title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: Dordr." van Marinus Mersennus »theol. et phil. Parisiensis"; van Johannes Westerburg »eccl. Dordr. pastor"; van Caspar Barlaeus »med. doet,, et phil, 936 IN KIGEN KRING. TOT HOOGLERRAAR GEROEPEN. — 391 boek, dan van een brief"), bevatte Voetius' antwoord op van Beverwycks schrijven. Uitgaande van het denkbeeld, dat den christen-wijs- geer, inzonderheid den evangeliedienaar, niets zoozeer voegde als zorgvuldig aeht te geven op het einde, aan ieders leven gesteld ?), trachtte Voetius door zijn vertoog het bewijs te leveren, hoe die grens, al naar het daarbij ingenomen standpunt, veranderljk m onveranderlijk mocht heeten ?. Onveranderljk was gezegde termijn, voor wien enkel lette op de hoofdoorzaak: op Gods eeuwige besehikking en raadsbesluit; veranderlijk daar- entegen, voor wien ook rekening hield met de bijoor- zaken?*) En juist deze maakten het den mensch ten plieht, tot allerlei middelen — in ziekte tot geneesheer en medicjnen — de toevlucht te nemen ?). Aan het slot zijner verhandeling, oefende Voetius nog J) »Habes nunc, vir clarissime, non epistolam sed librum", Voet, Dispp. select, t. V, p. 135. ?) sNihil magis convenit, christianis philosophis, et inter eos nostri ordinis hominibus, qnam mortis ueAérw, et dierum vitae indagatio et numeratio", Voet, Dispp. select, &. V, p. 40. 3) Potest ergo utrumque vere el proprie dici, vitam posse abbreviari aut produci et non posse, fatum enjuscunque esse mobile et immobile, di- verso scilicet. respectu", Voet., Dispp. select. t. V, p. 12. 3) »Si enim effeetus comparetur nd causam primam ejusque infallibilem praescientiam et immutabile decretum, est omnino immobilis imo et neces- sarius necessitate eonsequentine non consequentis; sin. vero eomparetur mors foriuila ad causas secundas et proximas sua natura contingentis, mutabiles ant vertibiles, earumque incertum et mutabilem concursum, mobilis dicen- dus est", Voet, Déspp. select, t. V, p. 19, 43. Vgl. daarmede p. 14: »Con* eludimus ad quaestionem de immobili aut. mobili vitae termino tanquam fn- tnro contingenti a Deo determinato, proprie et distincte respondendum: Esse immobilem; quamvis alio respectu etiam dici possit mobilis, ut jam dictum est". 5) »Quamvis homo ignoret intentionem et consilium causae primae, ex quo pendet eventos, ipse tamen non debet quiescere, nut remissius vilae sune mitendere aut medin negligere, sed agere quod in se est ex prescripto vo- lantatis divinae". Voet,, Dispp. selecl., t. V, p. 14; Vgl. hierachter, bijlage CXL. pe Cu 392 NPGENDE HOOPDSTUK. met een enkel woord eritiek op den inhoud van som- mige brieven, hem door Beverovicius ter lezing gezonden !); om dan bij Dordrechts medieus, en met, dezen bij alle geletterden, aan te dringen, toch geene moeite te sparen, opdat er van hun onderzoek over dit en ] vraagstukken , als resultaat iets blijven mocht, wat beide, hoofd en hart, bevredigde ?) Denzelfden dag, dat hij zjne missive aan Joan van Beverwyek voleindde en afzond"), 12 Juni 1634, trof Voetius met enkele daartoe gecommitteerde leden der Utrechtsche vroedschap eene schriftelijke overeenkomst, voor zijn verder levensgeluk, gelijbk ook voor de ont- wikkeling en den bloei der Gereformeerde kerk hier te lande van niet geringe beteekenis, Immers had Heus- dens predikant, juist drie dagen vroeger*), van gemelde. stedeljke regeering het beroep ontvangen tot hoogleeraar in de theologie, alsmede in de Hebreeuwsche en andere *) Daarbij maakte Voetius tevens gewag van zijn vroegeren Daniel Heinsius, die — blijkens een Latijoseh en een Griekseh vers door hem. vervaardigd, en te vinden achter van Beverwycks »epistola dedicatoria", aun bedoelden Leidschen hoogleeraar gericht (zie Joh. Bever, De. bere. naar Voetins opmerkte »pugno non Zenonis sed in gratiam eruditiorum complecti voluit", Voet., Dispp, select, t. V, 3) sAd extremum hoe unice a te et in te ab omnibus literatis ut in quaestionibus ejusmodi, qualis haec est, post exhaustas 0i pultationes et sententins, tandem aliquid statuant, quo mens eorum j veritate conquiescat". Voet., Dispp. select, t. V, p. 196. Zie ook bijlage C3 3) Het jaartal in Joh. Bever, De vitae termi, p. 309, vermeld:- prid. eid. jan. orooxxxix" steunt blikbaar op een drukfout: 1X- van iv. Vgl. Voet., Dispp. select, &, V, p. 136. *) Volgens het mejzedeelde door de motulen der Utrechtsche wm 3 Mei 1634, kwam Voetius voor bovengenoemde betrekking in aan eerst nadat men zich daartoe te vergeefs had gewend tot H professor theologiae aan de academie te Groningen. Naar dr. dl. I, blz 33—95, bericht, had men Alting in 1633, te eene plaats als hoogleerasr aangeboden; terwij| hjj, tien eveneens had bedankt voor het professoraat te Franeker, D zwijgt Glasius, IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. — 393 Oostersehe talen aan de, 17 Juni daarop, binnen Utrecht. in te wijden illustre school. Zag Voetius, ten gevolge dier benoeming, .grooten arbeydt voor de handt, ende veel wercks op een nien"; — konden de zoo omvangrijke professorale werkzaamheden , met haar ,moeyten ende appendentien", liehteljjk strek- ken .tot ruyne van sijne ghesontheydt" — toch rekende hij zich in het algemeen belang verplicht, om, zonder te letten op ,werelts voordeel of profijten" ), de hem toe- verirouwde taak met kloeken moed aan te vatten?). Maar dit, tot ongeveinsd leedwezen der Heusdensche gemeente. Overwegende evenwel, hoe de ijverige prediker zij ,ordinairen dienst" begeerde te verlaten ,ghebonden door den geest ende niet van selfs" ^), gingen magistraat , consistorie en classis volvaardig tot Voetius' dimissie over, onder beding dat hij, alvorens naar Utrecht te ver- irekken, zorg dragen zou, nog eerst zijn opvolger binnen de frontierstad schriftelijk te doen beroepen *). , *) Ook nu weer (vgl. hierboven, blr. 211, aant. 1, en hierachter, bijlage LXXXIV) trachtie Voetius zich zelven en anderen later diets te maken, dat hij, naar het voorbeeld van zijn theologischen mentor en geestverwant, Calvijn, indertijd weinig of niet zou hebben gelet op het bedrag zijner Loekomstige jaarwedde als hoogleeraar aan de illustre school, waar hij 0. a- Polit. eccles, tom. I, pars FI, p. 717 schrijft: »Quod ad me, nunquam tamen de stipendio meo pro professione ncademiea cum quoquam. mortalium pactus sum, aut conventionem unquam inivi. Placuit mihi semper sententia. Calvini, quam profitetur in epistola, qua impudentissimae cardinalis Sadoleti usen luculenter respondet". Daurmede is echter in strijd, hotgeen wordt vermeld door de notulen der Utrechtsche wroedschap op 14 Juni 1634. Zie hieraehter, bijlage CXLII. 3) Voet,, Afs.-pred., blz. 87. 3) Voet, Afs.-pred., blz. 80. *) Op de classisvergadering, te Gorinchem gehouden, Donderdag 21 Aug. 4034, toen Voetius reeds in Utrecht. was aangekomen, werden 0.4, ook voor- gelezen: wd'instrumenten belangende de beroepinge d. Gisberti Voetii tot de professie der h. theologie, ende hebr. taele inde illustre schole der stad Uytrecht; mitsgaders der dimissie ende attestatie des e. kereken-raeds ende achtb, magistraeten van Heusden. Waer-meede de classis, siende de wettelick- Hh heyt der selíder beroepinge ende de meerder sti Viel het voor den prediker te bej: aer wijt te verwachten hadde, heeft d. Gisbertum. Deeper di n ont Jot rgieteli e afe NE Acla. syn. part, Z. H., Woerden, 1635, art, 96. *) Hand. el. Gorc., 91 Aug. 1034. Vgl. ee. *) Voetius" afchsidapresk, wanrvan een exem bevindt ter Koninklijke bibliotheek in Den Haag, recht Jarens, president van schepenen, ende oudt-b j schepen, ende oudt-borgeimcester; Adriaen Daniéls van | ende oudL-sehepen; Direk Goossens van der Horden, A Braeckel, Huybert Walewijns, oude schepenen end Tansz. Schouwen, ouderlingh tot Heusden". Zij werd dao Vijdens de wintervacantie van 1635, voor den druk in om zoodoende »veele vwn deghenernta" hinnend d en, tegen het eind van Januari 1636, hun lMijcke vriendtschap" toegezonden. Zie van - der. voorrede. 3) Voet,, Afs.-pred., blz. 2. IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. — 395 bij eene gelegenheid als deze, zijne redenen niet naar wenseh kon uitbreiden en ,met schrifturen beves- tighen"') — voor den pastor bleef er tjjd genoeg over, om, in het openbaar, de vriendscehappelijke gezindheid te roemen van Heusdens magistraat, die nog daags te voren had getoond, op welke ,diepe fundamenten" hare ,.uüffectie" berustte, door, even mild als kiesch, Deliana een aandenken te vereeren*). Ofschoon vroeger niet van meening, dat een profeet het meeste nut zou kunnen doen in zijne vaderstad^), zag de Heusdenaar Voetius zieh nu genoopt dit oordeel terug te nemen *). Weemoedig-dankbaar werd, dienzelfden middag, door hem en zijn gezin de reis naar Utrecht aanvaard. 3) Voet., Afs.-pred., bla, 56. Evenwel is die afscheidsrede nog tamelijk rijk aan bijgebrachte teksten en aan allerlei uitspraken van kerkvaders (vgl. hierboven, blz. 375, 376), juist toen door Voetius gelezen of bestudeerd. 7Zie ook hierachter, bijlaze CXLIV. *) Zie voor dat aandenken, Deliana geboden, bijlage OXLYV. 3) Voct, Afs.-pred., blz. 77. *) »Similiter Christus inquit Luc. 4. Non est propheta, etc, nisi in patria. Contrarium tamen aliqui experti sunt: inter eos ego, si quis- quam". Voet, Dispp. select, t. IV, p. 15. EiNDE VAN HET KERSTE DREL, BIJLAGEN. Ben ik, bij het samenstellen van dit werk, niet weinig verplicht aan de groote hulpvaardigheid, ter Leidsche universiteitabibliotheek, mij steeds betoond door de HH. dr. W. N. du Rieu, dr. & G. de Vries, L. D. Petit, J. P. de Sauvage en P. M. Spille — tevens breng ik, met betrekking inzonderheid tot het hier volgend bronnen- material, mijn welgemeenden dank aan de HH. mr. J. 8.D. van Doorn, gewezen secretaris van curatoren der Leidsche hooge- School; mr. S. MullerFz., srchiveris der provincie en gemeente Utrecht; mr. Ch. M. Dozy, gemeente-archivaris te Leiden; P. L. Honcoop, burgemeester, en H. J. ven Eggelen, secretaris der ge- meente Heusden; J. A. C. Hezenmans, stadsarchivaris van 'e-Her- iogenbosch; dr. J. G. R. Acquoy, hoogleersar der Leidsche uni- versiteit; L. Overman, secretaris van de slgemeene synode der Nederl. Herv. kerk; D. Wielandt, A. de Pecker en G. O. W. van Geijtenbeek, Hervormde predikanten, respectievelijk te Heus- den, Gorinchem en Sleeuwijk. Allen hebben mij bevestigd in de aa&ngename overtuiging, dat, waar het geldt een zuiver wetenschappelijk doel, bij elk hunner krachtdadige steun is te vinden. BHULAGEN. Bijlage X (zie hierboven, blz. 7, aant. 1). Voetius' geboortejasr wordt zéór verschillend opgegreven. Volens het in druk versehenen 4f/jwm atudiowrum academiae Jugduno Batavae, Hagae Com., 1875, p. 75, zou hij geboren zijn in 1587. Dat bericht vindt steun, en lieht mogelijk ook zijne werklaring, in een naderhand hier af te drukken brief, 25 April 1604 door den Heusdenschen rector Franeo Odolphi gezonden san de opzieners van het Staten-eollegie te Leiden. J. Kok, Faderl. woordenboek, Amst, 1793, dl. XXIX, blz. 293; dr. B. Glasius, Godgeleerd Nederland, 's&-Hertogenbosch, 1856, dl. HI, biz. 526; dr. W. Moll, Gesch. der Cáriseljke berb, in laferelen, Amst., 1859, dl. V, blz. 188; dr. J. J. van Oosterzee, in Herzog's Reul-EncyHopaedie, Gotha, 1803, Bd. XVII, S. 238; dr. G. J. Vos Az, Gesch. der vaderl. Rerk van 630 fot 1842, 2* druk, Dordrecht 1888, blz. 167, en vele anderen meer, noemen als Voets geboortejaar: 1588. Mijne opgave: 1589 is ontleend aan een paar mededeelingen van hem zelven,. De eerste word gevonden in zijne Dispufaliones dAeologicae seleclae, Amst, 1007, tom. IV, p. 383, en luidt aldus: ,In civitate Heusdana hostibus proxima, parentibus ejusdem civi- iatis tune civibus, juxia eum omnibus aliis civibus in medio praesidiariorum militum, armorum, íumultuum et periculorum bellicorum degentibus anno 1589. natum me fateor; et quidem eirca illud tempus, quo comes Mansfeldius copiarum Hispanicarum praefectus, proximus ommibus castellis occupatis, civitatem illam obsideret", Vgl. daarmede Voet., Jispp. select., Ultraj, 1659, tom. III, p. 1030 en zijne Politica ecclesiastica, Amst., 1000, tom. I, pars II, p. 536. Het tweede bericht — bij lange na niet zoo duidelik en af- doende als het eersie — stsst vermeld in eenige familie-nanteo- ERE. (capsa iie eee boven zijn portret in de senaatskamer te Gisb. Voetius s. s. th. d. et prof. ac pastor. syn. Dord. patribus omnibus s stes. nai. V. non. mari. si. greg. an. T Ook wan juril am, duxi DR r aangetroffen in de door Andreas Fesenius in obitum G. Focti, Ultraj, 1077, p. 6 j Aenisae der academie vam Ulrech ,. Long, Utrecht, 1736, blz. 89; in het bi Burmannus, Zrajectum eruditum, virorum. wrhe Trajeco et regione Trajectensi nati | vilas, fala ct scripta exhibens, Traj. ad. Rhe let Academisch register van Mart. Soermans, 138; bij C. Q. Jücher, Allyemeines Geh "in voce" en elders, BULAGRN. * XX (blz. 7, aant. 2). ,Hoenrieus Voet discessit in tractum Bra- bantiae, atque hue veteres sedes transtulit. Ejus nomen oceurrit iu seabinorum Heusdanorum, Gualtheri Kuyckii et Hackenii in- Siürumento publico, quod confectum est anno primo superioris seculi", Aldus bericht Andr. Essenius in zijne reeds genoemde Orat. fun, p. V. Het wekt nochians bevreemding, dat Hendrik Voet volatrekt niet wordt aangetrolen bij de Heusdensche schepenen, gelijk zij voorkomen op de ,Lyste van de HH. magistresten, die van jaar lot jaar gediend hebben binnen Heusden, beginnende mot den jara anno 1908", welke lijst, getrokken uit de stedelijke regristere, zich bevindt in de iweede, vermeerderde uiigave van de Beschryvinge der «adi Heusden, door Jacobus van Oudenhoven , 2** druk, Amsl., 1743, blz. 131—184. Daar Hendrik Voet in 1480 trouwde met Ida Dirks van Oud- heusden en die laatste naam, bij herhaling, op bedoelde schepen- rol vermeld staat, zoo vóór als na 1480 — waag ik de gissing, dai Essenius hier verkeerd zal zijn ingelicht en dai, wat hij omtrent het geslacht ,Voet" verzekert, veeleer de familie , van Oudheusden" moet gelden. XNX (blz. 7, sant. 3). Op de geslaehtljst bij L Le Long, a.w., komt Hadrianus Voet voor als ,prior". Dat is onjuist. In. boven- vwermelde familie-wanteekeningen noemt Voetius hem, blz. 312, j»0nder prior in der Wilhelmiten elooster tot 's Hertogenbos". Prior of overste was toentertijd Simon Pelgromius ,een bekend taal- geleerde en geschiedkundige", naar C. R. Hermans berieht, die, in zijn Gesehiedkundig mengelwerk over de provincie Noord-Braband, 'g Hertogenbosch, 1840, dl. I, blz. 63—56, 's mans levensloop teekent en de lotgevallen van het klooster, dat — eerst buiten, later binnen Den Bosch gevestipd — in 1966 door de beeldstor- ruers werd sangetast ,zoodat er van het geheele sticht niet dan de muren en hei dak staan bleven". Vgl. P. Cuypere-van Veli- hoven, Jocuments pour servir à ÜAistoire des troubles religieuz du XFI*" scele dans de Brabant Sepenirional, Bruxelles, 1808, t. T, p. 72, 411. Wat de orde rzelve beireft, zoo rangechikt Moll, in zijn Kerk- geschiedenis van. Nederland wóór de Hervorming, Arnhem, 1867, dl. H, sí. HI, blz 111, de Wilhelmieten onder de heremieten. Zie echter ook Herzog, AeaLEmeyH., 1864, Bd. XVIII, 8. 151. 24"" Januari 1594, bij zijne komet in eum, achttien jaren oud, ,tamelijck g negen iot vorder siudien" (vgl. 4cfa acad,. 91 & 82, uit het Leidsche senaatsarchief), m BBLAGEN. vu Tiehting reeds ongeveer half Januari 1695 verlaten, tegelik met de dertien andere, daar nog aanwezige kweekelingen. Immers, na het oproer van 20 Oet. 1594 — wsarasn echter Franco Odolphi, gehoord ,bij eede", geen deel bleek genomen te hebben — sloten zoowel Hollands statem als euratoren en burgemeesters van. Leiden mét de oude toestanden tevens de oude gedenomineerden wit te bannen, ofschoon erop bedacht: hoe men san sommige der sldus gelicentieerden ,van goede hoop wesende, ende ten nsesten tot perfectie gekomen zynde, soude doen eenigh onderstandt om. haren studium te mogen voltrecken, ende dat alleenlijjek voor twee of drie jaren" (Jesol. Holl, 27 Febr. tot. 10 Maart 1995). Uit dien hoofde ontving ,Franciseus Odulphus", gedurende eenigen tijd, vijf en zeventig gulden voor ,een jaer onderhoudi"" (Hesol. Holl, 22. Jan, 1596). Geen buresaal langer van het Staten- collegis, woonde hij in bij den predikant Thomas Sprankhuyzen (Mela acad. L. B., cod. V, fol 97). Misschien heeft hij zijne god- geleerde studién, ten gevolge van bovengemelde uitbanning, niet eens aangevangen en zeker niei voltooid, maar zich tevreden ge- sield met den titel van magister ariium", rechügevende, om — bij toestemming der Btaten — een rectoraat te vervullen. Mei zijne beschermers ook later op goeden voet gebleven, be- toonde Franco ,stil van wesen" zich te Heusden een dier ,,geleerde, arbeytzame en getrouwe schoolmeesters", die, naar den door Kuchlinus als regent, bij de inauguratie van het Collegie, uitge- sproken wenseh ,den kinderen van jongs op de leere der hemelsche waerheit, ende de grontstueken der Latijnsehe ende Griexsche iule, der grammatica, dialectica, ende rhetorica" wistem mede te deelen. Blijkens de gemeenterekeningen voor de gedsan en in Heusdens oud-arehief bewaard, genoot Frans src als rector en ,officiant van der stadt", een tractement van 160 gld., met vrijje woning en vijfig ton turf 'sjaars. Hij bekleedde zijn &mbt tot 6 Maari 1610, toen hij door Abraham Genius daarin vervangen werd. "WX (blz. 14, aant. 2). Uit de santeekeningen, opgrenomen in de JBüjdr. em med. dl. XII, blz. 312—315, waarmede overeenstemt de geslachtliet bij Le Long, blijkt, dat de familie Voet op ver- sehillende wijze met de van Steewechs vermaagechapt was, Gije- berts overgrootvader, Dirk Hendriksz. Voet, tronwde, voor de gen, ende daer nae íot Trier, daar hij 1584. overleden is, was een man van wegen heydi en geleerde sehriften seer vermaert". —— Nog in April 1655, als hoogleeraar te. ll en Rudolf II, in een puntdicht had verklaam gemmae, quot tibi partieulae". Voet,, Dispp. 686. Vgl. Thomas Orenius , Animadversiones philol Legi. Det, 1096—1720, pare IX, p. 486) j areanis ambitionis, ut omnia ad studia nomine Lojolitico exstent", Ook Essenius, Ora, fwm., p. 7, gewag 1 Bteewechius, noemt dezen: ,pairi virum perquam eruditum, et antiqua familia baniinis Btewechiis oriundum", WIX (blz. 14, aant. 3). Hei is mij indertijd pen een, door den afslager zelven bij ,c auciie-catalogus van Voetius' bibliotheek , gedeelie beireft, 20 Bepi. 1077 (of zooals BDLAGEN. 3 den titel: ,die 10, Bept. 1677. Bü. vei"), waarns, den 24e» Juni 1679 (,die 2. Junii 1079. Bt. vet."), het tweede gedeelte volgde. Beide keeren werden gegadigden uilgenoodigd ,'smorgens ten 8. ^ "uren precisó en 'snanoens ien 2. uren te willen present sijn". De werkooping zou plaats hebben te Utrecht ,in aedibus defuneti by den Dom". De catalogus, gedruki bij Willem Clerck aldaar, werd door dezen, tien dagen vóór elke veiling, gratis verkrijgbaar ge- steld. In zijn geheel omvat hij 4777 nummers, die, wat zóér te bejammeren is, maar zelden plaats en jaartal der verschillende witgaven noemenm. "Toch leveren die twee deelen een vrij getrouw beeld van Voetius'" geleerd streven, waarom ik er, van tijd tot tijjdó, naar verwijzen wil Reeds nu merk ik op, hoe — het zijn hoogstwaarschijnlijk Gijeberts schoolboeken geweest — hier worden aangetroffen: de latina" en de ,syntaxis" van Simon Verrepaeus, een Brabantsch seholareh uit die dagen, rector, eerst te Turnhout, later in Den Bosch, en gestorven in 1698. Ook vind ik vermeld: ,Corderii principia latine loquendi". De juiste titel daarvan is, volgens de Noweelle biographie générale, Paris, 1806, tome Xl, p. 195: ,Prineipia latine loquendi seribendique, selecta ex epistolis Üiceronis", 1078, in 8? — het werk ven Mathurin Cordier, den vwoortreffelijken leermeester van Calvijn, naderhand tot de gods- dienstige overtuiging zijns discipels bekeerd. WEE (blz 22, aant. 4). De geldelijke steun door zijns vaders wrienden, samen met de stadsregeering, Gijeberi Voet verleend, blijkt o. a. uit dit verzoekschrift, ingeleverd bij de Heusdensche moagistraat ; »Aen myne E: heeren den drossarí, schoui, schepenen ende regeerders der stede Heusden. Alzoo doir aengeven ende ten ver- soucke sommiger voorbidderen vanden sone zaligher Pauwelssen Voet met namen Gysberb Voet uwer E: doir singuliere gonste nu eenen jaere geleden tot supplement zynder cost-penningen hem gelieft heeft te succurreren, op goeder hope: dat by continuatie denselven binnen corten tyt totten Leytschen collegie sich zoude bevlytigen ie wesen bequaem: soo ist dat de supplianten siende nlsdoen uwer KE: goede affeetie tottem voors. sone (waer voor zy uwer E: alsnoeh niet eonnen nalaten te offereren behoorlieken danekbaerheyt) oorsseek genomen hebben aen denselven vorders de hant te houden, ende oversulex voor de tweede reyse te be- BHLAGRN. xr de voore, somme van twee ende twintich gulden zonder eenige zwaricheyt in reeckening geleden wordden daer ende also het be- hooren sal. Gedaen inde raetcaemer der stede van Huesden al present praeter Bruyninex [.......7] opten lasten daech in Mar- tio 1601. Oirconde (was geteekend) L. van Haeren". Zie Oud- arch. Heuwden, E. 208, bijlage tot fol. 41 der gemeenterekening over 1601. XX (blz 22, aant, 8). Gaf de wed. van Bteewech zelve een kwijtbrief voor de gelden van Hollands staten, ten behoeve haars z00ns, uit handen der Heusdensche magistraat ontvangen, — mot beirekking tot Gijsbert Voet geschiedde dit door dem rector ,der Eroote schole", zijn vaderlijken vriend. De hier volgende quitan- ties leveren daarvan hei bewijs: »lek ondergeschreven bekenne ontfangen te hebben vuyt handen joneker Henriek van Outheusden opperste borgemeester der stede Heusden de somme van tsestich karolus gulden. Ende dat so tot betalinge van eenen jare monteosten als andere nootlyeke reparatie vanden sone Pauwels Voet met namen Gysbert Voet, Weleke voors. penningen den voors. borgemeester vande E; heeren staten van Hollant zyn tot subsidium ende voorderinge van desselven Voets studie toegevoucht. Oireonde myn naem, opten 2 in Martio 1602. (was geteekend) Franeo Odolphi". »De weder (d. i. de andere) tzestich carolus gulden bekent da wed*, yan Bteeuwechs ten behoeve van haeren zoen vuyt handen vanden heere borgemeester Henriek van Outheusden ontfangen te hebben. Oirconde dese geteeckent opten 16 Martii 1602. (was ge- ieekend) Gheerbureh Tomas (dochter)'. Zie Owd-arch. Hewsdem, E. 208, billage tot fol. 41 der gemeenterekening over 1602, X (blz 27, nani. 4). ,Geconsenteert bij den rade, dat men die twee burgers kijderen bij de dienaers van de gereformeerde reli- gie gepresenteert als bequaem ende gequalificeert omme binnen eorien jaren enigen diens( van hun íe mogen hebben, ioe sal seggeu een jairliexe pensie alse elex hondert ende vyítich gulden, daermede zy hun sullen mogeen onderhonden, om in enige bequame universitgijten te studeren ende sich aldaer te oeífenen ende tot der kerckendienst ie bereyden, miis dat dselve burgers kijnderen hun an nyemants anders en sullen mogen verbijnden, dan ande gemeente deser stadi". Jes raads dagelicz boe, op 4 May 1580. Jiesol, Holl, 20 April 1805. XIENE (bl; 91, aant. l) Volgens eene do , BILAGEN. xm dorus Johannes Gays en voegi daaraan too: ,ook genaamd Tiel- man Jansz". Ypeij en Dermout, Geschiedemis der Nederlaudache Aervormde kerk, Breda, 1822, dl. II, blz. 120, alemede Boermans , 4.35, 21e druk, blz. 98, hebben: Theodorus Johannes Goys. XIV (blz 31, aant. 2). Noch van den dood Theodori, noeh van het komen en gaan Thomae, staat iets vermeld in de aeten der elassis van Gorcum, die, gelijk op meer plaatsen, ook hier blijk- baar een hiaat hebben. Sommige gapingen kon ik aanvullen, door gebruik te maken van extracten, welke Voeltius, toen bij predi- kant te Heusden was, eigenhandig uit het elassis-boek afschreef, bijeenverzamelde en bewaarde: misschien wel in het archief van den kerkeraad aldaar. Doch zijne uittreksels zwijgen hier eveneens. Blikens nog voorhanden bewijsstukken, onderteekende Theodo- rus Joannis den 209e Aug. 1602 zijne laatste turfquitantie, en deed Thomas Hessinck — ,by provieie dyenner geadmitteert, inde kercke Jesu Ohristi tot Huesden" — zulks l1 Januari 1604 voor de eerste maal. Diens laatste kwijtbrief terzelfüer zake ie geda- teerd 26 Juni 1604, Daarna worden ,aenden minister Olaes Pe- terssen", Hessineks plaatsvervanger te Heusden, den 16*" Nov. 1604, wederom op stadskosten zestig tonnen turf verstrekt. Owd- arch. Meusden, E. 208 en 209. Ziepprecht en Soermans berichten beiden Hessincks komst te Heusden in 1003, en zijn vertrek naar Leerdam in 1604. Waarsehijnlijk heeft hij der gemeente gelegen- leid moeten of willen even, om nog vóór zijn gaan een ander te beroepen, en diens overkomst ie verkrijgen. Aldus laat zich dan werklaren hei verhandelde ter classieale vergadering in Juni en Beptember 1003. Vgl. ook van Oudenhoven, a. w., blz. 216. XVW (blz 32, sant. 1). Omtrent de eerste sehreden door , Claes Petarsz."" gezet op weg naar het predikampt, beriehten de Handelingen der classis van. Gorcum, onder dagteekening van 26 Ang. 1597, het volgende: ,De classis hoort aen de propositie van Nicolaus Petri, die hij dede op die voorrede van 't Vader onse, ende is bevonden dat dieselve wel wat sober was, doch schriftmaticb. Is voort denselven proponent van die vergaderinge afgevraegt nae die intentie van syne propositie. D'weleke hy verclaerde te wesen, om metten eer- sten (indien 't den broederen goet dochte) tot den dienst der ker- tke gepromoveert te moegen werden, doch by soo verre hy daer- BIJLAGEN. xv gelijeke eonsten, al& in een goeden regent van noden waren", JAEerste. register, not, v, 7 Dec. 1694. Bij Kuchlinus' benoeming moest Bredius zich tevreden stellen met het ambt van oeconomus of scehaftmeester, maar zelfs in die betrekking maakte hij zich onmogelijk. Op verzoek van den terug- gekeorden Kuchlinus, die ,om seeckere merekelycke reedenen hem beweegende met Bredio inden Collegie niet en hegeerde te dienen", werd hij na luttel dienstjaren door curatoren ontelagen. erste regisler, not. v. 6 Dec. 1595. Vgl. Hesoh, Holl, 17 Febr. 1595. XWHHE (blz 98, aant. 2). De tweede ,Ordonnantie", gemaakt door de staten van Holland en West-Friesland ,op istuyr ende beleyt van í Collegium theologiae" en uitgevaardigd te 's-raven- hage den llée Juli 1595 — waarbij de eerste ,Ordonnantie", die van 7 Bept. 1592, helangrijk gewijzigd werd — bepaalde in dl. Jl, art. 2: ,Ende sullen to& de voorsz. beursen voor al werden genomineert die binnen die palen van Hollandt ende Wesivries- landi gheboren zullen zyn, van bequamen oaderdomme, twalek lem vwerstaet tusschen de derthien ende achtthien jaren, jonger noch ouder, nyet merckelyck mismaecki van gesicht, spraeck, off leden, ende hebbende goede ghetuychnisse van haren voorgaen- den rector off schoolmeester, dai zy syn goet van aeri, begrip, ende versandt, ín hare studium z00 verre ghecommen wezende, dat zy bequaem syn tot der universiteyt te gaen, ende zulex de gemeene lessen met vruehten te hooren". Vgl. Zirieven eam ex ean Aet. Staten-collegie, Y, 180. In de ,Ordonnaniie" van 1592 was enkel spraak van ,jonge gesellen, ten minsten veertien jaren oudt". Zie de Immeleydimge ende aemvamg vaut Collegie der theologiem , geschiel. binnen. der. atat ALeydem deem FI. Octobris, 1092, Ten bevele der HLH. curateurs ende burgermeesteren gedruet tot Leyden, by Frangoys van Raphe- lengien, drucker der universiteit. Inden jare 1593; blz. 27, of p. ll der Latijnsche uitgave. Ten dage van Voets verbljf aan de academie, was er voor de Studenten ,buiten het Staten-collegie" geen leeftijd bepaald, dien zij moesten hebben bereikt om te worden ingeschreven. Sommigen, vooral Leidenaars, deden zich reds als knapen van 6 tot 14 jaren oud bij den rector magnificus immatriculeeren, Naderhand mocht die inschrijving niet plaats hebben, vóór men zijn zestiende levens- jaar was ingetreden. Vgl. 4cía acad. L. B., eod. VIII, fol. 42, 43. [o /— XIX (blz. 39, aant. 1). Dat de : red raeteaumer opt stadthuys binnen der stede v: Novemb. an. 1605, al present praeter WyfH dominis euis reverendis, gratiam et pacem a domino Jesu Christo. Mitto ad vos, viri reverendi, e disciplina mea hune, quem videtis, nomine Gysberium Voetium, Et alierum mittere prohibuerunt nulli pareentes illae deae, Peste etenim obiit jam abhinc sex heb- domadas, aut circiter, et ingressus est caeleste illud beatorum Collegium, spe jam concepta ingrediendi vestrum, Hune ergo, quem sistere vobis datur, carum mihi semper caput propter genium ei ingenium ex eo scintillantes bonos igniculos, oro obiestorque dignemini excipere gremio vesiro, ad lectiones publicas admittere, ei in eorum, qui curae vestrae commissi suni numero, contueri. De aetate non puto fore discrimen; cum jam (quantum ex matre ejus intelligo adhue supersüite) decimum septimum impleverit annum. Quod ad studiorum progressum: se ila idoneum , ut spero, institutioni vestrae ac publicae progressu temporis vobis probabit, ut aliquando intellecturi sitis hominem mereri supra commenda- tionem nostram, Opera ac suffragio si indigebit domini Merulae, is senatui nostro satis favet. Favoremque ejus, amorem ac bene- ficentiam (quod recordor mente longe gratissima) Leydae ipse sum. expertus, ubi amicitiae ejus mihi semper patebant fores. Valete viri reverendi, ac Voetius hie meus vobis eo eharior sit, quod imbiberit ex me quod ego olim ex vobis. Salveat a me do- minus Merula. Heusdae 25 Aprilis 1604". Naar sanleiding van dat schrijven (Bieven Stat.-coll., I, 315), zij het volgende opgemerkt: De ,andere" leerling, door Franco Odolphi hier bedoeld en over- leden aan de pest, was een zoon der weduwe van Bleewech, te gelijjk met Gijsbert door Hollands staten ondereteund. Vgl. boven, in den tekst, blz. 22, aant. 0. Had de rectormotaris ook hem kunnen ,bestellen" in het Collegium theologicum, dan zou hij daar verblijf hebben moeten houden, óf als ,extraneus" op eigen kosten, of als ,ordinarius alumnus" op die van bijzondere maece- naten. De eenige beurs toch, welke toentertijd ter denominatie sLond van Heusden, als behoorende iot ,de cleijne steden" (zie 4icla acad. L. B., cod. Vla, fol. 91), was door de vroedschap voor Gijsbert bestemd. Hoe in bovenstaanden brief, en dat nog wel onder verwijzing naar eene opgasf zijner moeder, Voets leeftijd onjuist wordt mede- B. 2 d. Arminiumth., eundem loco Mordis. [onii], Vuleanium , decla- ravit se animum adjicere velle ad studium theologiae". 4cía acad. L. B. cod. VIII, fol. 101, Of. fol, 40 & 48. XXE (blz 4l, aant. 2). De gebruikelijke vorm voor hei request was deze: »E. hoochwaerdighe heeren. Alsoo het den eersaemen ende wysen heeren burgemeesteren ende raet der stéede van (in casu: Heusden) myne gonstige heeren patroonen ende maecenaten be- lyeft heeft mij tot onderhoudt mijnre studien te verkiesen ende te nomineren, omme by uwer E. met een burse in t'Collegie der theologien tot Leyden versien te werden, ende iek alreede van HH. professoribus, ende raet der se)ver unyversiteyt. geexamineert ben, waer van ick u E. geluygenisse miis desen presentere, soo bidde iek uwer E. zeer ernstelycke mij de selve te vergonnen, ien eynde op dat iek onder tgoedt beleydt vanden regent ende subregent aldaer, in studiis linguarum , artium , philosophise ende theologiae mach toeneemen ende metter tijt de kercke Jeeu Christi , ende den gemeenen landen dienstelyck zyn. Verhoopende ende met Goodes hulpe beloovende niet alleenlyck sulek een beneficium , altjt met danckbaerheyt te gedencken, maer oock mij ulsoo te gedraegen datter uwer E. nimunermeer berouwen sl de eosten men myn geleyt te hebben". Rers/e register, not. v. 9 Aug. 1695. XXIV (blz. 44, aont. 4). Op de uitrusting aan Gijsbert mede- gegeven — in haar geheel ten bedrage van ruim 120 gld. — heeft het navolgende beirekking : »Betaelt aen Sebasüaen Beelaeris laeckencooper de somme van vijff ende veertich gulden acht stuyver, over den coop ende leverantie van laecken by hem ten behoeve vande voors. Gijebert Voet gelevert, blijekende by schepenen quitantie hier overgelevert. Beiaelt aen Huijbertgen Stevens de somme van een ende tses- tieh gulden sestien stuyver twee penningen, over de leverantie van diversche waeren by haer ten behoeve vande voors. Gijsbert Voet gelevert, blijekende by quitantie alhier overgelevert. Heiselt aen Bartholomeeus Jacopssen cleermaeeker de somme van seven gulden twee stuyver, over verdient aerbeytsloon, van sindtswegen verdient te diversche reysen, int maecken vande elederen vande voore. Gijsbert Voet, blijekende by quitantie hier [ BULAGEN, XXL moeten buijten Collegie verreijsen ten eijjnde dat d'een vande mnoeijten van doceren, ende d'ander vande costen sonde sijn ont- slagen, Daer uit dan volgen moste dat oock veele bursalen die geene "i huijscoomen nog ouders en hadden te meermaalen tegens haren vrijen wille uijtten Collegie verscheijden tot last van d'eene off d'andere haere vrunden ofte bekenden". Kuchlinus en van Dobben ter vergadering gecompareerd, ver- klaarden echter ,dat ingevalle eenige haere quaeigunstige den eurateurs ende burgemeesteren sulex mogten hebben aengedragen deselve haer daerinne 't onregt hadden bescehuldigt — aengresien sij altijts de voors. statutem sulex verstaen hadden dat ij "t ver- reijsen off niet te verreijsen beboorden te laten in den wille van- den bursalen ende dat sij oversulex niemant ter eake van sijn blijven te onvrundelijeker hadden aengesien, versoeckende dat de eursteure ende burgemeesteren sulex van hen luijden niet en souden willen presumeeren". Kerste registevz, not. v. 8 en 0 Now. 1597. XXWH (blz. 51, aant, 3). Blijkena het Tweede register raeckende de wwiverwiteyt binnen. Leyden, begint den lle October 1989, eyn- dieAt den 28. December 1595 — welk tweede register, evenals het eersto, berust op het gemeentearchief aldaar, en waarin de ,Han- delingen'" der euratoren-vergaderingen vermeld staan — werd Vul- eaunius indertijd zoowel ernstig aangemaand ,beeter op sijne lessen ie willen passen" (3 Nov. 1999) als, wegens ,de goede faam ende daet van sijn geleerthejt, daermede hij de univ. vermaart hadde gemaackt", bij zijn vijfentwintigjarig fest vrijgesteld ,om meerder lessen ie doen, dan sijn gelegentheit soo van lighaem als van sijne studien souden ioelaten" (8 Febr. 1607). Ook werd toen besloten hem boven zijne wedde voortaan jaarlijks honderd gulden te vereeren. Begin November 1614 hield Petrus Cunaeus, hoogleeraar in de Latijnsche taal en de staatkunde te Leiden, op Vuleanius — tegen wil en dank — eene lijkrede. 's Mans eruditio, quae summa in illo fuit", met de loffelikste bewoordingen roemende, bewaarde hij nochtans een diep stilzwijgen over zijne godsdienstige denlwijze en gevoelens. In dit opzicht stond de overledene bij velen slecht aangeschreven. ,Vuleanius est de la religion des dez, et des car- les", verzekeren de Sca/igerama, Cologne, 1695, p. 414, Ook be- iuigt genoemde lijkredenaar, in een brief aan jonkheer Corn. van der Myle gerieht (Epistola LXV): ,,Novimus nos, noverunt caeteri 3 BILAGEN, XXHI formas et similitudines, quae conceptus dieuntur, percipiat, et hi conceptus sint occultissimi, nec alii aliorum mentes inspicere quea- xus, utimur voce ad tales conceptus explicandos, quam Aristo- teles aptissimo vocabulo ipasweíow vocavit, librumque de ea serip- sit subtilissimum nimis, et per varias formas rationesque (ul cum. ledoro loquar) comiissimum; ad «eujus introductionem nos pau- cula in medium allaturi, explicabimus 1, ordinem sive cohaeren- liam. 2. vocem ipsam, qua insoribitur. 3. objectum. 4, differen- iiam, qua hie liber tum à praecedenti, tum a sequentibus trac- iationibus distinguitur. 5. deinde ipsam definitionem leviter deli- bamus", TAeses (ogicae, n?. 104. XXX (blz. 60, aant. 3). Op die ,gravitas morum", door Trel- catius jr. geprezen, wordt door dr. G. D. J. Sehotel, .De academic fe leiden im de Oe, Ve em 18e veww, Haarlem, blz. 281, nogal iets afgedongen, wanneer hij — maar zonder de bron waaruit hij puite te noemen — schrijft: ,het is bekend, dat Kuchlinus en Bredius zich aan dronkenschap overgaven". In zijm boek Kem au- dentem-oproer im 1594, Leiden, blz. 21, luidt de mededeeling zachter. ,Hij (Kuchlinus) hield — zoo lezen wij — van een goeden dronk en goede eier". Is hier soms van toepassing he: fuma ereseit eundo? Stud-opr. versehen in 1867, De aeademie in 1870. Tevens verzekert Schotel in het laatsigenoemde werk, blz, 232 — ook nu zijn zegsman onvermeld latende — dat Kuehlinus de slgemeene achting genoot en van H.H. euratoren herhaalde blijken hunner tevredenheid ontving! Hoe Bastingius (regent van 1593 tot 1595) en Bertius (sub- regent zoo onder hem. als onder Kuchlinus) elkaar wederkeerig van dronkenschap besehuldigden, blijkt uit des lantsten verdediging, na het bursalen-oproer van 1594, aan curatoren overgeleverd, waarin lij o.a. doelende op BDastingius vraagt: ,Quo ore ambitionem reprehendet ambitiosus? qua fronte inertiam, iram, invidiam, ebrietatem, qui vino, inertiae, irae, invidiae est deditus?" ter- wij| hij, met het oog op den, zoo mogelijk, voor het Staten- collegie ie herwinnen Kuchlinus, schrijft: ,Deligite vobis aliquem virum gravem, modestum, sobrium, diligentem , qui ei ante scholae alicui cum laude praefuerit, et ipse nonnihil habeat in vultu dietisque austeritas", Kerate register, not. v. 129 Jan. 1595. In datzelfde register nu wordt geen de minsie aanduiding van drankmisbruik door Kuchlinus gevonden. Wel echter geeft deze, CENEEN iid eener buitengewone vergadering 23 Juli 1595, zije bezwaren te kennen omtrent ,, tot drien rontsom t'Collegie werden gehouden, soo mite de omii- narisse dronckenschsp dio daer werdt gepleecht, gestaedich speelen, 800 met t' verkeerbert als anders, twelock daer geduyrlycken werdt gedaen, oock eulx datmen telappen vande aschyven ende dierge- lycken spel, oock binnen de Collegie mach hooren, als oock ende sonderlinge, deur de onbehoorlycke ende ontuehtighe woorden, reedenen ende proopoosten die (Godi beetert) gewoon zyn in &oo- danighe huijsen gebruyekt te werden, versouckende dat daer inne anders mocht werden versien, oock eer eenige buyrsaelen werden ontfangen". Dientengevolge vonden Gecommitieerde € en ordonneerden zj: ,dat omtrent den Collegie theologie in geene huysen aldaer staende binnen den taerlingh daer in "t voorm.- Üollegie is gelegen, voortaen geenige herberge noch taverne sullen mnogen gehouden worden". Zerste regier, noi. v. 99 Juli 1896. Jesol. Holt, 26 Juli 1595. Su Met dien maatregel in lijnrechten strijd was het an den schaftmeester Henricus Bredius. , Vermaendt van weegren : teurs ende burgemeesteren, dai zy bericht waeren, hoe dst iR cnemer inde jegenwoordige weeck op snaerspel was gedanst (ot grooter ontstichtinge vande pesti ten eynde hij sorge - hier ende toesien soude, dat &ulx niet meer en gebeurde opdat legie niet en soude coomen ineen quaede roep" — zoo spoedig daarna de regent Bastingius ,dat de oeconomus e vande buyrsaelen, tot ten minete zes ini geial toe, tot hem. ge- roopen ende mit de selve tot inde nacht toe greseeten ende ge- droneken hadde ooek tot dronekenschap toe, hebbende sulx de. schaffmeester middelen gresocht omme de buyrsselen van hun voor- genoomen goede vlydt af te locken ende af te treckem tot groote. ontstichtinge ende opspraeek vant Collegie". Zamd. v. eur., 8 Üet. 1598 en 7 Jan. 1594. EI. XXXI (blz. 60, aant, 4). Uit het Gerechtulach boeck, Dp— wezig op het gemeente-arehief te Leiden — in dato 19 Febr, 1 blijkt, dat .Gomarus ,niet jegenstaende zijne profeseie her dan e lastich viel, nochtans burgermeeeteren gaerna w lieven op alle predicatien op zijn gebuerte mede te zoe verre zulex zoude connen geschieden mit goede kerckenraet ende dezelve hem daertoe ooc zouden ve BULAGHN. XXV hy ontslaegen mocht blijven vande comparitien ier consistorien ende t besoucken vande crancken al twele hem mits tampt vanhet Tectoorschap ende zijne professie niet wel mogelic zijn zoude wner ie nemen"; — terwij Kuchlinus ,onverminderi ende voor be- houden zij diens& daermede hij aen tgemeen landt als regent ende iot vordernisse stuyr en. beleyt vanden voors. Collegie der theologijen stont verplicht daer beneffens ooc te vreden was de kereke deser stede als dienaer des woorts te bedienen ter tijt ende wijlen toe de kercke alhier van bequame dienaeren uyt den voors. Oollegie alhier zoude eonnen werden voorzien ende dat hij zulcx niet allen des sondaechs ende inder weecken telekens op zijn ge- buerte een predieatie doen mer in t vorder ooc gehouden zoude zyn tot alle andere kerckelieke lasten ende ouffeningen rit ende beneffens den anderen dienaeren des woorts mits dat hy alleenlick - zoude werden versehoont ende ontledicht vande besouckinge der eraneken", Ns eommunieatie met en &dvies van den kerkeraad ie Leiden, werden nu voor een tijdkring van vijftien weken de diensten ge- regeld, waarbij Treleatius jr, Kuehlinus, Sprankhuyzen, Gomarus en Platevoet ieder des Zondags eene preekbeurt zouden vervullen in Bint Pieter of Sint Paneras (thans de Hooglandsehe kerk). Vgl. evenwel daarmede de 4cía deputatorum. Zuid-Hollandiae et. utriusque synodi Zuid- el .Noord-Hollandiae (vermeld in het oud Synod, archizf, III, 31, B. in dato 24 Febr. 1598. XXXH (bl; 61, aant. 2). De volledige, zéér lange titel van Kuchlinus' disputaties, eerst na zijn dood uitgegeven, luidt: TAco- logicae disputaliones de religionis. Christianae capitibus praecipuis : in Collegio tÀcologico illustr. dd. ordinum. Hollandiae et. Weatfrisiae, ex moliliss, cwratorum academiae consensu, amplissimorumque reipubl. Leydemris: cousulums decreto, habilae, Accurata perspicnaque méthodo , anie aliquo ammos, erplicalae a reverendo cL clarissimo viro d. Jo- Aamme Kuchimo, cjusdem collegii. praefecto. digniss. disputalionumque doctiss, praeside. Nunc primum im unum redactae volumen , cui prae- fiza esl. amoris in. disputationes suaa brevis praefatio : de ejusdem vita. et obiln. oratio: capitum sev. disputationum geminus index. Ad calcem vero accesserunt J. dispudationes quaedam praetermissae. 11. quaestio- mum et responsionwm catecheticarum, ad. quarum explanationem disputa- tiones accommodatae eunt, libellus, Apud Samuelem Crispinum. 1613. In bovengenoemde voorrede, gericht tot de leden der particu- BULAGREN, xxvn gesproken synde, selve verclaert hebben, dai tusschen hen en d. Arminium eenigh geschil is in sommige siucken der leere. 4. Dat Arminius selve verclaert heeft, dat hy sommige stucken heeft in de leere, waer in hy van ons dissentieert, ende oock sommige waer in hy iwijffel, ende dat hy in synodo nationali suleks sal openbaren. 5. Dat Arminius versocht synde tot een vruntlycke ende ronde eonferentie met de gedeputeerde des synodi, ende oock daerna met de professoren ende predicanten tot Leyden, door den kereken- ruedt aldaer, geweyjgrert heeft sodanige conferentie, ende daermede genoegh te kennen geefü dat hy in sommige stueken der leere Sodanigh gevoelen heeft, waer in hy sich niet en begeert ronde- lyek te verelaren. 6, Dat zedert Arminius tot Leyden gecomen is de studenten 1 hooft vol hebben van verscheydene vreemde opinien, ende onder eleander gedeelt sijn. De professeurs doen lessen tegen maleande- zen; (sj) in de disputatie verscheyden. 7. Dat predicanten ende professeuren derven rondelyck seggen, dat onse leere ende met namen onse catechismus moet naerder gereformeert. worden, 8. Dat deselve derven beschuldigen hare mede broeders, dat ay een leere voorstaen, die Jlaspheme is, ende waer au volght, dat God een autheur der sonden is. 9. Dat overal door 't gansche landi vali litmaten om dese oneensheden van 'i nachtmael afblyven, geergert worden, ende sommige tot dese nieuwicheden affzetrocken. 10. Dat de vianden der waerheyt hier van sich verheughen ende roemen, Dat Philippus Nieolai in syn lasterboeck opentlyck roemit dat Arminius mei de Flacianers in een grevoelen is tegen onse kereken. Dat de jesuiten van Ceulen schryven in hare brieven dat het ryek der Calvinisten niet lange en sal bestaen, overmiis de professoren tot Leyden nu onder maleander beginnen in de leere oneens te worden. 11. Dat de broeders van Geneve ende uyt Franekryck verclaren, dat sy de greruehten deser oneenicheyt al hebben verstaen met groote leetwesen, ende vermanen de broeders in dese kercken datge de suyverheyt der leere vooral willen mainteneren ete.. ls goetgevonden ter eerster gelegentheyt de puneten der aws- rieheden tsamengestelt synde aen de ecurateurs te versoecken dat, de professeuren daer over sich willen verelaren", — Vergad. van 63, aant. 1) Of B - Gomarum op ei; Praestantium. dolae ecclesiasticae e£ (Àeologicae varii ar Amst, 1084, p. 143), en juist te acht uren cla acad. L. B., cod. VIII, p. 74. nemen leetiones hebraieas, mitsgaders ooek - graeen et latina in prosa et earmine, end Bertius sal verwiligen een vande. daer toe bequaem te sj om waer ie nemen phis ende datmen daermede inden na uijtgang van Augustus de lessen weder erste register, not. v. 8 Aug. 1606. XXXVI (blz. 66, aant. 4). ,Opt g curateurs vànde unyversiteyt ende den getoont ende voorgeslaegen es tusschen de 21 ende 26 jaeren genaempt. gesiudeert ende groote vordernisse | BILAGEN. XXIX lij begaeft te weesen init een sonderlingh goet verstandt begrip ende oordeel ten dienste vande unyversiteyt aen te houden ende ie vorderen, tzy mis denselven in Duytalant daer hij jegenwoor- delyck es ende sober middel ten onderhout, heeft voor noch seeckere tyt iot cost ende last vanden universiteyt te doen onderhouden ende hem daer toe eenige middel te doen hebben mit bevel omme der unyversiteyiten aldaer te doorreyssen ende hem middeler tyt oeffenen zoo in den phylosophien als oock ende meest, inder theolo- ghien den selven sulx allengskens tot de professio der theologhien alhier op te queecken ende bequaem te maecken, sonderlinge ten opsicht men niet alleen speurt maer bevindt hoe quaelycken de unyversiteyt vande selve professie nochitans de meest nodiehste ean werden voorsien, oock onaengresien oock wat moeyiten ende costen daeromme tot noch toe zyn gedaen ende uytgeleyt, ende 'i selve im beraetelaeginge greleyt zynde, es eyntelyeken goedt gevonden ende bezlooten, den selven te doen aensehryven, dat indien hy zynen dienst der unyversiteyt alhier begeert toe ta seggen int gundt daer loe hy jegenwoordelyeken bevonden werd bequaem te zyn, of mitter tyt te werden alles onder eerlycke ende beboor- lyeke belooninge dat hij mitten eereten zyn reys herwaertsaen maecken ende tot (deseen?) eynde tot last vande unyversiteyt in wissel sal moogen liehtten tzy thien ofte twaelff ponden vlaems of hondert guldens ten eynde hem taelve daer toe sal ioogen dienen ioi reysgelt ende datmen metten den zelven daer naer sulx sal han- delen als den diensi ende vordernisse vander unyversiteyi ende van zyn persoon uyteysschen zullen". JHand. v. cwr., 8 Febr. 1592, waarbij de secretaris, Jan van Hout, nog als kantteekening voegde: »lek hebbe deser saecke aengaende verscheyden brieven aen Ber- lium affgevaerdicht". XXXVH (bl; 68, sant. l). Tot hoe ver die ,opspraecke" ging en hoe snel ze haren weg vond, leeri het volgende: NNadat euratoren vernomen hadden ,hoe d. Petrus Bertius voor- gaende onder regent vani voors. Collegie, ende op zyn voorige inden selven dienst gebleven zynde es in theymelyck door eenige zyne goede vrunden (0.a. door Paulus Stockius, te Leiden woonaehtig) gewaerschout, dat hem eenige groove zon- den, namelyeken soodomijen ende inceste,, achtter de ruggre greseijt ende nsergegeven werden", — kwamen zij op verlangen des be- sehuldigden samen, om met Kuchlinus die sanklaeht te onderzoe- BIILAGEN. XXXI slle stueken der Christelyeke religie inden catechismo ende 37 artyekelen der Nederlantsehe eonfessie vervattet, ooek niet anders en kan zien, dan een Godvreesende stiehtelicke —wandelinge, vergeselschapt met uijiemende geleeriheyt, s00 wel inde taele als prineipiis philosophiae, niet anders en kan speuren dan een by- sondere bequaemheyt om in dese wilde oorlochsehe tyden, de jonge jeueht te stuijeren ende met grooter arbeijt te vorderen tot alle atillieheijt, eerbaerheijt, liefde tot Godt ende zyn heylig woordt, reverentie tot haere hooge ende leege overheyt respecti- velycken, gevoele derhalven desen jongen man (over zyn derüich jaeren gecoomen zynde) my in dit zwaer werek groote hulp ende vwerlichtenisse 1e wesen tot vollen ende goede genoegen aller bursaelen vanden EE. mog. hh. Staeten ons bevoolen ende toe- vertrout". Kerste register, not. v. 27 Dec, 1595. 