title: De nieuwste verbeteringen van het mikroskoop en zijn gebruik, sedert 1850
creator: Harting Pieter, 1812-1885 | Royal College of Physicians of Edinburgh
text: Nachet heeft ook Ross nagevolgd in diens handelwijze ter verbetering der objectieven voor het gebruik van dek- plaatjes (z. Het Mikroskoop III. bl. 259). Natuurlijk echter komen de objectieven , die van zulk eene inrigting ter ver- belering voorzien zijn, merkelijk hooger in prijs. Nachet gaat dan ook voort objectieven te leveron, waaraan deze in- rigting niet voorkomt, en welke dus alleen met dekplaatjes van eene bepaalde dikle de beste uitwerking hebben. Ziehier de prijzen zijner objectieven , vvanneer zij bij cen zijner mikroskopen gevoegd worden : zonder verbeterings- met verbeterings - toestel toestel N°. 0 15 fr. — 1 20 — — 2 20 — — 3 20 — 50 fr. — 4 25 — 60 — — 5 30 — 75 — — 6 40 ^ 95 — 7 60 — 125 — _ 8 80 — 180 — 4 V. IIET ZAMENGESTELD MIKaOSKOOP. SO Elk oculair, waarvan Iiij er gewoonlijk drie bij zijne groo- Icre niikroskopen voegt, kost 10 francs. Bchalve hct ouderc gcstel ract den Irominelvormlgen voet, vcrvaardigt Nachet Icgeowoordig ook andere raikroskoop- gcstellen, waaibij liet ligchaain, in navolging der Engelsche mikroskopen , in verschillcnde hellingen kan gebragt worden , van de verlikalc tot de horizontale stelling loe. Een groot mikroskoop van deze inrigting is afgebeeld op pl. I fig. S. AVanneer dit mikroskoop voorzien is van al de objectieven , met den verbeteringsloestel , van drie oculairen , eene draaijen- de voorvverplafel , eenen volledigen verlichtingstoestel , eenen oculairmikromeler , eenen goniometer, eenen polarisatietoestel , een compressorium , een verlichlingsprisma, eehe groote lens voor verlichting met opvallend licht, eene verzameling van scbaren , piocetlen, mesjcs, naalden enzv., dan bedragen de kostcn te zamen 1 1 SO francs ; maar wanneer slechls zes (N“. 0, 1 , 2 , 5, 5 en 7) niet van den verbeteringstoestel voor- ziene objectieven daarbij genomen en ook cenige andere niet voor alie onderzoekingen vereischte accessoria worden weggo- laten, daalt de prijs tot 655 fr. Zeer aanbevelingswaardig zijn zijne kleinere mikroskoopgc- slellen, die mede onder verschillcnde hellingen kunnen ge- bragt worden (z. pl. I fig. 6). Zulk een mikroskoop kost 190 fr. , wanneer er drie objectieven (N“. 1 , 5 en 5) en drie oculairen bijgevoegd zijn, naluurlijk minder of meer wanneer men er slechls twee of meer dan drie objectieven bij verlangt. Nog eenvoudigcr ingerigt maar desnicttemin zeer bruik- bare gestellen worden door N a c hc t voor nog geringere prijzen gcleverd. Zulk een gcstel , met twee objectieven (N°. 1 eu 5) en twee oculairen , waardoor men een mikroskoop verkrijgt mikuoskopen van naciiet. 31 dat voor verreweg dc meeste ondcrzoekingen volkomen ge- scbikt is, kost slechls 110 fr. Eiodelijk vermeld ik hier nog een zakraikroskoop , dat io- zonderheid voor reizigers uitnemend geschikt is, daar hct, ingepakt zijnde, een verguld koperen kislje vult van siechts 9 ceutira. leugte en 3 cenlim. brecdte. Dit geheele werkluigje. afgebeeld op pl. I fig. 13, slelt een tot het minimum van be- knoptbeid gebragt miniatuurmikroskoop daar, cn desniellegen- staande is het voor verreweg de meeste onderzoekingen cven ge- scbikt ais een werkluig van gewone afmetingen. De lengte der buis bedraagt , wanneerde binnenste buis is ingeschoven , 7 cen_ lim. ; wordt deze uitgelrokken , dan stijgt zij tot 10 centimeters. Ilaar doormeler is slechls 14 millim. Wanneer de deksel , Icgeu welks binnenvlakte de objeclieven geborgen vvorden , wordt opgeligt, dan springt het voorstc gedeelte van het kislje in Iwee helften open, in dier voege dat tvvee openingen vrij komen, eene aan de voorzijde voor het bolle spiegeltjc dat 14 millim. in doorsuede lieeft , raaar door zijiien korlen brand- puntsafslaud eene geheci voldoende verlichling geeft , cn eene andere bovenwaartsche om het liclit naar de voorwcrplafel door le laten. Deze laatste is eigenlijk niet anders dan het voorsle gedeelte van het kislje zelve, Voor de fijne inslel- ling dient eene mikrometerschroef , die op dergelijke wijze achler aan de stam is aangebragt ais bij zijne grootere vverk- tuigen. Nachet voegt bij dit mikroskoop de slelsels N“. 1 , 3 en G en een oculair. Boven het objecliefstelscl bevindt zich nog eene zeer zwakke achromalische Iens en ook het bo- venste glas van het oculair is eene achromalische dubbellens. Deze wijzigingen in de oplische inrigting wcrdcn door de sterke verkorling der buis noodzakelijk gemaakt. In wecrwil van den geringcn doormeler der beide glazen , die het ocu- 4* HF.T ZAMENCESTELD AIIICROSKOOP. lair zamonstcllen , is loch dc doormetcr van hcl gcziglsveld gcpnszins goringer dan dezc gewoonlijk bij het gebruik vaa zwakke oculaircn bij grootere vverktuigen is. Het bceft na- nielijk voor ccnen duidciijkhcidsafstand van 25 ccnlim. ccne middellijn van 11 ccnlim. Dii zakmikroskoop vvordl door N a c h e t geleverd voor 1 00 fr. Over zijn oragckeerd mikroskoop is reeds het noodige op bl 5o gezcgd. Zijne binoculaire en Iri-oculaire mikroskopen zullen later bcsproken worden. Ik inag cchter niet nalaten hier nog bijtevoegen, dat de werktnigcn van Nachet allen lof verdienen, zoowel wal het werktuiglijkc ais wat het oplische hunner inrigling belreft. Vooral zijne in den laatslen lijd vervaardigde sterke lenzen- stclsels worden voorzeker door weiuige andere in onderschei- dend vermogcn overlroffen. Met een stelsel N°. 8, dat met zijn zvvaksle oculair ccne vergrooting van 8i0 maal gaf, zag ik met de groolste klaarheid de beide stelsels van streepjes of liever van stippels op Pleurosigma angulatum in cana- dabalsera (1) en ik Iwijfel niet of nog merkelijk moeijelijker proefvoorwerpcn kunnen, bij inachtneming der noodige voor- zorgcn 5 daarmede worden opgelost (2). Het getal der jaarlijks door Nachel afgeleverde mikros- kopen bedraagt, volgens zijne mededeeling, gcmiddeld een tweehonderdlal. (1) Deze bijvoeging ia noodig, waut w.mnecr hetzclfde procfvoorwerp in de luclit ligf , dan zijn de streepjes reeds door een mikroskoop van veel geringer onderscheidend vermogcn herkenbaar. (2J Tot een nauuwkeuriger onderzoek van dit stelsel ontbrak mij de grlegenheid , daar ik het alleen zag fijdens mijn verblijf te Bonn , bij de V ersamvilun^ deutscher Naiurforsclier und Aerzta , die ook door Na ch e t werd bijgewoond. Ik verwacht echter weldra een dergelijk stelsel van hem en zal daii het optisch vermogcn daarvan op ecne meer volledige wijze toetscii. MIKHOSKOPEN VAN AflllCl. 16. Amici le Florencc, dic rccds voor dcrlig jaien apla- naliscbe mikroskopeu vervaardigde , welke op dat lijdslip ais de besle beslaande crkcnd werden, is medo nog in dea laalsten tijd voortgegaan racl de vcrbctering zijncr objcclicf- stelsels, blijkens bet door bem bij cen mikroskoop voor Acbille Bracbet le Parijs gevocgd beiigl, afgcdrukt in een ove rigens tamelijk zonderling gescbreven slukje van de band des laalslgenocmden (1). Volgens dit berigt zijn de brandpuuls- afslandcn en opeuingsboeken der daarbij belioorende slelsels : brandpimlsarsland. opeuiiigsboek. N”. l 22,82 millim. 26°. — 2 8,47 — 37°. — 3 4,27 — 70°. — 4 3,92 — 37°. — S 3,S0 — 77°. — 6 1 ,74 — 160°. Uil ee'ne vergelijking met bet vroegcr door mij [Ilei Mi ■ kroskoop III bl. 208) bescbreveii mikroskoop blijkt dus, dat bet aan Amici later gclukt is, aan zijue sterksle slelsels ook cenen veel grooteren openiugsbock le gcveu. Daarbij blijft de voorvlakle van liet sterksle objectief nog op 0,4 millim. van bet voorvverp verwijderd , belgecn voor cen slelsel van slccbls 1,74 millim, brandpuutsafsland en 160° opening een builengewoon lange afsland is. Bovendien zijn tot de vervaardiging van dit objectief zes verscbillcndc glassoorlen gcbczigd, die elk een verscbillend brckend en klcurscbiftend vermogen bezillcn. Daardoor is (1) Simplos proliminaires sur lo commentaire de la iiotice dn meillcin' microscope dioptrique composc achromatique du prq/esscur Amici, pai' Ac li ille Bruchcl Paris 185G, IIET ZAMENGESTELD flllKROSKOOP. liet inogclijk gcvvorden dc onderscbcidcne slralcn van hei spec- trum op eene merkelijk vollcdigcr wijze te vereenigen dau wanneer slechts Ivvee glassoorten gebruikt worden, waarbij steeds het zoogenaamde secundaire spectrum overblijft. Vol- gens Amici zelven worden daardoor nog slreepjes met 55*5^ lijn (ongeveer 30V0 millim.) tusschenruimle onderscheiden. Dit slelsel en nog een ander is door Amici bepaaldelijk ingerigt , om met de voorvlakte der ondersle leus in waler gedompeld te worden, even ais zulks trouwens reeds bij een vroegei’ door hem vervaardigd mikroskoop (z. Het Mikroskoop III bl. 491) geschied was. Daartoe wordt met een penseel op de voorvlakte der onderste lens en desgelijks op het dek- plaatje, dat het voorwerp bedekt, een droppei water ge- bragt, in dier voege dat de beide droppels zich vereenigen , wanneer het objeclief op den vereischten afstand van het voorwerp is gekomen, en er zicb derhalve een laagje water tusschen het eersle en het dekplaatje bevindt. Hierdoor onslaat eene verkorling van den brandpuotsaf- sland en eene daaraan beantwoordende toeneming der ver- grooting (1), waarmede natuurlijk eene groolere onderlinge toenadering der het stelsel zamenstellende lenzea moel gepaard gaan , daar anders de afstand tusschen de voorste lens en het voorwerp te klein zoude worden. Het is echter geenzins in de vermeerdering van het ver- groolcnd vermogen , dat het eigenlijke voordeel dezer han- delwijze te zoeken is. Dit ontslaat veeleer daaruit, dat de (1) Ilet boven (bl. 52) vermelde stelsel van Nacbet, die hierin bet voorbeeld van Amici gevolgd is, knn ook aldus met water bevochtigd gebruikt worden, orschoon bet tevens voor de waarneming in de lucbtge- schikt is. Ik bevond dat do vcrgvooting, no de bevoobtiging n>et waler, ongevoer loegenomen was. MIKROSKOPEN VAN AMICI , VAN MEnz. 55 lemgliaalsing van liclit aan dc naar hct voorwcrp locgckccrdc oppervlakte der voorsle Iens van het objecliefslclsel door de bevochliging met water nagenoeg geheel belet wordt. Deze terngkaalsing oefent eenen des te nadeeligeren invloed uit , naarmate de opening van het stelsel grooter wordt, omdat zij het aanzienlijkst is voor die stralen , welke in de mecst scliuinsclie rigting hct objectief trelTen , derhalve voor dc randstralen. Ecne vermindering dezer terugkaatsing , door lusschen het voorwerp en het objectief eene raiddenstof te brengen , vvelker brekingsvermogen veel minder van dat van glas verschilt dan dat van lucht , brengt derhalve ongeveer hctzelfde te vveeg ais eene vergrooting van den openingshoek zoude doen. In het beeld, dat dan voor het oculair gcvorrad wordt , is het aandeel der randstralen grooter en gcvolgelijk klimt het onderscheidingsvermogen van het mikroskoop. Het lijdt dus geen twijfel, of, in dc handcn ecns geoe- fenden waarnemers kan deze handelwijzc hare nultighcid hebbcn , wanneer het te doen is om tot aan dc uitcrstc gron- zen van het nog door een mikroskoop waarneembare door- tedringen. Wanneer men zorg draagt dc lenzen Iclkens wcder behoorlijk aftedroogen, dan lijden deze ook niet daar onder. Inlusschen moet men bckennen , dat de gevallen, waarin deze handelwijzc werkelijk vruchtbaar is, betrekkelijk zeldzaam zijn. Voor de meest gewone oudcrzoekingen , waartoe men een mikroskoop gebruikt, kan meo haar zonder schadc ontbcrcn, 16 In Duilschland worden aan het optisch lostituut van Merz te Miinchen , zoo tcregt beroemd wcgens de voor- trcffelijkc van daar afkomstige vcrrekijkers , ook mikroskopcn gemaakt. Deze slaan echlcr ver bencdcn dc zoo even gc- nocinde werkliiigen. Een van daar afkomstig mikroskoop , 36 JiET ZA3IENGRSTFLD MIKROSKOOP. (lal ik onlangs gelcgcnlieid liad te onderzocken , bleek mij zccr iniddelmatig te vvezen en noch voor de sphaerische , nocli voor de chroraatische aberratie in dic mate verbetcrd te zijn , ais waaraan wij thans , bij het gebruik van goede wcrktuigen , gcvvoon zijn geworden. Van de nicuwere mikroskopen van Plossl kan ik niets uit eigen ervaring zeggen. Uit cen door Pohl (1) aan de Keizerlijke Akademie te Weenen gegcven verslag blijkt echter, dat ook Plossl belangrijke vordcringen gemaakt heeft. Behalve de vrocgerc zevcn objeclieflenzen voegt bij er tegpn- vvoordig nog een stelsel bij , bestaande uit onderling vast verbonden lenzen , gemerkt «, Z> , c. Volgens Pohl is bij schuiusche verlichting daarmede en met het aplanalisch oculair , bij eene vergrooting van 292 malen voor eenen duidelijkbeidsafsland van 8 Par. duiraen , de IS"*” groep van het Nobertscbe proefplaatje oplosbaar. Ofschoon nu belaas de waarnemingen aan Nobertsebe proefplaatjes verrigt ge- bleken zijn , evenmin ais die aan andere proefvoorwerpen , onderling volkoraen vergelijkbaar te zijn, zoo raag men toch daaruit besluilen , dat dit stelsel eene hooge mate van on- derscbeidend vermogen en vermoedelijk dus eenen groolen openingsboek bezit. Volgens Pohl zoude bet Plbsslsche mikroskoop in dit opzigt boven een van Nachet slaan, dat bij daarmede vcrgelcek , ofschoon bij erkent, dat ditopzijne beurt het Plosslscbe overtrof in begrcnzend vermogen. Op het laatst van 1832 bad ik gelegenheid cen der grootc mikroskopen van Nobert (thans woonacbtig te Barth in Pommercn) te ondcrzoeken. (1) Sitzungshcrichle der Kais. /dkadomie , Hlathcin, IVatunviss, Classe 1853 XI i>. 501. MIKKOSKOPEN VAN PLOSSL , VAN NOBERT. 57 Hei gebecle geslel is blijkbaar cene uavolgiog van Schiek en van Plossl. Even ais deze is hei zecr boog , 40 — 45 cenliui. boven bel oppervlak, waaiop hei slaal, zoodal men er alleen slaandc mede kan arbeiden. De slalen slam, waar- langs bel ligcbaam op en neder glijdl , door iniddel eener rondselbeweging , is echler niel driehoekig maar half cylin- drisch. De vvijze , waaiop de fijne inslelling geschiedl , is boogsl ecnvoudig en , zoo al niel voor de groolere en kosl- baardere inslrumenlen , dan loch uil hoofde der goedkoop- beid , voor de kleinere mikroskopen aanbevelingswaardig. De vierkanle voorwerplafel is mei den slam door eene soort van scbarnier verbonden ; van acbleren beefl zij een regl- boekig omgebogcn vcriengsluk, dal legen den slam aan rust. Wordl nu dii verlengsluk naar voren bewogen , dan rijsl naluuiiijk de voorwerplafel , draaijendc om de as in bel scbarnier. Daartoe gaal door den slam , van acbleren naar voren , eene scbroef, welke van acbleren eenen gekarlelden knop beefl, lerwijl bel vooreinde sluil legen bel beneden- gedeelle van bel loodregl nederdalende verlengsel der voor- werptafel. Door de scbroef vooruil le brengen , doel men derbalve dal gedeeltc der voorwerplafel , waaiop zich bel voorwcrp bevindt , rijzen , lerwijl bel door zijoe eigene zvvaarle daall bij eene rugwaarlscbe beweging der scbroef , loldal bel legen den slam sluil. Werkclijk is dii eenvoudig mechanisme voor de fijnc inslelling in vele gevallen volkomen voldoende , miis men , door middel der rondselbeweging , bel mikroskoop reeds nagenoeg op den vereischlcn afstand van bel voorwcrp becll gebragl. De geringe belling , die dii laatste daarbij aan- nceml, scbaadl niel bij bel gebriiik van zwakkerc objeclieven; maar voor slcrkere 'slelscls , welkcr voorvlakle zecr digt bij 58 IIET ZAMENGESTEI-D MIHHOSKOOP het voorwcrp komt, zijn andcrc middelen ter fijne inslclling, waardoor de oppervlakle der voorvverptafei stecds loodrcgt op de as van het mikroskoopligchaain blijft, le verkiezen. De verlichllngsloestel bij dit mikroskoop besfaat uit cenen grooten hollen spiegel , dic alleen oiii zijnc as beweegbaar is en niet excentrisch kan gesleld wordcn , zoodat derhalve de gelegenheid tot schuinsche vcrlichting bier onlbreekt. Onder de voorwerptafel bevindt zicli ccn vcischuifbaar dia- phragma met drie openingen van verschillendeu doormelcr. Aan de voorwerptafel bevesligd is een schroefraikrometer met een nonius die 10.000'** deelen van de Par. lijn aangeeft. Bij dit mikroskoop behooren drie zwakkere objeclieflenzen, die 1,2,5 gemerkt zijn^ en ais 1 , 1 + 2 of 1+2 + 5 kunnen gcbruikt worden. Daarenboven zijn er twee slcrkere objectiefstelseis bijgevoegd , die 4 en 5 zijn gemerkt. Dczc beide laatste stelsels zijn voorzien van eenen verbeteringstoestel voor het gebruik met dekplaaljes van verschillende dikte , geheel overeenstemmende met dien van Smilh & Beck (z. Het Milcrosicoop III bl. 248). Voor het meten der dikte van de dekplaaljes dient de kleiue in fig. 56 pl. 1 afge- beelde inrigting , bestaande uit twee koperen strooken , die van achteren zaraen verbonden zijn. De bovenste dezer beide strooken is wigvormig en daardoor ontstaat eene der- gelijke lusschenruimtc , waarin het te meten dekplaatjc ge- bragt wordt, terwijl dan de op de onderste slrook gcsncden verdeeling deszelfs dikte aangeeft. Het getal der oculairen bedraagt vier. De twinlig ver- groolingen , dic daardoor kunnen gemaakt worden , bedragen van 22 tot 1680 maal. Ik beb mij voor een naauwkeurigcr onderzock alleen be- paaid tot bcl slcrkstc objccliefstelsel. Dc brandpuntsafstand MIKROSKOOP VAN NOBERT. 39 daarvan bcdraagl volgens mijne raeling 1,93 milliin. Volgens IN oberis opgave , beval in een het mikroskoop verzellend bcrigt , zoude mcn van een daarbij gevoegd proefplaalje met 20 groepen van lijnen , met het zwaksle oculair , bij 480 malige vergrooling, de 13‘‘° en met de sterkere oculairen de 19'° en zelfs soms de 20“° groep (waarin de streepjes slechls •ijn afstand hebben) kunnen opiossen. Het is mij ecbter niet gelukt met zijn mikroskoop , waarbij alleen cenlrische verlichling mogelijk is, meer dan de 12''' groep duidelijk opgelost te zien. Wel nam ik tot in de 20“* groep streepjes vvaar , doch alleen de grovere. Toen dit zelfde stelsel daarop met een mikroskoop verboudcn was , welks veiiicbtingstoestel den schuinschen inval der slralen veroorlooft, zag ik boogstens nog de 14''“ groep opgelost, terwijl een A m i c i sch stelsel van merkelijk grooleren brandpunlsafstand , namelijk 2,37 millim., bij denzclfden lichtinval, nog de 17''' groep deed opiossen. Dat bij dit onderzoek de correclietoeslel voor de dikte der dekplaaljes in werking werd gebragt , spreekt van zelf, Overigens merk ik nog aan , dat deze waarnemingen bij daglicbt zijn gedaan ; bij kunsllicht zouden de uitkoinstcn vermoedelijk iets gunstiger zijn geweest. Ofschoon nu dit mikroskoop van Nobert een goed en zecr bruikbaar werktuig moet genoemd worden , zoo beken ik echlcr , dat het niet gebeel voldaan heeft aan de welligl iets te hoog gespannen verwachting , welke ik daarvan bad opgevat, op grond zijner cigene aankondigingcn en van den lof door andcren aan zijne objcctiefstelsels loegczwaaid (1). (1) Zie onder andcren Soliumaolier’s Astron. Nachr. 1849. ErgHn- snngshe/t s. 03, waar gezcgd wordt , dat S c li Ici de n , aan sommigcn tijncr «tclacls boven die van Amici de voorkciir gaf. 60 HET ZAiMENGESTEI.D MIKUOSKOOP. ITct is cchter le verwaclilon , dat Nobcrl in dc sedert verloopcn vijf jaren wcl nicuwc vorderingen zal geinaakt hebben, Wenschclijk is het dat hij daarbij ook cen andcre vorm van geslel kieze, waarmcde men ziltendc kan arbciden. Onder degenen die zich sedert 1849 in Duitschland ecnen wel- verdiendcn naam vcrworven hebben door de vcrvaardiging van uilmunlende mikroskopen , behoort ook C a r 1 K e 1 1 n e r Ic Wetz lar, wiens te vroege dood rnen io het vorigejaar tebelreuren bad, Ik heb slechls gelegenheid gehad een drietal zijner klei- nere mikroskopen te zien. Alie drie bleken in cen oplisch opzigt uilnemend goed bewerkt te zijo , ofschoon , daar er slechts een objeclief en tvvee oculairen bij behoorden , cr le weinig afwisseling in dc vergrooting bcstond. Een dczer mikroskopen is door mij naauwkeuriger onderzocht. Het objectief, uit Iwee acromatische dubbellenzen beslaan- de , hceft ecnen brandpuntsafstand van 7,9 millira. De correctie voor de aberratien , inzonderheid voor de sphae- rische , is echter zoo volkomen , dat dit stclsel merkelijk slerkere oculairen verdraagt , dan gewoonlijk het geval is , zoodal het, getoetst aan dezelfde proefvoorwerpcn , in oplisch vermogeo gelijk hleek te slaan met een slelsel van 3,22 millim. hrandpunlsafstand van Oberhauser en een van 4,8 millim. brandpuntsafstand van Nachet. Het decd in dit opzigt slechls onder voor een Amici sch objeclief van 8,7 millim. brandpuntsafstand. Met de beide oculairen worden vergrootingen van 200 en van 35S maal verkregen. Bij een der andcre mikroskopen behoorde echter een stcrker oculair, waardoor de vergrooting tot 460 klimt , doch zonder voordeel voor de waarnemiug. Wat de Kellnersche mikroskopen inzonderheid kcnmerkt is hun groot en plal gcziglsveld. Do doormeter daarvan , MIKKOSKOl’EN VAN KELLNEK. 61 op den duidelijkheidsafsland vao 2S centiin. , bedraagl bij de diio gciiocrade oculairen 22, 26 en 27 cenliraelers. In wcenvil dezcr aanzieolijke ruiinle , is er schier geene krora- ining van hei beeld inerkbaar. Slechls een der oculairen verlooiit daarvan flaauwe sporen , maar de zecr geringe nog aanwczige krommiug is binnenvvaarts , dcrbalve juist in den legeuovergeslelden zin ais gewoonlijk. De oorzaak van deze ophefling der kromming van het beeld ligt in de gepasle iorigling van bct oculair, in verhouding tot den braudpunls- afsland van het objectief. Reeds voor vele jaren {Het Mi- kroskoop I 1848, bl. 189, 216) Iieb ik zulks aangevvezen en geloond , dat io een zaniengesteld mikroskoop de eersle kromming , door het objectief te weeg gebragt , door het collecliefglas in eene tegcngestelde kan worden veranderd , en dat deze op bare beurt door de wederom tegcngestelde van het oogglas gebeel kan worden opgeheven. Alios komt hier aan op do brandpunlsafslandcn en den ondeiTmgen afstand der oog- en collecUefglazcn , die te zaraen vercenigd een Huygensscli of negalief oculair zamenslellen , want met een posilief oculair blijft de kromming steeds bestaan en kan , om ligl iiiteziene rodenen , nimmer gebeel worden weggenomen. Bij een dezcr Kellnersche oculairen vind ik den brandpunlsafstand van het planoconvexe oogglas 20 millira., dien van het biconvexe collecliefglas o2 millim. en buu onderlingen afsland 2S millimeters. Overigens zijn deze vcrhoudingcn , zoo ais van zelf spreekl, eigcnlijk slechls volkomen juist , wanneer men het oculair met een objectief van bepaaldcn brandpuntsafsland en met eene mikroskoop- buis van bepaalde lengte bezigt. Volgeus Kellner (1) (1) Das orthoskojjische Ocular , ctc. Braunschweig 1819. IlET ZAMENGESTEI-D MIKKOSKOOP. G2 zelvcn bestaat het ondersle glas vaa het oculair, dat is liet biconvexe collectiefglas , uit twee onderling vercenigdc lenzen. Het spreekt vaa zelf, dat zulks niet aan het eenniaal gereed zijnde oculair kan geziea worden , noch minder of deze beide lenzen uit eene verschillende glassoort bestaan. Docli voor het hoofddoel, nainelijk het mikroskoop orlhoskopisch te maken , wordt zulks niet vereischt , daar dit even goed met een enkelvoudig collectiefglas kan geschieden. Ook is het mij niet gebleken , dat zulk een orthoskopiscli oculair het eigenlijk optisch vermogen van een mikroskoop vermeerdert, daar , bij eene vervvisseling met een ander gewoon oculair , zich dezelfde procfvoorwerpen en groepen van het Nobert- sche plaatje even duidelijk verloonen , mits zij in het midden des gezigtsvelds worden geplaatst. Wat eindelijk de buitengewone grootte van het gezigtsveld aanbelangt, zoo is deze afhankelijk eendeels van de grootere toenadering van het collectiefglas tot het oogglas, ander- deels van het ten deele ook daardoor te weeg gebragte sterker vergroolend vermogen der Kellnersche oculairen. Zijn zwakste oculair vergroot namelijk het beeld door het objectief gevormd ruim 8 malen , terwijl de vergrooting der zwakste Oberhausersche en Nachetsche oculairen nog niet de helft daarvan bedraagt. De werktuiglijke inrigting dezer mikroskopen is eenvoudig en doeltreffend. Zij hebben eenen schijfvormigen voet , eene rondo voorwerptafei , daartusschen eenen kleinen hollen spiegel en een draaijend diaphragma voorzien van vier openingen. De fijne instelling gcschiedt door eene achterwaarls aan den stam aangebragte mikromcterschroef , op de wijzc ais bij de nieuwere Oberhiiuser sche eu N a c h e t sche werktuigen. Na den dood van K e 1 1 n e r is F r. B c 1 1 h 1 c aan het WIKROSKOPEN VAN BEI.THLE , VAN DENECHE EN WASSEREEIN. 03 lioofd vau hct opUsch iiistiluut le Welziar gekomoD. Uit nen verslag , hetwelk onlangs namens eene commissio , bestaande uit de HH, Leuckart, Phobus, Wernher en Welc- ker, is bekend gemaakt (1), blijkt dat de thans daar vcr- vaardigde mikroskopen voor de beste Kellnersche bijna niel onderdoen , terwijl de bewerking van hun mechanisch gedeelte beler is. Zijne groote mikroskopen, vooizien van eenen spiegel voor schuinsche verlichling, eene voorwerpdraaischijf, vier objec- tiefstelsels en drie oculairen , vvaarmede , volgens de prijscourant, vergrootiugen van 75 tot 2800 maal voor 8 duira duidelijk- iieidsafsland verkregen worden, kosten 108 Thal. enlOSgr. Een ander dergelijk, doch zonder het slerkste stelsel N“. 4 en oculair 1\°. 3, kost 80 Tbal. en 10 Sgr. Door bovendien ook bet stelsel N°. 2 vveg te laten daalt de prijs tot 75 Thal. en 10 Sgr. Ook vervaardigt hij kleinere mikroskopen, die echter mede van eenen spiegel voor schuinsche verlichting en eene voor- werpdraaischijf vooizien zijn , met de stelsels N*. 1 en 3 en twee oculairen, voor 50 Thal. en 10 Sgr., terwijl eindelijk de prijs zijner kleinste mikroskopen , waarbij alleen het stelsel N°. 2 behoort , 33 Thal. en 10 Sgr. bedraagt. Tot de laatslen die zich in Duitschland ais vervaardigers van mikroskopen hebben bekend gemaakt, behooren Beneche en W a s s e r 1 e i n le Berlijn. Op het laatst van 1850 had ik gelegenheid eenige hunner kleine mikroskopen en een grool mikroskoop le onderzoeken. De kleinere werkluigen hadden geheel hetzelfde maaksel ais (1) Zie H. w e 1 c k e r , Veber ^u/lewahrun^ mikroskopischer Objocte, elc- Giessen 1856 p. 40. G4 IIHT ZAMEiNGESTF,I,D MlKnOSKOOP dc kleioc Oberhausersche mikroskopen , lerwijl lict modcl van het groolc werktuig aan die van Schick en vanPlbssl onlleend was. Zoowel in cen optiscb ais in cen raechaniscli opzigt lielen deze mikroskopen veel te wenschen over. De vergrooting was voor ecn Ic aanzienlijk deel in het oculair overgebragt, daar noch de sphaerische , noch de chromatische aberralie der objectieven, in wecrvvil van hunnen tamelijk verren brandpunlsafstand , genoegzaam verbeterd waren om inet zoo slerke oculairen ecn zuiver en scherp beeld te geven. Later zijn zij echter van dezen weg afgeweken en hebben zij zich meer toegelegd op de vervaardiging van sterke ob- jectieven. Reeds in 18S1 vermeldt Scbacht (1) doorhen daargeslelde objectieven , die sieehts weinig zwakker dan N°. 7 van Oberhauser waren en vermoedelijk dns eenen brand- puntsafstand van minder dan 4 millim. bezaten , en nog eeu jaar later gaf dezelfde (2) verslag van een door hen ver- vaardigd stelsel , waarvan het vergrootend vermogen staat tot dat van N“. 9 van Oberhauser ais 4§0 ; 400 , zoodat men derhalve aannemen mag , dat deszelfs brandpuntsafstand slechls ongeveer 1,5 millim. bedraagt. Dit stelsel bleek aan Schacht volkomen gelijk in optiscb vermogen te staan met het ge- noemde sterkste stelsel van Oberhauser. Nog later eindelijk vervaardigden zij een stelsel (geteekend N". 1 1) , dat van alie tot hiertop vervaardigdc wel den kortsten brandpuntsafstand zoude hebben, daar het, volgens Schacht (5) met het- zelfde oculair eene dubbel zoo sterke vergrooting geeft ais Oberhauser’s No. 9. Hij zcgt er van: » Het beeld is (1) Das Mikroskop und seitie Amuendung. Berlin 185 1 s. 19. (2) Botan. Zeitung 1852 s. 319. (3) Botan. Zeitung 1852 s. 700. MIKROSKOPEN VAN BONCCIIE EN WASSE KLEIN. 6» zooder gebreken, scherp, lichtsterk ea volkomen vrij vaa kleuren.” Onlangs bad ik zelf gclegenheid mij le overtuigen, dat werkelijk Beaeche en Wasserlein groote vorderingeu ge- maakt hebben, sedert ik huane mikroskopca vroeger gezieu bad. De eerste hunner naraelijk was gelijklijdig met mij te Bonn en bad een zijner groote mikroskopen medegebragt, Het beeft geheel bet maaksel en de inrigting der groote mi- kroskopen van Oberbiiuser. Eenige waarnemingen, verrigt met een stelsel H, leverden zeer voldoende resui talen op, wat de netbeid en zuiverbeid der beelden betreft , maar bet bleek mij levens, dat bet in vergrootend vermogen en der- halre in korlbeid van brandpuntsafstand verre beueden bet gelijknamige stelsel stond, waarvan Scbacbl gewag hccft geraaakt. De vergrooting met bet zwakste bij dit mikroskoop beboorende oculair , dat nog iets sterker is dan bet zwakste oculair van Oberbiiuser, bedroeg vveinig meer dan 450 maal, zoodat ik vermoed dat in de bepaling van Seba cbt eene vergissing ingeslopen is (1). (1) Daar het hier eea voor de geschiedenis en de kennis van den te- genwoordigen toestand des mikroskoops niet geheel onbelangrijk punt geldt, zoo achi ik het noodig hier nog eenige woorden bijtevoegen. De sterkste objectiefsteUels , vvelke tot dus verre gemaakt zijn , zijn vooreerst die van Pritehard, die reeds in 1837 een stelsel van E. d. (1,3 niillini.) brandpuntsafstand vervaardigde; die der sterkste stelscls van P o \v e 1 1 bedraagt E. d. (1,5 millim.j ; Ko. 8 van Na c het heeft 1,3 inillim. brandpuntsafstand* Wenham (Quarterly Jour?ia l 1S57 Transact. p. 142} heeft onlangs een stelsel tot stand gebragt, dat volgens hein zelvcn jj- E. d. (1 millim.) brandpuntsafstand heeft , doch vvelke volgens den be- rigtgever (Shadbolt) 55 E. d. (1,2 milliui,) zoude bedragen, Nu heeft het sterkste stelsel No. 9 van het 0 b e rh ii u s c rsche mikroskoop eenen brandpuntsafstand van 1,7 millim, , en gevolgelijk, indien de bepaling van S c h a c h t juist vvare , dan zoude het aau B dn e c h e en Wa s s c r 1 e i n gelukt zijn een stelsel (No. 11) te vervaardigen van ongeveer den hulveij V. s OG IIIJT ZAMKNCESTEI-D illlKKOSKOOP. Bcncclic en Wasserlcin levcrcn Iiunne groolc lul- kroskopen , die gchcei naar hct raodei der Obcrhauscrsche wcikluigen vervaardigd zijn, met de objecticfslclsels N°. 4, 7, 9 en II en vijf oculaircn , voor 170 Tlialer. Een klciner dergelijk werktuig, zonder hct slelsel I\°. II, kost 100 Thaler. Van een nog kleiner, met de stelseis 4 en 7 en dric oculairen , ongeveer gelijk slaande met de kleinereOber- iiauserscbe en Nacheische mikroskopen , bedraagt de prijs 50 Tlialer. 1 7. In Engeland nemen nog sleeds de mikroskopen van Andre w Ross, Povvell & Lealand en van Sraith & Beck den eersten rang in. Alie drie zijn gesladig op den braudpunisnfsland , dat is 0,85 luillim. Het door mij onderzoclile en boven vermelde stelsel heeft stellig eenen merkelijk grooteren brandpuntsafsfand, ofschoon mij , tijdens ik gelugeuheid had het te zien , do middelen ontbra- ken om dezen met juistheid te bepalen. De vergrootiiig is namelijk langs eenen omweg gevonden , omdat geen mikrometer voorhanden was. De gemiddelde leiigte van het beeld van eenige schalen van Pleurosigma angula- tum, door dubbeizien gemeten, werd bepaald en later de ware gemiddelde grootte van dergelijke schalen mikrometrisch gevonden. Ook de brand- puntsafstanden der beide glazen van het oculair en hun onderlinge afsland werden gemeten , alsmede de Icngte der buis. Een en ander werd later vergeleken met dezelfde afstanden bij een groot 0 b e r h a u se r sch mi- kroskoop, waaruit bleek , dat het aandeei van het zwakste oculair nan de vergrooting der beelden bij het laatste merkelijk gefinger is dan bij het onderzochte mikroskoop van Bdndche en Wasserlein, Ofschoon nn deze handelwijze verre is van op juistheid aanspraak te makcn , zoo heeft zij mij echter overtuigd , dat het genoemde stelsel No. 11 geenszins ollo audere in vergrootend verraogen overlreft, maar vecleer eenen slechts wei- iiig geringeren brandpuntsafstand dan No. 9 van Oherhauser kanhebben, ten zij onder denzelfden naara vroeger aan Schacht een stelsel geleverd is, dat van het door mij onderzoohle zeer aanmerkchjk verschilt. Wel is waar zijn twec gelijknamige stelseis, uit dezelfde werkplaots afkomslig , nini- mer volkonien gelijk , doch deze versehillen bewegcn zicli gewoonlijk bin- iien zeer euge grenzen. MIKROSKOPEN VAN ROSS , SMITII, 1’OVVELL. 67 weg der verbelering voerlgegaan, en, wat de grooUe der opc- ningshoeken aanbelangt, die bet hun gelukt is aan hunne stelsels te geven , kuunen vveinige , die op hei vaste land van Europa vervaardigd zijn, met dezen wedijveren. Het mikroskoop in 18S1 door Ross geplaatst opdeLon- densche lenloonstelling, waarvoor bij de raadsmedaille (coem- at medal) ontving, was voorzien van de volgende objectieven : Brandpunlsafsland. Openingshoek. 1 E. d. z:: 28,4 raillim. 27°. i — = 12,7 — 60°. I — — 8,1 — 115°. ^ — = 3,2 _ 107°. — zz 2,1 — 138°. Dit mikroskoop vverd door de Jury zecr geroemd, inzon- derheid omdat de dubbellenzen , die de stelsels zaraenstelden, uit verscbillende glassoorten bestonden, waardoor de kleu- ren van het secundaire spectrum, die in objectieven van gewone zamenstelling steeds overblijven, nagenoeg volkomen verdwenen waren. Later heeft ecbter Ross objectieven van nog merkelijk grooteren openingshoek gemaakt. Dergelijke van ^ E. d. (3,1 millim.) brandpuntsalstand en 188° openingshoek werden ver- meld in de aanspraak, waarmede de president, G. Jackson de jaarlijksche zilting der Microscopical Sociefy in 1885 opende (1). Ook de mikroskopen van Smith & Re ck , die op de Londensche lentoonstelling cene dergelijke belooning ais Ross en op de Parijsche van 1888 eene medaille der eerste klasse ontvingen , zijn van uilmuntende objectieven voorzien, of- schoon zij door de Jury Ic Londen iels bcncden die van (1) Qiiart, Journ. 1853 III. Transuet, p. 82, 8* G8 HKT ZAMENCKSTELD MIRROSKOOP. Uoss wcrdcn gcslcld. Vermcidiug verdient liel , dat zij oh- jectievcn van E. d (6,1 millim.) vervaardigen , wclke dcn voor dicn brandpunlsafstand zecr groolen opcningshock van 90° bczillon , waardoor dcze vooral voor de waarneming van voorwerpen bij opvallend licbt uitnemend geschikt zijn. Dat zij het zijn , die in deo laatsten tijd hunne objcclieven voor- zien hebbcn van een draaijend diaphragma, ten einde, met behoud van de voordceleo eener groote opening, hare na- dcelen oplehelTen , is reeds boven (bl. 29) gczegd. Wat Powell &LeaIand betreft, zoo zal het, ten einde te toonen , dat ook zij belangrijke vorderingen gcmaakt heb- bcn, voldoende zijn hier te vermelden , dat zij in het vorige jaar cen objecticfstelsel hebbcn vervaardigd van E. d. (1,3 millim.) brandpuntsafstaud , helvvelk den nog onbereikleo ope- ningshoek van 173° zoude bezilten. G. Shadbolt zeide er van , dat het bij het gebruik uitslekend voldoet cn den hoog- sten lof verdicnt (1). Behalve deze drie voornaaraste wcrkplaatsen te Londen , zijn er nog verscheidene andcre , die in het voortbrengen van goede mikroskopen meer en meer tot die der reeds genoem- den trachlen te naderen. Ais zoodauig mogen hier genoemd worden : M. Pillischer, W. Ladd, Sa 1 mo n, Am a dio, H i g h I e y , M a 1 1 h e \v s (2) , allen te Londen , verdcrs J. B, D a u- cer te Manchester, W. K i n g te Bristol , Grub b te Dublin en F i e 1 d & C*. te Birmingham. Laatstgenoemden hcbben zich nog op eene cigene wijze verdienslelijk geraaakt. In Engeland name- lijk vverd tot in dcn laatsten tijd toc de aanscbaffiug van een (1) Quart. Journ. 1857 XIX. Transact. p. 141. (2) Sommigen hunner, namelijk Salmon, Ladd, Highley en Matthews vervaardigen echler alleen het werkluiglijke gedeeltc der nii- kroskopcii, die zij dan yan Fransclic objectiefiilelsels vooriien. niIKUOSKOPEN VAN PILLHCHER , OANCEK , KING , EIEl.D. 00 inikroskoop zeer bezwaarlijk gemaakl door de lioogc prijzcn , die voor goedc, bruikbare werkliiigen mocsten belaald wor- dcn. Vandaar dat, in wecrwil dat daar tc lande voorwaar gcen gebrek is aan vervaardigers van uilslckende inikroskopcn , toch nog voortdurcnd de goedkoopeie Oberbiiusersche en Na- chetsche werkluigen, dic aan grootcrc ecnvoudigheid der wcrk- tuiglijke inrigting een voor de ineeste onderzoekingen loercikend optiscb vcrmogen paren , in Engeland gerccden aftrck vondcn. De Sociefy of Arts te Londen trok zicli in bel bcgin van 18bb deze zaak aan en loofde twee raedailles uit , namclijk : 1°. Voor een enkelvoudig mikroskoop met lenzen van 1 d. tot I d. brandpunlsafstand , dat den prijs van 10 s. G d. {f 6,50) niet te boven mogt gaan ; 2°. Voor een zamengcsleld acbromalisch mikroskoop met twee oculairen en twee objeclieven, bet ecne met bet zvvak- ste oculair eene vergrooting gevende vau 25 maal , liet an dere met helzelfde oculair van 125 maal. Ilei moest verders voorzien zijn van een spiegei , die ook voor zijdelingsche verlichling geschikt was en van een diaphragma met ver- schillende openingen. De prijs van dit mikroskoop mogt niet booger zijn dan 5 1, 3 s. (/ 57,80). In geval de medaillcs werden toegcwezen , verklaarde zicli bet Genootschap bereid bonderd van de kleincre en vijflig van de grootere werkluigen aantekoopen. Deze prijsuitschrijving bad bet gelukkigslc gevolg. Den 13 Junij 1855 kondigde ecne commissie , bestaande uit de IIII. Husk, Dr. Carpenter, J a ck so n , Dr. L a n k es t c r, Oucketl en Saunders, aan bet genootschap aan , dat zicli tairijke mededingers uaar do prijzcn badden opgcdaan cn dat zij , na zorgvuidig ondcrzock , ccnslcmmig bcslotcn bad 70 IIET ZAMENGESTELI) MIKUOSKOOI’. de uilgcloofde medaille loclcwijzen aan de llll, FicIds&C*. le Birmingliain , ais hebbcnde deze gebecl aan de geslelde voorwaardcn voldaan. Volgens Bcale (1) is dit mikroskoop van Field, dat van 23 tot 200 maal vergroot, een voor den prijs bij uilslek goed vverkluig. Dat ecbler, in weervvil der booge prijzen , welke tot bierloe voor de Engelscbe mikroskopen betaald werden, de vraag daarnaar groot is , blijkt uit de volgende mededeeling door G. Sbadbolt aan de Microscopical Society gedaan , aan- gaande bet getal mikroskopen door de voornaamste Londen- scbe vervaardigers in den loop van bet jaar 1836 afgeleverd (2). Powell & Lealand, Ross en Smitb & Beck bad- den te zamen afgeleverd 217 werktnigen van de groofsle soort , de laalste bovendien nog 173 kleinere mikroskopen, te zamen derbalve een getal van 592 uilmakende. Uit de werkplaatsen van nog vier andere vervaardigers van mikros- kopen : Salmon, Ama dio, Ladd en P illise ber zijn 113 groote en 243 kleine werktnigen voortgekomen , zoodat, wanneer men deze cijfers bijeenvoegt , bet gezamenlijk be- drag der mikroskopen , die te Londen gedurende een enkel jaar gemaakt en verkocbt zijn, ten minste 730 bedraagt, daar er (volgens Sbadbolt zelven) ongetwijfeld nog ver- sebeidene niet in deze optelling begrepen zijn. Voor ben , die eenen tak van nijverbeid slecbts beoordeelen naar de daardoor voortgebragte geldswaardc, voegen wij bier nog bij , dat men zonder overdrijving mag aannemen , dat deze jaarlijkscbe productie minstens eene som van /” 200,000 vertegenwoordigt. (1) Quart. Jourti, October 1857, p, 44. (2) Quart, Journ, April 1854, XIX p. 141. JllKROSKOPEN VAN SPENCER.. 71 18. Ook in Noord-Amcrika , waar in 1849 Spcnccr Iiet cerst bcgon mikroskopen te vervaardigen , die weldra de bcsle Engelsche naar de kroon slaken (z. Hef Mikroskoop III bl. 2SS), bebbcn sederi dien tijd nog anderen zich daarop toegelegd. Ais zoodanig worden genocmd G r u n o w te New Haven en W m. Buffhura & son le Milburne , Lake Co. Illinois (1). Van de door hen gemaakte werk- luigen is mij echter niets naders bekend geworden. *Wat Spencer belreft, zoo heeft de strijd om den voor- rang van zijne mikroskopen met die der Londensche ver- vaardigers nog ecnigcn tijd gcduurd , zonder tot eene bepaalde beslissing te leidcn. Vooral Bailey, wiens verlies de wetenschap sedert ecnigcn tijd belreurl , bceft zich vcel moeile gegeven, om de hooge voorlrcffelijkheid der Spencer* sche objeclieven te betogen. In I8S1 liad Burnelt op eene reis naar Europa gelegenheid de objocliefslelseis van Spencer le vergelijken met die van Ross, van Povvcll ds Lealand cn van Nacliet. /Ajn oordeel is, dat die van Ross en Spencer de beste ziju , tcrvvijl het Ivvijfel- achtig is , welke van deze beideu de voorkeur vcrdienen (2.) In 1852 gelukte het dezen laalsten een objecliefslelsei daarteslellcn , dat ecnen brandpunlsafstand van E. d, en ccnen openiningshoek bceft van 174^° (3). Tot hiertoe is dit voor dcnzelfden brandpunlsafstand nog niet ovcrtrolTen , daar het bovcn vcrmelde stelsel van Powell & Lealand, dat 173° opening zoude bezilten , cenen brandpunlsafstand van yff E. d. heeft. (1) Atneric. Journ. of Sc. a, Aris 1855 Julij p. 143. (2) American Journ. 1852 p. 232. (3) Zie eenen brief van A. S. J o h ii s o ii aan de rcduclie van liet Amcric, Journ. 1852. p. 31, MULTOCULAIRE MIKROSKOPER. Onder dezen algemeenen naam kunnen wij Ihans eene klasse van wcrkluigen zamenvalleo , die voor weinige jaren nog onbekend waren, Wel is waar , zijn reeds voor meer dan anderhalve eeuw pogingen aangewend pra het ml- kroskoop tot een binoculair werktuig te maken, en zijn die pogingen later nog van tijd tot tijd herhaald geworden (z, Het Mikroskoop III bl. 124), doch telkens zonder vrucbt , want bet moest spoedig blijken , dat de daartoe ingeslagen weg, namelijk de verbinding van tvvee afzonderlijke , scbuins geplaalste raikroskopen die beide naar betzelfde voorwerp gerigt waren , onmogelijk tot bet doel kon leiden , en boog- slens voor uilerst geringe vergrootingen gescbikt was, Aan den Aracrikaanscben hoogleeraar Riddell (1) komt de verdiensle toe bet eerst den waren weg te hebben aan- gewezen , dien men te volgen beeft , ora het voorgeslelde oogmerk te bereiken. Hij bezigde daartoe vier rcglboekige glazcn prismen op de wijze , die voorgesteld is in pl. II fig. 21, bovcn bet objcctief geplaatst , en bragt daardoor eene splitsing des stralenbundels in twce bundcls le wccg , (1) Avicric. Jourji, 1853 June, p. 2GG. MCLTOCI]LAinE ftllKUOSKOPEN. 73 die elk door een afzonderlijk oculair konden> wordeo opge- vangen , in dier voege dat raen door beide oogen te gelijker tijd naar hetzelfde voorvvcrp zag. Zoodra ik kennis had bekomen van deze nieuwe handel- wijze , schreef ik aan Nachet, en stelde hem voor , door cene kleine wijziging in deo toestel van Riddell, namelijk door de beide buitenste prisraen op grooteren afstand van de middelste te brengen , een mikroskoop daartestellen , vvaar^ door twee waarnemers te gelijker tijd hetzelfde voorwerp konden beschouwcn , iets dat mij voorkvvam eene nuttiger toe- passiog van liet beginsel te zijn , dan het alleeu te bezigen voor de vervaardiging van een stereoskopisch mikroskoop , waarvan ik mij belrekkelijk minder nut beloofde- Na- c h e l antwoordde mij weldra , dat ook hem de handelwijze van Riddell was bekend gevvorden , en dat bij tevens da- delijk had ingezien , dat men aldus een mikroskoop voor twee waarnemers kon inrigten , docb dat bij voorneraens was zulks op eene eenigzins andere wijze le doen. Werkelijk bragt Na c liet in het volgende jaar zijne binoculaire mikroskopen zoowel voor ecnen vvaaroemer ais voor twee personen tot sland, welke iels later door zijn trioculair mikroskoop gevolgd wcr- den. In deze verschillende werktuigen werd de splitsing des slralenbundels niet door regthockige maar door gelijkzijdige drielioekige prismata te weeg gebragt. Nog in hetzelfde jaar, waarin Riddell zijne methode had uilgevonden en bekend gemaakt , hield zich ook W en hara in Engeland met de oplossing van hetzelfde vraagstuk bezig. Hij zocht deze langs den dioplrischen wcg le vindcn. Of- schoon gecn vverktuigkundige van bcroep , toch gaiisch niet onbedrcvcn in het vervaardigcn van oplisclie werktuigen , stelde Wcnham uil twee crownglasprismcn cn een flintglasprisma 74 MULTOCl'1-AIUE JIIKROSKOPF.N. ccne verbinding zamcn , waardoor , op eenc dergolijkc wijzc ais door de terugkaatsende prismata , maar nu door breking , de splitsing des slralenbundcls vverd te vvccg gebragt, en gaf van zijne pogingen een zeer lezenswaardig verslag (1). Na deze beknopte historische inieiding kunnen wij thans overgaan tot eene uitvoeriger beschouwing van de verscbil- lende inethoden zelve , alsmede van de werktuigen , waarin deze in toepassing zijn gebragt, waarbij ik tevens gclegcn- heid zal hebben nog iets mede te deelen aangaande enkele vvijzigingen, welke bij een tvveetal naar mijn voorschrift vcr- vaardigde werktuigen , namelijk een binoculair en een qua- drioculair mikroskoop, daarin gemaakt zijn. 19. Ais zich het naast aansluilend aan de oude reeds vcrmelde pogingen tot daarstelling van een binoculair mikros- koop, komt in de eerste plaats de volgende bandelvvijze in aanmerking, die, voor zoover ik weet, nog niet door ande- ren beproefd is. Wanneer twee volkomen gelijke aplanatische lenzen oflen- zenstelsels A en B (pl. II fig. 17) zoodanig nevcns elkander zijn geplaatst, dat bunne assen eenen zekeren hoek met cl- kander maken , dan zullen van een daaronder geplaatst voor- werp ab achter de beide lenzen twee beelden a'b* en a''Z>" ontstaan. Elk dezer beelden zal even grool zijn ais het voor- werp , wanneer de lenzen op den dubbelen brandpuntsafstand daarvan verwijderd zijn. Beschouwt men deze beelden nu door twee zamengestelde mikroskopen , waarvan C en C' de oculairen en D D' de objeclieven voorstellen , dan kan men , door aan de buizen de behoorlijke lengte tc geven eu de boek mon te (1) Quart, Journ. 1853 Oct. V Transact. p. 10. niNOCiaAlR miKROSKOOP. 75 (locD beantwoordcD aan de couvergentie der oogasscn , nael beide oogen le gelijkcr tijd naar het zelfde voorwerp zien. Wareo nu de beelden (i'b en (i"b' zoo zuiver en scherp , dat zij konden geacht worden hei voorwerp ab zelve te verle- genwoordigen, dan zoude raen aan de beide raikroskopen objec- tiefstelsels van even korten brandpuntsafsland kunnen gebruiken ais men bij een gewoon zamengesteld mikroskoop aanwendt. Het is er echter verre af , dat onze tegenwoordige apla- natiscbe lenzen en lenzenstelsels aan deze voorwaarde zoo- danig voldoen , dat men hopen mag langs dien weg het doel te bereiken. Zelfs indien men ter vorming der beelden ge- bruik maakt van lenzenstelsels , die eenen tamelijk verren brandpuntsafsland, van 1 — 2 centim. , bebben, is, gelijk eenige opzettelijk genomen proeven mij geleerd bebben, het verschil lussclien het beeld en het voorwerp le groot, dan dat dit middel met vrucht tot de daarslelling van binocu- laire mikroskopen kan worden aangewend. Dit is le meer te betreureiT, omdat eene zoodanige in- rigling, beter dan eenige andere , aan de eischen van het werkelijk stereoskopisch zien der mikroskopische voorwerpen schijnt te moeten beanlwoorden, Welligt echter zullen latere verbeleringen in de vervaardiging der lenzen daarloe io slaat slellen. 20. Alvorens thans verder te gaao , zal het noodig zijn iels te zeggen over de theorie van die binoculaire inikros- kopen in het algeineen , welke beruslen op de splitsing des slralenbundels, die van het voorwerp uitgaat , in Iwee af- zondeiiijke bundels , die elk een eigen beeld vormen, alsmedc over do oorzaken van het slercoskopische zien door zulk een biuoculair mikroskoop, Dit is des te meer noodig, omdat 76 MIJLTOCUt.AIUU MIKIIOSKOPEN. (Ic oorzaken en voorwaardcn der herkenning van den lig- chamelijken vorm der voorwerpen hier eenigermate schijnen le verschillen van die bij het zien met het bloote oog door cen gewoon stereoskoop. In fig. 18 pl. II stellen A en B de beide helflen cener lens voor , en abod cen daaronder liggend voorwerp van ze- kere dikte. Dan zulien beide lenshelflen stralen onlvangen van de gebeelc oppervlakte ab , maar van de zijde ac zul- len geene stralen in B komen , lerwijl daarentegen deze wel A binnentreden , en omgekeerd ontvangt B alleen de stralen , die van bd uitgaan. Ofschoon derhalve de afzonderlijke beelden van eenig mikroskopisch voorwerp , door de bijzon- dere deelen eener lens gevormd , wel grootendeels gelijk zijn , en met name in beide alie de stralen bevat zijn, die van de juist in het focus liggende oppervlakte komen, zoo is het anders met de randen , derhalve met die gedeclten van het voorwerp , welke het ais ligchaam doen herkennen. Daar- van onlbreekt in het beeld telkens dat gedeelle , waarvan geene stralen het deei der lens bereiken , waardoor het beeld gevormd wordt. Zien nu Iwee oogen te gelijker tijd de twee verscbillende beelden , die elk door eene lenshelft ontstaan zijn , dan zulien deze , bij behoorlijke convergentie der oog- assen , op clkander geprojicieerd en tot een gezamelijk beeld vereenigd worden, helwelk de kenmerken van het ligchame- lijke , dat is hoogte en dieple, in hoogere mate bezit, dan elk der afzonderlijke beelden. Wel is waar zoude men hier de tegenwcrping kunnen ma- ken, dat in het beeld, gevormd door de gcheclelens, reeds alie de deelen moelen bevat zijn , welke aan elk der afzon- derlijko beelden behooren , en dat men derhalve reeds door ocn cnkcl oog een mikroskopisch voorwerp slercoskopisch BINOCULAin MIKBCSUOOP. 