title: Het Amboinsche kruidboek. Dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, landen waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, ... door Georgius Everhardus Rumphius, ... Nagezien
creator: George Eberhard Rumpf
text: Hei is geen booge nog regte, maar eendikkeen bochtge fiam, beklitd met een jvearte, riiyge, geborflene , dirke, tn broffe feborffe. De Jiam verdtelt zigflrax in wetnige krotmne en dikke takken , en daar aan korte zttr bei.no/>: e, en broffe ntkens , die kort afbreeken. De bladeren zyn van taxee Uerley falzoen , ais mede boare takken , meant de jonge Jcbtulen zyn een vinger dii ,rand, of uit den rondtn, platacbtig , metfeberpe kanien ,glad ,en vyf vocienlang, daar aan flaan de bladeren in leeden , Nete tegens mal- kanderen, en mdken Jcbuyr.ze kfuyjjen , op korte dikkevoe- ten , die boven gegeut zyn. « Het blad gelykt beter na die van Canari danvan blan- ci Mangi , tavaalf duymen lang , vier breed , met een (orte fpits , boven gjad , van onderen buylt de middel- zenuwe verre uit , niet feberp , maar rondacbtig , de daxers- aderen looperi boeblig en verwcrd, zodanig, dat tujfcben de grootjle nog andere minderc loopen , vervoijfcld tegen masiander , en alie beneden uitpuylende. De oude blade- ren zyn korter , zeven en negen duymen lang , drie en vier vinger s breed, zommige 'met een korte fpits ,zamnuge vooren rond , Jlomp , en gekloven , dik , ftyf, en de Mangi Mangi bladeren gelyker , dan de jonge ; viant agUrzynza. fmalft , en omtrent 't voorfte op 'l brcetfl , aan de boven- zyde mede glad en even , aan de onderjte Jleken de booft- aderen verre uit, dit wat y dei flaan, en omtrent de kan- ien bogesi maken , met andere dundere daar tuffeben , die geen order bouden , zy Jlaan aan ’t uytterjle der takken , digt agter malkander, en bouden geen order, zecr bitter van. fmaak , en geven geen zap uit , als men ze afbreekt. Uit den feboot der agterfle blaadjet komen lange fcbtutjes V$ori , uit den rvnden piat of kanlig, jlyf, en even aan 't voorfle dezer Jcbeutjes ziet men ne tviee jongjle blaad - jes, alr tongetjes tegen malkander geflooten , ais ofzemet een kleverige oly bejtrekcn v:aren,i vielk ook aandevin- geren klee/t, en ais ze nog kleen zyn, bebbenze voor aan een beldtren drop van die oly. Daar een zulk fcbeutje Jlaat , is gemeeniyk '* tegen overflaande blad afgevallesst en de rejlerendc tak zeer geknoopt. De bloem komt voort aan ydele uitgebreyde dollen , dog vuiens Jleelen ongelyk lang zyn , te vseten de een boven de andere verbeven: De bloemen zyn terfl langvoerpige knopjes, daar uit vserden kleene bloempjes , beneden een kort baltje bebbende, boven zig in vyf kleene en votite blaadjes verdeelende ,devoelke eerjl voat uitgebreyd Jlaan , madi met de eynden zig Jlrax voederom opwaarts krom- men, niet onlieffelyk van reuk; in de midden ziet men vyf korte draatjes, voti of bletk-geel , en nog een langer fiiUijc. 't vctfk na 't afvallen der bloemen op een knopje Jlaan blyft. De vrucbten zyn kmgvctrpig , en ey-formige beften,in de grootte van een tarwe-korl in zyn boljler, ecrjlgroen , daar na oranje-of menie-verwig ,onder een dun ouydeken veel boekig Jvaart z aad verbergende, ais zand-korls. Het bout gelykt voat na dat van Huflur of Lignum, Corneum , onder aoiens gcflagtc ik dezen boom brenge: Dog dit bout is grofdradiger , tn de lengte gejlreept , zeer bard en meyelyk om te kappen ; ais men ’ t verfeb kapt , loopl 'er overvloedig een gcclacbtig en zeer bitter voater uit ,’t asxlk nogal 3uurt,al beefl men dejlylenalnabuyt gedragen , axaar door ’t verfebe zo fvbaar vcerd , egter dro«gt 't ligt op. De voorielen lopen ook op demaniervan Mangi Mangi* boven de aarde, dog niet boog, en tyn veel dikker,endat ’er zommige blool Jlaan, komt meejl daar door , devoyl de- ze boomen altyd aanjlyle plaatzeh groeycn , ais ofze aan H de yS HERBARII AMBOINENSIS Libcr\V.capXX\\\\. folo adglutinatx quafi videntur, unde & facile per for- de grond geplakt waren, daarom ook licbuljk door een tiores eradicantur nimbos. Odiobri floret , fructus- Jlerkt toind uitgeworteld werden. Hy Uontjn October. que fubfcqucntibus macurcfcunt menfibus. en de vrucbten rypen in de t algende maanaen. Nomen. Latine Mangium filvejlre. Malaicc Mangi Naam. In ' t Latyn Mangjum filvcltre. Maleyts Mangi Utan. Amboinice Watta Ewan. Tcmarice Lo- Mangi Mangi Utan. Amboiafcb Watta Ewan. Ter- laruTmma Banga, qua: omnia nomina eandem for- nataans Lolaru Tomma Banga, alie van eenderie >- Me- tiuntur fignificationcm. Amboincnfcs vero Lcycimo- duydeniffe : Docb byde Amboinezen op J^ytimor beeft by ram inhabitantes praeter hac nomina alia ipfi etiam - de ze tutamen, Kinamean , Inamean , en Aymaan Abbar. inponunt, uti Kinamean , Inamean , & Aymaan Abbar. Pwrtt beeft by zulkc gelykenijje mrl 'r vo lgertde Lignum Tamam porro cum fubfcqucnti Ligno indis primo ha- Salis primum, dat bem veele daar mede vermengtn , boe- bec convenientiam, ut multi hoc cum ipfa confun- w el 't omlerfcbeyd der bladtren aan defmaak flraxtevin- dant, licet foliorum differentia ex fapore mox de- den i/, zynde die van Kinamean billtr , en die van Li- tegatur, illa enim Kineamian amaricant, quum hac gnum Salis of Folium Acidum aangenaam zuur, met Lijjm Sal» feu folii acidi grate acida fmc cum parva een kleene brakhgbeyd. Locus. Raro obeurrit, ac fere femper ad montium Plaats. Men vind bem weinig, en febier altyd in ’t pedes declives fic in locis praeruptis, in Lcytimorz bangen der bergen , aan Jlyle plaaizen, op Leylimor in vallibus caftello NiBorim vicinis & circa Caju Puti oras, de naajle Voleyen, aan ’t Kajleel ViUoria , en omlrent ubi monces in valles decurrunt in levibus filvis , in ‘t Caju Puti aan de kanten , daar de bergen afgaan na de altis enim ac denfis filvis non provenit. _ V ileyen , onder 't kreupel-bofcb , wantin booge en digte boffeben wil by niet waffen. Vfus. Lignum ejus raro ad tigna adhibetur , cum Gebruik. liet bout w erd tot timmerbout weinig ge- adeo era ve fic, ac difficulter cadatur, fi vero redii bruykt , dewyl 't zo moeytlyk en fwaar te kappen is, dog ejus obeurram trunci, hi jufto ficcati modo ad sedi- ais men regte Jlammen vind. en dezelve lir degtn laat fida inufum vocari poliunt, ad tecta nempe, non ve- uitdroogen, kan men ze tot aen buitboum gebruyken, te xo ad folum,quum dto ibi putrefeae: Colorem gerit weten tot 't bovenwerk, maar niet in de grond, waarin mcUjpum, illique Mangi Mangi fimile cft, ficcatum dii bout niet durabel is. Net is anders boningverwig ,en vero flammam facile concipit fed totum in albos gclykt Mangi Mangi- bout zeer -ai ei; btl gedroorde brant convertitur cineres, nullos relinquens carbones: Fo- o»k wtl , maar vervalc feenemaal tot witie qJJcbe z onder Jia cum Curcuma contrita fic forma Emplaftri albo koolen na te lalen. De bladeren met Curcuma gewrtven , incolarum Cadel inpofita, vermes enecant atque in- en plyfters-gewys over ’t witte Cadel der Intondere re- fecta , qux caufTx funt proferpentis hujus mali cucis- flagen , dooadc wormpjes of Infe&ja , dewelke oorzaak zyn, que deftedatx. dat ’l z cive Cadet zo voortteelt , en boare buyd zo mis- Maakt. Tabula Trigejinm Prima Ramum exhibet Maxrit fihtfhk. De een- en dertigjle Flaat Vcrtoont een Tale van het valde MaagU. OBSERVATIO. AANMERKING. 'Mangi Manp arbores a Valent, in Amboaue defeript. pag. De Mangi Manet -boomen vrerden by Valent, in de Br- »11. tudetn conmemorantur , dicitquc decem harum ubfcryari ftbryving van /tmben op pag. »»i. mede vermeldt, alwaar Jpccies, quarum unam fub No. LX. in Tabula exhibet. hy icgi dit ‘ct wel tien rooeten hier va» gevonden werden, waax van hjr 'er een op de Phat onder No. LX. vtnooM. % CAPUT VIGESIMUM NONUM. Folium acidum majus. Daun AJfam Bejaar. CUm binis praecedentibus arboribus magnam quo- que adflnitatcm gerit Folium acidum , quod in majus ac minus dividitur, quorum primum hoc in capite deferibemus. Pruno. Folium acidum majus feu latifolium mixtam habet Huffuri fic Mangi Mangi formam, non altum gerens truncum , paucosque emittens pingues ramos, quorum pars fuprema quadrata cft ac viridis. Ejus folia fune magna, atque in geniculis per paria fibi lunt cruciarim obpofita,led rara, feptem fic odio pellices longa, tres quatuorve digitos lata, in obtufum deli- nentia apicem, quorum quxdam funt rotunda fic bi- fida , glaberrima , crafTa , nullas notabiles gerentia co- llas , qux vero in inferiore parte parum protuberant, nervumque gerunt crafium medium fubtus acute tri- gonum fic maxime elevatum,ipforum fapor eft acidus ct quodammodo acidulus : Ex vulneratis ramis pau- cum exftillat lac flavum ac vifeofum , quod cito ex- flccatur inftar illius Sefoot , rami autem intus molle ac fungofum gerunt cor. Ex foliorum alis ab utraque parte bini excrefcunt longi petioli feu furculi, qui ante ortum medio vi- demur adeubuifle petiolo, fiint enim plani, binas ge- rentes oras acutas , medius vero petiolus filicatus cft, unde quadratus etiam cft. In vetuftis vero & adultis arboribus rami non amplius funt quadrati , fed parum flriati , ramulique laterales plurimum funt rotundi fic • geniculati; Plurima etiam decidunt folia, reliquaque mulco XXIX. HOOFDSTUK. Groot Suur-blad. NO cb beeft met de beyde voorgaanie groote gemetn- febap bet Folium Acidum, bet weujverdetUwert in groot en klttnbladig , waar van wy 't eerjle in dit Kapittd befcbryven zullen. Eerftelyk: Folium Aciduiq ’t eerjle of groalbladige , beeft een gemengde gedaante van Hufihr en Mangi Khn- niet boog van (tam, met vxinige vetle takken,wel- rs voorjle deel vierkant en grotn u. De bladeren zyn groot , Jtaan in Uden tegen en over malkander in 't kruii , dog weinig in ’t getal , Zeven en agi duymen lang , drie en vier vingert breed , met een flompe fpits , aan zommige rond en in twee gtkloven , zeer glad , dik , en zondtr mer- kelyke adertjes , die aan de onderfle zyde een weinig uit - Jleken, maar met een dikkt middel-zenuwe, die beneden driekantig fcktrp is, en verre uitfleekt ; de fmaakiszuur- acbtig , dog een weinig na den braJtken trekker^e ; uit de gequetjle takktn loopt een weinig geele en ilevengtmtU, die baajl opdroogi ais dit vanSc(oot,bebbendt de takktn van binntn een wetk en voos bert. Uyt den feboot der bladeren komen aan weerzydenande- re lange Jletlen of rytkens, dewelkt febynen voor baar wtkomjl tegen de imddejleel aangeltgen te bebben , <mant zy zyn piat , met twee jcberpt kanten , en aan de vdd- delfte fleti ziet men om geut,waar door dezelve vierkant wtrd. Aon de oude volwafferu boomen,, ziet men de lakken met meer vierkant , maar fleets <jn weinig geribt , en de zydeHaxkens meeft rond gebmpt of gtUed , de vtcejle IV Boek. XXIX Hooftft; AMBOINSGH KRtiYDBOEK. multo minora fune quam in antecedentibus fcu junio- ribus arboribus, immo quidam haud multo majora Gnemonis folio, craflbque fuo petiolo parum retro- flexa funt, & a fubfequcnti narvifolia non facile di- ftingui polTunt nifi craflitie i fcabritic. Loco deci- duorum foliorum parva exeTefeunt capitula viridia , fuperius lata,& cruciatim inquatuor divjfa Tegmenta, qui fefe parum aperiunt in quatuor firma petala, fquamofa , flofculi formam reprafentantia , quae in cen- tro capitulum gerunt, quod in fructum excrcfcit , bi- norum vero iftorum capitulorum libi adeumbentiura unum tantum ad maturitatem pervenit. FruEtus pruni magnitudinem obtinet, nunc rotan- dus, gibbofus , ac tuberofus , nunc pyriformis ac fupra umbilicatus, diu colorem fervam viridem inftar pomi, dein vero rubefeit: Carnem intus continet lentam & fuccofam, plerumque acidulam, per matu- ritatem odorem fundentem pomorum quali (emi pu- tridorum , quae cruda quodammodo edulis ell , in cujus centro glebi quidam oblonga continentes fe- mina inftar illorum Cucumeris locantur, ita ut om- nes hujus arboris partes acidi fint, tenera vero iu- niorurn arborum folia qudm gratlfllma funt fere inftar veras Acctofx, vctuftarum vero magis amara funt ac firoirtde ingrata: Fruftus etiam adeo tarde mature- cunt, ac tam rari funt, ut furnma licet quis utatur patientia , vix tales inveniantur. Trunci cortex tenuis cft , externe fufeus inter- mixto cinereo colore, interne flavo ac vifeofo re- fertus fucco. Lignum flavefeit feu ex flavo vitelli- num habet colorcm^circa meditullium fungofum , ra- diatum, ac volvulis incumbentibus diftindhim, uti am- bo prxcedentia.fcd tenuius ac folidiuseft hoc lignum jllo IiuJJuri,. grave porro cft ac durum. Superiores fupra terram denudata elevantur radices, nti in Man- ei Mangi , binorum digitorum craflitie , non autem nigrae nec finuofx.fed cinerei ,magisquc rotundi & glabri , ac magis & longius tenfie , ita ut iis iniiAcre poflimus.. Nomen. Latine Folium acidum maius & Arbor acida major. Malaice Daun AJJam feu Caju Attam Befaar. Amboinice in Leytimora IjmimJJin & TamnuiLiftn, h. e. folium acidum ob ejus faporem: In Hitoea Ey- taJR & Eylautqffi , utraque nomina cum cognomine Eia vel Befaar, h. e. folium majus vel acidum ab ejus fubfequcnti ufu, & ad diftinftioncm fubfcquentis mi- jjoris fpecici : Tematice Majurat , in Luhu Kelpuye & Vjfasye , quod nomen commune eft cum nibfe- quenti parvifolia arbore. Locus. In Amboina obeurrit tara in planitie circa litora, quam in montibus, ubi poriffimum crefcit ac prifertim in Leytimora circa Sojam ad montium pe- des ut & ad oras Ulvarum levium arboris Caju Puti. In Gelolo quoque crefcit in montibus , ubi aqua ftagnat pluvialis, ac paludes funt, unde & quidam hanc ha- bent pro fpccic Mangii filvcftris , de quo in prxceden- ti fuit adtum capite, quodque non ita elevatas gerit radices ; arbor autem eft , qus loca amat frigida. Ufus. Hoc lignum tigno inutile eft , quum exfu nimis durum fit, nec recti pali ex hoc formari polTint, adhibetur autem aliquando ad poftes sedium filve- ftrium, qui non diu durabiles efl*e debent: Vulgus ejus folia pifcibusadcoquunt, ut condimenta fint acida, led defedni meliorum foliorum; Tcraatenfes Gelo- lum inhabitantes contufas hujus arboris radices, ac cor- ticem Saguero infundunt potui, quem bibunt, ante- quam ad pugnam eant, ut eo magis excandefcant, unde Saguenis potus acidulus eft. Amboinenfes belli temporibus in montibus occlu- (i , ita ut aqux marini adccdcrc nequeant , ad hanc refugium fuum quirunt arborem , cujus li- gnum, ramos, ac foliam cineres comburunt, quibus aquam adfundunt , quam filtrant , qux ipfis infervit pro aqua marina ad cibos, ubique enim hicarborad montium declivia loca cft obvia. In Tornata hic quoque arbor vocatur PanawaXula, quo alioquin nomine denotatur Frutex aquojus Femina, eftquc vulgare Oebat Sagueri apud Alphorenfes Ge- lolum inhabitantes. Tabula Trigejima Secunda Ramum exhibet Arhrii maioris. Uhi Litt. A, riur frwHttm fef aratam oftendit. Tom. III. mcejte bladtren vallen dan af, de overigt zyn veel ileen - der dan de bovenjlaandc , ja zommige veel graoter dan een G/icmon - blad , met baar dikke voetjes , ten weitug ag- lerwaarts gebogen , van di volgende kleenlladigc niet veel te ondtrfebeidtr. dan in de dikte enjlyvigbeid. Tndeplaats van de afgtvalltne bludaen, komen kletne groene knopjes voort , veren breed , en met een krsds in vieren verdeelt , drwelke zig een weinig operun in vier ftyve blaadjes of Jlbulpjes, dewclkt dt gedaantt van een bloempje maken. in de midden mtt een knopje,v>aar uit de vrucbt wtrd , en van de tvxe knopjes, die tegen mnlkander Jlaan , koml maar ten tot perfeftie. De vrucbt is in de grootte van een pruym , zommige rond , dog bultig en beuvelacbtig , zommige peerformig, en vooren met een hiyllie, langen tyd apptl-groen , daar na een <weinig rood. Binnen bebbenze een vocbtigen zeer taay vletfcb, meejlentyd zuuracbtig, in de rypbeid ryns en riekende , ait balf verrot te appeten , eenigzinls btquaam om raautv te eeten , in de midden met eeuigeklonteren van langwerpigt horis ais Komkommer-zaden , zo dat ailes zuur is,wit men aan deZen boom vind; zynde de jonge blade ~ ren aan de jonge boomen bet aangenaamjl xfcbier alsrecbte zuuring , maar aan de oude boomen werdtnze vcat bitter » en dierbalven onaangenaam; ook rypen de vrucbten za langzaam, en de boom draagt zo zelden,dat ‘t patientie- voerk is een rype vrucbt te vinden. Dt fcborffe des flams is niet dik,van buytenbruinmet graauvo gemengd , van binnen voi geel en kleverig zap. liet bout is geelacbtig of liever bleek doorngeel , rondont 't middeljle vome kletne btrt gejbaald , en met zyne roU len boven malkander , gelyk de btyde voi tgaande , dog hnder en digter ais 't Huflur, mede faxtar en bard. De bovenjit •uiortclcn Jlaan buven de aarde bloot pelyk aan de Mangi Mangi, in de dikte van Sauriezen, dog niet Jwart nog bocblig , maar graaww , ronder , en everur tecbter en langer gejpannen , dat men daar op Jlaan kaiu Naam. In ‘t Latyn Folium Acidum majus en Arbor Acida maior ; Maleyts Daun Aflam of Caju Aftani Befaar. Amboinfcb ot> I^ytimor Lauwaflin en Tamma- lalTin , dat is zudr-Nad, we gens zyn fmaak. Op Hitoe Eytafli en Eylautafli , beyde met een toenaam van Eia of Befaar, dat it gr^t-blad of zout-blad , van zyn volgen- de gtbtuyk , en tot onderfcbeyt van 't volgende kleenbla- dige. Temdats Majurat, op Lubu KeflasyeenUIEisye, een naam, gemeen met 'l volgende kleenbladige. * Plaats. Men vind bem in Amboina , zo op de vlakte omtrent de Jlranden, docb meerendeels in ‘t gebtrgte, en voomamentiyk op Leytimor omtrent Soja , tn 't bangen der bergen en aan de kanten van Caju Putis ticbte bof- feben. Op Gelolo mede in 't gebergte daar 't regcrrwa - ter Jlaan blyft, en AloeraJJen maakt, daarom zommige bet voor een zoorte van Mangiumfilvcftrc/wuJen.niMr van in ’t voorgaande Kapittcl, en ’t welk zo veel uitjle- kende veot tclen Met beefi ; Immert ‘t is een boom , die koudt plaatzen bemind. Gcbruik. Dit bout is onbequaam tot timmerwerk , de- voyl bet te bard is om te kappen , en men niet veel regit daar van bebben kan , alleen Word ’ t zomtyds tot jlyUh van bojcb-buyzen gebruykt , dit niet lange beboeven te duurtn. De Jlegte luyden koahen de bladtren by de vis- feben, om de zaufe z uur te maken, dog mede fy gtbrtk van beter bladtren. De Ternatanen op Gelolo dotn de gtkntusde wortelen en fcborfft in de Sagucer , die ze drinken ait ze vHUen uit vegtengaan , zo ze zeggt n, om quoad te werden,gevende di Saguter een rynjcbtn fmaak. De Amboinezen by oorlogs-tyden in 't gebtrgte btfiooltn zynde, datze by 't zee-water niet konnen komen, rumen baar toevlugl tot dtzen boom, dttztfs bout, takken , en bladeren tot ajfcbe verbrandende , daar ze dan •tvater op gieten en ddtn kltynzeh , bet welk bun voor zout-water tot dtkojl verjlrekt , uvml zy konnen dezen boom over al in 't bangen van 't gebergte krygen. Men noemt 't ook in Tematen PanawaXula,ief«Y^ anders de naam it van Frutex aquofus Faemina, en (r een okdinarie Oebat Saguter by de Alpboerezcnop Gelolo^ De fwee- en dertigjie Pluat Vettoont een T»k vin de groote Ztmre borm. Alwxir Lrtt. A. een bpundert vrucbt nnwyfl,’ H 2 CAPUT XXX. CAPUT T R I G E S I M U M. XXX. HOOFDSTUK. Folium acidum minus. UJfasye. PArvifdium acidum haud mullum differt a latifolia, quum vero a vulgo pro peculiari habeatur arbo- re, atque in diverfis crocat locis, hinc peculiari- ter hic eam deferibam. Subdividitur iterum in majorem ac minarem fpeciem , differentia autem potillimum in fruftibus confiftit, unde & fub eadem forma hos de- feribam. Arbor magnitudinem ac craflitiem Limonii acidi obtinet : Rami dividuntur in binos ac binos ramulos fi- bi obpofitos, qui ex fufeo-rubente obdudbi fune cortice, cumque fubfcqqenti pari crucem cftormant, atque in junioribus arboribus fuperius quadragoni funt, ita ut, ubi bini laterales cxcrcfcunt ramuli, femper magis plani fint reliqua parte, funtque porro in ampla ge- nicula diviti : Hisce folia infuicnt cruciarim fibi fem- per nbpoGta: Qu® illa Gnemonit referunt, funtque cralfa, glabra, ftperiusquc nullis fere protuberanti- bus coftis pertexta, nec medius etiam nervus protu- berat, qui fuicum fere effbrmat: Inferius vero hic acute protuberat, non autem cofbc , qua: obliquis finibus antrorfum excurrunt, binaque ac terna folio- rum paria uni infident ramulo. Inferiora vero funt rotundiora & latiora , quatuor vel quinque pollices longa, tres quatuorve digitos lata, plerumque finuo- fa ac rugofa , fuperiora fex feptemve pollices longa funt, tres lata digitos, magisque extenfa de glabrio- ra. omnia hrciflimis inGdcntia pedunculis, faporis acidi inftar Jambofarum haud ingrati. Majoris fpccici fruttus majores fune Limone Niplt , ex rotundo plani , fuperius atque inferius profunda cornprcfli fovea, ad latera gibbofi, externe viridem pomorum gerentes colorem ; fub tenui & lento cor- tice fuccofu reconditur caro per maturitatem mollis & aquofa inftar maturarum uvarum , repleta autem cfl ingenti congerie tenuium ac planorum feminum inftar majorum Cucumerum, fed latiora funt, cine- rea, & granulofa, carnique firmiter adh*rencia , qu® proinde exfugenda funt , numero denario plerumque tobeurrunt elevata, lateribus fibi invicem adhaerentia, qus fimul binas tresvc formant minores glebas : Fru- auuml por efb acidus, fed in maturis, qui poftlapfum mollcfcunt, grate acidulus fere inftar uvarum pene maturarum, dentes autem inde non hebefeunt. Minoris fpccici folia lunt pinguia & glabra, bina iria in ramulo, qua: nullas exhibent notabiles venas: i.nmo vix nervus medius fubtus adparet, funtque vix quatuor pollices longa, binos lata digitos. Fruftus minorem Limonem Nipis refert , ex rotundo planus , externe ex flavo viridis, interne dura & acida repletus came , in qua quatuor vel quinque locantur ofiicula inftar illorum BUmbinn. Ucriusquc fpeciei radices plurima: fupra terram ele- vata: ac nud® adparcnt,uti inpr®cedente inftar chor- darum cenf®, pollicem fcu binos digitos cralT®. Nomen. Latine Folium Acidum minui : Utrsque etiam haud inpropric Acetofa arbores appellari pollent. In primo meo inftituto Arbor Frigoris mihi deceba- tur , dum arbor fit acida ac frigida , qu® in frigidis crefeit. locis, ac tam tarde ejus maturefeant fruttus: Verum nomen Malaicnfc huc usque ignotum cft, quin vocaretur Caju AJfam Daun Kitsiil : In Huamohela vocatur proprie UJfasye, ac male Kejfasye , quod no- men cum pr®cedenti commune eft: In infulis Xula- ienfibus Funi vocatur. Locus. In Huamobela fcu parva Cerarna obeurrit, plurimum circa Combellum & Lubum , item in infula Xulsbejft : in Amboina ipfa ignota cft. U/us. Fruftus maturi habentur, quum fponte de- cidunt, qui crudi edules funt ad ficim fedandam, fa- • poremque uvarum habent fere maturarum , dentes au- tem non hebefeunt ab ipforum ufu. Ceteri ex ar- bore dependentes pifeibus adeoquuntur , ut condi- mento acjufculo gratum concilient faporem acidum, Jiuod & folia adeofta prxftant: Plurima autem ip- orum pars muria conditur inftar inmaturarum Oli- varum, cufriquc cibis editur. Z Kleyne Suur-Boom. HEt kleenbladigt Folium acidum ver/cbilt : ter wti- nig van 't grootbladige , dog dcwyl ‘t de gemune man voor ecn byzondtre boom boud , tn by in ver - fcbeyde Landen groeyd , zo zal i* btm bier in 't byzonder bejcbryven. Hy we rd verdeelt in ecn kleyne en groote Vjorte , zynde ’l onderfcbeid metjl in de vrucbten teste», dierbalven ik ze onder een gedaante btfcbryven zal. De boom ii in de groot te en dikte van een zuur e I^emoen- boom : De takken verdeden baar in twee en twee ryskens legen malkander , met een bruyn-nvde fcborfft bekltcd , die met 't volgende paar febier ecn kruyi maken, tn aan de jonge boomen na vooren toe zynze wat vier liant ig , zo- danig dat daar de livet z ydetakjes Jlaan , altyd plaitcr zyn dan de twee audere zyden , en voorts in wyde leeden verdeelt: Daar aan Jlaan de bladeren uoi twee tegens malkanderen in ’t kruyi , dezelvegelyken die van Gncmon, dikacbtig en glad , aan de bovenzyde Jcbier zonder uitjle- kendt rtoben , tn de middtl - ztnuwt buyll ook niti ujt , makende febier een voorn. Aan de ondtrjle buyll ze fcbtrp uit , maar de ribben z eer wt‘nig , en loopen met fcbuynse bogten na vooren toe, met twee a drie par en uan een rys- ken. De agitrjlc zyn rondtr en br.eder,vier tn vyf duy- men lang, nnd loehpende , met een korte fpitze , drie en vier vingers breed , gemetnlyk wat bocbtig of rimptlig. De voorfle zyn z a en zeven duymen lavg , drie vingers breed f meer uilgebrtyd en gladdt r . alie op z eer korte Jlceltjcs, van jmaak zuuracvtig ais Jamboczen , nfet on- lieJTeiyk. De vrucbten van de groote soorfe zyn ruym zo greot ais een l^moen Nipis, uit den ronden piat , boven en onder met een dieb kuyltje , en aan de zyden wat bultig, van buyten appel grven. XJndcr ren dunne en taaye Jcbtl leyd een vocblig ueefcb , in de rypbeid ganlfcb aerei en wateracbtig , gtlyk rype druyven , maar is vervult met een groote etomp van dunne en phttezoden , febier ais van groote Komkommeren , dog brecder , graauw en korrelig9 daar aan ’t vleefcb vajl bangt , e» nsen dierbalven afziu- gen moet , men teli 'er gemeenlyk twaalf, en Jlaan over- eynd , ruet de zyden tegens malkanderen gevoegt , e» twee of drie klcmpjes uitmaicnde. De fmaak is suar, dog fti de rype , dewclke na 't afvallen week zyn , aangenaam rynst febier ais druyven die ten naajlenby’ryp zyn , en maken de landen geenzints eggerig. De bladeren van dekleine z oorle zyn mede vel en glad, twee paar aan een taxken , daar aan men geen aderen be~ kennen kan , ia qualyk de middsl - nbbe van onder tn , febaars vier duymen lang en twee vingers breed. De vrucbt is ah een kleene Lemoen Nipis, uit den ronden blat , buyten geel-groen , binnen met een bard en zuur vleefcb , en daar in vier a vyf korls , gelykdie vah Blinibing. De wortelen van btyde zoorten , Jlaan met meenigte bloot boven de aarde , gelyk aan ’t vwreaande, uitgerekt ah Jnaren , in de dikte vun een duym of twee vingers. Naam. Jn ’t Lalyn Folium Acidum minus. Men zoudt se coi alie btyde nitt qualyk konnm r.oemtn Ace- tofa Arbor. Ik leb hem ook in myn etrjle ontwerp ge- naamt Arbor Frigoris , dewyl ’t etn zuurc budaardige boom u , op koude plaatzen groeyd. tn zyne vrucbten zo langzaam ryf maakt. De recbte Alaltxtfclt naam is nog onbekmt , of men moejl bem noemen Caju A fiam Daun Kitsjil. Op Huamobel eygtntlyk Uflasyo en qualyk Kes- Cisyc , gemeen met bet ioorgaandt. In de Xulqfe Eilan - den memt men bem Funi. Plaats. ilfe» vind bcm op Iluaroohcl o/kleen Ceram, metjl omtrent Combcllo en Luhu : Item op 't E.iand Xulabefti , op Amboina is by nig onbekent. Gebruik. De vrucbten wtrden vior ryp gcbiuden ais ze van z eft afvallen , die men raauw kan eeten om den dorfl te verf.aan , van fmaak ais druyven , die ten ncujlen by ryp zyn, en maken de tanden getnfints eggerig . Dc andere,die aan den boom neg bangen , wordtn by tijfcbtn gekookt , om de zip een aangenaame zuur te te gtvtn , ge- lyk men coi met at bladeren doet. liet meeJhndeel xo erit ingepektU ah onrype olyven , en tot dc bfft gegeten. Arboris IV. Bock. XXXI Hooftjl. AMBOINSCII KRUYDBOEK. 6t Arboris lignum durum cft aptumquc bipaliis: Ra- dices fupra terram elevat® ad Oebat Sagueri adhi- bentur, ut & trunci cortex , ficuti de prxccdcnti fupra fuit didum , ill® vero Saguerum neutiquam amarum reddunt , uti verum Oebat Sefoat, fed ipfi gravem addunt acorem cum parva adiiri&ionc, un- de nec facile accfcic. Tabula Trigefima Tertia Ramum exhibet arboris , qu* folam acidum mima Rsmpbm vocatur. A. Ejus radices fupra terram elevatas repraefentat. B. Vc:0 frvltvm, ' Hei bout is bard , en bequaam om bandfpaaken daar van te maken. De mtrlelen die boven de narde Jlaan, tverden gebruikt lot een Oebat Sagueer , ais mede de JcborJJe des jlams , gelyk boven van 't voorgaande gezegC is. Zy maken den Sagueer gttnfmls bitter , gelyk 't op- rccble Oebat Scfoat, maar geven bem een harzc ryns- beid, met een kleene adjlriaie, en laten bem niet ligt zuur tverden. De dric- en dcrtigjle Plaat Vertoont een Tak van een Boom , welke het ilepsc tuter- b/ad van Rsmpbius genaamt wert. A. Vertoont deszcUs v/artet 't, zo ais die aig boven de aarde vertoonen. B. Dcsrelfs vnscbt. CAPUT TRIGESIM. PRIMUM. XXXI. HOOFDSTUK. Lignum Salis minus, SlytaJJi Ketsjil. K/eyti Sout-Hout. T Ignum Salis minus ab utrisque antecedentibus ar- I J Doribus differt, qux ab Hitocnfibus etiam tan- quam lignum Salis habentur, illud vero redum, fed tenuem «erit truncum , ramique vicifTim terni ac terni divifi fune, quorum bini laterales medio adeu- buerunc, funt autem rotundiorcAc firmiopes quam prxccdcntium. “ Folta (ibi invicem cruciarim funt obpofita,fexfep- temve digitos longa, binos ac binos cum dimidio la- ta. In junioribus arboribus hxc acucc & fubtiliter dentata funt, ita ut fere fpinofa fint, in vetuliori- bus vero rara iflorum dentium adparcnt vcftigia, funtque porro crafliuseula . glabra ,&fplendentia, nul- las notabiles gerentia coftas transverfales . funtque illa rara in ramis, faporis fatui, igni injeda flrepi- tum inftar falis excitanria, unde & nomen foreita cfl bxc arbor, cujus cortex ruffus cfl & pundtatus; Li- gnum vero albicat, durum, & foliduin efl: Radices lupra terram quoque elevantur, uti in prxcedcntibus, fed non ita frequenter. Nomen. Latine Lignum Salis minus. Hitocnfibus AytaJJi idem l.uuiis. itantia. I lllUWIIIUHO (Ji & AylautaJR Laun Maun feu Kitsjjl , quod denotat, Tqjji cniin Hitocnfibus fal fignificat. Locus. In Hitoenfi crcfcit regione tam circa litus quam in ipfa regione, fed ubique in humidis folis, per qu® rivuli decurrunt. UJus. Lignum non peculiarem prxbet ad tigna ufum : JEthiopcs ejus folia urunt circa infantes , quum hi variolis laborant confluentibus cum duris pu- ftulis, qux ipfis Sackit Catjong vocantur. HEt kleenbladige Lignum Salis verfcbilt van de twee voorgaande: By de Hitoeizen mede voor li- . ..Spum Salis gtboudm, dit bee/t een recbten docb met dtkken Jiam , de takken verdeelen bun mei beurten drieeti dne,tuaar van de taxet ter zyden tegens den mid- deljlen aangelegen bebben, docb zy zyn ronder en Jlyver aati aan de voorgaande . J J De bladeren Jlaan ook tegen en boven malkander in 't kruys , zts enzeven duymen lang. twee en vuxe en een balf bretd. Aan de jonge boomen aan de kanten fyn en feberp getand , bykans Jleekelig , dog aan de oude boomen vel men 'erwemigoverblyfzelt van ; voorts dikaeblig. glad, en gltmmende, zonder merkclyke dwars - aderen , necime in 'tgetal aan de takken , van fmaak J'mets, in ’t vtiur knerjfenze ais zout, wuar van ze den naam bebben. De fcborjje is ros en gefpikkelt. Het bout voitacbtig , bard , en dtgt. De tvorielen Jlaan mede boven de aarde. gelyk aan 't voorgaande, dog zo vkel niet. Naam. 7« tLatyn Lignum Salis minus. In 't Hietoees Aycalfi en Aylautaffi Laun Maun o/ Kitsjil , van de- zelfde beduyienijje , <want Tafii in 't Hilotis is zout te zeggen. Plaats. Hy vxtjl op 'l Hitoceze Lemd, z ovati om- trent dejlrand ais laindviaart in , dog over al op vostige gronden , daar kleene rivieren loopen. . Uelmiik. Het bout beeft mede seen zonder ly k gebruyk tn t timmeren . De Mooren branden de bladeren omtrent boare iinderen, ah dezclve de kleene pc/kjes bebben, uit barde puyjlen bejlaande , die ze Sackit Catjang nomen. H 3 CAPUT XXXTI* 62 HERBARIIAMBOINENSIS Lil/erlV.eap.XXXU. CAPUT TRIGESIMUM SECUNDUM. Ulet. XXXII. IIOOFDSTUK. Ulet- Boom. ULtt cll arbor forma & magnitudine magno Limo- nio (imilis, cujus truncus quoque eil angulofus, & cincrco obdudus corricc , indar illius Limonii & Cofaffi, qui fauciatus lentum emittit (ucciUD indar Papedx pultis , qui vero mox exiiccatur in aromaci- cam fubuantiam. Folia brevibus infident petiolis fimplicia & inrcgu- laria circa ramos illis Citrii fimilia, qux in juniori- bus arboribus firmum gerunt apicem , ad oras profunde dentata fune, inque Ipinolbs apices deftuenna inftar Rusci, funt porro glabra, firma, & fubcus flavefeen- tra , ubi & intermedia collarum interftitia venulis cancellatis pertexta fune uti in Varinga , quinque fexve pollices longa, binos lata , qua in verniliori- bus arnoribus minora funt, nec vefligia fpinoiarura orarum gerunt . ac folummodo in firmum & acutum apicem delinunt. Menfe Majo parvos brevesque cxcrcfcunt juli, cx quibus albi progerminant flofculi , quos pulilli in- iequuntur frudus fimpliccs, baccis minoris Varinga; fimiles, fcu paulo magis oblongi, primo virides, dein nigri, intus nucleum gerentes mollem , edules vero funt tam crudi quam codi inllar Catpng. Recens arboris lignum viccllinum gerit colorem , ad oras fu- pra memoratum vifcum exfudans, llccum vero fla- vum cll fere indar Buxi, tenuibusque conllat fibris, ellque folkhtm, grave, fufeis ac nigricantibus macu- lis, pundis, ac venulis hinc inde variegatum, in aliis vero locis non ita. Sxpe etiam excavatum cfl , cario- fum, atque emortuis corruptum plagis, pricipue cir- ca ejus cor in vetuftis arboribus, rara: enim obeur- nmt incorrupti , quodque mirandum videtur, licet li- enum hoc adeo fit durum ac folidum , nequaquam ta- men durabile ell , ac facile cofibs generat , atque cariofura cfl ab abundanti forte fucco, quo refertum e(l ac lente exiiccatur. Expertus fum lignum hoc crefcente luna cifum non tantum pofl aliquod menfes cofTos generare, fcd in ipfo recenter exfo nos detedos fuifle ; Optimum ve- xo cidcndi hoc lignum tempus efl decrelcente luna, 3uumquc frudus maturi fune, tumque arbor ad dimi- ium cidenda cll , talique modo per aliquod tem- pus libi relinquenda, ut ejus fuccus exllillec. Nomen. In Amboina nota cll hac arbor nomine Ulet, Ulete & Ayulei. In Bocrone Ulitt in Temata Lemo Lerne. Locus. In Amboina ignota cll, nec crcfcit nifi una alteravc in Hitoes ora . majori numero obeurrit in parva Ceroma fcu Huamobela , ubique non longe a li- torc in locis faxofis. In Boeront 6t Gtlolo quoque cre- fcit. U/us. Hoc lignum ad tigna raro adhibetur, quum vix reda ex iplo formari poflint fegmenta & tam cito Eutrcfcat, Ceramcnfes tamen & Tematani illud fole- ant adhibere ad adium polles , fi dido cifum fit modo ; fle eftim non cito cofios generat , diu folidum efl, durum, grave, ac durabile , unde & hoc lignum intra dimidii anni fpatium in ufum non ell vocandum, tum quoque romiones cx hoc cubilia formant, ap- tum etiam ell ad fecurium manubria, ut & ad an- choias ligneas parvorum navigiorum ob ejus pondus. Tabula Trigeftma Quarta Ramum exhibet arboris , qux Ulrt , & Lem» Lerne incoEs vocatur. A. Junioris arboris ramulum repndcntat, cujus folia deatata ULet is een bom van gedaante en boogte de gro oie Limocn-koom gelyk, de /lam mede -ui at boekig , met een eytne gruuutoe fcborjje , gelyk die van Le- mon en Cofafiu , wtlke gequetfl z ynde een taaye vocb- tigbeid attgeefl , gtlyk Paptda, die firax opdroogt in een kruydacbttgejubjtantie. De bladtren jhan op korte Jltelties , enkeld en zonder tirder , rorulom de takken , die van Litroenen gelyk , aan de jonge boomen met een Jlyve Jpitze, aan de kanten grofge- eant , en injltktligt Jpitzcn eyndigende , gtlyk de Ruscus-, voorts glad , Jlyf, cn van onderen geel ■ groen , a/uour men de tujfcben -plaatsjes van de rtbben doorvceven ziet met kUene aderljes , ruytsgevsys gelyk aan dt Waringcn, vyf en z es duymen lang , licet breed ; aan de o ude boo- m en zynze ileender , zonder littetken , can de Jitekelige kanten , allcenlyk met een Jlyve en feberpt Jpitze. tn May gevoint bj kleene korte kattekens , daar aan kleene w/tte blottuen vovrtkomen , daar op voleen kleene vrucUen , enkeld bangtnde , de btjxen van de kleene IVar ringen gelyktnde , o/ uut langvctrpiger , eerjl grutu, daar nafwirt , van binnen met een zsglt korl,d:e men telen kan , zo vcel raauu > , dog meejl gekookl , ais Cat- jang. liet verjCOt Luat is dcorn-geel , en aan de kanten ’t bwenjlaande Jlyauutgevende , maar bejlerft bletk-geel , bykans ale Bux-be. fyndradig , digl en fwaar , met bruyne of jiBortacbtige plekjts , puntjes en aderljes hier en daar ge>pikktll op zommige plaatzen niet. Het is dikwili ookbol, vtrgaan, en met dootjcle vlekken gt- febendt , byzunder omtrent bet bert aan dt otide boomen , TOMI rm 'vind zi wto die gaaf zyn. Ooi dat te ver- t vonderen is, boewel ditlout zo bard en dik Jcbynt , is ’t nogtans ruet durabel , maar gevcind zeer lig: wormen , en Vermutjemi , mijfebiom door dt vttlt vocbtigbeid , die daar in Jleekt , cn langzaam opdroogt. Ik beb ervaren , dat dit bout by osoajfende maan gtkapt , niet alletnlyk na eenige tnaanden wormjlekig icor a , maar dat men ook in ‘t verfeb gekapte •asormen eevmden beeft ; de bejle tyd om te kappen is by ofnemendc maan , en ais de vrucbten ryp zyn , en dan moet men den boom maar balf doorkabpen , en alzo een tyd lang laten Jlaan , dat de vocbtigbeid ter dtgen uittieffert. Naam Hy is i n Amboina bekent met den naam van Ulet, Ulctc, en Ayulct. Op Boero Ulit. In Tematen Lemo Lemo. Plaats. Op Amboina is bet onbekent , bebalven isseinige op de Kujl van Hitoe: In meer der quantiteyt is by op kleen Ceram o/Huamohel , over at niet verre vanftrand, daar ’t wat fteenig is. Hy veafi mede op Boero en Ge- lolo. Gebruik. Dit bout vserd tot timmeren ueiniggebruikt, om dat men vseinig regts daar van bebbtn kan , en zo ligt vergaat : Ecbler de Cerammers en Ternatanen plegen " t tot Jlylen van buyzen te nemen , ais 't op voorjz. muniere gekapt iverd , viant ais de voorm niet ten eerjltii daar in komi , zo blyft 't daar na gaaf ,/veaar , tn durabel , daar- om men dit bout binnen een balf jaar tot geen iverk ge- bruyken zal , ais dan maken dt Drayers ook bed ftoelen daar van ; zo is 't ook zeer bcquaam tot ftteltn van bj- len, ais mede tot boutt ankers van boare kleene licblf yaartuygen , vstgens z yne fvcaarte. De vier- en dertigjlc Pleuit Vertoont een Tak van de Vlet-Beam , die ook Lme LemO by de Inhnders genasmt wert. A. Wyft aan een Takje van een jonge Boom , wdkcp biadea nog getint zyn. xxxm. CAPUT IV Bock. XXXIII Hooftjl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 63 CAPUT TRIGESIM. TERTIUM XXXIII. JIOOFDSTUK. Lignum Eurinum. Ay timui. AYtimvl humilis eft arbor, haud multo altior Li- tuomo , fcd ejus truncas paulo cralTior dt : Ejus folia conveniunt cum illis Mangii Caftolaris leu IVaccat , fune vero paulo oblongiora & flaccidiora , fuperius lata, inferuis anguilata, inferiora vero fune breviora & rotundiora, cumque illis IVaccat penitus conveniunt, fu brotunda nempe, qu® vep in ramorum lumrao cxcrefcunt , anguiliora lunt & acutiora, ve- tuftis Ebeni foliis firailia, iique ficca.fupcrius nigri- cant, inferius cinerea funt. Vulneratus trunci cortex fuccum exfudat lacteum albicantem Se vilcofum : Ex quavis foliorum ^ila tres pluresve minores de- pendent bacca:, pcricaroio hifolio contcnt», forma convenientes cum illis fierberidis, oblonga nempe, acuminata: , ac virides , & ad ipfum quoque ramulurum ortum tales racemi bacciferi terniones plerumque cxcrefcunc. Incus reconditur nucleus hepatici coloris initat fe- mi-luQX, fub tenui pellicula ficcain continens medul- lam. Recens lignum luteum penitus cft, fed ficcum fla- vefeie, citque fubftantia: tenuis, & folid* , in qui- busdam vero locis maculae quaedam & vena: adpa- icnt lividx ac fufoe, quarum poileriores illud ornant, priores autem dedecorant , ha: vero vena: non obfer- vantur nifi in vetuftis truncis. Nqmen. Latine Lignum Eurinum juxta Bocroncnfc ytytimul & Aytimult, cujus denominationis origo ac caufTa me latet. Locus. In nullis Amboina infulis crefcicnifl inBoc- rone, in ejus plaga Zephyrea circa IVayfammam, & in plaga boreali circa fmum Caje Ili,* ubi regio cft alea Se moncola: Juxta Boeronenfmm relatum in Javtx quoque aliisque Occidentalibus crefcit locis. JJfus. Boeronenfes hoc adhibent limum ad pedlines, licet non admodum fit durum ac facile, per longitudi- nem findatur. Obfervavi quoque hoc lignum quam tardifiime exficcari, fique locis deponatur opacis, li- vidas contrahere ftrias , qua: inelegantem ipfi conci- liant colorem , Boeronenfes quoque dicunt aptum e fle ad telorum vaginas ex ipfo formandas. In Rumpbii Appendice haec adduntur. Ad radicum alas Tegmenta inveniuntur, qu* molle, ' Ihvum, ac durum prxbcnt lignum, ex quo, uti di- ftum fuit, pefhnes formantur, unde & apud Boe- ronenfes Caja h. e. /*tW«i*m lignum Malaicc vocatur. Tabula Trigcftma Quinta Rimam exhibet Li{m E trini fcu Ajlma/.. Aytimul-Boom. A V timui is een lage boom, medeniet veel booger dan ten Lemoen ■ boom , dog viat dikker van Jiam ; de blaJcren gtlyken die van 't Mangium Caieolare of Waccat, dog zyn wat langvcer piger tn Jlapper , vooren breed,en tiaar agteren totfmalltnde ,maar de agierjltzyn korter en r under . ten enemaal ais die van W accat, It vueten mee/l rond ; arniere aan ’t uitterfte dtr lakken zyn usai fmaliter enfpitzer ,de oude bladcren van ’< Ebbenbout ge- lyk y droog zynde van boven Jkvart , van onderengraauw. uti de icBorJfe des Jlatns druppt een laaye enwittemelk, gequejl zynde: Uit ieder feboot derbladerenbangtndrie of meer kieent befien uit een tu-eeblaadig kelkje , van ge- daante ais die van Berberis , le welen langwerpig en groen , ztlfs by den ocrfpronk der lakjes Jlaan tute of drte kop- peltjes , ieder van drie bffiin. Binnen leyd een leververvrige korl, ais een balf maan- tje, ondtr een dun buydeken een droog merg befiuyttnde. Het vtrfcbe bout it regt geel .maar bejlerft bleek,fynt en digt van fubjlantie , dog bet krygt bier en daar eenigt loodverwige en bruyne p!e.kken en aderen , vcaar van 'tde laatjle vercieren, en de tcrjle febenden , dog niet dan aan de oude Jlammen ziet men deze aderen. Naam. In 't Latyn Lignum Eurinum , na 't Boerer neeze Aytimul en Aytimulc, umjt tian my de oorzaak onbekent is. Plaats. Het wajl r.ergens in de Amboinfcbe Eilanden; bebalven op Bocro, op desztlfs zuyd-zyde omtrent Way- famraa, en aan de noord-zyde omtrent de bogt van Caje- li, daar ’ t Lani begint boog en bergacbtig te vocrden. Naar bet zeggen der Boeronezen, zoude bet op Java en andere nejlelyke deelen ook vallen. Gcbruik. De Boeronezen gebruiken dit bout om ktm- men daar van te maketi, bocxoel bet niet zter bard ist tn ligt in de lengie Jcbturt. Jk btb ook gemerkt,dat dit bout zeer langzaam opdroogt , en ais bet aan een bedomp. te plaats Jlaat,dat bet loodvervcige Jlreepen gevoint , die bet zeer mismaaken , boevtxl de Boeronezen ook zeidtn, dat bet bequaam vxts om kris - febteden daar van te ma* ktn. In bet Aanhangzel van Rumphius werd dit 'er by gedaan. By de wortclen^lerken beeft bet meo ten van een ligt • • geel en bard bout , %oaar van men , ah gezegt , katnmen maakt , en daarom by de Boeronezen in 't Alaleyts Cajn Sifllr, dat is Kamhout , genaamt ui ert. De vyf- en dertigjle Plaat Vertoont een Tak vaa het Oefirrfcbc bout, ofte de A]t\% CAPUT XXXIV. 64 HERBARII AMBOINENSIS LiferIV.ap.XXXIV. CAPUT TRIGESIMUM XXXIV. HOOFDSTUK. QUARTUM. Siri folia. Caju-Siri. CAju Siri arboJ- cft alta & craffa inftar Metrofide- ri, qux plurimos emittit longos ramos flagello* fos, qui in plurimos iterum dividuntur ramulos, cx quibus folia excrcfcunt folitaria, qua: hunc obfer* vant ordinem, ut cx quovis folio alter obpofitus cx* furgat ramulus, medio vero direfte ad finem excur- rente. , Folia formam Siri folioruifl referunt, vel noftr® Europe® plantaginis latifoli®, funt autem majora & firmiora , rrinervia quoque decurrentibus hisce nervis totum folium & ad petiolum concurrentibus, in fu- periore vero folii parte nervi hi in venulas expli- cantur, ubi & folium per ipfos trifulcatum eft.; in- terllitia ubique mnlds & protuberantibus transver- falibus venia pertexta funt : Suntque h®c folia lu- perne obfcure virentia feu nigneantia , inferne cine- rea , non fplendentia , atque exefa. Manio menfe ex foliorum alis breves dependent racemi, vix digiti articulum longi, cx quibus flores excrcfcunt, qui parva primo funt capitula albicantia, qu® fefe aperiunt in flosculos fufeos. poft quorum laplum racemi diu remanent ac dependent inftar fru- ftulorum Siribo®. Si circa litus crcfcat, majora gerit folia, fex fcp- temve pollices longa, tres quatuorve lata, larte vi- ridia, ac parum fplendentia: qu® in Bocronc crcfcit, ncutiquam dlveria eft fpccics, fed tantum varietas, majora gerens folia, feptem nempe oclove pollices longa, tres quatuorve lata, fenfim anguftata, uti Siri folium, feu haft®apcx: Bini laterales nervi non ad fummam folii extenduntur partem , uti in Amboincn- C, fed ab aliis binis lateralibus fulcipiuntur venis in apicem decurrentibus. Suprema folii pars longior eft illa qu® petiolis infidet, nullumque notabilqm gerit faporem ; Recens arboris li* Snum flavefeit , ac pellucidas lymph® exfundit guttas , ccum vero albefeit feu pallidum gerit colorem, cftque lentum, folidum, & durum, ac csfu difficile, immo adeo contumax in frangendo cft , ut licet totum fere excideris truncum, parvaque ejus remaneat portio, immo & totus decidat , ibi tamen non frangatur , fed ra- mentis fidis dependeat : Ejus cortex eft tenuis , ficcus, & externe glaber, ligno firmiter adhxrens: Vetuftum vero lignum cinereum quoque cft, atque Amboincnfc plerumque darius cft & ficcius Bocroncnli : Radices m plurimas divifz funt radiculas tenues gracilesque, externe nigras. Nomen. Latine Siri folia. Malaicc Caju Siri, ex fo- liorum forma. Ambomice in Hitoea Sefel, in Levti- mora Se fer, in BoeTonc Ayfalo, in Iloeamohelayfme- laun Abbal , h. c. Sirium JitveJlre , quod nomen eft ni- mis generale. Locus. Parva obeumt copia in Amboina , pluri- mum in planis & ventofis locis , circa litus litis , im- mo in ipfo litore, ubi femper majora gerit folia: Ma- jori crefcit copia in Boerone in llnu Cajeeli , qu® femina habenda eft . quum majora & flaccidiora pro- ducat folia, ac mollius exhibeat lignum quam Am- boinenfis, uti plerumque hoc obfcrvamr in plurimis arboribus in Bocronis planis ac humidis crclcentibus locis litoralibus. Ufus. Licet lignum ejus fit folidum ac durabile, raro tamen exditur ab Amboincnfibus , exdendi la- borem fugientibus ob tenacem ejus fubftantiam , un- de fecurcs cito hebefeunt; f®pe fit, ut ipfis obftet, prafertim quum in filvis horti arcam prapararc vo- lunt, quum nullum aliud in ulum vocare norint re- medium , nifi quod ad radices ignem deponant, quas tam diu comburunt, donec cadant arbores. Bneronenfes nobis indicarunt egregios malos cx hoc formari pofte ligno, qui ab anno 1664 in Am- boina in ufum fuere adhibiti , quum lentiiTimum fit lignum , ncc facile frangatur vel findatur, naut® ve- ro noftrates conqueruntur nimis grave efle , licet pe- nitus ficcum fit, pnefurentes tamen hoc prx aliis fil- veftri- Siri - Blad - Boom. CAju Siri is een boogen en dikken Jiam , ais 't Yzerbout, verdeelt lig in veele lange ranktn , dog Jlyve rys~ kens ofte gerten, daar aan Jlaan de bladeren enkcld, df/g vuejl mei die 0 rdtr , dat tegenover ieder blad een an- der rysken komi , en de middeljle gerit baren gang boud. De bladeren bebben de gedaante van Siri-bladeren , of van vi.ze breede Plantago, dog grooter en Jlyver, na- vat.11 'jk rr. i rrie zenuwen agter by dtn jleel t'zomenjloo- f bet gebeele blad dooouxindelen , en bun na vwren toe in /Jane adertjes verdeelen , maar aan de bo- Venjle zyde drie voorens maken , zyndt de tujfcben-plaat- ztn over al met veele en uitJleKende dvoers - aderen door- oxxven ; boven fvsart of dmktr-groen , beneden graauw • aertig, zwder glants , en meeft doods van coleur , ook dconvnten. In Alaart ziet men oit den feboot der bladeren eenige kerte trosjes af‘jangen, Jcbaars nn lid bang , daar aan ’1 bloeizef bang: , zynde kletr.i 1 oilte knopjts , icat grooter dan birs, drwelke kleene donkere t!,.;npjer uytmaken , na vtelkers afvallen de trosjei Sangen biyven,alsjlukjejvan Siri boa. yils bet oudrent de Jlrand wajl , beeft bet grooter bla- deren , zes en zeven duynen lang , drie en vier bretd. 