title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Waft mogen wij evenwei in bet ievensproces oorzaak » wat gevolg noe- mM? SlniieB beiden zich niet ak voortgezette beweging aan elfcander sm, zooab hei gebruikelijk woord proces reeds aanduidt? Gelijk elk oieuw ]evm vc^etts bepaalde wetten als eene voortgezette beweging van het ottderiijk leven uitgaat, zoo moeten we ook de afwijkmgen van faet normaal levensproces als voortgezette, faoezeer gewijzigde beweging eiken- nea. De wet van faet behoud van kracht en van faare onvernietigbaarfaeid dwingt 008, em ook in de afwijkingen van de normale openbaring van de veiscfaillende in ooa organisme werkzame kracfaten eene omzetting van aanwezig», mel bet o&tstaan van nieowo krachten te zien. Zij dwingt OM om. ook de oorzaken wn ziek worden buiten ons (H^ganisme gelegen ab kracfateB op te vatten, die anderan in ons organisme vrij maken. Zoo ia ket ook met de stoffeKjke producten van ona organisme onder ziekelijke 62 G. D. L. HUET afwijking van zijne functien, die men niet meer als eene nieuw opgetredene ziektestof opvat — als eene materies peccans, — die uitgescheiden of on- schadelijk gemaakt moet worden, maar afleiden moet van de oorspron- kelijk aanwezige samenstellende bestanddeelen van het licbaam, die on- der gewijzigde scbeikundige beweging in andere, hoogere of lagere oom- binatien, eenvoudiger of meer samengestelde verbindingen te voorschijn treden. Willen wij die abnormale beweging doorgronden en de wetten leeren kennen die baar beheerschen, dan hebben wij niet alleen haren loop te vervolgen, maar we moeten den stroom dier beweging opvaren en tot zijne bron opklimmen. Wel zullen we daarbij gedwongen worden telkens dieper door te dringen op den weg van onderzoek; en soms verrast, als wij — gelijk Livingstone voor de Nijlbron , — in plaats van e^ne enkele bron een samengesteld net van bronnen zich aan onzen blik zien voordoen^ die elke voor zich eene exploratie vordert; maar voor de kennis van het proces dat wij nasporen dringt zich de noodzakelijkheid op van het genetisch on- derzoek. Door deze richting vooral kenmerkt zich tegenwoordig onze ge- neeskundige wetenschap; door de studie niet slechts van de ontwikkelde ziekte, maar bovenal van de wording der veranderingen , die wij in het afwijkend levensproces gadeslaan, zullen we tot de kennis van zijn we- zen kunnen doordringen. Hoe meer wij deze richting bij het onderzoek volgeui hoe meer wij tot de elementaire stoffen en krachten, die in ons organisme werk- zaam zijn, opklimmen^ des te helderder en eenvoudiger worden ons hare openbaringen , omdat zij tot de ons meer bekende naderen, die wij ook buiten ons in de organische en anorganische natuur hebben leeren kennen. En daardoor juist wordt ons tevens de weg gewezen , volgens welken we het onderzoek moelen instellen en voortzetten. Het is de natuurkundige methode van onderzoek. Gelijk die ons reeds voor een deel in de functien van onze organen toegepaste physieke krachten deed k^nnen, en enkele scheikundige wetten in de stofwisseling deed erkennen, zal zij ons ook tot de kennis van de overige kunnen leiden. Langs dien weg alieen zal het gelukken om in de aangewezen richting tot de kennis van velerlei duistere REDEVOERING. 63 processen te geraken , waarvoor wij tot heden geene bevredigende verklaring hebben, en zoodoende den terminus van ons weten verder te plaatsen. Het is den wetenschappelijken geneeskundige niet slechts te doen om eene juiste diagnostiek van ziektetoestanden ; hij wordt eerst bevredigd door de kennis der patbogenese , die bem in zijn handeleu , wil bet aanspraak maken op den naam van rationeel, moet ieiden. Voor beiden nu heeft bij denzelfden weg te volgen. — Het zij voldoende dit met een paar voorbeel- den toe te lichten^ om daarbij tevens aan de genetische als de tegenwoor- dige richting van onderzoek recht te doen wedervaren. Indien wij van ontsteking spreken, is het ons niet meer te doen, om het aanwezig zijn der zoogenaamde cardinale symptomen te constateeren of zelfs om hare producten te beschouwen» maar we klimmen op tot de oor- zaken, die aan elk van hen ten grondslag ligt en tot den band die hen vereenigt. Door het experiment geleid trachten we de statische en djna- mische wetten, die den vermeerderden of verminderden bloedtoevoer be- heerschen, en de oorzaken van de wijzigingen in de warmtereguleering op te sporen; — door het microscoop vervolgen we de verauderingen in vorm en gedaante der weefseldeelen onder den invloed van hunne gestoorde voe- ding ; door de chemische analyse de producten der gewijzigde stofomzetting. Niet door synthese van een tal van verschijnselen , door het vereenigen .yan eene groep van deze, als de klassieke: tumor, dolor, calor, rubor, maar door analyse van elk hunner trachten we tot de kennis van het proces te geraken, dat zich onder dien gebruikelijken naam van ontsteking aan ons voordoet. Spreken wij van koorts, dan blijven we niet meer staan bij het sym- ptomencomplex , dat onder dien populairen naam begrepen wordt; we vra- gen naar de oorzaak van vaatkramp en vaatparalyse , naar den natuur- en scheikundigen grond van verhooging of ongelijkmatige verdeeling der tem- peratuur, van gewijzigde hartswerking , ademhaling en stofwisseiing , in een woord naar de wording van den toestand, dien wij met den naam van koorts best^mpelen. . Bij de diagnostiek van vaat- en hartlijden trachten we door zuiver natuurkuncjige begrippen tot de verklaring van toonen en geruischen, en aan den leiband van het physiologisch experiment tot de waardeering van 64 G. D. L. HUET «Iwijktogen daarin te geraken. Door oonseqaeiite to^MsaiBg dieriiegiB- selen ook alleen kuDiien we tot een jiust l)egrip faii de wording van dm .«jektetoestand en van de volgarde der verBcliijnselen komen, wier onderling verbwd ons sonder dat duister en onverkharbaar blijft. Wilien wij is^v. tot de genese der bartsvei^rooting bij enkeie niersiekten opklimmen, dan behoofen we ods op een zuiver phyBiflch etandpunt te plaatsen en uit ?er- meerderden weerstand in de niervaten verhoogde drukking in het arteii^ ^telftdi» uit die veriioogde drukkiEDg versterkte hartswerking en int ^leze 4e toegenomen voeding en ontwikkeling der faartspier afletdeQ. Bij de groote groep vaii iongziekten wen^eer 'blijft ^e herkenning en Qndersoheiding zonder zufver phjBisehcn groaxislBg een ^^piiMB <votum.*' Eerst dan wanoeer iwe de pfaysisdie roorwaardett kelyben ieeven keimen voor het ontstaan , faet ontbreken en faet vveranderen Y$m ^ verschilieDde -stengelttiden en ademhalingBgeruiBdieD , is het mogelijk ons feken^ohap 1e geven van de afwijkingen , die wij daarin waarnefmeB , terwijl op dit gebied vooral bet streven om door Iwt experiment tot 4e patfaogenese dier afwij- kingen op te klimmen een kenmerk van de tegenwoordige mel^ode vbd emderzoek nmg genoemd worden. Op faet gebied van het aenumtelsd vindm we faetacSfde stwven, *om door analyse van de automatische en reflexiepiocesBen en zieleverriehtingen tot eene zekere keDnis van hunne jtfwajkingeci te {psraken. Ook faier (m- nist het experiment, dat ons tot die keBnis ieiden moet, ep pbysiBohe grondalagen, waardoor wij tot vetten «oor de opiwefebaarbeid door^piikkcAa, en voor hunne voortplanting of geleiding, bunne summatie of multiplieallie hesluiten. Eerst door de toepaBsing ider aoo verkregen uitkomsten ef de vecschijnselen^ die wij bij xiekten op dit gdMod waamemen, kvnnen wij (tot eene heldere voorBtelling omtreot iiaar ««en geralken. De pathologi- ^ohe anatomie leikt <uib daus veirder de hacDd *9m , waar faeit experimetft ep .den menach niet kaB toegepast «wordeB , in ^vcveeDtging m^ •de waargeno- mene vecscfaipselen , eene verklacing idier andera zoo duiBteie openfcaringen van de gestoorde gezondheid te geven. Langs dien weg «is het mogeli^ gewofden bijv. om »em der >mee8t ingowikkcMe uitingeB vaa onze geestes- werktBAmbetd , de spmak, tot eenbepaald ^gedeelte der herBenan nt^erbanA rte brengra en tot de geneBB wan hare atoQiviaaen ia aiekten op 'te klimmmi. REDEVOERING. 65 Verlangen we nog een voorbeeld van de aanwinsten , die onze wetenschap door hare beoefening langs zuiver natuurkandigen weg verkregen heeft, ik zou de oogheelkunde mogen noemen. De toepassing van de pbysiBche wetten van breking, reflexie en absorptie der lichtstralen heeft hier niet alleen tot eene mathematische zekerheid in de diagnostiek , maar ook tot eene benijdenswaardige positieviteit in de resultaten der behandeling ge- leid. Toch biijft ook die wetenscbap niet bij de erkende feiten staan, maar tracht evenzeer door voortgezet onderzoek tot de wording der voor- handen afwijkingen op te klimmen. Maar waarom de voorbeelden vermenigvuldigd , waaruit ons de juistheid van die richting blijken moetP Slechts een nauwkeurig onderzoek naar hare wording^ steunende op anatomie en physiologie, kan ons tot betken- nen en beoordeelen van ziekte ieiden. En is die phjsiologische weten- schap niet ten slotte de toepassing van chemische en physische kennis op het levend organisme, op zijn vorm, zijn inhoud en zijne uitingen? Zij heeft ons geleerd, dat dezelfde kracbten volgens dezelfde wetten zoowel het levend organisme als de ongeorganiseerde natuur beheerschen. Of wij de zwaarte- kracht in de beweging der voorwerpen buiten ons, dan in de verhouding van een ziekelijk product in ons organisme; of wij de chemische affiniteit in hare werking buiten ons op organische en anorganische lichamen; dan binnen ons op de samenstellende elementen van ons lichaam ; of wij de acustische verschijnselen in levenlooze voorwerpen» dan in onze oi^anen waamemen, door dezelfde wetten worden stof en kracht beheerscht, aan dezelfde dvdffxti zijn zij onderworpen. De noodzakelijkheid van eene zuiver natuurkundige opvatting van ziek- tetoestanden vloeit daaruit voort, wanneer het hunne herkenning geldt, niet minder als die gevorderd wordl voor het onderzoek naar hunne wording. Dat opsporen van de wording der afwijkingen door waarneming en ex- periment, dat onderzoek naar de elementaire afwijking bij ziekteprocessen , naar het initiaallijden is, zeide ik, het kenmerk van de richting van onze hedendaagsche geneeskundige wetenschap. Die taak is tegenwoordig aan den wetenschappelijken geneeskundige opgelegd. De meerdere volkomen-. heid der middelen van onderzoek en proefneming, waardoor onze zintuig- 9 9» G. D. L. HUET l^ke waameming hondmlvoudig vordl; vmAerfi, maakt dietaakgefflBldce- fijker dan vroeger, De tijd is voorbij , toen de astronoom en de microBcopist hanne gla«m ieW ven moeaten alijpen. Toch zouden we dwalen , indien we het bezit dier vooi^ treffi^ke chemiaohe en physische hulpmiddelen voor het onderzod^ als het eenige noodige beschoawden. Hoe onontbeerlijk ook vocnr otiEe waaraeming, zonder methodiache oefening in hun g^mik, zonder nauwgezette overwegii^ van de verkregen uitkomsten , zonder helderen , onvooringeDomen blik en d»- gelijke kennis is het gebruik van de beste holpmiddelen soms nogin staat toC dwalingen te leiden. Terwijl we een Leeowenhoek, met betrekkelijk gebrekkige nicroaoopen toegerust,.de gewichtigste fijnere anatomische uitkomsten zien bereiken , heeft ons juist de laatste tijd geleerd , dat het onderzoek met zooveel voortreffelijker instrumenten tot voorbarige en gewaagde, eoo niet onjuiste gevoltrekkingen kan leiden. Of is niet uit het telkens aantreffen van mi« croscopische sporen van lagere organismen en hunne derivaten, de micn>* eocci in het zieke lichaam, doos middd der tegenwoordig volmaakteie instmmenten , even voorbarig eene conclusie tot hunne ziekmakende betee- kenis gemaakt, als er een verband tusschen de komeet van '65 en de toen heerscheade veepest werd gezocht? Hadden we niet evenveel reden om die komeet met angst en beven te aanschouwen als nu die miUiarden sporen, even zoovele zwarte stippen aan den horizon van ons bestaanP De toekomst zal leeren, of een voortgezet ondersoek die qxmn in een even ijlen nevel zal doen opgaan als de staart van het matiach hemel- lichaam. Toch is er veel wat ons noopt, een invbed fon die tal* iooze kiemen van lager leven op de elementaire levensprooessen in ons organisme aan te nemen, en in hunne aanwezigheid een bron van ziek* worden te zoeken, die ons tevens de verklaring van velerlei doistere ver* schijnselen vermag te geven. Hand aan hand met de voorwaarden, die tijdelijk voor het ontstaan of ontkiemen dier lagere organismen aanwteig zijn, mogen we aan tLJdelijk werkende ziekteoorzaken de&ken; in hunne repro» ductie en vermenigvuldiging eene verkhiring van toeneming» in hunne overbrenging eene reden van voortpbntii^» in hun afsterven een hron van genezing van ziekteprocess^ zoeken, en zoodoende een schakd te meer van den keten erkennen, die ons leven en gezmid zijn aan de ons omringende REDEYOERING. Mogen we niet ook van eene dergelijke vitale concurrentie spreken ab we de nocmale weefselbestanddeelen van ons organisme door erae woeke- raade en concurreerende ontwikkeling van zqpgenaamde heteioplastische of heterotopische elementen zien verdringen, die aan gene het noodige voe- dingsmateriaal onttrekken en den bodem voor hunne ontwikkeUng in pacaht nemen? De toepassing van de ieer van Darwin op de nosobgie is echter nog te maken. Het ontstaan van de eene ziektesoort uit de andere is een pro- falsem I dat men wel door hypothesen beproefd heeft op te lossen en waav- voor zeker aanleiding bestond in het feit van het verdwijnen van enkelen en het oirfataan van anderen, maar zonder tot de kennis der genese van het poBOces op te klimmen^ zal ook dit streven onvruchtbaar blijven. Niet door hypothesen, maar slechts door de positieve kennis van het wezen der pathok)gische veranderingen in hare scheikundige en andere verhou- dingen , zal het mogelijk zijn daaromtrent tot klaarheid te komen. Evenzoo is het gelegen met de uitsluiting van het erae ziekteprooes door het andere in het organisme. Ook deze mag, gegrond op de reeds aanwezige «rvaring van uitsluiting van de vatbaarheid voor enkele pro* oassen door anderen, waarvoor we de immuniteit voor variola door vaccine verkregen als voorbeeld willen noemen, als mogelijk aangenomen ^rden^ maar behoeft een nader wetenschappelijk onderzoek naar de wetten» die Jiet eene en het andere proces beheerschen en naar de scheikundige ea andere veranderingen , die in het organisme onder hunnen invkied bebben plaata gehad. 9* 68 6. D. L. HUET LaDgs experimentelen weg valt daar nog veel te doen en wellicht zuUen de resultalen van het aldus voortgezet onderzoek eenmaal tot eene vereen- voudiging van onze opvatting omtrent verschillende soorten van ziekten leiden. Bij de parasitaire huidziekten althans zal de meerdere kennis, die wij van het poljmorphisme en de overgangsvormen der schimmels verkre- gen hebben, welke die veranderingen op de huid te voorschijn roepen, op die wijze zeker tot eene juistere beschouwing voeren. Het experiment heeft ook op dit gebied zijne rechten en aanspraken ; indien slechts de voor- waarden, waaronder de natuurkrachten werkzaam zijn, dezelfde en de ver- houdingen, waarin zij tot uitwerking komen, overeenkomstige zijn, mogen wij uit de resultaten van hare toepassing buiten ons organisme tot hare werking in ons lichaam besluiten. Aan het experiment heeft de patho- logie hare schoonste veroveringen te danken. — En het zijn niet alleen de meer bekende eenvoudige physische krachten, waarbij het experiment zich te bepalen heeft om tot eene analoge uitwerking zoowel in als buiten het organisme te besluiten. Wanneer wij zien, dat aanhoudende prikkeUng van den boomschors tot eene hypertrophie van hare bestanddeelen aanlei- ding geeft en wij ook in ons organisme door hetzelfde moment nutritieve en formatieve stoornissen teweeggebracht zien worden, dan hebben wij het recht aan te nemen, dat in beiden zich elementen bevinden, die onder gelijke voorwaarden tot overeenkomstige pathologische openbaringen aan- leiding geven. Wanneer wij, door overbrenging van het product van een ziek lichaam op een gezond organisme^ analoge stoornissen waarnemen, dan mogen we tot overeenkomst in de chemische verwantschap tusschen de contagieuse of infecteerende stof met de elementen van beide organismen besiuiten. Maar noch dit experiment noch die logische redenering zijn voldoende om ons het wezen van de waargenomene afwijkingen te doen kennen. Eerst wanneer de studie van die elementen en hunne verande- ringen door wijziging van voeding en groei^ assimilatie en appositie, ons tot de kennis van de wording dier pathologische afwijking geleid heeft, kunnen wij zeggen die te begrijpen , en voor eene rationele behandeling is het begrip van het ontstaan van het proces eene behoefte, ja een eisch van den wetenschappelijken geneeskundige. Zoowel bij de herkenning als bij het onderzoek naar de oorzaken van REDEVOERING. 69 siekten, en bij de studie van hare wording evenzeer als van haar verloop hebben wij ona streng aan het natuurkundig onderzoek te bouden. De natuur- en scheikundige voorwaarden voor het ontstaan van afwijkingen in den gesonden toestand van ons organisme moeten daarom voortdurend het voorwerp van ons onderzoek uitmaken. Daarvoor is echter de kennis van den normalen toestand hoofdvereischte. Zonder physiologischen grond- slag is geene pathologie denkbaar. We mogen het dan ook dankbaar erkennen , dat de vruchten van den vooruitgang in de beschouwiog en op- vatting vau ziekten aan eene meer algemeen verbreide en hooger ontwik- kelde physiologische opvoeding te danken zijn. — Daar en in de beoefening harer zusterwetenschappen , algemeene en ziektekundige ontleedkunde , ligt tegenwoordig het zwaartepunt van de ontwikkeiing van den geneeskundige , omdat van de toepassing van anatomische en physiologische kennis alleen eene rationele geaeesleer kan verwacht worden. Maar niet minder dan voor de kennis der afwijkingen van onze gezond- heid, is het streng natuurkundig onderzoek een eisch bij de beoefening van de wetenschap, die ons leeren moet onze gezondheid te bewaren. Leert oqs de physiologie de eischen kennen voor de normale verrichting onzer organen, voor de onbelemmerde en ongestoorde functien van ons organisme, de toepassing van die kennis is de grondslag van de hygieni- sche wetenschap. Voor het afweren van schadelijke invloeden wordt in de eerste plaats gevorderd, dat wij de normale verhoudingen kennen, waaronder een ongestoord leven en gezond zijn mogelijk is, om ten slotte door de toepaasing van zuiver natuurkundige en scheikundige beginselen de werking van nadeelige invloeden te neutraliseeren. Bij den bouw van eene goede en gezonde woning of verblijfplaats vloeien de voorzorgen voor toe- voer van zuivere lucht, helder licht» afwering van den invloed van tem- peratuurwisseling, vocht, schadelijke emanatien van bodem enz., voort uit de eischen, die men. voor eene normale, physiologische functie van onze organen stellen moet De kennis van de gaswisseling in het bloed en van de quantitatieve en qualitatieve verhoudingeut waarin die moet plaats hebben , leidt ons tot het bepalen van stoornissen in die verhoudingen. Door het chemisch onderzoek omtrent deze tot zekerheid gebracht, hebben we in de toepasshig van physische krachten, voigens onveranderlijke wetten, het TO G. r>. L. HUET vermogen die abnormale verhoudingen te verbeteren. Hetsirifde geldt bi} andere hygienische vraagstukken , de zorg voor geschikte voedingBmiddeien en drinkwater, en bij de question bralaate van den tegenwoordigen tijd, de desinfectie. Bijna meer nog bij onse pogingen ter voorkoming, dan bij die ter genezing van ziekten is het de taak van den weteneohappelijken geneeskundige, om tot de bron der afwijkingen op te klimmen, om de genetisohe richting van onderzoek te volgen. Het ia niet vokloende eeoe theorie gevonden te hebben, die (nib oppervlakkig bevredigt en waar&O! Bchijnbaar alle feiten gepast kunnen worden, om daarop ons handelen te gronden. Het vraagstuk der ontsmetting bijv., zat niet tot opkisang ge* bracht kuunen worden , voordat onze kennis der smetetoffen meer flekerheid heeft verkregen; en daarvoor wordt het onderzoek naat de wordiDg^ bet ontstaan van deze gevorderd. Eerst dan, wanneer de voorwaarden voor het ontstaan van epidemien en pandemien bekend zijn, zullen we in ataat zijn haar onmogelijk te maken. Onze hygienische eischen worden niet voikomen bevredigd door afeondering van bezmettelijken , door onttrekking van materiaal aan den brand, maar door het voorkomen van dezen, niet door vemietiging van de smetatof » maar door het onmogelijk maken van haar ontstaan. Daarvoor echter behoort de hygienist een ruimen blik te Bbuin ni de ODS omringende natuur. En werkeUjk heeft hij» op het tegenwoordig ataadpttnt dier wetenschap , niet Blechts de aandacht gevestigd op de atmospheer met bare tailooze ziektekiemen , op het drinkwater met zijne organiBche en anm* ganische veronU^inigingen, op het voe^l met sijae vderlei vervakchingei», maar tot ond^ don bodem dringt zijn blik door, want ook daar schijnt het, dat volgena bepaalde wetten ziekteoorzaken werken; ~ in aHe tijkea der natuur treft hij werkzame krachten aan, wier nasporing hem tot taakge* steld is, en van wier gebruikmaking tevens het welak^en van zijn streven ter voorkoming van ziekte afhankelijk isv De tiak van den hygienist vdt das hierin samen met die van den pathobog. Men heeft ziekte wel eens een leven onder gewijzigde voorwaar- den genoemd; toch behoeven wo niet te zeggen, dat het leven bijr. onder klimaatsverandering , in een mijngang of op' de tqppen der bergen geene ^te noodsakelijk ihsinit^ masr dat eerst de ontoereikeiiidheid der Nguia* REDKVOERING. 71 tomohe inriobtiDgen van ons organisme, om die gewijzigde voorwaarden omohadelijk te maken of te oojnpenBeeren, ziekte verooraaakt, of liever aelve riekte congtitneert. Oelijk voot den hygienist, die zich tot taak moet fitellen die wijeigingen in de omstandigheden , waaronder wij leven, op te heffen of te neutraliseeren ^ de kennis dier ziektemomenten gevorderd wordt, 000 is zij onmisbaar voor den therapeut, wiens streven het is te gemoet ta komen aan de ongenoegsaamheid der bedoelde regulatoren. Het mag de taak sijn van den hygiSnist, moerassen te dempen, en de ontwikkeling van de malaria te beletten, de therapent moet bij het eenmaal opgenomen malaria* gift door verbeterde voeding of langs anderen weg de regulatorische wer« king herstellen; de hygienist behoort het opnemen van vergiften door het drinkwater te voorkomen, de therapent moet de regulatoren, waardoor de Aminatie van dezen mogelijk wordt , tot meerdere werkzaamheid dwingen ; wanneer het den hygienist al niet gelukt zij ons volkomen voor den scha» deUjken invloed van temperatuursafwisselingen te bewaren, aan den thera- pedt is de taak opgelegd, de gevolgen van dien door verbetering van de regulatie van bloedtoevoer, voeding en stofwisseling te bestrijden. Toch is daarmede niet alles gezegd van den weg, waarlangs de hedendaagsche therapie haar doel tracht te bereiken. Door het nasporen van de scheikun- dige verandmngen in ons organisme, gelijk die door een onderzoek naar da producten der stofwisseling, in verband met het aangevoerde voedsel of het ingevoerde middel, worden berekend, geraken wij tot de kennis van de weiking der geneesmiddelen en, door de toepassing van physische wetten bij het experiment leeren wij die kennis uitbreiden. Wij herinneren aan den invloed van de kalizouten op de voeding en assimilatie aan de eene en op de hartswerking aan de andere ^jde, als voorbeeld van dit tweeledig onderzoek en van de resnltaten langs dien weg verkregen. Verder brengt het scbeikundig onderzoek tot de kennis van anomalien in afscheidingen en nitscheidingen en tot de rationele aanwending van middelen om die te verbeteren. Evenzeer als op pathologisch bekleed ook op therapeutisch gebied het experiment eene voorname plaats, en hetzij het uitga van eene geniale hypothese, hetzij het de studie beoogt van een of ander empirisch middel, langs dezen weg alleen kunnen wij tot eene wetenschappelijke uitbreiding van onze geneesmiddelleer geraken. Heeft niet, om ons bij den iaatsten tijd te bepalen, op eerstgenoemde wijze het chloralhydraat en op laatstge- REDEVOERING. 78 noemde de digitalis burgerrecht verkregen in het formalier van den weten- Bchappelijken therapentP Laten we echter niet vergeten, dat ook het ana- tomiflch ondersoek zijne rechten handhaaft, wanneer het op de kennis van de werking onzer geneesmiddelen aankomt. Nog immer heeft onze genees- middelleer tal van middelen aan te wijzen, waarvan de werking proefhou- dend bevonden is, zonder dat wij eene juiste kennis hebben van de wij- zigingen, die zij in ons organisme teweegbrengen. Eerst in den lateren tijd , bij de volmaking van de hulpmiddelen van het anatomisch onderzoek , is het streven wakker geworden , om langs dien weg wijzigingen in de samen- stelling van de elementaire organen en weefsels onder den invloed van derge- lijke middelen aan te toonen. Alzijn de resultaten van het onderzoek, langs dezen weg minder bevredigend geweest, dan die langs experimenteelen weg verkregen, toch mag gene niet worden verlaten. De therapie heeft ten allen tijde, behalve van middelen, vreemd aan de samenstelling van ons organisme, gebruik gemaakt van die, welke als integreerende bestanddeelen daarin optreden. Nimmer echter hebben deze zulk eene uitgebreide en algemeene toepassing gehad als in den lateren tijdy sedert men op meer wetenschappelijke gronden begonnen is hunnen invloed na te gaan. Het behoeft geen betoog, dat het pabulum vitae, de ons omringende lucht, niet alleen door hare chemische samenstelling , maar ook door hare verschillende dichtheid, hygroscopische verhoudingen , hare temperatuur en beweging,' evenzeer als het water door zijne physische en scheikundige eigenschappen voor onze voeding en stofwisseling van het grootste belang zijn. Het is de taak van de diaetetiek in uitgebreidere opvatting, om de voorwaarden te regelen, waarop van deze middelen moet gebruik gemaakt worden. AIs diaetetische middelen behooren zij echter ook tot het gebied van den geneesheer en we begroeten met vreugde de po- gingen, die meer en meer langs wetenschappelijken weg gedaan worden om hunnen invloed en werkzaamheid als geneesmiddelen te bepalen. Zoo* wel de ezperimenten met gecomprimeerde lucht en met water van lage temperatuur, als de waarnemingen omtrent den invloed van klimaatveran- dering bewijzen voor het streven naar een wetenschappelijken grondsbg. Hoewel er op dat gebied nog veel wankeling wordt waargenomen, en voor 10 74 6. B. L. HUET hetzelfde envel nti eens zeereisen om den wille van eene vochtrijke atmoi- pheer^ dan weer hoogere bergtoppen ooi hunne absolote en leiatieve drooge locht worden aanbevolen , mogen we toch verwachten, dat er vadere termen znllen gevonden worden voor eenvergelijk en dat de juiste verhoudm- gen , waarin de zieke mensch evenals de gezonde ten opzidite van het hem omringend medinm behoc»*t te verkeeren^ door voortgezet onderzoek zulle» aangetoond worden. Zonder ons los te maken van grof empirische be- schouwingen en ons te ontdoen van vooroordeelen of valache theorieen, zal het echter op het gebied der diaetetiek evenmin ab op dat der hygiene, pathognosie of therapie gelnkken eene schrede verder te komen. Op elke van deze behoort de onderzoeker, volgens logische redeneering en geleid door physische waameming, zijn weg te volgen. Dan eerst zal het hem gelukken nieuwe schakels te vinden van de keten» die al het bestaande verbindt en die ook den zieken mensch in eene onafgebroken betrekking met de buitenwereld houdt. Die taak rust op' den wetensehap* peKjken geneeskundige. Maar hij staat niet alleen in en tegenover de natuur; hij leeft en verkeert in de groote maatschappij ; misschien meer dan eenig ander natuuronderzoeker komt hij in voortdurende wrijving met allerlei sociale belangen en verhoudingen , die hij ter harte te nemen heeft, waarin hij deelen moet om die te begrijpen. Zij zijn het, die dikwerf zijn ingrijpendst handelen besturen en hem zulk eene gewichtige plaats in de maatschappij doen bekleeden. We behoeven ons slechts de taak van den gerechtelijk-geneeskundige en van den krankznmigenarts voor oogen te brengen, om doordrongen te worden ysn de noodzakelijk- faeid, dat hij aan wetenschappelijk onderzoek ook eene menschkundige ontwikkeling pare. In zoovele gevallen, waarin door zijn toedoen de bur« ger van het kostbaarste aller bezittingen, van de vrijheid kan beroofd worden, moet achter de verantwoordeUjkheid voor de motieven daartoe, die hij draagt, eene wetenschappelijke overtuiging en het bewustzijn staan van op goede gronden in het belang van de hem toevertraawde personen of van de maatschappij te handelen. Eerst wanneer hij zich tegenover ssichzelven volkomen verantwoord voelt, zal hij de verantwoordelijkheid tegenover de maatschappij kunnen dragen. Hoe zal de gerechtelijk-geneeskundige » bij de vreeselijke of teedere RBOEYOERING. 7fr vraagstokken, die hij te beoordeelen en te beBlieaen heefi; en WMrhij de eer vaa mpe mediebargerB op het spel staat, met voUe overtoiging eene aitspiMk kunnen doen, «x> deze niet gerugateund wordt door eene om^ vsngrijke kennia en sekere wetensdiapP Wotdt er niet even groote acherp- akiiiigheid als degelijke kennia van hem gevorderd in aUe vakken dex natuurwetemchap, wanneer het geldt een oordeel te vellen» nu eens over de beteekenia van het aantieffen van minimale vergiftahoevedhediBn , dan weer over de vraag of eene vrucht levend of dood ter wereld gebracht werd» of er moord dan zelfmoord gepleegd ia^ o£ eene wond als doodeUjk ofBiet beschottwd moet worden en eoovele anderevan de moeilijkste vrai^* BtukkenP Vereiflcht niet de beantwoording vaa de vraag naar de toere*> kenbaarheid van de schuld eens misdadigers eene diepe psychologieche sludie, gegrond op langdurige waameming en ondervindingP De paychia- ter kan het getuigen, dat ook op zijn gebied Blechts menschenkemus in den ruimsten , dus ook in wetenschappelijken zin tot juiste beoordeeling en behandeling van de afwijkingen van de ncNrmale functie kan leiden; vooral in wetenschappelijken zin, want ook op het gebied der zielswerkzaamheid heerschen wetten, waarvan wij de openbaringen door onderaoek en expe- riment moeten naaporen, om tot hare kennta door te dringen. Schoon ket esperiment op dit gebied nog slechts weinige schreden telt, heeft h^ tedi ook daar zijne reehten bewezen. Door zijne toepassing en door het volgen der genetische richting bij 't onderzoek , door het nasporen van de langzame ontvouwing der zoogenaamd psjchische vermogens en eigenschap- pen, inverband metde ontwikkeling van de p^chisehe organen, zoowel bij kgere als hoc^ere wezens, zal de weg voor eene wetenschappelijke psy- chologie, ontdaan van hare metaphysische en philoaophische bespiegelin- ge» kunnen gevonden worden. En wij hebben het reckt aan te nemen, dol de peychische uttiiigeD van den mensch evenzeer door wetten beheerscht worden, indien wij den standvaatigeit invloed van herediteit» voorbeeld, ge- weonte gadeshan. AIb wij, vooral bij afwijkingen op dit gebied, dB> peychisohe uitingen bij meer en minder ontwikkelden waarnemen en ver^ gettjken, en den kring vm denkbeelden bij beiden ooder den iavloed zien vm den- aurd der zintuiglijke en intellectuele indrukken die. zij ontvingen, dan doet zich de afhankelijkheid der paychische werkzaamheid van d». 10» 76 G. D. L. HUET sociale buitenwereld le?endig aan ons voor; dan wordt het duidelijk, dat ook de psychiacbe mensch in innig verband staat met zijne omgeving, dat hij door deze in den regel meer beheerscht wordt , dan die zelf beheerscht. De rustige natuur en stemming van den landbewoner steken even scherp af tegen den beweeglijken en levendigen aard des stedelings, als de afwia* seling van indrukken, die den laatste tot voortdurende geesteswerkzaam- heid prikkelt tegen de monotonie van de indrukken, die de eerste ontvangt. Die afhankelijkheid van de indrukken, die wij ontvangen, moeten wij ook bij de onderkenning en behandeling van psychische anomalieen aan- nemen en in 't oog houden. En wordt er niet eene uitffebreide men* schen- en wereldkennis gevorderd, om dien invloed van sociale toestanden en verhoudingen te kunnen schatten en wegenP Het mil humani a me alienum puto'' moet de spreuk van den geneesheer zijn, die zijne taak ernstig begrijpt en opvat, maar opdat die niet als bij den griekschen wijsgeer het verwijt van bemoeizucht opwekke, wordt er van hem die eigenschap gevorderd zoo eigenaardig door het woord takt aangeduid. Die is het welke hem als met voelhooms voorziet, om zich overal in de maatschappij veilig en gemakkelijk te bewegen, die hem in staat stelt, zoowel met hooger als lager op de maatschappelijke ladder staanden te verkeeren, en overal het wetenSchappelijk prestige met zich te voeren, dat hij moet uitoefenen, wil hij niet vruchteloos werkzaam zijn. Want ziet, hij zij niet alleen de man van wetenschap, van kennis, van ervaring, hij zij niet alleen ziektekundige , hygienist, therapeut, psychia- ter, niet alleen een sociaal ontwikkeld man, hij zij meer dan dat alles, hij zij bovenal mensch. T^enover de moreele eischen, die aan hem ge- steld worden en die den arts zulk eene eigenaardige plaats doen bekleeden in de maatschappelijke toestanden, waarin hij geroepen wordt, nu eens om raad, of hulp, of troost te geven, dan weder om advies of oordeei uit te brengen, behoort hij allereerst humaan te zijn. Wie onzer herin* nert zich niet in de delikaatste of ernstigste oogenblikken zijns levens met den geneesheer in betrekking geweest te zijn en hoevelen zullen dan nog, al of niet erkentelijk , maar in elk geval diepvoelend zijne beteekenis in die oogenblikken erkennen en mij toegeven , dat het niet alleen zijn taak REDEVOERING. 77 ia wetenschappelijk geoeesheer te zijn, maar ook rein menschelijke deog- den te ontvouwen en , waar hij vermag , troost of verlichting van zielelijden te brengen. Ja, verder dan tot den lijder strekt zich zijn invloed uit. De groote menschenkenner Thackeray heeft het in een zijner voortreffe- lijkste romans gezegd : //It is not only for the siok man , it is for the sick man'8 friends that the Doctor comes." Dat woord moet de aanstaande geneesheer zich in 'i oor knoopen , want niet alleen hangt daarvan de wel- dadige invloed af, dien hij ais geneesheer vermag uit te oefenen, maar ook de voldoening, die hij zelf van de aitoefening van zijn beroep zal smaken. «G. T. I Wanneer ik de taak van den geneesheer zoo breed heb uitge- meten, ik deed het, omdat het mijne overtuiging is, dat die taak zoo breed, zoo ruim moet opgevat worden, wil de geneeskundige zich voor eenzijdigheid vrijwaren en niet in specialisterij verdwalen. Het iigt volstrekt niet in mijne bedoeling de beoefening met voorliefde van een of ander onderdeel der geneeskunde onder dien naam te veroordeelen. Inte- gendeel^ ik acht het wenschelijk dat elk studerende zich een onderwerp van speciale studie kieze, maar dat hij daarbij den samenhang met het geheel niet uit het oog verlieze en zijn horizon niet beperke tot het kleine veld, dat hij zich ter bijzondere bearbeiding gekozen hebbe. Maar waarom zoa ik hier voor die ruimere opvatting meer woorden verliezen. Is de hulde in deze academiestad aan Boerhaave gebracht niet het zinnebeeld van de huldiging van zijne richting, van zijn geest, die zich door veelzij- digheid kenmerkte? Zijn voorbeeld zweve den clinicus voor oogen, maar het beziele ook den aanstaanden geoeesheer bij zijne studie. Wanneer deze de uitstekende hulpmiddelen , die het onderwijs aan de Leidsche Hoogeschool tegenwoordig aanbiedt, vergelijkt met de voormalige, dan heeft hij stof tot dankbaarheid voor den vooruitgang, die hem den weg, eertijds zoo bezwaarlijk en oneffen , gebaand heeft. Wanneer hij de vruch* ten slechts aan te nemen heeft, die hem toegereikt worden uit de welige gaarde van wetenschappelijke inrichtingen , als de hier bestaande anatomische en physiologische en pathologische werkplaatsen, wanneer hij slechts een 78 G. D. L. HUBl wiUig oor te leenen heefk aan de uitetekeDde klinifiche, medische, chiiiQr-> giache en obstetriscbe lessen» wanneer hij slechts den hlik roDdom zich behoeft te slaan» om ook op hygienisch gebied, als het den bouw w« een gasthuis of de toegasaing van een reinigingsstelsel betreft, Leiden een eersten rang te zien innemen» dan mag het k)t van den geneedcundigen academieburger tegenwoordig daar benijdenswaardig genoemd worden; dan wordt hij doordrongen van het gewicht dier veelzijdige opvatting zijoer studie, en van de noodzakelijkheid om de geneeskunde ala natuurwetenschap te beschouwen en haar in verband met alle andere natuurwetenschappen te beoefenen. Edel Groot-Achtbare H. H. Curatoren der Leidache Hoogeachooi! Groot en onverwacht was voor mij het blijk van vertrouwen m mij gestekl, toen ik door u voor het hoogleeraarsambt aan deze Hoogeschool werd voorge» dragen. Groot, als ik de taak die mij is opgedragen overzie, als ik aaa mijne voorgangers denk, en ik mij geroepen zie die breede rij van groote mannen te moeten vervolgen ; onverwacht voor mij , die in de uitoefemng van de praktijk in het buitengasthuis te Amsterdam nimmer eene trede Yoorzag, die mij hooger zou doen stijgen en tot deze mecst benijdenswaar* dige betrekking den weg kon banen. Wat was het, vroeg ik mij af, dat u aanleiding gaf, mij uit den praktischen werkkring, dien ik mij gekozen had en waarin ik sedert zoovele jaren reeds werkzaam was, dat ik mij voorstelde dien niet meer te znllen verlaten, tot zooveel ruimer, aoovael gewichtiger, zooveel moeilijker taak te roepen? Gaen nederigheid, maar }uiste zelfschatting verbiedt mij aan te nemen, dat mijne geringe ver* diraaten tegenover de wetenschap de drijfveeren kunnen geweest zijn. Was het wellicht de goede naam , die van dat gasthuis uitgii^, toea het ah de oefenschool bekend werd van mannen, die» de een hier, de ander eldera met recht fier konden zijn op hunne verfaeiBiig tot hek hoogleeraarsambt; van mannen, die in het volie besef vaa hunne wetenschappelijke beteeke- nis, met vastheid en zelfvertrouwen konden optreden, vaii mannen ab MiqueU Scbroeder van der Kolk, Schneevoogt» Schrant? Wat de laaitste REDEVOERING. 79 in den te korten tijd van zijne werkzaamheid aan deze Hoogeschool voor de wetensobap, voor hot onderwijs, voor zijne leerlingen geweest is, ik behoef het U niet in herinnering te brengen: zijn aandenken ligt nog te versch in het geheugen. Maar hoe hij 't geworden is, hoe hij door vol- hardende studie, door ernstig onderzoek en nauwgezette waarneniing die wetenschappelijke vorming bereikte, waarvan de herinnering overbodig is, daarvan getuigde het arbeidsveld, waarop hij voor mij werkzaam was. In sijne aanteekeningen van pathologischen en pathologisch anatomischen aard, nog in de archieven van dat gasthuis bewaard, werd het mij vergund de welsprekende bewijzen van deze terug te vinden. Aandoenlijk was voor mij , bij het lezen van zoo menige uitgewerkte ziektehistorie of lijkope- ningsveralag van zijne hand, de gedachte, geroepen te zijn om zijne taak evenals daar ook hier te zullen voortzetten. Nog duidelijker besef ik thans mijne minderheid , wanneer ik denk aan den Hooggeleerden Suringar, dien ik geroepen ben te vervangenl Zal het niet voor mij eene moeilijke taak zijn, zijn veelomvattende kennis en wetenschap nabij te streven en zijn gemis voor het onderwijs te vergoeden ? De veelzijdigheid , die men van den wetenschappelijken geneeskundige mag vergen was in Suringar zoo uitstekend verpersoonlijkt , dat het niet wel mogelijk zijn zal, zijn gemis immer geheel onvoelbaar te maken. Zijne rijke ervaring en menschenkennis , door langjarige ondervinding gerijpt, zijn helder inzicht en diepe blik , zijne wetenschappelijke kennis , uitgebreid door faistoiisch onderzoek, zijne gaven voor het onderwijs zullen door mij met kunnen worden geevenaard. Yanwaar dan de moed, Edel Groot-Acbtbare Heeren, om die taak mij door u toevertrouwd op mij te nemenP Eensdeels vond ik steun in de zekerheid, dat de vele jaren van mijne werkzaamheid aan een groot gastbuis voor mijne ervaring niet onnut zijn geweest , dat het rijke en zoo verschil- lende materieel, hetwelk mij daar ter waameming geboden werd, niet zonder vruchten af te werpen aan mijne voortdurende observatie was on- derworpen. Meer steun echter vond ik in het vertrouwen op uwe wel- willendheid, op uwe beproefde zucht tot medewerking waar het de belan- 80 G. a L. HUET gen van het onderwijs geldt. Heeft deze Academie, bij de vele bewijzen die zij van uwe krachtige, invloedrijke en vruchtbare werkzaamheid ten haren nutte reeds mocht ondervinden, niet bovenal in de bevordering van het klinisch onderwijs een welsprekend blijk aan te wijzen, nu Leiden eene nieuwe inrichting voor ziekenverpleging en behandeiing bezit, als een dier onschatbare en onroisbare hulpmiddelen voor de bestudeering van ziek- ten en zieken. Dankbaar mag zij het erkennen onder de bescherming van uitstekende mannen te staan, en weldadig is de gedachte te mogen arbeiden aan eene school, die aan uwe zorgen is toevertrouwd. De overtuiging van ondersteuning bij u te zuUen vinden, wanneer het de bevorderiug van het onderwijs betreft, zal een prikkel wezen voor mijne werkzaamheid. U de verzekering te geven van den ijver, die mij bezielt, van den lust om het in mij gestelde vertrouwen niet te beschamen en u daardoor het krachtigste blijk van mijne erkentelijkheid te geven» is mij eene behoefte. Hooggeleerde Heeren, geachte ambtgenooten , Hoogleeraren dezer Hoo- geschool ! Eene zonderlinge gewaarwording is het voor mij » u ambtgenoo- ten te mogen noemen en mij in het vervolg in dien breeden kring te mo- gen scharen, die mij immer zulk een eerbied heeft ingeboezemd. Met schroom zal het zijn, maar de zekerheid, dat de wetenschap banden legt waar die vroeger ontbraken, dat eenheid van streven, de drang naar waarheid u en mij vereenigen zal, geeft mij moed. Toch zal geen over- moed mij ooit uit het oog doen verliezen, welke plaats ik in uw midden moet innemen. Wanneer ik zoo even voor de eenzijdigheid in studie waar- schuwde, het was met het oog op al de vakken van wetenschap, die aan deze Akademie beoefend en onderwezen worden, door wier overweldigenden omvang zoo licht het tegenovergestelde zou kunnen worden teweeggebracht van hetgeen men van eene universitaire vorming hoopt en verwacht, terug- trekking tot een enkel onderdeel van speciale studie in plaats van veelzij- dige oniwikkeling. De punten van aanraking van die vakken onderling zijn vele. Dat ook velen mogen zijn de aanrakingspunten tusschen hen die ze onderwijzen; daaruit zal voor de studeerenden de noodzakelijkheid en wenschelijkheid van wrijving en toenadering tusschen studiegenooten ea niet uitsluitend vakgenooten duidelijk worden, die hen voor die eenzijdig- REDEYOERING. tl leid in opvatting en richting bewaren moet; en bovenal zal daarbij desoli- dariteit voor haar welzijn tasschen ons, leeraren dezer Hoogeschool, worden bevestigd. De overtuiging dat wij allen haren bloei moeten bevorderen, doet als van zelf eene toenadering geboren worden, waaroit ik den meest weldadigen invloed voor mij verwacht. Ik beveel mij daarbij in uwe toe- genegene hulp en ondersteuniug aan. Bovenal heb ik dien steun noodig van u, Hoogleeraren in de natuur- en geneeskundige wetenschappen; Toen ik in den aanvang dezer rede eene poging deed om de richting, die ons wetenschappelijk werken nemen moet, te bepalen, had ik slechts in 'woorden over te brengen, wat ik in uw voorbeeld mocht aanschouwen. De streng natuurkundige methode door u bij uwen arbeid en bij uw onderwijs gevolgd, heeft tot glansrijke resui- taten geleid. Aan de vruchten keut men den boom en waren gene bevor- derlijk aan de wetenschap, deze toonde levenskrachtig te zijn. Diep ge- worteld en bestand tegen de stormen zal die tronk de eeuwen trotseeren, want hij staat op vasten bodem, op den grondslag der waarheid. Een weinig aarde aan te dragen om zijn stevigheid te verhoogen, zijn voeding en groei te bevorderen, zal mijn streven zijn en mijn roem. Helpt mij daarbij, en laat het mij steeds gevoelen, dat de steun, dien de genees- kunde van hare zusterwetenschappen behoeft, haar ook geboden wordt, wanneer die wordt ingeroepen. En daartoe zal ik een ruim gebruik maken van de vriendschappelijke en welwillende gezindheid, die ik sedert vele jaren reeds van U mocht ondervinden. In de verschillende betrekkingen waarin ik vroeger tot de meesten uwer stond, heb ik de orvaring opge- daan van overeenkomst in ons streven. Dat diezelfde eenheid van inzichten en overeenstemming in de wetenschappelijke beginselen, die ons werken en handelen leiden moeten, ook den grondslag moest leggen tot eene vriend- schappelijke verhouding tusschen u en mij, ben ik gelukkig te mogen erkennen. Dat ik die op den hoogsten prijs stel en er roem op draag, wil ik hier openlijk verklaren. Ik zal er steeds naar streven die te behou- den en beloof mij daarvan ook voor mijne wetenschappelijke werkzaamheid de rijpste vruchten. Inzonderheid is dit het geval tegenover u, in wiens vriendschap ik mij het langst mogt verheugen^ geachte Heynsius! Het is vele jaren geleden, 11 82 ^. D. L. HUIT dat ik geroepen werd u in uwe toeu Bog praktiache werkzaamheid, ala* stadsgeneesheer, te assisteeren. Hoe verschilleDd is thana onze verhouding. De beoefening der wetenschap heeft u van uwen praktiachen werkkring afgeleid, maar de voldoening, die gij smaken moet aan nwe roeping zoo voULomen te beantwoorden moet u ruimschoots Bchadelooa geateld hebben voor het stoffelijk voordeel dat u in eene andere richting waa weggelegd. Ik wil mij dat tot voorbeeld nemen en mij de wetenschappelijke beoefening der geneeskunde hoofdzakelijk tot taak stellen. Daarvoor behoef ik echter uwe medewerking bovenal. Ik heb het gezegd: zonder physiologischen grondslag is geene pathologie denkbaar; vergun mij dan, niet slechts in het belang van het onderwija, maar ook in 'tbelang van de uitbreiding van mijne eigene kennis te rekenen op uwen wetenschappelijken steun, gelijk ik staat maak op uwe voortdurende vriendschap. Dat vriendschap geen ijdel woord is, ik voel het sterker dan ooit, nu ik bij het verlaten mijner geboorteplaats zoovele vrienden achterlaat, wier omgang mij voortaan zal ontbreken. Zeker is dat verlies groot, maar de tabrijke blijken, die ik van hunne vriendschap bij gelegenheid van dat vertrek mocht ondervinden, geven mij recht om aan te nemen, dat zij mijner ook in het vervolg zullen gedenken. De tegenwoordigheid van velen hunner aan deze plaats strekt mij daarvoor tot waarborg. Bovenal is het mij lief onder hen enkelen te zien met wie ik te zamen gewerkt heb, en wier aanwezigheid mij eene aangename herinnering is aan mijn verblijf met hen in het buitengasthuis te Amsterdam. Dat ook hun dat verblijf niet onverschillig is geweest, blijkt mij daaruit. Mogen zij mij ook in mijnen nieuwen werkkring met dezelfde genegenheid en vriendschap gedenken en overtuigd wezen, dat ik hen ten allen tijde, waar ik kan, met raad en daad behulpzaam zal trachten te zijn. Weledele Heeren Studenten aan deze Hoogeschool! De verhouding van den leeraar tot zijne leerlingen is eene eigenaardige. Daargelaten die welke verschil in leeftijd of sociale omstandigheden opleggen, hebben zij verschillende plichten, en toch is beider doei hetzelfde. In het streven naar kennis en wetenschap vallen hunne wenschen samen. Moet dan ook niet, ondanks de tegenstelling die er gelegen is in onderwijs geven en onderwijs ontvangen, de weg waarop beiden hun doel trachten te berei* REDEYOERING. 88 ken kQDnen samenvallen P De Duitscher drukt die tegenstelling door twee verschillende woorden nit. In ouze taal hebben wij slechts het woord leeren voor beider werkzaamheid, dat voor den eenen in actieven voor de anderen in passieven zin moet worden opgevat. Toch valt de laak van den leeraar en die van de leerlingen samen, wanneer het op leeren aan- komt Voor beider leeren wordt het begrijpen gevorderd. Het me- chanisch teraggeven van ontvangene indrukken toch kan moeiiijk be« schouwd worden als het doel van studie. Tusschen den opgenomen indruk en het teruggeven van dezen moet zich een hoogere geesteswerkzaamheid inschuiven. Het zelfstandig verwerken van den ontvangen indruk, het vergelijken en combineeren van dezen met andere vroeger ontvangene, en het maken van een besluit in logische consequentie, in ^en woord het vormen van een begrip wordt er gevorderd, wil die indruk tot het weten- schappelijk bewustzijn doordringen en daar bewaard blijven, om u nader- hand in uwe praktische loopbaan van nut te worden. Zal het uw streven zijn u aldus juiste begrippen te vormen van hetgeen u ter waarneming wordt aangeboden — het mijne moet zijn , om u door heldere voorstelling van zaken daarin behulpzaam te wezen. En daarom wordt het voor mij evenzeer als voor u gevorderd een juist begrip van het onderwerp te heb- ben, dat wij ter behandeling zullen kiezen. Langs welken weg, volgens welke methode wij die begrippen moeten verkrijgen, ik heb aooeven ge- tracht het u aan te geven. Gelijk de taak van den leeraar en van den leerling samenvalt in het begrijpen van hetgeen zij leeren , zoo valt ook de weg samen waarlangs zij tot dit begrijpen komen. Laat ons dan geza- melijk en getrouw dien weg volgen en in de natuurwetenschappelijke waar- neming van ziekten en zieken eene uitbreiding vinden van onze kennis van den mensch. ir DE EENHEID VAN DEN GEE8T. REDEVOERING TER AANVAAEDING VAN HET H00GLBERAAR8AMBT AAN B* LEIDSCHE HOOGBSCHOOL, DEN 18den NOVEMBER 1872 UITGESPAOKEX DOOE D«. J. P. N. LAND. MUNE HEEEEN! Het is een bekende opmerking van een veel genoemden d^er, dat van oudsher weinigen onder de wijsgeeren hoogleeraren in de wijsbegeerte adjn geweest, en dat onder deze laatsten naar verhoading nog seldzamer een wijsgeer wordt aangetroffen. Een soortgelijk onderscheid, dus be- weert hij , zou Kier bestaan , als in de natuur tusschen de ligchamen waarin de eiektriciteit alleen wordt opgewekt, en degene die enkel geschikt zijn om haar voort te leiden ^). Daai^elaten of deze opmerking in haren vol- len omvang te verdedigen valt, ontleent zij toch eenigen steun aan een reeks van voorbeelden, en moeten inderdaad de mannen aan wie de wijs- begeerte het meest te danken heeft, niet zelden worden gezocht buiten de rijen van hare aangestelde vertegenwoordigers. Ik mag van uwe aandacht niet vergen, hier de beschuldigingen na te gaan, die door den opmerkervan zooeven op de hoofden der philosophi- sche professoren zijn gestapeld; genoeg dat volgens hem, bij dengene die een openbaren leerstoel bekleedt^ het eigen denken wordt bemoeijelijkt door vrees voor de openbare meening, door bezorgdheid voor het handha- ven van zijn gezag, door opzien tegen het gevoelen van hooger geplaatste personen. Indien dit waar is, dan zoii er weinig verbeurd zijn aan een denkkracht die door zulke lafhartigheid in hare werking wierd gestuit. Yan hem voor wien het denken de roeping is van zijn leven, zou veeleer 1) Sefaopenliauer^ Pwerga I. IdS. M J. P. N. LAND dan zulk een verbastering , of onthoadiDg van openbare ambten te wach- ten zijn, of anders een hardnekkige strijd om het voorregt, zijne eigene dfvertuiging aan het opkomend geslacht te mogen verkondigen. 