title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: In het domein van verdere processen op stoffen uit het dierlijke rijk, zag hij op dezelfde manier het licht schijnen uit de beenderen, tanden, de bezoar, de steenen van de nieren en van de blaas, de spitjes die men in 't hoofd der vis achen vindt, en boven alle andere dingen aan dien aart, uit de eierschaal. Dat men met recht zeggen mag, dat er onder alle soorten van stoffen, die in de natuur te vinden zijn, de metalen allen, en alles wat metalen in zich bevat, gelijk ook de lichamen van een bruine en donkere kleur uitgezocht, zeer weinig zijn, die geen voorbeelden van deze fosforhoudende en lichtgevende stoffen uitleveren. Ik zeg met groot vertrouwen, dat er weinig soorten zijn, die er geen voorbeelden uit kunnen leveren, om daar door te doen opmerken, dat deze bekwaamheid juist altijd aan een geheel soort eigen is, maar dikwijks alleen maar aan sommige bijzondere stoffen van die soort. Alle blanke diamanten, bijvoorbeeld, zijn van dat voorrecht ontstoken, en aan hun, die er mee beginnen, is niets merkwaardigs te ontdekken, waar aan men tot nog toe dat uitwerkje heeft kunnen toe te schuiven. Van de natuurlijke fosfor en over tot die, welke de kennis ons verbeugd heeft, deze heeft ook op gelijke wijze, door alle de drie rijken der natuur haar ontdekkingen voortgezet. De verassende bereidingen, door welke middel men de stoffen tot lichtgevende fosfor of bekwaam om het te worden maakt, kan men onder deze drie hoofdzaakjes begrijpen. Dikwils, namelijk, is het genoemde, dat een de Stoffen heet maakt, dat men ze uitdroogt, of dat men ze bracht en brandt. Voordat Kenmerk van fosforoxyden is dat het midden tussen een brandstof en een brandmiddel in zit. Het is niet zo sterk brandstof, zoals kolen, maar wel sterker dan bijvoorbeeld hout. Het reageert niet met zuurstof, maar met zuur, bijvoorbeeld azijnzuur, tot fosforens, een stof die niet meer brandt. Een ander kenmerk van fosfor is dat het bij een maatig vuur verandert in een ander soort fosfor, namelijk in fosforoxyde. Fosforoxyde is een lichtgevoelige stof die makkelijk te verklikken is, wat betekent dat het niet vloeit maar stofjes vormt. Deze stofjes zijn zeer gevaarlijk omdat ze op den duur kunnen ontploffen. Men heeft ook het vermogen om fosfor te smelten, te mengen en vervolgens te braden door een geweldig vuur, waarbij die stoffen, om zo te zeggen, als van aard bewerken, eindelijk een nieuwe gedaante aan moeten nemen. Door de eis van deze drie manieren van bereiding heeft de heer Becquart zo ver gebracht, dat hij aan een grote menigte van stoffen, die uit hun eigen aard en natuurlijk niet bezaten, het voorrecht van fosfor te zijn heeft meegedeeld. En voor die stoffen welke deze eigenschap van natuur hadden, heeft hij vele gevonden, die een zekere graad van warmte, de drooging of het braden ondergaan, met een merkelijk verhoogd lichtgevaar, namelijk dat het schitterde. Aart, bijvoorbeeld, waren voorkeur voor Vlees van Gevogelte, de Beenderen, de Zenuwen, de geftolde Sappen, gelijk Offelijn en Visklijn, Kaas, en andere meer; en, onder de Plantstoffen, de Amandelen, het binnenste van Kasstanjes, de Boonen, Kruimeltjes van Brood, en zelfs de Koffie, mits dat zij echter niet tot zwart of bruin wordens toe, gelijk men anders doorgaans doet, gebrand zij. Maar van al die Verlichtingsprocessen is er niets merkwaardiger, dan dat geen men aan het Papier ziet gebeuren. Het Blad, waarop men eenige Minuten lang een heetgemaakte Koperen Plaat gehouden heeft, draagt in het Duister een sterk verlichte Beeldenis van die Plaat; en dit Afdrukzelt fstaat er met zulke Zichtbare en wel onderstreken op geprint, dat men gevoellig op die manier met doorgeflaakte en heetgemaakte Koperen Plaatjes allerhande soorten van Verlichte tekeningen en Prenten zou kunnen drukken; daar men Mensen, die van het Geheim beschermen. Door verkalking, de Steen van Bonewie kan men als den oorsprong aanmerken, en het cerie voor beeld van Licht-Phosphoren, die door enkele verkalking deze eigenfchap deelgaf, werd deze ontdekking, die alleen bij geval geschiedde, trof dermate de natuurkundigen en liefhebbers der natuurlijke geschiedenis, dat er verstreken geleerde verhalende waren. — Maar, gelijk het bijna alles gaat, men werd dat wonder alleen en met den tijd gewoon; men zocht naere weergaven van hem onder andere soorten van steenen van ongeveer der gelijken. Áart, en vond er in diezelfde omgeving verstreken soorten. Het werd uiteindelijk iets dat zeer gemeen en overal voorhanden was. In het jaar 1730 deed de Heer Durav in een memoria die ik reeds boven van gesproken heb, zien dat de topaas van de droogisten, de belletjes, het algen moeder, de pleister, bruine verfsteenen, schelpen, kalksteenen, en genoegzaam in het algerijn alle steenen die door een zuur geeft ontbonden kunnen worden, door hun verteerbaarheid den steen van Bonewie nabootsten; dog met dit onderzoek, dat ze wel niet alle een licht lieten uitblinken, zoo duurzaam en bestendig, nog zoo helder en levendig als het zyne; maar dat echter ook hun krap op dezelfde wijze, door een nieuwe verkalking, weer opgewekt en hersteld kon worden. BALDUINUS, een Scheikundenaar uit Duitsland, beschreef of met voorzichtigheid, of vond bij geval een zekere soort van Stoffen, wier Uitwerkzels hij, als veel overeenkomst hebbende met die van den Steen van Besançon, aan de Wereld bekend maakte: maar hij drukte zich over die ontdekking in zulke duistere en raadselachtige bewoordingen uit, dat zij, die hem wilden volgen, verplicht waren om er voor te giffen. De grote Meesters van de Kunst namen het Stuk onder handen, en eindelijk hoorde men van. KUNST. XV. LES, I. A K- DEEL. Alles genoeg- zaam wordt 'er. Lichtend door, Kunstzelf, Bovre; LEMERY, en anderen; dat een Smeltzelt van Kruit, door sterke Water ontbonden, uitgedampt en vervolgens verkalkt, een Phosphorus uitleverde, wiens Uitwerkzels beantwoordden aan die welke BALDUINUS aan zijn zoogenoemde Herschijnende Phosphorus toeischreef. Zoo dra de Heer Durav deezen Sleutel magtig geworden was, drong hy in die Ge- heimen merkelyk verder door. De Pbos- phoren van die zoort vermenigvuldigden der- maate onder zyne handen, dat hy, om ze alle op te tellen en te leeren kennen, ge- makkelykít vondt, de Stoffen alleen maar te noemen, die men 'er van moeft uitzon- deren: ,, Behalven alleen de zoorten van , Steenen, zegt hy , die hard zyn van Aart, , en waar op de zuure Vopten geen vat , hebben, gelyk de Agaaten, deJafpiffen, de » Kciíteenen, de Porfierfteen, de Grind« » fteenen, Zand, Rotskriftal, Y ílandskri- », ftal, Rivierzand , Kruisfteen, Leién, op- s, Iegte Talk, koilelyke Gefteenten ; van p» Welken my met geen van allen de Proef - - 29 ge - er LICHTDRAAGERS 63 s» gelukt is, Behalven deeze ; zeg ik, is Xv.Lxs, , er mogelyk niet cen, die geen Licht zou Ü iL » gceven , 't Zy door enkele Verkalking , » 'tZy door middel van die Bereiding, daar » Wy Z00 aanítonds gewag van rmnaakten, , of mogelyk ook zelfs wel op beide Ma- » nieren, Mem, de l'cadem, des. Sclene, » 1730. P4f- 528," " Met regt mag men dan ook verder met de ende steen twoorden van dat roemwaardig Lid der 4fca- ei A geen | primi Leggén: s» Hoe verbaaft zruden Zy; wonder s; die voorheen ganfche Boeken gefchreeven ^ *, hebben, om de wonderbaare Eigenfchape » pen van den Steen van fomoníe te ver. heffen, thans niet wel opzien, als ze zá- 5» gen, dat het byna onmogelyk is in de ge- 5, heele Waereld eenige zoort van Stoffe te, , vinden, die de zelfde Luifteryke Voor« , deelen niet bezit: en men zal het billyk ,nu voortean voor een zeldzaam en zon« 5, derling Veríchynzel mogen houden, dat ,) men eene Stof aantreffe , die men noch doot » verkalking noch door ímelting 200 ver " MDEzü, E . p be XV.LES. I. A F- DEEL. geen Lig- haamzon- der Vuur en Licht. (66 Dg PHOSPHOREXKX ,, 7l kunnen brengen, dat ze in "t Donker » Lichtgeeve. Ibidem. pag. 554. Deeze fchrandere gedagte, eindelyk, van den Heer BEccanr, die men' vindt aan t einde van zyn voorheen meermaalen ges noemde Verhandeling ; ftaat tny ongeméet wel aan: ,, Eveneens gelyk verícheidet , Natuurkundigen, zegthy, met de groe » fte waaríchynlykheid van meening- " » Wwecft zyn', dat er geen Lighaam ij 9, Van alle Warmte volftrekt beroofd ; , 0u ten ook wel mogen zeggen, dai » geen i i$, dat volkomen Duiftet zy." zeker ; deny allerhande Stoffen, inhaarb d nenfle, dé Begirzels van ontbrafiding, d van 't.Licht .heimelyk hüisveften, zyn 1 3 allen mogelyk. ook aan kleine. Vourva ingiff en Brandiüg en jonderworpen, die ielkens wi derom .Op nieuws beginnen , zoo dikwi als men Ze voor het helder Schynzel vil Lictitende Ligháamen blobrftelt : .en dat wj zulks joi niet dan in foramige zoortef van Stoffen, en in eenige byzondere Geyil- len, OT LicHTDRAAGERs 63 len, gewaar Wordéh ,' kerí men begrypen, xv.LEs. dat ligtelijk: daarom zou kunnen geschieden; niet om dat die voorvallen zeldzaam gebeuren, maar veel eer om dat onze zintuigen reed en gevoelig genoeg zijn, om die gebeurtenissen, waar ze gebeuren, te merken. DE ONGEMEENDE SNELHEID VAN DE VOORTSCHRIKKING VAN HET LICHT VOORTREKKIJK TOT OP DEN ALLER-GROOTSTE AANTAND, ZOO VER ALS HET ZIET LICHT GEHIER: OP AARDE: EENIGSINS REIKEN KAN, MOEST (CHIEDE ALTOOS NADERAAN WYS IN DEN EERSTEN OPVLAG DOEN OGEN-DENKEN, DAT DESSC ZELFS BEWEEDING VOLSTREKTIJK WARE, EN ZO RICHTER EENIG TYD VOORGAAN VERLOOP GEFCHIEDEN. Dit was ook het Denkbeeld, dat er DESCARTES ZIJK VAN GEVORMD HAD, OF HY NOG GENOEGZAAM VOLDOENDE REDEN VOND OM VAN GEDAAN TE VERANDEREN, Maar in 't jaar 1675 werd de beroemde DOKTOR, door deze Beschrijving VAN DE DOOR KONFIGURATIE VERBORNE MUSTER, in de twintigste Les gezegd te zijn van den FYSICA VAN BRANDENBURG en van die van HOMBERG. Ziet IV. Decl. STWK. Bladz. 347 en 4es. VOORTSCHRING IN DE WEDERKOMST DE ECLIPSE VAN DEN EERSTEN OMLOOPER VAN JUPITER, EEN VERTRAAGING GEGEWAAR, DIE HEM DEED BEFLUISTEN, DAT HET LICHT OMTRENT VEERTIEN MINUTEN TYDS BESTEEDDE, OM DE GEHELE MIDDEN VAN DEN JAARLIJKEN LOOPKRING VAN DE AARDE AF TE LOOPEN, EN DAT WY NIESTE NA VERLOOP VAN ZEVEN MINUTEN TYDS HET LICHT ONTVEINGEN, DAT UIT DE ZON. De omtrent in het Middelpunt van die Loopkring geplaatste vijver, vond snel, 't is waar, door gewichtige redenen, gelijk hij zich verbeeldde, na verloop van tijd, plicht om van dit gevolg af te zien, en zijn gevoelen te veranderen: maar toen de heer ROMER, en na hem de heer BAPTIST, tot hetzelfde overgingen, staarden deze beide, door een lange reeks van waarneemingen, dit gevolg op zulke duidelijke en onwrikbare gronden, dat het nu gemakkelijk als algemeen erkend wordt, en er nu niemand is, die nog in twijfel trekt, of de verandering van 't licht, in de oogenblikkelijke toestand, wel bij voortgang geschiede, Verlichten onderschijn, die, zoo draar dat gevoelen hoort, er aanstonds dit gevolg uit trekken, dat de voortzetting derhalve van het licht niet, gelijk de certesljes meenen, door een enkele beweging van drukking geschiedt, welke het lichtende lichaam is een vloeibare stof, die zich overal tegenwoordig bevindt, mee deelt; maar wel door een ware en eigenlijk genoemde uitvloeiing of uitstoot, welke de deeltjes van die vloeibare stof met verplaatsing van plaats doet veranderen, en de gehele ruimte, van hun bron af tot aan het uiteinde van hun loopbaan, wezenlijk doorlopen. Maar in dit gevolgtrekken, gaat men, dunkt me, te ver, zonder noodzaakelijke, en zonder vrucht. Ik zou zeggen, zouder 'vrucht', om dat het licht dus door een voortgaande beweging van deszelfs deeltjes, onophoudelijk uit het gestarnte uitvloeiend, echter onverminderd in de hemelruimten diezelfde belemmerende velden, niet, echter, door verplaatsing der lichtbolletjes. Syndroom des netiraciions wierfnel- heid on- begrép- lvk zou moceten «n. *?5 VOORTSTELAANDE heid zou moeten veroorzaken, daar men het verzet der aftrckkingen gaarne van zou willen ontheffen. Ik voeg er bij, zoemerder Noodzakelijkheid, dat als men die nieuwe Ontdekking zeer wel met het Gevoelen der Hedendaagse Cartesiaanen, over de Voortzetting van het Licht, zou kunnen overeenbrengen. — Want als men nu eens als een zekere en onbetwistbare Waarheid, zoals het ook ongecontroleerd is, veronderstelt, dat de Verking van het Licht een vertraagd of afgestelde Verschijning van zeven of acht Minuten ondergaat, wanneer het Lichtgevend Licht, dat er de Beweging aan meedeelt, op een Afstand van 32 of 33 miljard Lichtjaren of daaromtrent; (1) is meer dan juist, om er ! re- (*) De Geleerden komen in de Juiste maat van die Vertraging niet volkomen overeen. Sommigen stellen ze op 7, anderen op 8 Minuten; en de Heer NEWTON is zelf van de Eerste Bepaling overgegaan tot de Tweede. N. (1) Men ziet slechts dat mijn doel hier niet is den netten. Aftand der Zon van de Aarde is... VAN 'T LICHT. reden van te kunnen geven, noodzakelijk verplicht, om ieder Lichtbolletje die on- Ameetbare Uitgefkteid met 'er daad stuk voor stuk, en dat in zoo korte tijd te doen doorlopen, en aan de Straalen van die Vloeibare Uitgevaart Snelheid toe te schryven, welke alle begrip bijna te boven gaat; een Snel- heid, met één woord, die de fysieke Vlucht van een Kanonkogel, als hij met de een- paarige beweging 600 Voeten in één Seconde afliept, meer dan zeventienhonderd duizendmaal overtreffen zou ? Ik erken wel, dat men zich nu niet langer strikt aan de gedachten van CARTESIUS houden moet, en dat de Straal van het Lichtbolletjes, die zich van 't Verborgen tot aan mijn Oog uitstrekt, voortaan niet vergeleken moet worden bij een Stok, een Roden, of bij een Rij van kleine Lichtjes, die volmaakt dicht tegen elkaar aanleggen. EN XV. LEZ. I. A F- D E E L. Veronderstelningen 't zOnder Ver- plaatsing te hegen- pen. &v. LEZ. j. A E. PEEL. — Vermydt, en de gewone wegen der Natuur en volstrekt onbuigbaar zijn; maar wet verhindert ons diezelfde Deeltjes aan te nemen. kun als kleine Kaatsballetjes of Kuipenje$, die zekere mate van -Veerkragt bezitten, en die juist overal zo naar zichzelf en niet geplaatst zijn, dat ze zich volstrekt raken? Onder begunstiging van deze twee Onderstellingen, waarvan de een een stijve nauwgezetheid, die mij Gig bezwaarlijk zou kunnen verbeeldem, en de andere een kentering die overal enige 7e Naeffes bij haar edige toelaat, nader komt, kan ik gemakkelijk begrijpen, dat de Werking van het Lichtend Lichaam, in de manier van den Straal, die dezelfde tot mij moet overbrengen, niet ogenblikkelijk zal zijn, dan alleen voor onze Zintuigen, en in gevallen daar maar een zeer kleine en bepaalde Afstand plaats heeft; maar dat diezelfde Werking en Overbrenging, hoe snel ook gezicht, hoe onmogelijk diezelfde voor ons te merken is, nog wel in-Effect een ware en wezenlijke Affect. yet vAN 'r Lricn*. 9 benvolging en Verloop van oogenblikken vereiste, wier bijgevoegde Som zeer zelf kenbaar zal kunnen worden, wanneer de Weg, dien het Licht moet afopen, Zeer lang en van een ongemeen groote uit- gebreidheid is, Ik beken wel, als men de Voortstraling van het Licht op deze weg begrijpt, dat men zijn Waarigheden ontmoet; maar het andere Gevoelen heeft ook de zíne; en die ik nog groter vinde, Men laat ons, bijvoorbeeld, 's Nachts, door een klein Speldegaatje, een aanmerkelijk gedeeltje van de Hemel zien; en vraagt ons: Is het wel mogelijk te begrijpen, dat het kleine brokje Licht, 't welke dit gaatje vervult, alle de verschillende bewegingen, door zoo groot een getal van Sterren aan een even groot getal van Rijen Lichtjeledjes meegeveld, overneemt en ondersteunt enkel weer voortzetten kan? Doch ik antwoord daarop: Is het wel gemakkelijker te begrijpen, dat dit Gaatje, zoo klein als het is, de gemeene Doortocht zyn kan van É 5 dat XV. LES. I. A F- DEE Le. Zwaarig- heid genaamd de Voort- straling zonder verplichting, "antwoord. 2e LES. I. A F- DEEL. 144 VOORTSTRAALING dat zelfde groot getal van kleine Stromen Lichts, die er met een onbevattelijke snelheid doorvloeien, die er elkander in krachtige manier Tweede Tegenwerping. die er in tegen elkander vloeken en botzen, Zonder echter daar door van hun oorspronkelijke Bewegingsrichting het allerminste af te wyken. Welk van beiden men hier ook kiest, men vindt ongetwijfeld reden om er over verbaasd te staan: maar het Eerste komt mij nogtans 't minst onbegrijpelijk voor. Men verplicht verder tegen dat, zo het Licht zich overal en op alle platen reeds met zijn daad beantwoordt, en het door de enkele werking van de Lichtende Lichaamen zichtbaar wordt, 't nooit en nergens Duister zou zijn; om die Drukking, die Botzinge, zich verwaardeloos langs allerhande soorten van Streken lijnen verspreiden zou, en aan den ganzen klomp van die Vloeistof worden meegedragen, even gelijk men aan een Vogt, dat in een Ton staat, gebeuren ziet, gels het ergens, op welke plaats, van welken kant het ook zij, gestooten en geëroderd wordt. Maar de Bewijzen, uit dergelijke soort van vergelijkingen afgeleid, zijn zelden zeer beflitsende. Alhoewel er altijd loopt wat verschil en onevenwichtheid onder; en men mag met goed recht veronderstellen, dat er nog meer onderloopt, dan wij justeren en zien; dewijl onze kennis van die groote Springveeren der Beweging, en de Geheimen van de Natuur, zoo gering en bekrompen is. De Toe, die het Licht, dat door de Zon bezield wordt, in zich bevat, is niets minder dan het gehele Heel-All zelf; en indien in het voorbeeld, daar men zich hier op beroept, het Water daarom alleen in alle zijn Deeltjes een paarig gevoeld en bewogen wordt, om dat de rondom staande wanden, van de Ton, wederwerking doen en de beweging terugstootten, zal men veel moeite hebben om iets te vinden, dat bij die vaste en dichte ineenfluitende Wandens kan vergeleken worden, om het tweede Uitwerk te zoeken, als men niet meer aan het Water, maar uitsluitend aan het licht denkt. *t Straalt egter ook min of meer zy- lings. Jg66 VOORTSTRAALING dat het "er plaats moet hebben, te doen gs boren worden in die wyduitgeftrekte VlockT; ftof, die de Werking der Hemellichten en. andere Lichtende Lighaamen overneemt, — 1 Maar daarenboven is het ook , als men naauwkeurig zal fpreeken, niet ten. vollen waar, dat, wanneer men een Zonnefiral in een donkere Kamer laat vallen, die Ks» | mer nergens anders, dan enkel en alleen ia de Streeklyn van dien leevendigen en hel» deren Lichtíflraal verlicht zy. Ziy is dasm enboyen ook nog, fchoon merkelyk flaage wer, verlicht op alle andere plastfen : zou men anders den Straal kunnen zien; elders dan binnen den Straal zelf? Het Oog van tef zZyde en op een vry verren afítand geplaatít , wordt hem , gelyk men weet; 7eer onderícheidenlyk gewaar. Dit bewyft, dunkt my, klaarblykelyk, dat al het uitgee blufchte Licht , *t welk de Kamer vervult; eenige trilling kryge en aan "t beweegen ge- bragt worde door het Licht, dat denStrasl vormt: even eens omtrent gelyk de Lugt; die, om dat 'er 't ecn of''t ander ondoor- vAN T LIcmHrT 77 édringbazr Beletíel in den weg ftast , het Ge. Luidt niet rechtstreeks ontvangt, echter min of meer aan 't klinken wordt gebracht door een trilling, die zij krijgt van de klankgevende stralen, welken hier bovenover heen of tegenzijde voorbij schieten. Men zal hier ongetwijfeld op antwoord denken, dat dit licht, welke zich buiten den omtrek van den straal doet zien, niets anders is dan een uitwerking van de weerkaatting; welke door de lucht, daar het door heen schiet, of door de stofjes, die altyd in groote menigte in de lucht zweven, veroorzaakt wordt. Doch hier tegen kan ik zeggen, dat ik diezelfde lichtstraal echter nog onderzcheidenlijk genoeg gezien heb, toen ik hem door een glazen buis liet heen gaan, die ik wel zorgvuldig schoon gepoetst en gezuiverd had; en met een goede luchtpomp zo volmaakt luchtledig gepompt, als ooit mogelijk gewild kan worden. In dit geval moesten er dagzomen, dat of lucht effectivere stofjes het weerkaatsen verminderd. I. A F- DERL 43 VOORSTRAALING volstreekt geen Werkaamtingen plaats hebz ben; of ten minstene geen die zigtbaar was ten; dewyks de Lucht tot op de Almereuterité Graaden van Ylheid gebracht was, en de kleine vreesthede Lichaamtjes, die er door-gaans in Zweeven, als op de eerste vlagen van den Zuiger zich ver van hadden afgezonderd en neergevallen waren, - ; fijnheid, en de meer dan gemeen nauwkeurige voorzorg. Daar toe is noodig.. I. Dat de Ka- TYner volkomen Duifter '2y. 2; Dat de Luchtvisaal 16preken van de Zon 'komt aan de aarde' 's-thoone: Sommige Dagen. 5.'Dat dit Zonnestraal ten minste een Duim Middelmaat heefte. 4. Dat de Glazen Duiker daar niemand door heen- laat- Zijn openschte Grote die mogelijk dikker is dan de Staal zelf, op dat man 'er gemakkelijker van het een tot het ander, eind 'n-zoé Hunnen leosten, zodat dat hy 'ergens teggen -de Wanden aan de Suis raakt. Dat het platte-Glas daar, meer de Buis aan een eind geërodeerd is, zodanig dik zy. En o dat aan 't andere eind de Zon herslaat sie vangt! De platte Spiegel; die een spiegeling heef: aan 45 Graaden, en de Saal zelf in een Metaal 'Buis, zodanig geplaatst dat hy teen Winkelhak vermaakt. Up! dit is niet heeft-tinge van dat Licht in de glazen Buis te rug gekaakt worde. N. Zie hier over de Memorie der Sounderie des Semiciens, 1740. pag. 2434 Eindelijk brengt men ook nog, tot weerlegging van het gevocle van CARTESIUS, hier tegen in, dat men niet begrijpt kan, hoe een ruimte, vervuld met ronde Bolletjes, de trillingen en bewegingen altijd zouden kunnen voortgaan, en van het een tot het ander eind overgaan in rechte Lijnen; dewijl het niet mogelijk is, zegt men, te stellen, dat, als alle de middelpunten van die rechte lijnen Klootjes hebben in volkomen rechte Lijnen volgens alle wetten van beweging; dit is zo kunnen verbeelden, "Maar begrijp ik niet, dit is nog een ander Gevocle, Belief, hoe die ronde vormige Bolletjes op Oppervlakte vallen, die niet Regelmatig zijn (want te groot), die genomen vindt men er zitten die zo hoog als altijd in hun beweging van die Oppervlakten hun Stuurfoek, zo veel meer invloed kunnen hebben, evenzoveel maakten als hun Stoordeek? Dit is nog een werkstuk, dat men algemeen gebeuren ziet in weerwil van al die onvolmaaktheid. Dit gelden: de wil een zin, niet tegen de uitstaande de waarneembaarheid van onregelmatigheid was glad en geslepen oppervlakten, de lichtstraal echter volgens gewoonte regelmatigheid rug kantig. De Natuur moet derhalve middelen weten om zich te redden, die wij met onze waarneming nog niet kunnen bereiken: en in alle geschilderde zaken van deze soort zou men nooit partij kunnen kiezen, indien men, er volgens trekt geen kiezen wilde, dan die allen wezenlijk of schijnbaar zwaarigheden te boven was. De gevende straalkogels lopen in rechte lijnen zeer wel in de lucht voort, en derzelve rugkantigingen geschieden op een genoegzaam regelmatige wijze, gelijk uit den weglank blykt. Zoo nu iemand goed vond te beweren, dat zulks daarom geschiedt om dat de deeltjes of stofklompjes van de lucht geen ronde bolletjes zijn, ik zou hem gaarne willen toestaan, dat die van het licht het ook niet zijn. Ik geef er die gedaante maar aan, om dat ze er toch een hebben moeten, en om dat ik er, met al mijn inbeeldingskunst, geen andere bedenken kan, die beter aan de verichthelen, dunkt me, beantwoordt: maar, om de waarheid te zeggen, ik beken dat ik niet weet, van welke gedaante de deeltjes zijn van die fyne vloeistoffen, daar onze zintuigen geen vat op hebben, en ik ben gereed om hun zulk een te denken, als hun best past tegen welke in een niets meer zal weiten intebrengen. Dog zeg ik ons middelerwijl, 200 lang tot dat wij de noodzakelijke verlichtingen over dit stuk, die ons nog ontbreekten, en die wij ook waarachtelijk nog zoo spoedig niet zullen krijgen, ontvangen hebben, de deeltjes van het licht als ronde bolletjes aanmerken, en ons naar den gewöonnen spreektrant, die men in de Natuur. tuurkunde doorgaans gebruikt, schikken (*). TWEE- (*) Die dit toe verder geliekt te ondeszoeken, W.Dzrzn - ! NN zal XV. LES. 1. AB- DEEL. 52 RECYCLING Licbmre. XV. LES, 2. A F- .DEEL. TWEEDE AFDEELING. Over de Streeklijnen, die bij Licht in zyne Bewegingen volgens, De Licht- is met de Werking van "t Licht evenzovee de 4 eens als met de Beweging van alle aan- in Ge. — dere Lichteman gelegen. Het volgt, naar dpikun- 't voorzcritft van de algemeene Wet der Natuur, Zoo lang het kan, de eerzite en oorspronkelijke Bewegingsrichting, daar 't den indruk van ontvangen heeft. Zyn Straalen spreaden zig uit in rechte Lijnen, zoo lang Zy niet het een of 't ander Beletsel, of enige. nieuwe Middelstof ontmoetet, die-het van Loop veranderen doet. De Verschijnselen, die uit dit Rechte Licht geboren worden, behooren tot een wetenschap; wel- zal niet kwalyk doen, dat hij eene flauwe verhouding leze van Wylen den Heer JAMES BERNOULLI over de voortgaande beweging des Lichts, die bij de Akademie der Wetenschappen, in 't jaar 1736, den Prijs behaalde heeft. "GEZIGTKUNDE, 83 welke men den naam geeft van Gezichtskunde of bijzondere en eigenlijk zoogenoemde Gezichtskunde, om haar te onderscheiden, naamdelyk, van de algemene Gezichtskunde, (of Lichtkunde liever, zodanig men ze gevoeglijk zou kunnen noemen) die alles zonder onderscheid in zich bevat en leert, wat op het Licht, deszelfs Eigenschappen, Uitwerkelijkheden, Veranderingen, bijzondere Gestaltenissen en Hoedanigheden, enige betrekking heeft. Wanneer het Licht een ondoorlatend Lichaam ontmoet, suit en kaatst het door- gaans terughet, en brengt andere Uitwerkelijkheden voort, Deze begrijpt men onder dat bijzondere gedeelte der algemene Gezicht- of Lichtkunde, dat men Spiegelingkunde noemt. Dat zelfde Licht eindelijk wordt in ontelbare voorvallen, die zeer dikwijls voorkomen, gebroken, wanneer het uit een middeltje of overgaat in een andere, daar het makkelijker of bezwaarder kan doorbreken. Dit geeft weer gelegenheid tot andere verklaringen, die men onder zeker voorwaarden gebracht heeft; en deze zijn voor de ... XV. LES. 2. AFT- DERA, Optiek Spiegeld- kunde CatenlJuisue en Doort- zigt- kunst de. $44, REGTLYNSCH Optiek. XV.LES. van Beginstelen van een derde boek; Volgens deze orde en in deze drie verschillende opzigten zullen wij alle bewegingen van het Licht onderzoeken en er toets brengen. Cum UREMEEEEREEMP EERSTE LID. Van het Regtlijnde Licht of de Beginstelen de eigenlijk zoogenoemde Lachtkunst, of de Ge-De Lich. V X 7 Y zullen hier het Licht aanmerken, bolierjes als of het zyne Bewegingen oefende ineens. gelyk vore in eene Middelftof, waar in het zyn volko- mige men vryheid heeft; of ten minften, om ons Middel- tt fofen hinder van den wezendlyken Staat der N& zonder tuur te verwyderen , zulln wy veronder vins ve. fielen, dat het Licht zig beweegt in cen nde: Middelftof, die volkomen eenpaarig en zig fteld. zelve gelyk is, dat is, die overal. in haar ganfche uitgetrekcheid den zelfden . weere ftind GEZIGTKUNDE, 85 ftand biedt. Van dien Aart, by voorbeeld, ís een hoop Waters, een ftuk Kriítal , of, zo men wil, een Vak Lugts in een zekere bepaalde4ftreek van den Dampkring. "Wan- neer ik ook daar en boven, om my gemak- kelyker uit te drukken, doorgaans zeg, dat het Licht voortfzbiet , ergens doorloopt , uit cen Zeker punt sizfiraal?, en deezen of geenen «veg neemt , tot dat het kom? aan een zeker ander punt, en dergelyke fpreekwyzen meer, zal de Leezer zig wel gelieven te herinneren, dat ik daar meé geen wezenlyken voortgang en daadelyke verplaatzing van de Lugtbol- letjes bedocl , maar enkel en alleen maar Ípreek van eene Werking, een Botzing of Triling, welke het een Bolletje aan "t an- der, zonder'er door verplaatít te worden, mededeclt: gelyk ik reeds in de eeríte Af- deeling meermaalen gezegd heb, en nu hier nog een weinig omftandiger verklaaren zal. Men moet 7ig ten dien einde verbeelden, dat deeze Lichtbolletjes kleine veer kragtige Lighaamtjes zyn, door wier Trillingen of Slingeringen de herhaalde Botzing van het F3 Lich- XV. LES. 2. A Pe OEEL. Denk- bec!d hoe éen Ry van Licht- bolietjes Xv. LES. 2. AF- DEEL be-xoogen wordt. I Dee!. 2 Stuk. bl. 515. Hoe zv een Vonk en een aanhou- dend $6 REGTLYNSCH LricmrT. Lichtend Lichaam, van stuk tot stuk, van een tot het andere, voortgezet wordt; omtrent op dezelfde weg als men in de vierde Les gezien heeft, dat de Botsing van een Voorstel in een enkel ogenblik, door een gelijne van dergelijke Ballen, van 't een eind tot het andere overgaat. Nu begrijpt men liggereijk, dat indien iemand zijn Vinger tegen den laatsten Bal hield, dat hij telkenmal schok voelen zou, zodanig als er 't genieten den eersten gebeurde. Op dezelfde manier wordt ook het Zintuig, op welke wij bedoelen een reeks van die Bolletjes, werkt uit wy veronderstellen dat de Lichtstraal bestaat, met haar een eind uitloopt, geklemd door de Slingeringen en Trillingen, welke de herhaalde schok van het brandende Lichaam, dat op een zekeren afstand vast te Lichten, in die kleine veerkragtige Lichaamtjes veroorzaakt. Dit 7241 men mooglijk nog beter beginpen, als men zich te binnen brengt, wat we in de veertiende Les van de Vlam gezegd hebben. "We hebben ze daar vermeden als een uitvloeiing van een brandende Vloeistof, of liever als een onophoudelijke vervloeiing van een Lichtende Damp. De eigen Deeltjes van een brandbaar Lichaam, van Hout, bijvoorbeeld, van gefloten Was, of Kaarsvloeistof, reeds door de voorGaande Grade van warmte losgemaakt en hoe lang hoe meer verdeeld, zetten zich op het laatste zo geweldig uiteind, dat de Vuurklompjes, die ze in zich bevatten, eindelijk voor de dag komen, en zich, elk door het doen van een kleine ontploffing, vertonen. Indien dit maar eene enkele keer gebeurde, zou de Lichtvloeistof, die dit kleine losspringend Vuurklompje omringt, maar een enkele schok krijgen, en dus het oog door een schok van maar een enkel ogenblik en oneindig klein tijdpunt aangedaan, niets meer zien dan een Vonk. Maar, gelijk ik gezegd heb, de Vlam is een onophoudende uitvloeiing: het in brand gegangen Vuurklompje, welk vervliegt, maakt plaats voor een ander, dat evenlang ook op dezelfde wijze losploft, en de Vazenburg herhaalt op hetzelfde. De lichtbollen, die aan weerszijden uit-eindden het oog van de Anzichowiezer geplaatst is, laten elk Vakje, ieder Punt van het brandend Lichaam doen hetzelfde Uitwerkzel; en dus wordt en blijft die geheele oppervlakte, die in brand staat, om onophoudelijk zichtbaar. De lichtgevende, die op deze wijze licht van zink geven, putten zij noodwendig alle kens uit, en kunnen vluchtend een bepaald tijd blijven lichten; terwijl het vuur, dat in hun of op hun oppervlak schittert, zich niet vertoont, dan terwijl het tegelijk de eigen stof en zelfstandigheid die lichtgevende vervliegen doet. Maar het is ook zeer wel mogelijk, dat diezelfde hoofd- stof, zonder naar buiten uit te spatten, zonder iets te doen vervliegen, in de openingen en lege stukken ruimten zelve van een stof een trillende of slingerbeweging, die het tevoren gekregen heeft, een gelegen tijd blijven behouden; en dat zij daar hetzelfde uitwerksel als een klein vlammetje doende, de lichtstof van buiten, daar ze gemeenschap mee heeft, aan het begaan en schringen brengt; gelijk waarachtig in verhouden fijnfotonen, daar ik boven van gesproken heb, plaats heeft. Een rij van zulke bolletjes, meteen sling- erbeweging bezield, gelijk ik het zo aan- gesteld verklaarde, is, eigenlijk gesproken, licht dat geen, 't welk men een lablifaal moet noemen: en terwijl iedere punt en stipje, van een vlam, aan alle kanten gezien kan worden, moet men zich het allerkleinste lichtgevende deje, dat licht van zich geeft, verbeelden als het gemeen middelpunt van een onmeetbare menigte van zulke enkelveldige stralen, die alle met elkaar rondom dat lichtgevende een kloot of lichtkring van een bepaalde uitgebreidheid vormen: gelijk in fig. 1, daar het alleen als een platte cirkel vertoond wordt, enigermaatetezienis, Pa. Dog het ligt te denken, dat een Dread van Lichte steun, tot die trap van eenvoudigheid en fijnheid gebracht, voor ons zijn reeds niet zichtbaar zou zijn. De Straal, die een klein Speldegaatje laat inkomt, Lichtbeelding, gel. Xv. LES: 2. A F- DEEL. Pat x. Fig. 2 Wydering. Wyderende Straalen. Divergentie De REGTELYNSCHAPTE. men, en die wij in een donkere Kamer onderzoekende kunnen zien, moet reeds als eengeheel Bondel worden aangemerkt, welke mogelijk meer dan duizend van die enkele Straalen in zich bevat. Dit is ook de reden, waarom een zichtbare Lichtstraal, natuurlijk wijser, overal in zijn ganse lengte niet van dezelfde dikte is. Waarom de Bolletjes, waaruit die Lichtstraal bestaat, geplaatst zijn in rechte Rijen of Lynen, die alle uit één en hetzelfde gemeen Middelpunt voortkomen, spreekt het vanzelf, dat die Straal, al was het Lichtend Lichaam niet groter dan een enkel Punt, zoals A, bij voorbeeld, in figuur 2, een soort van Punt-Zuil of Lichtkegel, als B, zou moeten vormen, wiens voet op het oog staat van de schouwer. Deze van één verspreiding, welke de Lichtdraadens, die uit een Lichtend Punt of Straalpunt voortkomen, ondergaan, noemt men Divergentie, en derzelver minder of meer-der mate kent men uit de grootte van den Hoek, welken die Straalen met elkaar vormen. Dus zijn CD, CE, in figuur 5, twee Straalen die zich van een verspreiding, en daarom Divergentie Straalen genoemd worden: maar die echter minder ver van elkaar aflopen, minder Divergent, dan CF en CG. GEZIGTKUNDE. Dewylijl een Lichtgevend, Lichaam van een zekere groote (de Vlam, bij voorbeeld van een Kaars) uit een oneindige menagerie van Straalpunten is samengevoegt, moeten noodwendig de Lichtstraalen, welke uit die verschillende Punten uitvallen, de een de ander ontmoeten, in één lopen, elkaar kruisen; de eene nader bij, de andere verder af; deze hoger, die lager, rechts, links, op allerhande wijzen, gelijk men enigszins kan afnemen, uit figuur 4, waar in ik, om verwarring te voelen, alleen maar drie van die Straalpunten vertoond heb, ieder met zich eenige weinig van hun Lichtkegels, of Bondels van Wyderende Straalen. Deze wederzijdse Stand en Streklijn der Straalen, die uit verschillende Voorwerpen; xv. LES. 2. AT- DEEL. de Straalen. Convergentie Plaat 1. Fig. 3. Straalpunten kruisende Straalen. Plaat 2. Fig. 4. Naderen- Nadering XV. LES, 2. AT- DEEL. de Straalen. Convergentie Plaat 1. Fig. 5. Eigen- schappen der Reguliere Straalpen, of uit verschillende Punten van één zelfde Voorwerp voortvallende, dus in één lopen, en elkaar kruisen, noemt men Nadering, welker meerder of minder maat, even gelijk die der Wydering, uit de grootte der Hoeken gekend en gemeeten wordt. Dus zijn de Straalen, die uit de Punten H, HL figuur 5, voortkomen, alle Naderende Straalen, van welke de een in I, de andere in K samenlopen. Maar de twee Straalen, die in I bij één komen, hebben groter Nadering, zijn meer Naderende, dan de twee andere, om dat de Hoek, die ze met elkaar maken, groter is, of, 't geen op 'tzelfde uitkomt, om dat hun Punt van samenloop, hun Naderpunt, dichter bij het Lichtend Lichaam is, daar ze uit Voortstraalen. Uit dit alles, nu kan men lichtelijk op maken : I. Dat op welke een plaats, van wel- ken kant, men 't een of 't ander Vlak recht tegen een Straalpunt over houdt, dat Vlak de gezichteunnde, zal worden van een Lichtkegel, daar hij als op staan. XV. LES. 2. AANLEIDING. DEEL. JI. Dat het Vlak minder helder verlicht zal zijn, naar maat dat men het verder van het Straalpunt afhoudt en verwydert. III. Dat zo het Lichtend Lichaam van een zichtbare en aanmerkelijke grootte en vorm is, datzelfde Vlak de gemeene Voet- fsteun zal worden van zoo veel Lichtkegel, als er Straalpunten zijn, die naar hetzelfde toe gekeerd staan, IV. Eindelijk, dat, zo men in plaats van een Vlak, welke het Licht uitstuipt belet ver- der voor te stellen, een gat maakt in een Bordpapier of in een dun Plankje, de Licht- kegels, die uit verschillende Punten van het Voorwerp voortstraalen, zich in dat gat kruisen zullen, en van Rechts Links, van Links Rechts, van Boven naar Beneden, van Beneden naar Boven loopen, altijd rechtstreks; anders ; in alle mogelijke Bewegingsstreken, dan ze voor het kruisen in opzicht tot elkander liepen. De volgende Proefneemingen, zullen deze vier Grondstellingen nader op- hellende aan te tonen. XV. LES. 2. AANLEIDING. Werktuig tot Proef- ven der Rechts- lijnige Straalen in 't Don- ker. REGTLYNSCH Lichter. Helderen, en ons zichtbaar voor 't oog te tonen. I. PROEFNEEMING. J Toetsen. ABCD, in de figuur 6, verbeeldt het venster van een Kamer, die tegen of omstreken van het Zuiden staat, zeer dicht aan alle kanten gefloot, en zó donker, als mogelijk, gemaakt is. In dit houten venster is, omstreng drie of vier voeten boven de vloer van de Kamer, een grote langwerpige opening gelegd, waarin men een doos, als EF GH, van 18 duimen hoog, en een voet breed, plaatst, waarvan de zijden cirkelvormig gerond zijn, om vrije waterpas te kunnen draaien, op twee spijlen I, I, gemakkelijk op dezelfde wijze als de draaien, die men gewoon is te maken in de spreekkamers der nonnenkloosters. Het voorste gedeelte van deze doos, dat buiten het venster uitkomt, GH, is geheel open; en is met drie voorstelende metalen spiegels voorzien, waarvan de lengte groter is dan hun breedte, en die op allerhande wijzen vervormd, en in allerhande soorten van standen gezet kunnen worden. Het achterste of binneste gedeelte van de doos, dat binnen in de kamer uitkomt, EF, is geheel dicht, uitgezonderd alleen drie gaten, 4, 5, 6, elk van een duim middellyn, die, omstreeks ter hoogte van de doos, tegenkomt samen in een waterpas lijn, en alle drie even ver van elkander staan. Deze gaten kan men naar welgevallen veranderen door middel van één of meer geopende middelstroken, verschillende soorten van glazen voor in zetten, of wel, als het noodig is, gehélen fluiten en toe te maken. FK is een houten regelmaat, 6 voeten lang en 4 duim breed, die met het een eind aan de doos vast is, en met het ander, op een voet ruimte, altijd in een waterpas stand blijft. L verbeeldt een houten of metaalens schijf, die loodrecht op de regelmaat staat, en op een voet ruimte, den men langs de regelmaat heen en weer kan kuiven, om de schijf nader bij de doos te brengen. XVII LES 2. ÁfBe DEEL. Behandeling van 't Werk- tuig. 96 REGULYNSCH Licht. brengen, of verder van af te verwyderen. Men dient van verschillen van der- gelijk soort van Schyven voorzien te zijn, waar van sommige met zwart Laken moeten bekleed zijn, andere wit geverd, en eenige daar men gemakkelijk een of meer gaten in booren kan, naar dat de Proefnemingen, die men doen wil verwezenlijkt. Door middel van dit Werk- tuig kan men; op een gevorkte en gemakkelijke weg, een menigte van Proefnemingen over de Zonnewijzer doen. Men vangt dezelfde, namelijk, op de Spiegeltjes die buiten het Venster- Raam staan, en die men naar welgevallen draait en in een juiste stand zet, door het andere Houten Venster of Blinde van hetzelfde Raam, zo eer, gelijk doorgaans, twee voor Zijn, te openen voor een ogenblik; doende op die wijze de 