title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: De Sennaantbot Sam. DmU In Pharmac. in 4/4. p. 283. liëC hobet, quod cibus gerat teretes medulla Cungofa farctos, dt femina in paniculis pappos in lanugine oblitum, obesum vocatur. Scabietticus, sive Junellus odoratus J. H. tam. 2. p. 515. St Rajbilus pl. tem t. 3. p. 1310. & functis odoram tenuior. Part. Theat. p. 144. Gramen dasyton, aromaticum, mulitplicis panicula, fidus brevibus tomento candida ex eodem pediculo binis Plut. Pkjt. Tab. 190. Fig. 1. & Aumng. p. 175. Hoc enim loco natali tantum, uti videtur, ab Arabico men: Reliqua ridet in Dole Pharmos. L t. AAN MERKI NG. Over de Sennaantbot heeft Sam. Dole In zyn Pharmaca. In 4 lo. p. 23. hec volgend, dat het namelijk draagt lange vleesige bladeren, gevuld met fungpui merg, en zanden in pluimen met veelagtig pluizen bevolkt. En werd verder genaamd Sennaanthus, of ruikende Rijnen van Sab. Paulus, twee keer Dole p. 515, en van Roy Htfl. der planter. Twee keer Der p. 1310. en duindertig rendend Bicester van Porkini. Theat.p. 144. En liet geurige Dasyton gas, met room vetvulde pluimen, met kool als wierpinnekronen. Winkels, uit eenvoudig stekje twee tefelins van Plutarch in twee plts. Tab. 190. Fig. 1. en in het Almag. p. 175. Vervolgens niet anders te zien als het scheiding van het Arabische, dat in alleense door de verscheidene pluijen, daar het groeide. Het overige ziet men bij. Dole In de Pharmacia. op de aangemeten kaart. Ob familitudinem cum antecedente Schoenanthus, et quod ejus radix quoque fit aromatica, hac planta in loco ubicirther fibreres alios quin poni oporteret. Ad Gladioli odorati species hanc refero, non ad aliquid aromatici nec crudea detegere tur plantam, sed quod ejus radix ad suffumigtum addhibetur. Gracilis ea sit planta, qui paucos emitit cilios ad altitudinem ulna, vel paulo magis. Folia ejus cum illis Caricis conveniunt, vel prioris Schoenanthi, sed multo breviora sunt, glabriora, et nullum modo laedentia, a spithama ad polem longa, digitum lata, firma, deaeda indar gladii, per longitudinem subciliiter scinditur, ita tamen, ut folium sit glabrum, nervusque medius infra acute protuberet, suntque glauca. Undique circa caulem locantur inferiorem, qui deinde in ampla dividitur genicula, cuivis aurem foliatorum adhuc folium, brevius prioribus. Quivis foliorum fasciculus peculiarem constituuit caulem transacti iri politum radici, quumque is quosdam produxit spicas, & fructus, rumales lese erigit inferius ad pedum altitudinem nudus, atque in summo gerit sectemque folia simul coagula, nullus amplius producens fructus, sed inflexus ad terram inclinat, fit tandem marcidus, surculi autem primo ex radice prae pulvinum. Hae quoque folia aliquid porro peculiare habent, circa inferiorem enim, secundam ipsarum partem convoluta sunt, tria et quatra hominem consulu tenues formant saper necrum cum binis acutis dorso, que ortum dant firmo nervo medio. Haec superficies infra anguste, & acute definit ad ipsum caulem, superius ampla est, ubi folia divaricant, aequie ex centro suo novum producunt caulem, qui foliorum sive fasciculorum format, unde una planta ex alia viderur orta per tenues, ac firmum caulem, haec autem foliorum congeries in ordine ex veteribus dependet planis. Hujus autem caulis vertex a unam inclinatum partem, inque tenuissima fecundum explicat ita desertum pendentia, quorum quodvis fellelatum proferit foliculum, ex sex petalis composuit, quorum in a externa majora funus, fit hiatus, in ilarum culicis concurrentia, ut in Hyacinthis, coerulei coloris, sine ullo odore, internae autem sex (Uva) locantur flamina incurvata. Fruustus bacca minor, sed rotundus, obliquus, & compressus, fit quibusdam punctis notatus, eleganter coeruleus, ex violaceo purpureoque colore nitens, inflat optimi Sapphiri, hujusque caro mollis est ac dulcis, fit campestris manus violaceo tingit colore. Intus locantur ogō novemque follicula seminalia circa axim, glabra, & ex nigrum splendens, anculum et saepissime inflat feminis Selbumi, interne alba. Flores frustusque pnoecoces fugit, cito enim crescunt ac rosciture solvent, citoque etiam deciduum. Radix hujus genuina oblique prorepit, nodosa ad modum, incurva, sicci, sic lignosa, vix pennam gerat, externe scabiosa, sic nigrimus, ut nequis solium est, in quo crescit, ex hac plures dependunt longae, fit durie fibrillae perpendiculares, concolores, in quibus maximus est odor ac virtus, unde fit tota effoditur radix, ac cum brevibus tegementis ipsius radicis, ex quibus dependunt, in safericulos configuntur, quo modo venales proflant. Ipsarum odor, ac sapor non est aromaticus, alio nullum acrimonia vel notabilem sapore, cum levi amaritie, si recentes gustentur, sicata autem haec radix dulcem incipit acquire sapor, inflat corticis arundinis Sacchariferi, carbonibusque incomposita dulcem evincit odorem, qui quodammodo convenit cum tostis cepis pelliculis, haecque cum aliis mixta lufficis gratiores est, ipsorumque exaltat virtutes. Tam. V. Nomen. XXV. HOOFDSTUK. De Indische ruikende Gladiolus. Om de gelijkheid met bet voorgaande Schoenanthum, en om dat bet mee een Spekeryagtig sort is, vindt de kruid bitrijkt pLutie, daar 't ander onder de voledheid beboorde. Ik herkent uit onder de vergeten de koortsmij s Gladiolus Odoratus, die stil staat of hier iets verrijkt aan de rauwe flamte um, staar om dat de vergetelheid tot reukwerk gebruikt wordt. Het is een magere plant, die met een klein aantal dunne bladeren opkomt, ta de boegte van een stok of niet meer. De bladeren gelijken met de vorige Sneeuwplant, doch zij zijn veel korter, glanzend, en ter zijde boordrand randen ontrent een speld tot een vork, een vinger breed, lyf, en recht als een rafter, in de lengte smal en breed, de zorgen zodanig, dat het blad glad blijft, en de midden del zes tot twee buitendelen bestaat, de vleugel uit, blad, of Zee-Maïs. Zij staan tegen elkaar rondom den stengel, die daar na in wijde ledematen verdeeld is, en aan onderzijde lichaam een enkel blad, kartert naar de vorige. Vroeger beide bladeren waren een bijzondere stengel, op de dieper zijkant vandaan, vandaan, en als dezelfde eens bloeien, meer vruchten gedragen blijft, zodat verbeeld is bij van onderen wel een voet stok, en gedragen als dat op den top zijn of zee die bladeren tegen elkaar, onder meer vruchten te dragen, maar langoog gebogen ter aardzijde, en vervat in eindelijk, doet zich schoonjes uit de hoortestavelnaalden. Zoo trokken ook de bladeren niet alleen maar bijzonder, want tegen de achterzijde van vijfde de een kan, te blad zamen gevonden, mengende met donker drie, of groen, die tegen malkaruleren. Glan, een dunne vlakte, met gedeelde schubben rug, welke den voor/pronk zijn van de blie mijden-zenut. Deze vlakte niet beneden veel, maar boven is ze breed, daar at bladeren zich van een scheiding, en uit haar midden een nieuwe blieet voor brengen, welke weerom zich tegengelykt, vergaande van bladeren gevormd, troog door het gebyten, als of deze een plant uit de andere voorgaam, met een dunne blieet. Vele vergaderingen aan de oude planten vrij en voor den stijl en. Op de top van deze fluit gelten aan van een zijde, en verdeeld zich in dunne draden, die neerwaarts gebogen gaan, zijlan, onder brengende een gestrengd bloempje, van uit bladig gemengd, in vorm van de drie buikenste grooter zijn, met gejaagd, en achter gekleed gevonden, gelijk de Hyacinten, boog blauw van kleur, zonder reuk, binnen met gezet geel noppen op kromt vullende lans. Dit vruchtgelikt van de bost van Hagelboom, de kleengebaked, uit den rendend voet veevende, en gedrukt met een verfdrukt lijn, bezet, veevend boogblaadje, met een Violet partroom blinkend, de belooning Sapberten gelijk, veevend, eentje aan vullend, gedrukt zijnde, die banden Moled verwacht de. Binnen leggen acht, of nesten kaalkorreltjes rondom den middenstrot, glad, zwart vlekken, en boekweit, gelijk het zaad van Stijgmum, binnen terzijn. De bloemen, optragende knauten baarig Voort, voerden baarig ryp, en vallen ook baarig in het water of. De genieklyk u-ortel, eivert kruipmde, zter geknoopt, kr om, arotg, en boutagtig, vebars tmjebaft dik, buiten ruig, en zve ortogttg, te vceten zau oh de grond it, daar it wajl, bitr aan bsngen verte longe, en barde vazelinge, regt in de aarde n esrgaande, van dezelfle couleur, vj.Mr in de metjlt reuk rn kragt ir, dieritalvtn men dezelve ook gebul uiltraafl, en met de korte Jhtk-ken van de booft nvortel, aaor aan zy valt bangen, en bindtlijts bind, gtlyk men ze te koop brtngd. Haar reuk, tnfmaok is ni/t fpeeeryagtig, en zonder enige geur, of merktlyke smaak met een kleine bitterheid, als men ze verfeb proef, maak it droog begind ten zaat finaak te kryn, als dat de geur van Zuid-Afrikaanse riet, en op kolen gestelt ze een zoutte reuk, en na gebraden ajuinfcbtlltn trekktnde, die met ondert die reukesserk gtmngi aangetrokken, en dezelve kragtiger maakt. A a Naatn. Locus. In vespertine reflexi montibus infarreviscione, hic autem planta circa fesc majores amae positas plantas, uti Ethn repens, & Fragrut niger: Leves etiam amae Cajus Puti filvas, ut fit ipfarum in oras, ubi fruticulis illi funt vulgares: Uti nunc Cajus Puti, seu Arbor alba, de qua egimus libel a. cop. 76. duplex est, cujus angustifolia magis aromatica est, majore latifolia, sic quoque Tacturi candidem (equitur naturam), qui enim sub pirivifolia crescit spei, ulto efficacior est, sit apiior adaptat simile qua in Amboina, sit nocly crescit, quique inulto praestantior est, quam quod in Leytimora obscurrexit. In hortis plantari, & coli potest magis ad ornamentum, sit recrementum, quam ad usum, optima enim, & efficacissima loca amat silvestria, nullibi autem simul copiosum reperitur, sed vagus hic, sit illi eius obscurrit fruticulus, ac semper in nigrum, sic sic folio. Ex Java ma haste desertur insulas ficcata, inque tenues sasciculos palmarii longos coligata, ne teneri frangantur fibrillae, talique modo sit Sinendum officinis venalis prostat inter alia aromata. Vrsus. Hujus planta: radices, seu fibrilla in usu tantum funt ad lumbifimia. Non recentes sed GCCata, aut in parva scinduntur frusta, ac confecrantur cum frutis arundinis Saccharifera, sufes, aliisque ramentis odorati cujusdara ligni, Benjoino, Unguentum odoratum, qui composto Allangi vocatur. Hoc autem suffumigio ustses, sit olea inpraegnantur, quae odorata requiruntur. Edem ha radices Macarenfium Dupa admisteur, sed minori dosi, atioquin enim occari superat reliqua odorata per odorem luum indar adusti Sacchari, vel Cepa, qui tamen incolis gratus censetur. Tabula Septuaginta Tertia Cadit lum exhibet odoratum Indicum. Naam. In 't Isttyn Gladiolus odoratus Indicus. Op Maleyts Ticcari, Op Javaans Tecari, en Kraog Gustong. In Amboina Tancari. Plaats. Hert voxxjl opluchte togato, gelijk bet Schoenanchum. Dog dit tot mi grootere ruige op 2 ig bebben, gelijk de Filix repens, en de Servillea van Fragarius niger: liet bovendelte lichte bovenkant van Cajus Puti, en aan dezelfde randen, daar de voornoemde beter Jerz gemeen zijn, gelijk is de Cajus Puti, oft Arbor alba, uit hetzelfde boek, cap 26. Gedroogd, en dan de kronbladige Specerye is, dan de grote, Salva valgi van dezelfde natuur, nuand dat onder de kronbladige val, is veel krachtiger, en bequamer tot reumatiek, dan het geen elders is te vinden, dit onderzocht bij Tijdschrift voor Geneeskunde en Merkelijke in Suikerbiet geene op Amboina, in Nederlands-Indië, beter milk veet, beter is, dan het geen op Java, veel beter is, dan het geen op Lijtdor voor. In de bovenste takken, men planten, meer voor plezier, dan tot nut, uitschijnen beter, en krachtiger uitscheidingsniekvervoert, dan in het veld vandaan, men ziet beter nieuw verbetering bij elkaar, maar zelf, hier en daar een bruin, en blijft in een zwaar droog gewas. Men brengt het beter Java in deze Nederlands-Indië gedroogd, en in een dunne vadem van een band lank gebonden, op dat de jonge vleeslingen niet vriezen zouden, en zo voorzover men het meer kan, met Specerye. Gebroek. De to orielen, van deze plante, zijn maar in gebruik twee reukmzerken, niet vers, maar gewaarborgd, gedroogd, men vindt in de een stukken, vermengd met klitten van bruin suiker-riet, echte en van enige vlekvast bot, benjoop, tong van geurige duiven, mengsel men noemt. Waarbij men de kleding, en tabaksgebruik rookt, die men vlekvast in de lucht hebben. Ditzelfde wordt ook onder 't Maacebookaarzelfdupabo gedoen, doch in kwaliteit is het een heel ander soort. Tacco in Mexique meestal van ere reukwerk, met zijn gebrande suiker, ofwel een Ajuin geur, die wel bij de Indianen voor Leffelijkheidsgebruik geraakt. De drie tachtig platen vertellen van de Mische ruderende Cultus. CAPUT VIGESIMUM SEXTUM. Arundo Saccharifera, Tubus. ARUNDIS SACHARIFERNA deferentiam, quoque observato adtingere oponet, quum in hoc Herbario variaties, ob cursu plantarum, quas cum illa comparantur, quaedam etiam addenda habeo, quas in Lurporum libris non inveniuntur, interpretacionesque, fit explicabo quaeadam, quae de hac arundine moventur. Planta itaque arundinis Saccharifer, qualis bodie in India colitur, Itipes est aequalis caefltei, infra parum incurvatus, ad altitudinem octo, decem, fit duodecim pedum excrens, nullos emittens laterales ramos, licet sit quosdam observaverim stipites, qui septemdecim pedum longitudinem haberent, plus quam binos digitos, aliquando etiam binos pollices crassus est hic caulis, qui in multos breves divisus est articulos, tres, quatuor, et quinque transversales digitos longos, in medio parum protuberantes, inferior arundinis pars nuda est, superior ad quemvis nodum folium grande magnum, multoque majus est, quam in cunctis aliis arundinum species, quatuor pedes longum, tres latum digitos, superior in longum angustumque excurrens apicem, per longitudinem striatum, in medio planum gerens albumque nervum, ad gustura rugosum, ac quodammodo vulnerans per acutas oras, coloris pallide glauci. Flores, semine nunquam proserit, nisi per aliquot annos deterior in loco quodam satiose, tumque silva ingens arundinacea superius excrescit, ut in sed inultum levior, potissimum ex alba, sit lanugine compotita, in qua aliquid paludosum flarre semina lactu. In De planten dan van 't Zomer-riet, zoo als ze hadden gedan in India gebaamd, is een soort met een eenpartige dikke ten en breiden themselves uit in een kleen kromte, tot de hoogte van een, tien, en twaalf voeten reikende, zondert zijde-takken, boetseert ik daar gevoel babe van z evenveel een voeten lang, doorgaans ture vingers, soms twee drie vingers dik. Het is verteld in vele korte tijden, drie, vier, en vijf dwarsvingers lang, in de middel een bloot barktig; de onderzijde blad van 't Rietblaar bloot, de bovenzijde beurt aan elk een groef lang blad, veel groter dan aan alle andere Rieten, vier voeten lang, drie vingers breed, gevoerd met een lange spitse top in de lengte gerekt, in de midden met een vlakke vork zenuw, rasp pijn in de tong bij het eten, een groene kleur van koek. Bramen, van zaad draagt het nooit, of men het enige jaar laat oud worden, en dan nog aan een zelige plaats blad, als dan komt er een grote Riet-pluim boven op, als aan 't Zorg-zaad, maar veel lichter, met zaden van midden, en zachtens gemaakt, daar in het kafagt als zaad gebuild. Secunda est fuca, seu rubra species, brevissimos gerens articulos, tenuiorum corticem, ac medullam, externe fusca, leucofusca, & albo colore striata, in camelo ut fuca semper praevaleat color. Hac minor fundit succum, dulciorem vero praecedentri, quidam etiam hujus peculiarem volunt commensere speciem, quae tenuiorem gerit arundinem, externa ex fulvo nigroque colore striata. Quam hic nivaram vocant, cuius nervus medius foliorum sumst. Tertia species cujusdam habet arundinem, ac corticem, non ultra pollicem crassam, virides gerens stannum, longasque articulosa. Hic dulciulumum habet saporem, et copiosissimum datur Saccharum, atque hinc a Javanis circa Zuroebatum maxime colitur ob ejus Saccharum. Omnes has tres species interne sartis funt dulce, aquosa, & spongiae medulla, qui longis filis per texta est, ita ut dulcis ejus succus commode exfugere possit, si prius exterior durus decur licetur cortex. Cetera ejus forma latis nota est. Hic etiam Oolenum quaternum dries zeer tenes aangement, qua anders niet te onderflichten, dan aan de ebur des Rietis. De eerste, malgrain groenflest zoaru, it de witte, bevat riedel has fle leden, ruim vis dertwingertslank, van buiten ioorgaant bleekgel, of tui idustgie. Deze is de dunst van JeborJse, bevat at metjalt zap, en grrst beter meejie Zuiker. De zuurde van de bruine, of tote toorte, beest de korrel leden, harder soort, en meer, van butten bruin, of met bruin, twijfel ge scheept. Zodoor toe, dat de brieven altijd met zilver, deugeeft pander zeker, maar zoeter van smaak dan de vroegen, komende uit vaten daar onderscheiden een eeuw zilveren, zijnde wat dunner van Riet, en zwart bruin, en buiten ge scheept, die ze daarom de zwarte mannen, in tens metalen een wat aan de bloeiende bruinig is. De derde zoete is de dunne van Riet, en soep, met boven een duim dik, van buiten hard, met groene tripveld, met hingelanden. De is de zoete van smaak, en geeft de met dit Zuiker: daarom bij de Javanen omringd Zureebaja, meest gevuld tot het Zuiker teelten. Alle drie soorten zijn van vorm gevuld met een zeekwater, waterig, en spoogige morg, 't welk met lange draden doorloopt is, zodat men het zwete zap gemakkelijk daar af suiker kan, als men eist van de buitenvlaktes barde Jenever afveld: De raaf van zijn ge dank is bekend. Een zuurde van de bruine, of toort van de korrel leden, barder soort, en meer, van butten bruin, of met bruin, twijfel ge scheept. Zodoor toe, dat de brieven altijd met zilver, deugeeft pander zeker, maar zoeter van smaak dan de vroegen, komende uit vaten daar onderscheiden een eeuw zilveren, zijnde wat dunner van Riet, en zwart bruin, en buiten ge scheept, die ze daarom de zwarte mannen, in tens metalen een wat aan de bloeiende bruinig is. De derde zoete is de dunne van Riet, en soep, met boven een duim dik, van buiten hard, met groene tripveld, met hingelanden. De is de zoete van smaak, en geeft de met dit Zuiker: daarom bij de Javanen omringd Zureebaja, meest gevuld tot het Zuiker teelten. Alle drie soorten zijn van vorm gevuld met een zeekwater, waterig, en spoogige morg, 't welk met lange draden doorloopt is, zodat men het zwete zap gemakkelijk daar af suiker kan, als men eist van de buitenvlaktes barde Jenever afveld: De raaf van zijn ge dank is bekend. Harum itaque extremis, quacumque, quinque, & fex sinul oblique, vel in orbem terrarum committant radices agunt, novosque proferunt stipites, qui nono, vel decimo mensibus maturentur, non autem tam diu expectutur, donec flores excrescant. Tum enim hic arundo jam optimum lumina perdidit lucem. Secundus modus maxime convenit in regionibus, in quibus non magnam Sacchari quantitatem coligere volunt, sed arundinem hanc ad cibum adhibere: Hicque peragitur, cum vetusti stipites terra imponantur, uti cura Vite fit; Bini formamur fulcia, seu lirae panicis, in quavis vetustioribus deponitur stipites, qui paucis obtegitur terra, tum ex quovis serio nodo novus excreavit furculus, qui in novum exercitium pitem, qui si nimis arsle popularent, hic & illic tinus alterve exciditur. Quum his se adtollant stipites, terra diligenter puranda est ab omnibus aliis excrescentibus herbis, ut arundo hac eo magis pinguefcat. Amboinensis non tantum impendunt laborem in plantanda hac arundine, hic & illic enim parvam tantum formant foveam semis pedem circiter profundam, postquam prius terram depuraverint, herbasque adjacentes cremaverint: Huic inponunt extremities lustra, vel furculos quatuor, vel sexta in circulo, qui cum exarcent, terram iterum depurant, ac memorato in sole modo hanc colunt arundinem. Sic intellexi, in India Occidentali arundinem Sacchari seram per quinquaginta annos coli posse per stipitum impositionem Lunae quocunque arvo, antequam novus requiratur campus. In hisce insulis huc arundo non uti tres annos perdurat, tum enim perit. Neque etiam ultra tres continuos annos in uno codemque loco coli potest; javani enim matus abfondunt stipites, ita ut tres quatuorve nodi, supra terram emineant, quos relinquunt, ex quibus novi iterum excrescunt stipites, taistique modo bis terque ex uno campo arundinem hanc conjungere possunt, antequam hic mutuetur, ultima autem sive nullo modo tam pinguis est quam prima. Zyne Culture geschebe op tweederley manier: De eerste is de Javaanse, ats men een groot veld ontpakt, daar een mula, bruine, en vette narde is, vlak, en veel water ter zanthe, vogtig, en tearm. Deze akkersterren net lange voor ons gemaakt, gelijk bij ons de velden zijn, daar men er in Caféiers-kruid plant. In deze vroeten voor men te weten de eiken van het oude huis Zu Mer-Riet afgesneden, uit de uitlopers, die hier en daar uit de leden van de eike tot veruiteren, met een slukje van een paar leden daar aan vaak, dug de bladverlie zyn men over al meer af. Deze stammen dan met vier, vijf, en zes bij malkaar, van sebium in een kring gestoken, vervoort ondergronds in de aarde, en brengen nieuwe soort vlonders voort, die in de volgende maand rijp worden, en men gebruikte als brandhout tot dat de blokken voortkomen, until dan best het Riet zijn bestaan zap verloren. De tweede manier komt meestal te pas in larsden, daar men vele mensen van suikerboon te vergaderen, maar het Riet meestal tot de koek gebruiken. Dit gebeurt door inleggen van de oudere staafjes, gelijk men met de Wyngaarden doet. Men maakt twee lange graven, of vooroven, die paralleel lopen, in de grond legt men een oude stok onder, en dekt het bovenmee met een weinig aarde toe, zodanig dat er uit iedere knoop een nieuw fruitje, daar een nieuwe stok uit koert, en zo gaat men door tot de grond zodanig is verdicht dat men twee stokken heide hierin kan zetten, daarna uit die uit. Alle deze stokken worden verplant, mocht men de grond niet zorgvuldig sufteren, dan kan alle opkomende ruigte, op dat beter Riet te kunnen voeren. De Amboonese doen zo vele moeite niet met het planten van Riet, maar maken liever in de kuilen omheen een blaaspijp van een baie van vier voet diep, na dat ze de grond te voorzien gezuivert, en de ruigte gebrand hebben. Hier in Vlekenzee doen ze de twee genoemde tijden, of uitlopers met vier of zes in een kring, beugen dat de grond zich bemen bij het opvoeden, en vult men het voorafgaande manier. Zo vervolgens ik, dat in Java-Indien het Zuiker-Riet veertig jaren kan voortgezet worden, na dat het ingevogen dertig jaar op de stokken op denzelfden akker, waar men een nieuw veld moet boegen te zitten. In dexte Kilanden kan bet Zuiker-riet niet boven drie jaren oud worden, want als dan vergaat bet, en bet kan met boven drie jaren na elkaar op een en dezelfde plaats floan; Want de Javasune vinden de ripe Jokken af, latende drie, of vier leden boven de wortel laan, waar uit dan nieuwe Jokken komen, 200 kmnen ze twee, of driemaal Oogje van een veld, terzelfde veranderen: doch de lange Oogje is verre zo vet niet dan de korte. HERBARII AMBOINENSIS Liber VIII. "5". XXVI. Abschied, dat a foliis depurari slippedes Inter binas sceutols, ex duro Calabrum lrgtio formatas comprimuntur, quarum una a Bubali contorquetur, tum expressot suc cefi per Canalem ex Bubali corio conservum excipit plattirnate priscarum sarcinarum, ex quibus in alias infunditur, iritubecatur. Hi crateres ab inferiore fundus parte fulmine em Caeabum, in furno nexus est; Cacabi autem illius ori alte, a oblique elevantur per lapides nodos. Sic calcem rite elaboratam ita politur, ut modus quantus totus videatur esse Cacabum. Huic tum succus inter infunditur, sic subhoc validus turbatus ignis, qui quando diminuatur, novus iterum funditur luctit, sentit in minuendo ignem, donec succus hic fit fuscus, et viscidus. Hunc tum in patinas effundunt terraepa, & profundas, vel in magnas terraean ollas, quas depositae funt in loco fumofo, de calida, ubi excaccatur in Saccharum, cujus superior partis alba est, de iu glebas compadria, quae & hinc Sacchari cfaeente vocantur, Inferior vero pars ex fuso Sacchari, quod Suebarum Muscavat dicitur. Ex Saccharo albo Sinceres Saccharum canthum conficiunt, illud nempe iteum liquescens in Cacabo isti genesis, ipsi que admittent albumina ovorum quondam, riteque despe mantle, ac demum aliquid pinguedini gallinae ipsi addunt, dicentes, hoc requirur put Saccharum et pellucidum. Sicut in patria sua, vel locis habitantibus, in quibus nulli funt Aethiopes, fumunt loco pinguedinis gallinae: liquens lardum, quod tamen illi cadant natione, ne mercaturae fugere damnum adfuit. Atque hinc Aethiopes vulgo recent in edendo hoc Saccharum, quin certi sint, hoc consexus esse, fit praeparatum a populo suo. Monitus porro sit quisque, qui saccharum corbibus in pastum, ut prius hos rite examinet, fallax cernit Sincofium natione sua in superlore ipsorum pastia bonum deponere Saccharum, sed fub hoc terram, cineres, vel siccata folia. Aliquando etiam Saccharum Moscovite comminiscunt cum nigro arboreo Sagueri Saccharo, vel ambos illos simul excoquunt succos, quod cognoscitur, Gilim mucosum, & humidum. Saccharum porro Canthum excoctum effunditur in patinis, vel ollis, in quibus cratescula: ex Gita arundine confectis deposita funt, quibus Saccharum hoc directed, & congelatur, atque hinc fit, quod aliquando in frutices filamenta quoddam arundinace corrumpantur, qua non funt porcorum feta, ur quidam fallò credunt. Ex albifimorum, & optimi Sacchari subtilissimum, & durissimum componitur Saccharum Canthum, Chrysalis Gile, quod Saccharum masculinum vocatur. Ex viliore, & fuso Saccharo flavescens excoquitur Saccharum Canthum, quod multo fragilius est, sic inelegantius, sed quod simul pinguius, & dulcius est priore, atque Saccharum femininum dicitur. In Sina tertia porifimum arundinis crepiscit species, tenaislissima nempe arundinem, fit corticem habens, quam Tecnu vocant a forma Tec, h.e. Bambu, illamque solo folumodo adhibent arundinem ad Saccharum ex ea excoquendum. Omnesque alias crates arundines Sacchariferas vocant Castna, vel uti alii melius pronuntiant Casta. Tecnu vix pollicem erat flavus, et plerumque flavescens inflar Boelot Svxtmgi, adeoque molli, & fragile est, ut exterior ejus pellicula admoveri postulat, per longitudinem facile findens; Hujusque species est Tibi Muroli, ex Boerone in Ambomam delata, et flavescens quoque arundo est, paucis viridibus mixtum, fit ut dicitur ex Ternata quondam per quem Huccum Muroli in Ius delata terras, et falsa picta autem degenerat, brevesque gerit nodos, durumque corticum, instar vulgaris aliad arundinis Saccharifera sene, putoque his binas tantummodo esse varietate, supra memorata tertia species. Nomen. Latine Arundo Saccharifera. Malaica, Jatula, & Haleyca, ab multis ipso inedis. Ambonius, fit Baodica Tevru. Ternatice Lvs. Sinite Camia. Sectarum ejus condens factus Latine dicitur Sacchariferrum, & Tucutan. Malab. Gulac, scilicetorum Canabum lento. Vox. De aegitudo, in eo, de bladerum gefevitreta stolium, nextrum missi Tcbe, vox staundae stillen van barde Cliffam Substituto spermati, maris et eri door busseri word eminebat. De reis was 260 km lang, de uitgeputte zaken door een gat van Een buffet - luidde gemak, tot byzondere groep bakkerij. Hier werd het gebraden vlees ter beschouwing gegeven, en andere groothandel bakkerij kon te koekje; Het gebakken tabak ten baten van onder de grote pan, waar een oven vajl fijn, de randen werden gebrand, en de pittele werden gebakken, en opgemeten met gebakken zitken, en achtergelaten werd kalk, glad gepofte dat in een grote ketel ging. Hier werd het mezelf in gegoten, in typisch een kruik duur onder groot vuur, tot dat bij zich in maakte 4 in dan onder ander zaken verwerkt, voor dat bel veld bruin, en kletsvet verdween, dezelfde gietkessel dan in diepe aarde schoof, of in grote aarde pot, kan een rookgroen te zijn in verste plaats onder, en laten droogt: Het bovenste vlees was wit, en in komende bakken, dat men koek-zuiker noemt, bel ondersteekt geel tot bruinig, dat men muscoviet noemt. Uit de suiker maken, door naar de sinten het klare suiker, namelijk zet fijne suiker in een grote pan, dan daar onder de wit van eenige klarsels en septum ter tegengangen, ten laagst zet en mengen daar voorbij hvendsel-vet onder, zeggen, dat dit nodig is om de suiker klaar te krijgen. De SMEZ in JUBA land, op plaatsen woond, daar geen Aloovern zyn, mensen in plaat van Handel, gefaakt in Spek, natuurlijk 'tzelfde voor die Notie verbeterend, op dat baar uitgeleerd stuurde. Hierom zyn in het gedeelte van Mooren vier, om Candy-Suiker te eten, zy mattresses verzekerd zyn, dat bet haar uitgeleerd genoten gemaakt zy. Voor moet men gemakkelijk gebouwd zyn, die op Javadilerbande Suiker in kanalen, door een verkeerd begrepen, dezelfde uit te vieren, kunnen de bedriegelijke Natie der Stuczen in gebruik hebben, hebben op echte Suiker te doen, maar daar onder aarde, ajje, of aan groeven van vaderen. Samstijds vermenigvuldigde de Moldovaat. Suiker ook met een zesde soort Suiker, van Saggers - kunnen gekookt, of gekookt, die heeft zappend te geijk, welke daar al gekend werd, afertoe meerig, en voedig is. Den gepofkookte Candy-Suiker soort in Jodium, of potten gegoten, daar een rechte kerk van gepletten Suiker, van tromboezen in gelegen zy, daar aan z dan de Suiker ontplooid, in candi-ceert; hier van komt best, dat men al snel aan de bakjes etnigst rafelvaal ziet, 't witte vlees' hing van de Riet zyn, en gericht op verkenjb<frjltlst gelyk zommige elkaar, en maken. Uit bet vorige, en het volle Suiker kon, bordflat Candy, den Christoffel gelyk dat min mannelijke Suiker noemd. Uit het Jager, en het kleine Suiker heeft een gewalkig Candy, veel broeder, en ongezond, daar vetter, en zwaar, dan de vergaande, 't varieert men volgens Suiker noemd. In Sina saafte meeste derde zwaarste van Zuiker- Riet Het vetten de dunste tuin riet, en schone die zwaar Tecja noemen, na het gelijknie van Tec, dat is Hambroeken, en gebruiken vanzelf altemal om Zuiker te zeven. Als de achterste grote Zuiker- Riet noemen ze Camshaft, qua zwaar Aan de andere beter uitgesproken Gamshia. Tecshia heeft geen tamme dik, meest geriatrisch, ah Roete Surangi, 200 mal, terwijl bros, dat men de buitenste vellen Voorbij de buitenste vellen kan, in de lengte ligt spilend; Een Zoort die daarvan is Toeboe Marafoli, twee Brood in Amanbohta gebracht, met groot gelijkend van Riet, vijf minuten Grooter dan andere riet, zo meer zwaar uit Tarn note door eenen Hucum Marafoli terstond in deze landen gebracht, maar veranderd Zeer dik, groot, gevonden korte ledematen, en een barde borst, Gelijk bet gesproken veiten Zuiker-Riet, ik acht dat deze Betaal maar veranderingen zijn aan de blijvende derde Zwaarste. Naam. Het Zuiker Riet Het in het Latijn Arundo Saccharifera. Het in het Maleijt, Javaans, en het Tibetaans Tubet, en het Tschu, van de vele ledematen. Op het Ambacht, en Bundtas Tewu. Op Temistan Uga. In het Sinees Camshaft. Het Zuiker Het in het Latijn Saccharum, en Succhanim. In het Maleijt Gula, of eigentijker Sacchari, En den Candy Zuiker Saccharat, dat is Stok Zuiker. In het Sinees Tungjun den Candy Zuiker Tuagcun. Voorvocht XXVI Hoofdstuk AMBOINSCH KRUIDBOEK. Cum voce Saccharum magnam habet convenientiam verbum Jagara, fea Jagart, quo Indostani: incolore quodvis denotant facetiarum, quod ex arborum vino excoquitur, præcisam ex Lentaro, equidem incertum, quid vocem Saccharum vel Jugare audit Indos fit antiquissima: Sapra libr. 1. cap. 8. putabamus Jugare antiquissima cité, quum nempe mos facchari exequendi ex vino Lont.iri de Cafappi est antiquissimus, ac proinde vetustissimum verbum. Porro autem reputantes, vocem Suebarum jam Diogridori de Plinia fuistle notam, atque ex ipfis descriptionibus conlecti, ipfis si eharum neutiquam convenire cum ordito isto Jagaro, quod nasi vulgo nigrum vocamus faccharum, hinc jam sensi, Sacchar antiquissimum de primitivum est Indicum verbum, & Jagart vel derivatum ob dulcedinis similitudinem, vel diversam ac peculiarem est vocem. Are enim facchari excoquendi ex diversis plantarum succis apud Indos non eam antiqua est. De Loca & Usum arundinis Sacchariferæ hic non multa commemabimur, tantummodo dicentes, arundinem hanc in Bengala, Siama, Siva javam plurimum colit ad faccharum ex ea conficiendum. In Baleya, Celebes, Moluccus Syrupus ex ea coquitur, qui proprie Gula vocatur, fit in cibis adhibetur, nostris vero natio loco Cerevisiae inservit. In Amboina, & aliis Orientalibus insulis, ubi ab marino frigidior est, ac solum sterilius, ac proinde haec arundo faccharifera gracilior est & debilior, non multum colitur, ac postlimum cruda cibitur. Gotla feum Syrupum iste ex arundine faccharifera cotu in Temas vocatur Manis, ac pocificimum adhibitur ad conficiendum potum A.W., quando tenuis hic syrupus ollis infundatur, de gabata fecis cerevisse vel aliis potus ipsi additur, tasi pur modo sponte effervecat per aliquod dies, post istud tempus tres quiutor vel confus radices ipsi infunduntur, ac deinde effervecat, tandem aliquid Cumini cum Cinnamomo in fasiculum colum additur, cumque per mensem suo commistur genio semel colitus in terra, quam diu aliter effervescit, non obstupescit olla, quin dissiliret. Potus hic satis facile inebriat, sed nulli capiti adsere dolorem, hominesque ex eo pinguescunt, quod Timorenses et Rottenenses de potu suo Coela gloriantur, quem ex Loncaro, Cut ipsi dicunt florem, praeparant. Sace harum Moscoviticum suffragia, Do pote aslangi admittitur in aliquando etiam recens ipsius arundinis cortex, carbonibus enim si haec inponuntur, dulcem de fese sprung odorem. Cicterea praesentantes proponemus quasdam curiosis interrogationes, casque ex judicio nostro explicabimus: Primo an saccharum nostrum veteribus rue notum, secundo quid sit differentia inter nostrum atque Ipsum forum saccharum. Tertio quo tempore saccharum nostrum ad notitiam de usum Orientalibus mundi partibus pervenit. Quod ad primum attinet, cum in eadem venimur penitus sententia in commentariis ad Diodeoridem librum 1. caput 71. de mele, dicimus quem cum eo Subaeriministo Diodeoridis capite memoratum, quodque solum antiquis fuit notum, condensatum suoile Gummi, ex iisdem produculum arundinibus sacchariferas, et quibus hodie saccharum configuratur et preparatur, ut in Diodeoride verba 1. e. hoc dare denotant, ex arundine nempe produci. Ad secundam interrogationem respondentemus, et dicimus, veterum saccharum licet ex ipsis configuratur arundinibus, differant tamen inter se, ipsum enim saccharum erat condensatus succus seu lacrima, alba, & fragrans. Interioris dentibus friabilis, formam habens tubulis salis, unde de ipsis sal indicus dicebatur, quod per solis vim ex furculis antiqua; de pingui arundinis, & tanquam gummi circa nodos se esse figere de condensare oportebat, eratque numquam majus nuce avellana, & proinde Plinii temporibus Roma carissimum erat; sine dubio enim isto tempore ars sacchari excoquendi Incolis nondum innotuerat, qui contenti erant eo, quod natura satis erat ad gustum. Sunt tamen etiam alii papiliones in India nobiles, et in usu a longo tempore, ut zingiborum, cardamini, etc., quorum alii sapore, alii virtute medicinali praevalere dicuntur, e quibus aliquot in usu et a nobis exercitata receperunt denominationes, ut Cardamum, Cappar, etc. Met apud lituos, saccharum betij gnole, overcompensari bet le lard, jagara, t/Jagarc, -waar mede de Inwonners candeo Indiaanse betekenissen, alliteratiewt ker, die van balmyn gekookt wordt; inzuli betekenise Sit in Lone junior boem komt, en bet in emzecisr. Mei van betij lagerden Saccharum of Jagarc bet oudje zy by de Indiaan. Bovenlibel. I. cap. 8. e credidisi, dat jagare bet oudjes u u/, te tuus reti 0« dat de manier er ea tujkerte Lokeen uit den tcjn van Leninar- en Cappar boomen getapt, ouder inaat, iierbahen ook bet avdfit tw arde motjt tyn. Aalster wierde immers bekend, dat suiker uit Saccharum afkomstig was. Plinius had dit al gezegd, en uit zijn werk bleek dat suiker uit India afkomstig was. Het was te vinden in delijke jagannaren, die zetmeel, gom, en suiker opleverden. De Nederlanders hadden ontdekt dat suiker uit Java, Siam, en Bengal de beste kwaliteit had. Ze begonnen te cultiveren en te verwerken om te verkennen of dit soort suiker wel degelijk beter was. Ze vonden dat de suiker uit Java, in het bijzonder, uitstekend was, en begonnen meer en meer te kopen. In Bally, Celebes, en de Afraanse wateren vond men nog een andere soort suiker, genaamd gula, dat men gebruikt in de keukens. Dit was echter minder bekend, en de Nederlanders hadden meer interesse in de Javaanse suiker, die beter smaakte en minder fibre bevatte. De Amboonezen hadden een andere soort suiker, die iets minder goed was, maar desondanks vormde dit een belangrijke bron van inkomsten. De Nederlanders importeerden hier ook veel suiker, aangezien die uit Java en Siam niet altijd toereikend waren. De voorzitter, Gotla van Syrop van Sunkerenriet te Ern, tracht in Tatnament getuigen, Manis, en meest gebrukt tot betere bevatten van de drainage, Kilang, als men in Jemaal Syrop in potten zet, eet, een souvelje vol more van bit of andere granen, daar in doet, en zo eertelijk, dogeel van zelfs laat kweken. Deze smaak, fynd men drie à vier gebekledde ouders, koken. Ten laatsten, een menu, Comyn met Cante in een bonenpan, de gebonene, latende room, zoo een maand staan, half in de soorte vergraven, en zo lange bij kookt, meet men niet te dicht terbinden, of den fijne zuur te berijlen. Deze drank maakt nat, ligt droog, doch doet het bovenste geen pijn, en maken de lippen vet, gelijk dat in Timor, en in Rotterdam, zei men van bar Goa, Alst, en den Lontarboom, Coli bij laat genoemd, maken. De Moscaal, zuurier, werd ook onder de reukverniezing Depa en Afstang gedaan, vermengd ook met de verfstoke jenever van 's zuurker, niet zwaar gegeven op koelen, ten zotten reuk van bar. De reis, overvlokkende zullen nu voorzien, eenige curiositeiten vragen, en die na onze oordeel beantwoorden. Ten eersten of onze zuurker de O uit zet, bekend geven, ten tweeden dat voor onbekend zijn, moeten bar en onszul zuurker zet: ten derden, voorziening ons zuurker in gebruik als dat in Frejlervereld zet, geboomen. Aangaande de eerste vraag, zoodanig bouwen ze ver zoet met zoete gevallen van Matthiolius in zijn Commentaria over Dioscorides, boek 2, hoofdstuk 7. De hele, fluitje 2 eigenlijk, betreffende Saccharum in hetzelfde hoofdstuk van Dioscorides vermeld, en het is te zien alleen de Oude niet bekend gebleven, gewest, zowel ten gevolg van de lippe van Gomum gynaecologica, als van dezelfde reeds voorgekomen, raad uit de brandwonden 't suikermeer makten, gelijk als verordende van Dioscorides loco cit, hoofdstuk 8. Duidelijk aan te zien, dat van een strootje komme. Op de terf vragt zeggen te zeggen, dat boen vel der oude Saccharum van dezelfde neten quam, egter ten onderfebiid zy tuffeben'l zelve en onze zukker, kan baar Saccharum uni een gejolde opoffering tran, en tufen de landen vrijzelig, in de gedaante van taftel zet, daarom ook Sal Indus neemden, 't valt door de kracht van de Zonne uit de febiid van 't oud en vrolijk suiker-rit, en als ten Groronland de komopt zog zitten groter dan een Hazel-tuot, en dierbaven in Plinius tijden te Romeinse tijd duurde: ikant buiten verminderde, stond in die tijd de kunst van suiker - zei altijd dat de eeuw nog niet was begonnen, laatende hun genaamd, maar gestene hun de maat aan de plamte van ulfs Aa 3 voert. HERBARIUM AMBOINENSIS Libellus caput XXVI cura ex hac planca sponde producebat, & ipsi submettebat, donec artem didicm vel ex lucem causa vel Sincenfibus docuerint, falcem ad hunc usque diem in Java facetturum a Sincenfibus praeparatur. Ad haec quidam respondelic, forte, cur hodie talis faccharum l'artwyma ex natura produlta non amplius in arundine saccharifera inveniatur, ad quod respondco, igitur nunc non ita senefcere, nec tam diu su* conmittitur natura, quum si per unum alternumve annum fit, ligoosa fit, optandumque perdit succum. Hoc etiam fieri potuit in arundine, qui in Arabia felix & Indulus crescit, quae multo calidiores funt regiones hisce aquae Indi* insulis. voortbragt, staat dat ze de gemeente Ide kunst of tijd begeerde, hing overal te zien, oor de Sinieczen geleerd waren. Immervoorziet, men ziet tot beter onderhoud, tot meer Java, dat in zuiden zijde doet, de Sinieczen gebandeld werd. Literatuur op onder meer nu iemand vroeg, hoorde men beter onderhoud zulk soort zijker troan, dan de muur voorafgaand, met meer aan zijker-riet vinden; daarop maakte men bekend, dat men nu beter zijker-riet zo oud niet langer mocht laten verrotten, vermits hetzelfde een of twee jaar aan stand hield, ondanks het feit dat het zich snel verliep, en zo kon hetzelfde gescheurd zijn aan het eind, dat in het geloof van de Arabieren en Indiërs veel beter was dan op de eilanden en in de waterloopen van India. 