title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: ope quarundam Cifareorum legatorum in Europix in notissimis regionibus, atque ex Turcia sua ductam primum Viennam, nunc autem adeo multiplicatam in Hollandia & Zelandia fossis, ut pro indigena haberetur planta, de qua vide Clutium L. e. Tureae hanc vocant Agit, vel uti Jut. S. e. extrit. 40. scribic Air. Uthuinenfes Tortanti Zeli, h. e. Tartari herba, quum in Tartari regionibus prope Pontum Euxinum copiosa crescit, vel quum Tartari multum hanc semina ducant. Arabice Alte ag, & line articulo IV ag. Perfici Alioth, atque hinc derivata sunt Indica nomina Fas, Fasabu, Fascam, etc. Fascam. In Belgala Bvot, in regionibus Malaisibus Deryngo, quod Portugalis Deringo feribunt. Nomen quoque Arabicum Karun inveni, quod forte corruptum est Acori, atque hinc apud Nubalenses quosdam Conjungo. In Banda Caju Swangi, h. e. herba magorum, vel ob gravem ipsum odorem, vel quod magos inertes reddat. Ambolnke in Lubua AyvaobSu, h. e. Porcina radix. Sinice Tsebaupa. Quibusdam Peckin' Zoan, h. e. Pecking's Cepa, non ob eius formam, sed a gravi & penetranti odore. Locus. Antiquis temporibus haec radix parum nota erat, forte ob similitudinem cum Butomo pro hoc habita, in Colchide, aliisque Pontus Euxini borealibus regionibus tantum inveniebatur, unde forte transfusa fuit in Galatiam & Bithyniam, ubi nuper crescit prope lacum circa urban Bursum seu Prussum, sensim enim calidioribus adfuctis regionibus tandem in Cretam venit. In India Orientali copiosissima et elegantissima crescit in aquis regione Bengali inferioris, atque inde per eundas Indias provincias extra Gangem, & in insulis aquosis Indis. Ut id adorcut ex Canui libro. Lo. Armato, cap. 31, Acorum in India extra Gangem non notum erit, licet supra memorata nomina Fas, Falciam, S. Deringo Calamo Cuarmatico tribuit, quod mihi persusum est ab Acoro multum differre, una & (neque judicio vel error quidam in illo observet capite, vel ambiguitas plana confusis admodum ibi deferantur. Puto autem, In has ecc Orientales insulas a longe deducendum, nui libi enim observet nil prope hominum ades, circa fluminum ostia, paludes, vel aliiis in humidos locis. Luxuriosa quoque prope ades crescit circa puteos plantatum, ubi copiosa effundiatur aqua, & angulus ipsi conceditur tranquillus, ut facile extendere possit. Valtre Acorum in Dei gnoscile voluntas annuum de rivieren in moessige plaatsen, daar kleine rivieren en zand onderlopen, zeer sweldig, met groote naam water, zeker in vijver plaatsen bestaande. De werken zijn emerald groen in vadem lang, en room uit ten vinger aan, zeer zuiver van bittere. De laanbladeren zijn langst in maanderbladeren, rijk met bruisende tanine buiten, zwaar en licht van smaak. Onder de ze bladeren komt zomtyds een voort, dikke soort dan de moeder, van onder in tot ongeveer de derde dikte, en van binnen zijn ze bleek, de rest naar boven is de andere gelijk: Aan het botste van het driekantige deel, groeit een klein stipje, ten langste alvleugel lang, en breed schaafdik, meer dan de hoogte van de Kotteives tan de Heeltegetyck, in Indiëns ten fistig Sriboa, rond, leververtogen en rijk aan minerale elementen, gegarandeerd, daarom zeer dienstig tets medicamenteus is, 's vel als beter bloeiende een Acorum zijn, een ander beyspielen bloeiend in Indië daar aan niet vindt kunnen. Caroli. Clutius a. rarior, planter, cap. y.a. Beschrijving, dat aan bet Europaanse Akarum dit Katteken uitslang lot de dikte en vleugelig to van een vijver, zo aan kleur, blad, doff duidelijk, vlekkanter bloempjes groeien, en daarop kleine knobbeltjes volgen, dergelijke tak aan de Opleiding gezien, beboekt, andere komt zyn, beschrijving met de vergelijking wel overeen. Het voornoemde Katteken ziet u in de Lijst van planten, en velt nooit aan het stent, bet voor in de vochtige grond staat. Naam. In de Lijst van planten Acorum is de Acorns, bedendaags in de Nederlandse Apotheken Canal, deel men moet daar niet ver lopend Calamus Aromaticum, de welke ten blik andere en koffieïke planten is. De andere Europaanse namen, staan ik over, als mede dat deze vijver omstreeks het Jaar (574) door eiland van enige Keyserlijke gezanten in ons Nederlandse Landen terecht is gekomen, bekend en verbrezen, zijnde daar ingebracht uit het Turks terecht naar Europa, dat nu zeer vermenigvuldigd is in de tuinen van Holland en Zeeland, dat men er voor een Inlandsgeves zoude aannemen, hoewel sijn ziet Clutius loc. cir. De Turken noemen het Agar, gelijk Julius Caesar. Exercit.40. De jodetyft air. De joodse taart tartarski zeli, dat is Tartarisch ruud, om dat bet in de Tarjarse che Landen bij de Pontus Euxinus veel zeait, of om dat de Tartars bet veel bij hun hoorn kreeg. Arabische alwag, en zonder articulie waf. Perzische alwah, bit van kazen de Indische nomen vas, vasthabu, vastcam, en vatikaan. In Bengale boda. In de Malayische Landen Deryngo, bet met de Portugezen Deryngo jodetyft. U vindt ook den Arabischen naam Karna, zijnde mijnen bedorven van goud, en daarom doet het bij lucht Maleisische Coryango. In Banda Caju Swangi, dat is Tovenaarskund, of om zyn barokken reuk, of om dat bet de Tweerven zal krasloos noodern. Ambonees op Lubu Awaldu, dat is herten-veil. Sintes Tsenapo. Bij zoete Pekin Zoan, dat is Petisj Ajuin, niet van zyn gezaandte, maar van zyn dierlijke reuk. Plaats. In oude tijden uur deze wordtot vergelijkend, mischien vergenst de gelijkheid met bet fijn gras voor 'tzelfde aangezien, maar verscheid is maar in Colchis, in de Nederdeel provinciale aan de Pontus Euxinus. In Galatia en Bithynie, daar ze in onderbroken veeteelt voorbij gaat bij een mei, ongeveer de stad Buruft of Prusa, verbouwt al het andere de vormelijke Landen aan, tot dat ook in Kreta is gekomen. In Oud-Indië, viens fl UV mtejle en fcbbonjle in 't vertroukt land. Neder Bengal, van daar door al Provintie van India, buiten de Ganges, aan de Eilanden van Halve Indien. Zao ais m tn met ken kan uit Garriaskuhr. 1. Aromat. cap. 32. Het Acorum moti in Indie, buiten de Ganges niet bekend zyn, bone l by de bovenlanden namen, was, vaticum, en derrigo aan 'tijn Calamus Aromaticus, jaarwn nomen verwerkt is van de Acorum wel te verjebstlende dierlijke buiken na mijn oordeel in gemeide Capitolium, of een abus nut die namen belegt, of die beide planten zeer verward beschreven. Ik betrouw dat uit in deze O ofter/e Eilanden van of elders gebracht zy, waarschijnlijk men vindt beter turgens dan bij sommige van de met de eigen, omtrent de monden van rivieren, patiënten, of ander vogtige plaatsen. Het groeit ook wel elders bij de tropische bougien, omtrent de putten en geplant, daar men veel water giet, in een geruhten boek vergund, om zich te kunnen uitbreiden. In Zephyris Sina: partibus non porui detegere hoc ce crebescere, attamen ipsi notum est, ac deferetur et Borcalibus Provinciis, Pekin nempe & Leantung. Dicuntque per populares fuoss ex illis locis finem in Zephyreas partes, et porro in basco infulas cele trauersatum, cuius rei ipsi fidem non habeo, quum Sincenses nationi nimis fit avara fit invidiosa, quum ut aliqui nationi aliquod niliolo daret vel communicaret. Si in Moluccas, Amhoinam, fit Bandam, fit introductum, fine dubio futura erit per Malayenses, javamnos, fit Macassarenfes. Usum de Acoris usu & viribus, quum jam descriptae sunt, legetur ablegabimus ad Europenses libros, praesertim ad Oidorum libr. i. cap. 2. sic communia Molland in illud caput, fit Galurni litor. 6. de simplicitate medicinae, facultate. Quum Acorum in hisce fervidis proveniens regionibus ingratum magis fit acriorem habeat importum, quam quod in frigidis crelicis locis, hinc non ita aptus est, ut conditaur quam illud. Recentes justi radices primo rite decorticare fit depurare, per tres dies primo in aqua, ac deper tres alios dies in aqua lacharmata maceravi, ac cum cum ficchara excox, Cipus rem tamen fervunt alterura, comperi uterea poli annum clavula melioris esse notie. Salubres funt haec radices renibus purioribus, qui in Amboina frigidiora clavum, sic insalubrem reddant perem, si jejuno stomacho splenum portiuncula oris rallietur contra icterum malignum. Radix enim fic haec est fervida, adtermans, sic efficiens, atque in lodos parva dosis interne adhibetur. Adfatur potionibus, quae puerperis propinantur post partum ad corpus depurandum sic exeundum, ictus alii adfatur decocione quod cum efficacia adhibetur contra tumorem Lienem Thyroditum. In hoc vel saccharata aqua decolorata haec radix tenacia ad term, utitur putanda, quae pulmonem & pectus ob Prædixi. Modus coraminus, cillum vitium scabies, qui vero sic laborant, eam vitent, nimis enim siccar, noxia quoque est illi, qui cephalicis obnoxii funt, ob gravem fit moleculum ipsius odorem. Cum Bangite, Lampuo, fit siri pirunga millicatur, fit ad ipse percitur puerorum abdomini, quum eius torminibus laborant, vel incantati sunt, hic enim planta generaliter concurrebat efficacissime contra incantamenta. Folia ac radices aqui inebriant, sine Europa hoc cum vino fit emolliunt sic detumalceere faciunt membrum virile & ferotum, si linteam in decolorato hoc radicem usus adplicentur partibus, ita ut ob hanc similesque causas quibusdam videatur diffusus fuistic Radix Venerea, non quod Venerem promoveat sit excitet, sed quod contra Venereae affectiones sit vitta valens, atque talis modo innominatus ille Med. Doctor vera dixerit forte potuit, qui Viennae Civium monебat ipsum in Acori descriptione addere debere, Acorum Venerem extinguere, sic mulieres steriles reddere. Incolus quidam vendunt hanc radicem conficere, vel sapontem medicamentis, qua contra Epilepsiam & convulsiones parparantur, cum aliqua vera Ipecacuanha dicentis, hanc radicem per fortem luam odorem omnia alia enervare medicamenta, sit inefficacis reddere, unde & non oportet aliis admiscere, nisi ejusdem qualitatis, h. e. fervidis sit odorificiis rebus. A Smyrnae adhibetur ad cimices ex cubilibus depellendos, si hanc nempe herba sub pulvinaribus deponatur, difumitur quoque contra abdominis tormenta ex frigore orta. Credunt enim, quod in domibus suspendatur, cunis incantamenta sit Dionea expellere, unde in Honda Malaiense nomen habet seu Guju Swangi suum haec ortum. Folia ejus cum pauxillo aluminis in aqua contrita, fit bac os si colluatur, vacillantes firmat dentes. NENSIS Liter VIII. cap. XXII Op boegens en droogte platzens, betoont ik 't ook zien waffen, inzonderheid van de murberg Gurong, die in Honda mar de bladeren worden niet verbroken ten voet lank. Di woorlijk in vollen, niel tomen een pik, die; zeker feberp van mate, en feberp van reuk, wet en een merkwaardig feierde, daar en tegelijk 't geen aan Woomc hinge plaat, zin zwart, is voor je appel wijn reuk en smaak, niemand heeft dikte van verwezen reuk, en krachtig door bij zich, in vorige tijd al de plaats hoornbloasen voordel aan wijde, maar in verhouding sappig, dicht. In de Zuidelijke delen van Sina, kan het met verontwaardiging, die het toevallig is, beter bijbehorend bij mensen, en in verder gebracht uit de buitenwijken, vervolgens de provincie Pekking en Leautung. Zij metten dat beter door barrière landschap uit diezelfde platzens allesken in de Zuidelijke delen, en te er der s in diezelfde Kyalanden gebracht zij, beter valt ik niet gevoeld, zout in die Sint is al te gierig in nodig voor niet iets aan andere natie mede in delen. Zij heeft in de Moluccas en Amboina, en Bandung ingebracht is, 640 (van buiten twijfel gezondheid daar Maleiers, Javanse, en Macassaren. Gebruik. Van in geen gebruikt en krachtig des acres, zo het eel die alreeds beschreven zijn, zullen in en om de lucht en door de Europese boeken, inzonderheid naar Dioscorides lib. i.c.ip. j. en de Commentaria van Macthiolus meer zelf Capitel, Galaus lib. 6. de simplic. medicijn, faculteit. Dezayles dana Acorum in deze betten landen voorkomende, vrij ongekookt ten iedere van smaak, dan die in koude landen makkelijk, is zo bequik om niet aan een stuk te kunnen zitten, het aan de andere. Ik ben vertrouwd met het werken ter gebruik van schilten en gebraden, terwijl de dag in het vliegt, en daar na met drie andere dagen in gezuikerd easter laten waken, en als dan met de zuikertafel opgestaan, naar zij tot leven, met al het van smaak, en ik vond, dat zij naar een jaar beter vroom waren. Zij waren nu naar het jaagd het beter genoten. Zij waren nu naar het water gezond in de tegenstroom, die dikte takken origineert lucien mooi, geen hoge nagels veel vlees, ten slotte in de mond genomen legende de quade lucht. Zij is het beste, dun malende, in opragende was eigen schap, vier der uit in Indië in kleine hoeveelheid binnen te gebruiken. Zij vermengd on der de dranken, die de kramers invoerden, en na de geboorte het liefst te zuiveren, tot op te dringen: al mede de andere drank, die meer met water genomen wordt, genaamd chtau. In bengali of zuiver water gedronken, verdundt de taai vlees, dit de longen en borst beïnvloedde, en gemeen gebraad bij oude mensen, welke aan de andere zijde van de wereld zijn, geworven deze middelen, kunnen zij verdroogd te zweet, als mede die grote boosdoening verward zijn, vermengd met bare fysieke en geestelijke pijn, met een meelijwekkende geur. Met fiangle, Lampujang, en Sir PiMng groenboogd, het proeven van mensen en de kinderen deel uit maken, zo zij groots, en overvuld zijn, wellicht in het centrum van deze planten, tegen twee krachtige gebouwen werd. De blaasjes in vette ure (in Europa) doordrenkt met ijzer, vermeden, in de lucht gezogen, betekenden geftollen, gemarteld en verkrukt, de eier in nat gemeen en omgieten, zodanig dat ze bij elkaar werden om deze en dagelijkse oorzaken, bij sommige radix venerea, genaamd, zijn, niet om dat ze van Venus bevorderd waren, maar om dat ze tegen de Venus ziekte gebracht waren, dienst, en zodanig dat oude, misbruikte, die genoemde deel nog gelijk hadden, notabel was ten wtenetisch koolzuur, vermaand, dat bij in syn beleven, beschrijving bij bet werk, zou de vader van veer, dat bet Venus veel stof, en de vrouw onmisbare, makkelijke. Sommige onderzoekers vroegen of deze soort mengsel of te leggen bij medicijnen, die men legt de pijnende ziekte, en blijft best, in zeggen niet ontsaabykheid, maar in vertalen met haar fijn gevoel, reuk, alle andere medicijnen, doof, en kregen waarschijnlijk maakte, warme knieën, beschrijving, vangen, te voorzien, dan bij baars gevoel, dat is beste en krachtige dingen. Zijn gebruik bij de verkouden is om de verkoudheid uit te drijven, als men het kruid naderde de keel, hem bet werd ingenomen, leegens de hoofdzuur, die on jeuk, niet laat, je moet geloven om, dat het in de buik opgevangen, alle luchten en quade geesten verdrijft, voorzien, de tamme in de Maleisische naam, in brandstof of kaneel, sommige. De blaadjes met ten oorsprong ijzer, geeft een geweldige geur, en in de mond gebonden, moet de geneheilte tanden vallen. Si hanc radicem plantare velimus, superiores radicis summmitates eligendae sunt, foliaque ipsi impostica ad digitum longitudinem abscindenda, uti cum cunela fibrillar, talique modo in humida terra deponenda est hac radix, ita ut leviter terra sit obruta. Tabula Septuaginta Secunda Ad Primum, Figuram, Utrum in Calamum fibet Indicum, cujus Synonyma autori dedixi in Theodoro Zeylanico. Pag. 6. vide et Dale Pharmac. in A. p. 284. Figura Secunda Schoennum humum devolet Amboinense, cum sint plantulae paniculatae, A septa. Ais men 't cet culs, sive men de voorst, indol van de wortel nemen, de blaaderen daar aan flanke staan op et finger lank afstygen, als mede alle de forcelingen, in tak in ten vochtige grond leggen, zal xy met de navel bedekt zyn. De tweede-achtigste Plant in de andere Figuur van de Oosterse anatomie, uit, welke namen en beschrijvingen ik geven lic in mijn Theodoro Zeylanico. Pag. 6. zit mude Satu. in A. p. 284. De vijfentwintigste Plant wijst aan het Amoinge Scheut aan, bestaande uit verschillende Delen. CAPUT VIGESIMUM XXIV. HOOFDSTUK. QUARTUM. Schoenanthum Amboinense. Sirene. Het Amoinge Scheut. Strate. Amoingenfeum fine, dubio Stromatium cft, ab Arabico in co differens, quod Amoingenfeum pauciores emittat cautes, ferile fit, vel quam rarisime flores producat, nec ita aromaticum fit. Denlla' format trunculum ex tot foliis compofitum, ut stipites & radicem cum proxima penitus obtegat terra. Folia ejus longitima funt, angusta, & tenuia, illis Carcis similia, tres ac tres cum dimidio pedes longa, vix digitum lata, per longitudinem (ubtilibus costis donata, ad usum acuta, de quodammodo indentia, si retroferrum fricetur, glauca, de cam tenuia, ut cuncta retroflectebant, ibi invicem illacumqueabant, ac atali modo ingentem formam congeriem, seu intricatum fruticulum. Ad spicatnae distantiam ab ortu geniculata sunt, sub qua parre folium angustum est, a convoluto in pectiolis, quo usque nempete ante stipites fuere. Supra geniculum extendas funt et retroflexa, licet nervus medius sitit armus sit. Inter manu, fricata forte et aromaticum sumunt odorem, inque orae masticata similimum habent sapore, cum notabili acrimonia, nec quam vero faves adurunt. Folia haec cum inferioribus sue partibus cratarios formant et vericorum caulium seu stipitem, quod arshte sibi incumbunt in pectiolis pellicularum, color albicantis quem partes quoque magis aromaticas sumunt his foliis, quodammodo siccatas spiritus exhalantes. Haec, qui optima hujus plantae pars censetur. Licet haec folia libentime sic incumbant, ut quaedam rotundos, alii planiusculos formant, seu ipices, nulla tamen detegitur in his textus, quem cum arundine vel Juncis respondet; et proinde veteres illud inproprie sub Juncorum species retulerunt. Quin in Arabica planta alio forte constituta sit, modo, quod tamen in Gecoia site inde deducedur planta haud detegere potui, entia enim ejus foliola vel lancelatum separari et tolli possunt usque ad internum cauliculum. Compert quoque Arabibus plantae odorem magis ad illum Rosarum adscribendum, in Amboinsensibus autem hic odor mixtus est cum illo fremito recentis. Radix ejus quodammodo cum illa Acori convenit, sed multo brevior est, tenuior, et lignosior, in nota annuos, et paucis distincta ramificatione, qua pocissonum oblique supra terram eminent, cum duris tenuibus fibrillis nexa, et ad ipsaurum extremities tres quatuorve simul emittunt supra memoratos ventriculos cautes, reliqua radicis pars non profunde in terram penetrat, sed multis lignosis fibrillis sese in hac figura prorepandendo, ipsarum odor de sapore aromatique is jucundior est quam in ipsa planta, estque acris, fervens, nec ulcerans, cum grata amaritiae, oleique isti Rosaceus in Hecate planta penitientior est. Haec itaque radices, quae nunquam abuste fuere, quod fit, quum herbae adjacentes per ignem incrementur, haec enim radices externe nigra funt, sordida de ingrati saporis, his quoque digitis, seu supra terram eminentes ramificationes intra anni spatium senescunt, caules & folia deinceps. DE Ambrosiabe Sliro, est bylen tiysel ten Schizanthura, et bet Arabi sebi meet daar io schilleth, dat bet Ambrosiabe minder Sliten voveren, ongebruikskwaliteit blijft, et zwa xelden bloemen vertuut, en in speceryucbtig gebied, mede veti ipkl. Het woord etn die lyste Struik cun 100 veete bladeren gemaakt, dat zij den ljam en toortel met de naaste grondmest. De biaderen tyn zttr lank, immat, en dun, bet hygras gelijk, 3 n n' voeten lank, zebraars een viitgroot breed, in de Ungit fijn gestreken, Lepre lir. 'l aanleunen, en enige zints myndende, olf wn ze agterhoofd fijn, blauwgroen, en 200 rank, dat ze alle agterwaarts gebogen struik op mandaverken ding, en zuu een granaat fruit, terwijl de span van bar groot fonk gebogen, xy een knietje, onder 't toetje bet huid smal is, en samen gestouwen als ten leeuwenaar zoo verre ze te vooruit gezeten hebben. B/Ver. 't knietje in bet uilgebracht en achterwaarts gebogen, bovenwel de middel zent twaalf redelijk lijf 't luchten de banden geven, zt ern stert en aromatisch geur, en in de mini gebracht eet zoanigen smaak, met ten interklaart gebed, doch achterzints inde koos brandende. Deze biaderen met bar ondersteel deelen formeren en ten dikke buik afslagen vlam, dicht als mandaverken leggende, als veeletens, matachtig vat te kleur, en sterke geuriger dan de biaderen, enigzints naar draagt Romeinen, 't weifelijk manier 't beleg dicht en tuin die planten baar. Onder de wetten van deze baderen, 200 meter verder, mogen we volgen, en zullen we rond, zwaar platgetreden paden, maken, ook het 'ervan 'er is niet zo belangrijk dat het met biezen geleid is en daarom hebben we van de Oude Schaal een geheimzinnig onderwerp onder de soorten biezen gereed moeten nemen, dat is beter dan dat men van de Arabische Jebel aan 'het gedroogde en gebrachte niet heeft, de Annanen bemerken dat wanneer de schaaf over het gehemsel kon gaan, men af kon nemen, tot de twaalfde slag toe. In de bronzen tijd, dat het reinheid aan de Oude Schaal duidelijk na de Rozenkracht, maar aan de Amazone Schaal is dat niet met die tijd ver van elkaar. Di werut gAyit die van Aeenmeenigsscht, dodbvut korter, dummer, en bovtagtiger, in merktlyke leden, en VMtnige takien verdeeld, die metfle fcbayns iatiefn de aarde, ja aan, met barde tn dunrn t^azelingen daar aan vast, ti dragen van de bovennoemde bovtagtige flitlen, z, y tn 4 by malkander aan daar e inde, de reslutierendt wordt gaat niet diep in de aarde, met vttlt bovtagtige Plantagen daar met wit, doch met mede kruyptnit, baar fpece-ryaebtige reuk en smaak in de planten, Jcbrrp, beet, tn met brandstout, met een aangename bij-terf, en de gewone ruïne in de gedeelte met barbilyte; is te verstaan van zodanige geweldelen, die nog steeds verbrandt zijn, gelijk gegeten al de omstaande recht daar ingetrokken vuur afscheiding, verbrand, zodat de hele zyn van buiten binnen, vuil, en van een quaale smaak, oai: veerden deze tenen of boven de aarde landt lijken, beginnen een Jaar oud, werpen boare fluitjes en bloemblaadjes of, en gaan van z elfs tezoet dat mans zt met wanden wel verliezen baar 23 ttn. HERBARIU AMBOINA demittunt, & ipfx pereunt, ita ut magna copia cadost supraterram decidant sit inveniantur, plus autem fiscus terra novam emittunt fiscum. In Amboina serile vulgo habetur, quum numquam flares ad frutus in hoc observentur, sadulum tamen fuit, licet raro, quod flores in quibusdam stipitibus fuerint observati, qui duplices funt veri & novofcoli. Veri nihil aliud funt quam panicula, qualis conspicuitur in arundine sarta Tutu Sala, & in montauo arundinoaceo gramine Cultmg dictio. Tota hac panicula, femur ad unam, inclinatam partem, palmam longam, immo longior, componiturque ex longis apicibus, scu olongis capitulis avenam referentibus, qua interne vacua funt, brevibus aristis donata, qua ex flavo suffea funi. Autem nulla sublequuntur femina, quin debent esse paleacri apices interni, qui tamen lesse non propagant. Hi flores lasepe, immo vulgo sere observantur in vetulis stipitibus, qui in Ternata, Motira, & Mackian, cescunt, qui majorem formant fruticem Ambonensis, soliaque producunt quinque fere pedes longa, in illorum centro caulis excrecit tenuis, reliqui, & firminus, solia quedam gerens, atque paniculam memoriam. Quae in Ambonensis nunquam vel raro conspicitur: Anno enim 1678 vnum stupite plantarunt in insula Nusiatel Io, qui paniculam produxerunt ejusdem formam, qua Temacenenses, uti & aliis cica idem tempus in quibusdam hortis haud longe distinctas ab ora patibuli prope Castrum Victoriam, ubi sub suffea & pingui terra acuti hic & Illic observantur, sic decurrunt rupes. Ubique Siree plantarum & quietum fuerat, ejus vero rurculi eruti, & alibi in hortis prope ides plantari illam non proferebant, uti & eunti plantas in Siree montibus crescentes, licet ibi sponte proveniant, nunquam flores conspiciendos proevrerunt, forte quum quotannis cum aliis deflagremur herbis, licet in Leytimora montes sint, qui hoc sponte proveniant, nec tam spacio decrememur, ubi tamen Siree crescentes nunquam florifer cessat. Alter est fabulosus florus, aliam habens formam, qui nempe ex quinque vel sex stipulatis componitur, petalo aliquoque fortunato homine in spontaneis detegimur stipitibus, quum vero ipsa res relata adeo incerta sit, ac mihi fabulosus, hinc nil certi de ipsis proferre possum, quum meo tempore hoc nunquam acciderit. Halongenses hisce praelegent, ne irrent, servum quemadmodum ex pago Suci talem florem in Siree monte invenisse, atque in cingulo suo depositule, unde viribus illas adeo autustas observavit, ut duplex ligni onus portare valuerit, donec ad flumen veniens inter lavandum hunc perderet florem, & virutes has novas iterum amitteret. Alii credunt, hunc florem inventorem felicem facere ad divitias conligandas, quas omnia de primo descripito flore credere nolunt, uti & tota haec res falsa & fabulosa est. Pfemen. Latine Juncus adoratur, sive Schoenanthemum, quum vero in pluribus provinciis est vulgare & obvium, hinc Schoenanthemum Indicum, Herile tocare potiest, ad distinctionem Arabici. Licet mihi videatur Arabicum ipsum paucos vel rare flores producere, factum non inveniuntur in fasciculis vulgaris Sundut, quod in nostris provinitiis prosat Pharmacoparis, atque per Alexandriam et Venetiam in nostras deferunt regiones, nec porro nec in Ambonensis, ut idem fuit, aliquid decurgetur, quod cum Juncis conventi, excepto florifero cauteluse, qui tamen quam raftimistime progerminat, ita ut videatur veteranus hanc plantam non oene & advertente perspexit, colorem didam seum ventricosum caules pro Juncis habentes, qui tamen ex simplicibus de convolutis tantum constat foliis, hinc melius effert, denominationem Junci & Schoinas abolere, & cum Arabibus consentire, qui hoc pro Graminis specie habent, vocantque Abhar & Aish, egaliter, h.e. pabulum Cameli. Belli gige Kameeli, alii autem Palmam de Metna, Arabice Tuban Metcali, h.c. stramen de Mecca, item Herba Mascadensem. Malaice, Baicyce, & ubique in hisce insulis generale nomine vocatur Siree. Terrificus Guram Cushii, h.e. homo gramen: Ambonice Hilla. Javanice Cmadjara. De eebeege aureus bald altyinna de entenzide ten bani lank of meer, alit granak van tange Spitzen, of lank-otierige knoppen ali een baver, van brioniel ydel, met korte baarden uyl den getien naar 't bruint trekkende, vjaar oor geen kennelijk zead voet, of het moejle de kafoegte Spitzen van binnen zijn, die etter ruit gevonden. Dezt bloemen ziet men ditwij, in de ordinair aan met bruiken van de Sire, in Tamil, Monir, en Macjian navolgende, de nekle groeier van bruik is, dan de Ambonscheil, en beeft bladertjes bij de vijf voelen lank, nade midde ten dunne, regten, in gevonden Steel, daar aan komen bloeien spoor, en die de voor onze bedreven riet-pluizen dragen. Aan de Ambonsche invaardiging nog snel of zeldzaam gezien: want in 1688 gebaarde: tenige oude blokken op 't Eylandt Rode Loog, Nuffdello geplant, tot ditzelfde faz oen als de Ternateaanse, als mede ongeveer dezelfde vorm in sommige tot niet verwaand Galgwek bij het Kaleel Schildpop, aldaar onder een bruine velten aarde, daarbuiten daar strepen klippen lopen, daar lijf de Sire geplant, en onverwacht gebleven toegegeven, doch de scheuten daarvan afgenomen, en elders in andere Havens bij het buizen geplant, vooral zulk niet nadoende, geen jaar ook alie de planten op den Siree-berg kwamen, bovensel ze daar zelfs voorzien, naar met schepen groot gemaakt ter oordelen, onze scheuten in jaargang met de andere ruigte afgebrand vorderden, daarop. Lijkt Timor bergen zijn, die 't vleug van zelfs verkortbrengen, en zelfs die brandwonden verden, echter draagt de Sire aldaar zo offensief, nooit bloemen. De tweede is de fabuleuze bloem, en zal in de andere gewassen het beperken, te kunnen van de op 6 gemaakte bladjesgemaak, die van sommige gelukkige personen aan de lichte blokken gevonden werd; doch de vijl't verdient daarvan zo voorzichtig, in mijn tijd niet veel gedaan. Naam. In 't Latyn Juncus odoratus, of Schoenanus Amboinicus, dochter van de wilde bet, moet leiden in Provincie Simeon, het mag je zien, wat voor een schoon onderdeel van het Arabisch; boevoor mij dunkt, dat het Arabisch zelfs voor eenige ofzeldene bloemen varrtbrengt; immers zij vroeger waren hier niet gevonden in de bondeljet aan 't gemakkelijk Squinatum, dat men in onze Apotheken laat zien over Syrië en Vrezilië in onze land en grof avond. Nog aan 'tzelfde, nog aan 't Indisch of Amboinese, als gezegd, kan men nu zien, dat na deze gelijkten, het balven de bloemdragende leren, die dog zò zeldzamer wordt, zò dat het sympathie bindt, dat de Oude deze plant niet verder moeten inzien hebben, de vroemorst vergadering of boekagtige stel voor bij 'm aanziende, die doch uit eenkelde zamengerafelde bladeren ontsprout; dergelijke, dat men de benamingen van Juncus en Schoenanus liet varnen, en zich repulter de na de Arabieren, die het voor een zandkleurig gras louise noemen, en het nomen is Pabulum Cameli. In 't Duits Kameelshoorn, andere Paleom de McKay. In 't Arabisch Tebeen Meccati, dat is, vooruit naar Mekka, als mede Herbarm Maagdenvlees. In 't Maleijt, Daleyt, en overal in deze Eilanden, tiet 't met een gemeen naad Sirene. In 't Ternataans Grama Cusku, dat is Tuiningras. Amboinese Talpa, Ja-14 aanjaar Gunadjara. Ganzas Digitized by Google VIII Buch. XXIV Hostie: AMBOINSCH KRUISDOEK. Gartiar libr. i. aromat. cip 3. feribit, Arabibus quoque vocari Histic Cachul, ut uti alii corrigunt, liojcb Givsit, i. c. Herba loturia, quum Arabos frie, & pecudes suas hac herba lavent. Apud nulium vero alium Austorcni haec observant nomina. Uri porro audior ex Serapione libr. 2. Simpl. cap. 19. demonstrare vult, Scabellum radicem adeo summum esse CMum radici, ut pro ea haberetur, quid aureum per Cachul intelligendum sit, inter interpretes disputatur, puto itaque corruptum sit nomen Karun, quam quid intelligenda est vocal vox Acorum, quod supra innuimus a quibusdam Arabibus vocant Karun; quod autem radices magnam inter se habent; in ultimum. Locutor. Quondam ex Dionisodori re (limonio libr. f. cap. 16. optimum dedocebatur ex Arabia, Nabataea, ad vicina Babylonia, hodie autem ex Mascari, fit Calapea adferri, quae loca sunt Arabi felices, tu indicant, & Portugali in Ilim, quod autem nos deferimus, in omnibus obebunt Malayensis provinciis, Java, Halcia, et porro in hisce Orientalibus regionibus, tam in hortis quam in (ponte in montibus ventosus sub Carica, praestitim ubi terra fulva est, sub qua acuti reconduntur scopuli, qualis est Sirenum mons, mox ad Orientalem Caecilia vitorla partem situs, alterque prope Nacca ad austem Leytrmorea plaga, ubi nunquam horti fuere ex Orusti. Florifer crebescit in Tertiata, & aliis Moluvris, ut et in vicino nostro Nubia flare Ilo, ubique in hortis plantatur. Usus, & Aria r. Ob gratum ejus aromatum in hisce insulis magis ad cibum quam ad Medicinam adhibetur, atque ipius tantummodo inferiorum foliorum convallation, quae ventriculos plus caules, quae facilime a radice abrumpi possit, superiusque splortu pars abscindendi et ad palmam longitudinem. Deinorum causium bini tresque sumt illic conligati adeoque quuntur piscesbus, ut condimento gratum praebent odorem, et fumque simul stomacho, et indicibit salutari Sincere Scbaenantium enim peracerrim ad tenuem villitatem vis eas dulces discutunt humores, qui in se generantur, et configuntur ex quotidiano putrefacendo cibo, expellit quoque urinam, sudorem, et mulierum menstruam. It vero quotidiano usu corpus adfertur, it operations vivi perfunduntur, sic observantur, nisi majori copia, fit doli ingrati. Ambroenfium Vinum arbore Saguntiae hoc praeparatur, ut per aliquot tempora conservari, et trans mare vehi possit. Hoc fit, si caules eius in cista infundantur oleo sex liberarum Saguntiae recentis, et manu duos, ipseque addantur bina Zingiberis frutulla, una alterque Nux Moschata in frutulla configusta, quae omnia cum tribus quatuorve ovis simul excoquuntur, potusque dein leniter effunditur, in dolores conservatur. Hic potus austerus fatis est. Tamen substernimus profecto trans mare navigantibus, et militibus, qui in exercitu diu morantes tandem Hydro pisci evadunt, si autem ab hoc potu maximum efficacius tur essettum. Radix eius cum inferioribus caulibus in aqua calida ad dimidium, optimum praebet gargarismum ostendendum; si quis Odonralgia ingenti, sit tumentibus laborante tonsillis ex frigore ortis, quod ex hoc facile noscitur, sic tumor nempe fit durus, et tensus sine lancinatione. Quum Sirce Amboinenfec exfodiarur, quod sponde in nudis crespuit, scopuli, montibus, ac collibus, prudenter id agendum est, quivis enim fruticatus peculiari in fista grumo rexit, tamquam in insula aspera, qui forte nixus evelli potest, sed sub hoc latitant ingentes nigra formincte, albi habent venitres, qua forcipibus ram vehementer arripiunt adstantes, ut sanguis effluat, ac dolorificus lucquaetur ardor, qui pejor est, quam qui ex Scorpionum ipsis oritur. Credo haec infra sub hisce latere grumi, ut immunitas effent ab incendio, quod in hisce campis quotannis excitatur, ut tenerum gramen pro pecoribus exercercat. Dominus Herbertus de Jaghr nosti Sire, neuri quam habet pro vero Scbonantho, quod quid est ego putem, sed tantummodo pro eius specie. Quos Gastrias libi atomae capi 34. hisseriff, dat Blair by de Arabiert ok gnam: curri Hun Caohuic, et in alterum ewristum in lastusch Ghafale, in his Heri Lotoria. Omni dat de Arabiers etg, in Imre tire linar mede iti/Jcbrn. Legi mea sin by gten Micre Autor die n-uun vinden. Verto by uit Serapio lib. Simpl. cap. ip. beioyzen, dat de toortel edn Schoenanthium, est galyk zy de wortel ran Chulcm, aas m en ze daar oir aan-ziet, vM inen nu tbor Chulein verjf 19 mei, verj by de Uitragers py.iisptuetrd, ik 00 ruit, dat i ti ten bedorvtan aam is harun, uoor ihtr mttt geminis ver flanti moti Karwia, m.mr btt Acorum, 't Welt wj bHjen gezegt hatten, vari zommge Arabiert Karun mmt te vxrdtn, en ivelic br.de storte! cn grsAt gelyi f-ntjjf bebbrn. Vastst. Struiken na 't gevolgen van DioGenesis lib. I. cap. id., bragt men dan toe beladen met Arabieren, Vaishthas, bet naadloos Hiberniens voerd in zet uit Afghanistan, een Slavische natie, en Catalans, platsen in het gezellige Arabitu nu Indus, en Portugaal werd, zet genevigty beschrijving van de echte Afstammingsprovincies, Java, Borneo, in verzoeken van de Officieren, kwartiermesters, geleerden, en in de derde lagen, van de vallei, 't va id, een lagere bergketen, oude ander Sneergas, inzamener bij daar, ren brume aard, in, dan gebroken steengroeven, opengelegd in de Sirte-berg, even ten blikken bet aan de A' keerzijde gelegen, en ten andere, bij A'ace aan de Zuidzijde van Lijnden, daar men niet gevonden had de beste. Hier bleken andere zaken, wild in Tromaten, en meer andere culturen, als medische en naturwetenschappelijke, en nabijgelegen provincies, over Afghanistan in de talrijige gevechten. Gebruik, en Regteo. Door een aangename bevrediging werd bet in de zet, Edandtn meer, het is de softe dan Akalieve gebracht, en daarvoor nuar alle de onderste vlammen rattingen der bladeren, die de buikaktige vlees in maken, dewachtend ik zetter hebt van die verlies ion afbreken, en de bevallige afwijn tot schoon eten band langer. Dankzij na twee, drie droogde Heiligen samen, gebrachte men bij al het band vlees gebroken, daar het die juiste een aangename gust, zijnd met ten minste voor de mag, in gemaakt tot een schoon aanjagers met zijn fiber pe, en dun malende kracht, vervolgens de zwaarwegend onderwerpen, die men hier te lazen vergadert uit bet dat dag zich milliseconden verstreken, om visioenen bet dryft eok die demon Uryncstoot en Lunatief Maandvolgende, doch al niemand en door een dagelijks gebruik bet liefdadig daar aan gevonden, zodan men de vooruitgezette werklieden, die men met bet in eenige quaaltie gebruikt. De Amische Domein, Sagitter werd daar mee gebracht, dat terwijl men zich verschuift maar de vervallen, en over de luizen vervallen kan. Dit geschiedt, als men de genoemde drie leien neemt, gaat het door een poort van 16 kanalen vervolgens Sagneir, icere boni vol daar van dood, een paar stukjes Gnibtr, ten vijfde toekomst Nan-Maanschalt, oan Jukkigen gesneden, met drie, vier jaar als schild wissende, datert na daar een verhaal, en in de tenminste verboden. Dat was het, had een barzij drank, naar water teer gezond voor Zeevarenden, en Koldaten, die in het leger zitten, een gevolg van een zwaar, dieet, tollende dezelfde van deze drank gezondheidsrisico's. In ico met de onderkies, nuttigen in water, geïntensief, de bij, gestelde trefelijke mondwatering om dezelfde te boeten, gaat de jagende zelden in de tandpijn, en een geweldige tandverzwelling wordt uitgeput door koud ontbonden, 't is wel daar aan gebonden tuin, als het gezond vel langer is, zó is zeer vlam zonder smaak peetje gemaakt. Aha, men beter Ambonschecht Siret uitgegraven, beter verschillend zelden als een pak klaar klappen, die ik ongeveer ontspringt, en een hulp groeiende, zorgvuldig zin, geeft het dier, die struiken flanen op een andere bovenste schedel. Aha, ten Ilandeek van de andere afgezonderd beter met een gerkt stuk tel opgelegd kan, tijd daar aan der schuldige groot, ik verwijs meer met kracht builen, dekte met baar schuld, zodanig, dat 'er bij bloed niet gemak is, een pijnlijk brand veroorzaakt, vlam aha de vleugels van de schorpioenen, het geluid weet, dat deze diertjes ongevaarlijk, de bovenste builen, in rood denk brand vrij te zijn, retentie men in vervelende velden blijkt, op dat 'er jeng gras voor 't beter groeit. Na dat de Jagd, achterom ging om Siret gelegenheid voor de opgerichte Schachtturm, gelijk ik het laat ook niet hoorde, door muren die met mede zameen van dat van de tipi. Het probleem is opgelost. Quosdam mecum veri Scholasticani characteres coa - municavit in copistola quadam, quod utile ducere hic addere, dum ex iis detegere ponimus, cur nomen istud herbaceum lotum adeeperit. Ipsum verba funi sequenti: „Verum Saevit humum mihi satis notum est, quum in Persia, & Corimandel oras, totos observaverim campos, qui hoc gramine, taeda caules, et nos emittit ad altitudinem sesquit, & trium pedum, censiti erant, hoc autem quam gratissimum fundit suum odorem per totum istum eradat, quum nox it paeferiim torida, etiam quum dies sit nebulous, vel pluviosus, calido enim dic, quum Sol splendet, coelumque lit secoueri, nullus in eo detegitur odor. Hocque idem pulverulentur in Golconda adhibitor ad manus lavandas post prandium, qui inditus est cistula oviformi, id quo foraminulum est, quod pennula obturatur, illic autem manibus Spursgergitur ob gratum odorem, qui per aquam huic conciliatur pulveri, ut manu his communicetur, quod hunc odorem non diutius servare quam donec nec sint sicca, praeterquam quod hic pulvis purgat dinem quoque ob Geckam ipsius naturam melius abluat. Tangiat ab Eusebia. Nierenberg. bijl. nat. Illi. 15. cop. 19. descriptum, & in Philippinis cresecens insulis forte unum idemque est cura nostro Sirc, quod dicit, incolas ibi adeoque pisebus, ut gratum ipsi conciliet condimentum, ipsorumque noxa collatur. Infunditur quoque ipsi forum vino, ut gratum ipsi praebect odorem, per quod sine dubio intelligitur Sogzenius, vel similes potus ex arboribus elicitos. Radix ejus, licet aromatica fit, ab incolis, quanta detegere potui, in cibo vel in Medica haud multum adbibetur: Ex Diessimide nutum, et cit. patet, in Medicina quoque utilem esse, ob modicam eius adstringentiam, contra nausea ventriculi, II dropem, & haemorrhoides, si cum anarctica Piperis dustus adsumatur. Eenige kentekens tum in bot 0 fregte Schobenan Album berust by my in leer brief gnostikuteit de vee de goede intuitle by U zelten, tracht met daar uit bemerkenswaardig kan, tcuiro by de twee recepten tam au* veajcb-kantid bekomen beest. Zyne twerichten kleuren aldus: „De Schobenonthum in onze familie bekend, vermits in Persia, en op uit kuit Comeniet gebetelde contrapagnes getraversierd ibid de vandegracht, Uswel met xyete strengt om treffend tot een juste staat drie centren broodje, uit jurucen, Verpestende zeestraat, liefheuright SBS gehalte in het best leven, waarom in bovengenoemde, Vechtmiddelen zeer wel aan te raden, vervolgens volgden zeer veel broodjes, uit doordachte, uitstekende, en andere beste Schotse bijen, en kersen, haaieren, roosjes, andere soorten vruchten, in het algemeen, ter bevrediging van de trekkingen van de drie centren, brood, kaas en honing, waardoor de som van alle dingen te genieten en daarmee te voldoen, en de andere soorten vruchten, in het algemeen, ter bevrediging van de trekkingen van de drie centren, brood, kaas en honing, waardoor de som van alle dingen te genieten en daarmee te voldoen. „ GebruUende bet zelve in Golcenda oot gcpcederd t jj om dfler mede de byndin te wajfcbtn* nmnuer me u „ fan ue meiuUyi opjLiat uit een eyvotmig dwtjc , daor „ een gaatje in i/, dat xe andtrs mtl een pcnnelje t<seji<fp~ 1* PtTit {e kflnycH, ten r.tuie de lufiyke gt iir , dse „ dic trdtrr dan aan dit pae-.ier vtrwekt , aan ce banidi „ <«ifr te zelten , dit dete rettk ozk niet latiger btboudtn, „ dan tot die drieg zyn , bebalvtn dat dit ps.:Jcr o*t de n uttigbeid , xermitt xyn droogt naluur , Ister <ag- ,3 fiermt ” . 'i*anglnt oe« Eufch. Kicrcnb. hifi. nat. 15. Cap. 19. bfklrcieny en in de Pbilippinis tBq/fenii% tr mogeiyk 't ici f jit met ente Siree , let ‘Uidi by zegt , dt /i.lu.- itTS ttUiacr l*y de f^tj/cbtn it kooken , om dculve etn __ aon^f- nome Jcact te gtven. n/ tf mo^r», bart qooadbiid te i«* nemen. O/i dat xt 't in lar en ‘aryn deen , oen dien eat goedrii geur te geven, ivaar dosr by buiten tvsyffet ba- gueer, 1 if auder btirn dranken viii vtrftaan. Dt %cor!tl , beenel xt /ptccryaelif’ is, kan ix nictver- nemen, dat ze in de f oft , 0/ Juedicjtse by d<zt /ultndert veel gtbruikl luerd: j \haruil Oiofcoridci lac. cir. bhktt dat zy mede in dt Midicynt irut zy, ah urgent nare 1 natige zamrnlrriking tegens een waigende stage, U':».'rr- xntbt , tn de kramp , ms m en u nui gelyk g«o igte /V- ptr innectrd. OBSERVATIO. 