title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: De afge- flacen Staal- brokjes 326 | VuUR GEMAAKT velítok een Kaars, of het Vuur op den Haard aan te fteeken. Men merkt daarenbo- ven ook doorgaans, dat er onder die Von- ken zommigen zyn, die met een ongemeeg helder Vuur glinfteren, die zig verdeelen, eneen zeer Zigtbaare flikkering maaken , ter- wyl anderen zig alleen maar àáls rood «an kleur vertoonen, en op een zwaarer en log- ger wyze nedervallen, Eindelyk wordt men ook op 't Papier een zoort van Btof gewaar, of een oneindige menigte van kleine brok- jes, van welken'er veelen, als men *t Pe-- pier; daár ze op leggen, een weinig íchuins houdt, heenrollen , werwaarts hunne zwaarte hen dryft. | Opbelderinzen., De fcherpe kant van den Steen, die met geweld tegen het Staal ílaat, en langs des- zelfs oppervlakte als heeníchraapt, haalt 'er eenige íchelfer:jes af ,. die 'er door die Wryving afgeíchaafd worden, en welke de kragt van den Schok in de lugt doet fprin- gen. De deeltjes, die "er op die wyze afgee ftoo: i4 i DOOR WRYviWo. 327 ftooten worden, zyn zeer klein, om dat het gehard Staal, *t welk zeer hard en vaft van aart is, zig niet dan ongemeen bezwaarlyk vatten en bewerken laat. Een zeer klein gedeelte van *t Metaal ontvangt derhalven, in dit Vuurflaan, een zcer fterken fchok en ftoot. ndien"t nu waar is, gelyk wy in de voorgaande Eerfte Afdeeling gezegd heb- ben, dat dat kleine Stofklompje Metaals uit een Verzameling beftaat van kleinc Bol- letjes, van welken ieder een weinig van het Hoofdítoflyk Vuur, altocs met een fterke ujitzettingskragt bezield, in zig befluit, valt het ligtelyk te begrypen, dat de Schok, die uit aanmerking van de kleinheid van zoo fyn een Stof klompje, "t welk hy treft , zeer geweldig moet aankomen , lier twee dingen doen moet, Voor ceríft, dat hy alie de ded- tjes, die hec Vuur binnen hun omturck be- flooten houden, drukt en zamenperít, en dezelven doet trilen. "I'en tweeden, dat hy de beweeging of werkzaamheid van dat Yuur vermeerdert , en eenige graaden fterker A5 docet XIIT,LES. 2. A R- DEEL» zyn Bol- letjes met Vuurdecl- tjes go» vuld. IV. Deel. I. Stuk. bladz.291. 329 VUUR GEMAAK'T | xjitLEs. doet worden; waáar uit noodwendig volges | vxar. Zal, of dat dat fyn íchelfeitje Staal zig gé- Liéel en al tot zyh kleinfte deeltjes toe oht- bindt, en door de leevendige kragt van Zyh Vuur fmelt, of dat men, indien 'er geén kragts genoeg zy om cen fmeltíng te veroits - Zaaken, ten miníten dat Vuur door de vet- wyderde opéningen van 't'Metaal, 'c welk nog te fterk is om deszelfs volkornen uit- Zetting toe te laaten , zal zien fchynen en doorblinken. Zommi. Deezen zyn de Gevolgen, die wy sit dé gen fts Grondbeginzelen, welken wy voorheen by rood en | " gloeiend Wyze van Veronderftellingen gelegd hebben, gcmaikt. kuppen afleiden: en dit is ook dat geen, "t welk deeze Proefneeming ons onder t oog brengt. Want die donkere Vonken, dié naauwlyks een roode kleur aanneemen, en die zoo log en zwaar neérvallen, zyn niet anders dan kleine &ukjes Metaal, in gedaan- te niet ongelyk aan die fyne íchelfertjes, die men met de Vyl maakt , en die men daar- om den naam geeft van Pylfel ; waar uit men duidelyk kan opmaaken, dat hun graad van Hitte Dpoon WarvING. 339 Flitte niet grooter moet geweeft zyn, dan xitL.LESs, die, welke in ftaat is om het. Metaal alleen ipid maar rood te doen worden. Maar de andere | Vonken, die fchitteren, en als een helder Vuur flonkeren, zyn ftukjes Staal, die tot zoo hoosg een trap van Hitte gebragt zyn, dat 2e fmelten, en dikwils zelfs, dat ze ver- . branden, en een gedeelte van de beginzels, waar uit ze beftaan, verliezen. En dat dit alles inderdaad zoo is, gelyk Anqcrea ik zeg, kan men zig gemakkelyk, meteizen &eímol- . . ten of oogen, overtuigen, als men flegts die Stof, ,.:5:aíd, die men op het Blad wit Papier vinde, nma dat men den Vuurfteen en *t Staal 'er over tegen een geflagen hecft, met cen Ver- grootglas befchouwt. De brokjes van den $teen, meta, 2, 2, gemerkt, zyn aan hun pr. x, kleur en dooríchynendheid ligtelyk te ken- Ft :- nen. Die van het Metaal, &,5, b, b, zyn fyne dunne íchelferges, hoekig, onregei- maatig van gedaante , en zomtyds glinfteren- de; gelyk natuurlyker wyze ftukjes mocten Zyn, die door cen fcherpen kant afzefehaafd en uitgellagen zyn geworden, Anderen, als € 6,€,€; XIII LES. 2. AEX-* DEEL. De Rond- heid is een be- wys van Smelting. 330 VUUR GEMAAKT €, 6, €, €, Zyn nette ronde Bolletjes ; van welke zommigen nog door den Zeilíteen worden aangetrokken, en al de Hardheid, die het Staal eigen is, behouden hebben; terwyl anderen van dezelve zomtyds (hoc- wel dit vry zeldzaam gebeurt) zig niet aan het Mes, op cen Zeilíteen geítreeken, heg: ten willen, en cven als Lighaamen, die zon- der moeite aan ftukken te wryven zyn, on* der den Nagel laaten pletteren. De Klootsronde gedaante van die kleine Lighaamtjes bewyít onweérfpreekelyk, dat Zy een oogenblik moeten gehad hebben, waar in ze geímolten waren: want deeze is: de eigen gedaante , welke alle tot. fmeltens toe heetgemaakte Stoff^n, in een hen rondom omringende Vloeiftof gedormapeld, gelyk die kleine brokjes Staal waren op 't oogenblik van hun flikkering, altyd aanneemen en moe- tcn aanneemen 5; en "t is aan den anderen kant onmooglyk te begrypen, hoe zy door die wyze van afílaan of afíchraapen alleen die Klootsronde gedaante zouden hebben kunnen krygen, De twee zeer veríchillende toce boon WRrviN6; 13t oeftanden, waar in wy die Bolletjes vinden, 'eeven ons ook genoegzaamen grond om te relooven , dat de eene, de Harde naamelyk, n welke de Zeilíteen nog aantrekt, enkel maar gefmolten geweeft zyn ; en dat de an- lere, door een geweldiger trap van Hitte, yet alleen gefmolten , maar zelfs uitgebrand, 'n in Slek veranderd zyn. Het geen my zulks denken doet, in na- volging vàh den Heer Hookt (*), die my oefchynt de eeríte gewceft te zyn, welke leeze Brokjes Staal met het Vergrootglas beíchouwd heeft, is zekere Procfnee- ming, welke de Heer pg Re&AUMUR my eertyds liet doen , om 'er eenige Veríchyn- "7s, die vry vecl betrekking tot dit uit- werkzel hebben, of liever 'er van afhan- gen, door op te helderen. Men fteekt het hoofd van een Naaainaald in een klein hou- tn Handvatíeltje, om ze gevoeglyk te kun- »en vafthouden: men maakt de punt van de Naald (*) Extrait de « Micrographie de M. HOOK. enrnal 4n ófevans dn 20 Decemb, 16660 XIII.LES, 2. AF- DEXRL. Proef met een ftakie Staalvyifel in de Kaar$. XIILLES. 2. AR- DEEL. 334 VUUR GEMAAKT Maar het geen miffchien vry wondei rer Zal voorkomen, en ook, eeniee J. geieeden, verícneiden kundige Stofíche inderdaad wonderbaar voorkwam (* dat het Staal in zoo kort een tyd, en ten oirzaak, die in den eeríten opfílag gering en zwak fchynt, gloeiend kan den, fmelen, uittranden. (*) Op *t eind van't jaar 17:6 deed de Heer YAN KERKWYK 45 Utrezt de aondcgt der G den vallen op dit Vezfchynfel, van een lirokj door het flaan ttgen ecn VYuurfteen ontvonkt: Ímolten ; cn ficide hun het Viaagituk op deez zc voor. ,, Als men met een títuk Staal o $5, Vuurfleen flaat, bevindt men dat de Vo » Op cen wit Papier gevangen en voor 't M » koop gebragt , mecílal beftaan uit gefm ,; en tot Slek of Glas verbrand Staal , 't well 5 den Zeilfleen niet meer wordt aangetrc » Nuisde Vraag, 1. Welke van de twee Wt » £en het meeft tot deeze vernietiging van "i s; toebrenge? 2. Weik eene zelfftandighei , toe medewerke? | 5. Op welk een wyze zu »; Íchiede of moet gefchieden? 4. Waaron »; dien men Yzer in plaats van Staal neemt, d » Bebrande Vonken vecl zeldzaamer zyn, er » E£cheel niet worden gevonden? pDeeze Vi » komen in den eerflen opílag onoploffelyk Pu 7 BEA LIE y" "- vun y wgewempesn. AM t. Dboo0R WmnrvING. 315 . Maar die verwondering bedaart welhaaft, als men aan den eenen kant agt flaat op den aart van het Staal, het welk een zeer groo- te menigte van brandbaare Stof in zig be- vat; op dien van den Vuurfteen zelf, wiens Zwavel zig op een zeer ligt bemerkbaare wyze op den Reuk openbaatt , wanneer men twee Steenen van die zoort tegen elkande- ren flaat; en als men aan den anderen kant de ongetneerie kleinheid van het Brokje Staal, dat », 0m dat men zig naauwelyks zou kunnen ver- p beelden, dat het Yzer, 't welk een. geweldig » flerk Vuur vereifcht om te fmelten, in het en- » kel oogenblik van den Slag niet alleen tot fmel-: & tem zou gebragt worden, maar zelfs geheel vere » nietigd ". De Heer MUSSCHENBROEK , toen Hoogleeraar te "VUtrgt, zond dit Voorftel aan den Heer nu FAY, om het aan den Heet DE REAUMUR te Dehandigen, die het Vraagfluk volledig beantwoordde in eene eet leerzaame , hoewel zeer korte Verhandeling, welke men gedrukt vindt in de Memoires de l'Utcade- gue des Sciences; voor het Jaar 1756. Uit dit Gefchrift inzonderheid heb ik de noodige ophelderingen onte jeend , om de twee ceríte Proefneemingen van ded. ze Afdeeling , die naamelyk van de Vonken uit het $tal, en die, welke zoo aanftonds volgen zal, te verklaaren.. Neélie. $ IV, Dzzz, —— B XIIL.LES, 2. AF DEE L. Oirzaak van 't (chielyk gloeijen, fmelten en ver- branden der Staal- deeltjes. XIILLES. 2. A T» DEERL. Een Staaf- je van Yzer en Spieselas met een Vyl ge- ftreeken, , vntimoine PL. 1. Fig. 3. -Memosres de PUAcude des Scienc. 1736. p. 398. 336 VUUR GEMAAET dat in brand raakt, in aanmerking ne Want de Schok, die in verfcheiden oj ter maar zeer gering fchynt, is van eer meetelyk geweld, als men hém verg: met het kleineStofdeeltje, daar hy op w IIl. PROEFNEEMING. Toeffel. À, in Fig. 3, is een Staafje Yzer Spiesglas , twee deelen Yzer, een decl S glas op 't gewigt, gemengd en ondereer fmolten. . Het Yzer werpt men met k en zeer dunne plaarjes in de Smeltkroes dat het te ligter zou fmelten , en roert : naar maate dat het fielt, telkens onde om het beter met elkander te doen mer ' Dit Staafje is hier gezet in een Schroel tegen cen ftevige T'afel vail ftaat ;. en laat 'er eenige maalen agtereen, en vry drukkende, een grove nieuwe Vyl, in ganíche langte, van het een tot het : eind over heen loopen; omtrent gelyk doet, als men een ftuk Metaal afvylt. DooR WRYvING, 337 .Uitwerbzels. :der ftreek van de Vyl ziet men een -oopvuur van zwaare Vonken, die arts uitfpringen, en op de Tafel ne- n. Zommigen blinken van een hel- gtig Vuur en vonkelen ; anderen zyn aar gloeiend en flikkeren niet, Als op een ftuk Papier vangt, branden 1 maaken 'er op verícheiden plaatzen : en wanneer men ze befíchocuwt met roskoop , ziet men duidelyk, dat jes zyn, die van het Staafje zyn af- pt, waar van zommigen in de mees- ten niet kwalyk gelyken naar ge- ylícl van Yzer of Staa], en anderen ig van gedaante, en zeer glad van ikte zyn. — Opbelderingen. »Le Proefneeming werkt de Vyl op je, (cenige verfchillende omftandig- daar ik z00 aanítonds nader ven zal, uitgezonderd,) op de zelfde Ba wy- XIII. LES. 2. A Fe DEEL. geeft Von- ken van veríchei« den zoott. 't Zyn gloeien-. de of ge- fmolten brokjes van 't Staafje, XII.LES 2. AF DEEL, 338 . VyUR GEMAAK'Y wyze, als de fcherpe kant van den V fteen deed op het ftuk gehard Staal, i voorgaande Proefnceming. Zy hecft . verfcheiden plaatzen, op die harde en in ftukken f,ringende Stof vat gekree, en 'er brokjes, door 'er met geweld teg« , ftootzn en te drukken, afgefchraapt. Die brok- | jes zyn vry groot en talryk. -Wyl tiu deeze brokjes Vuurdeelen in zig vatteden, bragt de Schok, dien ze lee die Hoofdítof in beweeging, en ,naar n dat zy derzelver werking meer of min v ftand. booden, kreegen zommigen cen van Hitte; die hen alleen rood en glot deed worden, terwyl anderen heet wier tot fneltens toe, of zelís geheel verbr den. De brokjss, die de Vyl van het St afíchraapt, zyn merkelyk grover en zv der en ook vry talryker, dan die door Vuurfteen van Bet Steal worden afgefla om dat dit Mengf 1 van Y zer-en Spie op verre na de zelfíde Hardlieid niet b als het Metaal, dat zuiver en in 't Vuu hard is, Daarenboven komt hier nog xlat de Vyl, daar men ziz in deeze Proefnee- sing van bedient, door haar lange en bree- de oppervlakte, die overal met fcherpe hoe- ken en punten bezet is ontelbaare reizen ag- tereen, terwyl men ze over *"tr Srasfje laat. loopen, de zelfde werking docet, die de Vuurít-en, als men hem tegen "t S:aal (laat, miet meer dan een enkele reis , op elken (lag, xloen kan. Een andere Byzonderheid , die hier nog man te merken ftaar, is dat de Vyl, dewyl "4e een Lighaam van eenige langte is, een waanhoudende en onafgebroken Wryving Enaakt. De deeltjes, die voor den laatíten ok, op 't einde van de ftreek met de Wyl, wyken, zyn reeds geíchud geworden, len tot een. merkelyken trap van Hitte ge- gt door een zeer groot getal van kleine kken en drukkingen, die ze te vooren ergingen, en die het Vuur , inwendig in brokjes van de Staaf bellooren, reeds in | ing en werkzaam gemaakt hadden; yk men duidelyk gewaar zal wordzn, als t den Vinger legt op de plaats, daar de B 3 Vyl DooR WRyvING. $39 XIIL.LES, 2. A Fe D E E L. Dog gloci- jen erter. en fincl« ten. XIILLES. 2. A F- DEEL, Dst Meugrfel is zcet getchikt om Vuur te inaa- ken. 340 VUUR GEMAAKT Vyl over geftreeken heeft. Dit is.ong feld ook de reden, dat die Brokjes, fc doorgaens merkelyk grover en zw dan die de Vuurfteen van ^t Staal afílsst egter heet genoeg worden, om te gloeijem i en zelfs te fmelten: te meer ,dewyl ze z zelden, en niet dan zecer bezwaarlyk doc willen, indien men, evcn als het Staal indg voorgaande Proefneeming , dit Suaalje cg een Vuurfteen flaat. Maer de voornaamfte oirzaak, die grove Brokjes zoo ligtelyk Vuur kunxsae vatten , is de groote menigte van Zwavele tige Stoffe, daar ze meé vervuld zyn. Het Yzer, gelyk men weet, bevat in zig ved Zwavel; maar het Spiesglas nog merkelyk fl meer, Deeze twee Lighaamen, door Sux- ting onder elkanderen gemengd en veret- nigd, vormen, als ze weer koud worden, met hun beiden een Lighaam , dat zeer ge Íchikt is, om onder de Vyl Vuur te mas ken. Het Yzer zet het Spiesglas een hard- heid by, die het hebben moet, om zig niet. dan door een gewcldizen Schok te laatea val- DooR WRrYviNG. ' 941 vatten en bewerken : en het Spiesglas deelt gant Yzer den behoorlyken voorraad van brandbaare Stof meé, dien het noodig heeft, om op het oogenblik van den Schok Vuur te kunren vatten. Want dat "er Vuur in een Lighaam zy, is alleen niet genoeg, om hetzelve, zoo dra men't wekt en werkzaam maakt, zig te doen openbaaren; maar dat Vuur moet ook rondom zig Stoffen vin- den, die van dien sart zyn, dat ze voor zyn Werking wyken willen, en met hetzel- ve in beweeging raaken. En deeze zoort van Stoffen zyn 't, die by den naam van Brandbaere Stoffen bekend zyn ,en in meer- der of minder aate door cen Lighaam ver- fpreid, oirzaak zyn, dat dit Lighaam fchie- lyk of traager, ligter of bezwaarlyker heet wordt en Vuur vat dan een ander. "IIl, PRoEFNEEMING, Toeffel, V Het Spilltje B, in Fig. 4 afgebeeld , is XIII.LE$ 2. A F- DEREL Hout te« cen. Zoort van rond Stokje uit een Flout, dat sen e:- B 4. wat kander gewree- ven, XIILLES. 3. A F- DEEL, P L. or. Fig. 4. maakt yuur, 342 VUUR GEMAAET wat hard van aart is, als Eiken- , Nooten-; | Peeren-, Beuken-, of dergelyk zoort van Hout. "De beide enden van het Stokje zyn eenigermaate Puntswys, maar wat plat en ftompagtig gemaakt, en int midden heeft , men eeh Sleufje of wel een Klosje, daar de Snaar vande Drilboog inloopt. Men zet een klein Plankje van een der ftraks gemelde Zoorten van Hout,en in wiens midden men een gat begonnen heeft te booren, tegen de. Bort ; men fteekt een der enden van het $tokje in dat gat, en het ander end in een ander gat, gemaakt in een dergelyk houten Plankje, "t welk tegen de Muur ruft ,. of in een Schroef vaft gezet is. Men drukt ta- melyk fterk met het Lighaam tegen die Plankjes, en deet den Drilboog vlug heen en weer gaan; even gelyk men een Smid of Slotemaaker ziet doen, die een gat im een yzeren Plaat drilt. Uitwerbzels, Niet langna dat het Stokje begonnen heeft dus te draaien , ziet men het Hout op die plaat- TvrooR WRYVINOG: 34.3 plaatzen, daar de Wryving gefchiedt, van xim.LEs, kleur véranderen, en ros of bruinagtig wor- d Lr den: het begint Reuk van zig te geeven, vervolgens te rooken, en kort daar na open- baart zig Vuur, daar men Tonder, ecn ge- zwavelde Lont, of eenig ander dergelyk ligt brandbaar Lighaam meé kan aanítecken. Qpbelderingen., Gelyk er in alle Lighaamen Vuur is, Zoo 't Hout is'er bygevolg ook in't Hout, Dit Vuur, j5rcdl door de Wryving gewekt en in beweeging re Srof — gebragt, werkt om de kleine holletjes en '^ "€ hokjes, daar het in beflooten is, te bree- ken; maar die hokjes zyn genoegzaam alle, ' en zcheel byna, gemaakt van zulke zoorten van Stoffen , die wy Brandbaare Stoffen noemen; datis, die het ligft voor de wer- king van *t Vuur wyken. Van dien aart moeten ongetwyfíidd de inwendige deelen van het Hout zyn; want indien men een grooten hoop Houts in den brand fteekt, is de Afch, het eenigfte gedeelte dat 'er over- blyft en door *t Vuur niet verteerd. wordt, B5 Waar- XITI.LE*, z. A Fe DEEL. of te Olieag- tig. -C 1246 VUUR GFMAAK'T brast te worden. Hoe droog ze ook wezen mogen, 2e zyn uit hun eigen aart met zulk een ryken voorraad van vette en Ziwavelag- tige Stoff:n voorzien, dat ze 'er altyd nog genoeg van over behouden ; zelfs vindt men 'er, die te veel van die Stoffen tot dit ge- bruik in zig hebben, en wier Wryving men niet fterk genoeg zou kunnen maaken, wegens de overmaat van Olie, die uit de openingen "zou doorzweeten ,en zig in te groor een me- nigte tuffchen de tegen elkander wryvende oppervlakten zetten. De I»sdiaesew , door de Ondervinding alleen geleid, keuren het ".00genaamde Yzerbost (*) boven alle andere Zo^rten tot dit gebruik het befte: en men moet waarlyk bekennen, dat ze g?lyk heb- ben; dewyl dit Hout zeer hard van aart, en bygevo'g byzonder wel gefchikt is omop ecn geweldige manier gewreeven te kunnen WOre — (8) Sderoxylen. | Het heeft een roode kleur, die een weinig naar het donkere trekt, Dit Hout is on- gemeen hard , en zeer zwaar: de Indiaanen maaken "er een zoort van Knods van, die het gewoon Wa- pentuig is, daarze zig meeít van bedienen. Nee, : : ' pooR WRIYYING. 3247 | worden ; en dewyl het tcffens niet vet en. xi res, | Olieagig is, gelyk anders in die Landen de *- ^ mceite zoorten van Hout zyn, die hetzelve in in Hardheid zouden mogen evenaaren of na- bykomen. IV. PROEFNEEMINOG. I Toeftel. Tüufichen twee Bladen Papier, dat wat Piephersd dik is, legt men een ítukje, van de grootte Pen. omtrent als een zeer klein Ertje, van dieh Pbospborws, die coorgaans, naar den naam van eenen van deszelfs eeríte Uitvinders, de Phosphorus veu Kunckei genoemd werdt (1); Inen (1) Men noemt hem ook dikwils den Eneelf.ben Pb.gbo $s, om duit de Heer GoDrBigO HANTKUIT, Apotheker en Scheidkonflenaar te : ena », die de Bereiding ?an denzelven van den Heer BOYLE ge» leerd had, een geruimen ty1 lang hyna de eenigfte geweeft is, die'er Handel in dreef, en hem aan de Natuurkundigen en L'efhe'*bers leve: de. Schoon mei in 't aléemeéen wel wift, hoe men diei Ples- pherss maaken moeít, waren 'er egter in de Bewere king nog een/ge Handgreepen, die men geheciax gchouden had , en oixzaak waren, dat het zeez weis ' ti. XTII.LES. 2 AF- DEXEXL. raakt in Brand. Gevallige ontdek- king van den Phe; pherus, * 343 VUUR GEMAAKT men houdt het Papier met het ftukje, dat "'er tuffchen lige, vaít op den rand van cen Tafel, en wryft?er over met het Hegt van ecn Mes of iets dergelyks. — Uiwerksels. In zeer korten tyd ontvonkt de Pbespbo- rus, fteekt de Bladen Papier in brand, en verfpreid door het Vertrek,, daar men det- ze Proefneeming doet, een fterken Reuk, die niet kwalyk naar dien van Look gelykt: Opbelderingen. | De Phosphorus, daar ik hier van fpreek, is eene van die ontdekkingen , waar meé Zomtyds een gelukkig geval den werkzas* men Koníftenaar beloont , en als fchaloos ftelt nigen, die 't ondernamen, wel gelukte, Maar thans is het gantfche Geheim ontdekt. Mcn maakt dien PLospi;rw; overal in Duitsland en in Eraikryl; en men za] hem aoveral elders kunnen maaken, zoo men naauwkeurig de Bewerking volgen wil, welke de Akademie der Weetenfíchappen voorgefchreeven cn | 1 ook WRrIVING. 349 flt voor een langduurigen en koftbaaren abeid, op een ydel en enkel op harffen- íÍhimmen gegrond vooruitzigt onderno- men, en zonder eenig goed gevolg vrugte- los uitgevallen. Allen byna, die het zoo- . in't hoofd kreegen, hebben dat geen, het wek hun Inbeelding hen voor het allerdier- bzríte van hun Konít deed aanzien; dien alemeeren Stofbewerker, die naar hun ge- dapten de andere Metaalen in Goud :moeft veranderen; hebben, zeg ik, dien Pbilofoof- fibem Steen. gezogt in alles wat by "t overig Menfchdom ^t veragtelykft is, en met den meeften afkeer befchouwd wordt,te weeten hun eigen Uitwerpfelen. Door met deeze bedrieglyke hoop op dePis te werken, vondt Zeker Scheidkonítenaar, in Duwitslezd, die Ligt- en de waereld meégedeeld heeft in baar Memeires voor't Jaar 1757 , na dat 'er met allen goeden uite fl.g, dien men weníchen kon, de Proeven van ge- nomen waren door de Heeren DU FAY, HELLOT, GEOFFROY en DU HAMEL; en van welke ik het vennaak had Getuige te zyn. Ne/et,.. XIII LES. 2. AY» DEEL gemamde Groot Werk, het Goudmaaken,. XII.LES, 2 AF- D EXL. Zyn Brand- baarheid. I» t- biué 350 VUUR GEMAAKT Ligtgeevende en Brandende Stof, die men. met regt als een der fraaifte en. zonderling- fte ontdekkingen der voorgaande Eeuw mag. aanmerken (*). Dewyl ik in't vervolg gelegehheid zalheb- ben om van de verícheiden zoorten van Pbospborus te fpreeken , en van de Eiget- fchap, die ze bezitten om Ligt te geeven in een duiftere plaats, zal ik voor het tegen- woordige my ten opzigt van deeze zoort van Pbospborus alleen bezig houden met die byzondere bekwaamheid , die hy heeft om " Vuur te vatten, als men hem wryft of in ftukken drukt. . Die ongemeene Brasdbaarbeid ontftast buiten twyffel uit den aart en de innerlyke gefteltenis van zyn deeltjes: en fchoon de kennis van het inwendig Geftel der Lighaa- men, en de natuur van deszelfs byzondere en (*) BRANDT, Burger vah. Hambsrg, was de eer- fte, die den Pís- Phostborwus ontdekte in "t Jaar 1677. Niet lang daar na bragt het KUNCKEL, een ander Dwitféh Scheidkonftenaar, door die nieuwe Uitvin- ding tot na-yver opgewekt , door een onvermoei- DOOR WavYvviNGO: 351 t eigenaartige declen , altyd een geheim blyft, dat bezwaarlyk te doorgronden is; kan men zig hier egter eenige waaríchynly- ke gifingen en denkbéelden, die niet kwa- yk gegrónd íchynen, opmaaken, als men àan den eenen kant in aanmerking ncemt, weke wyze van Bewerking men volge in "t maken van den Pisz-FLospborus, em aan de indere zyde, wat men vinde; als men hem cheidt, en van &én doet ímelten. 1. Men laat de Pis in een groote yzeren Ketel over het Vuur uitdampen, en houdt net dat uitdampen aan, tot dat alles gcbragt $tot een klonterige, harde, zwarte Stof, lie niet kwalyk naar Schoorfteenroet gelykt. Door deeze eeríte Bewerking i is het vogtige "n het-vlugge gedeelte der Pis meeft ver- rloogen. 1. Men brandt en verkalkt vervolgens dee« .. 2e lem en hardmekkigen aibeid zoo ver, dat hy 'er 20k de Bereiding van vend: en devwyl hy van naam beroemder w;s dan BRANDT, is het in "t gebruik &leemeen doorgegaan, dat men dat Pisbereidíei eil Phojterus van Kunckel noemt..— Neli«, W.Dz EL, C XIIT.LES., 2e A FE. DELL. Bereidin £ vin den Phbeosphern:., $63 VuUR^GEMAAKT XIILLES. 7e Stoffe in een yzeren Pot, die 2. A Y- DEEL, ' ÍtoOkt tot dat ze glociend wordt; er daar meé zoo lang voort, tot dat die Íche Stoffe, verkalkt en tot Stof geb niet meer rookt. Deeze tweede Bewc doet het nog overgebleeven vlugge Zo de ftinkende Olie vervliegen. 3. Op zes of zeven Ponden van die kslkte Stof giet men zeven of agr P gemeen Water: men roett alles een | ien tyd ondereen om; houdt, na dà wat bezonken is, den Pot íchuins, or Water te laaten afloopen, en doet de waflchen Stof, die op den bodem legt, gen. Door deeze derde Bewerking r fnen een groot gedeelte van het vaft- Weg, en daar blyft niet meer van over, "er noodig is, om de Bereiding te doe! lükken. 4. Onder drie Ponden van die verkalkt " gewaffchen en weder gedroogde Stof,n meri anderhalf Pond grof Zand, of ge tige Bikíteen,. en vier of vyf Oncen gcítootei Houtskool van Beukenhout. DooR WmnrYVING; $i ngfel bevegtigt nen tnet een half Pond ieen Water ,, om 'er een zoort van Deeg te maaken, 't welk men zorg drasgt wel oeren en te kneeden ; op dat alles behoor- door cen peinengd zy. Het Zand en de 1tskool; die ren "er onder gedaan heeft, :en. om de Stoffe; welke men uit de Pis *id heeft; van &én te fcheiden én yler te ken; en geeven het Vuur gelegenheid ze van alle kanten ; en in al haar declen te vatten. | . Dit Deeg; eindelyk,, doet men in een imbals, en dien Kromhals zet men in een erbereer-Oven, waar in men vierentwin- auren ágtereen een Vuur ftookt, dat rneri t begin wel langzaam aan van tráp tot » ., doct klimmen, om de Vateti te ont- , maat vervolgens 700 heet taakt , aló ven van een Glasblaazery,. Dit is kor- k het algemeen beloop der Bewetking; men in 't maaken van. den Pis-Pbospbo- volg (S). E By *) De Befchryving van de Manier van Bewer- g; die :k hler heb voorgefteld, is geenszins van Cs dien xi.Lrá, 2. AJ DEEEZX XüLLES. 2: A FE. DERKL. Ontbin- ding van den P^e;- p^ores. Deliquium - Precipiié Lune cornée Hy zit vol Vuur. 354 — VuUR GEMAAKT By 't fcheiden van den Pbospborus bevindt men dit volgende, De Pbospborus ontbindt zig en fmelt, als men hem aan de Lugt bloot ftelt, en daar blyft in 't Glas een zeer zug Vogt van over, 't welk een opregte Gert van Zout is ,dewyl dat 4fdruipfel geen Neif- Jpooting maakt met de Olie van Kalk, en de Solutie. van Zilver neérítoot tot Heerm-zil: ver (*). Hier uit blykt, derhalven, dat in de Be reiding van den Pis- Pbospborus het Zuur vaa, ^r gemeen Zout zig vereénigs met eene vette Sio dien aart , dat men daar op het maakeh van deg Phospberas zou kunnen onderneemen ; 't is flegts eet kort begrip van de voornaamfte behandelingen, voo£, zee verze inzonderheid betrekking hadden tot d£ opheldering van onze Proefneeming. Om de Bp : £onderheden, en alles wat "er verder toe vereif: wordt, van ftuk tot ftuk te weeten, moet men Memorre van den Heer HELLOT leezen , daar ik ftra van gefproken heb. Gm de zelfde reden, waar ik de omftandige Befchryvingen overíla, die 'ertet het vervaardigen der Werktuigen en Toeftellen, daar ik my in deeze imyne Procífneemingen van b dien, vereifcht zovden worden, ra ik ook ftil gend, in dit myn Werk, de verícheiden Handgrev pen en Bewerkingen voorby , die tot het bereit MN -. XTII. LES. 3. A F- DEEL. M:ddel tcgen het branden met len Fosphorus, 456 VuUR GEMAAK'É vergruizen met eenig hard Ligheam een middel, dat kragrtig genoeg , en meer dgg genocg 3i, om een klein brokje Pberpbora, tuffchen twee Bladen Papiers beflooten, is een zeer hevig Vuur te ontítecken, Maar de wyl dit Vuur Deeltjes in beweeging brengt, die ongemeen fyn en doordringende zyt moet men 'er Papier toe neemen, dat wat dik en vaft is, om deszelfs werking een wei- nig, indien ik my dus meg uitdrukken, t beteugelen, en te beletten, dat het niet tW fchielyk vervliege. | | Indien men, by 't doen deezer Proefnee- mins, of anderszins, in 't behandelen en ontíteeken van den Pbospborus , iets van dien brandenden Pbospborus aan de vingers kreeg, - "ou men zig zeer gevoelig branden, en hoe meer moeite men deed om zig die Stof kwyt te maaken, door ze'er met een Dock ofop cen andere wyze te willen sfveegen , hoe men zig zwaarer branden zou, en grooter pyn veroirzaaken: want naar maate dat de Pbospborus iterker gewreeven wordt, brandt hy vinniger; en dewyl hy ongemeen leeven - di . "J DooR WmaYvING. | 317 dig van werking en doordringend is, kan hy XT. LES, jn een zeer korten tyd een merkelyken voort- i gang maaken. Het kragtigít Hulpmiddel, en zelfs het eenigíle, 't welk men tot nog toe kent, om dien brand te ftuiten, en de pyn, die'er uit ontftaat, te ftii'en, is, dat men fchielyk het beledigd Deel met Pis nat maake. Dat Vogt brengt waarfchynlyk de eene of de andere zoort van Stoffe op de W ond, die zeer geíchikt is om de Deeltjes van den Pfospborus , door de ontbranding verleevendigd en in bewecging gebragt, te vatten en naar zig te neemen, of mooglyk; om dezelve op zulk een wyze te belemme- ren , dat ze hun kragt en werkzaamhcid ver- liezen (*). | Men doet imet deezen zelfden Pbospborus nog verícheiden andere fraaie Proefneemin- gen; doch dewyl dezelven meer tot het Licbt ,dan viel eigenlyk tot het Puur behoo- ren, DELL. (*) Een ander gevoeglyk middcel , 't welk den Pbospberusblufcht , den brand wegneemt , en de pyit stilt , is dat men fchig]yk de hand ftgcke in gemee- ne gtoene Zeep. C 4 XI1I.LES, 23. AF- DEEL. tit aller- hande zoolten van Lig- haamen ontítaat, doot Wry- ving of - Dotzing, Vuur, 355 VUUR GEMAAKT. ren, ga ik ze bier ftilzwygend voorby , o 'er ter behoorlyke plaats , in 't volgende. Decl, Eerog van te maaken, Gevopes. Deere vier Proefneemingen , die ik ma heb voorgefteld , kan men als Voorbeelden aanmerken, uit alle drie de Ryken der Na- tuur, waar onder alle Aardfche: Lighaamen gerekend worden begreepen te zyn, met voordagt genomen, om te bewyzen, dat? et eene Ontbranding ,en bygevolg nog te cheer eene groote Hitte door Wryving of door een herhaalden Schok en Botzing veroir- zaakt kan worden in allerhande zoorten van Lighaamen , zonder onderícheid. De ctt- fte en tweede Proefneeming ftelt ons deeze waarheid zigtbaar voor oogen in de Mya- ftoffen: de derde doet ons het zelfde in de Gewaffen en Groeiftoffen zien ; en uit de vierde merken wy, dat ook de Dierlyke Stoffen dat zelfde lot ondergaan , inzonder-. heid ZO ze 'er te vooren op een zekere wy- ze to: bereid en min of meer gefchikt tot. ge DOOR WRYviNG. 459. gemaakt zyn. Deeze algemeene Wet, die XI!L.LES. als een beweezen, en op de Procf bevonden ?^ ^" Stuk geen twyffel noch tegenfpraak lydt , is het Grondbeginzel, waar uit wy reden kun- nen gecven van een ontelbsare menigte van Verfchynzelen , die ons dagelyks voorko- men. mE . Waarom, by voorbeeld , worden de Pun- spillen ten, waar op ecn Spil draait van een Draai- aicen h- bánk, íchielyk zoo heet, als men ze ver- Affen van geet te olién? Waarom íteeken de Spillen Vielen . b:anden. van groote Werktuigen, de Aífen van de | Wielen eener Koets, en wat mcer van dien aárt is, het Fjeut, daar ze in loopen, iu brand , als men verzuimt dezelve te fmec. ren? Het is , om dat in 't algemeen het Y zer ent Staal heet wordt en Vuur geeft, wanneer het fterk gewreeven wordt; en in de gevallen, daar ik hier van fpreck, is de Wryving door de zwaare Drukking der Op- pervlakten tegen elkanderen altoos vry ge- weldig. Die Wryving egter neemt merke- lyk af, en heeft de zelfde uitwerkzels niet mneer, als men da eene of de andere vette C 5 Stof, MITI.LES. 2. AF» DEEL. 1. Deel. 2. Stuk. bladz. 343- Metaalen worden door flaan heet. De hard- fte 't meeít. 360 VUUR GEMAAKT Stof, of deeze of geene Vloeiftof tuffchen - de op één wryvende Deelen plastft, gelyk ik reeds voorheen gezegd , en daar van de reden verklaard heb. Door herhaalde flagen kan het Metaal ook ongemeen heet worden ; en zomtyds heb ik niet zonder vermaak gezien , hoe kleine Staa len Roeden, maatig heet gemaakt, gloeiend wierden, terwyl een handig Smit dezelven met een Middelhamer op een Aambeeld met vlugge flagen bewerkte. Alle Metaalen wor« den onder den Hamer heet. De Zilverfmit, die 't Goud en Zilver koud fmeedt; de Uurwérkmaaker, die een ftuk Koper glad flaat, om'er een Uurwerksplaat van te mate. — ken, zyn genoodzaakt de ftukken, die ze bewerken, koud te lezten worden , om zete kunnen behandelen. Het zelfde heeft ook in Lood en Tin plaats. Doch ondertufíchen ftaat hier aan te mer- ken, dat die Metaalen, welken de alkr- hardíte zyn, wier deeltjes de meefte Veer- kragt bezitten, ook beft gefchikt zyn om onder de Hamerílagen fchielyk heet te. wor- den, pooR WRrYvING. 3é1 den, en ook teffens den grootften trap van Hitte te kunnen aanneemen. Het zelfde ge- tal van íflegen , by voorbeeld , maakt het Lood zoo heet niet, als het Staal. Want: dit laatügenoemde Metaal kan men hame- XIII.LES, 2. AF- DEAL, ren, gelyk ik zoo daadelyk gezegd heb, tot gloeiendwordens toe; en indien het eeríte in flaat was om door 't ílaan zoo groot een trap yan Hitte te krygen, zou het ímelten, "t welk men egter hetzelve onder den Ha- mer nooit gebcuren ziet, De Glazemaker vormt het Lood, dat hy aan zyn Veníterraamen gebruikt, door het- ;clve agn Staafjes of aan vierkante Roeden door een zoort van Pletmolen te laaten gaan, die het ferk drukt, en terwyl hy "er de be- hoorlyke vorm aan geeft, in de langte uit- rekt.. De Zilverfmit bereidt het Loofvrerk, dsar hy de Randen van zyn Stukken meé verfiert, door platte. Reepen van 't Metaal door "l'rekplaaten te trekken, Door die Be- werkingen wordt het Metaal zoo heet, dat men t niet sanrsaken kan , zonder zig te branden ; en die Hitte krygt het door de ge- mM | yel Goud en Lood door Drukking. heet ge- maakt. 262 VUUR GEMAAKT 1 m. LEM Aveldige Drukking, die het onder de Kol- i i, ftukken, of tuffchen de fchyven vau 'c Wék- tuig, 't welk het zyn vorm gsf, ondergam heeft. Yzer- " De Schaar, daar men zig van bedient; fear om het Yzer, of zelfs eenig hard Metaal tels en. koud te fnyden, kan zoo heet worden, dat .Düllen. —ggen genoodzaakt is, haar van tyd toc tyd met Water te befprengen en te koclen, uit vrees, dat zy anders haar Harding verliezen mogt en week worden. Die Hitte ontftzat uit de geweldige Drukking, die ze lydt tufíchen de twee Deelen van Metaal, die ze van één fnydt, en welke Drukking de zelf« de kragt en werking doet, als of ze op den binnenrand van haar Bladen, digt aan de Snede, fterk met Hamers geflagen wierd. Uit de zelfde oirzaak ontítaat het ook, dat men aan de Beitelg, daar men mceé draait op een Draaibank , aan de Drillen, en dergely- ke Werktuigen, daar men in de Metaalen, terwyl ze koud zyn, gaten meé drilt; zyn vingers 'brandt , als men 2e onvoorzigtia aanraakt, Y Het pooR WRYviNO. 363 Het Staal, of door vermenging met een indere Stoffe ícherper en harder geworden Yzer is het eenigíte Metaal niet, dat door Wryving of herhaalde flagen zoo heet ge- maakt kan worden, dat het gloeit of Von- ken gecft; de Hoef-yzers van de Paarden, de yzeren Banden van de Wiclen der Rytui- gen geeven dikwils Vuur, als ze tegen de Straatíteenen en Keien ftooten en fchuuren, die op den grond liggen. Men ziet zülks, 't is waar; zelden of nooit gebeuren, als inen met een ítuk zagt en niet gehard Yzex tegen een Vuurfteen ílaat , maar dit komt dasr van.daan , dat deeze Wryving niet 100 hard , noch van zoo langen duur is, als in de voorgaande íchuuring over de Strast- Íteenen; en om dat het Brokje Yzer, door den fcherpen kant van den Stcen afge(lagen, waarfchynlyk te dik en grof is, om door den trap van Hitte; welken die flag in ftaat is hem te geeven, in brand te rasken. Een twakker Botzing of Schuuring van het Yzer tegen de Straatfteenen zou 'er ook geen Vuur doen uitvliegen, Een Boer , die Spykers in -zyn XIII.LES, 2. A Te DXEL. Hocf- yzets, Wiclen vin Ry. tuigen, flaan Vuur uit de ftraat. $64 VuUR GEMAAKT 'YITLLES. zyn Schoenen heeft, maakt zoo dikwilé ges --— i, — Vonken als een Paard, íchoon ze beiden; in hun ftap, tege de Steenen ftooten ei ftryken, Het geen men doorgaans niet ge- beuren ziet, kan egter gebeuren; en daar- om handelt men wyffelk, dat men, gelyk men de gewoonte heeft, uit de Kruidmo: lens en Voorraadhiuizen alles verbant, wat gelegenheid zou kunnen geeven, dát 'er on- verhoeds eenige Wryving of Borzing, zelfi van. het allerzagttle zoort van Yzer, ont- ftond tegen Steenen, Keitjes; Zand of icti dergelyks. s Merzal Schoon het wel de fterke Wryving of de werdt —— Botzing van harde Lighaamen alleen is, die is het Meraal dermaate heet. kari maaken, dat oor Wry- ving mer liet Vuur geeft, neemt het egter ook, sli d x het door andere Lighaamen van een loffer eri mín hard en vzft maakfel geftooten of ge- Wreeven wordt , een aanmerkelyken graad van Hitte aan. De Polyfter maakt het Stasl, God, Zilver, en andere Metaalen warm, dat men "t voelen kan, met het Hour, Vilt, bf ftuk Stofs; daar hy zig van bedient om, zy XILL.LES, i. A TF- | DEEL. Hy wordt " heer door 't Íchuu- jen en ftooten tegen dc Wanden van 't Kanon. 366 VUUR GEMAAKT Deeze Uitlegging is voldoende, erí mer mag 'er zig bilyk meé te vreden houden, : indien de zaak, dat is; dat de Kanonkogd inderda aad heet Wordt, terwyl hy vliegt door de Lugt, waar is. Ik zeg met voordagt; indien de zaak waar i$; want men onder- ftelt ze flegts zoo, zonder te zeggen; dat ze bewaarheid en op de Procf zoo bevonden is, en ik meen gegronde redenen te hebben om te gelooven , dat een Kanonkogel, indien hy heet is als men hem opraapt, zyn Hitte uit geheel andere oirzaaken krygt, dan uit de Wryving der Lugt. 1. Wanneer een Kogel door de kragt vii het Buskruid uit het Geíchut gedreeven wordt, ftoot, rolt, en fchuurt hy tegen de Wanden van 't Kanon. AJ die fchokken en botzingen moeten hem ongetwyffeld min of meer heet maaken : en fíchoon men al de Werking van het in brand vliegend Bus- kruid hier niet in aanmerking wilde neemen;. om den korten tyd, dien het heeft om zyn Hitte aan den Kogcl meé te deelen; moet men egter de Hitte van het Kanon zelve niet "poon WRYvIWO. 363. miét vetgeeten , ten zy het mooglyk de eer- fte fchoot zy, dien men 'er m-é coet, of dat de Kogel door den ongemeen frellen voortgang van lcff:n en laaden, niet lang penoeg in'c Kanon blyve, om 'er eenige W'armte van over te neemen, | Cmftardig- heden; die men nogthans niet gevceglyk onderftellen kan, dan in geval men de Procf- neeming doe met vcordagt. 2. Toen de Kanonkogel vicl, heeft hy, eer men hem noz kon opraapen, met ge- weld tegen het een of "t ander hard Lig- haam geftooten , of ecnige reizen op den grond gegraasd en opgeftuit 5 en overal, waar hy geraakt heeft , moet hy een zeer ge- weldige Wryving ondergaan hebben; gelyk mcn uit zyn omwenteling en draiien bil!yk befluiten mag. Ik begryp derhalven duidclyk, det de Ko- gel heeft kunnen heet worden in 't Kanon zelf, daar hy uit geíchooten wierd , of in zy- nen Val; en 200 lang men my nie: zegt, dat men'er met voordagt een Proef van eg- nomen heeft, en alle mcoglyke Maatrzgelen IV. Ds&r. D en XULEP 2. A Y. DLEL. En doct *t fluüiten tegen hare de L:g. hasmen ea den g:ond. Niet doot Wryving der Lugt. XIII.LES. 2. A E- DEEL. De felfte Wind raaakt geen Yzer heet. 5698 VuUR GEMAAK'Ü en Voorzorg gebruikt, dat men zyn Hitté aan deeze ítraksgemelde oirzaaken niet zou kunnen toefchryven ; kan ik bezwaarlyk be- fluiten om te gelooven, dat een Kanonko gel, in twee of drie Sckonden tyds, alleen door de Wryving van de Lugt , zoo heet zoü | werden, dat het te voelen ware. | Indien de zaak behoorlyk en met genocg- zaame Proeven beweezen was, zou ment wel moeten gelooven; maar welke vreemde. 