title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Het getij verliep althans niet zoo ver, dat de bakens werden verzet. Taalstudie was en bleef een zaak van ondergeschikt belang: uitgaande van het beginsel der dienstbaarheid, zich der waarheid niet bewust, dat om waarlijk nut te geven, de studie een tijd lang de oogen van het nut moet aftrekken, bedoelde de oude school over het algemeen niets hogers, niets edelers dan de spraakkunst. Daarom ook kon Locke, toen hij in zijn Essay on human understanding enigszins breedvoerig uitweidde over het verband van woord en voorstelling, en wat dieper doordrong dan verbinding en vervoeging, niet nalaten zich als het ware te verontschuldigen, dat hij aan een schijnbaar zoo nietig onderwerp zoovele bladzijden fáád gewijd had. Het aangevoerde zij voldoende om de oude school te kenmerken. Ik zelf wensch de eerste te zijn, die mijn schets ruw en onafgewerkt noemt, en geen de minste aanspraak te maken op details, moge slechts de indruk van het geheel niet een verkeerde wezen. Hoe geheel anders is hetgeen de nieuwe school in haar schild voert. De taal heet alleen als middel om gedachten te uiten, als onontbeerlijk spraak- en schrijfwerktuig, maar om haar zelve en als zoodanig, als doel. Geen afgetrokken stelsels en onbevookte meningen, de taal voor regel en wet opgelegd, alleen datgene wat door nauwgezette en aanhoudende waarneming is verkregen en uit de verschijnselen als het ware gedistilleerd; niet de spraakkunst alleen, die zich beperkt bij het tegenwoordige, maar ook de ontwikkeling der taal, haar wording, haar oorsprong, haar verwantschap, in een woord, de taal in haar geheel. Een geopend oog heeft zij voor de volzinnen, voor hunnen bouwtrant en bouwstijl, hunne schoonheden en sieraden, voor het harmonisch geheel; maar ook niet minder voor het keurige samenstel van elk der deelen, even zo vele wonderen van beitel en penseel; ook voor het gewrocht van den moker en de bewerking der rauwe stof; zelfs in het kleinste en het geringste weet zij de hand van den meester te zien en op te merken. In den volzin onderscheidt zij het woord; in die verbale voca, maar waarin zij de vlees geworden gedachten herkent, den stam; van den stam ontdaan van takken en bladerdoses, dringt zij door tot den wortel, tot zijn kleinste vezelen en bestanddeelen, tot de klanken, tot het geheel van den wortel. Zo wil zij zich, het zijn woorden van Grimm, niet alleen in bouwen, maar daarin ook wonen. De taal, zooals die leeft in den mond des volks en in geschrift is nedergelegd, de spreek- en schrijftaal met geheel haar woordenschat en verscheidenheid van vormen; de geschiedenis en ontvoering van de verschillende zowel natuurlijke als figarlijke betekenissen van elk woord; de verklaring van de ontwikkeling en de kracht der spraakkunstige vormen; de afleiding zowel van het substantieele als van het formele van de zelfstandige woorden en van de voor- en achtervoegsels en de beïgningsoorten, de afleiding van dit alles als de stamwoorden, en eindelijk de oorsprong der stammen uit den gemeenschappelijken wortel: de spraakkunst, de historische, en de vergelijkende taalstudie liggen alle drie in de richting van de tegenwoordige wetenschap der taalkunde. Voorwaar is de taak van wie in zijne studien haar volgt moeilijk, en uitgebreid het veld, dat hij te bearbeiden heeft. Wel te spreken en wel te schrijven, aan hoe weinigen is het gegeven, voor slechts enkelen van ons geslacht schijnt het te zijn weggelegd. En zoo te spreken, dat men begrijpt wat men zegt, zoo te schrijven, dat men weet wat men doet; zich rekenschap te geven van de geluiden, die men voortbrengt met den mond, en van de teekenen, die men drukt op het papier; de woorden niet te gebruiken als ware ze geijkte klanken, maar zich bewust te zijn, dat men een taal spreekt, die geest heeft en levend is in ons: — zou het aantal van hen, die er zich op beroemen mogen, niet nog beperkter zijn? Het kan geen bevreemdende worden. Om tot kennis, tot grondige kennis der taal te komen, wordt iets meer vereist dan een enkel afgetrokken denkbeeld of willekeurig voorschrift. Er behoort een waarneeming toe, zoo volledig en zuiver, zoo pauwkruig en bepaald, een waarneming bovendien van een zoo ontzettend groot aantal verschijnselen. Hoe licht verblindt anders de schijn, en wordt het bloot toevallige aangemerkt als iets natuurlijks, het tijdelijke als iets duurzaams, iets noodwendigs. En wie iets zien en vinden wil, pleegt hij niet vaak ter goeder trouw te mmen, dat hij het inderdaad gezien en gevonden heeft? Wel is het bij uitstek gemakkelijk en schijnt het verbazingwekkend diepzinnig, alles af te leiden uit de objectieve idee of het eeuwige denken, en met aprioristische onderstellingen en verheven bespiegelingen te schermen, maar daardoor wordt de wetenschap niet gebaat. De wijze van handelen is niet de methode der moderne richting in andere wetenschappen, evenmin die der taalkunde van den jongsten tijd. "Redeneering is geoorloofd", zegt de taalkundige den wijsgeer met volle overtuiging, "redeneering is geoorloofd, is voor den redelijken mensch zelfs plicht, maar zij moet er altijd in staat en volkomen bereid toe zijn door het aanwijzen van feiten haar goed recht te staven." Zoo neemt de taalkunde van de 'natuurwetenschappen haar methode over, en acht niets te weten tenzij het proefondervindelijk te bewijzen is. Schier onafzienbaar is het gebied van haar waarneming. Zij bepaalt zich niet tot de taal van Homerus en Cicero, Shakespeare en Schiller, maar overtuigd als zij is dat 'een woord nauwkeurig ontleed in al zijn bestanddeelen meer leert dan de meeste bespiegelingen over aard en wezen der taal en oorsprong der woorden, tracht zij elken ademtocht der menschelijke ziel op te vangen. En in die zin heeft Max Müller zeer zeker recht te stellen, dat de taal der Homerische zangen op zichzelf van niet meer belang te achten is voor den waarnemer dan het gekrijsch der wilden of het geklikklak der Hottentotten. Onafzienbaar — ik herhaal het. Want morgen wellicht hoort een zending een nieuwe taal spreken of delft de oudheidkundige een handschrift op uit het stof der eeuwen, en wederom dient de leer getoetst en het stelsel herzien: tot elken prijs moet de waarheid worden gekocht. REDEVOERING. De mens spreekt door middel van zijn stemorganen, waarvan de indeling en de werking ons door de physioloog worden ontvouwd; ginds behelpt hij zich met op zichzelf staande lettergrepen, waarvan de toon de muziek maken moet; elders giet hij de voorstelling van zijn ziel uit door de woorden werktuiglijk met elkaar te verbinden, aan elkaar te lijmen; hier beschikt hij over een eindeloze verscheidenheid zoowel van stof als van vorm: wat hij spreekt, weet de linguïst te verklaren; maar van wie mogen wij het antwoord verwachten op de vraag naar het verband en den samenhang van het gesproken woord met de voorstelling, waarvan het de uitdrukking is, van het hoorbare en zichtbare teken en de onzienlijke gedachte, van het uiterlijke en het inwendige? Hoe is het te verklaren, dat wat er omgaat in de ziel des menschen, het afschijnsel van de voorwerpen, die hem omringen, het beeld, dat leeft in zijn binnenste — dat hij het kenbaar weet te maken door het uiten van enige klanken, het voortbrengen van enige geluiden? Spreken is hardop denken en denken een tot zichzelf spreken, het is niet te beTwijfelen, maar daarmee is het vraagstuk niet opgelost, waarom wij zó spreken als wij spreken, waarom zo en niet anders? Wij spreken in beelden, de meest afgetrokken begrippen kunnen niet anders dan op een vaak grof zintuiglijke wijze worden uitgedrukt: geeft ziel, als de wijsgeer die woorden uit, mag hij niet denken aan gaten en hevelen, en als hij overpeinst, niet aan penning de dagtaak door de Romeinse matronen hun slavinnen als toegewogen, het neemt niet weg, dat tot het spiritueelste toe alles in de taal zinnelijk is en zinnelijk wordt voorgesteld. Wat is waarheid, de theorie, volgens welke alle woorden oorspronkelijk klanknabootsingen, imitatie zijn geweest, of die welke leert dat de eerstelingen tusschenwerpsels waren, de, zoals Max Müller schertsend noemt, bow-wow of pooh-pooh theorie? Welke onderstelling zal het ontstaan van het betrekkelijk gering aantal phonetische typen of wortels, waarover wij te beschikken hebben, volledig uiteenzetten? De taal een zuiver natuurorganisme, of een kunstproduct, of wel de taal, volgens Steinthal, een psychophysiologische daad: voor de oplossing van dat vraagstuk mag Zo alleen wordt het mogelijk beter menschelijk spraakgeval in al zijn rijkdom en al zijn heerlijkheid te verstaan; te begrijpen die "traagdruk van het onstoffelijk sielsgevoel", die het stoffloos met het stoffelijke vereenigt en vermengt; te waardeeren die "goddelijke gift", met de ademtocht van het leven, aan het schepsel ingestort, zo ver er geesten zweven. Welke een lust is adert te zien stroomen, Met zich voerende alles dat bestaat, Alles, dat in werkelijkheid en droomen 't Aanrijnen aan een mensoenen ziel verblindt 't Saadje van zijn worden, waasen, streven In het heilig donker te bespiken, En den gang van zijn onsterflijk leven Met een sterflijk oog te zien. Hier vloeit op de schemerige grens, Aarde en hemel, stof en geest ineen, En aanschouwbaar breekt de ziel des menschen Door de dichtgeweven sluier heen. De taalkundige wetenschap heeft dit gemeen met die der staatsgeografie, dat hare adelbrieven van zeer jongen datum zijn. "Oud", zegt Ten Kate, "is het Timmerhout der Taalkundigen, en Nieuw bijna al 't gene 'er van gebouwt is". Reeds had de mensch het ingewand der aarde doorwroet, reeds de grasschen en bloemen des velds, de vogelen des hemels, het vee en het kruipend gedierte, het gewemel der levende wezens in de wateren, de beweging van het groote licht en van de kleinere lichten, de wonderen van hemel en aarde en zee trachten te doorgronden, reed hij zijn stoffelijk omhulsel proberen te doorzien en zijn geloof aan den Onzienlijke te rechtvaardigen; maar over de namen door den man en zijn vrouwelijke geslacht aan het geschapen gegeven hing nog de zwarte sluier der verborgenheid. Nicolaas Bae was in 1852 in Leiden ik den Nieuwe Gids uit, en in 1847. REDEVOERING. Nog zwijgt de mond van de oudere der Germaanse eesters, nog sluit aan Ganges' vloed de Volmaakte Telg der Onbekende." Wel waren gelijk ik reeds heb herinnerd, enkele pogingen aangewend om den weg naar de nieuwe wereld te vinden, maar het was niet meer gewest dan een ronddolen en rondtasten in den blinde, zonder richtsnoer en zonder gids. Met de goudmakerskunst en het soeken naar den steen der wijzen is het eenigermate te vergelijken. Veel verder dan een geografische indeeling der talen had men het niet gebracht, en, zoo al eenige verwantschap was waargenomen, aan een genealogische classificatie was niet te denken geweest. Om den oorsprong van de taal te verklaren bleef men zich in den regel behelpen met den Deus ex machina, den ontknooper van nog zo menige verwarde komedie, de goddelijke openbaring. Maar in niets verraadt zich dat gebrek aan vastheid van beginsel, aan stelselmatige behandeling, zoo zeer als in de woordafleiding. Nog altijd is hem, die zich op dat glibberig terrein waagt, de grootste behoedzaamheid aan te raden, te eerder daar hij zich zacht spiegelt aan zoo menig onbedarven voorganger; maar in vergelijking van vroeger bewegen wij er ons met oneindig veel minder gevaar. Voltaire zegt ergens op zijn eigen aardige wijze, dat de etymologie een wetenschap is, waarin de klinkers niet worden medegerekend en de medeklinkers niet veel te betekenen hebben. Voor zijn tijd is die bepaling volkomen juist. Of welk denkbeeld moeten wij ons vormen van een wetenschap, als een van haar beoefenaars in zijn heiligen eenvoud de stelling verkondigt, dat het zijn 's mans eigen woorden toevoeging en weglating, omzetting en omkeering van letters voor het vinden van woordafleidingen bijwijlen noodzakelijk is. En voegt hij er onschuldig genoeg bij, dat bevreemdt niet, als men bedenkt, dat de Oude en Romeinen van de linker naar de rechter, de Hebreeën van de rechter naar de linker hand schreven. Het zou mij met moeilijk vallen een vermakelijk tafereel van dwaasheid te ontwerpen, voorstellende het veld der etymologie met zijn bearbeiders, de spade in de lucht en den ploeg het onderste boven gekeerd. Maar ik dien mij bij een paar voorbeelden te beperken. Zo verklaart Adriaan van Schrieck de naam Chanaan als een samenstelling van het zelfstandige naamwoord gang, het voorzetsel naar en het bijwoord aan : dus zooveel als : naar het nabij gelegen, accedere propinquus. Henoch, die naar de legende in den hemel is opgenomen, betekent Enoch %n het hooge. Eva of Ieva is ona Ueve en betekent snaegnana, of elevata, ab elevatione ventris, heve dea buycoi, i/qua dic-tione — voegt hij er bij — nibil existentius pro re dici potest. De naam Valenta beduidt Faltent, het einde van den val, cadentiae finis; die der Canaanieten zooveel als Gan-efatten, euntes in planitie. JBataven wordt Baet-haven, die de bate lieden, de belastingen innen, tolgaarders. Duitse taal is eenvoudig de oudste taal; Elohim zooveel als Heelhoed, Albehoeder; het Hebreeuwse woord voor woestijn, midbar is een zeer geschikte benaming, want het is namelijk met vaar of met gevaar, dat het zo gevaarlijk is in de eenzame woestenij. De bekende Tuinman leidt avond af van het Heb. avat d.i. draaien, omdat des avonds de zon haar loop verdraait; en het verbum achten van het Gr. cijdig, gewicht, omdat dingen van gezond plegen te worden geacht. De fraaiste staaltjes heb ik nog niet gegeven. Een Brabantsch letterkundige, zoals hij heet, in onderscheiden vakken van wetenschap, draagt buiten kijf de narrenpalm weg. Zijn werken, de Republica der Champs Elysées, wordt Holland zo veel als Heiland, Heiligland; Afrika en Spanje betekenen beide afgescheiden land, Afrika van afrukken en Spanje van spanen, insgelijks zo veel als afrukken. Charon, de veerman van den Styx, is dus genoemd naar zijn ambt: voluit geschreven zou de naam luiden Caronieschipper, d. i. schipper van dode lichamen, karnavallen of cadavers. Enzo verder. Een en ander wordt gestaafd met bijbelteksten en aanhalings uit allerlei geschriften. Inderdaad, de etymologie van Varro en de Romeinen, testamentum van testatio mentis, frater van pere alter en dergelijke, zitten vergeleken met de genoemde, voorbeeldig te achten. Te Rome kon in de laatste dagen der Republiek de ene priester de andere op straat niet tegenkomen, of beide schoten in een lach als zij elkaar zagen: dat de bedreven Brabander na zijn boek in het licht te hebben gezonden in zijn vuistje zal hebben gelachen, nu de wereld zich zoo liet bedriegen, komt mij niet onaannemelijk voor. En zoo nog heden ten dage voor velen, niet bekrompen mensen, maar mannen van kennis en wetenschap, etymologie van gelijke betekenis in. Door Junius' uitgave van den zilveren codex was de taal als herboren, waaraan de voorrang toekomt onder de talen van den Germaanschen stam, ik bedoel de Gothische. Reeds onze Ten Kate had zeer goed ingezien, dat de gedeelten van Ulfila's bijbelvertaling, in dat handschrift vervat, onschattebare bijdragen waren, ja schier onmisbaar voor eenige grondige en deugelijke studie van al wat Germaansch heet, derhalve niet minder voor het Nederlandsch. Iverig en nauwkeurig heeft hij onze moedertaal vergeleken met het Angelsaksisch en het Noordsch, maar bovenal met het Gothisch: elke bladzijde van zijne redenering is er getuige van. Maar, zooals ik reeds heb herinnerd — zijne stem was als die eens roependen in de woestijn geweest. Nog een eeuw bijkans zou het duren, eer onder gelukkiger gesternte dan zijn grote voorganger geboren, Jacob Grimm, op de grondslagen van de historische studie der Germaanse talen de Germaanse taalwetenschap zou grondvesten. Ulfila's arbeid noemt hij onsterfelijk; hij getuigt dat het zonder de overblijfselen van het Gothisch in de geschiedenis der Germaanse talen slechts zou hebben gedoemd en niet geredt. Elders vraagt hij, of er wel iets van zou zijn geworden zonder de stukken der bijbelvertaling. En inderdaad, een oppervlakkige bekendheid met het Gothisch is voldoende om ons van het onwaardevolle belang dier overblijfselen te overtuigen. Het is hier de plaats niet om daarover breedvoerig uit te weiden; alleen nog een enkel woord over den man zonder wiens arbeid ik veilig durf beweren dat het licht, zelfs na de herleving van het Gothisch, in de Germaanse talen slechts duister zou hebben geschenen, niet, zooals thans, helder en zonneklaar geschenen. Er zijn enkele namen, die men alleen behoeft uit te spreken, om de krachtige persoonlijkheid van wie ze droeg in al haar groothed te doen optreden voor den geest. Zo die van Grimm even als van den man, wien hij zijn Grammatica heeft opgedragen, van von Savigny. Alles wat voor Grimm, — zoodat het getuigenis van Dr. Mahn, in dezen de tolk van allen — wat voor hem over Oudhoogduitsche taal, mythologie en rechtsgeschiedenis is geschreven, was niet veel meer dan verbrokkelde bijdragen, grondstof om zoodanig te zeggen, zonder begin en zonder methode, in een woord, niets wat op de verdienste van wetenschappelijk aanspraak heeft. Daardoor dat Grimm in de Germaanse talen de schepper was der historische methode, verdient hij tevens een plaats onder de stichters der Romaanse filologie, werd hij mede een der grondleggers van de nieuwere studie ook van andere talen. Of is niet de door hem toegepaste methode die der nieuwe richting in het algemeen, en meer bijzonder ook die van Diez, den beroemden Romanist? Bij de gedachte aan de ontdekkingen door hem gedaan, aan de wetten door hem opgespoord, zeggen wij het zijnen vriend en bewonderaar met volle overtuiging na: zoolang er een Duitsch volk, een Duitse taal, een Duitse wetenschap zal bestaan, zal de naam van Jacob Grimm met eerbied en ontegenstelling worden genoemd, en schrijver heen en verre in al hare loopbaan de zon van allerden ten bemoediging, de roem van zijne daden. Zoo was het licht opgegaan over de Germaanse talen: voor de Indo-Germaanse zo als het dagen niet het verre Oosten. De volmaakte telg der onbekende sluimert nog aan gangsters' vloed, zo lang zij niet ontwaakt uit haar slaap, Fiesk die schoone lippen zijn gespliten, Als een rode leliekelk bij nacht Blijft de wolk der damaternis hangen over het Indo-Germaanse taalgebied. Eerst tegen het einde der vorige eeuw, met de stichting der Asiatic Society te Calcutta in 1784 door Jones en zijn vrienden, wordt de nevel weggevaagd. Nog kampten Latijn, Grieks en Hebreeuwsch om de voorrang, reeds scheen de oudste de zege gewaarborgd, toen plotseling alle nederlaag werd aangekondigd. De heilige Sanskriet was verrezen. In het jaar 1790 aan de ere spraakkunst die taal te Rome het licht. Van die tijd - want het eerste deel van Grimm'3 spraakkunst is eerst in 1810 uitgekomen - dagteektekt als het ware de moderne richting in de taalkunde. Niet lang na 1784 werden door de leden van het genoemde genootschap vertalingen van Indische gedichten uitgegeven, en in 1808 verschijnt het bekende werkje van Friedrich von Schlegel over de taal en de wijze lied der Indiërs. Schoon slechts twee jaren na den Mithridates van Adelung uitgekomen, het daarvan niet minder onderscheidelijke, dan het systeem van Copernicus van dat van Ptoemaus. Maar hoe kon het anders? De taal was weer gevonden, die evenzo feit Grieks onder de Germaanse, de oude was der Indo-Germaanse talen of ook dan het Grieks en het Latijn. De taal bovendien, die zoo door den rijkdom aan de oudheid fataal letterkundig voortbracht, een diepe indruk doet slaan in de woordgronding en de woordvorming, in haar verband en haar samenstel, in het gehele raderwerk zoo der doden als der levende talen. De taal eenvoudig, waardoor wij worden in staat gesteld op de vraag naar de verwantschap der verschillende talen, naar hun primitieve toestand en gemeenschappelijke oorsprong, een voldend antwoord te geven. Een onderscheid zo aanzienlijk als dat tusschen het systeem van Ptoemaus en dat van Copernicus, een afstand als die bestaat van de verdichting tot de werkelijkheid: kon het anders of diep ingrijpend zou de vervorming wezen, waarvan het zaad werd uitgestrooid. Het rooien uitloopen op een algemeen omkeer van de bestaande toestand. Hoewel roenige, aloude theorieën roos worden opgegeven, aan hoe roenig geliefkoosde denkbeelden vaarwel gezegd, hoe roenige dierbare hypothesen veroordeeld. Geheel het programmataal der oude school werd aan flarden gescheurd, een goed deel van haar uitgisten stond te worden verworpen! Het bevreemdt ons geenszins, dat de overgang niet plaats vond zonder botsing en tegenstand. Nauwelijks begon zich de nieuwe richting baan te breken of — ik vertaal Max Müller's woorden — ontzetting maakte zich los van de gerooide reën. De godgeleerden schudden de hoofden; de filologen stonden ongeloovig te kijken; de wijsgeren verdiepten zich in de stoutste bespiegelingen of, indien het mogelijk was, aan de noodwendige gevolgen der feiten, waarvan zij getuige waren, en die dreigden roet aan hun gewaande stelsels van de geschiedenis der wereld den draak te steken. Nog onlangs was verzekerd, dat de taal niet zonder bovennatuurlijke tussenkomst kon zijn uitgedacht, dat zij de uitvinding moest zijn van wezens hoger dan de mens, van een soort van engelen of daemonen, die eerst zichzelf hadden leeren spreken en daarna hun taal aan de bewoners van dit benedenrond overgedaan; anderen konden ook met geen mogelijkheid losbreken van het leerstuk der aboriginaliteit van de Griekse en Latijnse talen, noch ook afstand doen van het voorvaderlijk geloof aan de prioriteit der taal Chanaan. "Men gaat te ver", luidde het wachtwoord der oude school. "De beschaafde talen", riep men uit, "zouden verwant zijn aan de onverstaanbare kreten van woeste horden en barbaarse stammen." "Nee", de wetenschap zou hun niet alle geliefkoosde denkbeelden ontnemen, zij maakte reeds zooveel gras als voor de voeten weg. Bij de ronde van Dugald Stewart spreekt zich de oude school uit Dat Sanskrit was een taal, waarvan het bestaan een verlichting was en niets meer. Het was een samenraapsel van knoeiers en leugenaars als de Brahmanen. De gehele zoogenaamde Indische letterkunde was een onder- geschoven gewrocht der duisternis. Alsof een schelmmerij, niet te vergelijken bij die waaraan onze Klaas Koop het aanzien is verschuldigd, niet eens bij die van den beruchten Simonides, alsof zoiets denkbaar was. Doch het lust mij niet langer bij die uit de lucht gegrepen beweringen stil te staan. Te allen tijde heeft men de naaktheid zijner onmacht trachten te bedekken met den mantel der verdachtmaking, een kleed waarmede nog heden ten dage velen zich omhangen, al is het vanwege de gaten doorzichtig geworden. Het was alsof door Jones en de zijnen eene nieuwe wereld was ontdekt. Nauwelijks zijn de oud-Indische ambtenaren teruggekeerd in hun vaderland, of Duitse geleerden steken over naar Britannie om kennis in te winnen aangaande hetgeen zij hadden gezien van de goudmijn der Indische letterkunde en de schatten der Indische taal. Het duurt niet lang, of de handel in Indische voortbestedingen gaat over in handen der Duitsers. De eer der ontdekking mag toekomen aan Engeland: Duitsland, het vaderland bovendien van Grimm, moet als het geboorteland der nieuwe richting worden aangemerkt. Van Duitsland is de beweging uitgegaan. Type zegt ergens even schoon als waarachtig: //Wanneer er voor elke wetenschap een nieuw tijdperk staat geopend te worden, wekt de Voorzienigheid onderscheidene geleerden op, die zonder afspraak werken, en toch naar hetzelfde plan werken." Den naam van Friedrich von Schlegel heb ik reeds genoemd: nevens den zijnen mogen prijken die van Bopp, August Wilhelm von Schlegel, Lassen en anderen. Als medewerkers van Grimm herinner ik allereerst aan zijn broeder Wilhelm, dan aan Graff, Schmeller, Pott.... doch waar zou ik eindigen als ik wilde voortgaan met de opsomming van de namen dergenen, die op het voetspoor van Jones, Colebrooke en de gebroeders Grimm de nieuwe richting in de taalkunde hebben gevolgd. Er ontstond leven en beweging op taalkundig gebied. Hand over hand wint de hervorming veld, van Duitsland verspreidt zij zich naar alle landen der beschaafde wereld, alom vindt de jeugdige wetenschap bare beoefenaars. Hier is het de vergelijkende, daar de historische taalkunde, ginds de spraakkunde, elders de lexicografie, reeds worden door Wilhelm von Humboldt de grondslagen gelegd van de wijsbegeerte der taal. Aan beide kanten worden lectoraten opgericht voor de Indologie; zelfs in ons vaderland, waar men meer zeker dan spoedig pleegt te werk te gaan, zullen wij weldra aan een van onze hogescholen het Sanskrit ex professo zien vertegenwoordigd. Zoo is het gegaan. En de gevolgen der gezegende hervorming zijn niet achtergebleven, noch voor de wetenschap, noch voor de praktijk des leven. Veel onkruid was er uit te roeien en weg te ruimen, maar veel goed zaad is er gezaaid, en welig is het ontkiemd; reeds zijn de velden wit voor den oogst. En reeds hebben etnoloog en geschiedvorscher en mytholoog de vruchten geplukt. De uitkomsten der vergelijkende mythologie, waaraan hebben wij ze voor een goed deel te danken? Is het niet de vergelijkende taalkunde, die een weldadig licht verspreidt over den vuurdienst en de Prometheus-sage en aan Zeus, den god des lichts, aller goden en menschen vader, af laat schenkt van zovele zonden, hem toegeschreven door het verkeerd begrip van eenig epitheton of enige bijnaam. De geschiedenis, en meer bepaald die der beschaving, ontvangt vele bijdragen van de historische taalkunde. De Engelse taal, die schuimtaal zoals Spiegel haar noemt, op elke bladzijde van haar oorkonden legt zij getuigenis af van den kampstrijd der Keltische, Latijnsche, Saksische, Deensche en Normandische elementen, waaruit de Engelse natie is samengesteld, en die op leven en dood met elkaar hebben geworsteld. De Romeinse taal, zij is als een evenwichtige en onwraakbare getuige van wat aan het Romeinse volk eigen en oorspronkelijk was, wat van vreemden bodem overgeplant en inheems geworden. Immers, spreekt niet het woord, de term als zoodanig, alleen de grenzen over te gaan, maar met de naam tevens de zaak, met de klanken en het geluid ook de voorstelling en de gedachte. En wat de volkenkunde aanbelangt, Diefenbach is de tolk van velen, als hij verzekerde, dat bij de bepaling van ras- en stamverwantschap naast de fysiologie een beslissende stem toekomt aan de taalkunde als de wetenschap die ons 's menschen geesten en volledigste uiting leert verstaan, diezelfde het kunstig mozaiek verklaart van de analytische als de cyclopische muren der synthetische talen. Nog heb ik geen enkel woord gezegd van den invloed der nieuwe richting op letterkunde, lexicografie en spraakkunst, van haar uitkomsten voor spelling en stijl; toch is die invloed onmiskenbaar groot en belangrijk. Ik wensch thans af te dalen van het algemene tot het bijzondere, en mij uitsluitend te beperken bij hetgeen door de nieuwe school voor onze taal en onze letterkunde is tot stand gebracht. Zoo doende geef ik mij tevens de gelegenheid uit te spreken, op welke wijze, naar mijne overtuiging, de beoefening onzer vaderlandsche wetenschappen vruchtbaar kan worden aan de vermeerdering onzer kennis en de praktijk des levens. Ook voor onze taal en letterkunde is een nieuw tijdperk aangebroken. Wie slechts eenigszinds bekend is met hetgeen door de oude school is gedaan, moet het mij toegeven, dat ik recht heb te spreken van een verschil niet geringer dan van den dag en den nacht, van reuzenarbeid, van reuzenschreden. Voor dezen was het nacht in de vaderlandsche taal; en, nadat het gesternte van Ten Kate en Huydecoper was ondergegaan, een akelig duister. Voorwaar, niet onverdiend is het verwijt eens der oude school toegevoegd, dat onder haar bestaan de beoefening onzer taal en letterkunde, meer bepaald die der middeleeuwen, heeft geleden door een dilettantisme, dat rechts en links, zonder bepaald doel, beuzelend, zonder systeem, zonder overtuiging, in plaats van de wetenschap, een schrale, onvruchtbare liefdebewering heeft gekweekt. Luide verkondigden hare vertegenwoordigers, dat er ja in de oude taal misschien wel vaste wetten hadden bestaan, maar dat niettemin hare regels veelal onzeker en raadselachtig waren; dat de Middelnederlandse letterkunde, het gewrocht immers der eeuwen van lagen, barbaarsheid, duisternis, onbeschaafdheid en wat niet al, zoo heel veel aanlokkelijks niet kon hebben; dat eindelijk, wat de betekenis der woorden betreft, men zich vaak moest behelpen met den zin zoo wat te gissen. Zoo wat te gissen vandaar onwaarheid in de letterkunde, verwarring in de woordverklaring, onzekerheid in de spraakkunst. Het was niet de begeerte om dieper door te dringen in het wezen der taal, niet de zacht om den historischen voortgang en de ontwikkeling der taal na te vorschen, of de neiging om onze voorvaderen in hunne letterkundige en esthetische vorming te bespieden; er werd niet onverpoosd en met geweten gearbeid, niet vergeleken en opgeteekend, niet gedacht en ontled, niet in hare geheele diepte werd de wetenschap gepeild; onkritisch en onsystematisch placht men te werk te gaan, er werd droomerig geïnteresseerd en gesold met de wetenschap, beginzeloos en doelloos, tot de waarheid is men niet gekomen. Niet veel langer dan dertig jaren is het geleden, dat Duitsland — zoo luidt het getuigenis van een onze vaderlandse geleerden — ons beschamend kon toevoegen: "Om de Hoffmann heeft uw oude letterkunde het eerst bekend gemaakt en aangeprezen; onze Mone het eerst hare schatten ten toon gespreid; onze Kausler hare beoefening krachtig bevorderd; onze Grimm haar verlicht met de fakkel zijner wetenschap." In de Nederlandse taal — schreef De Vries in 1849 — begint de nieuwe richting zich allengs te doen gelden, wel is waar nog onbestemd en weifelend, maar niettemin onmiskenbaar." En thans na een tijdsverloop van niet meer dan vijftien jaren: ik durf op aller toestemming rekenen, als ik verzeker, dat door de onverdroegen pogingen van hem en zijne mede-arbeiders de nieuwe richting de zege heeft gewaarborgd. De namen van wel een enkel der werken van de mannen, die ook eens - en een kille huivering vaart mij door de leden als ik het bedenk - die ook eensmaal op dit spreekgestoelte hebben gestaan, van Jonckbloet en zij voorganger De Vries, ze behoeven hier slechts te worden uitgesproken; en niet hier alleen, maar allerwijden binnen onze landpalen, ja zelfs daarbuiten worden zij met eerbied genoemd en geroemd: wie erkent hen niet als de stichters en grondleggers van de nieuwe school! Voor wien, die het met onze Middelnederlandsche letterkunde ernstig meent, is de Geschiedenis der Middelnederlandsche Dichtkunst een gesloten boek gebleven? Is er ten beoefenaar van de taal onzer vaderen, die den schrijver van het Glossarium op den Levenspiegel niet heeft aangeemoedigd voorwaarts te streven, opdat hij ons het Middelnederlandsch Woordenboek zou kunnen schenken? Is niet het Woordenboek der Nederlandse Taal in alle handen? Bril's Spraakleer, Te Winkels Spellingregel, maar genoeg, over de werken van hen en vele andere, die de nieuwe richting in hunne taalkundige studien volgen, voegt het mij niet de loftrompet te steken; ik acht hen boven mijn oordeel verheven. Aan de vruchten wordt de boom gekend. De nieuwe school is ons het verschuldigd, dat we de regels onzer schoone moedertaal, zooals zij is geschreven en wordt gesproken, nauwkeurig kennen en uitgebreid begrijpen; dat we den schat harer woorden hebben leeren waardeeren als wat beters en wat edelers dan een willekeurig samenraapsel van technische termen en ziellooze geluiden; dat de Nederlandsche taal voor de kinderen van het Nederlandsche volk niet behoort tot de doode maar tot de levende talen. Aan haar, dat ons de toegang is geopend tot de eerbiedwaardige overblijfselen uit de middeleeuwen; dat wij ons kunnen verplaatsen in die weinig begrepen maar veel bewogen tijden, de jongelingsjaren onzer natie, en luisteren naar de stemmen uit den voortijd, spreken en omgaan en leven met onze vaderen. Aan haar, dat wij onze taal als voor ons hebben in haren tegenwoordigen toestand en haar roemrijk verleden; de betekenis van elk woord kunnen bespieden in hare wording en ontwikkeling tot de fijnste schakelingen en zachtste tinten; dat zich de geschiedenis van ons dierbaar kleinood in al hare heerlijkheid voor ons ontvouwt. Met rechtvaardigen trots mag de nieuwe school wijzen op hare daden. Ik sprak ook van de praktijk des levens. Meer bijzonder heb ik hierbij gedacht aan stijl en welsprekendheid. "Pectus est quod disertos facit"; "le style c'est l'homme"; "die Beredsamkeit eine Tugend", deze en dergelijke aphorismen zegt men elkaar vaak onnadenkend en werktuiglijk na. Voorzeker zijn zij schoon en waar, het komt niet in mij op hunne waardij te betwijfelen. Maar wordt niet dikwijfel vergeten, dat van beide, zoowel van stijl als van welsprekendheid, zullen zij niet ontaarden in ijdele declamatie en schoonklinkende phraseologie, het beginsel behoort te zijn de kennis der taal. Is het niet de taal, waarin men uitstort wat er omgaat in de eigene ziel en overstort in die des anderen? Is zij niet de spiegel die het beeld van ons binnenste opneemt en vertoont en terugkaatst in het gemoed van wie het ziet en opvangt? Hoe fijner en helderder en zuiverder het glas, des te juister en treffender het beeld wordt teruggegeven. En het anders of van de nieuwe richting in de taalkunde, waardoor het taaloog wordt versterkt en het taaloor verscherpt, waardoor in ons het taalbewustzijn wordt verlevendigd — daarvan moesten ook voor den dichter en den redenaar de gevolgen zijn. Evenmin als droog en vervelend eigenschappen zijn van de taalkunde, evenmin is hare beoefening van louter of geen belang, evenmin zijn hare uitkomsten onpractisch. Gedreven "door den hartstocht der werkelijkheid" bouwt zij — de onlangs uitgekomen Grondbegrippen der apellingsgetuigen hiervan almede — voor de wetenschap en voor het leven. Haar behoort de toekomst van onze hogescholen — ik verklap het met een gevoel van dankbaarheid — hebben reeds lang de vruchten geplukt, het jongere Holland toont door daden dat het zich aan sluit, met hart en ziel aansluit aan de mannen van den vooruitgang; en, dankzij de gezegende wet op het Middelbaar Onderwijs, een der kostbaarste geschenken van onze verlichte Regering, worden over de Nederlandsche jeugd onder zo veel andere weldaden aller wegen de zegeningen van de hervorming der vaderlandse taalkunde uitgestort. Er mag nog altijd strijd zijn over de vraag, of de jeugdige wetenschap behoort te worden ingelijfd bij de natuurwetenschappen of bij de historische; men mag het nog niet algemeen ogen zijn over de naam, die zij zal dragen: haar goed recht wordt door niemand meer betwist. Dat zij niet te vergeefs leeft, dat haar verleden een waarboek is voor de veruiling der grootsche taak, waartoe zij is geroepen, ziedat de eenparige getuigenis van allen, die haar kennen. Edelgrootachtbare Heren, Curatoren deze Hoogeschool! Wel mag de eerste toon, dien ik aansla, de toon van dankzegging zijn voor het vertrouwen, dat Gij door Uw voordragt hebt getoond in mijn persoon en mijne werkzaamheid te stellen. Behoef ik U met even zoovele woorden te verzekeren, dat het mijn ernstig streven zal zijn Uw hoop niet te beschamen noch Uw goede verwachting te verijdelen? Verre zij het van mij, dat ik zou voorbijzien de moeilijkheden aan het gewigte ambt dat ik aanvaard verbonden, of mij ontveinigen de zwakheid mijner krachten, of wel overschatten mijn kennis, die ik elken dag bemerk dat nog zoo gering is. Levendig ben ik mij des bewust; maar ik wil dat alles niet aanmerken als een onoverkomelijk bezwaar, een onherstelbare ramp, integendeel, die overtuiging zal mij veeleer ten prikkel zijn om moedig voorwaarts te schrijden, en te trachten door kennis machtig, in wetenschap overvloedig te worden. Moge het mij zoodoende gebeuren Uw goedkeuring op mijn arbeid te ondervinden, en iets bij te dragen ter bevordering van de bloei der Hoogeschool, wier belangen aan Uw zorg zijn toevertrouwd. Hooggeleerde Heeren Professoren Zelfs in de vermetelste oogenblikken mijns levens heb ik mij niet durven voorstellen, dat ik ooit een plaats nevens U zouden mogen innemen. En voorwaar, met vrees en beving zou ik vervuld zijn bij de gedachte, dat ik mij van dezen stand af aan mag beroemen Uw ambtgenoot te wezen, ware het niet, dat Uwe vriendelijkheid mij den toegang tot Uwen kring zoo gemakkelijk had gemaakt. Wilt mijn oprechten dank ontvangen voor de bewijzen van welwillendheid mij door veelen Uwera, meer bijzonder door U, Hooggeleerde Heeren Francken, Grootama, Muurling en Van der Wijck, in ruime mate geschonken; houdt U overtuigd, dat ik zal trachten Uwe vriendschap te verwerven en mij die waardig te maken. En als ik U de verzekering geef, dat ik hoog opzie tegen Uwe geleerdheid en Uwe ondervinding, zult gij geloven, dat ik mij aanbevolen houd voor Uwen goeden raad, dien ik zoo dikwijls zal be- hoeven, en dat het mij heilige ernst is, als ik U vraag, dat Gij ook door mij mijne feilen te toonen, wilt bewijzen, dat Gij voor mij meer dan ambtgenoten, ware vrienden zijt geworden. Hoera, hoe gaarne zou ik een woord van hulde brengen aan mijn voorganger, onzen Jonckbloet. Zijn naam kan ik niet anders noemen dan met eerbied en dankbaarheid. Ik mag niet het voorrecht hebben hem onder mijn leermeesters te tellen, hoevelen, wier namen evenmin staan geschreven in het Album der Deventer en Groninger Studenten, moeten met mij erkennen, dat zij aan Jonckbloet onuitsprekelijk veel verschuldigd zijn. Zonder hem persoonlijk bijzonder te hebben gekend, kan ik niettemin verklaren, dat de uren, doorgebracht met hem, in wiens schriften op elke bladzijde de man beide van geleerdheid en van smaak, de geniale man spreekt, uren waren, die ik onder de nuttigste en aangenaamste van mijn leven reken. Hem na te streven, en, zij het dan op verre afstand, te volgen, mag ik het met niets minder goeden uitslag vermogen, als ik het vurig wensch. Dat het mij innig verheugt, u hier te zien, hooggeachte Heer De Vries! U, dien ik mijn leermeester niet alleen maar ook mijn vriend mag noemen, Gij zult het volkomen begrijpen. Neen, het was niet eene schoonklinkende maar zinledige frase, toen ik op uw verzoek om voortaan in mijn brieven den titel van hooggeleerde heer met die van vriend te verwisselen, heb geantwoord: dan niet vriend, maar vee vriend. Uit de volheid mijn hart schreef ik dat. Trotsch ben ik op uw vriendschap, en omdat zij wortelt in hoogachting en erkentelijkheid, kan de band, die ons samenbindt, niet anders dan sterk en duurzaam wezen. Hoogachting en erkentelijkheid: hier, waar de roem van uw naam nog voortleeft aan de Hoogeschool, waar Gij nog vele vereerders en vrienden telt, die u achting en liefde toedragen, waar nog vele, die eens uw leerlingen waren, zich dankbaar uw herinnering als hun voorganger en leidsman: hier behoef ik daarover niet verder uit te weiden. In waarheid, zoo ik iets te betekenen heb, zoo er iets in mij is van de Uefde, van de geestdrift voor de wetenschap der taal- en letterkunde van het dierbare Vaderland, voor een goed deel geef ik daarvan aan u de eer, aan uw leiding heb ik het te danken. Ik wil mij beijveren, dat Gij u in geen opzicht over uw kweekeling zult behoeven te schamen, maar het aan mij te zien en te merken is, dat ik uw leerling ben en uw voorbeeld steeds voor oogen houd. Ik bid u toe, dat de Studenten der Leidsche Hoogeschool, die u een hunner geliefdste leermeesters noemen, zich nog tal van jaren in het bezit van u mogen verheugen, en Gij de taak, die u uiteindelijk hebt gesteld, de voltooiing van ons Woordenboek, zult kunnen vervullen. Geniet veel zegen op uw arbeid. 