title: Annales Academici
creator: None
text: di MonarchieP In de KepubliekP Wee den geschiedschrijver^ die aaa vgn geUefkooaden staatsvorm de volmaaktheid van het ideaal toekent, en het oog sluit voor het eigenaardig goede van de ov^i^e. Wat ia onredfih lijker dan het lazen der Fransohe revolatie-mannen tegpn de Moaarobie, ate. waire zjj schuidig aan al het misbituik , dat zich ondet haar bewind d* lenga had opgehoopt. Maar weinjg billijk^r ia het Hitvaren tegeo de Re* pnbliek, dat zioh de contra-revaiutionairen i^ een laier tijdperk hebsbeoi neroorlQofd. Neen^ de geschiedschrijver, die alle toastaoden naar. waarheid beschrijven vnl, moet zich ia alle kunnen. vecplaatsen, v#n aUe faeli eigen* aairdig goede en kwade kunuM waarderen, De les van spcnosa moeb hem steeds voor den geeat staaA- oiet bewonderen» ni^tt besohimpen^ maef be^ Doch zal zulk een beschouwing der geschiedenis het opkon^end gi^aoht niet tot twijfebucbt. en Qnversphilligheid st^mmenP Wordt. df) ijvejp voar hetgeen groot en edpl is. niet luitgedoofd dpor de gedurig herbaaldci opmer* king , dat er zQpwel. biAnen als buiten de muren van Troje> misdrevett: wordtP Wordei^i de grenzen van goed m kwaad niet alleqgs uitgewischt,. en komt meq niet QnwiUekeurig to^ de berucbte steUing dei! casuiLsten : dat het tegeoovcirgestelde van het waarschijulijke toch ook waarachijnlijk iaP Ik wU niel Qntkeonep^ dat de ouzi]digheid> di<^ ik i^ deni gesehiedachijver vQrder» ovgrdreven kaA worden,, en. dsA in onverschilUgbeid ontaardje», Maar in zi^h z^iC apreek ik haav met nadruk vr^ van h^ kwaad» d^b eerst door bave Qverdvijvipg , door het ter buitea gaan van \mx juiftte iwafe,. geboiren wocdt, ^et vercaadt z^r geen 0Q^vei;8chilUgheid jegens waarheidi en deugd, w»nn^ mep. bAtw opspoQrt te middeQi vm heti oovei^tand en/ da bpQsheid, wwQpdw zy, ^wde^Qlen Ug^^n. W^, achten het kwasd niet v^schoQnbaar, omdat het oodei; het goede geEpeofid is» maan wij[ wm^ 56 R. F R U I N pen het mengsel niet geheel, omdat het toch nog iets goeds bevat. Of zou het onverschilligheid jegens het goad bewijzen^ als iemand onder zand en gruis naar goudstof zoekt, en het zand niet verwerpelijk acbt, zoolang het nog met edel metaal vermengd is? Neen, het tegenovergestelde van het ware en goede is niet waar en goed, maar de ervaring leert ons, dat nergens goed en kwaad onvermengd tegen elkander overstaan. De ware vereerder der ideale deugd eert het goede waar hij het aantreft, ook te midden van het kwaad , en haat het booze , al vindt hij het op het naauwst met het goede verbonden. Doch waartoe langer in het afgetrokkene gesproken? Ik wU u den ge- geschiedschrijver noemen, in wien ik de onpartijdigheid, die ik heb aan- geprezen, in hoogere mate dan bij iemand anders opmerk en vereer: LEOPOLB RANKE. Hct is bckend welk kerkgenootschap , welke staatspartij hij toegedaan is. Als burger heeft hij zijn voorkeur nooit ontveinsd. Hij is de vriend van een krachtige Monarchie; hij is een streng Protestant, en hij gevoelt meer sympathie voor de drijfveeren, die het geslacht der 16^« en der 17^'* eeuw bewogen, dan voor die waamaar wij handelen. Maar leest zijne talrijke werken, en gij zult erkennen, dat zijn welgevestigde overtuiging hem nooit belet zich met liefde te verplaatsen in andere maat- schappelijke toestanden , onder andere kerkbegrippen. Hoe diep doordron- gen toont zich de Protestant van de grootheid der Katholieke Kerk. Hoe billijk waardeert de Duitscher het eigenaardig goede van het Fransche en Eng'Is:'he volkbkarakter. Met dezelfde ingenomenheid, waarmee hij ons het grootsche koningschap van lodewijk XIV schildert, beschrijft hij, de koningsgezinde , ons de opkomst der volksvertegenwoordiging van EngelaDd. Het universeele van shakespeare bezit hij in hoogere mate dan eenig ander geschiedschrijver. Zijn historische blik is zoo verziende, dat zij ons herinnert aan de intuitie van groote dichters. Haxthausen , die het volks- karakter en het gemeenteleven der Slavonische stamraen het eerst met kennis van zaken beschreven heeft, betuigt zijne bewondering voor de treffende juistheid, waarme6 ranke daarover reeds vroeger met behulp van onzuivere bronnen in zijne irServische Revolutie" gehandeld had. En b de indruk, dien ranke's geschriften bij ons aehterlaten, een on- zedelijke, een verslappende? Ik geloof niet, dat iemand, die ze kent^ dit REDEVOERING. 57 beweren zal. Zij spreken tot het gemoed zoowel als tot bet verstand. Zij boezemen eerbied in voor het goede en groote, onder welken vorm het . zich vertoont. Maar tevens stemmen zij ons tot een nederig bewustzijn van de onvolmaaktheid van al het menschelijke ^ tot de erkenning van het gebrekkige iu ons eigen gelooven en handelen , en tot een billijke waarde- ring van hetgeen onze tegenpartrj voor waarheid houdt en als pligt betracht. Mij dunkt, dit is het hoogste wat men voor het leven van de geschie- denis wenschen kan, dat zij aan hare beoefenaars zulk een gematigd en verdraagzaam oordeelen^ zulk een bilUjk erkennen van al wat goed is, eigen maakt. En zou onze Nederlandsche geschiedenis niet verdienen met gelijke on- partijdigheid behandeld te wordenP ZuUen wij ons voor haar tevreden houden met die oude onpartijdigheid ^ die niet uit een juiste waardering van ieders verdiensten als van zelf ontstaat^ maar die haar grond heeft in een gevoel van verschooning en medelijden jegens onze verblinde en ver- doolde tegenpartij. Die niet alles ronduit zeggen^wil , om andersdenkenden niet te kwetsen. Die liefderijk vermijdt van sommige ergerlijke gebeurte- nissen te gewagen. Die zich bij voorkeur met lang verleden tijden bezig houdt , aan wier beschrijving zich niemand zal ergeren , omdat zij niemand bijzonder ter harte gaan. Neen» de geschiedenis van ons land isteschoon^ te leerrijk om niet in haar geheel aan ons volk verhaald te worden. Zij neemt voor onze tijdgenooten in belangrijkheid toe, naar mate zij onzen tijd digter nadert. De geschiedenis der vorige eeuw en van de eeuw die wij beieven verdient onze aandacht zeker niet minder dan die van bet gra- felijk bewind. Geen overilreven bezorgdheid om iemands ligtgeraaktheid te kwetsen mag ons van de behandeling dier gewigtige tijdvakken terug- houden. De ware onpartijdigheid zoekt aan alle partijen regt te doen, niet aan aUe te behagen. Onze bedoeling zij het de geheele waarheid aan het licht te brengen^ in het gegronde vertrouwen» dat geeu Nederlandsche staatspartij reden heeft om de waarheid der geschiedenis te duchten. Edel-Oroot-Achtbare Heeren» Curatoren dezer Hoogeschool, gij hebt ge- hoord welke hooge eischen ik meen dat aan den geschiedschrijver en aan 8 58 R. F R U I N d^n leeraar der geschiedenis met regt gesteld mogen worden : een volledig onderzoek van het gebeurde , een zorgvuidige schifting van het ware en on* ware der overlevering » een onkreukbare onpartijdigheid , een voordragt die liefde wekt voor het V^deriand en iiefde voor hetgeen groot en edel is. Niet zonder schroom heb ik al die vereischten opgenoemd. Ik was mij bewust dat ik u zoodoende een maatstftf in handen gaf , waarmee ik niet gemeten zal worden zonder te kort te schieten. Gelooft niet, dat ik mij inbeeld het ideaal, dat ik geschetst heb, ooit nabij te komen. Maar het leven is een voortdurend streven, en ons streven zal niet minder ijverig wezen, ais wij ons doei hoog hebben gesteid. Ik betuig u mijn eerbiedigen dank voor het vereerende vertrouwen , dat gij getoond hebt in mij te steiien door mij bij Z. M. den Koning aan te beveien voor het gewigtige ambt» dat ik heden aanvaard. Ik erken het gaarne-, geen werkkring kon mij gewenschter zijn dan die mij tlians geo* pend wordt. De geschiedenis des Vaderiands is aitijd mijn geiiefkoosde sttidie geweest^ maar siechts een gedeeite van mijn tijd en van mijne krachten mogt ik daaraan tot nog toe besteden. Voortaan zainnijn pjigt van mij eischen wat mijn hart begeert, en onverdeeid zai ik mij met het vak van mijn keuze mogen en moeten bezig houden. En^ wat mij die taak dubbei aangenaam maakt, ik zai ze veryuiien aan de Hoogeschool van Leiden^ waar ik mijn opieiding genoten heb^ waar ik de geiukkigste da- gen van mijn-jeugd heb doorgebragt, waar ik mij in vroeger en iater tijd mijne dierbaarste vrienden heb verworven. Hier mijn leven te wijden aan de beoefening der wetenschap is een streeiend vooruitzigt. Siechts eene gedachte tempert mijn vreugde : zai ik mijn ambt waardig kunnen vervul* lenP Zai ik uwe regtmatige verwachting niet ai te zeer te ieur stellraP Zal ik anderen, en bovenal zai ik mijzeiven kunnen voidoenP Ik gevoel het , voor een gedeeite aithans kan ik mij tegen die grievende teieursteliing waarborgen. Goede wil en inspanning van kraohten komen veel te boven; en ik acht het niet de minst heiizame zijde van het Hoogieeraarsambt dat de vrije en openiijke beoordeeiing , waaraan het ons bloot steit, tot gesta- digen arbeid en teikens vemieuwde inspanning aanspoort. Mijn emstig streven zai voortdurend zijn aan uwe verwachting, zooveei in mij is, te beantwoorden. Ik weet dat ik u het best mijn dank zai betoonen voor de REDEVOERING. 59 eer^ die gij mij bewezen hebt, door naauwgezet en ijverig mijne ambtsplig- ten te betrachten. Hoog-Geleerde Heeren Frofessoren. Met onverdeeld genoegen begroet ik u als mijne Ambtgenooten. Met vertrouwen beveel ik mij in uwe .vriend- schap aan. Indien het niet onbescheiden was, zou ik zeggen dat zelfs die aanbeveling overbodig mag heeten. Met de meesteu uwer ben ik sinds lang van nabij bekend; en nooit ben ik met iemand uwer in aanraking gekomen, van wien ik niet de meest verpligtende goedheid ondervonden heb. Ik ken geen kring, waarin ik liever zou willen opgenomen worden dan in den uwen. Kwam ik van verre en waart gij mij nog vreemd, ik Bou opzien tegen de uitstekende en wijdvermaarde gdeerdheid van velen uwer. Maar bij ervariDg weet ik , hoe weinig gij u tegenover mij op die buitengewone gaven laat voorstaan. Weest gij weerkeerig overtuigd, dat uwe vriendschap mij nooit zal doen vergeten^ welken eerbied ik u ver- Bchuldigd ben. Indien ik ieder uwer in het bijzonder wilde aanspreken» aan wien ik mij inzonderheid verpligt en verknocht gevoel, met wien zou ik aanvangen, •met wien zou ik eindigenP Met blijdschap herken ik onder u nog som- mige mijner oude leermeesters^ met blijdschap vooral u^ hoog geachte bake^ -in wiens toegenegenheid ik mij van mijn studietijd af heb mogen verbeu- gen, en aan wiens voorspraak ik mij beroemen mag veel verschuldigd te zijn. Want wij uwe ieerlingen hebben er steeds onzen roem in gesteld, uwe goedkeuring op onzen arbeid te verwerven^ omdat wij wetra dat bij u het hoogst staat aangeschreven , wat inderdaad de beste vrucht der stu- die is> niet de mate van geleerdheid, die wij opdoen^ maar de beschaving van onzen geest, de ontwikkeling van onzen aanleg, de oefening van ons oordeeL Uwe goedkeuring is ons daarom vooral van zoo hooge waarde^ omdat zij ons bewijst dat wij op den goeden weg voortgaan, dien gij ons^ hebt opgeleid. Blijf nog lang voor ons allen gespaard, ^eniet de eervolle rust nog lang, die uwe langdurige werkzaamheid u zoo aangenaam heeft voorbereid , vind voortdurend stof om u te verheugen in den gelukkigea arbeid uwer jeugdige vrienden. Hoe gaame had ik ook een woord van erkentenis gerigt tot mijn hoog- geschatten vriend obel^ wiens naam mij onwillekeurig op de lippen komt^ 8* 60 R. F R U I N nu ik dien van bake heb uitgesproken. Aan beiden heb ik gelijke ver- pligting , aan beiden draag ik dezelfde achting toe. Het is mij een stree- lende gedachte dat^ hoewel afwezend, de vriendelijke man toch hartelijk deelneemt, in het geluk dat mij heden te beurt valt. Ach, of ook onze van assen dit geluk had mogen beleven! Hoe in- nig zou hij er zich in verheugd hebben. Hoe gaarne had ik er hem ge- tuige van gezien. Een hartelijker, een meer deelnemend vriend dan hij bestond er niet. Het is natuurlijk dat wij, die ons op zijn vriendschap mogten beroemen, te midden van ons geluk zijner gedachtig zijn. Gij zijt meer dan een deelnemend getuige van mijn geluk, waarde de VRiES, gij zijt zelf gelukkig in de vervulling uwer lang gekoesterde wen- schen. Hoe vele jaren hebt gij u beijverd om de afscheiding der geschie- denis van de taalkunde, die gij in het belang van beide wetenschappen wenschelijk achttet , te weeg te brengen ! Ten laatste is aan uw wensch voldaan, en ik sta gereed het onderwijs in de geschiedenis van^u over te nemen. Nooit hebt gij, bij het onbaatzuchtig ijveren voor de goede zaak, naar personen gevraagd: en, al moogt gij u vroeger een ander dan mij als medehelper hebben voorgesteld, ik ben overtuigd, dat ik u als ambt-* genoot aangenaam ben, en dat wij eendragtig zullen zamen werken. Want taal en geschiedenis, al zullen zij voortaan door verschillende leeraars on- derwezen worden , zijn uit haren aard naauw verbonden , en wij zullen el- kander gedurig moeten bijstaan. Van uwe vriendelijke ondersteuning houd ik mij verzekerd. Ik gevoel daaraau ook dringende behoefte. Ik wil niets zeggen wat uwe zedigheid zou kunnen kwetseu. Maar een ieder weet, dat gij ook het historisch onderwijs zoo hebt gegeven, dat het moeijelijk is u op te volgen. Ik reken op uw goeden raad, en, waar het noodig mogt zijn, op uwe teregtwijzing. Hartelijken dank, mijne trouwe vrienden, mijne waarde broeders, dat gij zijt opgekomen , om van mijn intree in mijn nieuwen werkkring getui- gen te zijn, Uwe tegenwoordigheid verhoogt mij het geluk van dezen dag. Wel mis ik er onder u, die ik niet noemen zal, maar die mij onvergetelijk zijn. Onwillekeurig denken wij aan hen, die ons ontvielen, als ons iets heugelijks overkomt. Doch hoe smartelijker hun gemis ons aandoet, des te gelukkiger gevoelen wij ons in de aanwezigheid van zoo velen, die ons REDEVOERiNG. 61 gespaard bleveD. De dagen van ouds herrijzen voor mijne verbeelding als ik u aanzie, met wie ik zoo vele van de beste jaren mijns levens heb doorgebragt. Maar die herinneringen passen niet aan deze plaats. Wel mag ik u, opzoomer, aan den tijd herinneren, dien wij te zamen als kweekelingen aan deze» onze geliefde Leidsche Hoogeschool hebben door- gebragt; want aan uwen omgang, aan uw opwekkend voorbeeld heb ik het voornamelijk te danken, dat ik mij als student een hooger doel heb voorgesteld dan het bloot verkrijgen van den Academischen graad. Uwe vriendschap reken ik onder het gelukkigste, dat mij in mijn leven ten deel is gevallen. Ik weet^ dat gij weerkeerig de mijne op prijs stelt. Zoo mij iets te wenschen overblijft , het zal in de eerste plaats de dage- lijksche omgang met u zijn. Wees overtuigd dat ik niet de eenige ben , die den wensch koester van u nog eens in onzen Leidschen vriendenkring teriig te zien keeren. Ten laatste wend ik mij tot u, Wel-Edele Heeren Studenten aan deze Hoogeschool. U ten gevalle is de nieuwe leerstoel gesticht, dien wij he- den inwijden. Of het doel , dat de regering met zijne oprigting beoogde , bereikt zal worden, hangt grootendeels van u af. Ik kan niet meer dan u de gelegenheid openen om kennis op te doen. Het zal aan u staan van die gelegenheid gebruik te maken. Hebt gij na de velerlei studie, die u is voorgeschreven , nog lust en tijd over voor de beoefening onzer schoone geschiedenis , gij zult mij steeds bereid vinden, u daarbij, zooveel ik vermag, behulpzaam te wezen. Ik hoop dat mijne verpligte lessen slechts een gering gedeelte zullen uitmaken vau het onderrigt, dat gij van mij vragen zult. Ik wensch dat velen uwer tot mij zullen komen om leiding en voorlichting bij eigen studie. Want eigen studie alleen geeft ware kennis. Wat gij van anderen ovemeemt, cb^ingt niet door tot in den geest. Mijn toeleg zal het daarom zijn , niet zoozeer uw geheugen met een zekere hoeveelheid feiten te vervullen, als wel u den weg te wijzen en de methode te leeren, waarnaar gij uw eigen studie hebt iu te rigten. De geschiedenis des Vaderlands is een onuitputtelijke weten- schap, waarvoor een gebed leven niet te lang is. Ik kan mij niet voor- stellen in een jaar u die wetenschap in haar geheelen omvang te ontvouwen. Maar mogt het mij gebeuren, dat ik ten minste enkelen uwex opwekte 62 R. FRUIN REDEYOERING. om de hier aangevangen studie het geheele leven door voort te zetten, ik zou meenen, dat mijn arbeid genoegsame vrucht had gedragen. Ik vraag u dringend om uwe toegenegenheid , zonder v^elke mijn onderwijs niet regt vruchtbaar zijn kan. Ik verzeker u weerkeerig van mijne vriendelijke dienstvaardigheid. Moge dezelfde vriendschappelijke verhouding^ die er tusschen mijn voorganger en u bestaat^ ook tusschen ons ontstaan. Meer voor u te wezen dan hij voor u is, zal ik zelfs npet beproeven. Gij zolt zeker voldaan zijn als ik hem in hulpvaardigheid evenaar. Daarnaar zal ik trachten. , IK HBB OIZBOD. CHRI8TEND0M EN MEN8CHHEID. BEANTWOORDING DER VRAAG: WELK MOET HET LEIDEND BE6INSEL ZIJN BIJ DE YEHELAEING YAN DE GESCHIEDENIS DER CHEISTELIJEE EEEKP REDEVOERING *» TER AANVAASDING VAN HET AMBT VAN BUITENGEWOON HOOGLEERAAR IN DE GODGELEERDHEID AAN DE HOOGESCHOOL TE LEIDEN DEN 2l»»«» SEPTEMBER 1860 UITGESPROEEN DOOft D». L. W. E. RAUWENHOFF. Ik geloof in den HeUigen Geest. EDELGROOTACHTBABE HEEREN CURATOREN DER LEIDSCHE HOOGESCHOOL. HOOGGELEERDB HEER RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDE HEEREN PftOFESSOREN, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTEN. EDBLACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZE STAD OF DE HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD. WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN DER VER- SCHILLENDE FACULTEITEN. WELEERWAARDB HEEREN LEERAREN VAN DE GODSDIENST. WELEDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL. EN VOORTS GIJ ALLEN, DIB DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGBNWOORDIGHEID VEBEERT, ZEER GEWENSCHTE HOOR- DERS. In de dagen, toen tiberius keizer was te Rome en pontius pilatus procurator in Judaea, stond uit Nazareth, een onaanzienlijk stedeken van Galilea , een nieuw profeet in Israel op. Tevreden met den bescheiden rang van volksleeraar en vriend, zocht hij de gunst der grooten niet. De armen van geest, de treurenden, de zachtmoedigen , de reinen van harte prees hij zalig, en uit dezulken vormde hij zich een aanhang, die hem volgde op zijne omwandeling door het land. Hij was voor allen goed. Hooge zedelijke emst was de grondtoon zijner prediking en het kenmerk van zijn eigen Idven ; maar tegelijk wist hij met de kracht der reinste Uefde de har- ten aan zich te verbinden. Zelf beschreef hij het doel/hetwelk hij zich had voorgesteld, om, in aansluiting aan den arbeid van vroegere godsman- nen in Israel, het koningrijk Gods onder zijn volk te stichten. Ondubbel- zinnig heeft hij het uitgesproken, hoe, naar zijne verwachting, eenmaal alle volken tot dat Godsrijk zouden worden toegebragt, maar zijne eigene werkzaamheid bepaalde hij binnen de grenzen van het Joodsche land. Zoo 9 66 L. W. E. RAUWENHOFF had hij een drietal jaren gearbeid toen de steeds klimmende tegenstand der volksoversten hem het leven heeft gekost. De vrije godsdienst, die hij predikte, streed te zeer met de vergoding van vormen der priesterheer- schappij; hij had zich te weinig ontzien de ondeugden der grooten bij den waren naam te noemen; het volksgeloof, dat in hem den lang verwachten Messias meende gevonden te hebben, was te bedenkelijk voor de rost van den staat; — daarom hebben ze hem vervolgd en gedood. Maar het smadelijk einde van den meester ontmoedigde zijne volgelingen niet. Uit de eerste verslagenheid over de teleursteliing hunner aardschge- zinde verwachtingen opgewekt door het geloof in de opstanding van den gekruiste, vangen zij in Jeruzalem zelf , met edele geestdrift en onbuigba* ren moed, de prediking van zijn Evangelie aan. Wie ^ijn zij voor zulk eene taak ? En toch , spoedig reeds heeft zich om hen eene talrijke ge- meente vergaderd, die met hen den Nazarener als den Messias erkent en verwacbt hem eerlang in zijne heerlijkheid te aanschouwen. Te vergeefs, dat de overbeid andermaal tot maatregelen van geweld haar toevlugt neemt ; — ^ de gemeente wordt verstrooid, maar juist daardoor heinde en verre uitge- breid. Op een man is thans aller oogen gerigt, een gloeijend ijveraar voor de eer van mozes en de vaderen. Saulus zal in Damascus, waar meer dan ergens elders die secte zich gevestigd schijnt te hebben» de ketterij gaan bestrijden. Eer hij de stad bereikt, is hij zelf een gevangene vaa CHRI8TU8 geworden. Het is alsof nog maar op hem werd gewacht, om het Evangelie een werkkring te doen vinden , waarin het eerst zijn volle kracht zou kunnen openbaren. Paulus laat Palestina aan de oiidere apostele^ over en wordt zendeling in de heidenwereld. Cyprns, geheel Klein-Azie, Macedonie, Achaje heeft hij doorreisd; overal worden door hem gemeen^ ten gesticht en als hij, aan den avond van zijn moeitevol leven, te Rome als gevangene nederzit, is hij ook reeds in de wereldstad zelve door een aantal broeders in het geloof omringd. De Joodsche maatschappij , door inwendig bederf verteerd, bezwijkt voor de Romeinsche overmagt. Maar kan Israel de jeugdige kerk niet meer vervolgen, het Heid^dom neemt die taak over. Het christelijk geloof, al om zijn Joodschen oorsprong een voorwerp van bespotting, valt nog bovendien onder de wet tegen verboden godsdienst en heeft beiden^ staatsbelang en volksgeest^ tegen zich. Maar REDEVOERING. 67 hoe ook verdrukt» de kerk mnt nog elken dag aan omvang en magt. Zelve inwendig verdeeld weet zij te midden van haar lijden zich tot een welzamengevoegd ligchaam te vormen. |Zij dwingt de wijsbegeerte van den dag zich met hare leer bezig te houden en haar een plaats in de stel- sels van wereldbeschouwing in te ruimen. Drie eeuwen worstelt zij alzoo om haar bestaan; toen is haar zegepraal voltooid. Konstanttn weet voor den wegkwijnenden staat geen beteren steon, dan dat hij het christendom op den ouden troon der ce8ar's plaatst. Maar nieuwe volken dagen op en dragen in zich de kiemen van eene meuwe ontwikkeling , die voor de menschheid nadert. Wat zal het christen- dom voor hen kunnen zijn? Eene dier vele instellingen van den ouden tijd, die zij in hun jeugdigen overmoed zullen vertreden? Weldra geeft de geschiedenis u antwoord op die vraag. Niets was tegen die edele maar ruwe zonen van het oosten bestand , maar weder voor hen was de magt van het christendom te groot. Zij buigen daarvoor het hoofd, zij nemen in zich den geest van den Rabbi uit Nazareth op en de oude loot , op den jeugdigen stam geplant, wordt zelve tot een nieuw leven en nieuwen bloei- tijd verjongd. Het Germaansche christendom bouwt zijne gothische tem« pels, sterkt den staat om een tegenwigt te vormen voor de grenzenlooze aanmatiging van het priesterUjk gezag en beroidt in eigen binneuite erae hervorming voor, waarmeS de nieuwe tijd een aanvang nemen zal. De schoone dag van die hervorming breekt eindelijk aan. Het christelijk beginsel wordt weder in al zijn zuiverheid erkend en het christelijk leven daardoor bezield. Wel moet ook nu het Protestantisme in zwaren strijd zijne vrijheid handhaven; wel moet het zelf door lange oefening en niet zonder menige dwaling die vrijheid regt leeren waardeeren en gebruiken; maar toch gaat het altijd op den weg van ontwikkeling voort en mag het met steeds beter regt beweren het zuiver christendom te zijn. Zoo zijn er 18 eeuwen vervlogen, sinds jbzus opstond uit Nazareth en, terwijl alles oit dien tijd is verouderd of vergaan, zietj wat er is geworden van zijn werk. Is niet welhaast een derde^deel van allen, die de aarde bewonen^ tct zijne godsdienst bekeerd? ~ Is-niet de christennaam overal de leuae d^ beschaving geworden? — * Is het niet zijn geest, die de zeden heeft gezniverd^ de wetten geheiligd, in de onderlinge betrekking der volken 9» 68 L. W. E. RAUWENHOFF het regt over het geweld heeffc doeD zegevieren? — Die nog ons huiselijk, ons maatschappelijk , ons burgerlijk leven doordringt, zoo innig, zoo diep, dat, al zoa denaam vancHRisTus nooit meer worden uitgesproken op^aarde» hij nog zoa blijven leven in de menschheid door zijn geest bezield? Is het wonder , M. H. ! dat een verschijnsel gelijk dit de aandacht van alle beoefenaars der geschiedenis in bijzondere mate trekt en hun daarbij vooral de schijnbare onevenredigheid in het oog valt tusschen den geringen aanvang en de groote uitkomsten, waartoe die heeft geleid? Sommigen hebben dan ook gemeend, dat hier de wet, waaruit overal elders alle ont- wikkeling moet worden verklaard, die van het natuurlijk verband tusschen oorzaak en gevolg , te kort schiet en aan bijzondere , hoogere tusschenkomst moet worden gedacht. Naar de wijze, waarop zij zich de betrekking tus- schen God en wereld denken, stellen zij zich voor, dat de onzigtbare hand van den Almagtige telkens in den loop der gebeurtenissen ingreep, waar de nood der kerk het eischte. Als gij den vader der kerkgeschiedenis hoort, is het u, als ware de strijd der drie eerste eeuwen, die hij beschrijft, een groot drama door God en den duivel op aarde gespeeld. Reeds als men ziet tot welk een willekeur deze beschouwing aanleiding REDEVOERING. 69 geeft, zou men aarzelen hare geldigheid op het gebied der geschiedenis te erkennto. Het ligt toch voor de hand» dat elk geschiedschrijver de goddelijke tusschenkomst in zal roepen tot verklaring van die gebeurtenis- sen, die het meest bevorderhjk zijn geweest aan hetgeen hij voor zich de waarheid acht. Hoe wilt gij, dat baronius en de schrijver der Centurien het optreden van een man als gregorius vii aan dezelfde oorzaak zuUen toeschrijven , of zelfs, op gemeenschappelijken Protestantschen bodem, dat er, in de erkenning eener hoogere werking, zamenstemming wezen zal tusschen den regtzinnigen flacius en gottfried arnold^ den grooten ket- tervriendP Uitwendige kenteekenen van bijzonder goddelijken oorsprong zoekt men in de feiten te vergeefs ; de eenige maatstaf ligt derhalve in de eigenaardige meening van den schrijver en daarmede heeft de willekeur gansch ongehinderd spel. Maar ook bovendien^ al ware het mogelijk hierin een vasten regel te vinden, dan nog zou men aan het supranaturalisme alle stemregt bij de behandeling der geschiedenis moeten ontzeggen. Immers, wanneer de ge- schiedvorscher zich ten doel stelt de gebeurtenissen in haar onderlingen zamenhang en zoo in hare noodwendigheid te begrijpen , en het hem daarbij gebeurt, uit gebrek aan de noodige bescheiden of door de bekrompenheid van zijn geest, met een non liquette moeten eindigen, dan komt de supranaturalist en voegt voor de onbekende oorzaak de goddelijke tusschen- komst als verklaring in. Is nu daarmede iets verklaardP Dan eerst zou hij het mogen beweren, als hij u die goddeUjke kracht in haar wezen wist te beschrijven en u zoo den inwendigen zamenhang tusschen haar en het- geen hij haar voortbrengsel noemt kon doen zien. Maar hij ook weet alleen van het algemeene begrip der almagt Gods te spreken en gij zijt een stap nader tot uw doel gekomen. En toch dat onvermogen om te geven wat het belooft is niet wat ons het meest in dit stelsel hindert. Er is meer dan dat. Het miskent, zonder eenig regt, het beginsel waarop alle ware ge. schiedkundige behandeling rust. Moet deze, gelijk ons reeds bleek, in hare voorstelling een afdruk geven van het levend verband, waarin de gebeur- tenissen in de werkelijkheid tot elkaar hebben gestaan, dan is er, waar dat verband verbroken is, ook inderdaad geene geschiedenis meer. Zoo offert dan het sapranaturalisme de geschiedenis op aan zijne onderstelling 70 L. W. E. RAUWERHOFF eener ingrijpende hoogere magt. Met welk regt P — Wij hoorden het reeds. De geschiedschrijver was niet bij magte het verschijnsel te verklaren ; daaruit wordt afgeleid, dat het verscbijnsel volstrekt niet verkhiard kan wcnrden. Omdat gij de voortplanting van het leven in den mensch niet begrijpt, sal er bij de geboorte van ieder kind een nieuwe scheppingsdaad van GsoA moeten worden aangenomen. O salto mortalel Of het supranaturalisme op wijsgeerig terrein beter zijn regt van bestaan kan handhaven, ligt buiten de grenzen van ons onderzoek. Het is ons genoeg te weten , dat men daarvan voor de geschiedenis geen heil te wach* ten heeft. Met deze overtuiging zijn wij evenwel nog weinig gebaat. l^e methode is afgewezen, er blijven nog anderen, meer dan ^ne, over, die ieder voor zich aanspraak op de erkenning harer waarde maken. Welke ia de wareP — Welk moet het leidend beginsel zijn bij de ver« klaring van de geschiedenis der christelijke kerkP — Op die vraag wii ik trachten antwoord te geven en dit tegen mogelijke bedenking legtvaardigen. Daarmede leg ik tevens rekenschap af van de wijze, waarop ik de mij toevertrouwde taak hoop te volbrengen. Laat mij, om het be» lang van het onderwerp, niet te vergeefs welwillende aandacht van u mo-> gen verwachten! Het belang van het onderwerp, — zeide ik zoo even. Mogelijk wordl dit door sommigen onder u betwijfeid. Zij geven gaame toe, dat, g^hjk in alle wetenschap, zoo ook in de geschiedenis , geene vraag van meer belang is dan die naar het beginsel, waarop de beoefening rusten zal. Maar is het eenmaal bij iemand uitgemaakt , gelijk het zoo even van m^ bleek, dat hij het de taak van den geschiedschrijver acht de gebeurtenissen in haar inwendigen zamenhang en hare noodwendigheid te leeren begrij- pen^ waarom dan nog in het bijzonder onderzocht, welk het leidend be* ginsel moet zijn bij de behandeling van de geschiedenis der christelijke kerkP Welk belang heeft eene vraag, waarop het antwoord reeds vooruit gegeven isP Zeker, het is mijne bedoeling niet vow de kerkgeschiedenis vrijstelling te begeeren van een dier eischen, waaiaan ieder wetensdiap'' REDBVOERING. 71 pelijk geschiedvorscher zich gebonden acht. Maar toch, al kent men het dod, de vraag blijft dan nog altijd: hoe dat het best te bereikenP — En er is waarlijk reden om die vraag in het bijzonder te stellen voor dat ge- deelte der wetenschap, waaraan het mij vergund zal zijn mij toe te wijden. Welk deel van de groote geschiedenis der menschheid men ook beoefent, wanneer men slechts genoegzame kennis van de feiten kan verkrijgen en de gaaf bezit om het algemeene in het bijzondere te onderscheiden , zal men altijd in den gang der gebemiienissen eene voortdurende ontwikkeling kunnen opmerken en weder in die ontwikkeling de openbaring eener ge- dachte, die baar geheel beheerscht. Zoo leert men uit de geschiedenis van een volk het eigenaardig volkskarakter kennen, welks bijzondere aanleg den sleutel geeft tot verklaring der ontwikkeling in hun volksbestaan. Maar meestal komt ook eerst in hare geschiedkundige openbaring die gedachte aan bet Ucht, zoo als eerst uit het leven van elken mensch diens aanleg kan worden gekend. Anders evenwel bij de geschiedenis van elke gods- dienst, wier belijders hun ideaal verwezenlijkt of althans afgeteekend mee- Bon te zien in den persoon of de voorschriften van haren stichter. Dan is die gedachte reeds in den aanvang uitgesproken. Zoo toont ook de ge- flchiedenis der christelijke kerk, hoe hare leden niet als in het onzekere hebben gezocht, welke hunne roeping was in de wereld^ maar zich steeds tm doel hebben gesteld, in hun gemeenschappelijk leven de gedachte te verwezenUjken , door jszus tot grondslag van zijn werk gemaakt. Dat is het, wat KARL HASB bedoclt , waar hij de kerk beschrijft als een gedurig streven om de in de menachheid voortlevende christus te zijn. Maar een aelf bewust streven is het geweest. De christenheid heeft niet alleen ge- durig den drang van het tegenwoordig oogenbUk gevoeld, zij hield ook steeds het oog op dat verleden, waarin hare roeping haar was voorgetee- kend. De zamenhang der gebeurtenissen is hier derhalve veel meer mge- wikkeld dan ergens elders. Het is niet genoeg haar onderling verband te kennen, men moet nog bovendien onderzoeken in welke betrekking zij ataan tot den aanvang dier ontwikkeUng, waarin zij ieder voor zich eene plaats bekleeden. Volgt dan ook daaruit, dat bij de verklaring der kerkgeschiedenis een afiK>nderlijk leidend beginsel moet worden aangenomenP — Het moge 72 L. W. E. RAUWENHOFF atraks nader blijken. Voor het oogenblik zij het genoeg te weten, dat er waarlijk reden bestaat om de vraag, die ik bespreken wil, in het bijzon- der voor dit gedeelte der geschiedenis te stellen. Met hoeveel regt dit door mij wordt beweerd, blijkt reeds aanstonds, wanneer men nagaat welk antwoord op deze vraag wordt gegeven door geheel eene school van geleerden uit onzen tijd, die» met verwijdering van alle supranaturalisme uit hunne beschouwing, tot regel hebben aange- nomen^ nergens dan in de geschiedenis zelve hare eigene verklaring te zoeken. Zij behooren tot onze Hoogduitsche naburen en zoo moge het mij door u niet te streng worden toegerekend, wanneer ik^ van hen sprekende, niet altijd die zuiverheid van taal en eenvoud van uitdrukking weet te bewaren, die wij minder voor uitheemsche geleerdhdd behoorden prijs te geven. Geheel de ontwikkeling der kerk^ wordt, naar hunne meening, door de idee der kerk beheerscht. Die idee heeft in zich het vermogen om zich in onderscheiden openbaringsvormen of hare verschijning, g^Iijk het heet, uit te zetten, zoodat de feiten, waarvan de geschiedenis verhaalt, de verschillende betrekkingen vertegenwoordigen ^ waarin de idee tot hare ver- schijning kan staan. Maar in de wijze, waarop de idee zich aldus door hare verschijning heen beweegt^ volgt zij eene door haar eigen inhoud be- paalde wet, die men uit den gang der gebeurtenissen kan leeren kennen. Zoo is, naar de voorstelling van den grooten meesler der school, ferdinand CHRisTiAN voN BAUR, iu dcu tijd voor de hervorming hare wet, dat zij steeds dieper in de werkelijkheid inga en zich met deze vereenzelvige ; na de hervorming, dat zij zich altijd weder uit de werkelijkheid terugtrekke en in zich zelve verdiepe om zoo in hare verschijning steeds reiner uitdruk- king van de waarheid te geven. Het zal u, M. H. 1 evenmin moeite kos- ten te ontdekken aan welk wijsgeerig stelsel deze bepalingen zijn ontleend, als u voor te stellen van welke feiten en rigtingen zij de verklaring moe- ten geven. Laat het nu onbeslist blijven, in hoe verre, naar de meening van die geleerden, de idee der kerk, de eenheid namelijk van God en mensch, geacht moet worden in den persoon van jezus van Nazareth vol- komen verwezenlijkt te zijn; zij erkennen toch gaame, dat zij door hem werd uitgesproken en de christenheid steeds heeft geloofd , haar in hem REDEVOERING. 73 vervuld te zien. Het is dan duidelijk, dat, naar deze beschouwing, het zwaartepunt van de ontwikkeling in de kerk uitsluitend in haar aanvang moet worden gezocht, en de geschiedschrijver zich tot regel zal moeten stellen om, nadat hij, met behulp der kritiek, zooveel mogelijk heeft uit- gemaakt hoedanig het oorspronkelijk christendom is geweest , de verklaring der geschiedenis te zoeken in het verband, waarin eik gedeeite van haarinhoud staat tot de idee* der kerk , zoo als die door jezus uitgesproken is. Zoo , indien ergens op aarde een stroom ware, die van de bron waaruit hij ont- sprong niet alleen zijn water ontving, maar ook de bepaling van de rigting waarin hij voort moest vloeijen; die geen enkel van de bergen nederval- lend beekjen^ geen ander vocht van hemel of aarde in zich opnam; die zich voor geen hindernis op zijn weg behoefde te buigen, door geen engte werd voortgejaagd, in geen vlakte getemperd in zijn vaart; maar die^ on- gedeerd door alles om hem heen, rustig voort kon vlieten en zich zegenrijk altijd verder uitbreidde over het omliggend land; — zoo ergens zulk een stroom te vinden ware^ ik zou hem u noemen als beeld van hetgeen de kerk op aarde , naar deze opvatting , zou zijn. Inderdaad men moet zelf geen kleine voorliefde voor afgetrokken be« grippen koesteren om, met een goed geweten, in dit stelsel van de zich voortbewegende idee de verklaring van de levende werkelijkheid te zoeken ; en ligt gevoelt men zich daarbij geneigd aan hase gelijk te geven, als hij daartegen het woord van hirabeau doet gelden: //on ne marche qu'avec des hommes" '). Maar voorliefde of tegenzin worden voor de regtbank der wetenschap niet als getuigen erkend. De vraag is alleen of de geschiedenis zelve gedoogt dit beginsel bij hare verklaring te volgen. Ik gebruikte zoo even het beeld van een stroom. Ik wensch nog een- maal daarop terug te komen. Van de breede kruin van den St. Gotthard vloeijen vier stroomen naar de vlakte omlaag. Een daarvan naar het oosten. Het is de Rijn. AIs nog onbewust van de grootsche bestemming, die hem wacht, huppelt hij langs de rotswanden been, neemt uit duizend ade- ren en kloven nieuw voedsel in zich op en snelt met altijd breeder zwier ') Die Tubinger Sohule. Sendsohreiben an Herrn Dn yon baub. 1855 S. 78« 10 74 L. W. E. RAUWENHOFF de omarming van bet Constansermeer te gemoet Maar voor hem geen rast eer hij deti oceaan heeft bereikt. Een laatste groet aan deu geboorte- grond voor Bazers oade veste en Duitschland opent hem zijn vruchtbaar oeverland. Nu snelt hij voort, hier ru&tig in zijn wijde bedding, ginds her en derwaarts geslingerd in 't somber rotskanaal, langs voveroude steden en lagchende wijnbergen heen, maar altijd voort, tot hij het land bereikt, dat hij uit het gruis der bergen zelf heeft opgebouwd en eindelijk zich uit- etort in de zoute golven, die hem wachten in haar schoot. Een onafg^ broken geheel van zijn oorsprong tot aan Katwijk's strand en waar gij a aan zijne boorden plaatst, altijd is het dezelfde Rijn. Ja zeker dezelCde atroom; maar ziet toch ook, hoe menige beek of rivier hij op zijn w^ opnam in zijn schoot: Reuss, Neckar, Main, Nabe» Lahn» Moezei bren* gen als om strijd hem hare scbatten toe. Of volgt uw oog de kronkelingen van zijn vaart, merkt het op, hoe zijn pad hem wordt voorgeteekend door de streken, die hij doorstroomt: hier eng, ginds wijd, een rotsblok in zijn bed, een diepte waarin hij nederstort; hij jaagt naar de zee, maar moet zich schikken naar den weg, die hem eenmaai daarheen werd gebaand. Ziet men hetzeifde niet in de geschiedenis der christelijke kerk? — On- loocbenbaar, dat men in hare gansche ontwikkeling overal het beginsel vmn faaren stichter wedervindt , en dat niet alleen als herinnering van een meer of minder verwijderd verleden, waarin die ontwikkeiing een aanvang nam» tnaar onmiskenbaar is dat beginsel de ziel die voortdurend al de deelen van het iigchaam der kerk tot een levend geheel verbindt. Zoo iemand die ontwikkeling in de k^k alleen zou willen verklaren uitde zamenwerking of den strijd der in elk tijdvak optredende personen of uit den invloed dien de gedurig afwisselende tijdsomstandigheden <yp het kerkeUjk leven faebben gebad, er zouden altijd een aantal verschijnselen onverklaarbaar Voor hem blijven. Hoe toch zou hij met die eenzijdige beschouwibg ooii. kunnen begrijpen, dat in alle tijden kerk en staat en evenzoo kerkelijk ^ maatschappelijk leven, aelfs bij de naauwste vereeniging, ieder voof ikh een afzottderiijk kaeakter en bestaan hebben faehoudenP -^ Dat bet t^ristendom^ tnet weike andere godadiensben faet ook ia aanrakiQg tt ge« komen^ nooit met eene van die in een heeft kmmen vloeijen, noaar zijne faelijdera altijd de behoefte hebben gevoeld zich helder bewuBt te worden REDEYOERING. 75 van hetgeen hunne leer onderscheidde van elk ander geloof? — Dat» im die betrekking van de kerk tot alles om haar heen, hare eigenaardigheid altijd werd bepaald door het in haar levende beginsel van jbzus , dat on^« gebroken van het e^ne geslacht op het ander was overgegaanp — Nog meer. Niet alieen naar buiten, ook in haar eigen binnenste had de kerk een strijd te voeren. Er werden telkens rigtingen in het christelijk den- ken en leven openbaar, waardoor, naar het oordeel der woordvoerendo meerderiieidy het zuiver christelijk karakter der kerk in gevaar werd ge^ bragt en die derhalve als ketterij afgesneden moesten worden. Voor zulk eene schifting van regtzinnigheid en dwaling was een maatstaf noodig. Wat werd daarvoor gebruiktP De rigting van den tijd waarin men leefdep Zeker^ aan den geest des tijds kan niemand zich geheel onttrekken. Ook in de telkens gewijzigde voorstelling , die men zich in de verschiliende eeuwen vormde van het christelijk beginsel en van den weg waarop dit moet worden toegepast, vindt men daarvan het bewijs. Maar grove mis- kenning zou het zijn van hetgeen de hoofden der kerk bij hunne veroor* deeiing der ketterij heeft bestuurd, als men in hen slechts werktuigen van dm tijdgeest wilde zien. Zij waren zich bewust, dat zij een beginsel te handhaven, een erfgoed te bewaren hadden; en onimskenbaar hoort men aan hunne woorden en ziet men in hunne daden, dat zij als dwaling faeb* ben afgewezen, wat, naar hunne overtuiging, met het evangelie streed, Neenl — zegt vrij, dat bij de lange vaart het kompas op het sohip der kerk menigmaal van streek is geweest en de stuurlieden soma wijzer had*- den gedaan» als zij niet te vergeefs hadden bepro^d op te zeilen tegen wind en stroom; ma«r beweert niet, dat het vaartuig heeft rondgedobberd i^ een speelbal van storm en vloed, want zij die aan het roer hebben ge- staan maakten er eene gewetenszaak van het oog op de kompasnaaid te hooden en zoo hun weg te vinden op den wijden oceaan. Hierin is derhalve die beschouwing in haar regt, dat zij den belangrijken invloed erkent , dien het beginsel der kerk op hare ontwikkeling heeft ge<> had. Hare dwaling is , dat zij de keerzijde van die waarheid miskent Dat b^nael moge in de geschiedenis veei, het kan onmogelijk alies zijn. Wiit gq er u van overtuigen, merkt dan alechts op wdk naauw verliand er bet- 10* 76 L. W. E. RAUWENHOFF staat tusschen de verschijnselen in die geschiedeois en het bijzonder karak- ter der volken tot wie het evangehe doordriogt, de eigenaardigheid der persouen die op dit tooneel een hoofdrol spelen , de inrigting der burger- lijke zamenleving waartoe de christenen behooren, de gebeurtenissen op staatkundig gebied, den aard en de ontwikkeling van wetenschap en kunst. Ziet» naauwlijks hebben de eerste geloovigen hunne prediking aange- vangen of daar gaapt de diepe kloof tusschen joodsch en heidensch christen- dom en de strijd van bijna twee eeuwen wordt vereischt om de verdeeide partijen te zamen te brengen in de eene, algemeene kerk. Waaruit zult gij die verdeeldheid verklaren zoo niet uit het verschil van geestesrigting tusschen hen die eerst onder de wet en hen die zonder wet hadden geleefd? Of meent gij, denkende aan paulus, dat ook deze verklaring niet voor allen voidoet, vindt gij dan in het onderscheid van natuurlijken aanleg den diepsten grond van dit verschijnsel nietP Uit het oosten voortgekomen had het christendom weldra in het westen een nieuw vaderland gevonden en ontving het uit Rome de bepaling van zijn eigenaardig karakter en van zijne betrekking tegenover de wereld. 