title: Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum
creator: Benedict Spinoza
text: 3. Omdat wy, gelijk wy nu al hebben gezien dat de eene zelfstandigheid den ander niet kan voortbrengen , noch ook , dat zoo een zelfstandigheid niet is, het onmogelijk is dat ze zoude beginnen te zijn *), nochtans zien dat in geen zelf- 1) Dat is, zoo er verscheiden zelfstandigheden waaren, die niet tot een eenig wezen betrokken wierden , zoo dan was de vereeniging onmo- geiqk, om dat wy klaarlijk zien dat ze in *t geheel geen gemeenschap t* zamen hebben , als denking eu nitbreiding , waarvan wy nochtana bestaan. 2) Dat is, indien geen zelfstandigheid kan zijn als weezendlijk, en nochtands geene wezendlijkheid volgt uyt haar weezendheid, wanneer ze afgescheiden begrepen word, zoo vo]gt, dat ze niet iets bizonders, maar iets , dat is een eigenschap , moet zijn van een ander , namendlijk het een aileenig of al-weezen. Of aldns: alle zelfstandigheid is weezendlijk, en geen weezendlijkheid van eenige zelfstandigheid op zich zelf begrepen 28 nuUa sabstantia (quam nihilominus scimus in natura esse) seorsim concepta, aliqua sit necessitas ut formaliter exis- tat, propterea quod nulla existentia ad ejus particularem essentiam pertineat; hinc necessario sequi debet, quod na- tura quae nuliis de causis fit ^ et quam tamen esse scimas y ens perfectum debet esse ad quod existentia pertinet. Ex omnibus, quae huc usque diximus, patet nos exten- sionem habere Dei attributum; quod vero in ente perfecto nuUo modo fieri posse videtur. Cum enim extensio divisibilis sit, ens iilud perfectum ex partibus consisteret, quod ad Deum quippe ens simplex referri nequit. Fraeterea extensio 9 quando dividitur, patiens est^ quod etiam in Deum^ quippe non passivum, nec qui ab alio pati possit, cum omniam prima causa efficiens sit, cadere nequit. Ad quod respondemus: 1. partem et totum non esse en- tia vera vel actualia^ sed tantum entia rationis; quam- obrem in natura ') nec totum nec paries sunt. eequitnr ; nalla igitar sabstantia existens per se concipi potest , sed ad aliad qaid pertinere debet ; i. e. inteilectu nostro concipientes cogitatioDem et extensionem sabst. , eam non concipimas nisi in essentia ejas non io existentia; i. e. quod existentia ejus necessaria ad ejas nataram pertinet. Sed qoia demonstramus eam attributum Dei esse, inde demonstramos a priori eam esse ; et a posteriori , qaod ad extensionem solam , ez modia , quippe qui necessario hoc tamquam subjectum habere debeant. 1) In Natura i. e. in extensione substantiali, nam illadivisa, natora ejusque essentia omnino destruitur, quippe quae solum consistit in eo qood sit extensio infinita yel, quod idem est, totum infinitam. 29 standigheid (die wy niet te min weeten dat in de nataur is), afzonderlijk begreepen zijnde, eenige noodzakelijkheid is om weezendlijk te zijn^ aangezien geen weezendlijkheid aan haar bizondere weezendheid behoord: zoo moet dan noodzakelijk volgen, dat de nataar welke van geen oorza* ken komt, en die wy nochtans wel weeten dat 'er is, een ▼oimaakt weezen moet zijn, aan de weike weezendiijkheld toe behoort. Uyt dit alies dan^ dat wy dus verre gezegd hebben, blijkt dat wy de uytgebreidheid stellen een eigenschap van God te zijn ; weike in een volmaakt weezen geenzins schijnt te konnen vallen. Want nademaai de uytgebreidheid deei- baar is, zoo zou het volmaakte weezen alsdan uyt deelen bestaan: 't welke aan God geheei niet kan worden toege^ past, dewijl hy een eenvoudig weezen is. Daar *n boven, als de uytgebreidheid word gedeeld zoo is ze lijdende ; dat ook geenzins in God^ als die onlijdeiijk is, en van geen ander lijden kan, nadien hy van ailes de eerste werkende oorzaak is, kan plaats hebben. Waar op wy antwoorden: 1. dat deelen geheel geen waare of dadelijke weezens , maar alleen weezens van reeden zijn : en dienvoigende zijn *) in de natuur nocb geheei , noch dee- Tolgt nyt zijn weezen; derhalve dan geen weezendlijke zelfstandigheid bui op zich zelf worden begreepen, maar moet tot iet anders behooren; dat is, met ons verstand de zelfstandlge denking en uytbreidinge ver- *tuDde, zoo verstaan wy die niet als in haar weezen, en niet in haar weezendheid; dat is dat haar weezendheid noodzakelijk aan haar weezen toebehoort. Doch om dat wy bewijzen dat ze een eigenschap van God ii, daarnyt bewijzen wy van vooren dat zeis; en van achteren , tenaan- zien van de nitgebreidheid alleen, nyt de wyzen, als die noodzakelijk dit tot haar ouderwerp moeten hebben. 1) In de natnur, dat is: in de zelfstandige nytgebreidheid ; want die gedeeld wordende zoo wordt haar natunr en weezen t* eenemaal vernie- ti{rd, als die alleen bestaat in *n oneindige nitgebreidheid of geheel te zijn, dat het zelfde is. 30 2. Res quae ex diversis partibus composita est , talis esse debet, ut partes ejus singulae separatim concipi vel inteliigi possint: uti e. gr. in horologio, quod ex diversis rotis et funi- bus compositum est; ubi quaeque rota et funis separatim concipi et iutelligi potest , nec tamen totum , uti compositum est, adhibi necesse est. Eadem ratione in aqua, quae constat particuiis rectis et oblongis, et cujus singulae partes con- cipi et intelligi possunt absque toto. Cum autem extensio substantia sit^ dici nequit eam partes habere, quia nec major nec minor fieri potest, nec partes ejus separatim in- telligi possunt, cum natura sua infinita sit. Quod autem talis esse debeat, inde sequitur, nempe quia, nisi talis esset sed ex partibus consisteret, natura sua infinita non esset; At, inquis, nonne pars in extensione ante omnes modosP Omnino Don, dico. At, dicis, si motus est inmateriaj in hujus parte esse debet; cum enim totum infinitum sit, nbinam moveretur, cum extra eam nihil existatP Ad quod respondeo : none8tmotnssolas,sedmotusetquiessimul, et quidem in toto , inque eo esse debet , non enim pars in extensione. Q,uod si negas, dicas mihi igitur, si totam extensionem dividis, partem quam intellectu tuo ab ea scindis etiam natura omnium partium ab ea scindere potes i quo facto igitur rogo : duidnam est inter partem illam abscissam €t reliquumP Dicas , necesse est, vel vacuum vel aliud corpus, vel illud ex- tensionis ipsius ; quartnm non datur. Frimum non , nam vacunm non est quod positivum nec corpus sit. Nec alterum, nam tnm existeret modas , qui existere nequit , cum extensio, tamquam extensio, sine omnibas modis et ante iilos est. Igitur tertium, et sic nulla pars extensionis «xistit, sed extensio una et indivisibilis. 31 len. 2. Een zaak , die van versobeide deelen is t' zamen ge- zet , moet zoodanig zijn , dat de deelen deszeifs in 't bizon- der genomen , den een zonder den ander kan bevat en ver- staan worden : als by voorbeeld , in een uurwerk , dat van verscheiden raderen en touwen en anders is t' zamen gezet ; daar kan, zeg ik, een ieder rad, touw, enz. bizonder be- vat en verstaan worden, zonder dat het gebeei zoo als 't te zamen gezet is daar toe van nooden is. Desgelijks meede in het Water, het weike uyt recbte en langwerpige deelt-. jes bestaat, kan 'n ieder deel deszelfs bevat en verstaan worden, en bestaan zonder 't geheel. Maar de uytgebreid- heid, zijnde een zelfstandigheid , van die en kan men niet zeggen dat ze deelen heeft, aangezien ze noch kleinder noch grooter kan worden , en geen deelen deszelfs bizonder zouden konnen verstaan worden, dewijl zy in haar natuur oneindelijk is. En dat zy nu zodanig moet zijn, volgt hier uyt, namendlijk^ om dat indien zy zodanig niet en was, maar uyt deelen bestond , zoo en was ze uyt haar natuur Maar, zalt gy zeggen^ is er geea deel in de uytgebreidheid voor alle wi)zenP Geenzins, zeg ik. Maar, zegt gy, als 'er beweeging in de >tof is, die moet in een deel van de stof zijn, en niet iu *t geheel; want dewijle het geheel oneindig is, waarheen zoa dat bewogen worden, dewi^Ie buyten haar niets is. Op het welk ik antwoord: daar is geeu beweging alleen, maar beweging en rust te zamen, en deeze is in 't geheei, en rooet daar in zijn; want daar is geen deel iu de uytgebreid- heid. Zegt gy noch al Ja; zoo zegt my dan, als gy de geheele nytge- breidheid deelt, dat deel dat gy met nw verstand daar afsnijdt, kondgy ook na de natuur van alle deelen daarvan afscheiden : dat dan gedaan zijnde, vraag ik: Wat is tusschen dit afgescheiden deel en de rest? Oy moet zeggen, of een idel, of een ander lichaam, of dat van de uytge- breidheid zelve, daar is geen vierde. Niet het eerste, want daar is geen iedei, dat stellig en geen lichaam is. Niet het tweede, waut dan was *er een wijze, die er niet zijn kan, alzoo de nitgebreidheid als uytge- breidbeid zonder en voor alle wijzea is. Derhalven dan het derde; en zoo is *«r geenig deel van d* uytbreiding, maar de uytgebreidheid enkel en ondeelbaar. 32 ut vero in infinita natura partes concipiantur , fieri nequit, partes enim omnes 'illae natura sua infinitae esse deberent Adde^ si ex diversis partibus consisteret, intelligi non posse, quod , quibusdam ejus partibus destructis , extensio ta- men maneret, nec cum partibus illis destructis simul des- trueretur; quod clare secum pugnat intalire, quae propria sua natura infinita est> nec unquam terminata vel finita esse vel concipi potest. Porro, quod attinet ad divisionem in natura, ea, uti jam dictum est, non fit in substantia, sed semper et solum in modo substantiae; aquam igitur dividens , non substantiam divido , sed tantum modum sub- stantiae; quae substantia, quanquam diversimode modifi- cata, semper tamen eadem est. Divisio itaque vel passio in modo tantum fit ; uti , si dioi- mus, hominem perire vel destrui, hoc tantum de horaine intelligitur , prout tale compositum et modus substantiae, non vero ipsa substantia sit , nec quoad substantiam , a qua pendet. Forro jam posuimus, uli et postea fiet, nihil extra Deum exsistere eumque esse causam immanentem. Sed pas- sio , cum agens et patiens distincti sint , aperta est imperfec- tio; patiens enim necessario ab eo pendere debet, quodex- trinsecus passionem in eo causaverit ; quod in Deo , quippe perfecto , nullo modo fit. Porro de tali agente , qui per se ope- ratur . dici nequit eum imperfectionem patientis hahere, cum ab alio non patiatur, uti intellectus qui, uti et philosophi di- cnnt, ejus idearum causaest; cum vero sit causaimmanens, quis dicere audebit, eum imperfectum esse quamdiu a se 33 dan niet oneindig; want dat in een oneindige natuur dee- len zoude konnen bevat worden is onmogelijk, nadien alie die deelen door haar natuur oneindelijk zouden moeten zijn. Doet hier noch by , indien zy van verscheiden deelen kwam te bestaan, dan zou men konnen verstaan, dat eenige dee- lcn deszelfs vernietigd zijnde. echter noch de uytgebreidheid bkef, en niet door eenige vernietigde deelen meede wierd Ternietigd: eenzaak, die klaarelijk teegenstrijdig is in zoo iets, het weike door zijn eigen natuur oneindig is, en nooyt bepaald of eindig kan zijn of verstaan worden. Vorders, wat belangt de deelinge in de natuur, die en geschied (ge- lijk al reede gezegd is) niet in de zelfstandigheid, maar altijd en aileen in de wijze van de zelfstandigheid : ik dan deelende het Water , deel niet de zelfstandigheid , maar al- leen de wijze van de zelfstandigheid , welke zelfstandigheid schoon verscheidenlijk gewijzigd zijnde, altoos de zelve is. De deeling dan of lijding geschied alleen in de wijze; gelijk als wy zeggen , dat de mensch vergaat of vernietigd word, zoo word dat alleen verstaan van den mensch, ten aanzien dat hy zoo een zamenstel en wijze is van de zelf- standigbeid, en niet ten opzigte van de zelfstandigheid «elve, van wien hy afhangt. Ten anderen hebben wy al- reeds gesteid, gelijk ook hier na zal geschieden, dat 'er niet icts buyten God en is , en dat hy een inblijvende oor- zaak is. Doch de lijding, zoo de doender en lijder ver- acheiden zijn, is een tastelijke onvolmaaktheid; want de Igder moet noodzaakelijk van dat geene afbangen het welke hcm van buyten het lijden veroorzaakt heeft : het geen in God, die volmaakt is, geenzins plaats heeft. Yerder van zoo ccn werker , die in zich zelfs werkt , kan men nooyt zeggen , dat hy de onvolmaaktheid van een lijder heeft, dewijl hy van gcen ander lijdt; gelijk als daar is het verstand, hetwelk, zoo ook de wijsbegeerige zeggen, een oorzaak zijner begrip- pcn is; maar aangezien het een inblijvende oorzaakis, wie zal durven zeggen, dat het onvolmaakt is, zoo dikwils het 3 34 ipse patiatur? Tandem substantia cum sit priucipium om- nium ejus modorum, jure majore agens quam patiens dici potebt. Quo dicto ad omnia satis responsum esse putamus. Hic vero objicitur uecessario esse debere primam causam « quae corpus hoc moveat, cum se ipsum , ubi quiescit, nuilo modo movere possit : et quia clare patet in na^' tura motum et quietem esse y putant eos necessario ab externa causa debere nasci. Sed facile ad hoc respondere possumus; concedimus enim, quod si corpus res esset per se existens , nec aliud altributum haberet quam quod esset longum , latum , et profundum , tum in eo causam non esse movendi; sed quia antea naturam ens diximus ad quod omqia attributa pertinent, nil ei deesse potest ad produ* cendum omne quod produci potest. Cum igitur hucusque de Deo, quid sit, locuti sumus, de attributis ejus verbo tantum dicemus , ea quae nobis cognita duobus tantum constare, nempe extensione et cogitatione. Dicimus enim hic tantum de talibus attributis, quae veie Dei attributa dici possunt, per quae eum in se ipso, ne6 tanquam extra se operantem concipimus. Omnia igitur quae homines praeter duo ista attributa Deo adscribunt, si omnino ad eum pertinent , vel nominatio erunt exter- na, uti quod sit sui constaus, unicus, aeternus, et iin- mutabilis; vel quod ad operationes ejus, uti quod sit cau- sa , praedestinator, et rector omnium rerum ; quae omnia DeO propria sunt, nec vero quid sit patefaciant; quomodo vero 35 ?aii zich zelven lijdt? Eindelijk, de.zelfstandigheid, dewijl ty *t beginzel van alle hare wijzen is , zoo kan zy met veel gffooter recht een doender ais een lijder genaamd worden. £n met dit gezegde achten wy ailes genoegzaam beantwoord. Doch hier word teegengeworpen , dat 'er noodzakelijk een eerste oorzaak, die dit iichaam doet beweegen, moet zijn; ilxoo 't zich zelven, wanneer het rust, onmogelijk bewee- ^n kan: en aangezien het kiaareiijk blijkt, dat 'er in de Bataar rust en beweeging is, zoo moet die, meenen zy, ooodzakeiijk van een uyterlijke oorzaak berkomen. Maar 't is ligt voor ons hier op te antwoorden: want wy staaa toe, dat indien 't lichaam een zaak*was door zich zeif be- «taande, en anders geen eigenschap en had als iang breed «n diep5 dat dan> wanneer het rustte, in *t zelve geen oorzaak zoude zijn om zich in beweeging te brengen: doch iiadien wy alvoorens de natuur een weezen stelden te zijn aan het welke alle eigenschappen behooren, zoo en kan haar niets ontbreeken om voort te brengeu alles wat voort te brengen is. Tot hier toe dan gesproken hebbende van wat God is, aoo zullen wy van zijne eigenschappen maar als met een Yoord zeggen , hoe dezelve welke ons bekend zijn maar be- itaan in twee, namendlijk denking en uytbreiding; want kier spreeken wy maar alleen van zulke eigenschappen ^ die men waareiijk Gods eigenschappen noemen kan, door wien wy hem in zich zelf en niet als werkende buyten zich be- vatten. Al wat dan de menschen aan God buyten deeze twee eigenschappen meer toeschrijven , dat zal, indien het anderzins tot hem behoort, moeten zijn 6f een uytwendige benaming^ gelijkerwijs dat hy is door zich zelf bestaande. eenig, eeuwig, en onveranderlijk, enz. 6f in opzigt zijner werkingen, gelijkerwijs dat hy is een oorzaak , voorbeschik ker, en regeerder van alle dingen: welke alle eigen aan (jod zijn, zonder nochtans te kennen te geeven wat hy is. Doch hoe en op wat wijze deeze eigenschappen nochtans in 3* 86 haec attributa tamen in Deo locum habere possint, poe in seqq. capitibus ostendemus. Ad meliorem vero prac dentium inteiligentiam , et introductionem in iilud quod cere cupimus, hic addere voluimus sequentia, nempe DIALOGUM, INTER INTELLECTUM, AMOBEM, RATIONEM, ET CUPIDITATEM. Amor. Video, frater, quod essentia et perfectio mea < nino pendeat a tua perfectione, et quia perfectio obj quod concepisti tua est perfectio , e qua tua mea provei dic niihi, quaeso, num ens tale conceperis quod sun perfectum sit, nec ab alia quadam re terminari queat, in quo et ego comprehensus sim? IntelL Quod ad me attinet, naturam non nisi in 1 suo infinitam et summe perfectam considero; qua de n dubitas, roga B.ationem, quae tibi dicet. Ratio. Ego quidem verum esse non dubito , nam si ni ram terminare voiumus , nihilo eam terminare debemus (q absurdum est), et hoc cum sequentibus attributis, nei quod sit unum, aeternum, per se infinitum. Quam absu tatem evitamus, ponentes eam esse unitatem aeternam , : nitam, omnipotentem , etc. naturam uempe infinitam omnia in ea comprehensa; cujus negationem nihii vocao Cupid, Hoc quidem mirabiliter quadrat , unitatem coi nire cum varietate, quam ubique in natura video. Quid en 37 God plaats konDen hebben, zullen wy hier na in de vol- gende Roofddeeien toonen. Maar tot beeter verstand van 't voorgaande, en nader opening van hetgeen wy meenen te zeggen , hebben wy goed gedacht en beslooten om deeze na?olgende reedenen hier by te voegen, bestaande in 'n rZAMENSPRAAK, lUSSCHEN HST VERSTAND 9 DB LIEFDE^ D£ REEDEM EX DB BEGEERELUKHEID. Liefde. Ik zie, broeder, dat ten eenemaal mijn weezen en voirDaaktheid afhangt van nwe voimaaktheid ; en nadien de voimaaktheid van het voorwerp 't welk gy begreepen hebt uv^ volnmktheid is^ en uyt de uwe weeder de mijne voort komt, zoQ zeg my eens, ik bid u, of gy zulk 'n weezen begreepen hebt , dat ten opperste volmaakt is, niet konnende door iet anders bepaald wordeu^ en in het welk ik ook be- greepen ben. Ferstand, Ik voor mijn aanscbouw de natuur niet anders als in zijn geheel , oneindelijk , en ten opperste volmaakt : en indien gy daar aan twijffelt^ zoo vraagt het aan de Beeden; deeze zal 't u zeggen. Seeden. De waarheid hier van is m^n ontwijffelbaar ; vant zoo wy de natuur willen bepaalen, dan zulien wy hem ('t welke ongerijmd is) moeten bepaalen met 'n niet« eB dat onder deeze volgende eigenschappen , namendiijk, dat hy is 66n, eeuwig, door zich zelf oneindelijk. Welke oogerijmdheid wy ontgaan , stellende , dat hy is een eeuwige eenbeid, oneindig, almagtig, enz; de natuur namendlijk QBeindig, en alles in dezelve begreepen ; en de ontkenninge deezes noemen wy *n niet. Begesr^lijkheid, Ey doch! dit stemt al lyqQ^eriijk t'za- %Ni» 4Ati df* eenbeid met 4^ verscbeidenheic|, die il^ ^lompi^e in de natunr zie y over een komt. Want hoe ! ik zie dat de 38 video substantiam intelligentem communicationem n bere cum snbstantia extensa unamque alteram teri Et si praeter haecce duo attributa tertium adhuc pone quod in omnibus perfectum est^ ecce te apertis i dictionibus implicas; nam si tertium iilud extra duo ponatur, omnes iiiae ei deerunt proprietates quae i haecce pertinent ; quod tamen in toto quodam , extn nnila res existit , iocum habere nequit. Fraeterea illud et omnipotens et perfectum, taie erit quia ipsi sius nec aliud ejus auctor fuit; attamen ille omnipo esset^ qui se praetereaque alium producere posset. Et t si eum omniscientem vocas, se ipse cognoscat necesse c simul concedere debes sui cognitionem solam minoren quam cognitionem sui cum aliarum substantiarum tione conjunctam ; quae omnia apertae sunt contradic Qnare Amori consulerem se eo contentare, quod ij tendo nec ad alia spectare. Amor, Quid, o infamel mihi ostendisti nisi e quo pernicies mea emanaverit ; quodsi enim unquam cum e( mihi ostendisti, me conjunxissem , statim me perseq vidissem duos inimicos generis humani , Odium nempe ( nitentiam saepeque etiam Obiivionem. Quare iterum ad onem me verto , ut continuet et hosce inimicos tacere Batio. Quod tu igitur dicis, o Cupiditas. diversas dere substantias. hoc tibi dico falsum esse: nam clar nisi unam existere vides, quae per se ipsa existit om que aliorum attributorum conservatrix est. Si vero cor 39 verstandige zelfstandigheid geen gemeenschap heeft met de ujtgebreide zelfstandigheid , en dat den een den ander be* paalt. En indien gy buyten deeze twee zelfstandigheden noch een derde wilt stellen , die in alles volmaakt is, ziet, zoo wikkelt gy u zelven in openbaare teegenstrijdigheden ; ▼ant zoo deeze derde gesteld word buyten de twee eerste, 100 ontbreeken hem dan alle de eigenschappen die deeze twee toebehoeren : het welk immers in een geheel , buyten wien dat geenig ding is, geen plaats kan hebben. Daar 'n boven, zoo dit weezen almachtig en volmaakt is, zoo al bet zodanig zijn om dat 't zich zelfs en niet om dat het een ander heeft veroorzaakt. En nochtans zoude hy almachtiger zijn, die zich zelven en daar *n boven noch 'n ander konde voortbrengen. En eindelijk indien gy hem al- weetende noemt., zoo is het noodzakelijk dat hy zich zelve kent; en met een moet gy toestaan, dat de kennisse van zich zelfs alleen minder is, als de kennis van zich zelfs te zamen met de kennisse van de andere zelfstandigheden : alle het welke openbaare teegenstrijdigheden zijn. Waarom ik de Liefde wil geraden hebben, zich gerust te houden met het geene ik haar aanwijze , en na geen andere dingen om te zien. Idefde. Wat doch, 6 eerlooze! hebt gy my aangeweezen anders als dat geene uyt het welke terstond mijn verderf gevloeyd is; want zoo ik mijn ooyt met dat geene 't welk gy my hebt aangeweezen had vereenigd , aanstonds was ik Tervolgd geweest van twee hoofd-vyanden des menschelijken geslachts, namendlijk de Haat en 't Berouw, en van de Ver- geetenheid ook meenigmaal. En alzoo keer ik my ander- maal tot de Reeden , op dat hy maar voort ga , en aan deze vyanden de mond stoppe. Reeden. Dat gy dan, 6 Begeerelijkheid , zegt verscheiden zel&tandigheeden te zien , dat zeg ik u is valsch ; want klaarelijk zie ik , dat 'er maar een eenige is , die door zich zelf bestaat, en van alle andere eigenschappen een onder- houder is. En by aldien gy dan het lichamelijke en ver- 40 et intellectuale substatitias nominare vis , quod ad modc inde dependent, illa etiam modos voces oportet, qu( substantiam a qua pendent; non enim tanquam per se tentia a te concipiuntur , at eodem modo quo velle, ser intelligere. araare elc. diversi illius modi sunt subst« quam tu cogitantem nominas, ad quam tu omnia ista unumque ex iis efficis; ita et ego ipsis tuis argumentis con infinitam extensionem et cogitationem cum aliis attribut finitis, vel, secundum tuam rationem dicendi^ substai nihil aliud essequam modos entis illiusunici^ aeterni, ii et a se existentis, in quo omnia unum et unicum snr extra quam unitatem nulla res fiogi potest. Cupid. In hac tua dicendi ratione maximam confusi video; velle enim videris totum aliquid esse extra ] suas vel sine illis, quod omnino absurdum est, cum ( philosophi unanime dicant, totum esse secundam nem, et in natura nuilam esse rem praeter conceptui manum ; praeterea , uti ex exemplo tuo concipio , i cum causa confundis, nam. uti dico, totum nonnisi e: tibus vel per partes existit; et sic tibi vim cogitj tanquan) rem fingis, a qua pendeat intellectus, amor nec totum illam nominare potes, sed causam tantum tuum a te jam nominatorum. Ratio. Video jam te omnes amicos tuos contra m( vocare, itaque, quod rationibus tuis falsis nequis efi hoc verborum tuorum ambiguitate efficere conaris , uti muniter illi agunt qui veritati se opponunt. Nec vei medio pervenies ad Amorem ad te trahendum. Dicis causam^ quippe quae sit causatrix efFectuum^ extra ec 41 standige wilt noemen zelfstandigheeden , in opzigt van de ▼^zen die daar van afbangen: welaan, dan moet gy haar ook wijzen noemen ten opzigt van de zelfstandigheid van vien zy afhangen; want als door zich zelven bestaande vorden zy van u niet begreepen; en op dezelve wijs als het willen,, gevoelen. verstaan , beminnen, enz. verscheiden VQzen zijn van het geen gy een denkende zelfstandigheid noemt, waar toe gy die alle brengt en tot een maakt; zoo besluyte ik ook^ door uw eigen bewijzen, dat de oneindige uytbreiding en denking mitsgaders andere oneindige eigen- Bchappen, of volgens uw stijl zelfstandigheeden^ niet anders zp als wijzen van dat eenig eeuwig oneindig en door zich zelf bestaande weezen, waar in alles een en eenig is, en buyten welke eenheid men geen zaak zich kan verbeelden. Begeerelijkheid. In deeze uwe wijze van spreken zie ik, zoo my dunkt, een zeer groote verwarring; want gy schijnt te willen^ dat het geheel iets buyten of zonder zijne deelen lou zijn: dat voorwaar ongerijmd is; nadien alle Wijsgee- ten eenpaarig zeggen , dat het gebeei is een tweede kundig- beid, en dat in de natuur buyten bet menschelijk begrip geen zaak en is. Daar 'n boven , zoo als ik uyt uw voor- beeld afneem, zoo vermengt gy H geheel met de oorzaak; vant, gelijk ik zeg, het geheel bestaat alleen van of door zp deelen: en alzoo is 't dat gy u de denkende kracht ver beeld als een zaak, van wien het verstand, de liefde enz. afhangt; en gy kont die geen geheel noemen, maar een oorzaak van de uytwerkzelen , door u al genoemd. Rseden. Ik zie vast, hoe gy teegen my alle uwe vrinden, f zamen roept ; en alzoo , het geen gy niet vermogt met uwe valscbe reedenen uyt te werken, dat tracht gy nu te doen met dubbelzinnigheid van woorden; gelijk gemeenelijk het verl; der geener is die zich tegen de waarheid kanten. Docb 't en zal u door dat middel , om de Liefden tot u te trekken, niet gelukken. Uw zeggen dan is, dat d* oorzaak , aangezien die is een veroorzaker van de uytwerkzelen , 42 debere ; et hoc ideo dicis , quia transeuntem tantum causam non vero immanentem cognoscis^ quae postrema nihil omnino extra se producat; ex. o. intellectus qui est causa suarnm idearum ; quare et a me , quousque ejus ideae inde pendeant. causa? et iterum quoad existentiam idearum , totum appel- iatur. Sic et Deus qui cnm effectibus vel creaturis suis non alia quam causa immanens est, et etiam totum quod ad secundam observationem. DIALOGUS SECUNDA. INTBR ERASMUM ET THEOPHILUM. Erasmus, Dicentem te audivi, o Theophile, Deum esse om- nium rerum causam, et propterea non aliam causam eum esse posse quam immaneniem. Cum autem omnium rerum causa sit immanens, quomodo eum dicere potes causam pri- orem? boc enim in causa immanente fieri nequit. Theophilum. Deum causam dicens priorem, tantum de iis rebus hoc intelligi volni , quas Deus nuliis aliis mediis quam existentia sua immediate produxit; non autem quod absoiute causam priorem significare eum voiuerim; quod clare e verbis meis inteiligere potnisses, cum etiam dixi nos eum quodammodo causam uiteriorem nominare posse. Er, Satis jam intelligo quid dicere velis, animadverto vero etiam, te dixisse effectum causae alicujus interioris 43 derhalven bnyten dezelve moet zijn : en dit zegt gy daarom dewjl ^y maar alleen van d' overgaande en niet van de inblijvende oorzaak weet, welfe laatste geenzins iet bayten rich zelven voortbrengt ; by voorbeeld het verstand , *t welk ooizaak zijner begrippen is; waarom het ook van my, voor zoo verre zijn begrippen daar van afhangen , een oorzaak , en weederom in opzigt het bestaan van zijn begrippen een geheel genoemd word: alzoo ook God, die met zijn uyt- werkzelen of schepzelen geen andere als een inblijvende oorzaak, en ook een geheel in opzigt van de tweede aan- merking is. TWEEDE ZAMENSPRAAK, TnSSCHEN EBASMUS £N THEOPHILUS. Erasmus, Ik heb u^ 6 Theophihis ! hooren zeggen , dat God een oorzaak is van alle dingen ; en daarby , dat hy geene andere oorzaak kan zijn als een inblijvende. Indien hy dan oen inblijvende oorzaak aller dingen is ; hoe- kont gy hem dan ^n eerder oorzaak noemen? want dat is in een inblijvende oorzaak onmogelijk. Theophilu». Wanneer ik zei, dat God een eerder oorzaak K. zoo is dat van my niet gezegd als in opzigt van die dingen , welke God zonder eenige omstandigheden als alleen ujn weezendlijkheid onmiddelijk heeft voortgebragt : maar geenzins dat ik hem volstrekt een eerder oorzaak zou ge- noemd hebben; het welk ^j klaar uyt mijne woorden hebt konnen afneemen^ want ik heb ook gezegd, dat wy hem in eeniger wijze een verder oorzaak konnen noemen. Bramtu, Het geen gy my wilt zeggen versta ik nu ge- noeg: maar 'k merk ook aan, dat gy gezegd hebt, dat het gcwrogt eener innerlijke oorzaak op zodanig 'n wijze met 44 tali ratione cum causa sua conjunctum manere, quod cum «a unum totum efficiat: quod si ita est, Deus, uti mihivi- detur, causa immanens essd nequit; si enim ipse et id quod ab eo productum est unum totnm efficiant, Deo uno tempore plus essentiae attribuis quam alio. Quod dubium fnihi, precor, adimas. Theoph. Si te, Erasme, confusioni istae eripere cupis, bene perpende quod tibi jam dicam. B.ei aiicujus essentia non augetur conjunctione alius rei quacum totum efficiat, sed e contrario in iila immutata manet. Quod ut melius inteiligas tibi exemplum proponam: Statuarius e iigno plu- res figuras fecit ad similitudinem partium corporis humani ; unam ex iis, quae figuram habet pectoris humani, capit, et €um alia conjungit quae capitis humani habet figuram^ ex utraque autem unum totum facit, quod corporis humani partem superiorera exhibet. Dicesne jam hinc capitis essen- tiam auctam esse coojunctione illa cum pectore? Nullo modo^ nam idem adbuc est quod antea. Ut et melius pa- teat> aliud tibi cxemplum proponam, nempo ideam quam trianguli habeo, et aliam ex proiatione unius trium angu- lorum ortam, quem angulum prolatum vei se proferentem necesse est, aequaiem esse duobus angulis interioribus op* positis etc. ; has ideas dico jam produxisse novam, nempe tres angulos trianguli aequales esse duobus angulis reotis, quae idea cum priore ita conjuncta est, ut sine ilia nec esse nec concipi possit. At ex omnibus ideis, quas aliquis faabet, unum totum facimus, vel^ quod idem est, ens ratio- 45 c^B oorzudc blijft vereenigd , dat het met dezelve t' zamen een gebeel maakt; en indien dit zoo is, dan kanGod, zoa nj dQnkt , geen inblijvende oorzaak zijn ; want zoo hy en 't geen van hem is voortgebragt te zamen een geheel maa- ken, dan schrijft gy aan God op d* eene tijd meer weezen toe als op de andere tijd. Neemt, bid ik u, my deeze twijfeling weg. Theophilus. Zoo gy , Erasmns , nyt deze verwarring wilt geraaken, zoo neemt eens wel in acht dat ik u hier zal zeggen. Het weezen van eene zaak neemt niet toe door het vereenigen met een andere zaak, waarme^ zy een ge- ,beel maakt: maar in teegendeel zoo blijft ze daar in on- Teranderlyk. Ik zal u, op dat gy mijn te beeter zult ver- >taan, dit voorbeeld stellen. Een beeldhouwer heeft van hoat gemaakt verscbeiden gedaantens, na de gelijkenis der deelen eenes menscheiyk lichaam : hy neemt een van deeze 't welk de gedaante heeft van een menschlyke borst, en ▼oegt dat te zamen met een ander dat de gedaante heeft ?an een menscheiyk hoofd , en maakt van deeze twee een gcheel, *t welk het bovenste gedeelte van 'n menschelyk lichaam vertoont. Zuit gy nu daarom zeggen, dat het weezen van *t boofd heeft toegenomen door zijn vereeniging met de borst? geenzins; want het is *t zelve dat 't te voo- ren was. Tot meerder klaarheid zal ik u een ander voor- beeld stellen , naraendiyk het denkbeeid dat ik van 'n drie- hoek heb, en een ander ontstaande door uytsirekking van een dier hoeken, welke uytgestrekte of uytstrekkende boek noodzaakelijk gelijk is met de twee tegengestelde innerlijke^ hoeken, enz. Deeze, zeg ik, hebben voortgebragt een nieuw denkbeeld , namendlyk, dat de drie boeken van een drieboek gelijk zijn met twee rechte hoeken: welk denkbeeld met het eerste zoo vereenigd is, dat het zonder *t zelve niet kan bestaan of begreepen worden. En van aile denkbeel- den die een iegelyk heeft maaken wy een geheel, of 't welk 't zelve is , een weezen van reeden , het geene wy 46 nis, quod intellectum vocaraus. Yidesne jam^ quod, quamquam haecce nova idea cum praecedente conjuncta sit, propterea tamen in praecedentis essentia nuUa efficiatur rau- tatio, quodque e contrario sine ulla mutatione eadem ma- neat? Quod etiam videre licet in quacunque idea, quae in se amorem producit; qui aroor nuUo modo ideae essen- tiam auget. Er, Quod ad hoc attinet, mihi satisfecisti. Sed praete- rea etiam dixisti^ immanentis causae productum perire non posse, quamdiu ejus causa perdurat, quod falsum esse video; hoc enim si ita est, quo modo Deus immanens adhuc om- nium rerum causa esse potest^ cum tot earum pereant? Dices quidem, secundum anteriorem tuam distinctionem , Deum proprie talium productuum causam esse, quas nullis aliis mediis quam solis suis attributis produxit, nequeeas, quamdiu causa earum perdurat perire posse, non autem te Deum immanentem dicere causam earum productuum^ quarum exisfentia non immediate ab eo pendeat, sed quae ab aiia 47 verstand noemeu. Ziet gy na wel dat, al schoon dit nieuwe denkbeeld zicb vereenigt met het voorgaande, daarom in *t weezen van 't voorgaaude geen veranderinge valt, maar dat het in teegendeei zonder d' allerminste verandering het zelfde blijft? Het welke gy ook zien kont in een iegeiyk denkbeeld, dat in zich liefde voortbrengt, weike iiefden in geencriei wijze het weezen van *t denkbeeld doet toeneemen. Maar waartoe zoo veel voorbeeiden op- gehoopt« daar gj zelf in *t voorgebeelde , waar af wy nu gesprooken hebben , dit kiaarelyk kont zien : 'k heb daidelyk gezegd, dat aile eigenschappeu die van geen an- der oorzaak afhangen^ en om welke te beschrijven geen geslacht van nooden is , tot het weezen Gods behooren ; eu dewiji de geschapene dingen niet magtig zijn een eigen- schap te stellen, zoo en vermeerderen zy door deeze het weezen Gods niet, hoe nauw zy met het zelve ook komen te vereenigen. Doet hier by, dat het geheel maar een weezen van reeden is, en niet verschilt van het algemeen als alleen hier in, dat het algemeen gemaakt word van verscheiden niet vereenigde ondeelbare, van het zelfde ge- slagt: maar het geheel van verscheiden vereenigde ondeei- baare, zoo van een ander ais van het zelfde geslagt. EramuS' Zoo veel als dit belangt, hebt gy my voldaan. Maar boven dit hebt gy nog gezegd, dat het gewrogt van een inneriyken oorzaak niet kan vergaau, zoo lang zijn oorzaak duurt; het geen ik zie niet waar te zijn, want dit zoo zijnde^ hoe kan God dan nog een innerlijke oor- zaak aller dingen weezen, daar zoo veel van dezelve te niete gaan? Gy zult volgens uw voorig onderscheid wel zeggen, dat God eigendiyk een oorzaak van zodanige ge- wrogten is , die hy zonder eenige meerder omstandigheeden als.aileen zijn eigenschappen heeft voortgebragt , en dat deeze dan zoo iang haar oorzaak duurt niet konnen ver- gaan ; maar dat gy God geen innerlyke oorzaak noemt vau die gewrogten , weikers weezendlykheid niet onmiddeiyk vau 48 qnadam re orta sunt, nisi qnoad earum causae sine eo et extra eum non operantur nec operari possunt , unde etiam , quippe non immediate a Deo productae , perire possunt. Hoc autem mihi non satisfacit; video enim te conciudere, quod humanus inteilectus immortalis sit , quia opus est a Deo in se ipso productum; cum igitur jam fieri non potuit plu- ribus opus fuisse ad talem inteliectum producendum quam attributis Dei, ut ens esset talis perfectionis , necesse est, simulac omnes aiiae res a Deo immediate productae, ab ae- terno creatum fuisse; quod, nisi fallor, etiam te dicentem audivi. Quod si ita est, quomodo nuila difficultate reiicta explicabisP Theoph. Verum est , Erasme , res quae ab aeterno a Deo creatae sunt, propter ipsarum existentiam nulla alia re nisi attributis Dei opus liabere; sed animadverti oportet, quod, etsi necessario ad rei existentiam modificatio singu- laris exigitur, et res praeter attributa Dei. Deum tamen non cessare rem immediate producere posse; nam interres neces- sarias, quae exiguntur ut res aiiqua sit, quaedam sunt ad rem producendam et aliae ut res producta esse possit, uti ex. gr. si iu camera quadam lucem babere volo, hanc ac- cendo, vel fenestram aperio, quo facto camera iliustratur; at vel sic tamen accensio ilia vel apertio lucem non facit, sed efficit tantum Jucem cameram illustrare vel in eam posse pervenire; et sic etiam ad corporis alicujus motum exigitur aUud corpus, quod omnem istum motum habeat neoesse 49 hem afbangt^ maar van eenige andere zaak geworden zijn, als alleen yoor zoo veel haar ^orzaaken zonder en buyten hem niet werken, noch konnen werken; en hier om dan ook, aangezien zy niet onmiddelyk van God zijn voortge- bragt, te niete konnen gaan. Doch dit voldoet my niet; vant ik zie dat gy besiuit^ dat het menschelyk verstand onsterffelyk is , om dat het een gewrogt is dat God in zich zelf heeft voortgebragt : nu dan onmogeiyk zijnde, dat er Deer van nooden is geweest om zodanig een verstand voort te brengen als aiieen de eigenschappen Gods, zoo moet hi dan , om een weezen van zoo 'n uitsteekende volmaakt- beid te zijn, zoo wel als alle andere dingen die onmidde- lijk van God afhangen, van eeuwigheid geschapen zijn, het welke ik , zoo *k my niet bedrieg , u ook heb hooren zeggen; en dit dan zoo zijnde, hoe znlt gy dit zonder ewaarigheid over te laaten vereffenen? » Theophilus. *t Is waar, Erasmus, dat die dingen, om liaar weezendlykheids wille , geen ander ding van doen heb- hen als alleen de eigenschappen Gods, die van hem on- middelyk van eeuwigheid geschapen zijn. Er, Pro tempore nihil amplius habeo^ in eo vero quc hucusque mihi dixisti^ me occupabo ad ulteriorem opportui tatem, Deo interea te commendans. CAPUT TERTIUM. DEUM OMNITTM CAUSAM ESSE. Agere jam incipiemus de iis Dei attributis , quae prc vocavimus, et primum quidem Deum esse omnium ca^ 1) Sequentia propria dicantur, qaia nihil aliad sant qaam ; ^uae concipi neqaeant sine substantivis sais i. e. Deas sine non esset, nec tamen per illa Deas esi, nam nihil substant qaod solam Deos ezistit, signiflcant. 51 beweeging hebben moet die van hem tot het ander lichaam o?er gaat. Maar om in ons een denkbeeld yan God voort te brengen, word geene andere bizondere zaak vereysoht, die heeft 't welk in ons word voortgebragt; maar alleen lodanig lichaam in de natuur» wiens denkbeeld noodzake- lyk is om God onmiddelyk te vertoonen: 't geen gy ook «yt mijne woorden af kont neemen^ alzoo ik heb gezegd^ dat God alleen door ^ich zelfs en niet door iets anders vord gekend. Doch dit zeg ik u, dat zoo lang wy van God zoo een kiaar denkbeeld niet en hebben, 't welk in dier voegen ons met hem vereenigt, dat het ons niet toe laat eenige zaak te beminnen buyten hem, wy niet en konnen zeggen, waarelijk met God te zijn vereenigd, en zoo onmiddelyk van hem af te hangen. Belangende nu 't geen gy verder noch zoudt mogen vragen , laat dat op een andere tijd geschieden, alzoo my de geleegendheid tegen- woordig tot wat anders noodigt. irumus Yoor teegenwoordig is er niets meer: maar ik ud my met het geene gy my nu gezegd heb beezig hon- den tot nader geleegendheid , en ondertusschen u Gode DERDE HOOFDDEEL. DAT OOD OOBZAAK IS VAN ALLBS. Wy zuUen teegenwoordig aanvangen om te handelen van die eigenschappen Gods, welke wy eigene *) genaamd heb- beo; en voor eerst, dat God een oorzaak is van alles* , 1) De navolgende worden eigene genaamd , om dat ze niet anders tqn als ToeSigeningen, die niet verstaan konnen worden zonder iiare ui&tandigheid , dat is, 6od zou wel zonder deeze geen 6od zijn, maar Bochtans is hy door deeze geen 6od; want zy niets zelfstandigs, door vdke God alleen bestaat, te kennen geeven. 52 Antea jaia diximus unam substantiam alteram producere non posse, et Deum ens esse de quo omnia dicuntur attri* bnta; unde clare sequitur, omnes alias resextraDeum noa existere nec concipi posse; quare omnino dicere debemoft Deum omnium causam esse. Cum autem causam operantent in octo partes dividere solent , videamus jam quomodo Deuft causa sit: 1. Causa est emanens yei operans operum suorum, et, quoad actio ista fiat, causa efficiens vei agens, quae tanquam unum ponimus, quippe ad se invicem pertinentia. 2. Est causa immanens nec transiens, quia omnia in se et nihil extra se operat, cum nibii extra eum sit. 3. Deus est causa libera nec Daturalis, uti quam ola- rissime ostendemus , quando agemus de eo , num Deus omit- tere possit aliquid agere quod agit; ubi simul explicabitur in quo consistat vera libertas. 4. Deus est causa per se nec per contingentiam , quod ex tractatu de Praedestinatione ciarius patebit. 5. Deus est causa praecipua operum suorum , quae im- immediate creavit, uti motum in materia, etc. inquacausa minus praecipua locum habere nequit, quippe quae semper in rebus sit particularibus *, quae in natura sunt. Causa minus praecipua incipiens non est in Deo, quia extra eum nihil est quod eum premere posset. Caasa praecedens 1) XJti quando per ventam vehemeotem mare siccat, et sic in omni' bu8 rebas particalaribas. EierTooren hebben wy alree gezegd, hoe dat den eene selfttandigheid den andere niet kan voortbrengen , en dat 6od een weezen is yan welke alle eigenschappen gezegd worden: waar uyt klaarelyk volgt^ dat alle andere dingen kjten God niet konnen bestaan , noch verstaan worden : « weshalven wy dan met aile reeden moeten zeggen^ dat God een oorzaak is van alles. Aangezien men dan gewoon is de werkende oorzaak iu acht deelen te verdeelen, zoo laat ons nu eens onderzoe- l:en, hoe en op wat wijze God een oorzaak is: 1. Hij is een uytvloeyende of daarstellende oorzaak van ZQn werken ; en , in opzigt dat deze werkinge geschied , een doende of werkende oo^aak: het weike wy voor een stei- len, als op elkanderen opzigt hebbende. 2. Hij is een inblijvende en geen overgaande oorzaak, aangezien hy alles in zich zeifs en niet buyten zich en werkt , gemerkt niets buyten hem en is. 3. 6od is een vrye en geen natuurelyke oorzaak; gelyk wy dit heel klaarelyk zullen doen blijken, wanneer wy zollen handelen aangaande dit^ of God kan nalaaten te doen hetgeen hy doet: alwaar met een verklaard zal wor- den waarin de waare vryheid is bestaande. 4. God is een oorzaak door zich zelfs, en niet door 'n toeval: het welke uyt de verhandeling van de Yoorschik- king nader blijken zal. 5. God is een voorname oorzaak zijner werken, die hy omniddelyk geschapen heeft, als daar is de roeringe in de stdfe, enz. in welke de min voorname oorzaak geene plaats kaa hebben, nadien dezelve altijd in de bizondere dingen 18 <) die in de natuur zijn. De min voornaam beginnende oorsaak is God niet^ vermits dat buyten hem niets is 't geene hem zou konnen prangen. Doch de voorgaande oor- 1) By Toorbeeld, als wanneer hy door een harde wind de zee droog ■ukt, enz. in alle de bizondere dingen. 54 vero est ipsa perfectio ejns, per quam et sui et per oonse- quentiam omnium aliarum rerum causa est. 6. Deus solus est causa prima vel incipiens , uti ex prae- cedente demonstratione patet. 7. Deus etiam est causa ffeneralis, at in eo tantum quo^ varia producat opera ; alio modo ita dici nequit , nam ne-- mine opus habet ad effectus producendos. 8. Deus est causa proxima eorum quae infinita et immu- tabilia sunt, et quae ab eo immediate creata dicimus; sed causa postrema est^ et hoc quodammodo omnium rerum sin- gularium. CAPUT QUARTUM. DE DEI ACTIONE NECESSABIA. 