title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: "De woordtijd dat wij van den absoluten staat, den staat bij uitnemendheid, tot lager sfeeren afdalen, de sfeeren van de werkelijkheid. Het gaat de gemeenschap als den mens, niet alleen dat beiden niet beantwoorden aan het volmaakte type, maar zij staan er meestal op zulk een afstand van dat zelfs de trekken van dat type niet altijd duidelijk te onderscheiden zijn. Intussen is de voorstelling, die wij ons van het type maken, nog altijd vrij wat beter dan de werkelijkheid, want geen tijd of hij zou, naar zijn eigen opvatting, veel beter kunnen zijn dan hij inderdaad is. En toch, op de in praktijk gebrachte waarheid komt het aan, want alleen de uitgedrukte wil is wet en materie van de concreten staat. Van daar het hoog gewicht van het historisch moment in het moderne staatsrecht; het eist geen stellige onveranderlijke grenzen van de staatsmacht, maar erkent, dat deze zich moeten wijzigen naarmate 's menschen opvatting van zijn levensdoel zelf verandering ondergaat. Zal de staat inderdaad zijn wat hij wezen moet, de instelling welke het den mensch mogelijk maakt te zijn wat hij zich voorstelt te moeten zijn, dan dient hij te groeien met het individu en zijn vormen te plooien naar den inhoud, welken hij geordeerd is te beschermen. De voorwaarden, welke hij verwezenlijkt, zijn de voorwaarden, welke de mensch op een gegeven oogenblik voor zich behoeft. Een belemmering, welke vroeger nog de tussenchoms van den staat gebiedend vorderde, heet heden geen belemmering of kan zonder staatshulp worden opgeheven. Naar mate het individu in kracht toeneemt, vallen er staatsbemoeiings weg, maar worden er ook nieuwe geboren, omdat elke periode van ontwikkeling haar eigen bezwaren met zich brengt, welke den staat op een terrein voeren, dat hem vroeger vreemd bleef. De ontwikkeling van den staat komt dus grootendeels van beneden, want zij is verplicht de ontwikkeling van het individu te volgen." Een kader levensvoorwaarden, hoe voortreffelijk op zichzelf, waarin het regsbewustzijn van de natie niet past, is onbruikbaar. Men versta me echter wel, want ik zou niet gaarne de gedachte opwekken, dat ik de hooge betekenis ontsierde, welke in het staatsrecht aan de politiek toekomt. De ouden verdeelden hun wetenschap in fysiek, ethiek en politiek, en die verdeeling blijft nog altijd, althans voor het staatsrecht, de meest passende. De concrete staat is het uitgangspunt, het fysische element; de ethiek is het doel, en de politiek staat tusschen beide als wetenschap der middelen om dat doel te bereiken. Geen politiek verdient die naam, welke het ethische element uit het oog verliest. Zij let op het bestaande, maar zij let ook op hetgeen worden moet; het eerste is de materie die zij te bewerken heeft, het laatste de ideale vorm waarin die materie zich ten slotte zal moeten oplossen. Zij beweegt zich nooit buiten het bestaande, maar ook nooit verliest zij zich daarin. Zolang haar enig streven blijft voor de individuen de mogelijkheid om vrij te zijn, grooter te maken dan tot nog toe, is zij op den goeden weg, en in dat streven ligt niet enkel opgesloten het wegnemen van belemmeringen die reeds bestaan, maar ook het zorgen, dat andere belemmeringen, die men ziet opdagen, vermeden worden; ook zelfs het tegenstreven van elke eenzijdige richting in de volksontwikkeling, welke blijkbaar op een meer onvrije toestand moet uitlopen. De politiek is volgens de diepzinnige uitspraak van Dahlmann, geesteswetenschap niet heeft haar taak, - daarvoor zorgt het individu - maar het zorgen voor de mogelijkheid om gezond te blijven. Het moderne staatsbegrip is niet alleen invloed gebleven, ook op de ontwikkeling van het volkenrecht. De denkbeelden van de ouden, die voor hun eigen staat geen anderen erkenden met dezelfde absolute rechten als zijzelf aanspraak maakten, werden in het nieuwe Europa grotendeels overwonnen, te moeilijker omdat de begrippen van de Germanen hieromtrent met die van de Romeinen vrijwel overeenkomstig waren. De staten stonden later wel niet meer als vijanden tegenover elkaar, maar toch hoogstens als koele, onverschillige vreemdelingen. Het volkenrecht beoogde niet veel meer dan een soort van marktpolicie: vreemde vermoedens, den grooten weg zo veel mogelijk openhouden voor het vrije verkeer, hierin bestond de hoofdtaak. De gedachte dat er behoefte zou kunnen bestaan aan vriendschappelijke samenwerking kwam niet veel later op, althans zij bleef schier geheel onbevredigd. Maar de besluitvorming kon op den duur geen rust hebben met die gedachte: het individu is sinds lang door de staatsgrenzen heengebroken, en naar mate hij zich meer buiten die grenzen bewoog, naar die mate werd ook het begrip voor zijn volkomen ontwikkeling aan de krachten van afgestanden en vreemde staten niet genoeg heeft. Hij streeft naar medewerking daar buiten, en terwijl hij dit doet, zoekt hij instinctmatig weer naar hetzelfde gezag, dat de voorwaarden moet verwezenlijken die hij voor zijn vrije ontwikkeling behoeft. Aan een volkomen bevrediging van die behoefte valt niet te denken, want de volken-gemeenschap blijft in elk geval een hoogst onvolkomenheid; — maar het ideaal van die gemeenschap treedt toch meer en meer op den voorgrond en leidt tot samenwerking van soevereine staten in een mate waaraan vroeger niet werd gedacht. Vooral aan het internationale privaat- en strafrecht is die nieuwe richting te goede gekomen, en van daar de allengs meer betekenis, waar de in ons huidige volkenrecht innemen. REDEVOERING. Weder het doel dat ik met het voorgaande betoog voor ogen had niet geheel werd gemist, dan zal het na alfaans wel overbodig zijn de keuze van het onderwerp dat ik behandelde, nader te rechtvaardigen. Men begrijpt wel dat het mij met de uiteenzetting van het moderne staatsbegrip niet om een meer of minder juiste definitie te doen kon zijn. Niet die bijzaak heb ik willen ophelderen, maar wel dit, dat er in dat moderne staatsbegrip een hoofdbeginsel ligt opgesloten, een ziel, en daarom ook een regel voor hem die tot het onderwijzen van het staatsrecht geroepen wordt. De leeraar kan naar mijn opvatting volgen, zolang hij deze groote waarheid voor ogen houdt: dat een staat is een levend organisme, bestemd om de bereiking van het menschheidsdoel mogelijk te maken. Ik kan niet op al de beginselen wijzen, welke in deze enkele hoofdstellingen liggen opgesloten, maar wil ten slotte toch drie grote resultaten noemen. De staat is een levend organisme, en de wet van zulk een organisme is die van geleidelijke ontwikkeling. Geen grootere vijandin van revolutie dan de natuur : patiens quia aeterna est, is zij geheel vreemd aan die drift van den menschelijken geest, welke met vernietiging van tijd en afstand, dadelijk heeft doel wil verwezenlijken dat hem voor oogen zweeft. Tijd en afstand zijn natuurlijke bezwaren : de mensch kan ze overwinnen, maar ze niet straffeloos voorbijzien. Geen sport te verwaardelozen op den langen trap van ontwikkeling ; geen schrede voorwaarts te zetten voor dat vaste bodem is gewonnen waarop de voet veilig rusten kan; — geduldig voor te spinnen aan de gegevens van elken dag, hoe moeitevol die taak ook is; — voor alles het verband te handhaven tusschen het gisteren en het heden, omdat dit verband de eerste voorwaarde is van het leven, — zie daar de wet van het organisme en dus ook de wet van den staat. Die wet te hebben miskend is de groote zonde geweest — zij het ook de zeer vergeeflijke zonde — van de achttiende eeuw, althans in Frankrijk. Zij aanvaardde een reuzentaak, zonder te onderzoeken of hare krachten berekend waren voor die taak; zij verachtte dat er natuurlijke verhoudingen bestaan tusschen het individu en den staat, welke nooit straffeloos worden uit het aanzien verloren : en wilde met slecht materiaal een grootsch gebouw stichten, een zeer ontwikkelde gemakzuchtig met zeer onontwikkelde individuen. 56 J. T. BUS van alle onmogelijkheden de moogelijkste. Van daar de teleurstelling; van daar die drift om in het verleden terug te gaan, welke feit opvolgend tijdvak kenmerkte; van daar die schijnbare reactie, welke inderdaad toch ook vooruitgang was, zoo zeker als het uitdiepen van den grond tot ontblooting der fundamenten, reeds deel uitmaakt van het opbouwen. De staat is een levend organisme, en de wet van het organisme is ontwikkeling; hier gestadige ontwikkeling, want de staat is geen fysieke maar een zedelijke persoonlijkheid, en deze blijft zich ontwikkelen tot dat de volmaaktheid bereikt is, dat wil zeggen altijd. Een waarheid wordt meer algemeer erkend en minder algemeer behartigd dan deze. Al schijnt ook vaak het tegendeel, de mensch is uit zijn aard een behoudzuchtig wezen. De orthodoxie van de staatkundige partijen is groot, ook van de liberale. De partijen kunnen zich hare beginselen, voorzover die werkelijk te vinden zijn, schier niet anders voortellen dan in den vorm van bepaalde resultaten. Deze worden nagejaagd, met hartstochtelijke voortvarendheid meest, maar eens verkregen ook veelal vastgehouden als uitdrukking van een volkomenheid die zij toch inderdaad niet uitdrukken. Van daar een groot gevaar: terwijl de heerschende meerderheid rust en berust in haar overwinning, ontwikkelen zich de denkbeelden van een jonger geslacht en komt dat aldra met eischen te voorschijn, welke door een kloof van het bestaande gescheiden worden, alleen omdat men aan het bestaande niet heeft voortgewerkt. Elke kloof nu lokt een revolutie. De menschen zijn ook in dit opzicht kinderen: zij loopen het eene oogenblik te snel, omdat zij in het andere te ver achter bleven. Liever dan dat voorbeeld op te volgen, lette men op het woord van Proudhon, niet minder waard omdat het komt van den grooten scepticus der negentiende eeuw: de vrijheid heeft alles geschapen, maar ook alles weer vernietigd. Als de godheid der ouden verslindt, zij onophoudelijk haar eigen kinderen. De vrijheid is verloren zodra zij in aanbidding voor haar eigen scheppingen nederknielt. Wachten wij ons voor die zelfvergoding. Toch bestaat er een waarborg. Het doel van de staat is de vrijheid van het individu mogelijk te maken, en die individuen zijn te groot regt strek of zijdelings, de dragers van het staatsgezag. Zij zondigen tegen zichzelf wanneer zij dan staat tot zonde verleiden en hem bergen op feit gebied waar de individuen vrijheid heersen. Zookloek dus in het staatsgezag het bewustzijn van de eenheid verspreidt, is wel dwaaling mogelijk, maar geen opzettelijk verkorten van de rechten der individuen. Doch en ziedaar de grote onvolkomenheid, dat slechts zelden komen wij de eenheid verwezenlijken; meestal altijd moeten wij ons tevreden stellen met dat wat de eenheid meest nabij komt, namelijk de meerderheid. Een goodkomen verschijnsel dan de zucht om die onvolkomenheid, waarvoor geen geneesmiddel bestaat tot grondslag te maken van een algemene politieke stelsel, en die zich openbaart reeds daar, waar men dagelijks de rechten van meerderheid en van minderheid tegenover elkaar stellen. De meerderheid op zichzelf is niets, want al de kracht die zij uitoefent, bezit zij alleen als vertegenwoordigingsorganen van de eenheid, de ware soevereine macht. Men zegt niet dat ik hier een stelsvervinding maak, want die schijnbare stelsvervinding is het resumé van alle staatsmoraak. Het individu is veilig tegen de overheersing van de staat zolang het geweten van de eenheid elk besluit van de meerderheid leidt. Edel, Groot, Achtbare Heeren Curatoren deze Hoogescholen. Ik ben het vooreerst en allermeest aan uw voorzichtigheid verschuldigd, dat ik vandaag een ambt aanvaard mag, in aanzien ver verheven boven hetgeen ik vroeger in mijne eerzuchtigste oogenblikken ooit voor mijzelf zou hebben durven dromen. In de eerste plaats zij daarom ook aan u mijn oprechte dank voor zoo grote onderscheiding toegebracht. Vergunt mij intussen er bij te voegen, dat de gedachte, welke mij op deze dag vult alles vervult, niet die onderscheiding geldt, maar enkel de zware verplichting, welke ik tegelijk daarmee op mij neem. Ik denk er aan hoe dikwijls de voortreffelijkste uit Nederland de plaats hebben ingenomen, welke thans voor mij openstaat, en met eerbied en ontzag beklim ik een leerstoel, welke vroeger en later tot den luister van deze Hoogeschool zoo magtig heeft bijgedragen. REDEVERING. 59 Hooggeleerde Heeren, Ik zal u wel niet behoeven te verzekeren, dat ik het een zeer gewichtig voorrecht acht aan mijn nieuwe betrekking verbonden, dat zij mij in uwen aanzienlijken kring een plaats verzekert. Ik zou er meer tegen opzien die plaats in te nemen, wanneer ik bij mijn vroeger verblijf in deze stad niet reeds van velen onder u hooggewaardeerde blijken mag ontvangen van welwillendheid en van vriendschap zelfs. Ik bid u mij die vriendschappelijke gevoelens te bewaren en ik hoop er in te slagen die ook van anderen te verwerven voor wie ik in meerdere of mindere mate nu nog een vreemdeling ben. In de eerste plaats geldt mijn bede u, hooggeschatte leden van de rechtsgeleerde faculteit, vrienden van vroegeren en lateren tijd, u vooral Vissering, die ik bij elk gewichtig keerpunt in mijn geschiedenis op mijn weg terugvind en wiens ik met meer warmte maar met meer dringende aanbeveling tevens te gemoet kom, naarmate de levenstaak die voor ons beiden is weggelegd, inniger samenvloeit. Met grooten vreugde en volkomen vertrouwen voeg ik mij bij u allen, want uwe sympathie, mij vooral in den laatsten tijd zo overtuigend gebleken, is mij een zekere waarborg dat een zelfde geest onzen gemeenschappelijken arbeid zal besturen. Het is van nu af aan mijn ernstig streven de grote belangen van onze kleine gemeenschap naar vermogen te bevorderen. Wilt gij mij in dit streven door uwe vriendschappelijke medewerking steunen. Onder de personen waar ik dank verschuldigd ben voor de welwillendheid waarmee zij mij aan deze Hogeschool ontvingen, zou ik niet gaarne vergeten, hooggeleerde Cock. Gedurende een lange reeks van jaren stond gij aan het hoofd van het onderwijs, dat nu aan mij wordt toevertrouwd; jaren die zich door heel wat wisselingen op het gebied der staatkunde gekenmerkten. Ik mag niet hopen, dat de beginselen welke ik bij mijn onderwijs wensch te volgen, uw volkomen goedkeuring zullen wegdragen, maar ik verwacht toch met enig vertrouwen, dat ook gij uw zegel zult hechten aan de hoofdgedachte, die mij daarbij leiden zal en welke ik nog zoo even trachtte te ontwikkelen, want die gedachte is geen andere dan deze: de waarheid onpartijdig zoeken en ze onbeschroomd uit te spreken. Mogt gij, in een gelukkigen ouderdom getuige van mijn arbeid de ervaring kunnen opdoen, dat ik het vitam impendere vero althans eert! En indien u ook verschoon zal van meineed, zul je mijn pad wellicht volgen. Vergeef het mij, mijnheeren, wanneer in deze oogenblikken, nu ik geheel vervuld moest zijn met de schoone toekomst welke mij hier geopend wordt, mijn gedachten telkens naar het verleden terugvliegen. Ik kan mijn aanzienlijke betrekking aan deze Hoogeschool niet aanvaarden, of met weemoed denk ik aan de betrekking, welke ik daarvoor moest opofferen, met weemoed aan den kring, dien ik verlaten heb. Mens kan het leven van Nederlandse grijze hoofdstad geen twee jaar meegeleefd hebben, of de sombere voorstellingen, die men van verre wel eens van haar toekomst mocht gevormd hebben, verdwijnen. Daar waar naast rijke materiële hulpbronnen zoovele intellectuele krachten zijn overgeleven, is de kiem van verdere ontwikkeling niet uitgeroeid, al wordt ook door een samenkomst van omstandigheden haar groei een tijdlang belemmerd. Ook Amsterdam vraagt om dat wat zijn moet, om dat de werkers zou kunnen zijn: ruimte voor zijn bedrijvendheid; wordt die verkregen, dan ook zal zij hiervan ten volle profiteren, in die edele stad overgebleven, al haar innerlijke kracht openbaren. Mijnheer, Vrienden van de rechtsgemakkelijke faconde, Met grote in genomenheid wend ik mij eindelijk tot u, die hier mijne toekomstige leerlingen vertegenwoordigt. Ik houd het er voor, dat overal in Nederland de zelfde geest de studerende jongelingsschap beheerst, en een gelukkige ervaring van twee jaren heeft mij geleerd wat er van die jongelingsschap te wachten hebben. Ik kom tot u met de levende begeerte om bij u aan het uwe te verbinden, om al de krachten waarover ik te beschikken heb aan de bevordering van uwe studies, die kostbaar te maken, om het vertrouwen dat mij bij u voorkomt zo mogelijk te rechtvaardigen, dat wil zeggen om zo mogelijk nuttig te zijn voor u. Steunt gij mijn poging daartoe, want zonder die steun zullen al mijn inspanningen niets zijn. Geeft gij mij die vriendschap ter aanleiding, waarop ik troost bied, dat ondanks tegenwinden verkeer zich kenmerkt door natuurlijkheid en eenvoud, waarbij elkaar de werking van wederzijds sympathie, welke ik even sterk voor mijzelf behoef als ik geneigd ben ze weg te schenken aan hen die met mij samenleven. Aantrekkelijke studies wachten ons; aantrekkelijk voor mij als ik bedenk, dat het vooral uit uw midden is, dat Nederland in een reeds aanstaande toekomst de mannen zal kiezen, welke het tot leiding van zijn hoogste besluiten behoeft. Omdat weet nu hoe ik denk over de taak, voor die mannen weggelegd; hoe ik innig overtuigd ben dat het daarbij nog oneindig meer dan op wetenschap op moed en op deugd aankomt. Die moed en die deugd aan te wakkeren, ziedaar wat mijn hoofdstreven zal zijn, en dat streven niet zal slagen wanneer ik u brengen kan tot een eigen overtuiging en te gelijk tot eerbied voor de vrijheid. Want waar een waarachtige overtuiging woont daar woont ook de moed om ze te verdedigen, en waar men de vrijheid eerbiedigt daar leeft ook het besef, dat alleen langs den weg der zelfbeheersching die begeerlijke vrijheid te verkrijgen is. Door deugd tot vrijheid! laat dit onze leuze zijn. I. h. g. DE WAARHEID DER ERVARING AAN HET ZIEKTBED VOOR DE BORGBOGEN DER GENIEKUNST. REDEVOERING TER AANVAARDING VAN HET HOOGHBRASAMSCHAP AAN DE HOOGHBRUGHSCHOOL VAN LEIDEN DEN 23e SEPTEMBBER 1864 UITGESPROKEN DOOR DOBB Dr. J. C. G. EVERS. EDELGEGEVOEDDE HEER, CURATOREN DER LEIDENSE HOOGESCHOOL. WELEGESTRENGDE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGE VAN CURATOREN. HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDE HEEREN PROFESSOREN, ZEER GEACHTBAAR BESTUUR, EDELGEGEVOLDE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZB STAD, OF DE HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTRouWD. WELEDELE ZEERGELEERDE HEEREN, DOCTOREN DER VERSCHILLENDE FACULTEITEN. WELEERWAARDE HEEREN, LEERAARS VAN DE GODSDIENST. WELEDELE HEEREN, STUDENTEN AAN DEZB HOOGESCHOOL. BN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET EER TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEWENSCHTE TOEBHOORDERS. Ofschoon de geneeskunst, in den strikten zin des woords, alleen belegt de kunst om zieken te genezen, heeft evenwel de wetenschappelijke geneeskunde altijd zich tot taak gesteld en moeten stellen om zich tot biologie te verheffen en de gehele leer van het menschelijke leven in zich op te nemen. Sedert de oudste tijden, toen de geneeskunde als altijd uit de handen des volks in die der priesters overging en door deze aan de artsen werd overgedragen, is het een soort van heilige overlevering gebleven, dat zij de som van alle weten nopens den mensch moest omvatten, en ofschoon de uitgebreidheid der taak tot verdeeling van den arbeid dwong en tot splitsing der in den aanvang een en ondeelbare wetenschap voerde, is echter dat streven naar eenheid nimmer onderdrukt geworden. Deze woorden van Virchow, Duitslands geniaalste geneesheer, drukken krachtig de waarheid uit, dat de wetenschap, die de studie van den levenden mensch tot onderwerp heeft, een is dat die eenheid, van de oudste tijden af instinctmatig beseft, nooit uit het oog verloren mag worden en dat zij in den geest des geneesheers als een beginsel diep moet ingedrongen zijn. In diezelfde woorden wordt echter te gelijk verkondigd de noodzakelijkheid, dat, omdat de omvang van arbeid te groot is voor een enkelen arbeider, het arbeidsveld verdeeld moet worden onder verschillende groepen van werklieden. Door diezelfde woorden wordt het grote feit bevestigd, dat wat het woord geneeskunde in zich sluit en het doel der kunst uitmaakt, is het genezen van zieken. Voor dat de splitsing der eenheids wetenschap in meerdere vertakkingen plaats greep, was wel in het oog van allen de geneeskundige wetenschap een en dezelfde met de biologische, doch was deze aan gene geheel ondergeschikt. Debeelding die, aldus veroordeeld tot het leven een eerbare dienst uit, miste, een eigen bestaan, leeft in de wereld der geneeskunde, met krankzinnigheid en wankelende schreden vooruit. Het ontbrak haar aan toepasselijke hulpmiddelen, aan methode en aan berekeningen. De gewichtige ontdekkingen, die in het einde der vorige eeuw op het gebied der natuur- en echtgekunde vonden plaats, het deel dat de geneeskundigen daarin namen, de pogingen om ze, evenals al de vliegende wel mislukten, nummer toe genoeg klaar bewezen welk een ruime toepassing van haar op het gebied der geneeskunde. Toen bracht men aan, dat de biologie, die waren aan vele consakten, werkende met de beoefening der eigenlijke biologische wetenschappen van de zuiver praktische geneeskunde af te scheiden. Voeg daarbij den invloed der vele systemen, in die tijd telkens onstaand en weer te grond toe gaan, van Blok, Bretschaff en van de natuurfilosofie, die allen wapen hadden, een soortensoorstaan te verdedigen als aanvallen niet het toen zeer nog niet grote arsenal der physiologie, en gij zult u kunnen voorstellen, hoe ook dat sindsdien het sijne is de splitsing heeft bijgedragen. De biologie, die, aldus veroordeeld tot het leven een eerbare dienst uit, miste, een eigen bestaan, leeft in de wereld der geneeskunde, met krankzinnigheid en wankelende schreden vooruit. Het ontbrak haar aan toepasselijke hulpmiddelen, aan methode en aan berekeningen. De gewichtige ontdekkingen, die in het einde der vorige eeuw op het gebied der natuur- en echtgekunde vonden plaats, het deel dat de geneeskundigen daarin namen, de pogingen om ze, evenals al de vliegende wel mislukten, nummer toe genoeg klaar bewezen welk een ruime toepassing van haar op het gebied der geneeskunde. Bovenal werd het bewijzerderij toen de grote voordeelen in het oog vielen, welke reed bij de eerste schreden op die nieuwe baan verwezen. Voor het eerst, sinds eeuwen, voelde de physiologie zich bevrijd van de banden, waarmee de geneeskunde haar omknelde. Voor het eerst ontheven van het juk, dat haar echte onderzoekers plagen te drukken, haalde zij weer adem, proefde te lopen en zag, zij stond niet alleen onder hulp; zij kon zelfs lopen en ging met onverwachte snelheid in de goede richting vooruit. De methode, die zij volgde, was die welke Bacon geschetst en welke tot richtsnoeren had gestrekt aan de ontwikkeling van astronomie, fisica en chemie. De achtergrond, welke zij, nadat zij zich van de zieken had afgewend, voor zich zag liggen, was de geheele levende natuur. Aan arbeiders ontbrak het haar toen niet meer. De vrijgelaten was weldra door een tal trawanten omgeven, zij hief trots op hunne arbeid lof het hoofd omhoog, en zag met zeker minachtend medelijden op haar vroegere vragende meesteres neder. Sedert zijn de misvattingen omgekeerd: de biologie voert den boventoon, terwijl de geneeskunde aan zich te onderwerpen. Die poging, misschien in het begin nog te beïnvloeden, zou elders, indien zij thans gelukt was, fataal gevolg hebben, dat het praktische doel der geneeskunde voor het grootste gedeelte zou vallen. Het is daarom, dat ik op dit gevaar uwe aandacht wens te vestigen en wil trachten te betogen, dat het alleen kan worden afgewend door vast te houden aan de stelling, dat de eigenlijke geneeskunde tot grondslag heeft de wetenschap van de ziekte. Het ligt niet in mijne bedoeling, bij het verdedigen van mijn standpunt, de bewering vol te houden, dat de eenheid der geneeskundige wetenschappen moet worden prijsgegeven, en dat alleen de praktische richting met eenzijdige bekrompenheid moet worden gehuldigd. Hij in wiens dit gevoelen zou kunnen opkomen, laat staan wortel schieten, waar stellig ten eenmale onwaardig om van deze plaats het woord te voeren: integendeel, iemand, dan ben ik overtuigd, dat hij alleen geneesheer in den volsten zin des woords kan zijn, die van zijn eerste wetenschappelijke opleiding af geheel doordrongen is van de waarde der biologische kennis, dat hij, die Hufeland de priester van de heilige vlam des levens noemt, het wezen van het leven zooveel mogelijk moet kennen en de stokpen moet opsporen, welke die vlam hoog en helder kunnen doen flikkeren. Dit alleen wenschte ik te betoegen, dat aan de eenheid het doel der geneeskunde niet mag worden opgegeven, dat de praktische geneeskunde haar eigen bodem bezit, haar eigen methode volgt, uit haar eigen kring van waarneming de reden van haar doen moet ontleenen, en dat haar oordeel, waaruit haar handelen voortvloeit, vooral zich gronden moet op hetgeen binnen die kring werd waargenomen en beproefd. Als zuivere wetenschap bekleedde de geneeskunde een plaats, al is het een een betrekkelijk kleine, op het gebied der biologie; als praktische kunst, die dagelijksche en directe toepassing eist, beware zij haar zelfstandigheid, ontwikkel zich onafhankelijk en houde zij steeds het oog op haar doel gericht. Heeft splitsing van de arbeid voor de vordering der wetenschappen dit voordeel gehad, dat de beperking van het veld besparing van kracht en daardoor meer en nauwgezetter beoefening van elk deel ten gevolge had; was hieraan de grote vlugte te danken in de laatste jaren door zoo vele wetenschappen en ook door de biologische genomen, bij het zich oplossen in een andere heeft geen wetenschap ooit baat gevonden. Vlgt blijven het dus voor de beoefenaars van elke wetenschap, de zelfstandigheid der hunne te handhaven. Ook op de geneeskundigen rust de zorg om de grenzen van hun nuttige wetenschap te verdedigen tegen de aanmatigingen van hunne zusters. De biologische wetenschappen toch, die zich tot voorwerp hebben gesteld het leven te bestuderen, omvatten zowel de lerre van den zieken, als van den gezonden mensch. Weinig takken van menschelijke kennis zijn er, die zich met deze in uitgebreidheid en waarde van onderwerp kunnen meten; weinig, die zoo vele bruinen van waar genot voor den beoefenaar ontsluiten. Bepaalt die wetenschap tot de studie van den mensch alleenlijk, en gij hebt voor u een veld, rijk aan vragen, rijk aan onzekerheid, rijk aan stof voor onderzoek. Een microcosmus in den macrocosmus, de schepping in het schepsel terugkaatsend, overal en onophoudelijk aan den invloed der buitenwereld onderworpen, en steeds op haar terugwerkend, ontstaat de mensch uit een voor het oog onbeduidende cel, die als door hogere, verstandelijke kracht gedreven, zich ontwikkelt, zich splitst, zich met nieuw gevormde vereenigt, organen bouwt, passend voor de verrigtingen welke zij te vervullen hebben, die organen weer te zamen bindt door middel van het zenuwstelsel, het middenpunt waarin het denkvermogen zetelt, terwijl dat denkvermogen opgewekt door de uiterlijke waarneeming der natuur, het waargenomen tot vruchtbare begrippen verwerkt, en zich de macht eigen maakt om de buitenwereld te beheerschen, zoo als wij thans overal op onzen aardbol aanschouwen, waar tijd en ruimte door 'menschen scheppende kracht worden overwonnen. Na te sporen de geheime raderen die dit geheel in gang houden, te onderzoeken, hoe het een verschijnsel op het andere volgt, hoe de een reeks van feiten de andere op dit uitgebreide veld kruist; hoe uit schijnbare strijd de grootste eenheid voortspruit, en alles samenwerkt tot hetzelfde doel, - uit te voorlichten, hoe de cel zich splitst, vervormt en met den vorm van inhoud verandert; hoe de doomichtstof op de cel werkt, welke stoffen zij aan deze afgeeft en hoe de teruggeblevene de vatbaarheid verlangt om andere cellen te vormen; hoe uit de millioenen wisselingen door beider wederkeerige werking tot weeg gebracht, het geheele organisme te voorschijn treedt; hoe dat geheel, ondanks wijziging van vorm in den loop der jaren, toch zijn grondtype behoudt, welke aan zichzelf uiterlijk gelijk blijft, terwijl de stofdeelen Dit alles is de roeping der leer des leven. Dat aanpassen bouwen en niet volendig heeft, dat zij eerst den eersten steen heeft gelegd, en vijf meer dan den voorraad van materiaal heeft bijeengebracht, waaruit het geheel eenmaal zal worden getrokken, verwondert niemand. De eminent lange taak en het betrekkelijk korte tijdperk, zelfs de menschheid tot wetenschappelijk bewustzijn ontwaakt, mogen tot verontschuldiging dienen, zodanig de levensleer niet aan de hoogste dicht genoeg is. De spreuk, in veelvuldig volzinnen zal ik zijn, heeft ze evenwel niet tot haar leuze genomen. Niet tevreden met niet willen, wanhoopt ze niet aan den eindelijk gelukkigen uitkomst van haar poegen. Soms mislukkings wel haar een prikkel tot een verheldering en krachtiger inbreng in de geheimen der natuur; want deze, die aan haar kennis de loon van volledigen en verstandig besteden arbeid oplevert, die de dorst naar weten inboeekt, hen tot onderzoek opwekt en op die manier vervolmaakt. De geneeskunde, die aan haar hoge bestemming te beantwoorden, gaf meermaal toe aan den drang en ontsloeg menige verborgenheid. Voor de wet echter, waarop alle onthulling zullen zijn en het geheel geheim des levenden geopenbaard, zal de geneeskunde niet kunnen rusten op de biologie, en zal de verhouding tussen beide een vrije van wederzijds dienst- en belofte zijn. Van oplossing der een wetenschap in de andere kan vroeger geene spijk zijn. Wel is daartoe de poging langs verschillende wegen beproefd, wel werd dan eens met open vizier de empirische geneeskunde aangevallen, werd haar dan weer bedektlijk het onwetende appellerende haar methode verweten, en was ook bij haar krachtigste verstanders de erkentenis algemeen, dat zij op de biologische wetenschappen, de fysiologie en pathologische anatomie behoorde te kunnen steunen en daar den vasten bodem zou vinden, welke haar op haar eigen gebied bleef ontbreken. Ook werd het ongenoegzaam der overgeleverde kennis door ieder toegegeven, en verwonderen zal het niet dat die bekentenis den oude weg verlaten en fysiologie en pathologische anatomie als de grondslagen deden aannemen voor de praktische geneeskunde; maar de gevolgen vallen dat alles lieten zich niet wachten. Wilt gij die vernemen, veroorlooft mij dan de volgende woorden uit een werk van onzen tijd over de geschiedenis der geneeskunde aan te halen. Hoe helderder stralen het licht van onzen tijd op de pathologie werpt, hoe voor hetwelk wij met recht aan de nieuwe school dankbaar moeten zijn, des te donkerder schaduw rust op het gebied der therapie. Het is waar, ook hier heeft zij de onde geneeskunde op hare grondvesten doen wankelen, heeft zij de receptenschrijverij beperkt en de dwaling der causale, rationele therapie volgens hypothese indicatien aan het licht gebracht, maar in de plaats van de eerste gaf zij het nihilisme, in plaats van de laatste de empirie in hare meest vormeloze gestalte, en de therapie werd een chaos, een uitvloeisel van een luim, van het toeval of van het vertwijfelend nietsdoen. Het nihilisme ontstond van de ene kant uit het anatomisch construeren van ziekten, en van daar het ongeloof aan de werking van geneesmiddelen op de verandering der structuur; van de andere zijde was het een gevolg van de volstrekte onbekendheid met de werkingswijze van geneesmiddelen. Daar men nu eenmaal vrijgeving aan empirie en proeven liet, kan men toch met empirisch onbekende middelen, welke men geen last heeft om in handen te werken, niets doen, en daarom doet men liever niets. — Uit beginsel — Dat noemt men de beginselvrije (principiële) eenheid der physiologische geneeskunde op de therapie overbrengen. Men laat de zieken aan henzelf over, handelt expectatief; — dat leert den physiologischen gang der ziekte kennen, zonder dat die door invloeden van buiten gestoord worden. Of men werkt ook diëtetisch, idiëtetisch, volgens de beginselen der theorie van stofregeling, en geeft, als zwakte de overhand neemt, op de manier van Brown, prikkelende middelen. Meer consequente personen beperken den werkkring des geneesheers alleen tot de prophylaxie, de hygiene, zoals Moleschott en Oesterlen, die, let wel, een werk schreef over geneesmiddelen "met het doel om hun werkeloosheid te betoegen, en Forster die de geneeskunde in die der natuurwetenschap, en in die der groote menigte verdeelt. Maar, hoort ik mij tegenwerpen, wilt gij dan de ervaring aan het ziektebed, die naar uw erkentenis ons slechts een ongenoegzame kennis verschaft, als stond haar de overlevering van eeuwen ten dienst, als den bodem aanprijzen, waarop de therapie moet rusten, en niet veeleer de pathologische anatomie? Is het beweren van den grooten Rokitansky dan ongegrond, die zegt dat zij het fundament moet zijn van het geneeskundig handelen, ja, dat zij alles bevat wat er van positief weten en van den grond van dat weten in de geneeskunde gevonden wordt? En worden die woorden niet door twee algemeen geachte schrijvers over algemene pathologie zonder verzet of afkeuring tot de hunnen gemaakt? Gold in de wetenschap nog het gezag van beroemde namen, dan zou tegenover de twee laatste dat van Griessinger kunnen geplaatst worden, die verklaart dat de tijden voorbij zijn, waarin de pathologische anatomie de alleenheerseres was in de pathologie. Maar het stellen van autoriteiten tegenover autoriteiten is altogether een ongelukkig wapen, en daarom zij het mij geoorloofd een oogenblik bij dat beweren van het hoofd der Wener School stil te staan, en te gelijk met de eischen der pathologische anatomie die der pathologische histologie, eigenlijk een harer onderdeelen te beschouwen. De pathologische anatomie heeft zich ten taak gesteld, het opsporen der structuur-veranderingen, welke het menschelijk organisme gedurende den tijd dat het door ziekte getroffen is, ondergaat, en onderzoekt die veranderingen in alle hunne tijdperken en gestalten. Ter herinnering aan die taak mag zij gezegd worden, dat zij die taak met voorbeeldelooze ijver, geduld en talent heeft volbracht, en dat waarschijnlijk zeer weinig, voor het oog ontsnapte wijzigingen aan haar aandacht ontsnapt zijn. Niet tevreden met de grote resultaten die ze verkreeg, heeft zij het microscoop gebruikt, om nog dieper in het wezen der structuurverandering door te dringen, en rijk was ook hier de oogst, welke de onvermoeide arbeid harer werklieden in haar achternagaten bijeengeraakt. Hier deed zich zelfs voor het eerst weer het verschijnsel op, dat een poging gewaagd werd om de feiten, op het biologische en pathologische gebied verspreid, tot elkander te brengen, en als geheel te verbinden. Zeker is in deze wijde wetenschap, ook al in zo korte tijd, geleverd. Hare grote vooruitgang geeft haar echter op zichzelf nog geen recht, om op de heerachappij op geneeskundig gebied aanspraak te maken. Dat recht moet in de aanvang der zaak gelegen zijn, en daarin is de vordering in strijd. Vooreerst is het een onnauwkeurigheid wat Rokitansky beweert, dat er geen positief weten in de geneeskunde bestaat, hetwelk niet op de pathologische anatomie zijnen oorsprong zou te danken hebben. Er zijn ziekteverschijnselen, wier herstel in den regel door de geneesheer uit kracht van het weten, dat hij uit zijn aan ervaring putten, moet verkregen worden, verschijnselen ter wier verklaring of genezing de pathologische Anatomie iets heeft bijgedragen. Ik herinner u slechts de behandeling der tussenchristelijke koortsen en der chlorose. Niet gij dit geen positief weten, dan bestaat er geen positief weten in de praktische geneeskunde en de pathologische anatomie heeft dan ook geen reden om op haar invloed op dat weten roem te dragen. Daar ook, en dit is het klemmende van het betoog, waarmee ik het vermelde bewijzen bestrijd, tigt het boven de aard die wetenschap om tot grootschalig te dienen voor het geneeskundige weten. Ware het levende organisme aan een machine gelijk, en bestond het verschil slechts in een veel fijnere mate van samenseteling, dan zou Rokitansky gelijk hebben; want zodra het mechanisme van de bewegingskracht en de beleving gekend waren, dan zou ook een belemmering in den gang der machine onderscheidenlijk kunnen worden aangewezen, en het herstel van het beschadigde zou kunnen worden ondernomen. Maar het levende organisme, ofschoon in sommige opzichten met het hoogst zorgvuldig werktuig vergelijkbaar is, daarom niet zodanig werktuig niet, de bewegingskracht, welke het bezielt, is niet van buiten aangevoerd; zij zetelt in het organisme niet op een plaats, vanwaar het zijn werking verdeelt over het geheel, maar in iedere zelfs het kleinste stofdeeltje; zij kan dat niet als in een machine regstreks vermenigvuldigd of vermindert worden; het herstellen van het beschadigde geschiedt evenmin onmiddellijk, maar, zeer enkele gevallen van zeer mechanische aard uitzonderd, altijd middelijker door het organisme zelf; de arts helpt het alleen aan de middelen ter gang en het organisme verwerkt die en wendt ze aan tot herstel. Dit echte stoïcijnen aard der hele aard der wetenschap wordt niet worden besloten tot de kennis der middelen, welke de natuur behoefte tot herstel. Wat de anatomie is voor de physiologie, is de pathologische anatomie voor de pathologie: beide laatste kunnen zowel de beide eerste ter naast komen bestaan. Kunnen wij ons geen leer des levens denken, die niet tevens de levensorganen leidt, evenmin kunnen wij ons een pathologie voorstellen, die niet kennis neemt van de structuurveranderingen der weefsels. Beide physiologie en pathologie hebben behoefte aan de anatomie, maar de feiten die onder het gebied van die wetenschappen vallen, zijn van een heel geheel andere aard dan de anatomische. Het doel dat bij den bouw beoogd werd, kan eerst uit de waargenomen vermogens worden gekend; de storing der vermogens, die door de veranderde structuur wordt te weeg gebracht, kan eerst door de waarneming aan het ziekbed worden geleerd. Waarom zo een voorbeeld moet gekozen worden, bij gastritis vomitus ontstaat, verklaart de veranderde structuur evenmin, als zij leert hoe in enig geval ontsteking moet worden behandeld. In de bouw en de verrichting, en de storing der verrichting, en de genezing leven reeksen van feiten op, die ieder afzonderlijk tot het gebied van verschillende takken der wetenschap behooren, takken die onderling ontelbare punten van aanraking hebben, die elkander niet missen kunnen in hunne ontwikkeling, en alle in een wetenschap de biologie te zamen smelten, maar waarvan geen enkel recht heeft om te beweren, dat hij de andere beheerst. Te bejammeren is het zeker, dat de hoop door zoo velen gekoesterd, gebleken is ijdel te zijn, en dat het vooruitzicht, alsof uit den vooruitgang der biologische wetenschappen, die der praktische geneeskunst reeds nu noodzakelijk zou voldoen, te leuk is gesteld. De hoge vlucht, door de eerste genomen, zou dan ook door deze nagevolgd zijn, en zeker zou de geneesheer dan met luchtiger hart de woning betreden van velen, die hij nu aan hun onverbiddelijk lot moet overlaten. Mag hij echter daarom wanhopen en, door zijn teleurstelling verbijsterd, zich in de armen werpen der blinde empirie? Of moet, hij ontevreden op een kunst, die hem de gewenste zelfvoldoening niet geeft, zich kort en goed van haar afwenden, en zijn dorst naar wetenschap en kennis aan een andere bron leschen, die overvloediglijk voor hem stroomt? Zullen de biologische wetenschappen nu voor hem hoofdstudie worden, en zal hij zich getroosten de zieken aan hun lot over te laten, terwijl hij hen bedriegt door den schijn van handelen aan te nemen? Zijn verstand zal hem weerhouden van ruwe empirie: zijn geweten zal hem verbieden lijdelijk af te wachten, waar slechts handelen enige kans van slagen kan opleveren; en zal hij dan niet vanzelf genoodzaakt zijn zijn toevlucht te nemen tot de resultaten, om het even of die vele of weinige zijn, welke de ervaring leert dat hetzij als geneesmiddelen, hetzij als geneeswijzen de zieken kunnen helpen of hun lijden lenigen? Hij zal toch wel de voorkeur geven aan een klein resultaat boven geen resultaat hoegenaamd. De ondervinding leert dus, dat de praktische geneeskunde, zolang zij niet is achteruit gegaan, toch geen gelijken tred heeft gehouden met de studie van de leer des levens, en dat de illusies die de artsen van de hulp van deze gekoesterd hebben, grotendeels in rook zijn verdwenen. Die minder gelukkige uitkomst heeft twee oorzaken. De een hebben wij reeds van nabij te kennen. Het was de verwachting, dat de ontwikkeling der biologie die der praktische geneeskunde zou ten gevolge hebben, welke echter, hoewel, gelijk wij erkend hebben, niet geheel ongegrond, op dit oogenblik niet verwezenlijkt worden kan. De andere oorzaak is gelegen in de moeilijkheden, welke het onderwerp zelf oplevert. Waar de berg der moeilijkheden te steil scheen voor de rechte weg, hebben mensen zijpaden trachten te effenen; toch is langs die zijpaden de top niet bereikt. De arbeid aan die poging besteed is niet verloren gegaan; want andere wetenschappen hebben er bij gewonnen, voorshands echter heeft de geneeskunde van die voordeelen weinig genoten. De moeilijkheden moeten in al haar omvang worden aangewezen, omdat juist zij het zijn, die door hun aard geen anderen weg aan de geneeskunde te volgen overlaten, dan die der ervaring. REDEVOERING. 77 Het schijnt zoo gemakkelijk zieke te genezen, iedereen is meer of minder in die kunst beïnvloed. De gehele kunst schijnt daarop te rusten, dat het geholp voor de lijder a en b, ook c en d en alle overige door gelijksoortige ziekte aangetast, zal moeten helpen. Dit is een eenvoudige veronderstelling die noodwendig waar is, zolang alle omstandigheden gelijk zijn; maar is de wijze waarop c, d en de overige ziek zijn, gelijk aan die van a en b? Waarschijnlijk niet, want de een mensch verschilt van de ander, ieder is dus ook op een andere wijze ziek; want dezelfde oorzaak kan, als zij op een verschillend lichaam werkt, moeilijk hetzelfde gevolg te weeg brengen. Het verschil zal wel klein zijn en afnemen naar mate de oorzaak krachtiger werkte, en de personen welke zij trof, meer op elkander geleken, maar het zal, al is het een minimum, blijven bestaan en noodwendig invloed uitoefenen op het verloop der ziekte en op de uitwerking der aangewende middelen. Stel dat een en dezelfde oorzaak, en wel een krachtige, bv. het pokkenvirus, a, b, c, d en de overigen getroffen had, dan zoudt gij verschil van ziekteverloop bij allen zien, verschilden zo groot, dat soms de een blijft rondwandelen, terwijl de ander bezwijkt, een derde zeer erg ziek is, en andere weer minder. Het middel nu onder welks gebruik, zij die gemakkelijk herstellen, beter worden, heeft kans van voor een krachtig middel te worden gehouden, dat onder welks aanwending de erger aangetaste bezwijkt, loopt gevaar van als oorzaak des doods te worden beschuldigd. Maar als nu toevallig hetzelfde middel bij allen gebruikt is, welk oordeel is dan over zijn kracht te vellen? De vraag, die ik nu doe, herhaalt zich dagelijks, en zonder hare juiste beantwoording is aan het vaststellen van regels tot het behandelen van zieken niet te denken. De onzekerheid begint dus reeds hier, zij neemt toe, als gij bedenkt, dat niet allen onder dezelfde omstandigheden van den aanvang hunner ziekte af hebben geheeld, en dat verschild van omstandigheden op het ziekteverloop, misschien eenen groten invloed uitoefent, dan het aangewende middel. En nu komt bij dat alles nog die grote moeilijkheid, dat de les van het verleden niet altijd vruchten draagt, die geheel genietbaar zijn voor het tegenwoordige geslacht, en dat de ervaring van elke generatie verkregen niet altijd hier steek houdt. Want of sinds die mensch zijn zelfstandigheid tegenover de buitenwereld in een bepaalde mate handhaaft, zo is hij toch aan haar in menig opzicht onderworpen, vormen zijn zeden en gewoonten naar de plaats waar, en het tijdperk waarin hij leeft, en veroorzaakt dat zijn ziekte verschilt naar de plaats die hij bewoont, en het tijdstip waarop hij leeft. Al deze zwaarigheden en haar aantal waren groot te vergroten, - en op het pad der geneesheers opeengestapeld. Hij moest ze uit den weg ruimen en, meer dan men vermoeden zou, heeft hij dit in denloop daar tijd genomen gedaan. Hier kwamen hem noodwendig rijne biologische studies te pas. Van enkele wijzen van ziekte, leerde hem al spoedig de ervaring dat zij op bepaalde organen invloed uitoefenden, de verrigtingen van deze stoornissen, en daardoor weer storingen in andere gedeelten van het organisme te weeg brachten. Het verband tusschen die gebeurtenissen werd hem door de physiologie aangetoond; de pathologische anatomie liet hem omtrent de plaats waar de veranderingen in het weefsel plaatsvonden, en de verschi den der ziekten, de functionele en de materiële storingen, bestond een vaste evenredigheid, hij vormde daaruit een organisch geheel, dat hij vervolgens van andere kon afscheiden, en kreeg eenen grondslag voor verdere vergelijking. Van andere wijzen van ziekte, die bij geen eenmalig voorkomen konden, was hij, dat zij gepaard gingen met een wellicht afwisselende groep van symptomen; ook hier werden hem waar waar aangetoond, waaraan hij zich vast kon houden, ter waardeering van zijn geneeskunst; eindelijk hebben oorzaken, die al een en met overwegend kracht werkten, invloed genoeg op het organisme om het in een bepaalde richting te veranderen, en ziektevormen op te wekken, die wel door het individuele zijn gewijzigd, echter niet zoo dat zij, zeer weinig geval uitgazing uitgezonderd, aan het oog van de ervaren arts ontsnapten; ook daar ontmoet hij dus gevallen voor vergelijking en proefnemingen vatbaar. Die grondslagen voor vergelijking zijn dus ter zijner beschikking, een anatomische, een symptomatische en een aetiologische. Die grondslagen zijn niet door afgrenzend grenzen van elkander afgescheiden, het geval van den eenen grijpt meermalen in dat der andere; zij hebben elk een instel van eigenaardigheid die veroorlokt daarin de verschillende vormen van het ziektebeeld een plaats aan te wijzen; altijd met dat voorbehoud dat de overeenkomsten verplaatsingen, veroorloot dat de aangenomen vorm niet de wet maar enkel de regel vaststelt, en bij nader onderzoek door andere kan worden vervangen; dat die vorm ziekte door het verstand verondersteld wordt, doch in de daad geen realiteit heeft, en zijn bestaan alzijdelijk verdwijnt wordt, ten einde in den chaos enige orde te brengen. 