title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: ORDO MEDIOORUM Ad qaaertioiiem liis verbis coDoeptam: i^Praemiaaa theona respiratioiua mediaBica» quam Magaua propMoit, i/conspectuB ei^hibeatur historicus idemque criticus disquisitionum ipsam fftflseeutarum , ut pateat, quo pacto fuBctioois illiua dootrina deinoeps #immutata sit/' unum accepit reaponaum , lioc lemmate inacriptum : i^ Ars loqga , vita brevis." Auctor huina comjueiitationis diffieiUimum , in quo versstur, argumontom bane perspexit, iiujQeroaa, quibus pbjaiologorum diBquisifciones expoDuntttr» scripta sedulo peracrutatua est eademque recte diiadioanriL Mimis piobanda «ero protixitas in recensendis ainguJorum laboribua» etiam iia, qui wl nuUum vel parvum duntaxat ad tbeoriam reapiratbnis pecfieiendam haboe* nmt momentum. Requiaiverat enifn Ofdo amapectttn iheoriam istam» ut eentim explioata fuit , illustrantem « ail ukra. Tenqpoos angiiatia preaaas auctor ad ecdbradam propevasae videtur, antequam in materie tractanda VQve regnaret. Neqne hoc taaien» neque featinationb vestigia» iquae poetre* mae commentationis partes continent^ quidquam detrahunt de lattdB aiB'' gulari Scriptoris indjuatriae iudicandique aoUertiae, qaeomdmodttm operi tam accurato tamque compJeto tribuenda. Quae quum ita sint^ Oido Medicorum non dubitavit aureum praamittm Scriptmi decernem. Aperta schedula, uoineD pnidiits GERJLRDI HENHIGI TAN DBR MBY, Mi JUuitri JmttelodamemiMm AiJmaeo Me die m a e Camdidatit qui quidem, examine instituto, verum sejprobavit commentationis attotorafl). Ad alteram^ quam posuerat, quaestionem Ordo Medicorum nuUum accepit responsum. ACTA IN SENATU A. CIOIOCCCLXXIV— CIOIOCCCLXXV, Rbctohe MAGNiPico HENRICO PETRO GOTHOFREDO QUACK, AcTUAWo CORNELIO HUBERTO CAROLO GRINWIS. Die 2& m. Martii 1874. Rector Magnificas lacobus Isaacus Doedes, magistratQm deposituras, a Senatu Amplissimo in cathedram de- ductus , enarratis Academiae fatis , habet orationem sermone verna- eulo i Be toepassing van de ontwikkelingH-theorie niet aan te hevelen voor de ffeechiedenia der godediensten. Deinde iodicia ordinam de responsis ad quaestiones anno praeterito propositas, a Senatus Actuario recitantur/ praemiaque Regis Augastissimi nomine, Vtt^* duDtur victoribas. Nummus aureus: 1^« Guilielmo Digno Gratama, Fhilosophiae Naturali ia Aca- demia Groningana candidato; 2®, Gerardo Henrico van der Mey, in Athenaeo Amstelodamen&i Medicinae candidato. QuibQa peractis, cl. Doedea, Rectorem Magnificum in annum proximum renuntiat Henricum Petrum Gothofredum Qnack, virum Glarissimum* E curatorum decreto, graphiarii munus in hunc annum manda- tum est viro cL Grinwis, ex ordine Philosophorum et Mathema- ticoram. Adsessores designati: ex eirdine Mathematioorum vir. clar. P. Harting. n n Philologorum w » \. k. Wynne. # w Medicorum w w ^, Halbertsma. w w Tfaeologorum // w I. I. Doedes. 240 ACTA IN SENATU. Diebos 22 et 23 m. luoii. Deliberationes in Senatu habitae de Institutione Superiore s. Academica, deque libello suppUce ad Ordines Oene- rales^ occasione Specimine Legis illis oblati mittendo; quibus deli- berationibus interesse noluit cl. Vreede. Die 6 m. lulii. Rector cum Senatu communicat tristissimum obitam viri cl lacobi Adolphi Caroli Rovers, in Facultate Philosophiae Theoreticae et Literarum Humaniorum Frofessorisrudedonati, ger- mani disciplinae Heusdianae alumni, deque Literis et Historia optime meriti, quondam in Athenaeo Franequerano et Academia Groningana eodem munere functi. Die 27 m. Novembris. Rector Senatum certiorem facit de obitu viri gra- vissimi Guilielmi lacobi van Hoytema» CoIIegii Curatorum Gra- phiarii, quique ipse quondam Curator» res Academicas singulari cura et ampre gerere non destitit. Die 7 m. lanuarii 1875. Deliberat Senatus de epistola gratulatoria Aca- demiae Lugduno-Batavae mittenda, occasione instantis festi trisae- cularis. Quinque viri Leidam delegantur. Diebus 18 et 14 m. Februarii. Denuo actum de Institutione Saperiore, deque Specimine Legis; inprimis de Gymnasiis, de Facultate Theologica, deque examinibus; novus probatur libellas, ad Ordines Generales mittendus» unanimi voto, demto cl. Vreede. Die 28 m. Februarii. Refert Rector de saecularibus Academiae Logduno- Batavae celebratis; de clarissimo Ter Haar^ collega aestumatissimo « valetudinis caussa rude donato, deque eius successore designato viro Doctissimo Nicolao Beets; dein, de viro oonb. I. F. B. Baert, a Rege creato Curatorum Graphiario; tandem de die natali Aca- demiae hoc anno ob festum Paschae in diem 18 m. Martii oon- stituendo. Candidati , e quibus in annum proximum creetur Bector Magni- ficus, designantur: ex ordine Mathematicorum vir clar. C. H. G. Grinwis. # Literatorum # ir H. van Herwerden. » w Medicorum it «r Th. G. EngelmanD. n n Theologorum it. n I. I. vui Ooatenee. ACTA IN SENATU. 241 Candidati , e quibus eligatur Aeademiae Graphiarius» designantur : ex ordine Theologorum vir clar. I. I. Doedes. «^ if lurisconsultorum » «^ G. G. Vreede. » 9t Literatorum n ^r P. de Jong. n » Medicorum it » Th. G. Engelmann. Assessores denique a Senatu designantur: ex ordine Literatorum vir clar. C. G. Opzoomer. tf » Medicorum y // G. L Loncq. n 9t Theologorum » f L L van Oosterzee. f ff lurisconsultorum // n B. I. Lintelo de Geer. Suadente cl. Wynne, Senatus gratum suum testificatur animum erga virum Doct. M. A. N. Rovers, qui patris nuper defuncti bibiiothecam locupletissimam Acadeniiae nostrae donavit. In conventu Senatus Amplissimi^ d. 16 m. Martii Collegii Curatorum Praeses memoriam viri cons. van Hoytema dein merita in Academiam viri cl. Ter Haar celehravit; quo facto, vir cl. Nico- laus Beets, in Facultate Theologiae Profcssor ordinarius designatus, Theol. et Liter. Hum. Doctor, hactenus in coetu Ultraiectino Verbi Divini Minister, solemni praestito iureiurando, munus suum auspi- catus est, habita in Auditorio Academiae maiore oratione verna- culo sermone , cui titulus : Over karakter, karakterachaarachte en karaktervorming. 81 KABAKTER, KABAKTERSCHAABSCHTE, KABAKTEBVORMING. REDEVOERING BU DB AAKYAABDiyO YAN HBT HOOOLEERAAESAMBT AAN DE UTBECHTSCHE HOOGESCHOOL. OITOKSFBOXXH DEN 1«<>«> MAABT 18.76, NICOLAAS BEETS. 81» BDELGEOOTACHTBAEB HEBRBN CUEATOBBN DBE UTEJECHTSCHB HOOGESCHOOL; WELEDELGESTEBNGB HEEE SECEETAEIS VAN T COLLEGIB VAN CITEATOEEN; HOOGGBLEEEDB HEEEEN EECTOE MAGNIPICUS EN HOOGLEEEA- EBN IN DE VEESCHILLENDB EACULTEITEN; EDBLAOHTBAEB HEEREN, AAN WIB HET BESTinrE VAN GEWESl SN GEMBENTB EN DB HANDHAVUfG VAN *T EBCHT ZIJN TOB- VKilTKOUWD) WELEDELB ZEEE GELEEEDB HBEBBN DOGTOBEN IN DB ONDBB. 8CHEIDENE WETENSCHAPPEN; WBLEBEWAAED:^; HEISEBN JnSDIENABEN VAN DEN GODSDIENST; WBLEPELB HEBREN STUDENTBN AAN DEZE HOOGESCHOOL; 9N 6U AI^BN. DIE DEZB PLECHTIGHEID MBT UWB TBGENWOOB* DlGHEID VEEEEET; mm GEWBNPCHTB TOBaOOBJDBESI ^J'ai era troavet bien des compagDoot cfoDs r^tade de FhoiDBit» puisqae o'eat eelle qai lui csl propre; j'ai 6U tromp^. II y en a enix)re moioa qui retttdicDt que la geometrie." Aldas, in %\jb% dagen, Blaise Pascal. Of bet dit woord geweeat is, dat den dichtep van «rden Mensch" voor den geest gezweefd heeft^ toeo hy BijQ» sedevt door zoo velen herhaald en 66k wel niet in dezelfde mate ter harte geaomen , nThe proper stady of mankind is man'^ ternedersohreef , daii o£ hij dit Cbarron heeft nageschreven , is om 't even; het woord is der pen van alle wijzen en der behartiging van alle mensehen waard. Vi^at my betiefti naar waarheid kan ik zeggep^ mij, zoolang mij heugt, enook in jaren , da* dit misschien niet ateoo bad behooren te wezen , meer door de memchkunde dan door de wiskande te hebben aangetrokken gevoeld. S46 N. B K K T 8 en oDwelkom iahet mij dan ook niet, dat ik, op rijpen leeftijd, tot een der leersfoelen in de faculteit der Godgeieerdheid geroepen, mij bepaal- delijk in die vakken mijne taak vind aangewezen , waarin de Mensch of Menschen de voorwerpen der beschouwing sijn. Het eerste toch ia met de Zedekunde, het tweede met de Kerkgeschiedenis het gevaL En het cal dan ook niemand verwonderen , dat ik heden , ter plechtige aanvaarding van niijn ambt, mijoe keuze bepaald heb tot een onderwerp, dat uit het gebied der Menschkunde genomen en niet slechts in het algemeen voor den mensch, maar bijzonder voor den hoogleeraar, en allerbijzonderst voor dcn hoogleeraar in de mij toebetrouwde vakkep van belang mag worden geacht. Over karakter, karakt£rschaarschT£9 en karaktervorming , M. H. zij het mij vergund u eenige denkbeelden voor te dragen, en zulks bepaaldelijk met een oog op onzen iyd, de academiaeie opleiding en ieeftijd, en de beoefeniny der geschiedenis. De toepassiDgen van het woord karakter zijn van oudsher vele en velerlei. In de vrocgste is bet, overeenkomstig zijne afleiding^ voor het zij wille- kcurige , het zij min of meer eigenaardige ingekraste merken , of op andere wijze van buiten aangebrachte kenteekenen gebruikt geweest; in later^, voor de kenmerkende eigenschappen der dingen. Op het gebied der Ziel- kunde geldt bet voor bet wezen zelf» in zijne daaraan bijzonderlijk eigene, en daardoor kennelijke, uitdrukking opgevat en beschouwd; voor den eigenaardigen vorm , die door den eigenaardigcn inhoud en het eigenaardig gehalte van het persoonlijk zielsbestaan bepaald wordt, en die aonder dezen niet bestaat; voor het gezamenlijke van iemands zedelijke eigen- schappen en het zedelijk gelaat dat daardoor gevormd wordt. Grondslag voor zijn karakter, bodem, waarop het wordt opgebouwd, is voorzeker eens menschen aangeboren aard, natuurlijke aanleg en gesteldheid; maar zijn karakter zelf is wat er van dien aard, aanleg» gesteldheid geworden, wat daarop verrezen is, onder den invloed van opvoeding, onderrichti om- gang, voorbeelden, levensbetrekkingen » levenservaringen en, in het hoogste ressorty onder de werking van zedelijke beginselen. In het hoogste reasort; want waar de werking van deze niet gezien wordt, waar deze ontbreken, of zich door andere machten en wetkingen overheerschen iaten, daar kan RKDEVOERING. 247 wa de inbont, het temperament, bet hamear, de hoedanighedeo , aeigin- geo, verlaDgens van loodanig een mensch gesprbken worden, maar vereert men tijn inwendig bestaan niet dan uit goedhartigheid met den naam van Jtarak/er. Veeleer noemt men dien ongelakkige met deernis iaraiteriooe. Met deemia. Want een karakter kan beter of slechter zijn ; maar een individoeel karakter te kunnen hebben, te kunnen doen gelden, is de eer en het voorrecht des menschen. Het stempelt hem als zedelljk schepseL Het stelt hem als eene eenige, in dit opzicht roet geen andere vergelijkbare soort, niet alleen boven, maar tegenover alle diersoorten. Elk dier is een wemplaar van zijn eoort, maar ieder mensch is een persoon in het meMcA- dom^ en te meer mensch, naar mate hij dit met duidelijker bewustzijn wezen ian en met krachtiger wilsinspanning wezen ml; en wat de perso* nen van elkander onderscheidt , maar ook meer dan iets anders voor elkan- der belangrijk maakt, zijn de karakters; de karakters, waarvan het versckU meer dan iets anders grond en oorzaak is van het leven en de beweging, de werkingen en wederwerkingen in de menschheid en hare geschiedenis. Door zijn karakter is ieder mensch willens toat hij is, zoo als hij het is; doet hij foat hij doet, zoo als hij het doet; streeft hij naar hetgeen hij streeft, 900 ais hij er naar streeft. Hierin ligt zijne beteekenis, zijn waarde, zijn kracht, *— zijn deugd. Wat is deugd anders dan deugdelijkheid van karakter en vastheid van karakter? Eens menschen persoonlijke beteekenis, waarde, kracht zuUen te grooter zijn, zijn deugd meer deugd wezen, naar mate zijn karakter voor eigene bewustheid en anderer oog duidelijker^ bepaalder» zelfstandiger en om zoo te zeggen persoonlijker bestaat en te voorschijn treedt, naar mate hij beter weet wat hij wU, en meer toont wie hij is, Hierin nu zijn vele trappen. Van daar de onderscheiding een karakter, aangewend niet slechts om een bepaalde soort, maar ook om een zekere mate van vastheid van karakter aan te duiden. Van daar uitdrukkingen als karakter te bezitten^ karakter te vertoonen, een man van karakter te zijn; uitdrukkingen in het begin dezer eeuw door van der Palm onder de spreekwijzen geield, die i^te voren onbekend^ dagelijks in gebruik raken^. verschijnen en verdwijnen." Zij zijn nog niet verdwenen, M. H. Haar duurzaamheid pleit voor de voortduring der reden van haar bestaan. t48 N. BBST8 I I Maar boo t^ onder oos nojj; iii bloeiend gebruik i^n , ik iiaeeD op te merkeo, M. H. dafc het ¥eelvaldiger is om te treoren dan otn te roemen. Of is de klacht niet vrij algemeeo dat er in deze oDse dagen, i^waar men ook gaat" wordt gezegd en het lieve vaderland niet uitgeeonderd , so6 weinigen worden gevonden die veel, soo velen die weinig karakter vertoo- nen, dat de tijd, waarin wij leven aan vele dingen rijk, maar aan karak- ters arm is? Aan karakters, zegt men, en bedoelt daarmede nu nietalleen groole, scboone, indrukwekkende karakters, maar' duidelijke karakters» nitkomende karakters, zulken, die bet der moeite waard is met den naam van karakter te onderscheiden. Zou de klacht gegrond zijnP Zou bij den ontzagwekkenden vooraitgang op bijna ieder gebied van menschelijke kennis; bij bet hooge standpunt ^ dat de wetenschap inneemt ; bij den rijkdom harer ontdekkiogen «en de schoon^ heid harer veroveringen ; bij de ijverige pogingeu vau alle kanten om alge- meene kennis onder het bercik van aileo te brengen m den kring der beschaving steeds verder uit te breiden, onze tijd met eenig recht van dit gebrek kunnen worden beschuldigd? Zou bij toeneming van licht, de kracht ons gaan ontsnappen? De mogelijkheid bestaati en er is het een en ander, waaruit wij het verschijnsel eouden kunnen verklaren. Of zoudeD de omstandighedeo , waaronder wij verkeeren, wel de geschiktste zijn om de krachtigste karak- ters te voorsch^n te roepen? Zoaden de denkbeelden, die aan de ordo van den dag, de leeringen en stelseb^ die beurtelings of te gelijkertijd aan het woord aijn , en wat men den geest des tijds noemt bij uitnemeod** heid geschikt wezen om de bi^eekenis van bet persoonlijk karakter diep te doen gevoelen» en daardoor te verhoogen? Zijn wellicht de wegen» die ter opleiding van het tegeowoordig geslacht worden ingeslagea en bewan- deld tot karaktcrvorming minder dan tot bereiking Tan andere doeleinden geschikt? Yergunt mij, ter beantwoording dezer vcagen, eeo bescheiden oordeel uit te brengen. Wat de eerste betreft. Neen ; de omstandigheden , waaronder wg , voor* alsnog^ in het goede land onzer ibwoning verkeeren, zijn niet bij aitne- mendheid van di^ aard om de krachtigste karaktera te worscbijn te roepen of te vergeD« De dag der benauwdheid^ beelisaende tijden, opvolging van REDEVOSRING. 249 ontsaglijke gebeartenisseD , bijd daartoe beter gescbikt dan betrekkelijke kalmte; de worsteliog om vrijheid en zelfstandig bestaan^ meer dao hun vreedzaam genot. Als; de geschiedenis des vaderlands is daar, om het met schitterende bladzijden eo eerbiedwekkende gestalten te staven; ala het voor een volk de vraag is van te zijn of niet te zijn , wordt de nood- zakelijkbeid van een man te zijn bijna door iedereen en manlijk gevoeld; maar is die vraag lang beslist, zeer velen bepalen er zich toe, hen, die het geweest zijn, te bewonderen en op hen, die het nog zijn of schijnen te zijn, te steunen. Oorlog is een ramp en een gruwel, en noott werd met mond en pen hem de oorlog heviger aangedaan dan in deze onze dagen; maar hij is daarbij toch ook nog iets anders, en indien de eervolle kamp voor baardstede en altaren, indien de bloedige offers, die hij vergt^ en de inspanning van kraehten^ die hij eischt, niet in staat is overal het beste boven te brengen^ het zwakke te sterken, het sterke zich te doen gelden» het is een bewijs van zedelijke uitputting, welke voor de toekomst eener natie, die dit verschijnsel oplevert» weinig te hopen overlaat. Vrede is een weldaad en een geluk; pax optima rerum; maar ook de lonyae pacis mala zijn niet onbekend. Voor de rustige beoefening der weten- schappen» voor de krachtige aanmoediging der kunsten geen schooner tijd; maar, op zedelijk gebied, groot gevaar van verslapping, aan veerkracht geen behoefte; tot het groote geen drang; met het middelmatige vrede. En M. H. wij hebben den vrede. Vl^el is waar, wij leven in eenen tijd» waarvoor de uitdrukking veel hewogen vaststaat. Ook is zij alles behalven onjuist Maar in het mid- delpunt der bewpgingen zijn wij niet, en aan deiningen op zekeren afstand gewent men. De gewichtigste levensvragen zijn aan de orde van den dag; de hoogste belangen staan op het spel; de naaste toekomst gaat» naar het gevoelen van bijna allen, van groote gebeurtenissen , onheilen, beslissingen zwanger, — - ontzettende dingen gaan door hoofden en harten en in boeken en bladen om; maar niets schijnt nog dringend, niets is nabijy niets concreet genoeg om door de voorbeschikte gemoederen die faeilzame schokken te doen gaan» waardoor het vloeibare vast wordt, en het vaste zieh gaat roeren. Strijd b er tuaschen menig en op elk gebied, het staatkundige , het kerkelijke, het maatschappeiijke ; strijd, die dikwijls 83 190 N. BBBT6 over het grootste loopt; maar d§ kleiDe wijse» waan^ doorgaaiis gwtraden worcll, schijot aan te toooea dat het groote niet altijd loo diep wordt gevoeld, eU luid alaroi en getnaakte verontwaardiging willen doen geloo» v«D. Alles gaat niet naar weosch in vaderland ea kolonten ; tnaar nieta gaat slecbt genoeg om ongelukkig te maken^ om hevige en algemeene pijn te veroorsaken; en de overvloed van geld» die de levensmiddelett duur maakt, vermeerdert de levensbehoeften , voedt da weeldoi ea doet, bijua in elkeo kring» het zinnelijke leven teo koste van het ledelijke koesteren. Zouden, was een tweede vraag^ die ik opwierp, souden de denkbeel* dcn, dio aan de orde van den dag» de leeriogen en stelsela, die beurto* lings of te gciijkertijd aan het woord sijn en wat men den geest des tijdi noemt, bij uitncmendheid gcschikt wezen om de beteekenia van hei per- •oonlijk karakter diep te doeo gevoeien en daardoor te verhoogts? Dat het tnnieriaiUme in desen een bijtooder gunstigen iovbed kan heb* ben » zal wel niemand beweren , zoo min als iNitkenDen dat er meer en meer een zeer sterke materialistische strooojiog io de lucbt ia. Met ter^. zijdestelling van hetgeen bet beste en zekerste wat hij heeft, zijn innerlfjk ccll bevvusttijn ^ hem leert, hceft dit stelsel van den meosch geene andere beschouwing dan de aoatomische ea pbysiologische. Wat anderra de wer- kingen van den geest noemen uit de stof verklarende, en geen zedelijke beginselen^ maar slcchts natuurlijke neigingen erkennende, eerste» vol- gende of laatsie producten van 6to£felijke factoren , kan daarbij wel van Op verscbiilende wijee ontwikkelde dierlijkheid, maar van geen mensche- lijke karakters spraak zijn. De naam van het kumanitarime klinkt sobooner., en de brommende volzinnen, waarmede het optreedt^ verbijstoFen% Maar ziet men niet, dat het» tcrwijt het de menBchtmd sex^izii ^ de betcekenis van den persoaniifiken mensch tot uuL doet afdalen, daar het hem, in naam der menscbheid, de alle vecrkracht, allen iust «n moed . uttdoovende overtuigiDg oplegt, nieto me^ 'on niets andera te zijn dan> als het daMr.heet, iveen onmerkbaar deel eener oamelelijke en aolidatre «enbetdj^*' ea faei werk •zijner redelijke en aedelijke volmaking niei anders daii ttis jreen ooUectief en «rawig werk" moet 'worden beschoii^rd.M Mda^gaainP. REDETOBRING. 2B1 Bij het ^itari»m€» vooreeker, behoudt het Ik siJQ beteekenis, iromera dit etelsel verbcft, in «ller belaDg, bet eigenbelaog tot een xodelijk be* ginsel, verfijnde baatsacht tot bet eerste en groote gebod eener zcdeuleer; maar eener sedenleer» die alleen gunst kan vioden bij een seer laag stand* punt van sedeKjk gevoel, bij vertwijfeling aan hooger beginselen en aan den adel der menschelijke natuur. Belanj^elooaheid is de Bchoone les der morale independante. De deugd , om de deugdl Maar gelooft gij, dat er voor ware, krachtige, hooge moraliteit veel heil te wachten is van een stelsel, waarin de geestdrift voor eene abstractie de plaats moet bekleeden en de kracht moel doen van de dankbaarheid aan een Weldoener; de dankbaarheid, bet eenig indcrdaad belangeloos beginsel, waartoe de menschelijke natuur in staat is? En, waar de krachtigste en innigste van alle overtuigingen , de overtuiging, van verantwoordelijkheid aan Hooger, wordt tcr zijde gesteld, en alzoo het o£fer van des menschen hoogste eer en waardigheid geeischt, is er gegronde reden om te verwachten dat dit aan de ontwikkeling, aan de vorming van groote, schoone» krachtige karakters zal bevorderlijk zijn? Morale independante , utilitarisme, humanitarisme ^ materia/utme , wat al ime'8 M. H. , wat al uitheemsche woorden en woordvormen in eene Inwij- dingsrede in de Nederlandscbe taal ! Wat mij betreft , gave de hemel dat de Nederlandsche maatschappij even vreemd ware aan de leeringen en denkbeelden, die zij voor den geest brengen, even onwillig om zo op te nemen, als de Nederlandsche taal weerbarstig en ongeschikt om die met een enkel woord uit te drukken of te bestempelenl Maar zij die deze stelsels» als stelsels, aan de hedendaagscbe wereld hebben voorgesteld, hebben de denkbeelden , waarop zij berusten , gQcnszins voor baar in het Btudeervertrek aitgevonden, maar in haar midden ontmoet. De geest dea tijds» dat onwillekeurig en onpersoonlijk resultaat van betgeen in de boof- den en harten der meerderheid omgaat, en tegelijk de macbt, waarvoor zij knielt, had ze hun aan de hand gedaan; zij leefden en werkten overal voor zij in den vorm van stelsels gegoten werden; en deze dienen slecbta om ze in het oog der menigte te verheffen , te wettigen , hun invloed te vermeerderen, en ook om hen als tastbare voorwerpen van bestrijding in 'toog te doen vftUen. 82» S52 N. B K E T S Inderdaad M. H. er is io den geest dea tijda veel op te merken, waanran men, dunkt mij, seggen moet, dat het weinig geschikt is, die krachtige verheffing van het persoonlijk zedelijk leven te bevorderen, die karakters vormt; veel, waarvan men met het hoogst en treurigst recht veeleer het tegendeel verwachten mag. En wel in eene voorname plaats alreede, die groote gedweeheid , waarmede men zich naar zijne uitspraken voegt , door sijne wegwijzing besttiren laat; die zonderlinge zelfverloochening , waarmede Boo velen van alle zelfstandigheid afzieu en zich eene eer maken van het- geen dikwijls eene schande is en altijd een zwakheid. Waar het om iets te zijn, met algemeene instemming» een een?te vereischte geacht wordt «^een kind zijns tijds" te zijn, daar voorzeker wordt buitengewone ziels- kracht vereischt, maar niet gekweekt, om zich boven zijn tijd te verheffen, of in zijn tijd iets anders te wezen dau — een kind; het i^goede kind, dat naar zijn vader aardt" en op dien grond door allen getroeteld wordt. Trouwens een iind zijns tijds te wezen is attijd nog eene hoedanigheid^ welke men met deze concrete benaming vereert; die iets meer of iets anders wil zijn , kan slechts hopen in de taal der eeuw als eene abstractie te worden aai^geduid. Ecn specialileit , een capaciteit , een sommiteit wel- licht y in ieder geval een persoonlijk^^id? wil zij in hem erkennen , en is hij waarlijk door zijn karakter iets groots, zij beschrijft hem als de repreeen^ talie eener idee ; betwelk metterdaad nog al veel is, waar God Almachtig bet hier en daar met den veelbeteekenden naam van de orde van zaken voor lief nemen moetl Maar dat ook de algemeene geest onzer dagen zich juist niet kenmerkt door godsdienstzin , wordt niet alleen door hen, die uit overtuiging aan Kerk- of Schrift-geloof vasthouden^ maar tot hun smartelijke teleurstelling evenzeer door hen, die het ter goeder trouw in naam der godsdienstigheid , prijsgeven, ondervonden. Wie onzer kan zicb ontveinzen dat de verkoeling voor hooger» voor de geestelijke wereld als met den dag toeneemtP dat eene edele geestvervoering voor het Schoone en Goede , in dezen van eerbied en bewondering niet minder dan van aan- bidding afkeerigen tijd» steeds zeldzamer wordtP dat een toenemende twij- felzucht de heiligste overtuigingen schokt , de zoogenaamde /srhartstocht der werkelijkheid" het ideaal, op ieder gebied, op de vlucht drijft, en een fanatisme van het verstand het gemoedsleven in zijn heimelijkste schuil- RED£V0£R1NG. 253 hoeken vervolgt? Nivelleeren, amalgameeren , centraliseeren sijn de wacht- woorden van den dag. Een geest van wereldburgerschap ondermijnt de tucht voor bet vaderland; het beginsel van wantrouwen» waarop de regee- ringsstelsels gegrond zijn, breekt de kracht van hen, die, aan het boofd der zaken geplaatst, de meeste kracht behooren te ontwikkelen. Ongeloof in de kracht van beginselen gaat met schromelijk bijgeloof in het vermogen van wetten, maatregelen, uitwendige inricbting gepaard. Dit alles op zijn beurt^ dit alles te zamen M. H. maakt wellicbt geen gezonde atmosfeer voor een krachtig zedelijk leven^ en schijnt, bij het wegnemen van zoo menigen» van den besten steun» bij het verdooven van de edelste prik- kels, eerder geschikt om de vorming van degelijke karakters tegen te gaan dan om die te bevorderen. £n wat is er in dit opzicht te warhten van de wegen , die in dezen onzen tijd ter opleiding van het ppkomend geslacht worden ingeslagen en bewandeld? I)at zij door den algemeenen geest beheerscht worden is natuuriijk ; dat bijna iedereen genoopt wordt zich in roeerdere of mindere mate naar die wegen te voegen» evenzeer. Ik bepaal mij tot eehe enkele, algemeene opmerking. Uet heeft in het land van Grotius zeker te geenen tijde ontbroken aan geniale kinderen, die» in spijt van hunne vooVbarige ontwikkeling en vroegtijdige inwijding in allerlei kennis, zoowet tot degelijke manuen als tot groote geleerden zijn opgegroeid; maar of het voorbeeld dezer enkelen de eonen der 19« eeuw verlciden mag om in het algemeen bij hun kroost op betzelfde te rekenen en , bij de opvoeding hunner telgen , in een stelsel van verhaasting toe te geven, dat met de versnelde bewegingen in de stoffelijke wereld gelijken tred houdt en gewis nog meer dan men inziet of nagaan kan onder den invloed daarvan staat, komt roij bedenkelijk voor. En is dit echter niet wel eenigszins het geval? Men wil alles spoedigy veel gelijktijdig, dikwijls, wat bet laatste zijn moest» het eerst. Vroeg moet van alies geleerd, vroeg van alles gezien, vroeg van alles genoten worden. Een vroege carriere, en daarvoor opgebit te worden^ is het ouderlijk ideaal. Het kind moet op den knaap, de inaap mag op den jongeliug vooruitloopen , en reeds wordt de man ondersteld en gevorderd, als de menach nog niet daar is, van wiens natuur men 854 N. B E E T S deo eisch uit het oog verloreo heeft en dien fneo vergeten heeft te vormen. Zeg ik te veel? Zou het, misschen niet waar zijn, dat eene vroegtij* dige, min of meer gejaagde, en overvloedige toediening van veelzijdige kennia het leeuwendeel beeft in de opleiding van het tegcnwoordig geslacht, en dat dit nadeelig werken moet op de geleidelijke , de evenredige ont* wikkeling van Am geheelen mensch? £r zijn er, die zelfs tot voeding van het tMtellectueele leven , de tafel te rijkelijk gedekt en de spijzen oncven- redig achten aan de krachten tot vertering en opneuiing, en die dan ook menig dof oog en lustelooze stemuiing toeschrijven aan een door deze bedorven maag. Inderdaad, indien^ gelijk velen beweren, de ver^chcidea- heid der leervakken, waarmede bet iudrukmakend programma praak, en waarop hij geroepen wordt zich met gelijkeu ijver toe te leggen, bet Bchrikbeeld der examens^ de menigte der schooluren, de veelheid van huiswerk den ontluikeoden knaap den tijd niet gunnen, om zich op het gebied zijner oefeningen-zelve eeuigszins naar eigen lust en drang te be* wegen, zijne zinnen op het een boven bet ander te zetten cn zijne krachten aan wat het ook zij ook somtijds op eigen hand te beproeven, zal er wei veel zijn dat niel in hem ontluikt» dat in den knop gesmoord wordt, — en zoo hem zelfs de gelegeuheid niet gelaten wordt een eigen smaak te vormen , wat is er van de vorming van eeu eigen karakler te wachtcn ? Waar de leeftijd zijn eisch niet krijgt, daar vergrijpt men zich te gelijk aan hoofd en hart^ daar bezondigt meu zich aan het leven en bederft een leven. Het ware met de menschbeid gedaan, indien wat opleiding wezen zou, op deze wijze, in nederdrukking ontaardde, en bctgeen men ontwik* keling zou blijven noemeni op vernietiging uitlicp. Voorzeker M. H. daar is, bij hetgeen in deze beschouwingen aomber is en waar mocht worden bevonden, eeo troost. Het is deze: dat de mea- Bcbelijke natuur veerkracbtig , taai en» in hare edeUte vertegenwoordigers» tegen alle proefnemingen bestaud is; dat bet niet ontbreekt aan voorbeel- den van groote geesten en kracbtige karakters, die ook onder ^Gf nien 20U zeggen, ongunstigste omstandigheden en schadelijkste invk>eden b>t hun grootheid en kracht gekomen zijn« Maar indien enkelen, indien vele RBDEV0ER1N6. 255 iter Bterken tegea de ferdrakking ingroeien en tieren knnnen, het neakt de fenlrukking, die hare slachtoffers bij honderden maakt, niet tot eene wenachelijke of onverechiltige taak. Tndien de atmosfeer ?oor de aedelijke eatwikketing van een menschengeslacht ongunstig of nadeelig is, het is niet genoeg dat aommigen haar kunnen inademen en niets kwaads lijden. Zf| die dit inxieo , en het vermogen , moeten alles in het werk stelien om haar te verbeteren. En niag, in dit opztcht, het oog van alie goeden en wijzen niet in eene eerste pkiats op de Hoogescholen gevestigd blijven? Is de overtuiging, waarvan ik verklaren nioet doordrongen te zijn^ ongegrood» dat de^ dampkring verbeterd, dat zijne schadelijke invloeden bestreden en kracfa- tebos gemaakt worden zullen, io dezelfde ^ate, waarin deae den ganscben omvang van hunne zedelijke taak zullen beseffen en, door ook tot karak- tervorming het hare te verrichten, aan een rechtmatigen en natuurlijken eisch der maatschappij en aan hare dringende beboefte te voldoen? Wat zijn hoogescholen ? Zijn het niet de inrichtingen » waaraan het vaderland de bloem zijner zonen toevertrouwt tot hunne hoogste en laatste, tot de voltooiing hunncr opvoeding; de bloem zijner zonen^ die van daar wedcrkeerende 9 als mannen in de maatschappij zullen hebben op te tre» den; die terstond een deel, eerlang het aanmerkelijkst deel dier maat- achappij zullen gaan uitmaken^ die eindigen zullen met in bare belang« rijkste kringen, de maatschappij te zijn? Al wat bestemd is^ van uit die kringen en in die kringen, nut te stichten, invloed te bebben, licht te verspreideu » kracht te doen ; al , waarvan voor de naaste toekomst zijn inwcndig weizijn, zijne waardeering naar buiten, zijn trap van beschaving, zijn wetenschappelijke beteekenis, sijn zedelijke waarde^ met ^n woord, zijn geluk en zijn eere zal afhangen — het vaderland verwacht het voor het grootste gedeelte van daar. Van d^r, wat door hetgeen ondersteld mag worden daar te zijn geteerd en verkregen^ wat door de titels en tsechten, welke daar verworven zijn^ tot de hoogste dingen gerechtigd moet geacht en geroepen zai worden , waar de hoogste belangen aan zallen wordeu toevertrouwd, wat op de plaata, die het gereepen wordt in te nemen, aan het hoogste vertroawen behoefte faeeft en faet faoogate ver- tioawen waaidig wezen moet — maar niet tijn sal, maar al deae echooBe 856 N. Het is waar^ de hoogescbooi is eene scbooi ter opleiding voor de IFe^ tenachap in de eerste plaats en, in de tweede, voor AJaatsc/tappelijke Belrekkingen. Maar opleiding voor de wetenscbap, wat is bet, concreter uitgedrukt, dan vorming van toetensc/iappe/ijke mannen? £n een weten- scbappelijk man onderstelt een man^ en een man onderstelt een karakter. Opleiding tot wetenschappelijke mannen , sluit vorming van dat karakter in^ dat zij als wetenscbappqiijke maonen beboeven. Tot dit karakter beboort veel, en veel dat tot de boogste en innigste zedelijkbeid behoort. Waarbeidsliefde in de eerste plaats; maar om deze rein te bewareni vrij te doen werken, kracbtig tegen allo verleidingen van buiten en verzoekin- gen van binnen te handhaven, een groote mate van zelfstandigheid , ziels- kracht» zelf beheerscbing , moed. Ook behoort er bescbcideuheid toe, om de grenzen van bet weetbare te eerbiedigen» op geen nog onbereikte stand- punten der wetenschap vooruit te loopen en aan. wetenschappelijke onder- atellingen geen hooger recht of waarde toe te kennen dan zij als onderstel- lingen verdienen; en geduid, om aan de pntdekking der waarbeid en uitbreiding der kennis vooreerst genoeg te bebben, ook zonder uitzicbt op dadelijke toepassing of rechtstreeksch nut. En dit alles moet, met de mededeeling der wetenscbap zelve en door de edele wijze» waarop zij wordt voorgebouden , als ingeboezenid worden , met verre-bouding nochtans van het noodlottige denkbeeld, dat, ofscboon men in een goeden zin zoo spreken kan, het doel der wetenscbap, in den eigenlijksten zin, in haar zelve liggen zou of zou mogen liggen. Want met het weten, moet het toch niet maar om het toeten^ niet siechts om de verrijking, maar ook om de veredeiing van den geest te doen zijn; met de uiibreiding der kennis, idet maar om hare uitbreiding, maar door deze» vroeg of iaat, om de REDEVOSRING. 257 bevordering van het geluk der meoschheid; der menschheid, voor welke bet hart zich onder het opgaderen van weieiischap niet mag gaan sluiten, maar kloppende moet worden gehouden of geuiaakt. Loutcre broodbtudie hoont de wetenschap en vernedert haren beocfcnaar, ouk daar waar bevre* diging van eene nictige ccrzucht of verborgen hoogmoed het brood is, waarop de ziele aast en bij kan leven ; maar ook hij M. II. is niet dan een egolst» die de wetenschap niet beocfent dan om in de wetenschap te swelgen. Hij moge heeten voor de welensc/tnp te levcUy het is niet alzoo; hij leeft niet dan, door de wetensehap, voor zicfi zelf. II ij moge tot de uilbreiding der uetenschap mcdewerkeu cn daardoor tot de wcldceners der menschhcid gaan behoorcu: liet mag hcui niet als verJicnste worden aangerekendy waut het was niet alzoo gemecud. Opleiding vour de tccUnsc/iap (dc zuivere wetenschap!) heeft cen verhe- ven klauk; opleiding voor maatachappelij/ce bctre/ckinf/en luidt veel geringer, en f^ het, indien men in eenc maatschappelijke betrckkiiig weiuig uiccr dan, in de maatschappij , eeu staudpuut voor zich zelvcu zict, maar niet, wanneer men dien naam vau letrek/cing m zijne natuurlijke bcteekenis en in diepen zcdelijken zin opvat en dc maatschappelijke betrekkiiig be- schouwt als de aaugewezen richtin<;» waarin men de inuoendige betrekking, die men, als lid van hct geheel» op het gehcel gevoelt, mctterdaad, naar gaven en krachtcn, in ecn weg van vruchtbare werkzaamheid kan open- baren. Met andere woorden: indicn er liefde bestaat, liefde voor de maat- achappij, liefde voor het vaderland, liefde voor de menschheid; liefde, en daardoor wezenlijke en hartelijke deelneming in het gemecnschappelijk belang; liefde, en daardoor drang dea harten, om eigen geluk aan dat dea naasten te verbinden en mede te werken, met hart en ziel mede te werken, tot het gemeenschappelijk wetzijn. De onkunde heeft behoefte aan ondenichting, de dwaling aan terechtwijadng, het leed aan verzachtiDg, 88 ISi H. BISTS de twakheid tan beKherming» het kwaad aan beperkiog» de imide mm bettrijding, de aterfelijkbcid etD troost, de welvaart aaa bevorderiDg, de Matscbepfjelijke iuricbtiog aan verbeterieg, de meQigte eaa besieur -^ en aen de hoogescholen aijn» die in dcse behoeftee Qftoeten vooraen» ea die dao ook zelven oioeten voorzica worden niet eUeen van de noodige kennLi eo de vereisehte bekwaaoiheden , oiaar ook Bftet een besef vae hnnne hooge roeping en niet de scdclijke vereiachten om daaraaa op da woardigfite en edelaardigiite wijae te vQldoeQ. Voorwaar niei minder dan de god;idieQ6ilceraar, wiens locpiag htt is de flfienschenwereld in te gaan met een Evangelie « hetwelk niet ia m€at dem mewieA, haar te midden van het vele tot het ^eene ooodige" ta bewegeft eo, als inwccrwil van haar iaelve, tot haar waar geluk; niet ttindtir dan deze behoeft bij , die io haar midden oplrcedl, ooi het licbanielijk leecite versacblen , het aardnche leven te bescheraden en 200 mogdijk te verleagea» bij de wetcnschap, die hem de middelen aan de haod geeft» het karakter dat er hem de^ kracht too verleent. De volkoineoe aelf^andigheid , ouk tegenover geestverwauten « bij diep gevoel van afbankelijkheid van aijneQ hoogen Zciuler, de vastheid mct verdraagzaamheid , de opreohtheid met minsaamluMd» de ijver met verstaod» die tot de vereiscbten van den eersien behooren; da aelfverloucbeQing » het gcduld, de stilie heldeQflioed» die den laatsteQ aao de eiek* eo stcrfbedden moeteQ vergezelleQ» en het zelfbedwang dat hij tegenover de waanwij^eid van geaondcQ en den ondank van berstelden noodig heeft, moeten aich tegelijk met de intellectueele bekwaamheid en de veraamdde keania in hen geveatigd hebben. Wat voor moMnen ztj weacii moeten, welke manweHjie deugdc» hen moeten versieren » die in hoogor of iager kring tot regeeren aallen getoe* pen worden, aan wie op ket boogate atandpunt het roer ven deo ataafc» de zorg voor aijne eer ea de ZDrg voor de welvaart dea volka zal wordett toebelrouwd, die bet recht aullcQ bebbea te bedeelcQ eC te beplcitea: bier moet het worden gevoeld en begrepen^ waar de ieili§heid vaa het recht tagelijk met de meteneekap van liet reeht moel fporden ingeprent» en de dierbaarbeid «an het vaderland; aonder diep gevoal waarvan de Ondeo aicb niat konden vooiateUen hoe iemand graol of ioeaiwMid% REDITOERIKG. 2S9 kmiiieB lijn; do dierbMurbeid Taii het Ttderiand, de wearde van het e^;eM volk, tegelijk mek de kenoia sijner gescbiedenis , deugdcii en gebrekoa. Maar ook sij , wier bestemming bet is , als in het voor|x>rtaal tot dea aeademischen tempel , het aangelegenst werk te verrichten ; in wie do oiibi laikende hopp des vaderlands, die door hen tot het vruchtbaar genot der academisehe opleiding wordt voorbereid, tegelijkertijd haar voorlichters ea leidslieden xiet tot die hooge geestbeschaving , die bitre schoone uitdrukking en haar krachtig middei heeft in wat de hoogstbeschaafden schoons ea goeds gedachty gesproken en gezongen hebben — wat invloed sullen dozea hebben, of hoedanig sal hun invloed zijn, indieii er geen hart in hua boezem klopt, dat het schoone niet vereert dan in het gocde« geen hart vervuld van het groot ontzag, hetwelk roen verschuldigd is aan het jeugdig gemoed? I^ij moet goed weieu wat hij wil, die in dezen het be^te wil^ en een geestkracht bezitten evenredig aan de verdrietlijkheden en de mis* kenning, die van zijn schoone maar nederige taak bnaf^cheidclijk zijn. Tot dit alles moet de hooge en laatsto school hem een school gewcest sijn dier mijskeid, welke zcdelijk, en niet alleen dier iennis, welke ver* standelijk of zelfs aesthetisch is. Maar is, wel beschouwd, de hoogeschool, woar het op karaktervorming aankomt, de laatste, de scbool bij uitnemendheid wel? Is dit niet veelcer het ieven, het latere» werkclijke, volle^ opeubare leven? Heeft de dichter het niet naar waarheid gezegd: Es bildet dn Talent sieb in der SUnei Sich ein Karakter in dcm Strom der Welt? O voorzeker» dat feven, dat alles loetst en niet ophoudt te toetsen» brengt al wat sijn toets kan doorstaan tot zijn haogste kracht en schoon- sten glans, ea de stroom der wereld, die de zwakken meesleept, dwingt de sterkeren om hunne kracht te toonen en te oefenen! Maar zoo er voor den jongen mensch een leven is, betwelk meer dan eenig ander geschikt 18 eene voorbereiding voor dat latere leven te zijn, het is wel het leven aan eene Univereiieit , ~ opzettelijk noemen wij haar hier met dezen naam — , die zekerlijk de «rstroom der wereld" niet is, maar toch ook waarlijk «rde stilte'' niet, en een kleine» maar voiledige wereld, waariii 83* S60 11« BEET8 het aan geen leven wekkende en weerstand vorderende beweging ontbreskt Of is zij niet beel een wereld in het klein, waarin bijna alles wat in de wercld in het groot voorkooit ^ op zijne wijze eo in zijnc mate , verlegen- woordigd is, die studentenwereld, uit alle oorden des landa, uit zoo me- nigcn kring der niaatschaptiij tezanienge\locid en tot een geheel verbonden, waarin,'door de groote vcrschcidenheid der bestanddeclcn » de veelvuldig- bcid der aanrakmgen , en de lcvendigheid cn opcnheid van den jeugdigen leefiijd^ van alles te berdc kouit en van allcs omgaat? Ilccft zij niet hare heldeu en hare martclaurs, hare fcestdagen en hare rouwdagen, hare on- ecnii^hedcn en hare verzoeningen , liare botsingeu cn hare wrijvingcn van allerlci aanl, waaraan de gee^tcn getoetst, waardoor de gedachten dea bartcn, de neigingen , de a|)petijtcn en ambitien openbaar, en de krachten geoefend worden? Voorwaar, dc acadcniisrhe lucht reageert sterk op de meuschelijke natuur, en kun huar veel goed docn. Alles is hier openlij- ker» onvcrmomder» oijhewaaktcr dan ergcns elders; de behoefte om elkan- der te sparen bestaat nict, en het veinzen is dc laatste kunst» waarin nicn zich oefcnt en te vergcefs oefcnen zou. Ann verzoekingen , aan machten der verleiding ontbreekt het den jongen mensch in deze wereld niet. Ilet is een gladde baan , en hij staat er op eigcu becnen; echter nict om te vallen, maar om tc leeren staan. Het gevoel van viijheid, als een nieuw gevoel, kan doen duizeleni kan tot dwaa&hcid vervoeren^ maar is onmisbaar om het besef van verantwoorde- lijkhcid tc wekken , die tot zelfstandigheid noopt, die de krachten die er ziju oproept, die begint te begrijpen, waar de goede beginselen, waarin men is opgevoed, toe dienen en ze werkzaam maakt. Eerst het vrije, bet voor zich zelf verantwoordelijke is met recht het eiffene leven. Het besef hiervan geeft de vrijmoedigheid zichzelf te zijn, de kracht zich aan te grijpen, den moed om wijs te durven wezen. Veel kan door eene opvoedingy die niet geweeat ia wat zij bad behooren te weien, bedorven REDEV0ER1N6. 261 lijo , veel een verkeerdeo plooi hebben anngenomen , dat , soo het na ge- voeld wordt, nu ouk hersteUl, nu, zonder den verlammenden druk eener vaUcke schaamte, veranderd worden kan. 