title: Joannis a Lasco opera tam edita quam inedita recensuit vitam auctoris enarravit A. Kuyper
creator: None
text: Sed quid agit, incola, quod omnes homines omni studio eo tendere debant, ut, quantum brevissime fieri possit, unusquisque lucrifiat, sic quoque metuendum hic nobis non est, ne apud electos videamur intempestive aliquid egisse, dum Domini Jesu Christi Evangelium interpretamur; procul absit, ut aliquam exinde impietatis suspicionem nobis timendum. Nemo est, qui dicere possit, se in promovenda Evangelii luce omnia fecisse, quae quidem facere debemus, sed cogimur simul omnes nostram in ea re infirmitatem atque negligentiis agnoscere, etiamsi veri alioqui Christiani sumus. Quodsi non infima Evangelii confessionis pars eat, ut relicto sapismo ad publicum aliquem Christi coetum nos adjungamus, nulla in eo tegumenta quaerere licet ad infirmitatem nostram atque negligentiis excusandam, quas multo magis cum gravi atque perpetua divini auxilii imploratione, accusare in nobis atque deplorare debemus. Uighen zaligheid zou. Oudes Gheest, is zichzelf in zynen tweeriktigen niet tegengeen, zy zwak of sterk, gehoorde of ongehoor, zy hebben het Paulus-do vernoupe, of blijven door onwetelijkheid noch daarom. En de werken (zo zij immers werken) van dezezelfde Geest niet geheel konnen ontzettend of vreemd gesteld worden, zo kan ook de een in de andere niet altijd volgen of haten, ik zwijg hier schelde ik laat dat ter vooruitgaande des lichtes des Evangelie van Christus, door een geest gesproken werd. Anghemarkt ook, dat alle menselijkheid milde goed begraaft daar na behoort te staan, dat een iegelijk gehaald wordt, zo kortlijd als het mogelijke is: zo hebben wij hier ook niet te vrezen, dat wij bij de werken niet zouden zien wat ontdicht is gehad te hebben; Lo wij het Evangelie van de Heeren Jezus Christus verklaren, verre meer dan het is, dat wij ons daardoor voor enige argwaan der godloosheid zouden vrezen. Daar is niemand die zeggen kan, hij heeft in de voordeeling des lichtes des Evangelie gedaan, alles wat wij wel schuldig zijn te doen; meer worden altijd bedwongen hierin onze zwakheid en verzoening te bekennen, ja zulue te beschuldigen, zo niets anders ware Christelijke eenheid. En zo dit niet het minste stuk der belijdenis des Evangelie is, dat wij ons in verlaten des Paulus-doms, tot een eerder openbare Geemmeut zetten. Multum adhuc dicendum esset de studio illo, ut nimirum pro certo affirmemus, quidquid in riti- bus Ecclesiasticis de Deo atque Christo etiam supersit, neque ulla ministrorum impietate, neque ulla humanorum insomniorum admix- tione, neque uUa hominum, qui iis abutantur, superstitione, adeo con- taminari posse, quin pii homines audire in iis atque sentire possint Deum loquentem (13) opusque suum exserentem, utique iis etiam ad fidei suae augmentationem. Namque, si sub Ecclesiae nomine Christi tantummodo Eeelesiam in- telligamus, quam scimus suas ha- bere notas atque signa, a Deo or- dinata, ubinam ritus Ecclesiastici inter Papistas peraguntur, ai nulla scilicet inter eos Ecclesia reperiatur? Ubi autem inter eos Ecclesia est, si omnes ejus notas atque signa abjecerint, nec manere voluerint in cathedra sua, a Christo Domino sibi constituta, sed vero, hacce renuntiata, suam in sancto looo propriam posuerint cathe- dram, quae Christo est contraria? adeo ut nemini videri possimus leviter in ea re agere, si ab hac voluntate atque studio omnes Pa- pisticas conciones ritusque eorum excludamus. Christi toeuoeghen, zo moghe wy hierin gheene decksels zoucken, onze krackheit ende vcrzuymelick- heit te entschuidighen, weicke vy veel meer mit ernstighen ende sta- digben anroupen der godlickerhUl- pc, in ons beschuldigbcn ende be- weenen moeten. Veel waren nog te zegen van deze begaarde, namelijk, dat wij voor gezien houden, dat de dinengen die in den kerklijken gebruikt van God en Christus nog overig zijn, door de daaren eenighe godzichtigheid, of door eenighe onreine vermening van menschelijke droomen, of door supersticie der mensen die zelve gebruiken, zodat kunnen verontreinigd worden, of de godsgelovige mensen mogen God darin wel horen, en gevoelen spreken en zijn hoorn wtrichten, en ook de zelve voor de vermeerdering huren gebruiken. Want zo wij onder den naam der Kerken alleenlijk verstaan, dan is de kerke Christi, welke men weet, zy heeft borst gebruiks- en merken van God verordent: waar gebeurt kerklijken gebruiken onder den Papsiten, zo dan doch onder hen geen kerke vonden wordt? Waar is ook onder hen de kerke, zo zy alle heilige teekens en merken verworpen hebben, en hebben niet willen blijven in horen stille, die hen van Christus den Here gezet was, maar hebben zich, met verloochening van diezelfde, in de heilige plaatsen horen echter eigen stille, die Christus geven is, gezet; zodat zij zich kunnen terugtrekken in een stil gewetensvolle leven, leven van ware Godsdienst, dat is, die God loofd en dienst is. Quid praeterea ibi de Deo et Christo superesse vera potest, ubi Christus Domini in publica doctrina confessione divinitate sua atque humana in omni sua insuper dignitate privatur? Duae omnia confessio Papisticae doctrinae in se continet, quamvis in agendo suo hominum alienissimi videre, cupiant, duobus modo igitur dicemus, ibidem quidquam de Deo Christoque adhuc superesse? At vero num eas res, quas dissimulatio Papistae adhuc retinent, tanti aestimabimus, quasi veraces Dei Christique reliquiae essent, sine ulla rationale habitae eorum, quae ad opprimendum atque exstirpandum doctrinam de meritis dignitateque Christi decreverint inter se atque jurejurando sint pacti? Duae de re plura adhuc dicenda essent; absent, ut studio illi in Papismo locum illico dare vellemus. Postremo, si impietas, in qua praesertim Ecclesiae judicium aperte consentit, adeo Ecclesiasticus actiones conspurcare nequit, quin is ad augmentationem fidei nostrae uti nobis licet, iisque socios is nos adjungere; tum profecto nulla unquam ethnicorum in concionibus suis impietas, neque nulla item idololatria, cultum Dei (qui principio Nemo tempore pro-) Doch in bouwen waar veel doch daar in de waarheid van God en V. I1 Christus nog overig zijn, daar Christus de Leer in openbare be- lijdenis van zijn Godheid en menselijke heid en daarboven van al zijn hardeheid berookt werd? Of welk alles de bekenning van de Paulus- tische Leer in zet verwaar, hoe wel zij willen in horen doen schijnen hiervan vreemde te zijn: hoe zullen wij dan zeggen, dat daar van Christus en God nog wat overig is? Of zullen wij de dingen die de Paulisten door bevinding noch behouden in zulk een actie hebben, als ware het ware, overblijfsel van God en Christus, zodanerighe acht te nemen desdat zij onder zulke verdrukking en verdelging van de leer van de verdiensten en verwardigheid van Christus, verordeloord en met verzwaring verraght hebben? Hiervan was noch veel te zeggen: verre is het dat wij deze begrepen ter zonde in den Paulustische dom zouden willen plaatsen geven. Ten eerste, zo de dienaar godzotheid, in wel- kenden inzonderheid het overdeel de Gemeente openlijk bewilligt, alzo de kerkelijke handelingen niet kunnen verontreinigen, of wij mogen ze wel ter vermenging onzeker gebruikken, en ons... cul dubio una atque similis fuit) adeo laedere potuit, quin his socios nos adjungere, iisque ad (15) augmentationem fidei nostrae uti nobis licuisset. Aut vero ministrorum inter ethnicos impietas adeo veram Religionem, quae principio a vera Ecclesia desumta est, violare potuerit, ut non amplius ad eam nos adjungere, nedum ad fidem nostram augendam uti et usui licuerit, et quini simili quoque modo Papismi impietatem judicamus, quae multum Judaicam atque Ethnicam blasphemiam atque idololatriam superat atque egreditur. Sic igitur non frustra Deus suos jubet exire e Babylonia prorsusque ab ea separari; nec vult eos in talibus concionibus sentire, loqui vel satagere. Id omne igitur, quantum in nobis est, vivbimus, quod Deus vitandum esse censet. Exibimus, prorsusque separabimur ab is, a quibus Deus separari nos jubet, neque hic meile nostri ipsorum, neque aliorum os sublinemus, velullo liberarum mediatione vel pretextu decipiemus; sed vero nefas habebimus, ac pro tali rejiciemus, quidquid legi Dei officere, dignitatemque Christi Domini elevare quocius modo videatur. Apo. 18. b. Esa, 52, c. 2 Co. 8, d. Ais medegfaezellen daer by voeghen : zo heeft gheniszlick noyt der heidenschen dienaren enigebe goddeloosheid in boren verzamelinghe, en desghelijcken enige heer afgodory, de diest Godes (die zonder twijfel in begijn begunstigd ten tijden Noach is enighe en gelijkluidend gevormd) alzo konnon schende, of die mochte ons duertoch ais medeghezellen wel voegbe en den zelve ter vermeerdering onzes geloofs brug. Of heeft de goddeloosheid der dienaren onder den Heidenschen, den ware God-diëst, die in begin van der ware kerke God genomen werd, alzo schenden, dat wij ons daertoe niet meer mochten voegen, veelmin ter vermeerdering van onzes geloofs den zelve brug, waarom recht wij dan niet op gelijker wijze van des Pausdoms goddeloosheid welke wijdt de Joodse en de Heidense blasfemie en afgoderyen overtreft en te boven gaat. Zo gebaart God niet te vergheljen den zyne, dat zij zick uit Babylonische maken, en daarvoor zick gantzlick afzondere zullen; en wil niet dat zij en in zulcke verzameling zullen gevonne worden, dat God wil geschut houden: wij zullen uitgaan en ons gantzlik van zulcke afzondere, daar van ons God gebeidt, dat wij ons zullen afzondere; En zullen hier noch ons zelve noch anderen hebben bijstand in. Et, ut primum de Psalmoorum cantu dicam, puto equidem, omnes istiusmodi cantus pugnare contra duo prioris tabulae pracepta; primum, istiusmodi cantus, quibus solum Deum (si quidem ita colendus esset) coli oporteret, mortuis sanctis obtruduntur, et, pro raritate eorum, idololatra superstitio atque vana etiam fide mutantur. In orationibus namque vesperalibus, quas Vespere, atque matutinis, quas Matutinum vocant, alii Psalmos Mariae virginis, alii rursus Martyribus, alii Confessoribus, alii Virginibus cantantur, idque totum varia ratione atque vario vultu. Auctoritas verbi divini Capitulis atque Responsoriis, quae dicuntur, inducit solet; atque, ut indubitanter patet, illos Psalmorum cantum maxima ex parte in Sanctorum gratiam institutos esse, ferere semper in fine, in Collectis, quas vocant, superstitiosa quaedam Sanctorum invocatio cum gravi eorum mulieri petitioni additur. Cluae quum ita palam sint, ut neque dissimulari nec tegi ullo modo possint; aperit quoque est, pugnare eos cum primo pracepto prioris tabulae, quo unum solum Deum in invocandum. Einde op dat ick ten eersten spreke van den Psalmzingen, zo laat ick mijn dachten, dat al die gezangen tegengeven twee geboden der eerste tafelen strijden. Ten eerste, dat zulke gezangen, daar mee God alleen (zo hy alzo te dienen ware) bebede ghedienst te worden, de doden Heiligen toegedrongen, en na verscheidenheid der ziele, door afgodische supersticie en waanzin gehoogd worden. Want in den avendgebeden (die men Vespers noemt) en morgengebeden (die men Mettenen noemt) worden zes Psalmen gezongen voor de maagd Maria, andere weer den Martelaren, andere den Confessoren, andere den Maagden, en zulks alles op verschillende wijzen en gebaren. De autoriteit des goddelijken woords wordt de Kapittels en leesprekers, als men ze noemt, opgelegd. En op dat het ongevechtelijk bleek, dat deze Psalmgezangen voor het meeste deel ten dienste der Heiligen opgericht werden, zo werd op het einde van de Collecten, als men ze noemt, schier altijd eenige afgodische groeping der Heiligen, en hulp aanroepen ernstig Insuper, Papistarum illi Psalmorum in Horis suis cantus pugnant contra tertium prioris tabulae praecipi, quod monet, ne Ejus nomen leviter invocemus. Namque, etsi nullam idololatriam (cujus malo pleni sunt) in se continent, neque Scripturae locos contorquerent, neque id, quod Deo ac Christo proprium est, mortuis Sanctis obtruderetur, quod tamen vulgare hic est, neque extra magnam impietatem ullo modo fieri potest, quomodo etiam. Exo. 20 a, Deut. 5 a. De irritantie tegenover het gezang dat, volgens hen, niet kan dienen om God te eren, is openbaar, dat het tegengesteld is van de eerste tafel, het eerste gebod strijdt, in tegenstelling tot ons geboden werd, dat we een enigheidsGod zullen eren, hem alleen zullen dienen, ook hem alleen zullen knielen, buigen, aanhemerken, ons hele leven onze Heer, en dit zijn na, is niet ook deszelfde na, ook geen andere geven, zo is ook klaar en duidelijk dat alle deze Puutstlige diensten, waarin alles is begrepen, afgodisch zijn, en strijden openlijk tegen de Wet van Godes, en mogen derhalve onder de vrije en midden dooge, niet gerberkt worden, veel minder een Christenen die hoor godloosheid beurt, vrij zijn, dat hij als een medegewel, door enige bewijzen ziet, daarin mag vinden, laten. Hierbij benoemen ze, zo strijden deze Paustliche Psalmagaatjes in hun godsdiensten tegen dezelfde eerste tafel, derde gebod, welke voorheen hield dat men den naam Godes niet lichtvaardig zou aanroepen. Want of ze schoon geef en afgodery (welke ze nog steeds zijn) in zulke verhalen, en de Schrift plaatsen niet vergeten, en wat God en Christo eerbied is, niet aan de dode Heiligen opgeborgen werd, nog steeds hier gemeen is. S3 Jane ilwrnbunt se culpa, non liciter se Dei nomen invocare, quum sic decantantur, ut eos nulima ex parte ipsi cantores non intelligunt, multo minus, ut ab auditobis, sive coetu intelligi possint? Nam, ut de peregrinitate linguae taceam, quam Sct. Paulus in ordinaria coetus concione rejicit, et hauddebie sua quoque impietate non caret, vel sic tamen stridor cantorum, crepitas, fragor, sibilus atque clamor haud intelligibilium verborum omnem ejus, quod canitur, intelligitura prohibet, adeo ut revera psalmi ibidem intonari potias atque balari, quam decantari videantur, nedum ut legi atque pronuntiari dici possent. Quae omnia, quum absque dedecore verbi Dei, quod in prioris tabulae tertio praecepto vetaur, fieri nequeunt, non video, quomodo Horae illae Publicae, inque is Psalmorum ille stridor atque clamor, magna impietatis culpa, imo etiam mera blasphemia liberari, multo minus inter liberas et medias res numerari atque recenseri potest; vel etiam quomodo homo Christianus, cui illarum impietas nota est, bona conscientia atque cum Papismi dissolutione, is interesse possit. Co. 14. Bibliothek S3. ende kan ghenszins zonder groot godloosheid geschein: hoc zullen zy zick dan nog, dat zy nicht den naera Godes lichtvrij onschuldig aanronnen? dewijl men ze alzo zingt, dat ze ten meesten deel de zangher schuldig niet verstaan, veel minder dat zy van den hoorener of ghemonde verstaan mogen worden? nant op dat ick nog zwijg van de vreemtheid der sprake, die S. Paulus in der gemeente te hoopkomst der Gemeente verwarpt s). ende is ook ongetwijfeld, niet zodat voor godloosheid, zo beantwoordt het krischen der zangheren, het bolderen, lullen, touren en rammelen der onverstandige worden het gehele verstandt des, dat gebongen verdaan; alzo dat waere ick schijnt, dat de psalmen daar veel meer gedacht en gebloot worden dan gezongen, verre is het dat men zeggen mochten, gelezen of uitgesproken. Dewijl nu dit alles zonder groote onterecht des godlike word, welke ons in der eerste tafelen derden geboden verboden is, ghenszins geschehen kan, zo zie ick niet, hoe deze pausachtige getichten en dit psalmkrijsen en donneren in denzelfden, van grotere schuld der godloosheid, ja ook van enkelere blasphemie beurten, veel minder, onder vrije en middel dinngen geheeten en gerekend zouden kunnen worden: en dat een Christen mensch, die derzelfde godloosheid bekent is, met goeddenkenden bedoelingen... Denique Horae illae pugnant adrersus dignitatem Christi Do- mini, et callide admodum nos a via salutis abducunt. OSicium enim sunt sacerdotis Fapistici, quod omnibus modis Christi sa- cerdotio officit. Praeterea meriti reconciliationis iis annexa est dig- nitas, quod sine horribili blasphc- inia atque magna Christi mortis contumelia, ne vel cogitare fas est; atque adeo tecta quadam fraudu- lentia sive dissimulati vultus atque incantationum hypocrisi a fiducia meritorum mortis Christi, demen- ter nobiscum communicatorum (quae unica salutis via est) ad idololatriam Papisticarum indul- gentiarum sive remissionum ad- que nostri ipsorummet merita de- ducimur. Eas autem partem esso ministerii Sacerdotii Papistici (30) exinde perspicuum est, quod Pa- pae illorum decretis ad quotidia- num earum pensum (sive into- nandum in Templis, sive mussi- tandum secreto aut privatim) ob- ligati sunt, qui infimum hujus sa- cerdotii gradum adepti sint. Ne- que ab idio alio eas praeterea peragi fas est, nisi ab iis, qui sacerdotio isti ascripti sive dicati sint, hoc est, qui publice Christi sacerdotii exstiterint violatores. Quod enim Psalmorum illum can- tum discipulis subinde permittunt, propteren est, quod in orationibus suis Psalmos ultimo loco aestimant: quos udeo pueris (quos interim consciency ende mit ben^zen des Pauwstdoms, zick daerin xolden moghen vinden laten. Endelijk zogen zij deze strijd, deze gehchten tegen de waarheid des Heren Christi, en vervreemd ons zeer listig van de rechtvaardigheid ons saligheid. Want zij zijn een dienst des Pauschepriesterdoms, hetwelk altijd tegen het priesterschap Christi strijdt. Daarbij, zo is de waarheid der verdiensten te verzoenen, aan de ziele gebonden, hetwelk zonder schrikkelijke laster en grote schande des doods Christi, niet zo veel als gedacht kunnen worden. En de verdachten niemand door bedekte bedrieglijkheid of der huiichelheit des bewindeloven en touweryen, van de vertrouwen op de verdienste des doods Christi, ons genadiglijk mede gegeven, (welke de eenigheid negen is tot zaligheid) tot afbeelding der afgoden der pauselijke pardon of afstellingen, en onzer eigen verdiensten afgehaalt. Dat zij nu een deel des diensts des Pauschepiesterdoms zijn, is hier al blootgelegd, dat door de wetten van Paus tot een zekere dagelijkse opdracht der ziele (het zij uittekeren in den Tempel, of te grooten bijzonder of in het heimelijk) verbonden zijn, zo ook den minsten graad van deze Priesterdoms vervolgen hebben. Mogelijk ook derbenevens van gehouden anderen gehouden vonden, dan van dien, die deze Priesterdom toegelaten en opgeheven. Contra id, quod plus ponderis, id est, impietatis habet, nempe, Scripturae in Capitulis atque Responsoriis abusum, et Sanctorum invocationem in Commemorationibus atque Collectis, in illorum idiome, sic dictis, id omne, tamquam proprium suum ministerium, cibumque genuinum orique suo accomodatum, sibi seponunt, omniumque suarum orationum dement esse cupiunt. Vera haec omnia esse ipsi Papistarum libri palam evincunt, atque adeo ostendunt, horas illas, sive publice in templis intonent eas, sive privatim atque occulta mussitent, proprie ad Papisticum Sacerdotii ministerium pertinere, neque infimam eius partem quoquomodo esse. In quantum igitur res libera atque media sit, approbare tanquam rem bonam Papisticum Sacerdotium (quod Christo Domino omnino contrarium est), dissimulantsque id gestibus confirmare, in tantum quoque libera res esse puto atque media, ejus ministerio interesse et sancuique veluti praesentia approbare. Waar dat zy dit Psalmzinghen zomvijlen den schoolkinderen overlaten, is daarom, dat zy in hère ghebeden de Psalmen voor het allerminste achten: ende laten zy niet zo den kinderen (verzekkelijk zy nog tans als metgezelle hors dienst gerkent willen hebben) over, als een ding dat veracht en vol onlust is. Daarom wat van meerder actie, dat is, godloos leven is, namelijk, het misbruik der Schrift in den Capittelen en Responsoria en voorneemlijk het anroupen de Heiligen, in den Commemoratien en Collecte, op hoor spreektaal alsgenoemd: dit alles als eigen horen Priestersdom, en een oprechte en begrijpende spijz tot horen mond, bekrachtigen zy voor zick, en nillen, het zy een besluit aller hoorers gebeden. Dat dit alles waar is, betuigen openlijk de Pauschische boeken en geven derhalve voor, dat deze ghtijden, het zy dat men in de openbare in de Tempelen donneert, het zy dat men ze bijzonder en heimelijk grolt, eenvoudig tot den dienst des Pauschische Priestersdoms hoort, en het minste deel derzelven geenstijgs zijn. Zo veel dan als het een vrije en middel ding is, in het Pauschische Priestersdom (dat den Heere Christo ganzal volledig is) als in een goed ding bevestigen, en hetzelfde met onze bewonderde gebeden strekken; alzo achte ik ook, het zy een vrije en middel dig. DigiZeer door Googie. Quantum in me est, aliter nec judicare, nec testari, nec credere etiam possum, quin Papa verus Antichristus sit, totumque ejus sacerdotium, una cum omnibus ejus gradibus sive ordinibus, notis atque ministerio suo, sit prorsus atque pariter omnimodis sacerdotium Antichristi; adeoque censeo, homini Christiano (cui verbo Beil in corde suo ejus impietas cognita est), nullo pacto licere ulla omnium ejus sacrarum communionem habere. Quod etiam dico de dignitate reconciliationis meriti, quae Horis istis annexa sit, adeo palam est, ut non opus sit, multus id argumentis hic demonstrare. Namque Papisticon remissiones sive indulgentias, quae reliquis abundius interdum iis alligatae sunt, clamant se culpam atque poenam remittere, sive quis ibi adsit sub tempus orationum (quatenus equidem aliquid pecuniae solvat), sive ipse cauat, quando ad ordinem hujus sacerdotii pertinet. Praeterea, quoniam coram tota concione decantantur, atque in Papae Ecclesia ad totius coetus peccati condonanda institutae sunt, hauddubis dignitas. Dies in zyner Dienst te vinden laten, ende mit zyner theen-wordigheit den zellen beniggen: Tecz dat wy hier onwetig zijn, of verzaken noch, het Paulus Priesterdom zy ganzlich ende strak tege het Priesterdom des Heeren Christi. Zo veel dannoch van my is, zo kan ick niet anders richteren, liet uvchen ende gheloven, of de Paulus zy de oprechte Antichrist: ende zyn ganz Priesterdom t'zamen mit allen zyner graden of trappen, marckelen ende zyner Dienst, zy ganzlich ende gelijk in allerley wijzen, het Priesterdom Antichristi: ende achte, het zy een Christenen mensch, (dien door Godes word des zeluc godloosheid in zyner herte bekent is) gheensist verorloft eenighe gemeinschap in alle zyner gods-diensten te hebben. Dat wy oock zeggen van der wardigheid der verdienst te ver- zochten, die aan den ghetijrlen gebonden is, is zo kondt, dat niet noodzakelijk is, het zelf hier mee vele redenen te bewijzen. Want de pauselijke pardoonen of aflaten, die zwaarwijlen over- loudiger zijn dan de andere daar aan gebonden, hebben het geschreven, dat zij schuld en pijn vergeven, het zy. meer laat zien, daar vindt onder den tijd der ghete vrede (zo verre men immer nat ghelisdheid) het zy men zingt zelf, in geval dat in tot den ordening des Priestersdoms behore. Daar ben ik gemarkeerd, dat men ze voor de gehele verzameling zingt, moet dat in reconciliationis meriti ornatae esse debent. Quidquid enim propter peccata instituatur, ut reconciliet, necessse est. En, quum jam apertum sit, Hora pro vivorum se mortuorum peccatis institutus esse, negari non potest, eas in reconciliatio inservire; unde, velati in conclusione, sequitur, eas pugnare cum dignitate ac merito Christi sacerdotii atque mortis, nosque adeo per eas deduci a via salutis nostrae, quam merito mortis atque sacerdotii Christi (per ejus communionem clementer nobis donato) tristimire duntaxat debemus. Etsi igitur Psalmorum ille cantus et Hora illa inter liberas atque medias res ab aliis recenseantur; ego tamen censeo, atque persisto in sententia mea pro pter allata argumenta, eas impiete Papismi contaminatas atque inquinatas esse; puto ergo uniquemque Christianum, cui impietas illarum innotuit, proorsus atque quotquidem fugere eas atque perhorrescere debere. Video de Papistariam Impastimo ita nonnullas judicare, ut velint, omnes fideles, tam viri, quam infirmi, utique eum adrent, idque propter electorum praesentiam, qui in des Pauksts kercke, der gantzer gemeinde zonden te vergeben ingesteld zijn; zo moeten zy gebenzlic mit der würdigheit der verdienste te verzoenen, wel vercieert zijn. Wat voor de zonden ingesteld wordt, dat moet noodzakelijk verzoenen. En der rijl bet nu openbaar is, dat de ghetijden voor der levenswandel ende dooden zonden ingesteld zijn, zo kan men niet loochenen, of zy verzoend; Waarom als tenslotte volgt, dat zy mit der Würdigkeit ende verdienste des Priesterdoms ende des doods Christi Ertijden. Ende dat wy als door de zelus afgelost worden van den wacht onzer zaligheid, die wy der verdienste des doods ende Priesterdoms Christi (ons door zijn gemeenschap geboodschonken) allenmaal toeschrijven moeten. Hoewel dan dit Psalmzinquenten ende deze ghetijden, van anderen onder vrij ende middelde dingen mochten gerekend worden: zo rijke niet aan,ende houde mij daaraan, uit voorghemelden redenen, dat zy mit des Antichrists godloosheid besmett ende bezuidselen zijn; ende acht alszo dat een ieghelick Christe, die voor god-loosheid bekend is, schuldig zy de zelus geheelendel ende alle wegen te vliegen, ende eenen gruwel daarvan te hebben. Ik zie dat zomige der Paptistische doop alzo heilig, dat zy nul, alie gheloovighen, zo wel sterke als zwakke, zullen zick over alle daartoe maken, ende dit om der tegengestelde. Digitaal door Google gemaakt. Jam quod ad electos, qui in Papa Ecclesia sunt, de qua cura et sollicitudo eos lucrificandi, supra jam dictum est, quare opus non est ea nunc iterum repetere. Dictum quoque est, nihil ad tales praesertim referre imbecillos quaestionem nostram, qui impistarum impietatem nondum satis agnoverint. Hic igitur de his tantum agimus, qui Philippisticae impietatis magnitudinem in Papa baptismo verbo Dei agnoverint, sive firmi sint, sive infirmi, atque vetamus eos ad ire cum, etiam liberos suos ad Papae Philistitismum mittiere. Equidem libenter credo vere baptizari infantes, qui ad eum perferantur, propterea quod Sacramenti abusum his nequaquam imputare licet, qui notitiam ejus nec habeant, nec habere etiam possint; tamen eos, qui puerulos suos illuc mittunt, postquam verbo Dei Philistitismi impietatem agnoverint, peccati culpa liberare non possum. Namque, cum tota Papistania turba publica doctrinae suae confessione atque tyrannide etiam Coetum Christi vulgo damnet atque persecutaur, tam in doctrina ipsius, quam in ipsius membris, sane non video, qua ratione homo Christianus, postquam impietatem Philistitismi agnoverit, sine magna in Christum ejusque Coetum contumaciam. ministerio eorum socium adjungere se posset. Wordigheit willen der Wütendere, die in der Zusammenkunft sind, welche men bij hitte leen des maals gheninnen moet. Nu van den Wütendere, die in des Panemuts Kerk zu sind, ook van der zorghe en vlijte, die te winnen is bouen gezegd, zo dat het niet noodig is vederom te verhalen. Ook is gezegd dat deze onze vragers zulke kranke inzonderheid niet aanstaat, die des Pausdoms goddelijkheid nog niet genoegzaam kennen. Zo spreken we dan hier van zulke, die door Godes werk de grootheden der Pauslitische goddelijkheid in des Paus' doop in weten; zy zijn sterk of zwak; en wil dat zulke ziek niet hier toe moeten denken, zullen nog ook horen kinderen tot des Paus' doop te sturen schicken. Ik geloof wel, dat de kleine kinderen, die daarheen gebracht worden, waarachtig gedoopt worden, overmiddels des Sacraments missen, die geen zins toehoren mag, kunnen verder, die deswatinen geen keuzis hebben, noch hebben kunnen. Die nog aan, die kleine kinderen daarheen schicken, na die ze door Godes werd des Pausdoms goddelijkheid kennen houden, kan ik van schuld der zonde niet verliezen. Want gehoorschap de gehele hoop der Pausisten, door hoorde leer, openlijke belijdenis, en ook door tirannie de Gemcente Christi doorgaans verdoemd en vervolgd, zo wel in hoorde leer als in hun levenswijze, zo zie ik in de waarheid niet, en. DE VI. MISVERST. SACHIS. Praeterea, quam expertum sit, omnia fere, saltem praecipua baptismi nostri mysteria a Papae baptismo obscurari, ineptus eorum locum nova quaedam et eaque idololatrica substantia esse; cumque etiam magicis omnia ibi imposturis peragantur, atque ea, quae Jesu Christi sanguine fit, expiatio prorsus fere neglcitur, — quomodo, obsecro, volentes et scientes nos nostrosque infantes socios redderemus. Quodsi quis ullum hic discriminem rerum emere, ullen praetexere velit atque timeat, illi cum Jo. Calvinus respondeo, in vita nostra nihil nobis tam carum tamque dignum esse debere, ut idcirco vel bella nos idololatria contaminare vclimus. Jam quod ad Missam pertinet, non opus est, ut multis de ea disseramus. Omnes enim piis doctoribus in eo unanimiter consentiunt, propter execrabilem ejus impietatem fugiendam eam esse, quiqus ego quoque libenter calculum meum adjicio. Confiteor etiam Missam papalem fundamentum esse, caput atque fulcrum totius Antichristianismi, quo Christus Dominus divinitate sua atque humanitate, at- wat wijze een Christen, na dien hy des Paulanum godloosheid bekent bceft, zick ais een medegheid tot horen dien st ghe-ucn magh zoiidcr grooten Inchter teggen Christo en in zijn Ghemeynte. Daarom ghemienkrt het open- haer is, dat hy na nile, te minste de voorneemlijkste verhorghenlieden onzes doops door des Paulus doop verdwijnen, einde in der zeluen plaats, nieuw en ongodlijk ingebildd worden. Ghemienkrt ook dat het door alles nis mit tooverij- bedriegterie toegieth, en de heilige door het bloed van Jesus Christi gieschiet. Sliervolgens gat zlic verzonken werd, Hoc zullen vijl en vriendschap voor ons cude onze kinderen (bid ik v) hervaun ais medegheidelen willen en weten in.aken? Zo nu hierbij eenighe ongerichttheid of kracht zoide willen voorwenden en zick daarvoor vreezen, dien andwoordde ik mit Jo. Calvinus, dat ons in onzen levens geen ding behoorde zo lief of waar te zijn, dat wij ons 1111 des zelen willen, zoals willen mit eenighe afbeelding liefzuyden. Zo veel nu de Missa hangt, daar is niet noodzakelijk dat ik nu veel van spreken. Want al het Godsgeoorachtige Leeren komt eendrachtig daarin over een dat men zich om meer gruniikke god-(86)loosheid zullen schuiven zal; mit wet-ke ik ook gehort ghevonden. En bekennen dat de Paulusche Missa de grootste het hoofd en standaard is des gehele Antichristendoms : door welke de Leerer Christus van que omni item sacerdotii sui dignitate privatur, et in loco sancto nova Antichristi cathedra erigitur, ut efferat se supra omne, quod Deus aut Divinum vocetur, ut S. Paulus docet. Omnes igitur fideles obsecro, tam firmos, quam infimos, ut fugiant cam, atque semper abominentur. Haec hactenus de Papisticae religionis impietate. Nunc autem circumspiciendum est, num homo Christianus, cui verbo Dei de hujus religionis impietate penitus persuasus est, ullum pactum liceat, iis interesse. Jam, quum dicimus, graviter omni modo cavendum nobis esse, ne ulla uspiam in Deum ac Christum contumeliae contaminatione per communionem sacrorum Papistorum inquinemur, satis significamus, istiusmodi duntaxat a nobis reprehendi communionem, quae simulatam nostram communionem, vel etiam cum iis societatem in cultu Dei, quoquo id tandem modo fiat, testetur, atque confirmet hanc opinionem apud Papistas, sive firmi sint, sive infirmi, et contra aegre faciat fidelibus, atque debilitat praepeditque pium eorum impietatis Papisticae fugiendae studium atque cupiditatem; adeo denique imeliclos in animo ipsorum conturbet, ut in relinquendo Papismo (cui nos inierim addictos esse vident), utrum. Synergetic godhead en machte, en doszghelikc van alle wardigheit z yn es Priesterdos bcroofl, en in der heiliger plaatse een nieuwe stouw de Antichrist opgericht wordt: dat hy zich verbeefde ouer alles dat God of godelijk glienoet aerdt, als S. Paulus leert. Derbalue bid ick alie glicloouighc, zwakke twee stukke dat zy ze ook schuiven, en voor een gruabelt altgdt hoge. Aldus verre van der Paulusseber godsdiestc godiooszheit. [III.] Nu is het te bezien, of het een Christene, die door Godes Woord van deze godsdienste godloosheid te volgde is, iets verloren is, ziet in den zelu te mogen vinden late. Wanneer vijf zegt, dat nu ons moeten mit amste hoede, dat wij ons niet vergen mit eenigse borley ontzetting des lachters tegen God en den Heere Christo door gemeenschap der Pausztische godsdienste verontreinigd; zo geven wij geloofsgelijkluidend te verstaan, dat zulke geloofsverwarring alleens van ons gij straft wordt, die onze Imbuulde gemeenschap of gezelschap met hen in den dienst Godes (op wat wijzijn dit mocht toegaan; betuigen, en verstrijkt daarvan den waan bij de Pausisten, zy zogenaamd krachtig of zwaar; en argert daarom de geloovige, een zwakke een vijandert hinder de godzaligheid begooft een lust, de Pausztische godloosheid te schuiven; een verbiedt de zwakkeren alzo in horen geest, dat zij in... At vero tamquam nullam aliam invenimus, quam si ideo Papistica sacra adeamus, ut publica tidei nostra confessione ansam quaeramus Papisticae impietatis reprehendendae atque promovendi Evangelii. Sic Apostolos jubet Angelus, postquam e carcere erant dimissi, ut prodeant in tempulum, et palam ibidem praedicent atque annuntient omnia verba vitae. Ut autem dissimulatione quadam Judaeorum impietatem confirment, nullo modo. Sic igitur venirent Apostoli in tempulum, postquam doctrinae suae atque fidei suae confessionem omnibus hominibus cognitam esset, ut eandem hanc doctrinam in templo docerent, non vero, ut cum hujus dissimulatione in sacris Judaicis tanquam sordidis eorum deprehenderentur. Similiter quoque tria milia, qui uno die ab Apostolis baptizati sunt, primum fidem suam professi sunt a reliquis discedendo, communione item rerum, quas inter se invicem habebant, atque panis fractione, et manebrant consentientes atque unanimes (adeo, ut alteri alter aegre non faceret) quotidie perseveranter in templo, non tamen ulla doctrina verlate des Pauurstdoms (welcken zy ons tocghedacn zion) belijnen te twijfelen, of zy wel of qualick daarvan doen. Zo dan by den Pauurstchen godsdienste eenghe teghenordigheid vonden arduate, die van allen dezen quaden, eus van allen irgaanede der zelver ongeloof vrij waren, darouer zolde wy mdghelick zo zecr niet willen strijden. Mer zuicke vinden wy geen andere, dan wanneer wy ons nizo in den Pauurstchen godsdiensten gheue, dat wy mit optiek belijdenisse onzegheloofsoorzaken zoucken, des Pauurstengodlooszlieit te straffe, ehe het Evangelium te voor deren. Aldus gebiedt de Engelse den Apostel, als zy nu uit der gebanaiss losz zijn, dat zy heen gaan in den tempel, en aldaer openlijk prediken en leeren al het geworden des levens. Dat zy door bewimpeling der Joodse godloosheid starcken, gehenzins. Azo quamen de Apostels, nadien hoorde lecr buiten de Tempel geloofsbijbelijde - is al iemand bekend was, in den Tempel dat zij met de (28) ziele leere in den Tempel leerden, eil niet dat zij met bewimpelende der ziele, ziek in den Joodse diensten, als hoer medegeliezen, vinden lieten. Deze geloofsgenegenheid hebben ook de daarduizend, die van den Apostelen op een dag geadopt worden, eerstmaal openlijk hoordelen getuigd door het afwijken van den anderen, door de gemeenschapszaamheid der dingen, die zij ouder eenander hadden, door het brood breken, enzovoort na een suvinge dissimulatie, sed in templo quoque propalam testimonium ei praebentes. Tali modo cuperem et (procul absit, ut veteranos) Christianos Papisticis sacris interest, si quis Apostolico spiritu impelli se sentiret veritati ibidem testimonium praebere. Clinui contra nihil istius inodi in se sentiment, multo magis etiam fidei suae confessionem perhorrescunt, periculo vel jacturae bonorum suorum ad id adacti metu, illos adhortor atque obtestor, ne uti praetexant Apostolorum exemplum ad fractum suum animum atque negligentiam suam tegendam, sed ut imbecillitatem suam agnoscant atque accusent multo magis, ejusque graviter utique ac perpetuam remissionem implorer. Hac (quidem festinanter questioni mihi propositae paucissimis respondere volui, paratus quoque animadversionem recipere, si cui videbar minus recto in hisce sentire. Non enim meum, qui nullus est, Bed ejus duntaxat honorem quaero, cui flecti debent omnia genua nunc et in aeternum. Amen. (Sign.) JOAN. K LASCO. Act. 1 C. Inzuicker wijze begardeick oock wel (verre zy het datick het verbiede) dat zick de ChristeneindePauivstschen godsdicnsten vinden licte, zo zick iemandt gbeuoelde doorcenen Apo- stolischen gheest ghedreucn, aldaer der waerheit ghetuyghcnisz tc ghe- uen. Dacrenteghen die inzickhicr- van niet gheuoelen,ende vcrschrickc zick vecl meer voorhorcsghelooues belijdcnisse, wt vreeze der vaarlick- heiden of verliesz horer goedero, die vermnnc ende bidde ick, dat zy ter vcrdeckinghehdrerkleynmoediglieit ende verzuymlickheit,der(29) Apo- stolen exempel doch niet voorwen- den, mer dat zy veel meer hor zwack- beit bekennc, ende beschuldighen, ende derzeluen altijd arnstighlick ende ghestadighlick vergbifnisz bid- den. Dit heb ick mit haeste op het kortstc willcn toedocn op devraghc die my voorghestelt was, ende bin oock bcrcyd straffe an te nemen, ja oock daer v8r te dancken, zo zick iemand laet duncken,Ick ghc- uocle hierin onrechtlick. Want ick zouck hierin niet mijn, dieghcenis, mer dies eere, wclckcn alie knijen buyghcn moeten nu ende in ecu- wigheit. Arnen. Aldus ondertekent JOAN a LASCO. Hiniti.’ f Compendium tive index rerum praecipuarum, quae hic tradantur. Reqitter ofte aniey- ter, der zonderlicksten etuchen, melcke hierin ghchandelt werden. Fol. Orzake dezes gheschriflcs. . . 1 Dry dinghen zalmcn hier wacr- nemen 1 Wat incnschen onder deze vra- ghe nict begrepen zijn. . . 2 Wat niensclicn onder deze vra- giie begrepen zijn. ... 3 Orzake wacrom vele verscheydc- liek gevoelen wt Godes worde. 3 Vennetenheit moet men wt- aluyten in godlicken dinghen. 4 Kennisz des gbelooues magh men niet bcnimpelen. . . 6 Wat men voor vermijdelicke godlooszbeit niet bolden zal. 5 Zommigbe onderscheiden de Fauwstlicke godsdiensten. . 6 Alie Pauwstlickc godsdienstc godloosz 6 Van de Paunstlicke gbezan* gben 7 Ontsebuiding der verraenging in den Pautrstsebe verzame- lingbcn Wedcrlegging der vorgbemel- der ontsebuiding Van den wtverkorenen. . .. Een wijze van een eenvoudige wet - verkoorde met de pausdom te winnen. Pagina: Causa huis libelli 68 Tria hic observanda sunt. 68 Quales homines sub hac questione non comprehenderd, 69 Quales homines sub hac questione intelligantur, 70 Causa, cur multi diverse sentiment verbo Dei 70 Temeritas excludenda in divinis, 71 Cognitio fidei non licet dissimulare 71 Quaenam vitabilis impietas non tenenda sit 72 Nonnulli inter sacra Papistica distinguunt. 72 Omnis religio Papistica impia. 73 De papisticis cantibus, 73 Excusatio admiscendi se papisticis concionibus. 73 Refutatio dictae excusationis. 74 De electis. 75 Modus lucrificandi simplices electos a Papismo. 75 Index: Duisterneis - kan niet duister zijn, niet gecertwd worden. 12 Opgerichte kerk, niet voor het gecijferd worden. 12 Wittgenstein onderwijzertestaat. 11 Gods Gebod is zichzelf niet tegengekomen. 11 En iedere schrijver behoort tot de kortste gebied van het werk te worden. 11 Niemand kan zich volkomen werken roomsch. 12 Het Pausdom is verlaten, is een stuk van de Evangelische leer bedriegd. De Kerk van Christus heeft haar merkteken van God. 13 Waar Christus verklaart, wordt daar ook van Christo niet vergeten. 13 Of de dienaren godloosheid de kerkhandelingen verontschuldigen kunnen. 14 De Pausische godloosheid overdrijft wijdt de Joodse en Heidenische afgeidingen. 15 God zullen wij horen in zijn boek alle hoorde. 15 Het Pausische gezang strijdt tegen het eerste gebod. 15 Second de autoriteit des godlike woord. 16 Het Pausische gezang strijdt tegen het derde gebod. 16 Het Pausische gezang geschiedt zonder verstand. 17 Voor de ongezondheid des zelfs. 17 Strijdt tegen de waardeigheid van Christus. 19 Tenebræ tenebris arceri queunt , . 75 Sinceritas nullam timet apud cunctos suspicionem.. . . 16 Guid doctores decent.. . . 16 Dei Spiritus silent ipse contra- trarius non est 76 Unus quisque brevissime lucris fieri debet 21 Nemo do opere perfecto glorari potest II Papismum relinquere pars est Evangelicae confessionis. . 77 Ecclesia Christi suas ab Deo notas habet 15 Ubi Christus negatur, nihil Christi superesse potest. . 79 Possitne ministrorum impietas sacras actiones contaminare. . 79 Impietas Papistica multum egreditur Judaicam et Ethnicam idololatriam 80 Deus in praecepto suo tantummodo audiendus 50 Concentus Papisticus pugnat cum primo praecepto : . . 51 Auctoritatem verbi divini violat. . 51 Concentus Papisticus pugnat cum tertio praecepto. . . 51 Cantus Papisticus celebratur [3] absque intellectu 52 De ejus ineptia 83 Pugnat cum dignitate Christi. . 84 Digitized- index. 95 Fol. Moglieu van des Pauwsts bo- ghenooten alicclick glicdaen werde 20 Het Psalmodieingen by deti Pauwste ern veracchelick diiigk. . 21 Hoeverre liet een middel ding zy in de Pauwstelijk steun diesten zick te viiide. . . 21 De Pauwst de oprichter Anti- christ 21 Dat de verdienst te verzoenen an den ghettijden gelionden zy, bewijst 22 Bewijs van de Psalmodieken ende gheheideg ^ Van deii Dope 28 Des Sacraments miszbruik werd de onwetige niet toe- gebracht 24 Des Pauwsts doop verduisterd ile voorghenheiden des ware doops 25 Werdt op toetsebe wijze naghewech 25 Wat de Pauwstelike Misz zy. . 26 Wat gemeenschap in den Pauwstelike diensten zyfn magli ^ Het exercitium der Apostelen kan geen deeksel van der kleinmoedigheid of onafhankelijkheid zijn. . . 29 Finis. Pag. 