title: Annales Academici
creator: None
text: Gaudet hoc tempore, quo vivimus, et hoc loco, quo degimus; gaudet hoc novo templo, egregio studiorum doctorum adjumento et indtamento. Ideo nulla non solennia apta excogitavit^ gaudium declaratura. Neque 26 Digitized by Google 194 P. HOFSTEDE DE GROOT tamen ei erat aut ignorantia, aut partium Btudium, aut arrogantia, ut vel tempori cuidam certo, huic iUiye, inprimis recentissimo^ vel looo Groningano soli felix literarum studium et doctnnae copiam attribueret Eigo dbctores creavit Viros eruditissimos, qui longis tam aetatis quam locorum intervailis Uteras excoluerunt, sic re ipsa declarans, se judice, temporis et spaiii finibus nuUis adstrictum esse felix literarum studium, ac honorandos^ quicunque ubivis honorem merentur. At plures sunt, AA! in patria nostra honore tali digni» quam ut Qmnes Senatui innotuerint , omnesque noti huc evocarentur. Quare vero hi duo- decim inter dignos bene multos Senatui nostro digni viderentur, qui ita laudarentur, id etiam paucis acdpite. Ab Ordine Jureconsultorum Doctor rogatus et a Senatu acceptus est IsAACus Annaeus Nyhoff, Amhemiensis, qui, stadium Academicum non secutus, ipse se in patria urbe fecit bibliopolam, et a Magistratu creatus est diplomatum ac tabularum antiquarum in Gekia custos. Edidit vero tam alios libros doctos, quam diplomatum Gehricorum codicem eique ad- junctam Gekiae historiam, ex his puris fontibus haustam. Qua in re agenda eam ostendit juris antiqui publici et feodalis peritiam, ut, qui in his rebus antecessor est, Adbianum Exuit, feiidflsime secutus esse ab omnibus censeatur. Alter, qui Juris Doctor renunciatur, est Janus Hsshskekk, Btstbbi filius, Amstelaedamensis , Literarum ac Juris Candidatus, Ordinum Gene- ralium socius, qui ei literarum antiquarum et recentiorum, inprimis An- glicarum, eique rerum poUticarum peritiae intimae jungit modestiam ac pudorem, ut latere quam prodire, nomine non addito, quam nomen professus, scribere plerumque maluerit. Nec tamen latere potuit. Quum interdum scriptionibus nomen addidisset, mox censurarum et commenta* tionum vere eruditarum scriptor apparuit his , qui e stilo eleganti , doctnna ampla, sensuumque subhmitate ac puritate odorati sunt virum talem tan- tumque, qui dignissimus esset, ut honore Doctoris ei tribuendo palam ipse coram populo toto laudaretur. A Medicis unus modo rogatus est, qui Chirurgiae Doctor renunciaretur. Digitized by Google R A T I O. 195 GuALTHERUS VsBscHuiB, GroningaQus. Quem Mediciaae Doctorem et Ghirurgum, Collegii Medici in hac regione praesideni, si Groninganis commendare velim» ineptus sim. Noverunt enim omnes, quanta manus dexteritate atque animi tranquillitate nunc per triginta et quatuor annos praxin cum medicam, tum vero chirurgicam exercuerit. At exteri hoc unum accipiant: nam ad libros doctos in vita occupatissima a viro peritis- simo scriptos provocare nequeo: hunc Vbrsghuirium , quum collega desi- deratissimus Sebastian scholis abstinere deberet, non modo dignum esse habitum, qui rogaretur, ut iilius scholas chirurgicas susciperet^ verum etiam rogatui honesto benevole respondisse, eique sic satisfecisse, ut in- stitutione fadli, apta, docta, utili omnium exspectationem longe superaret. Ab Ordine Physicorum et Mathematicorum quatuor viris Doctoris titulus petebatur. In his erat Gozewinus Acker Stbatingh, quem, commilito- nem quondam meum, nunc Doctorem salutare mihi gratissimum est. Quamquam Medicinae Doctor jam diu fuit ; sed fratris , collegae quondam nostri doctissimi, vestigia secutus, multis scriptis sese rerum physicarum etiam ostendit peritissimum. Scripsit enim de aquae vapore in atmosphaera contento, de Flora Groningana / de naturali regionis Groninganae historia^ de patriae totius geoiogia et geographia naturali, opera vel ab omnibus rerum peritis laudata, vel etiam praemiis aureis omata. Eruditioni vero huic jungit eam humanitatem, ut juvenes in schola oeconomiae ruralis degentes lubenter et diligenter instituat. Abest, qui sequitur Fredericus Antonius Gulielmus MiauEL, Ben- themiensis, Medicinae Doctor, Frofessor Amstelaedamensis. Hunc juvenem vidimus Groningae ita sese literis et doctrinis, inprimis vero botanicae dantem, ut jam tmn Groningae et Leidae commentationes ejus botanicae praemio Academiae aureo omarentur. Deinde vero tot edidit de Flora Nederiandica et de botanica universa opuscula et opera , ut nostratibus non modo, sed etiam exteris notissimus sit, tanquam unus in paucis, qui antiquam in erudita plantarum exploratione Nederlandiae laudem egregie sustentet. Amicus ei et laborum nonnullorum socius est Michael Dassen, Zwol- lanus, Medicinae Doctor. Hic etiam Academiae nostrae civis jam sic 25* Digitized by Google 196 P. HOFSTEDE DE GROOT eminuit, ut praemio aureo omaretur ejus disputatio» non in juvenum palaestra, sed in virorum eruditorum certamine Harlemensi oblata. Deinde de geologia et botanica, inprimis de phjsiologia plantarum tam bene meruit, ut, utrum magis mireris, nescias, accuratam rerum explorationem , an in- defessum vlri optimi studium^ in \iCO Drenthiae remoto literis colendis impensum. Non in vico latet, sed in urbe haud ignobili nitet Henbicus van Blanken, Transisalanus , Gymnasii Zwollani Lector. Hic, nulla usus Academica in- stitutione, sed a doctissimo teb Pelkwyk, Zwollano, incitatus, mox in mathematicis disciplinis multum profecit. Acumine, inventione, eruditione autem jam sic eminet, ut scripta cum de calculo variationis, tum- de aequationum resolutione» tum denique de ahis rebus mathematicis et physicis ediderit^ quae ipsi inter doctissimos patriae mathematicos locum nobilem assignent. Ordo Theologorum Doctorem rogavit Hebmannum Fbedebicum Theodobum FocKENs, in hac regione natum, nostrae Academiae almnnum, nunc in Frisia Euangelii praeconem. libris enim de exegesi cum Novi, tum vero Veteris Foederis, inprimis tribus de libro Jobaeo scriptis, sese ita commen- daverat, ut honore hoc dignissimus videretur. Rogationem accepit SenatuF. Quod quam juste fecerit, nunc quidem non Theologis modo patet, sed vobis onmibus, AA! quum Academiae fata, per dimidium saecul' h^-^ pene elapsum, sic nobis adumbraverit, ut huic Musarum sedi sibique honorem, nobis onmibus munusculum gratissimum paraverit. Sequitur Petbus Boeles, Frisius, Euangelii in nostra \icinia praeco. De quo jam magna erat exspectatio, quum studiosus in hac Academia versabatur. Quam conf nnavit eventus. Non enim multa quidem edidit scripta: etsi plu^^, quam quibus nomen suum praefixit: sed haec tantum ostendunt ingenii acumen , tantam rerum variarum peritiam , tam accuratam juris ecclesiastici et juris publici de Ecclesia scientiam, ut omnium judicio dignissimus jam diu esset, qui honore, quo nunc afficitur, insigniretur. Tertius e Theologis abest Abbahamus Rutgebs van deb Loeff, HoI- landus, qui nunc Leidae Euangelium annunciat, hic autem Academiae stadium ingressus et pene emensus est. Nempe examinibus absolutis in Digitized by Google O R A T I O. 197 eo erat^ ut^ diBputatione defendenda^ Doctoris honores nandsceretur , quum belli Belgici, ante hos viginti annos gesti^ causa oalammn cum armis conmiutaret. Huic Viro eruditissimo , ingenii sagacitate et judicii acumine in pauds excellenti, disputationibus exegeticis et dogmaticis, raro quidem annotationis pondere> semper vero cogitationis maturitate probatis^ notissi- mo, doctoris honores rogare pene nolebat Facultas Theologica, nimiae illi secum intercedentis amicitiae ergo. Amicitiam vero in causa fore^ ut injusta esset Facultas, mox indignum ei visum est. Rogationi lubenter annuit Senatus , calculum palam adjecit quisquis de his rebus judicare potest. Denique Ordo Philosophorum et literatorum duos a Senatu creari optavit Doctores, quorum alter in societate erudita honoris locum supremum, alter infimum occupat. Prior abest Antonius Rutge&s, quem virum amicissi- mum nunc iterum Doctorem proclamare , mihi contingit ; nam ante viginti annos ipsum Theologiae Doctorem renunciabam. Erat autem tum in nostra \icinia Euange^ii praeco» nunc Leidae, ubi Palmio successit, est Professor. Yir hic, uti Obioenes ille» adamantinus, scholarum tot habendarum saepe sustentavit molem, ut duo vel tres alii \ix iis pares fuisse videantur. Inprimis autem bene de literis meruit, quia hteris Semiticis, ad quas docendas vocatus erat^ sponte sua junxit Sanscriticas, ne in patria nostra^ olim reliquis Europae regionibus doctrinae facem praeferente, nunc deesset linguae antiquissimae et ditissimae magister, quam publica auctoritate in universitatibus docendam curant gentes cultae vidnae. Qui vero schoUs his omnibus habendis laudem meretur summam, modestior est^ quam ut pene uUas in lucem mittat scriptiones: eruditbsima tamen est ab eo edita Historia Jemanae. Verum si non ad has multas provocare possum , erudi- tionis et diligentiae ejus testes; possum ad testes vivos, discipuios gratos multos. Alter novus literarum Doctor pariter abest Abius de Jaoer, Ludi- magister Roterodamensis. Academiae scholas non secutus , praeceptoribusque literarum recentiorum et antiquiorum vel paucis vel nullis usus, uti pue- rulis, sic sibi exstitit ipse magister, adeo ut intimam Unguae vemaculae^ nec spemendam linguarum recentiorum, et vero etiam Latinae, sibi com- pararet scientiam^ his utens, ut iilius historiam et adyta sibi aperiret. Digitized by Google 198 P. HOFSTEDE DE GROOT ORATIO. Quod testantur ipsius opera edita bene multa , quibus constat , hunc sua eo usque in lingua nostra cognoscenda piooessisse *virtute , quo pauci aliorum perveniant sustentati auxilio. Mihi autem inprimis, gratum, me hunc virum> societatibus pluribus doctis jam adscriptum, nunc proclamare lite- rarum Doctorem. Nam quid , cui scholarum inferiorum cura etiam deman- data est, jucundius mihi accidat, quam has in tanto hujus magistri honore simul honorari? Atque jam salvete, Viri Doctissimil Vobis praesentibus , iisque in vestro numero, quos abesse dolemus, acceptos honores gratulans, hoc unum addo: Pergite ut fiacitis! Omate literasl Amate Academiam nostram, vestri amantem! Ad orationis finem propero. At non compellare non possimi juvenes nostros. Cemitis^ Amici, Discipuli, spes et gaudium nostrum! cemitis in hoc templo splendido et hoc dierum harum gaudio summo, quam magnifice de literis sentiant Cives et Proceres nostri. Cemitis in hoc virorum eximiorum honore, quo loco et qua dignitate a Senatu Academico habeantur, qui studio et opera excolunt literas. Cemitis vero etiam in his, quid vel ii agere possint, qui neque felici tempore, neque loco opportuno frauntur, quibus nos £rui voluit providentia Dei benevola et insignis hominum favor. Nos, Praeceptores , jam inauguravimus templum hoc novum. Nunc partes praecipuas tradimus Vobis. Vos jam hoc inauguretis diligentia, doctrina , virtute , pietate vestra. Pergite et Vos , ut facitis. Haec vestra inauguratio, cujusvis anni Academici initio repetita, omnium erit optima. Templum hoc communi vestro et nostro splendeat um *). ') Leguntur haec verba supra imaginem templi no?i, in nummo, in memoriam hujus templi inaugurati cuso. Digitized by Google DE HEERSCHAPPIJ OVER DE TAAL, HET BEGINSEL DER WELSPREKENDHEID. REDEVOERING TER AANVAABDINO VAN HET HOOGLSERAABSAMBT AAN D£ HOOGESGHOOL T£ 6BONINGJBN, DEN 28»*»» NOVEMBER 1849, UITGESPBOKEN D« M. DE VRIES. Digitized by Google Digitized by Google E^n vDOord voorafy ten einde door eene nadere verklaring van den titel dezer redevoering eene bedenking te voorkomen, die mia^chien hij aoni' mge lezers zou cprijzen , gelijk zij toerkelijk bij eommigen mijner hoordere opgerezen is, aan wier welmllende betangatelling ik mij tevena verpligt acht, de door hen gemacMe cummerking niet onbeantwoord te laten. Men oordeelde namelijk het woord beginsel onjuist gekozen, en, hoezeer de heerschappij over de taal in hare voUe vxuxrde erkennende, meende men toch het beginsel der ivelsprekendheid elders te moeten zoeken, en toees mij met nadruk op de spreuk der oudheid, die ik zelf in den loop mijner rede had aangehaald: //Pectus eat quod disertos facit.'* Ik aarzel geen oogenblik die spreuk te beamen , want zelfs in de dagelijksche ondervinding zien wij hare waarheid bevestigd, zoo dikwijls ook bij den onbeschaafde de tong los wordt en een 26 Digitized by Google ongevxme ghed de tooorden dooriintelt, wanneer de hattetogt kooht in zijn binnenste en zijn geeet als buiten zich zelven ie opgewonden. Vandaar (om nog eene spreui der ouden aan te halen) mogt ook de dicAter zeggen: //Fecundi calices quem non fecere disertum P'' Doch gelijk wel niemand geneigd zou zijn, uit deze tooorden van Horatius *) tot het heginsel der welsprehendheid te besluiten , zoo meen ii dit evenmin uit die van Quinctilianus te mogen doen. Het iomt hier allea aan op de wijdere qf engere beteekenis , die men aan het woord welsprekendheid hecht. Ik beken het, de omstandigheid kan zich voordoen, dat gij het woord voert in eene vreemde taal, die gij slechts ten halve verstaat en zeer gebrekkig spreekt; maar uw gemoed is vol, uwe stem klinkt bewogen, een traan ont- rolt aan uw oog , en voor de toehoorders, in wier ziel gij eene teedere snaar hebt aangeroerd, zijt gij welsprekend geweest. Ik ga verder, en geef toe, dat er in zooverre zelfs een welsprekend stUzmjgen bestaat,ja dat een Fransch schrijver regt had te zeggen: >/Le ailence est, en certaines circon- stances, plus eloquent que la paiole" ^). Maar, eilieve, wachten wij ons van mef woorden te spelen , en beslmten toif met al te veel uit aanhaHngen der ouden , die wel eens uit haar verband gerukt en in veei ruimeren zin opgevat worden , dan ooit in de meening des schrijvers lag. Quinctilianus bedoelde niets anders , dan dat een bewogen gemoed zich van zelf met warmte uitdrukt, en liet er ooi in dien zin op volgen: //Ideoque imperitis quoque^ ') EpUL I. r. 19. ') De Kooskalen, VOraJteur, p. 14. Treffend schoon is deze gedachte uitgewerkt in het gedicht van D«. B. tbb Haab, de Tcud der SchUderhunst getiteld, en voorkomende in zijne onlangs oitgegeven kearige VerzameUng van terspreide en onuUge^fefm gedickien. Digitized by Google si modo snnt aliquo affectu ooncitati, verba non desunt'' V- Maar tus- schen ietnand cni verba non desunt en een onUor eloquens » welk ee» onder- scieid! Waarliji, Quinctilianus zou ssich toel getoaeht hebbe» van te zeggen: //Fectus est quod eloqueutes facit/' want hij herinnerde zich de woorden van Antonius bij Cicero ^): i/Disertos [scripsi] me cognosse nonnullos, eloquentem adhuc neminem: quod eum statuebam disertum, qui posset satis acute atque dilucide , apud mediocres homines , ex communi quadam opinione dicere; eloquentem vero, qui mirabilius et magnificentius augere posset atque omare, quae vellet, omnesque omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, fontes animo ac memoria contineret/' Jlet is er dus verre af, dat Quinctilianus het pectus ale het begineel der tDelepre- kendheid beschouwt ^) , indien men althans dit tooord in de beteekenis van eloquentia opoat, de eenige die voor mij gelden kon bij de plegtige gelegen* heidy toaaraan mijne rede voas toegewijd. Geroepen om als leeraar der toek^ekendheid op te treden, kon ik dat tooord niet uitstrekken over dien toijden omvang, toaarin het diktoijls par maniere de dire gebezigd toordt; maar ik moest het noodzakelijk beperken tot die engere en eigenlijke Cfpvat- ting , die de toelsprekendheid beschoutot als een volmaakt gebruik van het spraeJcvermogen, als eene kunst, als een voorwerp van ondertoijs. Moge dan al hij , toien de toerking van een betoogen gemoed doet spreken, ook «) ImU Orai. X. 7. *) De Orat. I. 21. Dat QuiNCTiLiANua die woorden kende, blijkt oit z^'ne InaL Orai. Vm. in Frooem.^ waar hij ze zelf aanhaalt en er b^Voegt: wJHserHa iatU putat dioere quae oporteat; omate aute» dicere, proprUm eaee eloqtientieeimJ^ *) Evenmin doet dit Cicebo zelf , als hij spreekt yan de fUterae, quiiue /oue perfietae elopteiUiae eontinetur." (In Bruto, c. 93.) 26* Digitized by Google zonder ontfoiiield kunstvermogen , den naam van disertus dragen : dit lag huiten mijne beecAouwing. Maar iets hooyere ie Aet, dat one als het kenmerk van den toaren redenaar voor oogen moet eweven^ en van dat hoogere zoeht ik het beginsel te echeteen: //Ut existat talis orator, qualem quaerimus: qui jure non solum disertus, sed etiam eloquens dici possit" *). CiCERO, de Orai. 1. 1. Digitized by Google EDELGKOOTACHTBAEE HEEREN, CURATOREN DER GRONING- SCHE HOOGESCHOOL, WELEDELGESTRENGE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIE VAN CURATOREN, HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDB HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEER GEACHTE AMBT- GENOOTEN, WELEDELE ZEER GELEERDE HEER, LECTOR IN DE WETENSCHAP VAN OPVOEDING EN ONDERWIJS, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DIT GEWE8T EN VAN DEZE STAD, EN DE HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD, WELEERWAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDDENST, WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE REGTS- GELEERDHEID, IN DE GENEESKUNDB, IN DE WIJSBEGEERTE EN LETTEREN, AANZIENLTJKE SCHAKE VAN JONGEUNGEN, DIE U AAN DEZE HOOGESCHOOL OP DB WETENSCHAPPEN TOELEGT, GIJ ALLEN VOORTS, VAN WELKEN RANG OF STAND, DEE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEEERDE TOEHOORDERS, «^Wees meeeter yan de taal: g^ njt het yan 't gemoed/' Ziedaar de uitspraak van Nederlands zaBger bij nitnemendheid , van hem die het meesterschap der gemoederen met het meesterschap der taal in zeldzame mate vereenigde. Of was het niet Bildebdijk , wiens bezielde stem met onweerstaanbare kracht het gemoed aangreep, overmeesterde en Digitized by Google 206 M. DE VRIES in vemikking wegsleepte? Zijt gij koud voor regt en voor waarheid: hij spreekt, en een edel vuur doorgloeit u de borst. Zijt gij verzonken in de genietingen der wereld : daar klinkt zijn iied , en uwe ziel hemeemt hare veerkracht. Droomt gij u de rampen des tijds in zorgelooze kabnte weg: hij heft de jammerklagt aan, en met angst schrikt gij op uit uwe rust. Of wel, als gij wanhoopt aan het lot van uw vaderland: hoor zijne pro- phetische stem, en blijde juicht gij der toekomst te gemoet. Elke ge- dachte, die in zijn hoofd woelt, dringt ook in uwen geest door; elke aan- doening, die zijn hart doorstroomt, stort zich in uwe ziel over; en hetzij hij u opwekt of temederslaat , hetzij hij u juichen doet of treuren , altijd wordt u de bekentenis afgeperst: Ja, BiIiBErdijk was meester van 't gemoed! En de taal? Ook daarin was hij meester, geheel en volkomen meester. Ziet, hoe die onmetelijke schat van woorden, vormen en wendingen hem steeds op zijn wenk ten dienste staat; hoe hij ze steeds met juisten bUk uitkiest, buigt en pk)oit, verbindt of vaneenscheidt , of wel nieuwe te voorschijn roept en ongekende krachten doet werkeu; hoe de telkens wisselende gedachte zich altijd vertoont in dat kleed , dat met hare fijnste wijzigingen het geestigst overeenstemt ; en dat alles niet met inspanning en afmatting , niet door den arbeid van het verstand met moeite en vlijt bijeengezocht ^), maar als door een tooverwoord in het leven geroepen. Twijfelt gij aan de voortreffelijkheid onzer moedertaal, ziet gij welligt met minachting op haar neder: slaat de werken van Bildekduk op, en ziet wat die taal in de hand van een meester worden kan. Wat al weelderige rijkdom en kwistige verscheidenheid, wat aji forsche kracht en lenige buig- zaamheid, wat al kloeke stoutheid en zoete liefelijkheid, wat al zinrijke wijsheid en dartele luim, straalt en tintelt u daar op elke bladzijde tegen. Uw twijfel is vervlogen , uwe minachting voor bewondering geweken , en terwijl gij er trotsch op zijt, dat zulk eene taal ook de uwe is, erkent gij het tevens volmondig, dat in het meesterschap der taal niemand BiLDERDiJK evenaarde. ') 'Geen ydel kunatgewrocht, Boor arbeidzaam verBtand met moeite en vlijt gezocht.'' (BiLBXBDUX, de JHireM.) Digitized by Google REDEVOERING. 207 Hoogstopmerkelijk ia derhalve de uitspiaak, die ik u zoo even voor den geest riep. Hij» de groote meester, die over de taal en het gemoed gelijkelijk gebied voerde, en dos volkomen bevoegd was over beiden te oordeelen, stelt als grondregel, dat de heerschappij over de taal noodwendig ook die over het gemoed met zich brengt, dat de laatste derhalve slechts door middel der eerste kan worden verkregen. Ik noem die uitspraak hoogstopmerkelijk , en gewis hebben velen haar niet zonder bevreemding en afkeuring vemomen. HoeP zal menigeen, gloeijende van geestdrift voor de heerUjke gave der poezij , tot zich zelven gezegd hebben : is dan het geheim der hartenveroverende kunst alleen in het beheerschen der taal gelegenP Is dat alvermogende vuur, dat den dichter bezielt, de vrucht der koude bespiegeUngen en dorre redeneringen van den taalvorscherP Is hij niet verre verheven boven die schoolsche taalwijsheid, hij die in hoogere spheren het lied der hemelingen zingtP Gewis, hij die zulk eene uitspraak doen kon , moet wel een koud prozamensch , een gevoelloos letter- zifter geweest zijn. Ziet, zoo zou menigeen oordeelen, indien eenig onbekend duisterling de woprden, die ik bedoel» had uitgesproken. Maar neen» hij die ze sprak en als grondstelling verkondigde, was geen duisterling, geen prozaische letterzifter: het was niemand anders dan BuiDERdijk, wien het hemelsche vuur der echte poezij meer dan iemand anders bezielde, wien althans nie- mand van schoolsche vormen of koude kunstrijmelarij zal beschuldigen. Die gevierde dichter, hij die de kwijnende Muze tot een nieuw en kracht- vol leven heeft opgewekt , verklaart ruiterlijk , dat het beheerschen der taal het groote geheim zijner kimst is. In den mond van zulk een man geeft die uitspraak stof tot nadenken, en hoe meer men ze beschouwt en over- peinst, des te meer ziet men in, welk een diepen zin zij bevat, hoe zij ons een scherpen blik doet slaan in het wezen der taalkennis zoowel als der dichtkunst en welsprekendheid. Der welsprekendheid, zeg ik, want ook op haar is toepasseUjk wat van de dichtkunst geldt. De uitdrukking der gedachten en gewaarwordingen van den mensch , niet in den lossen trant van het dageUjksch leven daar- heenvUetende, maar in een edelen kunstvorm gegoten en berekend om zich in het hoofd of hart van anderen met gelijke kracht over te storten : zie- Digitized by Google 208 M. DE VRIES daar wat de welsprekendheid met de dichtkunst gemeen heeft. Of nu al de laatste in het rijk der verdichting leeft, de eerste in dat der werkelijk- heid; of de eene meer tot het hart spreekt, de andere tot het hoofd; of hier de verbeelding op den voorgrond staat, daar de redenering; dat alles doet hier niet ter zake. Onloochenbaar is het , dat voor beiden , als uit- drukking der gedachten beschouwd, dezelfde hoofdwet moet gelden, en dat, terwijl het meesterschap der gemoederen aan beiden toekomt, ook de grondregel van Bilderdijk: //Wees meester van de taal!" zoowel voor den redenaar als voor den dichter geschreven staat. Be heerachappij over de taal, het beginael der toehpreiendheid, In die gedachte , geloof ik , spiegelt zich het wezen der taal zoowel als dat der welsprekendheid gelijkelijk af ; zij sluit al de eischen in zich , die aan bei- den gesteld kunnen worden; zij wijst tevens de ngting aan, die de leeraar der welsprekendheid te volgen heefl , en de voorwaarden , waarop hij , aan die rigting getrouw, het doel kan bereiken. Veroorlooft mij, G. T., de nadere ontwikkeUng dezer gedachte tot het onderwerp mijner rede te kiezen. De vereerende keuze der achtbare mannen, aan wie de zorg dezer hoogeschool is opgedragen, bekrachtigd door onzen geeerbiedigden Koning, riep mij uit een engeren werkkring op, om hier, in uw midden, op rui- raer veld te arbeiden aan de kweeking en vruchtbaarmaking der weten- schap, die mij dierbaar is. Thans, nu ik ben opgetreden om die roeping te aanvaarden en mij aan uwe hoogeschool te verbinden, gevoel ik leven- diger dan ooit, dat dit plegfcig uur niet in iSaauwe pligtplegingen of ijdelen woordenpraal mag worden verspild, maar dat ik bij het huldigen eener eerbiedwaardige voorvaderlijke gewoonte een hoogeren eisfch moet vervullen. Aan den ingang van den weg, dien ik ga betreden, verlangt gij de rigtmg te kennen , die ik mij zelven heb voOrgeschreven en aan anderen meen te moeten aanbevelen; gij wilt weten, welke beginselen mij op dien weg zullen geleiden, welke denkbeelden ik zal trachten te verwezenlijken. Om aan dezen uw6n eisch, die tevens de behoefte is van mijn eigen hart, te voldoen , biedt het aangekondigde onderwerp ruimschoots de gelegenheid fean. Verleent mij dan daarbij uwe welwiUende, maar vooral toegevende aandacht. Drie vragen zijn er, op welker beantwoording hier alles aankomt. De eerste is: Wat zegt het, der taal meester te zijn? De tweede: Langs Digitized by Google REDEYOERING. 209 welken weg kan men daartoe geraken? De laatste: Welke zijn de plig- ten, die hieroit voor den leeraar der welsprekendheid voortvloeijenP En ziet hier den natnurlijken gang mijner rede als van zelve aangewezen. Wat zegt hety der taal meester te zijn? Die vraag sluit noodzakelijk eene andere in zich: Wat is de taal? en eerst dan, wanneer op de laatste een voldoend antwoord is gegeven, zal het mogelijk zijn tot de oplossing der eerste te geraken. Het wezen der taal ! Verwacht niet, dat ik het u zal afschetsen in eene wijsgeerige bepaling, binnen weinige woorden kemachtig zamengevat, en niets te veei, maar toch alles uitdrukkende. Al mogt ik er in slagen, zulk eene met wiskimstige juistheid te ontwerpen, toch zou zij haar doel missen , toch zoa zij u geenszins het wezen der taal in de voUe kracht der waarheid openbaren. Maar wie heeft ooit het leven, de ziel of den geest, in naauwkeurige bepaling omschreven , of de onstoffelijke natuur in school- sche vormen beperkt? Leven, ziel en geest in de taal te erkennen, ziedaar het beginsel, vanwaar eene juiste waardering van haren aard moet uitgaan, doch een beginsel tevens, dat maar al te dikwijls miskend wordt. Hoe velen toch zijn er, die nooit in de taal iets anders hebben gezien dan eene verzameling van woorden en vormen^' doode teekenen, die men zich in het geheugen prent, om ze kunstmatig te gebruiken^ als men zijne gedachten aan anderen wil mededeelen. In hunne schatting zijn die woorden en vormen niet veel meer dan de gangbare munt der zamenleving, door onderUnge overeenkomst en het gezag der gewoonte tot eene bepaaide waarde gestempeld, maar zonder dat men zich bekonmiert om het innerlijke gehalte. Even goed had men met eene andere soort van teekenen hetzelfde doel kunnen bereiken, indien het gebruik het slechts eenmaal gewild had. Waarlijk, indien het begrip der taal binnen deze perken begrensd was, dan kon zij geene aanspraak maken om door den mensch als eene edele gave op prijs te worden gesteld , en dan ware er geene reden om het lot te beklagen van die ongelukkigen , door wier liefderijke verpleging deze veste zich e^n onverwelkelijken roem heeft verworven. Ook zij immers deelen elkander hunne behoeften in verstaanbare teekenen mede, en wat hier door voorbeeldelooze scherpzinnigheid en volhardende menschenliefde 27 Digitized by Google 210 IL DE YRIES langzaam voor weinigen tot etand is gebragt/had zcmder eenige moeite terstond voor allen knnnen bestaan, indien de mensck van den aanvang af zich tot die keuze bepaald had. Doch verlaten wij die koude beschouwing» die tegen hart en verstand evenzeer aandruischt. Neen> met geene doode teekenen of ziellooze ge- baren behoeft zich de denkende en gevoelende mensch te behelpen, de levende spraak is hem geschonken, als de heerUjkste getuige van ^ijn hoogen rang in de schepping» als het edelste vermogen, waardoor hij zich verheft boven het redelooze vee. Niet a^n hem zelven was de keuze over* gelaten, van welke teekenen hij zich wilde bedienen, om wat hij dacht of gevoelde aan anderen kenbaar te maken; maar dezelfde Schepper, die dat denken en gevoelen in hem gelegd had» schonk hem het vecmogen der spraak: en de eerste gedachte die bij den eersten mensch oprees, het eerste gevoel dat in zijne borst ontwaakte , stortte zich , onmiddeUijk en onwille- keurig, in herkenbare klanken uit *). Zoo is dan de taal eene hoogere gave, getuige van het goddelijke in den mensch, en, als uitdrukking van zijne gedachten en gewaarwordingen , ontvloeisel en afspiegeHng tevens van zijnen geeat en sijne ziel. Daarin bestond reeds van den oorsprong af hare hooge waarde , maar die waaide is door den loop des tijds, door de ontwikkelihg van ons geslacht, nog oneindig verhoogd. Terwijl het denken en gevoelen allengs door ruimere stof en veelzijdiger werking zich oefende, vormde en veredelde, en van onbewust vermogen tot het voUe besef der wijsbegeerte rijpte, volgde de taal die ontwikkeling in evenredige mate, en nam aanhoudend toe in ') M^ zou welligt dese woordcn verkeerd kannen opTatten en mij , met betrekking tot de veelbesproken qoaestie omtrent den oorsprong der taal, een gevoelon toedichten, dat het m^'ne niet is. Ik acht het daarom noodig aan te merken» dat bet vobtrekt myne meening nietis, alsof de taal, in den zdn waarin wij dat woord verstaan, zoo kant en klaar aan den mensch ware geschonken. Die meening moge, uit een bijzonder standpunt, aan velen behagen: nj is echter atellig verwerpelijk. Niets is ongerijmder dan de voorstelling, alsof de eerste menschen eoo heel gesellig over allerlei onderwerpen hadden sdtten keuvden, en dat wel in eene rijke, welgevormde en ontwikkelde taall Maar ik spreek hier nog slechta van de spraaky die zich onmiddellijk in klanken, d. i. in benamingen, in woorden uitte, uif welke later bij langzame uitbreidlng, ontwikkeling en vervorming de eigenlijke taal is ontstaan. Digitized by Google REDEV0ERIN6. 211 omyang en diepte, in rijkdom en yerscheidenheid, in kracht en beweging. Oorspronkelijk de schilderende nitdrukking der zinnelijke wereld^ nam zij allengs den geheelen inhoud ook yan heC boyenzinneUjke in zich op; elke ontdekking op het gebied der gedachte^ elke onderyinding in het rijk des geyoels, goot zich in den taalstroom uit, om er harmonisch mede zamen te smelten, en op hare beurt een nieuw beginsel yan ontwikkeling en leyen te worden. Zoo is de taal de onbedriegelijke spiegel, waarin zich de geest zoowel als de ziel, niet yan een mensch, maar yan het menschelijk geslacht> getrouwelijk en yolkomen weerkaatst: in een woord, de taal is het beeld yan den mensch. Gelijk eohter het wezen ^es menschen zich niet slechts in onyeranderlijke eenheid, maar ook yoorai in duizendyormige yerscheidenheid yertoont» zoo moest het beeld, waarin zich dat wezen uitdrukte, die eenheid en die yerscheidenheid gelijkeUjk afspiegelen. Vandaar het yerschil der talen. Eene enkele menscheUjke taal, yoor aUen toereikende, is eyen ondenkbaar als eene yolstrekte geUjkheid yan inborst Wel hebben aUe talen een gemeenschappeUjken grondslag, want het algemeene konmerk der mensch* heid was nooit of nergens aan eenig steryeUng ontzegd. Maar zoo dikwijls zich in eene afdeeUng der menschen eene eigenaardige yerscheidenheid openbaarde yan karakter, yan gezindheid, yan denkwijze; zoo dikwijls er eich eene als afzonderlijk yolk yan anderen afscheidde, en in luchtstreek, in lotgeyaUen, in ontwikkeling en beschaying, in behoeften en begeerten, yan aUe oyerige yerschilde: zoo dikwijls ontsprong uit den menscheUjken boezem eene nieuwe of althans yemieuwde taal, die yan dat aUes de getrouwe uitdrukking beyatte. Maar wat spreek ik yan yerschiUende yol- keren en yan yerschiUende talen? Kent gij, in een en hetzelfde yolk, twee menschen, wier taal yolkomen dezelfde is? Neen, eyen yerscheiden als de mensch is in zijne yeelsoortige yormen, eyen gewijzigd is het leyen der taal, waarin zich die yormen openbaren. Het gebruik heeft die bij- zondere uitdrukking yan ieders eigenaardig karakter met den naam yan siifl bestempeld, en slechts aan de uiting yan een geheel yolk den naam yan taal gelaten. Welnu, indien er waarheid is in het woord yan den wijsgeer: de stijl ia de mensch^ niet minder waarheid is er in de spreuk, die een broederyolk zich koos als yaderlandsche leuze: de taal ie ffansch het vdk. 27* Digitized by Google 212 H. DE VRIES En nu/ met dit beeld der taal voor oc^en, herhaal ik de vraag:. Wat zegt het« der taal meester te zijnP Gewis, is zij eene edeie gave, het vermogen om haar te beheerschen kan niet minder edel zijn. Geene noeste inspanning van een stalen geheugen, geene onvermoeide letterblokkerij kunnen dat vermogen schenken. Laat de vlijtigste zwoeger elke spiaak- kunst, die hij kan opsporen, doorlezen en telkens herlezen, laat hij den inhoud van het voUedigste woordenboek in zijn brein te zamen persen: achl vruchteloos tobt hij zich af > met al zijne moeite schraapt hij slechts woorden en vormen te zamen; maar tusschen het meesterschap der taal en zijne geleerdheid is evenveel gelijkenis, als die het bloeijende leven heeft met de verstijfdheid des doods, of de koesterende zomerzon met den ijs- kouden nevel des winters. Is dan de kennis dier woorden en vormen onnoodig voor hem , die de taal zal beheerschenP Zoo iets te beweren, zou de ongerijmdheid zelve zijn. Al is het wezen der taal niet beperkt bij de grondstof, waaruit zij is zamengesteld , toch is het in die grondstof alleen , dat zij haar wezen openbaart. Eene voUedige^ innige kennis der woorden en vormen, in al hunnen omvang^ in al hunne verscheid^heid, is derhaive de noodzakelijke grondslag, waarop elke hoogere beschouwing moet rusten. Maar men blijve daarbij niet staan , men vergenoege zich niet met de heerschappij over de stof , men dringe door tot den geest die haar bezielt en haar eigenlijk wezen uitmaakt. Erkenning der taal als het beeld van den mensch^ als het uitvloeisel van zijnen geest en zijne ziel, dat, zagen wij^ is het beginsel van hare juiste waardering. Aan dat beginsel getrouw te blijven, het niet alleen met de overtuiging als waarheid te huldigen, maar ook in de toe- passing te doen leven en werken: ziedaar het kenmerk van den bevoonegte, die gebied voert over de taal. Toegerust met eene volledige kennis van al de hulpmiddelen , die de taal oplevert, met eene heldere voorstelling der beteekenis van elk woord , der kracht van elken vorm , der natuur van elke wending, overziet hij de geheele uitgestrektheid van zijn gebied met eenen alomvattenden blik. Het geheele zamenstel der wetten , die den aard der taal bepalen , het wezen der verschijnselen , waarin zich haar eigenaardig karakter, in tegensteUing van andere talen, vertoont, is hem tot klaar bewustzijn geworden. AUe sporen, die het denken en gevoelen van vroe* Digitized by Google REDEVOERING. 213 gere geslachten in de taal gedrukt heeft, gaat hij zorgvuldig na; elken straal van het beeld der menschheid, dat er zich in afspiegelt, vangt hij op; eri terwijl hij in de hoofdtrekken telkens zijn eigen beeld herkent, toetst hij zijne opmerkingen en gewaarwordingen aan de uitspraak der ondervinding, die hem de taal verkondigt. Het geheele tafereel der ontwikkeling en beschaving van het volk waartoe hij behoort, verrijst voor zijne verbeel^g; en hoe scherper hij toeziet, des te meer ontdekt hij overal leven en be- weging, verband en overeenstemming, des te meer vindt hij voedsel voor zijn geest, voldoening voor zijn hart. Doch hieftnede, G. T., is mijne schets niet voltooid. Wat ik tot nog toe opnoemde, geldt evenzeer van den taalkenner als van den meester der taal, en kan door onderzoek en studie worden verkregen. Maar terwijl hier het grenspunt bereikt is, dat de wetenschap niet kan overschrijden, heeft de heerschappij over de taal nog aan hoogere eischen te voldoen. Want zelfs de voUedigste kennis en de meest aanschouwelijke voorstelling der taal, in haar innigste wezen zoowel als in hare duizendvoudige verschijnselen , zijn niet voldoende om haar rn waarheid te beheerschen, wanneer het ver- mogen ontbreekt om van die kennis en die voorstelling in de toepassing volkomen gebruik te maken. Neen, eerst dan, als de taalkenner den geheelen inhoud der wetenschap, zoo als ik u die afteekende, zoodanig in zich heeft opgenomen, zoo innig in merg en bloed ingezogen, dat zij als met zijn wezen vereenzelvigd.is; als de taal zelve, naar stof en naar geest, zoodanig zijn eigendom is geworden, dat alle hare schatten op een wenk tot zijne beschikking staan; als aan elke gedachte die bij hem oprijst, aan elke gewaarwording die hij gevoelt, onmiddellijk dat woord, die uitdruk* king ontspringt, die haar het levendigst afschildert; als de schikking en verbinding , de buiging ^n plooijing der deelen , de afwisseling der vormen en wendingen, telkens de allerfijnste schakeringen der gedachte met de zuiverste overeenstemming vergezelt , telkens in een toon zamensmelt met de triUing van elke zenuw des gevoels; eindelijk, als elk beeld , dat de ziel heeft opgevangen uit den spiegel der taal, zich even krachtig, even helder, maar met het prille waas der oorspronkeUjkheid , weerkaatst in het levende woord: dan, dan eerst is de zege behaald, eerst dan heeft de taal haren meester gevonden. Digitized by Google 2U M. DE YRIES Gij ziet, G. T., dat wij hier van het gebied der wetenschap op dat der kunst zijn overgegaan. Inderdaad, het vermogen om de taal te beheer* schen is een sprank van dat hemelsche vuur, dat den boezem des kmiste- naars doorgloeit, en hem als met scheppende kracht de doode stof doet bezielen. Doch gelijk het de roeping is van elke kiinst, niet slechts de grootsche gedachten van het genie te verwezenlijken en in edele vormen voor oogen te stellen, maar ook in het rijk der schopnheid een nieuwen weg tot ontwikkeling en vobnaking te banen: evenzeer is die taak eene behoefte voor hem , die heerschappij voert over de taaL In het volle besef van wat hij vermag , is het hem niet genoeg den geheelen taal8l6hat als was te kneden in elken vorm, door zijnen wil bepaald; maar hij drukt er het merk op van zijn eigen wezen, en levert de taal zuiverder, rijker, vol- maakter aan het nageslacht over. Hij wischt de smetten af, waarmede onkunde of wansmaak haar ontreinigden, stelt hare schoonheden in een nieuw en treffend licht, wekt de kiemen , die in haar sluimeren , tot vrucht- baren wasdom op , verrijkt haar met nieuwe hulpmiddelen , tooit haar met nieuwe sieraden: in ^n woord, doordringt haar zoo innig met het leven van zijnen geest, dat zij als herboren te voorschijn treedt: en van nu af aan dagteekent zich een nieuw tijdperk van de geschiedenis der taal. Ik heb getracht u aanschouwelijk vobr te stellen , wat het meesterschap der taal in zich besluit. Gaame erken ik, dat die voorstelling een ideaal is , in de werkeUjkheid naauweUjks bereikbaar. Doch waar over het wezen en de vereischten van wetenschap of kunst wordt gesproken, is elke be- schouwing onvruchtbaar, die niet wordt afgeleid lut het beeld der vol- maaktheid ^); want zij mist den eenigen maatstaf die nimmer falen kan. En waar zouden wij buiten dat ideaal een rigtsnoer vinden voor ons eigen streven? Is niet een helder besef van het wezen der vohnaaktheid de zekerste gids op den weg der volmaking? Doch keeren wij terug tot onze steUing, dat de heerschappij over de taal het beginsel is d&t welsprekendheid. Ik mag, na al het gezegde, vertrouwen, dat wie de uitspraak van BiiiDxrdijk als koud en prozaisch •) ^Semper, quacunque de arfe aut facultate quaeritur, de absoluta et perfecta quaeri solet.** CicEEO, de Orat. III. 22. Digitized by Google REDEVOKRING. 215 verwierp, thans met haar bevredigd zal zijn, nu de vofle beteekenis van dat meesterschap over de taal in het licht is gesteld. En behoef ik mij dan nog wel te verdiepen in het betoog , dat de wdsprekendheid uit deze bron en geene andere voortvloeit? Eene enkele aanwijzing zal, meen ik, genoegzaam zijn. Ik zou kunnen volstaan met mij te beroepen op de afleiding des woords, en te zeggen: Welsprekendheid is de kunst van wel te spreken; die de taal magtig is, spreekt wel: derhalve is hij welsprekend. Maar ik wil den schijn niet aannemen , alsof ik u door een ijdel woordenspel trachtte te begoochelen, en n\ij van uwe toestemming als bij verrassing meester te maken. En toch ligt er in die eenvoudige verklaring, uit den aard van het woord zelf gegrepen, meer waarheid dan oppervlakkig schijnen kan, en zal elke andere voorsteUing niet veel meer zijn dan eene uitbreiding of opsiering van die oorspronkelijke gedachte, die de natuur van het woord ons aanbiedt. Raadplegen wij het begrip , in het algemeene en beschaafde gebruik aan het woord welsprekendheid toegekend, dan vinden wij haar aangeduid als de kunst van zijne gedachten en gewaarwordingen zoodanig in woorden uit te drukken , dat die woorden alles , wat in hoofd en hart omging , tot de. fijnste trekken toe, naar waarheid en volkomen wedergeven. Elke uitstor- ting des gemoeds, die aan deze eischen waarlijk beantwoordt, kan niet missen het doel der welsprekendheid te trefien. Bij al de sterk sprekende ongelijkheid van denkwijze en karakter, die er tusschen menschen bestaat, is er toch in den grond van ons aUer wezen eene zoo innige, zoo onver- breekbare verwantschap van geest en ziel, staat toch de algemeene grond- trek der menschheid zoo diep in aUer binnenste gegrift, dat het denken en gevoelen van den ^en noodwendig als met een aanstekend vermogen op dat van den ander werkt. Wat dus oorspronkelijk zuiver gedacht en ge- voeld, met gelijke klaarheid en kracht volkomen wordt uitgedrukt, moet, volgens de wet der natuur, niet aUeen de aandacht van anderen onweer- staanbaar kluisteren, maar zich ook, onbeneveld, onverzwakt, in hunnen geest, in hunne ziel, overstorten, en daar onfeilbaar zijne werking oefenen, hetzij om toestemming en overreding af te dwingen , hetzij om het gemoed in diezelfde aandoening te ontsteken , die den boezem des sprekers vervulde. Digitized by Google 216 M. DE YRIES De groote wet der welsprekendheid derhalve, waardoor zij de overtuigmg beheerscht, ja het meesterschap der gemoederen verovert, de wet die haar, eigenlijk wezen uitmaakt, is niets anders dan eene juiste, krachtige, be- zielde uitdrukking van wat er in het binnenste omgaat. Maar is niet de heerschappij over de taal van die uitdrukking het eenig beginsel? Was niet het ideale beeld, dat ik u schetste van den meester der taal, te gelijk het beeld der voknaakte welsprekendheid ? Doch misschien werpt men mij tegen , dat het gebied over de taal op zich zelf riog niet tot welsprekendheid leidt, wanneer het hoofd arm is aan gedachten en de borst voor aandoeningen koud. //Het is het gemoed dat wel doet spreken," was het zeggen der ouden : hoe zou dan uit een dor en onvruchtbaar gemoed de welige, vruchtrijke welsprekendheid kunnen ont- spruiten ? Het meesterschap over den tatdschat is een nietswaardig vermo- gen, als de denkbeelden en gewaarwordingen ontbreken, om zich dien schat ten nutte te maken. Ik schroom die tegenwerping niet, G. T.; zelfs erken ik volgaarne de waarheid, die in haar ligt opgesloten; maar dat zij tegeri mijne stelling zou pleiten, is niet meer dan een bloote schijn: bij eene nadere beschouwing strookt zij daarmede volkomen. Want gewis, voor den onbeduidende , wiens brein ledig is van gedachten, wiens hart van geene aandoeningen klopt, wiens gemoed als dor en onvruchtbaar ge- teekend staat : voor hem is het meesterschap der taal niet weggelegd. Of zou hij doordiingen in het wezen der taal , wien het mangelt aan verstand en gevoel ? Hij de afspiegeling van die beiden erkennen , wien de natuur ze beiden geweigerd heeft? Hij den weg wijzen tot volmaking, die zelf bij anderen achterstaat? Neen, de gave van het genie, door wetenschap gevoed en gesterkt, hebben wij in den meester der taal gehuldigd; en gerust durf ik beweren : hetzelfde talent , dat hem gebied. doet voeren over de taal, verzekert hem tevens den lauwer der welsprekendheid. 