title: Dissertatio de puogenia, sive mediis quibus natura utitur in creando pure; publice defensa, cum summos in medicina honores in Academia Groningo-Omlandica consequeretur
creator: Brugmans, Sebald Justinus, 1763-1819
text: i Ik durf niet zeggen , dat er enige plant voor de 24 ite , op die wyze zo als aanftonds bre- der zal bcfchrcven worden , aangcdaan is. Dus de aart der nevel geduirig dczelvde bleef. Dan den 24 '$Dingsdags wierd dcncvel, dic nog iets zwaarder was, als de yoorgaande dag, van ccn zeer duide- Jykc zzuave/reuk^vevzcld. IVIen hecfc dezelve reeds 'smorgens w aargenonicn, dog vvas 'snamiddags zo ftcrk , dat ze niet alleen door c]e reuk , maar ook door de fmaak by de inademing zcer duidelyk er- kent wierde, en by velen die gevoelige uitwerkzels op het lighaam hadde, die wy aanftonds breeder ziillen opgevem - — ■ — Deze Zwavellugt hield dus den ganfchen dag aan ; was den volgenden morgcn zcer vermindcrt cn veidween toen geheel, hoewel de nevel aanhicld. Zedert is dezelve dan eens lig- ter, dan eens zwaarder geweeft, gelyk op Zatur- (lag 's morgens den 28 , dog men heeft geen zwa- velrcuk meer beipeurt. De nevel duim nog terwyj dit fchryve zynde den 1 Juli. A 3 S u^ C 6 ) § III. Verdere Bepalingen van de Nnwl^ en Verfchynzeh daar by ivaargenomen* De Nevel , in digtheid van tyd tot tyd verfchil- lende, was dan eens de Zonne geheel voor ons ge- zigt bedekt, dan eens derzelver ftralen op het blo- te oog zo zvvak , dat men zonder de minfte moei- lykheid de ganfche fchyf , gelyk door een berookt glas , konde befchouwen ; met dit onderfcheid eg- ter, dat toen de nevel het fterkfte vvas, de rand van de zonne enigzins gekleurt fcheen. Dit was een gevolg van de groter breking der ligtftra- len, die vooral door de zwavelagtige delen van een lighaam vermeerdert word, gelyk Newtoi* door proeven heeft aangetoont. « Ook zag men hier van een opmerkelyke uitwerking in de meer- dere buiging der Kgtftrafen, vooral toen de zon den 24 aan de Gezigteinder naderde. Al- toos heeft er eenige buiging plaats , waar door vvy zelvs by een heldere dampkring de zon hoger zien, als hy in der daat is, en de dag, van de fchynbare opgang tot de ondergang der zonne gerekent, om- trent 6 minuten langer is alsze zonder een damp- kring C 7 ) . kring zoude zyn. Zonder dampkring zouden wy de zon mct de bovenfte rand onder de Gezigtein- derzien duiken, alsze die met de onderfte fchynt aanteraken. D.m door de zvvavelagtige damp een fterker buiging of breking door de dampkring veroorzaakt zynde, hebben \vy ook langer de Zon boven de Gczigteinder befchoud. Hoe hoog dese zwavelagtige nevel zig uitge» ftrekt heeft durf ik niet bepalcn. Zy vvas hoog ge- noeg om de toppen der hoogfle bomen aantedoen ; egter Ivb ik uit andere omftandigheden met veej waarfchynlykheid kunnen opmaken, dat de damp- kring in een groter afftand van de oppervlakte der aarde zeer helder vvas. Ook is zeer aanmerkelyk de kragt waar mede deze nevei door alles heen drong , datmaar enigzints aan de buitenlugt blootgefteld was. Men is de zvvavelreuk in de huifen en byzondere vertrekken ontwaar gewordcn , zo als ik zelvs. ondervonden hebbe, en my door andere verzekert is. . In de blote lugt is geen hcg, geen kail, 'tenzy van al- le kanten zorgvuldig gelloten, bevryd gebleven.' — Planten op kleine binnenplaatzen , alwaar ze van alle kanten door hoge huifen omringt als tuflchen vier rauren ftonden, planien door bomen befchut of A 4 doox C 3 ) goorkaften, die egter enige lugrgaten hadden, af-. gefchoten , zyn desniettegenftaande aangedaan , en £e ene meer en de andere min als verfchroeit. * Het fchynt zelvs vry algemeen , dat gewas- fen geheel aan de vrye lugt ' blootgefteld , minder aangedaan zyn, dan die door een andere plant, boom of muur eenigzints befchut waren. Ondertuflchen moet dit doordringend vermogen van de nevel mnar in zo verre gerekent worden &yn kragt geoeffent te hebben , als het door enige opening, de gemeenfchap met de buitenlugt ma- kende 5 wierd bevordert. Want daar alle gemeen- fchap met de buitenlugt was afgefneden, heeft het in of doordringen van de zwavelagtige ftofFe geen plaats gehad. De ftand der Barometer is geduirende de nevel zeer hoog geweeft. Dan dit is niet ongemeen,. vooral in die nevels, welke op een beftendig we- *' der volgen, gelyk uit de waarnemingen van de Heer Musschenbroek, en die ik zelvs zedert ruim drie jaar regulier gedaan hebbe, kan opge? maakt worden. Zie hier de hoogte de$ Barometers geduirende eenige dagen dat dit ver- fchynzel waargenomen is. 9$ mor- ( 9 ) 's morgens 's middags 's avonds te 7 uur te 2uur te louuf dcn 20. - 28,11,62. - 29,05I2. - £1. - 29>i55- - 29,2,33. - 29,3,5- £2. - 29. 5>38- - 29, 6. - 29, 6, 5* »3- " 29* 7> 25. - 29,7,5. - 29,7,62. 29,7,5- - 29,7,38. ■ • 29,7. 29, 6,38. - 29,6. • 29, 6. 26. - 29? 5*5- - 29,5,5. j 2/. - 29,5,5- - 29,5,5. 29,5, 62. 28. - 29,6,75- - 29,6,5. 29, 6. Men ziet hier uit vooreer/i de fnelle voorrgang die de Barometer in het klimmen zedert den 20 Juni gemaakt heeft, die al zeer aanmerkelyk is ; en ten tzveeden dat de Barometer het hoogfte ftond, toen de nevel terftond daarna het merk- v/aardigfte was, en deze aUengskens verminderen- de, ook de Barometer is beginnen tezakken. lk weet zeer wel- dat de verandeiing der Barome- ter, over het geheel genomen, meer aan de on- fiandvaftigheid der winden als aan de drukking van een meerdere of mindere hoeveelheid der Idampen, die in de iugt opgetrokken worden , toete fchryven is , maar zeker gaat het ook , dat tog-de- ze laafte oorzaak iets tot die veranderingen toe- I A 5 brengt. C i° ) fjrengt. De damp immers in het gemeen, en deze nevel in het byzonder, zo langze door de lugt dryft , drukt met het ganfche geivigt op denzelve. Dus de damp of nevel op de aarde ge- vallen zynde, wat is er natuurlyker, dan dat de perfing des Dampkrings en hier door de hoogte des Barometers enigzins vermindert worde? De windftreken gedukende deze dagen zyn de volgende geweeft. 's morg. 9. -4,' JJ s rniua. s avonas. den 17 Juni ZW. £u£<\y ♦ zzo. 18 ZiV. zw. zw. 19 z. zzo. ZO. 20 zzw. w. w. 21 w. w. WNW. 22 w. WNW, NW. NNW. N. N, 24 NO. NO. NNO. 25 NO. NO. NNO. 26 NNO. NNO. N. 27 NNW. N. N. 28 WNW. NWtW NNW. 29 WZW.W. WtN. WNW, De Heer Musschenbroek tekent aan, dat men zeer zelden in Nederland eeh nevel gewaar word a]s by een dadelyken of voorafgaanden Zuidwes* ten, Zuiden of Zuidooften Wind. Dit is ook in ons geval gebeurt. Egter is het opmerke- lyk dat een nevel , die zo zigtbaar was , zo lung met een wind uit het Noorden heeft ftand gehou- den. Het geen van zelvs een bewys uitlevert van de groote afftand, tot welke zig de nevel zal uit- ftrekt hebben. AUe plaatzelyke nevels ver- dwynen aanftonds door de wind; egter heeftzelvs de zware zwavelnevel onder een zagte wind meex dan 24 uur geduurt. § 1 v. Uitwerking op Dieren. Na een algemeene, en zo veel my doenlyk is geweeft naukeurige fchets van de zwavelnevel ge- geeven te hebben , zal ik deszelvs invloed op die- ren en planten befchouwen, die zo onverwagt als opmerkenswaardig is, Uit het geen wy zo even verhaalt hebben en van de ware aart dezer zwavelagtige nevel verder zal gezegt worden , kan men ligtelyk nagaan , dat de- zelve met vreemde, en wel prikkelende delen is bezwangert geweeft, die niet konden miffen om ge- C w > geduirig ingeademt zynde, op 'smenfchen geftel, voornamelyk dat wat gevoelig was , een onmidde* lyken invioed te hebben. Zie hier wat e? van waargenomen is. rr — Vele hebben een onge* wone aandoening 9 drukking , en pyn in het hoofd gevoeld , andere een moeilykheid en benautheid in de ademhaling, gelyk men onderymd als lugt, doo-r het branden van zwavel befmet,. word ingeademf. Andere , en die wel eer door een, Asthma convulfi- vum waren aangedaan geweeft, wier longvezeb dus niet alleen gevoeliger , maar pck vaardiger wa- ren, om zig tegensnatuuiiyk t' zaam te trekken, kregen eenigen nieuvyen aanval van deze ziekte. Cemelde ongemakken wierden voornamelyk inde open lugt gevoeld. — In de huifen bleev het by een gevoel van drukking in het hoofd, of op de borft. — » — Dan ik herhale , om niets by vergro- ting optegeeven , dat het een of ander van het op* genoemde niet by allen , maar by veele is vvaarge- nomen, die vooral in de nademiddag van de 24(1^ zig in de blote lugt bevonden , en wier geftcl voor *s weders aandoeningen fchynt gevpeliger geweefl: te zyn.. Gode zy ondertulfchen dank, dat geen befmet* tinge hoe genaamt, of voortduirende nadeelige ge* ileldheid voor de menfch uit deze nevel geboren is. ( 13 ) *■ — - Ook hopen wy niet zonder grond, drrt wy Voor diergelyke treurige gevolgen zullen bewaart WOrden. Men vergelyke hier mede het geen over de aart van de nevel ftraks breder zal ge* toont worden. Op andere dieren , als Paarden , Koeijen , Scha^ pen heeft de nevel, zo veel ik weet, geen by- zondere invloed gehad. Maar de Infekten j en wTel dat zoort, dat wy gaarne mifTen^ hebben een grote flagting ondergaan. De lois en al het kruipende gedierte , dat ten kofle van ons genoe- gen hun voedzel op de gewaffen zoekt is voor het meefte gedeelte gedood , voor zo verre deze dier-* fcges zig op bladeren van bomen of pianten bevon- den , die door de zwavclagtige nevel wierden aan- gedaan. Dog die bladeren of plantgewaflen b^woonden, waar op de nevel geen invloed gehad heeft, zyn ook niet befchadigt. Vitwerking op Bomen en Planten. Nu koom ik tot uitwerkzels en verfchynzels , op j welkers gezigt, een ieder met nedergeflagene oo- Lgen ve-rbaast ftond. — Op Woensdag morgen den C 14 ) den 25 Juni, zynde de eerfte dag na de zwavel- agtige nevel, leverde ons het Aardryk een zeer akelyk toneel op. De groene en aangena- me gedaante van Bomen en Kruiden was bykans verdweenen, alles was met verwelkerde en ver- dorde bladeren overdekt. . Het fcheen dat de zomer met alle hoop tot eenige oogst fchielyk geweken was. In het midden van Juni vvas het gelaat van Oftober en November. Men treurde op dit gezigt, en wiens hart zoude hier over niet bewogen worden? Ondertufifchen befpeurde men al fas by nau* keuriger onderzoek, dat het goedertieren Opperwe- zen ons nog enige zegen had overge!aten5 fchoon men niet wifte of dezelve beftendig zoude zyn., en vele vreesden ? dat ook deze van ons genomen zoude worden. Niet alle planten namelyk waren gctroffen , zelvs niet alle delen van een plant.. Wonderlyk waren over het geheel de uitwerkzels van onze verheveling verfpreit. Ik zal dezelve ftraks nader uit het ffiaakzel der Planten en de aart der nevel tragten toeteligten, dog eerft een ver- flag doen van Planten, die, of al5 of niet getroffen eyn nevens de verfchynzels 7 die er in het eerfts geyal zyn waargenomen* Ik ( 15 ) Ik doe dit verflag op eigen ondervinding. Zo dra ik namelyk zag vvat er gebeurt was, heb my gefpocd ita de Academie en andere tuinen, na de omliggende velden, weiden, bosjes-etc. En uit aanrckeningen op de plaats zelve gemaakt, en met " elkander vergeleken , is de volgende lyft geboren, om welke egter niet te breed uic te doen lopen, ik alieen die planten aantekene , die of my het aan- merkelykfte voorkwamen, of een ieder dagelyks voor ogen heeft. Ik bediene my van de geflagt en zoortnaam van Linnaeus, om deskun- digen niet te verwarren, en voeg er telkens za Veel mogelyk de Vaderlandfche naam by , om my voor hen, die meer Licfhebbers als Kruydkundi- gen zyn, te doen verftaan. De Lyft is verdeek tn vier delen. L Behelft de planten die het meeft geleden heb- beu. IL Die minder als de Vorigen , dog egter zeer merkelyk befchadigt zyn. III. Bcvat de planten , die hier en daar , dog over het gehecl vveinig aangedaan zyn. IV. Behelft eindelyk planten, die in het geheel n ets of ten minften zo weinig geleden heb* ben, dat het naulyks noemenswaardig is. Ik ( 16 ) ik erinnere nog maar alleen, dat de trap <raif aandoening over het geheel genomen is , zo als de> zelve het meeft heb waargenomen, en niet zo als ze in een byzonder geval bevonden wierde. I. Planten door de nevel het ?neest befchadigt. Acorus Calamus. Calmus. Apium Petrofelinum. Peterfelie: Voornamelyk die oud en gefheden was. Asphodelus lutens. Geele Affodil. — ramofus. Affodil tnet takken» Bolgewaffen. Deze behoren hier bykans alle, ook de Africaanfche , zynde voor het overige de Planten uit dat Land bykans geheel bevry gebleven, zo wel die in de vrye lugt als b dekt waren. Calendula officinalis. Goudsbkem, Carthamus lanatus,- Carpinus Oftrya. Centaurea Cy anus . Koombloemen 3~ Roggebkeme. Scabiofa.' » Iacea. Knoopkruyd. , Benedidla. Gezegende DifleL Corylus avellana. Hazelnoteboom, Cytifus Laburnum. Diclamnus albus. Effenkruyd,- Dipfacus fullonum. Kaarden* t < t? > Fragaria vesea. Aardbezien* Gentiana lutea, Geek Gentiaart: Hypericum. 5/. Janskruyd Juglans regia. Okkernoteboom. Ligufticum levifticum. Lubbeftokl Linum ufitatiffimum, Vlas* Oenothera biennis. „ Orronis fpinofa. Stalkruyd* Prangvjorteti Paeonia officinalis. Peoenen. Pinus filveftris. Wilde Pyn&oom, Sparreboom) ftrobus, Cedrus. Ceder van Libamn. Abies. Denneboomy Mastboom* Platanus orientalis. Populus alba. Witte Populier 7 Abeelhooml » nigra. Populierboom. , Prunus dorneftka. Pruimboom. Hier onder aj* le deszelvs zoorten , die men gewoonlyk in de tuinen kweekt, Ribes rubrum et album. Witte crt rode Aah bezien. Uva crifpa. Kruisdoorn* Rofa. Rozeboom. Alle, zoorten , hoewel het mo- B ge* *) Kortheitshalve worcf hier alieenlyk cfc geflngtriaam op«f gegeven , wanneer alkr byzondera zoortett onder deze be- grepen bcvonden wiorden op dezelve wyze aaugedaan te zy«v ( * ) gelyk zal fchynen dat de eene meer dan de an: dere geleden heeft ? is het egter zeker dat er gene in de tuinen althans gevonden word, die niet elders ten allerfterkflen is aangedaan. Salix. Wilgcboom. Scabiofa . Schurf tkruyd. Spiraea Ulmaria. Gcytebaard. LVicia Faba. Room/che of Boereboncn, Duive ot Paardebonen. !. Planten die wel minder ah de vorigen > dog egter zeer merketyk bejchadigt zyn. Akea rofea. Siokroosf ALine media. Hoendcrhcct 9 Erf. Amygdalus communis. Amandelboom. Anagallis arvenfis. Baffard-Muur of Guichelhei** Aquilegia vulgaris. Aquilei. Afarum Europaeum. Mamoren. Avena fativa. Haver. Berberis vulgaris. Berberijfe* Betula alba. Berkenboom. Butomus umbelktus. Waterlisch , ZwineMottiii Clematis erecta. Daucus Carota. Peen^ Geele IVortelen* • DeJphinium. Fagus Caftanea. Caftanjeboom* — fylvatica. Beukeboom. Geranium. Byna alle zoorten. I Cra- . ( 19 ) Gramina. Grasplanten. Hier door verfta ik voor« namelyk de gewone die onze weiden opleveren, Helianthus annuus. Zonnebloem, Hordeum vulgare. Garst. Humulus Lupulus. Hop. Indigofera tinctoria. lndigoplant. Iris Pfeudacorus. Geel Liscb ? Pinxterhloemen,- — Xiphium. Mimofa fenfitiva. Kruydje roer my met, Morus nigra. Moerbezieboom. Oxalis acetofclla. Klaverzuuring^ Koskoekshroo& Papaver. Maankoppen , HeuL Phlox. Polygonum Fagopyram. Boekweit. Primula veris. Sleutelbloem , Bak&uyd9 'Pyrus communis. Peereboom* ■ malus. Appelboom. Rheum rhaponticum. * undulatum. — — palmatum. Ware Rhabarher. * compaclum. Ribes nigrum. Zwarte Aalhezien^ Rubia tinctorum. Meekrap. Rubus idaeus. Frambozen^ Braambozen* - fruticofus. Brummels. Rumex. Hier onder behoort Patigh of Peerdick^i VeldzuHng of Zurkeh Sa« t 20 ) Sagittaria fagittifolia. Serptnts Tongen» Sium latifolium. Spinacia oleracea. Spinagie. Spiraea Filipendula. Dropwortel. Stratiotes Aloides. Water-Ruytcrs , Krabben- klauw, Scbecren. Vitis vinifera. Wynflok- III. Planten, die hier en daar, dog'pver het ge* heel weinig aangedaan zyn. Acet. Aegopodiimi podagraria, Hanepoot , Zevenblad. Alisma plantago aquatica. Water weegbree. Amarantus tricolor. Amygdalus Perfica. Perzikboom. Antirrhinum linaria. Vlaskiuyd. Apium petrofelinum. Peterfelie, inzonderheid jong zynde. Axctium Lappa- Klijfen, Klitten. Artemifta. Meeii alle zoorten, waar onder dc Alfem^ Dragon etc. Aster. Aster. Cannabis fativa. Hennip. Chenopodium. Ganzevoet 9 Mtlde. Conium maculatum. Dulle Kervel, Schcerling, Grataegus CXxyacantha. Haagedoorn. D* C *1 ) Patura. Van deze zyn zeivs eenige in de kaft aangedaan. Dianthus. Epilobiurn. Equifetum arvenfe. Heermoes , Paardeflaart. Erica. Ten minften de meefte zoorten. Euphorbia. Wolfsmelk? Wouw, etc. Geranium mofchatum. Ruikend Ojcvaarsbek. Hiflbpus officinaUs.. lmpatiens Chinenfis. lnula Helenium. AlandworteL Iunci. Biezen. Lactuca fativa. Latouw en Kropfalade. Lathyrus. De meefte zoorten. Liguftrum vulgare. Ligufler 5 Keeikruyd. Lotus lacobaeus. Lupulus. Lupin. Mercurialis annua. Bingelhruid. Myrica Gale. Drenthfche Theeboom. Phellandrium aquaticum. Waterjchcerling. Philadelphus coronarius. Eastaard lasmyn. Pinus Larix. Vtnetiaanjche Tcrpcntyhboom* \ Plantago major. Weegbree. m media. Ruigc Weegbrce. % lanceolata . Hondsribbc of kleincWecgbne. Prunus Armeniaca. Abricoosboow* B 3 C 22 ) Prunus Cerafus. Kerftboom. Ranunculus. Salvia. Salie. Sanguisarba officinalis. Bevemel , PimpimL Saponaria officinalis. Zeepkruyd. Scirpi. Biezen. Secale Cereale. Rogge. Serratula arvenfls. Haverdiflel. Sparganium ereeium. Rietgras , Driekantig Lisch. Tilia Europaea. Lindeboom. Trifclium Meiilotus officinalis. Welriekende Kla» veren^ Melote. ^ repens. IVitte Veld-klaver. »< pratenfe. Rccde Klaver. arvenfe. Haazepootjes. Triticum aefrivum. Zomer Tarw of Weyt, ■ hybernum. Wir.ter Tarw of Wtyt> Tuffilago farfara. Hocfblad. • petafites. Pefiilentiezvortel ? Poddebla- den. Ulmus campeftris. 01mloom9 Tpenboom. IV. Planten die in het geheel niets of ten minflcn zo weinig geleden hebben , dat het nauly!j zigtbaar was. Ach.hea Miliefolium. Haaze Gerwe, Duizent* Uad, ^Uoe, Bras- ( *3 ) Braffica napns. Steckrapen. — rapa. Kmllen% • oleracea. Waar onder behoren de Wit« te Siuitkool , RocdeLooi, Savoykooi, Krutkcoi? Bocrekoo/, Bruiokopl, enz. Canna Indica. Zelvs die waar de vrye lugt toe- gang toe had. Carduas Marianus. Melkdiftel. Digitalis purpurea. V ingerhnedskruyd. Erylimum officinale. Stetnraket. Ficoides. Hedera arborea. Kiimop. Heraclcum Spondylium. Beerenklauzv, Ilex AquifoJium. Huist. Impatiens BaJfamina. Baifamin. . noli me tangere. Kruitje roer myniet. Ipomaea. Verfcheide zoorten, waar onder ook de Ipomaea coccinea. Jucca. Juniperus communis. Jeneverhoom. Lathyrus tuberofus. Aard /lakers. Lavandula Spica. Lavandei. Lemna trifulca. Kiein fVater Veyl. " minor. Kruos, Eendekroos , Eendegroen-. » gibba. Groot Wattrkroos* Lilium Canpdenfe. B4 < 24 ) LiriodencJron tulpifera. Tulpenboom. Lonicera periclymenurn. Geitenblad, CaperfoclU* Lotus corniculatus. Juffersfcboenen. Lyfimachia nummularia. Penningkruyd. Orchis maculata. »»'■■ bifolia. Vosfc-Keiletjes. Pafliflora, Pafftebloem. Phafeolus vulgaris. Turkfcbc boonen 9 Snyboonen. Polygonurr; amphibium. Fontein-kruyd. * — Hydropiper. Waierpeper. » — aviculare. Weggras, Varkensgras, Portulaca oleracea. Porcelyn. Potentilla Anferina. Zilverfcboon ? Ganzerik. Prunus Laurocerafus. Laurierkers. fhteldergras. Hier door verfta ik gras het geen ^buitendyks, alwaar de grond zilrig is3 groeit, Quercus robur. Eikenboom. Sambucus Ebulus. Lage Vlier , Haddig* » nigra. Vlicrboom. Saxifraga. * Sempervivum. Solanum tuberofum. Aardapptl. Spiraea trifoliata. .Tagetes patula. Africaan. Tanacetum vulgare. Rynvaar > Boenwormkruyd. ,Taxus cacata. Taxus 9 lbenboom. ' Tu* C *5 ) Thlaspi Burfa paftoris. Ttisjeskruyd. Thuja occidentalis. Boom des levens. Tropaeolum Nafturtium Indicum. Indiaanfcfe Kerjje. Urtica urens . Brandneteltn. Verbascum. Wollekruyd^ Motteki-uyd, &c. Veronica officinalis. Eerenprys Manneken. ■ r Chamaedrys. Gamanderlyn. ■ ■ ■ - arvenfis. Vibnrnum Tinus. Wilde Laurier. Ik herhale, het geen zo even den Lezer ver- zogt hebbe , by deze lyft altoos indagtig te zyn , dat dezelve bpgefteld is overeenkomftig hct gene in de meefte gevallen waargenomen hebbe. Dus bet niemand euige aanftoot moet geven, in- dien hy een enkele boom of plant meerder of min- der getrofFen vind , als volgens deze lyfl: opgegeven word. De Peer-en Appelboom, by voorbeeld, word overeenkomftig de ondervinding onder de zul- ke geteld, die zeer vecl geleden hebben. Egter is onder deze hier en daar een, dle of geheel nict, of ten minften zeer weinig aangedaan is. Dit ver- fchil hangt af van enige byzondere zo wel ia- als uitwendige bepalingen en omftandigheden , die voor kder boom ten uiterften moeilyk zyn optegeven. ( ) § VI. Nadere bepalwgen van de wyze op weU ke de Bomen en Planten aangedaan zyn. In het algemeen kan men zeggen, dat niet het Vrugtbeginzel , en dit is een grote zegen, maar de bladeren zyn getrofFen; en zie hier hoe zig de te- kens daar van reeds m de nademiddag op de 24fte Juni openbaarden. Dan ook hier in heeft een grote verfcheidenheid plaats gehad. In het begin zag men by vele kleine vlekjes, voornameiyk by boom en heesterbladen aan de benedenfte opper- vlakte dus Het eerst aangedaan; dog by de bladen der planten kwamen deze vlekjes aan de beide op- } pervlaktens oryverfchillig voor , die ftraks in getaJ en omtrek toenemende, het blad of voor het geheel of ten minften voor een groot gedeelte een verdort. aanzien gaven. Deze trapswyze verandering was by alle bladeren niet even fterk. By zommige heeft zig het verderf niet over het ganfche blad uitgeftrekt. Deze blyven voortgroeien , maar wor- den van tyd tot tyd met i aa* djes doorboord , daarze getroffen zyn. Zommige fchenen als in een ogtn- C 27 ) ♦genblik het aangenaam groen met het akelyk don- ker bruin, en zwart te verwiiTelen. Andere wierden ^rys of wit. Andere wederom behiel- den wel enigzins haar kleur, dog waren fchielyk vervelkert, verfchroeit, of verdroogd. — - Veele op wclke wyze ook aangedaan waren den 25 Juni zo verdroo(;t, dat mcnze tot ftof tnffchen de vin- gers konde wryven. Een ontallige menigte hier van viel af , en bedekte de grond van onze hoven. Behalven de bladeren , zyn ook zommige bJoem- kelken , die aan het zaadhuisje grosn blyven zitten , gelyk by het St. Janskruyd (Hypericum), aange- daan. - Dog geen bloem of vrugt, gelyk wy even opmerktcn, is getroffen. Wel is waar dat eniger bloem (gelyk in de Roomfche of boerebonen) en vrugt (gelyk in zommige Appel- Pruim-en Notebomen, en andere) afvald, dan dit gebeurd niet, om datze getroffen zyn, maar om dat de boom of plant van goede bladeren berooft, gelyk dit ten allen tyde word waargenomen , geen genoegzaam voedzel aan de vrugt of bloem me- dedeelt. Men kan hier uit reeds opmaken, dat niet alle uitwerkzcls van deze Zwavel-verheveling op de meermalen gemelde 25 Juni haar volle beflag had- den. De C a 3 De verandering van kleur, fchynbare verfchroe- fng, verdroging, en het afvallen van de bomen duttrt nog enige volgende dagen, en houd zelvs terwyl dit fchryve (den 3 July) niet geheel op. Men zegge niet , dat deze naderhand getrof- fen zyn. Want waarnemingen op vele, zo het fcheen , gezonde bladeren gedaan op den 25 Juni verzekeren my van het tegendeel. Zy toonden my zeer klaar, dat het voedend zap geheei van aart verandert was, en ongefchikt geworden om de boom of plant, van meerder dienft te zyn; dus ook de werktuigen (organen) 9 waar door dit zap toebereid word, en die in het blad verholen leg^ gen, verdorven waren (gedeftrueert). Ik zal dit met een voorbeeld ophelderen. Een gezond blad van een Moerbezieboom afgeknipt zynde , geevt de fteel een wit en melkagtig vogt op. Dit vogt is aan het blad eigen. Dan een grote menig- te van deze bladeren , die nog gezond fchenen , op den 25 onderzoekende , fyevond ik het vogt niet melkagtig maar waterkleurig te zyn , en zo vvel van fmaak als reuk verandert; waar uit ik konde. oprnaken, dat er een inwendig bederf in de orga- nen van die bladeren plaats hadde. Ook toondc dk zig klaar in de volgende dagen. Vele bladeren wierden gevlekt, krulden om en vielen af. De«? zelfde zerfde waarnemingen zyn by andere gewaffen hef- haald. Het bederf, gaat in alle planten, zo wei- nig als andere groiende lighamen, niet even fchie- lyk voort. Dus er tuflchen bomen en planten, vvaar van de bladeren aanftonds vervvelkert zyn, en die by welke deze fchadelyke verandering niet dan na enige tyd gebeurde, geen anderonderfcheid is, dan alleen dat de zwaveldamp, die als eeri vergif voor deze groeiende wezens kan befchouwt worden, by de ene fchielyker als by de andere gewerkt heeft. De damp is uit de lugt opgeflorpt^ en heeft dus het imvendig geftel der bladeren be- dorven, die alzo niet meer in ftaat vvaren enig vogt of uit de dampkring of uit de boom aan te nemen en tot een goed voedfel te bereiden. Op deze wyze onnut geworden voor de bomen^ zyn vele aan de bladfteng bedorven 9 en vielen af , fchoon nog groen zynde. Zo lang het blad den boom dient, heeft het een vermogen om in water geftoken, iets van dit vogt op te florpen. Dan ik vond dit vermogen in boombladeren , die groen afvielen > vernietigt , of ten minften zeer fterk veimindert. Dit is een gevolg van het verderf (dcftruciie) , het geen de inwendige organen van het blad geleden hebben. yerder merkt men aan , dat die bladeren in het al- ( 3° ) algemeen fterker aangedaan zyn, die haar volko* men wasdom hadden9 dan die nog, om my dus uit te drukken , in haar kindsheid waren. Hier toe behoort, dat de meefte uiteindens der takken be- waart, en de jonge plantjes niet getrcffen zyn9 waar van egter de moeder veel geleden had. Ook fchynen de bladeren der bomen, die een fhoeing en vooral een zomerfnoeing ondergaan heb- ben , meer te lyden , ais die natuurlyk vcort- groeien. Door een muur? hegge of een an- dere wyze befchut, fchynen fterker getroffen, als die aan de vrye lugt meer bloot ftonden, gelyk boven reeds aangehaald hebbe. Ik verhale alleen het geen in de rrieefte gevallen is voorge- komen, terwyl my de uitzonderingen , die hier phats hebben, teffens niet onbekent zyn. Van twee wynftokken, by voorbeeld , die door elkan- der gevlogten waren, en heen groeiden, heeft men den enen gerroffen gezien ? terwyl de andere niet aangedaan was. In ene rye van lindebomen van dezelvde ouderdom heeft meh de ene' byna om de andere zien aangedaan en verfchoont, en wat ■ diergelyken meer zyn. Eindelyk kan men iriet zeggen, dat de bomen aan de ene kanf meer geleden hebben als aan de andere. De Windftreek fchynt ia de werking tegens de ene C 3* ) zyde meer als tegens de andere volftrekt geen on- derfcheid gemaakt te hebben. • § VII. Beftanddelen van de Zwavelnevel nagefpoort. Tot Mer toe voornameJyk de uitwerkzels van on- ze nevel vooral op het groeiende Ryk opgegevert hebbende, zal ik deszelvs aart en natuur vvat nader befchouwen, om daarna hier uit een genoeg- zame reden te kunnen geven van vele verfchyn- zels, die onze verheveling verzelt hebben. Vooretrst beftond dezelve uit een nevel, die reeds enige dagen voor en na de 24 Juni in de dampkring gezien is, dus uit een waterdamp, of water in fyne deeltjes verdeelt en vlugtig gemaakt. Ten txveden wierde de nevel verzeld van een ziva- ve/reuk , dat is die reuk, welke aanzwavel, als# hct door vuur verteert word , eigen is. Deze fchoon niet van allen waargenomen, om dat men er of geen agt op geflagen heeft, of niet in de open lugt geweest is, mag egter niet tegengefpro- ken worden. Ja zelvs is het uitwerkzel van de zwa- C 3* ) sr^avcl op zommige plaatzen in het Oldampt fterk geweest , dat kopere knoppen of kloppers aa de buitendeuren der huifen witagtig befloegen. Deze byzonderheid doet veel af, en men kan er ftaat op maken, wylze my door de Hoog Ed. Geftr Heef A. j. de sitter Raadsheer der Sfad; Gr ningen, en Drost van gemelden Oldampt, is mede- gedeelt, die ik hier voor, geJyk voor meerandere kundigheden uit dit gedeelte der Provintie ontfan- gen? opentlyk dank zegge. Van dit zwavelagtig beginzel hangen alle de oa gewone uitwerkzels onzer verheveling af. En dit beginzehvel gekent zynde verfpreid zeer veel ligt over de verfchynzels ? die wy in dezen met een treurige aandoening bewonderen. In de fcho- len der Scheikundigen word opzettelyk hier over gehandelt. Ik zal het een en ander hier van overnemen , en zo klaar my mogelyk i§„ voorftellen. • De zwavel beftaat uit twee hoofdbeginzels , he vitrioolzuur en een brandbaar wezen, dat men ge- woon is Pblogifion te noemen. Dan de zwavel in brand geftoken zynde, feheiden deze begtnzels van elkander, en de opftygende zwaveldamp wederom verzamelende , verkpygt men het* vlugtig zwavelzuur , dat niets anders is a t ( 33 ) een wateragtig vitrioolzuur , waar rnede een be* paalde hoeveelheid van brandbaar beginzel of Phlo- giflon verenlgt is gebleven. Deze bepaalde hoe- veellieid is zeer gering, wyl een drup olie, fchei- kundig gemengd met een aanzienlyke hoeveelheid van vicrioolznur , het zelve doet overgaan in een vlugtig zwavclzuur. Wy zyn deze waarheid het eerft verfchuldigt aan le geleerde Bekklr, en zy is door de vermaarde Stahl, en na hem door zo vele uitmuntende fchei- umdige beveftigt, dat er niemand meer aan twyf- fek. Laten wy op het voctfpoor van grote mah- icn enige hoedanigheden optellen, waar in de twe suuren , enkel door bykomen van het brandbaar vezen of Phlogiilon van elkander verfchillen. Zy ;ullen ons in het vervolg te pas komen. Het zuiver vitrioolzuur is volftrekt zonder reuk laarentegen heelt het zwavelzuur een zeer door» Iringende reuk, die wylze alleen van het Phlogi- ton in ons en vele andere gevallen buiten tegen- praak afhang J , dit beginzel de Heer Stahl , eil aet hem vele andere, als de oorzaak van alle euk heeft docn befchouwen. Het eerite zuur is niet vlugtig, dat is, kan door ruur , teuzy het zeer geweldig zy , zo niet aange- mm worden , dat het pnder de gedaante van een C . damg C 3+ ) damp vervliege. Daarentegen heefc het zwavelzuur een grote vlugtigheid. En dit is weder een gevolg van het Phlogifton , zynde een der allervlugtigile beginzels, die in de natuur bekent zyn. De vlugtigheid van het zwavelzuur doet hetzelve on- der anderen altoos zwakker zyn, als het zuiver^ vitrioolzuur. Ik moet omtrent het phlogiffon , dat in het zwa- velzuur of zvvaveldamp is, nogaanmerken, dathet zelve niet gehouden word hier mede zeer fterk verenigt te zyn , wyl het dit zuur \ alleen aan de vrye lugt blootgefteld, zeer gemakkelyk verlaat. — De ware oorzaak, van deze zwakke vere* liiging, zegt de Heer Macquer , een groot fchei- kundige onder de Franfche Geleerden, in het wa> teragtig overtollig beginzel gelegen te zyn , dfct w hct zwavelzuur gcvonden word , en ontler 'des zelvs hervoortbrenging uit de lugt word aangetrokj ken. Dit beginzel weerflaat in alle Jighamen eeri fferke vereniging van het Phlogiffon met dezelve Ook mag men zeggen , dat het vitrioolzuur zig zd veel ligter en fferker' met het brandbaar beginze; verenigt, als het zuiverder en alzo van wateragtj ge delen meer beroofd is. Dus zyn de hoofdbeginzels van onze nevel (i Een Waterdamp. (2) Vitrioolzuur. (3) enig Phld giftoi 1 C 35 ) gifton of brandbare zelfsfhndigheid. — Laat ons dit verder door proeven en waarnemingen on- derzoeken. I § v 1 1 r. I JVadere bepaltng der verfchynzeh , dtt de beflanddelen der Zwavel- nevel voortbrengen* Om zo veelte naukeuriger de wyze nategaan, op welke zo veel byzonderheden uit onze yerheveling geboren zyn , is het nodig op te geven , wat ieder ; beftanddeel der zwavelnevel ? indien het afzonder- lyk gewerkt hadde, zoude gedaan bebben* daar- jia wat dezelve te zamen konden uitvoeren» Een nevel als een waterdamp befchouwt kan ; volftrekt geeii nadelige geyolgen op de. groei van bovnen en planten hebben, maar zal dezelve veel I eer ten boogften bevorderen, indien door vooraf* gaande fterke hitte het aardryk en het benedenfte deel des dampkrings van het vrugtbaar water^ dat is, het gewone voedzel der groeiende wezcns beroofd is. Zodanige zyn de fchadeloze nevels, die aan on« C 2 ze ( sc ) Z"e Nederlandfche bodem eigen zyn , gelyk in het begin 4ez£r verhandeling gezegt is. Een nevel is nooit fchadelyk dan voor zo verre de fy- ne waterdeeltjes met andere fyne en teffens fcha- delyke ftoffen bezwangert zyn ; want de eerfte in de plant, en wel het meeft door de bladeren, in- dringende , worden de twede mede opgeflorpt. En dit heeft in ons geval plaats gehad. Een nevel, als een loutere zwaveldamp be- fchouwt, kan ook die uitwerkingen niet doen, dic %vy waargenomen hebben ? Men plaatze by voorbeeld een tak van een Aalbezieboom onder een ruim glas met zwaveldamp vervuld , en men zal alle bladeren nevens de tak na verloop vaii tyd zien verwelkefen. De bkderen verdorren , bly ven vaft aan de tak en krygen geen vlekken. Het over ige van de boon* word geheel niet aangedaan. Deze proev Op gedeeltens van andere planten, zelvs die door onze nevel niet aangedaan zyn , herhaald , geveri den« Zelvden uitkomft. Zy verwelfcereri en fterven alie. Egter heb door vele proeven ondervonden , dat de zwaveldamp altoos minder werkt en mirider fchielyk op bladeren van Turkfche bonen, en ande- xe planten die tot No. IV. van § V. behoren.. I\len vulle , by voorbeeld , een glas met zwaveldamp , waar in verfch geplukte bladeren van Turkfche bo- nen C 37 ) nrn en Aalbeziebomen gelegt zyn, en lloppe het glas wel toe , dan zal men zien , dat de laatfte reeds een verwclkerde gedaante en geelagtige kleur aannemen > als de eerfte nog gene de minfte veran- dering tonen. Ia zelvs worden deze geheel niet aangedaan , als de zwaveldamp van het begin der proeve zeer dun genomen word 9 terwyl men in de andere altoos eenige verandeFing in kleur, die zig over het gehele biad gelykmatig uitilrekt, gewaar wqrd. ; Het onderfcheid in de houding der bladeren is het meefte zigtbaar, indjeu men deze met water bevogtigt voor datze in een zware zwaveldamp ge- ftoken worden , en daar door nog nader koomt aan het gev.il van onze zwavclnevel, die onder en met een voorafgaande waterdamp , de bladeren der ge- waiTen kan gehouden worden eenigzins bevogtigt aan^etrQfFcn te hebben. In dit geval, zeg ik, is het onderfchcid in de houding der bladeren het grootfte. Men zict bladeren van Turkfche bonen , Koolbladeren enz. nog jangen tyd volkcmen fris, terwyl de bladeren van Aalbezie, Pruim cn andere bomen reeds haar kleur verliezen. Ja ik zoudeden Natuur volkomen agten nagebootft tehebben, indien de verkleurmg der bladen onder en mct vocrafgaan- de vlckken geichicde. Dan deze wierden in onze jjroeven nog niet waargcnomen. C 3 Eia- ( 38 ) Eindelyk dan vermenge men de twee dampen* tiamelyk water en zwaveldamp onder elkander in een ruim glas , waarmede groeijende takjes en bla- deren van verfchillende planten bedekt worden 5 alle met haar fteel of benedeneinde in het vvater geplaatst, en men drage zorg dat de vefroengde damp eenige tyd in dezelve ftaat gchoudcn vvorde , dan zal men dezelvde uitwerkzels op de delen der planten onder het glas kunnen ontwaar worden* die de zwavelnevel gehad heeft, Opk zal men dezelvde planten niet aangcdaan zien^ die door de zwavelnevel verfchoont zyn. — Is het zvvavelzuur te veel, dan werkt het op het blad eer het met de damp in het blad kan indringen. Is het te weinig dan doet het geen uit- werking. Men mist egter meer met te veel als te weinig zwaveldamp. • Zal deze proef wel ge- lukken mocten de dampen zo verenigt zyn cn bly- ven, dat de groeijing voortduurende, het zwavel- zuur met de waterdamp^ die geduirig opgeflorpt word $ ( 39 ) word , tot het blad iu kan dringen , en fterk ge- coeg zy om het inwendig maakzel (ftruktuur') te befchadigen , terwyl het te zwak moet zyn hetuit- wendige merkelyk aantedoen. Dan wyl een glant in nevel groeijende, eenig- zins ten minden in ons geval kan bcfchouwt wor- den als in vogt gedompelc te zyn , zo zal.men op een gemakkelyker vvyze het uitwerkzel van onze zwavelnevel herhalen , indien men bladeren van planten in water doet, daar een weinig vitriool of zwavelzuur by gemengt is, zo dat men het nauw. lyks proeven kan. Dan ziet men na verloop van eenige tyd kleine vlekjes te voorfchyn komen, van- deselvde zoart, als die by de zwavelnevcl plaats hadden. Dog het is niet nodig de bladeren gedurig on- der het water gedompelt te houden , men kan zeer aardig het verfchynzel nayolgen, indien men het blad eerfl: met gemelde vogt nat maakt, en dan voor een gedeelte m een kegelvormig glaasje lteekt met dit zo zeer verdunde zwavel of vitrioolzuur gevuld, terwyl het overige gedeelte, fchuins op de rand van het glaasje leggende , boven het water uit- fteekt, en door eenwerkingals die van hairbuisjesge- durig bevogtigt word. Menzalop deze wyze na verloop van eenige uuren de trapswyze toenerniYjg C 4 van C 40 ) van het verderf door de zwavelnevel 111 de blade- ren veroorzaakt zeer voldoenend kunnen waame- men; en daar uit onder anderen lcren. v"i) Dat de nog friffche en oude bladeren van bomen als Aalbeziebomen 9 die voor het overige veel getedcn hadden 5 niet even gemakkelyk aangedaan worden. Ik hebbe hier in een zeer groot verfchil by allu proefnemingen gevonden. Dus de rede waarom het eene blad van een boom , ja dikwils de boom zelve verfchoont, en het andere getroffen is, niet zo zeer moet gezogt worden in een on^elyke wer- Jring van de nevel 5 maar in een ongclyke gefchikt- hcid om deze werking te ontvangen. En drt is niet zonder voorbeeld. De Heer Mustel verhaalt in zyn Traite de la vegetation in Paris i/8i uitge- komen5 dat hy naaft een zwavel en vitrioolfabriek wonende iets diergelyks ondervonden had. De Ro- zcboom -fcheen hem toe de zwaveldelen het fterkss aantetrekkcn. (2) Dat de bladeren van alle bomen en planten zonder onderfcheid , die de zwavelne- vel hebben doorgeftaan zonder aangedaan te zyn , aBe ten dezen opzigte in een gelyk geval zyn , heb^ bcnde alle een groter vermogen om aan de zwavel- uevel te wederftaan, a!s er op den 24 Juni plaats hadde; kunnende egter deze vermogens op «ig aselvs en over het geheel genomen zeer verfcliillen- de 4 ( 4* ) de zyn; en dat van bladeren, by voorbeeld, van Tnrkfche bonen kleinder zyn als die van Aalbezie bla- deren, die door onze verheveling niet aangedaan ^vn. Dus het niemand verwonderen moet, indien hy in het evengemelde met veel water ver> dunde zwavelzuur deze proev herhalende, het blad van een Turkfche boon even fchielyk aangedaan ziet, als dat van een Aalbezie. Een zwaveldamp alleen werkt minder zigtbaar , zo als wy aanftonds zeiden , op het blad van een Turkfche boon ? als op dat van een Aalbezie; dog het zwavelzuur, dat in de damp is, met water vermengt zynde, veran- dcrt iets in de werking. Het blad van een witte kool wedcrftaat denzelve langer. De ondervinding alleen kan hier in geraadpleegd worden. (3) Dat om de Natuur op het nauwkeurigfte te volgen, en het geen wy zo aanftonds zeiden opgeheldert te fteri^ het evengemelde vogt nog meer moetverdunt worden; en dan het zelvelaten werken op blade- ron van verleK31ende planten, die door de zwavel- beyel niet aangedaan zyn, en bladeren die uit ver- fchroeide takken. zo het in dcn beginne fcheen dognaderhand zecr welig gegroeit zyn, dus met veel waarfchynlykhcid kunnen gefchikt gehouden wor- den, om door zoortgelyke zvvavelncvcl, indien wy ~er weder mede bezogt wierden 9 te zullen getrofTen C 5 wor- t ( 4* ) worden. (4) Dat ipdien de zvvavelnevel een weinig ftcrker geweeft was, mogelyk ook indien zy wat langer .2- duurt hFidde geen e'e'n blad zoude ontkomen zyn. - — Dank zy de goede Voorzienigheid , datwyvoor deze verwoefting bewaart zyn. § ix. Ontleedkundtge begtnzels der Planten , dte tot opheldertng der uitwerkzeh van de zwave/nevel nodtg zyn. Er zyn twee wegen 5 waar langs het voedzel aan 1 2 ) bo* 1 C 43- ) bomen cn planten word medegedeelt , namelyk door cle wortels en bladeren. Door de wortels ontvan- Kii zy arles wat de aar.de fcan geven. Het voedzel hier door aangebragt, word voornamelyk tot voe- dmg aangroci der vafte en harde delen befteed. Dour-de bladeren, voornamelyk die haar volle groei hebben, word het voedzel uit de lugt getrokken. Want indiende bladeren nog geheel jongzyn, gelyk lok zaadbladeren, dat is, die onmiddelyk uithetzaad rpruiten, dan zyn haar werktuigen (prgantn) nog reteder, om enig ruuw vogt, dat uit de dampkring moeft getrokken worden , te bereiden , en als jk my zo mag uit drukken , te verteren. Duj antvangen deze tedere blaadjes van elders het nodige voedzel, dat reeds bereid is. - Even geiyk de milde Voorzienigheid aan het kjeine wigt een ryke bron van welbereid voedzelin^s moe- ders borften laat toekomen, tot dat de tedere inge- wanden in ftaat zullen zyn iets, dat minder bereid is , te nemen , en tot een bekwaam voedzel te ver- anderen. Verder beftaan de bladeren uit vaten of veze- ten die *t zaam genomen den bundel uitmaken,, pe wy b/adfteng noemen. De bladfteng^ wiens verlenging het blad is, verdeelt zig eerft in eenige bundels die zig door het blad verfpreiden.> \ u uk C 44 ) uit dezc komen weder andere, die geduurig fy«l ner zyn, tot datze volkomen onzigtbaar woiden. Zy verdelen zig niet alleen, maar zyn op duizen{ plaatzen weder vereenigt, waar door hunne zappen alle gemeenfchap met elkander hebben. ■.■ Tuffchen de allerfynfte verdelingen van dit over- heerlyk neuverk loo.pt door het ganfche blad een kliergeftcl , dat men Parenchyma noemt. Het heeft gemeenfchap met gemelde vaatjes, en is de zitplaats van de groene kleur. Jn oudere bladeren is het van een harsagtige aart , en wordontbondendoor wyngeeft , in jonge , zynde het meeit gomagtig , door water. Het ontvangt de vogter ? bewaartze cenige tyd, vermengd de ongelykflagtige , maakt; de vlugtige vaft, vverpt de onnutte door uitwaze- ming uit. Met een woord het verandert en bereid op een onnavolgbarc wyze het voedend zap, dat vervolgens door vaten afgevoerd word heen ter plaatze, daar het nodig is, na de bloem, ^e vrugt, ja zelvs na de wortels : want ook worden deze door het Iugtzap der bladeren ge voed en niet door hetgeenze zelvs uit de grond trekken ; even gelyk het hart dcr dieren geen droppel bloeds voor zig ontvangt en be- houd van het geen het doorlaat en na alle delen van het lighaam zend. & Eindelyk word dit geheel konftig niaakzel over- dekti C *5 ) dckt van een dim en doorfchynend vlies, gefchikt om hct tedere inwendig maakzel te verdedigen ? en de vogten door te laten die na het Parencbyma gaan ? of van het zelve afgefcheiden worden, Gaarne zoude hier nog meer van het wonder maakzelder bladeren en van de wetten dergroejing byvoegen, tonende onder anderen wat, hoeveel, en wanneer de bladeren iets van de wortels ont- vangen ; dan ik moet er van afftappen , als genoeg gesegt hebbende om de uitwerkzels van onzenevel na te gaan. Uitwerkzels der Zwavelnevel natuur- kundio Qndefzo<>t. Ik zal dezelve by wyze van vragen? die er tog veel over gedaan worden^ voorftellen en tragten op te helderen. I. Hoe zyn de bladertn aangedaan ? De zure damp ( § VII. ) met andeie fchadeloze ftofFen in de lugt vermeiigt, was niet fterk genoeg om het blad op de eerfte aanraking aanltonds te verderven. * Schadeloos is zy het buitenfte fyne bekleet- zel tot in het Parenchyma doorgedrongen. Hier jekomen zynde , alwaar het geen uit de' lugt aan- ge- • C 4* ) getrokken is, tot een voedend zap bereid word, deed het zwavelzuur zyn uitwerking. Dit zuur altoos een nauwe betrekking (affinitas) hcbbende op het brandbare (phlogifton,) tafte aanftonds hct harsagtige Parenchyma aan, ontbond hetzeJve, verbrak het maakzel, en deed alzo de groene Jdeur, die aldaar zyn zitplaatz heeft, verdwynen, het geen aan zoortgeJvke ontbindingen altoos eigen is. Alwaar nu de hars geheel onbonden en door het zuur verteert is , heeft het blad niets van de groene kleur behouden. Ook is de zamenhang der delen , die al veel van hctPhlogiflon af hangd , dat in de hars is , geheel Verbroken , en het blad wryf- jbaar geworden. Dan wyl niet alle punten van cen blad even fterk een vogt na zig trekken, valt het niet moeilyk te begrypen, hoe het eenl deel mcer en hct andere minder van deze zuure damp getrorFen zy. Van.hier. de vlekken, terwyl het onbefchadigde gedeelte aantoont, dat door de groeijende kragt, die zig altoos tegens het nadeli- ge verzet, de mindqre invloed van het zwavel- zuur is overwonnen geworden, Dat het harsagtig beginzel der bladeren aangedaan is, kan men zeer ligt ontvvaar worden met een blad door de zwavelnevel getroffen in vvyngeeft te leggen , die er minder zal uittrekken in evenredigheid da| het C 47 ) het blad fterker is aangedaan , daai er uit een fria bhd op deze vvyze veel getrokken word. Er zyn bladeren die niet genoeg hebben aangetrok- ken om het harsagtig beginzel te ontbinden , en te veel om het te overwinnen. Deze houden eengroen- flgtige gedaante tcn minften voor een tyd. Doghet inwendig maakzel is verdorven. 