title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: De voorziening vroeg trit Jehangje tift, Citroenvlucht, Cahvoer- de, truur in gedaante van een Commercer, te gieten een en een halve, en twee vaten lang, een arm dik, doch onder dikker, als een langwerpige zak, meer denkende aan een regio, zomer tyds, bossen als een balve maan, of schicht van bladeren met tenige donkere groeven, of voort afgedacht, en langt dezelfde met vattige plekken gebeeldt, zijnde de recht gras groen, engelde, met ter tijd liggend vloer, met grasige gomt. Omdat geworden van buitenzijde vaal, gelijk aan de Commercer, doch dun, en broeder als papier in de diepte binnenzijde leefde, is uitzicht, en wateragterger dan aan tenige Commercer, ook gants laat, en traag van smaak, aan de oude als de voorhanden fet bet in luchthuizen gebroken, of met de banden afgebroken vertier, ziet men al beter binnenkant verandert in ten baarige, droog, en verbroken kompt volgaten, als of bij van den kom uitgegieten idos, en door in schuilplaats vele gezonden, kinderen als die van Platte teca, zwart, aan de kanten dunner, en even, maar gebeten bij den onderkant ten grootste vlies, je ten uit mier, lijkt met die del van die bloemen aan af, komende maar ten oost tegen vruchten tot perfection, zoont den flok vet verdacht gevuld aan gevogten van ten zoor te donkergeel, uitgespen met lange strengen, die ook de bladeren vormen en eten. Naam, In 't Latijn Petola, in 't Maleis Petola, en tot onderzoek van de volgende soorten, Petola Panjang, en Petola Tjina, alles na de geldigheid van zeker zijde kleedje aldus genoemd, 't artikel met verscheidene boemen, figuuren, en dekken geschilderd, in dierlijke plekken men eenigzint ziet aan de schorst van deze vruchten. In 't Javaans Bludru, in Sinees 'TsjaykoMe, da: in Moes Comeommer. Plaats. Deze zweet is nu redelijk gemeen in de Molboina, zoals hij uit Sina afkomstig is, geldt ook van de Sinezen met gevoel. Quee- HERBARIUM AMBOINENSIS Liber IX cap. XLII. Cultura. In aarde plantuur, of aan de hoven van de tuinen, Quacking. Men plant ze in de erven, of aan de kant om de wortel grondig te vormen uit zachteland, zo in de Tuinen, en aan de voet ten minste evenveel als aan de asperge, in aanleggen. De jonge stam, en de bladeren hier en daar af te breken, en de zijdelijke scheuten, en de bladeren moet men hier en daar af te comproliferen, profiteren, breken, zo droogies die te meer vruchten. Ach, Petala: fructus quotidianus, et gratus edere plecare. Gebroeders, De Petala et congregandus, en dagelijksche kos, bij het voedsel, cuius eliguntur teneri, et virides fructus, tu den gemeenen man, viaar toe men verkiezen moet de in quibus nulla appariat rubedo, bij transversaler in longum, en groene, daar niets voorzaanvraagwerd, eram ficundur leguera indar Cucumerum, qua dezer werden over Avors met heboren en alle in dikke cum jure piscium, et Calappi lympha coquuntur, et ficiven gfsteden, gelijk men de Commencer daet, en fecatae squills, qua ex Java deferuntur, li histic ad- dan met vinegar, en Calappus melk gezookt, dog de ee- coquuntur. Optimum praeceptum saporem, per Salinum droogde Garnalen, die men van Java brengt, smaakt enim, et ficcatum hoc conditum saporem, quum zonderling ustionem daar onder gekookt; um et zy in il uulgersfructus hi Gut fatui, & aquoli. Sic quoque tenera hum- zoutem, en droog te bebben, om dat zy ultim laf, in usu- jiS plane folia ad oleum apta funt, sed et aliis mixta, teraglig zyn, zoo zyn ook de jonge bladeren equam tot praeminim ad cibum floretus didum, si pungens quidam moeskruid niet al uit elkaar maar onder en gemengd, inzonderlijk variis involvantur foliis, et Gec simul coquuntur, derbet tot de koek Boboto genaamd, ali men eenige vissen quum vero folia parum amaricant, hinc prima abji- in utlderbande bladeren bewindt, en zoo tezamen kokte, cicur aqua. Dog met dat de bladeren um t bitteragtig zyn, zoo moet men beter meer water vooraf laten. Anno 1604, in Mardykers tradus vulgaris Pelala ob Inno 1664, est in Mardykers quartier totien servata fbit, qua frudum gerebat, decimo nono die, gemini Petola, daar aan een vrucht den negenlijnen Augudi palmam longum, et vulgaris crasculiei. Hic den Augusli omtrenil band lang, van ordinariis dictum medio fissus erat, ubi nova excreta erat planta ejus. De welke in de midden geboren was, in daar uit ge-, dem generis, quae gerebat bina folia, binas davlcu-umenta nitrogeni plantae, van ’t zelf gevatte bestaan, binos pedunculos, quibus inflorescencia flores, de met twaalf bladeren, (turu Clauwieren, en twee helderhuidige kapitein forumque capita. Hic non excreta erat ex femina gens, daar bloemen, en knoppen op gevallen. Dit in werkelijkheid, frudus enim inmaturus erat, sed conspicue uit grove oude zaadkralen gesprooiden, teant de vrucht batur petiolus, ex quo fructus dependebat ad quantoryp uos, maar men zag, dat den eter, daar ze tijdens de vrucht excretus, atque ex illo hing een stukje vetegeis in at de vrucht voortgeboote, en planta haec excretverat de uit de zelf de plant te komen was. Pirinus Hort. Malab. part. 8. cap. 7. Portug. Petola, Het gaten in Hort. Malabar. part. 8. Cap. 7. Pisut. Bominicidera cum hac convenit Petola, readeferiept-clina, en in Portugees: Petola genoemd: tuur, boom. Cio, & figura melius quadrant cum subsequenti Petola noti in naam met onze Petola over, maar de beschrijving, ac subsequenti cap. 8. Catu Picinna ob amarinvind, en fig. pashien beter op de volgende Perola Djingi, timet cum nostra Petola Utan convenit, ita ut dubius in volgende 8. Cap van Catu Picinna, tergeorg zint hoostream, an vera d vulgaris Petola hoc in opere fit bitterbeen. Tomi met onze Petola Utan over een, zodat defer iptu, licet sads noverim, in Occidentalibus in cultuur, of de rechte Petola in hetzelfde zakje. Dis partibus estle vulgaris, ac satis nota. Stolen zy, boeufiel ik t zei toegeef, dat zy in de voefitrze diction van India genoeg bekend is. Tabula Centrale Quadragesima Septima De honderd zeven en vijfentwintigste Plint Petilam exhibet cum ejus atfntOm A meer septime. Vertoont de Petola, met dezelfde grotere vrucht A aftzoo-dertyk. OBSERVATIO. AANMERKING. Spedes proprie Cucumeres shefflres sunt, deze soorten van Petola zijn algemeen tot Coment quibus necas vide ad H. Malab. part. 9. Plukn. /Ilmago. men, waarover zit de ainceekcniogen op het 8 deel van f. 13. isj. fic R*j 10. Z-pag. 335. ficc. de H. Malab. Plukn. /Ilmago. p. 133. en Raj tom. 3. p. 335- &c. CAPUT XLIII. I) Book. XLIII lhoofst. A MB OISCH KRUYDBOEK. 407 CAPUT QUADRAGESIMUM TERTIUM. Petala Anguina. Petala Ular. Secundis Petala sive etics tam a Herculis inponitur, quam arbores, aliosque affendic frutices, quum luxuriosus videtur, creberrime adferculum incumbat, minora gerit flagella, nec tam ample selene extendit. Folium eius breviora funt, quam in priore Petala, palmam longa, & lata, nec tam profunde diffissa, in quinque vel septem angulari distinguuntur, quorum tres priores perfecutas constitunt acinias, unde & cum illis Camviengit melius conveniunt, ad oras obscure dentata, ac mollibus oblitus spina, ad tactum rugosa & flavescens; Ad quemvis angulum nervus excurrit, qui tamen non omnes ad petiolum concurrunt, atque hic ad ortum prope flagella finum formant, ex cuius ala directe obponitur clavicula, alii brevior isti pedunculo, ubi & capitula quaedam pallide virentia exercescunt, primum retrosum incurvata, din longioribus infinemna pedunculis, qui fese erigunt, floresque emittunt albi, longo tubo donatos, minores quam in ullis Cucumeribus, vix Jasmini flores magnitudinem habentes. Atque his ex quinque albis componuntur petalis, qua ad oras alba gerunt fila, ita ut barbata qualis sine, et maxime ad superiorem ipsorum partem, ubi sc paum circinnata sunt. In ipsorum centro cavus erigitur tubus, in quo parvum conspicitur pistillum, seu stigma, qui infra tubum exercesciet contra morem vulgaris Petiolae. Fructus ejus multo longior, ac tenuior est Cucumere priore, tres, ac tres cum dimidio pedes longus, foliumus, nunquam requis, led miris gyris inflexus instar anguis erectus, vel uti Ubi Ular, ejusdemque crustici, qui binos nempe digitos crustus est, externum ex cinereo viridis, & alba conspersus farina, quamque ad oldescit, summopere rubet, tenui, ac chartacea qualis obducus pellicula, qua facile diffirgitur. Coro in viridi albidus, et succus eligibilis, nec tam aquissimus, quam in vulgari, ac solidior. In penitus maturus fructu, quum cortex debilitat, sicca, et fibra spicitur medulla. Ut in priore, atque et in hac majora semina non nigra, sed lignea qualis, vel grisea, et ad oras denticulata. Tota in hac planta, et maxime fructus, gravem, et tenebris fere fundit odorem, qui diu in manibus adheret, quum traditur, saporemque similem habet amarum. Nomen. Latine Petala Inguina, seu Cucumis Angelicus Indicus. Malaise Petala Ular, ob Anguiformem fructuum figuram, ut in supradicta eandem ob rationem Ubi Ular vocatur. Locus. Haec rara spes est in Amboina, magisque permittitur arbore addendere, quam ut assericulis inponacur, uti et minorem requirit culturam priore, ac raros profert fructus. Usus. Licet haec planta sit fastidiosa, oolus tamen praebet gratum, si teneri, et semi maturi ejus fumantur frondius, non ultra pedem, vel ulnam longi, grisea vel medulla detergeatur, fructus quem in frusta scindantur, & coquuntur, & uti in priore sine prima abjicitur aqua, qua est amara; et a hinc teneri eligendi funt, quum puramen facile lignosum acquirit substantiam, cogit autem perdunt ingratum istum odorem, et saporem. Tabula Centum et Quinquagesima Oslava Petala exhibet Anguinam, quam Cucumis Angelicus similis vocari potest, cujus nullam apud nos inveniemus mentionem. XLIII. De Haren zijn korter dan aan de voorgaande Petola, een band lang, en breed, tot dit punt niet gespleten, egter vyf tot zeven boeken verdeeld, tonoor van de drievoudige vormen maken, deze met die van Camorga beter overeenkomt, aan de tegen donkergrijs, en met vakjes gevuld, bespijkerde; wat ruig in het amplitude, en bleek, half geel-groen, na elk boek loopt een zenuw, de wijze niet juist bij aan te zien, te zamen vleugel, in de telbeest bij zit een afslag, aan de rand een bocht, uit synthetisch teboek, na de overzijde de Claviers onderop een ander kortere tel, komen enige licht-groene knoppen voor, terwijl de daarop gevallen doornen gekromd zijn, daar na lat, rechtse boor op, en brengenvoet lang balvige bloemen voort, kleiner dan aan enige Conische meri, schaars zo groot als een Jasmyne. Uit vyf tot bloemjes gemaakt, de welke aan boorden randen met loofdraad, of baardje bezet zijn, dog na volg loopt niet de intefle, daar ook niet gekruld slaan, in de midden is een bolle pip, daar in men ook een kleine pilaarje ziet, waar uit de vrucht was tegens de manier aan de gemeente Petola. De vrucht is een veel langer, en dunner Omelett dan de normale, drie en een halve voet lang, rond, nooit regelmatig, nu met wonderlijke bochten door elkaar gewlingerd, gelijk een opgeblazen fungo, of gelijk de Ubi Ular, van dezelfde dikte, te interesse toegevoegd, tien tingere van buiten grijs-groen, met een vlagvormig met een bedekkende laag afgevallen zijnde, verzen van groen met vleugels, gelikt op een plakken; in haar oudste dom vuur-rood, met een dunne papier schelpje, dit ligt in schuiven brekend. Het heeft een uitgesproken groene geur, en heeft een uitgesproken sappige smaak. Dit soort vruchten bevat in de groene schil twee soorten zaden, een kleine en een grotere, beide hartvormig, maar bouillonnaire of gekarteld aan de randen. Dit geblokkeerde zaad, zondert de vruchten van een staarvormig beval, een feestelijke geur die zoet is en een bitterig aroma. Naam: In het Indonesisch Petola Anguina, of Cucumis Anguinus Indicus. In het Maleis Petola Ular na de vorm van de vruchten, gelijk aan boven om dezelfde reden de Oebi Clar genoemd. Piaacs: Dit is ten rare zaal te in Amboina, en men laat zich meer door de boom oplopen dan op latten, gelijk ze ook nu onder Quacking vereist, dan devoorzijnde, ook weinig van vruchten eetbaar. Gebruik. Nieltegenkomend dit ten Jlankend gevonden ir, io geeft bet rtc gtans een zelfmachtend mees, als men de jonge , en half rijpe vruchten neemt , nog rsset boven een 6 et , of elle laag, bet grys meti olt dan afgekookt , is Slukken found , en kookt , als bet vootige , voort fritend bet eerste 'Mier , daar de bitterheid in gestekt. Men moet- xt daarom zetmen , om dat de schaal zeer laat bout- agtig voort , de gekookte maa beeft ganz geen viesogtige geur nog ongezond. De honderd acht en veertigste Piant Vertoont de Starthoefigere Perde , welke de Commercer met een vrucht , een havelaar van een Boon verbeeldende xenumt mag worden , en wur van ik bij geen Schrijver enig gewag gemaakt heb gevonden. CAPUT XLIV. 408 HERBARII AMROINENSIS Liber IX. cap. XLIV. CAPUT QUADRAGESIMUM XLIV. HOOFDSTUK, QUARTUM. Petola Bengaalse. Djingi. De Bengaalse Petola. Teria Petola species exotica est, in Ambonna parum nota, planta est uti aliarum Petolarum, sed plerumque minor, tam ejus flagella , quam folia, ac flores. Folia eius tenuia sunt, & rugosa, fex pollices longa, tres sata, inque tres notabilia angulos dilinita, ubi ad quamvis auriculam minor addit , ita ut quinque nervi ad petiolum concurrant, ubi & finum formant , qui major est dimidio circulo , ad oras folia hac ample dentata sunt, odoris fortis, & saporis amari. Flores flavefsunt, ex quinque cordiformibus petalis constantes, qua: glabriora sunt, quam in vulgari Petola. Fruticus palmam longus est, ab utraque acuminatus, sic arte, fruticus Papaver Gmelinum, sed paulo maior, inferius augustiflimus, superius cito angustatus in brevem, et durum apicem coronatum qualis, externe distinctus est per longitudinem in novem, vel decem notabilia, & protuberantia dorsa, quorum intersticia per texta funt venulis transversalibus, per quas totus nudus rugosus qualis est. Atque hic cito durum, & lignosum format putamen, primo aurantium, vel igneum qualis, ac tandem lignei coloris, cumque interuna substantia degenerata est in spongioticum, & fibrosam caram, quae tam lenta est, ut vix distrhi posset, semina (uncia instar illorum) Batacet, sed minora, nigra, de parum concavum; non assertulis inponitur haec planta, sed permittitur sepibus, & frutices percurrere. Nomen. Latine Petola Bengalensis. Malaice Djingi, & Petola Bengalensis, primum nomen ipsis incommodum est ab aurantium colore, quem Malaices Djingi, seut Djinka vocant, seu ut alii volunt Tingi, quod nigros denotat Mauros, ac sic diceretur Petola Aethiopica: alternum nomen ipsi datum est, quando a Bengalenfibus maxime colatur, deinde ad uti dicitur ab hac natione primum ex ipsi patria deducta in Hispaniam, deinde in has insulas. Portugalicus Petola Rica. Ulam. Hae frutices usu non oculi teneri utili sunt, quum nempe semina matura fere sunt, quorum acuta dorsa parum absinduntur, ac porro coquuntur instar aliarum Petolarum, quam primum vero incipiunt rubere, deinde ignoto effete ad cinum non amplius valent. Bengalenfes tantam addunt Piperis alionunquam aromatum copiam, ut os fere exurant, quod ipsis salubre censetur. Pieinna Hort. Malab, tom. 8. cap. 7. descriptor, forma cum priore convenit, ac Portogalice vocatur Patola, quum vero ibi fruttui isti adferibatur amarus sapor, it nauseosa qualitas, hinc anceps sum, quid proprie incelligatur, uve hoc Djingi, licet precedentis Petola Ular. Derde soort van Petola is vermeld, en in Amboina nog veienig bekend, beter gerucht is dat het soort aandergelopen is dan Petola, doch doorgaand soort onderlijk, zoo van rutten, staat de bladeren, en bloemtak. De bladeren zijn dun en ruig, aan elkaar duim lang, cubitus brevis, in drie merkelijke boeketten verdeeld, waarbij telkern een bil, nu een kleiner komt, zo daal daar vijf ribben bij den teest samen gaten, alwaar zij ook in een boegen maken, groter dan ten balve Cirkel, als de kan ten vijfde gelant, zerk, en bitter van smaak. De bloemtak zijn hoog gezaagd, van vijf borstvormige bladeren, die van vasts gladde zijn als aan de gemeente Petola. De vruchten in tien banden lang, achter en vooraan toegezet, de vruchten van de Papaya waren gelijk, of wat grover, achter op 't smal, vooraan schitterend loepend in een korte, en barre wijze afgebroken ten kroontje, van bruinertje tot verdeelt langs het in negen, of tien hoornen, en witgekalkte ruggen, en de topplaatjes plaatsten zyn uittgeweven met diverse ribben, die de gebrokken vruchten rimpelig maken. Zij zijn bovendien een barre boomachtige schaap, terwijl oranjegeel, of vuurrood, ten laatst een barre boomverwijfd transparante kleur, zijnde als dan beter bij het bladvermogen in ten vroegste spoogief, en drappende substantie, zodanig dat men ze kwalijk van elkaar kan onderscheiden, de zaadkorrels zijn als die van Bangladesh, maar kleiner, randaand, en kraakgerimpeld. Men ziet ze niet op planten, maar laat ze langs de bruggen, en op ruigten loosten. Naam. In het Latijn Petola Bengalensis. In Maleisisch Djingi, en Petola Bengal, de terwijl naam komt van de oranje-kleur, dewelke de Maleier Djingi of Djinka noemt, en anderméér willen ze Tjingi, het veelste zwaartekracht afstaan, dat stil impische Petola zegt; den anderméer om dat ze van de Bengalers uitgewonnen suiker, ook zo men zegt door dezelfde natie eerblijk uitbaar land naar Batavia, en van daar in deze Eilanden gebracht is. In het Portugees Petola Risca. Gebruik. Men moet deze vruchten gebeeld jongeren, wanneer ze met meer dan baaielenvan wassen syn, leiden de Vaste rug ruggens vaten af, en koken ze voorts gijkt andere Petila, maar zo draag ze beginnen rood, en botanisch te verden, dienten tot de koek niet meer. De Bengalers doen daar zo veel Peper, en Lente speceryn bij, dat ze feber in de hout branden, ‘t zelfs ze voor gezondhouden. Pieinna Hort. Malab. tom. 8. cap. 7. komt in overeen, en draagt in het Portugees den naam van Patola; daar vermengt aldaar de vrucht een Interesse smaak, en kalgachtige eigenschappen, werd toegeschreven, toegegeven, zoals ik in mijn tijd, vroeg daar mee verhuisd, of deze Djingi, of de voorafstelende Patola Ular. Tabula Centum Quadragesimum Nona Petijam exhibet Bengaolens, qui est Cucumis Melabsrials, filiu strigil, suavi striaco, amaro Commell, io not. ad h. Ala- tab. pari p, Tab. 7. ac forte Cucumis Iodicus, stipu, operculo donatus. cortico fpo lamine tectus. Plukn. illi-P. & PljJ. Tab. 18. Fig. I. De honderd negen en veerlingen plant Vertoont de Bengaalse Petola, welke is de Malabarische wilde Comcommer, te zijn een gebeukte bittere vrucht van Cucumis in de aantekeningen op het achterste deel van de H. Malab. Tab. 7. en mogelijk de Indische, gefreepte Comcommer, met een donkere verfijning, en een schorsachtige Tebel van Plukn. Illustratie p. 133. en fbj. Tab. 18. Fig. I. Folia illis Papari fimfia fun e, fed non tam profunde di Icedla, unde ad Bryoniam propius adeedunt, in quinque nempe lacinia, diflmdla, ad summum rugosa, fed non ita quam Petola domestica, longa velox, ac tenuia emittunt flagella, in Sagu Sagus filva, vel vallibus arbores adlecet. Eccentia autem folia odorem saporemque habent amarum sere inflar Petola: sati vae. Flos luteus cfl, ac pentalalus, calici infidens, ex quinque apicibus construendus. Fruclus formam habet oblongi ovi, sed maior cft. & firmo apice donatus, qui maturus sponte decidit, jnftar operculi rotundi crusti cum segmento putaminis. Cortex exterior viridis clt, & glaber. Sed undecim obscuris Bris per longitudinem diflectus, succus admodum, medulla interna, quam divi recens cfl quam maxime amaricat, ficus vero lignosus cft, hic fruticus putamine tenui, & fragili oblius est, in quo gleba quam sicca, & mucosa reperitur ex multis intricatis filis construendus, uti in domestica Petola, in hac plana locantur, ac nigra semina, formam habentia quoddammodo Cimicis line pedibus. Quum fructus maturus cft, ejus putamen facillime in fragmenta conringi potest, ac fibrosa musculaque medulla cum feminibus in una gleba tota eximi, uti & hac ficca congeries ex petiolis dependet, quum putamen deciderit. Totus fructus amari Almus cft, acque' ac Colocynthis, ac praeterea ingratus, & nauseosus. Nomen. Latine Petola hystrix. Mahice Petola Utan, item Panawar, h. e. Antidotum, nomine nimis generali. Maccal Tarice Tundar. Locus. Ad fluminum ripas obviat in silvis filvis, uti & in ficcis Sagus filvis. Usi. Vulgo Maccaroni: renis ut facere eu bum, quas aliis ad coquendum oleribus, imernum ipfum umuri fruttus toti, licet fine amari, hic enim incola: a- mara amant. Sicca vero de fibrofa medulla in aqua macerata, de potata loco antidoti adbibetur, quum quis putat veneno est infectus. Alii Malayenses meliore jure hunc fructum non ad cibos afbcnt , sed ficcata servant medullam in usum Medicum, hanc e- nlm in aqua macerata, & potata fortiter purgat, sed maxime per vomitum, fortissima enim est emeticum, & prodest ad stomachum corruptum, & petiut per vomitum depurandum, quum quis putat aliquod adsorptum venenum , hunc potest frucium in aqua maceratum, ut venenum per vomitum rejiciat. Quidam paululum addunt Aloe Padi, ac succum Unum quid Swangi, quod inprobo, cuncta enim venena, praetextim Mineralia per Limonum succum exaltantur. In Asthma tenera eliguntur folia, quae cum paucullo Cepas, vel succo Limonis Swangi asper propinantur, non tantum in Hosti, seu Asthma, sed etiam in pertinaci Orthopnea vulgo Moreto dicta, qua: Amboninese Habar dicitur, quum tenera hujus eliguntur folia cum teneris Boa Rau Utan foliis, ac paucullo Cepa: rubra: , & Limonis Swangi succo mixta, quae simul torrentur in folio Pishtnc Croho, succusque expressus asper propinetur, qui hinc vomet, & alvum dejiciet. In gracilibus, & hiliofis hominibus hac Petola Utan periculosa est, in hisce enim non alvum exonerabit, sed vehemens emeticum excitet vomitum, quidque in se diu durat, quemque insequitur vehemens spasmodus orificii ventriculi, vel lancinatio, & aliquando ipsum etiam sanguinis vomitus. Tom. y. Hujus De vierde soort, een Petola, is een wildgewas met onze wilde, Ezeh Commercen over een keitenide. De bladeren zijn gelijk aan die van Papaver, doch zeer diep met gelten, dierbalven onze Bryonia naderkomende, te torfen in vijf lappen gedroogd, ruig in 't aanjagen, dig 200 zee r niet als et Tuntme Petola, met longen, in dunne ranken in 't Sagu bos, of in de Małyen de bomen oplopende, de verachthe bladeren rieken, in maken bitter, en schier als tamme Petola. De bloem is geveldig, en vijfbladig,staand op een voetje van vijf puntjes. De vrucht is twist een langwerpig eiland, doch groter, met een vliesje aan de top bovenop. En op het voetje van de bloem, deels rijk aan zelf afvallen als een rond deksel van een Pallas, en met een geleidelijke schaal. De buitenzijde schorvijnd, het groen, en even, doch met een donkere streep in de lengte afgeveld, zeer sapig, het merg van binnen, zoo lang hij verszijn, zeer bitter. Droog zijnde, worden ze boutverwijkt, dunne, en brosjeb, in daar in vindt men het dantendroog klontje meer van vele vele rietspronzen gemaakt, gelijk aan de tamme Petola, in 1/2 zelve leggen platte Mina arti zaden, de vorm zinns de gedaante van een kogelgaten zonder vleugels. Aan de vrucht ryp is, hebben men de schaal zeer licht in vlekken druk, en beter dradig en mosvormig merg met de zaden in een klompgebeelte uitnemen, gelijk ook dezelfde droge klomp aan de Sina bangrante Hyts als de schaal afgevalen is. De naam van de gebeelte vrucht is zo bitter als eenige Cilantro, naar zijn smaak, daarbij alleen vijl, en wil gelyk. Naam. In het Latijn Petola Sylvesteris. In Maffeet Petola Utan, alsmede Panawar, dat is Antidotum, met een al te algemene naam. In het Macaques Taambar. Plaats. Men vindt het beter aan de Rivierkant, in lichte beschutting, als mede in droog Sagu-Boomstam. Gelnuik. De zeventiende eeuw op Macafar gebruikte do bladertn in de kaft, en onder andere Sajtxr te koken, ja zelfs Ac geletterd onrype vrucht, al zyn ze uiterlijk bitter, want dezelfde inwendige van bitterheid bouden. Maar het droog, en dr adige merg in water gewekt, en gedronken gebruikt ze zy tet een tegengift, al iemand meent fenyn in gekregen te hebben. Andere Maleyers gehakt met beter rieden deze vrucht, geenzonder in de kaft, maar bewaard het droog merg tot Maclijnen, Wij het zelve in water geweekt, en daar van gedronken, purgeren Gerechtig, doch tref na boven, zynde een irriterend Emetic, of militair, en werd gebracht als een vooruitgebrachte maag, en voorzien door braakten te zuiveren, als iemand verwacht eenige fenomenen ingekregen te hebben, die ze al van dezelfde vrucht dankten in water gewekt, zullen ze beter vergift door braakken overgeven. Sommigen doen daarbij een stevig Alea Padi; en denk zoveel van Lemon Sanglier, het welke ik misprijs, want meerst alie vunyngen zondert de Mineralia werden door Lätentzap gehelen; in de H/za, r/ Ajlma noemt men de jonge cladem bitr in met een klein stukje sanglier, met sap van Lemon Sanglier, en geeft die aan de Patient te drinken, niet alleen in dit Ajtbma of Haza maar in de tak van de maak je een gemeen en Moretogenoegd. Amboins Hooftregenboek, noemt men dezelfde bladeren met jonge bladert van Boom rau Utan met een klein rood Ajn, en sap van Lemon Sanglier gemengd, braad bij een blind van Pijnboom Krobus, ten geest getrokken uitgeperst sap geeft de Patient te drinken, die daar op aan het braakken en de afgang zal getrokken. By magre , en Cbcierike mtnfcben it dtze Petola Utan al wat zorgelyk te gebruiken , stunf zy Vtrwekl by de ztlve getn bvzendere kamcrgitng , maar een gewcldighra- ktn , ’t Welk lv:g duurt , waar op volgt een geweldig Jleke n in de krop van dt mage , en zamtyds Uoedbra- ken. fff • Zyn 4io IIERBARII AMBOIN ENSIS Uber IX. op.XLVI. Hujus antidotum cft Soalamou Pohon, cujus fru- Zyn Wosnbalof tegengift is Soulamou Pobon , vittis ber- ftus cordifortnes cum pauxillo Alea Pady , fit Siri tiens , of vrucbtenme: ten vctinig Alea Pady, en etnStri Pinanga mafticantur, ac pauca deglutitur pars, rcll* Pinang geknouwt , vnur van men eenvxinig infysrlgt, quaque pars externe ventriculi orificio inlinitur, unde en de rtjl van buiten op de krop van de mage /meer t y fic certi fluM dolis cft, quum liceat* racdullx dimidia daarom is btt zekerjle, ais men van bet gedroogde nurg gleba fumatur, ac per femi horam in aqua macera* niet meer dan ten balve klomp nermt , er. omtrenl etn btff tur, qux dcin leniter exprimitur, ac pauxillum Zingi- uur in een kop met neuter vceck:,daar naazagjensuitdrukt, beris contriti addatur, ac fic propinatur ad ftoma- en eenvocinigGember daarbyvryft, en zoo indrinit om chum corruptum ,fic pefiius per vomitura depurandum. de vervuilde >naagt en borjl daor braXe n te zuivrren. Hic Petit olacu, hand porro habet proprietatem, quod Petit olacu betest nolo die eigen/schap, dat zij een tetrum contrahat odorem, si in ventriculo re tinea- ter reekvelen reuk verkrygt, ais zij in de mag van tur, atque hinc vomitus per hanc caudatus reterri- de mensch komt, in daar door een zinkent uitbraak-mura fundat foetorem, qui hominibus per aliquot per- veroorzaakt, 't welk enige dagen den mensbeen duur dat. Salutare tamen est medicamentum, quod libentist, litte is een bill zaam medicament, daar de hominibus summopere prodest in Asthma, sic ad mensben groote bste by gevallen in ergborligheit, in sputto veneno, sed prudenter uti eo oportet, ah or in gemen sen, maar bet veel te nietige gehuikt quin enim que potest nocere quam prodesse. Vroden, iwant anders is bet zoo veel aubis ais gevoel mirus vero semendus est, ne sanguini superveniat nec doent inzonderheid moet men bet braken sluiten, dat bet edlio, quod est piscis album, sic tot gem blad braken komt, et melior men on kunnen kan nigrum. Chirurghi nostri melius hoc medicamentum met wit en zwar Calabaria in te geven; ornem ilee-parare, sit noceere debent, ne talem in homini- blus beboorden bet beter te leren kerwen, toe iven bet bus causale vehementem effellum. Praeparare totale dat bet ziekengevoelde van mensch niet. Tabula Cjemta Quidningefma De Hondsrt en fyftigste Plaats Petit mal exhibeert/het hem , qua Cucumeri , vercoiolocyndis Vertoont de wilde Petola , welke een wilde soort van de speekte spekste cft, fict Cucumis MohnbirkUi anru», Cucumer, ofte Caequilt ir, en werd de Mshbssrftlie fructu fine colluUs a Plukn. in Almag, pag. iaj. vocatur. bitcre Comconmer , met een vrucht onder ribbceijcsgc- in van Plukn. in zyn Almag. p. 193. CAPUT QUADRAGESIMUM XLVI. HOOFDSTUK. SEXTUM. Amara Indica. Papari. De Indische Bitcree-Plant. Papari is een Mirabilis Indica, fce Balfamina maior, TyApari wil een Indische Mirabilis , of Balsam overheerlijk gericht folia, ac fructus, quum in Ita- X na maior zyn , dog niet van de bladeren en vruchten liabla. Flagella vero cmitit terutia, anculosi, & dan in Italien. Zy febiet op met lange dunne gestelten, acpallide virentia, quibus folia inlidenc loli* boekte, geitrepu, enligt -groene ranAemduaraande butaria Gmilibus in longis petiolis, atque hifce obpo- Acren enixi jaan op diergtlykt latige plelen , en ugen nuntur clavicula: tenues, multis aremnis ubique le- over dunne cuvcicren mei teele krullen zig over al se circumvolventes. omfiingerende. Folia peculiarem habent formam, ad illa Vitis ad De bladeren bebben een bijzonder formaat , n abeJFyn- cedentia, seu illis Aceris similia funt, in septemplu- gaarts loof; u; al gelijkende , of na die van Acer , of Boogtesve lacinias distincta, quae profundissima: funt, ac oout , in zeven, of meer lappen verticale , die z vertep quivis iterum lacinia in varios minores distributa est gefneeden zyn , en ieder lap verteder in verjeben «mu- angulos, flaccidissima, glabra, sit lxie virentia. dere boekeny z ter lapt glad en Wyjfe-grceij. . Ad foliorum orturam prope majorem caulem alterum By den oorproelem der bladeren aan de bootssteelen flat minus, ac rotundum locatur folium, atque ex ejus ten ander klein, en rond blad, en uit ditzelfde boet een ala alter tenuis exercercit pedunculus florem sustinens. Ander dun stelje waar op de bloem voortkomt. Qui luteus est, ex quinque flaccidis, sic rugosofis cortibus. Moeuw is geel, icin vijf blaadjes, en gefronste blaadjes. Pofuus petalis, magnitudinem habens Ranunculi. In gnuaal, z 00 groot, als dat van tuut Ranunculus. In de media cavitate brevis erigitur stilus ex viridi flaveo, middelkool boligveld flat, ten kort Pylaartje uit den fccns. Groot geelachtig. Fruktus peculiarem, sic miram habet formam, quae De vrucht is van een bijzondere, en zeldzame soort. multum ab aliis differet frutibus, atque cristallinicum daante, utile van andert vruchten verwekkende, en uit lo pedunculo brevi post florem progerminat. Forsom dikagitigen geel kort achter de bloem voortkomend, mam quodammodo habet semis perfectis Cucumeris, de zy best de gedaante eenigszins van een bald verward, vijf, zes, en Comcommer, doch kort, en een herhaalde, vijf, zeven polsen lang, paulo minder krass, externen zeven duimen lang, twee duimen, of een quodammodo trigonus, per longitudinem tribus der dikte van buiten zich eenigszins driezig, in de rotundulis dorsi distinctus, interstitia repleta fungte met drie rondagige ruggen verdeeld, de totale veelvachige verruken, seu tuberculis, quorum spatium zyn uitgevuld met vele vlottende vratten, quidam rotunda, alia oblonga, alia squarfa, sed om of beweeglijk, zommend rond, zwaar langwerpig, zame glanvrij, zijn, fictio flavefcentia, ita ut putaretur magis boetius, oleum zter glad, in liebegroen. Men zou deze res summa artificis manu elaborata. Si frutus de zeggen, dat het een ding was van een koninklijk beeld, fit completus, sic maturus, intense luteus est, seu ex sculpturarum alzoo gegraveerd. De oude verrokt geel, rubro aurantius, atque defenit in tria segmenta, quae offt oranje-rood, ensplit open in drie luchtkolken, die aga inferius connexa sunt, atque content exarstia molli lateri aan elkaar beïongen, bejlaande uit een dikke, muis, sic amantia pellicula, cui Gmitis adhueret mollis vel, en boog geel, secus belle, daar dikselijk muis vleesachtig vlees, caro. aan bang. In- Bin- 1 IX Boek. XLVI Hoofdstuk. AMBOINSCH KRINGBOEK. Intus locatur gleba feminum corallii rubri coloris, quae humida, & viscosa facta, magnitudine acinerum Vitis, sed oblongiora, ac plana, faporis dulcis, unde & edulia funa, sum hac molli carne planum locatur granum meju illis Cucurbita, quodque oras habet crallas, de denticulatas, acu a muribus exegum effct, atque in ejus ora plana incurvae quaedam, de protuberante conspicuntur line, tanquam characie- res, coloris lignei, quodque interne album, dolignosum Hecumque continet nucleum. Caro rubra mollis est, dulcis, de edulis, eundi vero hujus plantis partes, ac praeferrim folia amaricant tam saporem quam odorem, qui etiam percipitur, si modo huic aditendum planum, vel hanc manibus tangendum. Amaritudinem autem ejus non novicisque clamat, sed grata, & pura in puro illius Absinthii, ejus odor vero gravis, cit; quum glabra semina ex fidis fructibus in terram procidant, facile novas producunt plantas. In flagellis quoque, ac foliis hic & illic crassala, de oblonga conspicuntur tubera, et genicula, quae quis putaret teneros esse fructus, quorum quoddam subrotunda, & angulosa funt, instar depravatorum globulorum lutorum, sed plerumque in duplantis, quae joco crescunt gracile, hic enim foliola minora quam illis alius fruticis. Radix alba, longa, multisque miris obfita verrucis, & amara, fibrosaque, in hortis plantatur ad palos ramos, vel frutices, quos denla suadfronde obtegit, vel juxta sepes assecurans, atque ubi semel fuit plantata, sponte sese multiplicat per decidua semina. Auratura Sinica, scilicet Papaver Sinense priori simillima est quoad formam, sed major in omnibus partibus, fructu potissimum differens. Fructus ejus pedem longus est, de ultra, de gerit ista tria protuberantia dorsis, uti prior, sed hic acernse oblitus est brevibus, ac rotundulis verrucis, quae superius in apices delinunt, unde ad tactum quoddammodo spiralojuum videtur, primo pallide virens, dein aurantii coloris, caro ejusque ocellula funt, uti in vulgari, ac maturus fructus et superius quoque me bi nas tresve dehisedit partes, non ita amarus est hic, ac proinde ad cibum aptus. Nomen. Latine Amara India. Mala ac Paparia. Portugalis Margosa, qualis Amargosa, h.e. Amarities, ob saporem omnium partium amarum. Amomum Papariban, de Pariban. Sinice Koukoa. Locutus. Nota est hac plana in India, Oliva, Simulis, atque in hortis colitur sine magno labore, praestim ubi Europae habitant, qui ad cerevisiam praeparationem quam maxime hac indigent. Ut sum. Tota ejus flagella cum foliis abrumpuntur, de libello tecto in loco ventoso suspenduntur ad Eccandum, quum quotidianum est in usu ad cerevisiam Saccharacan componendam, qui vulgaris est potus apud Europaeos nostros in India Orientali. Binnen ziet men een klont van rorate rei de voluptas, en liberrimt korrels in de grote van druiventrossen, doch langgestrekte, en plats, zwaar als mak, en hartbar, onder dit victor veegje, id est een plats korrel, grooter als die van Caanvorden, met dikke kanalen, en aan de zelve gekermd, als of ze van een mummeknagen waren, op de plats te zien, met eenige krassen, en uitbollen uitbollen, kan je zien, als Charadeerden, boutverwiek, en van binnen met een vitale, en boutabwesige droogte te bevatten. Het rode vlees is vals, zwaar, en eetbaar, voor al zijn uit deze planten is, inzonderlijk de bladeren, zyn bitter van reuk, en smaak, doen voelen dat men ook gevaar loopt, als men die legt daarbij lege, of met de botten aanstaat, zyn die kleur deze bitterheid niet verbelyd, maar klaar, zuiver en gelijk die is. Doch de reuk is vreselijk zwaar, olifant en gladde kontis uit de gebroken vruchten die op de aarde vallen, zweren bruine licbelyk nieuwa planten voort. Men ziet ook aan de ranken hier, en daar aan de bladeren, dille, en lantenspiertzien, oft kinderen, die men voor jonge vruchten zoude aanzien, sommige rondachtig, met gelekte afgevallen knikkels. Gemeenlijk aan die planten die op een magere grond groeien, of hierbij ziet men dat de blaadjes kleiner dan aan de rentrend stok. De wortel is stok, lang, met vele zwellen bezet, en nadeel bitter, voor talrijgen men de plant bet in de tuin bij staken schakken, of bruiken, dit is met zijn digt loof bedekt, of men laag bet langs de binning loopt, en daar bet eens geplant is, vermenigvuldigd bet zit bet zelden door de uitgevalen zaadkorrels. Amara Sinica, of Sincte Papari is aan de vorm de voorgaande gelijk, doch groter aan alle zeventien, declen, voor menselijk in de tuin te meten verwektende. De vrucht is een soort langoort, meer, beest de drieujslende rug ten niet gelijk aan andere, maar is te dik bezet met korte rondvormige vleugels, boven eindigende in stippen, en daarin wat vleugelig in 't aanvangelen, eerst licht-groen, daarna oranje-gelig tot geel, en korrels van binnen zijn als aan de grootte, in de rijpe bergend meestal open in de stam, van drie delen, zijn ze zo bitter niet, en daarin soms tot de kool. Naam. In 't Syrisch Amarant Indica, in 't Maleis Papar, in 't Portugees Margosa, of Amargosa, dat het Dittichride van de familie in alle barbare delten. In 't Amazone Paparahan, in Farihan. In 't Sint Maartens Kukox. Gebruik. Deze gebroken ranken met bladeren, en al samen afgebroken, en onder 't dak aan een houten plankje te drogen opgehangen, zijn nodig tot het dagelijk gebruik van suiker, bier, te zetmeel, dengemengde dranken, etc. door Europese inwoners in Oost-Indië. Summa manipulum ficcatorum foliorum, ac calicum, quae aquas incoquuntur, atque haec confec-tur cum Saccharo rubro, quod tam ab arbo-rebus, quam ab arundinibus constituitur, ex quo cerevisia eelas Saccharata conficitur, quae per ficus folia amaricantem, non tam en vreemd smaak contrahit saporem, proxime addendum cerevisiae nostrae vulgari, cui magna Lupuli quantitas fuit addita, sed hujus vilissimi non addidit virtute. At Amara hanc in India nobis inserviat loco Lupus, fine qua cerevisiae Sacccharata quam maxime insalubris est, effectuque Saccharum une amaris his foliis in aqua nimis cito accedere. Recentia folia quoque adhiberi solent, sed solummodo desecata fiscatorum, illorum enim lapis in cerevisia parum austerus est, et minori modo lumenda sunt. Haec cerevisia multo salubrior est illa, quae olim Batavis solebat preparari ex vulgari nigrum Saccharum, damarindis, quae stomachum quam maxime refrigerabat, atque plebis, qui ob dulcedinem avidissime hanc potabant, Diarrhiam plerumque causabat. Perfusus, sed imaturi fructus ad cibum adhibentur, qui in frusta scinduntur, primumque abjicitur ipsorum decutum, ac dein cum vulgari quodam justo, vel Calappi limpa coquuntur. Mijn neemt een goede band voll van droogde haden, en kleur, en kook die in het eten, met vele gekookt bruin, 2 liter van dommen als van riet gehende, waar van het voornemde suiker-bitter gemaakt wordt, welk een bittere doch niet onaangename smaak daarvan bekomen, ontgemengd bier, 't welk gekocht wordt, na afkomende, doch bitter, doch nieuw, daarvan nog in acht niet bereikende. Zoo dat deze amandelen, ont in hoofd, diend, in plaats van in hop, zo onder de vlek bet voornemde suiker bier gants ongezond zoude zijn, en de suiker zonder deze bittere bladeren zoude in 't materia te baar lig zuur worden. De groene bladeren ja in mijn ook neemen, doch niet in bij gebrek van de droogte, want bare bitterheid in 't bier is wat vreeselijk, in men moet in een minder quantiteit neemen. Dit bier is veel gezonder dan het suiker-bier, dat men vroeger op Java placht te zetten van gemeente waral zuiker, in Tamaryn, 't voelde den maag zoter verkouden, in bij de Oranje Barmhertigheid, die het zoetigste gulzig dronk, gentelijk buikloop veroorzaakte. De volkrijft, doch ongebruikte vruchten verden tot de koos gebruikt, als men dit in suikten fynd, het eten afvreekt, en dat met een gemengd soep, of Calappus-melk kookt. Tom. V. 