title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: W'anneer men deeze manier van Procínec- men hoort, zou men zig ligtelyk kunnenin- beelden, dat 'er zeer weinig werk en zwa- righeid aan vaít wss, om op die wys door middel van een W'ergíchaal de Ziwaarte der Lugrz te vergelyken met die van cenige ande- re Vloeiftot, welke men wilde: dog ditge- lukt egter riet zonder vry wat moeite enop- lettendheid dar aan te koít te leggen; en, welke voorzorgen men ook gebruike mag, alyd blyft 'er nog eenige onzekerheid Over, | De Zwaarigheid ontítaat. 1. Daar uit, dat de Vloeiftoffen, en in 't algemeen alle Lighaamen zonder onderícheid , zig uitzetten door Warmte, en door Koude inkrimpen, LOO dat het Water en de Lugt, die men, by Dg ZwAARTE DER Luc't: 33 by voorbeeld in de Maand uy met mal- kander vergeleeken heeft, dezelfde Digtbeid niet zullen liebben, en onder denzelfderi Omtrek even veel Stofs bevatten, als in dé Maand J'axwery. Ditongemak doot *t ver- anderen der Digtheden veroorzaakt, zou van Zoo groot een belang niet zyn: indien de Stoffen, tetwyl ze inkrompen of zig uit- Zetten , altyd dezelfde Evenredigheid tot malkanderen behielden, en íchoon wat dig« ter of ylder van inhoud , in dezelfde Betrek- king tot elkaár ftaan bleeven: maar dit beeft ; by ongcluk, in deeze twee Vloeiítoffen nimmer plaats, en "t is geen zaak van weinig omfílag en moeite, om de verfcheiden ver^ anderingen wel te kennen en te bepaalen, die ze ondergaan naat de veríchillende trap- pen van Warmte en Koude , daar ze zig in bevinden. 2. Gelyk "er geen Lugt is, die men vol- maakt Zuiver kan noemen; zoo is 'er ook geen Water, dat niet de eene of de andere vreemde Lighaamen en Stoffen in zig bevat. Wat ook zommigen over dit Stuk voorítel- Il, Dzxz C *- kn x. L.r$, 1, A *- DPFrItL. Denjts P d Mengin?* van vrcemde Stoffcn. X. LES. y. A Fe D5ZEL« Verfchil- lende Drukking van den Damp- krinc. 34 | DE ZWAARTE DER Lucr. len en beweeren mogen, men ontmoet me nigvuldige Zoorten van Wateren, die, ep 8: den zelfden Graad van Koude en Warmte, merkelyk van elkander in Ziwaarte véríchil« 8 len. Indien men nu, om een goed en naaus- keurig befluit op te maaken over de juifte Evenredigheid, waar in Lugt en Water tot elkander ftaan , vooraf noodwendig weeten moet, welke Zoort van Lugten welke Zoort. van Water men gewoogen heeft, kan mende - berekening nooittot een Algemeen Voorftel brengen, dat in alle gevalleri zou doorgaan, en moet zig vergenoegen met te Zegpen, dat "er ten naaften by deeze of dergelyk een evenredighcid int algemeen plaats heeft. 3. De Veranderingen van den Beréóméter doen ons op 't oog zelf gewaar worden, dàt de Drukking van den Dampkring altyd niet dezelfde blyft; en wy zullen wel haaff ns: der zien, dat de Lugt van Digtheid veran- dert, naar maate dat ze min of meer wordt Zamengeperft, Hlet zou derhalven gemak kelyk gebeuren kunnen, dat de Klomp Lugts, door de binnenruimte van.den Glsi Zen Ds ZwAARTE pER Lucr. jj zen Bol afgemecten, en daar in begreepen, op den eenen tyd zwaarder weegt , danop den anderen, Dit isook de reden, waarom de Heer HaUwkss&E, in het verhaal zyner Proefneemingen, noch de hoogte waarop de Barnaeter ten dien tyde ftond (*), noch het Jaargetyde, waar in hy de Proeven deed, vergeeten heeft te melden: en in plaats van alleen máar de Maand (1) te noemen, ge- lyk hy docet, zou hy buiten twyffel de Warm- te of Koude van 't Weér bepaald hebben door. den Graad te zeggen, op welken toen de Tbermemeter gereezen was; indien men op dien T'yd, gelyk nu, Tbermemeters gehad had, wier Graaden men met elkander over- cen, kon brengen, en tegen een berekenen. 4. Ommetgenoegzaame netheid en naauw- keurig de Ziwaarte der Lugt met die van "t Water te kunnen vergelyken , moet 'er, als men e) Naamelyk 251 Duim, Eneelf.be Maat , dat is, een weinig minder dan 28 ParyfWe Duimen, of ruim a8? slendfcbe, Nollet. (1) De Maand Me. | C2 X. L£S. l. AEF- DEFEI. De Lugt dic in 't Water zelf 16. 36 — DE ZWwAARTE DER LuG'. men den mond van den Glazen Bol, diem men Lugtledig gemaakt heeft ,, onder ?t Ws. ter dompelt; juiit evenveel Water inkomen als'er Lugt uitgetrokken is: want anders zou men geen twee volmaakt gelyke en even A groote Klompen hebben, om tegen elkander te Weegen, Maar nu weet men, dat, wan- neer men eenig Vogt in het Lugdedige brengt, de Lugt, die zig in dat Vogt be- vindt, zig ontwikkelt, los maakt, en nasr boven ryft. Dit ziet men ook aan ?t Water gebeuren, wanneer hetzelve in de Lugtledige Glazen Bol begint op te klimmen. Het wordt wit van de groote menigte van Lugt- blaasjes, die "er uit voortkomen; en deeze nieuwe Lugt, die het opperíte gedeelte van den Bol inneemt en beflaat, belet dat dezel- ve geheel vol loopt, en dus die Hoeveelheid van Water bevat, die hy naar zyn Ruimte, en de plaats die *er de uitgepompte Lugt te vooren in befloeg, bevatten moeft. Men zou dan vooraf het Water, daar men zigtot deeze Proefneeming van bedienen wil, wel dezelyk en naauwkeurig van alle Lugt mot- cen Dg ZwAARTE bER LucT. — 37 ten gezuiverd hebben; en dit is iets daar I inen, tot nog toe, niet Zeer aan íchynt ge- dagt te hebben: waar uit dan noodwen!ig volge, dat men de Zoortelyke Zwaarte der Lugt een weinig grooter moet gefteld heb- ben, dan ze inderdaad is, en geíteld moeft worden. Men behoeft zig derhalven, als men alle deeze zwaarigheden in aanmerking neemt, geenzins te verwonderen, dat men zoo mer- kelyk een verfchil vindt tuffchen de Uitre- keningen en Ziwaarte-bepaalingen van de NNatuurkundigen, die deeze Zoorten van Proeven ondernamen, inzonderheid in een tyd, toen dezelve nog daarom te moeielyker X. LES. Ar DEEL. Verfchil* lende be- pulingen van de Zwaarte der Lugt. en neteliger in de behandeling moeften val- len, om dat men van verfcheiden zaaken, "Ledert ondekt, nog geen genoegzaame ken- nis had, en die Hulpmiddelen miíte, daar wy ons nu met voordeel van weeten te be- dienen, GaLiLEr ftelde de Evenredig- heid van de Ziwaarte der Lugt tot die van "t Water, als 1 tot 400: Vader MERSENNE als 1 tot 1346. Welk een Verfchil! Vanal C 3 die X. LES. :$, A F- DEEL. 38 D£ ZwAARTE DER LucT. die Natuurkundigen die naderband zig be vlytigd hebben om dit &uk te befliffen, heeft .nooit.iemand de Lugt zoo zwaar bevonden, als zy volgens de Proefneemingen van den Eerften zou hebben moeten zyn ; noch iemand zoo ligt, als ze had moeten wezen naar die van den lagtften (Y). Als men een midded- getal tuffchen beiden neemen wil, zal men de waarheid het naaft komen; gelyk hetook " vry algemeen doorgáat, dat men het Regen water omtrent goo maal zwaarder bevindt dan de Lugt, wanneer men ze beide in een gemaatigden Graad van Warmte neemt; by voorbeeld, r2 Graaden boven Vorft, ter- wyl de Baremeter op 28 Duimen ftaat. ' De (*) De Heer BovrE befluit in zyn Experiment Phy fce- Mechanica ,— dat. gemeen Water 938 mail zwaarder is dan de Lugt: maar op andere plaatzen veríchilt hy wederom in die Berekening. De Heer HOMBERG heeft, gelyk uit de Hiferie vas de /Ac- demie der Wegten[chappen blykt , na ook meer dan eens yan Gevoelen veranderd te zyn , de Evenredigheid van de Lugt tot het Water gefteld als 1 tot 1087, vDe Heer HALLEY fteltze als 1 tot 8660: de Heet HAUKSBEE als 1 tot $85: en de Heer MU$SSCBREMN BROEK als p tot 6$. Nollet. D& ZwAARTE DER LUGT. — 39 Dewyl de Omtrekken tot elkander ftaan in de omgekeerde Reden van de Zoortelyke Zi waarten, zou men een Klomp Lugts van een cenpaarige digtheid en 9oo T'aarlings- voeten groot moeten hebben, om Evenwigt te maaken met een 'Taarlingsvoet Water, die omtrent 70 Pond weegt; waar uit volgt ' dat de volftrekte en eigen Ziwaarte van een "Taarlingsvoet Lugt omtrent een Osce en twee Gros haalen zal (*). Zoo dra men overtuigd is, dat de Lugt Zowaarte heeft, 7al men zig niet meer behoe- ven te verwonderen, dat men zyn Hand te- gen een Ontvanger, die van boven open is, ftyf voelt aandrukken, als men "er de Lugt uitrekt door middel van de Lugtpomp. Want 70o lang de Ontvanger meteen Lugt , even digt en zwaar als die van den Damp- kring, vervuld is, fteunt de Hand niet al- leen op den rand van den Ontvanger , maar ook (*) De Heer WOLF, Ehmen: .Acrem. $. $7. zegt, dat een Taarlingsvoet Lugt 1 O"c en 27 Greines Weegt. C 4 X. LES. 1, ATe DEEL. Zwaarte van een Taarlings- voet Lugt. Drukking der Lugt. Zie lI Decl. 2 Stukje. bladz. $$1« Te fter- ker naar de breed- te der Lujtkos ]gin. 40 — D ZWAARTE DER Lucr. ook teffens op den Klomp der Vloeiftoffe, die "er in begreepen is, en de Drukking der Buitenlugt weérítaat en evenaart. — Maa als men den Onrvanger ledig pompt, neemt men dat Steunzel van onderen weg, en ruft de Hand, door de Buitenlugt als voorheen gedrukt , alleen. maar op den rand van 't (Glas. Men zal 'er dezelve derhalven niet kunnen afneemen, zonder de Drukking , die 'er van buiten op gefchiedt; te overwinnen, en die ganfche Kolom van Lugt, die 'er op Ítaat , op te ligten. Het Gewigt nu van dee ze Lugtkolom, die verplaatít moet worden, evenaart in Zwaarte een Kolom van K wik- Zilver, wier Voetíteun zoo breed is, als het Vlak, dat binnen den rand van den Ontr- vanger begreepen wordt, en die een Hoogte heeft van 27 of 28 Duimen: gelyk men uit de zoo zeer beroemde Procfneeming van ToRRIcELL] heeft kunnen ien. Hier uit volgt, dat die Drukking zoo veel fterker moet zyn en voelbaarder, naar maa- te dat de Ontvenger van boven grooter ope- ning heeft, De Hand wordt 'er daarom ook yry D£ ZWAARTE DER LvucT. 41 vry ftyver op neér geperít , dan men den top yan zyn Vinger tegen de Koperen Plaat van de Lugtpomp yoelt gandrukken , als men denzelven op het gaatje hout, dat in*t mid- den van die Plaat is. Om de zelfde reden laat zig ook een holle Sleutel, daar men aan zuigt, en die daarop aan de Lip klecfr, Zoo veel te bezwaarlyker daar vanaftrekken, naar maate dat dezelye wyder van Pyp is. Wanneer men op de firaksgemelde wys de Lugt onder de Hand of eenig ander ge- deelte van "t Lighaam wegpompt , moet men wel zorg draagen, dat de Randvan den Ontvanger niet te fcherp zy; want anders zou hy ligtelyk door^?t Vel kynnen hecn Ínyden en den Proefneemer kwetzen. Men kan 'er eenopmerkelyk Voorbeeld van "ien, als men de helft van een Appel of ecn Schyf van een Knol op den Ontfanger legt. Aaníftonds op den eerften flag doorgaans van den Zuiger wordt ze doorgefneeden , en een kleinder Schyf, aan den binnenrand in Om- trek gelyk, wordt als met geweld en eenig gedruis in den Ontvanger ncérgeítoo:en. ) C 5 Van X, LES. . A F- DFAL, Voorbeel- den op de Lugt- pop. X. LES. Y. A F- DEELe Gebruik in de Heel- konft. 42. DE ZWAARTE DER LucT.: Van deeze aandrukking en vaftkleeving: door middel ven de Perfing der Buitenlugt veroorza2kt; zou men zig mogelyk met ved voordee] in de Heelkonft bedienen kunnen. Ík fpreek nu van het Koppes niet , dat zoo algemeen bekend Geneesmiddel, dog ?t welk thans in Frazkryk genoegzaam in onbruik geraakt is: maar komen 'er niet wel zom- tyds gelegenheden voor, dat men voor een korten tyd eenig fyn en teder Deeltje moet vatten en vafthouden, "t welk men, "t zy | om zyn gedaante, "t zy om zyn kleinheid of zagtheid, met geen T'angetjes en andere dergelyke Werktuigen ligtelyk grypen enbe- handelen kan? In zulke gevallen zou eea klein Pompje, wiens mond, Verhemel? of 'Trompsgewys gevormd, van zulk een Om- trek zou kunnen genomen worden, en met zulke W erktuigen voorzien , als men gevocg- lykft oordeelde, in de hand van een kundig en bedreeven man, een veilig en heilzaam middel kunnen zyn om de Werking gelul- kig te volvoeren. Ik laat het aan het oor- decl der Konftkenneren zelve over, welk ge Dg ZwAARTE DER LUGT. — 43 ebruik men hier beft van zou mogen maa- en. Deeze geweldige Drukking der Buiten- ugt, door haar Gewigt veroorzaakt , moeft, '!)u men in den eeríten opílag zeggen, de Glazen Klokken, die men op de Koperen Pjaat der Lugtpomp zet, om ze lugtledig te naaken, in ftukken drukken en verbryzelen. Maar zo men op de Vorm van de Glazen, lie men, daar toe gebruikt, agt geeft, zal nen ligtelyk kunnen bemerken, dat zy , als dtyd in gedaante van cen Ro/ of Gewelfswy- ze cenpaarig gerond, door die vorm zelve tegen dit toeval beveiligd worden. Dewyl hun buiteníte Oppervlakte noodwendig grooter moet zyn in die Vorm, dan de bin- nenfle, hebben al de Deeltjes, die de dikte van'c Glas uitmaaken , de zelfde gedaante , als die ftukken , waar meé men deBoogen van een Brug zamenftelt : *t zynallen geknotte Kegels. ofPuntzuilen, die door het Gewigt der Bui: tenlugt, dat hen van elle kanten inwaarts drukt, raar.een gemeen Middelpunt of As geperít, elkanderen wederzyds onderfchraa- gen X, LES, Y, A F- DESL. De Lugt breekt de ronde Ontvan- gers niet, Cy ndrt.— X, LES, 1, AT- DEELe p L. 2. Fg. 4. $. Maar verte bryzelt de Platte Glazen ; en doet een Blaas berften. PL. s. F5. 6. 44. DE ZwAARTE DER LucT. gen en in verband houden. In Figsswr, ziet men dergelyk een Ontvanger volgem zyn Ás, en in Fig. $ evenwydig met zyn Voet doorgefneeden, waar in men, het be loop der Decltjes in de dikte van 't Glas ot derícheiden kan. Dat deeze ronde Gedaante der Glazen hetalleen is, die hen, als ze Lugtledig zyn, tegen de Kragt der Buitenlugt beveiligt, blykt verder oogenfchynlyk daar uit, dat Zy , alsmen hun cenige andere Vorm geeft, die Drukking niet kunnen doorítaan en oe feilbaar in ftukken breeken. Men zet, by voorbeeld, den Ontvanger, die in Fig. 6 verbeeld wordt, op de Lugtpomp: hyis van onderen en van boven open, even gelyk het Glas, daar wy voorheen van fpraken, waar op men de hand leide, om de Druk king der Buitenlugt te voclen. Men fpant 'er van boven een natte Blaas overheen, die men om den rand vaft bindt, en vervolgem droogen last. Naar maate dat men met de Pomp werkt, om 'er de Lugt van onde uit te trekken, drukt de Ziwaarte van dt Bui: DE ZwAAKTE DER LucT. — 43 Suitenlugt die gefpannen Blaasinwaarts, doet 1aar de gedaante van een holle Kom of ron- len Kuil aanneemen, zoo lang tot datze net vry wat gedruis in ftukken berft. Eem Plat ftuk Glas, een gemeene Venfter-ruit »y voorbeeld , of een íftuk Spiegelglas , in: jlaats van de Blaas op den Ontvanger ge- egd , zou even eens in ftukken gebroken of vérbryzeld worden, indien men *t door mid- del van een genat Leér, dat men '"ertuffchen lei3 of op eenige andere wys, naauwkeurig en overal digt op den rand van den Ontvan- ger deedt íluiten. Een zeort van Platte Vleffen, die doorgaans van dunglas gemaakt en met Teen bekleed worden , breeken dik- wils, als men 7e; nog half vol Vogt, aan den Mond zet en 'er uit drinken wil: want, wanneer men wat te fterk Zuigt, wordt 'er de Lugt, die in de Vles is, tezeer door ver- dund ; het Gewigt van den Dampkring , die op de platte zyden drukt, perft ze inwaarts naar elkaader toe, en doet de Vles breeken, Deeze Zoorten van Proefneemingen, em inzonderheid die van de Blaas, doen yder door- X. LES 1e À F- DEEL, Oerzaak. van den Slag diem X. LES. I. À F- DERL. men daar by hoort, En by't aftrekken van den Stop van een Ko- ' kertjee 46 | D£& ZwAARTE bER Luc'r. doorgaans, die dezelve voor de Eerfte mal Ziet, verbaasd ftaan, over den geweldigm M Slag en 't groot gedruis, dat "er me& verzei gaat. Dit Uitwerkzel ontítaat daar uit, ds de Lugt met een ongemeene fínelheid (f), eensklaps , 'en met een groote hoeyeelheid teffens, in het ledige Glas dringt, en tegen deszelfs Wanden aanitoot. Want alle Ge- juid wordt eerit en oorípronkelyk door de Botfing der Lighaamen tegen elkanderes gebooren, gelyk wy in "t vervolg zullen doen zien; en de Vloeiftoffen zyn van dien aart, dat ze zeer geíchikt zyn om de vafte Lighas- men te ftooten en te doen trillen. lets dergelyks wordt men ook gewaar , als men íchielyk den Stop van een Kokertje, de Kurk van een Vlesje , rukt, of den Stamper uit een Spuit trekt, die van onderen geftopt is: men maakt , naamelyk, op die wyze, in dat Kokertje, in die Vles of Spuit, cen Zoort (*) Volgens den Heer PAPYN heeft de Lupgt van den Dampkring, alsze weer in 't Ydel dringt, ee- ne Snelheid, die haer 13os Voeten in ééne Sekon- de zou doen afloopen, JAbregé de Lowterpe tem, P^f* $86, Nollet, Dg ZwAARTE DER LUGT. — 47 toort van Ydel, "t welk de Buitenlugt, zoo lra haar den vryen toegang vergund wordt, met den uiterften fpoed weer tragt te vervul- len: want terwyl men het Kokertje ABC, by voorbeeld , open trekt, wordt het groo- ter van inhoud, en de binnenruimte, die eerfít van À maar tot B liep , is nu verlengttot aan C. De Lugt, die in ?'t Kokertje is, wordt "et derhalven ook ylder en minder digt door ; dewyl zy , in plaats van een ruim- te als AB te beílaan, gelyk zy deedt, zoo lang ze in haar natuurlyken ítaat was, zig nu tot san C toe uitftrekt, en de ganíche ruimte beílaat van AC. Dog dit zal men togelyk klaarder begrypen kunncn, als wy gezien zullen hebben , op welke wyze de Lut zig verdunt en ylder. wordt, wanncer £netv met de Lugtpomp werkt. - De Digtheid der Lugt, en bygevolg haar zoortelyke "waarte, die daar van af nangt, blyft niet altyd beítendig dezelfde. Zy ver- andert dikwils merkelyk , niet alleen door Hitte en Koude, gelyk alle andere Stoffely- ke 'Lighaamen:.geébeurt ,. 1naar ook door cen - TOCCTI- X. LES I. AN-* DEE L. P L. 2. Fre. 7. Veeikragt der Let. X LES. t. A F- DEEZL, 495 | DE ZwAARTE DER Luc: mcerder of minder Graad van Zamendruki a king, even eens als in de Veerkragtige Lig haamen plaats heeft. Eveneeris, zeg ik, 3r in Veerkragtige Lighaamen: want de Lugt behoudt altoos; op dien tyd zelf, als ze 72- mengeperft wordt en blyft, het Vermoge om zig weer uit te Zetten, en een grooter Ruimte te beílàan; zoo dra men maar deoor- zaaken haarer ineenperfing weg neemt ; even gelyk andere Veerkragtige Lighaarnen , Pearde. hair ,Wol , Vederen, enz. Met dit onderícheid nogtans, dat alle deeze Stoffen, als ze of te fterk , of te lang agter een zamengeperi geweeft zyn, haar Veerkragt ten deele of wel geheel verliezen , daar de Lugt in teger- deel zig altyd aanftonds volkomen weer ber- ftelt en haar volle Kragt behoudt. "'l'ot nog toe althans, mag men ten minfíten zeggen, heeft men geen een enkel Geval ontmoet, waar uit men het tegendeel zou kunnen op- maaken (*). De (*) De Heer RoRFRVAL heeft 6en zamenge perfte Lugt ,in een Windrotting , vyftien Jaaren lang agter een bewaatd, en na verloop van diem tfü deed die Lugt nog dezelfde Kragt als ze in derge lyk geval gewoon is te doen. Nollet, Dr ZwAARTE Dzm LucT. — 49 De Lugt drukt zig zelve, door haareigen Gewigt, in een: zoo dat de Lugt, die men op een Vlakte inademt, digter en meé&r za- mengeperft is, dan die , welke men ontthoet op een Berg; dewyl deeze laatíte met een K.olom van een mindere FHoogte belaaden is, dan de ceríle, Dog op welk eene wyze en door welke middelen de Lugt ook zamengeperít zy, haar Veerkragt maakt altoos Evenwigt met le Kragt, die haar in een drukt; zoo dat jy, wanneer ze haar Wederwerking vry mag 3effenen , als een met Veerkragt bezielde Vloeiftof alles doen kan, wat de Kragt, lie haar zamenperíte, zou hebben kunnen doen: men zal zulks nader opgehelderd en beweezen kunnen zien in de volgende Procf- neemingen. It. PRozrFNxEMING. Teeftel. EFG, in Figur 8, is een Glazen Buis, ds cen Hevel gekromd, wier langíte Arm HI. Dzzr. D 4E X. LES. I. A F- DEEL, De Lugt is op een Berg dun- ner dan op de Vlakte. De Veere kragt der Lugt maakt al- tyd Even- wigt met de Za- mendruke kende Kragt. PL. z Fi. 9, yo Dr VreRERAST DER LucGT. x. LES, 4E byna 8 Voeten langte heeft, en dekor: paar. fte, van d tot G gerekend , 12 Duimenlasg fj, is, De Buis heeft van binnen 3 of 4 Lyn Middellyns, en het gedeelte ZG moet vol: maakt Rolrond zyn. In E is ze open e [: geíllooten in G. Zy is onbeweeglyk vaft ge maakt aan een Plank, die dik genoeg is, on niet ligt te buigen, en van 4 tot E, gelyk ook van dtot G ,in Duimen afgedeeld. Men Zet het Werktuig over end, en laat "er een weinig K wikzilver in loopen, tot dat de El- leboog van weérzyden tot d vol is; men gaat daar op voort met Kwik in den langen Arm Ed4 te gieten, en naar maate dat dezel- ve allenskens meer en meer vol wordt, lef men, door telkens op de Duimtekeningen van wederzyde agt te geeven, welkeeven- rcdigheden de hoogten van het K wik in de twee Ármen houden tot malkander., Uitwwerkxels. -."Als het Kwik in den korten Árm 4 Dui- men boven het Punt d ftaat, heeft men, van het Waterpas van die Hoogte van4 Duimen D£z VrgRRkRAOG? DZz Luaf. yz Rf gerckend, 14 Duimen Kwik io den lsng- fien arm. Als men met het ingieten van "t K wikzil- ver voortgaat, bevindt men, dat 6 D»uimeg Fioogte in 4G overeenkomen met 38 Dui- men, van de Talletter 6 naamelyk tor die yap 28, in den anderen Árm: en 9 Duimen met 34 Duimen, yan de Talletter 9 geter , kend tot het merk 8,. Opbelderingen. Voor dat men het Kwikzilver in de Buis ; loopen laat, is derzelver ganfche inhoud o£ binnenruimte vervuld met een Lugt, die door :hbet Gewigt van den Dampkring zel- xen zamengedrukt is. Wanneer men nu het ;Kwik: in.den Elleboog 4 giet, verdeeltmen Jie Lugr.in twee Kolommen, wier ecne E 4 altyd. evencens onder de zcelfde Drukking blyft van .de Buitenlugt, daar zc gemeen- fchap. meé heeft en behoudt. De andere Ko- lom 4G oet men aanmerken als een Veer, die reeds vooraf door de "Zwaarte van den Barmploing gefpennen is. Zioolang nu alshet D 3 Kwik- X. LES, l,. AFe DS&E is De Za» mendruk» king det Lugt ie altyd cvenredig aan de Zamene drukken- de Ktaat. X. LES. 1. A F- D iA. ER meer — $2 D VzxRkRAGT DER LucT. Kwikzilver op de hoogte van deLyn bdmt zig zelven in Evenwigt blyft, maakt di kleine. Lugtkolom door haer Veerkragt ook Evenwigt met de andere. Lugtkolom , die it den langen Arm op het Kwikzilver ftast, en zal derhalven niet grooter noch kleine van Omtrek worden. Als men"er verderia den langen Árm EZ Kwikzilver bygiet, ryft het ook in den korten Árm niet in de zelfde evenredigheid, dewyl de Lugt, dit 'er in beflooten is, Wcérítand biedt. Die. Weerftand belet egter niet, dat zy tot een kleinder Vak wordt in een gedrongen, de wyl ze dan geperft wordt niet alleen doort Gewigt van den Dampkring, als voorbeen, maar ook nog daarenboven door de Ziwsar- te van de bygegooten Kwikkolom in den tegenoverftaanden Arm; gerekend , naame lyk, van het Waterpas af van de Kwib* hoogte in den korten Árm; dewyl alles wat onder die Lyn van 't Waterpas is, vtn weérskanten gelyk is, en met elkander is Evenwigt ftaat. loen wy van den Barometer ípraken, merk- Dr VksaERAGT DER LuoT. 53 rkten wy aas, dat een Kwikkolom van x rgs- itrent 28 Duimen hoogte Zoo zwaar woog !. ^v- drukte, als een Lugtkolom van een gely- | DERI 1 Voerfleus , en die een hoogte had , als die , naar ir dat 1 den Dampkring ; 14 Duimen Kwikzil- dezelve grooterof t, by de Ziwaarte der Buitenlugt gevoegd ,. kieineris. llen- derhalven de Drukking, die dezelve 5*/ Tent tegen de Lugt, die in den Arm 4G 11 peeci. looten is, een derde vergrooten; dewyl ? Stuk. . ] bladz. voorheen uit haar eigen Kragt als met ,,.,, | Gewigt van a8 Duimen Kwikzilver iIkkende, nu bygevolg drukt met een Ge- gt als van 42 Duimen, De Lugtkolom 1 den Arm 4G wordt 'er derhalven ook or in één geperít, en neemt, in plaats à een langte van 12 Duimen, gelyk ze te oren deedt, te blyven beílaan, nu flegts 1 ruim'e van 8 Duimen in, en wordt dus Duim korter, het welk het juifte derde leelte is van baar voorige langte van 12 limen. Als de Kwikkolom, gelyk in 't tweede Twee Oorbeeld, 28' Duimen boven zyn Water- "A ringen ftaat, en het Gewigt vanden Dampkring maaken D 3 : der X.LES. Y. AK DEEL. haar eens 200 dit. Vier Damp- kringen viermaal digtos Dog dee- ze even redigheid B paar niet door tot in 't on- eindige. «4. Ds Vee&EnkOT 5xx Loo. derbislvcn verdübbel is, beflaat de Lugo lom , welke door dien dübbelen Dampkring in een gedrukt wordt, flegtseen hoogpte van 6 Duimen: enis derhalvet eens 260 kort of klein van Omtrek geworden, als ze te voo- ret was. | In het derde Voorbeeld maaken 84 Dui- - raen Kwikzilvet drie op elkandéren ftsande Kwikkolomten, yder van 38 Duimen dit, wiet Gewigr derhalvén met malkafr dé Zwaarte van drie Dampkringen evenadit. De Lugtkolom in 4G wordt nu derhalven door vier Dampkringen, dat is drie vierdé Íterker, gédrukt, et rhoet derhalven ook drie vierde van haar langte verliezen, dat ii viermaal korter worden. Dd4dr blyven ook van die Kolom van ta Duireri maar 5 Dai men Lugts, of cen vietde, over. Deeze Proefneemitg , welke wy aan Bor- LE en aan ManIOTTE veríchuldigd 2yn, (*) bewyft, gelyk men ziet, duidelyk , dst de zamengedrukte Lugt in Omtrek afneert, nie (*) Beste. cohtva Limum jag. 42. Orkótés de. Matih $9 4 tom. 1. pog. 153. r D t 1 ) Y , Dz VrsRERAGT DER Luc'*; 5; naar maate, en in de zelfde evenredigheid , dat de Zamendrukkende Kragt toeneemt: en dewyl een Stoffe digter of ylder genoemd Wordt, naar maate dat derzelver Deeltjes na- der by één zyn, en met elkandtr kleinder plaats en Omtrek beflaan, zou men mogen zeggen, dat de Lugt naauwkcurig den regel volgt vant Gewigt daar ze meé belaaden is, en dat haar digtheden, regrítreeks, zyn als de Kragten, die haar inééndrukken. Hetíchynt egter niet onbillyk, dat men denke, dat juift deeze evenredigheid niet altoos, tot in 'den uiterften Graad van Zamenperffing toe, ftand zal houden; of men zou, zonder ge- noegzaamen Grond, zig moeten willen ver- beelden, dat de Lugt, in dit opzigt, een byzonder voorregt zonder weérga had: want wy kennen g&éen cen eetig ander Veer- kragtig Lighaam; *t welk tot in 't oneindige "Zamengeperft kan worden, en in dic Zamen- -perffing altoos beftendig de zelfde evenredig- heid houdt, als de Kragten, die 'er op wer- "ken. Daarenboven, dewyl de Lugtnimmer gehecl zuiver is, en de vreemde Stoffen, D 4 die X. LES. I. AB» DEEL, Hifhire de. l^ L4cad. il 7923. P? 4. X, LES. I. AF- DAEtL, Voorzore gen by de Proef- neeming. $6 D& VEERKRAGT DER LuGT. die in haar dryven, den zelfden Graad ves Zamenpersbaarheid, als zy, niet bezitten, mag men met reden denken, dat haar Deelt. jes, na dat ze zeer fterk ineen gedrukt zyn, eindelyk hiun Buigbaarheid zullen verliezen, en zig niet verder in één laaten perffen, de wyl ze geftut en geftuit worden door vreem- de Lighaamen, die van dien aart zyn, dat Zy voor geene, ons bekende, Kragten wy- ken. | Om de zoo aanftonds befchreeven Procf- neeming met genoegzaame naauw keurigheid te doen, moet men deeze volgende voor- zorgen neemen, 1. De twee Ármen vandt Glazen Buis moeten volmaakt evenwydig aan elkender loopen, en men moet wed Zorg draazen dat het Werktuig naauwkeurig in de Loodlyn fta, terwyl men de hoogten yan het Kwikzilver waarneemt: want de- — wyl de Vogten weegen naar maate van hun Regtftandige hoogte boven den Zigteinder, zou de Drukking , indien de Armen helden, niet evenredig zynaan de langte der K wik- kolommen, die ze bevatten. 2. Men moe " Dg V&ERKRAGT DER LucT. 57 : zig ook wel wagten, van deLugtkolom, in X. LES, : den Arm 4G beflooten, door eenig toeval ia L . op de eene of de andere wyze te verwarmen - of te verkoelen; want die verandering van : Warmte of Koude zou haar van Omtrek doen veranderen, en de juifte maat der Za- menperffng, alleen door de Drukking van het Kwwik en de Buitenlugt veroorzaakt, on- Zeker maaken. 3. Men moet ook wel toe- Zien, dat de korte Arm van binnen vol- maakt Rolrond vy: want anders zouden al de gedeeltens of ftukken van de Buis , fchoon volkomen even lang, niet van den zelfdenin- houd zyn, en net even veel Kwiks bevatten kunnen: en zou men derhalven den Graad der Zatnendrukking van de Lugt met geen genoegzaame juiftheid Kkunnen befíluiten uit de verkorting der Kolom, die zemaakt, en zigallenskens kleinder vertoont, naar maa- te dat de Drukkipg toeneemt, D; Inn. 3. A To - DEREL. PI,2. Fig. 9e het een en *"t ander in dier voegen, dut het $8 D&z VrERERAOT PER Luc'r, III, PROEFNEEMING- Toe[te i. II verbeeldt, in Fig. 9, een Emmerd Vaas vol Water, welks Graad van Ware te of Koude men kent door middel van e& Thermometer, dien men 'er indomipel. In die Vaas of Emmer plaatít men door middd van een Gewigt of anderzirs een Vles, wit Tond LL zeer wyd is. Men maakt we volgens een Stop van Kurk, dien men int müdden doorboort, om "er de Buis van des Berometer KM door te fteeken , en pleuf onderíle gedeelte van den Baroerwefer M.in de Vles komt. Vervolgens giet men gefinol- teh. Wafch, met 'Terpentyn gemengd, op de Kurk, om dasar door alle gemeeníchtp tuffchen de Buitenlugt en de Lugt, dici de Vles is, af te fluiten. Dog op dat nit mogelyk de Hitte van 't gefmolten Wafch de Binnenlupgt verwarmen , en daar door derzelver Digtheid veranderen mogt , maskt nxa Dx VrzERKRAGT DER LuoTr. $6 men in de Kurk en in 't geen men "er ODge- x, LES, gooten heeft, een kleine opening, die men '. A7- niet fluit, dan na dat alles eerft weder vol- komen koud geworden en in zyn natuurly- ken íftaat geraakt is. Áan een wel afgete- kende Schaal ziet men de Hoogte, waar ep het Kwikzilver in den Barometer ftaat, Uiteorkzels, Het Kwikzilver blyft niet alleen op de zelfde Floogte, zonder te ryzen of te daalen op 't oogenblik, dat men de Vles ftopt, en de gemeeníchap tuffchen de Binnen en Bui- ten-Lugt afínydt : maar fchoon het in vervolg, naar maate van de getemperdheid van de plaats, daar "t is, min of meer veranderingen van Hoogte zomtyds onderga, zoo dra men *t egter weer tot den zelfden Graad vanW'arm- te en Koude brengt, dien het had in "t Wa- ' tér van den Emmer I I, waar in de Toeftel gefchiedde , herftelt zig het Kwik altyd weer op zyn éeríte Hoogte, die men toen op de Schaal aantekende. En dit Uitwerkzel DEEL, De Lugt, n een Vies be- flooten , houdt den Bjarometer op dc ge- woone hoogte. blyft altyd eveneens, zelfs na verloop van ' verícheiden Jaaren. Op- x. LES. 3. A y- DEEL» De Veer- ktagt der Lugt is dc Za- mendruk- kende Kragt in '" yermo- gen ge- lyk. 60 DE VEERERAGT DER LvoT, Opbelderingen. 0 Op het oogenblik, voor dat men de Vla ftopt, maakt de Lugt die 'er in is, en me de Buitenlugt gemeeníchap heeft, nog cam gedeelte uit van den Dampkring , dresg deszelfs Perffing en oeffent, door tegen & binnenwanden van de Vles, en op alles wat Zy "er in vindt, te fteunen, daar de zelfde Perffing op: zy ocffent ze derhalven ookop het Kwikbakjs van den Barometer , en hou& daar door het Kwik op de gewoone hoogte van 28 Duimen, Zoo dra men nu deVla ftopt, hecft die zelfde Klomp Lugts, nu van dc DBuitenlugt gcfcheiden, niets dan zyn eigen Ziwaarte , welke zeker zeer gering isin vergelyking van die van den Dampkring, daar hy te vooren gemeeníchap meé had: maar ondcrtuffchen blyft egter die Klomp ook als tc vooren zamengedrukt, en in dcn zclfden Graad van ineenperffing, waar in hem de Kragt van dat Gewigt, daarhy nu nict meer meé belaaden is, gebragt had- de. Deeze Kyagt evenaart hy door zyn we Dg V&ERERAOT DkR LuGT. 61 wederwerking; en houdt daarom, door als een Veerkragtig Lighaam, dat zig tragt se ontfpannen, te werk te gaan, het Kwikzil- ver op de zelfde hoogte van 28 Duimen, laar hy 'top hield, toen hy nog in gemeen- fchap werkte met de Buitenlugt. — Uit deeze Proefneeming ziet men duide- lyk, dat de Veerkragt der Lugt niet alleen, in haar wederwerking, de Kragt, die haar zamendrukte, in vermogen evenaart: maar dat ook die Veerkragt beftendig de zelfde blyft, en niet allenskens, gelyk die van &ndere Lighaamen , door den Tyd ver- Zwakt en afneemt: dewyl het Kwikzilver ütyd den zelfden Graad van hoogte be- houdt, of dien aanftonds weder verkrygt, a] bewaart men dien zelfden Klomp Lugt lange Jaaren agtereen in dien oeítel, en zonder eenige gemeenfchap met de Bui- tenlugt, in zyn Vles opgeflooten. X. LES, I, A Fe DEEL. En hlvft lange Jaa- ren hc- ftendig de zelide. IV.. x. LES. T. A E- DEEL. P L. 2e. Fig. 10. 69 Dg VEERERAG' T DER Lucy, IV. PRoEFNEEMING. Toefiel, . In Figusr. 19, ziet men twee holle Kope ren Halfropden afgebeeld, van 6 Duima Middellyns , van welken het een voorzieni met een Kraan en Tap, waar meé men 't o9 de Lugtpomp zet, en het «nder boven oj 't midden zyner Bolronde Zyde met eg Ring gewapend, daar men 't gevoeglykss kan ophaugen. Deeze twee halve Bolitg voegt men tot een ronden Kloot aan een; en om derzelver famenvoeging gemakkele ker te maaken, en ze te betér en digter op elkanderen te doen íluiten, is de rand vas den eenen met een platten. Ring belegd, wiens breedte binnen en buitenwaarts eval ver uitfteekt; men bedekt dien Ring nw nat Leér, daar men den anderen balven Bd met zyn rand op zet, en naauwkeurig op doet fluiten. Men pompt vervolgens de Lugt uit der Ec nu tot cen bollen Kloot vereenigde hs ve e—— tr^ (^t. UT1 3A Dz Ve&&ERAOT D&R LUOT. 63 ve Bollen, en draait dan de Kyeantoc, om de x. Les. Buitenlugt allen teegang te bemeemen, en - ^F den Kloot Lugtledig te houden. .Áls men hem dearop van de Lugtpomp afgenomen heeft, íchroeft men aan de Kraan een Me. taalen Haak, die fterk genoeg is om een Gewigt van 6o Ponden tedraagen; en maakt den Ring ergens aan vaft. Uitsverkzels, Als men deeze twee dus vereenigde half- sorondea ronden ophangt, gelyk by voorbeeld in Fi- trekken w u gwwr 11 vertoond wordt, is het Gewigt van iedige ui 60 Ponden, dat men aan den Haak doet, Pat iet niet in ftaat om ze van malkanderen tetrek- van één. ken: maar wanneer men door 't open draai- ^ ^ *- . Fig. 11. jen van de Kraan de Lugt'er in laat, wy- ken ze door de minfte kragt van 2elf van é£a, V. PRO£FNEEMING. Toeftel, Als men de twee Halfronden, door ?t Pr. :. uitpompen van de Lugt, vig op elksnder ^4 '* heeft G4, Dr VgERKRAGT DER Loo. X. LES. heeft doen vaftzetten, behocft men , in plaut J. A F- prrí,, Van ze vande Lugtpomp af te ncemen, & Kraan, waar meé ze opde Pomp geíchroeil "yn ; flegts een flagtweeof drie los te draaien; op dat men een Ontvanger, dien men'« over heen zal zetten, Lugtledig zou kue nen maaken. Deeze Ontvanger moet van boven open zyn, en voorzien met een zoort van Koperen Bos, die gevuld is met digt op één gepakte en zamengedrukte Schyven van gevet Leér, door welke men een zet net gedraaiden en volmaakt rolronden Me taalen Stecl heen fteekt, Die Steel heeftvan boven een Ring of Handvat , waar meé men hem draaien, en op cf nederwaarts verfchui- ven kan; aan *"t ander end loopt hy op de wys van een Haak, waar meé men den Ring van den bovenften halven Bol vetten kan: gelyk in Figwwr 12 nader gezien kan worden. Middel Door middel van deezen Bos met zyn : om alle- Leéren kan men, als hy wel toegefteld is, nande " allerhande zoorten van beweegingen in den yen t Lugtedigen Ontvanger maaken , zonder maaken dat Dz VirRKRAGT DzR LucT. (6; dat de verfchillende beweegingen en draai- jingen, die men met den Steel doet , er ec- nige Lugt, ten tinften dat noemens waar- dig is, laaten inkomen. Ik behoecf hier niet te zeggen, dat men in plaats van een Haak, daar men zig in deeze Proefneeming van be- díent, &an 't onderend van den Stecl aller- handé andere zoorten van Werktuigen kan vaít maaken, die men tot zyn oogmerk noodig oordeclt, Uit«verkxels, Als men de Lugt in den Ontvanger , door *t Pompen, tot aan zekeren trap verdund heeft, en den Steel, die door den Leéren Bos loopt, om hoog trekt, fcheiden detwee Halve Bollen gemakkelyk van één: en Zo men dan den opgeligten bovenftenhalven Bol. wee ne&rdrukt en in zyn voorigen ftand op den benedenften plaatít, en alsdan de Lugt in den Ontvanger laat, zittenze we- derom Zoo vaft aan één, als van tc vooren, ter men ze in *t Ydel bragt. IU. Dxzr. kE Op- X. LkS. LE" A xY- DEEXL. in een Lugtledie gen Ont- vangete De Halve Bollen zetten zig nict vaft iu vdel. X. LES. A. A E- D & A L. De Vaer- krazt der Binnen- lugt houdtde volle Halve Bolien wan een. De Druk- — king der Buiten- lugt pec&. Vt. Veerkragt ook naar evenredigheid 200 de Lugt- ledige ce- gen ei- . kKander. 66 Dez VgERERAGT DER Lucr, Opbelderinges. De twee Halve Bollen zetten zig aan ellae deren niet vaft, zoo lang de Lugt, dicit hun beíflooten is, in hasr natunirlyken fist blyft, dat is, even digt als de Buitenist; want zoo lang moet ook de Kragt, we ke die Binnenlugt doct, om zig uit tt 2r ten en de twee Halve Bollen van ellcaadem te verwyderen, volmasktelyk die van di Dampkring, die hen van buiren tegen m kaar aandrukt , evenaaren; yder van hunbe* den ftaat derhalven tuffchen twee firyóir Kragten van gelyk vermogen, en blyiby- gevolg in den ftand ; waar in hy was, Maar als deeze Binnenlugt door middd van de Pomp verdund is, wordt ?er derze- veel door verzwakt, het Evenwige tuffda haar en de Buitenlugt verbroken, en id Aaneenkleeving van de twee Falve fterker of zwakker., naar maate vanhetgroo- ter of kleinder verfchil tuffchen de digtheid van de Lugt, die van buiten drukt, ende | digt- Dr VrsEeRKRAGT Dex Lucr. 67 digtheid van die, welke van binnen 'er te- pen aan werkt: zoo dat, indien men deeze laatfte tor niets kon brengen, en al de Lugt uit de Halve Bollen zuiver uitpompen, men om dezeleen van &n te trekken een Kragt zou meten doen, ists.grootet zynde dan 't Gewigt van een ganfche Kolom van den Dampkring van. 6 Dwuim middellyns ; het welk derhalyen meer dan 400 Ponden be: drsagen zou; zo men, volgens de gewoone berekening, de Dtukking, welke een Ko- lom visi den Dampkring op een rond Viak vari een Duim middellyns oeffent, flegts op 1o of 11 Ponden ftelt (*). Wanneer men verder den lediggepomp- ten hollen Bol onder een Ontfanger plast- fte, (*) Want de ronde VJakken of Cirkels ftaan tot zmáàlkanderéen ais de Vierkanten van hun Middel- Iynen. Xen sond derhalvea van 1 Duimn Mjddellyns ftaat tot dat van 6 Dnimen, als 1 tot 36. Deeze met 10 of 11 Ponden Gewigts, de veronderftelde Drukking op een rond Vlak van 1 Duim, verme- nigvuldigd, geeven 360 of 356 Ponden voor de Zwaarte der Lugtkelom die op de halve Bollep. E a X. LES. I. AN- DEZL. Die Druk- king woidt in - ». aw ade En de Veerkragt van de nog over- geblee- ven Bin- neniugt maakt ze komen, drukt zy zc op nicuws weer tegen los. D& Vg&xzRKRAGT DER Lucr. ie, die denzelven alle gemeenícinap met de vrye Lugt van den Dampkring. affneedt, was het, eigentk gefproken, her Ge wigt van den Dampkring niet meer, die & twee Halve Bollen tegen elkand'ex drukte; maar de Veerkragt, de Wederwexking vaa den Klomp Lugt, voorheen door dar Ge - wigt ineengeperít , en nu, terwyl zy ng tragt te ontípannen, in ítaat om de zeifi Kragt te doen: de twee Halve Bollenisstam zig daarom ook in den Ontfanger, zoo min als in de vrye Lugt, gemakkelyk van &n trekken, dan na dat men de Veerkragt van de Lugt, die hen omringde, verzwakthect door derzelver digtheid met eenige Pomp- flagen te doen afneemen, zoo lang tot dat Ze even dun en yl geworden is, als de Lugt, die nog binnen in den Bol is over en. 