title: Annales Academici
creator: None
text: 'tis waar de onderlinge controle der partijen is dikwijks niet geheel afdoende, want het scheelt veel dat zij elkander altijd juist zouden opwegen. Maar de waakzame minderheid heelt het beroep op de openbare meening, op die meening, in welker boezem zeker ook de staatkundige partijschappen leven, maar naast en met zoo vele elkander temperende levensbeschouwingen, neigingen en drijfveren. Op die meening komt het aan, en de vraag, of de regeringsvorm welken wij het geluk hebben van den onzen te mogen noemen, op den duur al de vruchten brengen zal, welke zijn rijke schoot verborgen houdt, lost zich dus ten slotte op in deze andere vraag: of het mogelijk is de openbare meening op te joden tot een zedelijke, veerkrachtige, zichzelf wel bewuste; een meening, welke haar rechten kent en liefheeft, tot geen prijs zou looien dat ze haar door wie ook werden ontrokt, maar tevens een meening, welke weet dat eerbied voor de vrijheid van anderen voorwaarde is van eigen vrijheid, en die zich sterk en magtig genoeg gevoelt om die voorwaarde vrijwillig na te leven. Wanneer ik er in geslaagd mogt zijn, mijn denkbeelden over het wezen van het vertegenwoordigend regeringsstelsel met enige duidelijkheid te zetten, dan wordt het schier overbodig nog te spreken van de taak, welke voor de leraar van het staatsrecht is weggelegd. Immers die taak moet voor allen daar zijn waar het eigenlijke zwaartepunt ligt van het stelsel, op het veld waar de krachten zich vormen, welke aan het op zichzelf doodgeboren lichaam leven moeten schenken, bij de openbare mening in en woord. Aan haar vorming en hervorming heeft hij zijn beste krachten te wijden, maar Goddank niet alleen op zijn schoders rust die raftenarbeid. Zij allen die, in welken kring dan ook, medewerken aan de verlichting van de menigte, zij allen die haar liefde trachten in te boezemen voor hetgeen recht is en goed en schoon, zij allen arbeiden voor die vorm van het staatsregt, welke alleen deugdelijk is omdat hij alleen de wezenlijke vrijheid der individuen mogelijk maakt. De Franse hebben het wel gezien en goed begrepen, toen zij staatkunde en zedeler onder hetzelfde patronaat tot een groot verbond samen voegden. Ik onderzoek niet of de openbare mening ten onzer acht aan het zoo-even gestelde ideaal beantwoordt. Onbetwistbaar bezit zij uitmuntende eigenschappen: ernst en matiging, liefde voor wezenlijke vrijheid, zin voor recht. Maar even onbetwistbaar mist zij in meer of mindere mate andere hoedanigheden, zoodanige welker ontwikkeling dat ideaal ook niet van verre kan worden bereikt, ik bedoel voor alles: begrip voor de pu blike zaak en die soort van politieke fijngevoeligheid, welke er toe leidt, dat de burgers den smartelijke terugstoot ondervinden ook van de kleinere grieven, die de gemeenschap aangedaan. Men vergeet het toch niet, het vertegenwoordigend regeringstelsel eist een dubbel toezicht, het een even onmisbaar als het ander: dat van de vertegenwoordigers op de regering en dat van het volk op de vertegenwoordigers. Het laatste is vrij algemeen nog het minst ontwikkeld; en toch het verkrijgt allengs hogere waarde en grootere betekenis, naarmate het aandeel van de vertegenwoordiging in de regering en daarmede vrij na- tuurlijk ook de partijgeest toeneemt. De beoefenaar van het staatsrecht wien het te doen is om de zuivere en vruchtbare ontwikkeling van den constitutionelen regeringsvorm, arbeidt alzoo bij voorkeur aan de versterking en de bevestiging van dat zwakste punt. Wie zal echter ontkennen, dat hem daarbij grote materiële bezwaren in de weg staan? Om toch een innig verband tusschen volk en vertegenwoordiging tot stand te brengen, moet de laatste een getrouwen af- beelding zijn, een fotografie als het ware, van de maatschappij welker belangen zij verdedigt, en geen kiesstelsel zoo volkomen, dat niet in het bereiken van dat doel nog altijd zeer veel te kort schiet. De vele pogingen in de laatste tijd beproefd om een kiesstelsel te vinden, dat de individuen niet als volmaakt gelijke grootheden allen op een lijn plaatst, getuken het luide hoe zeer de behoefte aan verbetering in dit opzicht wordt gevoeld, maar tevens, hoe verbazingwekkend moeilijk een dergelijke verbetering kan worden tot stand gebracht. Zelfs de plannen, uitgegaan van mannen als VON MOHL en STUART MILL, schijnen om de praktische bezwaren daar- aan verbonden, vooral onuitvoerbaar. Het is een eerste en uitstekende verdienste van de pas ontlopende Sociële wetenschap, dat zij met zooveel kracht reageert tegen die neiging tot nivelleren, van welke ook de verschillende kiesstelsels blijken dragen. Naarmate zij vordert in haar taak, naarmate zij er in slaagt de levende maatschappij met al haar bonte schakeringen, haar uiteenloopende richten, haar schijnbaar strijdige belangen, zich oplossend in een schoone harmonische eenheid, beter te leeren kennen, en het betrekkelijk gewicht van alle onderdelen — hunne juiste afmetingen om zeggen — duidelijker te doen uitkomen, naar die mate zal zij ook vruchtbaarder worden voor het positieve staatsregt. Is eenmaal door naauwgezette, onbevooroordeelde waarneming het eigen karakter van elke bijzondere maatschappij juist en scherp afgetekend, dan zal vanzelf het oogenblik gekomen en welligt ook het middel gevonden zijn om het verkregen beeld getrouwer dan tot nog toe in de vertegenwoordiging af te drukken. Digitized by Google REDEVOERING. 377 Intussen, wanneer gemiddelde belangstelling in de publieke zaak, ten onzent als overal elders, al voor een deel uit de onvolmaaktheid van het kiesstelsel te verklaren is, de hoofdoorzaak ligt ongetwijfeld in de nog gebrekkige politieke ontwikkeling van de natie. En geen wonder! De verderfelijke leer 'voor niets door het volk' heeft in alle vroegere tijdsbakken onze geschiedenis te uitmonden heerschappij gevoerd, dan dat het anders zou kunnen zijn. De gelegenheid om eigen meeningen, vaste politieke beginselen te vestigen heeft ter nauvloed bestaan en toch daarom is het te doen, want waar geen beginselen zijn, kan geen belangstelling wonen. Het vestigen van eigen beginselen te steunen is alzoo de grote taak voor de leeraar van het staatsrecht weggelegd, en zijn eerste, zijn onverzoenlijke vijand is elke politiek die met beginselen speelt, omdat hare triomf het vertegenwoordigend regeringsstelsel in zijn hartader treft. De politieke fijngevoeligheid, die ik zo even op het oog had, kan niet bestaan waar de beginselen ontbreken, want deze zijn als het ware de gevoelszenuwen van de openbare meening. De staat waar overheersching, onrecht, verkrachting van grote regeringsbeginselen mogelijk is, zonder dat de openbare meening in verzet komt, in die staat ontbreekt de zedelijke dwang, welke de vertegenwoordigende regering als voorwaarde stelt, in die staat is voor de strenge handhaving van de rechten der burgers geen andere waarborg over dan de grootmoedigheid der politieke partijen. Zulk een waarborg kan soms toereikend zijn, maar afdoend is hij zeker niet. Maar de beginselloosheid, ofschoon zeker de gevaarlijkste, is toch niet de eenige vijand, welken de leeraar van het staatsregt op zijn weg ontmoet. Elke politieke partij kan hij soms tegenover zich hebben, ook zelfs die welker streven zijn voele sympathie wegdraagt. Haar standpunt toch en het zijne lopen wijd uiteen, en dat verschil moet uit den aard der zaak dikwijks tot uiteenloopende gedragingen leiden. De politieke partij heeft haar leus, haar stelsel, haar geloofsbelijdenis; zij heeft een ware waarheid gevonden, en die te doen zegevieren is haar doel. Kan het anders of in den strijd om die zege moet er soms meer worden gelet op het cijfer der volgelingen dan op hunne drijfveren, meer op de getalssterkte dan op de warmte van overtuiging. Mannen van beginselen mogen de meest welkomde bondgenoten zijn, ook de blinde volgelingen hebben hun waarde. Een dergelijk streven is natuurlijk genoeg en eerst dan gevaarlijk, wanneer daartegen niet overstaat het streven van anderen, die — ofschoon geenszins onverschillige toeschouwers van den strijd — toch oneindig meer hechten aan de zuivere ontwikkeling van het regeringstelsel dan aan de zege van een partij, ook zelfs van hunne partij. Zij weten dat dit stelsel om zich te kunnen vestigen en ontwikkelen voor alles behoefte heeft aan faarheid; dat het daarbij niet te doen is om den triumf van dit of dat beginsel, hoe deugdelijk ook op zich zelf, maar om een ware vertegenwoordiging van de openbare meening; niet om een schoon beeld, maar om een welgelikend portret. Vervuld van die overtuiging, zocht de beoefenaar van het staatsrecht met de zelfverloochening van den echten geschiedvorscher, in de maatschappij niet naar zíñe beginselen maar naar de feiten, en trok hij al zijn lessen samen in het woord van den dichter: "Jees u zél/f Het kan zijn — en het is waarschijnlijk genoeg — dat hij dus arbeidende zichzelf menige teleurstelling bereidt, dat hij recht moet komen vragen voor menig beginsel, tegen zijn eigen beginselen aandruischende — maar wat noodzakelijk? Het gevaar schuilt bij de beginselloosheid, het gevaar schuilt bij de vertegenwoordiging van een onwaarheid, zij mag dan nog zoo uitlokkend en nog zoo schoon zijn. De teleurstelling behoeft trouwens niet lang te duren, want zodra de in de gemeenschap levende beginselen gevonden en toegepast zijn, dan kan aan hunne loutering en hervorming met hoop op goeden uitslag worden gewerkt. Een verkeerde overtuiging kan veranderd worden, zodra zij maar oprecht is; alleen de onoprechte is stijfhoofig, alleen het bondgenootschap der blinden trouweloos. Edel Achtbare Heren Burgemeester, Wethouders en verder vertegenwoordigers van deze aanzienlijke gemeente! Ik zou de plaats waar ik sta ongaar verlaten eer ik U had dank gezegd voor het besluit, dat mij de gelegenheid opent aan deze doorluchtige school, mij door tal van gelukkige herinneringen dierbaar, mede te werken aan de bevordering van wetenschappen, welke ik daar het eerst heb lief gekregen. Ik zwijg er van dat ik mijn taak veel minder zwaar gewenscht had, want ook niet van verre zou ik ongevoelig willen schijnen voor de grote dienst, welke gij door het vestigen van een derde leerstoel bij de rechtsgeleerde faculteit aan het hoger onderwijs te deze stad bewezen hebt. Mogt die uitbreiding de opleiding kunnen bevorderen van brave, kundige, onafhankelijke en vrijheidlievende burgers, die eerste bezitting van elke maatschappij — de geringe kosten aan de tot stand gekomen uitbreiding verbonden, waren dan zeker duizendvoud verkregen. Wel-Edel Gestrenge Heren, Verzorgers van deze doorluchtige school! Ik vergeef niet, dat het gezag van uw aanbeveling veel meer dan iets anders mij gebracht heeft op de plaats, welke ik thans inneem. Vooral tegenover u voel ik mij dus gebonden om alle de krachten, waarover ik te beschikken heb, aan mijn nieuw ambt te wijden. De wetenschappelijke bagage die ik met mij voer, is helaas nog bijzonder licht, maar ik troost mij met de hoop, dat de tijd het ontbrekende zal aanvullen, en voorts met de overtuiging, dat waar het te doen is om de vorming van vrije, zelfstandige mensen zin voor deugd en waarheid, liefde voor beginselen en warmte van overtuiging nog strenger eischen zijn dan grote wetenschap zelf, — en althans die eischen hoop ik te kunnen bevredigen. Wel-Edele Hooggeleerde Heren, zeer geachte ambtgenoten! Ik heb het geluk in uw midden onderscheiden personen aan te treffen, die eens mijn leermeesters waren, en vele andere wier verdiensten ik vroeger of later leerde hoogschatten en eerbiedigen. Met grote bescheidenheid kom ik daarom mijn plaats in uw orde innemen, maar tegelijkertijd met grooten aanhang vragen om uw vriendschap en ondersteuning. Reeds zo even heb ik het gezegd: ik kan mij de juiste vervulling van mijn taak zonder die ondersteuning zelfs niet voorstellen. Hooggeachte Heer Bosche! Het zou allerminst mij bevielen hier uit te weiden over hetgeen gij gedurende uw tienjarig hoogleeraarsambt voor deze doorluchtige school geweest zijt. Woorden, welke in de mond van bevoegde beoordelaars een welverdiend en warme lof zouden zijn, zouden door mij geprononceerd, achtens en een ijdele plagerij schijnen, zo even ongevallen als mij. Vergun mij alleen dit te zeggen, dat de gedachte van U te moeten opvolgen, mij meer dan ooit anders doet opzien tegen de taak, welke ik ga aanvaarden, want inderdaad ik weet niet wat moeilijker te veroveren is, of uw hoogen rang op het gebied der Staatswetenschappen, of de grote, geëerbiedigde plaats die gij hebt ingenomen in het hart van uw leerlingen. Gelukkig scheidt gij niet geheel van deze school; haar belangen blijven de uwe, en tot die belangen zal het voortaan ook behoren, dat ik mijn arbeid met goed gevolg volvoere. Reeds daarom ben ik zeker van uw ondersteuning, mij trouwens bij herhaling zoo welwillend toegezegd. Ik weet dat ik daarop staat zal kunnen maken, ook dan nog als verschil van mening ons mogt scheiden, want niemand heeft meer dan gij in woorden en geschriften slaafsche navolging bestreden en onafhankelijkheid voorgestaan. Een is in elk geval onafhankelijk uitgangspunt, want de plechtige gelofte door U, nu tien jaren geleden van ditzelfde gestoelte uitgesproken, is en blijft ook de mijne: de gelofte van trouw aan den echt wetenschappelijken geest, die een geest van waarheid is. Ik kan u moeilijk verstaan, hoeveel genoegen het mij doet U te ontmoeten onder de vrienden, die door hunne tegenwoordigheid te dezer plaatse een hoog gewaardeerd blijk hebben willen geven van hunne belangen in mijn persoon. Niets zou ik U gemist hebben bij een plechtigheid, welke mij aan niets zoo sterk herinnert als aan hetgeen ik U verschuldigd ben. Ik dank u het onderwijs, maar u wat beter is dan dit, naamtek de liefde voor studie, vooral die warme ingenomenheid met de economische wetenschappen, welke mij tot hare meeste grondige beoefening heeft aangeleerd. Het is mij een strengende gedachte, dat onszamenwerken, eene hier ter zijde begonnen, nu - ofwel goed gescheiden - zal worden voortgezet, en dat het voortaan tot mijne levenstaak zal behooren om met en naast U te arbeiden aan de bevordering van wetenschappelijke belangen, ons beiden evenaar lief. Van verre als van nabij blijf ik op U rekenen. Redevoering. 381 Mijnheer, ik heb in de aanvang van mijn rede gebracht dat ik een geest van moedeloosheid, ongeacht de wonderen, het niet verwondert. Het is niet verbazingend dat op het gebied van die staatswetenschappen, welke wij tezamen gaan beoefenen, niet veel optimistische opvattingen worden geplaatst zonder dat men op treurige voorstellen stuit. Het is men let op de ontwikkeling van het positieve staatsrecht in sommige landen, op de praktijken van het zoogenaamde volkenrecht, of op de moeilijke economische vraagstukken, die elk oogenblik in de boezem der maatschappij oprijzen, stof tot leedgevoel is spoedig genoeg bijeengebracht. Dit leedgevoel spreekt nergens duidelijker dan in de geschriften van een man, naar ik vertrouw meer dan bijna bekend, want hij is een der schoonste sieraden van onzen tijd, in de geschriften van Guizot. En toch, die man, in zovele opzichten een weprofeet, wiens veele bewogen leven aan niets zoo rijk geweest is als aan teleurstellingen, hij is vol vertrouwen op de toekomst. En weet gij waarom? Hij heeft een blik geslagen op de omringende jeugd, en zich gerustgesteld gevoeld. Hij heeft gezien, dat in haar midden een onwankelbaar geloof aan de toekomst is overgebleven, en zonder aarzelen schrijft hij nu als zijn overtuiging neder: Onze maatschappij zal niet verloren gaan." Ik bid u, Mijnheer, houdt deze woorden van Guizot in gedachten. Vergeet het niet, dat de wijsgeerige ziener, die naar de toekomst van een volk vraagt, het antwoord in uw midden zoekt, wel wetende, dat de Voorzienigheid hare orakels schrijft niet op de wanden van feestzalen, maar in het hart van de jeugd. De welvaart van stad en vaderland wordt door vele oorzaken bepaald; veel kan er ook op stoffelijk gebied tot verhooging van die welvaart worden bijgedragen; maar dit alles is bijzaak, niets dan bijzaak: de toekomst van Nederland zal voor een goed deel zijn wat gij er van maken wilt, gij en uw studiebroeders, hier en elders, gij welhaast de organen en later de natuurlijke leiders van de machtige openbare meening. Deze verklaring bevat alles wat ik u te zeggen, te verzoeken had. Zij zegt u dat ik het slechts als een deel van mijn taak beschouw, om de kleine dosis wetenschap waarover ik te beschikken heb, in uw brein over te gieten; dat u op te leiden tot vrijheidlievende, onafhankelijke mannen, vervuld met dat vertroosten op de toekomst dat ons bergen verzetten doet, in mijn oog hoofddoel is, en eindelijk: dat er zonder uw medewerking, aan de bereiking van dit hoofddoel zelfs niet kan worden gedacht. Mogt die medewerking niet ontbreken dan — gij kunt er veilig staat op maken — zal er ook zegen rusten op onze gemeenschappelijke arbeid. HANDELSREDEMST EN HANDELSBEDRIJF. INWIJDINGSREDE GROFFSBESBOUW BOOR M.T. M. C. ASSER, BIJ DE ANNAALDINK VAN HET HOGERE GEBALMST IN HET HEDENDAAGSE REGT, AAN HET ATHENAUM INSTEBTE TE AMSTERDAM. OP 20 OKTOBER 1862. EDEL-ACHTBARE HEEREN, BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN BADEN DEZE STAD EDEL-ACHTBARE HEEREN, VEROORDEELDE DE DOOBLUCHTIGE SCHOOL! HOOG-OEFENDE HEEREN, HOOGE SCHOOLEN AAN HET ATHENAUM EN DE SEMINARIE, VERLOREN ACHTERGEKOMEN GENOOTEN ! ZIE ACHTBARE HEEREN, LEDEN DE BESTUURDING MAAT! WEL-EDELGESTEUNDE HEEREN, BEDIENDE VAN HET GODDELijk WOORD! WEL-EDELGESTEUNDE HEEREN, LIDEN DE RAAD! WEL-EDELGESTEUNDE HEEREN, DOCENTEN IN DE GENEESKUNDE, DE WISBEGEERTE EN DE LETTEREN! VOORTEKESPELDE JONGE LIEDEN, DIE UIT HIJ TE STEDE OP DE BEOEPENING VAN DE WETENSCAPEN TOELEGT, EN ONDE DE WIE IK ZOOVELE VRIENDEN MAG TELLEN! GIJ ALLEN, WIJ ONZE ZIJN MOOGT, DIE DEZE PLEGTIGHEID DOOR UWE HOOGGEWACDEDE TEGENWOORDEIGHEID OPLUSTEIDT! ZIJ DE GEBAKTE TOESCHOUWERS! Wat moet die rede bevatten? Moet zij het stelsel van onderwijs aanduwen, dat de nieuw benoemde bij het geven zijner lessen tot het zijne denkt te maken? Moet zij den leer aanwijzen, dien hij zich reeds vooraf verbindt daarbij te volgen? Moet zij zijn, wat men noemt een programma? Ware dit het geval, geeerde toehoorders! ik zoude mij onbevoegd achten zulk een rede uit te spreken. Het schijnt mij onmogelijk, bij het betreden eener nieuwe loopbaan, vooral waar het het hooger onderwijs geldt, reeds terstonds de te volgen richting in alle deelen aan te wijzen. Zoo iets te willen, zou van weinig doorzicht getuigen. Slechts een grondregel geldt in dit opzicht zonder uitzondering voor alle vakken van studie. Het is de verplichting om onophoudelijk voorwaart te stappen, "opgetreden der wetenschap" en niemand te vergeten, dat ook hier stilstand achteruitgang is. Digitale versie van het boek. Deze mariteit beschermt niet alleen het voortbestaan van onze wetenschappelijke arbeid, maar ook de middelen daarbij aan te wenden, en, zoveel het waar is, dat ook in dit opzicht steeds het belang onze leus moet zijn, lijkt aan niet reeds hieruit dat het ondoenlijk, of althans ongevoelig is, om aan een stelsel vast te klemmen, dat vaak aanleiding geeft tot ongegronde voorliefde, daarom de zooo noodzakelijke ontwikkeling in den weg kan staan. Aan de nieuwe benoemde Hoogleeraar mag het echter vrij staan, zich niet tot het volgen van een vooruit afgebakende methode van onderwijs te verbinden, - en hieromtrent het stilzwijgen te bewaren, - geheel anders is het, wanneer hem, meer in het algemeen, de vraag wordt gesteld: welke is de roeping die gij te vervullen hebt? Welke is uw opvatting van het wezen en den aard der wetenschap, waarvan u het onderwijs is toevertrouwd? - Eerder, er is weinig goeds van de nieuw benoemde te verwachten, indien niet het antwoord op deze vragen als vanzelf zijn lippen ontvalt, indien niet woorden van geestdrift en liefde het ideaal uitspreken, dat de beoefening der wetenschap voor hem heeft doen ontstaan. Het zal dan ook niemand verwonderen indien hij, wien door het achtbaardig bestuur dezer aanzijnlijke koopstad, het onderwijs in het handelsrecht is opgedragen, hierdoor tevens de stof voor zijn inwijding is bepaald acht; indien hij in die voorgeerde opdracht aanleiding vindt om uiteindelijk een rekenschrift te geven van hetgeen bij, in verband met den maatschappelijken loestand der eeuw, als de eigenaardige sfeer waarin het handelsrecht zich ontwikkelt, en om zijn standpunt aan te duiden, waaraan hij meent dat de beoefenaar van dat onderdeel der algemene rechtswetenschap, zich te richten moet. Men kam het karakter der privé wetgeving, wanneer zij aan haar strekking beantwoordt, uit te maken, door haar te noemen de samenwerking. Arrest van 17 december 1808, met het doel hebbende, eendel aan iemand te melden, dat bij de executie van de wet, de vrijheid is verzekerd, en onder de noemer van voorwaarde is van goed en onverkoopbaar, en anderzijds, de rechtsvorm en verpligtingen te regelen, die uit de bijzondere verhoudingen voortvloeien. Het private en het particuliere handelsverkeer zijn door deze omvangige wet aangedikt. Tussen beide bestaat dit merkwaardig verband, dat zij zijn of richten op het bevoordelen der welvaart. Beneden enkel woord over het karakter der privé handelswetgeving mag ik niet verder gaan. Toen de staatsman, onder wiens bewind men zeggen kan dat de regeringszorg voor het algemene welzijn, als bijzondere tak van het staatsbestuur, haar oorsprong heeft genomen, toen stamelde deze woorden: "l'agriculture et l'industrie, voilà le aliment de la France, voilà les vraies richesses et trésors du Peuple," - toen verkondigde hij slechts een gedeeltelijke waarheid; hij miskende, en vele zijner regeringshandelingen dragen almede hiervan het blijk - de noodzakelijkheid van een vrijend handelsverkeer, ook in het belang van landbouw en industriële nijverheid. Hij verwaarloosde de belangen van den handel, omdat hij het nut van den handel niet inzag. Toen later, zich meer dan snel doordrongen toonde van de voordeelen, die de handel met het buitenland voor Frankrijk moest opleveren, toen was de regering in dit licht bijna tot een ander uiterste overgeslagen, misschien nog gevaarlijker dan de geringe waardering der handelsbelangen door snel, namelijk een te grote zorg, een hinderlijke inmenging. Want, hoewel de gewone afbeelding van Colberts stelsel, als het negen plus een van reglementering en bescherming zeer zeker overdreven is, — hoewel door staatsbudgetten als Blanqui en Baudinard op voldoende gronden is aangetoond, dat de dwaze theorie van de handelsbalans, en dat geheele stelsel, door hen vooral in praktijk gebracht, en later het Colbertisme genoemd, in Colbert zelf geenszins een onbepaalden voorstander vond, — toch is het een waarheid, dat zijn aanmoediging van den uitvoerhandel, gepaard met de verhooging der inkomende rechten, dat zijn premies aan de Oostzeevaart toegekend, dat de door vele zijner maatregelen veroorzaakte represailles van vreemde mogendheden, — de verwezenlijking van zijn inderdaad goede bedoelingen in den weg stonden. — Wel waren vele andere zijner regeringsdaden, — wij noemen slechts de invoering van het entrepôt-stelsel in Frankrijk, — ongetwijfeld bevorderlijk voor het handelsverkeer. Maar de Minister konde zich nimmerlosmaken van deze grote dwaling: hij meende den handel te moeten leiden, om hem te dwingen zich in bepaalde richtingen te bewegen. En dat was zijn fout. — Want niemand, zelfs geen Minister, is bevoegd de handel den weg te wijzen. De handel erkent slechts een gids: het eigenbelang. Maar met dit eigenbelang is steeds onafscheidelijk verbonden het belang van den staat. Digitized by Google REDEVOERING. 889 Waar het volksbewustzijn zo krachtig voor handelsvrijheid spreekt, als in Nederland, zou elke verdere verdediging van dit stelsel overbodig kunnen schijnen, en dikwijks worden dan ook de daarvoor aangevoerde gronden banaal genoemd, of met een "dat is natuurlijk! dat spreekt vanzelf" en een schouderophalen beantwoord. — Men laat zich evenwel hierdoor niet terughouden van de verkondiging van die waarheden, die de grondslag der publieke handelswetgeving moeten uitmaken. — Ook in eenen staat als Nederland is het noodig, het volksbewustzijn in dit opzicht levendig te houden. Want, al heeft ons land niets meer te vreezen van het zoogenaamd beschermings-stelsel; al bezitten wij een liberale scheepvaartwetgeving; al heeft ons tarief, behalve voor enkele artikelen, een zuiver fiscaal karakter, — toch mag men niet insluimeren, want juist de vrije handel, die wij huldigen, waar zij tegenover de bescherming staat, heeft zelf zooveel verleidelijks dat zij vaak een slechte raadgeefster wordt, en al ligt den meest bekwame staatsman in hare strikken vangt. — Daarom zorgvuldig gewaakt dat niet eene hervorming van het stelsel der belastingen, tegen de afschaffing van drukkende lasten, de invoering doet opwegen van heffingen op voorname handelsartikelen, die behalve op den verbruiker, ook op den handel drukken, — en door de belemmerende voorschriften die de invordering regelen, het handelsverkeer in den weg staan. Intussen, ik mag hier thans niet in bijzonderheden de eischen een goede publieke handelswetgeving onderzoeken: het zij voldoende te herinneren, dat haar grondtoon behoort te zijn vrijheid. Vergunt mij, in verband hiermede, meer van nabij die anderen tak der staatszorg te beschouwen, die ik de private handelswetgeving heb genoemd. Indisch ook al de staat aan den handel de vrijheid laat, onmisbaar voor zijn bloei en ontwikkeling - de handel zelf schept een aantal betrekkingen tusschen de bijzondere personen, welke deze tegenover elkaar op velerlei wijzen verbinden. Waar niet de rechten en verplichtingen, uit die betrekkingen voortvloeiende, door het rechtgevoel der natie geëerbiedigd en door de wetten van het land beschermd worden, daar is op den duur geen handel mogelijk. Die bescherming door de wet kan echter pas dan als een krachtig middel tot bevordering van het handelsverkeer beschouwd worden, als de wet de behoeften van dat verkeer in het oog houdt, wat zonder twijfel de behoefte aan vertrouwen een eerste plek inneemt. Het burgerlijke recht wordt door onzen hoogen raad van den eigendom genoemd: - de handelswet strekken vooral ter waarborging van het vertrouwen dien magtigen factor der voortbrenging van handelsnijverheid. Vergunt mij daarom kortelijk aan te tonen, hoe de handelswetgeving, door de erkenning der staathuishoudkundige waarheden, haar weldadig invloed kan doen gevoelen. Het schijnt niet noodig, hier te treden in een economisch betoog. Juist door zo even uitgesproken stelling brengt mede, dat het handelaren geregeld een gelijken tred moet houden met het zich ontwikkelende handelaverkeer. En toch, dikwijks wordt dit vergeten, wanneer men op dit gebied regstinstellingen der ouden met die van onzen tijd in verband wil brengen. Zo ook ten aanzicht van een groot getal overeenkomsten van commercieel aard, veel getwist over de vraag, in hoe verre die ook bij de Romeinen bekend en in hunne regstbbronnen geregeld waren. Het was al tijdlang gewoond, elke verhandeling over enig onderwerp van handelsrecht aan te vangen met een inleiding of een eerste hoofdstuk, waarin die vraag behandeld werd. — Daargelaten natuurlijk de waarde, die een dergelijk onderzoek voor de wetgevende van het recht kan hebben, zoo schijnen de daarop gewijde beschouwingen dikwijls tot verkeerde gevolgtrekkingen te kunnen leiden, wanneer men zich niet behoorlijk rekenschap geeft van de manier, waarop de bepalingen over handelsverstellingen in het Romeinse recht voorkomen en de plaats die zij daarbij innemen. Tot de juiste waardering van dit punt, moet men zich den handel van die dagen voor den geest roepen, die wel even als thans, gegrond was op de behoefte om de voorwerpen van de plaats waar zij beschikbaar zijn, over te brengen naar de plaats waar zij begeerd worden, — maar die zich toen in den meest eenvoudigen, meest natuurlijken vorm voordeed. Een koopman, met zijn eigen waren rondreizend en daarvoor zelf een kooper zoekend, was in den tijd van het Cassisch Romeinse recht, het meest gewone handelsverschijnsel. Voor de uit deze verstellingen ontstaande rechten en verplichtingen, was, althans in die omstandigheden, om de behoeften die voortdurend waren, om gedurende de vaste tijden der Romeinse republiek meer ingewikkelde handelsoperaties tegen te voorkomen. Toen echter de vormen der beschaving en daardoor vermeerde behoeften ook op den handelseest begonnen te werken, werd het een gewenst, wat onder verkiezingen vooral in alle tijden geschied is, — de door hunne stoicijnsche logica maar al te dikwijls onbillijke regelvoegingen der oude Romeinen, erop te wijzen, dat op vele punten veranderingen, die het toekomende handelsverkeer onmisbaar maakten. — Een enkel voorbeeld. Veierlei Romeinsche faege instituten van lateren tijd, als de regtsvorderingen op grond van overeenkomsten met den institor, werend tegen faeit van over wiens rekening de aeandelt, en die tegen de reeders, op grond der verbindwijzen van den scheepsgezagvoerder, toonen hoe vaak de stroom heid der oorden bepellen voor den handel onechadelijk werd genomen door dien reddenden engel, den Praetor. Maar dit alles neemt niet weg, dat de later ingevoerde hulpmiddelen als afminkingen van het feitelijke rechtseysteem te beschouwen zijn. Het is vooral hieraan toe te schrijven, dat vele rechters op een dwaampad gingen door de ondoorbare toepassing van Romeinsche rechtbeginselen op contracten van koop en handel. Kelsis mag men misschien, met allen eerbied voor den grooten politici, de opmerking veroorloven, dat deze achtergestelde rechtsgedeelte, wiens werken de grondslag eener geheele wetgeving zijn geworden, daar, waar hij op het gebied van het handelsrecht treedt, in zijn geschriften over het wissel- en het verzekeringscontract, wel eens door een Handelingenwet van den rechten weg wordt afgeleid. Misschien is hieraan ook toe te schrijven de zucht, bij enkele latere wetgevers niet te miskennen, om, ook zelfs in het handelsverkeer, zoveel mogelijk overeenkomsten sui generis aan te nemen, maar steeds naar oude burgerlijke contracten om te zien, waar toe de verrigtingen van den koopman zouden kunnen worden teruggebracht. Het is verre van mij, om het grote nut eener grondige kennis van het burgerlijke recht in het algemeen en van dat der Boeren in het bijzonder, ook voor de beoefenaar van het handelsrecht, in twijfel te trekken; herhaaldelijk toch zal voor hem de noodzakelijkheid zich voordoen, om de civiele rechtbronnen te raadplegen en te vergelijken. Maar men miskent de oorsprong, de aard en de strekking van het handelsrecht, wanneer men daarin slechts een samenvoorstelling van uitzonderingen op het gewone recht en niet een zelfstandig rechtssysteem, met zijn eigen beginselementen en zijn eigen contracten, ziet. Levendig staat mij nog voor den geest, hoe door mijn hooggeschatte leermeester de boschkemper, bij zijn uitmuntende lessen, steeds met nadruk de stelling verdedigd werd, dat de regeling der levensbetrekkingen de bestemming is van het recht. Deze stelling geeft ons de overtuiging, dat erkenning der behoeften van het handelsverkeer en van de aard der hierdoor in het leven geroepen betrekkingen, de grondslag der handelswetgeving behoort te zijn. Ik heb gepoogd de voornaamste dier behoeften, voorzover het private handelsrecht geroepen is tot de vervuiling daarvan bij te dragen, aan te duiden, door te wijzen op de onmisbaarheid van het vertrouwen (een begrip meer omvattend, dan hetgeen gewoonlijk onder den naam crediet wordt verstaan). Weinige woorden zullen toereikend zijn om dit denkbeeld duidelijk te maken. Een der meest afdoende middelen waardoor de wet het Aandekvertrouwen bevordert, is gelegen in het waarborgen van den noodigen spoed. Want de handel getroost zich liever onrecht dan computarisch. En dit kan ook vaak niet anders. Geen handel toch zonder speculatie, welke begrip niet met dat van tijdelijk windhandel mag worden verward. Met veel juistheid is door den Hoogleeraar Fisscher aangetoond, dat het dikwijks gemaakte onderscheid tusschen den gewone handelaar en den speculant onredelijk is. De speculatie nu, het vooruitzicht van toekomstige behoefte of toekomstig aanbod, is vooral daar een sterke prikkel tot handelverrichtingen, waar de wet de gelegenheid aanbiedt die opzichtig tot stand te brengen, — ontstaan er geschillen, dat opzichtig te doen beslisjen, — en hierdoor eensdeels grote schade te voorkomen, anderdeels in staat te zijn, om van spoedig elkander opvolgende prijsveranderingen, ten aanzien van enig handelsartikel, gebruik te maken. Men zoude zich zeker aan overdrijving schuldig maken, indien men de waarborgen, die een goede wetgeving kan opleveren, tot vestiging van het handelsvertrouwen voldoende rekende. Neen, daartoe is zeker meer noodig, — wij mogen het niet ontveinzen. Het eigenlijk gezegde crediet, welks rol als kapitaalvoorwaarde zoo gewichtig is, dat men daarin maar al te dikwijls kapitaalscheeping heeft meenen te zien, is in het algemeen hoofdzakelijk gegrond op de geldelijke en zedelijke hoedanigheden van den schuldenaar of het voldoende van het gegeven onderpand. — Maar de wetgever is bij machte, veel, zeer veel tot bevordering van het crediet bij te dragen, door waarborgen in het leven te roepen voor het behoud van de rechten des schuldeisers, voor een juiste en billijke rangschikking der schulden in betrekking tot andere vorderingen, voor het verkrijgen van een spoedige veroordeeling des schuldenaars en het bezit van krachtige werkende middelen tot het ten uitvoer leggen van 'sregters vonnis. Intussen, het crediet, aan schuldenaren te verlenen, is slechts een onderdeel van hetgeen wij in het algemeen met den naam van handelsvertrouwen bestempelen. Bij een menigte andere verrigtingen, van zeer verschillenden aard, is dit vertrouwen onmisbaar en moet dikwijls de daarvoor door den wetgever te verlenen bescherming een recht doen ontstaan, afwijkende van het gemeene recht, en waarin de orthodoxe jurist van lang vervlogen tijden, menige ergerlijke ketterij zoude ontdekken. Eerst dan echter zal het geschreven recht onzer dagen in waarheid aan de behoeften van het verkeer beantwoorden, als de handelswet tot eenige samenvatting van de verschillende rechtsinstellingen zal verheven zijn. Treffende voorbeelden van de noodzakelijkheid van een afzonderlijke regeering van het recht der handelscontracten, kan men ontleenen aan de velerlei moeilijkheden, die de toepassing van de algemene leer omtrent het sluiten van overeenkomsten door middel van briefschrijven oplevert. Waar een schriftelijk gedaan aanbod op dezelfde wijze wordt aangenomen, daar komt, naar het gevoelen van de meeste rechtgeleerden, eerst een overeenkomst tot stand, op het oogenblik dat het bericht van de aanneming in het bezit van de aanbieder geraakt. Tot op dit oogenblik is dus de aanbieder gerechtigd, zijn aanbod terug te nemen, terwijl ook, indien hij inmiddels zou overlijden of de bevoegdheid om zich te verbinden verliezen zou, er geen overeenkomst tot stand komt. Hieruit kunnen echter, in de handel, voor degene die het aanbod heeft aangenomen, grote teleurstelling en schade ontstaan. — Men stelt zich voor, dat het om de verkoop geldt van een partij goederen voor een bepaald prijs, en dat het aanbod daartoe alleen wordt aangenomen met het doel om die goederen onmiddellijk weer te verkoop, waartoe zich juist een gunstige gelegenheid voordoet. Deze gelegenheid kan echter spoedig voorbijgaan en de koopman kan dus niet wachten tot hij zeker zal zijn, dat de overeenkomst met de verkooper van de goederen is tot stand gekomen, hetgeen eerst dan geschiedt, wanneer het bericht van de aanneming in handen van de aanbieder geraakt, zonder dat inmiddels het aanbod, om een van de vermelde redenen, is vervallen. — Buitgevochten later, nadat de gewaande kooper zich tegenover derden reeds als zodanig gedragen heeft, dat de koop niet gesloten is en dus de goederen niet worden geleverd, — rust dan uit op de aanbieder, of, is deze overleden, op zijn erfgenamen, de verplichting, om degene die door het vallen van het aanbod schade heeft, die schade te vergoeden? Of kan men volstaan met hem toe te voegen: "Helaas, u heeft schade door uw eigen onvoorzichtigheid: — waarom niet gewacht tot dat u wist of u wel echt kooper geworden waart u?" Naar algemene rechtsbegrippen, ja, zou men hiermee kunnen volstaan. Maar het verwijt van onvoorzichtigheid mag de koopman in dit geval niet worden tegengeworpen: — want het zou de gehele handel treffen. Digitale versie verzorgd door de Bibliotheek van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Rijksuniversiteit te Leiden, juni 2015. Dit gevoelen ook de rechtgeleerden van den latere tijd en zij zoeken den rechtsgrond te vinden, waarop den gewaanden kooper een vordering tot schadevergoeding kan worden toegekend. De voornaamste bearbeiders van het burgerlijk recht in Duitsland, als Hassel, von Scheid, Bär, en vele anderen, allen beijveren zich om uit het Corpus Juris de beginselen op te delven, die hier tegen den aanbieder zouden kunnen worden ingeroepen. Hoeveel verstand zij daarbij ook mogen aan den dag leggen, hun doel is niet bereikt. De meesten trachten, op een of andere wijze, aan het terugnemen van het aanbod het karakter van een onrechtmatige handeling te geven; — maar op die wijze ontsnapt hun dat andere geval, waarin het aanbod, door een omstandigheid van des aanbieders wil onafhankelijk, maar nadat de verklaring der aanneming is afgezonden, komt te vervallen. Indien niet ook hier een recht op schadevergoeding erkend werd, zeer zeker zoude het handelsvertrouwen worden geschokt. — Wil men in dergelijke gevallen tot een gewenste oplossing geraken, dan verlaat men den op dit gebied onvruchtbaren weg der uitsluitend civilistische redeneringen: de wetgever verklaart onbeschroomd dat tusschen kooplieden het aanbod op zich zelf reeds een verbindening insluit, die echter ophoudt te bestaan, indien niet degenen, tot wie het aanbod gericht is, binnen den daarbij of anders door de wet gestelde termijn, zich verklaart of hij tot aanneming bereid is. Waar op deze wijze het oude klassieke recht der overeenkomsten wordt hervormd naar de behoeften van den handel, daar verdient ongetwijfeld het contract, de spil, waarom het hele stelsel zich beweegt, wel het allereerst onze aandacht. Het zoude een belangrijke arbeid zijn om in bijzonderheden te onderzoeken, welke wijzigingen deze overeenkomst, — in de handelswet overgebracht, — zoude moeten ondergaan. Niet slecbts bij de regeling van een geheel systeem van overeenkomsten kan zich de strijd tusscben algemeene regtsbegrippen en handelsbelang voordoen : ook bij vele onderdeelen van bijzondere contracten kan de nood^ zakelijkheid eener beslissing in laatstgemelden zin , als uitvloeisel van eene 50* Digitized by Google 896 T. M. G. ASSER juiste voorstelling der zaak die men regelt, tot eene oppervlakkig soms zonderling schijnende slotsom leiden. Het ligt geenszins in mijne bedoeling, hier den bekenden strijd te her- inneren over den aard van het wiaselcontract in de laatste jaren gevoerd. Men is met veel hevigheid te velde getrokken tegen die wetgevingen, die, gelijk de onze, de wisselverbindtenissen splitsen in verschillende civiele contracten, als: koop en verkoop, lastgeving, borgtocht. Men heeft zoeken aan te toonen, hoe die wetgevingen met zichzelf in tegenspraak komen, — men heeft b.v. gewezen op de bepaling, dat hij die verschillende exemplaren van eenen wisselbrief heeft, verplicht is meer dan eens te betalen, hetgeen niet zoude kunnen worden verklaard, indien hier slechts meer dan een aanneming van hetzelfde mandaat bestond. — De welgegronde afkeuring van deze niet te miskennen tegenstrijdigheden heeft de zucht doen ontstaan om een geheel consequent wisselstelsel te scheppen, en vandaar de theorien van binnet, van liebe en van andere rechtsgeleerden. "De wissel is het papieren geld van den handel" verkondigt de een: "hij is niets dan een verplichting uit kracht van het schrift, litterarum obligatio" — betoogt een ander. — En ieder klemt zich vast aan de eenmaal gekozen leus, en zoekt de uit den wissel voortspruitende betrekkingen passend te maken voor zijn stelsel. Met recht mag men vragen, of zulk een handelwijze niet veel gevaarlijker is dan hetgeen wij in de oude wetgevingen zien? — Deze dwaling, waar zij in den wissel slechts het bewijs van op zichzelf staande verplichtingen zien — maar toch zoverre die wetten, hoe zeer dan ook in strijd met hare eigen leer, bepalingen inhouden in overeenstemming met de behoeften van den wisselhandel, voorkomen zijzelf in zoverre de nadeelige gevolgen, die hunne leer, stelselmatig toegepast, voor den handel zou kunnen doen ontstaan. Ik zeg: in zoverre. Want, zoals ligt te begrijpen, niet in alle opzichten zijn de gemaakte uitzonderingen hiertoe voldoende. Integendeel, maar al te veel op de leer van het madidat gegronde bepalingen, verdienen juist daarom uit een handelsoogpunt te worden afgekeurd. Een vale tegenwicht, zegt de Nederlandsche wet, doet den eigendom van den wissel niet overgaan, maar alle latere endossementen vervallen, onverminderd de vordering van den houder tegen al de teekenaars daarvan. De laatste wettige houder verliest dus zijn recht tegen den acceptant met al heeft deze ook reeds betaald, omdat die betaling, hoezeer ook volgens te goeder trouw, ten onrechte geschied is. Zeker een treurige zaak voor degene die op deze wijze tot een dubbele betaling verplicht wordt, en dat wel meestal buiten zijn schuld. Want, kan men in billijkheid van de acceptant vergen dat hij, alvorens zijn eigen handtekening gestand te doen, de echtheid van alle handteekeningen onderzoekt, welke zich op eenen wissel bevinden, die menigmaal een groot deel der aarde bereisd heeft? Neen, zeker is het stellen van zulk een eis niet bevorderlijk voor het handelsvertrouwen, en nog minder voor een snelle afdoening van schuld; — ofschoon de logische toepassing van de mandatenleer hiertoe zou moeten leiden. Waar intussen, — zoo als in latere wetgevingen is bepaald, — de door de acceptant gedane betaling als geldig wordt aangemerkt, niettegenstaande de gepleegde valsheid, daar kan de acceptant met volkomen gerustheid, zonder een dikwijks onmogelijk chirographisch onderzoek, het bedrag van de wissel voldoen, en degene wiens handtekening valscheidelijk op de wissel geplaatst is (en die wel in de meeste gevallen door eigen onachtzaamheid zich die schade zal berokkend hebben) blijft niets over dan een rechtsvordering tegen de pleger van de valsheid, wiens vermogensstoestand echter dikwijls van die aard zal zijn, dat dat recht niet veel meer dan denkbeeldig is. — Wanneer men op deze wijze de betrekkingen, uit de wissel voortvloeiende, regelt op de voor de handel meest verkieslijke wijze, dan is het vrij overbodig te onderzoeken, of die regeling in alle opzichten past in een tevoren aangenomen rechtsstelsel. Men erkent de wissel in zijn eigenaardigheid, en noemt hem niet papieren geld, noch iets anders wat hij niet is, — maar eenvoudig: wissel. Over het algemeen mag men als regel stellen, dat een handelswet eerst volkomen aan haar doel beantwoordt, wanneer zij weerklank vindt in de overtuiging der kooplieden, en haar bepalingen niet in de toepassing vallen geven aan het dikwijks gehoorde verwijt dat het recht soms onbillijk is. — Intussen, men wacht zich voor de hartstogtelijke taal van hem die, gebruik makend van een oud Fransch adagium, het eerstemaal, na het verlies van een regtsgeding, bezigt om zijn regters en zelfs ook de wet te verwenschen, — men zij ook voorzichtig in het raadplegen van degene, die zich bevoegd acht om zonder enige rechtskennis, niet alleen over hetgeen de handel vordert, doch ook over erkende rechtsbegrippen zelf, een eigen oordeel uit te spreken. Maar een goedgemanierd, ervaren, gemoedelijk handelaar, door vrijzinnige rechtsgeleerden voorgelicht, kan onberekenbare diensten bewijzen bij het tot stand brengen van handelswetten. Intussen, het zoude weinig bemoedigend zijn voor de rechtsgeleerde, indien de aangebroken richting, bij de beoefening van het handelsrecht te volgen, alleen in het belang der voortvinding zou verdienen te worden aangenomen. Want, al mag het waar zijn, dat ook het meest voortreffelijke wetboek uit de aard der zaak, na verloop van veel jaren, een herziening of aanvulling niet kan ontberen, — toch zal men niet dan zeer omzichtig hiermee kunnen te werk gaan, wil men niet de gehele codificatie op losse schroeven stellen. Juist hierom is een onbekrompen opvatting van de aard en het wezen der handelswetgeving, ook bij de uitlegging en toepassing van het geschreven recht, van zo groot belang. Naast de plicht om met naauwgezetteheid de woorden der wet in het oog te houden en zich geen uitlegging, in strijd daarmede, te veroorloven, naast deze plicht erkent de wetsuitlegger nog een anderen. Hij moet leven geven aan die dode letter; — hij moet de woorden der wet bezielen door hen in verband te brengen met het onderwerp, waarop zij betrekking hebben. — Dit alles schijnt eenvoudig, schijnt duidelijk. En toch, hoe dikwijls verliezen, ook zelfs de kundigste mannen, deze waarheid uit het oog. 