title: Annales Academici
creator: None
text: En ik ;bou u voorbeelden kunnen aanwij?en. Dat kan evenwel mijn doel hier niet zijn. Liever vraag ik u: heeft Thasr den landbouw niet onuit- sprekeKjk bevorderd? Heeft Boussingault niet duizende en duizende on- schatbare feiten gevonden en aan den landbouw met goed gevolg ten beste gegeven? Heeft niet Stockhardt, de ziei der landbouw-scheikunde, den landbouw van Saksen met verwonderlijke snelheid vooruit geholpen? Heeft WoLPF alleen door zijn werk , de natuurkundige, grondslagen van den akkerbouia, waarin zoovele voorbeelden aangetroffen worden van praktische proeven, naar aanleiding van wetenschappelijk onderzoek in het werk ge- steld, niet aan elk een^ die er nog aan twijfelen mogt, zonneklaar bewe- zen, dat wetenschap de praktijk oneindig veel bevooixleelen kan? En toch, en dit strijdt regtstreeks met uwe bewering, wordt mij i;v%lligt door menigeen geantwoord — en toch schrijft die zeltde Wolff als motto voor zijn werk, en omschrijft daarmeS de ziogenaamde wetenschap van ^den landbouw, de volgende woorden/die Schleiden eens van een ander gedeelte van de weten^chappen der natuur heeft gebezigd: //Eene eigen- . » aardige wetenschap , nog jong en met alie gebreken v^n de jeugd be- ff heht, vol levenslustf van een schoonen en krachtigen rijperen leeftijd //verzekerd, doch die thans nog niet geordend is en helderheid mist, veel ff nog onverstaanbaars voor meer gevprderden ouderdom verzamelend en nu //nog meer droomend» dan denkend!'' Het kiezen van dit motto bewijst juist^ zoo het nog bewijs behoefde , dat hij» die zoo over de wetenschap van den landbouw denkt, haar werkelijk zal vooruitbrengen , dat hij zich , in vergelijking met anderen , zeer weinig aan overdrijving zal schuldig maken. Digitized by Google 818 L. H U L D E R \ En vergeten wij het daarbij niet , M. M. H. H. eerst sints zeer korteri tijd bezitten wij een waarlijk wetenschappelijken grondslag van den land- bouw. En 't is zoo gemakkelijk niet zich al de kennis eigen te maken , die door zoo velen verre boven mijn lof verhevenen is gevestigd geworden. Het zegt wat te weten en te kunnen toepassen al wat er is onderzocht , en wel is soms het resultaat oneindig gemakkelijker te begrijpen ^ dan de geheele weg^ die noodig is geweest^ om het te vinden, maar er behoort toch in elk geval kennis toe, kennis van de wetenschappen der natuur en kennis van de praktijk^ om vele der resultaten te doorgronden in hun be- lang voor den landbouw, en zeker ook om ze te kunnen toepassen. En voor ik verder ga — bid ik u om een ding. Sluit met mij uit onze be- Bchouwing dadeUjk hen uit, die zich eerst dan aan den landbouw gaan toewijden , als zij voor elke andere betrekking ongeschikt bevonden zijn , want zeggen zij , de meest onbeschaafde , de minst ontwikkelde kan immers ploegen en landbouwen 1 Ik zonder hen uit , die zich soms wel oeconomen noemen , die uit allerlei boeken in der haast en zonder kennisse des on- derscheids eenige weinige niet geordende en niet begrepen zaken ligten, volstrekt geen begrip er van hebben^ dat het een landbouwer eerst dan goed kan gaan, als hij niet alleen nooit meer» maar zelfs minder dan de interesten van zijn kapitaal vSrteert ; die al hun heil zoeken in het beproe- ven van iets nieuws, wat zeer onlangs op hoogdravende .wijze is aanbevolen geworden ^ en die ^ als zij eene dorschmachine hebben aangekocht, of een stal hebben gebouwd, waarover elk praktisch ontwikk^Ide medelijdend de schou- ders op zal halen ^ zich er gelukkig in prijzen , dat zij althans in het bezit zijn van iets nieuws, en die al verder in hunnen waanzin doordravende , zich zelven ten slotte houden voor rationele landbouwers. Maar de onder- vinding — en in hoe korten tijd wordt die scnns opgedaan ? — de onder- vinding bewijst^ dat de zoodanigen het spoor bijster zijn. Zij zijn het inzonderheid , — en 't k^n ons geene verwondering wekken — die den praktischen landman afkeerig maken van veranderingen — want hij heeft het welligt met eigen oogen van nabij aanschouwd, welk een gevaarlijken weg men bewandelt, als men nieuwe zaken wil invoeren. Ik zonder de zoodanigen, die landbouw als middel bezigen om een gedeelte van hun tijd te dooden, van onze beschouwing uit. Hij heeft zooveel van de praktische verrigtingen geleerd, dat hij er niet alleen over spreken kan, maar ze ook werkelij^ kan volbrengen. En dan bezigt hij. nog bij al wat hij beproeft eene gft)ote mtite van voorzigtigheid. Wel houdt hij wat hij bijde wetenschappeUjke proef in maat of in gewigt gevonden heeft, voor onomstootelijk waar — maar hij weet ook, dat hij uit een feit niet dadelijk algemeene gevolgtrekkingen mag maken. Het is hem zeer goed bekend, dat hij met al zijne kennis toch nog slechts eene gebrekkige kennis bezit^ en dat hij verschillende omstandigheden volstrekt niet in zijne magt heeft. Hij past dus nooit iets onmiddellijk in het gropt toe. Hij maakt zijn landbouw bovendien intensief, zooals men zegt, m. a. w. hij zorgt er voor, dat er niets verloren gaat, dat hij van alles zooveel mogelijk partij trekt. Waar hij handen te kort komt» op een oogenbUek, dat hij ze dringend behoeft, bezigt hij een werktuig, dat hem zijn gemis rijkelijk vergoedt. Werkt hij slechts met geringe middelen» dan steekt hij zijn kapitaal niet geheel en al in den grond» maar dan zorgt hij er voor, dat wat hij uitgeeft» zoo spoedig doenlijk renten afwerpt. Van wat hij daardoor verdient , gebruikt hij een klein gedeelte , waarvan hij eefst na langeren tijd interesten bekomen kan , omdat daartoe tijd noodig is. En op welke wijze trekt hij nu partij van de weten- schappen der natuur ? Hij kent de zamenstelling in het algemen van plan- ten , en hij heeft zich kennis verschaft aangaande de physische geaardheid en de scheikundige bestanddeelen van zijne gronden. Hij weet door wetenschappelijk ondeizoek» dat hij met elken oogst eene zekere hoeveel- heid zelfstandigheden in dezen of genen vorm van zyne bezitting verwij- dert^ en zoekt naar doelmatige middelen, om in dit verlies te voorzien. Maar bovenal is hij zuinig» bewaart hij alles zorgvuldig en laat niet van 't een of ander slordig verloren gaan^ om het morgen voor hoogen prijs in andere gedaante weer aan te koopen. Hij ontbiedt geene aanvoeren uit de StiUe Zuidzee en verUest zelf door onnadenkende handelwijze voor Digitized by Google 320 L. M U L D E R groote sommen van ongeveer dezelfde stoffen^ die hij reeds in zijn be^it heeft, en slechts behoeft te verzamelen^ om ze daama met even goed, zoo niet met nog^ beter gevolg te gebruiken , dan 't geval zijn kon met stoffen, die aan allerlei vervalsching zijn blootgesteld. De wetenschappelijke beoefenaar van den landbouw kent behalve den grond ook niet minder den ondergrond, de ligging zijner bezitting en de weersgesteldheid van de streek, waar hij woont. Hij kent niet slechts alie nuttige planten , die tot heC^ gebied van den landbouw behooren en ge- kweekt worden, maar ook de schadelijke, de onkruiden. Niet slechts hare verschlllende soorten en varieteiten, maar ook hare verhouding tot bepaalde soorten van grond.' Hij is dus in staat mededeelingen van vreemden bo- dem of van vaderlandscheb landbouw in andere streken te beoordeelen , en er van op te nemen, wat er hem bruikbaars door wordt aangeboden. Voorts is hij bekend met de huisdieren, met al wat tot dit gebied be- hoort, en is geenszins een vreemdeling in hunne natuurlijke geschiedenis. Hij kent hunne raasen en kan daardoor ook beoordeelen, welk daarvan hem op een bepaalden grond in zijne omstandigheden het meeste voordeel kan opleveren , en hoe hij ze behandelen moet om ze gezond te houden en ze in geval van ziekte bij te staan. Maar ook is hem het voedsel be- kend, waarmeS hij ze verzorgt. En daaruit volgt, dat er op zijne bezit- tingen een innig verband bestaan moet tusschen het aankweeken van voe- dergewassen en het vee, dat hij bezit. Die zoo handelt, gaat naar onze meening alleen verstandig te werk, en een zoodanig wetenschappefijk landbouwer brengt den landbouw vooruit. Hij verbetert langzaam, maar goed, en gebruikt de uitkomsten der praktijk ter aanvuUing van wat de wetenschap hem nog niet geleerd had. Hij erkent het dankbaar, dat hij aan de praktijk veel verschuldigd is, en voor zoolang hij dat niet doet, mag men er gerusfaan twijfelen of zijne denk- b^Iden wel de jmstf zijn. H. V In den beginne heb ik als tweede onderdeel genoemd : den praktisch^n man in zijne verhouding tot de wetenschap. Digitized by Google REDEV0ERIN6. 321 Reeds aanstonds mag ik hier een oordeel weSrleggen^ dat reeds meer- malen aangaande het mogelijke van toepassing van wetenschappelijke feiten door praktische landbouwers is geveld. Hoe kunt gij, zegt men, in ^ernst meenen, dat een boer uwe wetenschappelijke raadgevingen volgen kan? Want hij verstaat uwe boeken niet, hij kent uwe woorden, uwe benamin- gen niet, hij vindt meermalen praktische onwaarheden in uwe geschriften en het kan ons dus ook niet verwonderen, dat hij er geene achting voor heeft. Ik verlang van geen enkel praktisch landbouwer een natuurkun- dige te maken , of iemand , die diep is doorgedrongen in de wetenschappen van den staat. Dat is volstrekt onnoodig en 't is bovendien volkomen onuitvoerbaar. Maar ik mag de meening zijn toegedaan, dat een prak- tisch landbouwer' even goed als elk een, die zich in het een of ander vak beweegti er naar trachten moet kennis op te doen en daartoe pogingen in het werk moet stellen. Hij moet trachten op de hoogte te blijven van de ontwikkeling in den landbouw. Nu verzamelt men zich geene kennis, welke ook/zonder eenige moeite; in den landbouw evenmin als in eenige wetenschap, en van daar mijne bewering, dat de zoo even geuite uitspraak niet zeer veel beteekent. Een praktisoh landbouwer behoort er voor te zorgen, dat hij de elk oogenblik voorkomende uitdrukkingen verstaat en waarlijk — reeds menigeen heeft getracht hem het aanleeren van die kun- digheden gemakkelijk te maken. Hoevele 'werken toch bezit niet reeds onze taal, die daarin op zeer eenvoudige wijze voorzien» en op hoe weinig woorden en feiten komt het bij hem aan? Wel is waar is niet elk schrijver er op bedacht geweest , om alleen en bij uitsluiting het dringend, noodza- kelijke op te nemen, maar kennis te veel schaadt op dit gebied evenmin als op eenig ander. Slechts kost. het ons eigen maken van die kennis eenigen meerderen tijd en wat meer moeite. Die het wel meent met de ontwikkeling zijner onsterfelijke vermogens schuwt ook eenige moeite niet, hij wijkt niet voor bezwaren en stemt de bewering toe: bezwaren zijn din- gen, die men te boven moet komen. Maar wat heeft hij nu nog aan de wetenschappelijke onderzoekingen op het gebied van den landbouw^ zelfs als hij de in de wetenschap gebrui- kelijke namen en uitdrukkingen kent? Welk gebruik kan hij dan van die kennis maken? Hetzelfde als een fabriekant er van maakt. Wie toch 41 Digitized by Google 322 L. M U L D E R durft een oogenblik ontkennen, dat suikerraffinaderijen, gasfabrieken , zout- keten en vele andere meer, hare ontwikkeling uitsluitend aan wetenschap- pelijk onderzoek verschuldigd zijn? En evenzoo is het met den landbouw gelegen. Wie durft ontkennen , dat gelijk de wetenschappelijke kennis van het menschdom is vooruitgegaan^ in dezelfde mate ook de landbouw ver- beterd is? Als een praktisch landbouwer de zamenstelling kent van de Btoffen, waardoor hij zijn grond verbeteren kan, kan hij uit elk onder- zoek, dat hen^ door den wetenschappelijken man van deze of gene zelfstan- digheid geleverd wordt, leeren, of hij voor wat hij gewoonlijk gebruikt ook het nieuwere misschien met meer voordeel zou kunnen aanwenden. Hij behoeft niet angstvallig over te gaan tot het aankoopen van iets , dat hem vroeger onbekend was, want hij heeft de eenvoudige wijzen verstaan en begrepen, waardoor hij zich voor bedrog kan vrijwaren. Er is zoo menig allereenvoudigst feit in de wetenschap bekend, waarvan hij bijna dagelijks in de praktijk nut kan ondervinden en in dit opzigt vooral is eenige schei- kundige kennis voor den praktischen landbouwer volkomen onmisbaar voor de kennis van het leven van plant en dier. Bovendien zijn zijne krachten gewijd aan het doelmatig doen wisselen van de vormen der stof , en hij behoort dus in de allereerste plaats met de veranderingen bekend te zijn, die stoffen elkander doen ondergaan, terwijl zij zich op velerlei wijze verbinden. Maar ook de natuurkunde geeft* hem veel bruikbaars aan de hand. Zij leert hem de algemeene eigenschappen der stof en hoe die op elkander werken, zonder dat de vormen der stof daarbij veranderen. l)oor eegvoudige beginselen leert hij de inrigting en de werking van een werktuig verstaan, en trekt van die kennis elk oogenblik partij, als hem eenig nieuw werktuig wordt getoond , of als hij er eenige beschrijving van aantreft. Hij leert er door, waarop men bij de werktuigen in het alge- meen letten moet; welk innig verband er bestaat tusschen de kracht, die men moet aanwenden, en de uitwerking, die men er door kan verkrijgen. En is het nog noodig op andere wetenschappen te wijzen ? De wetenschap heeft het dierlijke ligchaam onderzocht en geeft in bevattelijken vorm ver- slag van wat zij heeft aanschouwd. Zij I^ert de zamensteUing der plant , en ontelbare feiten, die ons de plant iahaar leven leeren begrijpen. Daar- door wordt de kennis, die vereischt wordt om zieke dieren en, voor zoo Digitized by Google REDEVOERING. 323 ver de wetenschap heeft oDderzocht, ook zieke planten te genezen, niet alleen aanmerkelijk uitgebreid , maar wordt ook de kennis ruimer en uit- gestrekter omtrent de wijze, waarop men de gezondheid van dier en plant het beste schraagt en onderhoudt. En zou het nog noodig zijn, daarvan het hooge gewigt aan te toonen? Ik zou van het geduld mijner toehoor- ders te veel vergen als ik het hier aangestipte nog verder ontwikkelen ging, en ik meen ten slote het besluit te mogen trekken, dat een prak- tisch landbouwer wel degelijk zijn voordeel kan bevorderen door gebruik te maken van zuiver wetenschappeUjke onderzoekingen, zoowel op het ge- bied der natuur, als op dat der staathuishoudkunde, die hem zoo menige bruikbare kennis verschaft. Maar voor ik hiervan afstap, nog eene aan* merking weerlegd, die meermalen is gemaakt. De praktische landman, de boer kan immers zelf niet op wetenschappelijke wijze onderzoekenP Die aanmerking is volkomen juist» en niemand, die het emstig met de ont- wikkeling van den landbouw meent, zal dit tegenspreken. Maar toch kan de praktische landbouwer in zoo menig opzigt gebruikelijke handelwijzen veranderen, wijzigen en verbeteren, door raadgevingen, die alleen de weten- schap hem doet, op te volgen, dat hij zelfis reeds daarmeS alleen de han- den vol genoeg zal hebben. En al schonk hem al zijne wetenschappelijke lectuur niets anders dan dit, dat hij de methode van onderzoek^ in de wetenschap gebruikeUjk, begreep — dan reeds zou er veel en zelfs zeer veel gewonnen zijn. Hij moet er zonder ophouden naar trachten zich rekenschap af te leggen van elke zijner handelwijzen. Heeft hij zich daarop toegelegd, dan eerst zal hij er dikwijls over kunnen oordeelen of zij goed of verkeerd waren, en dan is er eerst hoop op verbetering. Er is nog iets ter behandeling overgebleven, waarover tot nog toe niet dan ter loops gesproken is en dat hier het best behandeld wordt, nameiijk de beschuldiging door den beoefenaar van wetenschap gerigt tot de prak- tijk. Zij eischt zegt hij van mij veel meer dan ik in staat ben te ge- ven; zij vraagt onbepaald, en tast somtijds wel eens in den blinde rond, zij verlangt dan dat de wetenschap hare scheeve opvattingen tot klaarheid^ tot helderheid brengen zal, dat hij haar regtstreeks de middelen zal aan- wijzen om dat te verkrijgen , waarvan zij zich zelve nog niet eens eene dui- delijke voorstelling heeft gevormd. En soms eischt zij onredelijk» het 41* Digitized by Google 324 L. MULDER onmogelijke. Op een ander zeer overeenkonistig gebied wil ik dit met een voorbeeld toelichten. Er is mij een geval bekend van een fabriekant , die in zijne suikerraffinaderij bezwaar ondervond met het gebruik van bloed. Hij begaf zieh tot een scheikundige en verlangde raad niet alleen, maar ook eene zelfstandigheid , die het bloed in zijne werking vervangen kon. Had hij nu eenige wetenschappelijHe kennis omtrent zijne fabriek gehad, dan zou hij gewei^jkn hebben, dat de wetenschappelijke techniek het bloed voor een bepaald doel in suikerraffinaderijen beter dan eenige andere vroeger gebruikelijke zelfstandigheid heeft gekeurd. Het was dus niet mogelijk hem eene stof aan te wijzen, die hij met evenveel voordeel als bloed ge- bruiken kon. En — hij begreep zoo weinig het dwaze van zijne vraag, dat hij het der wetenschap tot schande toerekende, dat zij hem niet on- middellijk eenige andere stof had aan de hand gedaan. Evenzoo is het dikwijls op het gebied van den landbouw gelegen. Zonder zelf goed te hebben waargenomen , werpt men den wetenschappelijken man vriagen voor de voeten, tot welker beantwoording hij gegevens noodig heeft, die de praktische landbouwer hem had moeten geven en die deze niet geven kan, omdat hij ze niet kent. En wordt den praktischen landbouwer dit onder het oog gebragt^ dan wijt hij het der wetenschap, dat hij zelf eene on- doordachte vraag gedaan heeft. Als de praktische landbouw beter geves- tigd was» als de praktijk beter had waargenomen en vergeleken^^en eene betere methode had gevolgd — waarlijk de wetenschap zou haar nog on- eindig meer hebben voortgeholpen. De praktijk had over heel wat om- standigheden licht kunnen . verspreiden , wat d6 wetenschap boven alles noodig heeft, en voor een zeer groot deel alleen van de praktijk ontvangen kan. Zoo heeft dus de wetenschap regt zich over de praktijk te beklagen , als deze er over jammert, dat zij der wetenschap te vergeefs om hulp heeft aangeroepen. £n het middel van herstel, van verbetering ligt niet verre. Eendragtige zamenwerking van wetenscbap en praktijk en van praktijk en wetenschap. De wetenschap leere van de praktijk, dat men nooit uit eenige weinige op zich zelf staande gegevens algemeene besldten mag op- maken, en de praktijk neme van de wetenschap faare methode over, en verzamele feiten, neme die onbevooroordeeld waar, wikke en wege ze tegenover elkander, en zij boven alles waarheicjilievend. De wetenschap Digitized by Google REDEVOERING. 325 j m _ i geeft u hare uitkomsten in maat en in gewigt. 'Haar resultaat is heilige waarheid ! Voor zoover zij het een of ander nog niet heeft leeren ken- nen, zegt zij er dit met nadruk bij. En doet de praktijk dat ook alzoo? Geeft zij u hare beweringen ook in maat en in gewigtP En als zij dat doet, zijn dan die bepalingen met geweten verrigt, of zijn zij ruw en ver- dienen zij dus weinig of geene achting ? Wel weet ik , dat er uitzonderin- gen bestaan — maar, waar is het in het algemeen, onomstootelijk waar, dat de wetenschappelijke man alle reden heeft zich te beklagen over de weinig geordende feiten, die de praktijk hem aan de hand doet/ en even waar is het ook; dat de praktijk daaroni meestal zoo veel bezwaren vindt in wetenschappelijken raad, omdat zij niet gewend is, met maat en ge- wigt, met geweten te werk te gaan en de voorschriften haar derhalve meestal veel te uitvoerig, veel te lastig, veel te omslagtig toeschijnen. Maar reeds straks maakten wij de woorden van Stockhardt tot*de onze en stemden volmondig toe, dat ook de wetenschap soms veel te ver is gegaan en soms nog wel gaat. Dat kan moeijelijk worden ontkend. Maar wij he]^ben immers van den praktischen landbouwer slechts verlangd, dat hij zich algemeene kundigheden eigen maakte in die wetenschappen , waar- vtm hij partij trekken kan? Hij behoeft geen scheikundige , geen staat- huishoudkundige te zijn, maar hij moet er toch zooveel van hebben opge- daan^ dat hij niet zonder eenig bewustzijn in zijn bedrijf te werk gaat. En voQr elk een , die zich landhuishoudkundige noemen wil , is dit boven alles wenschelijk. //Wie den landbouw slechts als handwerk drijvien wil, leere de mechani- //sche handgrepen, hij ploege, zaaije, oogste, dorsche, verkoope en ver- irtere, zich niet bekommerende over de krachten der natuur, die dit alles // bewerken , en nog veel minder er naar strevende , om deze krachten zelve //tot een bepaald doel aan te wenden. Hij worde hoer en kan een zeer //nuttig lid der burgelijke maatschappij worden, maar hij bestempele zich //niet met den naam van landAuisAoudkundi^e. Die evenwel zich ontwik- //kelen wil als iemand, wien de landbouw meer geldt dan enkel als eene //machine, die men naar deze of gene bepaalde rigting beweegt, om een «^uitwerksel te verkrijgen; die de krachten der natuur kennen, onderzoe- //ken, begrijpen, en voor zoover het in des menschen magt ligt, ook leiden Digitized by Google 326 U M U L D E R //leeren wil — hij moet een anderen weg inslaan; hij moet theorie en //praktijk gelijkelijk beoefenen^ d. i. met andere woorden» hij moet zich // wetenschappelijk ontwikkelen." Zoo schreef de in Duitschland alomme bekende Sturm en teregt. En behalve al het reeds opgenoemde > is de wetenschappelijke beoefening van den landbouw van onbegrijpelijk een invloed op zijne ontwikkeling als mensch. Want de beoefenaar van wetenschap streeft naar waarheid met rusteloos pogen, en past dat zelfde streven op elk gebied toe, waarop hij zich beweegt. Hij onderzoekt alles met geweten, en brengt zolks ook op geestelijk gebied over. Daar wikt en weegt hij ook en wordt dus ook in zijne handelingen als mensch beter. Bovendien verruimt hij door het ge- not, dat de natuur en de loop der dingen hem onophoudeUjk verschaft, zijn blik, verheldert zijn verstand, en brengt in zich zelven dus ook het hoogere«doel van zijn geheele bestaan meer en meer tot bewustzijn. Hij gevoelt zich, ofschoon hij zich voortdurend tusschen stof beweegt, los daarvan; hij leeft in den waren zin des woords voor een beter leven, en verwijdert zich meer en meer van het dierlijke, dat hem aan d% aarde, aan de stof verbindt en niets meer dan middel is , en zeker geen doel , om zijn onstoffelijk bestaan te veredelen en te verbeteren. En dit wenschen wij dan als eindbesluit uit het medegedeelde getrok- ken te zien, dat de weg ter bevordering van de toepassing van weten- schap op landbouw, door elken prakticus en geleerde zal gezocht worden nu en in de toekomst, in de verbinding van praktijk met wetenschap en van wetenschap met praktijk. Gaat men op deze wijze met vasten wil en een stalen ijver te werk, voor geene hinderpalen^ hoe groot zij ook zijn mogen^ terugtredeode , en steeds een enkel hoog opgehangen doel zonder ophouden in het oog houdende , dan zal eenmaal het menschelijk geslacht een landbouw bozitten, die steunende op de onwrikbare grondslagen van toegepaste wetenschapi de grootste weldaden schenken zal. HL En op welke wijze zal nu het geschikst worden te werk gegaan, om den invloed van wetenschap op de praktijk en op het leven krachtig te Digitized by Google REDEV0ERIN6. 327 doen gevoelenP Welke middelen kunnen en mogen daartoe worden te baat genomenP //Het groote en eenige middel om aan den Nederlandschen landbouw » die gewenschte en noodzakelijke ontwikkeling te schenken , is het alge- /ymeen verbreiden van kennis en wetenschap. Leert den landbouwer inzien //wat verkeerd is in zijn bedrijf» maar stelt hem dan ook tevens in de ^gelegenheid, door onderwijs en het geven van voorbeelden, om dat betere //te vinden. Want allen, die den landbouw en de landbouwers kennen, //zijn overtuigd» dat akkerbouw, veeteelt en boschbouw zich niet alleen II door eigen ontwikkeling en door den drang der omstandigheden zullen // verbeteren , en dat men deze, in allen gevalle, gemakkelijker en spoedi^ //ger tot het beoogde doel zal leiden, door hun den weg aan te wijzen, //dien zij te volgen hebbeni en door hun de hulpmiddelen te leeren ken- //nen, waarmede die nieuwe weg veilig en zeker kan worden bewandeld." En Staring heeft volkomen regt. Verspreiding van kennis, van nuttige, eenvoudige, bruikbare kennis onder den landbouwenden stand van die wetenschappen , van welker toe- passing hij onschatbare voordeelen kan trekken; verspreiding door onder- wijs en lectuur — zietdaar M. M. H. H. wat boven alles wenschelijk is. ^ En het mag een allezins gelukkig verschijnsel in onze dagen heeteu; dat werkeUjk in dien zin reeds veel is tot stand gekomen, aan welks moge- lijkheid men vroeger zelfs volkomen getwijfeld heeft. De ondervinding heeft het bewezen, dat het onwaar is» dat de praktijk het oor sluit voor weten- schappelijken raad^ maar het was natuurlijk» dat zij dat eerst heeft leeren inzien , toen haar eenige weinige feiten op eenvoudige wijze waren duidelijk gemaakt en zij had leeren begrijpen ^ dat zij er haar stoffelijk voordeel mede bevorderen kon. Sints korten' tijd eerst heeft men in vele Staten talrijke scholen voor landbouwers opgerigt, waar hun de gelegenheid wordt aange- boden , zooveel van bruikbare en noodige wetenschap te leeren , als zij voor hun bedrijf noodig hebben en waar zij tevens ruimte beschikbaar aan- trefien , om wetenschappelijke onderzoekingen regtstreeks toe te passen op de praktijk. Ik wijs u op Thara^d, op Chemnitz, op Moolin, op Ho- henheimI Ik wijs u op mannen ab Stockhardt, Schober, op WoufF, op voN Pabst I En niet aUeen elders heeft men wetenschappelijk onderrigt Digitized by Google 328 L. IH U L D E R begeerd , ook in ons Vaderland heeft men er sints eenige jaren liet hooge belang van leeren inzien. De Landhuishoudkundige school te Groningen gaat vooruit, dank zij de pogingen van hen, die haar z66 goed besturen^ en zamenkomsten, door de belangstelling van onzen geeerbiedigden Koning op eenige dorpen in het leven geroepen, waarop over wetenschappelijke onderwerpen wordt gehandeld, worden gretig bezocht. Men rigt alomme maatschappijen op, genootschappen en vereenigingen, en verbihdt zich om tijdschriften te lezen, en elkaar van tijd tot tijd aangenaam en nuttig te- vens bezig te houden. Zoo moet er ontwikkeling komenl De kennis, die den een ontbreekt, bezit een ander, en wat de een te vergeefs of verkeerd beproefd heeft^ herhaalt een tweede niet, of als hij het doet, handelt hij beter. Zoo wordt er kennis verspreid, zoo wordt men in ondervinding rijker. Maar nog wordt er niet genoeg gedaan. Nog ontbreekt er veel. Terwijl wij vooralsnog .niet behoeven te vertrouwen op de oprigting van Staats- wege van eene school aan landbouw opzetteUjk toegewijd, boedanig eene Nederknd nog niet bezit en waarvoor in 1847 reeds een zeeruitgewerkt plan bestond, dat wel de aandacht overwaardig blijven zal, en daarvan toch zoo oneindig vele heihijke gevolgen zouden te wachten zijn, behoe- ven wij toch niet stil te zitten. Want ook op andere wijzen kan veel heil worden verspreid. Op den boer, den kleineren grondeigenaar moet in- vloed worden uitgeoefend. En hoe dat bewerktP Dien geheelen stand kennis aan wetenschap verschaftP Neen, dat is onmogeUjk. Maar de dorps- scholen moeten van inrigting veranderen. Dat behoeven geene instituten van landhuishoudkundig onderwijs te worden, maar daar kan men even goed eu met veel beter gevolg een leesboek bezigen over landhuishoudkunde of over eenig onderwerp tot dat gebied behoorende, als een, handelende over zoo menig voor den aanstaanden landman volkomen onverschilhg on- derwerp. En. er zijn immers reeds genoeg werkjes uitgegeven, met het enkele doel, om op dorpsscholen te worden gebruiktP Maar op een ding is veel te weinig gelet. De dorpsonderwijzer verstaat zelf vele uitdruk- kingen, vele woorden niet, die in die werkjes voorkomen; ook hij zou zich die kennis moeten eigen maken en reeds wordt er zoo veel van hem ge- eischt, en daarbij is de tijd, die hem overblijft van zijne talrijke school- Digitized by Gpogle REDEVOERING. 329 uren en andere bezigheden» die hij verrigten moet voor een zeer sober be- staan , al zeer gering. Men mag met geene billijkheid van hem eischen , dat hij zich zooveel kandigheden van de genoemde wetenschap verschaft, dat hij ze in zijne achool bij zijn onderwijs kan gebruiken en er aan anderen ook wat van leeren kan. Want wat men aan anderen wenscht te leeren, zal men wel in de allereerste plaats zelf goed moeten hebben begrepen en door- grond. — Dus alle hoop ons ontzonkenP Neen, voorwaar, driewerf neenl Nog blijft ons een middel en een krachtig middel over: men leere den aah- komenden onderwijzer zoo^el vaa de wetenschap van den landbouw als noodig mag worden geacht, en men neme er zelfs van in het examen op, wat van hem ter bekoming eener betrekking wordt verlangd. En terwijl de pogingen van diegenen onder de onderwijzers ten platten lande, die werkelijk passende geschriften aan de jeugd in handen geven en zelf pogingen in het werk stellen , om ze te kunnen verklaren en toe te lichten, hoogelijk moeten worden aangeschreven , mag van hen nog ean ding met nadriJc worden verlangd : dat zij de gebreken opgeven , die naar hunne meening in de bestaande werkjes worden aangetroffen , of wel met wetenschappelijk gevormden de handen aan het werk slaan en hunne praktische ervaring in het onderwijs meSdeelen aan de beoefenaars van wetenschap. Van het oogenblik, dat dit geschieden zal, gaat de landbouw van Ne- , derland eene nieuwe toekomst te gemoet, die voor het nageslacht de heil- zaamste vruchten zal opleveren, want de landbouw zal wel de grondslag mogen heeten der beschaving, en wel zal mogen worden beweerd, dat de ,rijkdom en de bloei van een staat beide, voor verreweg het grootste ge* Vdejslte, op de mate van ontwikkeling van zijn landbouw berusten. In ruwe en vlugtige trekken — -.want tot uitvoerige ontwikkelipg zou dit oogenblik en deze plaats en de mij toegestane tijd ongeschikt en on- 42 Digitized by Google 330 L. MULDER voldoende zijn — heb ik gepoogd, u mijne denkbeelden mee te deelen aangaande het verband van wetenschap en landbouw, en omtrent de beste wijze^ waarop de kennis daarvan het eenvoudigst kan worden ingevoerd in het praktische leven. Moge ik er eenigermate in geslaagd zijn, uwe denkbeelden dienaangaande in geen verkeerden zin te hebben geleid — ik zou er mij dankbaar in verheugen, dat ik misschien eenigzins heb bijge- dragen tot ontwikkeling van den Vaderlandschen landbouw!. Nog niet lang geleden, Edel Achtbare Heeren, Leden van het dage- lijksch Bestuur en van den Baad dezer Gemeente, Curatoren van Deven- ter's Doorluchtige School, — in wier midden wij zoo gaame den hoog- geachten Burgemeester zouden hebben bespeurd, die nu door een treurig sterfgeval in zijne familie verhinderdis te dezer plaatse te verschijnen, — nog niet lang geleden, hebt gij het uitgesproken , dat het Athenaeum Illustre moest worden hemieuwdl En het is geschied! Gij hebt begre« pen, en te regt, dat aan deze inrigting van Hooger Onderwijs ook gelegenheid zijn moest, voor wie er begeerig naar wezen mc^t, om de toepassingen der natuurkundige wetenschappen op den landbouw te veme- men. In art. 3 toch van het reglement op het Athenaeima, wat door uwe zorg in September des verloopen jaars is vastgesteld, staat met even zoo vele woorden; //Tot de lessen door de Hoogleeraren in de wis- en natuur- Afkundige wetenschappen te geven , behoort ook de toepassing der genoemde //wetenschappen op den landbouw." Zoo het nog noodig wezen mogt, hebt gij daarmeS het bewijs geleverd, dat de eischen van onzen prakti- schen tijd u niet onbekend waren. Maar het was u niet genoeg, dit siechts vast te stellen, uw besluit moest ook worden verwezenlijkt. Gij wenschtet niet alleen te verbeteren, te vemieuwen, maar ook uit te brei- den. Er werd door uwe zorg een laboratorium aan deze inrigting ver- bonden, waardoor althans eene bepaalde plaats aanwezig zijn zon, waar men zich in scheikunde praktisch zal kunnen oefenen , en waar dan ook de toepassing der wetenschap op den landbouw, sints eenigen tijd van zoo onbegrijpelijk veel gewigt, proefondervindelijk zal kunnen geschieden. — Digitized by Google REDEVOERING. 331 Maar gij hebt nog meer begeerd. Het aantal docenten moest met een vermeerderd worden, er werd door u een hoogleeraar verlangd in de bo- tanie, de geognosie, de warenkennis en de toegepaste wetenschappen , ter- wijl deze betrekking vroeger met die in de scheikunde en de pharmacie verbonden was. Maar gij hebt ze geaplitst, om het mogelijk te maken/ dat er meer tijd en moeite aan al die vakken zou worden besteed^ dan van een persoon met biUijkheid mogt worden geeischt. 6ij, Curatoren van dit Athenaeum! hebt mij waardig gekeurd ter vervulling der nieiwe betrekking als zoodanig te worden voorgesteld, en gij, Leden van den Raad dezer Gemeentel hebt mij uit de voorgestelden benoemd. 6ij hebt ver- langd, dat ook ik mijne krachten zou aanwenden» om het daartoe vastge- stelde plan te verwezenlijken , ea om zoo mogelijk de vernieuwde inrigting mede te doen bloeijen. — Vroeger werkzaam aan eene inrigting» die in- zonderheid aan de toepassing is toegewijd > was ik in meerdere of mindere mate met overeenkomstige vakken van onderwijs belast^ als mij aan deze school werden opgedragen. Maar er zou toch verschil bestaan. Want het hier te geven onderwijs moest Hooger Onderwijs zijn. En wat de toe- passing der natuurkundige wetenschappen op den landbouw betrof, ik had — en ik zal dit mijn leven lang als eene groote onderscheiding be- schouwen — sints ongeveer een jaar ruimschoots de gelegenheid gehad mijne jeugdige krachten op dit gebied te oefenen. Dat ik uwe voor mij allezins vereerende opdragt heb aanvaard — wie zal het in mij wraken? En.wien zal het verwonderen» dat ik mij niet onveinzen kon, dat zij mo- gelijk meer van mij zou eischen , dan waaraan ik kon voldoen ? Ik heb u toen schriftelijk te kennen gegeven , dat ik niets liever^ wenschte dan mijne krachten in te spannen tot heii van de inrigting, waaraan ik weldra zou werkzaam zijn, en ik voel er mij gelukkig in^ u datzelfde openlijk te mogen herhalen, nu ik mij heden plegtig aan het Athenaeum verbind. 6ij hebt in mij vertrouwen gesteld, en ik verklaar mij gaame bereid, om zoo- veel in mij is, aan dat vertrouwen te voldoen, wat een der verpUgtingen uitmaakt , die ik jegens u geen oogenblik uit het oog verliezen mag. En waarlijk, als de lust» waarmee ik sints eenige maanden aan de mij opge- dragen taak werk, en de opgewektheid , waarmeS ik mijne betrekking heb aanvaard^ naar uwe meening eenige waarborg mogten zijn, dat ik er 42* Digitized by Google 332 L. M D L D E R althans naar streyen wil, naar streven met al de vermogens, die ik ter verdere ontwikkeling ontvangen heb, om aan uwe verwachting te vol- doen , — het zou mij ten krachtigen prikkel verstrekken , met vemieuwden moed op den ingeslagen weg voort te gaan. — Ik heb geen voorganger aan deze school gehad, wiens voorbeeld ik kan navolgen. Mijne betrek- king is nieuw en die nieuwheid brengt natuurlijk met zich, dat nog niet alles zoo mag heeten te zijn , als het wel wezen kon. En is het mij gegund een uwer meer bepaald openlijk mijne erkente- lijkheid te betuigen, dan is het voor mij een dure pligt, dat ook met al die warme en innige dankbaarheid te doen, Eerwaarde Molhttysen! nog slechts luttel in vergelijking tot wat ik u schuldig ben. 6ij hebt mij in Digitized by Google REDEVOERING. 833 uwe woning met vaderlijke welwiUendheid ontvangen , waarop ik z66 on- eindig hoogen prijs stel, en mij reeds zooveel vriendschap bewezen en met zooveel raad bijgestaan, dat ik waarlijk niet weet^ waar ik woorden vinden zal om u uit te drukken, hoezeer gij mij daardoor duurzaam aan u hebt ^ verpligt. — Ik weet het^ dat gij niet behoort onder hen, die in het open* baar gaame bewijzen van dankbaarheid ontvangen. En toch kan ik een dringend verzoek^ en een welgemeenden wensch niet onderdrukken — dat, waar ik ook in uwe oogen te kort mag komen in het aanstrengen mijner kra^ten^ ter vervulling van waartoe ik naar hier geroepen heu, gij mij nooit en nergens uwe welwillendheid , uwe vriendschap, uwen raad ont- houden moogt, terwijl ik u voorts van ganscher harte toewensch, dat uwe eerst sints kort veel rustiger betrekking er het hare ruimschoots toe moge bijdragen> om uwe gezondheid te betereuj en ab gevolg daarvan, dat uw leven nog lang moge gespaard worden ten nutte van het Athenaeum, dat z66 veel aan u verschuldigd is, en tot groote vreugde van zoovelen» die u in uw openbaar en uw privaat leven zeer hooge achting toedragen. Met u, Hooggeleerde Heeren^ hooggeschatte ambtgenooten I aan wie de taak is opgedragen onderwijs te geven in de verschillende vakken van menschelijke kennis , aan deze inrigting vertegenwoordigd, ben ook ik naar deze plaats geroepen, om met mijne beste krachten naar de vervulling van dat doel voortdurend werkziutm te zijn. En terwijl velen uwer reeds ge- durende verscheiden jaren met lust en ijver aan die taak hebben volddan^ en anderen zelfs een eerbiedwaardigen ouderdom hebben mogen bereiken, mag ik er mij hoogelijk gelukkig in prijzen » zulke voorbeelden ter navol- ging te hebben , en is het mij eene behoefte des harten u toe te roepen : vergenoegt er u niet meS» mij een voorbeeld te zijn, maar helpt mij en ondersteunt mij , waar gij kunt en waar ik het verlangen mag. Dat gij dat doen zult — ik ontleen het bewijs er voor, zoo dat nog noodig wezen mogt, aan de voorkomende welwillendheid » waarmede gij mij in uwen kring hebt opgenomen, waarmede gij den jongeren ambtgenoot hebt ver- welkomd. Sommigen uwer heb ik eerst hier mogen leeren kennen, en die kennis- making staat hoog bij mij aangeschreven. Schenkt mij uwe toegenegenheid Digitized by Google 334 L. M U L D E R op even milde wijze, als gij daarmee tot nog toe mij ten zeerste aan u hebt verpligt. Met u, Rector Magnificos yan der WiLLiQENt en ook met u^ mijn ambtgenoot Cop! was ik reeds vroeger in aanraking gekomen, maar van het oogenblik af, dat ik met u aan dit Athmaeum in zekeren sin dezelfde kweekelingen onder mijne leiding hebben zou, is onze verhouding van vroeger uit den aard der zaak geheel anders geworden. Wij zijn nu ook te zamen verbonden door de vakken van wetenschap, die meer bep^ld aan onze zorg zijn toevertrouwd , en die in zoo menig opzigt diep in el- kandtf ingrijpen. Bovendieu vereent ons de methode der natuurweten- achap en brengt onze werkkring ons schier dagelijks bij^een of in elkanddrs nabijheid — Waar ik uwe hulp mogt behoeven — en hoe vele malen zal ik daaraan geene behoefte- gevoelenP — schenkt ze mij daar met vriend- schappelijkheid en toegenegenheid. Gij hebt uwen jongeren ambtgenoot met de meest denkbare heuschheid ontvangen — ik ben er u ten hoogste erkentelijk voor — maar schenkt hem uwe vriendschap niet alieen, waarop hij onbepaald meent te mogen vertrouwen, maar deelt hem ook uit uwe ervaring mede. Maar ik behoef u dit reeds niet meer te vragen — cte korte tijd, gedurende welken ik naast en met u aan deze inrigting naar mijn vermogen mijn pligt heb zoeken te betrachten» en waarin wij reeds zoo vele malen door en om de wetenschap elkander naderden, heeft mij de stellige zekerheid verschaft, dat ik in u veel meer dan louter di^enen heb gevonden» met wie ik slechts den titel gemeen heb. Ik bied u wederkeerig al datgene aan^ wat gij van mij te eeniger tijd mogt willen verlangen, en wat mijne krachten mij toelaten, meer beloof ik u niet; slechts nog dit eene: waar gij tracht op te bouwen, daar ondersteun ik u als ik kan^ en breek niet af, maar help u. 2joo zal mijn streven ook door uw toedoen zeer bevorderd kunnen worden. Vooral vraag ik van u ^ mijn hooggeschatte vriend Cop I die mij in het onderwijs in de botanie zijt voorgegaan, veel van uwe bereidwiUigheid , waar eigenaardige bezwaren, aan het materieel verbonden, mij soms ver- legen zullen doen staan. Gij hebt met sommigen jaren lang geworsteld^ Digitized by Google REDEVOERING. 335 en nu in een gedeelte van uw vroeger onderwijs voor u vele hinderpalen zijn verdwenen, nu zult gij mij toch nog wel met uwe rijke ondervinding op zijde willen staanP Het herbarium van dit Athenaeum dankt aan uwe zorg veel, en ik neem deze gelegenheid te baat, u daarvoor» als opvolger in het botanisch onderwijs, in het openbaar dank te zeggen. En zou dan bij u de lust verdwenen zijn, uwe kennis ook te biijven oefenen op het gebied van het plantenrijkP Dat kan en dat mag niet zijn» en ik weet het ook: het is zoo niet. Help mij dus niet alleen met uwe ervaring, maar ondersteun ook mij meer bepaald in de stelling, die ik hier bekleed. Dat zult gij doen. Uwe welwillendheid is er mij de beste toetssteen voor. Ook in uwe vriendschap beveei ik mij aan, mijne beide ambfgenooten I die ongeveer terzelfder tijd de vereerende opdragt ontvingt Hooger Onder- wijs aan deze inrigting te geven. Dat voert ons als van zelf tot elkaar en maakt ons streven in vele opzigten gelijk. Hemieuwing was de leus» ouder welke wij naar deze plaats werden geroepen, en blijve ons een voortdurende prikkel om den bloeidezer inrigting zoo veel mogelijk be- vorderlijk te zijn. Vereenigt ons de vriendschap nog daarenboven, dan zal daardoor voorzeker ons gemeenschappelijk streven zeer bevorderd worden. En het zou teregt uwe hooge verwondering wekken, als ik u, zooals ik u nu noemen mag, vriend KishlI niet een enkel woord te dezer plaatse toesprak. Wij hebben elkaar eerst in Deventer leeren kennen, en of- schoon de vriendschap, die wij zamen sloten, nog jong mag heeten, bouw ik er vast op , dat die ons geheele leven zal blijven voortduren. Vertrouw op mij — ik vertrouw onbepaald op u. Ziedaar weinige woorden, maar naar ik weet: uit het hart tot het hart gesproken! En tot wie zou ik ten slotte liever het woord rigten , dan tot u , voor- treffelijke jongelingen , burgers en kweekelingen dezer Doorluchtige School ! Het strekt mij tot een groot genoegen andermaal tot u te kunnen spreken, aan wier vorming mijne beste krachten nK)eten zijn toegewijd, die ik moet voorgaan in de wetenschap en de zedeUjke ontwikkelingf Eene oneindig achoone taak, maar ook eene verbazende verantwoordelijkheid! En daarbij Digitized by Google 336 L. M U L D E R beoefenen eenigen onder u meer bepaald eenig vak van menschelijke kennis aan mijne hand. Ik reikte u die hand toe met welwillendheid , reeds toen ik voor de wintervacantie mijne lessen in uw midden aanving, en u toen sprak over de wijze» waarop ik onder anderen botanie en pharma- cognosie doceren zou. Maar zal ik dan slechts uw leidsman in de weten- schap zijn zonder meer? Neen — dat zij verre! Ik wensch nog, zooals ik het vroeger wenschte, te zamen met u de baan der ontwikkeling te betreden , en met een voor waarheid warm kloppend hart en een open oog de wonderen der Schepping Gods te aanschouwen en te onderzoeken. Ik beloof u daartoe van mijne zijde den meesten ijver en de grootste volhar- ding, en verlang daarvoor van u die heilzame warmte, zonder welke zich in den schoonen bloeitijd des levens geene vrucht zetten kan. Gij de stoffen verwerkende, die van eene bloem eene vrucht kunnen vormen, als zij doelmatig worden verarbeid, en ik u die bouwstoffen aanwijzende en aanbrengende — ziet dan zal ons gemeenschappelijk werken voor u en mij beide in de gevolgeh zonder twijfel heiljBaam zijn. Vergeten wij het daarbij echter nooit, dat er nog iets hoogers bestaat, dan a^nleeren vaa feiten op het gebied van wetenschap I Verliezen wij het geen oogenblik uit het oog, dat wij ons gemoed zuiver moeten houdeu en ons hart rein. Die vorming en ontwikkeling van het hart — zij wor- den beiden ook door welwillendheid in hooge mate bevorderd, en mijn leeflijd, zoo weinig van de uwe verschillend , dringt bij mij den wensch op, dien gij , — voor zoo lang ik reeds in uw midden werkzaam ben, reeds voor een zeer groot gedeelte hebt verwezenlijkt, — dat ik als een vriend met zijne vrienden met u zal zamenleven. 'Dat zal mij de zware en moei- jelijke taak, die op mijne schouders rust, aanmerkelijk verligten en mij de krachten schenken , om steeds en bij voortduring bouwstoffen te ver- garen en te verzamelen, waardoor uwe onsterfelijke vermogens voor uw heil en dat des Vaderlands duurzame vruchteni kunnen opleveren. Be- denkt het, dat gij eenmaal gejoepen worden zult, om aan anderen mee te deelen of misschien dagelijks te gebruiken en toe te passen, wat gij zelf in het gulden tijdperk van uw leven hebt opgedaan en zamengegaard , want zoo alleen gaat de beschaving en ontwikkeling des menschelijken geslachts vooruit! Maar bedenkt het ook» dat wij alleen dat aan anderen Digitized by Google REDEVOERING. 337 kuimen doen aanleeren, dat wij alleen daarvan tot in de verre toekomst nut konnen trekken» wat wij zelf, tot in alle naauwkeorigheden hebben doorzien en doortast, vooral op een leeftijd, waatop aanleeren nog mogelijk is! Die waarheid is ook voor mij van onuitsprekelijk veel gewigt, en terwijl zij u de verpligting oplegt^ om uwe krachten onophoudelijk te bezigen en te woekeren met de vermogens, die gij ter ontwikkeling ont^ vangen hebt, dwingt zij mij met zedelijken dwang mijn ondmtrijs zoo duidelijk en verstaanbaar mogelijk te maken. Maar teregt schreef een mijner ambtgenooten : //de universiteitsles is niet bestemd, om de plaats //in te nemen van 66a der honderd en zooveel bestaande leerboeken/' Slechts enkele gedeelten van het ruime gebied, wat aan deze inrigting van onderwijs aan mijne zoig meer bepaald is toevertrouwd , kan en mag ik met u bestuderen, het overige blijve aan uwe zorg overgelaten. En gij zult daartoe uwe pogingen voortdurend aanwenden — daarop mag ik onbepaald vertrouwen, zelfs wanneer het materieel hier en daar uwe stu- dien niet regtstreeks veraangenaamt. 