title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Cultura. Minor hax Katjang fpccics tam feritur, quam fullibus inpingitur, sed ultimus hic modus privalet, quod fit mensi uno aldrove serius, quam diﬀilum Veroe, seu Sajen, luo linem nempe Septembris, sic Ofilobri, circa novilunium, ac tertio den mensi maurefecunc. Terra hunc in finem preparata non fit ramis exsiccatis, vel arboribus conspersa, uti in Veroe, sed puram oportet esse, tumque acutis bacillis foramina formantur, in quibus Katjang decurrit finunt. Quando excipit plantula iam terniones emisertit foliorum, tum furculis summi, sic folia decerpenda sunt, ut plantulis sequentioribus forment ramulos, hicque foliorum collectio omni fieri ser mensi iteranda est, decerpta hic foliola non pereunt, sed oleri inserviunt, cum aliis herbis, sic Katjang cotu, et quisbus etiam Lasiocarpum, sed vilior preparari potest, si prius aqua insillentur fervidi, donec stoccescunt, quibus deni Oleum, sic acetum adfunditur. Matura hic ooliora depuratur pullatiore sic cribratione, uti supra dictum fuit, depurata hic servantur in oblongis stramineis saccis, incolis Soccol, St nostracibus Brodtjens difficile, qui concuruntur ex Sagus corticibus Coeroeroong difficilus, sic in loco furno repleto suspenduntur. Ufus. Hic minor viridis Katjang speciei Javanicus multo usitatior est, sic vulgatior rubra, ex qua omnes quoque inplentur naves, quae per Indias navigant, et quam durabilior majori specie, ac melius praetor nutrimentum, quum non tam fiatulenta, ac mirandum est. In navibus molliora fit, delicatiora posse hic officina coqui, quam in Idibus, licet caro lalita ipsi addatur, unde in culina spie indurissent, quod non tribuo qualitati navis, sed facultati coqui, cui in navibus magnam simul coquit copiam in ingentibus cacabis, Katjang nempe solum, ac caro sutila quoque sola, donec utraque fere sint mollia, quum ambo hic sibi invicem miscent, sic addunt, quod coquinet taster, seu culinarii non ita cade observar. N. L. Liber IX, cap. XXX. XXX. HOOFDSTUK. De kleinziekte Katjang. De tweede gorte van Katjang, is wat klein, dat men daarvoor ter voor Vitten, dan Johnijes zoude aanzien. De vruchten zy zo laag, dat zy met een aardetkogen, doch kruipen met geen lange staken. De bladeren zyn van de kleinziekte talwin, groen, drie vingers lang, en zwaar, mintfroetend, breed, donker-groen, ruig, en boerengroeiend, zodat zy aan de kelder Kleven. Zoo zyn ook alle delen geboekt, ruiger, en vreemder dan alle Katjang soorten, zodat zy ook ter gebraten konnen bezeten. De hoempjes kunnen aan de knopen kleintjes voor, vroetjes kleiner dan de voorgestelde, geel van schuld, te zien. Het beste is bovenste dubbelde bladje lijkt lichtgetild, de andere met uitslijping, geritgeld, en de ander met kleine soorten, onderste ecbuittend loopt verloopt. De bouwtafel zijn ten ongelijke vijger lang, rond, eivormig, dicht op elkaar, en naast elkaar, en niet bij elkaar, in kleine beverijtjes verkruind, als zwerpen, zwaar, ten comvrijzigen lelij. De nootjes daar in zijn niet groter als vitale, de klutrijke gelegenheid van bonen vertonend, aan bruisende tanden, plat, als zij tegen andere dingen gezeten baden, voor en achter, rond, met een boon naar het kleine. Demerijl zinlijk groot, anderzijde, valt, en letterverloopt, gelijk lizen, wetnige soort snel. De schorte is zwaar, lang, veegveldig, zeer knobbelig, en vol vragatten. Naam. In het Latijn Phaleolus minimus. In het Indonesisch Katjang, Kitsjil, en iddu. In het Nederlands Groenboon. In het Amboins A huc Mailn. In het Bataviaans Kapikoan. In het Ternataans Fuco. Op Loeboe Ahuhe Mamahun. Verklaard A huc, in het Sletselets Letau. Plaats. Zij voorkomen in verschillende landen met de groote Katjang, onze Ambonees planten, daar niet meer van dan voor huidbouwig genoeg is. Maar op Java vervreezen zodoende overvloedig gezaaid, daar men gebeten zit te wachten, daar mee provianteert, en in andere landen te koop brengt. Mandar, Mindano, en de Baleares Kwallanden geven daar ook veel uit, zodoende ook die van Kei, en Aroe jaarlijks een groote meeningte in Banda. Quelting. De kleur van de katjang, een soort van zout, gezaaid en gejokst, door de betakelde laai meestal, zelfde geroost ten midden van het veld. Hier, dan voor de verboden kronen, de kroon van de maan, en in de derde maand door na waren ze ryp, liet fond hier toe gezaaid, geen omgeveld takken, eiken, bomen hebben, gelijk bij het Weroe, waar men moet daarvan gezuiverd zijn, en dan mochten met snijpleiden, galen gezaaid, daar men de Katjang heeft invallen. Als dit plantje van drie of vier delingen tien bladeren heeft, moet men de bovenste scheuten afknippen, jonge bladeren afbreken, zodat de plant meer takjes gesneden, en deze bladeren moet men elke drie, of vier weken verdoen, de afgebroken bladjes gaan niet verloren, maar dienen tot maaikruid, onder andere Sajor, of Katjang gekookt, zo kan men ook een kijkje hebben daarvan te maken, als men ze eerst in hetzelfde saur dampe, tot dan ze verselen, en daar na Oly, en Azijn daar over giet. De rijke Boonjes worden je boom gemaakt, door kippen, en wat dan ook gelijk bovenstaand is, de je boom gemaakte voorraad wordt bewaard in een dunne, stekelige zak, bij de Italiaanse Soekarni, en bij de onze Broodjes genaamd, uit Sage-schors en Coeroen grof vlees gemaakt, en dan aan een rookkool plaats opgehangen. Gebruk. Deze kleine groene Katjang zyn hy de Java- nen veelgebruikelijker stekeminders dan deze rode, schaap van ook alie voorzien geproveerde producten, die in Indien gebruikt zyn, zijn duurzaam dan de grote, gevonden een heilzame voedzame in zyn zoo verstandig niet, bet is zonder, dat men ze aan booril veel maizer, en beter kan. Men, als aan land, meer pekel vlees daar in doet, een jaar zyn aan land dit voile harder houden, 't is beter nader de eigenhoofd van 't schip loefijer, maar de kennismaking van de Kok, die kun boord een grote meening te gelijk koken in haar grote ketels. Ze gebruiken de Katjang alles, en luv zout vlees, vooral een klont, tot dat het beidenschap bijgaar is, en dan eerst bij malkander doen, 't welke de Italiaanse Kok aan land zo neerziet niet in acht genomen. I XBook.XXXI. AMBOINENSIS KRUYDBOEK Haec officina multo salubriora censentur omnibus alius, unde in multis permittuntur morbis, ita ut mulcta cum his coquentur remedia, quae ad quosdam preparantur morbos, praesertim in Indica Paralysis, et Beriberi. Ad Ambonensium variolas expellendas quotidiani in usu funt ad cibos eodem modo, quo lupi de rubris fuit dictum. Officinas haec in calida leviter coda aqua, inter manus conteruntur, donec omnes decidant pellicula; ac rēm elixantur cura pingui carnium jure. Hinc multo molliora funt fere instar pultis nec flatulentā, quales Latini Fabas frutī vocant, coqui autem nostri vulgo illis addunt Petroselmi, et capam, incolatam; vero quasvis recentes herbas, quas ad olera, seu Sujor adhibent, et in majori juris copia coquunt, quam nos sulemus, quod et salubrius puto, Katjang enim hic more navigali coquatur, pultis causticis acquirit, et grex illa plebeius stomacnum sum latiare potest, cui nocentrio aliquid piperis, et pauxillum aceti addunt, unde cibus fatis stomacho, et adpetitui gratus conquiritur, subfanda autem illa pultacea toties copta, ut in navibus fit, non nihil caustum sanguinem, qui per expellentem Katjang qualitatem, a Piperis servorem facile in sudores resolvit, et hinc sicca generatur scabies, quae in India Coraba vocatur, qua maligna herpetis species est curatu per rhabdica, quando Temel fuerit inveterata. Laborant enim saepe nautae, qui vero laboribus funt editi, malignum hunc sanguinem facile adtenuare, sic consumere valent. Katjani progerminans frequenti preparatur modo, adfperge Katjang aqua tepida una alterave vicc, perque binos tresve dies fic depone, tum albi generantur furculi minimi digiti articulum longi, quorum quidam viridia mox formant capitula, aese folia vellent emittere. Ex hisce grata pu paratur Latuka, seu delicatum olus alicui juri incretura. Hoc gratum praebet recrementum in itineribus marinis, ubi aliquoties talis recens qualis Latuka comparari potest. Katjang Ticos similares egestas praecedentis Katjang, qualis tenuissima juxta terram erecta flagella, haud multo crustaliora solo navigio, rotunda, pilola, in amplis articulis distincta, atque ex geniculis terram tangentibus novas emittentia radiculas. Cuivis geniculum longus firmusque increvit pedunculus, piltus quoque, atque huic infert tria folia illis satis vi Katjang similia, sed multo minora, ac sercorunda, bis pollices longa, unum tara, in rotundam. Foliorum pustuli sunt albi, intus parum purpurascens. Siflae sunt in statu vulgaris Katjang, sed breviores, digitum nempe longiores, & ultra culmum erectae, primo planae, denque rotundi, ac maturae nigri, non rugose, sed glabri, qui multa continent minima officina, duplo minora quam vulgaris Katjang, coloris rubentis. In ventosis creberrimae in montibus sub Carice, ut & ad Ulvarum oras, vocatur Katjang Ticos, h.e. murium Katjang, forte quum adeo pustillum fit. Tenera ejus foliola ad oleum adhibentur uti prioris, sed frutius non eduntur. Zy KDorden te mre gezond te houden dan alle andere Fontjes, zynde in vteie zkttn toegelaten, zodat met flot velderbande medicamenten daar in kookt, die men tige zieke toebereid, inzonderheid inde Indische Lammbokken, of Beriberi. Om de Amoeben te drijven, gebruikt men dagelijks in de koek, op de geniale manier af te stellen boven van de rode Boontjes gezegd. Deze Boontjes in warm water Japenlijk opgekookt, worden liefhebbers de bandengewreven tot dat alle de schubben af gaan, en dan terwijl ze verloren zijn, met ten korte top hierdoor werden ze veel makkelijker, schierlijk ten briefje, en niet onderhouden, dierlijk ten Latijnse fasen vervallen onze Kok te doen ordinair, en Ajuindaar bij, maar de Inlanders alderlei groot en kruiden, die ze an toet tot Sajor, en Moet gebraten, met een veel langere zop, als wij pieken, 't zocht ik voor gezondheid, in de Katjang op zyn schal gekookt maar lijkt zyn zet ten briefje, om dat grove volkje want maagd mag niet, daar dan nog beter bij ten schieten, Azijn, en Peper bij nu eten zyn, 't volk dan weltegrag koekje maakt, maar de diepe sublimatie van die gerechten zoodanig gebruikt als men daar doet, kan niet ontdooien dan dik bloed materiaal, want het volk door de drijvende kracht zwiemende de Katjang, en bit- en des Peper lieft aan 't z eet ten gevolg geraakt, en daar door permanent ten droge fabrisseert komt, de hele man in Indische Coral noemt, zyn ten qua daardige Herpes, balderderrig moet genezen, daar ze een inwerking opvat, ook medische beterpep volk veel form is, doch die veel werken, komen dit qua ad bed ligt vervolgens en verteerren. Dat de tegenstelling Katjang, terde aldus gemaakt, besproken de Katjang met elkaar een reis van zestig kilometer, en laat ze dan twee of drie dagen liggen, zodat ze verder vervoert voort, een stuk van een lank lang, groot van somme groene boekjes krijgen, en verderzetting in vormvormen. Hiermee maakt men een aangename salad, of een makkelijk mengstaf met eenige zap gekookt. Een koffieachtige vervulling, als men op zee reist, en vervolgens ten zulke ver salade kan hebben. Kadjang Ticos is een volledig gelegd verminde; en vooruitgegaan Katjang, lopend met zeer dunne ranken lang op de grond, dertig keer niet veel dikker zijn als kastanje gaarn, rond, baarig, in vijf leden ver van de grond, en staan de knie op de grond, nieuwsgierig verleidelijke feesten. Aan ieder knie staat een lang stoffje, met baarig, en daarop drie bladeren, die van tamme Katjang gelijk, doordat veel lichter, iets minder rond, en van een rood bloeiend boeket. De bloemplaatjes zijn klein, rond, en binnen twee paar vertonende. De huisjes zijn al die tijd gemeende Katjang, doch korter, te noemen een vinger lang, en riet met een baar dikke, terwijl plat, daar na rond, ryp zynde zwaar, met ruig, maar fijn, daar in leggen veel kleine boontjes, de beste kleinere dan tamme Katjang, en zijn rood van kleur. Het lek op liggende bergen, onder 's ruggras, en aan deren van het boek, men noemt het Kadjang Ticos, dat is veelvuldige Katjang, morfemen vangen ze een kleinheid. Zijn jonge bladeren utrdrn onder 't moeskruid grasmaak, gelijk de voorigen, doch de truc is verden niet geraakt geraakt. OBSERVATIE. Ad hts minihannaj Phasaeolonim, feum Katjnung specics pertinoc Phaeolus Indicus, minimus, flore circum, stilqttis erectus. Hjfm. Car. jldd. App. & Phasaeolus surreptius, fructu minimus pallido. Tnumf. M. S. & Capan. Hort. Cat. pag. 167. m & Phasaeolus minimus, fructu rubro, stilquis longissimus cresti. Meris, Hist. fl. Sim. a. p. 70. & Phasaeolus strum flore ex coeruleo, & sibello vario, Aliqua tenuis, teretius femine parvo violaceo. Catal. pl. JmL Acad. Jul. ann. 1732. pag. 19. vide & Tbf. Zeyl. pag. 192. & Breyn. Prod. 2. p. 50. nor. edit, ubi observrit Phasaeolus Indicus luteus, flore luteo, stiluca augusta parva albidus &c. AANMERKING. Tot deze verschillende soorten van Phasaeolus, of Katjang, behoren de zeer kleine Indische Phasaeolus, met een blauwe bloem, en opgerekte bouwerij van list. Cat. Aid. App. en de opgerekte Phasaeolus, met een zeer kleine bloem vrucht van Triumf. M. S. en Capan. Hort. Cat. bet. p. 167. als mede de zeer kleine Phasaeolus met een rode vrucht, en zeer lange opgerekte bouwen van Moris. Hist. pl. /tm. 2. p. 70. en de Phasaeolus met een bloem uit wit, en blauwige geveld, met cetu duone linge bouwen, en hietop violet zaad vi n Heil. Cat. pl. JmL van het jaar 1733. pag. 17. ziet ook de Tbf. Zeyl p. 192. & Breyn. Prod. 2. pag. 90. van de Tweede uitgave, waar het Indische ruige Phasaeolus, heeft een gele bloem, en een kleine flesse, ruige bouwen voor koek &c. Tam. V. CAPUT XXXI. HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. XXXI. CAPUT TRIGESIMUM XXXI. HOOFDSTUK. PRIMUM. Cadelarum. Cadelic. De Caddie-Plant. hic est Phaestolus niger, modo crescendi, de forma antecedenti Katjang Kitsil Imulis, fruticulus autem humilis est, ramis plerumque erectis, seu pirum inclinantibus, pedem circa altus. Inferior ejus caulis rotundus est, superius rugosus; Folia temera Gnulae locantur longis inscientia pediculis, minora, de angustiora, quam in vulgari Katjang; Flores crit in statu minoris Katjang, seu in statu Flandriae, sed acutiores fume, in falciculis vel similiter pendentes, quique lutei sunt. Frutuus breves sunt fume filiculae, ultra digitum articulum longus, semidigitum latus, externe rugosus, et planus fasciculatim collectus, intus bina vel terova locantur pugilla olficula, Lentiformia, seu paulo oblonga, majora, de nigerrima, Radices sunt multa, tenues, & longae fibrax, in quibusdam locis nodosa, de umcosa. Nomen. Latine Phaestolus niger, & Cadelium. Maleice, Jinokt, de Balcyice Kadlee. Liccge Zvaarte Boontjes. Sioice A ulbau. Locus. In Amboina nro obvia est hanc plantam, sed copiosior in Java, Baleya, aliisque Malaisibus insulis. Cultura. Ubi officina hara funt, per bacillos ter- rx conmittuntur, javani vero, & oalcygnæ, qui magna his repleta habent ana, hara ferunt, quum non ita ab avibus expetuntur praeamaritie. Quum frutices fine maturi, toti evelluntur, foliaque defri- cantur, quae in his rara, vel fere nulla funt, toto- que, vel decem simule funniculi in fasciculum colliguntur, ac suspenduntur. Quum officina edere velimus, totus frutex aqua calida; infunditur, filique aperturuntur, fit officina eximuntur, vel sicca ex filiculis pulsatious exuuntur, de coquuntur separatim. Si fuerint confita in arvis aratro subactis, tum fulvis obturandi funt scobia ex firmis foliis arboris Gottoetot, seu Sagutri congestus. Ut aves a maturis frugibus arceantur, tenera eliguntur folia illius arboris, quae in angusta scinduntur folia longis alligantur amentis, ac supra catjang arva extenduntur, si hara per ventum, vel puerum adversum conmoveantur, aves terrifacient, quae tum avolant. Usum. Officina coquuntur, eduntur inftar aliorum, sed non tanta copia, quum duriora, et amariora fine, plurima horum pars Sincenses venditur, qui sublejem ex ipsis preparant farinam, qua utuntur ad Loram vilem componendam Taftiam distam, quae funt longa lorumenta lumbricos referentia, quae ex malta hac extenta norunt fendere, ad Solem exsiccare, et in fasciculos compingunt, Lara hac carnibus, et gallinis aquiturn inftar Basilica consecuta, qui mirus, et nostrae nationi sordidus, sed delicatus et cibus, facilis digestionis, quique in omibus permittitur morbis, vera autem Lara ex Oryza componitur, et farina Tritici, quae rocundiora, et crassiora exhibet lorumenta. Lumbricis magis adeundia, quum Lara ex bis officinis preparata fit tenuissima angusta, et plana lorumenta. Farina enim Cadellii lentam, et tenacem praebit pallam, quae quam subtilissime extendi potest, quum Cadellium omnium officiorum lentissimam habeat substantiam. Hac autem parum supradictus ignem prius torrentur, donec nigra desiluit pellicula, quae tum leniter in Oryza machina contunduntur, tum decidunt pelliculas, exusta officina in farinam viscepam conteruntur, et concomacrantur. Ex hac pasti Sincenses alium preparant cibum Taftiam distum, ex malta enim pollicem crassa, et supradictam extensa, quadrata sentiuncula, inftar alearum, quas in jure Lardi cum Porro larifoli, et Coriandri herba coquunt, uti coquus nostri ex farina, et frustis Lardi globulos quosdam formant. Dit is een Phaseolus niger, aan vaste doek en voorne, van planten die naast voorziening planten van Katjang veel lijkt, maar blijft ten laagst verweven, onder andere voorboes, met zijn takken meestal over elkaar liggend, ten zin om het groeiende deel te beschermen. De bladeren vallen af en blijven op de grond, terwijl de bloem erbij blijft. De vruchten zijn korte buikens, ruim een kilo van een vinger lang, en een half vinger breed, van buiten ruig, en plat, in bosjes bij elkaar groeiend. In het midden liggen twee of drie kleine boontjes, van geloofschap gelijk aan Lichte of Olijflint, of iets lankwerpiger, doch groter, platschewaarig. De bloem is veelkleurig, dunne, ronde vaasjes, bevolkt hier en daar met knoppen, of verspreid over de hele lengte. Naam. In het Latijn Phaseolus niger, in het Maleisisch, Javaans, en Balinais Cadelee. In het Duits Zwarze boon, in het Engels Antervoort. Plaats. In Amboina vind men het veelvuldig, maar overvloediger op Java, Bali, en andere Kleine Sunda-eilanden. Quenking. Daar men te velgen beste, verdenkt gevolgen, maar de overvallen, en Baljers, die groevelden te bedden, zien afgezien, om dat zoo gesten noodeloos van dat gevoelde, als zijnde onbitter. Dat ripe fruit leert men geleidelijk, vryst dat bladeren of, doch aan dat ripe struikje wijn of geen zyn die bindt men af, of tien te zamen, en hangt ze op. Als men ze eet, ziet men ze ook met de struik met al in 't komkommertafel, opert de bovenste, en neemt de boven daar uit: Of men kapte de droogte boven uit de boeken, en kookte ze bijzonder. Als men ze op het geplotte land gezaaid beef, zo ziet men de vrucht tot karteren met een bezem van de style bladeren des boomt Soemoe, of Saguincrs-loom gemaakt. Om het gevogelte van dat ripe vrucht te verwerken, zo neemt men de uninie lange bladeren van dat komkommer in een soeiete timen, rygt aan lange snoeren, en hangt ze over het Katjang veld, als deze daar de vond, of door een jongen daarstelen toegestoken bovenweegt, maken ze het gevogelte geschenk, dat zij daar van de vliegen verkwamen. Gebruik. Deze Boontjes zijn gekookt, en gegeten als ander, doch zoveel niet, om aan te zuren, harder en bitter te zijn, beter meestal dit verkoeling aan de Sint es, die een metier daaruit maken, en zichzelf gebruiken om het legte Laxa te maken, genaamd Tautsjiam. Het voel je langzaam, als Pier-warmten, die ze uit den uitgebreide ding nu ten te vinden, in de Zon te drogen, en in bosjes te samen te binden. Deze Laxa kookt tien bij vlees, of Hoenders, gelijk de kleine gevielde kool, het vuist een resantelijk, en bij sommige Noten afzienlijk, doch lekkere keuze, geft, om te verteilen, en in alle zaken toegeklopt: maar de rest Laxa kunnen ze uit Rijst, en terstdemeel, tot een dik, en ronde smeul je zijn, de Pier-warmten gelijker. Daar de Laxa terwijl den Boontjeshol, ze ter dunne, smalle, en platte smeul je zijn, kan beter metel ten de Kaas lee getest eenigheid, of verhelderd, die met zeer dun uitbreiden kan, vermits de Kaas onder alle Boontjes de taak snel verbrandt. Men roost het eerst ten verlevend op het vuist, tot dat de zwarte schil opspringt, en stamp ze dan tot stokjes in de Rijstblok, zo gaan de schilfer af, dat men dat grofde Boontjes tot een kleverige pasta kan vijven, en malen kan. Uitzaai met maken de Singezen nog ten andre koel Ta-bu genaamd, want uit den dag, die een duim dik is, te op een laag uitgebreid, vinden ze verschillende soorten, flukken, of dobbelsten, die ze dan in spek zet met brede Portie, en Coriander-brood koken, gelijk onze keksen uit meel, en gefneden spek flukken, ze creeën knollen maken. Totale recept met officiële kost ex manu eduntur recreatio gratia ad potam Thcc. Si vero edantur ad stomachum sariandum, in fartagem torrentor, unum costum nimis sive viscola, in tostis etiam nulla ecegitur amarities, neque in farina ex iis praeparata. In Baloya, Cadelif spece, obcurrit modo crependi priori ferculis, cujus doculi ex albo purpurascunt. Officula ejus alba sunt, uti priora nigra, exterum ejusdem forma, & usu. Tabula Ctenarum Quadragesima exhibet, cum mapris ejus siliqua reparata A, & officiis BB exus. Observatio. Viderat in mentem edere Pisticus erectus, caule, & folio rigidus, color pallide lateo, Aliqua cassa, & ampla Beerb. M. in #w. p. 153. & Phaeoli in orthocaulis Fabii Colusin, seu snuad niger Coriandro similis C. B. Pin. Mssf Ztj. p. 48. St Thet. Zetj. p. 140. ubi vide reliqua. De gebakken broodjes met mascarpone, werden uit de band more pleisur, of bij den Thet-bek gekocht. Audere, zegt men, ze zijn veel lekkerder, om te proeven, roest merveelde, ze zijn merkwaardig, een lekkere mepat, dat de gekookte te kleverig zijn, ook proosten men bij de ceretje, getan bitterheid, nog voldoende in 't meel daarvoor gemengd. Op de Balsy beef nwn en zatre Cadlec aan wasdem Bt t wrigt gelyk, doch de bloempier trekken uit bet viit- te ntkir 't ptaire. De Beant zyn wit, getyk de voorrig rtoart, andtrs t vm daelfjie fatzoen, en gebrviL De Hondert veertigste Plaat Vertoont de Cadlc-plaats net een groter botraef afzoder- lyk A, en de Beent jet BB daar uit genomen. AANMERKING. Deze plaats schijnt te zijn in de opgerichte Phaftolu, waar een blauw-geel bloem, met een dikke, een breede hotte van Beerb. ind. in gt. p. 152. en de opvolgende Phaftolus van Fabius Colum, of de zwaan kracht toegewezen aan de Coria onder gelijk van C. B. Pin. Mu/. Zejl. p. 48. zo de Tbf. Zejl. p. 190. waar het meest zichtbaar is. HOOFDSTUK SECUNDUM. Phaftolus Cylindricus. Katjang De landpervangende Boontjes. Djintam. Het Phaftolus speelt een minder rol, wat betreft de Kwetsabeende Boontjes, Katjang, die hoger excerteert, feseque omringt, apoclit, palis, vel proxima incum- bigre fruticulis. Folia ejus paulo majore fune, nec ita rugosa, flaccida, & laste virentia. Florea lutei, circum ejusdem formam. Siliqute mulus, stipule dependent, digitum circiter longat, culmum crassar, & rotundum, aequales, ic glabrae, ac matura, nigra. Oolliculum funt volvuli tenuei, & oblongi, levis cylindricus, in statu Graeco, sed longior. viridis, et rome lutei, ur & ruma atque hepatici, invari minoris Katjang. Bacillis terra conmittuntur et palis appropricatur cur, & juxta paggera siccodoeret permit-tuntur. Divi durat, antequam fructus proserat haec S lania, ac prius deficient format frondent multaque agla, at raros floriferos racemos, qui tamen per fissuras copiosus, co quod rarissime defectu in supplet. Nomen. Latine Phaftolus cylindricus. Maleise Cut- jang Djintam, juxta oblongam Cumini formam. Lacus. In Amboina est planta exotica, atque in quibusdam tantum curioforum hortis obscurrit. In Occidentali Bus Indiae regionibus frequentior est. Gustu coquuntur, & eduntur instar viridis Catjang. NO. Huic Capiti notitia adjassa fuit icon. Delt flag van Phafcolua gelykt aak na de kleine Katjang, doch beter subriet bagter op vleggende zig om de bygezette broodjes, of tenende op de naadjelijk bladeren zyn waar grooter, niet fap, en baldegraen. De bloemen regt-gul, anders van deze gewassen. De auxilia bangen vele bij andere, twee sprietig truwvinger, ongekookt, dik en rond, hoog en glad, rip zynde zwaarachtig. De soege zynden een langer wolk Tractatie uit Fanum Graecum, doch niet gekookt, maar rood, en leververwet, gelijk de kleine Katjang. Verder zyn zeer dikke, en bij het geplant, is men laurierharm in de pagerr toppen. Zy jlaan lang, een vertebrate en dragen, gewoont in een diept zo, en een putje rantsoen, staan en tegen iknumige bloem duidende troost, die egeren baar beid vit in met de leeggieten, die volgen vervangen. Naam. In het Latijn Phafcolus cylindraceus. In het Nederlands Catjang Djintam, de langwerpige gewas van China. Plaats. In Amboina tussen de zeventiende, werdende maar hier en daar in de tuinen van particulieren gezien. In de Oost-tijker landen van India, wordt het meer menigvuldig. Gebruik. Zy worden gekookt, in soep, getrokken aan grijze groene Catjang. NB. Bij dit Hoofdstuk is geen afbeelding van de plant te vinden. Nunca se venl a filver fures quadam Phascolorum subsequuntur species, quorum maxima hoc in capite descriptur, qua Cacara quoque species est. Longis fimulis, ac ramosis hac prorepit herba flagellis juxta litora plana, sub Soldanella marina, cui adeo juncta, intermixta cili, ut e longinquo dignus nequeat. Cacara autem litorea semper terna gerit folia conjuncta more Phascolorum, majora, solidiora, & glabraiora illis. Cacara sative, superius in obtusum delinquentia apicem, sed neutiquam bifida, inflata illorum Solidaneis, intense viridia, horumque medium semper longissimum est. Inferiora, & posteriora flagella rotunda funt, superiora parum angulosa, incusque cor gerunt fungosum. Flores racemi simule ex peculiari crustaque exerc- (eunt pedunculo, parum diversi a Phasaeis fabis, ex sex enim componuntur petalis non ita extentis, quam in Phascolis, sed flores hi semper connivent, majores funi, & firmiora gerunt petala, eleganter ex pulpureo rubentia, quae album obtegunt corniculum ex radicibus filamentis compositum, nullius odoris. Siliqua: planicula funi, & radicula, digito longior, pollicem lasurea & in ventre tribus latis foliis novum. Maturae nigraces funt, vel summi coloris. Odora funt, uti vulgaria Cacara, sed majora, & nigra. Radix ejus alba est, sit longidima, sub terta propensa. Ufus. Purpurei ejus flores eliguntur, et olus, quod eximuntur ex illa purpurea petala, staminaque cum pisillo abjiciuntur, quae in Calappi lympba, vel aliis pinguis turibus coquuntur. Quod olus praebet fatuus dulce, ad tenera addendum Brasiliensis folia. Purpureus enim ipsum color per cocionem disparere, qui in album transit. Ooliticula, et tenera aliquando etiam coquuntur, liquatum, prima autem aqua effundenda est, sed vilissimum praecedens cibum floribus. Non semper flores proferunt, sed paucis tantum mensibus, sed tum in tanta copia hos genes, ut litus ex ipsis rubeat, vel purpurascit, et sufficiens conquiri possit copia, ut tot inimplentur patios. Quod autar porro obebunt Cacara marina varietates, quum vero nullum peculiarem habeant ultionem, ipsarum descriptionem omittam, solummodo monens non omnes cibis intervire, nec adhibendas edere nisi cognitas species. Inter suspensarum numero primum illas, quae flores gerunt amplissimas extentus, nec tam eleganter purpurascentes quam prima. Ipsi filices latiores sunt, odicula ejusdem formae, sed hepatici coloris, ac nigris punctulis, sed striis notata, quod observavi in litoribus insularum Bandenfium. Catu Parvum, Bracman, Rana Sanvali, Portuguese, Galingeo, Belgice Qualbonum, in Hort. Malab. part. 8. Fig. 42. Descriptum, quodammodo convenit cum descripta hac Cacara litorea, saltem non auderem hanc pro edulis Catjang specie habere. Tabula Centum Quadragesima Prima Ad Figuram Primam Cacaram exhibet litorea. Figura Secunda Phasaeum denotat maritimum. OBSERVATIONES XXXIII. HOOFDSTUK. De Strand Cacara. Nu volgen enige viltje soorten van bonen, vzasar dat de groote in dit Kapittel beschreven, voerden, zijnde mede tot morte essent de Cacara. Zij kruipt met ute andere toonde, en lange ranken op vlakke Strand, onder de Soldanella manna, zodan vermengd dat men van verren niet onderscheiden kan. Docb de brand, Cacara blijft altyd drie, Maderer! bij talkingander, na de meters van bonen, groter, geldiger, en verduister dan die van de tamme Cacara, vermeerder met ten slotte smaak, doch geenzin in takken gekloost, geldig, zoals die van Soldanella boog-gras-groen, bel middelrijf is altijd bel langzij. De voorzijde, en achterzijde ranken zijn rond, de voorzijde taal boekig, in bebben binnen ten wobbelt. De bloemen komen voor gevoerd aan het bijzonder dikvlees, vermeerderende voat van bonen-bloesem, overzijnde bevallig uit z es blad, zó niet geopend als ander bloem, maar altijd half luikende, groter, leviger kan bloezen, febon purper-rood, ver in tongend ten a vit boortje, van dikvlees gemaakt, waar de reuk. De boeken zijn breedbladig, en dik, langer dan het vingertje, een duim breed, en op den fruit met drie breedte naden. Rijk zijnde, zijn zij voorzichtig rookvrucht. De bloemen zijn gelijk die van gemengde Cacara, maar groter, en met meer uitdrukking. De wortel is wit, ter lengte lang, onder het zand kruiend. Naam. In het Latijn Cacara littorea. In het Maleis Cacara Laut. Plaats. Zij voorzijde meer geniet dan op vlakke, en zandige branden, dezelfde te samen voerd en zy met de twee vleugels Soldanella bedekkende, zij voorzichtig inzonderheid uitgevonden aan de Noord-veil, zij dat van den Amboinese been Inham. Gebruik. Deze purpere bloemen verkregen tot mentholid, bestaand uit een blad en een boortje aan een smylende, die men dan in Calappus-melk, of in water te zetten kookte, het vlees ten half gegaar gekookt, gelykend met jonge Kool-bladeren, vult de boortje rode kleur vertroefd in het koken, en werden wit. De bonen, en jonge boonen kookte men ook zomerveld, dog beter eceris de volkert moet men ongekookt, en geeft ten gevolg kookt, dan de bloemen. Niet alle bloemen zijn altijd, maar alleen in een paar maanden, doch als dan in zulke menigvuldigheid, dat de strank rood daarvan is, en men het genot gevonden in menigeheid kan hebben om het bokken volledig te koken. Daar zijn nog zomere veranderingen was de Cacara marina, doch om dat ze geen bijzonder gebruik hebben, zal ik barer beschrijving overlaten, alleen vermelden dat ze niet allemaal tot gebruik dienen, en men geen noodzaak heeft dan dit bekend zijn. Onder de verklaringen die ik voorover tel, de welke tot je groeiende bloemen horen, bestaan, en niet zo veel purpurer als de eerste. De boonen zijn breder, de bonen van dezelfde soort, maar leger vertegenwoordigd, met zwarte vlippen, of linten, datwelke ik op de stranden van de Bandaje Eilanden gezien heb. Catu, Pxtu, Brontm, Rana Sanvali, Portugese Carlingejo. In het Duitse Qualbonen, in Hort. Malab. part. 8. Fig. 42. Beschrijving, bevat eenige overblijfselen met de bovenlaande Cacara litorea, verklaring ik zou ze voor een getemde Cetbare Catjang willen houden. De honderd een en veertigste Plaat vertoont de Eerste Figuur de strank Cacara. De 9 Tvettde Figuur wyft aan de flraad-Boen. AAN- IX Hoofdstuk. XXXIV Hoofdstuk. AMBOINSCH KRULBOEK 391 OBSERVATIE, Cacata littorea eft Phisealus maritimus, purgans radice Vivaci, foliis et asli fubTot urnlis Bifnagartius Plukn. /flmag. p. 292. & Phyto. Pub. 51. Rlg. & 1’hafeots maritimus, Indicus, perennis, uifb)hmts, iubiotundus, fHiqua longi, saba 1'ufca oblonga li. Amp. Calat. p. 3~y, &c. eftque Kitu Tijaudi //. Malab. tum. S- Tab. 43. & /ioj. /*». 3. p. 445. atque Phascolus mariti ni us rotundifolius , flore purpureo, liliqua brevi, crlflau, fraincfurcofiriato AAwn. Cal.pt. Jem. p. 69. ubi vide reliqua, & Ren. tau. 3. pag. 244. qui crt Phascolus Zeylanicus mrimi* folio pingui, & craflo Plaf. Zeyl.p.gy. & Tbef. Zeyl.p. ifj. CAPUT TRIGESIMUM QUARTUM. Pbascolus maritimus. Kaljang Laut. H/Ec species cft Kaljang y fcu Phascoli minimi nu. Libi nili in litoral crescentes, procedenti adstaas Cuc.Jr* , ut & Soldam Ita. Folia ejus iliis vulgaris Kaljang fimiJiafufit, sed cn n - jora , luperius rotundiora, crafllora , glabriora, sic Jacte virenda, horurn medium septera pollices longum eft, quinque pollices longa iunc, ac quatuor digitos lata. Flagella ejus longuima lunt, rotunda, & glabra , denfa fronde litora tegentia. Flores ejus majores funt, quam in Kaljang, ac quoque lutei. Siliquae quatuor, vel quinque frrnul dependent eussdem format, sit magnirudinis quam Kaljangii sati vi. Qua maturat externe nigricant, mtcmcalba; funt, sit fpJcndcntes inOar boloferici. OtTicula ejus majora funt, quam vulgaris Kaljang, oblonga, ex davo vi- rentia , ut & hepatici coloris. Nonatu Latine Pbascolus maritimusury fcu litoreus. Ma* Ilice Kaljang Ijsut. Locus. In cunctis crescentes planis litoribus , ubi lapilli inveniuntur, lique sub aliis altioribus crescentes fruticulis, folia ejus fune obsecure virentia, rustoJa jurum, led non om homo now. Utti. Pallida virentia, & glabra folia defiliu aliorum ad olus adhibentur, lit prima ipsoatura abjicitur aqua. Opercula in villo funt usu, licet netuo aliquam noxiam ejus et qualitatem indicare. OBSERVATIO. Videtur, me est sive follis marinus flavis, folio molli, albo, edulo, Zeythmii Maj. Zyrth. & Theb. Zeyth. pag. 190. AAN MERKIN G. De grand Caesarea est de grand Phaecolus, purgandus, met cen overblevene wond, een dichte rondaclitie bladeren, van Blennorrhagie hy plui, in which m. p. 393, ed. Pbjt. Tab. 51. Fig. 3. een de Indische strand Phaecolus, met drie ronde bladeren, met een lange hamer, en linkervleugel bruutge booa, met de Catal. en de H. Auge. p. 406. &c. en in de Katu Tjadi vin de H. ihlab. rem. 8. Tab. 96. en Ray. tem. 3. p. 445. en in de grand Phaecolus, met ronde bladeren, met een purperachtige bloem, met een korte receptacle booa, met een stulo geforceerde suik, vio Slesn. Cat. pt. Jam. p. 69. ilwaar bet overige ziet, is mete bij Ray. tem. 3. p. 444. en in de Zeylansche Grand Phaecolus, roodkleurig en vet blad, vado bet Althi. Zyth. p. 93. en in de Tbef. Zejl. pag. 189. De ranen zyn zeer lang rond, en glad, met ten digten loof de brand bedekkende. De bladeren werden groter, dan aan de Katjang, en met geel. De buizen bangen vier aan vijf bij elkaar, van dezelfde vorm, in grootte als de tamme Katjang. Ry? Zijn, van buiten zwartachtig, taam binnen zit, en glimmend als satijn. De Boentjes zijn wat groter dan de tamme Katjang, groengetint, en leverig. Naam. In het Latijn Phaecosus marinus, in het Maleis Katjang Lauc. Plaats. Vrijwel op alle vlakke branden, daar in kleine stroompjes ontdoken, als beter onder aan een boeger ruiggle jel- r , et cetera. Ruig, en dit is zeer goed, niet. Gebraik. De teelgroen, en glatte bladeren, kan men bij nacht als moeskruid gebruiken, als men in de rondte gaat. De Romeinen gebruikten dit in geen gebraak, toch voor voedsel niemand schat qua daarvan te zeggen. Aanmerking. De plant schijnt te zijn de Zeytonfiere smid Pbufaceolus met gele bloemen, en een zak wit eten blad, van het Aluf Zryl. p. 258, en de Tbef. Zryl. p. 190. Flores quinque, sexve simul dependent uno in corynnbo, eleganter purpurei, seu palide purpurascents, formam habentes Fuci, qui se se explicat ad volandum. cujus caput est viridis caliculus, cui in puctus est flos, haec autem forma magis proprie representatur in subrequenti Glutorum soede. Siliquae quatuor, de quinque simul quoque dependet, quattuor, de quinque pollices longae, unum craqic, et fere rotundae, excepto quod olla contenta quodammodo protuberent. Duo illae virent, de exterior obductus lunt pilis albicantibus, indar splendentibus, praesertim circa petiolum, qui vero non, vel vix pruriunt, quales etiam observatur ad foliorum ortu, & in superioribus tenens rachitis, quae magis splendent. Siliquarum gluma cralla est, de fragilis, sed tandem nigricat. Olla funi magna, glabra, primo rubra, denique obscurius fuscus, et fere nigrus, magnitudine tantum a priore partu diversa. Alterculis inponi oportet, Ambianens vero primum permittunt, ut ad arbustulas, & fruticulos ascendat, frondem enim gerit pondere famam, ut & shrfto. Nomen. Latine Cacara pilosa. Malaiense Cieara. Ambonice Maoba. Magis proprie quam precedentis Jult. Locus. Ambonines hanc plantant in hortis suis, Ambonines vero hanc parvi faciunt, quumpericolosum Ge ad consolationem. Usus. Olla eligenda simile semina matura, quum nempe modo incipiant flaveffecta, qua: legumine excuta per binos tresve dies in aqua macerantur, quae quotidiani renovatur, quem in fine qui Ullam liquum pluviale, alii aquam marinam, seu salam praeferrunt. Denique ollaorum pellicula deglubitur, et cum pingui quodam jure elixantur, tum innoxia funt, saporemque habent gratum indar aliorum Phaseolorum. Contra si haec maceratio in aqua omittatur, ac nimis cito coquamur, malignam quidem habent qualitatem, caput gravantia, et Cephalalgiam, de vertiginem adferunt, ut id supra de Jult quoque monstravimus. Videtur hic planta est Phasaeolis Americae folius mollis. In genere oblongo, folius plurimis hirsutis, pungentibus. Semine summo punctato, Almagia. p. a. & Phyt. Tab. zz. Fig. i. & Phasaeolis Indicus folius angustissimus, hirsutus, fable fabula spadicea fistula, membranis involucralibus confusionibus. Ray. p. 3. P. 444. & Psaya Pruus. //. Malab. part 8. Tab. 37. qui est Phasaeolis Indicus hirsutus, flore luteo, folius penicillatus, rusca parva, hispida. Breit. Prodr. 9. p. 82. & Phasaeolina minor, H. minimum, folius longissimus, teretibus alba interior, hirsutissima. Shim. Cat. pl. J. p. 71. et Phasaeolus Indicus herbaceus, lobis villolus, pungentibus minor. Thes. Zeyl. p. 101. ubi vide reliqua. CAPUT NENSIS Liber IX. cap. XXXV. XXXV. HOOFDSTUK. De ruige Caaraplant. Deze twee vigende Caaraplanzen zijn van elkaar verschillend, doch van eenzelfde soort, namelijk van de Caaraplan; de Caaraplan is, in dit hoofdstuk bedoeld, van bladeren en vaste doos van de gemeene soort, maar dat de bladeren groter zijn, lieber groter, en zwaar in aantallen. De bloemen hangen in vijf, en zijn bij elkaar in een soort bos, gevonden paars of licht-paars, gefisseerd als een bos, dit zier bereid om te vijgen, een bos te zijn, veel groter dan de gemeene soort, van kleur is, daar ze in staan, doch deze gedaante verviel neg gereguleerd afgeboten in de volgende vooid. De bouten bangen, ook vier, in vijf by elkaar in de tress, vier, en vijf duimen lang, een die, en een klever rond, hadden dat de daar in schutlende boutjes enige beverjes maken. Ze bleven lang tijd groen, en waren van buiten bezet met vleesglimmende haar, glimmende als zilver, onderling om rent de stiel, door drie niet van vele stuken, diergelijk een ook zit aan de voorzijde van de bladeren, en aan de voorzijde rijkelijk, die nog onder glimmen. De bladeren van de boom is dik, en dons, gebruikt voor laken, zwarteachtig. De bonen zijn groot, glad, rond, daar na donker, en zwarte, aan groote van de voorraad blijvend. Het moet op lattig geleid worden, doch de Ambonese laten het achter de loge boomjes, of ruigen oplopen, licht maar zwaar, en vruchten. Naam. In het Latijn Cacara pilosa. In het Maleisisch Cieara Bulu. In het Ambonees MaAha. Eigentlicher dan het voorafgaande Julie. Plaats. De Ambonese plant en in bare tuinen, doch de Europese achten het voor het vlees, om dat het voorzichtig is te koken. Gebruik. Men moet de bonen nemen als ze nog bijna rijp zijn, te voren als ze even in het begin beginnen geel te worden, uit bare boom te nemen, in water die twee à drie dagen vernieuwend, water. Toe sommige vers, zout nemen, daar na kleiveld buideken van de tumor zelfs mede af, en flauwe sas, dan met een kort stuk vlees zoppen, 2000 zijn ze en schadelijk, en zo vooral makend als tegengestelde bonen. Daar ten tegenwoordig aanstaand men dit soort van kruid in natuurlijke staat, en te vraag kokte, zee alsoodden zy eenige kwartstadium vergezond beter. Iver ft, nut imperium, en duizend gaten, 20 aluren wy boven van die July genoemd onder - AANMERKING. De plant die schijnt te zijn de Amerikaanse Phafcolus, met wadden met een rap vervelend blad bedekt, en veel houten doormidden strekende, met een bruin gepletten zaad van Plukn. /Wmap. p. 392. en de Phyto. Tab. 424. Fig. 1. en Lasio leefde Phafcolus, met veel tuinen houwen, en bonen Castanic bruin van kleur, door welgekomen uit leb en komen vischen afgeprijsd van Hay. ema. 3 p, 444. en de Pueraria Partu van de Lente. Mat. part. 8. Tab. 37. welke in de Indische volgens Phafeculus, met een gele bloem, en een klein tuig, een kleine houwen van Brazilië. Predr. z. p. 62. en wilde klimplant Phafeculus, met een zeer kleine bloem, met tang, kleine houwen, door een witte ruige huid bedekt van Salan. Cat. pl. Jam. p, 71. en het Indische kruidachtige Phafeculus, de klembder met ruige strekende houwen in de Tropische Zijl. p. 191. waar het overige ziet. XXXVI. 