title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Zoo wijst de exacte wetenschap zelve naar een gebied waarop de zede^ lyke overtuiging mag en moet heersohen; mag en moet heerschen het tot klare bewustheid ontwikkelde gevoel van de waarde der godsdienstig-aede* lijke en der aesthetische ideeen. En zij voegt zich derhaive bij bet oor- deel , hetwelk wij door levenservaring leeren vestigen , dat eeo zich harmo- nieuB ontwikkelend , echt humaan menschenleven onmogelijk kan ontstaan en onderhouden worden door de enkele behartiging van hetgeen ais uit- spraak van exacte wetenschap mag gelden. Wanneer iets, hetwelk blijkt te ontstaan in ieder maar eenigszins beschaafd en tot zich zelf gekomen mensch, mag worden gerekend tot de eigenaardigheden van de mensche- lijke natuur, dan is de mensch van nature speculatief wijsgeer en idealiat. Wij hebben daarom in de volle menschelijke natuur, in de natuur van den niet alleen scherp denkenden maar ook fijn voelenden mensch, een pleidooi ten gunste van een idealistische levensbeschouwing ; een levensbe- schouwing , waaruit in menschen , die wij voor ons onder de bevoorrechte rekenen, een godsdienstig-zedelijke levensbeschouwing wordt geboren. Zoo vinden wij op het gebied van de wetenschap zelve een bodem, waarin metaphysica, kunst, godsdienstig-zedelijke levensbeschouwing, ala 'tware de drie 's menschen hooger leven voedende planten, hare wortela hebben, en waaruit zij opgroeien, om met hare bladeren en bloemen voor het menschenleven de vreugden te verhoogen en de smarten te verzachten. Om met hare bladeren en bioemen het kruia des levens te omhangent de wonden uit den strijd des levens te genezen en ons met het leven als de weldadigste leerschool te verzoenen. REDEVOERING. 335 Wij geven dns ook recht van stem aan de oordeelen over de zedelijke en de aesthetische waarden voor het leven, die hun wortel hebben in het binnenste heiligdom van het gemoedsleven. In de vatbaarheid om met het gevoel de waarde vm de hoogste waarheden te schatten en te genieten, vinden wij een liohtstraai uit het grondelooze Licht, een gevolg van onze gemeenschap met den levenden God, in Wien wij leven, ons bewegen en sijn. Maar, terwijl wij in de anthropologie het recht van de mjstiek handhaven, onderwerpen wij tevens het gemoedsleven aan den toets van de analysen en de critiek der empirische psychologie. In niets, dat tot het gebied van de wetenschap behoort, mag het gemoedsleven beslissen. Wij eerbiedigen het onbeperkte veto van de exacte wetenschap, ook al schijnen behoefte van het gemoedsleven er door te worden gekwetst. Indien de exacte wetenschap het voldingend bewijs kon leveren, dat er geen alomtegenwoordig levend God kan bestaan, geen absolute waarde aan het goede mag worden toegekend, en 'smenschen wezen niet kan voortleven na dit aardsche leven: wij zouden ons aan die uitspraken dan (Hiderwerpen. Maar neen ', dat voldingend bewijs blijft ontbreken , en moet blijven ontbreken ; zelve opent de wetenschap ons den weg tot ons idealisme. Met onbepaalde huldiging van de exacte wetenschap op haar eigen gebied, blijven wij gelooven, liefhebben en hopen. Mag ik vertrouwen dat mij de aanwijzing gelukte hoe onze onafhanke- lijke theologie, zoowel in hetgeen zij stelt als in hetgeen zij ontkent, zich aansluit aan de anthropologie van onzen tijd? En als ik mij beroep op de anthropologische stiidien van onzen tijd, ik denk dan aan sludien in den geest en in de richting van misschien den fijnsten denker en den veelzij.dig8ten wijsgeer, waarop Duitschland tegenwoordig roem mag dra- gen, de studien van den G6ttinger hoogleeraar Hermann Lotze. Evenmin ab die anthropologie honden wij onze theologie voor een reeds afge- werkt stebel, dat op bijzondere punten geen wijziging, en in zijn geheel geen volmaking meer zon behoeven. Wij meenen geenszins dat wij de waarbeid reeds gegrepen hebben of ooit zullen grijpen. Alleen meenen wij reeds genoeg proefhoudende waarheid te hebben gevonden, om met verirouwen, door de wetenschappelijke methode geleid, naar de bemach- tiging van immer meer waarheid te blijven streven. 886 F. W. B. VAN BELL Edelgrootachtbare Heeren Curatoren van dese hoogeschool. De plech* tigheid, die thans onder uw Voorzitterschap plaats heeft, geeft mij de welkome gelegenheid om, bij de aanvaarding van het hoogleeraarsambt. aan uw coUege de openbare verzekering te geven van mijne bereidvaardig- heid om uwe zorg voor onze hoogeschool te waardeeren en, zooveel als van mij kan afhangen, te ondersteunen. Het is mij niet onbekend, dat er onder U welwillende, voor mij zeer vereerende, gedachten omtrent mijn persoon heerschten , die er ongetwijfeld toe hebben bijgedragen y dat ik aan den Koning door Zijn Majesteits Minister ter benoeming tot hoog- leeraar alhier werd voorgesteld. Neemt de betuiging van mijne harteiijke erkentelijkheid voor die welwillendheid met vertrouwen aan. Het aal het streven van mijn eerzucht zijn om het hoogleeraarsambt op de wi]ze te bekleeden , die Uwe aanmoedigende goedkeuring pleegt te verwerven. Indien mij dit maar eenigszins mag gelukken, dan zal de handhaving en verbrei- ding van echten wetenschappelijken zin en van vrij wetenschappelijk onder- zoek door mijn professoraat niet lijden. Ik beveel mij in de toegenegen belangstelling van U, Edelgrootachtbare Heeren, met vertrouwen aan. En ook aan U, Hoogwelgeboren Heer» Secretaris van het College van Cura- toreUi beveel ik mij aan. Hooggeleerde Heeren, Rector en leden van den Academischen Senaat, waarde ambtgenooten. Terwijl ik mij de eer zie te beurt vallen van in uwen kring opgenomen te worden, staat het mij weder levendig voor den geest, hoe ik die onderscheiding niet heb kunnen aanvaarden, zonder de dagelijksche samenleving met een belangrijk aantal van beminde ambtge* nooten en met vele andere zeer waarde vrienden te moeten afbreken. Gij staat mij toe, dat ik voor ^^n oogenblik toegeef aan de weldadige ge- dachte, dat er hier bij deze plechtigheid velen uit Amsterdam en van elders in den geest tegenwoordig waren, die mij aanmoedigden met de verzekering, dat de voortduring van hun leerzame vriendschap niet afhan- kelijk is van de plaats , waar het veld ligt van onzen arbeid voor de waar- heid, de heiligheid en de liefde. Er zweven mij vele namen op de lippen, aan wier dragers ik mij zoowel door dankbaarheid als door vriendachap innig verbonden gevoel. Velen wier dagelijksche of anders niet zeldzame ontmoeting er belangrijk toe heeft bijgedragen, dat ik, ook in een aoo REDEYOERING. 337 uitgebreiden werkkring als vao een Amsterdamsch godsdienstleeraar, de wetenschappelijke studie van theologie en philosophie genoeg kon blijven behartigen om, zij het ook met schroom, tooh niet aonder moed een catheder te beklimmen. Maar e^n naam houd ik niet terag, den naam van den hoogleeraar Scholten, mijn leermeester sedert mijn studententijd en mijn trouwen vriend. De overtuiging, dat hij mij onder de Nederlandsche professoren wenschte opgenomen te zien, onderhoudt mijn moed en geeft mij aanwas van kracht voor den gewichtigen werkkring, die mij wacht. Moge hij nog lang werkzaam kunneu blijven met die schaars geevenaarde, onverflauwde geestdrift voor de grondige beoefening van wijsgeerige theologie, hij de Godgeleerde, de man van hoofd en van hart, met wiens optreden een nieuw kenmerkend tijdvak van de geschiedenis onzer Nederlandsche theo- logie met zeldzamen luister begon. En nog e^n naam van wie hier in den geest tegenwoordig waren moet ik noemen. Mijne moeder leeft nog; in gevorderden maar nog zeer hel- deren en krachtigen ouderdom. Niet waar, mijne toehoorders , mijn woord heeft hier weerklank in elken rechtgeaarden zoon, als ik zeg, dat men zich een zeer voorspoedige en schoone loopbaan reeds daarom alleen zou kunnen toewenschen, omdat er onbeschrijfelijk zalige en zoete vreugde door wordt uitgestort in het hart van een ware moederP Zioo is er dan, geeerde ambtgenooten , voor mij, die veel vrienden en een hooggewaardeerden werkkring moest verlaten^ wel reden om naar eenige vergoeding voor al die verliezen uittezien in deze stad en in uwen kring. En wat ik van U heb ondervonden , die ik bijna allen reeds mocht ontmoeten^ moet mij immers met goede verwachting vervuUen. Gelooft, dat ik hier ben gekomen met den ernstigen wensch om van U allen veel te leeren. Schenkt mij uwe vriendschappelijke toegenegenheid , en neemt van mijne zijde de verzekering daarvan aan. En U wil ik hier mijn openbaren dank brengen, waarde Moltzer, voor al de ondubbelzinnige bewijzen, die gij mij reeds hebt gegeven, dat de wensch om onze vriendschap, waarvan in Amsterdam de grondslag werd gelegd, voorttezetten en te versterken, zoowel in U is als in mij. In 'tbijzonder beveel ik mij ook U aan» waarde ambtgenooten in de 44 8S8 F. W. B. YAN BELL Facalteit van Gkxlgeleerdheid. Voor weinige maanden kenden wij elkmider nog niet penoonlijk; doch nu reeds weten wij, dat wij, ook oiettegen- staande het belangrijk versohil in zienswijee, dat er tuasehen ona, akhana tusschen den jongsten van u beiden en mij is, zeer iseker rekenen mogen op onderling vertrouwen, op wederzijdscbe oprechtheid en waardeering, met een woord op de humane verdraagzaamheid van wetenschappelijk ge- vormde mannen. En, ofschoon niet meer dienstdoend hoogleeraarl zijt gij todi niet baiten onzen kring eerwaardige grijsaard, wien ik van deze piaats gaarne de hulde breng van mijn ongeveinsde hoogachttng. Mogen aan U, hoogge- leerde Hofstede de Groot en aan awen veeljarigen ambtgenoot, den v^- eerden Muurling, nog vele jaren van werkzame en voor wetenschap en kerk weldadige rnst gegeven zijn. Met mijne zienswijze in theologie en wijsbegeerte sta ik meer aan de zijde van onzen Muurling dan aan de uwe. Maar ook hierin durf ik mij een geestverwant van Muurling noemen , dat ik awe belangrijke verdiensten j^ens wetenschap en ke^ nimmer uit het oog zal kunnen verliezen. Van mijne zijde zal de emstige toel^ niet ontbreken , om U de overtuiging te schenken , dat ook ik onder de modeme godgeleerden mag gaan behooren, die gij persoonlijk acht, en over hooge wetenschappelijke scheidsmuren heen de hand pleegt te reiken van vereerende toegenegenheid. WelEdele Heeren, Studenten aan onae HoogeschooL Wie zich onder u aan de theologische studien wijden, zullen den geest en de richting van mijnen «rbeid aan hunne wetenschappetijke en religieoze vorming te spoedig in de coUegiekamer leeren kennen, dan dat ik er thans breedvoerig over zott spreken. Het zal mijn levensgeluk verhoogen, indien gij mij ak een oprecht vriend zult gaan beschoawen, die alles voor U zijn wil. De op* wekking waarmede ik thans tot U kom , is een opwekking tot aUe stu* denten , eene die ik weet dat weerklank vinden moet in stodenten looals zij te Groningen zijn , die met gelijke welwillende belangstelfing eeipsteren een orthodoxe ea heden een moderoe redevoering aanhoorden. Ik wek U namelijk op tot vrije en onbekrompen stndie. Ofechoon ik daarmede niets anders zeg, dan wat gij van nwe verschillende leermeesters reeds dikwerf hoordet! meent niet, dat die opwekking te dikwerf kan worden herhaald. RESKYOSEINa. 889 Befc denkbedd mn nf^ w (Uftbdcroiapea atudie is veel minder algemeen geeeid ia one vrij ea onafbankelijk Nederland^ dan men aoa mogen ver- wachten. Het is weder gebleken, toen er onlangs meer dnn een afkea- reade atem <^ing bij de gelijktijdige benoeming van een orthodox en een moder» godgeleerde tot het hoogleeraarsambt in deselfde faoiUteit. Mijs ambtgenoot en ik zouden elkanders lessen onvruchtbaar maken, en hunne discipeten in een aanhoudende sUngering brengen tusscheu het ja aan de eene en het neen aan de andere sijde over een en dezelfde zaakl Welke ia de voorstelling van een atudent» waarvan die bedenking uitging? Immera dat een stadeot, ala een kneedbaar wassenbeeld, de indrukken^ die hiji van zijn leermeestera ontvangt, zonder den weerstand van eigen oordeel onveranderlijk getvoaw opneemt en bewaart, Daarom moeten de hoof^leecareB. in hon onderricht uitgaan van eenzelfde standpunt en ziens- VRijze. -^ Maar hzm atudenten dan geen geseheiftcO} die standpunt en aienswijze ven hvm hooglieeraten weerspreken? Veirdienen zij den eernaam van eladent^ dia te Leiden nooit een in orthodoxen geest geschreven boek, en. te* Vtvecht nooit een boek van modernen in handen nemen en bestu- deeren? Teneij men een Index van ortibodoze boeken te Ijeiden en te Utfeeht vnn moderne boeken wil iavoereii, moet meor de stelling verde- digeo , dat aludeotoflk niet vrij en zelfstandig kunnen. en mogen }ezen , oi, daik h»t ondefwijs van den profeseoralen oatheder zoo veei gezag moet bebben bij de studenten, dat zij het moeten behaftigf9n juist z66 ala 't hun wordt gegeven. Is het een zoo wel als het andere te onzinnig om een woord ter wederlegging te verliezen, dan meen ik recht te hebben als ik zeg, dat er in sommiger oordeei over die gelijktijdige benoeming een geringschatting van vrije en onbekrompen studie aan onze hoogescholen doorstaalde, die beleedigend is voor den Nederlandschen studentenstand. Hoe, er zouden in onze nataaiwetenechappelijke^ geneeskundige , rechts- geleerde, letterkundige faculteiten geen uiteenloopende zienswijzen over de meest belangrijke onderwerpen worden voorgedragen , en bok in die facul* teiten zouden de echte stndenten niet alle dingen vrij en onbekrompen mogen onderzoekenl Indien de meening over de studie van echte studen- ten, welke in sommiger oordeel over die gelijktijdige benoeming door- straalde, eens algemeener doordrong, wat zou ons dan de hervorming en 44* 840 F. W. B. YAN BELL REDE?OERING. uitbreiding van het booger onderwijs baten, die wij verlaDgende tegemoet Bien P Wat zal het ons dan baten , of het aantal van vertegenwoordigen der bespiegelende wijsbegeerte aan iedere hoogeschool vier maal grooter wordt , dan het nu is , indien er aan dezelfde hoogeachool naast den geest- verwant van Opzoomer geen Herbartiaan , geen Hegeliaan , geen volgeling van Schopenhauer of von Hartmann, geen Positiviat, geen geestverwant van Lotze mag worden aangesteld, ten einde aan de 8tudenten de moeite te besparen van tusschen het ja van den een en het neen van den ander met eigen wikkend en wegend oordeel een keuze te doen ! Mijne Heeren, in mij zuit gij een werkelijk voorstander van vrije en onbekrompen studie leeren kennen. Mij verheugt het, dat mijne hoorders nog iets anders dan mijne onaf hankelijke theologie op voortre£Felijke wijze zuUen hooren voor- dragen. Wie vrij en onbekrbmpen oordeelt, en mijne zienawijze, nadat hij haar goed ieerde kennen, niet kan aanvaarden, hij is mij liever dan een onoordeelkundig slaafisch volger. Welk vak van wetenschap gij ook beoefent, indien gij het zoekt te doen met zelfstandigheid en onbekiom* penheid , leerende van uwe hoogleeraren allereerst uit eigen oogen te zien en eigen immer meer geoefend veratand zelven te gebruiken, dan znUen wij elkanders wetenschappeUjke vrienden worden, van deze hoogeschool bUjven dan uitstekende en veelbeloovende jonge manfien uitgaan in de maatschappij , en onze Groninger hoogeschool zal dan haar ouden onbe- twisten ,roem zeker blijven handhaven. IK HBB GBSBGD. OVER DE WAARDE EENBR JUISTE TOEPASSING DER LOGICA IN DE GENEESKUNDE. REDEVOERING BIJ DE.AANVAAKDma YAN HBT HOOGLEERAAaAMBT AAN DE OBONINGBB HOOGESCHOOL, mrenFROKiN 19 SEPTEMBEB 1873 DOOK . D». H. A. K Y K E R. EDELGBOOTAGHTBABS HEEEEN, CUBATOSEN DEZEE HOOOE- SOHOOLI WBLBDELGESTBENGE HEEB, 8E0BBTABIS VAN HBT OOLLEGIE. VAN OUBATOBBNI HOOGGBLEEBDB HEEB BEOTOB MAGNEPICUS, HOOGGELBBBDB HEEEBN PBOEBSSOBEN, ZEEB GBACHTE AMBTGBNOOTENI BDELACHTBABBHEBBBN, AAN WIE HET BESTUUB VAN DBZE STAD OP DE HANDHAVING VAN HBT BBCHT IS TOBVBBTBOUWDI WBLEDBLEZBBBGELBSEBDE HBBBEN, MBESTBBS BN DOOTOBBN IN DB VEB8CHILLBNDE PAOULTBITENI WELEEBWAABDE HBEBEN, GODSDIBNSTLEBBABBNI WELBDELB HEBBBN, STUDBNTEN AAN DBZE HOOGBSCHOOL! EN VOOBTS GIJ ALLEN, DIB DEZB PLBCHTIGHEID MBT UWB TEGBNWOOBDIGHEID VBBEBBTI GBAOHTE TOBHOORDBBSl Wanneer elders het staDdpimt werd geschetst, waarop de tegenwoordige kliiiische gmeeakunde zich geplaatst siet, dan verrijst aU yan zelve de vraag kings welke wegen a^ daartoe geraakte. Bn, al valt het niet te looobenen, dat de geneeaku&dige wetenschap, in den meer uitgd^reideo zin van het woord , in faloei toegenomen is naarmate en pathobgisdbe anatomie en physiologie zich ontwikkelden ; zoo gelooren wij, dat eene me^ juiste kritiek en toepassing der ve^chillende methoden van onder* zoek, eene belangrijke ooisaak is geworden tot dien meer krochtigea was-J dom. Terwijl de wiskundtge wetenschappen hare hooge mate. van votko- menkeid vooral aan de dednctieve methode te danken hebben, en aeer zeker ook alie eiperimentele wetenachappen er naar moeten dtreven deduo- tief te worden; zoo heeft evenwel de maring geleerd, dat, eints Baoo 844 U. A. K Y K E R de inductie voor de laatste, als oiethode van ondensoek, aanbeval, een nieuw leveu aan al iiare takken werd geschonken. Verdient gelijke weg aanbeveling voor de geneeskundeP Zoo die vraag vroeger, in tijden toen het avrog &pa boven alies gold, wellicht in ontkennenden zin kon opge- lost wordeUi dan zou een dergelijk antwoord ieder, eenigzins vertrouwd met de richting van de geneeskunde in den tegenwoordigen tijd, doen giitiil^clieil. Hoe toch ware het ook wei denkbaar, dat de natuurweten- schapi welke het hoogste doel beoogt^ aan andere welten van ontwikkeling 20U onderworpen zijn dan die , aan welke zij aF hare frischheid en leven ontleent. Evenwel is de gestelde vraag niet van alle waarde ontbioot^ en voor 't allerminst overbodig te noemen. Want luidt het antwoord in be- vestigenden zin, dan wordt hierdoor stilzwijgend toegegeven, dat ook de kennis dier methoden van onderzoek: de deductieve en inductieve logica, van het hoogste belang moet geacht worden voor den geneeskundigen. En met noodwendigheid moet dan hieruit weder volgen, dat ook in zijne opleiding de kennis der logica niet mag outbreken. Zeker hebben wij ons hier voor dat uiterste te wachten, waarbij aan den arts de eisch wordt gesteld, doorkneed te zijn in wijsbegeerte ofjogica. Waar wij het nut willen beweren eener juiste toepassing der logica op de geneeskundige wetenschap. zullen wij deze laatste dienen te volgen in hare Verschillende phasen van ontwikkeling. Wenden wij ons allereerst tot de vroegere perioden der geneeskunde. REDEYOERING. 845 Het ligt in den aard der zaak, dat wij het tijdperk buiteu beschoawing lateo, hetgeen beantwoordt aan het zoogenoemd dichterlijk tijdvak. De stelsels hadden zich ontwikkeld zonder genoegzamen voorraad van histori- sche en empirische natuurkennis. Het geslacht der Hippocratessen , uit de orde der Asclepiaden, wist zich het eerst te onttrekken aan den toen- maligeni overwegenden invloed der wijsgeeren, die zich hoofdzakelijk door supranaturalistische bespiegelingen lieten leiden. Hoewel niet af keerig van eene wijsbegeerte van het gezond verstand , zoo wenschten deze uitstekende waarnemers vooral de ondervinding tot punt van uitgang der geneeskundige wetenschap. Zij stelden tot hoofdvereischte eene juiste waameming en toereikende ervaring, zoowel aan het ziekbed^ als omtrent de genezende natuurkrachten , en meenden eerst daarna gerechtigd te zijn tot het trekken van gevolgen. Eene verstandige empirie alleen kon tot volkomenheid leiden ; terwijl elke theoretische bespiegeling , welke den toets der ondervinding niet kon doorstaan, buiten beschouwing blijven moest. Aan willekeurige empirie werd paal en perk gesteld, daar de genees- methoden naar bepaalde wetten , naar indicatien werden geregeld. En dat zij zich wisten te vrijwaren voor stelselzucht , mocht vooral daaruit blijken, dat, hoewel de humoraalpathologie door hen in het leven werd geroepen, deze hun toch niet tot onveranderlijken grondslag strekte. Het was dan ook eene fout der nakomelingschap , dat zij deze leer beschouwde als een volmaakt stelsel. Zij week af van den weg door de meesters aangewezen. Het uitstekend voorbeeld in natnurwaarneming ge- geven doot hunne voorgangers, toen de leer der Kritische dagen werd vastgesteld, werd niet door hen gevolgd. Daarentegen werden geheime natnurkrachten met deze feiten in verband gebracht, en de onmiskenbare invloed der heiiige getallen S, 7 enz. aangetoond. Terwijl de nQWow zich vooral grondde op de regelmatige ontwikkelingsstadia der ziekten, en deze laatste, onder de gunstige voorwaarden van een Griekschen hemel, veilig aan zich zelve konden overgelaten worden; verieidde deze waarne- ming de volgelingen tot eene geheel onjuiste gevolgtrekking. De exspec- tatieve methode werd opgevat als een lijdelijk toezien, ook bij het meest ernstig gevaar. Verkeerde interpretatie van hetgeen Hippocrates» als ver- t^enwoordiger van zijn geslacht, leerde, en de invloed van PIato's levens- 45 846 H. A. K O O Y K E R leer, op gebeel willekeurige wijs verdicht, waren oonsaak, dat aij de zui- vere begrippen der rede beschouwden als de ware puQten van uitgang ook voor de geneeskundige wetenschap, en dat de ervaring cle plaats moest ruimen voor bespiegeling. De vier elementaire vocbten van bet menschelijk licbaam , en de daarop gebouwde bumoraalpathologie, bleef aldus, gedurende eeuwen, bet steun-r punt van alle dogmatieke stelsels. Toch wist de geest des onderzoeks zich, somwijlen, te ontslaan van de kluisters hem aangelegd door ijdele bespiegelingen^ welke den krachtigen vooruitgang eener zoo schoone we- tenschap belemmerden. Enkele uitbreiding in natuqrlijke geschiedenis eo ontleedkunde bewezen dit. Vergeten wij daarbij den boofdvertegenwoor- diger der Dogmatici, Galenus niet, die reeds toen eene methode van experimentatie in de wetenschap had ingevoerd, welke hem in staat atelde, uit de opheffing der functien van een of ander orgaan, te besluiten tot het nut voor "torganisme. De uitkomsten waren echter lutteL Het gemia aan ervaring deed zich weldra op levendige wijs gevoelen. Waa het te verwonderen, dat meu, wederkeerende tot de grondbegiqselen eener wijze empirie, trachtte op te klimmen tot het onbekende door het ge- bruikmaken van eigen ervaring of, met de noodige voorzorgen, van die van anderen en^ waar die beida ontbraken, door de overeenkomst der gevallen ter hulp te roepen. Werd aldus, aan den eenen kant, de wel- dadige invloed der logioa erkend , en verhief men zicb daardoor boven de oppervlakkigheid eener ruwe empirie; zoo wachtte men zich wel, aan den anderen kant, de rede te verbeffen tot uitsluitendea toetssteen van hare gevolgtrekkingen. Het vele goede, bevat in eene dergelijke leer, was dan ook voorzeker de voorname oorzaak, dat zij zich een tal van aanh(||i- gers verwierf, die, 6f wel tusschen beide uitersten het juiatp middetnhoa'- dend?, 6f wel uit alle stelsels het beste overnemende, ve^I gqeds aan ^en voortgang der wetenscbap beloofden. Met reobt had men dan ook de verwachting mo^n l^oesteren , dat men den eenmaal ingeslagen weg zou zijn blijven bewandeleq. Maar, geljjk de geschiedenis van het politieke leven ons zulks dagelijka le^T^» gelijk die der geneesmidelen ons dit in aoo menig voorbe^}d )>em}fA, wat goad en nuttig is, zien wij Boms vopr geruimen t^jd verdwijnen, om later we6r RSDEYOERING. 847 op den voorgrond te treden. Eene nutte beweging van vooraitgang schijnk, door niet altijd even bekende oorasaken, in dien vaart te konneu worden gestuit. Immera too zien wij thans, door Faracelsaa, Helmont en Sjrl- vius, eenige onvolkomen waargenomen, scbeikandige feiten ten gronde leggen aan hunne geneeskundige theorien. De aanwezigheid van een acbadelijk zata of alcali; of ook eene stoornis der schmkundige samen- stelling der vloeibare of vaste deelen van het lichaam , was de eenige bron van siekte; en daarom deduceerde de scheikundige school, dat alle genees- middelen moesten werken door het te weeg brengen van scheikundige veranderingen in het organisme. Maar, noch de grondslag der thtorie^ noch hare deductie waren aan de ondervinding getoetst. En de treurige gevolgen bleven dan ook in de practijk niet uit. De groote sterfte, welke eene, in 1669 te Leyden heerschende, kwaadaardige koorts kenmerkte en twee derde der bevolking ten grave sleepte, werd, voor het meerendeei, Syivius de le Bod tot grief aangerekend. Na de scheikundige leer van van Helmont te hebben omhelsd^ zocht hij den oorsprong der ziekte in verstopping van het pancreas door scherpe alcalische vochten en, met de meest onvermijdelijke consequentie , werd dan ook het rijkelijk gebruik van plantenzuren in plaats van den kinabast door hem aanbevolen. AI mocht nu het mechanisch stelsel van het vorige verschillen door meer juiste punten van uitgang, en zijn zwaartepunt vinden in Harve/s ontdekking en in Sanctorius leer; zoo bleken ook hier de deductien, langs zoiver mathematischen weg, maar al te dikwijls met de ervaring in strijd te zijn. Het-traag vloeiende^ taai geworden bloed vormde, als werktui- gelijk impediment^ het algemeen ziektebeginsel. Genezing door werktui- gelijk ingiijpetide geneesmiddelen , te weri^zamer naarmate zij meerdere swaarte bezaten, was de voor de hand liggende gevolgtrekking. Vanhier de voorkeur, welke deze school, b. v. bij milt- of leverkanker, aan het Mvenmaal specifiek zwaarder ijzer gaf boven de verschillende zelfstandig- heden van plantiiardigen oorsprong. Desniettegenstaande mag veilig beweerd worden^ dat we in de 17^^ eeuw den overgang atmtrbffen tusschen de methode van vroegere en die van latere tijden. Toen Francis Baco Zord Verulam , in zijn Novum orpanum ieientiarum, den joi^ten W43g had aatigewezen in zijnd woorden: JSfhts est 46* 348 H. A. K Y K E R una in inductiane vera, maakte autoriteitsgeloof in de DatQurweteDscbappen plaatB voor waameming. En wel was het te betreuren, dat die woorden meer van toepassing werden voor ontleedkonde en physiologie, dan wel voor de geneeskunde in engeren zin des woords. Gelukkige uitzondering op dezen regel zien wij in eenen Sydenham. Kenmerkend geeft hij zijne richting terug onder de volgende bewoordingen : rNa gedurende eenige jaren de geneeskunde te Oxford te hebben bestudeerd/" zoo achrijft hij, iGfkeerde ik naar Londen terug en oefende aldaar de practijk uit. Weldra werd het mij klaar, dat het beste middel tot verdere ontwikkeling in de geneeskunde bestaat in oefeDing en ondervinding." Het stond bij hem vast, dat de medicus, die met eigen oogen de natuurphenomenen op ijve- rige wijs bestudeert, noodwendig moet uitblinken in het vaststellen der ware aanwijziDgen tot gcneziug. Met de Datuur tot leidsvrouw, leefde bij hem de overtuigiug^ dat meu nimmer van deD rechteD weg kon afwijken. Tegen heete ziekten meende hij, op grond van onderlinge overeenkomst, eene algemeen geldende en op ervaring gesteunde geneeswijs te kunuea vaststellen; maar hij wist, eveneens, zich van de resultaten van dergelijke ondervinding te oDtdoeD, waDoeer aDdere momcDteD wijzigeDd iowerkteD. Zoo aarzelde hij iD 1665 Diet, tegcD de tocD te LoDdeo heerscheode peat, op groDd vaD waarDemiog cd juiste gevoIgtrekkiDg , eeoe geoeeswijs io te voereo^ juist tegeoovergesteld aao de tot dieo tijd gebruikelijke. Eo wao- oeer wij io dat geval io hem eeo aaohaoger aaDtreffeo der ootstekiogwe- reode methode^ dao vergeteo we evcDmio dat hij het was, die oiettegeo- staaode veei strijd, deo koortsbast io zijoe rechteo wist te handhaveo en het : Opium me hercle non sedat eed ewcitat , uitsprak. .• Werd nu het beweren van Boerhaave, dat de geoeeskuode zich had vrij gemaakt vao alle secteoleer, ook voor het meereodeel gelogeostraft, oiet alleeo door zijo eigeo humoraalsysteem , maar eveozeer door de solidaire richtiog vao F. Hoffmaoo, zoo blook beider logiscbe geest te meer uit iu het therapeutisch gedeelte. Terwijl de eeo , door deo grootsteo eeovoud bij het voorschrijveo vao geoeesmiddeleo , huooe studie zeer vergemakkelijkte, zoo weoschte de aoder huooe werkiog steeds te bepaleo oaar proef , waar*^ oemiog eo ooderviodiDg. Hoe hoog de verdieostea vao deze eo aodere verdedigers vaa ware RBDEYOBRING* 849 weteDflchap ook mochten geroemd worden, de vorderingen waren steeds betrekkelijk gering te noemen. Stelsekacht had te diep wortei geschoten; Een JrckaeuSt eene ziei, levenskracht ^ gewijzigde menging, scherpte, ala anderazins, werd aan de verschillen theorien te gronde gelegd; terwijl Stahl^s PUogisUm, of juiater de zunrstof^ als de kern van jongere stelsels, ruime aanleiding werd tot de deductie der antiphlogistische geneeswijs. Zoo werd de longtering opgevat als het gevolg van overvloed van zuurstof; inademing van zuivere lucht, wegens haar groot gehalte aan dit element, hoogst schadelijk geoordeeld en verblijf in de hieraan meer arme lucht- soorten aangeprezen. Opwekbaarheid, prikkel, opwekking, gesteund door mannen als Brown; toepassing der zoogenoemde physiologische grondslagen, maar te eenzijdig opgevat door uitbreiding van het inflammatoir beginsel, zelfs tot de een- voudigste darmaandoening; huldiging van de a priori opgevatte meening, dat het te voorschijn roepen van overeenkomstige ziektevormen de primi- tieve afwijking zou kunnen herstellen; verdeeling der ziektevormen naar de nntte uitwerking der aangewende geneesmiddelen , mochten ook al verdedigers vinden in Broussais, Hahnemann en Rademacher, — alle kwamen zij daarin overeen, dat de stelsels berustten op beginselen, welke zelve, in meerdere of mindere mate, onbewezen waren. Hoe ook de benamingen mogen gewisseld hebben , zij verrieden steeds gemis aan kennis. Gelijk in de wiskundige wetenschappen , was ook eene id&, in meerdere of mindere mate g^rondvest op waarnemihg^ het punt van uitgang en gold alsnu voor absolute waarheid. Hieruit werd logisch afgeleid en geraakte men van het eene gevolg tot het andere, zonder de noodige con- trdle door experimentatie. Aldus bouwde men een systeem dat logisch was, maar weinig of geen wetenschappelijke waarde bezat, dan in zoover het aankiding werd tot een tal van nieuwe waarnemingen. Eerrt toen, op 'teind der vorige eeuw, de Xriitache wijsbegeerte de geueeskunde onder de proefondervindelijke wetenschappen eene plaats aan* wees; ondervinding als haar eenige bron erkende en juist denken en gevolgtrekken^ ook hier, onmisbaar werd bevonden; ^ eerst toen scheen een bet^e dageraad te gloren. De weg tooh door Baco ingeslagen kon, bij te eenzqdige opvatting , waartoe het Dan 7 think bnt try de onwiUekeu- aSO H. A« KOOYKBR ijge aanleidiDg werd, loiider meer, de voorqpelde vrachtea niek afwerpen. Genfiflecteerd wat tf reeds laiig; maar de leBultalen hadden aich beperkt tot eeDvoiidige obierTatie, en alleeB die methode^ welke aan waamemiag en experimentalie eene jniate kgioa wisl te verbinden ^ had de toekomet der geneeikande in hare haad. Waar evenwel Kant aan het kenTermogen eeee feel te gioote heencfaappij toekende; waar Sohelling de hoogsto natanrw^ten idleen door bespicgding bepaalde» daar moeht eene derge- lijke oombinatie sledite niet de grootate omaichtighdd in toepasaing ge- Imcht woiden. Sleeda blijft het hoofdvereiachte met beholp ?ui redene- ling onse ideen methodiek te toetsen aan de feiten: rUne nudn habile Mna h tete qni la dirige est nn instrnment aveog^e; la tete sane k mam qni rnliae reete impniasante/' i^ Bemard; en het is merkwaardig hoe hij, jmst in deae opvatting, verschik van zijn leermeester Magendie* Ter opkwaiag der verechillende viaagatokken in de geneeakande ia het aUereeiat noodamkelijk, eene analjtische etodie der verschijnselen van het kven te beweikatel%en. Behalve naawkeorigheid in obeervatie an inacht- name der vmchillende omatandigheden ^ onder welke de proefnenniig ge- achiedt^ hebben wij vooial het hoogate gewicht te hechten aan die metho- den^ welke de logica (ma biedt. Indactie en dedactie, ala hoofdwegen van ondenoek^ aijn evenwel in de practijk niet altijd atieng te acheiden. Terwijl we^ in 'talgemeen, aan de eerate den interrogatoiien vorm toe- kmmen, welke van het bijaondere tot het algemeene opklimt en derhalve een oordeel trekt oit minder algemeene; aoo atellen wij de dedoctie aan haar tegenover ala de meer demonatratieve , welke omgekeeid van het algemeene tot hel bijsondeie beriait, en aldaa eea oordeei trekt oit even of meer algeDMene. De indnctie aoekt een td van feiten, welke in eemg opiieht met elkan- der overeenkomat aanbieden. Eene hypotheae neemt het algeoieen feit, dat in elk der gevaUea ia^waaigenomen, in aich opy en tiaoht ateeda het veiband aan te toonen toaaohen ooizaak en gevolg. De proe&eniing toetat ten alotte de hypolheae aanide ervaring. Terwijl mra reeda vroeger er naar geatreefd had de groete alaiflte, teweeggebradM doot da pokepidemien, te beetilijden door inenting met de ametatof aelve, en hierdoor j^leohta dit leBiihaat weid verkiegen^ dat eeiw REDVyOEJLING «Sl <}(^rgelijkQ ioooul^tie, g^^ied ten tijde dat eene epidemie goostig verliept het ipdividu de voord^elep sehQnk van een minder gevaarlijk verloop ea uqmuDiteH tegei) volgeode aaqvallen, — rijpte b\j Edward Jennerde idee der kqepokiqwtiQg* Hij werd opmerkzaam op het feit dat , bij het melkea yan aan pokziekte lijdende koeijen, de handen werden aangetast dqor ver"> zwering jxjfit zwelliog eo ontsteking» Tevens verbond zioh hieraan da ^aarneinipg, dat dergelijke individuen nimmer aaogetast werden door de kioderpokkeq^ Aao dese ondervinding, opgedaan onder het landvolk vaa Qh^chestershire , en die, verkregen dopr de Inoculatie, soheen de meer aJgemeene wet tot grondslfig te liggen : dat aommige overeenkomstige ziektea het vermqgen be^it^ii immuniteit te verzekeren aao hen, die er eenmaal d4X>r warQo aange^a^t. Deze hypotheae, g^rondvest op een betrekkelijk garii?g ge1;al gped geoonstateerde gevalleo, was voldoende tot het maken eener ii)doQtie, dat koeppkinenting een preventief middel was tegen kin* d.^pokken* Dit leidde tot verifierende proefneming. Jenner braeht de vfpciqe ifao de hand eener melkfneid over op een achtjarigeo knaap Jamea Fbipps. ^n hij dezen jongen nu later inoouleerde met stof , afkomstig vm de kiodarpok, bleef de uitwerking der inoculatie achterwege. Zoa werd deze inductie den nakomelingen ten zegen. . .Qo\ waas we de geneeskunde niet preventief » maar meer eiifatief zien qp^ir^^», wierp deze methode voordeelen af. Qe vergiftiging door kooloKyde, het hoofdbestanddeel van den zoo ta re<^t gevreesd^n kqlq^damp on van het, niet weinig minder achadelijki, V(^rlichting8g9S» waa voQr Claude Bernard de bron eener schoone reeka vftn ondeirzoekmgw. Ten eiAde zich nader bek^ te maken met het giftig verm>g#p va» dit g^, deed haj het door een hond ioademen. Onpiddellijk oa deo doqd werd aijne aandacht vooral gefaoeid doordien, zoowel \iet «|^4ijk i^ «lagaderlijk bloed helderrood gekleord waz. Ook ^y ani^orfi^ (^Fiwrtqii werd hetzelfdf biQ herhaling gevonden. Bemard ^biitQ dit Imli dqqr eeoe hypothese te verklaren. De helderroode kleur, 999 dfc^t bij^ ia mfiflg in 't mzotidqi^ eigqn aan het slagaderfijk bloed en i^ geeKqnrqdigd. aw 4^». io t^xmi boeveelbeid^ aanwezige zuurstof; daarb Wl^gqn ^MAgt f}e dQnk9re, kfeiHing van hefe aderli^ bbed af van het ver^ dwijnen der zuurstof , zoomede van de aanwezigheid van eeiie veel g^ieB / 862 H. A. K O O T K E R hoeveelheid koolzaar. Wellicht belet het kooloxyde^ zoo redeneerde hij verder, de omzetting van de zuarstof in koolzaar, en blijft daardoor de helderroode klear van het slagaderlijk bloed bestaan. Het aderlijk bloed der vergiftigde dieren moest dan echter, evenals het slagaderUjk , zaurstof bevatten. De proefneming was evenwel hiermede in strijd. Terwijl men toch de zuarstof, aanwezig in normaal bloed, door waterstof kan uitdri]- ven; zoo gelukte dit hier noch bij het aderlijk, noch bij het slagaderlijk bloed. Evenmin werd eene belangrijke hoeveelheid koolzuur verplaatst De zuurstof kon dus ook niet zijn overgegaan in koolzuur; met welke veronderstelling bovendien de klear van 'tbloed in strijd was. AIs na nam hij zijne toevlucht tot een anderen verklaringsgrond. Daar ook uit het slagaderlijk bloed geen zuurstof meer was verkregen, zoo was het denkbaar dat deze laatste door het kooloxyd was verdreven. Ter contro- lering werd slagaderlijk bloed; van de lucht afgesloten, in aanraking ge- bracht met eene bekende hoeveelheid kooloxjrd. Na innige vermenging was de Oxyhaemogbbin verdwenen en een groot deel derzaurstof uit de vioeistof getreden ; terwijl eene daaraan beantwoordende hoeveelheid kooloxyd zich op zoo vaste wijze had verbonden met de Haemoglobin van de bloed-' lichaampjes, dat zij noch door zuurstof, noch door eenig ander gas kon worden aitgedreven. Krachtig was het bewijs, door Hoppe-Sejler voor het eerste feit geleverd, toen hij vermocht aan te toonen, dat reducerende zelfstandigheden haren invbed hadden verloren op de beide absorptiestre- pen in het geel. De Gerechtelijke geneeskunde bleef niet in gebreke , om haar voordeel te doen met deze resultaten der spectraalanalyse. Auenbrugger en Laennec brachten de geruischen, welke zij aan de borstkas hoorden, in verband met den toestand der daarin geplaatste organen. Skoda ontwikkelde de hypothese, dat deee geruischen geheel waren terag te brengen tot aoustiache welten. Zijne proefhemingen ^ ioo- mede die van Seitz, &mminer en Winttieh gaven aan die meening den noodig^n steiui.. REDEYOERING. 353 Maar waartoe elders gezocht, wat ons vaderland, wat de stad onzer inwoning in zoo roime mate bood. Zal ik behoeven de namen u te noemen van onzen Donders^ van onzen onsterfelijken Cramer. In waarheid, waar het ons te doen is om geniale inductien , daar zal ^n de leer der refractie- anomalien ^n die der accomn»Oiiatie« ook ten onzent, ruime stof opieveren. De geneeskunde van den lateren tijd, welke meer het anaiytisch karakter heeft aangenomen, verkreeg de grootste voordeelen door die methode van onderzoek , op welke Mill zoo bijzonder bij de inductie de aandacht vestigt. Terwijl wijziging der omstandigheden , bij de proefneming^ ongetwijfeld eene hoofdrol speelt: zoo vindt zij hare ruimste toepassing in de zooge- naamde Eliminatie-methode. Overeenkomstig met hare beteekenis in de wiskundige wetenschap, waar de elementen opvolgend worden uitgesloten, en de oplossing slechts af hankelijk wordt gemaakt van de nog overig blij- vende; zoo worden bij de proefneming de verschillende omstandigheden , welke een natuurverschijnsel in een gegeven geval vergezellen^ achtereen- volgend geelimineerd, ten einde daardoor te bepalen, welke dezer omstan- digheden afwezig kunnen zijn zonder aan het verschijnsel te kort te doen. Het is vooral deze methode , welke tot contr6Ie moet dienen van zoo menige conclusie in de geneeskunde door overeenkomst getrokken en wier juistheid nog bevestiging verdient. Het onderzoek omtrent de zoogenoemde antagonistische werking van sommige geneesmiddelen biedt hier een ruim veld aan. Vooral levert de geschiedenis van Opium en Belladonna in dit opzicht eene schobne bijdrage. Reeds in de 16<^« eeuw vermeidden Petrus Pena en Matth. Lobelins, Paber e. a. , dat Opium , met goed gevolg , werd aangewend als tegengif tegen Belladdhna vergiftiging in 't bijzonder, en de meeste der Solaneen in 'talgemeen. Zij deeiden mede, dat Italiaansche bedelaars de verbazing van het plebs opwekten, doordien zij hunnen dorst leschten met schijQes van den wortel dezer plant, terwijl de nadeelige werking bestreden werd door azijn , wijn en vooral theriac. Dit laatste , dat Opium tot hoofdbestand- deel heefty werd oudtijds veelvuldig gebezigd als algemeen tegengif. Bo- vendien vond het, ingevolge de steilingen der Italiaansche school, door zijne hyperstheniserende eigenschappen eene juiste aanwending bij de hy- postheniserende werking der Solaneen. Garrod nam eerst later de anaiogie 46 354 H. A. ROOYKBR te baat, welke er bestaat tusscbeQ de deliria. eigen aan den dronkaards- waanzin, en die, welke de vergiftiging kenmerkten door Belladonna» Hyoscyamaa en Stramonium. Opium ^ bet voorname geneesmiddel in het eerste geval , beloofde ook goede diensten bij de venena delinfacientia. De gevolgtrekking echter, dat hier ook omgekeerd, wellicht, de Belladonna aanwending verdiende tegen Opium werd eerst voor korten tijd gewaagd^ en dat wel gelijktijdig in Engeland en Franknjk ; maar langs geheei ver- fichillenden weg. Eene opmerking van Corrigan gaf Graves aanleiding, Belladonna inwendjg te beproeven in die gevallen van koortsige hersenopgewektheid ^ bij welke bet ongunstig teeken der pupiivernauwing werd aangetroffen. Eerst vijftien jaar later, bij gelegenheid van eene therapeutische experimentatie , vroeg Thomas Anderson zich af : of wellicht Belladonna niet het juiste middel zou zijn ter bestrijding van het coma» met samengetrokken pupil, veroor- zaakt door Opiumvergiftiging, en meende in twee gevailen, bem voorge- komen in zijne practijk, belangrijke uitkomsten te hebben verkregen. Blijkbaar ontwikkelde zich meer en meer de gedachte aan een antagonisme, wat aangaat het therapeutisch vermogen van beide zelfstandigheden. Be- langrijk werd echter deze meening gesteund toen Wharton Jones er op wees, dat Atropine, het alkaloid der Belladonna« aangewend op het zwemviies van den kikvorsch, de aldaar aanwezige kleinere slagaderen samentrekt, met gedeeltelijke stagnatie van het bk)ed in de haarvateo en kleinere aderen van dat deel. Door stimulerende zeUstandigheden : Lau- danum, enz. ontstond daarentegen, somwijlen voocafgegaan door «ene voorbijgaande contractie, verwijding, welke laatste echler, na reiniging dar bevochtigde pkats en opvolgende aanwending vau Atropinai wederom in contractie overging. Terwijl men in Engeland tot de kenais van bedoeld antagonisme ge- xaakte door middel van het physiologisch-klinisch experiment ; zoo verkreeg, tegelijkertijd^ Behier in Frankrijk oageveer gelijke resultaten door de ob- servatie eener zuiver symptomatische behandeling. In twee gevallen ?an Opiumvergiftiging ontstond telkenmale, wanneer de lijders uit hun coma ^ewekt werden, Aanhoudende braakneiging. Ten einde deze lastige ver- schijnselen te bestrijden diende hij de Belladonna toe, het^n zulk een REDEYOBRING. 85& gUQfiygmi invloed op het verloop van bet ziekteprocea ten gevolge had, dat B^hier niet aarzelde haac hooge beteekenis toe te kenuen als tegengif tegen Opiiun. Eene meening welke Casin, in zijn IVai/e des pkmtes imUffinee, geheel dedda Uet viel niet te ontkennen dat, inderdaad, in vele gevallen van vergifti- giBg met Opinm of Belladonna, deze zelfstandigheden weerkeerig elkandera geneesmiddel uitmaakten. Bvenwel mocht men, bij de zeer veelvuldige bronnen van dwaling , welke ook in dit opaicht konden aan?^ezig zijn , veel verwachten van proefheming op dieren. Door deze, aoomede door experi- mentatie op den mensoh door Harley, werd bedoeld antagonisme zeer in queatie gesteld. Het moest tooh gewls ala een groot bezwaar gelden, dat gifken van beide zelfstandigheden > welke ieder op zich zelf door het dier werden getolereerd, tegelijkertijd toegediend het doodden. Zeer zeker lag hfit voor de hand, dit begrip van antagonisme nader te analjrseren. Het was dan ook vooral m^et dit doel dat, de te vroeg aan de wetensehap ont- rnkte, Von Bezold, in verbinding met Blobaum en Gscheidlen, de Elimi- natiemethode hier toepaste. Te recht hebben zij gemeend dat, wilde men tot de kennis van een zuiver antagonisme geraken, in de allereerste plaata, de verschillende organen en weefsels onder den invloed van Atropine of Morphine moesten gebracht worden. Vooral kwam, als zoodanig, het zoiMiwstelBel in aanmerking. De prikkelbaarheid van de verschiUende zenuw- apparaten, zoowel voor hart en vaatstelsei, voor respiratie, als voor spieren werd onderzocht. Uit ieder hunner werden gevolgtrekkingen gemaakt^ nadat de werking der overigen waa geneutralise^d. Dit veelomvattend onderzoek had tot resultaat, dat tussohen Morphine en Atropine allemi van antagonisme sprake kon zijn , waar 't gold pupil , menigvuldigheid van pob en ademhaling. Deductie speelt, vooraeker, geene mindere hoofdrol in de geneeskunde dan inductie. Terwijl wij bij de inductie eerst de afzonderlijke , oit de ervaring gepntte^ elemeoten bestuderen en hun oorzaJcelijken samenbai^ vaststellen^ ten einde aldus door generalisatie (^ te klimmen tot steeda hoogere wetten; zoo ooBcIudeert dedednetie uit ^ne algemeene waarheid tot een bijzonder geval, waarvan hefc giQbkken is, dat het onder het ge- bied dier wmarheid behoorlL 46» 856 H. A. KOO TKER Zoo is onze gebeele wijs ved diagnosticeren meest deductief. Wanneer wij boven zeiden , dat elke wetenschap er naar moet streven dedactief te worden, dan mag vooral de organische scheikunde, in dit opzicht, reeds eene modelwetenscbap genoemd worden. De omzetting, waargenomen bij een lid eener reeks, wordt^ onder gelijke voorwaarden, meermaien bij alle te voorschijn geroepen, en het is juist wegens hare toepassing op het gebied der geneesmiddelleer , dat ook hier dezelfde weg groote ontdekkin- gen belooft. Zoo bevestigde een onderzoek van Oscar Liebreich, omtrent de analogien tusschen Aethylwaterstof en de plaats grijpende oxydatiepro- cessen, aan den eenen kant, en haar gechloorde producten, aan den ande- ren kant, de reeds vroeger door Liebig verrichte waarneming, dat toe- voeging van alcalien , bij lage temperatuur, voldoende is om bet drievoudig gechloord Aldehyd, beter bekend als Chloraihydraat, te splitsen in Chlo- roform en Mierenzure soda. Het Chloral kan, waar vrij alcali aanwezig is, niet blijven bestaan; maar wordt gescheiden in bovengenoemde com- ponenten. Het bloed nu resorbeert het Chloral en zijn vrij alcali verhoudt zich, gelijk experimentatie dit aan Liebreich en Personne leerde, als bui- ten 'torganisme. Het bewerkt de omzetting in Chloroform, wier bekende anaestheserende eigenschappen deden vermoeden dat, door bedoelde spUt- sing, gelijke werking zou kunnen worden verkregen voor ons organisme. Door deze deductie werd de eerstgenoemde er toe geleid, het Chloral ook aan het dier toe te dienen en wel met het meest uitstekend gevoig. Im- mers de uitkomst leerde dat, op deze wijs, de voordeelen van de Chloro- form geboren werden^ en tevens de nadeelen van hare werking, bij toevoer van ruime hoeveelheid binnen korten tijd, werden vermeden. Het bloed toch^ van het in Chloralslaap verkeerend dier, gaf steeds nog alcalische reactie. Het vrij alcali herstelde zich dus altijd op nieuw in 't circalerende bloed, en was derhalve niet in genoegzame mate aanwezig om de Chloral- Bplitsingy binnen zeer korten tijd, te bewerkstelligen. De ontwikkeling der Chloroform komt nu gradueel tot stand, waardoor Liebreich het uit- blijven van het opwekkingstijdperk verklaarde. Vaak werd deductie ook het eenige middel om eene onjuiste hypothese^ welke niet door middel van direct experiment kon gecontroleerd worden, te weerspreken. Zoo werd het beweren van Gianuazi, dat resorptie nood* REDEYOERING. 8S7 zakeKjk is tot het tot 9tand komeQ der werking van den brftakwijnsteen; eenvoadig wedrlegd door eene deductie van RadKiejewski. In dat geval toch moest sijn braakwekkend vermogen na inspuiting in de vaten, waar- door het centrum der braakacte, gelegen in het verlengde merg^ direot w^d geprikketd, door geringer of althans gelijke gift tot stand komen» dan bij onmiddeliijke aanwending op de uiteinden van de zwervende zenuw in het maagslijmviies. De uitkomst van de proefneming bewees juist het tegendeel. 