title: Horti medici amstelodamensis rariorum tam Orientalis ?qua?m Occidentalis India, aliarumque peregrinarum plantarum, magno studio ac labore, sumptibus Civitatis amstelodamensis, longa? annorum serie collectarum, descriptio et icones ad vivum ari incisa /auctore Joanne Commelino. Opus posthumum, latinitate donatum, notisque & observationibus illustratum, a? Frederico Ruyschio & Francisco Kiggelario.
creator: Blaeu, P. & J. | Commelin, Caspar, | Commelin, Johannes, | Kiggelaer, Franz, | Moninckx, Johan. | Moninckx, Maria. | Ruysch, Frederik, | Someren, Abraham.
text: Quod floribus est pentapetalis, foliisque augustioribus, quinquisepalis et staminibus, codem ritu. In malder bladeren, een vijfbladerige plant, die incarnate bloemen draagt, waarin lange stammen, en pluïsgzaad komt te volgen; deze werd met bare bloemen afgebeeld in het vage deel van dem Hortus Mal. onder de benaming van Belutta-Areli. Men kan deze hier te landen zien, eerst wel voortgekomen uit een vijfbladig zaad, dat te volgen van een vogel aarde, en te zinken Sonnecijn des vormers verweven wordt, waar toe ook de glasofkaffeen. Geer die thisige aard en fonder deze draagse, welde bloemen: zomerse winters moet men in een bequeme winterbuis zetten, om over te groeien. Gelijk deze planten een lagend soort met de Apocynum, zo vertrouwd is dat ze ook in de Indiase geneeskunde van kracht zijn met den ander overeenkomen, hierom zo en zijn ze bij de Malabaren niet gebrukt in de geneeskunde. AANTEKENINGEN: De bladeren zijn meestal van drie, bij een gesteld, drie tegen malkanderen aan, sluitende op korte omgeboeidesteel, van kleur uit den groene witachtig, en staat deze ramoeufel van bladeren op een witachtige diffariënte van den ander. De bloemen zijn vele en als samengevoegd, de helft en vergaan niet, zij van 15 bloemblaadjes te samen gevest, waarvan de binnenste een kleiner aantal is, meer in een gewikkeld zijn. Ze hebben 10 bloemstaven, dewelke kort, breedachtig, bleekwit, en getopt of gehoekt zijn: Deze barre topjes zijn boostensoorten gelijk van vorm met de bladeren van het Water-Serpenstongkruut, en zijn met de bloemstaven etendant, deze eindigen in een dunne aanhangsvelkje, en daagslang, en met vele opzij vliesige randen beset, dewelke tegen malkander aanstond, gedraaid zijn, als een baars trompje. De gene, desvelke vijbladerige bloemen draagt, enzijnalder van blad is, beeft ook met meer als vijf bloem.dorden, welke op de zelfde wijze afveldt zij. CAP. ORIVS. Ps 7, sup lil 2000 Roomschiijn. Bregen. P —À B, X TA. C A P X D XXIV. FLOS CLITORIUS. Glycyrrhiza. Foliis, flore amplum, ceruleum, plenum. Aulibus exit fariniceps, longus, tenuibus, humi diffusus, nisi proximas ridicas, aut quisvis alia apprehendere et conscedere valeat. Folia ad singulas costas quinquæ; ex adverso fitta, uno impari extremam costam occupante, unciam lata; tandem mollius, Galega, aut Glycyrrhiza non diversa, magis tamen mucronata, quam figuræ Horti Mal. aut Breynii representant. Flos nutans, inodorus, polypetalus, et calyce quinquepartito procedit, colore saturo, nitens. Petala extremo rotundata, florem plenum representant, in quorum medio macula pallida sed offert cum aliquibus staminibus apiculatis, quorum apices pallidi. Floribus purpurascens succedunt silique longus, angustior tamen florem magnitudine, exiles, quae semina continent quinqvæ, sena, plurave, suticula, plana, sumum impressum in medio habentia, saporem subamaricante. Anni reparata salutis: M DC LXXXIX. & M DC XC. codem semine educavi hanc plantam, idque in horto equino calido, & solo convenienti, instruxi, et gessit flores plenos, albos, amoenos, idque Mensibus Julio, quibus evanescere succedente silique omni ex parte completa, matura continentes semina Mensibus Septembri. Modicæ indiget aqua, & multo calore foverida, INDIAANSCHE BONEN, JAMMET. CALISSIE- of SOET-HOUDS BLADEREN, en BREEDE, BLAUWE, en GEVULDE BLOEMEN. Het gewas komt voor den dag met aanvang van de dummerde fibeltek, welke, ten zijzelfde door de bijbehorende viskens, of zet anders ontfleut worden, langs het aard-vlak verpspreyt gelegd. Het beeft vif bladeren aan der riet vast Zitten, waarvan dat twee paar dwars Over den anderen flaan, en bet voordelig en Laatse bet uytvalt des ribs komt te juiten ; Defelle zich een duim lang, zaagt in het aan- Affen, die vande Galega of Soet-bout uitert Kwalijk gelijkende, hoewel wat puntiger; Als de figuren in den Hortus Mal. of Breynus. Komen te voortbeelden. De Bloem uit de aarde bellende is reut- Loos, veelbladig, blauw van kleur, En blinkend, vroortbomende uit een bloem- Kelkje dat in vijf is gelegd. - De bloem-bladeren zijn aan baar wyder- Voudig en. verbeelden een gevulde Bloem, in welberes midden zit een geelachtige Vlees vertoond, met een geelachtige gekite- (Wapen) boem-draden. - Wanneer de bloemen komen te vergaan ; Dan vertonen baar lange, kleine peul-vruchten, Welke na proportie van de bloemen zijn. Die ontbeelden in baar vif, Ves en meer platte bruine zaden, die een Kleine duinkje of kuilje in baar midden En een bitterachtige smaak bebben. In de Taar v689. en v690. Bepaalde dit Gewas uit hetzelfde Zaad voortgeteeld, en dat In een kaffel met warme perenmels, en bequa- Me aarde verkoold, en bracht uts gevulde Witte en fijne bloemen voort in de maand Julij, en dat vervolgens vieldere en volmaakte Peul-vruchten, welke zaad in September werd. Dit gewas is met matige vochtigheid te Vreeden, maar hetzelfde wil ook veel warmte bebben. Exstate in-commoda hyberni-culo, ad ejus conservationem locavi, ubi farina ad terram ligni duritiem acquirerent, nec folia deponebant; unde conicioendum arbitror, in solo natali hanc planam perennare; verum sub climate nostrum duriore, quantumvis ab acris frigidioris injuriis vindicarim, conservare haud potui. Succum expressum, ac cam Schirgelin (id est, oleo Sesami) mixtum & epotum, vomitum excitare, radicemque tritam & cum aqua sumpsum ventrem subducere. Horti Mal. Auctores autem autumant. Vid. Hort. Mal. part. 8. fol. 70. OBSERVATIONES. Folia ex longa, sapori stolidi, ex angusta basi in latum se despindentia, qua fit senfim angustiuntur, qua jam jam in mucronem abitura, qua denegato nonnihil bifurcantur; cuique fulcatu costum, alterno ordine seminum adnatum, folia adhaerent pinnata, quina, séptena, brevissimis pedicellis fulta, quorum ultimum & extremum costum claudit; circa noctem complicantur folia, mane illucensecente sole as invicem russum deducuntur. Flores ex alis foliorum exeunt singulares, & calici quinque-partito, pedicellis brevissimis nixi, horum petala, ex angusta basi latiora facta, extremis oris funt rotunda, in ambitu circaerea, & que ad calami scriptorii latitudinem, per reliqua ex albido flavescunt. Quilibet flos, praeter calicem in quinas lacinias divi- fum , duobus gaudet foliolis subrotundis, calici adfistis; ut & stipminibus quinis, tenuissimis , unciam sere longis, extremo paulo incurvatis , apicibusque luteolis capitatis, in quorum medio stylus uncialis longitudinis extremo obtusus, exfurgit , indivisus. Siliqua palmam longas, modice compressae , mucronem incurvo, longo, praedita, & in loculos convallium fungosum , niveis , interceptos , distincte , in quorum fungosum substantia medullaris femina, quae in recessus siliquis ad commissuram annetuuntur , phaeolorum formam exprimentia, colore dilute herbaceo , maculis fuscis punctata. Intuitu ga ad des summers be ik bet in een bequame winterbuis geplaats , om bet te bewaren , alwaar de viswe tabakken aan bare rond bout-bart waren , en bare bladeren beberidden ; was uit ib befluit dit gewas innatuurlijk groei-blad kleverig te zeggen, en jaarlijk niet en komt te vergaan in dit oors klinknend en be ik bet uien bunnen bewarven , boewel ik bet voor de boude wel quam te verhogen. Dat bet uiteindelijke sap met olie van. Sero- amum vermengd , een drankje , braken doed , als mede zelfde wortelgefament , en met water vermengt , den afgaug ver- weht, getuigen ons de Autbeuren van den Hortus Malpara.8. fol. 70. AANTEKENINGEN. De bladeren vallen van de boom langwerpig, onder meer gekmerkt. Deze bladeren, desweelen, beginnen bij het eind van de herfst verrood te worden, tot de dag waarop de boom uitgevaagd wordt weer om tot bladeren van allerlei kleuren te worden. Maar in plaats van te verdrogen, verliezen ze aan volume en worden ze dunner als avonden aan afsterven in een put komen te eindigen. In plaats van te verdrogen, worden ze in twee weken aan een andere gevecht, die altijd een nieuwe vorm heeft, bevonden. Men vindt ook wel dat de avondbladeren, die verwijzen naar de winter, op korte voeten staan, zwart van de laaf en eenzaam in hun uiterlijk komen te zitten. De bladeren vallen na afzinken van de jonken, verspreiden zich na afzinken van een tijdje over de grond. De bloemblaadjes zijn egaal aan beide kanten, ook rond en breed aan hun uiteinden, en is de barrière omvat, op de breedte van een pincet, ganzewaar, en de vlesige niet denkt aan de snelheid van geel-groen. Onder Bloem heeft, behalve een gejorde bloem-helft, die in vijven is verdeeld, twee rondagtige bladerkens, en dat dicht aan de bloem-helft, — alsmede vijf zeker dunne bloem-drader, — die bijna eeuwig duur lang, aan het eind een weg gebogen, en met gele boostierts velden zit in het midden van de bloem-drader vertoond fig de bloem-Hij, desvelke een duim lang, en verdeeld, en aan de top stomp is. De pen-vruchten zijn een soort breed lang, matig plat, en met een lange, kromme punt begaan, ook, in een soort klein snoekje, witte celletjes verdeeld, zwaar sinds de zaden liggen, diebaar vallen aan de vereniging der pen-vruchten, en zijn de vorm van maizen een boonje gelijk, licht-groen van kleur, en met bruine vlakjes getekend. PHASEOLUS MINIMUS PERENNIS AMERICANUS FLORE LUTEO, FOLIIS ASARI LANUGINOSIS, SOLITARIIS. Bril. Prod. 5. Radiek albina, crassa; multifari, ffarmenta numerosa; tenue exeunt; humi, nisi suffientur, provocata, virgulta plantaque proximas conscidentia, quibus denegatis, aliquando fibi invicem ita intricantur, ut vix, ac ne vix quidem illis extricari possint. Folia alterneri positae pediculis longioribus inflicta, atro-virore perfusa; rotunda, Afarinx foliorum molula, villofa, quasi tomento obfessa, quod illis, cum integra planta, commune. Et foliorum alis floccali exeunt puiluli, lutei, papilionacei, quibus succedunt fictio bivalvis, semine foliario, exiguum, pullum, subrotundum, non raro quoque bina, continentes. Perpetuum viret hac planta in folio serpens, Caesius, frigoris autem impatiens, ita ut in hypocaustis vitreis reponenda sit. Venula hac planta patria agnoscit Aegyptiacam, nobisque nata non solum semina femina inde adveniat, verum etiam college in Horto nostro. Qualem in Medicina posuit habere usus, cum a nemine hactenus descriptus sit phaeanasmus nemo befchreven is... SICERCO LEI 4 LANG-LEVEND, AMERICAANSCH BOONTJE, met een GEELE BLOEM, en EENSAME, RUYG ACH: TIGE BLADEREN van JAMANS-OOREN. Deze barbare, veelvuldige soort, dewelke uit een witte, dikkere, met vele sazelingen begaafde wortelen komt, Jane, zij en kunnen komen op te bloeien, en haar vast te maken aan eenige naastliggende takken aan andere gevaften, zo verwerven ze baar zodanig onder een, dat men zich onder die quetsen bezwaarlijk wacht, wanneer een brugkantje en boorden - haar dan dicht aan de aarde. De bladeren komen een na de ander boven elkaar, uit de gestreepte takken voort, en dat op lange voetjes, donker groen van kleur; rond, zo vaak zo veel spruiten van Amerikaanse geslachten. Ook som deze, als mede die andere, zijn echt, en als met wat donszoom bezaaid beschreven. Uit de kleuren van de bladeren komen de bloemen te voorschijn, dewelke zijn geel, en kapucijn-wijs (papilionace) vas maaksveld, aan welke na twee-flap-deurige (bivalvule) peulen volgen, vermeld van een, ook wel weer rond, en staartagtige zaden. Hoewel dit gewas in goede afzondering geplant zinde, het geheele jaar door de stuif: zo mocht aan dienst, dewelke bet geen koude verdragen kan, zelf in glazen kassen te bewaren. Dit klein gewas is oorspronkelijk uit de Amerikaanse Eilanden, en is van ons gezicht alleen uit zaad voortgezeild, wat wel uit die soort gevonden was, maar zelfs ook uit zaad, wat geen uitzondering is onder plantensoorten. Van wat gebruik heeft in de Medische wetenschap weet ik niet, al is dit Boontje tot nog toe ongebruikt gebleven. Observaties: Tussen de aardiger planten die de Floraculier terug vindt, staat de kleine Amerikaanse Boontje. Deze plant smaakt aanzienlijk minder dan de andere soorten, maar heeft een zeer smaakvolle kleur. De bladeren zijn langwerpig en gaa de lengte van een vinger. Het gezaad is klein en het vruchthul is lichtgeel. De bloemen zijn geel en geven een fris geurtje af. Aantekeningen: Dit kleine Amerikaanse Boontje is waardig van de soorten die bar verlustigen in de tuin van Flora, gevoeld te worden onder de tederheid en de aangename gewassen, vijzend uit de aardbodem met. Geen dummer riek of rijst, des welke een, ook wel twee ellebogen lang zit, van de plantenschat en de welgezindheid. des aardrijks, / zwaar wyd. Deselde voorzien. De adert-rijke en makelofe bladeren van den ander, op voetjes, die een vinger lang, en een weinig gekneefd zin, ontrent baar oor pronk niet de rijkige scheuten met een vruchteloos begaafd zinde. De bloemen komen eenmaal, ook zwaar twee en meer te gelijk op een gemeen voetje te voorgang, van vorm die van de Senna niet ongelijkende, van buiten uit den gele voetagtig, van binnen ganzewild, waar van 't bloemkelbje in vist spit en smalle verdelingen in etschelijden. SENNA SPURIA OCCIDENTALIS ODORE OPHIVIROSO FOLIIS MUCRONATIS GLABRIS, SENNA SPURIA. OCCIDENTALIS, ODORE OPHIVIROSO, FOLIIS MUCRONATIS GLABRIS, Cat. Hort. Lugd. Bat. PAJOMIR LOBA Marcgravii Hist. Plant. Adix candida, fibrofa, caulem eri- EXIGERE duos tres pedes altum, in varias alas divifum, & quibus pediculi alterna- tim exeunt spithamei, & breviores, qui- bus ex mediocri intervallo annectuntur foliorum conjugationes quatuor, quinqueve; impari aliquando alam claudente; singulare autem foliola, unciam autunciam longa, semunciam lata, glabra, mucronata, Senna subulata, ipsis tamen latiora, odore Opii virosum, sapore ingrato. Hastas, Senna similis, quorum medium sta- mina occupant varia, ut & stylius falcatus, longiusculus. Floribus preteritis succedunt silice, angusti, comprensus, unica- pustularis, bivalvis, nonnihil articulata, quibus inclusa conspicuitur semina longeuncula, suffa, nitentia. Per plures annos superest manet, modo ad frigore & nimium siccatate praevalebit, multo quoque indiget calore & medicus humore, quibus haud degustatis; floret nonnunquam per totam fere existat. Crefcit in diversis America locis; ubi varie hujus plantae species reperiuntur; foliorum magnitudine, rotunditate- VALSCHE WEST-INDISCHE SENA met een VENUMGEN. REUK van OPIUM, en GLADDE, SPIJS-TOELOPENDE BLADAREN. - Ly wortel van dit gewas, wit en zelfagtig zomer, geeft een fles over twee of drie voeten boog van lengte, welke in vier verschillende takken verdeeld zijn, vele fluitjes een span lang, ook wel voorzichtig, de eeuw boven den andere een naam, voortbrengt; aan deze werden vier ook wel vijf paar bladerkens, niet verre van den anderen flaauw, vermogen, waar van soms een ongepaard bet uiterlijk van het fluitje komt te fluitte. - Deze singulariteiten hebben een 4. ook wel anderhalve duim breed, lang, een halve duim breed, glad, en gaat punt toelopend, die van de Senna enigszins gelijk. De bloemen komen uit het bovenste deel van de takken voort, zijnde geel van kleur, met die van de Senna overeenkomend, in het midden vermelden van vele bloemdraden (stamna) en een zeyfens-wijfje ( pistel ). Na de bloemen vallen een zaadboeg (unicapitulum) regel af, kleine, platte pultjes, in leden enigszins verkleind, zyndes en van twee op den ander gelegd, leggend peuselkens te samen gevoegd, in dewelke langgerekte bruine blinkende zaden leggen. Dit gewas blijft vele jaren in leven, indien het maar voor de boude en al te grote droogte bewaard wordt; het beste blijft veel warmte, en matige vochtigheid van stemming, het welbekende genomen, blijft het meest geheel jaar door. Het groeit in verifieerde platen van Amerika, alwaar vele medicijnen worden gevonden, die in grote en veurdeel voor de gezondheid zijn. Virtues recensent G. Piso, Hist. Nat. cap. 44. Marcgravius; aliique. In alle inflammaties, vooral van tibben, plurijn valeren fomenta ex illis confecta G. Piso heeft aangegeven, en hij heeft gekozen voor die, waarvan de bladeren mooi gekarteld zijn, verificatief voor de vorm van de peulen, verificatief voor de werkzaamheid. De krachten worden van G. Piso, Marcgravius en andere vermeld. G. Piso is in zijn werk Hist. Nat. cap. 44. aangetekend, dat de vloeistoffen uit dit gewas veel vermogen hebben, aan alle ontstekingen, vooral die van de vijver, waarvoor hij ook verkiest die voorste, de welke voor spitstoppende bladeren is. G. C. Piso, Historia Naturalis, boek 4, hoofdstuk 44. CHAMAECRISTA PAVONIS MAIOR. Adjoining the previous is tenuibus; alblivend cantibus; qua in plures fibras funt divulsae, quaibus caulis exsurgit, ima parte ramosus, teres; bipedalis & brevior, pilis brevissimis pubescens, medullofus. Rami per intextura uncialia & breviora, frondibus seu foliorum alis ornantur, alternatim postibus; foliorum al ex undecim aut duodecim foliolarum parisibus componuntur, qua Mimosa spinosa secundum Breynii subformula, pedicellis vix ac ne vix quidem conspicuis praedita, suntque margine qualis: Ex alis, ut & intextuallis foliorum, flores emergunt singulares, pedicellis tenuibus sustentus, quibus adnascitur foliolum, forma a reliquis valde diversum, mucronatum, anguicum. Flores funct coloris lutei, pentapetali, quibus emarcidis succedunt filique oblonga, mucronata, numero floribus pares, compressa; in quibus semina rotunda, cupidata, splendentia, subnigricantia. Annua est planta quae singulis annis semine renovanda. OBSERVATIONES. Flores speciosi staminibus dictantur decerni crassi, ex parte arcuatis, haec ad medium fere usque herbaceis sunt oolii, Ubi vero incurvantur, colorem luteum inuunt. Inter stamina Stylus emicat salci-formis, pilis brevissimis obtus, qui, flore defluxo, hirsutiam deponit; & in filiquam degener depressam, unicapitularem, bispina. LEEGE PAUIVE KAM, JMET GROOTE BLOEMEN. Eerste wortelen van dit gewas zijn dunnen witachtig en in vijle fasen van groei, onder welke een klein voetstuk, oft wel korter vlucht voortbomen, onder welke veel soorten blaadjes bestaan, morgst en van onderen getakt is. De takken zijn met een soortig, en geen stam gecomponeerd, loof, of vederen, een duiem breed, ook wel wat dichter bij een blad dan ver grijpt, verleent het. De vederen of oleumgelen der blaadjes werden wit, elf of twaalf paar kleine blaadjes te samen gelegd, welke die van het tweede gedoort. Levend kruyd. van d' Heer Breyne, eenig stuk gelijkvloerse, en even van kanten zijnde, hebben zeer kleine gevoelens denkbaarheden zien kan. De bloemen komen aan een stam, met doken als mede tuischen de zelfde to voorzien, slank op dunne en een duim lange veetjes, vervallen van een smal, gepunte bladje, dat wel van de andere bladeren veel is verschillend. De bloemen zijn vijf-bladerig, en geel van kleur, waar na lang afgetostelde, gepunte, platte peultjes-wijze zaad-buiskens komen te volgen, in aantal met de voorafgaande bloemen overeenkomende, in de vorm ronde, gepunte, blinkende, rondachtige zaden. Het is een eenjarig gewas, dat elk jaar uit zaad verbreed moet worden. AANTEKENINGEN: De bloemen van deze plant zijn groot, verrijkt met tien dikke, en ten dele omgebochte bloem-draderen, welke bij na tot het midden groen van kleur zijn, en daar dan beginnen om te verwijken, met een gele verf aan. Als de bloem-draderen dood gaan, doen de drie-wijze bloem-eso met een kleine, en de bladeren die na het afvallen, of na de bloemenstikken vallen, vallen dan niet helemaal om, maar de onderste helft blijft staan, waardoor de bloem-eso en de bladeren een wat onregelmatige vorm krijgen. De calyx is vijf-deelpjes, lichtgeel, en heeft een afgeronde punt, de segmenten zijn lang en puntig. De bloemen hebben vijf bladeren, scutellum, die groter zijn dan de andere, en zijn ten dele met purper van kleur gevuld, waarbij beide aan elkaar groeien, en in een huisje of peultje komen te vervallen, dat wel plat, eenzaad-vormig (unicapitulair) tweevlaps (bivalvis) eencapig (articulatus) en rondachtig of bruin van kleur is. De bloem-helft is geel-verwijf, en in vijven gescheiden, wiens verdeeldheden glad en puntig zijn. De bloembladeren zijn vijf in getal, en de bluutwijn (Scutellaria) bestaat uit een aantal kleine bloemen. De bovenste bloemen zijn groter dan de onderste, en zijn door barrière bloemnagelen purpurijn-rood. SCHYNOMENE C Xp JASCHYNOMENA SPINOSA DUDATI-FOLIA: TIVE HERBA VIVA, VEL MOMI: SA LATI-FOLIA, PILOSA & SUBROTUNDA FOLIA. Inter alia, que anno M DC XCIII terris commissa, femina ignota, mihi quoque propagulavit Herba Viva, aut /E- Schynomenes fruticulus femina, quae planta unica tantum zitate vigor, & subsecuente hyeme periit, omni quantovis industria & cura adhibita. Semina, cum alis permixta, non vidi, tamen /Eschynomenes generi accensendam plantam hanc; nullus dubito, propterea quod subfimilis fit /Eschynomeni spinosa prima, seu latifolia Brasiliensis filiquis. radiatis. Breynii Cent. prima cap. 16. levitantum differens tia intercedente, inter hanc & illam; que nobis prodiit, foliis paudet latioribus, minus acuminatis, nervisque per foliorum longitudinem difcurrentibus, & non magis in dextram, quam sinam partem ver- gentibus; Praeterea in nolstra neque cavoles, neque cauliculi tam crebris armantur & suprantur spina; ideo in gratiam Botanologorum depingi curavi. Radix huic albicans, ligni sern duritie predita, fibrisque capillata. Caulis in tripedalem proprietatem ado- lepscit, angulosis, multis spinis desertum exi, rigens; quo ramuli nullo ordine vascuntur, sentibus quoque armati, fronte- busspinis ornati, quae in fuftragines duas expanduntur, quarum singulix ex ovo foliola continent, pari semper numero fibi directe opposita, Senna non diffimilis, adversa parte viridis; aversa hirfuta, unciam sere longa, sc- XXVIII. BREEDE-BLAADERIG, DOOR N. achtig, gevoelig Schrijvend Van andere onbekende zaden, die in het Jaar 1691 gemaakt waren, is bij het zaad van dit gevoelige kruid opgegroeid, het is met dezelfde jaar tegen de winter vergaan, niet tegen de laatste vlinder en zorgen aan gewend waren. — Het zaad bleek van een lebbige soort niet goed gaan, nadat hetzelfde onder vele andere vermengd was; echter niet te min fijn vertrouwen, dat dit gewas oudere beter geschikt van het schaam- of gevoelige kruid, geacht mocht worden, om dat het een gelijkwaardig overeenkomst met het eier, en breedbladig gevoelige kruid van Brasil, dat wel van de Heer Breynius is beveren in zijn eerste eeuw, cap. 6. daar het zich wel na liet zien, alleen met dit eenige ondergeschied, dat de oude breder en minder spitse bladeren heeft, als mede dat de zenuwen, die langs de bladeren loopen, recht door dezelfde passieren, dat geen in de tijd als niet en werd gevonden, dat daar-en-boven zo zijn in de onvermengde miet zo veel door te gaan te vinden; dat dit is de velden waarom dit gewas zich onderscheidt van de botanisten laten uit te leggen. De wortel van deze is wit en bijna boutbard, en met zaailingen verschenen. De fleur, dewelke boeiend vanzelfsamen vernoegd drie voeten boog, waaruit de takken fouderorde voortkomen, die met dooruw gewapend, en van ge dooru loof verfijn zyn, welk in twee gebladerde kleurigen verdeeld zynde; elke fest of acht paar bladerkens bevat, dewelke in gelijke getal dwars tegen middenstaven overschaaft, en zyn dus die van de Senna niet ongelijk. Dode mummie. Een ondiep vaatje, nervo permeante ad extremum usque, en veel smallere veinstjes zilverpattend. Quamprimum ab acre moventur frontes, aut digitis levissime attinguntur suffragines, ut & suffraginum foliola, illico se contrahunt, complicanturque, qua sed plané periffent, brevis autem sede demum explicant, pristino redeunte vigor. Culturam exigit calidam, nascique amat in cistlis senescit vitreis infiruats, & in solo debitum modo stercoreto; ad frugem tamen in nostro Horto perducere haud potui, ob coeli inclementiam et atque brevitatem; & quantumvis pluribus hujus planae speciebus familiare fit, sub climate nostro ad frugem haud pervenire, tamen horti Botanofophorum quotannis illis ornamentur; ob curiosa phaenomena ad quae hic attendunt ingenia physicorum, quaeque incomprehensibilia Dei Ter Optimi Maximi opera, ad miraculum usque evehenda. Van boven blauw-groen, van onderen vuil- achtig, bij na een duim lang, een baas duim breed, versierd van een doorlopende zeente tot de andere toe, dewelke vele aderkeust aan de zijden van het blad uitgeeft. De storm loeien de wind bewogen, of van de vijgen bladeren aangetast, door de sluitten bar de bladeren en komen tot elkaar, alsof wilden ze verwelken, doch een wijk zelden daarvan, gaan ze van den avond, en flauw weer even vrolijk. Het verjaagd een warm oefening, en wij in glaskaspen, en in welzemen aarde gezet worden: Evenwel en des te beter tot een volledige beyd kunnen brengen, en dat wegen de korte beyd des summers, een guerdbeyd van 't weer en boven dat feer familiar aan vele soorten van dit gewas, dat men hier te lande tot geen vrucht dragend beyd brengen kan: Evenwel, dat men hier alle jaren in der lijf bebabbers boven vindt, dat om de aanleiding en wonderlijke verschijnselen strevende tot speculaties der verstand, en om de onbegrijpelijke wonderen van Werken Godes als tot miracelen te verbeffen. CAPITAAL. Een plant, welke bij ons vrouwelijk geslacht is, uit Amerika, Anno MDXCII. tot ons overgekomen, is met haar, wat bij ons aan Nobilitair Breynia Cent. 1. Nominale Fibysismenae in tertie rve Schoolis Acciae angustioribus, quis parvis Echinatis, insignitur, Radix ei fibrofa, à qua caudex ramosus, Calamus scribendi gratus, in se quipedalem altitudinem & proceriorem attollitur, cortice spadiceo tenuis, sentibus brevibus aduncis, singularibus, rarobinis simul junctis, armatus. Ramulis rarioribus ornatur sine ordine diffpovis frondibusque inordinatis, sed qualis in orhem congestus, constat, quinis, senilis, septenis, oignonive fuftraginibus uno codemque pediculo innatis; harum suftraginarum foliola pennata & conjugata, oblonga, Acciae angustifolia non dissimilia; viridia, quae non summo levissimo atque aut ab acre vel flatu commota (idem fieri sole occidente experimur) celerrime se contrahunt, complicanturque, verum etiam eorum pedicula communes terram versus oculos reclinantur, paulo tamen post versus se erigunt, foliolis pristinum locum quoque occupantibus, nec non versus se explicantibus. Placebo in. DOORNAGTIG GEVOELIG-KRUID, met DOL-WYSE en WITTE BLOEM, eU KLEEN STEKELIGE LEDEN VERDEELDE PEULTENS. Ij), gewas, "£ welk wy voorgeteld » 7 bebben uit e"Americaans zaad 38? Jaar 1690. achten wy "t zelf te weten, 'z geen d' Heer Jacob Breyn in zijn v. Cent. voorveld met de naam van Fibysismenae spinosa tertia, five foliolis Acciae angustifolia, filiquis parvis, echinatis; derde soort van Doornachtige of Smal-blaaderige Accia, gelijkende Gevoelig kruid, met kleine stekelige peultjens. Het beest een fijl achtige wortel, waar wyt een getakt flammekeken "voort. komt, "t welk anderhalf voet lang, en een schrub pen dib is, "t gebeurde ook wel dat het boon- ger bomen te groeien. Dit flammekeken en zakken einde gekleed met een castanier bruine schors, als mede met korte kromme doorn- tjes beset, waar van de meeste eenfaam, 4a felden twee bij een schaaf. De vleugels takken vallen, en fonder eenige orden, ook vindt men een onordelijkheid, wegens de vroegte der gepluimde bladeren, waar onteren te considereren vleugel, datzelfde in de loop gerangeerd zynde, ieder derzelfde uit 5, 6, 7, 8 gebladerd gevoelen beflaat, die al te snel op een gemeen gevoelen komen te rijken, en dat vervolgens (Pennatim) twee ga uiter malkanderen: en zgn 7 bladerken longueerpi, die van de kleine-bladerige Acacia gel en, donker groen van kleur, dewelke in allen door een lichte aanvulling, of door de winter bewogen zooden tot elkaar komen, en baar toegehuiven; En geef je ook doen met het ondergaan van de Zon, maar bar een gemeen effect, en baar ook verdedig na de aarde; En daarna na een weinig tijds recht naar baar weer op, en de bladerken weer van den anderen wijken, maar baar vorige. Flores pediculis uncialibus, tenuibus, ramulorum summis exscinduntur in globulos congesti, primus ex albo viridis, postea colore purpuraceus permixti, numero staminibus prominentibus prae dictus: Hace excipitur fructus filico (exigui), Chlorifutus, colore spadiceus, in mucronem abeuntes; quorum singuli semina continent bina, rotunda, paululum compressa, suca, quae ad perfectam maturitatem in Horto Medicale perducuntur Mensie Gobris, Anno MDCCXC. floribus praegressis Mensie Augusto. De blauwvis bloemen komen uit het openvlak van de grond, fleunende op dunne voetjes, die een duiem laag zijn, dezelfde zijtak eenvoudig uit den witte groen, daar na toe werd baar kleur vermengd met eeuige peerfigheid, en smaak deft ook begaafd met vele uitloeiende en lange bloed-draadken: Na de bloemen zijn komen de peul-vissen vruchten te voorzien, deze zijn klein, barig, castanien bruin, en puntig, ieder in baar uitboedende twee ronde, platgetuite, bruine zaadjes, welke tot volkomen rijpheid zijn gekomen in onze Medische Tuin, in de Maand van Odiseber, na dat de bloemen in de Maand van Augustus voor gegaan waren. RN We NN eL * 3 xam. cxEXWI ANSCHYRONOMEN SPINOSA (59) Caput i EKSCHYRONOMENE SPINOSA QUINT A SEU FOLIOLIS ACACIAE LATIORIBUS, FRONDIBUS LONGISSIMOS ACULEOS HABENTIBUS. Breyn. Cent. 1. In arbores altitudinem excrescit, causas, minimum digitum effo; spina acutis rigente. Rami inconditi angulos, pilosi, spina longioribus flavecmentibus, acutis praedita, a quorum exortu, ab iio ad pediculis bina, spatio autem intermedio visuntur quoque spinus bicompofitae; breves, flavecmentes, acute, nutantces. DiSA folia Acaciae similia; pinnata sunt, mucrone subrotunda, fupernive staturae 4 inferne dilute viridantia, quae ad tactum non solum se complicant, verum etiam pediculi communes, folia sustinentes, versus terram detorquentur; quod tamen insignius in hac peragitur, quam in congeneribus plantis. Flores numquam offendi: Siliqua, semina continens; pilosa; quatuor uncias longa; semunciam lata, coloris fusci, qua in varias cellulas diffumum usque, folia contrariis inter se. FYFDE DOORNAGEL, LEVEND-KRUID, OF LEVEND-KRUIDE AMET BREDE BLADEREN VAN ACACIA, WELKERS LOF SEER LANGE DOORNTGENS HEFT. Dit gewas groot tot een Boomtje met flammingen een pink. dikker en met scherpe doornen beseten is. De takken komen van onderen tot boven toe bevestigd aan welkers grond de bladeren; van onderen tot boven toe geveld, zin twee dan de twee andere takken. Welke, teeltjens ook mag andere korte geel onderwaarts gebogen scherpe doorntjens uit het vlammekeelt doortrilt. Dese gefyde Acacia, gelijnde bladeren, geveld (pinnata) vond elkaar aan de andere, van boven donkergroen en van onderen hechtgroen, welke baar niet alleen op het aanraken van dezelfde; komen te fluiten maar ook zelfs de gemeene teelijens, waar aan de bladerkens lichten, tuigen baar. Na het aardrijk. Hetavelte mocht aanvankelijk trager tocgaan indese plant, als wel in dezelfde mede forte. De Bhemen in mijn meest voorgekomen: De Hauwwe, daar de zaden in zijn bestand is bayrig, vier duym lang, een drie duym breed, bruin van kleur, in verhouding. Qua uitzicht, vierduimprikig, oliv- en roodkleurig zaad in vorm uitgeboord. Het blijft lange jaren in leven in dezelfde natuurlijke groei-omstandigheden. CAD A P A P I M, // 7 pg 2 p S S S S R N N D, "7" d T. A N; p p Bg n I Is a) "9". GA M Y Y X I J E S C H Y N O M E N E M I T I S P R I M A. Rondes bladeren virenscent; palmares & longiores, alternatief postigem, per intervalla longissima fuggenibus donantur quatuor in quolibet latere. In harum unaquaque fuggenia sex, septemve supra viginti foliola observantur, parim numero sibi invicem opposita; Suntque haeres pinnule; glabra, angusta, margine non crenata. Circa caulis ut & ramulorum summum singulis foliorum (inubus pediculi exsurgesunt singulares, digitales, & proceriores; qui parte inferiore foliolo uno atque altero, a ceteris valde diversi, & cordiformi, predicti, flores sussistent in capitulo congestos & ex multis floribus compitos quorum singuli admodum exiles in quatuor vel quinque laciniis funt divisus, multifique staminulis, ex albo linguade flavicentibus, ditati. Hicse sucedunt stipula tres, plusve simul junctae, sessilunciam longam, planam, suaveolentem, in quibus semina compressa; dura, lucida; colore spadiceo. De viribus altum sileentiiini apud Autcores. DOORNLOOS SCHAAMAGTIG OF LEVEND KRUVD. Et si vau defe plante is. donker-E.L. E sroen, een band breed lang, ook wel laag, en ongepaard: Het zelfs wat verre van den anderen flaamde, is verven wederzijds van 'er gebladerde gevoelens; aan ider kant werden ook 'verde-zijds fes of veven-eendertig kleine blaaderdjes gevonden, dewelke dwars over elkaar gelegd waren flaamde, &lad, fmal, en effen van baarden. Ontrent. bet opperfle van. de fleel ,. en van deffelfs takskeus , komt uyt ider knie- ze een frgulier fleeltjen te voorfcbgn , ^t welt eén vinger en meer. lang 15 , wiens onderfle. deel begaafd is met een of twe keene bladerkens ,. dewelke van de aude- ve feer veel zin verfchillende , van ge- daante een berte veprefenteren : dan bet ayjterfle van dit. fleeltje zitten de bloem- — bens, dewelke bols-wys by een vergaderd Zjn , war van ider feer Meen en in "Wer of vyf fuippelngen verdeeld zgnde met veele u-geele bloem-draden verrijkt Na dat de bloemen vergaan &gn y vers jonen baav drie en meer platte ,. bruyne peultjeus 4. dewelke digt. by een. ffaande; auderbalve duym lang zgjny Hier in ver- bergen baar platté , barde , blinkende , en bruyne zaden. Van de brachten en werd niets gefchre- ven by de M Autbeuren. Gg (62) OBSERVATIONES — .AANTEKENINGEN. . In Infula Curacao fatis frequens eft , unde femina no- Van Curacao , alwaar bet genocg[aam komt te waffben, bisallata, nomine WZ/e Dwyve-bonen , qua Turturibus — z4m ons de zaden overgefiuurd , onder de benaminge van exiguis ibidem degentibus , imó Homini, cibi penuriá ilde Duyve-Bonen , deelke tot voetfel komen te ver- in cícam etiam cedunt. — flvehken niet. alleen aan die Meene Tortel-duyfheus , die daar | ^ gevonden swerden , maar ook wel toteen [pue voor den Men- féhe, en dat by gebrek van ander voct(dl, DAP TRIBVLVS N SN TERRES TRIS AMERICANVS C £ N25 RU&CISTI FLORE,FRVCTV SPINOSO £g. 232. MAXIMO. 1 d i 7, : EN | -— JA 4 ' H AI m V/A "A ud — ALIV aU FEL uU Cof ede d ena ute). P^ (63) (o uds ub. TRIBULUS TERRESTRIS AMERICANA, CHAMAECESTES FLORE, FRUCTU SPINOSO MAXIMO, Breyn. Prod. a. Adhuc alitur nonnihil lignosum, et qua caules ramos, pauca hirsutie praedicata, ac in terram, nisi adminiculis fusa neantur, procumbentes, prodeunt. Hae foliis ornantur bicompofitis, dilute virescents, extremis mucronatis, Ciceris aut Tribuli terrestri vulgaris simili-bus, at majoribus. Flores pentapetali, lutei, Chamaceftes multi, quorum umbilicum stamina occupant varia. Floruit in Horto nostro Menfibus Julio et Augusto, quibus succedebant semina, vulgaris Tribuli terrestris simile, majora tamen, quae tam raro ad perfectam maturem perducuntur, ut semel tantum illud observaverim Anno MDCLXXXIX. Tenuis admodum & annuus est planta, in civibus vitreis, solo convenienti, soleque equino insaturandus. OBSERVATIONES. Caules culmum crassi, gehiculati, teretes, quibus adhaerent in utroque latere folia pinnata diversi longitudinis; horum unum, septem octo vel paribus componitur foliolis, uni costa adhaerentibus, alterum & oppositum, duobus tantum gaudet paribus. XXXII. AMERICANSCH GEERT-ANGELS, met BLOEMEN van KLENE CISTUS, of SEER GROOTE DOORNIGE VRUGTEN. Hie wordt aangegeven, dat dit gewas 'voedet' werd, is eenig soort bout-agraaf, waar uit getakte eis met een weinig vuchtige bespuitte bladeren 'voortgebracht' werd. Deel der planten, die ten gevolg daarvan onontwikkeld werden, op de grond nederleggen. Deze hare bladeren zijn gepaard, geptunt, door van de Cicers, of van de gemeene Geert-angels gelijkende, maar groter van kleur licht-groen. De bloemen zijn vijf-bladerig, die van de lege Cistus gelijkende, geel van kleur, in stille verfien van verscheiden bloem-draderen. Het beste ik onfeel geblokkeerd in de Maanden van "Juli en januari , "Jaar "Daar de zaden kwamen te volgen ,— dewelke die van de gemeene. Eer-angels geleken , hoewel fy groter zijm : dit komt fà felden tot perfeccie, dat ik volks maar eens voor- gekomen is int Jaar 1689. - Het is feer teeder ,. en eenjarig , moe- zende in. vroegrijpe glasnekkaffen. uitgebroken werden , dewelke verfijn. zin van bequa- me aardé en peerde-mis. AANTEKENINGEN, De vleugels van dit gewas zijn rond en lang , in ledematen ver- deeld , en een ffroo breed dik , aan defe zstten. de bladeren wederzijds , zinde van dat slag , "t geen de naam draagt van gevederde Bladeren ,| defe en. zin wederzijds met even koek, want die van d'eene zijde befit [even , of acht paar kleine bladerkens, die te [ammen aan. een en "t- (heel) hele. vijgen vaart zitten , het tweede en tegenover flateren , en blijft. niet meer al twee paar kleine bladerkens. uos | | Het Flo- (64) | : vaam io ue ' . Flores in calice quinque-partito alba crus oriure, tur, idque in foliorum (inubus pediculis uncialibus nixi, quorum medium decem staminibus brevibus , capitula lutea gestantibus, donatur ; inter quae stylus emicat capitatus, hirsutie copiosis undique obtus. Boei en meer fi quatuor quinque, in globulum spinosum congesta, qua per maturitatem facilis invicem decedunt. De bloemen komen uit een vijf-bladerig groen bloem-kelk, te voorzien, en dat wij derzelfde oxalen, zittend op zichzelf, die een duim lang zijn, welkers midden tien korte bloem-draden zijn, verzien van geel boosjes, tufchen de avelta figuur de bloem-huif, 't welk mede van een boosje verzien, en alstoen met een vreugigheid beset is. Iedere bloem brengt vier of vijf zaden voort, die haar als een gedoornde bolletjes vertonen, en vijf geworden, in de hoogte van de andere komen te wuiven. CAD O N A A L L , n 7 / l^ ^i d pf LU P, Lever INSANE N M E / ID N P ( , ^n j ^ aA j^ Jj jJ ,gz ed s rte etii me ££. FP (65) cid We ORLEANS, SIVE ORELLANA FOLICULIS LAPPACEIS. Herm. Cat. Hort. Lugd. Bat. URUCU BRASILIENSENSIBUS. A anno nonagimo primo supra mille- fimum & secundessimnum provenit no- bis semine, ex America ad nos transmis- fo, arbuicula isthc, & cujus radice non admodum crassua, fibribus numerosis capillatis, caudex cortice ex griseo fisco amius, triennii spatio in sesquipedalem proceritate- tem excrevit. Folia alternatim posit, cordiformia, quatuor quinque uncias longa, tres sitem lata, hilariore virore perfusa, mucronata, pediculis biuncialibus & longioribus infert, quorum medium in longitudine nervo fliccatum; ex quo venulue complures diffunduntur. Flores, quinquenario, albi; incarnatum dilutius, nondum produxit, quos, si comparuerint, sequuntur folliculi lappacei, hispidi, pediculis uncialibus rema-tim diffossi, tumidi, acuminati, ad basin lati, per maturitatem rufescentes, qui in duas partes dehiscentes, plurima continuent semina, colore miniato, per excarnationem obducere rubro, forma conica. Quamvis perpetuae viroris sit haec arbuscula; brumam tamen rigidos folliculis patienter perferre imposita, custodienda ideo in hypocaustis vitreis. Extradum & feminibus aquae simplici concretum, haud exigui usus, ad butyrum & pannos linteos tingentes. OBSERVATIONES. Non solium in Brasilia crescit, sed etiam in variis Americanis plagis, tam in continenti quam insulis, etiam in XXXIII. BRASILIAANSCHE ORLEAAN. Het Jaar 1691. bepaald dit Borealis Amerikaans zaad opgebracht, uit wiens wortel, die niet zelden met vele zaailingen beset was, eeuwige vlammen voortkomt, dat wel binnen drie jaren de boogte van anderhalve voet bereikt. De bladeren schaan eenmaal boven de ander, en zijn bersts-vijf, vierhoekig, drie breed, bleekgroen van vorm, gepunct, vliesvleugelige voetjes die twee duim lang zijn, en wellicht langer zijn, welke midden van een voorzichtig doorlopen wordt, waaruit vele kleine adertjes voortkomen. Tot nu toe en weef dit gewas geen blok- mee 'voortgebracht', die anders voor-blader- vige en wit is, met los incarnaat vermengd, wanneer deze verkeerd vermengen, en na been komen te vergaan, voorzover denk ik gevuld van klezige, rouw, opgevulde, puutige, breed-grove beurskens, of zaad- buisjes, dewelke met trots vast bij een vlaai, op voetjes, die eeuwig duim lang zijn, deze up en bruin van kleur geworden zijn, gaan in tweeën open, waar in baar veel appels-zaad onthouwen, dewelke voor bar gebruik men kleurig zijn en na been bruin vood worden. Hoewel dit. Boomje. aldoor groot faat, lo en kan het evenwel geen goud weer ver- dragen, vestbalven het in glasfakkens bewaard moet worden. Het extraat uit de zaden met schoon water toebereid zind, is van geen geving gebruik, uitrent het verwen van boter en inweef doeben. AANTEKENINGEN. Dit gewas en groeit niet alleen in Brazilië, maar ook in ver- fijnde gewesten van Europa en Afrika, en dat zo wel aan de een po overal. (66) luxuriërt arbor hic descripta, & indigenarum corporibus, illorumque supelletili ornanda eius semina inferviunt; Pluresque ejus species reperiri ex diversis & dissimilibus ejus fructibus liquido constat; Praeter hic depictam enim, cujus fructus nomine Bixa Ovington, à Clar. Carol. Clusio exotic. d c.20. proponitur, duo alii nobis noti, quorum alter fructu latiori, & longioribus crebriusque spina aculeata, qui folliculi echinati & Daburi nomine ab eodem Clusio libro predicto cap. 19. descriptus, depicus; Alter fructu rotundum cor dimidi brevioribus & sere nullis spina hispido. Folia Populi nigra foliis conformia funt. Kunst. als eilanden 5. en dienenzelfde zaden om de lichamen, als mede beter buisraat der bewonsters te vergaan, bet is fe- her dat er vele en verschillende voorwerpen gevonden worden, en dat wegen de verschillendheid der vruchten, want behalve die genen, dewelke hier verbeeld worden, wiens vlag met de naam van Bixa Oviedo van Carol. Clusius Exot. lib... cap. 20. voorgesteld wordt, er ons nog twee anderen bekend, waarvan de eeuw van denzelfde Clusius in hetzelfde boek cap. 19. afgetekend en beschreven wordt, onder de benaming van Daburu, en is deze vrucht breed, en met langer, en meerder deortjens beset: d'andere is een deel is vouder van vrucht, ook korter, baars-wijze en bijna doornloos. De bladeren gelijken die van de zwarte Populier. EM Y ! ORIBVS ALBIS, PETALIS REKLEXIS. | 77 uu (67) Q. AR PHALANGIUM . ETHIOPIEUM RAMO- SUM FLORIBUS AL- BIS, PETALIS RE- FLEXIS. Naar een, wat Promontorium Boni Spei nobis verstrekt, vrouwelijk, en huidige qua plant wegt rekenen; Prodeedt autem anno 1640. De basis vivace, fibrosa, stammen, takken, nummuros, sessile, vierkantig, kras, glad, nittend, folliolus parvis; niet dicht bij elkaar, opstijgend: Zijn er namelijk bladeren, die van de basis af komen, lang, kras, boogvormig, Porri mula. Flores spairmatig opgesteld, albefl, hexapetalig, intussen qua knoppen, vijf, zes of meer strengen, die de bloem uitmaken, en op de punt luzuleum, terwijl de buitenste peta- . la teruggedraaid zijn, oblong. Floren succedent vaikkula vrouwelijk, oblong, driehoekig in drie delen vallend, in welke delen de vrouwelijke stuks, triënga, bovenoppervlak ongelijk, en per micro- coopium vis, drie foramen minuscule doorboord. 