title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Verum hoc de causa maxima - faustum dixi annum, quia neminem ex professoribus amisimus, nec morte nec vocatione aliorsum. Contra auctum vidimus numerum nostram. Viri docti, quorum adventus futuri iam mentionem fecerat decessor meus, suo munere, brevi postquam magistratum annum gerere inceperam, fungi coeperunt, habitis orationibus, quae luculenter testabantur, quam essent docti et periti, quam sedulo naturam perscrutari solerent, quanto studio iuventutem academicam instituendi flagrarent. Integer fere annus praeteriit, quo virium periculum in hac re fecerunt, in qua tales se praebuerunt, ut ne egregiam de se susceptam spem fallerent. Vobis, collegae clarissimi! van KrcKnorr et van de En, gratulor faustum eventum laborum primi vestri anni. Utinam Vobis contingat multis, in utilitatem generis humani, patefacere viam ad doctrinas, quae vestrae sunt deliciae. Quas difficultates, sed etiam quos fructus obserbat vita, eiusmodi laboribus dicata, nemo nostrorum per longius tempus expertus est, quam Vos, viri coniunctissimi Purlesse et Mulder! Per triginta enim annos, primum Franekeræ, tum in hac academia, doctrinis imbuere iuventutem Vobis contigit. Divi ut idem et eodem modo facere pergatis, omnes Vobis optamus. Tu quoque, venerande Horstede de Groote! et collega aestimatissimus Pareau, qui 'convalescens a morbo abest, Vos quoque festos dies vestros habuistis admodum memorabiles. Quinque lustra Evangelium hominibus nuntiavistis, cuius temporis maximam partem concionatores fuistis academicici. Vos quidem Deo gratias egistis, qui tam diu Vos servavit in munere, quod rebus aliis omnibus anteponitis; simulque amici, discipuli vestri, magna pars civium, Vobis gratum significaverunt animum pro institutione vestra christiana. Quod tum Vobis exoptatum est a multis, idem nunc Vobis exopto, fore ut divi adhuc veritatis divinae interpretes esse pergatis. Non plus sage documentum exstat consensûs inter professores theologiae, quam series compendiorum ab iis scripta, in quibus quasi una eademque mens elucet. Series illa, quae omnes partes eorum institutionis complectetur, fere completa est volumine primo nuper edito de Theologia practica, a Mauricio nostro conscripto. Gratulamur Tibi actum laborem, vir carissime! et quo fructus exspectamus optimos quosque, tam extra quam intra academiam; licet non ignoremus ad institutionem verbi divini ministrorum exemplum tuum, consilia tua plus valere compendio quolibet optimo. GRATI 128 Etiam Tibi, aestimatissime sacerdos Hari! gratulamur laborem, nondum actum, sed fausto orime susceptum. Componis nempe Floram plantarum, in agris cultis crescentium pratisque nostrae patriae; quod quidem facis invitantibus plurimis oeconomiae ruralis peritis. Tibi quoque Rex aperte significavit, quanti faciat doctrinam tuam et peritiam. Praeterea id Tibi ex voto contigit, quod schola, agriculturae dicata, quam creavisti, magis magisque floret. Ita sensim magis occasio Tibi datur patriae proficiendi; ita magis magisque ohibit probaloine; intelligentium et bonorum labores tui honorantur. Non prorsus absimilis a florae alicuius compositione labor est ille, cui Tu praees hoc tempore, vir clarissime DE Vres! Lexicon enim, in cuius confectione multi nunc viri eruditi, Te praeeunte, sunt occupati, dici meretur Flora linguae Nederlandicae. Nec parum proderit recto usui et cultui linguae nostrae. Recte sane rem populi esse iudicarunt, qui imperium tenent in regno nostro et Belgico, ita ut publice sumtibus succurrendum esse censerent. Faustus sit laboris illius eventus; tum Nederlandia tuo gloriabitur nomine, quemadmodum Grımmırs suis Germania. Etiam Tibi, eruditissime Hexter!, gratulor laborem actum. Forte quem velim rogas, quum multos scripseris libros et doctrinae tuae multiplicis et poesis studii testes. Poeticum sane opus nunc non specto, sed utensissimum: tertiam que mepe partem catalogi bibliothecae academicae. Fortasse minus legetur illud opus tuum, quam alia quae composuisti bene multa; sed legentur tamen a non paucis, qui haud sine fructu magno eo utentur. Id speramus certe, Tu et ego; quia, cum nobis cura mandata est bibliothecae, nihil magis optamus, quam ut ille librorum thesaurus magis magisque inserviat studiis tum civium academiae tum eruditorum aliorum quorumlibet. Ex initio inde huius anni civilis usus librorum nostrae ab illo liberalius concedi coeptus est quam ante, liberalius fortasse quam in ulla alia bibliotheca publica. Gaudeo me rebus illis melius ordinandis aliquid conferre potuisse; nec putabo me tempus: et operam quam pono in bibliotheca melius instruenda, perdere, quippe agere me existimo quod aliis utile sit. Quum ita sponte devenerim ad mentionem subsidiorum academiae, in hac re pergam. Sunt sane illa subsidia parciora quam vellemus, parciora quam ut institutio eodem modo quo doctrinae ipsae amplificetur. Quum tamen sapienter dispensentur, non solum conservari, sed etiam paululum augeri potuerunt musea. Tempus vero, intra cuius limites contincor, facit ut omnia augmenta enucleate exponere non valeam. Bibliotheca sani angustis subsidiorum hoc anno sustentata est; sed pietas jubet non reticere, a multis donis acceptos esse libros plures. Praesertim memorare oportet liberalitatem senis doctissimi et maxime venerandi Korri, itemque eruditorum eius filiorum, in dando manuscripto antiquissimo, pretiosissimo, scilicet Chronico Emonis et Excorrs, abbatum olim in hac regione monasterii, quod Floridus Hortus vocabatur. Accesserunt his diebus manuscripta tria a primo rectore academiae nostrae profecta, ab Ussonio Emmo. Illa scripta, quae instar omnium, quae a viro illo eximio ad nos pervenerunt, res sunt nobis pretiosissimae, debemus singulari liberalitate civis honoratissimi, qui stirpe ab ipso Emmio ducit, senis venerabilis, medicinae doctorum in hac urbe nestoris, WOLTHERSI. Gratias quam maximas agimus tum illi tum omnibus, qui eiusmodi ratione instituto nostro profuerunt. Etiam museum historiae naturalis, quod a Muldero nostro magis magisque ad anatomes comparatae studia accommodatur, dono locuplete auctum est. Peritissimus scilicet Janus Carolus VAN DEN Broek museo donavit collectionem rerum ab ipso praeparatarum, ad organi auditus anatomen pertinens. Quicunque tales symbolas confert academicae institutioni, is profecto optime meretur de ipsa re publica. Memorandum superest, quod ex iis, quae anno superiore ad amplificationem institutionis academicae sunt confecta, maxime est insigne. Iam predecessor meus dixit, provinciam et urbem hanc coniunctim in novo nostro aedificando operam ponere. Mihi contingit vobiscum communicare, novum aedificium esse perfectum, quod iam in usum aegrotantium et institutionis medicae usurpari coeptum esse. Licet igitur regionis et urbis civibus gloriari novo templo doctrinis et humanitati dicato, quod simul monumentum est, quam admirabili consensu conspirent in laudabilibus quibusvis rebus promovendis. Pertinet hoc quoque ad eius, quod vivimus, aevi felicitatem. Ante hos quinquaginta annos nosocomium academicum hîc erat nullum; hodie academia possidet aedificium amplum et aptum. Etiam illae partes institutionis medicae, quae ad propaedeusin medicam spectant, anatomia microscopica et physiologia experimentalis, indigebant loco apto, ubi exercerentur et docerentur. Huic quoque desiderio satisfait. Id autem fieri, academia debet maxime vestrae operae in hac re positae, viri amplissimi, academiae curatores! Impense Vos de hac re praesentes laudare, vix decet; nolite tamen recusare animi grati nostri significationem. Tandem ad Vos me converto, iuvenes optimi! quorum res hîc agitur, Etiam hoc anno iam elapso dolore affecti estis ex morte commilitonum, quem praeceptores vestri item senserunt. Lullori vestri iam continentur eodem sepulcro, quo patris, reliquiae. Spem, quam de eo susceperamus, effellit praematura et acerba mors. Etiam vester IOHANNES CHRISTIANUS FREDERICUS exstinctus est, iuvenis candido animo et probo, qui sine dubio honoratum occupaturus erat locum in vita civili, in quam brevi erat transiturus. Numquam lugetis mortem alicuius commilitonis vestri, quin animadversionem quam quasi fraterno amore Vos mutuo amplectamini. Vinculum tam arctum Vos coniunctos tenere, Vobis laudi est; neque enim nisi inter bonos amicitia esse potest. Nec solum hoc in Vobis laudo; lubentissime enim testor eo tempore omni, quo rectoris munere functus sum, nihil me a Vobis esse expertum, nisi quod gratum mihi acciderit. Sed in conjunctione vestra et mutua vestra fide inest quoque id, quod bonum hoc tempore est signum. Quid enim? Fierum putaret, ut inter Vos ita coniuncti essetis, si nimis magna in Vobis cerneretur animi ingeniique cultus differentia? Cum aditus ad academiam ante hos duos annos unicuique patere coepit, etiam iis, qui non in studiis pergere, sed eorum initium facere deberent, metus erat ne talis dissimilitudo inter Vos oriretur. Quod si factum fuisset, non est quod dicam, id noxium futurum fuisse tum institutioni vestrae, tum vestro consensui fraterno. Iste metus tamen, partim certe, vanus fuit; maxime vero vanus est factus propter sapientiam parentum, quum pauci tantum advenerint iuvenes nullo modo praeparati; vanus etiam propter diligentiam plurimorum advenarum. Etiam huic rei debemus fieri posse, ut fortunatum praedicemus annum elapsum. Nihil est quo gloriari malimus quam illa sedulitate civium nostrorum academicorum, vero illo doctrinarum amore, quem praestantissimi quique labore suo optime testantur. In academis nostris, iam unicuique patentibus, valet illud "Respice fimem." Multi autem re ipsa respiciunt. Utinam omnes faciant, nec spes fallet patriam nostram in posterum. Antequam ex hoc loco discedam id unum restat, ut publice dicam, Regem augustissimum virum clarissimum Perum Horstene DE GROOT, Theologiae Doctorem, in Facultate Theologiae Professorem ordinarium, Rectorem Magnificum creavisse in proximum annum academicum. Lubens Tibi cedo magistratum, collega honoratissime! Eumque Tibi gratulor quam maxime. Sit annus tuus non minus fortunatus quam meus fuit; prosperaque cedant omnia, quae facies: in salutem academiae et Tibi et nobis omnibus carissima. Academia et tuo anno et semper floreat! DIXI. DE SCHIEKUNDE IN VERHOUWING TOT MAATSCHAPPELIJK BELANGEN. REDEVOORING, TER AANVAARDING VAN HET HOOGERAARSAMBIET AAN DE HOOGESCHOOL TE GRONINGEN, DEN 3 NOVEMBER 1851, UITGESPROKEN DOOR D”. P, J. VAN KERCKHOFF. IRSE DAN Aan Edelgrootachtbare Heren, Curatoren der Groningse Hoogeschool! Wel edelgestrenkte Heren, Secretaris van het College der Curatoren! Hooggeleerde Heren, Rector Magnificus! Hooggeleerde Heren, Waard Ambtgenoten! En wel edele zeer geleerde Heren Lector! Die met het bestuur van dit gewest of deze stad of met de handhaving des rechts zitten belast, mannen doctoren. Uw stand en werkring edel! Wel edele zeer geleerde Heren Doctors der verschillende Faculteiten! Wel gewaarde Heren, Bedienaren van de Godsdienst! Aanzienlijke schaar van jongelingen, die u aan de beoefening der wetenschappen toewijdt! En voorts gij allen, die ons met uw tegenwoordigheid vereert, Zeer gewenste Toehoorders! Al wat den naam van wetenschap draagt, heeft één enkel gemeenschappelijk doel. Waarheid is het, waarnaar alles streeft; waarheid, in zoverre zij voor ons menschen, bereikbaar is, de eenige grondslag, waarop kennis op rust. Op geen gebied van wetenschap is de grondslag duidelijker zichtbaar, nergens wordt men meer eraan herinnerd, dan op het gebied der natuurkundige wetenschappen. Daar is het niet mogelijk, dat dwaling zich langere tijd als waarheid doet gelden, of dat onjuiste waarneming niet spoedig wederlegd wordt. Mogen alle menselijke driften zich ook hier een weg gebaand hebben, weldra moeten zij zwijgen voor de kalme natuur, die, onafhankelijk ervan, niet ophoudt haar eeuwig ware stem te doen horen. Meeningen mogen ook hier tegen elkaar over staan; het zijn en blijven meeningen, duidingen van de letters; die in het boek der natuur gegrift zijn. Die letters zelf blijven onveranderd. Ze te kennen, is de eerste taak der wetenschap; ze te verbinden en te lezen ligt nabij, maar den oorsprong ervan te verklaren, meestal in het verre verleden. Is dat zoeken naar waarheid de band, die alle wetenschappen vereenigt, niet minder algemeen is de hoofdvoorwaarde, waaraan dat streven voldoen moet, om bevredigd te kunnen worden. Hetzij men zich op het gebied der zedekundige of dat der natuurkundige wetenschappen beweegt, die eerste voorwaarde is geen andere dan de juiste waarneming der verschijnselen. Onverschillig of deze zich in stoffelijke vormen uiten of niet, in die waarneming ligt het punt van uitgang, waar verdere kennis zich uit moet ontwikkelen. Eigenaardig moge nu de weg zijn, die de studie der stoffelijke natuur volgt, eigenaardig de middelen, die haar ten dienste staan; aan deze voorwaarde van kennis, van opklimmen tot hogere waarheden, blijft zij steeds gedachtig; waarneming ligt in haar wezen; waarneming alleen (nooit is het geloochend) kan haar de stof aanbieden, die zij verwerken moet. Zo dikwijks men bij de studie der natuur die weg verlaten heeft, om eenen gang te volgen, die haar vreemd was, zo dikwijls men uit aange- nommen begrippen de natuur a priori heeft willen verklaren, even dikwijls heeft er een stilstand in de wetenschap plaats gehad. De geschiedenis is daar, om het te staven. Op die zuivere en onbevooroordeelde waarneming steunende, is er een bijzonder karakter in de wetenschap der natuur merkbaar, dat van de naaste oorzaak der verschijnselen op te sporen, van, zonder een schakel over te springen, van oorzaak tot oorzaak op te klimmen, en langs een onafzienbare maar zekere keten, onvermoeid en aanhoudend, hoe langzaam dan ook, tot meerdere en meerdere kennis te geraken. Gebeurt het al, dat, op zekere trappen van ontwikkeling, de wetenschap gedoogt, sommige verschijnselen onder een meer algemeen gezichtspunt te brengen, zij doet het niet dan onder voorbehoud. Dan ontstaan theoriën, die der wetenschap vooral daardoor nuttig zijn, dat zij ons op een of ander nieuw veld van onderzoek heenwijzen, maar die zich thans niet meer aanmatigen waarheid te behelzen voor dat zij door volledige waarneming geheiligd zijn; Zulke theoriën zijn goed, zoo zeide, Berzelius, zoo lang zij van al de bekende verschijnselen, die zij omvatten, rekenschap geven. Met het eerste goed waargenomen feit, waarmede zij in tegenspraak zijn, moeten ze noodzakelijk vallen. Niet altijd kunnen wij door enkele opmerking der ons omringende dingen getuigen zijn van de werkingen, die plaats hebben; nog zeldzamer kunnen wij, zoo doende, de wetten ontdekken, die haar beheerschen. Dan brengen wij zelven verschijnselen te weeg; wij nemen ze waar onder bepaalde omstandigheden; wij volgen ze in hunnen loop; en wij bevinden ons op het gebied der proefondervindelijke wetenschappen. Het kan niet ontkend worden, dat onder deze, die de natuur onderzoeken en haar antwoorden zoeken te verstaan, een voorname plaats aan de scheikunde toekomt. Meer dan aan enige andere is het haar gegeven, over een volle rijkdom van verschijnselen te beschikken en die duizendvoudig te wijzigen of te herhalen. Zij biedt ons een schat van ervaring aan, ook daar waar de natuur niet onmiddelijk tot ons spreekt, en opent met een zeldzaam geluk nieuwe wegen van onderzoek, die steeds op waarheid steunen. Maar die macht, van verschijnselen in het leven te kunnen roepen, van de waarneming te volmaken, doet tevens de scheikunde een der meest praktische wetenschappen zijn; praktisch niet slechts in den zin van toepassing, maar ook in die van kennis, door eigen oefening in het voortbrengen der verschijnselen verkregen. — De kennis van hetgeen de wetenschap reeds verkregen heeft, maakt de wetenschap niet uit; de wijze, waarop zij dat verkregen heeft, en de geschiktheid om haar methoden van onderzoek te bezigen, behooren haar niet minder toe. Van de gelegenheid, die mij de eer verschaft, voor een zodanig onderwerp als deze het woord te voeren, wenschen mij gebruik te maken voor de behandeling van een onderwerp, dat zoo nauw in verband staat met de taak, die mij aan deze Hogeschool is opgedragen geworden. - Op uwe welwillendheid steunende, zal ik trachten uwe aandacht eenige oogenblikken te vestigen op de scheikunde in verhouding tot maatschappelijke belangen. Die belangen zijn gewis velerlei, maar kunnen toch onder twee hoofdprojecten gebracht worden: die, welke betrekking hebben op de veredeling van den geest en de bevordering van zedelijkheid, en die, welke de mate van stoffelijke welvaart betreffen. In eenen tijd, waarin men tot de verwezenheid gekomen is, dat intellectuele en materiële ontwikkeling van een volk zeer eng samenhangen, mag men bij een onderwerp als het mijne dit tweeledig oogpunt, waaruit het beschouwd kan worden, niet laten varen. Mijn rede zal zich dus in twee delten splitsen: ik zal de waarde van de scheikunde proberen te schetsen, 1) als middel van wetenschappelijke beschaving, en 2) als middel tot vermeerdering van stoffelijk welzijn. Niemand uwer zal van mij verwachten, dat ik hierbij van de plaats gewag maak, die de scheikunde in den rang der zuivere wetenschap bekleedt, of in bijzonderheden treed over hetgeen zij toebrengt om het geheel van menschelijke kennis te vermeerderen. Een uitweiding daarover ligt buiten de grenzen van mijn tegenwoordig bestek. De vooruitgang in beschaving heeft steeds gelijken tred gehouden met de mate van kennis, die aanwezig was. Langen tijd bleef die kennis beperkt tot hetgeen den mensch als denkend wezen betreft, of strekte zich ten hoogste uit tot die verschijnselen in de natuur, waarop zelfs de meest onbeschaafde zijn opmerkzaamheid vestigen moet. En dan nog bepaalde zich die uitwendige ervaring tot een zeer oppervlakkige beschouwing. Naar de naaste oorzaken werd zelden gevraagd. Integendeel, het mag als kenschetsend in de oude wijsbegeerte beschouwd worden, dat zij, onmiddellijk over de natuurlijke oorzaken heenstappende, zich beijverde om naar eerste beginselen te zoeken, waaruit alle stoffelijke werkingen verklaard konden worden. De gang van onderzoek, met de latere natuurkundige wetenschappen ontstaan, was haar ten eenenale vreemd. Men verwisselde wat niet verwisseld worden mag; men bracht de wijze van onderzoek, die wellicht op het gebied der morele wetenschappen de eenige waar is, op het gebied der natuur over, en de natuur bleef zwijgen. Eerst toen door Baco de vruchtbare gedachte verkondigd was, die ons in het opsporen der stoffelijke verschijnselen leiden moet, werd er een nieuw veld zichtbaar, waaraan de menschelijke geest niet alleen zoo vele schatten ontwikkelen, maar waarop hij zich door voortdurenden en goed geregelden arbeid sterk zou. Sterrekunde en natuurkunde zijn hier de andere wetenschappen vooruitgegaan. Zij het eerst hebben zich tot eenen rang verheven, die haar nimmer betwist zal worden. — De scheikunde, die dezelfde beginselen aanneemt, heeft zich eerst in latere dagen tot een zelfstandige wetenschap gevormd. In haar willen wij beschouwen, welke voordeelen tot ontwikkeling zij in zich bevat. Bliep scheikundig onderzoek, vóór dat het begonnen wordt, vordert een helder inzicht in datgene, wat de eigenlijke vraag uitmaakt, die men de natuur stelt. Daardoor worden de middelen bepaald, die men te bezigen zal hebben om een verstaanbaar antwoord uit te lokken. - Mag het nu geen oefening voor den geest, geen versterking van het geheugen, geen scherping van het vindingsvermogen genoemd worden, wanneer men telkens genoodzaakt wordt, datgene te overzien, wat de wetenschap reeds bijeenverzameld heeft, dat bekende met het onbekende in verband te brengen, en de omstandigheden, waaronder het onderzoek plaats moet hebben, met de strengste nauwkeurigheid te overwegen? Analogieën te zoeken, onderscheid op te sporen, betrekkingen na te gaan, dat is immers werkingen van den geest, die zijn ontwikkeling in hooge mate bevorderen moeten! - Men mag het als een aanwinst beschouwen zich te gewennen, in voorafgegaan werkende dingen den sleutel van de tegenwoordige of de toekomstige te vinden, en de vaste wetten, waarnaar zich de werking van stof op stof regelt, in elk bijzonder geval, mits goed gevat, aan kracht te zien winnen. Geen stap kan er op het gebied der scheikunde gedaan worden, of er doen zich moeilijkheden op, moeilijkheden, en wel de grootste, in de bepaling van den gang des onderzoeks, maar ook moeilijkheden in de uitvoering. Hier bevindt de mensch zich in strijd met de natuur; haar te overwinnen, om haar geheimen deelachtig te worden, is het denkbeeld, dat hem steeds bezielt. - Zoo gewent hij zich aan strijd; zoo is er een prikkel levendig, die gestaag werkt en voor verslapping behoedt. Zal ik veel van de methode behoeven te zeggen, die de scheikundige bezigt om nieuwe en zekere kennis te vergaren? Van onbetwistbare daadzaken uitgaande en twijfelachtig omtrent al hetgeen door stellige waarneemingen niet als bewezen vaststaat, duldt zij niet, dat in hare leer enige sprong gemaakt worden. Op hechte grondslagen, eenmaal gelegd, wordt aan de voltooing van haren tempel slechts langzaam, met hoeveel kracht dan ook, gewerkt. Daar wordt geen steen geplaatst, die niet voortdurend kan blijven liggen, of die niet bestand zou zijn om den verderen last te torschen, die latere geslachten er op zullen plaatsen. Ware het aan een wetenschap van stoffelijke ervaring gegeven, zich ooit tot het ideaal van zekerheid in bewijsvoering te verheffen, waarop de wiskunde bogen mag, dan gewis zou de scheikunde in dit opzicht bij geen andere behoeven achter te staan. Twijfel mag, ja moet gewekt worden bij elk natuurkundig onderzoek, zolang de ervaring niet in alle opzichten uitspraak gedaan heeft. Maar is dit geschied, dan komt men tot eenen graad van zekerheid, die juiste gevolgtrekkingen toelaat, en ons daarom veroorlooft, de papier van onze besluiten aan de ervaring te toetsen. Op zulk een wijze klimt men al meer en meer tot algemeen leid op en, ofschoon de onbepaald voortgaande ontwikkeling der wetenschap ons elk oogenblik herinnert, hoe zwak onze kennis is in het onbegrensde rijk der natuur, geniet toch de geest de zoete voldoening van den blik al verder - en verder uit te strekken. Dat mag toch wel een verheffend gevoel genoemd worden! Eene niet geringe waarde der scheikunde ligt daarin, dat zij haren beoefenaar tot zelfstandigheid vormt. Geene der natuurkundige wetenschappen is er, zoo zeer met het voorregt bedeeld van aan elk individu ' toe te staan, hare leer in elk bijzonder punt te toetsen en zelf aan den verderen opbouw werkzaam te zijn. Zelf staat alleen tegenover de natuur; daar helpt geen gezag; daar ligt het in ons en niet buiten ons, om waarheden te verkrijgen; daar moet eigen kracht, en geen geleende, iets te voorschijn brengen. Meningen, zoo ze niet gerustgesteld zijn door goede waarnemingen, lijden daar schipbreuk; en het is niet zelden gebeurd, dat jongeren in de wetenschap de uitkomsten van het onderzoek van uitgestkte voorgangers herzien en vollediger gemaakt hebben. Wel verre dat zulk een verhouding tot hoogmoed aanleiding zou geven, doet de gedachte, dat elke onjuiste waarneming geen stand kan blijven houden, en het besef van pligt, om in de wetenschap geen verwarring te veroorzaken, een omzichtigheid en nauwgezichtigheid in acht nemen, die slechts strekken kunnen om elke opwelling van verwaandheid te beteugelen. En hoe zou ook overmoed kunnen ontstaan, wanneer men zich tegenover de eeuwige wetten der natuur, die dagelijks duidelijker worden, zoo klein en nietig voelt? Door dat gedurig ontstaan van telkens nieuwe moeilijkheden, maar ook van telkens nieuw verkregen uitkomsten, door die inspanning, om aan den rijkdom der wetenschap zelf een greintje toe te voegen, wordt zeker zelfstandigheid gewekt en vastheid van karakter bevorderd. Niet altijd is het gegeven, om de wetenschap, door belangrijke ontdekkingen te verrijken of een nieuw veld van onderzoek te openen. Wij weten het: hier, zoo als in alle andere takken van menschelijke kennis, is dit slechts weggelegd voor enkelen, die, met meer dan gewone gaven bedeeld, als 'lichtpunten' in de geschiedenis staan aangeteekend. Maar wat zegenrijk is in de studie waar wij van spreken, dat is, dat haar uitbreiding niet uitsluitend afhankelijk is van zeldzaam voorkomende talenten, en dat zij elke gift, die haar gebracht wordt, elke onbevooroordeelde waarneming, die men haar aanbiedt, zonder overdreven schatting - tot het doel doet medewerken, waarnaar zij streeft. Terwijl in vele wetenschappen de uitkomsten van langen en moeilijke arbeid slechts voor weinigen verstaanbaar zijn, kunnen die, welke de scheikunde verkrijgt, onder zulk eenen eenvouden vorm gebracht worden, dat ze voor elk gezond mensengebied zijn. Haar waarheden zijn dus geschikt, om in een wijderen kring opgenomen en begrepen te worden; haar invloed strekt zich dus verder uit. Bij dat opnemen van scheikundige kennis door een grooter aantal personen, moet ook in die wijderen kring veel van dat raadselachtige en toevallige verdwijnen, dat de menigte, helaas thans nog! in zovele natuurverschijnselen ziet. Niets is er misschien, dat de algemene ontwikkeling des verstands meer in den weg staat, dan dat donkere, angstige gevoel, dat de verschijnselen aan verborgen oorzaken toeschrijft, naar wiens kennis de mensch niet mag streven; een gevoel, dat vrees aanjaagt zonder iets verhevens op te leveren, dat de zintuigen benevelt en den geest in zijn vrije werking belemmert. Niets daarentegen is er, dat een grotere voldoening oplevert, dan het helder inzicht in de verschijnselen der natuur, dat meer behoedt voor de verkeerde opvatting van hogere denkbeelden, dat stelliger leert dat het niet op het gebied der stoffelijke wereld is, dat wij tot het bewustzijn van iets hogers op kunnen klimmen. Daardoor wordt onze kennis gelouterd, dat wij in het wetenschappelijke leeren scheiden, wat niet bij elkander behoort. En die eerbied voor wetten in de natuur, zal zij zonder gevolg zijn voor onze beschouwing van het maatschappelijk leven? Waar wij bij elke schrede leeren, dat orde aan wetten gebonden is, zullen wij daar de overtuiging niet opdoen, dat ook in de maatschappij orde aan wet te danken is? Voldoening is het, zeg ik, die men smaakt, wanneer de stoffelijke wereld in helderder licht voor ons staat, een genoegen van hogere aard, zuiverder en edeler dan dat, hetwelk uit een duister gevoel van het onbekende kan voortspruiten. Doch waartoe dit herhaald? Volsprekender en krachtiger dan dit door eenen vroumen Hume gesproken is, aan het wel niemand gegeven heeft zijn, dit ooit te zeggen. Zoo heb ik dan getracht de scheikunde te schetsen als van waarde voor intellectuele ontwikkeling. — En inderdaad, wij hebben gezien, dat zij van haar beoefenaar een onverdeelde opmerkzaamheid vordert en dat zij hem gewent gemaakt om op alle omstandigheden acht te geven, die op de uitkomsten van zijn proeven van invloed kunnen zijn. Zijn vermogen, om schijnbaar verschillende zaken onder één gezichtspunt te vereenigen of om onderscheid op te sporen, waar uiterlijk slechts overeenkomst bestond, wordt geoefend; zijn karakter tot waarheidsliefde en zelfstandigheid gevormd; zijn strengheid in het vormen van besluiten op de proef gesteld; zijn geduld en standvastigheid vermeerderd; zijn blik in de stoffelijke natuur verruimd; zijn vuur voor kennis aangewakkerd. En zullen nu die intellectuele voordeelen zonder invloed op zijn andere faculteiten blijven? Niemand zal dit durven beweren. Geen enkel toch van die faculteiten kan vermeerderen, zonder dat de overige eraan deelnemen. Die zo de natuur in haar schuilhoeken bespioneert; die zo door moeilijkheden tot waarheid komt, hij moet er zich ook in een zedelijken zin wel bij vinden. Zal ik nu overgaan om van den invloed der scheikunde op stoffelijke belangen te spreken, dan weet ik naauwelijks waar te beginnen; geen stand toch is er in de maatschappij, op wier handelingen en bemoeienissen de scheikundige kennis niet van invloed geweest is, die niet van verre of van nabij heeft moeten te rade gaan met hetgeen dit deel van de wetenschap der natuur met rijke hand aan allen aanbiedt. Bepaal ik mij vooreerst tot hetgeen de fabrieksmatige nijverheid betreft, dan behoef ik niet meer dan namen te noemen, om al het gewicht te doen beseffen, dat deze uit scheikundige kennis geput heeft, ja nog dagelijks put. — Mogen enige voorbeelden mijn gezegde staven. Men bevond zich in een fabriek, waar vetten en alkaliën als grondstoffen gebezigd werden, en vroeg zich af: van waar die grondstoffen? - van waar het verbeterde product? — De scheikunde heeft den weg geopend, die de ontzettende massa's kunstsoda in de handel stort, heeft nieuwe bronnen van vetstoffen ontsloten, overblijfselen of bijproducten van andere industriën. — Die soda, de natuur leverde ze schaars op; het zeezout werd door de wetenschap dienstbaar gemaakt om er een sulfaat uit te bereiden, die alweder in een koolzuurzout werd veranderd, terwijl het afgescheidene zoutzuur door andere fabrieken kon worden gebruikt. — De wetenschap ging verder; men leerde die zwavelzure soda aan het zeewater ontwikkelen, dat ons reeds met zout had voorzien. Wat vroeger Rusland en Amerika uitsluitend leverden, werd vervangen door een stof, door de wetenschap geschonken, van gelijksoortige eigenschappen en in sommige opzichten zelfs van meerdere waarde. Die toepassing alleen heeft een nieuwe fabrieksmatige nijverheid in het leven geroepen, heeft bestaande industrieën gewijzigd en verbeterd, heeft den handel veranderd, maar, wat niet het geringste is, heeft het mensenheden met een voor de toekomst onbegrensde hoeveelheid van een voor onze beschaving noodzakelijk geworden product voorzien. Wat in die fabriek van vetstoffen gebezigd wordt, het is niet alleen dat, wat vroeger diende; nieuwe stoffen zijn er bijgekomen,zelfs weder voortbrengselen van een anderen tak van nijverheid, die ze als bijproducten beschouwt. — Indien men thans een licht geniet, vrij van die walgelijke reuk en die zwarte walm, die vroeger de zo genoemde vetkaarsen opleverden, indien men thans een helderder licht verkrijgt, alweder is het aan de wetenschap dat wij die verplichting hebben, de wetenschap, die ons leerde de vetten in vetzuren en glycerine te ontleden; die vetzuren van elkaar te scheiden, de vaste tot verlichting te bezigen, en het overblijvende aan andere toepassingen prijs gaf. Weinige takken van nijverheid kunnen op dergelijke wijze doorloopen worden, men vindt er eveneens bij iedere schrede de sporen der wetenschap. — Daar worden in weinige uren en in een smalle ruimte honderden stukken lijnwaad gebleekt, waartoe vroeger vele bunders grasveld benodigd waren; zij worden het, want Bertmöller wees het aan uit scheikundige ervaring. — Ginds blinken onze voorwerpen in een zilveren of gouden gewaad tegen, en de prijs ervan is gering; het was de wetenschap, die deze voorwerpen onder het bereik der minder gegoeden bracht, en te gelijk met het gebruik ook het oog bevredigde; zij leidde die beschermmende laag der kostbare metalen er om heen; zij stelde per cel aan de vernielende kwikdamp, die zo vele arbeiders ten grave sleepte. — Daar weer wordt hydraulische kalk gevorderd en hij is niet aanwezig; maar de scheikunde geeft de middelen aan, om die kunstmatig te verkrijgen. — Elders vraagt de nijverheid een nieuwe weg, om het koper uit zijn ertsen te voorschijn te brengen; ook daar blijft het antwoord niet uit, en het goedkoper ijzer scheidt het duurdere koper af. — Men ziet de met loodwit aangemaakte verwen op sommige plaatsen zwart worden; de scheikunde geeft de oorzaak aan, duidt een andere niet daar aan onderhevige stof aan, en het zinkwit begint het loodwit te verdringen. Doch genoeg gezegd! De grenzen der technische toepassing van scheikundige kennis kunnen met geen mogelijkheid afgebakend worden. Wenden wij ons tot den landbouw; nergens veel is in de laatste jaren zo zeer van toepassing van scheikunde sprake geweest als daar. Men heeft zich soms voorstellingen gemaakt van te behalen voordeelen, zowel als ze slechts op konden komen bij hen, die in die wetenschap een oostersche tooverdrank meenden te zien, waardoor eensklaps, en zonder offers van hun kant, onuitputtelijke aders van rijkdom ontsloten zouden worden. Die verwachting werd bedrogen en, zoo als het meermalen gaat bij te lege gestelde hoop, men verweet aan de wetenschap een fout, die alleen in een overdrevene voorstelling gelegen was. Gelukkig evenwel is het niet aldus met allen gesteld, die van den landbouw een voorwerp hunner bestendige zorg maken, en men mag er zich over verheugen, dat de aandacht van den landbouw zich al meer en meer op scheikundige beginselen vestigt. Niet door hare waarde te hoog aan te slaan, maar door ze op juisten prijs te schatten, bevordert men den invloed van nuttige kennis. Hier, zoo als overal, heeft men zich voor overdrijving te wachten. Neen, de scheikunde schept geen stof uit het niet; zij stort geen. Massa's voedingstoffen op onze akkers uit, evenmin als zij aderen van goud in de bergen doet ontstaan; maar zij leert ons datgene kennen, waaraan die akkers behoefte hebben; zij geeft ons middelen aan de hand, om in die behoeften te voorzien; zij toetst de gebruikelijke wijzen van cultuur, ontdekt wat er goeds of verkeerds in is, en wijst den weg aan, die tot verbetering voert. En zou zulk een hulp, aan de uitoefening van eenig bedrijf aangeboden, niet dankbaar aangenomen moeten worden? zou daarin voor de toekomst niet de ware hogere doel zijn? Geen onbevooroordeeld zal het ontkennen. Om te doen inzien, wat hier reeds door de wetenschap is opgehelderd of aan de hand gedaan, behoef ik slechts te wijzen op de rol, die ammonia en koolzuur bij de vegetatie vervullen, op de noodzakelijkheid, om daarvan een voortdurende bron in de akkeraarde aanwezig te doen zijn, op de hoeveelheden minerale stoffen, die aan de hoogte ontnomen worden en op haar hoedanigheid, op den invloed, die lucht en vochtigheid op de veranderingen des bodems uitoefenen, en op de beoordeling en de opzameling van meststoffen. Het zijn zoo vele punten (en hoe menige zou men er nog bij kunnen voegen) waar het verband tussen scheikundige kennis en praktische landbouw uitblijkt. Ook van den handel wensch ik te spreken als van een der bedrijven, bij welke de toepassing van scheikundige kennis veelvuldig kan zijn. Ik zal mij niet laten ontmoedigen door den tegenzin, die bij de handelaren nog zoo algemeen tegen de natuurkundige wetenschappen heerscht. Luide moet ik mijne overtuiging te kennen geven, dat die tegenzin langzamerhand zal verdwijnen, naarmate het aan het onderwijs zal gelukken de kennis der natuur en harer werkingen onder de handelstand te verspreiden. Sedert jaren schijnt men te begrijpen, dat het voor een fabriekant nuttig is, scheikunde te leeren; sedert korteren tijd wordt die aanleering den landbouwer niet meer een vleugel geduid; er zal ook een tijd komen, dat de handelaar er zich van zal bedienen, om de vervalschingen op te sporen, die spoediger toenemen, dan de middelen, die hij bezit, om ze te ontdekken. Ik heb alweder niet meer noodig dan eenige stoffen op te noemen, om te doen inzien, dat bij velen daarvan de beoordeling op geene andere dan scheikundige gronden steunen kan. Indigo ontleent zijn waarde aan de hoeveelheid werkelijke kleurstof, die er in bevat is; die kleurstof is scheikundig juist te bepalen; zij wordt door chloor vernietigd; de hoeveelheid van het daartoe gevorderde chloor geeft de maat aan van de kleurstof. Gezien eenvoudige proef, die door geen wankele beoordeling van uitwendige of inwendige kleur of structuur vervangen kan worden. Bruinsteen bevat soms aanzienlijke hoeveelheden vreemde stoffen, waarover het oog alweder niet oordeelen kan; maar bruinsteen is zijn waarde ver schuldig aan het gehalte van zuurstof, en dit kan scheikundig zonder moeite bepaald worden. Potasch werkt in verhouding tot de hoeveelheid kali of koolzure potasch, die er in aanwezig is; alleen door een eenvoudig scheikundig onderzoek kan men die hoeveelheid bepalen. Niet anders is het met de metalen, met salpeter, menie, guano en een menigte andere koopwaren gelegen. De beoordeling rust op wetenschappelijke gronden. Niet uitsluitend voor den handelaar is het belangrijk, den aard en de waarde van sommige waren op vaste gronden te kunnen bepalen; ook voor den staat, voor zoverre deze als wachter voor het algemeen welzijn op treedt, zal er veel aan gelegen zijn, de vervalschingen van dier waren, en in het bijzonder die der eerste levensbehoeften te kunnen ontdekken. Mag het, in den tegenwoordigen staat van beschaving, aan de belanghebbenden uitsluitend toevertrouwd blijven te onderzoeken, in hoeverre bijvoorbeeld tarwe- of rogemeel met vreemde stoffen vermengd, in hoeverre suiker door schadelijke bestanddeelen verontreinigd, in hoeverre brood met giftige eigenschappen beladen is? Ik vermeet mij niet, die vraag uit een staatkundig of staatshuishoudelijk oogpunt te beantwoorden, maar ik betwijfel, of men die uit een natuurkundig oogpunt bevestigend beantwoord mag. Zo algemeen immers mag men de kennis van de natuurkundige wetenschappen niet stellen, dat men zou kunnen aannemen, dat elk individu zulks zelf zou kunnen onderzoeken. Een wakend oog beloopt hier voor het algemeen te zorgen, en men ontkent dan ook geenszils, zelfs niet in landen, waar de staat niet van bemoeizucht te beschuldigen is, dat, afwachting eener in het verre verschiet liggende volmaking van Statenwerf en morele beschaving, de staat in zulke zaken nog niet van tusschenkomst ontheven kan worden. Aan industrie en handel mag vrijheid toekomen; de vrijheid om te schaden moet hun ontzegd worden. In het algemeen belang worden wegen en kanalen aangelegd; vordert dat algemeen belang dan minder, dat men verpestende uitwasemingen voorkomt, dat men voedingsmiddelen niet in het groot vervalscht, of dat men acht gevoelt op de. Behoorlijke zuivering van water en lucht? Rust die pligt op den staat, wie zal dan ontkennen, dat hij zich moet doen voorlichten op de eenig mogelijke wijze, waarop eenige beschouwing rusten kan, dat is door de natuurkundige wetenschappen. Deze alleen kunnen aanwijzen, hoe het onderzoek te bewerkstelligen zullen. Een voorbeeld zal alweder genoegzaam zijn. Het gas, tot heden gebezigd, bevat soms bestanddeelen, die, in de dampkringslucht uitgestort, zeer schadelijk op de gezondheid kunnen werken. Geen noodzakelijk daar, waar mededinging is; de kooper zal zeker dat gas verkiezen, waar dat zwavelig zuur in de minst mogelijke hoeveelheid in bevat is. Maar daar, waar slechts één fabriek bestaat, zal daar de verbruiker zeker tot de overtuiging komen, dat het beter voor hem is een geldelijk offer te brengen, hetwelk de inrichting der toestellen hem gekost heeft, dan voortdurend, zijn longen met een nadeelige luchtsoort te vullen? Daar kan de overheid vooraf haar bepalingen maken, maar de wetenschap moet voorschrijven, aan welke voorwaarden de koopwaar voldoen moet. Vestigen wij een oogenblik onze aandacht op het dagelijksche leven, en wij zullen alweder telkenreize de wetenschap met haar toepassingen ontmoeten. Reeds daar, waar het eerste levensbehoeften geldt, zoo als water en lucht en voedingstoffen, treedt de scheikunde op, om ons voor te lichten. Zij leert ons, dat er een zekere hoeveelheid lucht in onze vertrekken vereist wordt, en dat die lucht vervangd moet worden, om niet van samenstelling te veranderen. En de natuurkunde schrijft ons de middelen voor, om daartoe te geraken. Het onderzoek van water leert ons, in hoeverre er nadeelige bestanddeelen in bevat zijn, en doet ons enige der stoffen kennen, die er noodzakelijk in moeten voorkomen, om het drinkbaar te doen zijn. De kennis der omstandigheden, waaronder plantaardige of dierlijke stoffen in rotting overgaan, heeft de middelen aan de hand gegeven, om voedingstoffen voor bederf te bewaren. Daaraan is het te danken, dat zelfs op langdurige reizen de spijzen als vers, dat sommige producten uit verre gewesten als inheemsche worden aangeboden. Op het zuiveren van lucht, op het wegnemen van smetstoffen is de scheikunde niet minder van invloed geweest. Werking van chloor, van koolpoeder, van metaalzouten, bevrijdt ons op een eenvoudige wijze van walgelijken, ja soms ondragelijken, stank. Maar, zolen toepassingen waarde hebben voor het dagelijks leven, nog grotere waarde verkrijgen ze, wanneer het hogere belangen geldt. In de gerechtzalen neemt de wetenschap der natuur haar plaats in; daar steunt zij met onafwijkbare redenen de zaak der onschuld, of stapelt verpletterende bewijzen op het hoofd der schuldigen. Is er wel een taak, die haar meer op onze achting aanspraak geeft? In het belang des staats zoowel als in dat der enkele personen wordt de wetenschap der natuur geroepen, haar stem te doen horen. De staat heeft zelf stoffelijke belangen te bezorgen. Dan is administratieve bemoeienis niet genoeg; de kennis van de voorwerpen der natuur wordt uit geen papieren of reglementaire voorschriften geput. Men heeft er menigmaal in gedwaald; maar het mag een verblijdend verschijnsel van onzen tijd genoemd worden, dat men de noodzakelijkheid begint in te zien, om ook daar te raadplegen, van waar een oordeel over wat stoffelijk is kan uitgaan. Moge het aan Nederland voorbehouden zijn, het voorbeeld, door sommige naburen gegeven, niet uit het oog te verliezen. Die hoop mag met vertrouwen uitgesproken worden, nadat door de Hooge Regering aan den eersten onzer scheikundigen de gelegenheid geopend is geworden, enige bestaande wetten aan de scheikunde te toetsen. REDEVOERING. 148 Ik heb gesproken van macht in den Staat, van nijverheid, handel en bedrijven, en meen getoond te hebben, dat de scheikunde bij allen te hulp geroepen kan worden, om voor te lichten, te verbeteren of te volmaken. — Maar wie is er, die niet van mij verwacht, dat ik van haar verband spreeken met de edelste der wetenschappen, de heilzaamste der kunsten, met haar, die regels voorschrijft voor het behoud van gezondheid of er zich aan wijdt, de lijdende menschheid te hulp te komen. — Ja, geachte Toehoorders! waar ook de scheikunde door haar raadgevingen en ontdekkingen de kennis der stoffelijke natuur dienstbaar maken mag aan het welzijn der menschheid, nergens neemt zij een eerbiedwaardiger karakter aan dan daar, waar zij de geneeskunde haar hulp aanbiedt. — Daar vormt zij een band tusschen die wetenschappen, die later eeuwen nog nauwer zullen toehalen. — Men mag het bijna niet betwijfelde, dat door de ervaring, in de levende natuur verkregen, niet slechts voor de geneeskunde menig verschijnsel tot juiste oorzaken teruggebracht zal kunnen worden, maar dat er ook voor de scheikunde een helderder blik in de werkingen der organische wereld mogelijk worden zal. — En mag men van organische scheikunde spreken zonder de groote verdiensten te erkennen, die zo vele geneeskundigen op dit veld onzer kennis verworven hebben? Uit hunnen boezem zijn de eerste vragen luide geworden, die de scheikunde tot taak heeft te beantwoorden; zij hebben menigmalen gewaarschuwd tegen overhaaste gevolgtrekkingen, en gewezen op het verband tusschen scheikundige werking en uiterlijken of innerlijken vorm. In hunne voortdurende medewerking zoowel als in die der artsenijbereikundigen moet de scheikunde gedeeltelijk haar toekomst zoeken. Wat deze wetenschap reeds bijgebracht heeft, om in de leer van fysiologie en geneeskunde meerder licht te doen ontstaan, is zoo veelvuldig, haar onderzoekingen dringen zoo zeer in bijzondere door, dat ik de hoop moet laten varen, in deze korte rede een duidelijk beeld daarvan voor te stellen. Ik moet mij vergenoegen met enige punten aan te stippen, die van dat alles slechts een vaag begrip kunnen geven. 