title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Van deze wederzijdsche plichten tussen de burgers en de staat van de Brick vermelde positieve plichten van enkelen jegens enkelen en van de negatieve plichten, moet de staat de vervulling voor zover doenlijk verzekeren. Tot bereiking van dit doel wordt gevorderd: vooreerst, dat de staat al die plichten, wier omvang en inhoud natuurlijk ten deele van plaats en tijd afhankelijk is, beschrijven — met andere woorden dat hij voor de uitwendige levensbetrekkingen regelen geeft voor zover daaraan behoefte blijkt te bestaan; ten andere, dat hij tussen de verschillende uitleggingen die aan die regelen mogten worden gegeven, uitspraak doet; verder, dat de staat alle niet-vervulling van een of meer dier plichten, met andere woorden het onrecht, voor zover mogelijk voorkomt; eindelijk, dat hij het onrecht, 'welke hij niet voorkomen kon, voor zover doenlijk herstelt. Op het voorkomen en herstellen van het onrecht hebben we hier in 't bijzonder de aandacht te vestigen. Wanneer de staat alle onrecht voorkomt, of althans, wanneer het eenmaal gepleegd is, altijd volkomen herstellen kon, dan zou er nooit van een onrecht sprake zijn geweest en zouden burgerlijke rechterlijke bepalingen, administratieve en politie-maatregelen voldoende zijn. Doch dit vermogen bezit de staat niet. Wat vooreerst het voorkomen van het onrecht betreft, het is klaar dat de staat daartoe slechts zeer onvoldoende middelen kan aanwenden en dat, bepaaldelijk ten aanzien van de schennis der negatieve plichten, het aanhouden van het enige rechtstreeksche en afdoende middel — voortdurende bewaking van alle burgers — een geneesmiddel zou wezen erger dan de kwaal. Evenmin bestaat er zekerheid, dat de staat het onrecht, dat hij niet voorkomen kon, zal kunnen herstellen. Zelfs dan, als het op zichzelf herstelbaar was, — zooals bij vergrijpen tegen de eigendommen — bestaat er toch nog niet de minste zekerheid, dat de dader zal worden ontdekt. Men kan dus met recht zeggen, dat geen enkele onrechtmatige handeling absoluut herstelbaar is, ook al kan men het tijdelijk onrecht in herstelbaar en onherstelbaar onderscheiden. De uitoefening van het strafrecht nu, strafbedreiging zoowel als strafvoltrekking, is het enige middel waardoor de staat onmogelijk om het onrecht altijd rechtstreeks te beletten, bij gebrek ook aan de zekerheid, dat hij het eenmaal gepleegde onrecht volkomen zal kunnen herstellen, — het indirect kan trachten te voorkomen. Dat middel mag en moet door de staat worden aangegrepen, krachtens zijn roeping om het bestaan te handhaven van de voorwaarden, waarvan, voor allen in 't algemeen en voor ieder in 't bijzonder, het leiden van een leven aan zijn bestemming beantwoordend leven af is afhankelijk. Hiermede is de rechtsgrond der straf aangewezen, maar zijn ook tegelijkertijd de grenzen omschreven, binnen welke het strafrecht door de staat moet worden uitgeoefend. Uit die rechtsgrond immers volgt: Vooreerst, dat alleen die handelingen of omissies tot misdrijven kunnen worden gestempeld, waardoor, middelbaar of onmiddellijk, op de voorwaarden voor een aan zijn bestemming beantwoordend leven inbreuk wordt gemaakt. Ten tweede: dat de staat geroepen is om aan allen het bestaan der meer gemelde voorwaarden te verzekeren, het strafrecht slechts toekomt onder de beperking, dat daardoor op de ontwikkeling van niemand, wie hij ook is, mag worden inbreuk gemaakt; dat het alzoo een essentieel is in het begrip der straf en de eerste voorwaarde in ieder strafmiddel, dat daardoor de misdadiger de terugkeer tot een aan zijn bestemming beantwoordend leven niet wordt afgesneden of bemoeilijkt. Met andere woorden, en met het oog op hetgeen is voorafgegaan: Geen enkel andere misdrijf, dan die en regtvaardig en zedelijk — Geen enkel andere straffen, dan die en regtvaardig en zedelijk zijn. Al die handelingen of omissies, zeiden we, mogen door het strafrecht worden tegengegaan, waardoor middelijk of onmiddelijk op de, 't zij stoffelijke, 't zij geestelijke, positieve of negatieve voorwaarden voor een aan zijn bestemming beantwoordend leven wordt inbreuk gemaakt. Dat nu deze omschrijving niet te eng is, zal men ongetwijfeld toegeven zelfs de eenvoudige politieovertredingen zijn daardoor niet uitgesloten. Aan de anderen kant geef ik echter gaarne toe, dat zij door de invoering van de woorden 'culpa of dolo' nog nader moet worden beperkt. Het zou de ongerijmdheid zelve zijn door strafbedreiging invloed te willen uitoefenen op den wil van diegenen, aan wie het vermogen van zelfbepaling ontbreekt. Maar — zoo hoor ik mij tegenwerpen —, ook nog is uwe omkeiring der misdrijven te ruim, want niet alle dood of schuld gepleegde onrechtmatige handelingen of omissies mogen worden strafbaar gesteld, en waar is nu uw criterium tusschen het soort misdrijven en het genre onrecht? Men heeft het ongeloofelijke beproefd om zoodanig criterium uit te vinden en een absolute grens tusschen het zoogenaamd civiele en het criminale onrecht aan te wijzen. De wetgeving heeft met al die pogingen gegrap. En terecht, want het is gemakkelijk aan te tonen, dat faet zoeken naar een zodanige absolute grens even onpraktisch als onnodig is. Om zich hiervan te overtuigen, behoeft men zich slechts met de gedachten te verplaatsen op het gebied van het recht. Of wel — en langs die weg zal men tot die meer algemene overtuiging komen — men stelt zich slechts voor den geest een lange reeks van onrechtmatige handelingen of omissies, van de onschuldigste en minst gevaarlijke en na de ontdekking volkomen herstelbare schuld begane omissie af, tot aan de meest oudezellige, meest gevaarlijke en altijd onherstelbare dolore gepleegde handeling toe. En als men dan op de aldus met geleide lijke opgeklommen samengestelde reeks het oog slaat, dan zal het bepaald gezond verstand ons zeggen, dat soms reeds op de eerste of tweede sport het woord misdrijf moet te lezen staan, terwijl misschien een der meest onzedelijke, meest gevaarlijke en dolo gepleegde handelingen in de samenleving ongestraft moet worden gelaten. Geen absolute grens alzo, maar dit enige voorschrift: dat men tot misdrijven moet stempelen al die culpa of dolo gepleegde onregelmatige handelingen of omissies, uit waarvan de strafbaarheid gelet op tijd en plaats, voor het waarachtig belang der maatschappij meer voordeel dan nadeel te wachten is. Wordt dit door weer de deur voor de oude misbruiken opengezet? Volstrekt niet. Nu eenmaal uit het wezen en de bestemming van recht en staat is afgeleid, dat alle handelingen of omissies onder het bereik van het strafrecht vallen, waardoor inbreuk wordt gemaakt op de middelste of ouderlijk, positieve of negatieve, stoffelijke of geestelijke voorwaarden voor een anderen ontwikkeling, nu is daardoor de strafbaarstelling van schuld moreele vergrijpen of imaginaire handelingen volkomen afgesneden. Niet alleen zijn daartoe voldoende grenzen aangewezen, binnen welke de wetgever zich vrijelijk moet kunnen bewegen, steeds zich de vraag stellende, of niet wellicht het geneesmiddel erger zou zijn dan de kwaal. De tweede gevolgtrekking, door ons uit den rechtsgrond der straf afgeleid, was dease: dat het een bestanddeel is van het strafbegrip en een essentieel veroorzaker van elke strafmiddel, dat daardoor de wetsovertreder de terugkeer tot een aan zijn bestemming beantwoordend leven niet wordt afgesneden noch hij daarin bemoeilikt: — met andere woorden (men denkt hier aan de betekenis die wij straks aan het woord 'fitoos*' toeschreven), dat de grond geen lachertje als kwaad mag zijn. Het vervullen van onze bestemming - dit kan niet genoeg worden herhaald - is het enige einddoel van alles; de mens is het enige zelfdoel; recht en staat zijn slechts middelen om hem het vervullen van zijn bestemming mogelijk te maken. - Wanneer nu van staatswege, aan wie het ook zij, een beperking wordt aangedaan, waardoor hem het vervullen van zijn bestemming wordt onmogelijk gemaakt of bemoeilijkt; - met andere woorden, wanneer, aan wie het ook zij, een waarachtig kwaad wordt toegevoegd. - dan wordt daardoor gehandeld in strijd met het wezen en de bestemming van recht en van staat, dan wordt daardoor alles omgekeerd, het middel tot doel verheven, het doel tot middel verlaagd, en de mens, ten wiens belangen het recht bestaat, opgeofferd aan een abstract en vals begrip van gerechtigheid. Het eerste element van het strafbegrip is alzoo dit: zij mag geen wezenlijk kwaad zijn. Maar behalve dit eerste element, dat ik, om de terminologie van Beccaria te bezigen, het zedelijke zou noemen, is er nog een tweede, een politiek element. 836 A. E. J. HODDERMAN Wat wil de wetgever, als hij een bepaald misdrijf op straffe verbiedt of op strafe beveelt? Wat anders dan, door het vooruitzicht van de strafe, bepaaldelijk degenen die nog op dat zinnelijke standpunt staan, vandaarop het kwade niet uit afkeer van het kwaad wordt nagelaten, worden opgejutst om zich naar zijn wil te gedragen. Dit doel van de wetgever kan alleen dan worden bereikt, wanneer de straf op hen, die zich aan het plegen van het misdrijf, waarop zij is gesteld, zouden willen schuldig maken, den indruk moet geven, alsof hun een wezenlijk kwaad te wachten staat. Het tweede element, het politieke, komt alzoo hierop neer: de straf moet zijn een achtbaar kwaad. Eindelijk is er nog een derde element, dat zowel politiek als zedelijk is. Wanneer namelijk de strafbedreiging haar doel heeft gemist, dan is het niet voldoende de straf te voltrekken, tot handhaving van de kracht der bedreiging. Neen, het belang van de maatschappij vordert, dat hij die eenmaal van een wederregtelijken wil blijk gaf voor 't vervolg, zover dit binnen de grenzen der staatsbevoegdheid gelegen is, onschadelijk wordt gemaakt. Die onschadelijkmaking, een noodzakelijk uitvloeisel van den staatspligt om het onrecht te voorkomen, moet altijd psychisch beproefd, soms daarenboven nog tijdelijk, lichamelijk - door verwijdering uit het maatschappelijk verkeer - verzekerd worden. Daar nu deze poging tot onschadelijkmaking ook wel degelijk geschiedt in 't belang van den verovertreder zelf, - voor wien het immers een weldaad is, dat hij, zonder dat hem een werkelijk kwaad wordt aangedaan, van verdere misdrijf wordt teruggehouden, - zo kunnen wij als derde, zowel politiek als zedelijk, element van 't strafbegrip aan nemen, dat de straf moet zijn een waarachtig goed. Trekken wij nu de drie gemelde elementen samen, dan kunnen we, behoudens nadere toelichting, de straf bepalen als: een schijnbaar kwaad, waarvan de bedreiging afleidt om de burger van iets plegen van misdrijf terug te houden, en tegelijkertijd een werkelijk goed, waarvan de toepassing strekt, zowel om aan de strafbedreiging in 't vervolg haar kracht te verzekeren, als ook en voorzover om den wetsovertreder, zoodanig noodig, tijdelijk, lichamelijk, - zoodanig mogelijk, voorzover aanzienlijk, psychisch onschadelijk te maken. Het zij mij thans vergund deze bepaling toe te lichten en haar tegen sommige bedenkingen te verdedigen. De straf, zeide ik, moet zijn een schijnbaar kwaad en tegelijkertijd een werkelijk goed. Enige voorbeelden zullen mijne bedoeling duidelijk maken. De curieuze opsluiting is een schijnbaar kwaad; zij moet alle degenen, die tot misdrijf geneigd zijn en niets meer vreezen, dan de afzondering van hunne geestverwanten , een kwaad toebrengen. Doch zij is tegelijkertijd voor de misdadiger een waarachtig goed, want haar toepassing belemtert hem tijdelijk de mogelijkheid om zich door misdrijf nog verder van den ware levensweg te verwijderen en kan daarenboven het middel zijn waardoor hij op den goeden weg wordt teruggevoerd. Met de gemeenschappelijke gevangenisstraf is het juist omgekeerd. Deze schijnt op verre na niet een zoo groot kwaad te zijn als de cellulaire; bepaaldelijk voor een in de misdaad vergrijpene boosdoener is het zoo onaangenaam niet zijne dagen te slijten in een gesticht, waar hij het ongelofelijk beter heeft dan de meeste arbeiders in onze fabrieksteden, waar hij alle genoegens van het gezellig verkeer kan genieten, waar hij, zijne jongere commilitonen in de misdaad onderwijzende, als een held bewonderd, als een « man van ervaring» geëerd wordt. Maar aan de andere kant is die gemeenschappelijke gevangenisstraf een echt kwaad, waardoor zelfs de laatste kiem van het goede wordt verstoopt. En een waarachtig kwaad ook voor de maatschappij. "En examinerende de presidents — zegt Emile de Girardin — en attentief de samenleving of de wet, die er van is de uitdrukking, on reconnaît, dat de samenleving doet wat een idioot (qu'on me passe de vulgariteit de de comparatie) die de kop van een pot-au-feu voor de zee zou gooien, en die daarna de kop in de as zou nemen, en de as en kop daarna in de marmite zou werpen. — Dat zou de democratie zijn, zonder twijfel." Eh bien! N'est-ce pas ce que fait la loi pénale, quand elle jette l'excédent de la société dans la boue des prisons, pour rejeter plus tard dans la société cet excédent mais la boue? Gelijk wij alzoo de cellulaire opsluiting beschouwen als de type van een goede en een regelvarende straf, zoo zien wij daarentegen in de praktijk de type van de onregelmatigste en zelfs darom ook van de schandelijkste straf die denkbaar is: een cel, ook niet eveneens gericht op het omdelen van de doodstraf. De doodstraf ten minste is ernstig: het snijdt alleen de verbetering af; de gemeenschappelijke gevangenis, een boetenhuis van boetelen, is de productie van botten. De doodstraf snijdt alleen de verbetering af; de gemeenschappelijke gevangenis maakt nog slechter daarenboven. Mocht behalve de cellulaire gevangenisstraf zij aan toe de straf die aan het verhalen: voorzienbaar schadelijk, wezenlijk goed, voldoen: t. w. de geldboete, de ontving van enkele bepaalde rechten, de verbanning, (de deportatie) (de boden laatste evenwel alleen onder bepaalde voorwaarde) en eindelijk — door dit is eigenlijk meer een politie-maatregel — de verplichting van schadelijk gebruik van vuurwapens. De geldboete is een waarschijnbaar kwaad, maar vooral degene die, onder andere door de nood gedwongen te zijn, aan enige uitleg heeft gevoeld heeft schuldig gemaakt, is zij tevens haar waarschijnlijk goed, want het gelijk reeds vroeger hoeft opgemerkt te zijn, het is het beste middel om hem van zijn ziekte te genezen. Be ongevinnigheid van de bevoegdheid om zekere beroemde rechten uit te oefenen, is een achterhaalde kwajheid, want als wordt door iedereen als een schande gevreesd; maar voor degene die zich aan erop opzettelijk misbruik van die rechten schuldi maakt, is als tegelijkertijd een wezenlijk goed, want zij beneemt hem de mogelijkheid om zich verder met soortgelijk onrecht te bezoedelen. Het zou niet moeilijk zijn aan te tonen dat ook de drie genoemde straffen hetzelfde karakter hebben: "schijnbaar kwaad, wezenlijk goed", kunnen bezittelijk, doch genoeg reeds om mijn bedoeling op te houden. Maar nu hoor ik mij tegenwerpen: gij maakt de straf tot een mystificatie, gij wilt de boosdief beloonen in plaats van hem te straffen, en gij lokt ze tot misdrijf uit. Wat vooreerst betreft de mystificatie, als dat de straf wordt juist zo uitgevoerd als zij is bedoeld en zij maakt op hem die eronder gebracht denzelfden indruk, als hij kwaad met kwaad werd vergolden. Integendeel, de gemeenschap die gevangen is in een mystificatie, wat is dat voor een woord? Rijksvoorlichting. 90 wonde midden schreden voor de bal betreffend en in zeker verhouding tot wedervolg. Ook de bedroting, als blijk daarvan te zijn tegenwoordig hier te land is, mag met recht een flinke mystificatie worden genoemd. Maar wij zouden de bedoener wel willen beloonen. Wij vragen om verschooningsmogelijkheden; niet het belang van de misdadiger, maar dat van de maatschappij, is de plijantschappie maar de strenge eis van het recht is door ons daadwerkelijk gevolgd. En, wanneer het nu toevallig is, dat wel, toevallig, want alles wat goed is moet harmonieus zijn — wat bleek, dat door de strenge opvolging van het recht, het belang zowel van den staat en van den misdadiger gebaand wordt, dan kan dat toch niet. Het is niet schuld niet, dat eens ook boven de gevallen gevallen het schoone woord van Carey kan klinken; "Al luidt, harmonie is onverboden." Doch en dat is het ergste — we zouden de boosdoeners tot misdrijf aanlokken! Om die allergewichtigste bedenking op te lossen, veroorloopte wij ons er op te wijten, dat bij die in een toestand verkeert, waarin men het plegen van misdrijf geneigd is, de straf als een kwaad moet worden bestraft. Indien bij de gevolgen zijner daad, die als het werkelijk zijn dan zou bij geen kwaad komen doen; alle ongehoorzaamheid is onverstand; elk misdrijf spruit voort uit miskenning van de wezenlijke gerechtigheid. Ook al ware dus het denkbeeld dat de straf een in hoofdlijn een kwaad is, verwezenlijkt, zij zou toch nog al zelden, bij de overwegingen die aan een misdrijf voorafgaan, als een werkelijk kwaad in de schaal wegen. Integendeel zou het van ten geval van de verandering der gemeenschapspsychologie in individuele opslag, op de boosdoeners een veel sterker temperamentbeïnvloedende invloed worden uitgelegd. Dor de voorspiegelrij van de eerste wordt allen op hunne zucht naar vrijheid, die aan de andere nog daarenboven op baarmoedige gezelligheidsneiging geërtkt. In wonderlijk niet zelden de tot gemeenschappelijke gevangenisstraf veroordeelde, eist verzoeken om hunne straf in individuele verandering te zetten, dan geschiedt dit eenvoudig, omdat de taak die beide straffen dan geven, naar verbetering aan die verandering de schijn van een verbetering geeft. Dat het bij onze bespreking voor de lichamelijke straf geen plaats is, zal ons hopen wel niet tot een verwijt gemaakt worden. Voor die straf blijkt er meer en meer ook geen plaats te zijn in het geweten der beschavende natie. Haar uit een theoretisch oogpunt hier nog in 't bijzonder te bestrijden, schijnt niet edelmoedig; in een wetenschappelijk kring, hier te lande, heeft ze aanspraak op het voorrecht: //de mortuis nil nisi bene." Toch mag ik één enkele opmerking niet weerhouden, die met mijn onderwerp ten nauwste samenhangt. Niet zelden hoort men haar instandhouding aanbevelen, omdat zij zou zijn een //noodzakelijk kwaad. Die qualificatie, waarmee aan zooveel wat geen onderzoek lijden kan, een glimp van rechtvaardigheid gegeven wordt, behoorde om haar dubbelzinnige betekenis en het gevaar dat daaruit voor de harmonie tusschen publieke en private moraal ontstaat, uit de taal te worden verbannen. Noodzakelijk kwaad, in den eigenlijke zin van 't woord, bestaat er niet. Laten wij slechts dat doen wat goed, wat rechtvaardig is, en het nut zal vanzelf wel komen. En dat geschiedt inderdaad. Want door een strafstelsel als hier wordt verdedigd, wordt het onrecht voorkomen, voorzover de staat daartoe bij machte is. Vooreerst door de terughoudende kracht der strafbedreiging; ten tweede door de onschadelijk makende kracht der strafvoltrekking. Over dit een en ander nog een woord. Dat er, op 't voetspoor van von Feuerbach, aan de strafbedreiging op zichzelf en afgescheiden van de strafvoltrekking, een doel moet worden toegeschreven, en dat men dit doel door toepassing van den regel: "nullum crimen, nullam poena sine praevia lege poenali" moet zoeken te bereiken, het eenvoudig gezond verstand zegt het ons. Men noemt het (indirect) afschrikken, waarschuwen, terughouden, beperken — men noemt het hoe men wil: het doel der strafwet zal juist dan het best bereikt worden, wanneer zij nooit behoefte te worden toegepast. Het gronddenkbeeld van Feuerbach's theorie van den psychologische dwang — een denkbeeld trouwens, dat men, om van de Griekse wijsgeeren te zwijgen, reeds bij Beccaria aantreft, — is dus volkomen juist en verdient waarlijk de bespotting niet waarmee zo velen, op het voorbeeld van Hegel, het belachelijk zoeken te maken. Trouwens, dat in de theorie van den onsterfelijken Beijerschen rechtsgeleerde een krachtige kern van waarheid moet verscholen liggen, zou reeds a priori kunnen worden afgeleid uit den grooten bijval die haar jaren achtereen zoowel bij de rechtsgeleerden als bij de wetgevers is te beurt gevallen. Wat geheel valsch is, kan niet zo lang en zoveel algemeen een indruk van waarheid geven. Aan den anderen kant bevat echter de theorie van Feuerbach een groot gebrek, dat wij voor ons meenen te hebben vermeden, dit namelijk dat daarin een zoodanige rechtsgrond der straf gemist wordt, waardoor de wetgever bij de keuze en de maat der straffen, binnen de grenzen van recht en zedenleer wordt teruggehouden. Dat de strafvoltrekking ook nog een ander doel heeft dan alleen het handhaven van de kracht der straf bedreiging, schijnt onbetwistbaar. Wanneer proefondervindelijk is gebleken, dat voor Titius de strafbedreiging nog niet voldoende is om hem van 't plegen van misdrijf terug te houden, dan vordert het belang, in de eerste plaats van de maatschappij, maar ook niet minder dat van Titius zelf, dat men hem, voor zoover dit met het recht en de wetgevoegdheid beantwoord is, voor 't vervolg onschadelijk te maken. Door de ingelaschte beperking, voor zoover, wordt aan het woord 'onschadelijk maken' zijne oogenschijnlijk bloot politieke betekenis ontnomen. Aan de ene kant verschaf het gebruik van dit woord dit grote voordeel dat het ons steeds herinnert, dat, zoodanig de staat aan de verbetering der misdadigers moet arbeiden, dit door hem gedaan wordt niet als zedenmeester, maar krachtens zijn roeping om door alle rechtvaardige middelen het onrecht, hier het toekomstige onrecht van den reeds schuldige bevonden, te voorkomen. Voor 't overige bestaat er ten aanzien van de straf, waarop de onschuldigmaking moet beproefd worden, tussen de verschillende misdrijven een groot verschil. Sommige misdrijven zijn van dien aard, dat er reden bestaat om te geloven dat de les door de veroordeeling ontvangen, op zichzelf volgend is om den wederomregtelijken wil weg te nemen. In dat geval behoeft er noch van tijdelijke fysieke onschadelijkmaking, d. i. gevangenzetting, noch van opzettelijke «eigenlijk gezegde» verbetering, sprake te zijn en kan de staat den psychologisch-ontschuldigende invloed der tijdelijke gevangenis les raskijken afwachten. Wanneer het misdrijf echter blijkt dat er gegronde reden bestaat om te geloven dat de veroordeelde anderszijds tot misdrijf vervallen zal, dan moet hij tijdelijk fysieke onschadelijk gemaakt, d. i. opgesloten worden, en behoort - want ook voor den tijd waarin hij weer vrij zal zijn, moet worden gezorgd - door alle mogelijk middelen een verbetering te worden beproefd. De voorbedenkingen en, we mogen het er bijvoegen, de gegrondeerde bezwaren, die tegen de zogenaamde verbeteringsgevangenis voordelen aangevoerd kunnen, naar we meenen, ons niet treffen. Er bestaat een hemelsbreed verschil tussen de stelling dat het wezen en het doel der straf in verbetering zo gelegen zijn, en ons beweren: eensdeels, dat tenminste die straffen rechtvaardig zijn die de verbetering niet onmogelijk maken, — anderdeels dat deze, in 't belang vooreerst van den staat, door alle mogelijke rechtvaardige middelen moet worden beproefd. Men zal ons dan ook wel niet van verdenken dat wij uit philanthropie alleen, den misdadiger de weldaad der verbetering willen bewijzen, noch dat we de onverbeterlijken ongestraft zouden willen laten. Eene bedenking wordt er evenwel tegen de verbeteringstheorie aangevoerd, die met hetzelfde recht tegen ondoorp#undefen kan worden aangevoerd en daarmee hier met een enkel woord moet ter sprake komen. Het is een ijdel werk, beweren dat aan de verbetering der gevangenen te werken: verre van de meesten hunner zijn nu eenmaal onverbeterlijk. Wat hierop te antwoorden is? Deze bedenking bewijst te veel en dus niets. Ook de repressie blijkt dagelijks bij velen het gewenste doel te missen, en daarom zal toch wel niemand afleiden dat wij zouden moeten ophouden naar dat doel te streven. Omdat wij niet alles kunnen doen, zullen we daarom meer doen. Laat ons er bijvoegen, dat de onverbeterlijke misdadigers wellicht minder talrijk zijn, dan men denkt en dat hun aantal nog aanmerkelijk zou verminderen, indien de gemeenschappelijke gevangenisstraf door de cellulaire was vervangen. Bijna — zomerse vragen — wat wordt er bij u van de maat der straffen? Moet de straf zeer zwaar zijn, zodat hare bedreiging van misdrijf kan terughouden, of wel zeer zwaar, zodat ze fysiek onschadelijk maken, of wel zeer zwaar, zodat ze verbeteren kan? Wat voor den natuurkundige het perpetuüm mobilie is, wat voor den wiskundige de kwadraat van den cirkel is, dat is voor den rechtsgeleerde het vijfhoekig van de maat der straffen. Het is het schoonste der strafregstheorieën en de klip, waarop de meetaten zullen vergaan. Alvorens u te doen beoordelen, in hoeverre ook wij de schipbreuk zullen lijden, wenschen we twee opmerkingen te maken. Allereerst moet elke wenshoop naar een volmaakte strafmaat, een volmaakte strafmeter, als een hersenachiem worden terzijde gesteld. Nergens meer dan op strafregtelijk gebied moet de noodzakelijke onvolmaaktheid van alle menselijke werkens de ons voor ogen staan. Dat de staat tot voorkoming van het onrecht het strafregt noodig heeft, is een eerste onvolmaaktheid. Dat niet ten aanzien van alle onrecht dit hulpmiddel kan worden aangeregeld, is een tweede. Dat zelfs wanneer dit middel wordt beproefd, de terughoudendheid der strafbedreiging zoo dikwijks ijdel lijkt te zijn, is er een derde. Eindelijk, dat ook dan, wanneer de misdadiger veroordeeld en gestraft wordt, nog voor de fysieke, noch voor de psychische onschadelijkheid geen onfeilbaar waarborg bestaat, is er een vierde. En nu — te midden van al die onvolmaaktheden zou men, na de straf de dood, van enige strafregstheorie een volmaakte strafmeter vragen? Zoo ja, dan moet men aan het geheele strafregt de doodstraf voltrekken. Aan de ene kant is het echter duidelijk, dat de onvolmaaktheid van de strafmeter overal groot is,root dan daar waar de stelling wordt gehuldigd, dat de straf geen werktuig kwaad wezen mag. Wat de zoogenaamde absolute theorieën betreft, die in I., waarin de straf als het uitsluitsel van een moreele, juridische, goddelijke of dialectische noodzakelijkheid wordt voorgesteld, en, zonder dat naar enig nut voor de maatschappij gevraagd wordt, bij slot met rekening van geen ander doel dan alleen van vergelding sprake is — het is a priori duidelijk dat voor haar het vraagstuk onoplosbaar moet wezen. Bij de moreele vergeldings-theorieën b.v. komt het vraagstuk hierboven neer op: hoeveel subjectief lijden is er nodig om een moreele schuld uit te maken? Overdrijf ik, wanneer ik beweer, dat hierop evenmin een antwoord kan worden gegeven, als op de vraag hoeveel duim ijzer er nodig is om een lakenscheur te maken? Geen wonder dan ook dat die moreele vergeldingstheorieën zich, bij gebrek aan een strafmeter, tot het talio in de armen moeten werpen. In de dialectische vergeldingstheorie wordt het misdrijf voorgesteld als een negatie van het recht, de straf als een negatie van die negatie. Met andere woorden: het onrecht van het misdrijf zal door een tweede onrecht worden uitgewist. Hier komt dus de vraag naar de strafmaat hierop neer: hoeveel maal - a moet men bij - a op tellen om o tot som te bekomen? Ik meen niet door de wiskundigen in ons midden te zullen worden tegengesproken, als ik beweer dat ook dit probleem onoplosbaar is. Geen wonder al weer dat ook Hegel en diens school tot het talio, hoezeer dan eenigszinds gewijzigd, de toevlucht moest nemen. Geheel anders is het bij de relatieve theorieën. Wanneer de voorstander van de psychologische-dwangtheorie zich afvraagt op hoeveel zinnelijk lijden het vooruitzicht moet worden geopend om zinnelijke begeerten tegen te gaan — wanneer de verdediger van de speciale-voorkomingstheorie zich de vraag stelt door welke en hoe sterke middelen hem die een misdrijf heeft gepleegd, kan worden belet in 't vervolg zich aan misdrijf schuldig te maken, dan is op al die vragen een algemeen antwoord mogelijk. Toch kan dit antwoord moeilijk voldoende zijn, en om de eenzijdigheid der theorieën en vooral omdat de toepassing van het consequente antwoord bij gebrek aan een alles overheerschend rechtsbeginsel, tot de grootste wreedheden zou leiden. Indien alle straffen aannemelijk zijn, door wier bedreiging men van misdrijf kan afschrikken, dan zou het wenschelijk zijn elk misdrijf met rad of brandstapel strafbaar te stellen. Indien alle straffen aannemelijk zijn, wier toepassing het opnieuw plegen van misdrijf onmogelijk maakt, dan zou het wenschelijk zijn dat alle misdrijven de doodstraf na zich sleepen. Op grond der ervaring mag men aannemen, dat de opvatting der straf als een wezenlijk kwaad elke redelijke oplossing van het vraagstuk van de maat der straffen onmogelijk maakt. Door de voorstelling van de straf als een werkelijk goed, daarentegen wordt het vraagstuk zeer veel vereenvoudigd. Niet dat wij zouden menen dat het er bij die opvatting niet zo na aan komt — immers, de straf is niet voor allen en altijd, maar alleen voor zoverre ze noodzakelijk is, een goed — maar zoveel is toch zeker, vooreerst, dat dan een fout in de meter oneindig geringer nadeel aanbrengt, ten tweede, dat door die opvatting de uiterste grens van de strafschaal reeds is aangeduid. Is de straf een werkelijk kwaad — legio zijn dan de straffen die in aanmerking kunnen komen. Mag zij daarentegen alleen in afwijking een kwaad zijn, dan is reeds daardoor de wetgever aan een zeer beperkt aantal straffen gebonden. Voor 't overige zal de strijd, waarin het aannemen van een afzonderlijk doel der strafbedreiging en van andere doeleinden der strafvoltrekking ons schijnt te moeten wikkelen, blijken in hogere eenheid te worden opgelost. Het zij mij vergund dit met een voorbeeld op te helderen. Vraagt men: aan welke straf kan in 't algemeen het vermogen worden toegekend om van diefstal terug te houden, dan is het antwoord: daar diefstal bijna altijd — minima praetor curare non potest — gepleegd wordt uit zucht om zich zonder arbeid de vruchten van den arbeid te verwerven, zoo moet aan hem die stelen wil, het uitzicht worden geopend om omgekeerd te moeten arbeiden zonder vrije beschikking over de vruchten daarvan. Vraagt men verder: welke straf moet op hem die gestolen heeft, worden toegepast om hem voor zooveel mogelijk te verbeteren, dan is het antwoord gereed: eene zoodanige waardoor hij aan geregelden arbeid wordt gewend. Vragen we eindelijk: welke straf moet op den dief worden toegepast ten einde hem, zoolang hij nog niet psychisch verbeterd is, physisch onschadelijk te maken, dan luidt het antwoord: we moeten hem tijdelijk de vrijheid ontnemen. Trekken we nu de drie verkregen antwoorden samen, en raadplegen we daarbij het register der vijf of zes rechtvaardige straffen, dan blijkt, dat de cellulaire gevangenisstraf aan al deze drie vereisten voldoen kan. Het kiezen der straf zal dus geen grote moeilijkheid hoeven te zijn, zoo men zich slechts altijd beperkt tot eene der vooraf als rechtvaardig erkende straffen en bij de keuze daaruit vasthoudt aan den regel van Aristoteles: de straf [zowel bij haar bedreiging als bij haar toepassing] is een soort van geneesmiddel; de genezing nu van een kwaad kan het best door zijn tegendeel geschieden. H. A. B. I. MODDERHAN Alleen is het ten aanzien van de zwaarte der gekozen straf: de alleen relatieve, geen absolute regels gegeven worden. Het zoeken een ijdel werk zijn te wijzen op bewijzen, dat de eenvoudige diefstal tot een jaar en niet bev. met 364 dagen gevangenisstraf moet worden gesteld. Het enige wat er overblijft, is dat de wetgever, met het oog op de straf bedreigingsdoel, een minimum en een maximum bepaalt, en dat de magistraat toehuizen die beide grenzen een redelijk minimum vaststelt, als met het oog op de omstandigheden, waaronder het misdrijf werd gepleegd, in op het doel der strafvoltrekking, noodig schijnt. Relatieve regelen ten aanzien der zwaartepakking zijn daarentegen mogelijk, zonder dat het aannemen van verschillende doelstellingen der straf moeilijk- heden geeft. Het is b.v. duidelijk, dat er een zwaardere straf noodig is om de neiging tot moord dan om die tot doodslag te bedwingen en het is even duidelijk, dat de moordenaar een langerere termijn van physieke en psychische onschadelijkmaking behoeft dan de doodslager. Waarom komt het uiteindelijk, dat wij, zoowel bij de keuze als bij de bepaling van de betrekkelijke zwaarte der straffen, steeds tot dezelfde slotsom komen, 't wel of het doel der straf bedreiging, 't zij wel of het doel der straf voltrekking te beelden zoeken? Zeer eenmaal daardoor, dat we bij het bedreigingsdoel het oog hebben op den zedelijken toestand onmiddelijk vóór bij het toepassingsdoel op den zedelijken toestand onmiddelijk na het plegen van het misdrijf. Op die beide tijdstippen nu is de zedelijke toestand nagenoeg dezelfde. Zo is dit ons resultaat: de meerderde van de straf is de zedelijke toestand, tijd het misdrijf bij geeft of meer in 't bijzonder: voor den rechter de zedelijke toestand, die uit het misdrijf in zijn algemeen voor den rechter, bij het gebrinken van zijn arbitrium, de zedelijke toestand, die uit het misdrijf, zowel als het oordeel in casu terminate, kenbaar wordt. Zoo wordt dan ook bij de maat der straffen, de harmonie tussen recht en zedenleer gehandhaafd. Is de staf geen wertelijk kwaad, maar wordt zij steeds gedaan in 't bestaan van de wet en in dat van de staat bedreigd, dan is het stafregt verzoend met de godsdienstendeorde, leer, dan brengt de uitoefening daarvan de mensch nooit met zorg aan zichzelf in de rechtspraak. Dan is ook, gelijk het beginsel der vrijheid dat het zadelijk gebied met vrucht op het stoffelijke is overgebracht, omgekeerd dat het eerst op stoffelijk gebied ontdekte leer van de harmonie der wegen in het strafregt tot verwezenlijking komt. Bedrieg ik mij wanneer ik in dit een en ander een waarborg zie voor de juistheid van de wetgeving dat de straf geen werkelijk kwaad zij mag zijn. Ook de psychologie, de geschiedenis en het bestaan van zeker wijsgeerig vraagstuk schijnen tot het uitenemen en toepassing van dier staf te nopen. De psychologen verklaren eenstemmig, dat het in niet weinige gevallen boogstra met moeite, ja dikwijks zelfs moeilijk is met zekerheid te bepalen, of een beschuldigde, op het oogvallend waarop hij zich pleegde, het vermogen van zelfbevordering bezat, toerekeningsvatbaar moet worden geacht. Voorat bij een gevangen gezondheidsbevordering van kindermoord heeft de rechter met deze moeilijkheden te worstelen, maar ook bij andere misdrijven, geen uitgesproken, kan ze voorkomen. Wie het innerlijk zich niet de door zijn in de gevangenis geachterhaalde verklaring over den kindermoord bekenden geneesheer, over wie, wegens de gruwelijke mishandeling zijn vrouw aangedaan, een zwarende straf was uitgesproken en van wien toch, in de veroordeling door twee daartoe benoemde leden van de Geestdelijk Provinciale Commissie van geneeskunde, ondersocht en toegevoerd, onder eed werd verklaard, dat hij de feiten, waarvoor hij was veroordeeld, onderzooid verhinderd heeft, wat dan, indien wij oordelen als onschuldig waren, zullen wij straffen alsof wij onschuldig waren? Zullen wij dan, indien wij onrecht toekennen aan de veroordeelde een kwaad aan te doen, dat in geval weer geheel kan worden vergoed, en naderlijk veeleer sympathie gevoelen voor een straffelsel, waardoor nimmer een ander onrecht aan te toegemeten? En nu de geschiedenis. Zoo dikwijls zij bij machte is met volledigheid de oorzaken te ontvouwen, waardoor zelfs de afschuwelijkste historische personen zijn geworden wat zij zijn, overtuigt zij ons dan niet van de waarheid van dat roerend en nooit genoeg te herhalen gezegde: "omdat te begrijpen zou zijn alles te vergeven"? En wie weet, wanneer de levensgeschiedenis, ook van den grootsten misdadiger, in alle bijzonderheden kon worden bloot gelegd, — wie weet of dan niet zelfs de minst toegevende mensch zou huiveren het ongeluk met een nieuw kwaad te verzwaren. Zeker, de les van onzen Bilderdijk — een man trouwens wien men geen overdrevene philanthropie zal te laste leggen — : "O richt aan naaste niet, wilt gij rechtvaardig wezen, Het onherinnerde levensboek, het telt zoo vele bladzijden; Eén bladzij is er, dat je niet kunt lezen, En op dat blad kan liggen voor God zijn vrijspraak staan." die les kan niet geheel worden toegepast. Je kan niet geheel alles begrijpen en daarom ook alles vergeven kan. Heeft de mens, wien in 't algemeen het vermogen van zelfbepaling niet kan worden ontzegd, ook het vermogen, de equilibristische vrijheid, om met een Duitscher te spreken, om op een gegeven oogenblik, naar willekeur tusschen 4^ en — a, tusschen goed en kwaad een keuze te doen, of wel wordt bij iedere handeling zijn wil volkomen bepaald door den zedelijken toestand waarin hij zich bevindt, de omstandigheden waarin hij zich geplaatst ziet, de zedelijken of zinnelijke indrukken die hij ontvangt enz., enz.? Mijnheeren, ik kom er openhartig voor uit, dat er bij mij, ten aanziend van die gewigtige vraag, zoodanige strijd tusschen verstand en gevoel bestaat, dat ik vooralsnog geen oordeel zou durven uitspreken. Alfaar gelukkig is dit ook niet noodig. Het is hier genoeg te herinneren, dat het vraagstuk van den vrije wil bestaat. En nu stel ik deze vraag: Moet niet, zoolang op dit punt onzekerheid heerscht, aan een strafbegrip. REDENERING. 349 Dat er met vrijen wil en met determinisme bestaat en dat voorkeur gegeven worden boven die gewone opvatting van straf, waardoor zij alleen met den vrijen wil is overeen te brengen, dat het strafrecht, zooals het gewoonlijk wordt opgevat, met den vrijen wil staat of valt, schijnt boven allen twijfel verheven. Op den weg langs welken de Hoogleeraar Scholten het tegendeel heeft getracht te bewijzen, meenen wij hem niet te mogen volgen. De geijksteiling van misdadigers met dolle honden, krankzinnigen en dronkaards, waarvan de Leidsche Hoogleeraar zich bedient, zal hemzelf ongetwijfeld reeds onhoudbaar gemaakt zijn. Aan den anderen kant zal ook wel niemand vrede hebben bij de redenering van zekeren Engelsen rechter in Australie, die, toen een moordenaar hem deed opmerken dat hij gepredestineerd was geweest tot het plegen van zijn misdaad, zeer droogjes ten antwoord gaf: "Weinig vriend, ik ben gepredestineerd om je te laten ophangen." De door ons verdedigde voorstelling van straf daarentegen kan zowel met de vrije-wiltheorie als met het determinisme worden overeen gebracht. In de poging om, door strafbedreiging, hen die misdrijf zouden willen plegen, tot andere gedachten te brengen, heeft — hoezeer zij sterk naar het determinisme riekt, — nooit eenig voorstander van den vrijen wil bezwaar gevonden. Evenmin volgt uit de wilsvrijheid van de misdader, dat wij hem een werkelijk kwaad zouden moeten aandoen. Omgekeerd kan de determinist er geen het minste bezwaar in zien, dat we door strafbedreiging de wil tot het niet-plegen van misdrijf trachten te determinen en later, indien die poging door tegenwerking mislukt blijkt te zijn, de misdadiger, zonder hem enig werkelijk kwaad aan te doen, ook in zijn eigen belang, zoeken onschadelijk te maken en tot een beteren zedelijken toestand op te leiden. Niet alleen daarom wordt de misdadiger gestraft, omdat hij zijn misdrijf in staat van wilsvrijheid zou hebben gepleegd, maar veel eerder daarom, omdat zijn misdrijf het bewijs levert dat hij zich bevindt in een zodanigen vlechten toestand, dat hij, ook in zijn eigen belang, onschadelijk gemaakt, verbeterd moet worden. Bij de toepassing van de straf heeft men het oog, niet zozeer op het misdrijf zelf, als wel op den zedelijke toestand die door het misdrijf kenbaar wordt. Als eenmaal deze begrippen weg, wanneer de misdadiger zich bevond in een toestand waarin hij het vermogen van zelfredzaamheid mistte, wanneer hij bijvoorbeeld krankzinnig of door overmacht gedwongen was. In een aanzien van dit punt zijn beide bestaande tegenstellingen, voor en tegenstanders van het determinisme, geen uitstel. Indien mij dus niet al te bedrieg, dan zullen zij elkander althans eenmaal, op het graf van het oude strafregt, de hand kunnen reiken. Zo schijnt in onze dagen alles te moeten leiden tot het aannemen van de stelling, dat de straf geen waarachtig kwaad mag wezen. Maar zou van haar ooit toepassing te hopen zijn? Er is een tijd geweest waarin elke stad, elk dorpje van ons vaderland zich verheugde in het bezit van een 'hangman' (om het geliefkoosde woord van Damhouder te gebruiken) die, zowel deze heer zich uitdrukte, zijn executies deed 'met de vere, schaarde, puute, kwartiermaker, spriete, galge, sleutel, riepinghe, afsnyden, doorsteken, uittooien, geesel, schavottering, pillory en dergelijke naar de gewoonte en gebruiken van de landen. Een tijd, toen de kunst waarin de mensen het verste gebracht hadden — de kunst, meen ik, om elkander te pijnigen en te martelen — zoal zonder de minste bedenking werd in praktijk gebracht, dat nog honderd jaren, nadat de zoo even vermelde Damhouder in het tegenwoordige België zijn opera 'keltisch' had doen horen, een Franse criminalist en zijn Nederlandse vertolker gemelijk en misverstand uitriepen: 'Hetzij de executie officieel executeert, conform de verschillenheid van de bewijsstukken, in de koorde, 't vierkant degen, 't yser gehoekt of met roeden, met de sabel, strop afdoen, branden, onthoofden, rechten, afkappen van ledematen, 't doorboren van de tong, indrukking van de liezen of 't koppenklopjen, hij ... en offende niemanden.' Maar ziet, daar kwamen — al deze benamingen zijn historisch, M. H. — daar kwamen naar boven de 'laffe philosophen', 'regtsverdraaiers', sentimentalisten', goudmakers' en 'revolutionairen', die hunnen tijdgenoten terwijl zeiden: Wij hebben het recht niet tot het vragen van al die kweltoedansen, en we kunnen ons ook zonder haar, rechtszekerheid en veiligheid verzekeren. REDEVOORDBRING. 