title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Ik neem de waarschuwing dankbaar aan en ben eerlijk genoeg om te bekennen, dat het gevaar niet denkbeeidig is, en dat hij die zulk een wijd veld voor zich ziet nauwlettend moet waken , dat hij niet oppervlakkig worde. Maar bestaat er van de andere zijde geen gevaar? Staan de spe- oialisten niet bioot aan eenzijdigheid en bekrompenheid , die men toch waarlijk niet tot de wetenschappelijke deugden zal willen rekenen? Geheel juist is hetgeen. Tylor zegt ^^): «rTot op een zekere hoogte is het de vraag, of de onderzoeker op een eng begrensd veld niet meer in ruimte van blik zal verliezeni dan hij won door beperking." En niet minder w^r is dat geestige woord van Max Miiller, dat er twee soorten van kennis zijn : de ^ne , die wij als werkelijk voedsei ons toeeigenen , en in succum et san^ guinem opnemen, die ons steeds voor den geest staat en die wij nimmer kunnen verliezen; de andere, die wij, om zoo te zeggen, in onzen zak steken» om haar altijd te vinden als wij haar noodig hebben, en die voor de vergelijkende studien eveo belangrijk is als de eerste ^^). Voor hem die bescheiden en nauw van geweten is, bestaat er geen vrees, dat hij op losse gronden ongewettigde resultaten zal bouwen. Zijn er voorbeelden genoeg » die bewijzen , dat men zich tot een bepaald vak van wetenschap df zelfs tot een onderdeel daarvan kan beperken, zonder eenzijdig of een vreemdeling in andere vakken van kennis te zijn , ik behoef slechts namen als die van Bopp, Maz Miiller, Jakob Grimm, Garl Josias Bunsen, Garl Bitter, Max Duncker te vermelden — en met opzet noem ik alleen bui* tenlandsche geleerden — om te doen zien, dat men zich met vergelijkende en hiatiHische stndien op uitgebmde schaal kan bezighoaden , zonder opper* vlajtkig te worden. Moest de vergelijkende godsdienstwetenschap , op grond van de kwaal vraaiaan zij blootstaat, uit de rij der wetenschappen 24 186 C. P. TltLt g^nnen wordefn; dataetfSe oordeei treft dan tev«M de mgelijleende tMl- wetenficbap niet alleen, maar ook de gefaeele hiBtoriBehe weteneohap, de wetenschap der samenleving , de vergelijkende geogmfie, anthropoiogie, ethnolqgie, ja, de gansche wijsbegeerte^ met nog verBcheidene andere nis- echien, in wier vereerend gezelsdiap wij oqb souden kunnen trooBten, loo het harde en onbillijke vounis wellicht over ona wierd dtgeBproken. Het belang eener algemeene en vergelijkeade etudie blijkt allereerat oit de gevolgen, die het verzuimen daarvan na aich sleept. Bijbefache eritioi ergeren zich niet aonder reden, als sij zien, hoe eommige kensera der Egyptische en der AssyriBche oudheid bijToorbeeld geheel oiikandig BcbiJ- nen van hetgeen een ernstig en oordeelknndig onderzoek der HebreeawBohe oudheid en letterkunde reeds aan 't licht heeft gebracht , en daardoor niet aelden mistasten. Veel is er geschreven over de verhouding tuBsohen Arieia en Semieten en hun beider godBdiensteo. Maar men kan die debatten niet volgen en nalaten te glimkichen , als men vemeemt hoeveet et docr achtenswaardige geleerden voor specifiek Ariach of specifiekSemietiBch wordt gehouden , wat bij Amerikanen , PoiynesierB , Turani&B en Negeie eronzeer wordt aangetroffen , en dus tot kensohetsing iran den Arischen of Semieti* Bchen geest niet kan dienen ^^. Sen weinig kennis vM de natuurgod»- diensten zou deze verdienstelijke mannen voor mdanige vergissingea be- waard, zou hen v^hinderd hebben iets algemeen ttensoheHjkB voor «eii karaktertrek van een bepaald ras aan te zien. O, wij hebben opreohten eerbied voor de specialiteiten op kder gebied^ voor de Meeeters die zich door hon diepe en gtondige studie een oosterfeUjken loem verwierven, ▼oor degenen die door geheele toewijding aan een btjimdere wetensdiap hun naam als met haar tereenzelvigd hebben, wier gednldig zoeken lot ontdekkingen gdeid heeft, waarvan de waarde niet hocg gmoeg is te Bchatten , Egyptologen , Assyriologen , 8inologen , Hebnuslen en Ambisten , Banskritisten en Gennanisten , MTtbotogeii der <iiide klissieke eehool, m vrie ik meer feou kunnen noemetti. Vesl ^fn wij hun vereehuldigd. Zonder hen zouden w^ ntets zgfn. Konder km te raadpfegen , kitanen w>g geen voetstap doen op onsen weg. Maar weAen clj allem mm de ecfcoel, of voor ^ wetenschftp in 't gefaeel en «Ieoo toor het leven? Ib het een nwl* telooB msAi, de nitkoispsten , wiMrtoe i^ deoriMHMmdig tMiderzosk geiMk- RRDBYOEtlHG. UT toi, met elkander in vwband ta braigeo ra aaii elkandor ta toetoeQ? fibfc ia aeB noodig wark* Ba foo wij het doeo, maken wij niet aleclita gebruik van een reoht dat ons toekomt, maar bewijzen wij hnn, do€« kttB pnnten nua vargelijkiBg en een aekere contrdle voor han resultaten te feveron, een dienst, die niet min werkelijk is, naarmate hij minder wordl erkend. Maar de beoefening der algemeene, vergelijkende godsdienstwetenschap keeft nog een ander dan dit zuiver wetenachappelijk , lij heeft ook eeo praktifich belang. i^Zijn wij nog Chriatenen? Zijn wij nog godadienstig?" Ziatdaar de twee groote vragen op godsdienatig terrein^ tijd- en levena» vragen, onlangs door Straoss met volkomen juistheid gesteld en beaofc* wocnnI met een amaakvoUe oppervlakkigheid » die het woord van Pieraon seohtvaardigt» dat hij van de Duitsche kritiek niet de vertegenwoordiger^ maar de oaricatuur ia. Voldoende kunnen die vragen niet opgelost wot^ den, tenaij dat wij eerat weten, wat godsdienst en wat het eigenlijke Christendom ia. En dat kan alechts de godsdienstwetenschap ons ieeren* Het oordeelkundig onderaoek van de ondste oorkonden en van de oudste geacfaiedenis des Christendoma heeft reeds veel, wat in het latere Cbristen^ dom VQorkomt en een onmisbaar bestanddeei daarvan geacht werd, oit- gesuiverd, cmidat het in de eerste ohriateiijke geschriften en in Jeaua' eigen wooarden geen ateun vindt. Maar het bewijs is slechta ten halve gdukt, aoohuig de godsdiecstwetenschap de tegenproef niet levert, aoolang ^ door vergeiyking van het Cbristendom met andere, bijzonder met natuor^ gDdsdieoateq » den ooraprong van die vreemde bestanddeelen niet aantoont als overblijfaelen van een vroeger tijdperk van ontwikkeling. En de andena vraag: vWat ia godadienst?" kan arj alleen op bevredigende wijse uitma^ ken« Hier baten gcen nevdaohtige bespiegelingen. Hier mag geen be« sliasend antwoord woiden gegeven» voordat alle godadienstsoorten onder* H)chC, «Ue atadien van godidienstige ontwikkeling onderling vergeleken aga en uit die vergelijking is gebleken, wat in al die wisselende vormen het onveraodedgke, het weaBnlijke is. Maar hoe bu het geiWHr van oppervlakkigheid» waartegen men ona wottrschttwt eo di^ somougmi voor ons oovermijdeiijk aefaten, te csitkomen? 0oor ona in de «ente plaata beider bevust te worden van het kaaktor 24« 188 C P. TIELE en de grenien onier wetenschap. Onie wetenachap is een historiach-pBjcho- logische. Dat is haar karakter en daardoor worden tevens haar grenien bepaald. Philologie, lingoistiek, epigraphie, archaeobgie» ethnologie liggen vlak aan haar grensen, maar behooren geenszins tot haar gebied. Zij sijn voor den bebefenaar der godsdienstwetenschap , evenala voor dien van de geschiedenis der letterkunde, der samenleving, der beschaving, voor den kerkhiktoricua en den historicas in 't algemeen , een noodiakelijke propae- deasis, doch ook niet meer dan dat. Hij moet er bij ter schole» hij moet er steeds mee te rade gaan , hij moet op de hoogte harer nitkomsten blij- ven, maar hij behoeft ze niet zelfstandig en om haar-zelve te beoefenen, hij behoeft er, evenmin als de genoemde historici, een meester in te zijn, 't is geooeg zoo hij zich als een ijverig leerling aan de voeten harer erkende xneesters zet. Zelfs de aoogenaamde vergelijkende Mythologie, inzoover zij zaiver linguistisch is en zich alleen met de namen der godheden en de taalkuadige beteekenis harer attributen bezighoudt, ligt nog buiten zijn kring. Hij dient haar ontdekkingen te kennen en daarmee rekening te houden, maar de nasporingen zelve laat hij bescheidenlijk aan de philologen over. De maatstaf, dien hij bij de vergelijking der godsdiensten bezigt, is niet de verwantschap der godennamen, of de overeenkomst der mythen^ ofschoon die hem een nuttige gids zijn» maar een psychologische : de ver- houding waarin de mensch zich tot de Grodheid plaatst. AI werd bewezen, wat niet onwaarschijnlijk is, dat de namen der Assyrische hoofdgoden van onsemietischen oorsprong zijn, den godsdienst der Assyriers zal hij bij de Semietische of Mesopotamische rangschikken , omdat het wezen van diea godsdienst, de betrekking tusschen den mensch en zijn god, noch Ariach, noch Toranisch, maar zuiver Semietisch is. Met 6en woord, hij eigent zich toe wat taal- en oadheidkundigen hem omtrent namen en voorstelUn- gen der goddelijke wezens leeren , hij mag er niet onknndig van wezen , hij bouwt er op voort^ maar hij heeft zijn dgen taak, die begint waar de hnnne ophoudt. Toch, hoe nauwkeorig ook a^ebakend, het rijk der godadienstweten- schap blijft groot AI bepalen wij ons tot hetgeen rechtatreeks daartoe behoort, al laten wij aan anderen het werk waartoe zij geroepen zijn over, dechts de vrochten van hnn arbeid inraileiid tegen die van dea onzen. REDEVOERIIIG. 189 steeds rijn wij in veraoekiDg om ons te verstrooien en te verdeelen. Docb ook hier bestaat een voorbehoedmiddel» dat alle aanbeveling verdient. De beoefenaar der vergelijkende godsdienstwetenschap verbinde het algemeene en het bijsondere. Hij trachte een helder en in hoofdtrekken naawkeurig oversicht te verkrijgen van 'tgeheel, en daaraan grondige kennis van een gedeelte te paren. Hij doorreise het gansche grondgebied zijner wetenschap) aoodat er geen gewest onbezocht blijflt, en verwerve zich zoo al die ken« nis, die een belangstellend reiziger vergaderen kan omtrent een plaats» waar hij slechts eenigen tijd mag vertoeven. Maar hij kieze zich dan een eigen veld, waar hij zich neerzet, waar hij volkomen tehuis is, dat hij zijn wettig eigendom mag heeten. Dat leere hij in al zijn bijzonderheden kennen. Elders mag hij de groote, gebaande wegen volgen, omdathij niet andere kan; hier niet. Hier moet hij al de zij- en kronkelpaden weten, of waar 't noodig is zich nieuwe wegen banen. Hier brenge hij weder, wat hij op zijn verre tochten heeft verzameld, en doe hij zijn voor- deel met de ervaring zoo verkregen. Die zich in zulk een eng kringetje opsluit en waant dat er in de geheele wereld niets belangrijkers te vinden, niets schooners te zien is, wordt met al zijn geleerdheid een bekrompen mensch en is in de wetenschap slechts een beuzelaar. Doch die zulk een eigen woning niet heeft, wordt een doelloos zwerver» die evenmin nut doet. Want die overal tehuis wil wezen eindigt met overal een vreemde- ling te zijn. Mijn vergelijking heeft geen uitleg noodig: ik wil dat elk een specialiteit zij, maar toegerost met veelzijdige kennis van alles wat over het onderwerp zijner studie eenig licht kan verspreiden. ^oo zuUen wij de beide klippen, Skylla en Charybdis, ohtzeilen, zoo noch eenzijdig» noch oppervlakkig wezen. Zoo zullen wij in de wetenschap geen slakken Bjn , die het kleine tuintje dat zij doorkruipen voor het heelal houden , — maar ook geen vlinders, fladderend van bloem tot bloem, geen dilettanten, wien het aohrikkelijk oordeel geldt: Van allez iets en nieta van 't geheel. Hoogeerwaarde Heeren , Curatoren van het Seminarium der Remonstran- tenl Yan Hoogenblik af, dat ik, door de Groote Vergadering onzer Broe» derBchap tot Hoogleeraar benoemd, ak Voorzitter van ona Coll^ optrod. 190 C. P. TIILE heb ik raeda oDdervondeii » hoeveel welwillendheid m medewerking, wdkm raad en steim ik ?an U heb te wachten. De nieuwe rq;eling onaar Kweekachool, waaraan de meerderheid dier Vwgadering haar segd hechtte an waarvan sij hoopte, dat sij aan die inrichting een nieuwen bloei aeo •ohenken, moge niet u aller instemming gehad hebben, alien hebt gij getoond^ nu rij eenmaal wet is, haar eerlijke uitvoering niet te wiUen belemmerm, maar veeleer te bevorderen. Ik heb heden met opset niet atilgestaan bij datgeoe, waartoe ik in 't bijaonder ala Profeeaor van om Seminarium zal worden geroepen, omdat dit voor het hier vergaderd ge* hoor van weinig belang is; maar ik weet, wat gij in dit opKicht van mi} verwacht en vorderen moogt, en ik zal pogen die verwachting niet te beschamen. Dit weten wij wel van elkander, dat geen partijbelang ona drijft, maar alleen liefde voor de goede saak, die wij vooretaan» en voor de instelling» die aan onze Eorgen vertrouwd is. Ik acht het een vooi^ recht, M. HH.I dat mannen als gij nevens mij zijn geplaatst. Schenkt mij, bid ik u, steeds uw vriendschap en voorlichting , die ik zooieer nl behoeven. Dat is mijn bede ook aan U, Hoogeerwaardige Heeren, leden der Commissie tot de zaken der Remonstrantsche Broederschap I U, die hier de Broederschap en haar bestuur vertegenwoordigt , u moet ik seggen^ hoe erkentelijk ik ben voor het vertrouweo, door de Oroote Yergadering, die mij benoemde» in mij gesteld. Het kan mij niet iwaar vallai een Broedmchap te dienen , van wie ik nooit anders dan waardeering en aan* moediging ontvangen mocht en aan wie ik zooveel verschnhligd ben. Haar mijn kraehten en leven te wijden, al wat in mijn vermogen is bij te dragen tot haar blon en eer, H is vwx mij niets meer, dan een pfioht der dankbaarheid. Dat wil ik pogen ook als «w medelid te doen. Gi| hebt gewenschty dat ik als ^ ware de band aoii weieii tasscfaen die tww C!olleges, waaraan de Broederschap de veraorging harer teederste bekngeB heeft toevertrouwd. Ik verlang niets liever» dan dat er altijd samenwerking zij tusschen die beide. In meening zullen wij dikwijls verschiUen, het kan niet amdm, en wij aijn ook niet gewoon onae gevoeiens angatvallig te verbergm. Zie ik hen dnar niet nevens elkander ictteii> den voorstellBr ei wirmeten veMediger «n een der warmrte be8trf|dei« van de wietnvt RBDBYOERING. IM opda vu ttken, die hedan Uer irordt ingewqd? Maar ook deie lnaiito keeft reeds getooDd, enistig te hopeo , dat de nees, door hem gekoesterd^ luet bewaarbttd en de iMatregel^ dien hij niet toqoieheii kon, maar eerKjk meiBtond, met grittkkigen «itslag mocht wordeo bekroand. YrieadBn mag ik in u aien) en daaronder Tan rele jaren, of aM iang ^neJ Dat, ea de liefde tot de Broederschap, die oni alleo gemeen ie, waaifaoi||k mae eamenwerkiflg. En ons doel is een 1 Destemeer betrear ik met u de afwezigheid van onaen Voorzitter^ nii}a waardigen voorganger. Wij willen de redenen, die hem bewogen om lijn tegenwooidigheid te onthouden , eerbiedigen. Wij znllen steeds ge- denken, wat hij, ook ala Hoogieeraar, voor onze kerkgemeensehap ia geweest ea gedaan faeeft, waanran de wakkere mannen, die btj voor haar dienst beeft opgeleid^ de ievende getuigen zi}a. Moge thans een tijdperk van rost voor hem aanbreken, die zeker geen werkelooze zal wezen; een. rust» veraangenaamd door het dankbaar terugzien op een welbesteed leven^ een trouw vdbrachten arbeidl Edelgrootachtbare Heeren , Gnratoren , Weledelgestrenge Heer, Secretaria van Curatoren, Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren der Leidsche Hooge- school! GKj hebt ons, in dezen alouden zetel van wetenschap, een ont* vangst bereid, aooals wij niet dorsten verwachten. Oij hebt ons getoond, dat hetgeeo, waarover wij te Amsterdam zoozeer mochten roemen, ons ook hier niet ontbreken zou. Aan uw welwillendheid en medewerking, en ook aan uw bescberming, Edelachtbaar Hoofd van deze aanzienlijke 6e- meente, bevelen wij onae kweekschool aan. 't Is de weiverdiende roem uwer Universiteit , die haar herwaarts deed overbrengeu; aeker zal zij niet te vergee£i c^ u hebben gerekend. Gij 'Vergunt mij, dat ik ook voor mijn persoon aog een woord daaraan toevoeg. Een woord van dank in de eerste plaats aan u; Rector eii Senaat der Leidsehe Hoogeschool^ voor de hooggewaardeerde onderscfaeiding^ mlj in bet Doctoraat der Theologie ionoria cauda verloend, een onderscheiding, die ik niet aleohts on haarzelve op prijs etel, maar ook om uw gezindheid jegens mq, vaarvan ai| een blgk waa. Als ik haar overeie, de achtbare lij van mannen , die in versohiUende vakkea van wetensehap aoo grooten ipem bebben verwoiven, dan vod ik mij klein brj de gedaohte, dat ik 192 C. P. TIELE han ambtgenoot sal vorden, maar tevens verblijd, dat ik in deselfde stad, Bij 't dan ook in een bijsonderen werkkring» met hen te samen sai mc^n arbeiden aan de beoefening en verbreiding der wetenschap, aan de beoefe* ning van betgeen waar, goed en schoon is. Dat geldt u vooral» leden der Theologische Faoulteit! wier vriendelijke voorkomendheid ik reeds on- dervinden mocht en die voor mij aoo groote waarde heeft. En wie sai wraken, dat ik u vooral met name noem» mijn voormalige leermeesters De Vries , Pluygers en Vetb , u , mijn oude vrienden Kuenen en Rauwen. hoffl Voorzeker de gedachte, dat ik hier, met dien van andere vrieDden en van een geliefden broeder, ook uw omgang zal mogen genieten, dat ik daarbij van u zooveel ssal kunnen leeren , verhoogt niet weinig de vreugde die mij vervult, nu ik, na jaren lang elders werksaam te isijn geweest, mij in een voor mij zoo aangename betrekking in mijn geboorteatad vesti- gen mag. Gij weet wel, waarde Rotterdamsche vrienden, die ik mij verheug hedea hier te zien, dat ik daarom uw goede stad en al wat gij voor mij geweest sijt niet vergeten zal; gelijk uwe tegenwoordigheid aan deze plaats mij bewijst , dat gij mij niet vergeet. En gij , mijn oudste vriend , mijn trouwe Van den Es, hoe goed is het mij» dat gij heden herwaarts kwaamt; hoe- zeer zou ik wenschen , u hier te mogen vinden in ons oude Leiden , welks straten wij eens te zamen doorwandelden en waar wij eens op dezelide schoolbanken zaten. WelEdele Heeren Studenten in onderscheidene vakken van wetenschapl Ook tot u richt ik een enkel woord. Aitijd hoop ik te bedenken dat ik aan u, die u tot den Evangeiiedienst bij onze Broederschap voorbereiden wilt, — en die dat wenschen^ zuUen uit den aard der zaak steeds weini- gen zijn — dat ik aan u in de eerste plaats toebehoor. Uw studien te leiden, u te vormen tot een becUening, die mij in menig opzicht lief waa en wier groot gewicht ook in dezen tijd ik gevoel, u te vervullen met liefde tot die aurea Ubertaa, die, naar 't sohoone woord van Episoopius» inter eervitutem et Ucentiam media intereet^ dat zal mijn streven en mija lust zijn. Maar ook voor u, mijne heeren Studenten aan de Leidsche Hoo- geschool 1 hoop ik niet geheel en al een vreemde te blijven , hoop ik eenigs*» zins nuttig te kunnen wezen. Wellicht aai belangstelling in de wetenschap. REDEV0ERIN6. 198 waaraao ik mijn leven gewijd heb, de wetenschap van hetgeen de mensch* heid heeft geloofd en gehoopt , enkelen uwer nopen , onverplicht mijn lessen bij te wonen. Dit is de overtuiging, die ik reeds meermalen heb oitgesproken , dat theologie en godsdienstwetenschap niet naast en onaf- hankelijk van elkander beoefend moeten worden, maar dat de eerste, zal 2ij echt wetenschappelijk zijn» haar grenzen uitsetten en met de laatste tot een geheel samensmelten moet, en ik wensch niets vuriger dan dat die overtuiging bij u weerklank moge vinden. Ik verlang slechts met uw eigen Leermeesters daartoe mede te werken , wat zij mij welwillend ver- gunnen. Men zegt, dat de wetenschap geen vaderland heeft. Maar evenzoo kan men zeggen, dat zij aan geen kerken of instellingen gebonden is, dat zij daar leeft en bloeit, waar men haar, waar men de waarheid liefheeft. Daarom ia ook inderdaad alle wetenschap een. Ik zie niet in, waarom de beoefenaars van verschiliende vakken elkander minachten of uitsluiten zouden. Samenwerken moeten wij, want wij hebben elkander noodig. Wij verdeelen den arbeid^ maar de vruchten van elkanders werk kunnen wij niet ontberen. Waarheid willen wij, niets dan waarheid. En wij weten^ dat zij slechts kan worden gevonden, als er met vereenigde krachten, ernstig en onpartijdig geeocht wordt; wij weten, dat ook van dezen akker niet geoogst kan worden , loo hij niet in 't zweet . des aanschijns is bebouwd. 26 AiNTBBKENIMeiN. 1) Ua. 171. Ik nmm vaa de oadere werken alechts: Uume^ Naiural Hktorjf qf Beligion {Worls, Yol lY); (De Broeses}^ CuUe des dieu» fitiehee; Lafitean, itoewn des eauvagee; Memers, Allgemeine kritite%e OeeeHielie ier BeUgionen; B. Constant, De la "ttetigion eonntUrJSe dnne ^a iouree d iani ee$ Mfetqppemen». ») Blz. irS. Tyloir, ffhniih>e tkltutt, II, 82 Vgg.e i,WtfAeA <mt on a large Bcale, it (de vetbaflteringttiheolt^ KroUM endbAttfar to «edoQat f«r the dootrineB of the BAimffb woild, n beiag « {latffawdBrk of {aagonBta fipita wionB Teligiosa of high nations, tiansported by not easily conceived means &om their distant homes, and set down in remote regions of the earth/' s) Blz. 174. Woorden Tan Tylor, ReeeareHe» into ihe early JSetory o/ Man- Mnd, 137.. «) Blz. 175. Tylor, t. a. p. 366 yg. Caspari, UrgeeekieUe der MemeUeU, I, 814 Tgg., tracht een beeld van den oorspronkelijken godsdienst des menschdoms te schetsen, dat zeer Ycrdient overwogen te worden. Ik kon het werk, zoo even ▼erschenen, nog slechts inzien, doch merk met blijdschap op, dat ook Yolgens hem bet Animisme geen verbastering van hooger godsdienst, maar wel een tweede ata- dinm van godsdienstige ontwikkeling was. Wat hij echter over Tetisisme en dieren- vereering zegt, kan ik geenszins, wat hij over den oonprong van den godsdienst vermoedt en over zijn wezen leert, slechts ten deele beamen. Het werk verdient een nanwgezetter en aitvoeriger kritiek, dan ik nn nog zon dorven geven. «) Blz. 175. Primit. OuUure, n, 823 vg. YgL Seeeareiei, 136. «) Blz. 176. Ikr FetieeUemui. JXn BeUrag eur AnOropologie und Beligumege' ieJUekte, 29*-88. 19 Qnjiiift. T^mbt W«ig( Tjlof» Prm. CuUm, XI, »1, tMAwoovd totbn» JUtMhi Tjlor beaohonwt hflt B^iisiwM» wa«nnfq hy zidh w«wg twzighoDdtj ab ew 100111 v«a uitvtoeM ▼«9 bet A»imi8me» of «CKials fl^ h«t g^Qoeipd heb: ?«» het Spintiim, 8ir Mn LabboQkj Qrvtft «^ ChUmimm, i4A, vereQnselvigt het I^m« iM tooveqj (mkMk^^ £vfW9o Gaeperi» Urtemkichie , l, mi U, 6S| «S; 78, Beidea due ia iti^ mefe Sdndtae, fatMkmm» %^ vpl|^ wien bet de fm^ bidding van ash)Ml|)k waavneembaie voQnrerj^ (voeg er bQ i ^als bwielde we^egoe'') is. Ongeveer op dezelMe w^e: Camire, IHe AnfUngn^ 4er Cultwr und da^ orieni. AHerUmn eqiu % Aii&i 126> ofiiehoon '% niet geheel jniet i», als hij wgt« dat de Wilde niet bet 0Ding m wix'\ mm hAt t in ihm voieQflgeiet4e nnd ihJUig^ GFeisterweeen'' eenbi^ Pe Wilde aUhene ie mck van 9alk eeo Qttdeiacbeid niel bewnsk Pe bepating fan SeloHiltie» net de bqgevo^de «itfapBiding, kpmt mij nog eteede de heate voer« Ale aa»hidding van het zinnelyk weaiveeiAhaiie om de weienlijke of venneeiide macht die er in woont^ ia ket JUiaisiAe een ooi^ spronkelijk deel van den ondsten godsdienst, wawbij viab XB het enimistifehe ^dperk (da gntwd^keliqgmmod» der Nat«urvplkcn) het SpiritiRne gefo^ haoft, dat welJticht efmt letep le OAtetWi» ToffTery en IMisiaiQe i^in in dit t«d|t«k veelssdns samengegroeid, maar de eerste is noch met, noch nit het laatste cwAateaHg aooala CMpeii wil* ») Bbu 177. M^I^eimeii, forinvUi^ Jte^ 18(U^7Qj ^ Joh« Labbe^, Om§. of CiviHz., 188, Spencer, Forin. Rev. 1870, leiden de dieienvereeiing af van het Totemisme, het gebmik der Amerikaansche stamhoofden of krijgers, om sdch naar een machtig dier te noemen. Deze meening wordt niet beter weerlegd, dan door de voorbeelden die Sir J. Lubbock zelf, op de bladzijden die de aangehaalde vo]gen, opsomt. Zij bewijzen alle, dat het bnitengewone, groote, schoone, indrnk- wekkende, zonderlinge, een voorwerp tot Fetis maakt. Zoo de zwaardvisch, wiens swaard, de olifiant, wiens snnit bijzondere eer geniet. Caspari, I, 847 vgg., acht den- dierendienst nit doodenvereering voortgesproten, en dns begonnen met aanbid- ding van roofdieren, die menschen verscheord, d. i. in zich opgenomen haddem Men zoa met eenig recht deze verkhring gezocht knnnen noemen. Ik blijf daar- tegenover die van Schnltze, hoe ^zerfiihren und verwaschen^' Caspari haar ook gelieft te noemen, verre verkiezen. Zie D. FeiiselimMe, 196« •) Bk. 178. Aul. GeUius X, 15 uit Fabius Pictor; Yendid. laig. XYIL Deut. 21, 12. ^<^) Blz. 178. Ygl. 1>lor, Beeeareioi, 128; Prim. CiMure, I, 104; Emerson TenniBnt, CeyUm, U, 546; Bastian, JBn Beeueh m Sm Salmdor, 117 yg. 25» 196 AAHTBEKEHINGEII. u) Bls. IMO. Zeer jaitt Whitney, Orimtsl aud Impnttie SMiei, 841 : ,Modmi eeieiioe chime to be pioTiiig, by the moet carefol and exhanstiTe sta^ of man and his worke, that onr raoe began iat existenoe on earth at the bottom of the scale, iDStead of at the top^ and has been giadnaUy working npwaid; that hnman powers haTe had a history of derelopment; that all the elements of caltnie — as the arts of life, art, science, langnagCf rdigion, philosophy — haye been wionght ont by dow and painfol efforts^ in the conflict between the sonl and mind of man on the one hand; and eKtemal natnre on the other — a conflict in whioh man has, in fiiTored races and nnder ezceptional conditions of endowment and drcnmstance , been trinmphantly the Tictor» and is still going on to new conqnest." ») Blz. 181. Bastian, Beiuei im 8. Bahadar, 826. 1*) Bls. 181. Bastiany 8. 8alvador, 174—182. Zie Toorts oTer de Amasonen: PreUer, Orieek. Myihoh U, 86; Hartnng, Bel. der Qrieekeu nmd BSmer, III, 187; Ooz, AryoH Myiiology, II, 65; Movers, Bel. der PUmeier, 20; 624. ^^) BIz. 182. Bastian, t. a. p. 800, verkkart den I^ptischen godsdienst Toor een Termomd TeiiBisme, waaraan de priesters ten behocTe der vreemddingen een Terheven zin gaven. £m bewijs, dat hij er niets van weet. ><) Bls. 185. Beeeareiei, 80. 1«) Bla. 186. Maz MflUer, Qs ilte reiuUi ofike eeienee oflMguage, Omiemp. Bevie», Jnne 1872, Uz. 189. Het Dnitsche origined dezer rede is mij niet ter hand. 17) Blz. 186. D. OiwohKm, Bie BemMiekM 7m«n rereueieiner OaraUeriiiik , Bed. 1872, is een sprekend bewitjs Toor hetgeen in den tekst woidt gezegd. ACADEMIA BHENO-TEAIBCTINA. NOMINA PBOFESSOBUH ET LEGTOBUM, 001 IMDB AD.XXVI]UCASmA.CC)IOOOOLtXlY ADD. XVm ILMAttm A.Qimi3cocuay IN AOIDBHU BHSNO-YBAIEGTINA MOMSDl 1CDND8 OBIBRiniT. BBOrOB MAGNmCUS HENRICUS PETRUS OOTHOFREDUS QUAOK, sBNAitni AonrA!ftnJs CORNEUUS HUBi»TUS CAROLUS QRINWIS. IN FACULTATE IimiBlCA. Q. O. VBtfibX. I. A. zsum, B. L UNTBLO DB GBBB. H. F. 6. QUACK. IN FACULTATB MATHBSEOS ET PHILOSOPHIAB NATURAMS. B. VAN BBBS (rude donatus). P- I. VAN KBBCKHOFP. P. HABTINO. E. MULDEB. C. H. D. BUXS BALLOT. N. 0. P. BAUWBNHOPP. C. H. C. OBINWIS. IN FACULTATB PHILOSOPHIAB THBORBTICAB BT UTBRARUM HUMANIORUM. L A. 0. BOVBBS (rude donatUS) obiit H. VAN HBBWBBDBN. d. 4 m. lulu 1874. P- »« ^ONO. C. G. OPZOOMBB. ^. *• WIJNNB. 0. G. BBQiLr 200 IfOMlNA PROFESSORUM Er LECTORCM. IN PACULTATB MBDICA. O. L LONCQ. CoMi. Ux. Kl T. HALBERTSMA. F. C. DONDEBS. TH. O. ENOELMANN. L. C. VAN OOUDOEVEB. I. F. T. VAN DER UTH. O. KOSTEB. IN FACULTATB THEOLOGICA. B. TEB HAAB. N. BEETS (munos aaspicatos est d. 16 L L DOEDES. q». Martu 1876.) L I. VAN OOSTEBZEB. MEDICINAB LECTOR. P. Q. BBONDOBEST. LITERARUM RECENTIORUM LBCTORES. L H. HISOBN, litt. Oermanicarum. I. 8. B0BIN80N. litt. Ang^icarum. M. A. B. BOBBBTI, iitt. FrandcanuD. DOCTOR ACADEMICUS IN LABORATORIO ANATOMICO. O. H. VAN DEB HBYDBN. BOUW EN SAMMSTEL DEK MAATSCHAPPIJ. REDEVOERING, UITQESFBOKEN I BIJ HET NEDERLEGGEN VAN HET RECTORAAT DER UTRECHTSCHE HOOGESCHOOL, DBN 18<»«> MAART 1876 H. P. G. Q U A C K. 26 EDBL.GBOOT.AOHTBABB HBEEBN, CUBATOBBN VAN DEZB HOO- GBSCHOOL, HOOGGBLBBBDB HEBBBN PBOFBSSOBBN, ZBBB GBAOHTB AMBT- GBNOOTBN, BDBL-AGHTBABB HBBBEN, AAN WIB HBT BBSTUUB VAN DIT GBWBST BN VAN DBZB STAD, OP DB HANDHAVING VAN HBT BBGHT IS TOBVBBTBOUWD, WBL-BDBLB ZBBB GBLBBBDB HBBBEN, DOCTOBEN IN DB VBB* SCHILLBNDE PAOULTBITEN, WEL-EEBWAABDB HBBBEN, LEEBABBN VAN DEN GODSDIBN8T, WBL-BDELE HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZB HOOGBSCHOOL, BN VOOETS GIJ ALLEN, DIB DBZB PLBCHTIGHBID MBT UWE TBGBNWOOBDIGHEID VEBEEBT, ZEBB GEWBNSCHTB TOBHOOEDEBSI Het jaar 1714 was voor Engeland een zonderling jaar, dat de gemoe- deren aan 't wankelen en twijfelen bracht. Koningin Anna, die haar leven had doorgebracht in een gestadige verwarring van begrippen en peraonen , allengs de hoop opgaf, er iets zekerder van te weten, en dus op het iaatat sich maar troostte met een weinig te diep in 't glas te zien , ~ stierf en werd opgevolgd door den grotesken Hanoveraan George I. Zeker had die George I geen enkelen band met het volk dat hij ging regeeren, van welk volk hij de taal niet veratond, de sseden en gewoonten niet begreep. Hij kwam, aangewesen door een politieke combinatie, en zij, die hem in Londen brachten, waren^jaist niet 'tdiepst overtuigd of hij wel zou kunnen stand houden. De schitterende minister van koningin Anna, Bolingbroke, had dan ook reeds sinds een paar jaren alles gereed gemaakt om aan deo legitiemen koning, den in Frankrijk levenden Chevalier de St. Oeorge, de kroon over te dragen. Het zou hem misschien gelukt zijni indien Anna 26* 204 H. P. G. QUACK niet plotseling, voor dat hij alles in orde had gebracht, gestorven was. Kortom, het leven in de politiek had in die dagen in Engeland wel ieta van een dobbelspel. Voegt daarbij, dat fijne talenten de pubiieke opinie telkens met allerlei politieke probleemen lieten spelen, en voortdurend haar deden opmerken, dat elke zaak in 't leven van twee kanten kon worden bezien.* Swift, Addison en Steele — om maar enkele der be- roemdste namen te noemen — kaataten elkander den bal toe. Er werd gelachen , geschertst , straks gewanhoopt. De vroeger zichtbare draad , die Engeland's geschiedenis aan elkander hechtte, scheen gebroken; het leven bood een eeuwig volte-face aan ; de kleuren verschoten en wisselden aoo snei; wie dacht er aan vastheid van overtuigingp Swift gaf ais beste op- lossing van den vooruitgang der maatschappij aan, zijn bescheiden en eerbiedige propositie om de jonge kinderen op te eten. In jdat jaar 1714 liet een docter in Londen, die zich reeds bekend had gemaakt door een satire op de leden van zijn gild, Bernard Mande- ville, een dichtstuk drukken, dat een grooten opgaug maaktCi zoo zelfs dat sommige regels weldra spreekwoorden werden. Het was een tamelijk lange fabel en droeg tot titel het opschrift: i/De brommende bijenkorf, of hoe de boozen in braven verkeeren". De inhoud van de fabel was in 't kort deze : Er was eens -— volgens den dichter — een uiterst welvarende bijenkorf, waarvan de bijen op dezelfde wijze leefden en werkten als men- schen: dezelfde verdeelingen en onderscheidingen werden er onder die diertjes gevondeu, dezelfde regeering als onder de menschen: maar een vaste trek was aan al die bijen gemeen : in al wat zij dedeu was iets dat niet deugde , ze waren altijd bezig elkander om den tuin te leiden en te bedriegen. De advocaten onder die bijen waren gewoon slechte zaken te pleiten, ontleedden en bezagen de wetten, zooals een dief de winkelkast van een zilversmid, waar hij denkt in te breken, bestudeert; de docters legden zich vooral toe op de kunst om een deftig gezicht te trekken, goede vormen in acbt te nemen, en aan de opvatting der dames hooge waarde toe te kennen; de priesters van Jupiter waren tartuffes bij uitnemendheid; de militairen namen hun carriere op als een post, een ambt, dat uiterlijke eer en vooral flink salaris en pensioen gaf; de ministers dachten eerst aan zich zelven en aan hun portefeuille en dan aan het iand, maar zorgden REDEYOERING. 205 steeds de woorden van recht&chapenheid en loyauteit in den mond te heb- ben; zoo bedrogen en fppten allen elkander; tot zelfs zij die jnest en fecalien verkochten — > zoover ging de verbazingwekkende loosheid dier bijen — mengden er vooze materie en nietswaardige spetie onder; de Godin der Rechtvaardigheid was wel blind onder die bijen, maar had haar handtastelijk gevoei jiiist niet verloren , en de rijken , die haar lin- kerhand wisten vol te stoppen , kwamen er steeds goed af. In ^n woord , in die kleine wereld der bijen was alles gebaseerd op ondeugd , en . . .. toch hadden allen 't goed ; de niassa als geheel was zoo gelukkig mogelijk ; de ondeugden werkten juist mede oni hen welvarend te maken. Er was voorspoed en veel te doen. Vooral hun ongedurigheid en veranderlijkheid maakten dat handel en nijverheid overvloedig geld verdienden , om aan al de grillen en wisselingen der mode te voldoen. — Doch het geluk was ook hier een zaak van korten duur. Er waren enkelen die meenden dat eer- lijkheid toch een beter grondslag was. Dat gevoelen won veld. //Goede God, waren we maar eerlijke lieden !" werd de kreet. En Jupiter, ver- ontwaardigd over hun domheid , gaf aan hun wensch gehoor. De bijen werden rechtschapen eerlijk en braaf. En nu viel alles in die kleine wereld uit elkander. Al die ambten en betrekkingen , die zoo bloeiden , waren niet meer noodig. Advocaten hadden er geen werk; er waren geen prpcessen; er bleven slechts zeer weinig doctoren over, te weten zij die werkeltjk de kunst verstonden en wezenlijk zware ziekten wisten te heelen; de meeste geestelijken begrepen zelven maar weg te moeten gaan ; het leger werd voor een goed deel ontbonden; het zou atleen strekken tot verdedi- ging van den staat en nooit meer voor buitenlandsche diptomatische com- binaties ; de handel en nijverheid kwijnden , wijl alle grillen en veranderin- gen van smaak voorbij waren; alles werd steeds eenvoudiger en primitiever; de fijngebouwde korf werd verlaten; armoede sloop binnen; gebrek en sterfte vermeerderden ; wie er van den zwerm overbleven, vlogen eindelijk met hun geeegende rechtschapenheid in de spleet van een hollen boom. — En de dichter zet nu als moraal achter zijn fabel deze les: dat hetgeen wij ondeugden noemen, een even noodzakelijk ingredient voor de maat- schappij is, als wat wij deugden heeten. De werking van die ondeugden voor de maatschappij is te vergelijken met den prikkel van den honger: S06 H. P. G. QUAGK beideo setten den meDsch aan 't werken; de gouden eeuw, waarki recht- schapenbeid alleen regeert, is het tijdvak der eikels. Alles is dan een- voudig, en bijster ellendig. Dit dichtstuk nu van Mandeville bracbt de hersens en pennen der tijd* genooten in beweging. Wijsgeeren als Hutcbeaon, biaachoppen aU Ber- keley, Bcbreven er weerleggingen tegen; de groote jury van het graafscbap Middlesex sprak een vonnis uit, waarbij de fabel als gevaarlijk voor de reiigie en voor de openbare orde werd uitgemaakt. Later ging William Law het nog eens op breede wijze bestriiden. Kortom, het vers maakte een geweldige sensatie. Die bijen van de Mandeville schenen vinnig te stekenl Het geleken wel wespen! Was het eenvoudig 'tsopbisme, dat aldus de aandacht trokP Ik geloof het niet. Hoe pikant de vorm ook was, waarin ditmaal de questie vao bet wesen der deugd werd voorgedragen ; het was hier niet het eenige vraagstuk dat aantrok. Hoofdzaak was hier misschien dat op den boaw der Maatschappij en op dat wat de Maatschappij te zamen houdt, haar samenstei, de aandacbt werd gevestigd. Inderdaad begon dat vraagstuk der menscbelijke samenleving in 't algemeen de gedacbten hier en daar bezig te houden. Tot nog toe bad men uitsluitend het denkbeeld van den Staat zoeken te ontleden , en den oorsprong van den Staat in 't algemeen philosopbisch zoeken te construeeren. Sinds het einde der middeleeuwen badden er groote revoluties in Europa plaats gehad , die tot nadere toetsing van dat staatsbegrip aanleiding badden gegeven. De opstand en oorlog der Nederlandscbe gewesten tegen Spanje bad den stoot gegeven tot de geschriften van Huig de Groot en van zijn scbool. De opstand en burger- oorlog der Puriteinen in Engeland bad de theorieen van Milton en Hobbes, later van Sir Ricbard Filmer en van John Iiocke als nasleep acbtergekten. De onderzoekingen van al deze mannen hadden , hoe zeer zij ook op enkele details verscbildeo, toch deze twee punten gemeen: vooreerst, dat de scbrijvers zicb als bij uitsluiting bleven bemoeien met den staat, dat is met het politiek gouvernement van een volk; en ten tweede, dat zij tot grondslag van dat politiek gouvernement een onderstelling aannamen, de theorie van het natuurlijk verdrag. — Op beide deze punten zou nu REDEVOERING. 207 allengs, seer sporadisch Id de achttiende eeuw, maar seer conseqaent en gedurig in de negentiende eeuw, een wijsiging en omkeer plaats bebben. Vooreerst zou allengs het begrip Staat uitgebreid worden tot dat van Maatschappij. ' De oorsprong, groei, bouw en sameDstel van die mensche* lijke maatschappij sou worden ondersocht. Had men op het voetspoor van Aristoteles den mensch vroeger opgevat als een politiek wezen; thans werd het sociale op den voorgrond gesteld; Jean Jacques Rousaeau aou later spreken van een contrat social. De kring van het ondertoek werd dus verwijd en uitgebreid. En de methode van het onderzoek veranderde nu ook oDwillekeurig. Zij die over den oorsprong van den Staat hadden nagedacht, waren altijd uitgegaan van een of andere hypothese: bij voor- beeld van die van het staatsverdrag ; maar reeds was het twijfelachtig of de staatslieden zelven er aan geloofden ; en dan werd het allengs begrepen , dat de gansche leer van 't natuurrecht, die tot zulke stellingen aanleiding gaf , een gebouw in de lucht was. Waar waren die natuurtoestanden en die naluurrechtsbetrekkingen ooit geweest ? Waren het niet inderdaad hersenschimmen en spinnewebben van het verstandP Beter was het dus de werkelijke geschiedenis van het ontstaan der maatschappijen bij de volken na te gaan. Geen constructies uit 't hoofd : maar waarnemen wat er geweest is, werd de leus. Wat philosophie was, moest in de historie gezocht worden. En als de historie u haar diensten ontzegt, of geen belang meer inboezemt, analyseer dan de toestanden der maatschappij om u heen, en poog tot eenige resultaten te komen. — Dezen weg volgende, en deze gedachten tot leiddraad nemende, isjfmen werkelijk in onze eeuw er toe gekomen, enkele grondslagen te leggen van een positieve leer der Maatschappij. Het samenstel van regelen, dat men allengs verkregen heeft, is het resukaat der waarnemingeu en overleggingen van een aantal menachen. Het is alsof alle rangen en faculteiten haar oontingent aan ontginners van dit braak liggend veld moesten leveren. Ik roep slechts eenige namen in uw geheugen. De philosophen leverden hier, wanneer wij de mannen van 't natuurrecht niet medetellen, een Hume, een Adam Smith, een Bentham. De kring der staatslieden en der hommes d^affaires gaf een SuUy, een Temple, een Pieter de la Court, een North, een van der Lint, een Turgot, een Cantillon, een Ricardo. De medici schonken 208 H. P. G. QUAGK ons Petty, Barbon, Mandeville en Quesnay. Ue theologie en de predi- kdntenwereld kunnen zich hier beroemen op Tucker, Townaend, SasBmilch, Malthas en Chalmers. AUen brachten steenen aan. Ik stel mij voor den bijenkorf der menschelijke samenleving ook deze oogenblikken voor u op tafei te zetten : u aan te toonen wat de geieerdste en fijnste koppen hebben weten aan het licht te brengeu omtrent bouw rn 8AMSN8TSL DSR MAATSCHAPPiJ — haar historischc ontwikkeling en groei in den tijd, haar ontplooiing in de ruimte thans om ons heen — om u er op te wijzen , wat inzicht en methode van studie voor een groot deel der zoogenaamde staatswetenschappen uit beide deze waarnemingen voortvloeit. Die bijenzwerm zij de menschheid. — Wat ieert ons de sociologie omtrent het ontstaan, de eerste ontwikkeUng in den tijd, den eersten bouw der maatschappij onder de menschenP Op dit gebied zijn werkelijk, dank zij de vlijtige historische nasporingen van mannen als Maine, enkele waarhe- den aan 't licht gekomen. Alle oude toestanden der verschillende volken, voor zoover zij sporen in wetten of letterkunde hebben achtergelaten » met elkander vergelijkende en toetsende, is men er in geslaagd een soort van REDEYOERING. S09 bewegingsbjQ bij 't vormen en aich ontwikkelen der eerste maatschappijea onder de menschen waar te nemen. Een gang van den allerprimitiefBten toestand, van het praesociaie, tot de kindschheid der maatschappij en dan , vervolgens tot verdere ontplooiing. — > Wanneer we de menschen daar opmerken bij den dageraad der maatschappij , dan zien wij ze als verspreide en van elkander a^escheiden groepen, terwiji iedere groep bije&i gehouden wordt door gehooraaamheid aan den stamvader. Misschien is de gissing niet al te gewaagd» die in de schildering der Cyclopen, in de Odyssea van Homerus, de trekken herkent van den aliereersten, ik zou haast zeg- gen, v66rmaatschappelijken toestand. Die trekken en tinten, daar aange- geven, vallen werkelijk samen met wat de grondigste kennis der historie en de studie der oudste bronnen heeft aan den dag gebracht. Homerus spreekt van hen in deze regels : «^Zij hebben geen raadplegende vergade^ ringen, noch wetten of gewijsden, maar een ieder oefent rechtspleging uit over zijn vrouwen en kinderen, en zij bekommeren zich niet om elkander." Zij leven dus als geisoleerde huisgezinnen ^ terwijl het woord des vadera wet is. Let nu wel op dit belangrijk feit, waaruit zooveel moet ontleend worden, dat de eenheid van de oude maatschappij niet is het individu, maar het begrip huisgezin , het begrip Familie. De oudste beschaving gaat dua uit van de familie. Uit den familieband moet alles worden opgemaakt Het is de sfeer van de patriarchale tijden; met strenge toepassing der vaderlijke macht. Alles begint onder de menschen met een groep. Niet de enkele leden van die groep, de personen, maar alle^n de groep zelve heeft rechten. De theorie van een maatschappelijk verdrag» door individu met individu gesloten, is in den ouden toestand zoo ver mogelijk van de waarheid. Worden er contracten gemaakt , dan is het alleen van familie tot familie» van groep iot groep. En datzelfde is op te merken bij het eigendom. De instandbedding of vertteefdering was dan gewaarboigd, en tooh het firtmbe-^begiaiisoi gehandhaaid. Die ia den eirkei werden opgenomen deden abof iy ^kiedvierwttliten waren : namen deoelfde gewoonteD in «cht aU de iamdieieden^ eerbiedig^en iietaelfde heiligdom. Die fictien «ijn oen eenige^ lini plomp middel , dooh veldoen *folkomen aan faaar oogmerL De famifo kili ab k«m6tmatige iMuiiie haar 4oten weder verder 'uitstrekken , an de aerste men^chQn-maatsobappy aioh ontwikkelen ^ W^ iaten faaar aan haar «ntwikkeling m over. De veri<;hilfonde groqpen br^den eioh nn door a&tam» mteg «k adoptie telkene uit> dooh staan allen eenigseins vijandig tegen elkan- der owh 2ij ontwikkden «ch eik met eigen gewoonten , eigen overleveringen » en pogen steeds grooter te wordeo* In dte oudrte boschaviag gaat de oiit* WikkeHng natuuriij^ nog «liet bewust volgens eigen gestelde regelen voott: het ii «en soort Van instinct dat aUes voortdrijft) een vaag gevoel: een tnstinet dat door fietien itelkene faot vreemde da 't «srare inweeft in het «fiide veb. iHet was nu >eea tnerkwnardige -stip voopwaarts in de ontwikkeling der maatftohappij > toen naaet dat liegrip van fiuoilieband nog een andar denk^ beeld ^oh dtod geldeli, namelijk faet ikicale) faet plaataeUjk begnp: het begrip dat personien in aekeio rechtsbetrekking tot olkander iwerdsn opge«> lidttten^ atteda en uitslnitend omdat lij «bniM wareo^ Sir Henrjr Mtine Mgt aMT (gfntd^ dat er geen Knrolutia %66 veiMiseod en £oo tmnpleet is fldi deie> tnea bet ^rip vsm \ looale «Hrabmgspiuit aidh raor het< als ^ Ifldwdshig von een gemeenschoppdbjke faandeling mst te «doen biidigbni Do «tdideidiqg «ilt faet «opoemM ^an «Kt hegmp iras fvaM»ob||Bli]k BBBBTOKRIN& tll dwe, dat dd nit dft fiuniJii^iaden bMteande piaatsdiappij ndi kiBcht^ gaaoeg gevoekto om sieb niet meev to lecrutoann door 4a fiotie der adoptio, met aiidero woorden dai aij ab eea Qompacte maaia, ala een aristocratiiiai da anderen ging buitotiBloiten ; tegaa dat streven viatai de anderen^ dia in de nabijbeid woondett -^ wiet groep gebroken was, betiij door oortog of nataiirigke ledeimi, en die er doa ket grootata behng hij haddeo om in den cirkol wn de dickl bij hen gevestigde maataohappij verkeersrechten mt te oefenen ^ bet begintel der plaatselijke nabijheid op te roepen j een beginael dat evenveel levoMkradit had ab dat van den bloedaband. Een aienwe reeka van potitieke en maatsohappelijke indeeen kwam daarmede op. Er was nn dna ook een erkende samenhang tuatchen mensohen, dia gera andere betrekking tot elkander hadden dan dat aij elkanders baren waren; da bkiedverwantBehap vormde niet het ^ige aansiaitingflpant ~ En nn brudde sich dio meQachelijke maatachappij breeder mi In hel begin aeer langaaam» kmm en traag. 3oe onder toch de beschaving i«, hoe ineer gecomplicQerd de vormen van haar handelingen aijn; de vormen stjn dan even onbehoipen ak veelalachtig; aliea (denkt sleehts aan de oveiw draeht der erfenisaen) is OMemonieua ingekleed. De meer eenvoodi^» vwmen worden eerst veel kiler verkregeQ. Ook hier was 't natnorrecht steeda het spoor bijater. Het natonrrecht pkialate den Mnvood van het leven in 't begin, terwijl ae aan het einde eeret wordt bereikt. De vormen der maalachappij aijn in 't begin aeer ple^tig, stijf en monotoon; in verve- lande ^^naelvighdd worden zij steeds herfaaaldt eerst ^eel kter, ak de maatsohappij aelve bewi^lijk wordt, ais de wielen der samenleving snel beginnen te rcdlen, dan eerat krijgt men lichte vormen, die aan vlog^ handelingen en vrilsnitingen voegen. De publieke optnie ioopt de wet voorait, en do wel haalt ze ademioos in. Die lichtere vormen, die meev eenvoudige opvattmg van allo betrekkingen, die ontleding van het gecom» pUoeerdQ tot giondstoffen, leidt na het menschdom allengs tot hel erken*^ nen van het recht en do sfeer van elken individu afgeschdiden van aijn groep , tot het postniaeren van het individoeel eigendom met al aijn rechten en verpliohtingen. Doch als wij hierop ietten, sijn wij de eerste tijden van piimitleven oorsprong en ontwikkding der maatschappij leeds lang voorbij; wij komen tot gewone historische tijden. Ik begeef mij nit den 27* aia H. P. 6« QUAGK aard der iaak daariii niet; ik oonstateer alleen het feit, dat nu de men- sohen met bewustsijn» als kunst, gelijksoortige groepeeringen gaan eerbie- digen en vestigen , denielfden samenhang met opeet gaan volgen , dien aij vroeger in de kindachheid van het menachdom als instinct slechte verwe- lenlijkten. Inderdaad schijnt de gansche k)op en richting, die de maat- Bchappij neemt, een beweging welke van een onbewusten toestand teidt tot een bewuste overeenkomst. De maatschappelijke overeenkomst , die 't natuurrecht bij de wording der dingen veronderstelde , ligt misachien dtts aan het einde van de loopbaan. In 't b^n is aij niet : de bronnen van wet in primitieve maatschappijen sijn macht, ge>agf gewoonte of wat wij toeval heeten. Eerst later worden die gegevens verwerkt. De mensch heeffc dan de gegevens , door de natuur hem geschonken , overgenomen en tot bewuste menschenhandelingen , tot een kunstwerki gestempeld. De menschelijke bijen volgen dan met bewustsijn die wet van /^Samenhang", die sociale ideeen, die hun vroeger alleen gegeven waren in de opgelegde denkbeelden der groep van het huisgezin. De oorsprong van de maat- schappij wees op het gesamenlijk leveUi gezamenlijk gevoelen en werken, op gezamenlijk eigendom; en siedaar, tegenwoordig wordt in ons middea Bterker dan ooit gedrukt op het gemeenschapsgevoel. Men komt dus — als men wil — op hetzelfde terug, doch op gansch andere wijze. We- derom waardeert men in onze dagen het individueele bezit en eigendom slechts in die mate, als het voordeei ook aan anderen geeft. De mensch begint te begrijpen dat zijn ware roeping is als lid eener groepeering werkzaam te zijn en zich te gevoelen. REDSYOSRING. 818 Doch de resaltateD der wetenschap van de Sociologie leiden verder; terwijl de historische ondenEoekiDgen wezen op Samenhaiigy hebben de ontlecii.^^-^ van het bcBtaande gewezen op #Orde''. De methode, volgens welke de natuuTKt^ ' *' — ^e observeert, wees hier den weg. — Wat ons toch tegenwoordig nooot 'nog meer belang inboezemt dan het nagaan van den oorsprong en wording der maatschappij , is de analyse van het samenstel dier maatschappij om ons heen. Wij willen het groote veld^ de nitgestrekte vlakte der menschelijke samenleving, zooals die nu ontstaan is uit de verschillende groepeeringen van allerlei menscheUi kennen. Wij willen den jnisten blik hebben op dat wat er tegenwoordig is. Heb- ben wij zoo even het oog geslagen in de diepte der tijden, zien wij thans in de breedte der ruimte. Zij die lang dien menschelijken bijenkorf heb- ben bespied» hebben nu met behulp van de statistiek zekere vaste regelen meenen op te merken, waarin de handelingen en daden der menschen zich bewegen. Qu^telet vooral, wiens dood wij allen betreuren, heeft hier zulk een goed voorbeeld gegeven, toen hij zijn //maatschappelijke physica" construeerde. De resultaten van zulke studien komen nu onge- veer op het volgende neder. Schijnbaar bewegen zich de handelingen der menschen willekeurig, maar inderdaad gaat alles volgens gestelde wetten. 