title: Annales Academici
creator: None
text: En nu, welk zal het onderwerp zijn, dat bij een zamenkomst als deze de eerste aanspraak heeft op onze overwegingP Immers geen ander, dan wat ons allen , gelijk wij hier vergaderd zijn , het eerst voor den geest staat : de toestand en de uitzigten * van Amsterdam als zetel van Hooger * Onderfoijs. Vergunt mij dan , M. H. , u daarbij voor een korten tijd te bepalen. Vergunt den spreker, die reeds langer dan zeven jaren aan een goed en groot werk verbonden is geweest» dat hij, zoover de gelegenheid van dit uur het hem vergunt, de redenen voor u ontvouwe, waarom dat werk niet mag worden vernield of verminkt^ en de beginselen, naar welke het veeleer uitgebreid en versterkt moet worden. Mogt zijne rede u hier en daar, uws ondanks, aan een aratto pro domo herinneren , dan mag hij van uw doorzigt verwachten , dat Gij , in den aard van het huis en van den ingeroepen regtstitel beiden , de regtvaardiging weet te vinden van het pleidooi, dat hier zoo kwalijk te vermijden viel. Zoo iemand belang stelt in de vragen die wij ons voomemen te behan- delen, dan kan dat enkel wezen omdat hij zich overtuigd houdt, dat onze Stad de zetel behoort te zijn van een voUedig Hooger Onderwijs, — of anders, omdat hij meent, dat zoodanig onderwijs hier gemist kan worden, en daarom door de magthebbenden , ten bate van hare schatkist, veilig kan worden ter zijde gesteld. De een verlangt van bloei eui mogelijke uitbreiding, de ander van verval en waarschijnlijke slooping te hooren; beiden wenschen te weten, wat er gedaan wordt en wat er te wach- ten staat. Aan beiden kunnen wij reeds nu dit antwoord geven: Het Athenaenm (want bij de Seminana zijn de gegevens van anderen aard) verkeert in een toestand van teruggedrongen wasdom ; en het hangt af van de hou* ^) Be Nieaire kei^ der Waaliohe gemeente. «^ 61 Digitized by Google m J« P« IV. LAND ding van AiQBterdam, of aan dieii wasdom oen gewelddadig einde zal worden gemaakt, dan of die, in het belang der geheele natie, van kunst* matige belemmeringen ontdaan, zijn natuarlijke hoogte bereiken zal. De vraag waarop alles aankomt, is juist degene waarover gij beiden het nog f^ltijd niet eena zijt geworden. Beproeven wij haar te beantwoorden op onze beurt. Van meer dan eene zijde bebben wij ala een axioma van staatawijsheid de stelling hooren verkondigen: ffHet Hooger OnderwiJB is geene gemeen- tezaak." Met deze major werd dan de minor verbonden: «^Amaterdam is een gemeente"; en de conolusie acheen een logische te lijn: /rHet Hoo- ger Onderwijs is geene aaak voor Amaterdam." Men sta mij toe, aan- merking te maken op elke van de beide praemissen , en ook op den votm waarin men se tot eene redenering meent te verbinden. — Immers, er zijn maatschappelijke belangen, waarvoor de zorg aan elke gemeente Ihj de wet ifi opgedragen; er zijn andere, waarvan de behartiging haar bij de wet niet is ontzegd, en waarbij hare tuaschenkomst , onder zekere om- standigheden , tot pligt kan worden. Wanneer in Nederland aan een ieder het verstrekken van hooger onderwijs is vergund, dan moet het, in het algemeen gesproken, ook aan een gemeente vrijstaan. Wie van eeu isrgemeentezaak" spreekt, laat in het midden, of hij bedoelt wat elke gemeente moet, dan wat eene gemeente fHOff doen, waar het gemeen belang het vordert. Zooveel wat het ingeroepen axioma betreft. — Ver- volgens: Amsterdam is een gemeente volgens de wetten waaronder wij leven; maar aij is behalve dat nog meer: de Hoofdstad des lands, volk- rijker dan menige provincie, niet zonder reden de eenige, die in de Grond- wet des Rijks nog heden een Stad wordt genoemd. £n bet is regel in Europa» dat zulk een stad als Gemeente verpligtingen draagt, die haar door hare waardigheid — ik zeg niet enkel: haren titel — als Hoofdstad zijn opgelegd. Zietdaar wat wij bij de tweede stelling niet mogen verge- ten. — Bindelijk, wat hebben wij te denken van een redenering, die uitgaat van de opmerking, dat zekere werkzaamheid niet tot den v^ligten werkkring van alle gemeenten behoort, om dan daaruit af te leiden, dat zij voor elke op zichzelf genomen buiten de grenzen van het geoorloofde ligt? Het eenige waartoe men uit de gegevMa met regt zoa mogen Digitized by Google FBBSTREDE. 895 besluiten, is dit: dat het niet is aan hare eigenschap als getneente, dat Amsterdam de verpligting ontleent tot het onderhoad van hare Door^ lochtige School; een leer weliswaar, die door niemand bestre^ den wordt. Doch zouden er geene andere gronden bestaan voor die verpligting? Is het alleen de geschreven wet die hier te beslissen heeftP Zou inderdaad onze Hoofdstad voor niets hebben te sorgen, dan wat aan elke dorpsge* meente evenzeer is opgelegdP Men heeft zoo menigmaal gewezen op de ziekenzalen in ons midden^ als hulpmiddelen voor geneeskundige opleiding; zeker is het, dat nergens in ons vaderland zoovele en zoo verschillende ziektegevailen op hetzelfde oogenblik bijeen worden gevonden. Doch ver- laten wij eens de verblijven der lijdende menschheid, en gunnen wij een enkelen blik aan alwat daarbuiten getuigt van gezond en krachtig leven! De regterlijke colIegiSn en wat zich om hen heen beweegt, de voordragten op kerkelijk en letterkundig gebied, de kunstverzamelingen eo kunstuitvoeringen , de ruime schaal waarop iedere geleerde en beschaafde stand vertegenwoordigd is: — kortom het menschelijk leven in die rijko verscheidenheid die een stad tot een Hoofdstad, dat is tot de nationale School des Levens stempelt, — maakt haar, ~ dit wordt in geheel Buropa lang erkend, -^ tot de aangewezen plaats voor de School der Wetenschap. Ware het op dit oogenblik de vraag, waar voor het eerst in Nederland een Universiteit behoorde te verrijsen, — het antwoord op die vraag zou niet twijfelachtig zijn. Ook thans, nu er moet worden gerekend met bestaande toestanden, is het ten minste van het hoogste belang, dat de oude boom, die uit elke duimbreedte van den Amster- damschen bodem zijne levenssappen haalt, niet roekeloos ontworteld worde, en de edele vruchten die hij te geven heeft, voor het geheele volk verlo- ren gaan. Van welken kant hedRt nu die boom ; het Hooger Onderwijs te Amster- dam, het eigendom van het Nederlandsche volk, zijne verpleging te wachten P Te vergeefs zouden wij uitzien naar burgers ais die van het jeugdige Amerika, waar millioenen schats door enkelen aan vrije hoogescholen sijn ten koste gelegd; of ak die mannen te Londen» vertegenwocMrdigers der 61* Digitized by Google 896 J. p. n« L A n D beide groote partijeD in den staat» die uit eigene middelen het aanzijn gaven aan twee bloeijende instellingen in den trant der onee, aan welke te zamen het Rijkabestaur een eigen examinerend ligchaam verbond onder den titel der Londensche Universiteit De tijd is nog zeer verre, waarop de onderrigtende wetenachap , gelijk zij voorheen bevrijd is van de banden van het kerkelijk gezag, ook van de angstvallige voogdij van burgerlijke magten zal ontslagen zijn, en zelve hare hoishouding mogen inrigten, uit vrijen wil door het Algemeen vertrouwd en gevoedl En wat den Staat betreft, die wei genoodzaakt in, zich het lot der onbemiddelde wetenschap telkens aan te trekken, — wij weten hoeveel in Nederland de magt der gewoonte, de eerbied voor het verkregen regt, de invloed van gevestigde belangen te beteekenen heeft. Wat wacht men in deze tijden van den StaatP Een vierde Rijkshoogeschool te voegen bij de drie, die ons uit de erfenis der Geiinieerde Provincien nog zijn over- geblevenP Geene Eamer, gelijk wij ze kennen, die daarin zou toeatem- men. Verplaatsing van een bestaande instelling naar AmaterdamP Wel moet het Ministerie vaBtstaan, dat zulk een maatregel vooratelt aan den Vorst. — Toch zal het eenmaal zoover moeten komen, dat de overtuiging van het algemeen de menigvuldigbeid van Hoogeacholen veroordeelt, en dat eene of andere plaata van de hare zal moeten afatand doen. In dat geval, M. Hoe het zij, alles zal hier afhangen.van de kloekheid van ons Bestuur, van den Gemeenteraad, van hen die den Gemeenteraad verkiezen. Met yreugde hebben wij allen het Raadsbesluit begroet van September 1867, waarbij het Natuur- en Geneeskundig Onderwijs op ruimer leest geschoeid, en aan het vroeger afgewezen voorstel, tot algeheele herschepping van het Atbenaeum in een Hoogeschool, althans voor een deel gevolg werd gege- ven. In verband met dat besluit zijn aan de anatomie en physiologie meer voldoende lokalen en hulpmiddelen toegewezen, en ontving het kost- bare Museum van Vrolik een zijner waardige plaats. Eere zij, om van levenden niet te gewagen, der nagedachtenis van onzen Curator Dr. van Beeok Vollenhoven^ wiens warme ijver en onvermoeide werkzaamheid zoo- veel ook op dit terrein tot de verbetering van het bestaande heeft bijge- diagen. — Van Staatswege volgde daarop de verplaatsing naar Amsterdam van de Kweekelingen voor den geneeskundigen dienst bij de land- en zeemagt» die, thans ten getale van meer dan honderd, als Sludenten van het Athenaeum aan onze oefeningen deel nemen. De Regering zag in, dat nergens op zoo breede schaal als hier in de behoeften van het Genees- kundig Onderwijs voorzien was, en steunde de inrigting die van de 6e- meente was uitgegaan. Zij gaf het bewijs, dat zij allerminst gezind was tegen te werken, op voorwaarde alleen, dat de Hoofdstad door haar voor- gaan tot inspanning van eigen kraohten toonde gezind te zijn. Welke zal nu de volgende stap zijn in dezelfde rigtingP Van jaar tot jaar wordt vruchteloos uitgezien naar de voltooijing van het begonnen werk, waarbij het Regtsgeleerd en Letterkondig Onderwijs op denzelfden Digitized by Google 398 J. P. N. L A N D voet S50U worden geregeld. Aan die voltooijing beeft het Atlienaeum be- hoefte. Onze Curatoren , die ze kort na den eersten maatregel ontwier* pen en voordroegen, ztjn in bunne toch reeds bescheidene verwaohtingen teleurgesteld. De booge eiscben, die tegenwoordig aan een wetenschappe* lijken cursua moeten gesteld worden, maken bet ondoenlijk, de Hoogk* leeraren nog lang, gelijk tot beden, met lessen over de meest verschillende vakken te overladen, waartusscben hun tajd en werkkracbt, aitijd ten nadeele van betgeen aij zouden kunnen leveren, moet worden verdeeld* Daarenboven is bij bun onderrigt geen kostbaar materieei benoodigd; een vastere positie en de toevoeging van enkele ambtgenooten is alles wat aij behoeven, om de volle mate bunper gaven te besteden aan een redelijk omscbreven taak. Ook bunne Toeboorders zouden dan met die der andm^n in allen deele worden gelijk gesteld. En ware eens aan dien niet overdreven wensch voldaan, wat zou dan nog de Gemeente weerhouden om voor het dus herboren Athenaeum, geheel op de hoogte gebragt van een Rijksuniversiteit , gelijken rang met deze te vragenP Welk billijk bezwaar zou tegen haar verzoek worden ingebragt? De Regering bepale, zoo zij wil^ hare eischen betreffende bet minimum der leeraren en leervakken; voor sommige maatregelen worde desnoods de Koninklijke goedkeuring gevorderd; docb zoo de waarde dezelfde is, wordt het verscbil in waardigheid een ongerijmde fictiel En waar eenmaal gelijke regten zijn verleend, daar zal de Student, die alom in den lande op deaelfde voorwaarden tot de akademiscbe graden en prak- tische bevoegdbeden den toegang vindt, geene reden meer zien om juiat een andere akademiestad te verkiezen boven Arosterdam. Den naam der nieuwe Hoogeschool te vestigen en op te houden, zou ons aller toeleg zijn, en daarin de waarborg zijn gelegen tegen bet misbruik^ dat iemand vreezeh mogt. En nu zegt men ons, dat van dat alles geene sprake kan ztjo voordat de wetgevende magt der Nederianden nieuwe bepalingen op het Onderwija heeft vastgesteld. Alsof het niet in de magt der Hoc^dstad lag , een toestand te scheppen, die ook door de nieuwe wet, wanneer zij koml^ hetBrj mdr- gen of over tien en twintig jaren, met achting moet worden bej^ndl Digitized by Google F E E S T R E D E. 899 Of zoaden wij integendeel verlaogen^ hetgeen door sommigen schijnt te vorden begeerd^ dat het Athenaeum zai worden iDgekort tot een, hoe« seer verbeterd, evenbeeld der voormalige Kliniache School, en dan door het Rijk aanvaard als een Geneeakundige /rScbole der Volmaking"? Al ware zulk een Rijksinsteliing niet een onverdiende blaam, geworpen op de Hoogescholen die elders de wetenschap in haren vollen omvang moeten vertegenwoordigen » — dan nog zou een enkele blik op de geschiedenis volstaan om het denkbeeld te doen verwerpen, als niet meer behoorende in onzen tijd. Geneeskundige scholen zonder meer hebben in Duitschland weleer, te Berlijn en te Dresden, bestaan; daar werd zij opgenomen in de nieuw gestichte Hoogeschool, hier moest zij worden opgeheven* Het land waar nog heden de band der faculteiten verbroken ligt^ is het deernis- waardige Frankrijk. Het was de eerste Bonaparte, die in de zelfstandige wetenschap den grootsten vijand zijner almagt herkende, en, verdeelende Om te heerschen, de Universiteit tot Vakscholen uit elkander brak. Thans wordt alom geklaagd over de schaars bezette gehoorzalen eu het verdwijnen der studie in al de steden, waar zij niet, gelijk te Farijs en te Straatsburg, in al hare onderdeelen vertegenwoordigd is; en roepen de uitstekendste geleerden om Hoogescholen ais die in Duitschland en ten onzent bestaan. Het is nu eenmaal een eigenschap van het Hooger Onderwijs, — en al vermag niet een ieder haar te doorgronden, de ondervinding bevestigt hem het feit van haar bestaan: — een krachtig leven onderstelt voliedigheid van het organisme. — Wel mogen wij den invloed niet voorbijzien van goede wetten op het welzijn der maatsohappij ; wel verblijdt het ons, waar alle staatsborgers het hunne willen bijdragen om die wetten voortdurend te verbeteren en uit te voeren. Dan» hij die ii^algemeene kennis" verwierf, meene niet> dat dit zegt, over alles te konnen oordeelen. En wat de wet aangaat» — behoeft het in Nederland nog betoog? — daar is nog eene magtiger dau de wet op het papier : het is de wet die voortvloeit uit de natuur der dingen. Amsterdam^ heb ik betoogd, is de natunrlijke zetel eener Hoogeschool. En inderdaad, wanneer wij letten op het getal dergenen die onze lessen komen hooren , te midden van al de moegelijkheden waarmede wij aanhou- dend te worstelen heb.bien> ..dap i9 hefc niet. wel mogelijk.* tot eaa aader Digitized by Google 400 J. P. N. L A N D besluit te komen. Afgezien van de 109 Studenten die ons door het Minis- terie van Oorlog werden toegezouden, tellen wij er thans veel meer dan 150. De officiele opgaven zijn altijd hoogst onvoUedig, omdat er niet weinigen zijn die de jaarlijksche recensie hebben verzuimd, een recenaie die elders, door elk die daar examen aflegt, moet zijn waargenomen. Het cijfer der jaarlijks nieuw ingeschrevenen , met hetzelfde voorbehoud bere- kend, bedraagt in de jongste vijftien jaren gemiddeld 32, in de laatste vijf jaren 41, terwijl de spreker die bij onze vorige prijsuitdeeling optrad^ op grond van tien jaren 27 noemde. En dan vergete men niet, dat ons onderwijs belemmerd wordt door de veelheid van lessen, aan dezelfde Hoogleeraren opgcdragen; door lang gerekte vacatures, die den last nog meer verzwaren; door de hoogere voordeelen elders, die zoo dikwijls onze beste krachten van hier hebben weggelokt. Ifen bedenke , dat de akade- mische examens van onze Toehoorders door anderen dan hunne eigene leermeesters worden afgenomen. Men wete, dat die examens niet enkel loopen over hetgeen alom ter wereld van een candidaat of doctor mag worden gevorderd , maar doorgaans mede over hetgeen , bepaaldelijk door hem die examineert, aan zijne eigene leerlingen werd voorgedragen ; over zijne methode, zijne leerstof en zijne resultaten. Het strekt tot eer van onze studenten, dat zij die zwaardere proef niet met ongunstiger gevolg» dan hunne broederen de zooveel ligtere, plegen door te staan. En was het ooit anders te Amsterdam ? Herinneren wij ons, wat onlangs de levens- beschrijver van Bakhuizen van den Brink ^) ons over den toestand om- streeks 1880 mededeelde. Gaan wij na» — om niet meer te noemen, — wie in onzeu tijd aan het hoofd van 'slands zaken waren gesteld, en slaan dan in het Album van het Atbenaeum namen op als van Hail, Heemskerk , Fock , Thorbecke. >) De heet S. J. PotgieUr in sqn uitgaTe der Stadifti en Solietien. Digitized by Googk FEESTREDE. 401 Eerst de levensvoorwaarden der Hoogescbool^ en dan den naam en de regten. De regten die wij bedoelen eijn van bet hoogste gewigt; doch bet sijn dezulke, die in den geest onsser vaderlandscbe instellingen aan een goed ingerigte Universiteit niet mogen geweigerd worden. Het eenige dat wij behoeven is: gelijkheid voor de wet met ben die elders denzelfden arbeid verrigten. Dit kan bereikt worden langs een van twee wegen: betzij door bet regt van examen en promotie aan allen te ontnemen , of door bet aan allen toe te staan. In bet eene geval verkrijgen wij, in overeenstemming u\et de beide jongste Wetsontwerpen , een steisel van algemeene en cen-^ trale Staatsexamens , — in het andere , de erkenning door bet Staatsbestuur van elke Universiteit , die aan zekere nader te bepalen voorwaarden vol- doet. In beginsel zijn zulke Staatsexamens te verkiezen; alleen door over* wegende bezwaren, die in de praktijk daaraan bleken verbonden te zijn, zou de voorkeur worden overgedragen op de uitbreiding van bet Promo- tieregt. In beginsel toch is het verkieslijker, dat de Student zich bij bet examen geplaatst ziet tegenover vreemde regters, gelijk bij straks in de groote Maatscbappij aan vreemden de bewijzen zal moeten leveren, dat zijne studie niet te vergeefs is geweest. Ik bedoel niet regters die, met de akademiscbe jeugd te weinig bekend, den maatstaf eener. abstracte vol- maaktheid zouden aanleggen; maar hen die bij dagelijkscbe ondervinding weten, wat op dien leeftijd met billijkbeid kan worden verlangd; hen die vertrottwd zijn met de soort, zonder met het individu in bijzondere be- trekking te staan. — Was het tot biertoe een beilzame prikkel voor de burgers van ons Athenaeum» te moeten kennis dragen niet enkel van het- geen hier^ maar ook van hetgeen op andere plaatsen als de standaard van ware kennis werd beschouwd? — dan wordt het tijd, aan hen die te Leyden of te Utrecht studeren, dezelfde weldaad niet langer te ontbou- den. ->- Wordt aan den anderen kant bevonden, dat voor sommigen in ons midden de verzoeking te sterk was, zich met terzijdestelUng van bet genoten onderwijs en van vrije studie, uitsluitend toe te leggen op de toe- vaUige eiscben der vreemde facuIteitP — dan oefent bet tegenwoordige ' faculteitsexamen een verderfelijken druk op bunnen geest en onzen arbeid» 52 Digitized by Google 40S J. P. N. L A N D en wordt om die reden een verandering , in den eenen of in den anderen ain, dringend gevorderd. — Indien men van oordeel is, dat het examen met het onderwijs in het naauwste verband blijven , en zich daamaar rigten moet, — dan genieten de Rijkshoogescholen een paedagogisch voordeel, dat men in het belang der maatachappij aan elke andere instelling van Hooger Onderwijs verzekeren moet. — Of keurt men het af, dat het examen , betreffende den geheelen trap van ontwikkeling die en door onder- wijs en door eigen oefening bereikt is, dreigt te ontaarden in een loutere responsie, waardoor men zich verzekert dat de inhoud van gegevene lessen juist is opgevat? — dan geldt dat bezwaar voor anderen evenzeer als voor ons. — Hoe men ook oordeelt over den tegenwoordigen staat van zaken» altijd weer komt men tot het besluit , dat die onhoudbaar is , en dat de ongelijke lotsbedeeling van het Rijks-onderwijs en dat in de Hoofdstad, ten opzigte der akademische graden, hoe eer des te beter moet worden • weggenomen. Alieen op tweeerlei. grond zou men de bestendiging dier ongelijkheid nog kunnen tracbten te verdedigen. Men zou op de gedaohte kunnen komen, dat zij voor de praktijk onverachillig is; alsof een Monopolie in een vrij land ooit een onverschillige zaak mogt heelen ; — dan wij hebben gezien, dat de ongelijkheid het onderwijs, dat in de Hoofdstad te huis behoort, in zijn natuurlijke ontwikkeling belemmert. — In de tweede plaats zou men zich mogelijk beroepen op het gevaar, dat Hoogleeraren , niet door den Staat aangesteld en gewaarmerkt, de akademische fitels ligtvaardiger dan anderen zouden verleenen. Om welke reden tochP Om hunne gehoorzalen beter te vuUen misschien? Maar datzelfde verschijnsel zou zich immers thans moeten vertoonen, bij den wedijver der lang be- voorregte Hoogescholen onderling. Of zou het veeleer zijn om den goeden naam van Amsterdam in de waagschaal te stelien , en de graden , daar verkregen, al spoedig in de aigemeene achting bij anderen te zien ach- terataan? . Of eindelijk, ligt het soms in den aard van wetenschappelijke mannen, tenzij het Regeringstoezigt daartegen waakt, het peil der univer- sitaire studien door achtelooaheid te doen dalen P M. H. , wij behoeven niet ver te gaan om een feitelijk bewijs te vinden voor het tegendeel. De Studenten van de Seminaria der Doopagezinden en Remonstranten in Digitized by Google FEESTREDE. 103 ons middeD worden door niemand anders geexamineerd dan door de Amsterdamsche Hoogleeraren ; welnn, is het u ooit gebleken, dat da mannen, aan die Seminaria gevormd, in kennis, oordeel en beachaving voor hnnne ambtgenooten bij andere gezindten in het minst behoeven onder te doen? — Men zal toch niet beweren, dat althans in de overige faculteiten de hoogte van het onderwijs wordt opgehouden door het ver-^ pligte examen aan de RijkshoogeschoelP Ware dat zoo, dan zou men ons onderwijs zich angstvaliig zien bewegen in de rigtingen die ginds gevolgd^ naar de eischen die ginds gesteld worden. Het tegendeel zien wij gebeu» ren. Nooit heeft zich het Athenaeum of een Seminarium verledigd tot den arbeid van repetitoren; steeds was ook hier het bewustzijn levendig, dat bet Hooger Onderwijs is de zelfstandige overlevering der wetenschap van onzen tijd. Het waren toch waarlijk zelfstandige mannen , die wij in dit Instrum door den dood verloren: onze geestige Beijerman, onze Domela Nieuwen* huis de theoloog met hart en ziel^ onze Schneevoogt de onvermoeide strijder voor geneeskundige hervorming, onze geniale Martinns des Amorie van der Hoeven^ wien het ideaal der kennis rust liet noch duur! Toen de geest des tijds zich begon af te wenden van de philologische leerwijze, die de beste was naar de overtuiging van onzen Boot, heeft deze, nog in de kracht van zijn leven, niet zijne overtuiging maar zijn ambt vaarwel gezegd. De Leydschd Hoogeschool^ van haren vertegenwoordiger van strafregt en regtsphilosophie beroofd, haastte zich, hare leemte aan te vuUen uit onzen kring, — en een dergelijk beroep uit het Noordm des lands bedreigde ons met een botanische vacature. Dat Amsterdam prijs stelde op het behoud van onzen Oudemans, bewees nog zeer onlangs het schoone geschenk , hem namens de Gemeente door Curatoren tot aanden- ken aan zijne weigering overhandigd. En prijkte niet de Series Lectionum gedurende het vierde deet eener eeaw met de namen van Suringar en Moll, en welhaast ook van Geuns, en meer dan veertig jaren met dien van den grijzen TilanusP Waarlijk, het is een oDgeinkkig denkbeeld, ook nog in het nieowste Wetsontwerp uitgedrukt , dat een onderwijs als het hier bestaande bij uit* sluiting kan worden dienstbaar geacht aan «rde opleiding en vormiAg tot 52 • Digitized by Google 404 J. P. N. LAND maatschappelijke beroepen/' De beroepen die men bedoelt zijn de aooda- nige^ die een grondige wetenscbappelijke vorming vooronderstellen ; en deze moet overal worden gezocht langs den eenen koninklijken weg. Zal de degeiijkheid » en de vrijheid teven^, van het Hooger Onderwijs niet een zinledige klank worden^ dan heeft men zich te gewennen aan het denkbeeld eener vrije mededinging met de Hoogescholen des Rijks. Om dus in waarheid te kunnen mededingen» moet, 6n voor de leer- meesters en voor de leerlingen, de gelegenheid raimer worden. Daartoe moet worden bijgedragen door onszelven, door onze Cnratoren^ door de Gemeente, en eindelijk door het Staatsbestuur. Wat wij daartoe ver- mogten hebben wij gedaan, door het beste dat wij te geven hebben aan onze Toehoorders mede te deelen; en laatstelijk; door een nieuwen weten- achappelijken wedstrijd in te stellen voor al de Studenten in ons vaderland. Wat in dit opzigt door 's Eonings mildheid voor de oude Universiteiten mogelijk bleef^ dat hebben wij, ontworpen op kleiner schaal, uit eigen beweging op ons genomen, — daarbij gesteund door Curatoren en andere vrienden van ons werk , aan wie de Amsterdamsche medaille hare kunst- waarde te danken heeft. Zoo menigen keer, en in het afgeloopen lustrum weer tot driemalen toe ^), behaalden de onzen onderscheidingen bij elders gevestigde faculteiten. Van onzen kant hebben wij de voldoening; heden een drietal jeugdige onderzoekers te bekroonen, onder wie een voor een gedeelte, de beide anderen geheel, hunne opleiding genoten te Amsterdam. De prijsvragen die wij in bet najaar van 1870 uitschreven, waren vijf in getal ; de beide laatste bleven onbeantwoord , en zes verhandelingen werden ons ter beoordeeling aangeboden. Wij vragen thans uwe welwillende aandaoht voor den uitslag van ons onderzoek. *) ^) In 1868 de heer J. S. Spe^er, in 1871 de heeren T. J. Noyon en J. C. GeeUmysen, ftUen te TJtrecht ^ Yan de beide antwoorden op de historisoh-kritiflche Traag was het eene geheel onbmik- baar, het andere, hoewel andere niet onyerdienateliik, te ylngtig bewerkt om yoor een bekroo- ning met gond in aanmftrking te komen. — Op de phyriologiBohe vraag werden dzie antwoorden ontrangen, waaronder een niet yoldoende werd beyonden^ en het beste yan de twee anderen den pri}8 behaalde. De schrijyer yan het derde gaf zqn toeatemming tot het openen yan zqn naambrieQe, en yerkre^ een loflblqk getoigsebrift. Digitized by Google FEESTREDE. 405 GfiJ Aebt, WelEdele Heer Faraira» « een arbeid tot levenstaak ver^ kozen, die zijn loan in ssichzelven draagt. Het ia niet de beoefening der Hoogere Wiskunde, die u den lof en de bewondering der grootd menigte zal venoerven, of u op een standjmnt plaataen, waarop die menigte erient, dat u de beiartiging van Aare hoogate belangen mede is toevertrouwd. DocA toat die beoefening u scAenkt, dat is Aet leven van den geest in streken , toaar de oorlogskreet der menscAelijke Aarts» togten en begeerlijkAeden niet meer vernomen wordt; dat is de ontdek- king van stellige waarAeid; dat is de zekerAeid, dat Aetgeen gij onfelekt Aebt aan de menscAAeid, die ten slotte alleen van de waar^^ Aeid leeft, tot zegen strekken moet. Ontvang dit eereteeken als onder^ pand van de AoogacAting van Aen, die uw bescAeiden verdienste weten te waarderen; en laat Aet u nooit ontmoedigen, dat dezen uit den aard der zaak slecAts weinigen kunnen zyn. Terwijl gij uwe zinspreuk gedachtig blijft, vergeet ook nimmer Aare keerzijde. sUltra posse nemo obligatur'* ; doeA ook: De menscA is verpligt naar de voUe mate van zi;n vermcgen/ Aanvaard, WeWdele Heer Plagge, Aet eermetaal^ dat gi^ behaald Aebt door uwe i^verige na^poring der wetten van Aet ligcAameUjke leven. De wetenscAap waaraan gij uwe krachten wijden wilt, is een jet^dige en schitterende , vooruitgaande met vluggen tred, door duizenden gehul^ digd en toegejmicht; en iigt begeerig om ook daar nog AfierscAappiJ te voeren, waar andere gezigtspunten , andere Aulpmiddelen dan de Aare worden vereiscAt. In haren dienst, zoo ergens, mag de begaafde mderzoeker rekenen op roem , eer en voorspoed. Doch niet om uze/ven mag het u te doen zijn. Ik geef u de woorden van uwen HelmAoltz : u{Es) betracAte sicA Jeder Einzelne ab einen Jrbeiter a» einem ge* meinstmen grossen Werke, wekhes die edelsten Interessen der ganzen MenscAAeit berUArt, nicAt als einen, der zur Befriedigufig seines eig^en FortAeils, oder um mit seinen eigenen Fdhigkeiten zu gldnzen Digitized by Google 406 J. P. If. L A N D sici bemuht, dann toird ihm auch das eigene lohnende Bewueeteein und die Jnerkennunff seiner Mithurger nicht fehlen*' ^) En gij, WelBdele Heer van Geanel Wij verheugen ons, dat gij het niet veramaad hebt, toaar het u niet vergund ums in het sirij^eri de eerste te zijn, hier een eervoUe tweede pLaate te beileeden. Het ie het ongeluh van menigeen in de maatschappij , dat hij den moed ver- liest zoo niet het hoogste doel zijner eerzucht bereikt wordt; van menig ander, dat hij in het eigen geval mch zelf den krans opzet van het miskende genie. Hun beiden ontgaat de plaats die hun toehmt in de menschenwereld ; een plaats die niet door verwerping o/ vereering van zichzelven, maar door zelfonderzoek te bepalen valt. JJw antwoord op de vraag was goed, hoewel er een beter werd geleverd. 6ij z^ uzelven afvragen, wat er aan uwe studie nog 4>ntbreekt, en bUjmoedig de hand aan het werk slaan om verder te woekeren met de gaven die u geschonken zyn, en den naam dien gij draagt met eere te voeren. Zeer geachte Toehoorders! De feiten en denkbeeldeD , waarmede ik heden het voorregt genoot, uwe aandaeht bezig te houden, aijn niet eerat gisteren in de wereld opgetreden. Wanneer ik u nieta heb voorgedragen dan wat u allen bekend kon sijn I dan vraag ik daarvoor uwe verschooning. En ik durf erop rekenen , dat Gij mij die niet weigeren eult. Ik waag het, aan te nemen, dat waar 6ij den voet set in een openbare vergadering van Hoogleeraren , om blijk te geven van nwe ftympathie voor de zaak die Bij voorstaan, 6ij niet anders verwacbt dan een warm woord te veraemen over de levensvraag , die hen nu sedert twaalf jaren gedurig besig houdt. Was het de schuld van ons, van onze Cnratoren, dat sij reeda een oude vraag ia geworden, en ieder punt van overweging, dat met haar hi ver- >) Ueber das Verh&ltiUM der Natiinriflieii8ohifte& car Qeeamnthttt der WiaseDfloliaft. Digitized by Google F E E S T R E U E. 407 band staat, reeda meer dan eenmaal op het ti^ijt is gebnigtP Wie een u>ade grieye heeft, vermag zelden daarover het stikwijgen te bewareo* ^n wi} hebben een grieve, '— niet tegen enkele personen, maar tegen enkele trekken in ona hedendaagsche volkskarakter. Tegen de sucht tot beaoiniging ook daar^ waar een akker die goede vrucht belooft op ontgin* ning wacht. Tegen de zucht tot oitatel ook dan nog, wanneer de akten van het noodige onderzoek sinds lang zijn gesloten , en al de teekenen des tijda dringen tot doortasten. Wat al halve maatregeien^ wat al gekort*- wiekte ontwerpen, waarvan onse jaarboeken zuUen getuigen I Zou het waar aijn^ wat nu en dan beweerd wordt, dat onae welvaart, onze voor* spoed*2elf ons vreesachtig maakt^ den gereeden buit van den vijand, die vrpeg of laat de hand naar ons erfdeei zou uitstrekkenP De jaarkriog dien wij zijn ingetreden, legt ons die vraag met dubbelen nadruk aan bet hart, Wanneer wij onze vaderlandsche gedenkdagen vieren , laat ons dan niet apreken als de Spaansche redenaars, die nog heden bet woord voeren alsof de grootheid van voorheen huo volk voor altoos bieef ooistra^ len ; maar laat ona veeleer aan onze vaderen een voorbeeld nemen. Het is niet door uitstel of bezuioiging, dat de Spaansche en de Bourbonsche heerschappij van onzen bodem geweerd, eo het kloek bestaan der heldeu yan Oranje ondersteund werd! Wij weten het, dat sinds die tijden ons volk in de achting van Europa niet gerezen is. Men roemt onze voorzig- tigheid en kalme werkzaamheid , onze spaarzaamheid en ordelijkheid , onze bezadigdheid en billijkheid , onze weldadigheid en verdraagzaamheid , bijwij- len onze eerlijkheid; — men vindt in ons beurteiings ai de hoedanighe- den, die een eenvoudigen grijsaard achtenswaardig maken. Wie spreekt er nog van ons als mannen; van onzen ondernemingsgeest , van onze nieuwe uitvindingen en haudelswegen , onze oorspronkeiijice kunst, ons voorgaan in de wetenschapP Nog dezer dagen werd door een onzer beste schrijvers, een man die zijn land liefheeft, het woord van een Franschman in herinnering gebragt: uDe Nederlanders hebben groote dingen gedaan, — niet op een grootsche wijze." ^) Laat dit verwijt overdreven zijn, — wij zijn zoo ligt genegen , als overdreven te verachten aiwat bepaald is , wat zich Ptoi Yusering m Be Qicb, 1878 Jan. blz. 115. Digitized by Google 408 J. P. N. L A N D, FEESTREDE. kantig voordoet, wat een karakter heefi;. De vraag ia Diet, of bet verwijt te hard^ maar of het geheel onverdiend mag heetenP Mogt dan dit feeat- jaar geene ijdele vertooning, maar de aanvang zijn van een beter leven^ van hoogere waardering der vermogens, die aluimeren in den boezem van het Nederlandsche volk! De vaderen hebben het verstaan, nog te midden van het gekletter der wapenen, welk menschelijk belang het eerst den ateun behoeft van een maatschappij die zich vrij gevoelt De Lejdache Hoogeschool beroemt zich, het monument te zijn van de eerste heidendaden tegen Spanje'8 overheersching. Aan die heidendaden had Amaterdam geen deel Zij gaat die mede herdenken, dankbaar voor hetgeen Nederland ook tot hare bevrijding heeft gedaan. Doch dan herdenkt zij in ditzelfde jaar nog een anderen kamp voor de vrijheid, waarin zij de oude schuld betaald, en tegenover den magtigen Lodewijk heeft pal gestaan als de toevlugt, het hart, de ware Hoofdstad van Nederland. Welk zal het gedenkteeken zijn, dat ter gedachtenis aan die dagen in haar midden wordt opgerigtP Wij zijn niet voorspoedig, waar wij steen of metaal onzen oaden roem laten verkondigen. Wij behoeven iets beters dan ons beschil- derde schiiderabeeld , of onze fonteinen die zeiden water geven De Hoofdstad toone harer waardigheid bewuat te zijn, in de voltooijing der Amsterdamsche Hoogeachool! Digitized by Google HBT SEMINARIUM DER REM0N8TRANTEN TE AMSTERDAM. AF8CHEID BU DEN OVERQANG NAAR LEIDEN. OP DEN 16''» DECEMBER 1872, IN DB QEHOORZAAL VAN HET AMSTERDAM80HE ATHENAEUM ILLUSTRE GESPROKEN DOOB DBM AmEDtNOBM HOOOIXBRAA», D\ JOANNES TIDEMAN. 53 Digitized by Google Digitized by Google HOOGGBAOHTE EN ZEER GEWENSCHTE HOORDERS! De Remonstraotsche Broederschap heeft besloten hare Godgeleerde Eweek- sehool van AmBterdain overtebrengen naar Leiden, Over dat beslait heb ik hier niet te spreken. Maar de uitvoering nadert. Reeds werd de man benoemd, die als de Hoogleeraar der Re- monstranten zijn onderwijs in de Aoademie-stad geven zal. Weldra treedt hij hiervoor openlijk op. En daarmede zal dan het Amsterdamsche Semi- nariam hebben opgehouden te bestaan. Maar kan dit onopgemerkt geschiedenP Kan die stichting stilzwijgend van hier verdwijnen? Onmogelijk. Daarvoor heeft zij hier een te veel beteekenend bestaan gehad, en daarvoor heeft zij in dat langdurig bestaan hier te veel goeds genoten. Het een als het ander heeft zij bij het eindi- gen daarvan zich te herinneren. En kon hierom verwacht worden, dat er iemand wezen zoa die het voor haar aitsprak, wie meer dan de laatste Hoogleeraar der Amsterdamsche Kweekschool, die te gelijk met haar afiarad, had zich tot die weemoedige taak geroepen te achtenP Zou deze jiust hem dubbel zwaar vaUui, en om het eindigen der levensbetrekking die hij lief had^ en om zijn oordeel over het nieuwe dat aanvangt, ook hieiom mocht hij aan de vervuUing van dien plicht jegens het oade dat ophoodt zich niet onttrekken. Zoo moest ik een Afacheid der Jmaier^ damcAe Bemanairantscie Ku>eek8ckool voorbereiden. Daarbij had ik de tagenwoordigheid vaa allen te verlangen , met wie zij in eenige betrekking stond. Hierom heb ik de awe verzocht. Bn dat gij die geven wilt , is BMJ cen bewijs dat ik iiiet verkeerd oordeelde, althana dat gij in mijn ge- voelen over de gepastheid van zolk een a&cheid deelt Ganl mij dan eenige 58» Digitized by Google 412 J. T I D E H A N oogenblikken om hiervoor van het Seminarium der Remonstranten te herinneren wat het hier geweest is, en uittespreken waarvoor het hier te danken heeft Wat het Seminarium te Amsterdam geweest is. Terwijl ik als voor de Eweekschool zelve spreek , hebt gij van self voor geen lofrede te vreezen. Ook houdt men die, ik wil niet zeggen bij het sterven , maar althans in 't oogenblik zelf van eene ernstige scheiding niet. En omtrent datgeen , wat men , als ik mijn Seminarium , van nabij heeft gekend, waarmede men gemeenzaam heeft verkeerd, waaraan men persoon- lijk in verschillende betrekkingen is verbonden geweest, kan men aan geen lofrede denken. Daarvan laat men eenvoudig door het werkelijke leven dat het heeft geleefd getuigen, wat het geweest is. En is dit, waar het de 238-jarige geschiedenis eener Godgeleerde Kweekschool geldt, lichter zoo intezien en uittespreken , dan te volbrengen, ik wil het^ aoo goed mij mogelijk is, beproeven. Tweehonderd en acht en dertig jarenl Het is toch bekend dat het Seminarium op den 28^ October 1634 alhier ten huise van Simon Episco- pius^ zijn eersten en meest beroemden Hoogleeraar^ met zeven studenten, wier namen wij meest alle kennen, werd geopend. En dat begin — het beteekende ietsl Nog 17 jaren moesten er verloo« pen, eer de Groote Staats-vergadering, althans indirect, de bestaande Remonstrantsche gemeenten, niet als beschermde, maar 2X% feitelijk gedtUde erkende. Thans was het voor de Remonstranten nog slechts de tijd der oogluiking, die niet alleen te Leiden en te Kampen nog 80 jaren lang telkens weder door geweldige vervolging, maar ook elders, als te Dokkom; Nimwegeui Haarlem, Utrecht, Arnhem, af en aan door openbaren tegen- stand werd vervangen. Eerst voor 2 jaren, in 1632, was dan ook die oogluiking, althans in HoUand, zoo toegenomen, dat men onder haar ^hild de Broederechap der gemeenten, het Kerkgenootschap der Remon- stranten had durven vestigen. En nu reeds voegde men hieraan, in de Digitized by Google A F S G H E I D. 418 machtige stad, waar de kerkelijke tegenatand zijn hoofdzetel had, de eigene Kweekschool harer leeraara toe. Daarmede nam de kleine, niet vermogende Broederschap bij al de lasten van bestaur, voorziening en onderhoud die zij reeds torschte^ nog dezen nieuwen en zwaren last op zich. Maar zij had ook van haren aanvang af doen blijken^ hoe zeer zij in den geest van mannen, als haar Uytenboogaert, Episcopius, Grevink- hoven, Corvinus, Niellius, Cupus, op wetenschappelijke vorming van hare leeraars prijs stelde. Zij bezat voor het onderwijs en de opleiding den aangewezen man, wiens heerlijke gaven zij voor deze dringende behoefte niet langer ongebruikt mocht laten — Episcopius was nu, en hij onder zooveel lijden en strijden, ruim 51 jaar oud geworden. En zelfs werd uit Amsterdam, ja» uit haar regeeringskringen , veriangen naar zijne komst geuit, /yopdat/' zoo staat er aangeteekend ^) ^rde Illustre School, tot welke in den beginne weinig studenten kwamen, door de studenten van Episco- pius wat meerder toevloeijing zou krijgen." Ook was het voor het hoofddoel van de stichting dier Illustre School, //dat Amsterdam ook den lof der geleerdheid hebben zou/' niet van gering aanbetang» dat nevens de twee eenige wetenschappelijke docenten, Vossius en Barlaeus, een derde als Episoopius hier optrad. Wel werd het onder- wijs aan 't Athenaeum spoedig en steeds meer uitgebreid, zoodat het in het laatst der eeuw bij Letteren en Wijsbegeerte , Wiskunde, Rechtsge- leerdheid, Geneeskunde, Godgeleerdheid en Oostersche taien omvatte; maar toch bleef de Remonstrantsche Kweekschool hieraan iets zeer wezen- lijks toevoegen. Digitized by Google 414 J. T I D E H A N heid had het Samiiiariam hier aijii knobtigste en bekwaamete mannen; van Limborch en van Gattenburgh in de Godgeleerdheid , Clericus en Wetetein in de Wijsbegeerte en Letteren. Het getal van studenien, die het hier bracht, was om den kleinen omvang der Broederschap altijd klein. Maar heeft het» van 1641 tot 1870, 829 van hen ak proponenten tot hnnne beetemming gebracht, het heeft er dan zeker raim 400 gehad. Die hebben hier geleefd en gewerkt, onder hen ook de jongeUngen die de beroemde mannen der Broederachap geworden aijn, en in meer dan gewoon getal opgevoeden in hooger stand. En zoo is door hen mede iets, zeker na en dan iets goeds to^voegd tot het doorgaans niet groote, aoms kleine gehoor, dat het literariach en theologiflch onderwijs hier aan 't Athenaeam en de andere Seminarien had. De Hooffleeraren der Kweekschool vormen over het geheel eene schoone reeks van geleerden, en die grootendeels mannen waren van wie invloed aitging. Episcopius, van het Amsterdamsche geslacht Bisschop en niet onvermogend, kwam met den gevestigden naam, dien zijn vroeger pro- fessoraat aan 'sLands Hoogeschool te Leiden» dien de Dordtsche Sjnode aelve, en zijne schriften, vooral de Belijdema der Remonstranten en hare Jpologie hem verworven hadden. Hier werd hij meer en meer ook boiten 'slands beroemd, en hij was te gelijk een vroom, scherpzinnig en wd- aprekend geleerde. Corcellaeaa — Etienne de Coareelles — paarde aan geleerdheid een wijsgeerigen zin , die hem een der eerste voorstanders van het Cartesianisme in ons vaderland worden deed, en aan zijn zachten, beschei- den aard eejie Fransche innemendheid , aan welke hij zeker ook de voor vreemden zeldzame eer van het Amftterdamsohe burgerrecht te danken had. ^) Bekend zijn de rijke kennis, de energieke aard en praktische geest van den krachtigen van limboroh, en de voor zijn tijd bijna alom- vattende gele«rdheid en verbazende prodactivitttt van zijn ambtgraoot voor wijzbegeerte en letteren» Clericaa — * Jean le Clerc. In hanna mate hadden de meesten der vroegere en latere theologiaohe pcofeesoren hanne eigen- aardige verdiensten, van Cattenbargh en van der Meersch met grooten >) . ▼. d. Hoeyen, GedenkMfar. blx. 40 Aaateek. 160. Digitized by Google A F 8 C H S I a M invloed ook bait(»i de Broederschap. Wat in dit opsicbt de waardige ea begaafde Abiaham dea Amorie van der Hoeven geweest n, heeft sijn dankbare leerling aan het thana levende geslacbt niet reeds te herinneren. £n heeft de laatste die tot 1796 den leerstoel voor Wijabegeerte en Let- teren bekleedde, Pauias van Hemert, zich door zijn Eantiaansche ge- scbriften genoeg bekend gemaakt om voor U geen vreemde te zijn, de namen reeds alleen van zijne voorgaugers, Daniel Wyttenbach en Joannea Jacobua Wetstein, verbieden in een kring als dezen alle nadere vermelding. Aan drie van' die godgeleerden » Episcopius, Curceliaeus en van Catten- burgh dankt onze tbeologiscbe ietterkunde en Oodgeleerd systeem. De twee laatatgenoemden waren onder de eersten in ons vaderland, die daarbij opzettelijk de Cbristelijke Moraal bebandelden. Van van lamborch af maakten de meesten veel werk van de, v66r Schleiermacher nog minder bewerkte Praktische Godgeleerdbeid. Cureellaeus was bier een der eerste beoefeaaars van de N.-Testamentiacbe Tekflt-kritiek , en wat voor deze Wetstein geweest is en nog is, weten alle deakundigen. Deze twee laatste namen, Wetstein en de Courcelles, berinneren coia tevens, met die van Jean le Clerc en Wyttenbach, wat al uitstekende vreem" delinfien met hunne Zwitserscbe grondigheid en Fransche begaafdbeid door de kleine Kweekschool berwaarts overgebracht, en aan de weinige, minder beroemde vreemde Hoogleeraren van het Athenaeum^ Blondel, Morus en MorinuB werden toegevoegd. En uit hen, gij weet het, beeft het Athenaeum sijn Wyttenbach van 't Seminarium ontvangen , gelijk bet waar- scbijnlijk mede aan den invloed van Curcellaeus het sohoone, te kort* stondige onderwija van diens Franschen btgenoot en geestverwant, Blondel, te danken had. 