title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: -Nov, 1607, en Voet., Polit. eccles. tom. T, pars Il, p. 797—845, »De stipendiis ministrorum". "Voetius' pastoralen arbeid (95 September 1614 tot 24 Mei cona RDAR werd bovengenoemd aantal lidmaten meer . Zie bijlage LXIX. n Elisabeth Voet met Hendrik Sebryvers van Zweerts, dienste der Vereenigde Nederlanden". Zie de geslachtlijst bij y ü.w., blz, 80; vil. hierboven, blz. 13. 154 VIERDE HOOPDSTUK. m broeder ,Dirck, schoolmeester tot, Vlymen" !), welke hem te zamen naar zijne standplaats gevolgd waren. Maar ook in andere opziehten was voor Voetius het jaar 1612 belangrijk. Allereerst en allermeest wegens zijn huwelijk?), den 5** van Bloeimaand *) gesloten met, De- liana*), doechter van Johannes van Diest^) en Maria van Liemt") Jammer, dat zij»e blijdschap over die heuche- like gebeurtenis straks niet weinig werd getemperd door een eyen onverwacht als droevig verlies. Den 34*» Augustus 3) Kerkl. arch, Vlijmen, 17a, fol. 38. *) »Conjugium si meditentur ministri, videant, ut suo tempore piam quam et statui ministerii maxime convenientem, sibi quaerant uxorem, non. lamen aliis qualitatibus destitutam, juxta versiculum quinque uxoris quali- tates eireumseribentem: Sit pia, sit prudens, pnlern, pudica, potens", Zoo betuigde Voetius in zijne Polit. eccles, tom. M, p. 239. Vgl. daar- mede nog p. 333, 713. 2) Oud-arch. Heusden, 3. Y, 4. *) Ongetwijféld wondt ook Deliana Jans, in meerdere of mindere mate, getoekend door de schets, welke dr. H. J. Polak geeft van de vrouwen- gestalten dier dagen, in zijne verhandeling over Constantijn Huygens — zie de Gids, 1889, dl. I, blz. 510: »Jong zijn ze niet, aan onze voorstel- lingen van schoonheid en bevalligheid beantwoorden xe slechts zelden. Maar welk een kalme vastberadenheid, welk een blijmoedige plichtebetrachting, welk een vredige ernst ademen die heldere oogen, die gevulde gelmatstrek- ken, die reine voorhoofden! Van hartstocht hebben die boezems nooit ge- blaskt, of het moest de hartstocht zijn voor het woord Gods en voor de grootheid van vaderland en gezin. Leed is er menigmaal over die hoofden heóngegaan, maar met onwankelbaar vertrouwen in de oneindige liefde wan den Vader daarboven hebben ze het in zelve gedragen bn bij de luisgenooten gelenigd". Het waren eerbiedwekkende matronen. Vgl. Voet., Polit. eccles., tom. II, p. 198—212. *) Sepp, cw». vermeldt, blz. 62, dat Cornelis van Diest en Henricus wan Diest predikanten zijn geweest »e 's Hertogenbosch in "t doorbreken der Hervorming, ten jure 1506", Vgl. van Oudenhoven, Silva-Ducis, Vlz, 435—137. Lieht mogelijk ook, dat »Cornelis van Diest" dezolfde »Cormelis", is geweest, als die eertijds preekte op het Boschveld bij Engelen. Zie hier- oven, blz. 152, aant. 4. *) Zij was eene bierbrouwersdochter en niet onbemiddell, met welke Johannes van Diest, verdreven uit Vlaanderen om zijne Hervormde geloofs- begrippen, nadat hij zieh te Heusden gevestipd had, trouwde, Essenius, Orat, fun, p. 17. Zie verder bijlage LXX. beide gebeurtenissen in viel Voetius' beroep eenigszins grootere en meer aanzienlijke dorp gelegen .in de Langestraet"*) en totnogtoe met Blancanius, avo suo Stephano in praefectura Hi - successor, mortuus 3 Non. Sextil. am. 1612 aet. suae Haagsche : jare later, 4 Januari 1617, zag weer eene dochter, det levenslicht, die eveneens stierf in hare jeugd. 156 VIKRDE HOOFDSTUK. Bezooien vereenigd geweest, welke beroeping hij echter meende van de hand te moeten wijzen ". Daarentegen stelde Vlijmens predikerzelf, sedert den nazomer van 1615, alle pogingen in het werk, om zijn aeademievriend en geestverwant, Johannes Cloppenburch — reeds in 1612 door Aalburg ,tot haren specialen minister" begeerd *) — na volbracehte buitenlandscehe studiereis"), voorgoed aan die gemeente te verbinden") Ook nu weer bleek het Grevius te wezen, die, gesteund door Heusdens militie- gouverneur, den heer van Kessel?), tot allerlei ,machi- natien" zijne toevlucht had genomen, om het beroep bij ') Cornelius Hanecopius, die tot 1649 de combinatie Bezooien-Sprang. had bediend, bleef, na het bedanken van Voetius — onvermeld gelaten in de kerkeraadsnotulen van Sprang — witsluitend predikant op noemde plaats; terwijl Johannes Snetenus (zie hierboven, blz. 111, aant. 5) hem bij de gemeente van Bezooien verving. In 1616 ging Hanecop naar Breda. Minder juist laat Eswenius, Orat. fun., p. 22, eerst bij die gelegen leid Voetius te Sprang beroepen worden. Vgl. L Le Long, a.w., blz. 89. 3) Zoowel in de Briev. en pap. kl. Gorinchem als in de Deductie komt een zeer omstandig verhmal voor omtrent de wijre, wanrop het beroep van Oloppenburch naar Aalburg werd uitgebracht en tegengewerkt, 3) »In academia Basiliensi per ferins aestivas, eruditioribus studiosis lac- liones publice habendae permittuntur: uti memini d. Joh, Cloppen! peregrinatione sua concessum fuisse, ut publicis praelectionibus Ji capul explicaret", Voet, Polil. eccles, tom. H, p. 757. *) »Cloppenburgh van syne peregrinatie in het lant. weder gecomen synde. ende te Heusden gepasseert synde omme met d. Gysberto Voetio te spree- ken, soo hij nawelyex te Amsterdam megen oft tien dagen te huys wa geweest, ontfangt missive van d. Voetio voorn. van date den 25 September 1615 bij de welcke hy versocht ende ernstelyck gebeeden, ja in conscientie geperst wiert omme wederom derrewaerts to roysen ende sich eerst daeghs le luten vinden tot Vlymen tsynen huijse, omme met hem naerder te be- spreecken van die gelegentheyt die sich opende tot nieuwe beroepinge op synen persoon in den dorpe tot Aelburgh". Briev. em pap. kl. Gorinchem. 5) Zie over »Willem Adriaen de Hornes, lieore tot Kessell, en. Woeet-- wesell etc. generaell over de artillerie der Verenichden Nederlanden en gouverneur der stede en dese landen van Heusden", in April 1614 gehuwd met sTheodora van Haefften, vrouwe van Cloetingen, Nievelt ete.": Ouad- arch. Heusden, J. L 1 alsook E. 55, fol. 35 verso en 42 verso, en van Oudenhoven, Heschr. v. Heusden, blz, 910, 911. peumum—-—— "TERÜG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN, 157 de Gorcumsche classis op Cloppenburceh uitgebracht te werjdelen'); nochtans met geen ander gevolg dan dat het tot November 1616 aanhield, eer deze te Amsterdam , waar hij met zjjie moeder woonde, ,syn librarie ende meubelen waerdich maeckte om gescheept te wo en voorts zieh vestigde ,binnen den dorpe Aelburgh" ?). Te midden van al die nieuwe toestanden, rijk aan zor- gen en plichten, geneugten en verdrieteljjkheden, bleef Voetius' liefde tot de studie onverzwakt !). Als jong, nog onervaren ,kerckendienaer", streefde hij jjverig naar wat later door hem zou worden genoemd: het noodzakelijk aanvulsel eener aceademische vorming"). Winter en zo- mer 'smorgens reeds te vier uren op), verdeelde hij zorgvuldig zijn tijd tussehen het beoefenen der godge- leerde wetenschap en het gehoorzamen aan de practische eischen van het leeraarsambt '). - 3) Hand. el. Gore, 48 April 1646; vgl. daarmede die van 5 Oct. 1615, 8 Aug. en 19 Sept. 1010. 3) Nadat de Gorcumsehe elassis »met vreucht ende dancksegghinghe tot JGodt" het beroep van Aalburg »op den persoon d. Cloppenburgi gedaen" had. E ende toezhestempt", vond deze er zelf geen bezwaar in »met de duyslieden uyt te sien nae eenige bequaemnheyt van wooninge binnen den dorpe Aelburgh, welcke opgespeurt synde is 97 Nov. derwaeris gaen woo- men". Deduclie, fol. 37. Vgl. echter Hand. cl. Gore, 3 April 4617, waar ver- meld staat, hoe Cloppenburch, beschuldigd »dat hij noch inden kercken- dienst niet bevestieht sijnde den heyligen doop bedient hadde binnen Huesden", aan de classis vertoond heeft »een verclaeringhe ende attestatie -anden Kkerekenrnet van Huesden, dat hij bij noot daer toe van haer was -wersocht". De vergadering nochtans betnigde, wel gewenscht te hebben dat de behoorlijeke ordre waere onderhouden: veretaen ondertussehen dal in toecomende tijden soodaenighe disordre rnet de synodale acten strijdich Jbehoorde gecaveert te worden", — 07005 dd Vgl. Voet, Polit. eccles., tom. II, n oet, Bibl. stud. theol, p. 69. 3) Geniman , Zych-predikatie, blz, 15. .) Volgens Voetius werd toentertijd hot eerste door velen verzuimd, het laxiste slechts node en dientengevolge minder goed verrikht, »Et haec u EE. 158 VIERDE HOOFDSTUK. Twee dagen waren er iedere week bestemd tot oplris- sehing zijner Latijnsche, Grieksehe en Hebreeuwsehe kun- digheden ); ook herlas hij dan allerlei geschriften , die betrekking hadden op historie, oratorie en poézie"). Hij liet niet af zich voornamelijk in het hebreeuwseh hoe langer hoe meer te bekwamen. Uit dien hoofde bestu- deerde hij vannieuws het ,Oude Testament" in den grond- tekst, en zocht tevens eenigermate vertrouwd te worden met het spraakgebruik der Rabbijnsche schriftgeleerden 7), Voorts las hij tot vijf of zesmalen toe ,Jesaja", zijn eigen vertaling toetsende aan die van Arias Montanus '), een zeer geleerden Katholieken commentator"). Bij het be- werken van ,Genesis" en de ,Psalmen" teekende hij eausa est — zoo schrijft hij in zijne Bibl. stud. theol, p. 327 — quod primo ministerii biennio aut triennio in omnium fere studiorum academicorum oblivionem veniant". *) Voet., Bibl. stud. theol, p. 227. 3) Volgens toenmalig gebruik, maakte Woetius nu en dan Grieksche of Hebreeuwsche verzen, om die dan te zenden samicis istarum linguarum. cultoribus", Ook hield hij in genoemde talen briefwisseling met Johannes Seroyen »linguae grmecae peritissimus", en met Johannes Cloppenburch »in hebrajeis exereitatissimus". Essenius, Ovat. fun., p. 94. Vgl. Voet, Bibl. stud, theol, p. 167. 73) In den auetie-catalogus van Voetius' boekerij staan als zoodamig wer- meld: »Duodecim prophetae cum commentariis rabbi Dawid. Kimchi et motis Vatabli, typ. regis, 1539 (Awchie-catal, pars I, theol, in quarto, 15.5); — »Pealmi, enm eomm, Davidis Kimchi hebr." (Auctie-catad., parsT, theol in oct, n*. 205); — »Levi Ben Gerson, Commentarius in Cant. cantic, Ruth, Eceles., Esther" (4wetie-catal, pars If, theol in quarto, n?, 237); — »Hosea, Joél, Amos, Obadia, Jona cum commentariis rabb, Sal, Jarchi, Aben Esrae, et Dav. Kimchi" (Auetie-catal, pare II, theol in quarto, n*. 345), Vgl. Voet, Bibl. stud. theol, p. 166, 300. *) Benedictus Arias Montanus, een Spaanseh orientalist, leefde van 1597—1598. Zie over hem Herzog, Real-Encykl, Bd. IX, S. 765. Vgl. Voet,, Bibl, stud. theol, p. 460, b05, waar geroemd worden diens »multi- plex eruditio et lectio", 5) Commentaria in Isaiae prophetae serinones, Antverpiae, 1599. Onge- rekend het voorbericht, twaalf bladzijden groot, omvat de lijvige kwartijn 1444 pagina's, x c! TERUG IN HEÜSDEN. PREDIKANT TR VLIJMEN. 159 steeds met groote nauwkeurigheid de belangrijkste vari- anten op der Septuaginta!); terwij hem, als handlei- ding tot het chaldeeuwsch, of liever tot het arameesch, de bekende hoofdstukken *) moesten dienen van ,Daniel", naast niet al te zware gedeelten uit de vertolking, te- vens verklaring der ,Targumim" ?). Voor het syrisch liep hij de Nieuwtestamentische boeken, in die taal overge- zet, nog eens door*) Meer bepaaldelijjk vergeleek hij syrisch en grieksch met elkaar, onder het lezen der brie- ven van Paulus en der evangelién naar Mattheüs en Jo- hannes. Bovendien begon Voetius op zijne eenvoudige Worpsstudeerkamer arabisch te leeren, aan welke taal de meesten zijner ambtgenooten, zoo vroeger als later, ten eenenmale vreemd bleven *). In het belang eener gewenschte kanselwelsprekendheid, die hem op hoofd en hart zijner hoorders den noodigen indruk moest helpen maken, bestudeerde Voetius de ,Hhetoriea ecclesiastica" vam Keckermann *). Ook leerde 3) Ngl. Voet., Bibl. stud. theol, p. 509. ?) Hoofdstuk 2:4b tot 7:28. 2E) Wellicht had Voetius reeds ín die dagen goeden dienst van zijn pentaglotton, bebraicum, chaldaicum, syriacum, ialmudicorum- Fabbinienm, et arabieum Valentini Schindleri, Hanoviae, 1042". Zie wcie-calal, pars I, theol. in fol. n*. 32. Vgl. Voet,, Bibl. stud. theol., - 4$) »Norum Testamentum syriace, apud Plantinum". Zie Auctie-catal., pars TE, theol. in duodec., n*. 90. Vgl. Voet, Bibl. stud. theol, p. 508. Em »Arnbicae linguae, quae nunc passim in Europa excoli coepit, utilita- , Ravius aliique quAspafec praedicarunt", luidde het, omstreeks de helft der zeventiende eeuw, bij Voetius in zijne Bibi. pe theol, p. 302. Zie voor de toenmalige hulpmiddelen bij die studie: p. 303, 350. 3) Achter in het tweede, met. kleine letter gedrukte folio-deel van Kecker- manns »Üpera ownia quae exstant, Colon. Allobr, 1614" is, van p. 9 tot p. 97, bovengenoemd werk opgenomen, onder den titel; KAetoricae eccle- -siasticae, sive artis formandi et habendi conciones sacras, libri duo; me- dhodies adermati per praecepta et erplicationes a. Barth. Keckermanno Dantiscano. Vgl. Yon. Bibl, stud, (heol,, p. 482. 160 VIERDE HOOFDSTUR. hij toen voor het eerst kennen diens geschrift, ,De na- tura et proprietatibus historiae" ^). Wat de overige wijs- geerige vakken betreft — achtereenvolgens hielden hem bezig: Alsteds vier boeken der ,Praecognita disciplina- rum"?); de ,Metaphysiea, Physiea, Logiea, Mnemonica en Mathematica", later door-:denzelfden schrjjver, met. eerstgenoemde boeken vereenigd, uitgegeven in zijne , En- eyclopaedie"*); de , Astronomia" *); het ,Systema geogra- phieum" met de ,Problemata nautica" '); de ,Quaestio- nes de corporum naturalium locatione et loco") en het boekje ,De terrae motu") van Keckermannus; de , Optica" en de ,Physiognomia humana" van Timpler *), alsook het in vijftien boeken afgedeelde werk van Hieronymus Zan- chius, getiteld ,De operibus Dei intra sex dies creatis" »). *) B. Keckermannus, De natura et proprielatibus hisloriae, commentae rius, Hanoviae, 1610. Vgl. Voet., Hibl. stud. theol, p. 896, *) Namelijk de »Hexilogia", i.e. doctrina de habitibus mentis; de »Tech- nologia", i.e. doctrina de proprietatibus, ordine, et numero disciplinarum ; de wArchelogia", i.e. doctrina de principiis disciplinarum ; de »Didactica", i.e, doctrina de studio disciplinarum. *) Joh. Henr. Alstedius, Kxcyclopaedia septem tomis distineta, Herb. Nassov, 1090; ook afgedeeld, volgens de inhoudsopgave, in vijfendertig boeken. Vgl. Voet,, Bibl. stud. theol, p. 308. *) B. Keckermannus, Systema astronomiae eompendiosum in gymnasio. Dantiseano olim praelectum et. duobus libris adornatum, Hanoviae, 1614, Vgl Voet, Bibi. afud. theol, p. 405. 5) B. Keckermannus, Systema geographicum ewm duobus libris adorna-. ium. Adjeeta sunt in fime aliquot problemata nautica. ejusdem authoris , Hanoviae, 1644, Vgl. Voet, Bibl. stud. theol, p. 409, 448. *) Het eerste dee] der »Opera omnia Keckermanni" bevat, van p. 1774 iot p, 1803, bovengenoemde verhandeling. 7) B. Keckermannus, Meditatio de insolito et stupendo io terrae-molu , quo anno praeterito, VIII Septembris. intra. secundam et. primam noctis. horam tota pene Europa et Asiae (quantum adhuc compertum est) pars mon erigua, uno prope momento contremuit, Heidelbergae, 1602. Vgl. Woet,, Bibl. stud. theoL, p, 369. *) Clem. Timplerus, Optieae systema methodicum, Cwi subjecta. est. Phy- siognomia humana, Hanoviae, 4617. Vgl. Voet,, Bibl, stud, theol. p. 997, 389. *) Hieron. Zanchius, Opera Theologica , exc. Steph. Gamonetus, 1613. Vooraf- E —— TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 161 Met het oog op de toepassing zijner lievelingsstudie, de logica?) ontleedde hij eene breede reeks teksten, ten einde, naar aanleiding daarvan, allerlei schetsen voor preeken te vervaardigen, die hij dan uitwerkte, onder het raadplegen van Calvijus ,Institutie" en ,Commenta- ren", nevens de ,Aanteekeningen op het X Nieuwe Testa- ment" van Beza, Zanchius en Piscator?). Natuurljk werden door Voetius niet ongelezen gelaten de ,Theses", toenmaals verdedigd aan de hoogescholen yan Leiden en Franeker, van Groningen en Sédan; even- als hij trouw op de hoogte bleef der verscehillende vlug- sehriften, vóór en tegen Arminius' volgers in het licht gezonden?). Nu eens overwoog hij belangstellend het ,Behriftuerlie ja" *, door Adriaan Jorissen Smout aange- voerd tegen sommiger ,onschriftmatich neen", dat de Ge- reformeerde kerken hier te lande in niet geringe beroe- ring had gebracht *); waarbij natuurljk ook de ,Christa- Eesman door eene epistola dedicatoria", neemt bedoeld geschrift 432 folio- bbladzjden in van het derde deel. SGRCITTQSDHLCOTS nom arbitror magnopere indigere eos, qui ", verzekert Voetius in zijne Bibi. stud. theol., p. 191. Vgl. , aant, 4. Bibl. stud. theol., p. 489, 505, 514. post — zoo betuigt Voetius in zijjno Dispp. selecL, tom. V, p. ex academicis studiis ad ecclesiae ministerium pertractus, totis viginti mon destii, de his et aliis Remonstranto Socinianis controver- & imprimis in Hollandis fervebant, data quacunque occasione in- et legendo, meditando, repetendo in cognitione et mAwpeQepía veri- magisque animum confirmare", - Jor. Smout, Schriftuerlic ja over de vraghe, of de leer-pointen , "huydighen daghe in gheschil. ghetrocken worden, het. fondament ssaliheyt raken ofte niet. Teghen. hot onschriftmatich nen ende zeg- zommighe dat d'opinien van beyde partijen (dat is , ja ende necn) , 70 met de waerheyt des Christelicken gheloofs, als met Rr der siele, Schiedam, 1013. Zie Auclie-catal, pars II, theol. in " 186. Vgl. Resol Holl, 23 Dec, 1610 en 90 Juli 1613. van zijn geschrift haalde Smout zich der Staten ernstig eangenoegen op den hals; zie Voet., Polit. eccles., tom. I, pars HI, p. 475, -— F.ERRER., i. TIS ——" 162 VIERDE BOOFDSTUK. lijjnen bril"") — een anoniem uitgegeven blauwboekje van zijn vroegeren studiegenoot, Bernardus Dwinglo *) — Voetius' aandacht bezig hield, al ware het enkel om den schrijver, wiens naam zich vrij gemakkelijk raden liet *), Dan ging hij weder zorgvuldig na het , Voleomender ant- woort"*) door Vorstius, Leidens ambteloozen hoogleer- aar*) te Gouda neérgeschreven, en waarmeé deze doelde waar deze Smoutius, gebannen binnen 's-Gravenzande, voorstelt als »ortho- doxine et primigenine reformationis tenacissimus". Vgl. ook tom. IT, p. 989. 7) Ghristalijnen bril, tot versterckinge van t'schemerende qhesicht der een- voudighen die inde huydens-daeehsehe verschillen der veligie met onverstant yoeren ; waer door sy claerlick aenschouwwen moghen het weder-schriftelijeke en landt-verderffelijeke | ghevoelen. Adriani Smoulii, en. sijnder mede- standeren, van datmen de woorestanders en drijoers der vijf avticulen , midtsgaders die de selfde oordeelen mel. de. waerhey! des Ghrislelichen: gheloofs, en salicheyt der zielen wel te connen bestaen, behoort na de wet Mosis met de doot te straffen. Ghedruckt (z. n, v. pl. en v. drj), anno 1613. *) Zie hierboven, blz. 49, 111. 3) Voet., Polit. eceles., tom. I, pars II, p. 445; tom. II, p. 64, 5) Conr. Vorstius, s th.d. Wolcomender anhwoort op eenighe fwist- Schriften, onlangs by werseheyden. broederen teghen. hem. uytgegheven, woornemelick op de werclaringe d. Sibrandi Lubberii, mitsgaders de naerder waerschowwinge der predicanlen lot. Leeuwaerden , Leyden, 1612. Zie Auetie-catal., pars If, theol. in quarto, n^. 210, alsook Louis D. Petit, Bibliographische ljst der werken van de Leidsche hoogleerarem van de opriehling der hoogeschool tot op onze dagen, Leiden , 1894, afl. E, blz. 401. 5) Naar Casp. Barlaeus schrijft in zijn Discours oft vertoogh van. Caspar. Barleus, onder-regent van "t collegie. der. godtheyt tot. Leyden. Waer in met een rechtweerdighe vrymoedicheyt van spreken. bestraft. worden. de: ondeugende vaedtslaghen ende betrachtingen van sommige theologanten. ende predicamten onses vaderlandts. Wt den latyne verduytscht, na de copie, Leyden, 1646, blz, 5 (vgl. Petit, a. w., ald. I, blz. 194), achtten de Gereformeerden destijdjs Vorstius »een ertzketter, op des gemeenen landis kosten onderhouden", Vgl. Resol, Holl, 16 Maart en 7 Aug, 1619. Wolgens Grevius daarentegen shadden de HH. Staten haer gelt noeyt beter besteedt, dan aen Vorstium", dien hij, 17 Juli 4617 ten classicalen maaltijd »in Cuelen binnen Gornichem" aanzittende, »seer ghepresen ende woorgestaen heeft, dat d, Conradus Vorstius was een exemplaer van duegh- den, ende te wenschen waere dat veel sodanighe mannen int landt w4e- ren ende dierghelycke meer". Briev. en pap. kl. Gorinchem. Vgl. hierboven., biz. 197, aant. 2, mem TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 168 zoowel op de ,verclaringhe d. Sibrandi Lubberti" !) als op de ,naerder waersehouwinghe der predieanten tot Leeuwaerden"?). Bij eene andere gelegenheid ergerde hij zich grooteljks aan de houding der Alkmaarsche magi- straat?) Venator bijzonder gunstig gezind*) en seherp gekant tegen Hillenius"); of wel hem bekoorde ten zeer- ste het ,Proefken"") door Cornelius Gheselius geleverd .van de schadelyeke verschillen over de salichmakende 7) Sibr. Lubbertus, Brief aende Staten Generael, aengaende de beroe- qinghe d. Conradi Vorstit, gheschreven ini latyn, Middolburgh, 1011. 03) Naederaeaersehouwinghe, ower seeckere verantwoordingen d. d. Vorstii, nlancr. fot syner. verschooninge uytghegeven, Geslelt by den. dienaren des woorts in de gemeynte J. Christi, tot Leeuwarden, Leeuwnr- -den, 1611, Zie dr. Knuttel, a. w., dl. T, st. I, blz. 963. 3) Over Venator, Hillenius en het Alkmaareehe gesehil handelt nitvoerig. dr. Rogge, Wtenbogaert, dl. 1, blz. 317—323; dl. IT, blz. 58—66; 407, 408. Zie ook Resol. Holl, 4610 en 1611, passim; alemede die van 27 Oct. 1619, TNaar Voetius werklaarde im zijne Polit, eecles, tom. I, pars II, p. 444, ws Corn. van Hille een. »fidelis Christi et ecclesiae minister; daarentegen. moemde hij Adolf de Jager of Venator een »eoneionator plus qunm remon- "stranticus", o. K, tom. T, pars II, p. 475. 4 Adolphi Venatoris. concionatoris. Alemariani anno 1610. mobilibus dd, ordinibus Hollandiae et Westfrisiae exhibita: qua praecipue espondet sez quaestionibus super. doctrina ejus a. senatu. ecclesiastico Alc- mariano propositis. Belgicae velationi historicae motuum. Alcmarianorum "Alemariae anno 1641. cdilae inscria; nunc vero laline cum aliis nonnullis "uelis weorsim excusa, Ut judicent ecclesiae. omnes orthodorae, Praemissa ew prior Adolphi ad easdem quaestiones responsio, nudis scripturae con- corii pl. en v. dr.), 1619. Zie Auctie-cafal, pars II, dbeol. | quarto, n?. 292. waerachlige verantwoordinghe over de proceduren ende de vroedischappen van. Alckmar, gelijck teghen andere, als oper ende teghen Cornelium. Hillenium op den 17. Julij ammo 4610. hebhen ghenomen. Ghestelt van weghen het meeste ende voor- i den der ghemeynte Jesu Christi tot. Alckmar, Enchuysen, 1640. iecatal., pars If, theol. in quarto, n^. 65. vende schadeljeke verschillen over de Christeljeke salich- , door de welcke de Ghereformeerde kercke van Botterdam dere ellendichlijck worden beroert: kortelijck. beschreven. ende wt, door Cornelium Gheselium, herder der gemeynte Christi eoor Rotterdam, ende. tegenwoordichljck tot. Edam, Amst, 1613. Zio ars HI, theol, in quarto, n*. 369. 164 YIERDE HOOFDSTUK. leere", om welk proefje burgemeesteren van Rotterdam den scehrijver ,wt hare stadt hadden doen leyden" "), Ook achtte Vljmens prediker, te midden zijner Pa- pistische omgeving, een of ander standaurdwerk over de Roomsch-katholieke vraagstukken in dubbele mate voor zich moodig. Juist om die reden las en herlas hij het ,Mysterium iniquitatis" van Philippe Du Ples- sis-Mornay *. Verder werden door hem nog nageslagen de ,Opera", en daaronder vooral het ,Problema catho- lieum" *, van William Perkins, de ,Catechesis palati- natus"*) van Reinhard Backofen, enkele homilién yan Cyprianus, Basilius en Chrysostomus*), alsmede John T) Corle waerachtighe onderrichtinge ofle beschrijvinghe, van de proce- duren ende. handetinghen der. heeren. burg hemeesteren ende vroetschappen der stadt Rotterdam, ende der predicanten, mel sommighe ouderlinghen. van de Duytsehe kercke aldaer. Teghens Cornelium. Geselium, dienaer. der ghemeente Christi. certijdis. lot. Hotterdam, nu iot. Edam. Door. den. selven, Ghedruckt. (z. n. v, pl. e. v. dr.) 1614. Zie Auctie-cataL, pars II, theol. im quarto, n?. 189. Vgl. Resol. HolL, 10 Febr, 10 Maart, 19 April en. 20 Juni 1612; alsook dr. W. Geesink, Calvinisten. in. Holland , Rotterdam, 1887, blz. 145—185. ?) Philippus Mornayus Plessiaci Marliani, Mysteriwm iniquitalis seu, historia Papatus. Quibus gradibus ad id fastigii enisus sit, quamque acriter omnt lempore ubique a piis contra. inlercessum, Asseruntur etiam jura imperálorum, regum, et principum Christianorum adversus. Bellar- minum et Baronium cardinales, Salmurii, 16011, Vgl, Voet, Bibl. sfud,. , p. M5. Sr 'aGuilielanl Perkinsi Anglo-Britanni, viri clarissimi, opera theologica, Genevae, 1611". Het vierde boek daarvan bevat: Problema. de Romanae fidei emendi catholicismo. Estque. antidotum contra thesaurum. Catholi- cum Jodoci Coccii el mporzileín. jwventulis. in. lectione omnium. patrum, Onder hen »qui in actu signato et exercito theologiam asceticam mut ruys- ficam tradunt", bekleedt volgens Voetius Perkins eene eerste plaats; zie Bibl. stud, theol, p. 496. Vgl. 114, 571. Vgl. ook dr. Hugo Visscher, Guilielmus Amesius. Zijn leven en werken, Haarlom, 1894, blz. 183—417. *) Reinh. Backhoflus, Catechesis Palatinatus testimoniis. seripturae ae sententiis patrum, qui primis 500 a. C. N. annis in. ecclesia. claruerunt, exornata. Zie Woet, Bibl. stud. theol, p. 102, 193, en. Atigemeine deut- sche Biographie, Leipzig, 1875, Bd. I, S. 755. *) »Homiliae nonnullae patrum mon sine fructu subinde conferri possunt , kb " TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 165 Haywards?) ,Sanetuarie of a troubled soul", — de laat- ste geschriften echter meer uitsluitend in het belang van zijn pastoralen arbeid. Op die wijze nu verdeelde Voetius binnen zijne omge- wing den tijd, tusschen theorie en praetijk op kerkelijk- theologisch gebied?). Tevens hield hij het oog trouw geopend voor de confessioneele, straks ook politieke worsteling daarbuiten, welke hare crisis langzaam doch onverbiddeljk nader kwam. Daar Gecommitteerde Raden , uit naam der Staten , aan alle overheidspersonen, die tot hun ressort behoorden, toegezonden hadden de resolutie door hunne Edel Mo- genden 22 December 1615 vastgesteld ?), waarbij onder anderen bepaald werd ,dat de regeerders van de steden, heerlijjekheden, ende dorpen van Hollandt ende West- imprimis im materiis moralibus, e. gr. de ira, ebrietate, avaritia, pace ete, | nonnullis asceticis de morte, martyrio, patientia etc. Sed cum judicio legendae imprimis cum probantes aut amplificantes scripturam allegant"", "Woet, Bibl. stud. theoL, p. 501, 509. Vgl. Dispp. selecL, tom 1, p. 87. 9) Zie over John Hayward, wiens hierboven vermeld werk — »a collection vf prayers and pious meditations" — in 1616 te Londen versehen en door Voetius in het oorspronkelijke gelezen. werd: de Dictionary of natio- 1: . Vg. "Noet, Bibl. stud. theol, p. 176, alwaar het jaar der uitgave -op eene vergissing schijnt te berusten. ene rware, ernstige ziekte, die Voetius van begin Juli tot einde "September 1616 bezocht en waardoor bij zelfs »per biduum solidum sine sensuum ac rationis usu manifesto cubuit, ut expiraturus quoquo momento yideretur", beleite hem tevens maanden lang naar barielust ie werken. JEmwenius, Owat. fun., p. 30. Vgl. Gentman, Lyck-predikalie, blz. 99 en L3 3) Tegelijkertijd deden Gecommitteerden »aen de hooft-ofüeieren, burger- meesteren ende paenin van de steden" alsook waen de hooft-officieren wan de dorpen" toekomen: een extract uit de Haagsehe an 1591; twee resolutien, nchtereenvolgens door de Staten ge- val Juli 1612. »raeckende de ordre op de religie"; twee ene 1611, en eindelijk nog die van Januari 1614 pera hooge praedestinatie"', 166 YIERDE HOOKDSTUK. Vrieslandt, die hen in het verkiesen van de kercken- dienaren, ouderlingen ende diaconen, midsgaders het, hou- den der kercken-raden ende classieale vergaderingen, in den haren na de ordonnantie van den jare 1591 begeer- den te reguleren, het selve souden moghen doen, ende by publijeque authoriteyt dner inne ghehandhoudt wor- den"), zoo vervoegde zich Heusdens drossaard, jonker Spierinok van Well") — ,door ingeven ende des heeren van Kessel" — in Maart 1616 te Vlijmen bij Voetius, en reikte hem genoemde verordening?) over .om die met sijnen kerckenraet te doorsien" 4), Hiertoe den eersten Mei ,nae gedaene predicatie" samen vergaderd , werd al aanstonds door de broeders opgemerkt , hoe de ontvangen resolutie geenszins overeenkwam met hetgeen bleek bepaald te zijn in de vroeger gehouden nationale synoden?); terwijl zij voorts, als uitslag hunner »rijjpe deliberatie", aan den drost wilden hebben meége- deeld: ,dat men niet en conde sien wat stichtinge dese veranderinge in het beroepen van predikanten, ouder- lingen ende diaconen soude mogen inbrengen" *). Immers gaf de ordonnantie van 1591 het kerkelijk beroepings- *) Zie Resol. Holl, 4—90 Maart, 1614. *) Spierinck was, 9 Dec. 1612, aan Nic, Blancknert opgevolgd. Zie Resol. Holl, 7 en 41 Dec. 1612, Vgl. hierachter, bijlage LXXIL. Den 90sten Juni 1616 geschiedde binnen de frontierplants de eerste afkondiging der ondertrouw van »den edelen eerentfesten joncker, jonekheer Rodolph Spie- ringh wan Well, drossart vande stat en lant van Heusden, mitsgaders Engelen en Vlymen, dyekgraef ende maesgraef van het lant van Heusden, ende de edele eerentrycke joffrouwe, joffrou Catharina Dutriens". Het hu- welijk zelf werd gesloten. »tot. Tricht", Oud-arch. Hewad, J, I, 1. *) Zie hierboven, blz. 105, aant. 3. *) Deductie, fol. 95. Ann het hoofd der bladzijde schreef Voetius eigen- handig: »Van het invoeren der resolutien ende ordre van 1591". 5) Te weten in die van 1574, 1578, 1581 en 1586. 5) Kerk. arch. Vljmen, 17a, fol 4, Vgl, mr. J, C. Naber, Caleinist of Libertijnsch? (1572—1031), Utrecht, 1884, blr. 56. TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 101 werk in handen van ,vier persoonen uyt de wethoude- ren des dorps; ende drie predikanten des classis; ende maer eenen ouderlingh van wegen de kercke" !). Daarbij was het gansch onzeker gelaten, of bedoelde wethouders al dan niet ,lidmaten der kercke" moesten zijn: eene onzekerheid, die ,seer perieuloos" mocht genoemd wor- den, ,besonder op desen tijt, als men siet dat de magis- íraten ten platten lunde meestendeel Papisten sjjn ende houden haer genoechsaem als openbare vianden van de Gereformeerde kereke ende religie". Ook viel noch uit het woord Gods, noch uit de instellinzen der oudere zoo- wel als der tegenwoordige ware Christeljjke gemeente op te maken, dat ,het verkiesen ende beroepen des herders toevertrout was geweest de wolven"; reden waarom die bandeling, naar Vlijjmens consistorie en haar voorzitter Gisbertus Voetius decreteerden, ,als een deel der kercke- lijcker macht, niemant toe en quam dan der kercke". Werder seheen het den kerkeraadsleden, meer bepaald ix het oog op hun eigen lidmaten ,teenemael ongele- eenige nieuwe kerekenordeninge aen te nemen". Eoi kort geleden tot de Reformatie overgegaan als de- zen waren, ,soude het seer ergerlyck ende aenstootelyck 7 Omtrent de »Verkiesinghe vanden kercken-dienaren ten platten lande", bepaalt Art. 2 der Haagsche kerkorde van 1594 o.a. Jhet wolgende: »Ende soo wanneer inde dorpen eenighen dienaer des woordts van nooden sal wesen, sullen de hooft-officier metten schout ende gherechte aldaer vier persoonen uyten parochie, die sy daer toe alder- bequaemst vinden, committeren; die met drie dienaren uyten classe van dien quartiere met een ouderling vande kereke, ofte daer gheen ouderlinghen wn xjn, met een vierde dienaer vande voorseyde classe ghesamentlijck fot verhiesinghe wan een bequaem kercken-dienaer sullen procederen, ende behoorlick doen examineren, ende daer nae der ghemeente inde -kercke doen woorhonden, omme t'selve inde manieren als voren ghedaen, xen werkosen dienner inden dienst aenghenomen, ende sulex als wooren gesteli to. worden", a 168 "VIERDR HOOFDSTUK. sijn voor vele swacken, ende spottelyck voor de Papisten, 800 haest wederom ijet te veranderen". En mocht boven- dien uit der Staten resolutie, genomen in hunme dag- vaart van 21 Februari tot 24 Maart 1612, met recht worden afgeleid, dat de ordonnantie van 1591 alleen- ljk ter naleving werd aanbevolen, om, vroeger of la- ter, voor eene gewijzigde plaats te maken"), zoo acht- ten de broeders het in dit geval dubbel noodig ,by provisie te volgen ende te onderhouden de kercken- ordeningen van Dordrecht, Middelborgh ende Haege, ge- lyek die tot noch toe hier ter plaetsen gevoleht sijn". Des te gereeder gingen zij tot zulk een maatregel over, wijl het blijkbaar ,de meyninge was der ed. heeren Stae- ten" om voornoemde ordonnantie den steden, heerljk- heden en dorpen geenszins met geweld op te dringen, maar sleehts hare toepassing te vragen ,daer t'selve be- geert ende goet gevonden wert" *). Uit dien hoofde berichtte Voetius zijm Heusdenschen drossaard, als ,somma der gantscher antwoorde", dat, wanneer hunne Edel Mogenden zich nader verklaard en »00ck eenige mitigatie op dese resolutiéón" zouden gege- ven hebben (gelibk men hoopte en verwachtte) en wan- - 1) »Alles by provisie, ende tot anders sal wesen gheordonneert", Fesol. Holl. 42 Juli tot40 Aug. 1619. — »Item de vergaderinghe des classis overgholesen heb- bende die missive der ed. mog. Staten, geresolveert ende geordineert hebben haere. resolutie ende bedenckinghe op te schorten, oorsake verstaenden dat die ed. mog. Staten eenighe veranderinge over die aenghediende sake sullen doen", Aland. cl. Gorc., 48 April 1616, — »Sijn de voorn. resolutien gesonden de. classi; doch van de classe nie& aengenomen, selfs oock niet daer over ge- debateert ofte gedelibereert mnaer, alsoo men meynde dat de heeren Staten. selve daer in eenige veranderinge ofte moderatie soude gebruijcken, sijn de selve ter sijden geleijt, a! hoewel de Remonstranten ende andere tot de aenneminge wilden procederen". Iedwctie, fol. 25. Vgl. dr. Rogge, Wienb., dl. IF, blz. 107—904. 3) Vgl. Resol. Holl, genomen ter dagvaart van 12 Juli tot 10 Aug. 1612. LE h E manall TERUO IN HEUSDBN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 169 meer ,de kercken van Hollant hier op eendrachtelyck sou- den geresolveert, hebben" — Vlijmens gemeente zich alsdan mede bereid verklaarde ,de nieuwe kerckenordeninge aen te nemen soo niet bij forme van approbatie, ten minsten bij forme: van tolerantie" 5. Nog werd in diezelfde kerkeraadsvergadering van 1 Mei 1616 door hare leden een tweede, niet minder gewich- tig punt behandeld, naar aanleiding van ,een gedruckt boecksken, genaemt in het latin: Decretum ill ordd. Holl et Westphrisiae, over het welcke was uijtgegeven een seeckere resolutie op den naeme der ed. heeren Staeten"*). In tijdsorde ging aan bedoeld bockje wooraf een ander, dat, gericht tegen ,veler schandelicke ealomnien, ende bysonder tegen den brief onlangs by Si- brandum Lubberti geschreven aenden eer-weerdichsten merts-bissehop van Cantelberch", tot auteur had den ad- yocaat-fiskaal Hugo de Groot, wiens ambt, gelijk hij be- tuigde, meébracht ,der heeren Staten recht ende hoocheyt voor te staen" *, Zijn geschrift: ,Ordinum Hollandiae ae Westfrisiae pietas" *) was dan ook bepaaldelijk aangelegd op de verdediging, in zake Vorstius' beroep, zoo van Lei- dens euratoren als van Hollands edel mogenden. Ofschoon reeds terstond vrij scherp bestreden *), liet de Groot door 3) Kerl. arch. Vljmen, 17a, fol. 4, 5. 3) Kerk. areh. Vüijmen , 472, fol. 5. 3) Hugo de Groot, Der Aeeren staten van Hollandt ende West- Vrieslandt (. Obergheset ct de. Latijnsche spraecke, s' Graven-haghe,, 1613, biz. 2. *4) Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas ab. improbissimis mullo- rum ealfumniüs, praesertim vero n. nupera S. Lubberti epistola, quam ad. cocto archiepiscopum. Cantwariensem | seripsit. vindicata: per . HG , orundem ordinum fisci advocatum, Lugd. Bat., 1613. 205 xijn Discours zeg Barlaeus, op blz 40 eu 11, n& vooraf de Groots vermeld te hebben: »Wat doet men? De Vriesche doctoren Sibrand, "Bogerman en Soping maken sich flux daer teghen op, met de welcko 110 VIERDE HOOFDSTUK, die verschillende aanvallen zich in het minst niet ont- moedigen, maar hielp hij kort daarop, bijgestaan door Wtenbogaert!) en na herhaalde wijziging der oorspronke- ljjke sehets, Oldenbarnevelt zoowel als het meerendeel der Staten?) aan eene ,Resolutie totten vrede der kercken" ?. Uitgaande van de verzekering, dat zijj ,wel ende be- hoorlick" hadden gelet op hetgeen ter Haagsche confe- rentie van 1611, ,tussehen twaelf kercken-dienaren , eerst mondelinghe verhandelt, ende daer naer, beneffens hare respective advisen in gheschrifte overghelevert was", deden de staten van Holland en West-Friesland met. deze verordening een beroep op ,die authoriteyt, die haer, als wettelieke hooghe overieheyt, nae Godes heylighe woordt, ende het exempel vanden eoninghen, princen ende republijeken, die reformatie vande religie aenghe- sich vergeselschapt den rector van de schole tot Amsterdam Mattheus Slaad, ende alle vier uyt een gat blasende, vallense elek om seerst hem op "tlf, ende slyten op 'thooft des voortreffelijxsten mans (wiens ghe- lijck niet en leeft) alle de angels van schimpredenen ende scheltwoorden, die de onbeschaemtheyt hum ingeeft". Zie echter ook FResol, HolL, 98 Juni 1019. !) Voetius, in zijme Dispp. select, tom. IV, p. 720, noemt als »fabricator'" ook Petrus Bertius, 3) Vgl. dr. Rogge, Wtenbogaert, dl. HI, blz. 207. 7) De oorspronkelijke, Latijmsche, titel luidt: .Decrefum illustrium. ac potentum. ordinum Hollandiae et. Westfrisiae pro pace ecclesiarum, mtu- nitum sacrae scripturae auctoritate, et conciliorum, antiquorum patrum , confessionum publicarum , et vecentiorum doctorum testimoniis, Lugd. Bat. 1614. Over dat »Decretum" handelt Voetius breedvoerig in zijne Polít, eccles., tom. HII, p. 41—46. Om zevenderlei redenen beantwoordt hij daar ontken- nend de vraag: »An decretum ill. et potent. Hollandiae ordd, anno 1614. mense Januario conditum fuerit legitima doctrinae publice in ecclesiis tra- dendae regula, concordiae et consensus formula, ad veritatem et pacem in ecclesiis retinendum redueendam promovendam comparata; atque adeo ub ecclesiis et ministris recipienda ?" Vgl. Brandt, a. w., dl. IE, blz. 235, 230; mr. Naber, ao, blz, 57—59, en dr. Rogge, Wienb., dl. II, bla. 197—900; 209—217. *) Zie bijlage LVIIL. TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. M nomen hebbende, was eompeterende"; om verder, krach- tens hun besluit van Januari 1614, te ordonneeren, hoe .by een yegeliek aendachtelick soude gelet worden op de yermaninge des h. apostels Pauli, leerende, dat niemant en ghevoele boven het ghene dat hy behoort te ghevoe- len", Nader omscehreven hunne Edel Mogenden dit pas- send gevoelen als bestaande hierin: ,dat by alle kercken- dienaren de goede ghemeynten ende inghesetenen by alle ghelegentheyt ingheplant worde, dat het begin, midden ende eynde van 's menschen salicheyt, ende namentlick oock het geloove, niet des menschen natuyrlicke krach- ten ofte wercken, maer alleen die loutere onverdienbare genade Godes in Jesu-Ohristo onsen saligh-maker toe- geeygent moet worden: dat God almaehtich gheen men- sehen gheschapen en heeft ter verdoemenisse: geen men- schen iot de sonden nootsaect; nochte geen menschen tot de salicheydt noodt, die hy gantschelijck besloten heeft die niet te geven". "Was het al, naar de Staten opmerkten, gebruikeljk, dat aan de hoogescholen en door de predikanten in der münne werd geconfereerd over de beteekenis der schrif- tuurplaatsen, handelend ,vande praedestinatie ende ge- wolghe van dien" — hetgeen hunne Edel Mogenden vrije- lik lieten begaan — toch stonden zij niet toe ,dat die hooge disputen, waer uyt, tegens hunne ordre ende goede xeyninghe, ongherijmde na-duydinghe ende extremitey- teu souden volghen", op den preekstoel of onder de groote menigte werden gebracht; evenmin als zjj konden dulden ,üat die ghene, die inde voorsegde uytlegginghe niet lhoogher en leerde ofte en gevoelde, dan dat God den Heere almachtich yan eeuwicheydt nae sijn wel-behagen, ghegrondt in Jesu Christo onsen heylant ende salichma- ker ter eeuwigher salicheyt vercoren heeft, den ghenen, MER — Ta YIERDE HOOFDETUK. die door de onverdienbare ghenade ende werckinge des heyligen geestes, in onsen Heere*Jesum Christum geloo- ven, ende inden selven geloove door ghelijeke onverdien- bare genade, ten eynde toe volharden: ende daer jegens ler verdoemenisse verworpen heeft den ghenen, die in Jesum Christum niet en gelooven, ende in '£ selve onge- loof ten eynde volharden" — gemolesteerd en verplicht zou worden ,hooger te leeren of te gevoelen". Immers hielden Hollands staten ,de selve leere genoechsaem ter salichheyt ende tot Christelicke stichtinge bequaem" ?) — gelijjk zij die ook staafden, zoo tegenover predikanten als gemeenteleden, met eene reeks van bewijsplaatsen ontleend, niet slechts aan de Schrift maar evenzeer aan ,concilien, oudt-vaderen, openbaere confessien mitsgaders sommige leeraren van die tijden" ?). Afgaande ongetwijfeld op nadere en meer uitvoerige inliehtingen hun door den praeses verstrekt, oordeelden Vlijmens kerkeraadsleden ^), dat der Staten ordonnantie ,niet weijnich als bedectelycken inruijmde de nieuwiche- den der Remonstranten van den vrijen wille des men- schen ten goede etc. met den aencleven van dien". Waar eenmaal dit'onderwerp ter sprake was gekomen, daar betuigden tevens de broederen met nadruk, en deden zulks notuleeren, ,dat sij (latende de classicale vergade- ') De hierboven gevolgde vertaling van het »Deeretum" is die, welke voorkomt in de Verdedigingh vande resolulie der mog. heeren staten wan. Hollant ende Wesi-Vrieslant, toten. vrede. der. kercken, teghen. scher. libel, gheintituleert. Antwoort. op drie waghen, dienende tot adeijs in de huyden-daeghsche zwarigheyden, Eerste deel, Gheslelt. door. Johannem. Wienbogaert, kercken-dienaer in 's Graven-haghe. Ecclesiast. 8:7. Swü- ghen heeft aijnen. tijdt, apreken. heeft. sijnen. tijdt, " s Graven-haghe, 4045. Vgl. Voet, Dispp. select, tom, IV, p. 726; Polit. eccles, tom. Il, p. 960; tom. III, p. 756—760, alsmede dr. Rogge, Wienb., dl. II, blz, 209—914. *3) G. Brandt, a. w., dl. II, blz. 239. 3) Kerk. arch. Vlijmen , 17a, fol. 5. e VIJFDE HOOFDSTUK. Gereformeerden in nood. Naar de vaderstad. Nicolaus Petri Houweningius, of geljk men hem te Heusden eenvoudigweg noemde: ,Claes Pietersz." !), was omstreeks het voorjaar van 1615 gestorven *) tot leed- wezen zijner gemeente en van zijn ambtgenoot Grevius. Immers deze had, vooral sedert het vluchtig bezoek door Wtenbogaert, Taurinus?) en Adriaan van den Borre aan de frontierstad gebracht) in hem een jjverigen mede- stander gevonden bij het verbreiden der Remonstrantsche beginselen *). 7) Oud-arch. Heusden, E. 55, fol. 57. 3) Oud-arch. Heusden, E. 58, fol. 12 verso. 3) Jacobus Taurinus was toentertijd predikant te Utrecht (1605—1618). Zie over hem de verhandeling van dr. H. C. Rogge in: Acquoy en Rogge, Arch. v. Nederl. kerkgesch., dl. III, blz. 105—964. *) Dat bezoek vond plaats op den 104e? Juni 1613; zie Oud-arch. Heus- den, E. 913, bijlage tot fol. 33 verso der gemeenterekening. Vgl. C. Bar- laeus, Discours, blz. 20: »Hy (t. w. Wtenbogaert) wordt gheseyt met den eerweerdigen man Adriaen van den Borre, na 's Hertogenbosch ghereyst te zijn, aldaer met de Jesuijten ghegeten, ende seker bondtghenootschap met hun aenghegaen te hebben". Volgens dr. Rogge, Wenb., dl. II, blz. 908, was de Haagsche hofprediker »gebruik makende van de vrijheid, die de Staten gedurende den wapenstilstand gunden, naar Den Bosch geweest, om gelden van verkochte landerijen zijner schoonmoeder te innen". 5) Aan Heusdens kerkeraad betuigde later Grevius, dat van Houweningen »een jaer voor syn doot mede de remonstrantie geteeckent hadde", Briev. en pap. kl. Gorinchem. »Nicolaus Houweningen was mede nu aen 't — —d GEREFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD. 17D Niet lang na van Houweningens ongesteldheid — die, begonnen in Januari, terstond ,genonchsaem dootliek" werd geoordeeld ') — was Grevius ,verscheydenmalen ujjtge- reist", om zijne Arminiaansche geestverwanten op te zoe- ken en met hen te raadplegen over het vervullen der aanstaande vacature. "Toen nu ,op de begraeffenisse Ni- €olai" diens bejaarde, van middelen geheel en al ont- bloote vader?) de ringpredikanten, welke haar bijwoon- den ,over maeltyt" dringend verzocht, ten voordeele der nagelaten, allen nog minderjarige kinderen?), ,de plaetse van Heusden" eene poos?) ,te helpen bedienen", bleek ieder onmiddelljk bereid aan zijn wensceh te vol- doen. Dit belette echter niet, dat Grevius in deze ,op ejgen autoritejt" te werk ging. dlijm, ende daertoe row van loven", luidt het bij Nie, Voet, in zijne reeds | occ 7Zie Kist en Moll, Kerkhist, arch., dl. I, blz. 340. — 5). Deductie, fol. 5. $. Heusdon , E. 944, fol. 09 verso. Vgl. E. 50, fol. 67 vorso. . 3) Het oudste, Ambrosius, was toen seen thienjarigh joncksken", bij "wien sieh reeds vertoonden clare teekenen van een voortreffelyekon ende Aot die studio gansch bequame verstant". Grevius deed hem, na van Hou- -weningens dood, bij Samnel de Prinee vter schole liggen", en vroeg tovens gest aan Heusdens magistraat voor den knaap eerst geldelijke ^ . later het stadsalumniaat te Leiden. Ook door Voetius wer- en, jn vervolg van tijd, Ambrosius' belangen sls bursaal zorgvnldig en "bebartigd. Zie Oud-arch. Heusden, E. 915, fol. 05 en E. 247, fol. meermalen hier genoemde Deductie, die met de Driev. en pap. m eene der hoofdbronnen voor ons verhaal nitmaakt, wordt ken van »een jaer". Hollands staten evenwel hadden onlangs 4 »alle de elassen in desen quartiere te worden aeugeschreven, t im hunnen ressorte geene plaetsen van kercken-dienst langer -mogen lalen waceren als ten uytersten ses maenden, ende de dat binnen de selve tyd de vacante plaetsen bekleet wier- pregte Godt vresende, en vreedisame persoonen, alsoo men e vooriaen de weddens aen de weduwen of kinderen van mnders als voor den tydt voorsz, ende vorder of anders Men". Jiol, Holl, 6 Febr. 1612, Vgl Hand. cl. Gore, 30 116 VHFDE HOOFDSTUK. Zonder zich aan de gemaakte afspraak te storen, of het verlangen van den daarbij betrokken kerkeraad te eerbiedigen, liet hij, uit zijne ringbroeders, alleenlijk Samuel de Prince ,staende tot Baerdwyek ende Armi- niaens gesind" enkele vacatuurbeurten waarnemen, Voor de andere zocht hij hulp bij de Bommelsche classis. Dien- tengevolge traden Henricus Leo !) en Gerard Duyfhuizen ?), twee besliste Remonstranten, meermalen ,in zijn absen- tie als ooe in zijn tegenwoordicheyt" te Heusden op. Door zulk eene handelwijze verbitterde Grevius niet weinig den grootendeels streng-Gereformeerden kerkeraad, en legde hij tevens ,de fundamenten van scheuringe tussehen hem ende de predicanten ten platten lande", tot wie , voor- nementlicken" David du Piere, evenala ook Snoeck, van der Rosieren, Adriani en Voetius behoorden *). Ofschoon de Greeff geen ambtgenoot te Heusden naast zich begeerde dan een, ,die in de vijff articulen ten minsten met hem soude conniveren ende modereren'', vreesde hij toch, bij de toenmalige gezindheid des ker- keraads, ,zij voornemen niet te cunnen uijtvoeren", en achtte het dus zaak ,gedurende haren dienst" vam de door hem gekoesterde plannen zoo weinig mogelijk te laten blijken*). Om al aanstonds de gedachten af te lei- den op dit punt, ,liet Grevius hem verlujjden" — nu eens in het consistorie, dan weer ten huize van sommige gemeenteleden — ,dat hy een out, bedaecht man wel !) Zie hierboven, blz. 190, aant. 5. 3) Gerardus Adrianus Duyfhuizen was, sedert 1011, predikant te Well en Ammerzoden. 3) Abrahamus Adriani stond te Eethen, dat toen nog was gecombineerd met de dorpen Drongelen, Heesbeen en Meeuwen. Zie voorts hierboven,, blz, 132, aant. 4. *) Die wijze van doen bij de Gree(f herinnert nog eenigermate aan zijne wroegere houding. Vgl. hierboven, ble. 130 en 131. m——— — GEREFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD. 177 geerne tot een collegam wilde hebben ende sodanige best diende beroupen te werden". Onder de hand zocht hij echter Antonius Leo, toen nog proponent en in den bloei zijjner jaren, voor het vervullen der Heusdensche vacature te winnen, niettegenstaande hij dezen ,eenen ongeleerden ende hoveerdigen geck hadde gescholden", ten tijde, dat bedoelde Antonius, ,twistich" met zijn broeder, Henricus Leo), zich eene korte poos heftig had gekeerd tegen de Vooral de Greeffs ,hardelic ende bitterlie doorstrijeken" van ieder, die ,ijet tegen de nieuwe opinien Vorstii ende Arminii wilde seggen", vervreemdde hem van zijne ge- meente*) en van het meerendeel der ringbroeders, Nog Kkwam daarbijj de groote nalatigheid, met welke hij, op het oogenblihk door geen jongeren collega gesteund, te Heusden zijne bediening waarnam ?) Telkens, zooals het 3) Vgl. hiernaast, blz. 476. 3) Meer dan eens ontbood Grevius, op eigen gezag. leden der gemeente cm ter cause vande leere in den kerckenraet te verscehijnen". Tot hen -beboorden o.a. Anthonie Versluys en Frans Goossens, die echter wniet en comparserden", Wel kwam daar Dirk Goossens »lest allzezaen diacon, weijsieh tijts voor Paessehen s?. 1015". De Gree[f bestrafte Dirk »opentlic", wj! deze st'zijnen huijse hadde de Waerschouwinge van Vrieslant", ge- Tieht tegen »Conradi Vorstii bouck Vande nature Godts", zeggende, dat het hem amiet vrijstond »sodanige boucken te hebben ofte te lesen". Hierop mu wntwoordde diaken Goossens den predikant: »dat t'selve uijtgegeven : owus bij de ed. heeren staeten van Vrieslant, ende derhalven geoorloft was van bem suleks gelesen te worden, alsoo oock hij belast wierde, alle queesten te beproeven". Deduchie, fol. 7. Vgl. in Briev. en pap. kl. Gorin- hem de deposiie, op 6 Juni 4618 afyelegd door Dirk Goossens, Willem e Johan Beelaerts. deeft Grevius, »tegen danck ende adwijs" van Heusdens kerkeraad, des jaers 1615 een van de twee weeck predicatien voor een mfueschafl, gelijck sulcks ten overvloet kan gedoceerb werden cedulen der diaconen", Zriev. en pap. Kl. Gorinchem, op 29 Mei 1618 van Willem Verhoutert, Willem Tuelinck Ge- vn Lambert Jarensen. Vgl. Voet. Poli. eccles, t. IIl, p. 251: »dum intieus eonejonator istie (n. Heusdae) eathedram obtineret , raro vacaret, ipso peregre profecto, aliquando propria sua rz 118 VHFDE HOOFDSTUK. heette, wegens ambtelibke nangelegenheden uit de stad, bleef Grevius soms dagen achtereen weg, ,sonder dat de kerckenraedt van zijne reijse ijet wiste" ), en dan moest »de weeckpredicatie, die hij niet versoreht hadde, stille staen". Dit was onder anderen ook geschied, tijdens ,de weecke na Paesschen?), anno 1615". Gebruik makende van de Greeífs afwezigheid, stelde men, in die dagen, onder persoonljke leiding van enkele oud-ouderlingen, binnen de frontierstad een request op, hetwelk, door de leden der gemeente — ,weynige uytgenomen" — getee- kend en ,gecommuniceert met het meerdeel der tegen- woordige ende gewesene wethouderen'" ?), aan den onlangs nieuw-verkozen kerkeraad *) zou worden overhándigd , met; verzoek ,dat hij doch in het beroupen van eenen tweeden predicant mede wilde letten op den persone Gisberti Voetii, zjnde borger ende alumnus der stede Heusdem, vermits men meijnde dat de dienst van voorsegde Voetii vruchtbaer ende stichtelick soude zijn". Toen nu Grevius ,des Saterdachs avonts, ontrent het poortalujjten", zich nog altijd lie wachten, meenden ,die vande kerckenraedt", bij missive *) een der ringbroeders, mutoritate (contra constitutiones ecclesiasticas) aliquos in cathedra locaret, quod ad dona concionandi ineptos, ant quod ad doctrinam heterodoxos, aut quod ad vitam et honestam conversationem dissolutas", *) Slechts bij uitzondering bericehtte Grevius aan Heusdens consistorie zijne afwezigheid. Zio bijlage LXXII. 3) Paaschzondag viel dat jaar op 18 April. 