title: Annales Academici
creator: None
text: Die mannen van het Seminarium bepaalden voorts bunne werkzaambeid niet uitsluiitend tot hun onderwijs en wetenscbap. Van de meesten ging daarmede preiikififf in de Remonstrantsche gemeente gepaard, zelfs van ClericQa eenigen tijd Fransche prediking. Ea wie aal beipekenen, welken heiligenden invloed zij hierdoor in wijderen kring hebben uitgeoefendP Tbt de wel^wskende prediking van Spiscopius ea Fontamus stroomden Digitized by Google 416 J« T I D E H A N aoharen ook van buitoD de gemeente toe. En de opeengedrongen menigte uit alle standen , die den indruk van v. d. Hoeven^s machtig woord kwam ontvangen, hebben meerderen uwer, terwijl ik er van spreek, in hare ademlooze stilte weer voor zich , en zelve gevoelen wij daarbij dien diepen , heiligen indruk nog. Van v. Limborch, even als v. Cattenburgh, v. d. Meersch^ v. d. Hoeven van aanzienlijk geslacht, is het bekend, welken, altijd krachtigen invloed hij ook buiten zijn onderwijs door zijne schrif- ten, uitgebreiden briefwissel, en velerlei bemoeiing oefende. Van zijne opvolgers nam dit laatste in dezelfde mate toe, ala de maatachappelijke uitsluiting en achterstelling der Remonstranten afnam. En mannen als v. d. Meersch , v. Hemert , Eonynenburg en v. d. Hoeven waren hier in velerlei belangrijke betrekkingen werkzaam. Maar bovenal toch is het hun ondermja en daarmede verbondene weten» schappelijke werkzaamheid , op welke wij hier het oog hebben te vestigen. En denken wij dan in de eerste plaats aan het Theoloyiseh onderwijs, zoo hebben wij zeker niet onopgemerkt te laten, dat dat van Episcopius en zijn vier eerste opvolgers tot 1686 toe het eenig theologisch onderwijs was, dat in Amsterdam gegeven werd. Eerst toch in 'tgenoemde jaar vingdit aan 'tAthenaeum met van Leeuwen aan; na diens dood, in 1781, stond het weder 33 jaren stil; en de Doopsgezinden kregen hier het hunne eerst in 1735 aan het Seminarium hunner Amsterdamsche gemeente. Dit laatste brengt ons van zelf den goeden dienst in de gedachte, dien het Remonstrantsche Seminarium jaren lang voor de opleiding ook der DoopsgesAnde leeraara hier bewijzen mocht. Gaarne herinneren wij het met de woorden van hunnen iateren Hoogleeraar, onzen waardigen Samuel MuUer. Na in zeker geschrift ^) vermeld te hebben, wat de Amsterdam- sche Doopsgezinde gemeeute van 1680 af daarvoor door Galenus deed, voegt hij er bij: /i^Wat er aan deze opleiding ontbrak werd grootelijks aangevuld door de — betrekking — waarin de studenten zich konden stellen tot het Seminarium der Remontrantsche Broederschap. De beroemde >) GeBch. yan het Onderw. in de Theol. t>i{{ de NedecL Doopegei. Jaarb. v. Doopig. 1860 bli. 8A. Digitized by Google A F S G H E I D. 417 V. limborch — en de niet minder vermaarde Clericos stelden met edele onbekrompenheid den toegang tot honne lessen open voor de Doopsge- zinde kweekelingen, en oefenden alzoo onwiliekeurig grooten invloed op de godsdienstige denkwijs dier gemeenten^ waarin deze in 't vervolg van tijd geplaatst werden. — En wat kwam meer overeen met den geest van GalenuB en zijne medestanders dan een theologiach onderwijs, dat bepaal- deiijk strekte tot bevordering van werkdadige godsvracht en christelijken vrede (ad praxin pietatis ac promotionem pacis christianae) P — De schrif- telijke aanteekeningen van die dagen bewijzeu , dat men de betrekking van onze studenten tot de school der Remonstranten op hoogen prijs stelde. — (En) de gevolgen bleven niet uit. Yrijzinnigheid verving hoe hinger hoe meer de vroegere bekrompenheid. Men dacht er niet aan, of ook het onderwijs van Remontrantsche hoogleeraars de gehechtheid aan de ken- merkende Doopsgezinde gevoelens zou konnen verzwakken. Men steide zonder angstvalligheid de opleiding onzer studenten in de handen dier mannen, ja men toonde zich even gereed^ Remonstrantsche proponenten tot predikanten in onze gemeenten te beroepen^ als men deze bereid vond aan die roeping gehoor te geven, — C^oo zelfs dat) bezorgers van de Eweekschool der Remonstranten (dit) door gepaste maatregelen moesten te keer gaan." Maar ook dat deed het gebruik maken van haar onderwijs niqt eindigen. Het duurde onder v. Cattenburgh voort, en bracht niet weinig toe, om eindelijk eene eigene Kweekschool der Doopsgezinden te doen tot stand komen. ^Kiet^ was toch meer geschikt/' schrijft Muller, ifom de overtuiging van de noodzakelijkheid eener geleerde opleiding tot het predikambt te wekken en te bevestigen, dan het onderwiJ9 van man- nen, die hier te lande mede aan het hoofd stonden van de wetenschap door hen beoefend." De onpartijdige getuigenis, die wij daar vernamen, duidde met een woord ook den ffeesi van het onderwijs aan de Remonstrantsche Kweek- school aan* Uit den titel zelven van v. Limborch'8 Theologia Christiana hoorden wij dat ^hd praxin pietatis ac promotionem pacis christianae. En bekend is het, hoezeer de godgeleerdheid der oude Remonstranten , in onderscheiding van die hunner tijdgenooten , maar in overeenstemming 54 Digitized by Google A18 J. T I D £ H A N met gebeel het weseo van het RemoDstrantisme zich daardoor kenmerkte. Niet mogelijk ia het thans te treden in eene uite^nzetting van de dengden en gebreken die naar ons hedendai^scb o(Hrdeel baar in 't algemeen eigen waren, en nog veel minder in eene karakteristiek van de theologie der bisondere Hoogleeraren. Maar wat datgeen betreft waarop wij bier ge- bracht werden, haren geeat, geldt van allen, ook van den rationalistischen Konynenburg op zijne wijze, wat onze onvergetelijke v. d. Hoeven de jonge van van limboreh en mede van Clericns beeft aangetoond, ') dat hunne theologie was bliblica, rationalis, practica et irenica. Tegen over het dogmatiame der kerkelijke acholafitiek , zooals zich dit met ai de ijver- zucbt der 17^ eeuw had vastgezet en in de weekere vormen der 18« statio- nair bleef , moet dan de aanhoudende invloed der Remonstrantsche god- geleerden hier heilzaam geweest zijn. En wij weten niets van bepaalden tegenstand van de zijde der godgeleerden van het Atbenaeum. V. Leeuwen, Curtenius en van Nuys Kiinkenberg waren dan ook allen Coccejanen, wier bijbelsch praktische richting, zelfs bij eene rechtzinnig gereformeerde denkwijs als die van Klinkenberg , zicb iichter met die der Remonstranten verdroeg. En van welken geest bunne opvolgers, van Hengel en Rooijens, geweest zijn, behoeft geene aanwijzing. Maar ten laatate moet het Wijsffeeriff-literariscA onderwijs der Kweek- achool, waarvan ik bij berhaling gewaagde, nog een oogenblik onze aan- dacht trekken. Daarop stelde de Broederschap van den aanvang af zoo veel prijs, dat zij terstond nadat, in 1650, Vossius en Barlaeus beiden aan het Athenaeum ontvallen waren » hiervoor den dienst van hare Amster- damsche predikanten Loeding en Pontanus bezigde. Van 1659 af maakte zij zelfs voor hare kweekeiingen tot voorbereidend literarisch onderwijs gebruik van de bekwaambeid en den ijver van den predikant Naeranus te Oudewetering , die 10 jaar later daartoe in zijne pastorie eene bepaalde schooi inrichtte, weike de Broederschap haar Gjmnasium noemde, en aan wier boofd si] Naeranus ak Rector, Danckerts ais Conrector bad. ^) £n toen in 1684 haar Seminarium zijn eerste haive eeuwgetij wel niet vierde. *) In Qjne I^Bsertat. daae de J. Clerioo et Ph. A. Limborch 1S48. 1) Zie migiie Hogr. NaamL der Bxoedcnehap Us. 81 Tolg. Digitized by Google A F S G H E I D. 419 maar Tervolde, had zij den moed om, partijtrekkende Tan de komst van Clericus van Geneve, naast baren Theologischen leerstoel hier een tweeden Toor Wijsbegeerte en Letteren opterichteu , dien zij een groote eeuw staande hield. Toch w&ren de&e vakken juist die, voor weike men aan 't Athe« naeum reeds de eerste Hoogleeraren , Vossiua en Barlaeua, had aange* steld, en sedert eene reeks van uitstekende geleerden, Tib. Hemsterhuis, Francius, d'Orville, Burman de Jonge, ToUius, Wyttenbach verbond. Maar de Broederschap wilde kennelijk meer propaideusis voor de theolo* gische studie dan het Athenaeum naar zijn roeping en bestemming geven kon , en tevens aanvulling van haar theologisch onderwijs. En zij ving hare eigene wijsgeerig-letterkundige institutie 20 jaar voor de komst van Hemsterhuis aan, toen zij aan de lilustre Sohool niet bloeide» en na Hem- sterhuis stond daar het wyageerig onderwijs meer dan een halve eeuw stil. Toen werd dit aan het Seminarium door een Giericus en Wyttenbach gegeven, en voegde hun Uterariseh onderwijs met dat van Wetstein en ook van v. d. Meersch aan dat van 't Athenaeum iets nitnemends toe. Wij weten dan ook, dat Wyttenbach'8 lessen aan de Kweekschool, wat toen anders nog zeldzaam was, ook door studenten van het Athenaeum vlijtig werden bijgewoond. ') En wat in 1779 het Athenaeum in dien Wyttenbach van 't Seminarium ontving, zou ik U zoo gaame, al behoeft het geen aanwijzing, door zijn leerling en opvolger, David Jacobus van Lennep, doen herinneren. Maar de tijd gebiedt mij U daarvoor naar diens Feestrede op het tweede eeuwgetij van het Athenaeum te ver- wijzen. •) Bn bij hetgeen de Eweekschool der Remonstranten door dit alles hier geweest is, mag ik ten alotte nog iets niet voorbijgaan. In haar lag uit den aard der zaiJc de aansporing die de Amsterdamsche Eerk, reeds van 1636 af , hare BibUotheeh deed aanleggen. Niet zelden ook ontving deze uit de nalatenschap der hoqgleeraren belangrijke aanwinsti als in 1764 nit die ▼. d. Hoeren GedenkBohr. blc 198. ^) Gedenkb. der plecht. ▼iering yan het 80C-jarig best. der Boorl. Soh. te Amst., door Mr. J. ▼. Lennep, bls. 64 ▼olg. 54* Digitized by Google 420 J. T I D E H A N ▼an Wetetein i^al sijne Bijbels en N. Testamenten , gedrukte en manu- scripte^ met al de geschrevene coUaties enz. en ook al rijn Nedwduitsche boeken" ^). Sedert lang voegt zij dan ook , in de eerste plaato door hare Handscbriften , waaronder de Grotiana en Vossiana, en hare beschreyene verzameling van Pamfletten, maar ook door de Bijbel-uitgaven en de werken der Kerkvaders , Hervormers en oudere Gk>dgeleerden , met nieuwere verrijkt, die zij bevat, eene belangrijke bijdrage aan den boekenschat der Amsterdamsche Bibliotheken toe. Het Seminarium .der Remonstranten heeft door zijn groote ^leeraars een beroemden naam. Des te meer moet het er prijs op stellen, dat het, in Amsterdam ophoudend te bestaan , in Amsterdam eene goede gedachtenis achterlate. En zoo hoop ik, door eene eenvoudige en beacheidene voor- atelling van eene kleine reeks van welgekozene zaken bij U den indruk verlevendigd te hebben, dat de kleine Kweekschool hier in den grooteren kweekhof van wetenschap, christelijke beschaving en godsdienstig leven, haar plekje gronds niet nutteloos bealagen heeft. Maar vrij en onbedwongen mag en moet ik bij dat eindigen van haar bestaan voor haar uitspreken, wat zij hier al goeds genoten, waarvoor zij uit dat langdurig bestaan hier te danken heeft. En waaraan andera zou ik dan in de allereerste plaato denken, als aan Amsterdam zelf? Of moet het in de eerste helft, ja in 'tgeheel der 17'' eeuw geen invloed geoefend bebben op leeraars en leerlingen beiden, in het groote, toen machtige, beroemde, eenige Amsterdam te leven en te werkenP Kan dat anders als bezielend, verheffend, aansporend, althans op de besten en edelsten hebben gewerkt? En, wat in dit opzicht met de verandering der tijden ook veranderde, altijd bieef Amsterdam de stod, waar de stroom van ons volksleven het breedst , het diepst , het volst , zij het ook niet altijd het krachtigst en het helderst vloeide. Amsterdam 1) Biogr. Naaml. bls. 8S6. Digitized by Google A F S G H E I D. 421 de stad, waarheen alles kwam, zelfs een tijdlang voor de politiek» of- schoon desse hier nooit haar hoofdzetel hebben mocht, maar in andere opzichten altijd aliea kwam wat uit het buitenland zich met Nederland in bet/ekking stelde. De. stad , waar men als van zelf kennis kreeg van wat er in het gansche land belangrijks voorviel, en die zelve altijd opleverde wat belangstelling en kennisneming waardig was. De stad, cUe door haar rijke en merkwaardige kunstachatten en door hare talrijke, reeds om de talrijkheid harer bevolking aitijd meer dan elders belangrijke inrichtingen voor handel^ wetenschap, kunst, rechtsbedeeling , kerkelijk leven en alge- meene beschaving meer dan eenige andere opleverde voor geestes-oefening en praktische vorming. De stad dan ook, die voor de hoogste vorming door het hooger onderwijs, en daarbij voor de praktische opleiding die de Evangelie-bediening zoozeer behoeft^ de plaats bij uitnemendheid is en blijft. Zeker dus, al is het bij leeraars of leerlingen niet met den vinger aan te wijzen, maar zeker heeft de Kweekschool allereerst er veei aan te danken, dat zij docHr de wijsheid harer 8tichter8, zelfs in spijt van hunne aanzieniijkste^ Rotterdamsche gemeente *te Amsterdam werd gevestigd^ en door de latere voorgangers in de Broederschap , ook bij tweemaal niet emstig dreigende verplaatsing , tot hiertoe in Amsterdam behouden blee£ Dit werd ook door iets anders bevorderd, waarvoor zij wel zeker in dezen stond niet minder te danken heeft. Ik bedoel de doorgaans gunstige gezindheid der Amterdamache Begeering. Van de zijde der Lande overheid werd het stout bestaan van de stichting eener Remonstrantsche Kweek- school, in 1634, en wel in Amsterdam, niet belemmerd, noch haar voortbestaan in de Repubiiek ooit bedreigd. En in het Koningrijk der Nederlanden werd zij eerst voorden krijgsdienst, later voor de academische promotie harer kweekelingen , en intusschen voor het onderhoud van haren hoogleeraar q> denzelfden voet met de lands-instellingen gebracht. Zelfs werd de, wijsseiijk a%ewezene, eer haar aangeboden van, even als tot kort geleden de Lnthersche Kweekschool, in verband met Leiden Koninklijk ^) Men zie mijjiie Biogr. Naaml. bk. 6, en StichtiBg der Bemdnstr. Broedenohap, II343Yolg. Digitized by Google 422 J. T I D E M A N SemiDarium te worden. En wat de stedelijke overheid betreft is het hoogst merkwaardig , hoe deze, in de eerste 26 hachelijke jaren van het bestaan der Kweekschool, haar bij herhaling tegen heftigen tegenstand tot een schild en steun verstrekte. //Reeds spoedig toch" — wij willm het met bekorting van Stolker hooren ^) — //reeds apoedig nadat Bpia- copius zijne leasen had aangevangen^ kwameu daartegen klachten in bij Burgemeesteren , met verzoek om verbod van dit onderwijs. EpisoopiuA werd ten gevolge daarvan in 16S6 ontboden bij den voorsittenden Buige- meester Geelvink , die hem van de klachten kennis gaf en tot omsichtig- heid vermaande. Hij betuigde allea wat eenig opzien kon geven te ver* mijden» maar dat de Remonstranten dit onderwija niet konden nalaten is^dewijl het dan welhaast met hunne zaak gedaan zou zijn/' Dit bleef onbeantwoord , en Episcopius vertrok met dankbetuiging voor de vrijheid die men genieten mocht. De klachten en het ventoek werden nu wei meermalen herhaald, doch zonder gevolg." /sfOok staande den dienst van Gurcellaeus liet men niet af schier jaar* lijks op wering en verbod van het Seminarium aantedringen , is^dewiji daardoor het Sociniaansch vergif door het gansche land verspreid werd." Vooral was de aandrang zeer sterk in 1656, toen men besloten had het verzoek maandelijks te vernieuwen, totdat men zijn zin zou hebben. In dezen stand van zaken beriepen Burgemeesteren den Oud-Raad, tot wel- ken zij gewoon waren alles te brengen wat zij op eigen gezag alleen niet begeerden aftedoen. En hier werd nu bealoten, den venoekeren, wanneer zij wederkwamen , te antwoorden : iydat Burgemeesteren zorg zooden dia- gen , dat in dit stuk niets openbaariijk zou worden bij der hand genomen , maar aan de andere zijde niet konden goedvinden le onderzoeken wat iemand in dusdanige zaken in 't particulier, in zijn huis kwame te doen/' De verzoekers bleven nu achter; en de zaak was voor dien tijd bij Bur* gemeesteren afgedaan.'' //Niet iang daarna nam men voor, dewijl men nu vetfzekerd waa door Burgemeesteren het Seminarium niet verboden te zuilen krijgen, dit van de Staten van HoUand te veraoeken. De Remonstronten raadpiecgden *) Qesch. yan liet Semiii. Leiteroef. 1826, bli. 8-^. Digitized by Google A F S G H £ I D. 423 hierin de Amsterdflmsche Regeering, en deze stelde ben gerust en versekerde^ vdxA zij wel zoade zorgen, dat tegen het Seminariom niet gedaan zou worden/' Maar als na den dood van Curcellaeas, in 1659, diens Qaaternio Dissertationum Tbeologicarum in 't licht verscheen, deed deze den ijver weder opblaken. Men wist een plakaat van 't Hof te verkrijgen, dat in 1661 het boek verbood. En als dit in de voornaamste steden niet werd afgekondigd, drong men het //weren van het Socinianisme en van het Semi- nariom" weder bij Burgemeesteren aan. Maar deze lieten zich van hunne gematigdheid en billijkheid niet afbrengen. En sedert viei men hen niet meer lastig/' Dubbel jammer dan, dat dit e^nmaal, en wel 80 jaar later, in 1741 en 42 , een korte poos zoo anders was. Toen gold het den grooten vreem- deiing Wetstein, wien eene kleine regeering op onwaardige wijze in zijn werk belemmerde en beperkte, en waaraan de uitstekende geleerde de zwakheid had zich een oogenblik te onderwerpen. Wij halen de bizonder** heden hiervan niet weder op, die elders ^) in 't breede te lezen zijn, Liever beschouwen wij deze geheele zaak als eene zwakheid van diea zwakken tijd , die ruim wordt opgewogen door het krachtdadig handhaven van het recht en de vrijheid der Remonstranten 80 en 100 jaar vroeger^ en door de latere, nooit afgebrokene billijkheid en welwillendheid. Werd deze ook daarin betoond, dat de Kweekschool bij elke openbare plechtig- heid , die zij vierde , door de t^enwoordigheid der stedelijke overheid werd geeerd, dubbel doet het mij leed dat dit in dezen oogenblik niet haar deei mag zijn. Want nu onthoudt het aan de Amsterdamsehe Kweek- school der Remqnstranten de gelegenheid, die haar nog in hare laatste ure zoo welkom zou geweest zijn, om voor het tegenwoordig hoog geacht Stedelijk Bestuur uittespreken, hoe veel zij, toen zij het noodig had, ver- plicht was aan de bescherming van Amsterdam's verlichte en vrijzinnige Begeering. Yan die verlichte vrijzinnigheid was ook de eigene School, welke de Stedelijke Overheid hier stichtte, het Atienaeum IUuatre de vrucht; en ▼. d. Hberen, Gedonkaohr. bk 146 rolg. Stolker, Gesch. blz. S^14. Digitized by Google 424 J. T I D E M A N van self heeft de Kweekschool der RemoDstranten ook vooral aan haar veel te danken; Dat zij reeds in 1684, en wel te Amsterdam tot 8tand kwam^ werd grootendeela veroorzaakt door de, twee jaren voorafgegane , oprichting der Illustre School, met den Remonstrantsch-gesinden Vossios en den Remonstrant Barlaeus ala eerste Profesaoren. Op het Letterkundig en Wijsgeerig onderwijs dier mannen mocht zij dan ook in hare eerste 16 jaren voor hare kweekelingen zoo zeer rekenen, dat zij terstond na beider dood begreep daarin door eigene maatregelen te moeten voorzien. Sedert stond het Seminarium, tot op den nieuweren tijd, buiten bepaald verband met het Athenaeum , maar ook, gelijk wij reeds opmerkten, zonder bekenden tegenstand van de theologen dier School, rustig daarnevens. Want dat Burgemeesteren aan Wetstein het literarisch onderwijs verboden //omdat dit tot afbreuk strekte van de Illustre School/' en hem daarna dat in de philosophie en de Hebreeuwscha taal vegunden, toen hierin geen onderwijs aan 't Athenaeum gegeven werd, hebben dat wij zeker meer aan die Burgemeesteren dan aan het Athenaeum te wijten. Toen Wyttenbach in 1779 van de Eweekschool, eerst voor het wijsgeerig onderwijs, tot de Illustre School overging, bleef hij op een behoorlijk honorarium de leer- meester ook der Remonstrantsche kweekelingen. Op soortgelijken voet volgde van Swinden hem in 1790 daarin op. En sedert de Remonstran- ten in 1796 voor goed hun eigen wijsgeerig-Iiterarisch onderwijs deden eindigen^ mochten zij daarvoor met de Professoren van 't Athenaeum eene overeenkomst aangaan , die tot hiertoe heeft voortgeduurd. Die professoren lieten dan ook de studenten van het Seminarium evenzeer als die van het Athenaeum mede tot hunne private institutie toe. Voor de adraissie- en propaideutische examina aan de Kweekschool bewezen zij, even als de Hoogleeraars in de wiskunde, hunne nooit onthoudene onmisbare diensten. Ook het theologisch onderwijs, reeds van v. Hengel, mocht tot aanvulling van dat van den eenen Remonstrantschen Hoogleeraar strekken. Terwiji bij iedere solemneele actus van het Athenaeum ook zijne tegenwoordigheid werd gevraagd, liet men voor eene enkele poetische kanonnade van onzen de Genestet het schotje vallen y dat de professoren van de Seminarien , op- eengepakt in de voor hen te eng gewordene rdmte, van die des Athenaeums scheidde. Bij de 25-jarige vervulling van v. d. Hoeven'8 professoraat Digitized by Google A F S G H E I D. 425 Btrekte een brief Tan Coratoren van het Athenaeum tot dankbetuiging #voor hetgeen hij als redenaar, onderwijzer in de welsprekendheid en leidsman voor stadenten van die inrichting geweest was." ^) Het laatste professoraat aan de Amsterdamsche Kweekschool waa het eerste van dien aard dat, gelijkelijk met dat der professoren van de lUustre School, in haar gehooraaal , de oude eerwaardige van 't Agnieten-klooster-kerkje , werd aanvaard. In dit nieuwe gebouw voor Hooger Onderwijs werd de tbeo^ togische coUegiekamer ook aan de Hoogleeraren der Seminarien aangeboden. Ja, 8el& eene poging om het godgeleerd onderwijs aan 't Athenaeum en de Seminarien tot eenheid te brengen , voor eenige jaren door de geoame* lijke theologi^he professoren aangewend, vond bij Guratoren van het Athenaeum geen bezwaar. En zijne Profesaoren openden reeds voor lang ook voor die der Seminarien hunne vaste gezellige zamenkomst, op de Series Lectionum ook voor hunne lesseu, eerst eene laatste, nog door een schot-streep afgescheidene, later eene gemeenschappeUjke plaats, die nu beurteUngs de eerste eereplaats worden kon; voegden aan de verga- deriogen hunner Orde eerst voor gemeenschappeUjke zaken gecombineerde vergaderingen met de Professoren der Seminarien toe, en atelden onlanga ook hunne gewoone vergaderingen voor dezen open , gelijk ook zij , waarop ik prijs 8tel^ mij voor dit Afscheid hier hebben opgeleid. Zoo weten wi) uit geen tijdperk van eenige minder goede verhouding tusschen het Athe- naeum en de Seminarien, maar wel van veel welwiUende, steeds toegeno* mene aansluiting. Van deze was natuurlijk het voordeel altijd verre weg het meest aan de zijde der kleine Kweekschool, en waa dit voor haar hoogleeraar, haar onderwijs, haar studenten van zooveel beteekenis en waarde, dat haar daarvoor bij het scheiden een warme dank van het harte moet, met een vurigen heilwenach er bij voor de in Amsterdam veel te weinig gewaardeerde en toch juist in Amsterdam zoo hoog te waardeeren Stichting. Met haar had het Seminarium sedert 1736 daf der Doopagezinden , sedert >) Dom. NieuireiihiiiB. Ler. en karakt. yan ▼• d« H. Us. 191. 66 Digitized by Google 4Se J. T I D K H A N 1817 dat der BvanffeHseh-^Luthenchen , sedert 1835 ^) dat der Serateld- Lutkereohen nevens sich. Dat dit de Do(^9sge8inde studenten niet aan de Remonstrantsche Kweekachool onttrok hoorden wij noeger; en weerkeerig maakten nu hare kweekelingen teratond en geruimen tijd gebruik van het onderwijs in de eoogenaamde proef-ondervindelijke wijsbegeerte » die tot het Uevelings-onderwijs der eerste Doopsgesinde Hoogleeraren behoorde. ^) Ook in het theologiach onderwijs van hunne opvolgers Hesselink en Rinae Koopmana mocht de Kweekschool weder eenige aanvulling van het hare Tinden. En sedert het eerste van 1827 af door twee Hoogleeraren gege* ven werd, nam dit toe, en heeft het in den laatst» tijd in vermeerderde mate plaata gehad. Van self was dit hierom in den eersten tijd met het onderwijs der Lutherschen minder het gevai. Maar sedert Domeia Niea- wenhuis en Miiiies daarvoor optraden, had het over en weer evenaeer plaats. Ten slotte had de Kweekschool van het Athenaeum en de Luther* iche Seminarien voor haar onderwijs nog heei wat hoorders, toen hare eigene leerlingen reeds ontbraken. En was zij het die door dit een en ander weder 't meeat werd gebaat , men denke tevens aan de groote uit- breiding die ook de godgeleerde wetenschap allengs gekregen heeft» en men verstaat mij, als ik ook de Zuster-Seminarien er voor dank, dat sij den eenigen Hoogleeraar aan de Remonstrantsche Kweekschool de volvoe- ring van eijne taak mogelijk maakten. Aangenaam is het mij nog in 't openbaar met een woord ook U te kunnen danken , die hier den Kerkeraad der Jmsterdameehe Bemonetranteehe Gemeente vertegenwoordigt. Bij het verliezen van de Kweekschool, die gij, om zoo langdurig bezit en goede diensten tevens, met ingenomenheid als de uwe beschouwen mocht, sal ik geene gevoeligheid opwekken, die gij als lid der Broederschap hebt willen onderdrukken. Maar dank komt den Kerkeraad voor 238-jarige, even onmisbare als vrijgevige diensten toe. Uit al dien tijd is mij geene enkele klacht over mindere beiangstei- >) Toen werdy bij de Komnklqk goedgekeurde ozgumatie Tan liet Kerkgenoot8ohap« ook het Semin. georganiseerd. ^ N(^ in 18S5 eohreef Stolker, dat hij aich met genoegen het wijsgeerig onderwijs yan den Hoogieeraar Ooaterbaan heriimerde. CfcMli. tooL. Digitized by Google A F S G H E I D. 423 ling of welwiileodhdd van den Kerkeraad bekeDd. Aan den Hoogleeraar Bchonk hij de hoog te waardeeren gelegenheid om ook als prediker werk^- Baam te zijn^ en besdgde hij dese om ook eene ruime bijdrage aan ujm besokliging toetevoegen. Altijd stonden aijn kerkelijke lokalen met bo» dienden, orgel en boekerij, met miide ontvangst voor Coratoren-vergade- ringen , der KweekBchool schier ongevraagd ten dienate. Van den Kerke- raad heeft aan het Amsterdamache Seminarium nooit ieta ontbroken. £n , last not ieaat^ Uit de gansche geschiedenia der Kweekschooi weet ik van geen minder gunstige verhoudiog tuadchen de Stuflenten van het Athenaeum en de Seminarien. Uit den aard der zaak stonden beiden langen tijd, nog in mijn studenten-dagen , meer op zich zelve. Toen hadden de Doopsgezinden en Remonstranten te samen hun Senaat en Studenten-gezelscbap naast die van»'t Athenaeum. Maar gingen Professa- ren en Curatoren in aanflluiting voor, de Studenten volgden, en zij gin- gen nu hen voor in vereeniging tot e^n corpe, dat, behoudens een Com- miiitonen-kring van Doopsgezinden , voor Societeit, Senaat^ iiterarische» theologische en andere Grezelachappen van geen onderscheid meer weet» Ook daarbij wonnen de Remonstranten om hun klein getal het meeat En wat die Studenten^gemeenachap voor werk en leven, voor oefening eo i^orming beteekent, kan geen Oud-student ooit vergeten. lets zeer wezen- lijks zou dan ook bij 't scheiden aan de erkentelijkheid der Kweekachool ontbreken, boo zij daarvoor niet dankte. En mij ia het/ook om eigen ervaring goed, mijne jeugdige Vrienden! daarvon openlijk in uw midden te getuigen. Zoo heb ik geeerde Hoordersl getraoht van de Amsterdamache Kweek- school der Remonatranten te besinneren wat zij hier geweeat is« en voor haar uitleapiyLen wat al goeds hier haar deel moeht sujn. Daarmede hield ik geene lofrede noch op de oade , lang beroemde Stichtiog der Broeder- achap» noch op betgeen baar hier omgaf. Maar tocb zou bet kunne* achijnen > dat mijne waardeeriag eensijdig en hierdoor niet ten volle waar waa. Of^' waa «r niets ^ebrekkigs in de Kweeksahool^ nieta gebrekkiga 65* Digitized by Google 428 J. TIDEHAN in hetgeen waarmede Kij hier in betrekking stond? En vordert ware inge- nomenheid niet, bij het scheiden ook daarop, niet met een onvriendelijk oordeei^ maar met belangsteilende opmerkzaamheid te wijzen? Doch be- denkt M.H.: het Seminariam eindigt zijn Ameterdamsoh bestaan. Daarin dus komt geene verbetering^ daarvoor geene verbetering van het hier be- staande meer te pas. Voor Leiden zijn in de inrichting der Kweekachool de noodige wijzigingen gebracht, en daarover heb in hier niet te spreken. Maar zelf heb ik met betrekking tot het Athenaeum en de Seminarien iets op het harte, dat ik bij het scheiden der Kweekachool nog gaarne als een wensch hier achterliet. Vergunt mij daarvoor nog een enkel oogenblik. Het betreft in de eerste plaats het Theotogisch Onderwijs aan het Athenaeum en de Seminarien te samen. Dat is 66n, want over en weer ontvangen de studenten het onderwijs der verschillende professoren. Maar toch ontbreekt er ^nheid aan. Wel wordt deze door het onderling overl^ der hoogleeraren eenigzins bevorderd, maar over het geheel staat het onderwijs aan elke inrichting op zich zeif. Zoo gtng van het bizonder voordeel, dat hier zes professoren de theologie doeeerden, te veei verloren. Want maar al te vaak werd in dezelfde vakken door meerderen, in andere door niemand onderwezen; waren de meeste hoogleeraren met te veel- Boortig onderwijs belast, en ontging aan de studenten, reeds om de uren van het onderwijs, te veel het voorrecht van in een orddijken studiengang met de speciaal-studie der Hoogleeraren hun voordeei te doen. In dit alles hebben de gezamelijke professoren — zooals ik reeds vermeldde — voor eenige jaren trachten te voorzien, door bij de verschiUende Curatorien een ontwerp intedienen, dat de zoo noodige eenheid in het onderwijs brengen zou. En het bezwaar, waarop dat toen afstuitte, zal thans door het jongste besluit der Doopsgezinden omtrent hun Seminarium, zoo niet vervallen, althans verminderd zijn. Zou het dan niet wenschel^k wezen, dat het vroegere plan nu weder opgevat en door de zamenwerking der Professoren en Curatoren werd vervuld? Daardoor zou dit belangrijk deel van 't Hooger Onderwijs hier grootelijks winnen* Daardoor zou Amster- dam» zonder eenigen schijn van aanmatiging of naijver^ alleen door gebruik Digitized by Google A F S G H E I D. 429 te maken van het bestaande, voor de tbeologische stadie een uitnemend Yoordeel aanbieden, zelfs boven de meeste onzer Hoogescholen. Daardoor Bou voor de nieuwe staatsregeling van het Hooger Onderwijs, die toch wel altijd de FrotestantBche godgeleerdbeid met de opleiding der leeraars van den staat op de kerk zal doen overgaan, bier in de beste richting sdjn voorgewerkt. En daardoor zou Amsterdam» de plaats bij uitnemend- heid voor de Protestantsche Kerkelijke Hoogeachool, vooruit reeda als van self voor deze zijn aangewezen. De Protestantsche Kerkelijke Hoogesehooll Nu nog een schoone droom, maar die mij toch reeds brengt tot mijn tweeden^ even ernstigen als hei- ligen wensch, die voorai de Seminarien betreft. — Bij de vriendelijke verhouding, dietusschende verschiliende Protestantsche Kerkgenootschap- pen, meer dan in die alle betaat, ontbreekt thans nog het eene noodige, de zamenwerking. Meer dan uitwendige vereeniging is deze de levensbe- hoefte der Protestantsche Kerk, om te worden wat zij wezen moet en kan, eene macht in de maatschappij , eene macht nevens den Staat, naast Rome, voor de nog niet Christelijke wereld. En die zamentDerking kan thans plaats grijpen, omdat het kerkgenootschappelijk verscbil, dat de verscbillende genootschappen deed ontstaan, zijn beteekenis werkelijk heeft verloren. Maar hiermede heeft dan vooral iedere wezenlijke grond en reden opgehouden van die afzonderlijke opleiding hunner leeraars^ tot welke de Remonstranten eertijds gedwongen, de Doopsgezinden later ge- drongen^ de Lutherschen nog bewogen werden. En een zeer krachtig begin van zeer wezenlijke zamenwerking zou het wezen, zoo dan nu die afzonderlijke opleiding aan de verschiUende Seminarien door eene gemeen- schappelijke werd vervangen; niet feiteiijk alieen, zoo als thans reeds plaats heeft^ maar door haar bij de Kerkgenootscbappen uitdrukkelijk in beginsel aantenemen. Het Hersteld-Luthersch Kerkgenootschap heeft daar- toe reeds eene poging aangewend, en hoe gaarne had ik de Remonstrant- sche Broederschap tbans een krachtigen stap tot hare verwezenlijking zien doenl Maar iets anders begeerende, had zij thans daarvoor geen oog. Des te meer dringt mij de groote zaak , bij het scheiden haar aan 't hart te leggen van allen, die in de onderscheidene Protestantsche Kerkgenoot- schappen voor haar invloed kunnen oefenen. Digitized by Google 480 J. TIDEHANAFSGHEID. Oij . acht het , hoop ik , niet oBgepast , M. H. 1 dat ik mij oog het uitspreken van deKe wenschen veroorloofde. Wilt het ia elk geval toe^ Bchrijven aan de belangstelling en de liefde met welke ik datgene Uijf omvatten, waarmede ik door eene ernstige levenswerkzaamheid zoo nauw verbonden wa&. Deee leggen mij ten slotte voor het Athenaenm en de Seminarien , bij het hartelijkat vaarwei , den besten heilwensch op de lippen. Door de oude ingenomenheid der Stedelijke Regeering, door de wakfcere zorg der Guratoreu , door de uitnemende werksaamheid mijner Ambtge- nooten , door de emstige behartiging der Studenten , en door een voor alle wetenschap, ook voor de Godgeleerde gunstigen tijdgeest, zij onder den zegen van den Vader der lichten de schoonste toekomst hun deel I Bn de Remonstrantsche Kweekachool^ — voor haar, de Geliefde^ mijn aUer* laatste woord. Te Leiden werkelijk tot stand gekomen, moge zij, onder de leiding van mijn hooggeschatten , begaafden en gdeerden Opvolger, en roet de raedewerking zijner Leidacbe Ambtgenooten daar bioeien, en waarlijk heilzaam wezen voor de Broederschap , voor de vaderlandsch^ Wetenschap en Kerk. IK HKB GBZKOD. ^^■^' Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google I Digitized by VnOOQ lC I THB NEW YORK PUBUC UBRARY BEFERENCB DEPARTMENT Tliia book i« liodcr ao ciroummUncei to b© takeii from th« Btiiidaoi Digitized by Google. 