title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: bladz, 32* 114. Dr VrzgRKRAGT' DER I Zyn. De Kaftanjes, die onder of op 't Vuur fpringen, zyn zo niet, maar het Uitwerkzel is me digd aan de zelfde oorzaak. De nen de íchors beílooten, zet 7 de Warmte, en doet dezelve - open fpringen, als men de vox gebruikt heeft van ze eerft ope Hoe de íchors fterker is en mee doen kan, hoc ze met grooter í barít, | In de Derde Proefneeming va Les maakte ik gewag van een k Parfumeervlesje, voor cen gedec] welriekend Vogt gevuld: maari toen niet by, vap welken Kon! zig gewoon was te bedienen, om in te krygen; dewyl de Hals en 't Vlesje zoo eng zyn, dat men n hoeft te denken om het door mic nig Tregtertje te willen ondernet vult het egter vry gemakkelyk Vlesje eerí& warm te maaken, aanfítonds met zyn mond in hi Dr VrzRERAGT DeR LuoT. r1; npelen, daar men 't meé vullen wil. int door die Warmte doet men de Lugt, in 't Vlesje is, zig uitzetten, en dryf& dus een groot deel van naar buiten: de zt, die 'er nog in gebleeven is, verdikt vervolgens weder naar maate dat het sje weer koud begint te worden, en laat een ledige plaats over, die het Vogt, x het Gewigt van den Dampkring 'er in reeven, inneemt : even gelyk het met de s, daar wy in de voorgaande Proefnee- g van fpraken; gebeurde. an dit zelfde middel bedient men zig ook, | de Glazen der Tbermometers te vullen, '* Buizen doorgaans 700 naauw zyn, dat 0 "er nooit op eenige andere wyshet Vogt kunnen in krygen , ten minften niet zon- €r vry wat moeite en tyd aan te fpillen. $5 «ou nog deeze Uitzetting der Lugt WNWarmte Ílegts een zeer gebrekkelyk €] zyn, in geval men zulkeen Vlesje of E heel vol wil maaken, dewyl een zeer "€ Hitte "er niet meer dan omtrent maar derde declen van de Lugt kan uitdry- H a ven: x LF&5, J. A T- DEB KL. En de Dui- zen der Thermomeo- ters, X. LES. 1. A F- D E E L. Tbhermome- ger van danttoriss P L. 4. Fig. 24. . IN, by voorbeeld , vult , warm, zet zig, 116 De VEERERAGT DER LocT. ven: maar men voegt 'er in zulk een nog een andere Konftgreep by , daar wyii vervolg van fpreeken zullen, en door wiá middel men die Glazen merkelyk v ner van Lugt ontledigen kan. By gelegenheid dat ik hier van Jers Ípreek , zal ik in't voorbygaan dat die van Sanüoriw , in Figwse 242ígtv beeld, ook door middel van de Uitzettinge kragt der Lugt zyn Werkingen doet. Ab men de hand legt op de Glazen Bol, die ss *t boveneind van de Buis is, wordt de Lug; die in dien Bol is en verder de Buis tot áss en doet het gekleurde Vogt naar beneden, in den Bol M wyken, terwyl men dt zelís daalen met het oog zien, en nasr de Graaden, op het Plankje efgetekend , mee- ten kan. Wanneer zig dan vervolgens d Lugt, die men, door zyn hand op denbe venften Bol teleggen, verwarmt had , welt verkoelt, verdikt ze zig, trekt zig in &d, cn het gekleurd Vogt, door het Gewigt vaa cen Kolom van den Dampkring, die op M feit, Dg VgtRERAGT DER LucT. 117 leat, pgedrukt, klimt weder in de Buis om lIboog tot zyn voorige plaats, gelyk men aan :xde Graaden van de nevenshangende Schaal, die het al ryzende doorloopt, zienkan. Van deezen Thermometer van Sanclorivs zullen wy «en nader berigt geeven , als wy van de WVerktuigen fpreeken , die tot het afmee- «en der Graaden van Hitte en Koude die- nen. : Gelyk men een Waterfprong maakt door 1niddel eener zamengeperíte en verdiktc XL.ugt, kan men zig ook van derzelver ver- dunnipg en uitzettingskragt door Warmte bedienen, om aardige en voor nieuwsgieri- ge Ooogen niet onbevallige Fonteintjes te doen ípringen. Op on:elbaar veríchillende wyzen zou men dit Beginzel van Bewzeging kunnen doen werken, maar dewyleen breed- voerige Lyít van Werktuigjes, die men op díc wys kan toeftellen, buiten 't oogmcerk onzer Leílen loopen zou, zalik my flegts tot twee Voorbeelden bepaalen, uit welke men over alle andere genoegzaam zal kun- 1er oordeclen. AB, in Figwr 25 ofge- H 5 beeld; X. LES. I. AY- DEEL. Water. fp:ong door eca door Warm*c uitge^etc* te Lug:. PL. s. Fé; 25$. X, LS, l, A F-* DAaEL., 118 Dz VgERKRAGT DER LuoTY, - becld, is een zoort van ingeboogenG Vles, van onder en boven open, det haar Voet boven op het Dekíel vín&& Houtten Kiftje, in de gedaante van een Vie kant Voetftuk gevormd, vaft ftaat, InÀ hecft men cenGlazenBuisjeE F vaftgevoggl, t wclk van boven in E fpits toelooptalset Fonteinfpuitje, en van onder by F', opeenige weinige Lyncn na, tot aan den Bodem vnde. Vles raakt. Een andere Buis, wiens eisd, op de hoogte by G, gehecl open is, lodit door de cngte of inbuiging van de VlaWy B, daar zy aan vaít gefmeerd is, benedem waarts in het Kiftje, en vereenigt zig dat mct een grooten Bol, van dun Koper ge maakt, aan welken zy geíoldeerd is, Ll Kiftje CD is van binnen met Lood bekleed, en het Dekfel, dat men "er af ligten lan, wordt "er met Haakjes op vaft gemaakt. De Koperen Bol int Kiítje bevat niet dan Lugt: de Vles AB is tot omtrent drie vicrde met Water gcvuld, en men giet doot een gat in 't Dekfel, daar men een 'T'regtet in zet, Kookend Water in het Kiftje CD. pe Dr VrzERKRAGT DER LuGT. 119 De Lugt, die in de Koperen Bolis, door X. LEs. het kookend Water, waar in hy gedom- ; ni peld is, verwarmd, zet zig uit, en dringt door de Buis BG in de Vles AB, drukt de Oppervlakte van ?t Water , dat ze daar vindt, met haar Veerkragt, en doet het dusdoor het klein Glazen Buisje EF, als een Fontein- (Eraal, naar buiten en in de hoogte fpringen. De Koperen Bol in 't Kiflje moet ten min- ften eens zoo groot zyn als de Fles AB; de- wyl de Lugt, gelyk wy te vooren gezegd bebben, zig niet meer dan maar een derde door de hitte van kookend Water uitzet,, en in het Kiftje, daar de Koperen Bol in »eílooten is, kan het Water nict kooken, maar verkoelt min of meer aanítonds. Dus zou men ook een fpringend Fonteint- ,, , e kunnen maaken van omtrept den zelfden rie. 19. aart, als dat, "t welk wy te vooren befchrce- ven en in Figesr 19 afgebeeld hebben, zo men in plaats van de Vles in 't Ydel te zet- ten, dezelve in. kookend Water dompcldc: dog dan zou het raadzaam zyn, dat men in plaats van een Glazen een Metaalen Vles H 4 nam, X. LES. I. A F- DEEL. Vuur- Ípronz. PL. s Fu. 26. i20 Dg VEERKRAGT DER Loc" nam, uit vrees dat (anders de fchielyke Hi te, of de geweldige Uitzetting van deLug, haar mogt doen berften en in ftukken (fpri& gen. | Indien men een Vuurfprong maaken wil, | bedient men zig van Wyngeeft of gocdes Brandewyn, en men houdt den Mond vts: de Vles met den Vinger of op eenige andere. wys ettelyke Minuuten geflooten, om t Vogt tyd te geeven om een weinig Warm ts worden: en men fteekt den Straal, alshg 'er uitfpringt, aan met een brandende Kurs. Zie Figuur 26, Tot nog toe hebben wy doen zien, dst de Warmte de Lugt, wanneer ze vryheid heeft om zig uit te zetten, grootervanOm- - trek doet worden en meer plaats beflaan: de volgende Proefneeming zal ons kunnen lt& ren, dat de zelfde oorzaak haar Veerkrsgt doet toeneemen, wanneer ze, in haar Our trek van alle kanten beflooten en geftuit , belet wordt zig uit te zetten, Dr Vrr2ERAGT DER LucT. r2: IX. PROEFNEEMING. Tbefiel, ABC is een Glazen Buis, iets meer dan er Voetenlang, omtrent een Lynvanbin- 'D wyd, gekromd van onderen met een ogt, welke in een hollen Bol van dun Glas ndigt, die vier of vyf Duimen Middellyns eeft, Men laat 'er flegts zoo veel Kwik- lver in loopen, dat 'er de Bogt DBC x» gevuld wordt, en hetzelve, als men "t Werktuig loodregt over eind houdt, | beide de Armen van weérzyde met zig ]ven in Evenwigt ítaa. Men begryptligt, it ten. dien einde de Lugt, die in den Bol , niet digter en meer zamengeperít moct rn, dan de Buitenlugt, maar van de zelf- » gefteltenis als waar in zig die van den ampkring op 't oogenblik der Proefnee- ing bevindt. Vervolgens giet men in 't eelte A D van de Buis zoo veel Kwik, it 'er van het Waterpas, dat is, de Lyn 'C'af te rekenen, een Kolom van 28 Dui- H s men X. LES, 3. AT- DEEL. P L. s. lag 27. X, LES. 1l. A FK- DEXL, pe Hitte van Koo- kend Wa- ter vet- groot de Veerkragt der Lugt ccn Der- de. x22 Ds V£gERKRAGT DER Lucr. men in ftaa, en dompelt dan het ganíckhe nedeníle gedeelte in kookend Water, um diep, dat de Bol geheel order Water is, Uitwerkxels, Als men het Werktuig dus in ?t Kooks Water gedompeld houdt, klimt hetKwil in dien langen Árm DA 1x8 Duimenme nige Lynen hooger, 't welk met dew gaande 28 Duimen een Kolom masktn omtrent 46 Duimen, van de W'aterpss Ij met de hoogte, waar op het in den lo 'Arm ftaat , af te rekenen. Opbelderingen. Zoo lang 'er geen Kwik is, dan ind Bogt DBC, en hetzelve in beide &hr men van de Buis even hoog ftaat, mitt Lugt, die in den Bol is; door haagr Yer kragt Evenwigt met de Drukking vg Dampkring , die men ,onder't doen derfro neeming , aan "t Gewigt van een K wikkolt van 28 Paryíiche Duimen gelyk flelt te 7 ! Ix Dr VgEgRERAGT DER LucT. 123 Je 23 Duimen Kwik, die men "er vervol- ens in denlangen Arm bygiet, verdubbelen erhalven, volgens deeze veronderftelling, ie Drukking des Dampkrings, en byge- olg ook de Digtheid der Lugt, die zig in en Bol bevindt. Indien nu deeze Lugt, us tot een dubbele Digtheid zamengeperft, 1 700 in kookend Water gedompceld, in aat gefíteld wordt, om nog 18 Duimen en Lynen Kwik meer te kunnen draagen en ;»houden, is dit een gewis teken, dat die ap ven Hitte haar Veerkragt cen derde rooter maakt: want 18 Duimen en 8 Ly- :n zyn juift een derde van $6 Duimen, dat , het Gewigt vaneen dubbele Dampkrings irukking, daar die Lugt van den Bol voor * Indompeling meé beleaden was. Dewyl de 18 Duimen en 8 LynenK wik- ilver in den langen Arm opklimmen ten Xflen van de hosveelheid Kwik, die zig den korten Arm en deszelfs Bol bevindt, reekt het van zelf, dat de heet gemaakte ugt altyd een weinig grooter van Omtrek oet wordem , en wat meer plaats beflaan dan X. LES, I, A F- DEXL. VWaarom die Vere» grooting cen weie nig min- der fchynt, X. LES, J, A F- D8S& L, £iffing 124 Dk VgEeRKRaAGT DER LucT: dan toen ze nog koud was: en dat weon dceze twee redenen. 1. Om dat het Ks zZiiver , 't welk uitdeezen in derianderen Àn Ovcrgaat, aezelve een weinig ruimte mast en p.aars gceft om zig uit te zetten, 2.0m dat het Glas zelf zig door die Hitte uitztt, en de inhoud van den Bol daar door ornrer- mydelyk ecniger maate grooter moet wor den, gcelyk wy elders nader zullen do Zien. Dit is oorzaak, dat, dewyl de Lurt op die wys min of meer in Digtheid afnemt en verdund wordt, het vermogen van lut Veerkragt, door de Hitte vergroot, mt volkomen zoo fterk zyn kan, als het we Zen Zou, Z0 ze net den z*lfden Omtreka Digtheid bleef behouden. De opklimmsy van de Kwikkolom boven de 28 Duim gaat daarom ook nooit tot de wvolkom Hoogte van 18 Duimen en 8 Lynen; &j het veríchilt egter zecer weinig, indien m cen Buis neemt, die in vergelyking vandm Inhoud van den Bol zeer naauw en Kn van Inhoud is, Het is derhalven eenontwyffelbaare wit heid Dr Vir&kRAGT DER LuoT. 125 Yeid » dat het vermogen van de Veerkragt der "8t door de Hitte van kookend Water le Desde grooter wordt. Maar wat is nu ME van dit Veríchyníel , en hoe .* her dat de. Lugtdeeltjes, wanneer ze -— Bemakt worden , meer ftevigheid, * en fterkte krygen? Dit is icts, "t wclk de Ondervinding niet leert. Men zou » door op vry waaríchyniyke giffiagen * te redeneeren, kunnen zeggen, dat de ing der Hitte, gelyk wy reeds voor- ebben aangeroerd, beítaat in een on- Se menigte van kleine Deeltjzs; die, "teen Ínel bewoogen en gefchokt, in de X. LES, Il, AFo DBEL. hoe de Hitte de Veeis.^ gt der Lugt VeId:UUL Fi ?eive de L'.Acade- Hm.:e des óc .nc, 26 "men door dringen. » Wanneer dee- P3 Y»eeltjes zig in een Klomp Lugts men- ! , Openen en ontwikkelen zy de Slangs- s: loopende Reepen of Plaatjes , waar de Lugt fchynt zamengeft:ld; niet al- 13 om dat zy , als zoo veele nieuwe en *emde Lighaamen, zig tufíchen dezel- indringen en plaatsdoen maaken; maar k wel inzonderheid , om dat het Lig- Aimpjes zyn, diein een geduungge en ge- 2 wel- Lam.s 4$, píra:es X. LES. 9$. A E» D&EKL. .. »» Maar wanneer nu de Lugt met eenzwass 77 136 Dk VgERKRAGT DER Luc? weldige beweeging zyn. Ditisoc » dat die Lugt zig uitzet en grov* Omtrek wordt. Maar zo die Lo " , plaats beflooten is,zoo dat ze mite » zetten, zullen de Vuurdeeltjes; d » houdelk werken om de Sla ' , Reepjes te openen en te verwyderexs? 406 » dezelve nu niet openen en verderw div » deren kunnen, derzelver Veer 2X , Vermogen doen toeneemen, die, we C , de Reepjss vryelyk openen kondes, e o7 , ZWakken zou en eindelyk geheelegkg — s , den. Wannceer de Lugt verdikt en $9? 8 , Inengeperft is, bevindt zig binptne et f ,; Zelífden Omtrek van plaats een pt » getal van Lugtdeeltjes, en zullen g^ » ven de Vuurdeeltjes, die "erinendwoP " .. 5 dringen, ook hun Werking op ecn goo 13 , ter getal van Deecltjes kunnen ocfíseno P , dat is, of een fterker uitzetting in a» e , Lugt, of eene grooter vermeesierinzi 32 P" van derzelver Veerkragt ve 1 [d « .- ^ , der Gewigt belaaden is, is zy ook A, bui DER LucT. 127 er verdikt en ineengeperít; x, rs, yEcvolg, indien ze zig, geyk " ^*- eronderílelt , niet kan uitzetten, clfde Graad van Hitte haar Veer- xaaar Evenredigheid ook fterker ver- en", Gevolgen. het beloop van dergelyke Proefnee- Algemee- » als de voorgsande, zal men ge- 5 15 Orden, dat de Vergrooting, die de vergroo- 'àn Kookend Water in de Veerkragt de A eei- £t te weeg brengt, gelyk is aan een. kragt dez 'an "t Gewigt, daar de Lugt op dien P"£* $ belaaden is; indien men die Proe- *t in den Herfíft of in de Lente, dat argetyden, wanneer de Lugt gemaa- als op den middelgraad is, tuffchen Stfe Hitte en de grootíte Koude, "u dan de Lugt, die wy inademen, Ct een Gewigt, gelyk 2an dat vaneen lom van omtrent 28 Duimen belaa- dien ze door Kookend Water heet * werde, het vermogen van haar Veer- X.LEtS. 1. A Fe DE FEL. Uitwer- ki:g van ecn Ka- cnel op d: Lugt van een Vertrek. Van een i30 DE VuERERAGT DER Een Kachel verdunt zeker. van het Vertrek , waar in ze ge om dat die Lugt nooit zoo dij mer beüooten is, dat ze nie! gemeeníchap heeft met de Bi Reeten en Togrgaten, die m of daar aan Deuren en Venf de Lugt vryheid laaten om "er buiten uit te zetten, en dus y. Maar deeze yler Lugt, een t der Digtheid hebbende, da: Dampkring, maakt egter Eve zelve, dewyl ze te gelyk m een hoogen Trap van Veerkr haar in ftaat ftelt om de Dr Buitenlugt te weerftaan en : De zelfde oorzaak, die de Di dert, vermeerdert naar eve Veerkragt, en het één vergoe« Maar geheel anders is 't me Vaur on- gen, als men op een, Haardfte der een Schoor- fieen op onder een Schooríteen. De zig en wordt yler door de de Haard- zonder dat haar Veerkragt d (ice. Dr VrkERERAGT DbzR LucT. 131 Üia. Het Evenwigt raakt daarom ook üyel haaft verbroken tuffchen de twee Ko- ; Gbmmien van den Dampkring, die op de bei- Ide. opetiingen van den Schooríteen ítaan. Be Lugtkolom , die beneden op den mond of sOezém: van den Schooríteen drukt, en haar alicomen Digtheid heeft , weegt deanderc die inor de Wiarmte eepigermaate verdund is, »ye€r , cn een Stroom van Lugt vloeit'er on- rphoudelyk door den Schoorfteen van on- er near boven Dit is naamelyk de ge- roone Loop, en dien men doorgaans plaats ier hebben: mogelyk zullen wy elders ge- renheid vinden, om: nader onderzoek te joen op de oorzaeken; die dat Uitwerkzel onityds belemmeren, en de Lugt noodzaa- cen oux doot den Schooríteen naar beneden e daalen. Onder de menigvuldige gebruiken, waar oe de Lugt ons dient, is'er geen 2lgemec- er, mnierkwssürdiger, en noodzaakelyker, lan dat, het welk wy 4demen of 44dembaa- -z noemen, Omntrent vyftig maal in yder rlinuut gaat de Borít op en ncér , en door 1a die x. T.ES, e À Y- DEPF.L, Denk- hee'd van de Ademe. haai;ing. DEEL, gens weer intrekt en daar door verme 132 DzLvucTNoonre ^ die belrtelingfche Beweeging, welke: kwalyk naar die van een Blaasbalg, sli 'er Wind meé maakt, gelykt, zet 7e en trekt zig weder in. Als de Borit zi Zet en verwydert, ontvangt zy dc Beee lugt, die, door het Gewigt van denDsil kring gedrukt, tot in de Blaasjes en Pg van de Long doorgaat: als ze zig vw wordt de Lugt, die ze nu in die hotre heid niet meer bevatten kan , naar buit dreeven, voerende de Dampen, wsar sá ze belaaden wierd, met zig weg. Dee deezer twee Werkingen noemt men Ims. men, de andere Uitademen, en beide zn, tot behoud van 't Leeven zoo noodzaskdyt, dat "er geen Dier is, ^t welk niet onversy- delyk fterven moet wanneer men het det dubbele Beweeging belet, of ?t zelve beroot veneea Lugt, welke in ftest is, om dieBe. weeging aan den gang tehouden: gelykme inde volgende Proefneemingen zien kan, TOT HET LEEVvEN. 153 X. PRoEFNEEMING. Toeffel. en zet een Duif of eenigen anderen Vo- onder een grooten Ontvanger op de pomp, en doet verícheiden flagen met Zuiger om de Lugt allenskens te ver- ien en yler te maaken. Ustwverkxzels. & de Lugt in den Ontvanger omtrent de van haar gewoone Digtheid verlooren :, krygt de VogelStuiptrekkingen: dik- braakt hy, of maakt drek: en, zo men tgaat met "?er nog meer Lugt uit tePom- of hem flegts eenige Minuuten in dien laat, is hy onherftelbaar verlooren , en ven kwyt. Maar, zo men hem fchielyk '" Lugt geeft, herftelt hy zig allenskens. herftelling egter , om de waarheid te 'n, is doorgaans van geen langen duur ; lden heb ik Vogels , of zelfs andere 'n gezien, die dceze Proef lang over- "n, I 3 XI, X. LES. l. A Fe DEEL. PL. s. Fi. 28. EenVogel onder de Lugt- pomp. X. LEs5. j. A r- DEEL. PL. s. Fig. 29. Een Viíchje onderde Lugt- pomp. 134. Dg LucT NoopiG XI. PRoxFNEEMING. Toeftel. Men doet een klein leevend. Vifchjeisemn groot Glas, dat byna vol Water is, envi 'er een grooten Ontvanger over heen, Uitwerkzels. Nar maate dat men de Lugt uitdenOst yanger pompt, ziet men van onder deSdsb- ben van 't Viíchje, uit deszelfs Kieuwentt Bek , Lugtblaasjes voorden dag komen. Ps Vifchje houdt zig by de Oppervlakte vest Water, zonder naar beneden te kunnen br men. Het fterft'er eindelyk, dog nietdsi na verloop van eenige Uuren, die men'tin dien ftaat op de Lugtpomp laat. Als,' Zy voor, "t zy na zyn dood, de Lugt &et in den Ontvanger gelaaten wordt , zinkt he naar den Bodem van 't Glas, en ken nook wcder opftygen naar de Oppervlakte «a "t Water. o TOT HET LE£EVvEXN. 135 Opbelderimgen. Het Dierlyk Leevenbeftaat voornaament- yk, gelyk men weet, in de beweegirg van : Hart en den omloop van't Bloed. Indien nen nu de fchranderfte Ontleedkundigen zal 'eloof geeven en uit derzelver Waarneemin- "en en Proeven oordeelen, houd: de Adem- iaaling het een en *t ander in ftand: "t zy lat de Lugt, die door 't Gewigt van den Jampkring in de Longen gedreeven wordt, oteen Tegenwerkíter ftrekke vande Spieren , ran welken de Natuur zig tot het Inademen 'edient, en de Vaten, werwaarts het Blocd loor de zamentrekking van "t Hart gedrec- ren Was, drukkende, hetzelve naar cien Jronader te rug doet vloeijen, om vervol- rens naar andere Deelen van 't Lighaam ge- roerd te worden: "t zy dat de Lugt ver- leeld en door Deorzygizg , om zoo te fprec- ven, gekleinft, zig menge met het Bloed, n het door haar Veerkragt leevendigendc, effens met hetzelve omloope: ecn Dier al | I 4 | thans, Y. LES. I. AR- DFEL. Deu: l'eeld van dc Wer- king der L yt tot het Lce- VCle Filtri M.MEnr, Mimoir, de l' Acad, der Scienc, 1700. I. 21r. x, LES, I. A F- DEEL, Oo:zaak van den dood der Dieren in 't Lugt- leiige. Andere Ooizaak: de line nenlugt des Lig- haams. 136 Ds LuoT Noop1cG thans, dat niet kan Ademhaalen, kan nit in "t Leeven blyven. De Vogel, in een merkelyk verdundea yler Lugt geplaatít, kan niet Ademhaalen om dat die Lugt, van den Dampkring sé geícheiden, met deszelfs Gewigt en Druk- king geen gemeeníchap meer heeft , en har Veerkragt, zoo wel als haar Digtheid, fterk verminderd is. Vergeefs zet zig de Bot uit, de Vlociftof , die "er gewoon ws in gedreeven te worden, ontbreekt het n aan Kragt en genoegzaam vermogen: à dubbele Beweeging , die men. Ademhzsla noemt, kan derhalven geen plaats meer be bcn, dewyl men van de twee Kragten, di zulks gewoon waren uit te werken, de etw of weggenomen heeft, of verzwakt ; het Ge wigt, naamelyk, van den Dampkring cf& Vcerkragt der Lugt. | Ecn andcre oorzaak, die een Dier dot fterven in "t Ydel, is dat de Lugr, diebt op verícheiden plaatfen inwendig in "t Lig: haam heeft, en zelfs in zyn Vogten, x fter - TOT HET LEEvEN. 137 K uitzet, zoo dra ze door de Drukking t de Buitenlugt niet langer bedwongen en -engehoyuden wordt. Want al die veríchei- a Vakjes Lugt, nu een merkelyk grooter nmetrek, dan zy in hun natuurlyken ftaat üoegen, aanneemende, drukken en bree- 2 dikwils de Deeltjes, waar in ze zig ge- ikkeld en beflooten vinden; of masken erftoppingen in de Vaten en ftremmen den oop der Vogten. Dit is ongetwyffeld ook ' oorzaak, waarom de Dieren, die men eLe zoort van Proeven doet ondergaan, iorgaans braaken of drek maaken ; de Lugt, amelyk, in de Ingewanden of in de Maag 0 het Dier beflooten, dryft, ais zc zig pint uit te zetten, het nog nict verteerde »edíe], of den Drek, die haar den door- 1g belemmeren en ftoppen, voor zig weg ar buiren. Dat "er inderdaad Lugt zy binnen in't "haam der Dieren, en zelfs van d» zulke, de Natuur geíchikt heeft om in 't Wa- te leeven, kan niemand in twyffel trek- 1; dewyl men de Lugtblaasjes uit dc Vis- I ; fchen. t AES d Het ho« vendry- ven der Viffchen in tYdel. X. LES. JY. AF- DEEL. 138 Dr LuoT Noopigo íchen zeer zigtbaar en menigvuldig den dag ziet komen , naar rnaate dgmem de Lugt uit den Ontvanger potnpr. Hel zeer waarfchynlyk, dat de W'aterdieres, a de zulke die in 't Water beide tnop* Land leeven kunnen, op een wys Aene len, die merkelyk verfthilt van die der sn- dere Dieren, welke onophoudelyk indeLugt leeven ; om dat de berooving van die FHex£- ftof hen op verre na zoo fchielyk niet dot fterven: maar '"t geen hun dood in *t Ydd het meeft verhaaft, íchynt hun inwendir Lugt te zyn , die zig uitzet, en alles i wanorde brengt. Dat dubbel Lugtblus, —t welk men in de Karpers en in de meeftt andere Viffchen vindt, zet zig dan ook, tj die Proefneeming, uit, en doet het Lig haam van t Dier zwellen. Hierom dryí het, zoo lang het in 't Ydel is, in weerwi van al zyn poogingenboven, dewryl het lsdn ligter is, dan de Klomp Water, witti plaats het beflaat: maar zyn Lighaam krint weer in, als men de Lugt weder in denOnt vanger laat , «n het Dier zinkt tegen wil e dank TroT HETLEEVEN. 139 dank naar beneden, om dat het Blaàsje , door vig, z00 flerk uit te zetten, cen gedeelte van zyn Lugt verlooren heeft ; en de overige Lugt, die 'er nog in gebleeven is, als zy weeer haar voorgaande Digtheid, gelyk aan die van den Dampkring, aanneemt , het Blaas- jc niet meer, als voorbeén, vullen kan: ge- lyk men bevinden zal, als men 't Lighaam van het Viíchje open fnydt. Gevolze». - Uit deeze myne Ophelderingen der twee voorgaande Proefneemingen ziet men, dat de Dood der Dieren, die men in 't Ydel plaatít, ontílaat uit twee voornaame oor- Zaaken: uit gebrek , naamelyk ; voor eerít, van Ademhaaling; en ten anderen, door de Uitzetting van de Binnenlugt, die inwendig in hunne Lighaamen beflooten is. Dewyl de onderícheiden Geflagten en Zoorten van Dieren niet alleen door hun uiterlyke ge- daante, en door elks byzonderen aart, van elkanderen veríchillen, maar ook door het maakzel, het getal, en de grootte van hun in- X. LES. $4. A - DEF L, Het een Dier lcett langer in 't Ydel dan 't ander. x. LES. Y. A F- D E E L. Dc Ki&- vorfch. 140 Dr LuvcoT Noon1e inwendiee Deelen, is het zeer waarfchyrt, dat alles, wat Ademhaalt, niet evenema op de zelfde wys Ademhaalt; dat zommg Dieren een fneller en ruimer Ademhasliy, en daar toe een vryer en zwaarder Lugtme dig hebben; en dat andere in tegendeel lae zasmer Ademhaalen, en zig, ten minfim voor een zekeren tyd, met een ligtere yl Lugt behelpen kunnen. Dit is ongetwyttii de reden, waarom van dat eindeloos Getl van Dieren van verfchillende Zoorten, dor Bovtg, de Akademie van FJoremee , Dit HAM, MUSSCHENBROEK, en zoo vedir. dere Natuurkundigen, op deeze Prom 't Ydel gebragt, zommige binnen de dex of veertig Sekonden fterven ; gelyk genog zaam alle Vogels, de Honden, de Kat, de Konynen, de Muizen, en ontelbasree- gelyke meer: terwyl andere weder een Y&d van verícheiden Uuren agter een verdragt kunnen; als de Viffchen, de meefte Kri pende Dieren, en boven al de K'ikvorfch, die zomtyds deeze Proef een ganfchen da zonder te fterven doorítaat, Want dew det. ToT HET LEEvEN. IjI deeze laatíte Dieren zonder ongemak in *t Water leeven kunnen, kan men niet zeg- gen, dat zy een Ademhaaling ; van denzelf- den aart, als die der Landdieren, noodig hebben om te leeven: en mogelyk zouden "zy het Ydel nog wel langer kunnen door- Ítaan, indien ze 'er niets anders in te lyden hadden dan het enkel gebrek van Lugt, en indien die Lust, welkezeinwendig in'tLig- haam hebben, door haar fterke Uitzetting, de Huishouding der Deelen niet in verwar- ring bragt. Dit laatfte komt my daarom zeer gelooyk voor, om dat men hen in 't Y del altyd geweldig ziet opzwellen, en om dat men hunne Longen na hun dood altyd flap, neérgeflaagen ; en zwaarder bevindt dan het Water. Een andere Reden, die men nog tot ítaa- ving van deeze gedagten zou kunnen by- brengen, is dat byna a'le Gekorven Diert- jes, of Infektes, de zulke z:lfs die in de vrye en open Lugt gewoon zyn te leeven, gelyk de Kapelletjes, de Vliegen, de Ke- vers, en dergelyke, een zeer langen tyd , eu z0m- x. LES. Ll. A Te O&EL. Dc 'ne fck:cen. X. LES. I. A F- DEEL. Alle Dic- ren zelfs Viífchen hebben Lugt noo- dig. 142 Dz Luo T NooDprzo zomtyds verícheiden dagen zelfs agterem, zonder Lugt in 't Ydel leevendig kumm blyven; ongetwyffeld om dat zy maarzm - weinig Lugtdeeltjes inwendig in ^t Lighau hebbende, die geen merkelyke uitzenimg veroorzaaken kunnen, het Y del hun rit doodelyk worden kan dan enkel door gebrek van Ademhaaling ;en deeze kleine Diertjes waarfchynlyk wel een geruimen tyd zynku- nen zonder dat zy , ten minften een dikkr en zwaarder zoort van Lugt , behoeven int ademen. Men moet egter toeftemmen, dat he & Natuurlyke ftaat en eigenfchap van al dé Dieren is zonder uitzondering ; dat zy Lug inademen , en dat men hen geweld dott, als men hen van dezelve berooft. . Menzit de Vifch in de Vyvers van zelve. nast & Oppervlakte van 't Water íchieten , om. nieuwe Lugt te fcheppen, en die, wedk hy te vooren ingeademd had, weer utt* werpen| De Natuurkenners íternmen diit. in over een, dat de Viffchen de Lugt, die in "t Water bevat en verfpreid is, weerem nait X. LES. J. A F- D&hkL. Verfíchil van Adem- haaling in Jon- ge en Volwas- fen Dieren. 144 DzLvcT NOoop:6 maakt ze ,twee of drie W ceken agtet e, wf met Kruim van Brood, in Melk gewilt. Zoo dit verháal zonder eenige vergrooili: en in alle zyne omítandigheden wutit; blykt 'er onweérfpreekelyk uit, dardelag de Viích om te leeven noodiger is den bt Water zelf, eri dat men zig van die Egger: fchap zomtyds met voordeel zou kennenbe dienen (*). . Eenige Schryvers hebben aangemeit; dat de Honden, de Katten , de Konya dergelyke Dieren meer; als ze nog zeerjong en maar pas geboren zyn, in ?t Ydel»o fíchielyk niet fterven als wanneer ae reels volwaffen zyn: *t welk daar uit voortkont; dat deeze laatíte de Ademhaaling Onvermy de (*) Ik heb deeze Proef twecmaalen ondeme men, dog vrugteloos: zonder nogtens iem me - cenige zekerheid daar uit te kunnen befieses. Want de Karpers, daar ik my tot dit einde wa be diende , waren, door een vrylange Reis , rseskelyk afgemat en verzwakt, of, zedert dat zy uit Mt Water waren geweefít, niet met Bgenoegzaame voot- zorg en behoorlyk behandeld Ik heb hmm noolt -—— —M— —— —— . lets kunnen dozn inflokken , en zy fticiven biaats - de vier eg-twintig Uuren, N. ' ToT HET LEEvEN. 145 Jyker noodig hebben, dan de eerfte. Om x. 17s, .Hic verfchil in beiden wel te begrypen, moet. 5,2, . aen weeten, dat 'er voor de Geboorte maar één Omloop van bloed is, dien Moeder en Vrugt met elkandere gemeen hebben. Inde Wrugt, die dan nog geen ademhaalt, vloeit het .bloed uit het Regter Oor van 't Hart paar 't Linker door een opening , diede Ont- leedkonftenaars het Eiro»d Gat noemen, en. Tros Ov«t.. zonder dat het door de Long behoeft te o ramtn gaan, tot welke de Lugt nog geen toegang heeft, Maar na de geboorte (luit zig deeze opening of Eironde doortogt allenskens toe, en de Ademhasling wordt noodzaskelyk, om de Blaasjes van de Long te doen uitzet- ten, en het bloed in 't jong Schepíel, nu van zyn Moeder afgeícheiden, op de zelfde wys te doen omloopen, als de Ademhaaling vàn de Moeder het te vooren deedt omloo- pen in beide, Hierom kan men ook vecl- tyds weeten als men de Long vanecn Jongge- boren Kind in 't Water legt, of het Kind dood ter waereld gekomen is, dan of het nog geleefd en geademd heeft na de geboor- III. Dz zr. K te: Y. LES. J. A Fe DEEL. Voor- beelden in Dren- kelingen. Hiftoire de l'.A ad, des $aene, 1790 p.40e Ó1£00 . Dg Lvo T NooDIO te: want zo de Long boven dryft, dla , teken, dat 'er Lugt in is, en dat he Ej bygevolg leevend ter waereld is geom. dewyl het niet dan na de geboorte [sj heeft kunnen inademen. Dit is een Pmál, daar de Vierfchaar zig voorheen vingewe was te bedienen in het regtsgeding over e Moeder, die beíchuldigd werdt hssc Eds omgebragt te hebben, en zig daarmettag te vry te pleiten, dat het Dood ter wserld gekomen was. Doch men heeft zedert wur- genomen , dat in zommige gevallen deles van cen ongeboren Vrugt dryven ksnop! Water, en die van een Jonggeboren Kisi, in tegendeel , zinken; *t welk dieProd, ?e ker, vecl te twyffelagtig maakt, om 'erem Vonnis van dat belang op te gronden. Verícheiden Ontleedkonftenaars bewe- ren; dat zy het Eirond Gatnogopengere- den hebben in Volwaffen Menfchen, Doot mbiddel van deeze Waarneeming die nooit byna is tegengefproken (*), zou men f. vot" ' (*) CuzsrLDIN, die beroemde Onteedkuwiige.- va ; *vorTazgTLEEVEN. $47 lagi yi zonmige Voorvsllen kunnenoplos- fa , wier verhesl anders by de ligtgeloo- vigüe Lieden zelfs bezwasrlyk ingang zou véndco. Ven dien asrt is, by voorbeeld, de geícbiedenie van dien Tuinier van Trosisg- beks in Zusdrs, die men zegt dat 16 Uu- pan agier een , diep án "t Water enonder 'c Ys plegen hacst,, vonder te verdrinken (1): en die wsn orn zeXxeren LauRENs Jonas, die "er Londen, bewcer, dat alle Ontleeders, die mee- men, dát zy het Elrond Gat gevonden hebben in Volwafeo Memíchen; misgezico hebben, ea de apening yap d& Kism^der? y9ot dec Gat aangezien Dorbano Theéleg, Phyfie. Liv. 4. €. 7. Remirqe 15. N, | Ven dit Eisend Gat, desees Gebruik in de Vrugt en den omloop des Aoeds, ia dezelve en de Moe- der voor de Ggbooge, daar de Heer NoLrEkr Rraks van fprzk, kan de Leezer, ter Opheldering, een nader befchryving vinden in de Phyfielegs blad. $25» ep volgende; uitgegeeven by Ky, ve» Teugrrlo, I258.). (1) Xem Lusdf& Hecr, z00 aanziemlyk doo: rn Gebogrte , sjgberoemd door zyn goedenfinaak '5 luft tot de Weetenfchappen, heeft my verze- verd, det die Voosval overal in £weles. voor een waaxe Geichiedenis daorgaat ; imaar dat het ie Verom:sbolo , de gewoone verblyfplaats van 't Hof, en det se Troviagholm , gebcurt is, M. K a X. LFS. I. A F- DEBL. Veines Co- fenaires 14.8 Dr LvuoT Noopnro X. LES. "er, 7zegt men, wel zeven Wieekeniia. T en het leeven behieldt: beide deezeb* De 42,5, Qenillen worden van Pecblin verbali, ; L — € -4;- tuigeniffen, die egten geloofwall" A. syoent, def. go ow C. io, D€D.. Ik vocl aan my zelven, dee 359" | wat mocite zal hebben om "erzipg ^^ van te laaten overtuigen ; maaregtt— het waar is, dat men in leeven Kk zoo lang het Bloed zynomloop-blgE " , den, dat het Bloed zyn vryen loop , dat men Lugt behoeft in teademen; o* ^" den kan in hun, die het Eiroüd b : open hebben, en dat men —, Gat inyreeds Volwaffen Menfchen ag? 4 gevonden heeft, kan men dan Mos beweeren, dat het onmogelyk is, ia. gelyke buitengewoone Gevallen ooít gebeurd zyn? In Ge- Mindet bezwaarlyk zal men geloc Le kunnen, 't geen men van verfcheides M» fÍchen verhaalt, die of door V onnis v Geregt, of anderzins, gehangen; na das» afgefneeden waren nog leevend be zyn. Van dergelyke Gevallen kom TOT HET LEEvEN. 149 ieer Voorbeelden , dan van de ftraksgemel- »5 vOOr, en veele van dezelve zyn met ge- »egzaame getuigeniffen bekragtigd. Nog- ns loopen 'er ongetwyffeld in de gehange- :. meer oorzaaken des Doods zamen, dan de Drenkelingen. De Strop die de Vaten im1 den Hals drukt en toeknypt, de Kragt die r Op dat deel geíchiedt, zoo door de gan- he Zwaarte des Lighaams, als door de ruükking, die 'er by gedaan wordt ; de ver- heiden beweegingen, en wat 'er meer by- »mt om den Dood te verhaaften: indien ien egter, in weerwil van dat alles, vantyd t tyd cenige van die ongelukkigen in "t eeven ziet blyven, en weer bekomen (*); zou [*) Die gehangene blyven in 't leeven, of om t de Verworging niet lang genoeg zeduutd hecft, n het beginfel van Leeven en beweeging in hun vernietigen en te eenemaal te doen ophouden: om dat de Strop, in plaats van de Ringen van Longpyp of Lwttader toe te trckken, al zyn Kragt daan heeft op het zoogenaamde Gehildvormst 'aakbeen, 't wclk ien doo:gaans den Koop va» s Gergel noemt, en inzommige Lighaamsgeftcl- ü éen zeer grooten weeríland kan doen: dit is rzaak dat'er eenige opening en doortogt over- K 3 blyft, X. LES. I. A F- DEEL. Trechee. "pera arteria, Gcutiforme X, LES. 1. A y. DE£ZL 10 DeLuGTNMOoD:a zou ik zeer geneegen zyn om te geloort, dat men veel Drenkelingen zou kunnete houden, die maar een korten tyd in t Ve ter gelegen hebben, en die men opzero wiffe en twyffelagtige tekenen voor do sanziet, of door 't aanwenden van verketrk hulpmiddelen verder otm bais he (f) Door verkeerde Hulprbiddelen verfttik, or der anderen, dat men hen "t onderft bot met het hoofd om laag he&dt, en dedi wils in cen Koude Lugt: ongetwyfidive re het beter, dat men het bloed wedrb. order en beweeging bragt , door middel rit een zagte Warmte, van geeítryke Drsia, van Wryvingen; en door hen in een suse l]yken en gemakkelyken Lighaamsftmni t. blyft, ende Ademhaaling niet te eenemaal guis en bénomen wordt, N. (*) [De NederduitícheLeezet kan , inzondedtid, ever de Drenkelingen, de oorzaaken van dedieivet Dbood, middelen van Herftelling , en : ge Vóotbeelden daar van , nazieng; her Dti Deel van de "Uiügexette — Verbandelingem , 174. En de bedenkingen van den Heer J, E G5LMAN ever de Vesfikkingen en Verffiksen , in bet Ti peel det Hollandfche Maatíchappy. blada, 1fe.] TOT HET LEEZVvXEN. 151 pláatíen: want het Water, dat ze ingerzwol- gen mogen hebben, is niet veel van belang; en *'t gecn ze 'er van in de Maag hebben ge- kreegea, maakt hun gevaarlykfte K waal niet uit, en vereifcht de fpoedigíte hulp niet. Gelyk de Ademhaaling de Dieren in het Y del, of incen fterk verdunde en zeer YI- gemaakte Lugt benomen wordt, zoo wordt Ze hun ook bezwasrlyk en benaauwd ge- maakt in een Lugt, die ver boven haar ge- woonen natuurlyken ftand verdikt is. De Heeren. DezRHAM en. MUssCcHENBROEK hebben Viffchen en Vogelen geplaatft in een Lugt, die twee of driemaal meer Digtheid had dan de gemeene Lugt van den Damp- Kring, die wy inademen, en die Dieren ftierven 'er doorgaans binnen $ of 6 Uuren tyds. Ongetwyffeld deed men hunne Lig- haamsgeftellen geweld asn, door dus het Evenwigt tuffchen de inwendige Binnenlugt hunner Lighaamen en die, welke hen van buiten omringde, te breeken: en zy zouden zekerlyk nog merkclyk meer te lyden gehad hebben, indien zy in cen bovengemeen fterk | K 4 E X. LES. I. A Fo D EK EK L. Bcleme merde Ademhaa- ling in een ver- dikte Lugt. X. LES. I AF- Di 5L. En inzon- derheid in een beflogten Lugt. 142 Dr Luc T Noonpte zamengeparfte Lugt gezet waren g Doch men zal bezwaarlyk gelooven nen, dat die twee of driemaal verdubb Digtheid .der Lugt alleen de zaak van hun dood geweeit zy ; zoodraum. weet, dat Dieren van die Zoorten doorgum. niet veel langer gewoon zyn in "t levante blyven in een Lugt, die van de zelfde Dig- heid en gemaatigdheid is als die van dà Dampkring, zo dezelve flegts beflooten s, en niet vernieuwd wordt, | Dit is iets, "t welk door de ondervindsg ten overvloede geítaafd is, en wan de Nt tuurkundigen op verfchillende wryzen vere klaard en begreepen wordt. Zommigra, eo dceze maaken wel het grootfte geta] uit, be- weeren,, dat de Lugt, die men ingeadend heeft, belaaden is met Dampen en Uitwnr femingen, van welke zy het Bloed gezuiverd heeft; en dat zy in dien ftaat niet weerim geademd kan worden, zonder een al tegroo- te menigte en overmaat van die fchadelyke Deeltjes by één te voeren, die den om]oop van bloed en Vogten ftremmen en het Dir ' deca ToT HET LEEYEN. 153 wen ftikken. Anderen, die met reden van Bdagten zyn, dat de Lugt niet bekwaam en iechikt is tot Ademhaaling, dan voor zoo ver ie Veerkragtig is , gelooven dat dezelve , door !ar verblyf, dat ze in dien tuffchentyd in de Longen of in de Bloedvaten houdt, cen root gedeelte van haar Veerkrag: verlieft; n dat zy derhalven, om een natuurlyke en rezonde Ademhaaling te verleenen, ecrít of rernieuwd moet worden, of van die vreem- le en osgelyk/lastize Deeltjes gezuiverd , daar E zigtbaar meé belaaden is, op 't oogen- Jlik, dat men haar uitademt. Men kanover lir onderwerp verder den Heer Harrs na- ien in zyn Groeiende Wzegkunde , Hoofdft, JI. de 107 en volgende Proefneemingen, laar men verícheiden zeer fraaie Aanmerkin- en en Wiaarneemingen over dit ftuk vin- len zal. Doch welke yan deeze twee oorzaaken ook e waare zy, men doct &ltyd voorzigtig , lat men zig niet waage in een Lugt, die gen vermoedt dat met een groote menigte an Uitwaaffemingen, inzonderheid de zul- K 4 | ke, X. LES. I. A y. DRE L., Hétérozénés bladz. 193. Gevaar der plaat- fen daar een be. f mette Lugt hcerfcht. X, LES. l1. A E- DEER. Cameravri:us in. epiff, Tawrinene Kbns. Hifleire de / Aca - dem. des $uence 31719. b i9, 154 Dz LvoT Noenpr1io ke, die van een Zwavelagtigen asrtz, belaeden en beímet is. De RioclenaSe creeten, die lang geflooten gelegen hebbe, de onderaardíche Gangen en Pypen der Mz werken; digt beflooten Vertrekken, du men geglommen Koolen in gezet hecít; 4 Kelders zelfs, in welke nieuwe W yn of Bit te geften legt, zyn Zzeer gevaarlyk. Mm kan 'er de blyken en voorbeelden vin 96 aan die berugte Grot van 1£eJi?, dear ga] , Hond of eenig ander Dier een enkele Misit [| in blyven kan, zonder te ftikken (5);:] dat zoo merkwezrdig als Doodelyk toe te Chartres, in den Kelder van een Baie |. 