title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: bc Voetvlak van denzelfden Straalkegel op een dul» belen afíitand. Dewyl de Middellyn van dit lestie Vlak, bc; cens zoo groot is als de Middellyn de van het eerfte; is het Vlak bc, op eendubbelenaf- - ftaud , viermaal grooter, dan hetVlak d e op eenen- ^kelen afftand; de Gehoorítraalen zyn 'er derhalven viermaal dunner; de opening van "t Oor b, asn de. gelyk, vangt 'er bygevolg viermaal minder; en moet het Geluid dan ook viermaal zwakker zyn. Indie derbalven ad een afftand is en 5b twee afftanden, zal de kragt van 't Geluid , in b, viermaal zwakker zyn dan in d, en het Geluid derhalven afneemen gelyk de Vierkanten der afítanden. 8, ^, 5, behooren tot de weerftuitende Geluidftraalen. r is de plaats, daar iemand het Klokje a tweemasl hoort; cens volgens de Streeklyn ar het eigen Ge- luid van 't Klokje, en daar nalangs a5, sr den Wecrklank van dat Geluid.. Fir. 13. Een Sprecektrompet. Zy is zamengefteld uit twee gedeelten, van welke het een a b een Lang- rond of Elliptifcb, het ander b g een Brandfneede of Parabelvormig Lighaam is. o4 €y&R PLAATEN Mond(uk, is het eerfte Brandpunt van het ond, uif 't welk alle Geluidítraalen ac, ad, .f, tegen de Wanden te rug geftuit , zamenloo. B zig kruiffen in b, het ander Brandpunt van xgrond. Dit b is teffens ook het Brandpunt et Parabelvormig Lighaam, waar uit derhal. die zelfde Geluidftraalen bb, bí, bk, bl,te- * Wanden aamgeftuit, volgens de Eigenfchap e Figuur alle evenwydig aan elkander, alsm, rt voorwaarts uitíchieten volgens het beloop P Àsag van het Werktuig. , Denkbeeld van de Ecbo of Weerklank. * Geluidítraal, op een afítand van 173 Tvifes , een hard en vaít Lighaam O ftuitende , wordt 'gekaatít , en laat zig na verloop van 2 Sekon- in den fpreeker hooren. ede, op een verderen afítand, tegen P ftui- , komt laater te rug. erde, op nog grooter afftand , door Q weerom tft, heeft nog meer tyd noodig, eer hy by den ker terugkomt, en zyn Klank by hem herhsalt. Piaat 5. . Afbeeldfel van eens Menfchen Oor. üitenfte Deelen van het Oor. VERKLAARINU C, Plaats, waar orntrent de Bodem van den Tregtee. of zoogenaamde Scbulp is. — CD, Gehoorbuis. E, Trommelvlies, i. Ronde Beentje,. 2. Stygbeugel; 3. Aambee!d, 4. Hamer met zyn Handvat. Ff, Trompet van Euffacbius, die in den mond uit- loopt. G , Portaal van 't Doolhof. H , I, K, drie halfronde Buizen. - L, Slekkenhuis. Deeze drie, Portaal, Buizen, en Slekkenhuis, maaken met malkander het Deel uit, dat men het Doolhof noemt. ; O, Gehoorzenüw: die uitkomt in ?t Portaal van * . Doolhof. Fig. 17. Het Slekkenhuis van buiten,, in 't groot tc zien. Ecn Slangwyze Buis loopt met 2! Slingering om een zoort van Kegel. Fig. 18. Holle Buis, die zig om den Kegel: van 't Slekkenhuis flingert. Door een Middelfchot ver- deeld heeft hy twee monden of openingen M en N. Fig. v9. Slangswys Plaatje, dat midden door de hol- lc Slingerbuis loopt ; en dezelve als in twee Buizen of DER PLAATRIE. of Vakken verdeelt, Dat Middelíchot wordt , ever ale de Buis allenskens naauwer wordt , dus ook naar boven hoe langer hoec fmaller. Fig. 23. Afbecldfel van de Lugtader of Longpyp en van deSpleet vant Strottenhoofd , tot beter begrip , hoc de Meníchelyke Stem en Spraak gevormd wordt. Gg; Hb, de Lugtader of Longpyp. K, Afbeelding van een cenigzins Eirondagtige naau- wc opening boven aan de Lugtader, doorgaans dc Spleet van 't Strottenhoofd genoemd. Plaat 4. Fig. 10. Hoorntje voor Hardhoorenden: zamengefteld uit een. Brandíneévormig Lighaam, en een krom Buisje, 't welk men met het end in het Oor fteekt. De evenwydige Geluid(traalen ab enc d ftuiten op de Wanden b en d af, en fchieten, volgens den aart der Brandínede, te zamen in het Brandpunt f, cn verfterken daar door in het Buisje, en verderin 't Oor , de Kragt vant Geluid merkelyk, Fig. 21. Dubbel Hoorntje, door den Heer Ie Catuit- gevonden: om van agter in 't Hoorntje, volgens het voorbeeld der Natuur in "t maakfel van 's Men- Íchen Oor, meer Holligheden en daar in beflooten en ftilftaande Lugt te hebben. De opening van de Tromp CD is van 2: of 3 Duimen, Fig. VeERKLAARING Fig. 22. Een zoogenaamde Geluidmeeter ; oim de evehs redigheid van 't Getal der Slingeringen in de ver. Ícheiden 'Toonen, op de Snaaren, naar maate van derzelver Langte ; Dikte ; en Spanning aan te toonen, Écn "Tafel van drie Voet lang en vier Duim brecd ; wier rand in Duimen en Lynen afgetekend is. A, B, Gewigten, die men naar welgevallen veran- deren kan; welke men aan de benedenfte Armen hangt van twee Regthockige Hef boomtjes, (terwyl de Snaaren aan de bovenfte Armen vaít zyn) om de Snaaren op de Tafel ftyver of flapper; naar een be- kende Ziwaarte, te fpannen. C, D, Pennetjes, daar het ander end der Snaaren aati vaft is, die men , na 'taanhangen der Gewigten , zoo lang drazit, tot dat de Hef boomen met de boven Armen Loodregt, met de andere Ármen Waterpas ffian, op dat alles zyn grootíte Kragt zou doen; dewyl de Snaaren beide en de Draaden van de Ge- wigten dan Loodregt werken op de Hcfboo- men. E, F, Kammetjes , daar de Snaaten over loopen, en waarop men ze, na dat ze gefpannen zyn door haar Gewigten, mct cen Schrocfjo beknelt en vat klemt. G; pzR PLAATRMN. G6, Kammetje, "t welk men in een Sleuf, wer. "^ waarts men wil, veríchuiven kan: om, een Snaar met de Vinger daar op drukkende, haar zoo lang "of kort te maaken als men tot de Proef noodig oordeelt, Fig. 14. Afbeelding van cen Zec-Kompas, met de gewoone twecéndertig Strecken der Winden. De 16 voorneamíte Winden zyn met de Letters hun- ner naamen, de 16 mindere Tuffchenwinden met Lelytjes gemerkt, /'De Letters duiden de Franfche nsamen san, die wy dusnoemem: NonD, Noord: nne,.Noord Noordooft: ux, Noordooít: en, Oeft Noordooft: Es; Ooft: efe, OoftZuidooft: s E, Zuidooft: sse, Zuid Zuidooft: Sup, Zuid: ess, Zuid Zuidweft: so, Zuidweft: ofo, Weft Zuidweft: Ovxs T, Welt: ono, Weft Noordwelt ; xo Noordweít: npo, Noord Noord weft, Fig. 2$. De Vliegers van de Kinderen. De Às AB wan den Vlieger ftsat fchuins op de Streeklyn DC van den Wind, die bem opwaarts ftoot en een Boog doct beíchryven van een Cir- kel, waar van het Touw, van het Middelpunt, de Hand; afgerekend , de halve Middellyn is. Doch dewyl de Vlieger , dus allenskens klim- zende, te fchuins op de Streeklyn; cn met den Kop VERKLAARÍNG DER PLAA TEN; Kop onder den Wind zou duiken , viert men * 'ouw, waar door de As ab weder met dezelfde fchuinsheid op den Wind dc ftaat, en zig in ceti gelykvormigen Boog; maar van een grooter Cir kel, bevindt. - - B E R I G T VOOR BEN BOEKBINDERKE De Plaaten van de Tiende Les N. EZ, 25 35 45 5 6; moeten geplaatít wordeü fcgénover . bladz. 235 En die van de Elfde Les. N. 15 35 35 45 tegenover. N bladz. 484 NATUURKUNDIGE LESSEN YAN DEN HEER N.OLLIlE T. PTT TIT T TU YTTT TIENDE LES. Over de Natuür en Eigenfchappen van de L. e GNLEDDING "lgemeexbeid , en werdeeley der Logt. NA. Stóffelyke Lighismen zyn Gebruik 'er, i wiér kennis wy iheer be- ^os lang hebben, dán in die der Lugt. Die àerLugt. Vloeiftof, waar in wy op "t oogenblik zelf - van onze Geboorte gedompeld worden, en Zondet welke wy oninogelyk leéven kun- ner, vérdieht buiteb twyffel de oprherking Hi, Dxzr; A van X. LES, INLEI- DING. 2 Dg Lve T. van yder Redelyk Schepíel , dat dezelve ademt. Fiaar Werking, die ze zonder op houden op onze Lighaamen oeffent, heeft vry wat deelaan den veríchillenden toeftand, waar in dezelve zig bevinden kunnen; e. telkens ftaat ons iets te vreezen of te he pen van de veranderingen, waar aan zeonm» derhevig is. Het is door tufichenkomft van den Invloed en de verícheiden Eigen- fchappen der Lugt, dat de Natuur alles, wat ze tot ons gebruik en ter vervulling onzet Behoeftens doct voortkomen, groeien dott en tot volmaaktheid brengt. Door middd der Lugt voert zy de bronaders det vrugtbserheid naar de verícheiden deelen des Aardryks en bevogtigt de Landen, De Wind, im Bewecging gébrapt, is, otn z00 te eite de Zid der Scheepvaart. Dx toxkaltec , en vlotrende Steden zomtyds, Zou aapzien , over den wyden Ocean van kuft tot kuft: en dagelyks ziet men Natién met malkander Handel. en Keopmanícbap doen, dic, ze men op dan yerren afftand yan D& Lover. 3j van haar Woonplaatfen let, nimmer, zou x, LES. ien zeggen, elkander moeften gezen en !NLET- gekend hebben. Eklet Geluid, de Stem, de DING Spraak zelve , en de Woorden , die men fpreekt; zyn niets anders dan Lugt , op vct- icheiden wyzen bewoogen en voortgekaatft , een zooftt ván (xeblaas, op zyn byzonderen €n eigiri trant en toon voortgebragt , dat we- derrjds onze Gedagten van den eenen tot den anderen als ovetbrengt, en daar door 't vermogen beeft om onze Eartstogten gaan- de te masken, of te ftillen (f). Deeze en dergelyke verwonderenswsardige Uitwerk- &ls kunnen niemand , die vaneenigeStoaak en bplettendheid is,onyerfcbillig voorkomen;en die 'ér zig over verwonderen kan, 2al met fegt nieuwsgierig zyn naar derzelver Oor za3ken, en haar met luft en vermaak onder- Zo0eken willen en leeren kennen, Naar welke plaats van den Aardbodem Ajge- | meg (*) A e aer nobiscum videt , nobiscum. audit , nojis- eur: nibil enim eovum fine ce ficri pe. Ciéero de Natura Deoxum. Lib. I. Cap. ss. . Nollet. K& a X. LES. INLEI* DING, meen- hcid der Lugt. dimitte pre De Lugt, als enke- le Lugt, 4 | Dz Lvsc —-'. men zig ook begeeve, 't zy men van ftreek verandere, "t zy mentot in de fte Holen en Afgronden neder of den top der hoogíte Gebergtens b klimme, over al bevindt men zig van kanten omringd met Lugt. Nergens vog men ooit een Plaats; nimmer was 'er ook een T'yd, waar op men deeze Vlotifipfniet. ontmoette, Dit gecft ons gegronde Rusiea om te gelooven, dat de Áardkloot, dien we bewoonen, van alle kanten met Lugt'ot ringd en bekleed is; en die zoort vart ote flag of Bekleedíel, dasr de Aarde rondét als me& omwonden is, en dat wy den Das kri»g doorgasns noemen, heeft 700 vedléea Zigtbaare Dienften, hetzelve byzondeér e gen, te verrigten, en Zoo groot een invlos op het ganíche Geítel, en al de Werkingas der Natuur,; dat men niet twyffelen kan, of het heeft teffens met de Aarde zyn atn vang en beítaan gekreegen, en zal zoo leng moetenblyven, als de Aarde duurt, . Wanneer men de Lugt als Dampkring aanmerkt, vindt men 'er Eigeníchappen in; dic Dz Lvse-. g dieze niet bezit , als men 'er flegts een klein gedeelte van neemt , en geen agt geeft op de vreemde Stoffen en Lighaamen, die "er me& gemengd zyn. Dewyl deeze Eigenfchappen, om zoo te fpreeken, enkel Toevallig zyn, en uit den eigem aart en waare Natuur der Lugt niet regtftreeks voor tefpruiten, maar veel eer uit haar Hoeveelheid , trap van Digtheid , gedaante van haar ganfchen klomp, vermenging met andere en vreemde Lighaamen, en dergelyke oorzaaken meer, komt het my gevoeglykft voor, dat ik be- gin met die Eigenfchappen die haar, enkel als Lugt in 't algemeen, en zonder die by- Zondere toevalln, aangemerkt, overal en gltyd eigen zyn, - A3 KER; X. LES. INLEI- DING. en als Damp« kring aange- merkt. De Lugt cen Stof. felyk Lighaam. 6 VLoEIbAARHZID DER LucT, m—— PARERE quy UD EERSTE AFDEELING. Over d» Lügt ik ^t alpemeem. Eigew[bü M, fibsppem "vam dezelvez dlsenkel Liegt, - isiet als Dehrphriig , Matgemerkt, — — [ behoef naauwlyks te zeggen, dar de Lugt iets Stoffelyks, iets Lighaamelyks is. Indien men de Jonge Kinderen , die nog geen gebruik van de Reden hebban leeren maaken , en flegte onweetende me Íchen, zonder Opvocding , die niet gewoon zyn te Denken over de gemeenfte zelfsen dàgelyks voorkomende zaaken , uitzondert, leeft "er thins geen Meních op de Waered, die in dceze Vloeiftof de voornaamfte Eigen- Íchappen niet erkent, welke aan waare en wezentlyke Lighaamen behooren ; Uitge- ftrektheid, Deelbaarheid, Weerftand en dergelyke. Yder weet, dat de Lugt in ftast is, 700 wel als alle andere Lighaamen , om in Beweeging gebragt te worden; en de Be- VW*eeipg Over te brengen en voort te zetten: «a VLORIBAARHEID DER LooT. S en zo men zomtyds zegt dat een Vat, daar men 't Water uitgegooten heeft, ledig is; *c is een fpreekwys, door "t Gebruik gewet- tigd, tnaar welke, zo men in 't algemeen erkent, iets regt, dat in zig rzelve in- derdaad onwaar is, of de zaak ten minften zcer oneigen en niet naauwkeurig uitdrukt. De Oude Sehryvers hebben, zoo wel als X LES. I. A F- DEE I. Oudtyds een Geeft de Hedendaapfche, gcweeten, dat de Lugt genoemd. SroHelyk wes, Zy, die haar den neam van Gee gaven, gehrüikren dat Woord onge- twyffeld m :een verbloemiden en oneigently- ken zin; 't zy ou daar door de fynheid van die Vloeciftof te betekenen ,'t zy om'er door te kermen te geeven, hoe noodig dezelve was om de Dieren in "t Leeven te houden, en de Planten en Gewsffen te doen groe- jen: of, zo men die Uitdrukking Letterlyk moet opvatten, vertzalt men het Lafysfzb woord Spiritus niet wel door Gee ; dewyl het teffens ook, gelyk het hier buitentwyf- fel zeggen wil, en eigentlyk, een Geblaas, een bewoogen en voortgedreeven Lugt be- tekent; in welken zin men ook billyk ver- À 4 ORn* X; LES. I. A Y- D&RZL. Znpenetra- bilité I Deel. I Stuk. bl. 91. D? Lnugt is een ei- geaLig:. haam op zig zelf. Mt 6 VLGEIBAARHEID DFR LuGt. onderftellen moet, dat alle Natuurku het hebben opgevat. Dog wat hier van Zy , gezag heeft geen kragt, als het aanloopt tegen de Ondervinding. Het, Gebruik al leen van den Waaier leert den Weerítand der Lugt , onbetwiftbaar , zelfs de zulken ken: nen, die geen de miníte gedagten hadden om zig daar van te willen overtuigen: en toen wy te vooren de Osdeordrisg baerbeid der Lighasmen in 't algemeen. beweezen, hebben ons deProefneemingen, daar we ons by die gelegenheid van bedienden, die van de Lugt in 't byzonder zigtbaar en onweer fpreekelyk aangetoond. Zommige Natuurkundigen (*) hebben gedagt, dat de Lugt mogelyk niets andere was, dan een Mengfed van de allerfyníte Deeltjes, die uit alle andere Lighaamen uit- waaflemen , en die, te zeer verdeeld gewor- den, pm hun Eerfte Vorm weer aan te nee: | men, —» -.. m———- ma amd Aca mom (*) Otto de Guérike Experim. nova Magdeburg. Lib. 11. C. 1. & Lib. IV. c. r. Boyle Exper, Phys Mcch. Edit. Genev. 1677. p. 69. 's Gravef2ndt Phys. Élem, Mathem. p. 5$$6. Edit, 1742. Nollet, VLOEIBAARHMEID DER LUGT. — 9 n, de gedaante van een byzondere Vloei- X- LES. ££, welke ze nu uitmaaken, blyven be- AIL wden. Maar, behalven dat dit gevoeleg ! geen Bewys ruft en door geen een enkele oef geftaafd kan worden, heeft de Lugt fte en altyd cenpsarige Eigeníchappen, flendige en onveranderlyke Kenmerken, iar aan 7e 2ig altoos kennen doet ; en die igetwy ffeld nu en dan naar omftandigheid in Tyd en Plaats merkelyke veranderiggen uden tnoeten onderhevig zypn, indien zy n de ontbinding van zoo menigvuldige orten van Lighaamen, en de mengeling n zoo veelerley Uittrekfels a£hingen. Het Extra ynt derhalven vry Natuurlyker, dat men lle , dat de Lugt een zoort van eigen en "Zondere Stoffe zy, van bepaalden en een- arigen aart, en dat de oorfpronkelyke eekjes, die de Lugt eigentlyk uitmaaken, elykflagtig zyn, of dat haar eerfte Begin- ls ten allen tyde zoo naauw met elkander reenigd zyn, dat zy voor geen kragt wy- n, die wy zouden mogen doen om 2e tc tbinden en van &én te fcheiden. A 5 Dc X. LES. Y. A F- DEEL. Vloei- baarheid deiLugt. to — VLoftinANRHRID PER LusT. De Videibaarheid der Lust is vàn dite shrt, dàt meon dezeyu Hitferrit ophoao- Ain, 250 ng bear Decitjes ig onderlitig tiàKen, tn dievoederzydibhe ameéemrom ny éh rhaóng door pee àl'te gróote znemipto vàn vreemde Stof 4woidt afpebroken, ^ De Vogten zien wey $n catgeieen doordeKou- de bevribzen: mies Vioeiftoffen ver- liezen , els fhén ze fterk zamendrukt, haar Vioeibzarheid, en veranderen in een zoort van! Vafte. Lipghattnen, onder de gedaamte, die men Haar heeft docn aanmeemen: mar ia Wwelke Lugtftreek, in wat Jaargetyde "het ook zy, nimther heeft men eenig petdeehe v^n den Dampkithg een Vat Liphaam aen worden; en de allerfterkfte Zatnenpetífins, dic men ooit heeft weeten aan te wenden, héeft nog nooit de Lugt hard kunnen trfaa. ken, of haar van hüareVloeibaarheid beroo- vén. Is die Vloéibaarheid dan een wezent- lyke Eigenfchap der Lugt, haar geftel na- cutlyk en onsfíthéidbaar eigen? Is 't vol- ftrékc onmogelyk, dat zy ze ooit verlfezen zou? Dat kan men 'er juift niet üit beflui- | teni VLOZ£IBAARHEID DER LUGT. 1I ten: maar hét Zou aan den aüderen kant ook te ftout en roekeloos zyn, het tegendecl te beweeren , zonder 'er Bewys en Procf vante tóoncn. : Deeze zoo beítendige Vlosibaarheid der Lugt Zou die ontítasn enkel uit de Fynheid van haar Deeltjes, gelyk een zeer kundig Scheidkonítenaar gedagt heeft! Dit zal men bezwaarlyk, dankt my, '£ellen kunnen, zo men in dammérking néemt, dat het Water en eeriigé andere Vogten, die door eengroo- te Koude hun Vloeibaarheid verliezen , door verícheiden Lighedmen heen.frekken, en doorgaan, daar de Lupt nimmer door kan dringen. Want zoo de fyhheid en ongemee- ne kleinheid der Deeltjes alleen oorzaak was , dat een Vloeibaar 'Lighaam -beftendig zyn Vloeibaatheid behieldt, 7ou of het Water 'riet théer rnoeten kurinen bevriezen dan de "Lugt het doet, of de Lupt, die nooit te- vrieft, nop veel fynder en. doórdringender Deekjes moeten hebben dan het Water, Maar nu is "t een békende zuak, door den Heer RexwuMUR ornbetwiftbaat beweezen, dat X. LES. f. ATe DSEL. Die ont- flaat niet uit de Fvnhetd van haar l'eeltjes. Beer ,&ve, Chemin. tw». 1 e p42. 230, Bevle. Nov. E»per, Phy: Mech, Edit. Ge- ne:. p. ic3, Foemoir. de lAc dem. des Scefex-, 1714P*59* X,LtS. . AF DEERL. Maar uit derzelver Vecr- kragt. 13 VLOLIBAARHEID DIR LvuacT. dat de Lugt door een nat Papier , en eeni ge andere Lighaamen, die egter zeer geíchilt zyn om het Water te lasten doorzypeleg; | niet heen dringt: waar uit dan volgenmoet, dat de Deeltjes der Lugt grover en minder - fyn en klein zyn, dan die van 't Water; ten zy het mogelyk aan derzelver gedsante hapere. Het is, maamelyk , zeer waaríchynlyk, dat de Lugt beftendig Vloeibaar blyft, om dat ze volmaakt Veerkragtig is. Indien ze enkel zamenpersbaar was, zonder Veer kragt, zouden mogelyk haare Deeltjes, tegen één gedrukt, zig van naby genoeg rasken kunnen, omeen hard Lighaam te vormen, en 'er niets zyn, dat de Deeltjes weer van één drecf,en dien ftand verlaaten deed : even. gelik de Sneeuw, tuffchen de handen z£- mengedrukt, de gedaante en hezrdheid ven een vaften Bal aanneemt enbehoudt, — Mast de Veerkragt, welke de Deeltjes der Lugt be- zitten ,. tragt onophoudelyk den Klomp, dien ze met malkanderen uitmaaken, weer van één te verwyderen en naar alle kanten uit VLOEIBAARHEID DER LuoT. 13 uit te zetten 5 om dat deallerf&erk(te Zamen- perífing niet meer doen kan , dan de Deelt- jes flegts te fpannen, zonder hen desr door van hun Kragt te berooven, Door middel dan van deeze Veerkragt behouden die Deeltes die onderlinge Beweegbaarheid om en ovet elkander, waar in de Vlocibaar- heid beftaat, | Men kan de zamenftellende Deeltjes der Lugt aanmerken, als kleine dunne Draadjes Slangswyze gedraaid, buigbaar en veerkrag- tig; en een Hoop van dezelve byeengeíta- peld omtrent als een Pakje Kattoen of ge- kaarde Wol, dat men, als men "t zamen- drukt, tot een kleinder beílag kan in ecn perffen, maar zig, zo dra men *t los lsat; wcer uitzet, en in zyn ouden ftaat herftelt. Dit denkbceld is flegrs cen zeer ruuwefchets van de Natuur der Lugt; en het is, beken ik, mogelyk honderd tegen een , dat de Deeltjes van deeze Hoofdítof de gedasan- te niet hebben, die ik haar toefchryf; de- wyl ik geen andere reden heb om ze op die wyze af te fchilderen, dan alleen hun Buig- baar- X. LES. I. AF- DAL. Denk- bceeld van dieDeeits jes X, LES. 1. A F- DEEL, Droogte derLugt. 34 — VLOEIBAARBHEID DER Luca, baarheid en Veerkragt; en zy ondertuffcher zeer ligr Veerkragrig zouden kunnen zyri in honderd andere figuuren , die te eene- maa3l verfchilden van een Slangswys Draad- je. Het is daarom, wanneer ik deeze vers onderítelling met de meefte Natuurkan: digen ook voor de myne aannam, geenzins myn voorncemen om té Zeggen wat ze Zyn,; maar ílegts wat ze mogelyk zouden kunnen zyn: en ik doe zulks niet 200 zeer om hun wasre of vermeepde gedaante te willen be: paalep, ala wel om tg beter in ftsat to zyn; am de verwonderepswaardige Veerkragt van de Viociftof, die ze uitmaaken, en eenige andere van derzelver Kigeníchappen, dasf wy naderhand van fpreeken zullen; te dpi: delyker te doen kennen en begrypen. Men zegt doorgaans dat de Lugt droog is. Maar waarom íchryft men haar die Floeda: nigheid toe? Is "t om dat zy de Vogtighceid van de Oppervlakten der Lighaamen weg. neerut, en dezelven doet opdroogen? *t Ls waar, dilwils gebeurt het, dat zy de Were Mis doct van een Spons, en de Vogten jm trekt ; VLoxiBAARHESIR.OR4R LoaT. — i4 Wekt 3. rear raenigmas] reaskt zy ook de Lighazmen, die z& aasraskr, nat cm vog. tig, om dat de Wateragrige Deesltjes, daar zo alyd mip.af mesr me£ belaaden is, zig man zommige Zoorten van Lighaamen ge- makkelyher cn fkerker. vafthegten, dan aan de Luge zelve. Elet Linnen ftelt men aan de Lugt bleot, om het te doen droogen: mear indien men. dit zalfle met Zaqut van W'yaftsen of oenig ander Zout deed, 20u men segc het tegendod en *t uelve welhaaf rw Wogt«g worden, Dasrom droogen cGok de Touwcen, Zeilen, Klederen, die daormat zym van Zxewater, 200 lanyzaam en bezwasslyk op in. de open Lugt; om dag de Vogr- «n Weterdeclen hardnckkig big- yen val kleeven aan de Zoutdecltjes, die zig eavinden op derzelver Oppery lake, Zegr mem dat de Lugt dwoog is, om dar zy de Lighagmen giet nat maakt, gelyk de Vogten doen. Meeria welken zin wil men dan het Woord wetmaeken opgevat hebben? Verítaat men 'er door, esn de Op- pervlakte der Vaftc Lighaamen te blyven han- X. LES. I. AER- DEXK EL. In wat zin ze Natmaakt. X. LES. Xl. A FK- BEBL. 16 VLOEIBAARMEID DER Luc'T. hangen , dan moet men buiten twyffel eri nen, dat de Lugt ten miníten een mer groote menigte van Lighaamen nat mas Want het is een bekende zaak, dat zo mes eenig Vat, Glas of iets dergelyks met We ter of eenig ander Vogt vult, waat door de Lugt 'er uitgedreeven wordt, "er akyd cca laag van die Vloeiftof aan de W'andenhar gen blyft. Die laág kan men doosgaans wd niet zien, om dat zy zeer dun en door£hy nende is; maar zy wordt zigtbaar, asmes dezelve zig doet uitzetten en grootet wot den van Omttek, 't zy door het Glas warm te maaken, "t zy door het onder de Lug: pomp en int Ydelte zetten Dit is ookét reden, waarom een Barometer, die niet is t Vuur gevuld is, dat is, wiens K wikinéde ' Buis niet gekookt heeft, duifter en befjss: gen íchynt; en men '"er een oneindige me: nigte van kleine Lugtbelletjes in gewsst wordt, die overal aan "t Glas zyn blyven hangen. Miaar verftaat men door smefmae- kex , dien Indruk, diegewaarwording, wel ke wy op de Huid gevoclen, als. wy eenig Vogt VLoEIBAARHEID DER LuoT. 17 -.Nogt aanraaken; gewaarwording , die altyd E veríchilt van die welke men voelt by * aanraaken van een Vafk L.ighaam ; om dat de , Vogtdeeltjes ongemeen beweegbaar en los over en van malkander glydende, in deope- ningen en zweetgaten zelve van de Huid in- dringen, en daar om volkomener en naauw- keuriger overal raaken. In dien zin moet men Zekenyk zeggen, dat de Lugt ook s;- swask?, en, dat wy zulks minder gewaarwor- den, komt alleen daar van dasn, dat wy den Indruk, dien ze op ons Vel maakt, Ineer gewoon zyn, en zoo gewoon, dat wy dien naauwclyks of niet voelen, Haar ma- nier van »xa?maakem veríchilt ook buiten twyffel van die der andere Vogten; gelyk die Vogten zelve ook in dat ftuk van mal- kanderen veríchillen, W'yngeeft maakt op een andere wyze nat , dan Water, en Wa- ter anders dan Olie: dat is te zeggen, dat die Vogten, als ze ons Vel raaken, veríchil- lende Gewaarwordingen in ons verwekken. Zoo dra men door een ontelbaare menig.- te van gemeenzaame en dagelyks voorko- III. Dxzzr. B raen- X. LES, I. Ay- DEREL. Zwaarte der Lugt. X. LES, 3. À F- BELL. 18 Dg ZwWwas&AR'tE prn LuóoT. "nende Proeven overtuigd is, dat de Lugt een Stoffelyk Lighaam is, en dat derzelvtt Deelen, met elkander vertenigd , een Klotee Vormen, die Weerftand biedr, Beweepbsst is, en in ftaat om andere Lighaamen te be& Weegen; is't bynà ovettollig, dat miefs ore derzocke, of zy ook Ziwaarte heeft. — Uant fchoon wel de Zwaatte elgentlyk geen oraf- fcheidbaars en volftrekt Noodzaakelyke of Natuurlyke Eigenfchap xy der Stoffe, e men dezelve zeer wel begrypen kan ali ontbloot van die Neiging naar het Midded- punt der Aarde, hebben wy egter geen een enkel voorbeeld voor ons, dat ons vrybed en regt geeft, om de Lugt van die Algertit ne Wet uit te zonderen: en men moet bi- lyk veronderftellen, dat zy zoo wel als alli andere Ondermaanfche Lighaamen daar ml 2an onderworpen is; althans zoo lang Wy geen bewys en reden hebben om het tegen- decl te gelooven. Maar wel ver dat men eenige reden hebbea Zou, om de Lugt een volílagen Gebrek van Zwaarte en eigentlyk genoemde Ligt- hdd X. LES. 1. A Ej- DEEL. 20 DE ZwAARTE DEX Luc't. de Heer BovrE een byna dergelyke W vaardigen , die hy naderhand tot gros volmaaktheid bragt. Het wyduitgefs gebruik , *t welk die Ezgel/cbe Natuur ge van dat Werktuig maakte, en de gebe ge Uitflag van zyn menigvuldige Pre» gr | mingen, deeden den Maagdenburg fchersu "d germeefter, aan wien men do eerfte 9S7 ss ding veríchuldigd was, genoegzaam . 4 oog verliezen; zoo dat men tlians he naamfte Uitwerkfel, "t welk men — Pomp doet, naar den Heer Bovrg a? gaans het TZe/ a» BoyLE noem. De» —. — HoMsERG, door de voortgangen, o* Natuurkunde door middel van dit (seo s uitgedagt Werktuig in Duitfcbland end PE land gemaakt had , getroffen, en te t. grypende, van hoe groot een Nutti P dergelyk een Werktuig zou kunnen z z de handen van bekwaame en kundige s nen, was op middelen bedagt om het te vy beteren, en in zyn Werking naauw P te maaken, dan het tot nog toegeweeft De Koninklyke Akademie der Wctenfehass d s- — DE ZwAARTE DER LvucT. 21 pen, daat hy een Lid van was, deed'er, ruim 45 Jaaren geleeden, cen onder zyn op- Zigt vervaardigen, 't welk men nog onder de andere Werktuigen, die aan dezelve be- hooren, ins Konings Tuin ziet. Ik heb Ook, zedert dat ik een Beroep aanvaarde , waar in my't gebruik eener Lugtpomp zoo noodig is, als byna dagelyks te pas komt, my daar op uitgelegd, om z« van dien aart te maaken, dat zy zekerder en naauwkeuri- ger zy in haar Werking, gemakkelyker om te behandelen, en van een wyduitgeftrekter dienft , dan zy voorheen was. Yder zal "elf kunnen oordeelen of ik deeze myne drie Oogmerken bereikt heb , wanneer hy in de Memoires van de Akademie voor de Jaaren 1740 en 1741 de Veranderingen en Byvoegzels leefb, die ik 'er aan gemaakt heb: alwaar hy ook de Hiftorie en Befchry- ving van dat Werktuig zal kunnen vinden in een naauwkeuriger en breedvoeriger ver- haal van Omftandigheden , dan deeze Plaats toelaat. , Ik zal hier alleen, tot beter begrip van B 3 de x. LES. 1l. A 9 DEBE. Befchry- ving. Werking, a4 . Dg ZwAARTE bzn Loc'T. de Proefneemingen, die ik in deeze La rheen voor te ftellen, kortelyk zeggen , dst de Lugtpomp, daar ik my van bedien , uit zes voornaame FHoofddeéelen beftaet: als r, een. Koperen Puis A, die het Lighaam vss de Pomp uimaakt, 3. Éen Zuiger, wiem Handvat of S*ecl onder aan als een. Stygbeu gel gevormd is B, 6n met den Voet teerge: drukt té kunnen worden, en voorzieb vaa een opgaanden Arm met' een Greep C ; wes gan men met de hand den Zuiger weer op waarts trekt. 5. Een Kraan, of 'lapjt, welks Kruk men in D ziet. 4. Een Kope ren Plaat met een mat geweekt Stuk Lek gedekt, waer op men den Ontvangerof Gle zen Klok E zet. $. Een Voetftak F, G, met twee kleine houtten T'afelrjes, Fi, H, die men naar welgevallen op en neér fchur- ven, en hooger of laager vaíftzetten kan, 6. Een Draairad IK L , waar med men ees zcer ínelle Beweeging aan *"t een of "t andet Lighaam kan meédeelen binnen in het Glas, na dat'"er de Lugt uitgepompt is. Déiyl inet nict &én enkclen flag van den Zui- Dg ZwAARTE DER Lucr. 23 Zuiger geen Ydel maaken kan, dient men X. LES. denzelven weder opwaarts te kunnen doen , ryzen, zonder dat de Lugt, die menuitden Ontfanger getrokken heett, en die zig nu in de regtopftaande Koperen Buis bevindt, weer in den Ontfanger kan komen. Ten dien einde is de 'T'ap van het Kraantje op die wys doorboord, dat dezelve, wanneer men hem een Vierde van ecn flag ronddraait , cen doorgang opent, door welken de Zuiger, terwyl hy naar boven ryft, de Lugt uit de Puis naar buiten dryft; dog de T'oegang middelerwyl tot den Ontíanger te eenemaal afgellooten is. Men draait vcryolgens den Trap van 't Kraantje weer te rug in zyneer- ften ftand , herftelt daar door degemeenfchap tufíchen Buis en Ontvanger, en gaat met Pompen voort. . Deandere Werkingen en Behandeling van dic Werktuig hangen van de Eigenfchappen Lelve der Lugt af, die ik in deeze Lcs van voorneemen ben aan te toonen. Ik zal der- halyen uitftellen om "er van te fpreeken, tot dat ik een genoezzaam Denkbceld zal gegee- B 4 ven A Fe» DEEL. X. LES. 1. A F- DEEL. bL. n Fi. 2. I' L. 1. 4g. 3. 24 Dr ZwÁARTE DER LUGT. ven hebben van die Vloeiftof waar op ze Lugtpomp werkt (*). Figuwr 2, is een Glazen Bol, die omtrent ig Peryfíbe Pinten bevatten kan. Dee zelfs Hals is met een Koperen Band belegd, daar de Tap van een Kraan doorfteekt;.en in een Buitenfchroef fluit, die eenige Lynen langer is, dan de Koperen Plaat van de Lugtpomp, daar ze op gcíchroefd kanwor- den, in haar midden dik is: zoo dat mende Lugt uit den Bol kan Pompen, hem door 't draaien der Kraan fluiten , en in dien ftsst bewaaren. | In Figsur 3, ziet men cen zeer ligt be- weegbaare en naauwkeurige Weegíchaal, "waar' aan men den Ledig gepompten Glazen Boi in Evenwigt brengt. Om de Wryving op de Ás te vermindercn, en daar door het Juk (*) [De Nederduitfche Leezer kan een omftandige en naauwkeurige Beíchryving , zao van de enkele als dubbele Lugtpomp , vinden agter de Beginfelen der Natnurkunde van den Heer P. VAN. MUSSCHENBROPK., De Heer HAUKSBEE heeft ook een nette Befcnry- ving gegeeven van zyn Dubbele Lugtpomp,; in zya Netuurknndige Onder vindingen , bladz. 1. ] Dg ZwAARTE DER LuGT. — 3$ Juk bewecgbaarder te doen blyven, weegt X. LEs. znen den Bol in't Water: "t welk menlig- &.ir. telyk doen kan, met 'er zoo vetl Gewigt aan te hangen, gelyk in de Plaat vertoond wordt, dat hy geheel onder gedompeld wordt: want dan draagt de Weegfchaal niet meer dan de Opzigtelyke Zwaarte van den ondergedompelden Bol, dic men nasr wel- gevalen verminderen kan, zo men wil; neffens het Gewigt, dat men op deandere Schaal zet, om het Evenwigt te maaken: peei gelyk wy in de Agtfte Les hebben doenzien Twcede Stukje. door de Proefneemingen, waar mede wy het bladz. T'weede Voorítel beweezen. di. Uitwerkzels. Als men de Kraan van den in Evenwigt xen rugt- hangende Glazen Bol opent om 'er de Lugt is liseer. in te laaten, wordt hy, nadatmende Kraan. qi, iet weer geflooten heeft om 'er?t Water uit te. L2£* houden, als men hem weer onderdompelt , al- tyd Zwaarder bevonden dan het Gewigt op de Schaal, daar hy te vooren meé in Even- wigt hing. | B5 0- ^- x. LES. JY. A F- BEEL. |" De Lugt is oor. zaak van die meer- dere Zwaarte. 26 — D& ZWAARTE DER Lucr, Opbelderingen, Deeze Proefneeming is de allereenyoudig fle teffens en meet beíliffende vanalle, daar men zig van bedient, om te bewyzen d de Lugt een eigent]yk genoemde Ziwaart bezit: want een Gewigt op cen W eegfchaal, gelyk yder weet, die ooit heeft zien Wece- gen, wordt niet opgeligt, dah door een zwaarder 'legenwigr; en dewyl de Glazen Bol, zoo dra hy mgt Lugt gevuld wordt, Zwaarder begint te worden, en het Gewigt op de Schaal, daar hy meé in Evenwigt hing, overweegt, moet die vermeerderipg van Zwaarte ongetwyffeld van de Vloeiftof komen, daar hy nu meé gevuld geworden is, | Men zal mogelyk zeggen; dat de Glazgn Bol, wanneer 'er dus de Lugt weer wordt ingelaeten , die nieuwe en vermeerderde Zwaarte niet krygt van de Lugt, die 'er in- komt, maar vecleer van deeze en gaene vreemde Lighaamep, en van de Wateragti- ge Dampen, daer de Lugt altyd min of , meer Dt ZwAARTE DER LogcT. 23 teer meé belaaden is, en die'er teffensmet haar indringen. Hoewel deeze T'egenwerping, op het eeríte aanzien, niet veel byzonders íchynt te beduiden te hebben, en de meeften daar- om, die deeze Proefnceming allang voor my kenden en deeden, daar ook weinig zwaa- righeid in fchynen geíteld te hebben, kan ik egter niet ontveinzen, dat ze my vry ge- twigtig voorkomt: te meer, zedert dat ikuit verícheiden Proeven, op verfchillende cyden herhaald, gemerkt heb, dat een Hoevecl- heid van 2 of 3 Pinten Lugts, zonder on- derícheid , waar men wilde, blindelings uit den Dampkririg genomen , altyd Waterdee- len genoeg in zig bevatte, om een Once Zout van W ynfteen tamelyk Vogtig te maa- ken, en Zwaarder te doen worden: want Zo men nu by het Gewigt van die Water- deelen nog dat voegt van de andere vreem- de Stoffzn, die onfeilbaar, zoo wel als zy, door dat opgevangen gedeclte Lugts ver- fpreid zyn, en van het W yníteen-Zout niet opgellurpt worden, zou men byna in ver- zoe- Xe EES. I. A J- DER L. Niet de Wateren | andere Deeltjes die ze bevat, x. LES. 1. A FJ- DEEKRL. € be mié. Te». Il, pat. 267. Maar de eipen en zuivere Lugt. 58 DE ZwAARTE DZR Luc. Zoeking kunnen raaken van te denken, dat tot de ganíche Ziwaarte , die men ziet, dat die gemengde Vloeiftof heeft, de zuivereen eigen Deeltjes der Lugt inderdaad niets toe brengen. Deeze overweeging heeft den Heer BoEn- - HAVE doen zeggen, dat het mogelyk wel zou kunnen zyn, dat de Lugt, even als het Vuur, geen vaít en bepaald Punt had in 't Heclal, werwaarts zy woog en neigde. Dee- ze Giífing heeft my egter niet kunnen vol- doen: en in Stée van my door die Zi waarig- heid, als onoploffelyk, te laaten tegenhou- den, heb ik ze getragt uit den weg te rui- men, en in de Proefneeming my ten dien einde bediend van deeze volgende behan- deling. Ik hang den Glazen Bol, met Lugt ge- vuld, aan de Schaal, en houde hem, int Water, ín Evenwigt tegen een bekend Ge- wigt, dat op de andere Schaal ftaat. Ver- volgens maak ik, zonder hem van ftand te " doen veranderen, aan zyn Tap een Hevel vaít, die gemeenfchap met de Lugtpomp heeft, Dr ZwAARTE DER LUGT. — 29 heeft, en trek 'er op die wys de Lugt uit. x. LES, Naar maate dat ik onder *t Pompen deLugt 5 uL in den Bol verdun, zie ik de Dampen , daar ze meé belaaden is, en die van dien aart niet zyn, dat ze zig op dezelfde wys ver- dunnen laaten, en met haar uitpompen, op den bodem van den Glazen Bol nedervallen, Dus doe ik dan alle, of ten minften ver het grootíte gedeelte van al die vreemde Lig- haamen, v/aar aan men zou kunnen vermoe- . den, dat men de Ziwaarte der Lugt had toe te fchryven, in den Bol blyven, en ben ge- noegzaam als verzekerd, da: het geen'eruit- getrokken is, zuivere en cigentlyk gezegde Lugt zy. Wanneer ik nu egter, nadeKraan toegedraaid te hebben , den Lugtledigen Bol weer met zyn voorige Gewigt op de andere Schaal in Evenwigt brengen wil, vind ik hem, met zeer weinig veríchil, juift even zoo veel ligter, als hy in de voorgaande Proefneeming , na 't inlaaten der Lugt, 7waarder bevonden wierd: waar uit onweer- fpreekelyk volgt, dat de Lugt op zig zelve, de eigen en zuivere Lugt, zonder die Dam- pen qo — Dz ZwaawT£ pER LDvor. x, LES, pen enUitwaaffemingen , welkein haar zwee; V. BO wen, het Gewigt van een Lighaam, de PEEL, met .haar gevuld is, vermeerdert, en di wezentlyke Ziwaarte heeft. | Gevolzes. Zoorte- De zoo aanítonds gemelde Proefneemin- lyke Zwaare .ECD OVertuigen ons.niet alleen, dat deLugt derLugt. waarlyk zwaar is, maar men kan 'er ook derzelver Zoortelyke Zwaarte, baar mindee - of meerder Ziwaarte in tegenítelling van ap- dere Lighaamen, door leeren kennen; wan- neer.men, naamelyk, een zekeren bekenden -Klomp Lugts, wiens Gewigt men wett, vergelykt met een dergelyken Klomp vin €en eenige andere Stoffe, dien men afzon- -derlyk weegt. Ik zaldit, tot beter begrip, xloor een Voorbeeld ophelderen. Middel Als ik myn Glazen Bol , na dat ikhem vol om diete. Lugt, en in "t Water gedompeld, met den vindem — (nderen Arm.der Weegfchaal in Evenwigt gebragt heb, ligter maak ,door 'er hetgroot- Íte gedeelie der Lugt, die hy bevat, uit te Pom- D& ZwaAARTE DkR LuGT. — 3x Pompen, ?al het Gewigt, dat ik 'er aanzyn Arm moet byvoegen, om het Evenwigt weer te herítellen; net de Ziwaarte ganwy- 2en van dien Klomp Lupts , dien ik "er uit- getrokken heb, Ik keer daarop den Bol in 't Water het onderít boven, zoo dat des- zelís Flals of Mond naar den bodem van *t Watetvat gekeerd ftaat, en draai de Kraan opem: de Drukking van den Dampkring dryft d&n aanftonds ecn Klomp Waters in den Bol, van dezelfde Grootte en Omtrek, als die Klomp Lugts, dien ik 'er uitpomte, en vult den Bol met Water gelyk hy te voo- ren gevuld was met Lugt. Ik fluit daatop de Kraan, plaats den Bol in zyn voorigen $tand, en zet zoo veel Gewigts op de ande- re Schaal, det alles weer in Evenwigt kornt, Dit Gewigt, dat ik om dien nu met Water gevulden Bol in Evenwist te brengen, op de Schaal zetten. moet , wyít my net de Zwaarte sàn van den Klomp Waters, die in den Bol gekomen is; en wanneer ik nu derhelven die twee Gewigten, dit van 't Water en *t voorgaande van de Lugt, tnet mal- x, LES, I. À E. DEEL, X. LES. 3. ATF- BSEL. Zwaarig- heden, Verande- ring vam Digtheid, door Warmte enKoude, 33 DE ZwAARTE DER LuaT: malkander vergzlvkg, zie ik in welke Ever redigheid twze gelyke gedeeltens of Klom- & p*?n van Water en van Lugt ftsantot elkar- 8 dere. Door op dceze wys te werken heeft de Heer Hav wksaBEE bevonden, dat de Zoortelyke Zwaarte van de Lugt ftaat tot die van *t Water , om:rent als x tot 885. 