title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Dit is z66 waar, dat bij onderscheiden Buddhistische secten ten koste der rechtgeloovigheid het negatieve begrip van het nirvdna door dat eener po- sitieve zaligheid is vervangen. Over het algemeen , het theoretisch gedeelte der leer is zwak , om niet te zeggen ongerijmd , doch in de praktijk is en blijft zij een der merkwaardigste scheppiugen van menschelijke goedheid. Daarom heeft het Buddhisme de kunst verstaan de onstuimige hartstochten te breidelen, wreedheid en barbaarschheid te doen verdwijnen, de zeden te verzachten en dikwijls ook te reinigen. Ziet , hoe het de woeste noma- den der Siberische steppen en in het Chineesche rijk heeft weten te tem- men , hen , die eenmaal de schrik waren van Europa ! Het kan ook daarom aanspraak maken op onze belangstelling , omdat verschillende kerkelijke instellingen en gebruiken daarvan bij eenige afdeelingen onzer Christelijke kerk worden teruggevonden en waarschijnlijk door de laatste ontleend zijn. Daartoe behooren het kloosterwezen , de tonsuur en het celibaat der geeste- lijken, de rozenkrans, de vereering van reliquien, en het gebruik van klokken, gebruiken welke ten deele uitsluiteud Buddhistische , anderdeels echter algemeen Indische zijn. Ook zijn er bewijzen voorhanden dat de leerstellingen van Buddha invloed hebben gehad op de begrippen van de Manichaeers en andere gnostici. Om hier ons kort overzicht van hetgeen door de Buddhisten is tot stand gebracht te besluiten, mogen wij niet onvermeld laten, dat zij zich overal als bekwame bouwmeesters hebben doen kennen, en om niet alles op te noemen, zij het vergund te wijzen op de vermaarde rotstempels v^n het Indisch schiereiland , die nog immer de verbazing opwekken van het nageslacht, en op den tempel van Boro- Boedor op Java. Het kan bij den eersten oogopslag vreemd schijnen , dat een godsdienst , zoo menschlievend , zoo rein zedelijk, zoo vrijzinnig, bestemd is geweest om na verloop van tijd weder uit haar bakermat verdrongen te worden. Behalve in Nepdl en op Ceylon, dus in landen die strikt genomen niet tot Indie behooren, en met uitzondering van de Jaina's in Westelijk Indie, welke voor eene gewijzigde Buddhistische secte kunnen doorgaan» is geen Digitized by Google REDEVOERING. 57 spoor van de eenmaal bloeiende leer te ontdekken, dan in de talrijke bouwvallen van torens en kloosters. Op de plek waar (^kya-Moni voor het eerst den weg der gerechtigheid predikte , dicht bij het gehucht Samath , niet ver van Benares^ staat er een vervallen toren; op eenigen afstand is een meertje waarin hij zich placht te baden, en ook het hertenpark waarin hij gaame rondwandelde , bestaat nog als in zijn tijd; maar het klooster is in puin , en geen monnik betreedt die plaats meer. Wie er ko- men zijn Europeanen, die zich daarheen begeven uit nieuwsgierigheid , of, zooals meestal het geval is , om onder het lommer der boomen eene bui« tenpartij bij te wonen. Het verval van het Buddhisme io Indie dagteekent niet van gisteren of eergisteren, reeds lang geleden sioeg het aan het kwijnen. Duizend jaar na den dood van den Wijze , in de zevende eeuw onzer jaartelling , toen de Chinees Hiouen Thsang, een bij uitstek geloovig fiuddhist, als pelgrim Indie bezocht, bedroefde hij zich over den achteruitgang der voor hem rechtzinnige kerk. De vervolgingen , waaraan zij eenigzins later in Zui- delijk Indie was blootgesteld, voltooiden de slooping van het ondermijnde gebouw. Indien het moeiiijk is al de oorzaken van zoo'n verschijnsel op te sporen, eenige er onder liggen nogtans kiaar voor de hand. Het plompe atheisme der nieuwe leer, of dat wat den firahmanen ten minste als zoo- danig voorkwam ; de gunst waarin de fiuddhisten bij buitenlandsche vorstec stonden; de onkunde der monniken; de wansmaak der fiuddhistische lite- ratuur, waren even zooveel steenen des aanstoots voor de firahmanen^ die met al hunne bekrompenheid toch de nationale partij vertegenwoordigden. De firahmanen bewaarden als een onschatbaar kleinood de taal en de over- levering der vaderen, van hen zijn de schoonste en beste gewrochten der Sanskrit-letterkunde uitgegaan; de fiuddhisten wilden wel met hen wed- ijveren, doch vermochten meestal niets dan karrikaturen te leveren van de Brahmaansche voorbeelden. De fiuddhisten^ veel vrijzinniger en plooi- baarder dan hun tegenstanders, hebben in landen, waar reeds eene eigen- aardige beschaving bestond^ bijv. in China, een bijval gevonden, dien de anderen nimmer zouden kunnen verwachten, dien ze trouwens ook niet eens hebben willen zoeken. Wel heeft het firahmanisme zich uitgebreid onder volken» die op een lagen trap van ontwikkeling stonden» en dan 8 Digitized by Google 59 a. K B R N wfird Biet alleen de Indische godsdienBt ingevoerd, jxiaar ook da 'zeden^ inBteiliagGD, vretanaohappen en kcinsten van het hooger beachaafidb bm. Zoo arfn de Dravidische bewonecs van den Oekkhan geheel Hindiia g»- woiden, behalve in hon taal; zoo was er eene HindoadM maatadnppij o|) Java reeda in het begia der vijfde eeuw na Chr.» toen de •Ghinees Fa*Hian dat eiland bezooht. De Bttddhisten hebben Eich daar eerst later gevestigd, zonder tegeokanting te vanden, bqd het aehijnt TBgenwaordig wonen de betijders van beide godsdienaten in de beate yecatandhottding op het eiland Bali, waarheen zij geweken zijn, nadat zij op Java hebben moeten zwichten voor de overmacht van den Islam. Wij hebben eeoe geruime poos atil geataan bij de beschonwing der gods- dienstatelaela van Indiachen oorspioDg, omdat het aandeel hetwelk IndiS in de ontwikkelingsgefichiedenis van het menschdom gehad heeft» bijkana geheel van godadienstigen aard is. Het zou cHia te ver voeren , indien wij wiiden nagaan, welke gedaante en Brahmaniame en Baddhisme hebben aangenomen in de onnoemelijk vele sectenj die in beide beaiaan, ea iadien wij de moosterachtige bijgdoovigheden beapraken, waaoonder de eigeniijke leer veratikt ia, als het koorn onder bet onkruid. Jifet een veel vluchtiger achets zaUen wij ons moeten vergenoegen, ak wij de betrekkingen behandelen, welke, voor zoover wij uit geachiedeob en letterkunde weten, taaachen de atreken aan Indua en GnagSB, en het Avondland hebben beataan. Het ia daari)ij onvermijdeUjk «evenBeer te ge** wagen van den invloed van het Westen op het Ooaten» ala omgekeerd. Zolka ia te meer noodig^ omdat men over het algemeen over het hooCd ^et, of ala men het ziet, wil wegcijfeicn, wat de Hindua roeda in ouden tijd aan het Weaten hebben te danken gehad. Het ia waar, veSL hebben de Indiers van anderen niet overgenomen, hun beachaving ia aooiiiheemaeli» ak er eene ooit gewceat ia; doch het ia ook waar, dat, tot voor betrek* kelijk korten tijd, zij ten minate van ^n volk gele^d hebhen, hetaeUde volk^ dat een leermeeater voor geheel de wereld geweeat ia: de Grieken. Hei» waa ten dage dat Alexander de Macedonier met ujjA ottverwinoelijk leger in het land der vijf-atroomen , den Fanj&b, waa doorgpedroogen» dat de Hindua in aanraking kwamen met Westerache beaehaving. Na den teragtocht van den veroveiaar hielden eich zijne atedehoudera geruimeo Digitized by Google HEDB/VOERING. M tgd BtaandiB,. m meor daii. eem eeaw na Akxalbdeia dood wiatoa da Griek- wikief Eoin&gaB tmay Baeti!^ bun mjk uii te breide» tot ui bal hart vtta Hibdiiistiia ,. ja ihdMti wiji een Iftdiaeh bericht vertrouwm mogeni seheBken, tot aa» gfedadie zi|de V9m defi Ganges, in hd; koniakrijk Audhe. De hddeomoed en krqgakmiBt dev Hdlenen boesemdeii den Hindu efeimri cnta^g; in , ab buE wetoaachap en kuast aijnie beiwMkdering i^wdcte en tol navolgiiig prikkelde. Om. te swijgen ▼an de rotstempela in Zui€i«Indi&, wetkai krane]qke flpoaan ma Griekaehen inYhMd Tertoonen, ia de kuDal; aon het munton door d» Hmdas van de Baetriiehe voraton OYergenomeii.r Wat ariiter Toecal ia de Hellenen bewondeod en geprezen WMedt, is hnnM atmekunde. Het; entbreekt nid; aan teftuitingen daarover, evenmin ala aan pogiageai om de grootere kenftis uit den vreemde over te planten* Zoo^ dbende warden niet alleen eea tal van Grieksche vroorden ovei^nomen, mi»r hod; ia niet aL to staot gez^, ala man beweert, dat de geheele dgenlijfc wetenBchappelijke Indiaehe aatronomie op de beginselea van een Hcpparchua rusl. Obk de vakche wetenaehap van hel berekenan van den horoseoop^ is, als het kaf met het hooro, van de Qriekan tot de Indiera ovei^bracht. Qednrende het gaosche tijdperk dat eo een levendig handek-' verkaer tusachen Alexaadrie en de havens vm den Dekkhan voortduurde, mag men aannemen, dat Indie van Westeraeh talent partij baeft getrokken* Bni toen in de eeni» helft der Middeleeuwen de Euiopeesche wetonachap ab in dooddaap verzonken sefaeea , toen nog niemand hel werk had opg»- mJb, waar de Heifenea het uit de handen haddra gelegd, toen hebben d« Indiers de aatronomie aelfctandig verder ontwikkeld, er eenige verbetorin- gen in aangebracht, en voomamelijk de halpvakken met mtotst goed ge-^ volg baoefend. GemeenKjk houdt men hen eelfe voor de nitvindera der algctot en van het thana ook bij ons gebrutfcddjke djferstolsel Men heeft hifvtegan bedenkingen geopperd en beweerd, dat onze evjfers reeda in <la verre ondheiid bij de Grieksche. 8« Digitized by Google 60 H. K E R n Hij was daarin zoo ver als men in EoFopa was mim anderhalve eeuw geleden» wel een bewijs, dat lang v66r hem het vak waa beoefend. Over den eersten uitvinder ligt nog altijd een sluier , maar het is een onbetwist- baar feit , dat wij de algebra aan de Arabieren te danken hebben , tai even zeker is het» dat deze op hunne beort het van Indische meesters hadden geleerd. In het bloeitijdperk van den Islam, toen het Mozelman- 8che Oosten zulk een veelbelovenden weetlust aan den dag legde, werden^ te gelijk met de groote toongevers der Grieksche wetenschap , ook de In- dische astronomen naarstig bestudeerd. Verscheiden boeken over wis- en sterrekunde werden uit het Sanskrit vertaald, en in berekeningen werd de Indische methode bij voorkeur gcvolgd, gelijk ook de Indische cijfers, door ons Arabische geheeten» in zwang kwamen. Hetzij dus ons cijferstelsel en de algebra eenmaal in het Westen bekend zijn geweest of niet, in de eerste helflt der Middeleeuwen waren beide stellig vergeten , en het is niet meer dan billijk, dat men den Arabieren den lof toekent van onze leer- meesters te zijn geweest^ en tevens te erkennen, dat het Indisch g&m 6f beide ontdekkingen gedaan heeft, of in alien geval ze z66 benuttigd en uitgebreid, dat wij de goede gevolgen er nog dagelijks van ondervin- den. In het groote geheel, dat wij de menschelijke maatschappij noemeni is het niet altoos doenlijk het juiste bedrag van ieders verdienste uit te rekenen, en de mate van dankbaarheid daarvoor verschuidigd , nauwkeurig te bepalen; en het is goed, dat het zooveel moeite kost; want het toont hoe al de leden der &milie van elkander afhankelijk zijn, hoe een iegelijk bijdraagt^ de eene meer, de ander minder^ tot dien gemeenschappelijken schat: de menschelijke ontwikkeling. Om terug te keeren tot de invoering van Indische wetenschap onder de Arabieren , mogen wij niet vergeten , dat er op uitnoodiging der Chalifen geneesheeren uit Hindust&n naar BaghdAd overkwamen, en dat geschriften over genees- , heel- en artsenijmengkunde uit het Sanskrit in het Arabisch werden overgezet. Het gevolg van het een en ander was, dat van Bagh- dad tot Cordova de Indische autoriteiten bijna in evenveel aanzien stonden als een Hippocrates zelf. Hiermede kunnen wij het gebied der wetenschap verlaten, om over te gaan tot het rijk der verdichting , tot de voortbrengselen van het speiend Digitized by Google REDEVOERING. 61 vernuft. De verbeeldingskracht der Indiers ia zoo onuitputtelijk vrucht- baar, dat men die beschouwd heeft als een eigenaardig kenmerk van hun geest, als iets, waardoor zij zich onderscheiden van andere volken, zelfs van hun Indo-Oermaansche atamgenooten. Toch is dit niet volkomen juist. Gelijk elk volk een bijzonderen aanleg bezit , zoo ook eik ras ; deze of gene begaafdheid mag, wel is waar^ niet het uitshiitend eigendom van een vol*^ kengroep zijn, doch ze vertoont zich bij het eeue meer op den voor- grond, is bij het eene werkzamer dan bij het andere. Wat nu heeft te allen tijden ons eigen ras , waartoe ook de Arische Indiers behooren , bij uitnemendheid onderscheiden ? Het antwoord vinden wij in de dichterlijke scheppingen alier Indo-Germaansche volken , te beginnen met hun oude mythologie. Het is waar, mythen ontbraken ook aan andere rassen niet, maar terwijl dezen het liefste dachten aan de grootheid, de macht, het goed- of het kwaadaardig karakter der hoogere geesten, en gedurig daar- over uitweidden, schepte de voorouders vau Grieken en Indiers, van Ger- manen en Perzen^ meer behagen in de verhalen omtrent hun goden en goden- telgen , wier daden zij bezongen en kleurden naar voorbeelden aan het wer- kelijk leven ontleend. Zoo vormden zich eene tallooze menigte van sagen, die door het genie der dichters tot kunststukken werden geadeld. Zoo kMt zioh verklaren, hoe met een enkele uitzondering , de Kalevala der finnen, alleen Indo-Germaansche stammen heldendichten hebben voort- gebracht, hoe alleen onder hen eene Ilias en OdysseCi een Mahabharata en Rftmayana, een Nibelungenlied en een Shahnameh ontstaan zijn. Het vermogen om aan de beelden der fantasie leven en beweging te geven, is eene gave, welke de Hindu met zijn stamgenooten deelt en zelfs veel verhalen behoorden oorspronkelijk tot het gemeenschappelijk erfgoed, die later werden omgewerkt en tot voorbeeld dienden van andere soortge- Ujke. Als omwerkingen en verzamelingen van voorvaderlijke sagen kan men de epische gedichten beschouwen, waaruit wederom de tooneel- dichters, zooals Ealidasa en Bhavabhiiti hun stof putteden, gewijzigd naar den smaak des dichters of de eischen van het drama. Grooten- deels navolgingen van oudere vertelsels zijn de sprookjes en fabelen, die zich half in de werkelijke maatschapptj , half in een wonderwereld be- wegen. Goden en menschen verkeeren nog gemeenzaam met elkander, de Digitized by Google 02 H. K E R R dieren hebben BpraakvennQgen, het natuuriijke on wonderbave zijnoiop^ hondelijk dooreengewemi. Bij de Indiers bleef de voorliefde! voor detgih lijke tooveirtellingen en fabelen veel langer voortduren dan bi^ de W«bBi> sche v)olken> omdat zij nooit geheel de natnur- en wereldbesohouwing vbd den kinderleeftijd ontwaasen zijn. Daarin vonden zij hun genoegen , maar — bet is noodig er btj te voegen — - daaruit putten zij ook nuttige leering. Want in die fttbabn en vertelBria is zulk een aehat van wereldkennis , van fijne opmerkingen, van uitmnD* tend verhevaie zedeleer, van diepe wijsheid, dat zij in hun. soort het VQortreffeliykste zijn wat er ooit is geleveard. Het kan derhalve geen be« vreemding baren^ dat zij ver over de grenzen van Hindnat&n» in het geheele Oosten , vooral bij de Perzen en Arabieren , opgaiig hebbeo ge- maakt, en dat ze zelfs tot het: Avondland zijn doordrongeo. Volgens het dichterlijk verhaal van Firduai ontving de vermaarde Sbfth Ghoarft NAr shirvan van deo Keizer van Hindust&n bet fabelhoek Pancatantra tan ge« aeheDke, al& het koatfaaarste^ dat Indie opleverde, en de Penisehe vorat Digitized by Google REDEV0ERIN6. 63 ipaa ier feoo hoqgeiyk meS ingdnomen , dat hij het (erstOQd in de toen^ malige taal vaa P^ie, het Pdhlevi, liiet overzetten. Deae vertaiing^ »be« kend onder den titel van «Kaliia en Dimnap*' is de sgrondslag gevneest van oiKteraelieididne omwerkingen, welke ook thans nog in het Ooeten gelief«- koosde volkaboeken gebleven «yn. Sedert den tijd» dat het Panoatanttt op vreemden grond werd ovel** geplant, z^n dertieii «eeuwen veratreken. Toen mocht Indie zioh verheugen bi een bJoei , zooak het weUicht nooit te voren , gewisseiijk nimmer later gekend hdeft. WeJivaart was er in stad en iand , geleerdheid en kimstzin vmdeo aamnoediging aan de hoven. In dat alles kwam eed ommekeer, sinds de talentvolle, oiflar dweepaieke Mahmiid van Ghazna door zijne Begefvierende toohten naar HindostAn de grondslagen legde voor de heer- 8ch^)pij der Muzelmans. Van dat tijdstip, het begin der elfde eeuw af, «ertoont Indie het (ureurig tafereel van een gestadigen achteruitgaQg; Afgfaanen en Mongolen wardn harde meesters, de onderdanen werden uitgeperet om •schatten besteed te zien aan dea bouw van moskeeen en praalgraven; eene bmgdurige sktvemij werkte zoo verderfeili|k op het voiks* k&sakter, ^dat ai|, die eenmaal door de Griefeeo de rechtvaardigsten der osensciMi genoemd werden, nu een raa heeten te eijn van oogendienaars en leogenaars. De geest eeomaal uitgedoofd , voor goed zoo het scheen , herleefde niet, toen zeevarende en handeldrijvende natien uit het Westen, voorafgegiaan door den wakkeren Vasoo da Gatna, de Hindoa in aanraking bmcbtnB met tie veEfaevener» maonelijker beschaving van Europa. Portu- geezen, Hollanders, Eransohea en Engeischen op verschillende pHnten van het oitgettrekt gebied gevestigd, oefenden goen markbaren invloed uit De Burepeu^en misten niet zoo zeer den wil missdiiira, als wei de macht, zoolang de Groote Mogoi Keizer wtas van Hindutttftn. Maar nadat het bestuur in andere handen is overgegaan, nadat de Engekchman zijne Indische em Eoropeesoiie mededingers naar het opperbewind faeeft doen bukken, schijnt IiMUe ala uit den doodslaap langzaam te Iierrijzen. De tegenwoordige, onbetwiste meeaters van faet iand hebben met de hun aan- geboren giootmoedigbeid er &ioh op tMgelegd om den inboorUng uit een verfledeienden toestand op te heffen. Aan hun vasten wiL, die voor geen beewanm terogdefaist^ lieeft nmi te daoketic^ dat apoorwegen •en telegraaf* Digitized by Google 64 H. R E R N lijnen het land doorsnijden , aan hnn vorstelijke onbekrompenheid , dat er scholen verrijzen in steden, dorpen en gehuchten. Vergunt mij dus, Oeeerde Toehoorders, dat ik overga tot het tweede gedeelte mijner rede ten einde met U den invloed na te gaan, welken de studie van het Sanskrit op de taalwetenschap in het algemeen heeft uit- geoefend. Het bleek reeds aan Sir Wiiiiam Jones en Wilkins, dat er in het Sans- krit honderden van woorden voorkwamen, die met zeer geringe wijziging van klank , te gelijker tijd in het Grieksch , Latijn , Perzisch en Duitsch worden teruggevonden. Het groote aantal er van sloot de gedachte aan eene mogelijke ontleening uit, te meer dewijl het grootendeels de meest alledaagsche bcgrippen waren, zooals vader, moeder» broeder, dochter, zuster, water, moord, ik, du, weten, willen, staan, zitten, eten, en andere^ te veel om op te sommen. Ge- beurde het nu , dat er in het Sanskrit woorden waren , die zich in het Duitsch weer vertoonden, en niet in het Latijn en Grieksch, dan viel er aan eene ontleening uit Indie door tusschenkomst van Italie of Hellas, of omgekeerd , nog veel minder te denken. Men moest eene zonderUnge voor* stelUng hebben van een denkbeeldig verkeer tusschen de oude Germanen Digitized by Google REDEYOERING. 65 en Indie, ab men wilde beweren, dat het GothiBche sunas, ons Neder- landsch soon, het Sanskrit s^lnas^ een ingevoerd artikel was. Kortom, de overeenkomst, en de groote overeenkomst , is zoo klaar op het eerste gezicht, dat de ontdekking der twee Engelsche geieerden, hoe belangrijk ook op zich zelf en vnichtbaar in de gevolgen, niet de minste aanspraak maakt op de verdienste van scherpzinnigheid. Het zou even moeilijk we- zen de naawe verwantschap van die vijf genoemde talen, met hun tong- vallen, over het hoofd te zien, als onopgemerkt te laten, dat Fransch en Italiaansch met elka^ samenhangen. Al weet men den aard van den samenhang nog niet terstond , d. i. ai weet men niet , of men moeder en dochter, dan wel twee zusters voor zich heeft, aan eene gemeenschappe- iijkheid van afstamming valt geen oogenblik te twijfeien, De eerste stap dan is de overeenkomst in trekken op te merken, de tweede te zien, dat die het gevolg moet wezen van gelijkheid in afkomst^ de derde stap is: den graad en den aard der verwantschap op te sporen, en hiermeS is de toevallige waameming tot wetenschap verheven. Doch zoover is Sir Wil- liam Jones niet gekomen; zoolang de woorden uit zulke klanken bestaan, welke weinig of niet aan verandering in uitspraak onderhevig zijn, gaat eene vergelijking op het geluid af goed, maar hoeveel letters zijn er niet, die als men op de gewestelijke tongvalien, zelfs van het kleinste taalge- bied, acht geeft, op den eersten aanblik de grilligste veranderingen en ver- wisselingen vertoonen. En niet alleen in ruimte, bij de bewoners der ge- westen die ontegenzeggelijk een en hetzelfde volk uitmaken, vemeemt men meer of min onderscheid, maar als men is toegerust met de kennis, bijv. van Latijn en Fransch^ ontwaart men ook verschil, en dikwijls een zeer aanmerkelijk verschil , tusschen de gedaante der woorden in het oude en in het nieuwe tijdvak: na eenige eeuwen kan de taal der voorouders onkenbaar worden voor het nageslacht. Niets lijkt natuurlijker, dan dat de geleerde, die twee talen van denzelfden stam^ zooals Italiaansch en Fransch , of Latijn en Fransch , bestudeert en vergelijkt , niets lijkt natuur- lijker, zeg ik, dan dat hij de algemeene regelen opspoort» volgens welke de veranderingen plaats grijpen, dat hij het toeval niet als eenigste wet erkent. Elan men de algemeene wetten niet vinden, welnu, dan moet het een bewijs wezen, dat men verkeerd waargenomen of onjuist gerede- 9 Digitized by Google 66 & K B R H seerd heeft, maar niet, dat er geene wet bestaat Zoo natawKjk ak tulk eeiie mamer van handelea ona thaiM toeiohijnt, aoo weinig noodig aobtten het de meeste taalkenners der vorige eeuw. Gelijk er waren^ die de sohelpen op de Alpen gev(Miden, hoog boven de oi^>ervlakte der zee, vooc Bpelingen der natuur verklaarden , en daarmede eene aHeflana beviedigende en aidoende opksaing meenden gegeven te hebben , aoo ng men ook in de taal nieta dan toevalligheid en wiUekeur. Indien mett vw wettan ^»rak, dan bedoelde men de decieten der Franache Aoademie. Sir William J(meB volgde in zijne vergelijkingea de manier lijner eenwi en daarom komt niet aan hem de eer toe de vei^;elgkeiMfe studie der Indo-Germaanache talen te hebben gegrondvest, maar aaa een DuitachOT, Frans Bopp. Na in Engehnd het Sanaknt te hebben bestudeerd, kwam deae Bduandere man tot de overtniging, dat de verwantachi^ van talen nergena loo duidelijk , zoo onwederqpreekbaar te voor8chi|n komt , ala in hun grammatiachen bouw. Woorden geraken uit het gebraik of veriteaen hun beteekmis veel eerder, dan spraakkonstige vonnen. Dat dit een algemeea veiachijnsel is, leert eene eenvoudige waameDnng, en ook, dat aulke vormen aeblen of nooit uit den vreemde w(NNlen ovei^iebracht Bijv. hoe gastvcij het Nederiandseh den toegang hebbe geopend voor FcansGfae woorden, het nl nimmer ai^ter den etam van een werkwoord een persoonauitgang der Fransche vervoeging plaatsen; wel gebeurt het (egendeeL Neemt men ook al eena vreemde uilgangen over, daii geaohiedt het uitalttitend in vreemde woorden. £enmaal dua veraekerd, dat de uit- gangen van naam- en werkwoorden en de middelen om da verachiUeada tijden en wijaen te vormen en te Qnderacheiden , moeten beachouwd worden als de bij uitatek inheemsche bestanddeekn van eike taal, onderwierp JBopp de giammatica van het Saaakrit, Perziach^ QriekBoh, Latyn en Digitized by Google REDEY0BRIN6. 61 DuiteQh Mn Moe voUedige ootteding, in een weA, hetwelk io 't lieht kwam bijkan» vijftig jaar geleden, m 1816. Gelokkig vencheeD ongeveer temlfder tijd, ui 1817, de Duiteohe graminatioa van Jakob Grimm. Het begiBaeU vioc|^r door (maeD landgenoot Lambert ten KiU» uitgesproken, dat men de wetten der taal moeat vinden» niet maken, werd in bet on- aterfeUjk gewrocht van een der grootste gele^den en em der edetate man* nen tevens, op wie Duitaehland bogra mag, aoo doorgevoerd, dat elke t^eD^pniak voortaan veratommen moest. Voor goed kwam een einde aan de orakelepmikon van anlke taalkenners, die geregeld ondmoek als iets beneden zioh achtten» en daarom nodt den allereersten trap van kennia konden bereiken, het hekler bewustzijn namelijk, dat zij onwetend waren. Als men de wegm, die Bopp en Grimm bij hun nasporingen hebben ii^alagen, veigdijkt, beepeurt mea allicht, dat zij in dezelfde^jichting liggen ; terwijl de eerste de eenheid en versehdbdenh^ der vermaagscbapte talen, als terzel£der tijd op verschiUende plaatsen levende, aanwijst, ver< volgt de katste ^en taalstam in al zijne vertakkingra , in al de wijsigin- gen door verkx>p van tijd te weeg gdiracht. Het eene is evra onmisbaar ak het ander; het eenzijdige en onvoUedige in het eeoe stelsel behoeft eene aattvuflii^, die het andere geven kan; eerst met elkaiider verbonden konden beide tot eindiutkoDraten leiden , welke even zeker als verrassend mogen heeten. Het bondgenootschap tussd^n de twee a£deelingen van 6ki en dezelfde studie, bet eerst door de meesters zelven bekrachtigd» is sedert door hun navolgers als onverbredLbaar wkend. Het zou onmogelijk wezen, de waarde der resultatra van een vijiftigjarig onderzoek voor de taalwetenachap te beapreken, zonder in iHJBonderbeden te vervaUen, die enkel voor den geleerde van het vak aantrekkelijk kuuDen iijn« Het zij mij dus veioorh)o£l te deaer |[daatse alleen te wijzen op Mten wn meer algemeen belang, welke door de kennis van het Sanskrit sipi aan het licht gekomcD , feiten weUce men niet nit de geschiedbladen kan keren kenDen, omdat men daarvoor geen historiaciie gedeakstukken bezit, maar welke gestaafd zijn door het oawraakbare getiugenis der taalvergelij- kii^ Zoo weet men, dat uit een onbekend middelpoat^ waarschijnlijk het bergland vaa Middel-Ase, een memcheDras, aangeduid onder den naana van Indo-Oermaansch , of IndooEumpeeBch , odc wel Arisch, uaar 9* Digitized by Google 68 H. K E R N ▼erschillende hemelBtreken verhuisd is. Zoover ab onze historiache kennis reikt, hadden onderdeelen van dien stam schier geheel Europa en, in Azie, Hindost&n , Perzie , Armenie en gedeeltelijk Klein-Azie bezet. In jongere tijden hebben zij zich verspreid over alle vijf werelddeelen ; door het aanleg- gen van bloeiende volkplantingenj zooals in Amenka, Nieuw-Holland en Zuid-AMka, en door de uitbreiding van hun handei en hun oppergezag, zijn zij de verst verspreide, tahijkste en machtigste menschen£amilie ge« worden. Want Indiers en Perzen, Armeniers en Phrygiers^ Grieken en Romeinen, Slavonen, Germanen en Eelten^ zijn de hoofdvolken van een ras, dat sinds dertig eeuwen bestemd was om de machtigste staten te stichten, om een Cyrus, Alexander, Caesar, Earel den Grooten voort te brengen, dat thans geroepen schijnt om de voogdijscbap over alle overige rassen te aanvaarden. De eenheid der Indo-Germanen aan te toonen, en voidingend aan te toonen, is door de studie van het Sanskrit alleen moge- hjk geworden. Men zou evenwel eenzijdig wezen , als men de vlucht , die de Indo-Germaansche taalstudie genomen heeft, aan niets anders toeschreef , dan aan de kennis van de klassieke taal der Brahmanen. Een samenloop van gunstige omstandighbden werkte tot die snelle ontwikkeUng mede. Yooreerst bezaten bijkans alle leden der familie eene rijke letterkunde^ waaruit eene volledige kennis der taal te putten was; en ten andere was de literatuur van Hellas en Latium z66 belangrijk voor Westelijk Europa en z66 bewonderenswaardig om de schoonheid harer voortbrengselen, dat ze steeds met voorliefde beoefend was geworden. De schat van kennis nu, door de klassische philobgen opgezameld, werd dienstbaar gemaakt aan de taalvergelijking. Zoodoende kwam men hierin veel eerder tot vaste resultaten dan bij de vergelijking van talen met weinig of geen letter- kunde; had men met zoodanige te doen, dan begon men de beproefde methode der Indo-Germaansehe taalstudie toe te passen, en het bleek ahras, dat die ook op ander spraakgebied geheel of grootendeels doorging en tot bevredigende uitkomsten leidde. Daardoor is het nu reeds gelukt in de schijnbare verwarring der menschelijke tongen eenige duidelijke afgeronde groepen los te maken, ak daar zijn: de Dravidische in Zuid- Indie, de Ural-AItaische in Noord- en Middel-Azie^ alsmede in Europa, de Maleisch-Polynesische in den Indischen Archipel, op enkele eilanden Digitized by Google REOEVOERING. 69 der stille Zaidzee en op Madagascar^ de Chineesche in het Hemelache lijk en Achter-Indie; ik zwijg natnurlijk van den Semitischen stam, daar de eenheid daarvan lang te voren eene uitgemaakte zaak was. Het behoeft nauwelijks opmerking, dat de dienst door het Sanskrit aan de vergelijkende taalstudie bewezen^ niet van dien aard is, dat zij een reeds bekende taal beter leert verstaan. Het spreekt van zelven, dat geen Nederlander beter zijne moedertaal zal begrijpen omdat hij ook Gothisch, Grieksch, enz. kent; deze komen hem eerst dan te pas, als hij de verschijnselen » die hem bij eenig nadenken treffen, wii verkiaren. Doch het wordt een ander geval, indien wij een dialect voor ons hebben, dat wij voor het eerst hooren en dus vreemd moeten noemen, maar niet z66 vreemd, of wij bespeuren overeenkomst met onze gewone of eene ons bekende taal. Ai heeft een Noord-Holiander nooit Geldersch gehoord, hij zal altoos daarvan terstond iets opvangen, en met een luttel oefening en oplettendheid alles leeren verstaan. Wat de bewoner van een onzer vaderlandsche gewesten vermag, kan men^ natuurlijk onder dezelfde gunstige omstandigheden , ook elders doen. Met behulp van 6enen tongvai krijgt men weldra inzicht in een anderen, met behulp van het Sanskrit heeft men eene taal kunnen begrijpen, welke lang reeds uit het geheugen der menschen verdwenen was. Die taai is het Oud-Perzisch. Het vernuft van Grotefend was er in geslaagd den sleutel te vinden tot de ontcijfering der zoogenoemde spijkeropschriften te Persepolis en elders; namelijk een der drie kolommen, waaruit die inscripties bestaan, kon door hem gelezen worden, maar den zln er van te ontraadselen wist hij niet. Daar komt de text in handen van kenners van het Oud-Indisch; ze herkennen aanstonds een tal van woorden, die deels volkomen gelijk, deels in nauwelijks gewijzigden vorm in het Sanskrit voorkomen» en de hoofdinhoud werd in eens duidelijk. Toen later de langste en belang- rijkste der opschriften, die op de rotswanden van Behistuo, door de volharding van Rawlinson waren afgeschreven en uitgegeven, werd de kennis nog voUediger, en thans bezitten wij eene grammatica en woor- denlijsten van de taal van Darius Hystaspes-zoon en Xerxes. Wij hoo- ren de woorden die de Perzische monarch tot zijne volkeren liet uit- gaan; ofschoon geen menschelijke tong ze in de laatste 2000 jaar heeft Digitized by Google 70 H. K E R N uitgMpioken , lezen ea verstaaa wij m, omdat ons het Santknt te huip k gekoDMn. En dan, boeveei iiokt heeft het niet venpreid ofer de oorkondw dar leer van Zoroasteir, de leer welke ook de Fersen beledeii. De taal waarin de &nd-Ave»ta ia opgesteld , het Oiid*Bactri8ch , nauw verwant en aan het Sanskrit im aan het Oud-Perzisch , was wel is waar door oveiieveiing hg de priesters der OrmuBd-dienaan bewaard gebleven, doch de ttudie er van was boo oppervlakkig en gebrekkig , dat er eene wtre omwenteUng in ifi geicomen door den invbed der Oud-Indiache taal*- en letterkunde. Ten skytte, G. T., — want bet wordt tijd dat ik eincUig ~ nog een enkel woord over bet verband tuaschen de taal en beadiaviiig van het vasteland van Indie met die van den Indischen AichipeL' Alhoewel ik mij hier op een vreemd gebied waag» en damfom het onraadaaam acht in bijsonderheden te treden , meen ik toch te mogen beweren , dat de aard van den aamenhang tusschen Voor-Indie en deii Arohipel, meer mionder* heid Java , in algemeene omtrekken volkomen dnidelijk ia. ' Dea nooda — doch het zal wel overbodig wezen •* aou ik mij kunnen beroepen op de werken der verdienstelijke mannen, die zich aan het ondertoek der tata van ODze overzeesdie bezittingen hebben gewijd. Men it hefc daaxover eens, dat de eilandbewoners, Javanen, Maleijers, en hoe ze verder heelen mogen, van een geheel ander rat zijn daa de ArierB, dan wij lelven. Zoo het verachii van af komet zich vertoont in den lichaamtbouw en in het gehat, nog veel tterker openbaart het aicli in de talen die zij qaeken. Dat neemt niet weg, dat het Javaansch, en in minderen graad het M*- leisch, den invloed van het Sanskrit heeft ondei^aan, niet enkel dat er honderden van woorden uit de taal der Indiers z^n overgenoiMB, het geheele Javaantche tchrift is eene kleine wijzigiog van het Santkrit*alphar bet, eene wijzinging in den vorm namelijk, want het schriftsteltel is vol- maakt hetz^de gebleven. De literatuar der Javanen liettaat gTootendeeb of geheel uit navolgingen van Indische gediditen, o. a. het B&maj^aiia en Mah&bbarata; en ook in het MaleitcH treft men deigelijkie werken aaa. Ook ontbreekt het in Nederkndtch Indie niet aan overb^fselen van Hin- dusche kunst, noch aan inecripties in het Santkrit, nodi aam een overvloed van pertoons- en plaatsnamen , alle in diezelfde taaL Kortom, an aliet. Digitized by Google REDBV0ER1N6. 71 tot in gebruikm ett aeden , heikeiit meD em HifidoscheD oorspnmg. Die «nar^dgTocne aawali^vehlen van Java, die ziefa als een lerend tafereel van VDorspoed voor het oog ontioUen, zoaden er niet wezen, als de Hindia den Qnontwikkehien eilaBder niet in het gefaeim eener kanstmatige be« qproeiiiig faad ingewijd. Die hoofdbron van Java'» welvaart, en das een der hnlpbroiUKen van Ne&rlands rt^dom, aoade niet vloeien^ had de rawe inboarling niet de eerste zadm van beschaving van overaee, van de Brafa- maneB» ontvangen. Yeel hiter zijn weSr andere vreemdelingen gekomen nit het verre Westen, op veel hoogeren trap van ontwikkeling staande daa han Hindoaehe vooigangers. Zallen de fartere beheerschers daarom met minachting neSrrien op hetgeen door de Indiers in den Archipel is vexricht? Zeker niet; want zij hebben me^edeeld zooveel als zij zelven beaateii , en wel ons , in^dm de nawereld hetzelfde getaigenis omtrent one zal kunnen afleg^en, dat ook wij gegeven hebbra naar de mate van onze bescfaaving, ait de volheid der vele z^;eningen, die wij zelven deel- achtig zijD. Aan het einde van mijne taak gekomen, O. T., spreek ik den wensch ait , dat het mij eenigszins gelakt moge wezeu , U een denkbeeld te geven van de voomaamste eindaitkomsten , tot nog toe door de studie van het Sanskrit verkregen. Heb ik daarin gefaald, dan hoop ik, dat althans de gBenzeA ziohtbaar zallen geworden zijn van den werkkring, waarin de QiAd-Indificfae taalkenner ziofa beweegt Tevens mag , nooh kan ik nalaten U een woord van dank te zeggen voor de welwillendheid , waarmede Gij mi} wel hebt willen acmhooren. £er ik dit spreekgestoette verfauit, reat mij nog een aangename pUcht, de plioht der daAkbaarheid , vrelken ik jegens U te vervnllen heb , Edei- GrootnAchtbare Heeren Oan^oren deaer Hoogeachool I U slechts mijn dauk te hrengen voor het vertvottwra, waarmee Gij mij vereerd faebt, zou, boe^ Digitized by Google 72 H. K E R N welgemeend die ook wesen mag, in mij zoo koel, zoo onbedoidrad achij- nen. Hoe gaarne zba ik daarom openlijk willen verkondigen , wat Uwe aanspraken zijn op eene dabbele erkentelijkheid van mijnen kant En toch — hoadt mij zalks ten goede — ik ontzie mij daarvoor. Waartoe gebeurtenisBen opgehaald, waar ik zelf te zeer in betrokken ben geweert om vrij uit te kunnen spreken? Waartoe een lofzang aangeheven op eene daad, welke langer leven zal dan de zanger zelf? Ziet, lang nadat de woorden die ik heden spreek aan de vergetelheid ten prooi zullen geworden zijn, zal de herinnering aan hetgeen Gij tot stand hebt gebracht, nog niet zijn uitgewischt; want zoolang de Nederlandschewetenschap hier binnen deze muren haren tempel heeft, zoolang hare eer ons volk dierbaar blijft, zal men zicb herinneren, dat Nederland aan Uw verlicht oordeel, aan Uwen wetenschappelijken zin, aan Uw onbezweken ijver zijn eersten leer- stoel voor het Sanskrit en de vergelijkende taalstndie verplicht is geweest. Ontvangt hier van mij de plechtige verzekering, dat ik het als mijne levenstaak zal beschouwen, onder Uwe bescherming en met Uwe deelne- ming, de belangen der aan mij toevertrouwde weteuschap z66 te beharti- gen, dat aan den ouden roem van Leidens Hoogeschool geen afbreuk geschieden moge. Hooggeleerde Heeren, zeer geachte ambtgenooten ! Verschillende aandoeningen maken zich op dit oogenblik van mij meester, nu ik op het punt sta in Uw midden te worden opgenomen. In menig- een onder U — helaas , dat Bake , JuynboU en van Assen ontbreken moe- ten I — herken ik mijn vroegere leermeesters , de mannen , zonder wier onvergetelijke lessen het boek der kennis voor mij zoo goed als gesloten gebleven ware. Al is het ontzag, hetwelk ik in mijn Akademiejaren voor U koesterde, geenszins verminderd, integendeel toegenomen naarmate ik zelf op het steile pad der kennis verder ben voortgegaan, het zal mij thans niet meer beletten, daarmee een gevoel van genegenheid te paren, nu de verhouding tusschen ons eene andere geworden is. Van allen Uwer, die ik het voorrecht heb te kennen, heb ik vroeger of later de sprekendste bewijzen van welwillendheid ondervonden; moge die welwil- Digitized by Google REDEY0ERIN6. 78 lendheid in genegenheid overgaan, en, nog beter, tot vriendachap rijpeo. Dit verzoek als tot U allen gericht beschouwende , zolt Gij het voorzeker in mij billijken^ dat ik twee Uwer uitzonder, wier waarachtige vriendschap ik te lang genoten heb, dan dat ik ze hier op nieuw zou behoeven in te roepen. Ja, mijn "veelgeliefde leermeesters Rutgers en de Vries, Gij wier namen in mijn geest onafscheidelijk verbonden zijn, als ik bedenk wat Gij voor mij geweest zijt, voor U heb ik alleen een woord van onuitspre- kelijken dank voor Uwe bestendige, trouwe, beproefde vriendschap, die jaren geleden mij hier in Leidens veste door U geschonken, mij verge- zeld heeft tot aan de boorden van den Ganges en terug naar de oevers van den Rijn. Welk een blij vooruitzicht , dat ik voortaan bij U en met U zal kunnen arbeiden aan den opbouw der wetenschap! Edelaardige jongelingen, studenten aan de Hoogeschool! Ook tot U richt ik het woord, tot U allen, al weet ik, dat maar weinigen zich zul- len en kunnen toeleggen op het vak hetwelk ik geroepen ben hier te vertegenwoordigen. Maar ik weet ook, dat Gij, als kweekelingen der Hoogeschool, belang stelt in alle wetenschappelijk onderzoek en alle ont- wikkeling des geestes; ik weet, dat Gij, als jonge mannen, een open gemoed hebt voor al wat schoon en goed is, onverschillig onder welke hemeistreek of in welke eeuw ook gekweekt; ik weet, dat U, als Neder- landers, de eer, dus ook de wetenschappelijke eer, des vaderlands ter harte gaat. Gij zijt hier heden tahijk opgekomen, en hebt daardoor het schoonste bewijs geleverd, dat Gij deelneemt in de gebeurtenis van den dag. Meent soms niet, dat zulk eene deekieming onvruchtbaar is; waar- lijk de wetenschap is nauwelijks meer verplicht aan hare beoefenaars, dan aan hen in wier belangsteiling de geleerde van 't vak een voor 't men- schelijk hart zoo noodige aanmoediging vindt. En diegenen onder U, die zich willen aangorden om de jonge wetenschap, waarvan ik U de resul- taten in ruwe omtrekken geschetst heb, te dienen, mc^en verzekerd zijn, dat ik steeds streven zal leerlingen te vormen, die den leermeester zullen overtreffen. Het veld dat ter bereiding open ligt, is zoo ontzachelijk groot en nog zoo weinig aangebouwd; nc^ zooveel plekken moeten er oorbaar 10 Digitized by Google n H. KEHN afiBEYOSAING. worden geuukt. Daartoe is yolharding noodig , meer dan Qin hier ea daar <een bloempje te plokken. Maar wie met ^nanneUjke knoht wi arbeiden, is ook aeker van een lijken oogst. Niig menige i^ewiditij^ entdekkii^ is er te inaken, aoo men slechta den moed Ineft om koen te eetten naar het onbekende land. Moeite en inspanauig ii de piijs tan elke ontdekking^ maar het Jooa «r van is reine» edele Yreugde, ck vffengde die een Golumbus faeeft moeten smaken , toen hij aan het onge* kiovig mcMTeBde sokeepavoUc de kinten wees eener Nieawe Wemld. IK HEB OEZKGJX Digitized by Google SEBIES LECTIOITDM, JH ACADBMIA LUGDUNO-BATAVA HABENDABUM, POST FEBIAS AESHVAS ANNI CIOIOCCCLXY. FACULTAS lUBIDlCA, B. T. H. P. L» A. VAIX BQNSYAIi VAUBB lu» CnUo llAdii9mWEQ ioter- pretabitur, didbu» Lmm, Martifi rt Morcuru, ^ • • hora^, et die> yeQflna» ^ ...... ^ ^ ^ „ ^ . ^ ^ . I. Legem ludiciorum privatorum, additw exeveitatiombua fweu-^ dbus, diebus Lunae, Martis et Mercurii, » X. ^H. COCK provectae aetatia causa a scholis habendis eesaabit. L DE VTAL lua MeEcatoiiuai traotabit diebua Luime, Martia et Mercurii, ^ . . . ^ . . ^ . IX. Encyclopaediam et Methodologiam lurisprudentiae exponet. iisdem diebna^ X.. luB Ciiminale interpretabitur diebus lovis , Veneris et Satiiinii , IX. Legem ludidorum Criminalium tradet iisdem diebua» ... X. s. vissEBlNtt atatisticaBi Patiiae explicabit, diebw Luaae» lifortfs et Mercuriiy ^ • . ^ . ^ . ^ . , . XI. Historiam Europae dipfcmatioam, iisdem diebua» ...... !• Oeconomiam politicam die lovis, XI et I, et die VeBeris^ ., . XI. Disputaodi eaiereitia raoderBhitur^ diebus ett horif» audltoribw commmodis. 10» Digitized by Google 76 SERIES LEGTIONUM. I. E. GOUDSim: interpretabitQr lustiiiiaoi InsHtutiones , dieboB La- nae, MartiB et Mercarii, hora I, et diebas Iovib, Yeneris et Satami, UL Diffesta, diebas Lanae, Martis, Merearii, lovia et Veneris, II. Historiam laris Romani enarrabit, diebas lovis, Yeneria et Satami, X. Dispatandi exercitia moderabitar, diebas et horiB aaditoribaB commodis. I. T. BUIJS tradet ias gentiam diebas Lanae, Martis et Mercarii^ IL Philosophiam iaris iisdem diebas, XIL lus pablicam diebas lovis et YeneriB, XII, et die Satami, XL FACULTAS THBOLOGICA. W. A. YAN HENGEL, provectae aetatis caasa, rade donatas, qaan- tam per vires Ucebit, Academiae alamnis prodesse oonabitur. L H. SCHOLTEN Theologiae dogmaticae partem formalem erponet, dnce Compendio a se edifo, die Martis^ XI, die lovis, X«— XII, et die VeneriB, X. Theologiam nataralem docebit, tradenda historia phiiosophiae de Deo medii aevi et recentiore , dace compendio a se edito , diebas Martis, lovis et Veneris, I. A. KUENEN Criticam et Hermeneuticam librornm N. Foederifi do- cebit die Mercurii, XI. et die lovis , • XIL Locos N. Foederis, qai doctrinam moram spectant, difficiliores interpretataruB est die Veneris, XL Historiam librorum V. Foederis enarrabit die Lanae, .... X, et die Mercurii, L Locos selectos historiae Israelitarum tractabit die Veneris , . . XII. L I. PBINS Epistolam ad Hebraeos interpretaturus est, die Mercurii, lovis et Veneris, IX. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 77 Tfaeologiae Practicae partem catecheticam , pastoralem et eccle- siasticam tractabit, diebus Martis et Mercurii, hora X. Exercitationes catecheticas et homileticas moderabitar, die Lunae , XI et II. De rebus exegetici potissimum et practici argumenti cum provectioribus aget, hora vespertina postea indicanda. L. G. £. BAUWENHOFF, Frof. extraord., Historiam Ecclesiae Christia- nae antiquam enarrabit, diebus Lunae, Martis et Merourii, . . XII. Locos selectos historiae doctrinae Christianae tractabit die Lunae , I , et die Martis, IL De variis argumentis, ad historicam theologiae partem perti- nentibuff, aget hora vespertina postea indicanda. Orationibus Sacris praeerunt I. H. SCHOLTEN, A. KUENEN, I. I. FBINS et L. G. E. BAUWENHOFF, diebus et horis sibi et Candidatis Theologiae commodis; — publice disputandi exercitationibuSi die Veneris, IL FACULTAS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. I. YAN DEB HOEVEN Zoologiam et Anatomen comparatamdocebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, XI. Anthropologiam s. Historiam naturalem Oeneris Humani ex- ponet diebus Lunae et Mercurii, II. Anatomes comparatae selecta capita explicabit, diebus Martis et lovis, I. A. H. YAN DEB BOON MESCH Chymiam corporum organicorum ex- ponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. Chymiam, quae anorganica vocatur, docebit, iisdem diebus, XL Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem expo- net, diebus Lunae et Mercurii, XII. Oeconomiam ruralem tradet, diebus Martis et lovis, XII. Experimenta instituendi artem docebit et Exercitia practica in Laboratorio moderabitur quotidie. Cum Studiosis provectioribus de Physiologia chymica coUo- quetur, die Veneris, hora vespertina, V— VIII. Digitized by Google 7B SBRIS8 LECTIONUM. G. I. VEBDAM Trigooomrtiiam planam tradet atiaqiie argumMta traotabit, quae ad Elemeiita Matheseos et ad Plaittmetriam per^ tiBenC, diebus lovis et Satumi, ^ . . ^ hom X, et die Yeneris, IX et X. Stereometriam et TrigQaouefjriam a^ecieam dooebit, dieboa Martis et lovia, VIIL Arithmetricam aniversalem , sive Algdman , tradet diehus Mercurii et VeDeria, • . . VIII, et die lovis, IX. Mecbanicam amdyticam esponet et Calculi Intcgralis partem superiorem tractabit, diebus Martis et Mercurii, IX et X. Scholas paedagogicas habebit. F. KAISER Astronomiam theoieticam tradet, diebus Lunae, MaitiB, Mercurii et lovis, IX. Astronomiam practicam, iisdem diebos, X. Artis observandi exercitiis quotidie praeerit. Astronomiam, quam popularem vocant, tradet diebus ethoris auditoribus commodis. P. L. RIJKE Physicam experimentalem docebitj diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, XII. De Physices capitibufi selectis latius et fu&ius disseret, diebus Lunae et Merqurii, X. Physicam Mathematicam tradet, diebus Martis et lovis, . . IL Meteorologiam exponet die lovis, X. Exercitiis physieis pfacticis praeeiit quotidie. IV. F. B. SUBINGAB Morphologiam , anatomiam et physiologiam plau- tarum exponet, diebus Martis» Mercurii et lovis» I. Phytographiam et taxonomiam docebit, selectasque plantarum familias explicabit, diebus Lunae et Veneris, I et IL Cum studiosis provectioribus rei herbariae capita seiecta fusius tractare paratus est, hora oommoda. Exercitia practica in structura piantarum ope microsoopii ex« ploranda moderabitur, diebus Lunae et Martis, II^IV. Exciirsionibus botanicis praeecit tempore aestivo, die Satumi. Digitized by Google SERIBS LBGTIONUBL 19 D. BIEBENS D£ HAAN, Frof. Mtraord.» Geometriam analyticam tradet die Mercurii, hora III, diebas Venerk et Saturni, IX. Oeometriau descriptivam , die lovis, IX, die Satumi, X. Calculum di£Perentialem , die Lunae, III, die Io¥is, II. Calculi integralis partem elementariam , die Lunae, II, diebufi lovis et Veneris, XI. Analysin algebraicam, die Satumi, XI. Functionnm variabilium compleiaram tbeoriae elementa, si postnlabitur, hora commoda. FACULTAS PHILOSOPHIAB THEORETICAB ET LITBRARUM HUMANIORUM. A. BUTGEIS leremifte FaUdma et Pmlnm selectos interpretabi- tur, diebus Lunae et Martis, « . IX, et die Mercurii^ '. VIU. Linguae Hebraeae grammaticam docebit, diebus Lunae, Martk et lovie, . . . • Vlll. Primum Samuelis librum cursoria lectione tractabit, die Lunae, I , et die kwis, • XII. Antiquitates Israelitanm explicabit, diebua Lunae, Martiset Mercurii, , XII. Orammaticam Sanacritam docdul, die et horia auditoribus commodis. I. H. STUFFKEN Logicam tradet, die Martis, I, diebus lovis et Veneris, XI. Metaphysioam docebit, diebus Martis et Mercurii, , . . . » X. Historiam Pbilosophiae explicabit, diebus Limae et lovis, . XII. Paedagegicam ezponet, diebus et horis auditoribus commodis^ C. O. COBET interpretabitur Flatonem et Aristophanem, diebus Lunae, Martis et Mercuidi, . ^ . X. Digitized by Google 80 SERIES LEGTIONUH. , Antiquitates Romanas docebit, diebus Lunae, Martis et Mercurii , hora XII. Cum paulo provectioribus Antiquitatum Romanarum causa leget Tacitum et Suetonium, diebus lovis et Veneris, . XJI. Scholas Paedagogicas habebit diebus Martis et lovis, ... II. Artem metricam tradet diebus Veneris et Satumi, I. Scriptores Graecos cursoria lectione tractabit die Martis hora vespertina, VII — IX. Initia Palaeographiae Graecae candidatis Litterarum explica* bit die Satumi, IX — ^XI. B. P. A. DOZY Historiam universalem explicabit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. Varios locos historiae aevi medii et historiae recentioris ex- ponet, diebus Lunae et Mercurii, 1. Literas Arabicas , Chaldaicas et Syriacas docebit , die lovis , I et II , et die Veneris, IL Scriptorum Arabicorum locos selectos interpretabitur, diebus Lunae et Martis, II. VL D£ VRIES Linguam Literasque patrias explicabit, diebus Lu- nae, Martis et Mercurii, II. linguam Literasque patrias medii aevi explicabit, diebus Martis et lovis, III. Linguam Literasque patrias saeculi XVII eiplicabit, die Martis, l De lingua patria pure et eleganter scribenda aget, additis exercitiis practicis, horis postea constituendis. Carminum medii aevi interpretationem criticam provectiores docebit, die Martis, VI. ! linguam Gothicam tradet, die lovis, I» et Veneris, 111. Linguam Anglo-Saxonicam et Veterem Frisicam tradet, die- bus et horis auditoribus oommodis. Vocabula in iure patrio antiquo et hodiemo usitata etymo- logice explicabity hora postea constituenda. B. FBUIN Historiam Patriae tradet, diebus Mercurii, lovis etVeneris, i. Digitized by Google SERIES LECTIONUM. 81 Varios I0008 bistoriae patriae exponet diebus lovis etVeneris, horaU. W. G. PLUYGEES interpretabitur Ciceronis Verrinarum Act. II libr. I et II (rec. G. L. Kayser) diebus Lunae, Martis et Mercurii, . IX. 