title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: van de waarheid der zaak in te laaten, zo fPeits wy alleen maar zien op de mogelykheid, het plotre. ! is thans en door Redeneeriog en door On- SPiez*ls dervinding onbetwiftbaar beweezen , dat het "Zter wel mogelyk is, om met Spiegels, die — het niet ongemeen veel moeite koít toe te ftellen, een Brandpunt te maaken, dat op een grooter Afítand Brand verwekt , dan het bereik was van een Werpfpies, die men met de hand wierp. Om de onkoften van een grooten Spiegel van Metaal, wiens ftoffe en maakzel niet dan van een zeer aanzienlyken prys zouden kunnen vallen, te vermyden, heb- KXIILLES. hebben verí(cheiden Matuurkundi 2. A 8- PEERL,. decue laatere tyden het belluit gen ""—— Brandfpiegels zamen te — lyk getal ftukken van platte S ven zoort van Raam pee zZulk een wyze geplaarít, dar 7 " ge Zon geíteld, allen bunne Strade een zelfde plaats werpem. De | 4er a. Bos FON , die de eerífte Uitvinding in die Brand-- fpiegels merkelyk verbecerd F eft jn ' ot grooter volmaaktheid gebragr, he ; langs één doen toeftellen, wiens I e gels alle de Liefhebbers, die "er o gen van waren, op een ee et werraft hebben. Die Spiegel fteekt op ee Afftand van tweehonderd Voeren Hout in brand, doet het Tin fimelten op een Afftand - Lu we i-18 he A -yan honderdvyftig Voeten, ent «bood van bonderdveertig (*) , en de Uitvinder maakt Bo 1 (*) De Heer BurrON heeft zig tot -het Xogeftel- len van dcezen Spiegel beiiend van de halp van den Heor PASSEMENT, wiens bokwaamibeden «6 eret t DOOR ZONWZSTRAALEN. — 493 hat; om hem zoo ver te zullen brengen, lat by het zelfde doen zal op cen nog groo- t Afftand. Ik zeg de Uitvisder : want, íchoon wel deLieer p& DBurron de cerfte niet geweeft 5, die Brandípiegels, uit verfcheiden ftuk- ten zamengefteld, gemaakt h.ett, overtreft gter de zyne in kragt van werking en in Chikking van Tocítel en Maakzel alle an- leren zoo ver,dat hy met regt verdient den mam van Uitvinder van dat fraaije Werk- tuk te draagen: eveneens gelyk BovLE by reelen voor de Uitvinder van de Lugtpomp e boek ftaat, íchoon ze mogelyk niet on- undig zyn,dat OrTo GuERIKE her rceds laar in was voorgekomen, en deezen, der- xilven, als oirípronkelyken Uitvinder, die jer eigenlyk zou toebchooren. Eene verbekend zyn , vooral in 't geen de Werktuigen an Deorzigtkunde en Spiegelkunde betreft, en in t byzonder de Spiegelteleskoopen, daar hy, cenige haren geleeden , een Verhandeling over in 't ligt ge- geeven heeft. — Nella. XIIL.LE S. 2. A F- DEEL. Door Ok LUFFKON uitgt rone den 494 VUUR GEMAAK'T* xnrLES,. — Eene der Volmaaktheden, waar over mert A L zig met reden in den Spiegel van den Heer Mereen. DE BurroN verwondert, is dat deszelís verander-. Brandpunt veranderbaar is, en tot verfchil- rd. lende Afitanden gebragt kan worden: de- punt. wyl ieder van dic kleine Spiegeltjes, waar uit hy zamengefteld is, beweegbaar is, en : op verfchillende graaden van Helling, zon- der veel moeite, gezet kan worden; zoo dat men met de zelfde ftukken een Brand- fpiegel kan r:aaken, die nu meer dan mim - hol is. ! Byonde . Dewyl de Straalen der Zon, zelfs wan 1e Waim- peer 7e van platte Spiegels weerftuiten, het dd vermogen niet verliezen , "t welk hun ei zondere E plaatzzn gen is, om dc Lighaamen, daar men ze op door Wee:üui- Vallem doet, een zekeren graad van Warm- ting. te by te zetten, mag men vry verwagten; dat mcn de Warmte zal vien toeneemen op al die plaatzen , die voor dergelyke Weerftuitingen bloot ítaan ; en, om die Weerftuitingen te maaken, is ?r juift niet noodig , dat 'er van die gladde en helder ge DOOR ZOoNNESTRAALEN. 494 &e Lighaamen zyn, welken zo ge- X1 rs; by ons zyn onder den naam van Spie- S ERI Mlerhande Oppervlakten byna ftui- wt Ligt weerom, zo niet op cen zigt- X wyre, ten minften ongevoclig , en 0t men't eerít regt gewaar wordt door 104, Dus kaatft een Muur, by voor: ll, imonderheid zo hy wit is en vry ge« k , en Keen van. Steilten of Rotzen, "n Erg, enin t algemeen ieder vaft Lig- "à, teen de Zon gefteld, de Straalen "5 D veroirzaakt. dikwils op zommige Ohdtre plarzen een ongemeene Warme * seen san die plaatzen of ftreeken 35, en wasr uit men over de algemee- Téttigdbeid entoeftand van den Damp- "it Ican oordeelen. tlie Vande veranderingen van Warme De Ther- OUucfe vin ieder Jaargety aantekenin* moet op CE3 4 €nten dien cinde dagelyks op. cen plaats "Ccttc Uuren hunnen Tbermometer hangen, aar green ». EÉ^ebooren we zorgvuldig te let-. weerftui- "x Op ide plaats, daar het Werk- ting is. A X.-. M tuig 496 — . VUUR GEMAAKT "T xntfixs. 2. À Xe. DELELe . veríchillende hoogten van dt Vtoegty- pe Vrug. tcn. ' tuig hangt, ook een Wecrítuiting f len van Zonneftraalen , die door" 't ander Gebouw, ccn. Muur, of iem) gelyks derwaarts terug zouden. mogeni kaatft worden. Want dewyl toevallige zaaken van dien aart veele c regela verwiílelingen onderhevig zynyer w meer andere redenen, van ty d toi tyd anderen, zouden de Waarneemingen: dt zy invloed op hadden, ook € moceten zyn, en de zelfde e gel Medien: Wanneer de wecrítuitende. Stra: len zi; mengen en vereenigen met die, welle veg ftrécks van de Zon komen, ontítaat "er een vermeerdering van Wiarmte uit, die vry kragtdasdiger is, en zig nog merkelyk be x ter voelen doet, Dit is ongecwyffeld. ok de reden, dat de Vrugten van Leiboomen en de Groente, die men plant of zaait or der de befchutting vàn een Ms het Finden ítaat, doorgaans vroe "C st ! C007 oc——-—— 2p 0708 $. DOOR ZONNESTRAÁLEN. 495 , en beter Ryp willen worden, dan an- : en verícheiden zyn 'er zelfs ,die zon- dat middel in zommige Lugtítreeken tot vollen Wasdom en Rypheid komen -"youleri, . De Reiziget vind in den Zomer de Hit- te ondraapglyker in diepe Wegen, Laagten, en Valeién, dan op Hoogten, Heuvels, en *erheven Grond. Dit komt daar van daan, dat de Lugt, die dasr, gelyk overal elders, door de regtítreekíche Straalen van de Zon verwarmd is , op die plaatzen nog merkelyk heeter gemaakt wordt door een oneindige 1menigte van Weerftuitingen, wier kragt te XIILLES; 2. ATF-. DEXKL, Hitt? in Valeién, Laagten, en holle WegCcti. vinniger fteekt, naar maate dat de ftrecken ' dorrer endrooger zyn, meer bezet met Rot- "cn en Steilten, die bloot en kaal zyn, en digt tegen elkander overítaan. Indien het Glas van onze tiende Proefnee- faing merkelyk grooter van omtrek was, "ou het ook een veel grooter getal van Zon- heftraslen vangen en in zyn Brandpunt ver- ecnigen: en dewyl, gelyk wy daar gezien M 3 hebs - Nut van ecn goed. Brandglas inde | Scheid- kenft, XIILLES. 2. AZ- BEEL. LJ Groot van 498 - 'VUUR GEMAAK'T hebben , een Vergrootglas van eenige nige Duimen Middellyns 'er reeds vergadert, om te kunnen branden: w uitwerkzels zou meh dan niet wel te wag«: ten hebben van een doorfchynend Lighaam, 5 dat op de zelíde wyze verhevenrond en sls een Brandglas gevormd een Middellyn had van drie of vier Voeten? De Scheidkonft, die alles genoegzaam, wat ze ons zonder- lings en nuttigs heeft doen zien ,aan de wer- king van't Vuur veríchuldigd is, zou zig met een ongemeen voordeclig Behulp en ge- lukkige ontdekkingen met reden vleién mo» gen, indien zy , door middel van dergelyk een Werktuig, zig, in zommige gevallen, bedienen kon van het zuiver Vuur der Zon, in plaats van dat der Stook-Ovens, wriens kragt zy, om zoo te fpreeken , recds heeft uitgeput. Deezen waren de klagten deezen de Brandglas wrenfchen der Scheidkonftenaars , toen de TscHinw. Lieer TSCHIRNHAUSEN, die, als zelf ook HAUSLN. cen Duwizfcber , beter dan iemand weeten kon, DooR ZoNNESTRAALEN. 499 Kon, waar 't hun aan haperde, met die be- XitI.LEs, wmagte groote Brandglazen voor den dag " " s Bhrwam, wier voornaamíte uitwerkzels be- Kchreeven worden in de Hiftorie van de JAkademie der Weetenfchappen , voor het jaar 1699. pag. 95. en volgende. De Her- tog van Orleass , naderhand Regen? van Frank- vh , vol van yver tot bevordering van Kon- ften en Weetenfchappen, kogt'er een, daar hy verícheiden Proeven meé liet neemen in zyn tegenwoordigheid , en dat zedert op ver- fchillende tyden gebruikt is geworden van de Heeren HoMBERG , GEorFRov, en anderen , tot het doen van vceel fraaie en zonderlinge Proefneemingen , van welke men een verílag vindt in de 7Mezzeriez der Aka- demie van verícheiden Jaaren (*). Dit Glas wordt thans bewaard te Bercy , in het Konít- kabinet van den Graaf 4'Ozs-en-Bray. Het is aan beide zyden verheven rond, en be- ftaat (*) Als die van 't Jaar 17o2 , pag. 141. van 1705, p: 39. 1797 5 P. 40. 1769, p. 162. 1711, pe !6. M 3. 9 XIIT.LES, 2» A W- DpEEL. pBezwaar. lyk ge- bruik van gezelven 'ón de Scheid- kunde. AES! goo. : VuUR GEM. , ftat uit twee ftukken van e - twaalf Vocten Straals of vi dellyns zou hebben : ew den, en,om kortelyk een c ven van de kragt van d sz T s B zal ik alleen maar zeggen; da in rookt, en zig verípreidt menigte van kleine onzicil re Dru die naar alle kanten. heen fpringen Hoewel deeze zoorten van dooríchyna Brandípiegels aan 't gunftig E en kbeeld , d. men 'er zig by voorbaat van geyormd ha zeer wel voldaan hebben, en men door der Zelver middel Uicwerkzels zou | 'ur t doen geboren worden, die men dis looven. durft met een minder zuiyer Vur met ons gewoon Vuur, uo x komen , moct fien ze ondertuflchen cg iicmerken als een Toeverlaat en Hulpm del, daar de grootíte dienft "wu t wagten is voor byzondere en minyermopen- de Konftenaars ; zoo om de koften pe toe vereifcht worden; als om de belemme- » o [1]j€*- 1-1 DOOR ZONNESTRAALEN, $0I rinen en moeite, die men heeft, om "er XIILLES. A F- guruik van te maaken. Naauwelyks vindt 5 EEL . men in cen ganfch Jaar agt of tien dagen, die tot het doen van dergelyke Proeven en bewerkingen regt gefchikt zyn, en dan is j het nog in den Zomer niet , dat men ze zoe- ken moet. Want (het geen men bezwaar- lyk of nooit zou hebben. willen geloovcn, indien men *t niet met eigen oogen gezien had by ondervinding) groote Hitte is voor die Uitwerkzels ongemceen nadeclig: daaren- boven heeft men ook degroo:fte mocite, die men zig kan verbeelden, om de Stoffen in 't Brandpunt te houden, die men 'er in be- werken wil; en de belemmering, eindelyk, vant behandelen van een groot en zwaar Werktuig benadcelt niet winig de vrye uitvoering en juiftheid der Handzreepen, die dikwils een meer dan gemeene bchendig- - heid vereifchen in den Konftenaar. De Wryving; derhalven, of de herhaal- Ee!luit. de Slagen en Botzingen, de Giíting en Op- bruifching, en de Vereeniging der Zonne- M 4 ftraa- E——. -— fe5 VuUR DooR Z firaslen, zyn; gelyk "- gi voornaamíte middclen, waar d of Ontvlamming in de brar indbs l zien ontítaan, cn Vuur gemaa Kt wc de volgende Les zaliónd; bui. hoe dat Vuur, cens. zyn werking ocífent op T ] tot welke hoofdzaaken men di nsamfte uitwerkzels brengen kar welk eene wyze men die uitwerkzels: kragt en ftand houden, vermeerderi D, Ir tigen, en cindelyk doen ophoudenen. ftaan, 7c Ra. : a^. m. - m —— 2, ac. - BI L2 - nnd ee T «7 P o3. atna d ovale fl" — € —ÜQ— l.l LLILIhÉ—— "— TUURKUNDIGE E.SSEN VAN DEN HENER O LL E T. Li ibl b rrbiiip i: FELERTIENDE LES. g van de Eigenfchappen van *t Vuur. DERDE AFDEELING, De Uitwerkzels van?s Vuur, Lie de verfcheiden Uitwerkzels vant , Vuur, hoe menigvuldig zy ons ook n toefchynen in hunmne zoorten, hoe neen veríchillende van aart, kan men gevoeglyk tot deeze twee Hoof:zaa- brengen. 1. Het Vuur geeft Scbynzel rlicbz. 2. Het maakt de Lighaamtn yler: 5, het doet de Deeltjes, daar ze uit za- zefteld zyn, zig van elkander verwyde- M 5 Ien, Twee voornaa. me Uit. werkzels van 't uur. XIY.LES 3. AF- DEEL. Schyn- ftrydige Uitwerk. zels van *t Vuur. .Íchillende wyzen met elkanderen gepaard, $04 UrTWEREZELS VAN 'T Veraéi ren, en een grooter. ómtrek van ruimte fe: flaan; en derzelver vereeniging en zat hang verminderen of geheel ophouden, Y deeze twee voornaame Uitwerkzels zal.ik hier alléen het laatfte onderzoeken ,. dew het eerífte eigenlyk behoort tot het Lig? , dar ik in myn Vyfde Decl van fpreeken meet; Ik zal my hier. dan bezig houden, metde werking , die het Vuur op verfzhillenàt: Stoffen oeffent , na te gaan, en de verfcht den veranderingen in overweeging te me- men, die daar uit gewoon zyn te ontftsimn, naar dat de aart is van het Lighaam t welt heet gemaakt wordt, of in brand raakt, Deeze twee oirzaaken , de Graad van Hit- te, naamelyk, en de byzondere aart ván dt Stoffe, die heet gemaakt wordt, op wt doen ons in de Uitwerkzels van ^t Vuur zulke aanmerkelyke verfcheidenheden gewsst worden, dat een min oplettend en doprzig- tig oordeel "er mogelyk uit denken zou, dst de Natuur tegenftrydige dingen werkte 1sng den zelfden weg. Zommige Lighssns s UITWERKZELS vAN "T VUUR. 565 aakt men week in 't zelfde Vuur, waar in en anderen hard maakt. In den zelfden ook-Oven ziet men deeze en geene Stof- n fmelten, en anderen, die week waren, ird worden. FLHet Lighaam, dat daar door "n zekeren Graad van Hitte vloeibaar wordt, remt zig zomtyds, als men het nog hecter aakt, verleft zyn vlocibaarheid, en ver- idert in een vaít Lighaam. Het een Me- ial wordt door 't Vuur gezuiverd, terwyl *t ander 'er flegter door wordt, en derge- ke fchyníftrydige uitwerkzels meer. Deeze veranderingen, die onderling :zoo erkelyk van elkanderen verfchillen , be. innen alle , of worden voorgegaan door 'n zeker allereerft Uitwerkzel , *t welk aan le graaden van Wermte, en aan alle zoor- n van Stoffen, daar men 't Vuur op wer- *n laat, zonder uitzondering gemeen is. er'er nog eenige andere verandering in *t rarm werdend Ligcbaam gebeurt, zet het Aghaam zig uit, het wordt yler van In- houd, zyn omtrek wordt grooter; en dit is 700 alggemeen , en alle Lighaamen eigen, | dat XIV.LES. 3» A T. DEEL, Het zet alle Lig- hiamen uit. XIV.LES. 3. A F- DEEL. $06 UITWERKZELS VAN 'T Vvvx: ^| dat men het vermogen om in alles te: nen doordringen, en alles yler-te doen d den, met regt als het byzonder en eigentsie tig kenteken van het Vuur mag sanmerk& Zcetr veele Stoffen kent men, die van di. aart zyn, dat zy in andere kunnen indrir gen, en dezelve zig doen uitzetten; mar ik- ken "er geene, dan alleen. het Vuur, die in alle Lighaamen zonder eenige uitzondt- ring doordringt , derzelver Stoffe yler maskt, - en derzelver deeltjes. door een onweerftsss- baare werking van elkanderen los maakt en entbindt. Laaten wy dit Stuk, derhalven, door onbetwiftbaar befliffznde Proefneemin- gen ftaaven , en, om te doen zien hoe alge meen deeze waarheid is, en Vogten en vafle Lighaamen warm maaken, en onder deer laatíte met voordagt zulke Lighaamen kie- zen, die het allerhardft zym, het meeft in een gedrongen , en wier deelen de miníte buigbaarheid bezitten; het Glas, by voor- beeld, en de Metaalen; op dat de Leeur van de uitzetting van zulke zoorten van Stoffen , die "t minft uitzetbaar .fchynes, ovd / JUR ZET DE LIGHAAMEN UIT. 407 Med, daar door als genoodzaakt zy, et meerdere te befluiten van het min- ; ta over alle andere zoorten van Lig- Yen het zelfde oordeel te vellen. EkgnsTE PROEFNEEMING. Toe[tel, |, in Figuur 1 afgcbeeld, is een Glas, 3geíteld uit een hollen glazen Bol, die root omtrent is als een Oranje-Appel; . een Duis van twaalf of vyftien Dui- ang, wier Binnen-middellyn naauwe- en twaalfde gedeelte van een Duim, een Lyn, bedraag.. Dien Bol en Buis men met eenig gekleurd Water tot aan iar men een Merk maakt met cen Draad- at men'er omknoopt, of op eenige an« wyze , doch altyd zoo , dat men 't Merk 'laats kan doen veranderen. Wanneer dit Werktuig , dat niet kwalyk naar een en Thermometer gelykt, in de hand It. en den Bol eenige weinige oogen- (en in een Vat, als B, met heet Water, dat XIV. LES. j. AR- DEXEL. PL. t. Fg. 1. XIV.LES. 34 AF DEEL. . Een Buis met ge- kleurd Vogt in 't Water ge- ' ftoken. l sot *T VUUR ZET ALLE dat aant kooken toc is, dompelt, we men de volgende Uitwerkzels gewaar, -... "Uitwerkzels, T'erwyl men den Bol in'rWater dompeltf. men het Vogt in de Buis fchielyk apt often" Lynen,en zomtyds meer , beneden het Merk in « daalen; en daar op, zoo dra. men den Bol weer uit het heet Water neemr, wer ryzen tot een weinig boven het Merk. Als men dat Merk dàn verfcbulft, enop : die hoogte zet, daar het Vogt is blyyen Íítaan; en daar op den Bol weer in?t beet Water dompelt, ziet men nog eens het zd de Uitwerkzel ; en dus verícheiden masen agrereen. | Maar de laatíte Indompelingen doen hef | Vogt minder laag daalen in de Buis, dandé | éeríte; en, in "t weder ryzen , klimt het Vogt telkens zoo veel hooger boven het | Merk , naar maate dat die Indompelingen - menigvuldiger maalen na malkanderen her haald zyn, of dat men den Bol langetsg: tereen in "t heet Water gehouden heeft.: - or WASTE LIGHAAMEN UIT. — 509 Opbelderingen. Wanneer een heet Lighaam een ander, dat minder heet is, aanraakt, zet het het- velvec een gedeelte van zyn Warmte over; volgens zekere Evenredigheden, daar ik in *t vervolg gelegenheid zal hebben van te fpreeken; ik wil zeggen, dat het Vuur, of deszelís werking, van het een Lighaam in 't ander overgaat, en dus, indien 'er tyd ge- nocg toe was, zou blyven overgaan, zoo lang, tot dat die twee met elkander veree- nigde Lighaamen, het een al warmer, het ander al kouder wordende, een gelyken trap van Warmte verkreegen hadden, en die in beiden veríchilde van dien, welken elk van hun bezat, voor dat zy malkander aanraak- ten, Het Vuur, derhalven, dat zig in*t heet Water van het Vat B onthoudt, dringt in het Lighaam van den glazen Bol, dien men 'er indompelt, door; verwydert dc deeltjes van * Glas van elkander , en doet daar door den Bol zig uitzetten en grooter worden van om. XI1V.LES. 3. A Xe DEEL. 't Een Lighaam zet zyn Warmte 't ander Over. , De glazen Bol zet zig door de Warnie te uit. $10. "T VUUR ZET-ÀLLÉ .; XIV.LES& omtrek. De Bol, dus van binnen Sue ;, geworden en meer Vogts kunnende bel | ten, Zakt 'er een gedeelte van het Vogt in de Buis is, in neer, waar door noec i dig een ledige plats moet komen beneia: het Merk a. nme. Krimpt Maar zoo dra die Bol weer.uit het. Meet" wederin. W/ster genomen is ,begint hy welhaeft wee: koud te worden, zoo door't aanraeken wa : . de Lugt, die hem van buiten.aan.alls zydesi s; omringt; als door het Vogt zelf, det by ini zig bevat,en de tyd niet gehad lweft;omden ; | Zelfden Graad van Warmte te weskrygen.-: De deeltjes van den Bol naderen , derhalven, weer na elkanderen toe; hy neemt, omtrest, Zyn veorigen omtrek weer aan,endewylhy : , nu dat gedeelte van "t Vogt, "t welk *?er eit de Buis in neergezakt was, niet meer bevat» - ten kan, doet hy het Vogt WCer ondos | ryzen naar het Merk «, ] nv, 00 Het ryft "er ook inderdaad naar. te, ei | t Vcgt zetziz — klimt zelfs een weinig hooger; niet om ài 9^k i^ .de Bo] kleiner van omtrek geworden is,des - -hy voor de Indompeling was; maar ome | 2M 2. am z^ vAPRTE LiGHAAMEN UrT;: — 4ii t Vogt, 't welk hy bevst, een weinig van warmte van 't Glas heeft overgenomen; om dat dit Vogt; zelf ook, gelyk ik in vervolg nader bewyzen zal, van dien aart nde, dat het Zig door Warmte üitzet ,een 'inig grpoter van omtrek geworden is. Dit klimmen van 't Vogt in de Buis tot ven het Merk geeft cen nieuwe en groo- e kragt aan't Bewys, dat ik zoo aan- nds afleidde uit het zakken van "t zelve ,'t Ik het eerft deed. Want indien de Warm- wel vef van det omtrek van "t Vogt , "t Ik in de Bolis, te doen inkrimpen, (of [chien iemand op die gedagten vallen gt), in tegéndecl. in ftaat is om hetzelve te doen uitzetten, eh meer ruimte van ats beflaam, kan ook, mogelyker wyze, zakking van "t Vogt; die wy te vooren le Buis Zagen, aan geen anderé oirzaák rden toegefchreeven , dan aàn de uit- ting en vergrooting van den glazen Bol; As men het Glas, na dat het koud ge- orden ij, een tweede en een derde maal it het Wáter dompelt, zet het zig"er op. W. Dix, N nieuws X1Y.LES; 3. AR- DREEL, Beide , herhaalde Ieizen agtereen, W38 s "nr VuusR tuv ALLE XIV.LES. 3. A Fe DEElL 't Vogt; . allens kens ware sner, zet gig al« lenskens. incer uit, . allenskens in merkelyken trap san t niguws in-uit, en men ziet alle de g welken uit die uitzetting moeten voor ten, weder als voorheen gebeuren, Wi ^ yergrooting van den glazen Bol; w zakking van 't Vogt in de Duis, Maar dewyl deeze herhaalde Indom gen de Warmte gelegenheid geeven, Vogt, dat in den Bol is, adici begint dit Vogt, zeif ook daar - n wordende, een weinig in grooite Y4 trek toe te neemen,, en Iaat jn en | gen] Bol, wanneer hy zig uitzet, 700 ge plaats niet meer over, als het ded na 23: het nog koud was; waar uit xiondNmó i volgen moet, dat'er zoo veel Vogi 9 meer als voor uit de Buis in ig W 3" neerzakken kan, om hem te vullen, €^ het Vogt, derhalvem, by de laatíte Jr pelingen minder laag in de Buis zal € Wan by.de eerfte. De zelfde zaal 'er-ook, en wel om de zelíde: n dien de Bol, in plaats van dikwils he" de reizen agtereen in "t heet Wes gt ASTE LIGHAAMEN UiT. fij »rden, "tr legis een- of tweemaal, xry 1zg ns een geruimen tyd lang in ge- bn »rdt. Gevolrgen. x ik het Werktuig, daar ik hier '* Sprin: ;, in?t heet Water dompel, ver- Glazen; g akteos de meeften, die my dee- Fleflen, Schotels, etming zien doen, dat de glazen &oopes, de febielyke werking van't Vuur, un e —.voor bloot.ftel, fpringen zal. ,,.,.. et ongetwyffeld ook doen, indien werk, : "e" door 't Wet zeer dun was, of indien niet Vut, Bol teffens, maar flegts een ge- r vam door die Hitte bevangen «nt dan zouden de Vuurdeeltjes, "wed 'er in.trazten door te drin- r.de buitenfte: oppervlakte fterk tem , eer nog de binneníte naar eid uxgezet kon worden, zeker- derling verband. en den zamenhanig 1 verbreeken , .en ze van één doen Dit is iets, 't welk men dagelyk llic Buikflesjes en alle andere. zoótt- N 2 ten $14 . "T V6UR ZET ALLS XIV.LES. ten van Glazen en Fleffen van dil " ü LL Ziet gebeuren, die men «ensklaps ? groot Vuur bloot ítel:; of met Sc Borden en Koppen van Kriftal of va dewerk, die men, zonder voorzorg bruiken, met een Vogt vult, dat zeer | Dunne Maar indien al dat Goed zeer dun lopen indien de Warmte , daar men 't aar minder . n gevaar, — dielt, zig cenpaarig, en op den zel& over deszelfs ganíche Oppervlakte . verdeelt , gebeurt het zelden , dat het f om dat alle de Decltjes dan als gelyke op een ecenpaarigen voet voor de w van't Vuur wyken, en zig een wein elkanderen verwyderende om doortc die Hoofdftof te geeven , onderling c de orde en fchikking blyven behoudt Zc te vooren gewoon waren te hebbe voomor. Let is egter zeer wel mogelyk, on P dern fen en Glazen van dik Glas, zonder gen. — Ápringen, een aanmerkelyken trap vit .te doen aanneemen. Die zelfde dikl jes, die men voort Vuur berften z -£Inen ze "er digt by zet , zonder eenig vASTE LIGHAAMEN UIT. — fIj e gebruiken, kan men, wanneer men XIV.LES, 3. A F- it voorzigtiger behandelt , zoo heet ,,,,. worden, dat het Vogt 'er zelfs in 'I'en dien einde heeft men niet an- e doen, dan ze by trappen en lang- warm te laaten worden, op dat de bof "er allenskens in kan doordringen, * openingen en ledigz ruimten verwy- , zonder de vereeniging der deelen te iaal te verbreeken. Op de zelfde wy- vaart men ook een Schoteltje, Kopje, , Of iets dergelyks, daar men kookend Vogt in wil gieten, voor 't fpringen, hetzelve eerft warm te imaaken in den em, of door eenige weinige druppels . Vogt , die mener op laat vellen, en omíchudt of *t meé beloopen laat. lien ondertaffchen egter die ligt breek- . dingen, daar men, met de ftraksge- e voorzorg te gebruiken , fítraffeloos Nater kan in doen kooken, niet altoos **l vol met Vogt blyven, loopt r&en ge- r vin 7e te zien fpringen , als men ze H-ifvolle Glizcn in t kooe lead Vegt bc rftenais men ze LToerte radkt en beweegen wil. De reden daar - N 3 van ' XIV.LES. 3. A F- DEEL. Voztigz- heid doct heet Glas fpringen.. $16: 'T VUUR ZET ALLE van is deeze. Het ledige: gedeelte 1 merkelyk heeter,. dan het deel dat w met Vogt bezet is. Indien nu het Vogt het fchudden op het ledige gedeelte n zal het, al was het z00 heet dat het ka die nog heeter plaats van het Ghss, s het nat maakt, fchielyk verkoclen. D* neníte oppervlakte, derhalven, witr: tjes door die verkoeling nader tot mi der gebragt worden en zamenkrimpen, niet langer uitgezet blyven in dezelíde: te en evenredigheid , als de andere Las die de dikte van *t Glas uitniaaken: wa dan onvermydelyk eenige wanorde tul die Laagen ontítaan moet ; welke zig cen of meer Baríten openbaaren zal. Een Brandíchilder van weinig on ding, die met de Vlam van zyn Lany zeer dikke glazen Buis heet maakt, verbaasd , dat hy ze met cen (lag van é beríten, ZO0O dra Zy een ZLekeren trap Warmte bekomen heeft, —Hiy herft: aan de eene of de andere der twec ft! melde oirzaaken van t fpringen van ITE LIGHAAMEN Ut; — 419 ur te wyten. iy heef of een XIV.LES, aar hy voorzigtiger meé te werk ? ^*- . DEEL. , te Íchielyk en eensklaps. heet f die holle Buis was van binnen : een vogtige Lugt, die de bin- rvlakte van c Glas koel hield en . den.zelfden trap van Warmte en, dien hy met zyn Lamp aan * & oppervlakte meédeelde, Die moet ílegts. onderrigt worden, 'en Buis, die van bimner vogtig t'er Water in is geweeft, 't zy » maar een geruimen tyd de I;ugt mpkring een vryen doortogt ge- t, zeer bezwaarlyk weer op- nt anderszins is hy ganích niet dat het allerkleinfte druppcltje Glas of Verglaaffel, terwyl hot Íten doet. Zyn Tangetje, met Spog maar even nat gemaakt, agelyks, om 'er de ftukken; die t heeft, meé af te fnyden of los en. Konflgreep der Brandfchilders . Een Glaas- o Jetot Rees N 4 ' 1$ pen gc- fneeden. XIY.LES.- i 3. AF- DEEL. pho Fig. 3, '*19 "r VuuR Z£T ALLE is mogelyk die wyze van een Glas met en Water te fnyden baaren oirfprong i íchuldigd, daar menfchen, die 'er gedulds genoeg toe hebben, en wat heid bezitten , zoo wel meé weeten i gaan, dat zy een Wynglassje of Kelk wi een zoort van Riem of Lint fnydep; ind gedaante van een Slingerftreep, witsa Regen door behulp van de Veerkragt van't Gs uit elkanderen kunnen getrokken wordei ea Zig weer aan één voegen; gelyk in Figswr.2 te zien is. Deeze Sncede maskt men dant- gaans met een gezwavelde Lont die bt - Glas flegts ter breedte van een fmalle Lyn of ten minften een zeer kleinen omtrek beet maakt;'t welk men aanftonds weer verkoelt met een natgemaakte Vecr of ftukje Flouis; en zelís, zoo dra het eerfte Scheurtje zig in 't Glas opdoet, weet iemand, die wat be- hendigheid heeft, hetzelve bynma altoos te leiden werwaarts hy wil met een gloeijend Yzertje, of met een klein ftukje brandende Houtskool. Als ik dikke Glazen,. Buizen of Halzen van Bollen en Fle(fen te fnyden heb, vAsT£ LIGHAAMEN 'UYT. $19. P. begin ik met een Streep op het Glas kraffen-met den ícherpen kant van een "M yl; dap neem ik een hockig of fcherpkane "C3g ítuk Yzer, det ik glocijend maak, en op "lien Streep houd. en over flryk; en op die "wryze gelukt het my vry wel, dat ik het Suik -"Wwolgens bet beloop yan de Lyn, die ik 'er *3p gekrgft heb, ícheuren doe en 'er stiprin- ". Keukengensed(ihap yan. fm A Aardesrerk en, E ^win alle andere.gebakken Aardegoed, dat EF "werglaasd is, -berft ook door flerk Vuur, als BF 3pen het "er pavoorzigtig en te fchielyk voor P bloot flelt; miet mogelyk zoo zeer uit aart L" van de Sto A£lve, dgar"t van gemaakt is, * sis wd wit.oirzsak vàn die Lasg yan Brand- verf of van die verglaasde Stoffe, daar het meé bedekr.en geíchildesd i4. . Want indien die Laag, die "er van buiten op legt, tame- ]yk dik.is,.24l de kragt van een al te fchie- - lyk engeweldig Vuur dezelve doen van éón. .. berfienj-en derzelyer deeltjes kunnen moger. ]yk, veueyl 2e dus van elkander zig verwye deo, ock dic van de gebakken Aarde, dear. N 5 2c XIV. LES, 3. A Te DEEL, 't Derften vin Aat. dewerk door Vuut, xiV.LES. Ze meó verétnipd zyn, noGdzasken, 3. A F- DEEL, fo ^t VUOU zü*Y ALLE ven rnalkanderet wyken en losícheuret, Ln geen my dus byna 20u doea denken; i», lif Let fyn Aardewerk , "t welk inel halt óoegmerk om het op het Vuur te Kürthen $9 bruiken, ligter of dunner verglaiasd is, dei ' het ander; en dat het. niet wel volliodtait [tsat is om de Proef van oen $orbour Fire: te kunnen uitftaan, dan wanneer die Lag | ván Verglaaffel ales doorweeviti: dg^tet cmn oneindige menidte van kleine. Baiffjs, die de Vuurdeeltjes. delegenheid geewlliem zig te verdeélen,' en' op meer plaadfeti te gdyk. in de Aarde door te dringen. Ike weet ook wel, dat de Aarde zelf, daar dat God wn gemaakt wordt, op ecn andere. wyze bereid i3, dan die van'*t gewoon fyn gebakken Azr- dewerk, dat ze ligter is, yler. van Stof, en- beter bewerkt: mar ik breng ook myn asn- merking over de Dunheid van het. Verglaas- fel, dé 'er op gelegd wordt, alleen mam by ale:cen tweede en medewerkende- oisrssk, waar door t bekwaam gemaakt »wogdt on iz Vunr t weuctemn, 2c8Bto e Ya vASCE LIGHAAMEN UIT. — $31 : Viam d] di breekbaare Stoffen, daar men "t et efi "c arder Vaatwerk en Keukengereed- Wlühsp venimaakt, is "er geen, die de íchie- Wyke- wWetking vant Vuur beter verdraagen S. Mar; 3den bet. Porfelein, Oogenfchynlyk | siybriualks uit het gebruik van onze Kopjes ' em Sdn)nKjis, war in wy dagelyks Kofty en "Ebeb wi fchenken, die byna kookend hest ac Bil het Porfelein zoo gemeen vus alf fle YÜw., 20u het in menigvuldige gevalíci! alerkelyk tot ons nut en gemak relie? Ut/ men "t Kiezen kon boven dic ' puarfteo iil béliierheid in de Stookhuizen der Sube tsi ies: by wien de Stoffen , daar re op WR dikwils van dien aart zyn, dat zy geh Metal lyden-willen, en zom« iydé x "finder gefchikt om geftookt te worden ii li Vaten van gebakken Aarde, die of, al.te, "a. van Stof is, of te zwak om een. geweddigim- Graad van Hitte te. kunnen wet, Eén kundig Konftliefhebber , die, wert iliqé.óngemcen veel dient hy daar vam zou fiirici Biebben , zal zig allerhande der». Fere iioi yan: Posfelein kuns nen XIV.LES. 3.. A Fe Db5EL. Porfelein, M LES. nen bezorgen, zonder dat het hem genog- 3 IRL. Memoires de i* Acad. des 5cien- £(5. 1739. P. 37e. $23 ^T VyUR ZET ÁLLE - zaam iets meer behoeft te koften, dan leen maar het Glas, dat hy op zyo Vesti niet durft gebruiken. Volgens eene Ontdd. ' king, die wy aan den Heer n& :R.RAUMUR. veríchuldigd zyn, heeft hy niets apders te doen, dan het Glas, dat by in Peeíelein vil veranderen, te vullen met Pleifers: denr.em Zecf gezifc, en bet dus in een Pottebekke Oven te zetten, Het zal; als By Jie. weer uitneemt, volkomen zoo zyn ; fpi be- geert , aan waar Porfelein in. sijagegelyk; half dooríchynende even als dat, -ekwaam qm eensklaps heet gemaakt te kunnegr wor» den , en een zeer geweldig V'uur te. wetr- ftaan zonder te fpringen (f).... (9) Indien iemand van het geen ik hler kortelyk aan:oere gebruik zou willen maaken, zal het gevoeg- ljktt voor hem zyn, dat hy de Memor;e zeMf van den Heer DE REAUMUR eetít inzie, om zommige regels en wyzen van behandeling te leeren kentren, daar ik hier ter plaats niet wel een naauwkenrig én om- ftandig Berigt van geceven kan. Tweg zanken zyu "er inzonderheid , daar hy op lette moet; als, voor eoift, dc Keur van 't Glas, dat hy'er toe neemea P VASTE LIGHAAMEN UIT. — fij "Ten opzigt van de verandering van In- houd, die 'er ontítaat in de Glazen, welke men warm maakt, "c zy vàn buiten, "t zy van binnen, kan men ook nog aanmerken, dat de Uitzetting van de Stoffe, die 'er de oirzaak ván is, op zulk een wyze zou kun- nen geíchieden, dat'er een Uitwerkzel uit geboren wierd, regtdraats ftrydig tegen dat van onze Proefneeming. Indien de Bol, by voorbeeld, dien ik in 't heet Water gedom- peld Bieb, in plaats van regelmaatig rond te Zyo, ingedrukt was geweeft en diepten ge- ' had had, gelyk aan-die, welke men aan de Bodems van Wynfieífsn maakt; zouden die ingedrukte deelen , wanneer ze door de Wiarmte zig uitzetten, de vergrooting van hun omtrek hebben doen werken tegen het Vogt, dat in't Glas was; en .*t zelve ge- dwon- zal: spet het t allergemeenfte en flegtfte, het bruine, by voorbeeld, of geclagtige, gelukt het beter, dan met het allerwitüte en zuiveríte. Het tweede is, dat hy de Pleifler mengen moet, van beiden om- trent even veel, met fyn of zoogenaamd Schuur- and, Om ze ylerte maaken, Nee, XIV.LBS$S. 3s. AÀ F- DEEL. De Hol- ten en ingedruk- te Bodems der Fles- fen zet- ten zig uit naar binnen, XIV.LES. 3. AF- DEEL en doen het Vogt in deFles ryzen. P L. Ti Hg. a. $24 "T. VUUR ZET ALLE dwongen hebben opwaarts te ryzen nur den mond ; ten zy mogelyk de Omtrekime- grooting der andere declen, die regt tege ftrydig en naar buitenwaarts zig uitzettm; door vergoeding of overmaat, dit Uitwer- Zcl gefmoord en onbemerkbaar gemak hadde. Ten vollen zal men van de waarbeid de- Zer aanmerking overtuigd werden , als mam een dunne Fles vol Water neemt, wier Bo- dem fterk is ingedrukt, en wier Hals nxn verlengt met een kromme glazen Buis, dio men met Wafch of op cen andere wyze 'er in vaft maakt en op doct fluiten; gelyk sf- gebeeld wordt in Fig. 3. Indien men dm Water, byna kookend heet, in den holkn .-Bodem C van de Fles giet , zal.men kt Vogt met geen minder fnelheid boven het Merk « in de Buis zien opklimmen, dan men het beneden het Merk «4 zag daslen, toen ik den Bol van 't Werktuig, in 'Figes 1x afgebeeld , in t heet Water dompelde. En Zo men zig mogelyk verbeelden mogt, df niet wel dit Uitwerkgel daar uit ontítess kon, VAFEE LIGMAAMEN viT. — $55 n; dat het Water in de Fles deor den xiv.rzs. van Warmte, dien het mogelyk ge- *: ^*- gon mogt hebbeg, yler was gewordenen Wig wingezet bad, hecft men flegts Bet hoc Wes, der in C gegooten is, uit te ftorten, «m wien dat dat vermocden te eenemas] engegrond ie. — Want op dat zel£de oogen- blik zal sen het Vogt in de Buis weer aiep doskn ,:.empent tot 4an die zelífde plaate toe, desr bet ftond, toen "t begen te ry- Zen; nainelgk het Merk c... Een Uitwerk- mel, dat 00 fchiclyk te weeg gebragt en gigrbear wemit, kan men zeker san?t weec koud wmden-van t Water, dat in de Fles it, zedelyker wyze niet tocíchryven. E, PRoxzrNERMING; Toefel. Boor Figur 4 wordt een Werktuig sfge-. neictry. Peeld, ft welk men een Pyromster, dat is, "in& van Hitte.of Fasrmotter noemt , dewyl het dient, mer. T om er.de kragt en werking van 't Vuur.ee» Pr. ;, wigwimwe mcé;te moeten. biet beflaat, "o vOOF xIV.LES. 3. AF- DE El Cylindrique $46 "Tr VoUR zkT ALLE voor eetft; uit een lengwerpig 004] Lamp D4, met W yngeeft of V. vuld, en voorzien met verféheideà,: lyk hier vertoond wordt, vier Pier UM Katoen, die en in Dikte en ini Langre'i kandeten volkomen gelyk zyn. "Tem: den, uit verícheiden Hefboosriefi ;: "im ex Rolrande glazen Kas EF opgeflootik; di - op zulk een wyze geplaatít zyn en op eli. | Reue den- fée, Ratean deren werken, dat zy, als ze ddor:fxit Stuk G in bewecging gebragt worden, die bewec- ging door middel van een gedeuite-an een Tesdrad, of van cen zoogenaamden Hark, en van een Rondfel meédeelen aam een W]- zer H5, die waterpas ftaat, err eer Cirkd; in tweehonderd even gelyke deelen verdeeld . rondloopt. De Armen van die zelfde Hef- boomen, en de halve Middellyn vam het Tandrad, met het Rondfel, dat 'er door voortgedreeven wordt, zyn in die everire- digheid tot elkanderen gefteld, dat her Stuk G , wanneer het een vierdedeel vah een Eyn . voorwaarts gaat ;. den Wyzer Fb een gam fchen keer doct ronddraaijen; en dewjl& ' en vASTE LIGHAAMEN UIT. 527 k van den Cirkel, dien hy ronddraait, xiv.rrs, eehonderd Graaden beítaat, van wel- A I 'der groot genoeg is , om met een op- | in "t oog door een Waarneemer, die uuwkeurig en oplettend is, in tween :ld te kunnen worden, ziet men duide- dat het Stuk G geen zeftienhonderdíte te van een Lyn voorwaarts zig verroe- an, zonder dat men't aan de bewee- ran den Wyzer kan gewaar worden en merking neemen. n Laade , die in den Voet van een en zyn uig gemaakt is, heeft men Rolronde T9*fl '5 van veríchillende zoorten van Me- , allen net even lang, en die men ook ler volkomen gelyk van dikte gemaakt door ze allen door een zelfde Trek- re trekken (*). Ieder van die Rolron- aafjes is aan 't een end voorzien met )é Rolronde Staafjes, daar ik my gewoon deeze Proefneemingen van te bedienen, zyn aauwkeurig vin de zelfde langte, die zes n omtrent is, en van de zelfde middellyn, d-ie Lynen bedraagt. Nelíe,, , DEE L. Q 3. AF- DEEEL Staafjes van Yzer en geel Koper worden langer door Warmte g238 ^T VUUR ZET ALLE Xiv.LEs, een Schroef, dic in het Stuk G pi . wyl bet ander end door het Pilaart gehouden ener in vaftgezet we - 3m de Figesr tc zien is. ef Op die wyze plsatft men, omic op het Werkruig: men fieekr de] M te gelyk aan (5), en telt door midi een Sekondeflinger of Zak lire veel graaden de Wywr in em Xepanick tyd doorloope. cov 8 OLX Uiz«erkzels, Op het oogenblik zelf, dat de Vlsavi de Pitjes op het Metaal begint.te werket, ziet men den Wyzer in beweegipg ratkes, en de graaden van den Cirkel met zoo grottt een ínelheid rondloopen, dat mener in desi (*) Met een klein ftukje brandend phyie, ix men zeer Íchielyk van 't cen aan 't ander worden alle de Pitjes, reeds met Voorloop id tigd, in minder dan eene Sekonde qi antt ken. Neiht, VASTE LIGHAAMEN UIT. — $29 van een halven Minuut ongevaar $8otelt, nende Proef met het Staafje Yzer doet, 60, zo men *t doct met het geel Koper; relk een onderlinge evenredigheid maakt trent als van 3 tot 5 (T). 