title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: HENRICUS HERTZ De Anatomia pathologica generoH ei hietioiogia pathologica {oum ewermtafio' nibus practicis) disseret diebus Martis et lovis, hom I; Anatomiae pathologicae spedalis atque pathologiae et therapias ^^wdaUi partem primam docebit diebus Lunae, Mercurii et Venem, hom ]L; Esrerdtationibus clinids praeerit diebus Lunae , Mevcurilet VeBSiJB, horaXII; Auscultationem et percussionem orgai^OTum respiratiams Mponct poeli: fionai hiemales bis per hebdomadeo. SERIES LEGTfOlSUM. 311 THOMAS PLACE Phyihhgiam docebit diebus Martis faora meridiana, Mercurii et lovis, bora IX, et Veneris, hora X; Histioloyum diebua Mercurii et Veneris, bora f; Cursum hiatioloffiae instituet horis aaditoribQS commodis; Exerdtationibua practicia in laboradorio physiologieo quotidie praeerit« CAROLUS LAMBERTUS WURFBAIN j&^a?^£?tVa^}W5^ c/mVt^pra<eerit diebus Lunae, Mercurii et Veneris , horalX; Chirurffiam theoreticam exponet diebus Martis, lovis et Saturni, hora IX. CAROLUS lOANNES MATTHES docebit Phyeicam ewperimentis illustratam diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; THyonon}etriam rectilineam et geometriam analyticam iisdem diebus, hora meridiana ; Stereometriam ^ inclusa Iriyonometria sphaerica, in commodum Medicinae et Literarum studiosorum, diebus Mercurii et Veneris, bora f. CORN. ANTON. lOANN. ABRAH. OUDEMANS Systema Phanerogamarum exponet diebus Lunae et Martis, hora VIII; Morphologiam Phanerogamarum die Lunae, hora I; Physiologiam plantarum tradet die Veneris, hora VIII; Oryptogamarum doctrinam die Veneris, hora IX; Pharmacognosin et HistcTtam plantarnm medicinalium die Satorni, hora VIII— X; JSwercitiis in describendis et dignoscendis plantis medicinalibus praeerit die Saturni, hora X; Ewercitiis practiois in indaganda plantarum slructura praeerii diebus Lunae , Martis, lovis et Satosrni, p. m. JBxcursionibus botanicis praeerit, diebus et horis deinde indiGandis. 312 SERIES LEGTIONUM. lANUS GUILIELMUS GUNNING C/iemiam generalem docebit diebas Lunae et Martis ^ hora VL , diebus Mercorii et lovis, hora Vill (hieme); Chemiam apecialem, vulffo dictam organicam iisdein horis (aestate); Chemiam forensem die lovis , hora I ; Chemiae analyticae initia die Martis, hora I; Analysin pharmaceuticam , tam qualitativam quam quantitativam die Mer- curii, hora XI; Mineralogiam cryatallographicam die Lunae , hora XI (hieme) ; Mineralogiam sgstematicam tradet eadem hora (aestate); Ewercitiis practicis in laboratorio chemico quotidie praeerit. PETRUS lACOBUS BARNOUW, Artis Obst. Lector. JEncheireses in pelvi factitia demonstrabit diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, horis II et III; Recem natorum morbos exponet die Lunae, hora IX.. ABRAHAMUS HARTOG ISRAELS, Med. Lector. Historiam Medicinae tradet die lovis, hora III; Hygiaenen exponet diebus Martis et Mercurii, hora III; Encgclopaediam et Hodegeticam Medicinae die Lunae, hora II. GUILIELMUS MARIUS GUNNING, OphthBlmiatriae Lector. Ophthalmiatriam docebit diebus Mercurii et Veneris ,. hora IX; JEwerdtationihus clinicis praeerit diebus et horis auditoribus oommodis; Operationes iuBtituet die lovis, hora XL SERIES LEGTIONUH. 818 FRBDBRICUS IAC0BU8 SWARTWOUT, Ariis pharmaceutioae Lector. Jrtem pharmaceuHcam docebit diebus Martis , Mercurii et Satami y hora I ; Ewercitationibua pharmaceuticis practicis praeerit horis postea indicandis; Jrtem medicamenta praeecripta praeparandi docebit diebos auditoribas oommodis, hora veBpertina VI. Vir Docti88imu8 N. Meubbinqb exponet Electro-therapiam im policlinico diebas Martis, lovis et Saturni, hora III. Vir Docti88imu8 P. F. I. tbb Matbn Atorbos larjfngia in poHcUnico de* monstrabit diebu8 Mercurii et Saturni, hora IV. Vir Docti68imu8 A. A. G. Guyb Morbos aurium in policUnico demonstrabit diebu8 Lunae et Veneris, hora III et dimid. Horis auditoribus commodis lectiones privatas de hisce argumentis habere viri doctissimi parati sunt. 40 • « NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLDSTRI ATHENABOAMSTELODAIENSI GONIUN€TIS0IIB €11110 SBlilNARIlS DIE XXXI DEGEMBBIS CIOIOCCCLXXia. In Facultate Phiiosophiae 7. # '/ Theologica 27. // n lurisprudentiae ........ 25. » n Literarum 18. » w Medicinae , 195. 267. DE TMBNWOOBDIGE T0E8TAND DER ISBAELIETIjSCHB OUDHEIDKUNDE. REDEVOERING, BIJ DE AANYAABDING YAN HET HOOGLEE&AABSAMBT AAN HET ATHENAEUM ILLU8TBE TE AM8TBBDAM. DEN 31««- MAABT 1878 GBHOUDBN DOOB D». H. R T. 40* / MI JNE HEEBEN , ZEEB GEAGHTE TOEHOOBDERS ! Voorwaar, onze eeuw legt zich niet neder bij het haar door hare voor- gangsters overgeleverde en slaapt geenszins in op de behaalde lauweren! Trouwens, waarbij kan zij zich ook neervlijen? Ingeluid door de Fransche omwenteling, die op bloedige wijze verkondigde^ dat eene oude wereld was voorbijgegaan , zag zij zich, hier plotseling^ daar gaandeweg, ontval- len, wat tot hiertoe heilig was geweest en eeuwen lang voor een stevigen grondslag van der volken geluk gegolden had. Het onschendbaar Woord Gods, het godlijk recht der koningen^ de bevoorrechting van enkele stan- den , tal van maatschappelijke , staatkundige en kerkelijke overleveringen — wat al niet? — werden, met eene versleten wereldbeschouwing , geloo- chend, gesloopt, weggeworpen. En wat had zij in de plaats daarvan? Schoone wenschen^ verheven beginselen, ware denkbeelden; doch waarnaar de maatschappij , de staat, de Kerk nog niet zijn gevormd, noch ook, daar hunne rechtmatigheid immers steeds betwist wordt, eensklaps inge- richt kunnen worden. * De hooge vlucht, die de wetenschappen hebben genomen, de groote veranderingen ^ die de veelvuldige toepassing der vermeerderde natuurkennis op ons maatschappelijk leven , vooral door het stoomwezen en de telegrafie , heeft aangebracht^ de verspreiding van kennis onder voIksmassa's , die meer en meer hare zelfstandigheid beseffen en handelend optreden op het groote tooneel, dat alles en zooveel meer maakt, dat de menschheid moeite heeflt zich te huis te ^evoelen en zich geen tijd kan gunnen om op adem te komen en het verworvene te genieten. 818 H. R T Al is er daarom voor ons^ wanneer wij wiUen medewerken tot dat, waartoe onze tijd ons roept, niet aan zelfbehaaglijke rast te denken, het pijnlijke van dit gemis wordt ruimschoots vergoed , ook door het geestelijk genot, ons in hetgeen wij vinden bereid. In plaats toch der oude , vaarwel gesegde wereldbeschoawing . de mecha- nische, is eene nieawe, juistere, de organische, geboren^ die ons helpt om de verschijnselen van onzen tijd beter te begrijpen, die een machtigen invloed op onze gedragslijn heeft, daar zij ons wijst^ langs welkeo weg wij moeten trachten onze idealen voor de menschheid te verwezenlijken , en die, om ons tot het een en het ander in staat te stellen^ het verleden uit het ware oogpunt doet bezien. Om bij dit laatste stil te staan^ te recht wordt onze eeuw die der ge* schiedenis genoemd. Verbazend is het^ wat op dit gebied door haar is gearbeid. Menig gedeelte, waarop vroeger de geleerden niet of nauwelijks hun aandacht hadden gevestigd^ werd met vurige belangstelling gadege- slagen en doorzocht. Wat vorige geslachten hadden gemeend als feiten te mogen verkondigen^ wordt opnieuw onderzocht^ en ettelijke oude op* vattingen zijn verworpen. Vele beroemde mannen daalden van het voet- stuk der eer, nu er scherp onderzoek naar de echtheid hunner titels wordt ingesteld ; meer dan ^n vergetene of miskende daarentegen werd opgebeurd uit zijn vernedering. De kritiek oefent streng gericht. Hoe de wereldgeschiedenis-zelve het wereidgericht is, wordt thans beter dan ooit te voren in het licht gesteld , omdat de feiten juister gerangschikt en beter met elkaar in verband gebracht worden, opdat de samenhang van het een met het ander blijke en de weg, waarlangs de volken licfa ontwikkeld hebben, blootgelegd worde. Al liet en laat menig historicos, die zich vrijgemaakt heeft van de oude^ kerkelijke^ wereldbeschouwing , zich bij zijn onderzoekingen door een nieuw dogmatisme leiden, al is de heerlijke gave der onpartijdigheid nog steeds, gelijk al wat kostelijk is, zeldzaam, de zonen der negentiende eeuw zijn die van vorige in histoii- schen tact verre vooruit^ ons waarnemingsvermogen wordt minder dan dat van onze vaderen door vooroordeelen verduisterd. Daarenboven staan ons veel meer hulpmiddelen ten dienste dan onien voorgangers. De eisch der openbaarheid heeft de schatten van meoig REDEVOERING. 819 arobief tot gemeen eigendom gemaakt; op groote schaal zijn bronnen uitgegeven; met ontzaglijke kosten oude gedenkteekenen opgegraven en binnen het bereik der geschiedvorschers gebracht; de ongeloofelijke ver- menigvuldiging der boeken heeft de wisseling van gedachten veel verge- makkelijkt. Voorwaar, niet aan onwaardigen zijn die weldaden besteedl Roemen de beoefenaars der natuurwetenschappen te recht, dat deze in onze eeuw met reuzenschreden zijn vooruitgegaan » de geschiedvorschers behoeven voor hen waarlijk de oogen niet neer te slaan, noch als men op den omvang van hon arbeidsveld de aandacht vestigt, noch als het er op aankomt de moeilijkheid 9 aan de bestudeering vau onderdeelen verbonden, te waardeeren. Naast de geschiedenis van het uitwendig leven der volken is die van hunne innerlijke ontwikkeling, hunne beschaving, kunst^ wetenschap, zedelijkheid , godsdienst, op den voorgrond getreden. Men vergenoegt zich niet met te weten wat er gebeurd is, maar wil het verleden begrij- pen; men is niet tevreden met de kennis van wetboeken en staatsinstel- lingen , maar vorscht na , hoe zij de spiegel van hun lijd zijn , wat genoopt heeft tot hunne invoering en instandhouding ; men is niet voldaan , wanneer men van de oude volken godennamen en godsdienstgebruiken kent, maar tracht door voortgezette waameming, rangschikking en vergelijking de geschiedenis der godsdiensten na te sporen; i. e. w. men laat het er niet bij, wanneer men van het verleden als het ware eenige beenderen, al ware het zelfs het volledig geraamte, heeft opgedolven, maar wil zooveel mogelijk de oudheid zien herleven voor zijne verbeelding. Wat ontzaglijke belezenheid en wat zeldzaam vermogen om de feiten te groepeeren, hebben niet Macaulay^ Prescott, Buckle, Lecky, Schlosser, Ranke^ v. Raumer, Baur en zoovele andere groote mannen aan den dag gelegdl Met wat taai geduld en onverdroten vlijt zijn niet de taalschat- ten der menschheid verzameld en bestudeerd, de opschriften in vroeger onbekende teekens ontcijferd! Gaat er niet door de vereende pogingen van geologen^ oudheidkundigen , linguisten en godgeleerdeu licht op zelfs over den v6orhistorischen toestand der menschenP Zou onze eeuw niet trotsch zijn op de 6rimm's, op Bopp, Lassen, Max Miiller?.. Maar 818 B. Al is er daarom * ^ nisr jgtda ook sleohts eenigszins naar volle- waartoe onze ♦*"' /^ pijnlijke - ^ >^ ^^en, dat bij de ontwikkeling der weten- 8®**^*» - ^, v-jy^ r«x>ruit is geweest, en het is zeer begrijpeiijk , •^" ^y/ - ^^^"^^ resultaten zoo innig met het godsdienstig- /^ v'%^^^^^ samenhangen, die zoo lang met den stra- ^ ^f^^^jijke wijdiug getooid was geweest, en waarin zoo me- '^rP/^^r viMX eenige zaak een wetenschappelijk onderzoek ^//^^'^/'iiet recht van meespreken zich aanmatigt, een weinig ^'^^'^^fli en l^are beoefenaars nog steeds over beginselen of methode ^^^f^^ffnroyeT men het in andere wetenschappen reeds volkomen eens /ri/^^f / jBoest ook de godgeleerdheid mee ; wel was ook zij genoodzaakt ' />. ^ij te maken uit de banden der oude wereldbeschouwing en haar f echt wetenschappelijk te behandelen; maar omdat zij wat achterlijk ^ is menig onderdeel van haar gebied nog weinig volgens de histo- rtsct-kritische niethode bearbeid. pit geldt bepaaldelijk van de Israelietische Oudheidkunde, een der wetenschappen , die ik de eer zal hebben aan deze Doorluchtige School te vertegenwoordigen. En dewijl het mij het eigenaardigst voorkomt, dat ik bij deze gelegenheid rekenschap geef van de beginselen , waarnaar ik mijn onderwijs wensch in te richten, zoo zal ik tot u eenige oogenblikken spreken over den toestand, waarin deze wetenschap thjms verkeert. Mag ik mij vleien met de belangstelling , ook van diengenen uwer, die andere vakken dan de theologie of de geschiedenis beoefent? Bezwaarlijk kan ik dat op denzelfden grond doen, waarop Conradus Ikenius, ander- halve eeuw geleden, de studie der Hebreeuwsche antiquiteiten aanbeval. Wanneer ik , als hij , het nut daarvan niet slechts voor den historicas en voor den jurist roemde, maar ook voor den beoefenaar der natuurweten- scbappen, omdat hij, mede door haar, kennis kon verkrijgen aangaande de bewegingen der hemellichamen , en voor den medicus , omdat hij aldus inlichting erlangde aangaande den aard van weinig bekende ziekten, gij zoudt moeilijk zonder glimlach zulk eene opvijzeling mijner wetenschap kunnen aanhooren. Doch het lijdt van den anderen kant geen tegenspraak , dat de weg tot inzicht in den grond der zaak voor alle deelen der kennis REDEVOERING. Bil dezelfde is, en het u, ala mannen van wetenschap^ niet onverschiilig kan ajn * te hooren , hoe ver men met de toepassing eener zmvere methode op een ander gebied dan waaraan gij uwe krachten wijdt, gevorderd is. Verwacht geen volledige geschiedenis van de Israelietische Oudheidkunde. Zelfs van verdienstelijke mannen zullen de namen onvermeld blijven. AUeen den gang harer beoefening wensch ik te teekenen , opdat het vanzelf blijke , en hoever zij gekomen is, en in welke richting aan haar mbet voortge- arbeid worden. De naam isrOudheidkunde" is van vrij onzekere beteekenis. Dat de aldus aangeduide wetenschap zich met het verleden bezighoudt, moge dadelijk in 't oog springen, over de vraag, hoever zich haar gebied uit- strekt, loopen de gevoelens zeer uiteen. Terwijl de Grieken en Romeinen onder den naam arcAaeoloffia , antiquitates de geheele oude geschiedeniB van een volk verstonden, noemen de mannen der kunst aldus de zooge- naamde antiquitae figurata, die, in onderscheiding van de literata, de overblijfselen in hout, steen, metaal en andere vaste stoffen bestudeert. Noch in den wijdsten noch in den engeren zin het woord nemende» noemen wij Oudheidkunde de wetenschap» die zich ten doel stelt het leven van een natie der oudheid te beschrijven. Zij vestigt de aandacht niet zoozeer op den loop der gebeurtenissen , dien zij als bekend onder- Btelt, als wel op den inwendigen toestand des volks, op zijn aanleg en eigenaardig karakter, den bodem waarop het woonde, zijn levenswijs en verkeer met andere volken, zijn maatschappelijken toestand, zeden en ge- bruiken , zijn staatsinrichting en rechtspraak , verder zijn wetenschap, kunst, letteren, en, wat bij Israel verreweg het belangrijkste is — zijn gods- dienst I. e. w. zij behoort tot die wetenschap, welke men gemeenlijk met den naam van Geschiedenis der Beschaving aanduidt. In dien zin evenwel kon de Israelietische Oudheidkunde eerst opgevat worden, nadat^ in onze eeuw, dit geheele begrip van isfCuIturgeschichte" ontstaan was; doch hare wording en eerste beoefening dagteekent van veel vroeger. Als afzonderlijke wetenschap is zij geboren in de eeuw na de Kerkhervorming , ten gevolge der ijverige Bijbelstudien , waaraan zich 41 8Sfi fi. ft T de Pratestantsdhe geleerden, alsmede sommige Boomflch-katliolieke , wyd-> dm, Boowel om elkaar te kunnea bekampen als -» voor loover de Pio* testanten betreft — om hun dogmatisch stelsel van alle sijden te bevestigMi en toe te lichten. Het ligt dus in den aard der zaak, dat sij nieta was dan eene huljH webenschap der dogmatiek. Trouwens wat was daaraan in de leventiende eeuw niet dienstbaar P De dogmatiek , d. i. naar de smiswijze dier dagen , de wetenschappelijke uiteenzetting , in scholastieken trant, der van God geopenbaarde waarheid, beheerschte alles. Waartoe diende de Uitleg- kunde, zoo niet om haar bewijsplaatsen te leveren voor al hare stellingenP Of die woorden uit het O. dan wel uit het N. V. ontleend waien , deed niet ter zake» Een tekst was even bruikbaar, of kij in GenesiB, in het Hooglied , in den brief aan de Romeinen of in de Openbaring stond. Hek 66a was immers zoo goed een woord Gods als het anderP Men begrijpt licht, wat er onder deze omstandigheden van de l8ra^e<- tiBche Ondheidkunde werd. Vooreerst was er geen sprake van onpartijdig, Viij onderzoek. Een boek over de Archaeologie werd, evengoed als een over zedeleer of dogmatiek, uitgegeven met de kerkelijke goedkearing, zoodat men dan ook op het titelblad van menig archaeologisch werk de woorden leest-, /irNa voorgaande visitatie en approbatie der Eerw. Claans vata . . ." Kenmerkend voor den geest des tijds is een zinsnede uit de Voorrede van drie Utrechtsche hoogleeraren op de vertaling van het werk van Lundius, HeHiffdommen , ffodadiensten enz. Terwijl zij bet hoogeltjk prijzen , kunnen zij toch niet nalaten te vermelden , dat de schrijvw der Augburgsche Confessie is toegedaan. Dit nu doet vdgens hen wel niet veel ter zake, omdat het onderwerp gemeenlijk geen geschilpunten raakt; maar op een paar plaatsen komt eene Luthersche verklaring voor van de Woorden des Avondmaals, //Dit is mijn lichaaml"; wat nog al bedenkelijk is. Gelukkig evenwel was des schrijvers betoog in de schatting der keur- meesters zoo zwak, dat het geen geloovig Hervcnrmde tot twijfel zou bren- gen , terwijl ten overvloede een geleerd en rechtzinnig predikant te Embden tan het gansche werk de proeven zou nazien en er een noot bijvoegea t>m de ketterij onschadelijk te maken. Behalve dat het onderzoek dus volstrekt niet vrij wm, kon er toen nog REDEyOERING. 9g§ geen sprake sijn vao eene biatQriscbe behandeliQg der stof. Alle tyden werden dooreeQgehaald , want opheldering viui moeilijke Bijbelplaatsea wap hefe hoogate doel , en meD waa nog niet tot het iozicht gekomeQ , dat |a het eene deel dea Bijbels eene andere opvatting der waarheid was te vin- den dan in het aipder. Wil gij eme proeve^ hoe onstelseknatig een boek dier dagen over Oad- heidknnde er uitziet? Het eer^te hoofdatuk van Goodwin'8 werk Mozea en Jdnm handelt ovfr ifden Hebreeuwschen staatsvorm tot op de komat van Christus en wan- neer de Schepter van hen geweken is"; het is ze» bladzijden lang, waar- van roim de helft wordt ingenomen door een onderzoek naar de beteekenis der woorden in Gen. XLIX: «fDe Schepter zal van Jnda niet wijken» totdat Silo koml." Wanneer de schrijver later opzettelijk twee bladzijdan aan de Koningen wijdt, is nog een der onderwerpen, welke hij in die bepeikte ruimte behandelt, de purperen en de witte kleur der vorsteUjke kleeding, waaruit o, a. verklaard wordt, waarom de krijgsknechten van ^Pilatus Jezus met een purperen gewaad uitdosten en Herodes hem een wit aandeed. Hoewel uit de Hervorming geboren, had de Ouheidkunde ook onder de Frotestanten een kwijnend bestaan, totdat Coccejus optrad en leven wekte op het gebied der tbeologie. Deze uitstekende geleerde, streng Qereformeerd van aienswijze, wilde, dat de geloovigen den Bijbel wst aUeen gebruiken zouden als eene verzameling van bewgsplaatsen , waarbij men alle deelen door elkaar aanhaalde , maar dat zjj hem zouden bests- deeren om hem goed te begrijpen en den samenhang te doorzien. Oe godadienst toch had eene geschiedenis. Het oorspronkelijk oatuurverbond wasyverbroken en had voor dat der genade plaats gemaakt. Dit wederom had"^^ beataan voor, onder en na de Wet Men had dua dan zin der Schrift nog niet gepeild» al kende men de letterlijke beteekenis der wofljr- den; men moest ook han diepen zin verstaan. Eerst wanneer men be- gieep, hoe de deelen der Godsopenbaring tot elkander stonden» had men het noodige iozicht eriangd. Indien Ooccclus hiermede bedoeld had , dit in dsn Bijbel een deel der geachiedenis van het eoelMO der mensfA^o ne^r Ood te lezen staai, dan -*- aou hy niet in de tweede helft der «eventiende 41* 8S4 H. O O R T eeaw, maar in de negentiende thuis behoord hebben. Doch hij waa wel degelijk een kind van zijn tijd; in elk deel des Bijbek stond de Geiefor- meerde leer, slechts in het ^ne gedeelte onomwondener dan in het andere. In het O. y., in elk boek zelfs, was de geheele Christus, maar in zinne- beelden verborgen, en men moest er hem in weten te vinden. Door zulke beschouwingen opende hij de deur voor die wilde vemufta- spelingen, die onder den naam van typologische en allegorische schriftver- klaringen bekend staan. AI dicht men hem ten onrechte den stelregel toe : //De woorden beteekenen alles , wat zij kunnen beteekenen", bij zijne leerlingen had het er machtig veel van. Trouwens het allegoriseeren was van oudsher inheemsch geweest in de Christelijke Kerk. De Apostelen van Jezus hadden het van de Joden geleerd , die er meesters in waren ; vele Kerkvaders^ Origenes vooral, hadden er zich zeer aan te buiten gegaan; vaak maakte men op de onzinnigste wijze van alles alles. Dat lag in de reden. Indied wij gelooven , in de eene of andere Schnft eene rechtstreeksche openbaring Gods te bezitten, en onze persoonlijke geloofs- overtuiging is toch feitelijk met den inhoud dier Schrift in strijd, dan Boekt een denkend mensch naar middelen om het onvereenigbare te ver- eenigen, en ~ men vindt ze. /rZuike onzekere verklaringen houden geen steek voor Gods gericht/' had Luther gezegd, die, in de Schrift zijn eigen overtuiging terogvin- d^nde , al deze kunstenarijen niet noodig had. En hoewel ook hij er lich niet vrij van heeft kunnen houden, ging hij toch in het allegoriseeren behoedzaam te werk, en weldra nam in de Protestantsche kerkgenoot- flchappen de dorre Scholastiek er de plaats van in. Doch sedert Coccejus werd weder aan de verbeelding de teugel gevieid; Hoe had men ook , zonder eene voor niets terugdeinzende typologie , deze twee begrippen kunnen vereenigen: eene, onveranderlijke , van Gods wege geopenbaarde waarheid , en : eene geschiedenis van de betrekking tasschen God en menschP Thans mocht de Israelietische , of liever de Bijbelsche , Oudheidkimde zich in eene groote mate van belangstelling verheugen en werd er eene ontzagHjke massa geleerdheid aan de verklaring des O. V.'8 te koste gel^gd. Wat hebben de theologen. van die dagen niet een tal van boeken doorge- REDEYOERING. 325 kzen ! Wat hebben zij uiet gesnuffeld in hoeken en gaten I De Talmud , de Kerkvaders, Romeinsche en Grieksche Schijvers — allen leverden hun bouwstoffen voor hunne verklaringen. Het kon niet anders, «of eene menigte dwaasheden werden door dese geleerden ten beste gegeven. Daar de gansche bedeeling des O. V/s, in loover het onderscheiden was van het N. , voor typisch werd verklaard en men volstrekt geen onderscheid maakte tusschen hetgeen men er in legde en hetgeen er in lag, zoo was bijv. het land Kanaan, het erfdeel Godsy het beeld des Hemels; de belofte des Heeren aan Israel, dat het Kanaan erlangen ssou, de afbeelding der goddelijke genadegift in Christus^ de bemoedigende taal, die Jozua en Kaleb deden hooren, toen zij/in tegen- spraak met de andere verspieders, hun volk opwekten tot vertrouwen, duidde de evangelie-verkondiging van Christus, den hemelschen Jozuaj aan; enz. Misschiei) hebt gij u daarstraks verwonderd, dat in een boek over Joodsche Oudheden eene verklaring staat van de inzetting des Avond- maals. Welnu , die komt meer dan eens te pas ; o. a. bij de bespreking van de wijze, waarop de ark des verbonds, het manna en de staf van Aaron Christus afbeeldden. Het manna bijv. was den Israelieten onbe- kend, zoo is ook Chnstus den mensch van natuur onbekend. Gelijk men het manna bij den Gomer kreeg, zoo heeft ook het geloof zijne van God bepaalde maat. Het manna werd bewaard ter gedachtenis ; zoo dient ook het Avondmaal tot een aandenken; enz. Indien die geleerden zelfs in verhalen profetieen zagen, boeveel te meer moesten zij dan geneigd zijn geweest in de Israelietische godsdienstgebrui- ken, die immers door Godzelven voorgeschreven waren, afbeeldingen te vinden van Christus en zijne geschiedeni^ , alsmede van hetgeen de burgers van zijn rijk onderscheidde. Groote ergernis gaf daarom Spencerus, toen hij, zich beijver0nd om aan te toonen, dat de Mozaische wetten niet uit willekeur des wetgevers maar uit een wijs plan Gods waren voortgevloeid ^ leerde, dat sommige harer bepalingen aan het heidendom waren ontleend. Zulk eene bewering noemde later Ikenius niet slechts #krenkend voor de waardigfaeid der wetenschap /' maar zij was bepaald eene ketterij ; immers hoe kon mm in een van het heidendom af komstig gebruik Christus vinden P 826 H. O O R T Lag het voor de hand in den Israelietiscben priester en hoogepriester eene type van Ghristus te sien, de Coccejanen plosen al wat aan de priesters voorgeschreven was zoo fijn mogelijk uit. Bestond hunne klee- ding uit vier stukken, dit was klaarbiijkelijk eene profetie, die hare ver- vulling in Christus vond en 1 Kor. 1 : 80 werd aangeduid. Was hij niet oos geworden tot wijsheid, gerechtigheid , heiligheiden verlossingP en was nietin muts, rok, heupkleed en gordel die viervoudige bestemming van Ghristoa aangewezen? De tabernakel was ontegenseggelijk de afbeelding der Ghris* telijke Kerk, het Allerheiligste die der verheerlijkte , het Heilige die der strijdende, terwijl het voorhof de plaats der naamchristenen was. Doeh al waren alle geleerden dier dagen het op dit en menig ander punt volko- men eens, niet allen volgden Witsius, wanneer hij in het hemelsblauw der tapijtbedekking van den tabemakel de godlijke genade, in het purper den deemoed , in het geel het bloed van Christus en in de silveren voeten der atijlen de rechtvaardiging door hem, afgebeeld zag. Ook waren er te allen tijde die vonden , dat men wat ver ging , wanneer men , in het vier- kant brandofferaltaar Christus vindende, in allen ernst de vraag stelde, in welk opzicht hij dan vierkant was. Genoeg hiervan I De geleerden dier dagen , die in alles Ohristus zochten , mogen , indien zij even nauw van geweten als spitsvondig in hunne geleerd* heid waren, hem gevonden hebben , maar Israel hebben sij niet leereD kennen ; en hunne werken mogen als magazijnen van aanhalingen bruik- haar zijn, eene juiste voorstelling van het oude volk zoeken wij er tevergeefs in. Hoe de typologie den ouden godgeleerden in merg en been zat, blijkt zeer eigenatirdig uit een werkje van J. D. Micbaelis, Die fypiscie Gottee- gelahrtheid, geschreven in een tijd, toen men van de dwaasheid der Coocejaansche allegorie reeds begon terug te komen (1752), en met het doel er paal en perk aan te stellen. De sc^rijver tocb« die het teugelloos vergeestelijken ten sterkste afkeurt, is het in beginsel eigenlijk volkomen eens met hen , die naar hartelust zwelgden in de typologie. Immers, liij .ontkent geenszins , dat vele wetten der Israfilieten , niet eens , dtt aommige REDEYOERING. 827 verhalen des O. Y/s piofetisohe beteekenis hebben. Adam en Melchisedek hebben bestaan /^ten voorbeelde"; Aaron'8 sonen werden, opdat zij ons ter waarschuwing zouden zijn, door het hemelvuur gedood; en 't is de vraag» ia hoever de zondvloed plaats gehad heeft om den doop af te beelden. Aileen oordeelt hij, dat men niet te ver moet gaan. Zoo vindt hij het wel wat erg, dat de Babylonische baliingschap , waarbij zoovele dnizenden menschen ongelukkig werden, alieen zou geschied zijn ter voor- beduiding van den kindermoord te Bethlehem, gehj^ ^^^ Evangelie van Mattheus schijnt te ondersteilen. Ook ziet hij in David'8 vlucht voor Absalom geen type van het lijden van Ghristus. Toch mag niemand het betwijfelen, dat het O. V. voor een goed deel profetisch is, omdat immers aan 6od al zijne werken van eeuwigheid af bekend ztjn. Hoewel deze geleerde hetzelfde standpunt inneemt als degenen, die hij bestrijdt» was toch zijn geschrift een teeken, dat het willekeurig allegori- seeren zijn besten tijd had gehad. Waren er reeds vroeger beoefenaars der Israelietische Oudheidkunde opgestaan, in wier werken men van dat vergeestelijken niets vindt, thans verdrongen de nuchterder inzichten gaan- deweg de phantastische. Wanneer wij een boek nuchter noemen, dan moge daarin in zoover eene k)ftuiting opgesloten zijn, als het in dit geval het tegenoverge- stelde is van eene vrucht der opwinding en overspanning , onwillekeurig krijgen wij toch van zulk een arbeid geen hoogen dunk, vooral niet indien er sprake is van eene wetenschap als de onze, die^ geiijk ieder onderdeel der geschiedenis ^ van haren beoefenaar niet slechts bezonnen- heid, maar ook warm medegevoel en waardeering vereischt Welnu, nuchter, ook in de min gunstige beteekenis van het woord, zijn de werken van Reland, Ikenins» Warnekros en anderen. Geen wonderl De schrijvers hadden noch een zuiver afgebakend doel, noch een leidend beginself noch historischen zin. Relandi JnHqmtaiea aacrae vetertm Hebraeorum, het eerst in 1708 uit- gegeven, begint, zonder eenige inleiding, met een hoofdstuk over //Het Heilige Land/' en dit wederom met de niet zeer belangrijke opmerking, aan den Talmud ontleend, dat de Joden tien graden van heiligheid in den gewijden grond onderscheidden. Defee aanhef is kenmerkend voor het \ 828 H. O O R T geheele werk , waarin plaatsen uit het N. V. , het Oade en den Tahnnd door elkaar worden aangehaald, Eonder eenige kritiek. Toen Wamekros, ongeveer eeu eeuw later, zijne Joodache Oudheden opstelde , verdeelde hij zijn boek in 65 hoofdstukken , sonder deae eeniga- sins nader te groepeeren; en hoe onsteiselmatig hij daarenboven te werk. ging in het rangschikken van zijn stof , zal u blijken , wanneer gij de opschriften van eenige der eerste hoofdstukken hoort. Zij luiden: Het wonen in tenten , holen , huizen ; de veefokkerij ; over bronnen ; Jacht en rooverij ; akkerbouw ; plaatsen der godsdienstoefening ; geestelijke personen ; afgoderij, enz. Ge bespeurt: zulk een boek is niets dan een bonte ver- zameling van bijzonderheden over de oudheid« Verder kwam men dan ook niet, ja, verder kon men niet komen, zoo- lang men zich niet duidelijk ten doel had gesteld het volk Israel te leeren kennen, en tevens tot het inzicht was geraakt, dat men bij dit onderzoek de verschillende tijdvakken der geschiedenis goed moet uit elkander houden. In menig opzicht steken de werken dezer mannen af bij die der typo- logiseerende geleerden ; immers zij missen den gloed , waarmede dese vaak geschreven zijn ; er is geen leven in ; zij zijn uitermate dor. Doch van den anderen kant moeten wij ze boven die Coccejaansche geschriften stellen. Er werden veel minder vooroordeelen door aangekweekt; geen verkeerd beginsel leidde schrijvers en lezers om den tuin ; men kreeg aithans eene verzameling van bijzonderheden. Het liet zich aanzien , dat daardoor gaan- deweg de behoefte ontstaan zou het bijeengegaarde beter, d.L stelBel- matig en tijdrekenkunstig , te ordenen, zoodat daaruit een beeld van het oude Israel ontworpen kon worden. Hij, die hieraan veel heeft toegebracht, is Wiihelm Martin Leberecht de Wette, een man van even scherpen blik als hartelijke waarheidaliefde , met eene zeldzaam omvangrijke geleerdheid, gepaard aan een diep gevoeL Evenals zijn groote ambtgenoot Schleiermach«r, stond hij zoowel tegenover het rationalisme , dat alle verschijnselen des godsdienstigen levens naar het alledaagsch gezond verstand beoordeelde en geen gevoel had Yoor het REDEVOERING. 829 volle rijke leven in de geestelijke schepping, als tegenover het suprana- tnralisme van de eerste helft onser eeaw, dat, slechts zoekende naar de waarheid en meenende deze in H. S. of kerkleer te bezitten , geen hart had voor de ontwikkeling der menschheid, geen oog om eigenaardige toe- standen van het verleden le leeren begrijpen , i. i. w. geen historischen an. Dit jnist had de Wette in ruime mate. In zijne SibliscAe Dogmatik maakte hij , bij de uiteenzetting der leer van het O. V. , scheiding tusschen die van het Hebraisme en die van het Judaisme, evenals hij het onder- richt der Apostelen afzonderlijk na dat van Jezus behandelde. Dit moge nu nog op verre na niet alles zijn, wat wij op dit gebied verlangen, en thans werkelijk bezitten, het was toen — in 't jaar 1813 — een groote stap vooruit. Het jaar daama verscheen zijn Handbuch der Hebrdiach-judiBchen Archaeoloffie , waarvan hij nog zelf, in 30 en 42 ^ nieuwe uitgaven be- zorgd heeft. Gelijk zich van hem liet verwachten, stelde hij hierin voor de Oudheid- kunde, nevens den eisch der vergelijking van Israel met andere volken, dien der historische behandeling , d. i. der behoorlijke onderscheiding van verschillende tijden en toestanden; terwijl hij er zeer eeavoudig bijvoegt: Dat het onderwerp kritisch bewerkt moet worden, spreekt vanzelf. Hoe ernstig hij dien eisch der geschiedkundige behandeling opnam, blijkt hieruit, dat hij aan de bespreking der eigenlijk arcbaeologische onderwer- pen eene schets van Israers geschiedenis liet voorafgaan, en wel eene in niet minder dan 65 ^^ , met even rijke opgave van literatuur als het ver- volg van zijn boek aanbiedt. En evenwel voldoet zijn werk ons niet. Wij kunnen het 't aanzien , dat het slechts eene eerste stap is op den goeden weg« Het ideaal zweefde den schrijver wel voor oogen, maar het atcmd hem niet voor oogen, daarom kon hij er ook niet recht op afgaan. De titel van zijn werk is karakte- ristiek: Handbuch der Hebrdiach-jiidiachen Archaeologie nebst einem Chrund^ riese der Hebrdiech-Jiidiechen Geachichte, — Nebat! dus eigenlijk behoort die Grundriee niet tot den hoofdinhoud des werks? Neen; dat heeft de Wette zeer goed begrepen. Hij was te scherpzinnig om de Geschiedenia tot een onderdeel der Oudheidkunde te maken. En toch laschte hij die schets tusschen de inleiding en de Archaeologie-zelve in. Waarom datP 42 tS6 H. O O R T Omdat hdt hem blijkbaar nog niet klaar was geworden, welke <le rechte '^rhonding ifi tuaschen de Geschiedenift en de Ondheidkonde. Hij heeft Vtin desse eigenl^k alleen de meest belangrijke deelen 6esi voor een histo- risch behftndeld. Zoo loopt hij eerst den maatschappeKjken toestand door Vf(n Mozefi af tot 70 na Chr. , geeft daarna eene uiteeneetting van bet I&raelietisch recht, om dan eerst den kerkelijken toestand te gaan bespre- ken , waarbij hij aan de schets der ontwikkeling van den godsdienst de geheele wetgeving, in den Pentateuch vervat, laat voorafgaan. Doch op die manier krijgt men nimmer een indruk van den geheelen tdestand des Israelietischen volks in eenig tijdvak. Immers de godsdienst Van eene eeuw hangt zoo nauw met het maatschappelijk en staatkundig ler^en samen , dat men den eenen niet goed zonder het andere behandelen kau; Verbeeldt n, dat iemand ons voorgeslacht wilde teekenen, en daartoe, na eene schets onzer geschiedenis van de komst der Romeinen af tot aan Napoleon I gegeven te hebben, overging tot het bespreken van onzen staatkundigen toestand, waarbij achtereenvolgens de macht der hoofden en volksvergaderingen bij de Friezen, de grafelijke regeering en de republiek onder de Stadbouders beschreven werden ; om dan weer van voren af aan met den godsdienst der oudste bewoners onzer gewesten te beginnen en acihtereen de vereeringen van Wodan en Nehalennia , de Christen-zendelin- gen, de heerschappij der R. K. Kerk, de Hervorming» de twisten der Gomaristen en Arminianen en het Rationalisme der achttiende eeuw in oogenschouw te nemen. Wie zou langs dien weg eene eenigszins goede voorstelling van ona verleden erlangenP AI moeten wij ter waardeering van den grooten geleerde zijn tijd in Hanmerking nemen en bedenken, dat v6or hem de beoefenaars van den maatschappelijken en godsdienstigen toestand der Israelieten maar al te vaak deden^ alsof er geen hemelsbreed verschil waa tusschen dat volk in de veertiende eeuw voor en in de eerste eeuw na Chr. , dit komt niet in aanmerkingy wanneer wij van zijn werk vragen, in hoeverre het voor ons bruikbaar is. Daaromtrent toch kunnen wij niet anders zeggen dan dat het als rijke bronnenverzameling en nauwkeurige gids in menig deel der Archaeologie ons dienstig is, maar als geheel niet. REDIYOERING 881 Lang heb ik bij de Wette stilgMtaan , M. H. 1 om bet groot belang van Bijn arbeid; en ook over het hoofdgebrek van zijn vmk bea ik uit- voerig geweest, omdat dit de gewone leemte ie der geachriften gver de Israelietische Oadheid. Sommige boogleeraren mogen in hna mondeling onderricht baar tijdvak voor tijdvak behandelen -** ook mijn geachte vooir- ganger te desm atede vensuimde het niet — in geen enkei handboek wordt deae eenig ware methode gevolgd. Bij het bespreken van de Wette'8 opvolgera mag ik korter zijn. Had- den zij maar gewandeld op den door hem gebaanden weg I Maar neen , zoo ietSy dan is de eisch der historische behandeling door hen miskend. Van hen noem ik het eerst K. C. W. F. Bahr, die wel niet de geheele Israelietische Oudheid, maar toch eene belangrijk deel er van in zijn Sjffnbolik des Moadiaehen OuUus bespak en wiens werk op vele beoefenaavs onzer wetenschap een grooten , waarlijk niet altijd heilzamen , invloed ge- oefend heeft. Hem toch ontbreekl ten eenen male de bistorische ziii. /rMet den ffjfpotheaenmrrwarr van de nieuwe kritiek op den Fentateuch kan ik mij niet inlaten/' zoo schrijft hij; «rdat lag nu eenmaal niet ii mijn plan ; ik laat dat aan anderen over en heb er slechts hier en daar acht op geslagen. Mijn doel was alleen de eenmaal feitelijk gegeven zinnebeelden te verklaren, en dit gaf mij reeds de handea vol werk.'* Zie, dit laatste wil ik wel gelooven; maar dat was de vraag niet. Q^ vraag was, of hij langs dien weg tot zijn doel gerakeq kon. Hij laat zieh met dat gedwarrel van giasingen over de samenitelling van den Pen- tateucb niet inl Niet omdat de critioi, die beweren, dat de zoogenaapod Mozaiscbe wetten niet door Moaes uitgevaardigd maar eerat in de voigende eei&wen ontstaan zijn, engelijk hebben. G^enszinil Hij heeft eenvoudig geen tijd voor de bestudeering van dat vraagstuk en kat die aan anderw over. Wel gemakkelijkl Jk ben van plan het Pausdom van de vierde eeuw na Chr. te beschrijven en maak daarvoor e. a. gebruik van de Decra- talien van laidorus. Men zegt wel, dat ae onecht zijn eii niet uit de vierde maar uit de negende eeuw dagteekenen \ 't kan ook wel zoo zijn ; maar ik heb geen tijd dat te OBderzoeken. Alsof van de beaBtwoordiBg dier kritische vraag onze veerstelling van de p^uselijke macht in dip ouden tijd niel voor een groot deel afking! 42* 888 H. O O R T De gevolgen van dat volslagen gemis aan kritiek blijven niet uit. £en voorbeeldl Bahr ondersoekt, weike de zinnebeeldige beteekenis van den tabemakel is, in Ex. XXV — XXX beschreven. Hij gaat daartoe oit van de benamingen , aan dat heiligdom gegeven : huis Gods , tent der open- baring ; terwijl hij vraagt , wat de Israelieten onder die namen verston- den. Wanneer ik nu aanstip, dat K. F. Keil in ztjn BibliscAe JrcAaeoloffie niet alleen de Wette's fout begaat om de godsdienstige toestanden afge- scheiden yan de maatschappelijke te behandelen, maar ook meestal de alotsommen van Bahr's onderzoek overneemt, dan heb ik daarmee de hoofdrichting van zijn werk beschreven , en behoef verder niet te betoo- gen, waarom ik den schrijver niet rangschik onder de mannen^ die de wetenschap eea eind vooruit hebben gebracht. Het is schier ongeloofelijk, maar Bahr staat niet alleen met die onzin- nige opmerking: ik laat mij niet in met de kritische vraagstukken. Gelijk J. Salvador in zijn Histoire des institutions de Mcise et du peuple Hebreu hem hierin was voorgegaan , zoo is hij er in gevolgd door J. L. Saalschutz , wiens Archdologie der Hebrder en Mosdisches Becht vele verdiensten heb- ben, maar een stevigen kritischen grondslag geheel en al missen. In de voorrede op het laatstgenoemde werk zegt de auteur ronduit, dat hij zich niet verdiepen kan in de vraag , of Mozes de schrijver van den Pentateuch en de opsteller der hierin vervatte wetten geweest is. Wil men het door hem behandelde liever het «rzoogenaamd Mozaisch recht" noemen, ook goedl Maar — eigenlijk staan de slotsommen der kritiek nog niet onom- stootelijk vast; eigenlijk is het niet onmogelijk, dat Mozes zelf al die REDEVOERING. 838 wetten gegeven heeft; eigenlijk is het 't raadsaamst het wetboek als een geheel te behandelen. Dit laatste nu is niet ongeoorloofd , wanneer men dan ook het wetboek maar stelt in den tijd, waarin het als een geheel ia aangenomen en inge- voerdj den tijd van Ezra; desnoods nog, wanneer men nimmer bij de verklaring der afzonderlijke wetsbepalingen een historisch bericht aanhaalt en het geheel alleen beschouwt als een verzameling, die daar nu eenmaal ligt en waarvan het ons op zichzelf onverschillig is, of zij onder Israelie- ten of Chineezen, onder Perzen of Germanen opgesteld is. Maar het is de bron van tallooze dwaliDgen, wanneer men, terwijl het heet, dat de vraag naar den tijd der vervaardiging onkeantwoord blijft, eigenlijk stil- zwijgend ze wel degelijk als opgelost behandelt, te weten in den zin der overlevering. En dit doet Saalschiitz. Hij z^t: 't gaat mij niet aan» of men dit het #zoogenaamd-Mozaisqh" recht wil noemen. Maar inmiddels gaat hij het bespreken, als wel degelijk van Mozes afkomstig. Neen, wie in de Israelietische Oudheidkunde iets deugdelijks leveren wil, moet beginnen met een stevigen grondslag te leggen en scherpe kritiek te oefenen op de bronnen, waaruit hij zijn kennis put, in de eerste plaats op den Pentateuch. Gemis aan onpartijdige kritiek , voor een deel te wijten aan het kerkelijk vooroordeel, hetwelk den twijfel aan den Mozaischen oorsprong van den Pentateuch met den naam van ongeloof brandmerkt, dat gemis aan kritiek doet zich bij schier alle behandelingen der Israelietische Oudheden gevoe- len , ook — - ik durf het bijna niet zeggen , maar het is nu eenmaal niet anders — in het werk van den man , die de vader der bistorisch-kritische behaudeling van IsraeFs geschiedenis mag genaamd worden, Heinrich Ewald, en bijgevolg mede in de^ geschriften der geleerden, die niet veel anders deden dan hem populariseeren , als Eisenlohr en Roskoff, welke laatste ons die Hebrdiache Alterthiimer in Briefen gaf. Ewald dan heeft in zijn beroemd werk die GescAicAte des Volkea lerael een aanhangsel tot het tweede en derde deel gegeven , getiteld die Alter^ thSmer des Volkee IsraSl, waarin bij den godsdienst, het recht en de staatsinrichting beschrijft. Dat hem eene kolossale geleerdheid en eene zeldzame scherpzinnigheid ten dienste staan » behoef ik u waarlijk niet te 834 H. R T MggeD. Maar dat hij door sseer groote vooroordeelen beheeracht wordt eo vele stokpaardjes heefl» waarvan hij xnoeilijk is af te krijgea, is eveomin onbekend. 2iOO gaat hij dan ook in sijne Geschiedeois van Israel oit van eene algemeene voorsteUing van het volk en het beloop zijner gesGhiedeniai die hem tot lijst dient, waarin aile verachijnselen passen moeten. Bwald verkeert met zijn gedachten gewoonlijk in verheven kringen ; hooge denk« beelden aangaande Israers grootsche bestemming en den weg, waarbinga het haar bereiken moest, zweven hem ateeds voor den geest, en uit die voorsteliingen ontvangen de tijdvakken der geschiedenis hun eigenaardig licht. Ontegenzeggelijk ou heeft zulk eene behandeling groote voordeelen; zij maakt de geschiedenis tot ten gebeel; zij zet leven aan de voorsteUing hij; zij geefi belangrijkbeid aan de opeenvolging der feiten. Doch aan zulk eene synlbetiscbe behandeling moet eene scherpe ontleding der ver- echijnselen zijn voorafgegaan , m. a. w. die opvatting van het beloop der geschiedenis moet waar zijn. En ziedaar wat bij Ewald het geval niet ia. Om te komen op hetgeen ons thans bezigboudt, Ewald meent, dat de regeering vau David eo Salomo het toppunt van Israel ia geweest Tot dien tijd opklimming; daarna daling. In die eeuw van glorie behoort dui de geheele Israelietische wetgeving. Al kan zij gedeeltelijk daarvoor ont* staan aijn, toen is zij ingevoerd; daarna is zij soros verwaarloosd , aoms gehandhaafd, maar was zij in elk geval» eons voorgoed, gegeven. Aan deze verkeerde opvatting is het te wijten > dat Ewald van zijn Jlterlhimer een aanhangsel maakte op het tijdvak der richteren en der koningeu; alsof Israel niet daarna, ook volgens de eigen voorstelling dea beroemden schrij* vers, nog eeuwen lang, zelfs nadat het als zelfstandige natie was onder- gegaan , gedacht ^ gewerkt , geloofd , getwijfeld , i. €. w. geleefd heeft ! Door deze dwaling te huldigen — en menigeen neemt ze van hem over — heeft Ewald zich den pas afgesneden, en tot recht veratand der Israelietische wetgeving, en tot behoorlijke schifting barer b^taDddeelen , en ten slotte tot juiste kennis van de laraelietische g^hieddoia en dea aard dea volks. 