title: Annales Academici
creator: None
text: Digitized by Google A E D E. 89* Zal cNdMB landgenooteii gtregtighieid wederYaren, dan moet men erken^ nen «— en dit is eel& door 't bnitenland geschied — dat Bij in de beoe- fening der Hebreeuweehe taal en oadheden voor geen enkde natie behoeven cmder te doen. Qns vaderland mag wijsen op mannen^ die sich in dit opzigt wereidberoemd iiebben gemaakt ^). Er ia een tijd geweest, dat het de aitstekmidste OdentaUaten op zijn bodem veieenigde, soodat ieder» die sieh op Ootterflcht 8tudi& wilde toeleggen, naar de gelegenheid mtsag» om de lessen dier groote meestera te volgen. En bekend is het, dat aelfc Thomas Erpenios te Laden, waar hij hoogleeraar was, een boekdrakkerij ten behoeve ajner uit te geven geachriften had aangelegd ^). Wat nu in 'talgemeen van ooa land gesegd is, mag evenredigerwijs op onse stad worden toegepast. Ook aij faad faoogleeraTen binnen hare mnren gebragt» die, 900 vaak er van Oost. ceiebriteiten sprake is^ niet in de laatate plaats behoeven genoerod te worden. Menig getnigenis zal ik straks bijbrengen fen bewijze, dat zij de Sohool, waaraan zij verbonden waren» bnitenaf dh een setel van geleerdheid deden kennen» — zoodat uit Ule oorden van ons land en werelddeel (zdfis uit Denemarken» Duitschland en Hongarije) een aanzienlijk getal discipelen herwaarts toog ^). 't Is waar: bij de meesten hunner gingen de Hebr. coliegien met die in de godgeleerde wetenschap gepaard. Eerst J. H. Pareau bekleedde in 1799 uitsluitend den Ooeterscben leerstoel en werd van 1805 tot 18S1 hierin opgevolgd door Jaa Yerburg. Dodi wie den naauwen band dezer beide takken van wetenschap kent, eal gereedelijk toestemmen, dat de Deventear- sche professoren, over wie ik spreken ga, hun buitenlandsehen roem niet 'tminst aan hunne kennis van de Hebreeuwscbe tad en letterkunde te danken hadden. Intusschen is het overbodig op te merken, dat 'tkarakter van mijn onderwerp mij niet vergunt uit te wijden over hun theotegiseh onderwijs of andere dan hxmne Hebreeuwsche geschriften , — vermits mijn bestek gebiedead eischt, dat ik mij uitsluitend tot d&tgeen bepale, wat zij in hunne betrekking als hoogleecaren in 't Oostersdi aan onze Doorl. School hebben verrigt. En setb lunMn deze enge grensen bood zich zooveel stof aan , dat ik lut den rijken voorraad iriechts een gering gede^ kon kiezen en m«iige hoofdasak te dezer ure onbesproken moet laten. Slaan wij nu dien achtbaren kring van geleerden gade, dsn ontmoeten Digitized by Google 400 W. B. J. VAN EYK wij een twaalftal, waarvaD de rij door den bekenden contra-remonstrant Nicolaus Vedelius geopend wordt ^). Toen hij den 30 Aug. 1680 op S4-jarigen leeftijd zijn ambt aanvaardde, bad hij zich reeds gunstig als philoloog onderscheiden. Minstens vijf geschriften waren er van zijne hand in 'tlicht verschenen. Onze School mogt hem evenwel slechts negen of tien jaren onder hare leeraren tellen. De roem zijner geleerdheid bewoog de bezorgers der Friesche hoogeschool, om hem aan de Franeker akademie te verbinden ®) , hetgeen hun evenwel niet gelukte , dan na zijne jaarwedde aanmerkelijk te hebben verhoogd, — een hulpmiddel, dat later ook bij een zijner opvolgers met even gunstigen uitshig te baat werd genomen. Tijdens zijn verblijf alhier schreef hij eenige twistschriften; doch nam niet- temin met zooveel ijver en naauwgezetheid zijne lessen waar, dat hij zich volgens Vriemoet ^) met de meeste zorg en trouw aan bet onderwijs toe* wijdde. Ook al mogten de inaugureele redevoering te Franeker nitgespro- ken en enkele disputaties, die mede in den bundel zijner ^theologische werken" zijn te vinden, als vruchten zijner Hebreeuwsche studien bij ons in aanmerking komen^ — wij zouden er even weinig van zeggen kunnen als van zijn inwijdingsrede. Noch van 'teen noch van 'tander is het ons mogen gelukken een exemplaar in handen te krijgen. De heftige Voetiaan werd door een irenischen Coccejaan vervangen. De milde Hendrik van Diest ^^) was als godgeleerde een omnis homo , in den goeden zin des woords een //Universal-genie/' — zoowel exegeet als apo- logeet, dogmaticus als historicus, catecheet als homileet. Bijna geen deel van zijn vak, zeifs Hgeringste niet, of hij heeft er proeven in geleverd van ongemeene kennis. Wil men hem eene speciaiiteit noemen, wehiul • men doe dit dan in de Oostersche talen. Dat hij van 'tArameesch veel werk maakte, blijkt eensdeels uit zijn brief aan Coccejus, anderdeels uit zijne menigvuldige aanteekeningen bij zekere Syrische en Chaldeeuwsche grammatica^^). In 1665 zag hier zeifs eene Hebr. spraakkunst van hem 't licht , met de beginselen van onderrigt in de zoo even genoemde taal- takken ^^). In 1634 reeds had hij .voor zijne studenten een encyclopaedi- sche handleiding, een soort van hodologetiek of studiengang, uitgegeven. Dit boekje, waarmeS hij zich voorstelde de aankomende theologen op enkele vakken te wijzen, welke bij hen niet hoog stonden aangeschreven, — Digitized by Google R E D E. 401 • sommige geschriften aan te bevelen, die zij hadden te raadplegen, — en eenige vereischten op te sommen, waaraan zij hadden te voldoen — vond z66veel aftrek, dat er in 1645 eene tweede nitgave van noodig was^'); Eene oppervlakkige inzage overtuigde ons reeds van den verbazenden om- vang van schrijver^s kennis, niet minder dan van zijn 8chrander oordeeL Ook omtrent den aard en de methode van zijn onderwijs levert het de beste bewijzen, en bevestigt het volkomen, wat de redenaar bij 'teerste eeuwfeest onzer School verzekerde: i^dat hij iemand was» die door zijne pnvergankelijke lettervruchten zich zeer verdienstelijk gemaakt heeft ten opzigte van de godsdienst, de kerk... en de akademische School ^^). In de schatting der toenmalige — zoo wetenschappelijke als kerkelijke — wepld stond hij hoog aangeschreven. Dit blijkt o. a. hieruit, dat hij van wege de Geldersche Synode geroepen werd, pm de plaats van Thijsius onder de revisoren van de vertaling des O. V. te vervullen. Wij mogen van Diest niet vaarwel zeggen , zonder van een buitengewoon verschijnsel te gewagen, dat in de laatste jaren — zal ik zeggen: van zijn leven of van zijn professoraatP — onze opmerkzaamheid trok. Een geheel eenig feit toch in de geschiedenis van onzen Hebreeuwschen leerstoel noem ik het, dat gedurende een tiental jaren twee hoogleeraren dien schij- nen bezet te hebben. In 1661 trouwens, toen van Diest 67 jaren telde, werd hem 't zij als ambtgenoot toegevoegd , 't zij als opvolger gegeven , — misschien zoowel 't een als 't ander, Antonius Perizonius ^^, vader van den beroemden Jacobus. Van dien man weten wij zeer weinig. 'tls mij onbekend, of hij ooit aan eenig ander geschrift 't aanzijn schonk, dan aan eene Latijnsche verhandeling» die in 1669 hier 'tlicht zag en waarmSe hij zijn naam tot de nakomelingschap heeft overgebragt ^^). Zelfs zijne oratie hebben wij niet kunnen opsporen. Dit is ons evenwel geen geheim geble- ven» dat hij de hem opgedragene betrekking naar eisch waamam, — dat Bouwers het als een treffenden slag voor kerk en school beschouwde» toen hij den 24*^ Oct. 1672 door een geweldigen dood werd weggerukt en dat Wassenbergh hem noemt een //multi in hoc Gymnasio nominis theologum/' 'tZal wel overbodig zijn op te merken, dat dit te m^r beteekent, omdat hij al dien tijd naast een van Diest stond, die hem nog een jaar overleefde en wiens roem alligt den zijne had kunnen overschaduwen. 51 Digitized by Google 408 W. B. J. VAN EYK Om welke reden de vakature twee jaren lang bleef bestaaD, is odb niet gebleken ^^), maar dit weten wij wel, dat zij d(x»r de benoeming van Reinier Vogelsangh, op hoogst-gelukkige wijxe vervuld werd. Toen dese in 1675 herwaarts kwam, bad hij drie jaren te vcnren eene benoeming tot hoogleeraar te Franeker van de hand gewezen, — wel een bewijs^ dat hij zeer begeerd werd. En geen wonder; want Vogelsangh was; blijkens verschillende uit- spraken^ in de Bchriften zijner tijdgenooten te vinden, oen geleerd en bmikbaar man. Op dit eenstemmig oordeel zetten dao ook zijne werken ^®) 't onbedriegelijkfit zegel. Met deze geleerdheid gingen bovendien tact en talent van doceren gepaard. Zijn onderwijs moet volgens Bouwers, een bevoegd beoordeelaar ^^), uitstekend geweest zijn, — en groot 'taantal studenten^ dat zijne lessen plagt bij te wonen. Juist hierom viel het wd te betreuren^ dat meu er i^echts kort van genieten mogt en hij na vier jaren reeds uit zijn aardschen werkkring werd of^eroepen ^% Langer dan zijn voorganger mogt men Samuel van Diest » eenigen zoon van den straksgenoemde — en , hoezeer in zijne vroege jeugd aan de leiding van Goccejus toevertoouwd, toch in mildheid van geest een kind zijna vaders gebleven, — aan onze inrigting verbonden zien ^'). En inderdaad: dit was een onwaardeerbaar voorr^t, want zijn degelijke kennis en scherpan- nig oordeel hielden met zijne zelfstandigbeid en verdraagzaamheid gelijken tred. Ter naauwemood had hij 't doctorale diploma zoowel in de godge« leerdheid als wijsbegeerte verkregen ^) , of hem werd 't profeseoraat te Duisburg opgedragen , en . . . indien zijne bescheidenheid dit niet verhoed had . . . zou men hem ook met de Oost. lessen hebben belast ^). In 1664 vertrok hij naar Harderwijk , alwaar (in 1669) onder djne leiding door de studenten over onderscheidene Hebreeuwsche theses gedisputeerd werd*^)« Ons Athenaeum mogt hem gedurende dertien jaren (1681 — 1694) bezitten. Een geloofwaardig getuige, — die in 1702 hier eene lijkrede hield op Willem Hendrikf koning van Engeland, en dus van Diest, die in 1694 overleed, hoogst waarschijnlijk in zijn onderwijs en werkeaamheden hedl gageslagen , — * roemt hem ale Hebreeuwach taalkenner (i/Hebiaeae iinguae peritiesimum") en verhaalt ons, dat hij met den besten nitslag tot aan 't eind zijna levens eijn ambt alhier vervulde ^) , terwijl nog onlangs van hem werd verklaanl : «dat de gewijde taalstudie onder zijne leiding hoogelijk Digitized by Google R E D E. 408 bloaide" ^). Aan haar wijdde hij zich dan ook geheel toe. Hij gaf zioh alle moeile^ om den toegang tot de Hebr. spraakkuDst voor eerstbegioDen- doD aangmaam od gemakkelijk te makoD. Veel arbeids beateedde hij aan eeD zoogenaamden /rSleutel der gewijde taal/' eene rudimenta, waarvan hi} zich veel goeds beloofde en die bestemd waa, om de bezwaren, aan 't elementair onderwijs in 't Hebreeuwsch verbonden , op te h^CD ^^). Antouius Bynaens , -— de man , die thans aan de beurt komt , — was slechts vier jaren (1604-«*1698) aan onze School werkzaam ^). In de kracht van zijn ieven werd hij weggerukt. Ware hij gespaard gebleven , vermoedelijk zouden vrij hem, id plaats vaD aaD 't graf, aan ^n onzer akademien hebben moeten afstaan. Was zijn levenstijd kort, hij wist diea te gebruiken. Hij gaf veel, en wat meer zegt: veel goeds, — veel (en dit zegt nog me^r) , dat eene blijvende waarde bezit. 't Zal ons moei- jelijk vallen, in een beknopt bestek 't voornaamste hem betr^oDde zaam te vatteD. OdK: al gaaD wij ziJDe eerste opleidiDg aan de Hierodymus- School te Utrecht, zijne studien aan de Stichtsche Akna Mater, zijoe be« trekkiDg tot J. O. Graevius, zijue verhouding tot Nic. HeiDsius eu aDdere gdeerdcD stilzwijgeDd voorbij; — ook al weiden wij er niet over uit, dat hij reeds als studcDt een redevoering hield ter waardeering der kritiek, eene soort van allegorische voorstelling: waarmee hij sdch een gnnstigen naam verwierf; — ook al spreken wij er niet van, dat hij als theoloog (philosophie was niet zoozeer zijn vak) door den degelijken Franciscua Burman gevormd is; — ook al springen wij de veertien jaren ziJDer ker^ kelijke ambtsbediening over, om ons uitsluitend te bepalen bij hetgeen hij aan de Hebr. taal en ietterkuode deed, — zeifs dan nog zullen wij van alles kwalijk een kort verslag kunuen leveren. Een der groc^ste Orienta- listen, de bekende liousden van Utrecht, was zijn meester. En dat dieaa school niet ten ODregte hoog stond aaDgeschreveD , daarvaD gaf ook Bynaeos bewijs. Ter] naauwernood twee jaar predikant» of hij trad ap met een geschrift over een onderwerp, dat wel in de compendta over de Griekaohe en Latijnsche oodheid was opgenoDten^ maar in die over Hebr. Antiqui- teiten nog steeds naar eene afdoeDde behaDdeling bad uitgezien: 't Scheen voor een archaeok^og, als Bynaeus, weggelegd, //over het schoeisel bij de Hebreen" eene uitgewerkte studie te schrijven, — erae studie^ 51* Digitized by Google 404 W. B. J. VAN EYK die vrij bleef van de allegorien en mysterien, waarin zich een Origenes, Hi^onymus en anderen hadden verloren. Wie den index capitum over- sdet, heeft zich reeds e^nig denkbeeld gevormd van den zaakrijken inhoad dezer 267 kwarto-bladzijden , — daargelaten nog , dat de vierwerf-herhaalde nitgave toont, hoeveel prijs er op dezen letterarbeid gesteld is geworden. Nog geen twee maanden was hij aan onze Schooi verbonden , of hem werd den 29"^^ Augustus 1694 door de Akademie te Harderwijk en den daar- aanvolgenden dag door die van Utrecht 't doctoraal diploma in de godge- leerdheid vereerd. — Eenstemmig zijn de lofspraken over zijn persoon en werk. Bouwers kenschetst hem als een man» uitmuntende in vroomheid, minzaamheid en geleerdheid. //Als Professor te Deventer/' zegt Hoog- i^straten» /yqueet hij zich met veel lof van zijn pligt en las zoowel over de /s^Hebr. taal en oudheden met betrekking tot de godgeleerdheid , als over i^eenige stukken der H. S." Verburg» om van anderen niet te spreken, rangschikt hem onder de beroemste hoogleeraren van ons Athenaeum, terwijl nog later — juist 20 jaren geleden — van hem werd opgeteekend: /rdat hij jegens de Oostersche oudheidkunde en andere deelen der gewijde ivstudie zich zeer verdienstelijk heeft gemaakt." J&ene bijzonderheid , een klein staaltje van 'smans beroemdheid» wenschte ik nog te vermelden. Eenige boekhandelaars hadden zich namelijk vereenigd tot de uitgave van een Griekschen bijbel en zagen uit naar iemand, aan wien zij de zorg voor hunne kostbare onderneming konden toevertrouwen. Hun oog viel op Bjmaeus en zonder aarzelen rigtten zij tot hem hun verzoek. //Voor zoover 't O. T. betreft, werd er door hem/' volgens een bevoegd getuige» //met groote naauwkeurigheid aan voldaan» hebbende niet alleen al hetgene irvoor zijn tijd door geleerden over die stof in 't bijzonder was geschreven , irmaar ook hetgeen de grootste letterhelden , als Scaliger en vele anderen 4rin hunne werken over andere stoffen hadden aangeteekend , bijeenverza- i^meld en elk stuk op zijn regte plaats gebragt." Ook de Deventersche drukpeis leverde meer dan een product zijner pen, meer dan een vrucht zijner O. T^^^ studie, waarvan wij, — met leedwezen voegen wij het er bij\ — niets anders dan den titel mogen kennen ^^). Niet in geleerdheid, maar in uitwendige levenservaringen moet zijn op- volger tevens ^^n tegenvoeter heeten. Nicolaas Gurtlerus had even ver* Digitized by Google R E D E. 405 maarde leermeesters als Aotonias Bynaeas; Doch was deze te Utrecht geboreD en aan de Stichtsche scholen gevormd» — gene zag te Bazel 't levenslicht en genoot daar zijne opleiding. Werd deze vrij spoedig tot het predikambt beroepen, — genen heeft het nooit mogen gelukken eene standplaats te verkrijgen. Mogt deze een rustig leven leiden, — dat van den ander was een voortdurende zwerftogt. Ook de rigting hunner stu- dien liep nog al uit^n. Beiden waren theologen van naam. Doch bewoog Bynaeus zich minder op wijsgeerig en meer op Oostersch ter- rein, — Gurtlerus was mathematicus, historicus, literator en zelfs hoog- leeraar in de wijsbegeerte en welsprekendheid. Beiden hebben als schrijvers van belangrijke werken zich jegens de wetenschap hoogst verdienstelijk gemaakt; doc^ in vergelijking van zijn voorganger heeft Gurtlerqs weinig geleverd, waarin 't nageslacht de resultaten zijner Oostersche nasporingen kan terugvinden ^^). — Met 't oog evenwel op ons bijzonder doel kunnen wij volstaan met een beroep op Bouwers» die o. a. verzekert» dat hij hier gedurende acht jaren 't hoogleeraarsambt met lust en ijver waarnam, — terwijl de redenaar bij 't tweede eeuwfeest onzer School, hem rangschikt onder de voomaamste godgeleerden zijner aetas. Ook van zijn onderwijs geeft Yriemoet zoodanige getuigenissen , dat wij ze zonder eenigen schroom hier in rekening brengen. Deze verhaalt bovendien, dat Gurtlerus, in Belgie evenzeer ab in Duitschland algemeen bekend, zoowel door de Gro- ninger als Friesche Hoogeschool begeerd werd. Hij gevoelde zich hier evenwel z66 goed op zijn plaats^ dat hij, toen men hem in 1704 als op- volger van den roemruchten Boell, die naar Utrecht vertrok, te Franeker beriep, deze eervolle onderscheiding van de hand wees. Maar toen men te sterker aanhield en — //rarissimum exemplum'' zegt Vriemoet — zijne jaarwedde met niet minder dan de heIft'verhoogde, werd hij eindelijk aan ons Athenaeum («reitortus'') ontwrongen ^'). De ledige leerstoel werd na hem voor langduriger tijdvak ingenomen — en de persoon , die dezen vijf en veertig jaren besloeg , was Christiaan Ger- hard Offerhaus ^). Vreemd is het, dat Saxe evenmin als Hoogstraten en Paquot, — zelfs onze tijdgenoot Glasius niet, maar alleen de Boekzaal van 1759 een enkel woord aan zijne nagedachtenis hebben toegewijd ^'). 't Is nogtans een opmerkelijk feit, dat hij als student te Franeker eene Digitized by Google 406 W. B. J. VAN EYK v^handeling sohreef ^^) en verdedigde oter een onderwerp, dat toen nog slechts door een paar archaeoiogen was besproken en waaraan later bijbdk sche geographen en ethnologen van den eemten tang hunne beste krachten bebben beproefd. Oeen wonder, dat hem, wiens eersteling reeds looveel grond gaf, om iets goeds te verwachten, een katheder te Hamm werd aangeboden , dien hij — na inmiddels te Weael eenigen tijd 't predikambt t« hebben waargenomen , — in 1708 met den leerstoel aan ons Athenaeum verwisselde. 't Is 66k een feit, dat hij in 't voorjaar van 1817 eene phi- lologiscbe proeve uitgaf , die door hem aan 't beatniir det stad en de ver» zorgers der School werd opgedragen. Als tnsschen de regelen dier opdragt leeen wij , dat hij zich in zijne betrekking s^er gelukkig gevoelde en ruim* scfaoots de toegenegenheid van allen, die hem in eijn w«rkkring gade sloegen, genieten mogt. Het boek-zelf behoort tot de rubriek der oude plaatsbeschrijvingen ^^). En hoezeer niet 6enig in zijne soort, is het geena- zins van waarde ontbloot. 't Behelst niet enkel eene synoptische beechrij- ving van Jeruealem^^maar bespreekt ook de kleinste bijzonderheden van stad en tempel, hier en daar uit oorspronkelijke bronnen geput. In afwij- king van Lud. Capelli, Ligtfooth en anderen bewandelt Offerhaus sijn eigen weg. — En vraagt gij eindelijk: wie hij als hoogleeraar geweest ia en wat hij hier voor 't onderwijs deed , dan moeten wij , bij gebreke van andere bescheiden, ons bepalen bij de gissing, dat zijne Hebr. studien zich vooral naar het ethnographische deei der Israelitische aichaeologie uit^ strekten, — eene rigting^ waartoe vermoedelijk door Jacobus Rhenferd, zijn Franeker leermeester, de 66nte impulsie was gegeven, en waarvan hij in ~elk geval de ^nige vertegenwoordiger aan ons Athenaeum geweeat is ^). En wat men ten aanzien zijner lessen schreef een maand na zijn dood , zij ook ons slotwoord over hem : /rzeer velen » wdke djn onderwija genooten en in school of kerk van Nederiand met veel vrucht 6f ieeren of geleerd hebben, kunnen het getuigen, hoe uitnemend hij zijn faooggeleerd ambt heeft waargenomen '^). Zes jaren v66r hij de eeuwige rust inging, was hem reeds de aardsche vergund. De tachtigjarige grijsaard» inziende dat hij door jeugdige kradi- ten moest worden afgelost, had zijn eervol -emeritaat verkregen en zat (in iO*^^ Dec. 1753 onder 't gehoor van zijn opvolger Abraham Frederik Riio- Digitized by Google R E D E. 407 kersMder^ een jong mensch, op wien niet ten onregte de aandacht vaa coratoren gevallen was ^). Als student te Bremen» en naauwelijks 21 jaar, had deze zich reeda door de openbare verdediging eener disputatie ^^ onderscheiden. Vijf jaren later was hij tot tweemalen toe te Groningen opgetreden, eerst (21 Maart) met eene exegetische, en nog geen drie maanden later (20 Junij) met eene kritische verhandeling. Beide atukken gaven regt, om van sdjne vlugheid en talent hooge gedachten te koeste- ren ^). Dit deed men dan ook aan de Groninger hoogeschool , waar men hem van nabij had ieeren kennen. Eenige dagen althans, v66r dat hij het professoraat te Deventer aanvaardde, bood zij hem den doctorshoed aan, — eene onderscheiding, die toen wel niet tot de groote zeldzaamhe- den behoorde en waarvan de toekenning 14 jaren later bij senaatsbesluit werd beperkt ~ ^^) doch waarvoor toch in elk geval geen ander in aanmer- king kwam, dan wie zich i/publico quodam munere et eruditionis laude'' bm)emd had gemaakt^). En waarlijkl In Riickersfelder, op z66 jeug* digen leeftijd gelauwerd, had Deventer zich evenmin als Groningen vergist. Dit bewees en bewijst nog steeds de voortreffeiijke redevoering, waarmel hij zijne taak hier ter stede aanvaardde en waarover wij niet zonder zelf- verloochening ons 't stilzwijgen opleggen. Dit bewees en bewijst zijne on« vermoeide werkzaamheid als hoogleeraar, hetzij wij zien op de lange reeks redevoeringen , van tijd tot tijd (1761 — 1785) door hem uitgesproken ^) hetzij wij den volumineuzen bundel philologische^ exegetische en. kritisdie verhandelingen ^) , in 1762 hier uitgekomen , opslaan ^). Dit bewees en bewijst de invloed» dien hij op zijne leerlingen uitoefende, de kring, dim hij zich vormde, ja zelfs de school, door hem gesticht. Zietdaar als in een adem drie zaken van groote beteekenis uitgesproken , neen! aangestipt slechts» omdat ik niet verder mag gaan. Toch kan ik niet nalaten te sta« ven, dat de hoogleeraar verwezenUjkt heeft, wat de student beloofde. Slaat gij njn i^synoge'' opra, dan bespeurt gij terstond^ dat hij zijne studi^ in dezdfde rigting en met denzelfden ijver heeft voortgezet» als hij ze begon. Had hij, om slechts iets te noemen^ getroffen door de overeenkomst der Hdbr. met de Grieksche poezy, vroeger een paraliel getroken tusschen het in^&xiay van Debora en de lierzangen van Findarus (Verg. Aant. 40), hij paste deze comparatieve beschoawing later op een menigte andere dicht- Digitized by Google 408 W. B. J. VAN EYK Btukken van 'tO. T. toe. En had hij getoond, dat de kritiBche weten- schap hem reeds als jongeling lief wasi met de bezadigde kracht en kalmte van rijper leeftijd blijft hij aan die eerste liefde getrouw. (Zie Willmet: Bchets 207» 208). Ware mij, behalve 'tvoorregt tot u 't woord te mogen voeren, ook nog de gelegenheid geschonken, een enkele blad- zijde uit zijne opstellen zelve voor n op te slaan , gij zondt u overtuigen , dat 't standpunt zijner beschouwing en zijne methode van behandeling aUes behalve traditioneel waren. In plaats van de O. T^^ poezy als een pro- duct van onmiddelijke en mechanische inspiratie te beschouwen, erkent hij haar echt-menschelijk karakter en verklaart het ronduit» dat zij zek veel met de zoogenaamde ongewijde dichtkunst gemeen heeft. In navolging van mannen als Lampe en Lowth beweert hij, dat dezelfde regelen, die men bij de verklaring van de voortbrengselen uit "tklassieke Athene of Latium te volgen heeft, 66k op de producten der Hebreen van toepaasing moeten worden gebragt. Zonder den godsdienstigen geest, die 'theerschend element der laatsten is, voorbij te zien^ stelt hij ze als letterkundige ge- wrochten op eene lijn. Wat den vorm betreft, acht hij de bijbelschrijvers aan dezelfde technische voorschriften gebonden, als elk ander auteur. En ook den inhoud beoordeelt hij naar geen anderen maatstaf, dan naar de eeuwige en voor ieder geldige wetten van 't goede^ ware en schoone. — Dat een man^ die aan z66 liberale denkwijze zulk een rijkdom van kennis, zoowel der Heidensche oudheid als der Semitiesche talen» paarde, op stu- denten een overwegenden invloed uitoefende» ligt voor de hand. Wij spraken straks van //zijne school." Geldt het ook hier» dat men uit de methode van den leerling tot die des leermeesters mag opklimmen^ dan blijkt uit eenige stellingen , door zijn discipel J. H. van Heulen ^) onder zijn toezigt verdedigd, dat hij bij zijn onderwijs vooral grammatisch te werk ging, en dat hij» geslagen vijand der allegorische exegese, een vurig voorstander was des grammatisch-historische methode. Doch zietl Terwiji hij alzoo doende is^ steekt de politieke storm van 't rampzalige jaar '87 op. De omwenteling, die voor zoo velen een bron van onrust en ellende werd , maakte ook Riickersfelder tot haar slagtofPer. Hij werd van zijn ambt ontzet , nam naar zijn geboorteplaats ^y de wijk , en . . . te midden der burgertwisten , die alles in beroering bragten , ge- raakten de belangen der wetenschap van lieverlede op den achtergrond. Ook de Hebreeuwsche leerstoel bleef onbezet , — en eerst den 6^^ Febr. 1789 werd de vakature vervuld door de benoeming van Jean Henri Pareau ^^). De laatste der Schuitensen (Hendrik Albert) had een goed werk verrigt, toen hij dezen als hoogleeraar aanbeval. Want reeds op IQjarigen leeftijd had Pareau zich als een grondig beoefenaar doen kennen van 't vak, waarin hij geroepen werd hier onderwijs te geven ^). Later' dagen hebben ook bewezen, dat hij allezins berekend was voor de gewigtige taak, hem opgedragen ^^). Nog geen jaar alhier werkztfam, of hij trad op met een geschrift, waardoor zijn naam ook in het buitenland bekend werd, — eene bijdrage tot regt verstand der «^KIaagliederen", die zelfs na den vooruitgang van drie kwart eeuw niet is verouderd ^). 'tBe- loofde alles een schoon verschiet, maar helaas! De woeste hand^ die aan den ^ng van zaken in ons vaderland eensklaps eene andere wending gaf , greep ook in 't lot van Fareau. Deelen moest hij in den algemeenen maatregel, waarbij men hen, die bij de staatsomwenteling van '87 van hunne ambten waren ontzet / terugriep en de destijds benoemden ontsloeg. Z66 werd ook onzen Pareau bij extract-resolutie van 24 Maart '96 aan- gekondigd^ dat men zijn voorganger als zijn plaatsvervanger temggeroepen bad. — Deze roepstem bleef nogtans zonder gevolg. De bejaarde Riickers- 52 Digitized by Google 410 W. B. J. VAH ETK lUdar (68 j.) boeat geen moed, o«i Bremdii, waar hij sijn onden dag ntttig boopte te filijtea, met Defenter te Terwisseleii eii rich op nieuw MD dea griUigen wieadkeer en willekeor dier tijden bloot te steUen. Wat waa nu nattturlijker, dan dat Paieaa, die inmiddele de leeeen had wb«- genomen ;, Uj een nieuw bealuit in betvekking werd hersteld ? . . . Tooh geacfaiedde dit niet, vermits zuik een stap met t inzigt tan sommigen, die Oreve tegenover hem stelden , kwalijk strookte. Terwijl men het faiar» over niet eens koii worden , werd Paieau (80 Oot. 1796) tot pred. te Mid* delburg en kort daarna Greve tot faoogleeraar te Franeker beroepen. Dien len gev olge bleef de Hebr. leerstoel aan ons Athenaeum vier jaren onboBet. Teregt begreep men evenwel, dat langduriger vakature voor den bk)ei der School hoogst-nadeelig was« En nog ia het laatste jaar der vorige eeuw kwam de stedelijke ragering tot bet gdiukkige besluit , om 't onderwijs in de godgeieerdheid op te dragen aan den onvergetelijken Fransen v. Eok en Fareau uit te noodigen , ztch met dat der Hebr. letteren te belasten. — Niet kleingeestig genoeg, oin aan vroeger ondervonden' bejegening te hechten , aarzeUe hij zeUs geen oogenblik , aan deze uitnoodiging gevoJ^ te geven en h^vmtte al zeer spoedig (37 Mei) t hem toegeweflen deel zijner vroegere taak ^). Z66 bezat 't Athenaeum te Deventer voor 't eerst een afzonderlijken leerstoel in 't Oosterscfa. Het viel evenwel zeer te betreuren , dat hij door Pareau , die in 1804 de pfaiats van deo beroemden Wilhaet te Harderwijk ging innemen , niet king bezet bleef ^). Men heeft wel beweerd, dat zrpi onderwijs omslagtig was en droog. 't Moge zelfs waar sijn , dat zijne oollegien niet altijd even boeijend waren. Docfa de oorzaak hiervan schijnt in de overdrijving zijner deugden geeoefat te moeten worden. Bekend attfaans ia het, dat faij voor zijne lessen zicfa «teeds enstig vocmv bereidde en njne dictaten m^ de uiterste mg bewerkte. Bekend is het 66k« dait hi}, ~ wat hij in de scfaool van Scfaullens geleerd faad — de beteekenia vaa zeldzame woorden naauwkeurig en grondig plag na te gaan en van de etjmologie veel werk maakte. *t Was joist hierin, dat hij boven Willmet «itmuntte en waarom men hem te Harderwijk b^eerde. Te ontveinzen vatt het nogtans niet, dat deze metfaode voor eefstbegm- nenden niet aantrekkelijk , — en 't dicteMrsyateem , thans gelukkig I in oih broik getaakt , vooral voor meergevorderden ondoelmatig is. l\dch wist htj Digitized by Google il £ D E. 411 laatatgeDoemdea dooc zija degelqk ondarwija zaer aaa aioh te biAden, hoa sBUMik in te boesemea voof zijn vak ea — getaige de taleDfcvoUe sohrijveE over Nahum, Everard Kreenen ^), die bezweek» toea reeda de katkeder genoemd werd^ wawvoor hij bestemd scheea — hen tot tutstekende ooaler- liogen te vormea • ,. Het smart ona , dat wij hem op zijn veorderea levensweg oiet mogen volgen. Doch het dertigtal jaren , door hem aaiv da Geldersche^ en Stichtsche hoogescholen doorgebragt^ valt buiten de grens onaer besdiouwing ^). Wij zien ons doa wel verpligt, hem vaor* wei te zeggen ^^), ten einde onze aandacht te wijden aaa een mau, dia tegelijk met Pareaia en Greve op de Harderwijksohe yoordragi geprijkfc had : Jaoobua Verborg. 't Was zeker niet vreemd , dat hij bij de vakatora te Deventer, door 't vertrek van zijn gelukkiger mededinger oatstaaa, tot diena opvolger aanbevolen werd en. benoemd. Toen hij zijn prc^saoraot aanvaardde ^), vond hij alechts een discipel. Langzamerhand iNreidde zich zijn auditorium uit, eerst tot een kring van zes, later van twaalf studenten. In 1829 was dit twaalftal zelfs tot zeatien gestegen. Zija ooderwija was zeer eeavoadig, maar teveas zeer doelmatig ingerigt» ~ een disoipei van Walraven , wien men ten onregte gemia aan grammaticale keanis heeft toegedidit» — volkomen waard ^% Yiermaal 'a weeks gaf hij GoUegie. Yoor de studenten van 't e^rste jaar verUaarde kiji de gram- matica van Schroeder, iater die van Roorda en paarde hieraaa de behan- ddi^g van eenige hoofdstukken uit Ganesia. In het tweede jaar zette hi| zijn grammatisch onderwija voort, met toepaasiiig op eakele capita uit Ruth of eeoige Psahoen. Behaive dat hij nu en dan ala oflScieel apreket optrad, ging hij ia beacheidene stilte zijn weg ^% Intussohen werd doot den dood vaa den waardigen v. Eck een ruimer werkkring voor hem oatalo- ten, naardiea de theoL le^stoel weSr met het Hebr. professoraat werd vereeaigd. En nuP... Ja! wij slaan van onze kronijk een bladzijde om, maar doen dit niet zonder aandoening. Nog staat hij in al zijne bemiunelijkheid voor onzen geest, de edele en trouwhartige Metzlar. Al ging hij ook in zedigheid, zonder uitwendig vertoon daarheen, — al achtte hij iedereen nitnemender dan zich-zelven, al toonde hij zich gezind van elk te lee- ren, — wie hem kende, wist wel, dat in dat hoofd een oorsponkelijke en diepdenkende geest , in dat oog een arendsblik , in dien boezem een Na* thanaeis-hart schooll Doch wat doe ik? . . . Zal ik de deugden verkondigen van een man, wien gij juist om die deugden zoo lief hadtP... Zal ik de geschiedenis ophalen van hem, dien gij allen hebt gekendP... Zal ik het ontvouwen, w^om zijne benoeming tot hoogleeraar eene inderdaad gelukkige keuze was? ^^) . . . Zie! Nog heugt het ons, met wat ingeno- menheid hij, die zich onder Ger. Wolters aan de literatuur van 't Oosten toegewijd, als student veel tijd aan de beoefening der Semitische talen besteed en bovendien 't onderwijs van een Muntinghe en Clarisse (Th. A.) genoten had, den Hebreeuwschen katheder betrad ^). Vraagt gij: wat hij gedurende de tien jaren zijner professorale werkzaamheid verrigt heeft ? . .. De lijsten zijner lessen antwoorden ons, dat hij zijn onderwijs steeds meer heeft uitgebreid. Bij den gebruikelijken leercursus voegde hij in 1859 een collegie over #lnleiding op de Boeken van 't O. T." en zonderde bovendien in 1862 nog eenige uren af voor lessen in 't Arabisch, Chal- deeuwsch en Syrisch. — Vraagt gij verder: welke methode hij daarbij volgde?... De school, waaruit hij is voortgekomen , de gelukkige uitslag waarmeS al zijne discipelen, zonder eene uitzondering , het akademisch examen doorstonden , de goede naam , dien zijne kweekelingen meSbragten naar de hoogeschool , — in een woord : de gunstige resultaten , die zijn onderwijs opleverde, zietdaar feiten, die krachtiger spreken, dan destoutste lofspraak vermag! Geen wonder^ dat wij met weemoedigen dank aan hem denken, en 't verlies, dat onze Doorl. School den 22*^ Januarij j. I. leed, niet ligt kan worden vergoed en vergeten ^). Na zulk een wandeling door de kleine wereld onzer Deventersche Orien- Digitized by Google R £ D E. 418 talisten Btaan wij onwillekeorig een oogenblik stiL En voor wij van 't ge- bied des verledens op dat van bet heden overgaan, rijst ons de vraag op de lippen: /srweike slotsom valt er ait dit alles te trekken, ten i^aanzien van 'tvroegere, zoowel als van 't voortdurende be- #8taan onzer SchoolP... En waar ik gereed sta, bierop *een ant- woord te geven, zij 't mij vergund, de lijn van afsluiting, die ik mij had voorgeteekend, een weinig verder te trekken en behalve den Oos- terscben katheder ook de overige ieerstoelen van ons Atbenaeum in 't kader mijner beschouwing op te nemen. Evenzeer aan dezen komt zonder twijfel een evenredig aandeel toe van 't goede getuigenis, dat zich — wij baasten ons het uit te spreken — in drie hoofdpunten laat zamenvatten: Allereerst : dat onze DoorL School, boezeer op kleiner schaal ingerigt en eenvoudiger leest geschoeid, nogtans in de rij onzer instellingen voor boo- ger onderwijs bare plaats op waardige wijs heeft beslagen en met eere gebandbaafd. En mogt iemand mij tegenwerpen, dat deze hulde in mijne partijdige voorliefde hare weinig-betrouwbare bron vindt, ik zou bem ant- woorden : dat deze lofspraak niet van mij is uitgegaan , maar van een man , die de geschiedenis van 'thooger onderwijs mel kennis van zaken beeft bescbreven en met het bestaan van Athenaea alles behalve ingenomen is^^). Onbevangen waarheidsliefde evenwel deed hem aan onze School de eere toekennen, die haar regtmatig toekomt. In de tweede plaats mogen wij niet onopgemerkt laten, dat zij onder- scheidene geleerden uit alle en soms vergelegene oorden, binnen onze mu« ren, als onder een dak^ in een tempel, in eene school heeft bijeengebragt, waar zij gelegenbeid vonden, om door onderlinge zamenwerking zich te ontwikkelen en door 'tgeven van onderwijs zich voor hooger taak te be- kwamen. Ja ! als wij de lange lijst onzer boogleeraren v66r ons leggen en daaruit zien, dat niet weinigen hunner naar aanzienlijker werkkring zijn geroepen^), dan kunnen wij de gedachte niet onderdrukken , dat ons Athenaeum hiertoe abnede 't middel geweest is« Zelfs dringt zicb de vraag bij ons op: of niet menigeen, die later den roem en de trots onzer hooge- scholen heeft uitgemaakt , met al zijn talent en aanleg door den stroom van 'tbedrijvige leven zou verzwolgen zijn, indien hem bier niet eene Digitized by Google iU W. B. J. YA» EYK wijkplaata ware ontsloten, waar hij sioh gftbed^ ioo ihooeetiflGh ab psMtiach aao de wetenaohap wijden konP... Sindelijk mogen wij niet ToorbijzieB, dat sij de gefegcnheid aanbood, om ook jongelieden op minder kostbaren voet en onder meer dadeli^ toe« zigt, dail aan onze akademien, hooger onderwija te doeD genieteB. Zonder haar zou menigeen er zeker niet aan hebben gedacht, om den Inst njaa harten in te volgen. Maar nu hij niet langer werd afgetohrikt dm al de hezwaren aan eene akademische opleiding verbonden en hier op gebjkc ondersteoning en even voldoende hulpmiddeien ala elders rekeann kxm, nn was de weg ook voor hem gebaand. Wat donkt u? Zoaden het de sleditate disoipelen geworden zijn, die onder zulke gegevena ach aan de atudie wijdden P . . . Wij beslissen dit niet ; maar weten , dat er odk uit deie kring mannen zijn voortgekomen^ die ala liehten der wetenschap an aiwa- dan der maatschappij hebben uitgeblonken » mannen, die op tgebied van staat en kerk eene hoofdrol vervuld en aan 'talgemeen welzijn de uttne- mendste diensten hebben bewezen^). Inderdaadl grooter verpligting dan sommigen waaen, heeft Nederhnd aan onze stad, die zulk eene School in stand hieUL Niet te miakennen zijn hare verdiensten en rijk de vruchten^ die onze natie van haar heeft geplukt Weldadig is het licht en leven, door haar akm vecapreid, gun* atig en heilzaam de invloed door haar uitgeoefend. Sn».. al veriieft nj zich niet op dit alles, al brengt zij de voordeelen niet m rekening, die vj afwierp, al staat zij zonder aanapraken haar lot van hooger hand af te wachten, — nogtana heeft zij goeden moed. Zij bouwt op den dfM der erkentelijkheid van ieder beschaafd man. Ztj rekent op dm daok van elk regtgeaard Nederlander. Jat sij eischt het als eea hei% regt, dat sij niet met minachting worde bejegend, uit de koogte veroordeehl, als vereuiisrd ter zijde gezet, als onbruikbaar gevonniad, aonder vorm van proees ter dood veiwezen of... aonder inachtneming van de diemten, die ai} beweea en nog altijd bewijzen kan .... i^Nog altijd bewijzen kanP" 2eer zeker! Eene inrigtittg^ die zuik een verledeft beoit, is hieidoor reeda bestemd ook eene toekomst te hebbeii. Tiota elke lotawiaaBliDg stond deze overtuiging bij hare verzorgera kvendig op den vooi^icoiid ^^>. Digitized by Google ^REDK 415 Gaat hare levensgeschiedenis na en gij zolt 'tbewijs erlangeD, dat men, bewust van bet goede, dat zij in haren achoot draagt, telkens gevraagd heeft: wat er koo en moeat gedaan worden, om haar dienBtbaar te maken aaa het belaag der maatschapptj? Gelijk de verstandige hovenier, die geen goedm boom voor dood verUaart en uitwerpt, omdat hij hier of daar een ouden tak ootdekt; maar die het verdorde wegneemt, opdat nieawe kten, waarvan vruchten zijn te wachten, zouden ontkiemen, — z66 heeft men ook met haar gehaadeldl... Bij elk nieuw tijdvak» dat aanbrak» werden de vereischte middelen aangegrepen om onze School in overeen* stemming te brengen met de behoeften , die voorziening vroegen. 't Zou mij gemakkelijk vallen» dit met feiten uit haren ontwikkelingsgang te sta- ven. Ik zou hiertoe slechts een beroep hebben te doen op de hervormings* pfaaseD, door haar achtereenvolgens in '49, '64 en '64 doorleefd^). Ik Bou kunnen aantoonen, hoe ditzelfde beginsel ook nog zeer onlangs heeft voorgezeten in de vergaderingen der commissie , met eene nieuwe regeling van 't ond^wijs in deze gemeente belast ^^). Doch hoe belangwekkend zoodanig overzigt ook wezen moog» ik mag deze oogenblikken niet beste- den om bij al die stadidn van ontwikkeling stil te staan. Ik moet mij tevreden stdlen met de verklaring: irdat curatoren en gemeentebestuur voortdnrend hebben gewedijverd in 't streven , om ons Athenaeum dienst- baar te maken aan de bevordering der wetenschap naar de eischen des tijds." £n ik zou waarlijk wel eene willen weten, op welke gronden men dan nu den dag ziet gekomen, dat eene inrigtiDg van zoo v^eljarig en v66Izijdig nnt, een voorwerp van zoo aanhoudende zorg, op eenmaal ak ov^tollig en van geenerlei waarde moet worden varklaard» jal als ballast behoort te worden over boord geworpen?... Wrj zeiden het daarom straks, dat eene School, die zulk een verleden bezit, ook eene toekomst moet hebben. Wij gaan thans een stap verder en beweren: rdat zij de beginselen dier toekomst reeds in zich «^draagt, dat zij de waarb^gen voor hare toekomst reeds heeft verze- kerd".... Gij acht deze stelling welligt te stoutl... En toch neem ik op mij, haar te verdedigen; want onze verlichte IJsselstad heeft het e&st de hand der genezing geslagen aan hetgeen men naar waarheid genoemd heeft: 0Ae ziekte van oos hooger onderwijs." Gij weet, wat men hieronder Digitized by Google 416 W. B. J. VAN EYK verstaat. De overtuiging begint van lieverlede te ontwakeD, dat de breede liJD, die de propaedeusis van de eigenlijke vakstudie scheidt, niet aan de akademie behoort getrokken te worden. Men ziet het gaandeweg in, dat door zulk eene ontijdige splitsing de belangen der studerende jongeling- schap niet worden gebaat, maar gescbaad. Men begint te erkennen, dat men haren studieijver weerstand biedt^ door haar in oude talen en wis- kunde, zoo als zij die op de latiJDSche schooIbaokeD geleerd heeft, van nieuws aan een cursus voor te schrijven. Men vraagt: waartoe den student onderworpen aan een werk, dat hem als zoodanig niet welkom kan zijn? Waarom voor hem juist een loopbaan met hindernissen ? . .. Men beweert zelfs , dat het getal dergenen , die hunne studien niet volein- digen, vrij wat geringer zou wezen, indien zij wat later het akademie- leven intraden en zich dan terstond op het vak hunner keuze konden toeleggen^^). En krachtig wordt door de mannen van ervaring, kennis en gezag het denkbeeld voorgestaan, om de propaedeutica geheel over te laten aan de inrigtingen van voorbereidend onderwijs en onze hoogescholen nitsluitend voor de eigenlijke vakstudien te bestemmen ^^). Ook wij jui- chen dit denkbeeld van heeler harte toe. En hoezeer wij niet weten, wat de aanstaande regeling van het hooger onderwijs ons brengen zal, toch ge- looven wij, dat er in dit algemeen erkende gebrek zal moeten worden voorzien ^*). 