doch het geslacht waartoe wij behooren, wel verre van met zyn redelijke bejegening der dingen geweld te plegen aan hunne wezenlijke natuur, kan zich beroemen op een aangeboren regt, omdat het in oor- zproog en wezen tot het zamenstel van den kosmos behoort^ en zijne werkzaamheid begrepen is in de som van alwat uit de eerste bron van alle werking in het heelal is opgeweld. Ontwikkeling tot vaster eenheid bij rijker verscheidenheid: zietdaar het werk der natuur, en in bijzondere vormen dat van den geest. De eenheid van den geest is geene uitsluitende en onbewegelijke als die van het AI der Eleaten, maar in zijn wording aangelegd en in zijne levensuitingen een wordende, eenheid in het vele. Haar in onszeiven en om oas heen te bevorde- ren is de strekking van bet waarachtig zedelijke leven » en zij verleent de waarde aan elke pligt en elke deugd. Geen stelling zoo onomstootelijk of zij heeft den twijfel opgewekt; en de twij&l is noodig , zal uit de onzekere meening wetenschap geboren wor- den, schoon hij den ondergang bewerken kan van wie hem niet te boven komt. Zoo is dan ook het leed en het kwaad in de wereld aangehaald om het verrooeden te staven» dat 'smenscben redelijke eischen en de ^i- Digitized by Google 104 J. P. N. LAND rigtiDg der bestaande wereld in het minst niet aan elkaar geevenredigd zijn. Gevaren omringen ons van de geboorte tot aan het graf , duizend- voudig ligchaamslijden ^ armoede en rampen ^ mishaBdeling en miskenning. Het is alsof de natuur en de zelfzucht der menschen zamenspannen om onze besten en edelsten tegen te werken, hunne pogingen te verijdelen, hun moed en kracht te ontrooven, hun leven ondragelijk te maken. Waar- toe herhaald wat uit den mond van dichters en denkers, heiligen en on- heiligen vau alle tijden ons luide tegenklinktP En het vermoeden is ver- zekering geworden; de verzekering heeft zich ontplooid tot een geheele theorie. Een van de jongste schrijvers is eindeiijk zoover gegaan van te leeren, dat de grondwet der wereld, de reele dialektiek gelijk hij ze noemt, in het regtstreeksche tegendeel van het redelijke, het logi- sche^ gezocht moet worden. Voor de rede is niets zoo onverdragelijk als tegenstrijdigheid met zichzeiven; welnu, die tegenstrijdigheid zou zoo stellig het heerschende beginsel in de werkelijke wereld zi jn , dat zij , om zichzelven in alles den teugel te vieren, ten laatste zich in tweestrijd begaf met bare eigene natuur, en zoodoende bijwijlen ook aan fragmen- ten van een redelijke wereld het aanzijn schonk ^). Hier is dan het onderscheid tusschen denken en zijn tot het uiterste doorgedreven. Het ergere u niet, dat de reele dialektiek haar toppunt bereikt door zichzelven weg te cijferen; want op dic voorwaarde alleen houdt zij het karakter vol van een volstrekte tegenstrijdigheid ; — hoewel nog altijd de bedenking rijst, hoe zij zich beijveren kan om haar karakter vol te houden, wannecr zij uit baren aard ook daarmede in onafgebroken strijd zou moeten leven^ en dus de meest logische wereld misschien de hoogste triomf harer scheppingskracht zou zijn 1 Ik mag uwe aandacht niet verder met dit spel van negative begrippen vermoeijen. Genoeg zoo gij den indruk ontvangt, dat zoo aldus de onzin in vollen ernst in de wereld ten troon ware ver- heven, het voor een logisch verstand als het menschelijke ondoenlijk zou zijn, diens grillige sprongen voor een oogenblik na te gaan; dat alle wetenschap en wijsbegeerte , die van den reelen dialecticus daaronder be- grepen , in rook verdween , en zelfs het meest alledaagsche denken voortaan 1) Balmsen, znr Philosophie der Gesohioliie, 187S> S. S7 ff. 38. Digitized by Google RBDEYOERING. 105 beter wierd bagelaten. Alleen de formele logica en de zuivere wiskunde zouden ons overbiijven, als kunstige spelingen en tijdkortingen van het menschelijk vernuft. Intusschen^ wanneer ons iemand verzekert, dat de wereld uit faaren aard voor ons allen onbegrijpelijk is, hoe kan dan hij alleen het wageu, over den aard van zoodanige wereid een oordeel uit te spreken? De eenige die dat vermogt^ zou een bovenmenschelijk wezen moeten zijn , wiens kenvermogen zoowel tot de wetten der wereld als tot de geheel verschillende van den geest den sleutel bezat. Aan ons zou enkei de on- dervinding leeren, dat elke poging om iets te verstaan tot heden was mislukt; die ondervinding zou menigeen ontmoedigen en wanhopig maken, doch niemand een logisch regt verleenen om van verdere pogingen af te zien. In plaats van een beschuldiging van hoogmoed te aanvaarden omdat hij door geen tegenspoed van het volharden in zijn werk wordt afgebragt» kan de wijsgeerig denkende geest het beweren van zijn volstrekte onmagt slechts als verwatenheid veroordeelen. Hem voegt alleen de bekentenis» dat vooralsnog onmetelijk veel voor hem in het duister ligt; hoeveel daarvan in den loop der tijden door menschen zal worden aan het licht gebragt of niet^ staat niet aan hem te beslissen. Intusschen worden er dagelijks door redelijk onderzoek en redeiijk handelen werkelijke dingen tot stand gebragt^ die hem bevestigen in de ondersteiling waarop alle redelijke werkzaamheid berust, dat zijne wetten en die der wereld in den grond dezeifde zijn. Wat nu het voorkomen van kwaad en leed in de wereld betreft, — het wordt te minder verstaanbaar hoe langer wij voortgaan met aan een we- reldbestuur den maatstaf te leggen van menschelijke geregtigheid. 