title: Specimen juridicum inaugurale: De culpae praestatione in obligationibus
creator: Pieter Rutger Feith
text: 138 eerste vraag zi|!i : hoe zoa een goed hulsvader zioh gO'* dragen hebbeD, wanneer hij zioh in dezelfde omstandig^ heden had bevonden als die verkooper, huurder, last- hebber, voogd, leener, enz. ? Tenz^ partijen ttitdnik« kelijk hunne bedoellng kenbaar hebben gemaakt, dieot men te veronderstellen, dat zij hunne aans^Hrakelgkheid van geen anderen maatstaf hebben willen af hankelgk maken. Van den anderen kant is die eiseh eehter ruim genoeg gesteld^ om verschillende spelingen te veroorlo- ven, en zal de regter, die hier boni viri arbitratu oor- deelt, ook andere <»nstandigheden in aanmerking kunnen nemen, wanneer die van genoeg belang zgn, om met regt te doen veronderstellen, dat part^en een meer of min- der strenge opvatting van dat begrip bedoeld hebben, (^ wel eenig bepaald puntmeer of min op^ien voorgrond hebben willen stellen. Voor zoover die omstandigheden in elk geval verschillen, liggen zij natuurlgk buiten het bereik van eenigen algemeenen regel (vgl. bov. § 12); maar voor zoover die verzwarende of veriigtende omstandig- heden het eontract zelf eigen zf^, kan men ze a prioii opgeven, en vaststellen, in weike eontracten de strengere, in welke de mildere opvatting van het begrip gelden tsL A, De strei^ere opvatting komt dan voor h^ het com- n>odaat^ de negotiorum gestio, en de administratie van den erfgenaam ^ Niet dat de sehuldenaar zidi daar een ander voorbeeld, den diligentissimus paterfamilias der glossatoren, voor oogen hebbe te stellen^ zinlk een voorbeeld beataat niet, en zulk een eisch zou strijden tegen andere wetten, welke meer algemeen sprekende, ook in die contracten het gedrag van een goed hubva- der yorderen ; maar onderscheidene van die handelingen, welke streng genomen wel onder het gedragvaneendili- gens paterfamilias behooren; maar welke toch ook me- « L. 5 S 2 D. Comni. (13.6), 1. 23 D. de R. J. ($0.17), 1. 47 S 5 D. de L«g. I {30). 139 nigeeft, die bp die benamlng aaneipraak maken kan, na- laat, wotd^n van lien ge^scht: m, a. w^ de meedt dtrenge ^^vattinjg van het YOime begrip van ditigeHs pa*" terfamilias wordt hier verkozen. Wij hebben dit eehter, met bewijzen en voorbeelden, in § 13 voldoende ontwik- keld, en gelooven dus daamaar te knnnen verwijzen. B. Daatenteg^n wordt het begrip der diligentia dili- gentis pf. milder opgevat dan gewoonlijk, door beperking t6t dil!]^ntia ^. s., in de volgende contracten: 1. fVtMftt en Cttta, D^ grond tot dit voorregt is hier dttidelQk. De voogd en curator nemen hnnne admini- stlMttie z6tAet ecnige^ belooning als een gedwiongen offi^ drnn pttWtctun waar; het zou dus hard zijn, hun al'<e stt^nge eischen te doen: van den anderen kant kah htttttte aansprakelQkiield niet tot dolns beperkt worden^ daar jttist bet begrip der voogdij medfebrengt, om de be- lan^en dei^ hnlpeloozen, die men vertegenwoordigt, zoo te verzorgen, als deze dit zelf zouden hebben gedaan, w&iib^^ zij daartoe b§ magte waren geweest, en daar het alleen in die verwaehting is, dat de staat huh die adiiunii^tie heeft toevertrouwd. Men vordert dus dili-^ getitia; maar omdat hunne administatie over een geh^el Vermogen \^p% en z^ zieh dui? alligt tot dezelfde maiit- regifelen zttUen bepaten, v^^elkfe zij %or zich zelf nemen, teiwijt zij daarenboven op eetie zachtere ihterpr^tetie aanspraak kunnen maken, zoo wordt die diligentia alleeh opgevat met de beperking tot diligentia rebus suis «on^ sueta *• ^. Het^elfde heeft plaats bij de dos en de parapher- na. * De grond tot eene mildere opvatting ligt hier in de verhouding tusschen de echtgenooten, die eene bij- I IHiU I I I »1. * L. 1 pY. D. de Tut. (27.S]. Alleen wanneer zich een voogfl uit lueerderen vrijTiriilig iet* adniinistralic aanbledt, Tenuncieert hij 4aar>- mcde aan dit voorregt; l. 53 § 3 D. de Furl. (47.2). » L. t7 pr, D. dc J. Dot, (^3.3) , 1. 11 C. de P. CoBv. (5.14). 140 zoBdere gestrengheid in dit opzigt verbiedt: de diligen- tia wordt tot diligentia q. s* beperkt op grond van het zamenvallen der beide vermogens^ dat hier nog eer dan by den voogd zal geschieden. 3. Ook bij de sodetas wordt dezelfde beperking toe- gelaten ^ De socins, die even veel belang bg de on- der zyn opzigt staande zaak heeft als de ander, zal wel zoo handelen, als hg meent^ dat goed is, en begaat hij daarbij iets, wat hy ook in eigen zaken doet, maarwat later blgkt eene font te zijn geweest, dan kan men dit ter goeder tronw niet als eene strafbare nalatigheid aan- merken. De ander kan zich over die zachtheid niet be- klagen, omdat eene societas van zooveel belang is^ en daarenboven zoo geheel met het oog op een bepaalden persoon wordt aangegaan, dat hg wel eerst had knnnen onderzoeken, met hoedanig menschhg zich verbond; quia qni parum diligentem sibi socium adquirit, de se queri debet. * 4. Naauw met de societas verwant is de rerum com- munio: ook hier heeft men de zamensmelting van eigen en vreemde belangen; waarby nog de omstandigheid komty dat men geheel buiten zgn toedoen in deze ver- bindtenis is gekomen. Wanneer men zich dus even zoo gedragen heeft, als men dat voor zich zelf gewoon was, is de goede trouw voldaan, en kan de andere belang- hebbende zich niet beklagen. ' > L. 72 D. pro Soc. (17.2). * Deze reden wordt in $ 9 I. de Soc. (3.25) en I. 72 D. cit. op- gegeven. Men bonde echter in het oog, dat het eene reden is, waarom de ander zich niet kan beklagen over eene zacbtere opvatting, niet eene reden, waarom de eene of de andere beperktere praestatie verkozen is. Het kan dan ook geene moeijelijkheden baren, zoo hetzelfde wordtaan» gevoerd als grond, waarom de bewaargever zich niet beklagen kan» zoo de aansprakelijkheid vau den depositaris tot dolos wordt beperkt: $ 8 1. q. m. r. (3.14). • L. 25 S 16 D. Fam. £rc. (10.2). 141 Hiertoe bepalen zich de aiwykingen hetzg naar den strengeren of den zachteren kant: voor hetoverige bigft overal de diligentia diligentis pf. de regel^ die den schnl- denaar bg z^ne handelingen^ en den regter in zgn oor- deel leidt, en hen tot de beantwoordingdervraagbrengty wat de goede tronw in ieder geval heeft gevorderd, om beide partijen, eischer zoowel als gedaagde^ tevreden te stellen. DERDE HOOFDSTUK. DE LEEB DEE CTILPA IN HET NIEUWE BEGT. § 17. De Duitsche wetgevingen. In de Inleiding is gebleken, hoe de theorie der glos- satoren^ niettegenstaande hare takijke theoretische en practische bezwaren^ gedorende vele eeuwen met ter naauwemood eene enkele uitzondering door alle regts- geleerden als de leer van het Romeinsche regt gehul- digd werd. Hare schQnbaar zeer logische onderscheidin- gen ^j en scherpe afbakening der verschillende deelen mogen er het hunne toe hebben bijgedragen, om aanhan- gers te winnen voor een stelsel, dat geheel in overeen- stemming was met de dialectische methode der eerste regtsuitleggers, en ook later menigeen moest aantrek- * Vgl. Otto, Diss. dc pr. cas. sol. I, 11. Omnium rerum, quae gradus habent, quos jnxta dHQl^siav mathematicam dimetiri non licet, tres gradus constituendi sunt, duo extremi et tertius, qui inter utrum- que sit; sin plures facias, difiicultates crunt infinitae, nec ubi alter io- cipiat, alter desinat, definire licebit. 143 ken, die niet bedacht, lioc jaist deze eigenjscliappen, welke in cenig onderwerp van het strictum jus de ver- diensten eener theorie zouden hebben uitgemaakt, fou- ten waren op dit gebied, waar de omstandigheden eenen 200 sterken invloed uitoefenen, en de quaestio juris groo- teadeels onder de quaestio facti verdwQnt De afwgkende theori^ (Dokbllus e. a.) gingen veelal aan hetzelfde euvel mank, en lieten daarenboven nog te veel zwarig- heden uit de Pandecten onopgelost, om eene algemeene goedkeuring te verwerven. Het is dan ook niet te verwonderen, dat, bij eene 8oo groote overeenstemming der voomaamste regtsgeleerden aangaande de Bomeinsche leer der culpa, hunne meening ook door die schrijvers, welke meer b^aaldel^k bx^ nieuwe regt tot onderwerp hunner beoefening hadden gekozen, zonder aarzeling werd aangenomen. DegAeete vraag naar de graden van enlpa is van zoo zuiver we- ten«chappeiyken aard, dat het oorspronkelQke QeniimaD- sdie regt ^ hieromtnent geeii vast, ontwikkeld stelsel had, en de bewerkers der onderscheidene regtsgewoonten wis- ten duB niet beter te doen^ dan dat^ wat lAj m de wet" geving van JcTBTiKiAinTS hieromtreat vonden ofmeenden te vinden, zonder eenige verandering in hunne uiteenzet- ling over te nemen. Overal ontmoet men dan ook blj *■ Het hoofdbeglnsel van het Germaansche regt schijntgeweedt te zijn, dat zij, die alieen belang bij de overeenkomst hadden (de leener, bewaargever en pandhouder, benevens den bewaarnemer, die loon ont- vangt), voor ieder ongeval aansprakelijk zijn, terwijl alle overige contrac- tanten enkcl culpa praesteren. Waarin echter die culpa bestaan moet, vindt mcn niet verder ontwikkeld, cn schijnt oorspronkelijk aan het ge- weten des schuldenaars te zijn overgelaten: althans hij wordt dadelijk vrijgesproken, zoodra hij zweert, >dat de schade zonder zijne schuld ge- schied is*'; Sachs. III, 5, § 3. Eerst in latere bronnen begint men de vereischten voor het bcstaan eener zoodanige culpa nader aan te geven, waarbij dan vooral het gedrag van den schuldenaar in eigen zaken op den voorgrond treedt. Vgl. Stobbe, Zur Geschichte des denlschen Ver- tragsrechts, S. 290 fgg. 144 he& dezelfde meermalen besproken theorie der drie gtd,- den, en het zoude daarom een ijdel werk zijn, ze allen na te gaan, om overal weder tot hetzelfde resultaat te geraken ' . Alleenlijk willen wij Hog dit opmerken, dat de heerschappij dier theorie zoo uitgebreid was, dat men naHASSE in Doitschland zelfs de vraag heeft kunnen op- werpen, of zij thans nog wel door zijn stelsel vervangen kon worden, en of z^ niet na eene heerschapp^ van zooveel eeuwen als geldend gewoonteregt diende be- schouwd te worden *. Teregt is dit door v. Savignt bestreden *, daar onjuiste uitleggingen, hoe algemeen ook, nimmer door gewoonteregt bevestigd kunnen wor- den: maar de omstandigheid, dat deze vraag behan- deld is, levert ons een bew^s te meer op voor het alge- meen en onbetwist gezag, dat het stelsel der glossato- ren te dezen opzigte genoot. Dit stelsel werd dus nog door aUen gehuldigd, toen om- streeks het midden der vorige eeuw de zucht ontwaakte om door eene codificatie van liet tot nu toe geldende regt de regtszekerheid te vermeerderen ; en het is dan ook zeer begrijpelijk, dat de eerste wetgevers nict aarzelden, daaraan ook in hunne wetboeken eene plaats in te rui- * Voor ons vaderland TgL m. o. a. de Groot, Inleyd. III, 9, 7. Dcn aennemer ofle inleener is schuldig 't geleende weder te geven met alle Trngten ende baten, ende soo goet als 't was; waer de sake door onver- mijdelijk ongelak vergaen ofle verargert des waer hy vry. Maer hem wcrt vcel eer versuym toegerekcnt als een bewaerder die maer yct onl- fengt om ecns anders wil, ofte als een pantaenvaerder die 'l ontfangt soo om synentwille als om ecns andcrs willc, alsoo dcn Inlccner 't ge- lccnde ontfangt allecn om syns sclfs wil: ende dacrom moet hy 't ge- lccnde op *t nanste waernemcn. Vgl. verdcr Voet, ad D. XIII. 6, n. 4j van Leeuwen, Rooms-Holl. Regl, IV, dl. 10, n. 3, dl. 11, n.l, enz.; Ulr.Hubeb, Hcedend. Rcgts- gcl. III, 5, 28 vgg. • V. G6WRER, Ucbcr Gcsetzgebung u. Recbtswiss. in unsrer Zeit (Erl. 1815) , S. 226 fg. ' Zcitsch. f. gesch. R., Rd. I, S. 373 fgg. 145 men. Nog hadden zich de stemmen van ScHt^HAK; voir L5hb en de honnen niet verfaeyeny om de wetenschap- pelyke gebreken dier theorie aan het licht te brengen ; terwijl hare practische zwarigheden niet gevoeld wer- den^ daar de regters zich zoo weinig om het beataan van i^n der drie graden bekreunden, dat HdprirEB zich uit z^ne 36-jarige practyk niet 6^n geval van elkander herinnert, waarin over den graad der culpa gestreden werd ^ Men stelde zich eenvoudig boven de geheele theoriei en gevoelde dus hare gebreken niet. Door niets derhaive bewogen, om te dezen opzigte van de gemeene leer af te wgken, maakte de Pruisische wetgever van 1794 dan ook geene zwarigheid, de oude the6rie met al hare verdeelingen en onderscheidingen in zi)n wetboek op te nemen. Ik heb gemeend, dat het niet ongepast zoude wezen, hier een kort overzigt van z§n stelsel te geven, bepaaldeiyk omdat men daarin de meest consequente toepassing der oude theorie heeft, en het dus best kan dieneo, om de practische bezwaren, welke men tegen deze inl»rengen kan, duidelijk te maken. Na als inleiding de gewone verdeeling in culpa lata, levis, levissima aan de eene zijde, en die in abstracte en concrete culpa aan de andere zijde voorop gesteld te hebben *, past hij deze regels met de volgende woorden op de aansprakelijkheid uit verbindtenissen toe: „Wer bei Ei-flillung eines Vertrages ein grobes Ver- sehen sich zu Schulden kommen iMsst, ist in allen Ffil- len zum Schadensersatz verbunden/' ^Haben beide Theile unmittelbar aus dem Vertrage * Institut.-Comm., S. 836» Not. I. Hij haalt daarbij een gczegde aan Yan Titigs ad Laaterb. obs. 102. Haec res magis in scholis qaam in foro aaditur; cum in vita civili plerumque non tam de gradu cul- pae, qaam ejas existentiat seu an in universum aliqua calpa commissa sit, quaeri soleat. » Pr. LR. Th. I, Til. 3, $ 18—25. 10 146 selbst Vortheile za erwarteD, so sind bdide aach aas einem mSssigen Verseben wechselseitig verpfliehtel. „Hat nnr Ein Theil ans dem Vertrage selbst Vortbeil zn erwarten, 6o ist er auch fttr ein geringes Versehen zu haften schaldig, „Wer ans dem Vertrage keinen umnittelbaren Nutzen zu hoffen hat, bleibt nur fUr sein grobes Versehen ver- antwortlich. ^Wer eine Handking tibemommen hat, welche beson- dere Sach- oder Eunst* Eeimtnisse voraassetzt^ mussbei Eirfiilhing der abemommenen Verbindlichkeit auch das geringste Versehen vertreten. „In wie fern diese Regeln bei einzelnen VertrMgen Ausnabmen leide% ist gehSrigen Orta festgesetzt" ^. De regel van het wederzijdsch belang, ofschoon hg in waarheid slechts een onder meerdere regete is, die den wetgever by zijne beslissing dienen te leiden ^^ wordt hier als grondslag der geheele leer voorop gesteld, niet- tegenstaande de vele uitzonderingen hem totzulk eengC'' bruik volkomen ongesehikt maken. AI die oitzonderin- gen na te gaan, en mitsdien de geheele leer van het Pruisische Landregt omtrent de culpa te ohtwikkelen, zou ons te ver voeren : ik wil mij dus met een paar voorbeelden vergenoegen, waaruit de geest van het ge- heele stelsel bl^ken kan. Omtrent de aansprakelykheid van den lasthebber leest men de volgende bepalingen : ^Flir den Ausgang des GeschHfts haftet der BevoII- mSchtigte nur in so weit, als er bei der Uebemehmung oder Ausrichtung desselben ein Versehen begangen hat. „Iu der Regel ist der BevoIImMchtigte, bei VoIIziehnng des Auftrags, zu demjenigen Grade des Fleisses und der Aufmerksamkeit, welchen er in seinen eigenen 6e- « Pr. LR. Th. I, Tit. 5, $ 277—282. • Vgl. boven pag. 134. 147 scfaMften dersdben Art anzamnden pflegt, verpflichtet ^. Kann biemach der Grad seiner Verantwortlichkeit nicht aoBgemittelt werden; oder hat er den Anftrag gegen Belobnnng libemommeQ; so mnssjedesmHssige Verselien flberbanpt von ibm vertreten werden. ^Hat er den Anftrag als Knnst- oder Sachverst^ndi- ger Ubemommen : so haftet er aneh fttr ein geringes Ver- selien. Doch ist der Knnstverstandige, welcher einen Anftrag olme Vergeltnng libemommen hat, nnr fttr ein BriiBsiges Versehen zn hafl;^ schnl£g/' ^ De verpligting van den bewaamemer is aldns gere- geld: „In allen FHUen ist der Uebemehmer nnr verpflich- tet; die ihm anvertrante Sache mit eben dem Fleisse zu verwafaren, als er bei seinen eigenen Sachen von gleieher Artzn thnnpflegt. Kann hiemach der Orad sei- ner Verantwortlichkeit nicht abgemessen werden, nnd ist die Art der Verwahmng seinem Gntbefinden lediglich Uberlassen worden; so haftiet er nnr fllr ein grobes Ver- sefaen. Ein Gleiches findet Statt, wenn die Art, wie die Verwahrnng geschehen solle, im Vertrage. oder sonst, von dem Niederleger selbst bestimmt war, und der Ter- wahrer darin keine eigenmachtige VerSnderang vorge- nommen hat. Hat er aber dergleichen VerHndemng eigenmHchtig nnd ohne Noth vorgenommen; so haftet er ftir allen darans entstandenen Schaden. „In allen PMIen, wo die Verwahrung gegen Bntgeld * Men lette hier op de eigenaardige bepaling, om den lasthebber voor culpa in concreto aansprakelijk te stellen; de omstandigheid, dat de lastgever dient te weten, wien hij zijne belangen toeYertrouwt, pleit voor dit TOoTschrift, dat, zoover mij bewnst is, alleen in dit wetboek Toorkomt. Ook merke men op» dat zoo dikwijls de aansprakelijkheid niet uit de diligentia q. s. afgeleid kan worden, de diligentia diligentis pf. in subsidium geldt, geheel in overeenstemming met onze voorstel- ling der cnlpa in concrcto, boven.S 15. » Pr, LR. Th. 1, Tit. 13, § 54—58. 10* 148 llbeniommen worden, moss der Verwahrer ftlr ein mlisfii- ges Versehen haften. Ein Oleiches findet Statt, wenn sich Jemand zar Verwahrong einer Sache ans eigener Bewegung, ohne Noth, und ohne aile vorhergegangene Aufforderung des Niederlegers angeboten hat/' ^ Omtrentde gehoudenheid van den bmikleener gelden de volgende voorschriften: ^lst die Sache wllhrend seines Besitzes beschHdigt, oder gar verloren worden : so muss er darbei ftlr jedes, auch das geringste * Versehen haften. Hat aber der Verleiher aus dem OeschlCfte irgend einigen Vortheil; oder kann ausgemittelt werden, dass er selbiges zuerst in Vorscblag gebracht; und den Leiher zu dessen Einge- hung aufgefordert habe ; so haftet dieser nur fttr ein mSssiges Versehen. Bei einer Gefahr, welche des Leihers eigne Sache zngleich trifft, ist derselbe die geliehene Sache vorztiglich zu retten, und wenn er seiner eignen Sache den Vorzug giebt, den Schaden oder Verlust der geliehenen zu vertreten sehuldig.'* * De hier aangevoerde voorbeelden zijn voldoendC; om het stelsel van den Pruisischen wetgever duidelijk te maken, een stelsel, dat de gebreken der oude theme, in plaats van diete*wijzigen, integendeel tot deuiterste consequentie voert. Zooals reeds uit de algemeene be- palingen blykt, kent deze wetgeving drie wijzen van zich te gedragen, die ieder een vastgesloten geheel vor- men, en waaronder het gedrag van elken schuldenaar zich voldoende brengen laat. leder contractant moet een van deze gedragslini^n volgen^ hetzij abstract of concreet;de een (de leener b. v.) moet als oen diligentissimus pater- » Pr. LR. Th. I, Til. 14, g 11—14, 17, 18. * Nieltegenstaaiide dc sterkere uitdrukking kan hier echter nietsan* ■ ders bedoeld zijn dan wat elders geringes Versehen heet, de caipa ie» vissima der onde theorie: anders zon het Pruisische wetboek vier ^- den moeten aannemen, wat in strijd is met Tit. 3, % 18— >25. • Pr. LR. Th. I, Tit. 21, $ 248—250. 149 fkmilias, de ander (de verkooper b. v.) aU een diligens paterfamilias bandelen, terwijleen derde (de bezitter ter goeder tronw b. v. ) wederom zich ten minste zoomoet gedragen, als iedereen in zijne plaats zon doen. Is dit nitgemaakt, dan heeft men verder niets te vragen, en moet ieder nn slechts den hem aangewezen weg volgen. Het is waar, dat menden invloed, dien de verschillende omstandigheden op den gevorderden gver hebben knnnen, niet geheel ontkent: maar die omstandigheden dienen door den wetgever voorzien te zgn (van daar die angst- vaiyge opteUing der onderscheidene verzwarende en ver- ligtende omstandigheden in elken titel), en hebben als- dan ook dadeiyk het gevolg^ dat men onder het gebied vaneen anderen graad vervalt| en deverlangde diligen* tia van concreet abstract wordt, of van diligentis pf. ditigentissimi, enz. Zooveel men kon, is dns alles gere- geld en aan het arbitrinm van den regter onttrokken. De fonten van dit stelsel vallen na hetgeen meermalen omtrent de theorie der drie graden gezegd is, spoedig in het oog. Immers, terw^l het dikwijls moet voorkomen, dat er zich omstandigheden voordoen, waarop de wetge- ver niet gelet heeft, levert het aan de andere zijde groote bezwaren op, dat men bg die^ waaraan hy wel gedacht heeft, dadelgk van den eenen graad in den anderen overgaat. De meeste gevallen zullen toch wel van dien aard zijn^ dat men eene strengere toepassing wensche- lijk vindt, zonder daarom de volle aansprakelgkheid voor enlpa levissima te willen vorderen, of eene zachtere, zonder daarom alle schnld, die niet onder het begrip van culpa lata valt, vrij te geven. Het is dus niet te ontkennen, dat de Pmisische wet- gever van 1794, door te veel te willen systematiseren, waar volledigheid eene ondenkbare zaak is, de ware regtsbeginselen meer kwaad heeft gedaan, dan wanneer hij over onze vraag geheel had gezwegen, en liever alles aan de wysheid des regters overgelaten had. 160 Oeheel anders was daarent^n de weg, welken de Oostenrgkficlie we^ver van 1811 (waarscbgnl^k onder dra iiivloed van den Code Kapd6on) mdoeg. AUe onr^tmatige schade; zegt § 1294, ontstaat 6f onwiSMsiearig, en behoeft dan niet vei^oed te worden, -of mt een Versehulden (eulpa)j en moet alfidan vei^oed worden. Dit Verschnlden heeft dan wederom Eijnen grond 6f daarin, dat de sehade iH^llenB en wetens is to^- bragt {b6$e Absicktj delus), 6f „in einem Versehen, wenn er ans ficknldbarar Unwissenheit, oder ans Mangel der geh5rigen Anfmerksamkeit, oder des gehOrigen Fleiszes vemrfiaeht worden ist;'' om het even, c^ de schade door overtreding eener oMigatio, of bniten eenige obligatio Is toeg^agt De geheele vraa^, of schade al dan niet het gevolg is van eene cmipa van de z^de des bes<^a- digers, hangt dns in het geval emet obligatio daarvan af, of hg zidi zoo gedragen beeft^ als de (^iigatio vao hem vorderde, en in aile andm gevallen daarvan, of hg zich gedragen heeft, zoo als alle bnrgers jegens elk- ander verpligt z^n. Daarin toch bestaat in beide ge- valleB de gehdrige Aufmerkgamkeit en FleisZy waamaar de genoemde paragraaf verwgfit. Onderseheid van gra- den heeft men verder niet; en ter beantwoording van 4e vraag, hoe dat gedrag wezen moet, dient men de afzon- deriyke titels, wettce over elke obligatio handeien, te raadplegen. En hier biykt vooral de grooteeenvondigheidvandeze wetgeving, daar men bij alle schnldenaren ongeveer de- zelfde nitdnikking gebmikt vindt, en de wetgever zieh overal vergenoegt met te zeggen, dat de s^nldenaar zofgvnldig moet wezen, de verdere toepassing van dit beginsel aan den regter overlatende. Zoo heet het van den bewaaniemer: „Die Hauptpflichtdes Verwahrersist: ^e ihm anvertraate Sache dnrch die bestimmte Zeit sorgfdltig zu bewahren;'' ^ van den lasthebber: „Der > Oest.Ges. $ 961. 161 Oewalthalm ist veipfliebtaty das Ge^ddilt seiiiem Ver- spreehen imd der eibalteiiea VollfliQKQbt gemHesSy emig md redlieh sa besoiigpeQ;" ^ Tan im v<^koaper: „Der VerklUifer ist achuldig, die Sadie bis sur Zeit der Ueber- gabe sargfultig zu vervahren;" ^ van dea veimoot: ^Wird einem oder einigen MitgUedem der Betrieb dw Geschiifte anvertraut: so sind sie als Bevollniftehtigte eu betrachten". ' In al deze voorbeelden, uitgezocht om- dat zg in bet Bomeinsche, en gedeelte^k ook in ons regty op verschillende wQae opgevat worden, geldt hier slechts ^^n regel: men moet s(»gfiUtig, emsig, redlichi enx*y d* i. als een boims pat^amilias handelws heeft men dat verauimd, dan is de scbade werkeiyk aan een Versehen toe te schrgven. AUeen in 6in opzigt wordt vaneen flwaarderenofUg- 4eren graad van culpa melding gemaakt, t w. by de be- rekening der schadeveigoeding* Volgens § 1324 moet nm namel^ daarby in aanmerkh^ nemen, ofdeschade aan eene eulpa lata {mffallende S^rghsigkeU) of levis van den beschadiger is toe te schryven: in het eerste geval vergoedt Mj aUe nadeelen, het lncram eessans zoo- wek als bet damTmm emergens, in het laatste geval kan hy aUeen tot veigoeding van bet laatste worden aange* sproken. Wanneer men dus dxt punt, dat eigenUjk ook mei^ tot de leer der schadeveigoeding dan tot die d^ aan- ^prakeiykheid voor culpa beboort^ buiten aanmerking laat» dauheeft men in het Oostenryksche wetboek de eenvoii- digsteculpa-theorie, met geene andere onderscheidiiog dan die i» dolus en culpai welk^ bestaan in elk geval naar de^seUde regels beo(Nrdeeld wordt, zonder dat ergevaUen ^yn, waarin die culpa tot culpa lata of culpa in ooncreto « Oest. Ges. $ 1009. » Oest. Ges. $ 1061. « Oesi. Ges. % 1190. 152 beperkt, of wel tot cnlpa levissima uitgebreid wordt. Hoe lofwaardig echter eenvondigheid te dezen aanzien zij, meenen wy boven * voldoende aangetoond te heb- ben, dat eene beperking tot cnlpa lata of diligentia q. s. menigmaal hoogst wenschelijk kan zijn, en achten wij het onregtvaardig, dat b. v. de aansprakelijkheid van den depositaris, die toch zonder belooning een vrienden- dienst bewQst, met dezelfde woorden omschreven wordt als die van den verkooper enz., bij wien men teregt met meerder strengheid te werk kon gaan. Gelukkig zQn de bewoordingen van de wet evenwel zoo ruim gesteld, dat een verstandig gebmik maken van het arbitritnn jndteis deze zwarigheid grootendeels weg moet nemen. Een ander bezwaar tegen de voorstelling van het Oos- tenrijksche wetboek meenen wij in de vermei^ing der Aqnilische en niet-aqnilisehe enlpa te vinden. Beide worden in dezelfde paragraaf (§ 1294) behandeld, en op znlk eene wijze voorgesteld, alsof het eenige verschil hierin bestond, dat, terwi)! de eene het gevolg is van eene nalatigheid, die door eene obligatio verboden werd, de andere voortvloeit uit eene nalatigheid, die ook zon^ der eenige obligatio ongeoorloofd was. Doch ookbuiten dit punt verschillen beide gevallen genoeg in aard en beginselen, om eene afzonderlijke behandeling noodig te maken. In het eene geval toch is de schade niets dan eene wijziging der reeds bestaande obligatio, in het an- dere is zij de oorzaak, waaruit eene nieuwe obligatio voortkomt; in het eene geval staat de ongeoorloofdheid der handeling vast, en kan dus alleen van culpa s. lat., toerekenbaarheid, sprake zijn, in het andere moet de ge- oorloofdheid of ongeoorloofdheidf daarvan nog uitgemaakt worden, en treedt de vraag naar de culpa s. str. of straf- bare nalatigheid dus meer op den voorgrond. Eene scherpere afscheiding der beide deelen zou, voor Ygl. § 11, 15, 16. 153 eene goede syatematiaeriiig des regts^ devhalve den voor- kenr verdiend hebben ^. § 18. De Fransch-Nederlandsche wetgeving. Jn tegenstelling van de angstvaliige naanwkeorigheid van het Proisisohe en de kortheid van het Oostenrgksehe wetboek sloeg de Fransehe Gode Civil teregt eenen mid- denweg tusschen deze beide uitersten in. Even als in alle andere landen, werd ook in Frankryk de theorie der glossatoren door alle regtsgeleerden als de ware gehuldigd, en ook Pothixb, de gewone leids- man van den Franschen wetgever, maakt geene beden- king, deze als de meest logische, en bovenal met het Romeinsche regt meest overeenkomende tegen de in zij- nen t^ reeds opgeworpen bedenkingen te verdedigen. ^ Van den anderen kant ontbrak het echter ook niet aan afkeurende stemmen, en ze]& al wil men Dostjslltts niet medeteUen, wiens stelsel over dit punt in zgn vaderland (vreemd genoeg) zoo goed als onbekend schijnt gebleven te z^n, * werden er nog regtsgeleerden gevonden, die * Ik heb mij tot deze beide vreemde wetgevingen bepaald, omdat zij lot de eerste proeven van codificatie behooren, en vooral het Pruisi- sche landregt dicneu kan om de gebreken der oade theorie, wanneer zij conseqnent doorgevoerd wordt, duidelijk te maken. Eene vergelij- king van latere boitenlandsche wetgevingen zoo, zonder eenig nat, ons ver van ons eigenlijke onderwerp afleideu. * Vgl. zijn Trait^ des oMigattons, I, ch. 2, n. 142, en de Observat. g^n^r. sur le pr^c^d. trait^ et snr lessuivans, daarachter geplaatst (Ed. Brux. p. 280 — 283), waarin hij dit stelsei bepaaldelijk tegen lb Brun verdedigt. « LE Brur ten minstc, die in een Essai sur la prestation de fetites (Par. 1764) de drie graden bestreed, vermeldt zijn beroemden voor- ganger niet eene enkele maal. Zijn stclsel {culpa lata = non adh. 154 datgene, wat zl) ais inet de PioiddetoD overeenkoniatig aannamen, voor de practgk aLs onaitvoerbaar Terwim> pen. De scherpe grenslinie, die men tassehen de ver- schillende graden moest trekken, zonder die in de prac- tijk te knnnen toepassen^ en de vele uitzonderingen, die men op den eerst gestelden regel van het wederzydsch belang moest toelaten^ om niet tot allerlei onregtvaar- digheden te geraJsen, maakten eene daanwgezette toe- passkig vocHT den re^er faoogst beswaarLyky eii leverden 0. a. eenen Thomasiitb ' v(ddoenden grond op, om de geheele theorie als onbroikbaar te verwerpen» Ook de zamensteUers van den Oode NapoKon (die op dit pnnt in ons wetboekbgnageheel geveigd is) gingen van hetzelfde denkbeeld nit. „Gette division des fantes/' sprak Bi0ot-Pb£Ambkbv ^ „est plns ioginiease qa' atile dans la pratiqne : il n*en fant pas moins tsor eha- que faute v^rifier si robUgafion du d^biteor est pbis ou moias striete; qnel est Pintf^t des paeties; com- ment elles ont entendn s^obfiger; qnelles sont les cip- coBstaQces. Lorsqae la conscienee da joge a M Bkm ^Glsh&ey il n'a pas besoin de rftgles gin^rales poar pto* noncer saivant T^qoit^. La fliiorie dans Utqaelie on divise les fantes en pfatsiears classes, sans poavoir les d^terminer, ne pent qae r^pandre one fansse laear, et devenir la matitee de contestations plns nombrenses. L* £qait6 elle-mSme r^pagne k des id6es snbtiles. On ne la reconnait qa'& cette simplicit^ qai frappe & la fois V esfint et le coear/' dil. q« s.; culpa kvis = non «dh. dtl. dil. pf.) &an aieu ontwikkeld «inden bi|j Meblin, v*. Fauie, en door HAflSB beoordeeld in het Zeitsch. f . «esch. Bw., fid. IV, S. 189 fgg. * Diss. de hsu pract. doctr. de eulp. pr« iu oontr. (fiiss. Tom. II. p. 1006). » In het Eipos^ des Motifs van Liv. 111, Tit. 8 van den G. R.; n» -Sft. Z. LocRi, Ug. civ. et comm., t. XII, p. 887. In denielfden aa sprak Fatjiiid <in het Rapport au Tribunat, n. 82; LocriI, ib. p. 481. 155 Hnn doel was deilialyey de ieer der calpa bp nieuwe, meer met de billljkheid overeenkomstige grondslagen te veirtigen; maar het resultaat, waartoe zfj op dien weg kwamen, leverde jnist een bew^s te meer op voor de hooge vooitreffelijkheid van dat regt, waarvan Eij meenden af te wyken. Zy verwierpen de leer der glossatoren, die men zoo lang verkeerdelijk voor die van het Romeinsefae regt had gehonden, en lieten zich alleen leiden door hetgeen hnn gezond v^stand biin ingaf, maar daar- door jmst kwamen zfj tot wat later gebieken is het ware Romeioflohe regt geweest te z^n: en met enkele afvrgkingen en vereenvondigfaigen is het stelsel, waar- door onse wetgeving beheerscht wordt, hetzelfde als dat, wat wy in het vorige hoofdstnk sls het Romeinsdie er- kend hebben, Eene vdledige niteenzetting van de leer der culpa; zoo- als b. V. het Pmisische wetboek geeft, wordt in de Fransch* Nederlandsdie wetgeving niet gevonden; men meende tepegt, dat znlk eene stelselmatige ontwikkeling meertot ket gebied vaii den regtsgeleerde dan van den wetgever beho<nde, en onthield zich, ev^als (^demeestepnnten, sooveel mogeiyk van wetenschappelQke niteenzettingen* Bkdits een enkel artikel is diieet op onze vraag toepasp fxXl^ ; en daamity nevens de wehken, welke men uit een^ andere hler en daar verspreide artikelen kan ont- ieei^n, is het den jorist overgelaten af te leiden, weik iMt stelsel is, waaraaar men thans de vraag te beant- wocxdm heeft, of eenige sdiade ml dan niet door den bewerker vei^oed moet worden- Bedoeld artikel is a. 1137 C. N«, en Inidt aldw: ^L'obIigation de veiller A la oonservafion delachoee, soit que la convention n'ait pour objet que rutiliti de Tune des parties, soit qu'elle ait pour objet leur utilit6 commune, soumet celui qui en est charg^ i y apporter tous les soins d'un bon ptee de £suniUe. ^Oette oUigatioB est plus ou moins itendue relative- 156 ment k certains contrat8> dont les effets^ h cet igard^ sont expliqu^s sons les titres, qni les concement." Oeheel hiermede overeenkomstig, zij het ook in eene gewljzigde redactie, is ons a. 1271 B. W. „In de verbindtenis om iets te geven is begrepen de verpligting om de zaak te leveren, en voor derzelverbe- hond % tot op het tijdstip der levering, als een goed hnisvader te zorgen. pDeze laatste verpHgting is meer of minder nitge- strekt ten aanzien van zekere overeenkomsten, waarvan de gevolgen te dezen opzigte in de titeki daartoe be* trekkeigk aangewezen worden." Eene eerste opmerking, welke men bij dit artikel ma- ken kan, isdat het door zijne redactie alleen betrekking heeft op de verbindtenissen om iets te geven, hoewel een ieder erkennen zal, dat er hoegenaamd geene aan- leiding kan bestaan om voor de overige een eenigzins afvirijkend voorschrift aan te nemen. De aanleiding tot die onnaanwkenrigheid ligt waarsch^nl^k daarin, dat PoTHiSB, wien men in het obligatieregt meestal op den voet volgde, in zgn Chap. II, art. 1, de l' effet des obli- gatims de la part du debiteur handelende, de leer d^ fautes in § 1 (de V obligation de dotmerymtmx zette, en dus niet noodig had, in § 2 {de V obligation de faire) daarop temg te komen : doch de welgever had moeten bedenken, dat een wetboek andere vereischten heeft als een handboek, en het de eerste zorg des wetgevers we- zen moet, zijne regels zoo te stellen, dat zij werkeiyk alle gevallen, waarop zg toepasselQk moeten zgn, in zich opnemen knnnen. Deze fout van redactie kan ech- ter geene verkeerde gevolgen hebben, daar allen het > Teregt maakt Opzoomeb, Barg. Wetb. 11, p. 238, op het onvol- doende dezer oitdmkkiDg opmerkzaam ; men moet niet alieen voor het hehmd der zaak als een goed bnisTader waken, ook tegen gedeeltelijke Terliezen en beschadigingen dient men op zijne boede te zijn. 157 daaromtrent eens zgn, om, in overeenstemming met de uitdrukkingeny welke in de titels oyer mandaat, nego- tionun gestio, enz. voorkomen, den regel van ons arti* kel ook op de verbindtenissen om te doen of niet te doen bg analogie uit te breiden, zoodat het aangehaalde artikel inderdaad als grondslag kan gelegd worden voor de ge- heele leer der niet-aquilische culpa ^ Doch eene andere en gewigtiger fout, welke men dit en de overige artikelen, die op onze vraag betrekking hebben, verwijten kan^ is deze, dat zij de ware bedoe- ling des wetgevers zoo weinig buiten twyfel stellen^ dat men de meest onderscheidene meeningen op hunne uit- dmkkingen heeft kunnen bouwen, en de theori^n der eulpa, die zich onder de heerschappg van den Code ge- vormd hebben^ weinig minder tabr^k ^ uiteenloopend zyn dan die^ waartoe de uitspraken der Pandecten aan^ leiding hebben gegeven. Qfschoon wij dus gaame er- kennen, dat men, met het oog op de bedoeling des wet- gevers, en bovenal zich naauw aansluitende aan de be- woordii^en van het hoofdartikel, zgne ware meening ligt ontdekken kan, geigk men het thans daaromtrent ook meer en meer eens begint te worden; kan men aan den aaderen* kant bezwaarli|k de redactie eener wet goedkeureui waamit de een de bevestiging der oude the- orie heeft kunnen afleiden, terwyi een ander alie con- traetanten voor culpa levissima aansprakeljjk stelt^ en nog onderscheidene meeningen zich tusschen deze beide uitersten bewegen. By zoo groot verschil wiUen wi) dus eerst deze onderscheidene meeningen korteiyk uit- eenzetten en beoordeelen, om daama onze resultaten zamen te vatten. Teregt zag Toxtllibb, ' de vader der nieuwere Fran- > Vgl. MARGADI&, Explic. da C. N.,t. IV, n. 605. • Le droit civil Fran^ais, t. VI» n. 230—237. Ook os Pinto, Burg. Wetb. II, pag. 483, schijnt dit gevoelen te deeleo« ofscboon zijne woor- 158 sehe regtsgeleerdheid, in, dat de oude theorie der drie graden met hare talrgke verdeelingen en snbtiliteiten door den wetgever verworpen was; maar in plaats van hierdoor fot het ware resultaat te komen, dat nn ieder zich te gedragen had^ zoo als de onden voor hnn twee* den graad vorderden^ stdde hij alsregel, dat thans iedar contractant aansprakelijk was voor culpa levissima. Zoo- dra de schade slechts eenigermate toerekenbaar is, zoo- dra men zich slechts iets te verwgten heefi, is men tot schadevergoeding verpligt^ in overeenstemming met den regel der goddelijke zedekunde: ^wat g^ niet wilt, dat u zelven geschiedt, doet dat ook aan anderen niet*" Ware dit de bedoeling van de opstellers van den Oode geweesty hnnne verandering, op eene verwarring van r^ en Z|6dekunde Jierustende, zou geene verbetering geweest zgn. Immers, terwijl het een der hoofdargnmenten van DoKSLiiTTB en Hasse was, dat de glossatoren in hun stelsel te streng waren tegenover den commodataris enz., en mea niet van iedereen bnitengewone talenten of ijver voideren kan, zou men den Franschen wetgever weiidg dank te weten hebben, indien hg die gestrengheid tot alle contractanten had uitgebreid, en van iedereen hftd gevorderd, om zel& bg zQne geoorloofde handelingen of zija nietdoen met zulk eene allerscherpste naauwkemig- heid op de helangen van anderen te letten. De fout van Toullieb is dan ook voomamelgk die geweesty dat hy de noodwendige onderscheiding in ge* oorloolSe en ongeoorloolde handelingen (mlpa in eontrac' tibus en culpa legis Aqwiliae) voorbg gezien heeft, en zich tot z^e strenge opvatiing heeft laten verleiden do<M* een paar artikelen, welke van de laatste handelen^ en dus op onze leer niet van toepassing zijn; nl. art. 1401 vg. den meer direct op de calpa 1. AqoiL doelen: bij bespreekt nl. de g«* iieele Ttaag naar de graden der culpa bij g<^genheid van a. 1401, en Terwijst Terder naar deze plaats yan TouuiEit. 169 B. W. (a. 1382 vg. C. N.). Evenals het Romeinsche regt den regel bevatte: „in lege Aqoilia et levissima culpa venit^, ^ zoo vorderen ook deze artikelen by schade, die ttit op zich zelf onregtmatige handelingen ontsproity slechts de geringste toerekenbaarheid (vgl. ben. § 19); docby gel^ wg reeds meermalen gelegenheid hadden op te m^rken, konnen geen dier beide uitspraken op onze leer van eenigen invloed zyn. Evenmin hebben die ar- tikelen, welke onderscheidene debiteurs aansprakelgk stdlen voor aehadey door hnnne schuld toegebragt (aa. 1203, 1300, 1307, 1311 enz. B. W.) eenig gewigt vow TotxraiBB^s meening: daar zij hiermede niets beslissen omtrent de vraag, hoever zich die schuld uitstrek^ en waar zy aan den cams grenst» Deze vraag, de eenige, waar het hier op aankomt, kan alleen uit bet aange- haalde aart. 1271 B. W. beantwoord wotden, dat, evenals het Bomeinsche regt, ten regel stelt het gedrag van een goed huisvader. Doch op de eerste alinea, waaruit dit resultaat vrg duidel^k voortvloeit, volgt in de tweede eene beperking, waarin gezegd wordt, dat deze verpligting in sommige gevallen o£ meer of minder uitgestrekt wordt, en de gtoote vraag » mitsdien, wat men met deze laatste woor- den heeft willen zeggen. Yelen, nog vervuld van de herinn^ing aan de onderseheidene culpa-giaden, zien hierin eene verwyzing naar de culpa lata ter eener, naar de culpa levissima ter anderer zyde: en dit eerst op den voorgrond gesteld hebbende, doorzoeken zQ ver- der met allen §ver de overige, hier en daar verspreide uitdrukkingen van het wetboek, om daaruit voorbeelden van het voortbestaan dier beide graden te ontleenen. Wat de eerste aangaat, zoo zgn zg, die deze opvatting der alinea 2 verkiezen, het algemeen eens, om in de art 1392 en 1838 B. W. (aa. 1374 en 1992 C. N.) en in ' L. 44 pr. D. ad U Aq. (9.2). 160 het bij ons Yervallen art. 804 C. N. voorbeelden der culpa lata te zien, omdat daar van eene minder nitge- breide aansprakeiykheid van den sehuldenaar sprake is. Wat de andere (de culpa levissima) betreft, zoo bestaat eenig meerder verschil tusschen hen. DiTBAirTOK ' meent, dat de Code geene verandering in den ouden stand van zaken gebragt heeft ; zoo dik- wijls HEiirBCciTTS; PoTHiEB cu de hunnen de diligentia diligentissimi pf. vorderen, even dikwijls moet die ook thans nog betoond worden^ zoodra zg van culpa in concreto spreken, bestaat die ook thans nog: zonder dat de uit- spraken van den Code hiermede in strijd kunnen geacht worden, daar de meeste artikelen zich vergenoegen met de aansprakeiykheid voor culpa uit te spreken, en het verder aan den uitlegger overlateni om (volgens hem met het oog op de oudtijds algemeen aangenomen leer) uit te maken^ wanneer die culpa aanwezig is. Dit stel- sel wordt evenwel evenzeer door den duidelijk uitge- drukten wil des wetgevers, als door de bewoordingen van ons artikel gelogenstraft, daar dit juist geschreven is om laatstgenoemde vraag te beslissen, en die onbepaalde uitspraken bij de enkele contracten gebruikt zgn, niet met het oog op de oude jurisprudentie, maar op art. 1271. Hen moet de onderscheiden deelen eener wet uit elkan- der verklaren (vgl. a. 1384 B. W.) ; en wanneer de wetgever dubbelzinnige uitdmkkingen gebruikt, geeft > Cours de droil Fran^ais, t. X, n. 397—416; vgl. ib. t. XVI, u. 209 vgg. Ook DenoLOMBE scbijnt de bepalingen der Pandecten als niet volkomcn afgeschafl te beschouwen: allhans hij stelt den voogd, in lijoregten tegenspraak met a. 450 C. N. aansprakelijk voor culpa in CQpcreto» zonder anderen grond dan 1. 1 pr. D. de Tat. et R. (27.3) ; z. zijn Tr. de la Min., il, n. 118 — 121. Ook op andere plaatsen (Ab- sence, n. 102; Usufr. II, n. 626 vg.) spreekt hij, alsof eene culpa le- vissinia ook in het uieuwere regt denkbaar ware : zijn stelsel kan even- wel niet met zekerbeid worden opgegeveu, daar zijne uitlegging van Liv. IIT, Tit. 3 C. N. nog uiet in het licht verschenen 10. 161 niets ons hct regt, die van elders te verklaren, zoo lang er e^n artikel is, dat daartoe dienstig kan z^n. Een beteren weg van uit hun standpunt slaat Pboub- noN ^ in. Hij traeht, evenals zjj dit bij de culpa lata deden, eenige artikelen te vinden, waarin van eene strenger opvatting der aansprakeiykheid wordt gesproken, en trekt daaruit dan de gevolgtrekking^ dat dit de geval- len zijn der culpa levissima, die in alinea 2 bedoeld is. Als zoodanig noemt hij art. 1744 en 1782 B. W. (a, 1928 en 1882 C. N.) en het bQ ons eenigzins gewy- zigde art. 1374 C. N. (a. 1392 B. W.), waarin op ver- schillende wyzen van eene strengere beschouwing der eulpa gewag gemaakt wordt. Niets dwingt ons echter, dit van de culpa levissima der ouden te verstaan: inte- gendeel zgn de uitdrukkingen, die op deze verschillende plaatsen gebruikt worden, overal zoo dat men, bepaalde- lijk met het oog op de redactie van ons artikel, moeye* lyk tot een ander resultaat kan komen, dan waartoe wi) ook voor het Bomeinsche regt gekomen zijn: t. w. dat overal de gver van een goed huisvader den grondslag nitmaakt, en dat deze slechts in het eene geval wat meer, in het andere wat minder gestreng opgevat wordt. Wij zullen dit evenwel eerst later volkomen kunnen aantoonen. Op eene geheel andere wyze vat Tbopiono * a. 1271 al. 2 op. Ook hy ziet in de meermalen besproken woor- den eene aanwijzing van de culpa lata en de culpa le- viasima ; maar komt vervolgens tot het resultaat, dat , niettegenstaande van beide hier melding wordt gemaakt, alleen de eerste inderdaad in den Code is opgenomen, en nergens voorbeelden van culpa levissima te vinden z^u. Werkelyk kent de Code dus slechts twee graden ^ Trait^ de l'Usufruit» t. III, n. 1542 vgg. * de la Vente, n. 361 — 399. Ook Zacuariae (in de vertaiiDg van MAdSE en Vergi^, Far. 1854—1858), t. 111, § 548, 2, komt tot het- zQlMe resuUaat. 11 162 van culpa : de culjya lala, bestaande in het niet betoo- nen der zorg, welke men aan zijn eigen belangen be- steedt, en culpa levis^ bestaande in het verzuimen der zorg van een goed huisvader. 