title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: De geologen en paleontologen begrijpen dit aeer goed en juichen daarom zeer, als zij hunne volgreeksen en genealc^en door de chronologie gedekt zien. Juist omdat de chronologische volgorde der lagere en hoogere vormen van het fossiele planten- en dierenrijk en der aardlagen al meer en meer zekerheid heeft verkregen^ durven nu theo- rien als de ontwikkelingsleer in bet algemeen en als de afstammingsleer in het bijzonder daarop voortbouwen. Indien er van zekerheid in de geo- logie spraak kan zijn, het is allereerst, omdat men gezorgd of getracht heeft, op een goeden voet met de chronologie te bUjven^ en de spreekwijze «rzoo zeker als de uitkomsten der geologie'' is daaruit te verklaren en daaraan te danken. AIs de Hoogl. Tiele in zijn //Godsdienst van Zara* thustra" eene beknopte schets geeft van de godsvereering der oude Aryers, aegt hij daartoe in staat gesteld te zijn door de onderzoekingen , vooral in de laatste jaren op het gebied der vergelijkende taalstudie en godsdienst- geschiedenis gedaan. //De vruchten van dat onderzoek /' zoo gaat hij voort, #zijn even zeker, als de uitkomsten der geologie."' Handelt hij elders over de aangewezen methode^ om ons van den oorspronkelijken arischen gods- dienst een vrij bevredigend denkbeeld te vormen, hij verklaart, dat wij van hare zuivere toepassing zekere uitkomsten mogen verwachten , en door haar in staat gesteld worden, om van dat v66r-historisch tijdperk een even dui- delijk beeld te schetsen , als de paleontologie geeft van h6re vd6r-wereldlijke perioden. Maar zouden die uitkomsten, vragen wij, zoo zeker zijn geweest^ en zou dat beeld zoo duidelijk hebben kunnen zijn, indien men de geolo- gische en paleontologische onderzoekingen had ingesteld, zonder op de tijdsorde te letten? Onze slotsom is, dat de Geschiedenis der godsdiensten zich nog niet als godsdienstgeschiedenis, of ontwikkeUngsgeschiedenis van den godsdienst, O R A T I O. 149 laat behandelen. Tracht men aile godsdiensten onder het net van de toe- passing der ontwikkelingstheorie bijeen te brengen, zij onttrekken zich daaraan of doen de mazen breken en verijdelen het ijverigBt pogen. Dat men de onderscheidene godsdiensten naar een bepaalden maatstaf, naar een of ander begrip, naar zekere graden van ontwikkeling rangschikt^ verdient alleszins toejuiching. Laat ons het onderscheid in het oog biijven houden tusschen eene beschrijving van de Gfescliiedenis der godsdiensten , elk op zich zelf en 800 veel mogeiijk in verband met eilcander beschouwd , met inachtneming van de tijdsorde^ en eene rangschikking van de onderscheidene gods- diensten volgens den trap van ontwikkeiing , waarop zij staan. Eerst het eerste , daama het tweede. Bij het eerste zou de vraag moeten beantwoord worden, of er plaats is voor toepassing van de ontwikkeiingstheorie. Bij het tweede hebben wij in geen geval iets met die theorie te maken , maar de godsdiensten hooger of lager te piaatsen naar de graden van den door ons vervaardigden godsdienstmeter. De l)e8chrijving van de Gtescluedenis der godsdiensten ^ waarmede wij IftO J. L DOEDES 0118 thans blijven bezig houden, kan men de beschrijving van het goda- dienstig leven der volken , of de reiigieuse volkerenbiograffe noemen , gelijk de beschrijving van den godsdienet van een volk de beBchrijving van rijn godsdienstig leven heeten kan. Is nu ons natuurlijk leven niet iets ab- gtrakts, maar onafscheidelijk van ons selven en afhankelijk van allerlei voorwaarden, waaraan ook wijzelven onderworpen zijn, hetselfde is het geval ook met het godsdienstig leven eens volks of met rijn godsdienst, en met het godsdienstig leven der volken, dat wij door de geftchiedenia der godsdiensten leeren kennen. Dease geschiedenis moet niet als de ge«- schiedenis van den godsdienst in de menschheid, of van het gods- dienstig leven der menschheid behandeld worden, maar^ met volko- men erkenning van het recht der individualiteit en der persoonlijkheid , als de geschiedenis van de godsdiensten der onderacheidene volken, die hier niet passief zijn , gelijk automaten ^ terwijl de godsdienst actief is , maar die zelven actief zijn. Het moet niet altijd en onophoudelijk sijn: de godsdienst //ontwikkelt zich" en de godsdienst /rheeft zieh ontwikkeld/' alsof niet menschen met hunne individnaliteit en persoonlijkheid er bij op den voorgrond stonden en er een werkzaam aandeel in namen. Wi] moe- ten toezien , dat wij niet verzeilen op de klip van hel Automatisme. Elk volk moet met zijn godsdienst of met zijne godsdiensten beschreven worden , en elke godsdienst moet in verband gebracfat worden met de indi- vidualiteit van het volk, waaronder hij zijne belijders vond en zooveel mogelijk daaruit ook worden verklaard; in verband met den tijd, waarin zijne geschiedenis valt; in verband met den geheelen historischen damp- kring/ waarin die godsdienst ontstaan en verder ontwikkeld^ gewijzigd of verbasterd is. Aan dezen eisch heeft de Hoogl. Tiele ook zelf recht laten wedervaren bij zijne behandeling van den Zarathustrischen , ond-Egyptischen , babyk>ni8ch*assyrischen godsdienst. De Cbronologie moet daarbij de leid- draad blijven, gclijk bij de geologie de chronologische orde der terreinen. Maar verbergen wij niet voor elkattder^ dat de Gesohiedenia der godsdiensten bij eene afzonderlijfke behandeling tooh eigenlijk in een abnormalen toestand verkeert. Want zij is niet iets afgezonderda, zij is een gedeelte der wereldgeschiedenis. Nu kan zij wel afzon- derlijk behandeld worden^ even als de geschiedenis der knnst, der bescha- V O R A T I O. 151 ■ YiBg, der wetenaebappeii , der mtvindiDgen en wat sich verder laat noe* men. Maar aij mag toch niet geuoleerd worden van de omgeving , waarin sij heeft geleefd. Zij heeft deelgenomen aan den levensloop der wer^- geschiedenis en et aelve invloed op uitgeoefend. Volkomen reoht aou men haar daa alleen dan kunnen laten wedervaren, als men haar in en met de wereldgeschiedenis zelve kon behandelen. Want dan eerst knnnen wij de godsdiensten der onderscheidene stammen en volken reeds bij hmme geboorte bespieden en verder nagaan in de atmosfeer, waarin zij adenMD, onder al de invloeden^ waaraan zij bloot staan, tot welke in-' vloeden vooral ook die godsdiensten moeten gerekend worden , die in het* lelide land, onder hetzelfde volk, in den kring van hetzelfde ras hunne belijders vinden of vroeger gevonden hebben. Dan valt eerst goed in het oog, hoe de godsdiensten in de wereldgesohiedenis elkander hebben ont« mpet en wederkeerig invloed op elkander hebben uitgeoefend. Het bont gewoel op dat groote plein, dat wij het gebied der wereldgeschiedenis noemen, wordt dan eerst recht zichtbaar. Daar ligj^ Klein-Azie voor u, of Perzie^ en welk een door elkander gaan en wodra of elkander opvol» gen van oorspronkelijk niet verwante godsdiensten ontwaren uwe oogenl Welk een verdrongen worden van den eenen godsdienst door den anderen 6q eldersy in hier in Europa, zonder dat de verdrongrae altijd verhin- derd wordt, zijnen invloed nog zeer lang na zijn ondergang te laten ge- voelen. Welk eene merkwaardige scheiding en verwijdering zien wij door sommige godsdiensten in het^ groote familieleven der rassen en volken gemaaktl China en Japan ruimen naast den oorspronkelijken volksgods- dienat plaats in , bet eerste aan het Boeddhisme , het laatste aan Kong-tse's godsdienst en ^kya Moenfs leer. Waar de Yeda als Heilige Schrift «ereerd wordt, is de godsdienst van het Zend-Avesta buitengesloten , en waar het Zend-Avesta als de Heilige Schrift wordt vereerd, is de gods- dieost van den Veda geschuwd. De drie voomaamste takken van den OenJo-altaischen stam kiezen zeer verschillende wegen, daar de Mongolen den Boeddba volgen, de Tataren den Islam aannemen, de Finnen Chris* tenen wordeu; De oostersche Sktven voegen zich bij de Qrieksche, de westersche Sbven bij de Bxiomsche Kerk. Het Protestantisme treedt op en brengt in het Noord-westen vau Enropa schenring in den boezem der \ 152 J. I. D O E D E S bevolkiDgen te weeg. Dergelijke diep ingrijpende verschijnselen op het gebied van de Geachiedenis der godsdiensten treden bij eene afzonderlijke behandeling van die geschiedenis geheel op den achtergrond. Konnen wij derhalve aan de Geschiedenis der godsdiensten alleen dan recht laten wedervaren, wanneer wij haar iaten in haar geheel, dat is in het orga* nisme, waarin zij ingeweven is, wij moeten hare afzonderlijke be« handeling in zekeren zin een noodzakelijk kwaad noemen, noodig^ omdat verdeeling van den arbeid noodig is, ook omdat hij\ die de Oeschiedenis in hare bijzondere deelen wil leeren kennen , ze bij gedeelten onder den mi- kroskoop van het historisch onderzoek moet brengen. Maar gelijk de natumr- kundige bij het mikroskopisch onderzoek van een of ander lid of gedeelte niet vergeet, dat hij slechts een afzonderlijk iid of gedeelte in het oog heeft, en na zijn mikroskopisch onderzoek weder terugkeert tot het geheeU waartoe het behoort^ zoo dan ook de geschiedvorscher met betrekking tot de Geschiedenis der godsdiensten. Zoo zal dan de Geschiedenis der godsdiensten , met dat al^ niet ongelijk zijn aan hetgeen de kinderwereld somtijds op eigenaardige wijtfe te zien geeft in de minder benijdenswaardige rol van spelbrekerP Overal elders ontwikkeling , overai bewijzen bij handvollen, dat de ontwikkelingstheorie de baanbreekster is voor nieuwe ontwikkeling door de heerlijkste resuitaten van hare toepassingl Maar alleen in de geschiedenis der godsdienaten geen ontwikkeling , en die theorie op haar niet van toepassing? Hoe be* lemmerendy hinderend, storend treedt dan toch die geschiedenis de heer- schappij en zegepraal van die heerlijke theorie in den wegl O R A T I O. 158 Ons antwoord is eene beacheiden vraag. Overal elders cmtwikkeling en derhalve nergens eldera een #non liqoiet"? Zeker is derhalve reeds uitge* maakt, dat het mensohelijk bewustsijn zich ontwikkelt uit de beweging van aekere d^rtoe aangeweMin atomen ; uitgemaakt ook ^ dat des menachen redelijke vermogena aich in de eerste nog onvolkomen exemplaren van hot wordend menschengeslacht ontwikkeld hebben door zijne gearticuleerde apraak^ aoodat hij al sprekende tot het menscheUjke denken is gekomen; ttitgemaakt sonder twijfel « dat het levende aich eens uit het levenlooze i da eerste organismen zich eens uit anorganiache stof hebben ontwikkeld; uit« gemaakt alzoo^ dat alle vraagteekens op die punten kunnen veranderd wor- den in uitroepteekens, om ze te plaatsen achter een triumfantelijk uitge* sproken Bifq^na? Maar genoeg. W^ ook tot heden de ontwikkoling nog niet aanwijsbaar moge zijn, zonder twijfel is zij aantewijzen in de geschiedenis der ontwik- kelingshjrpothese zelve. Wordt na twee of drie eeuwen de geschiedenis der ontwikkelingstheorie beschreven, er zal wel over haren invloed op de ontwikkeling van den wetenschappelijken geest der menschheid en op de grondiger beoefening van vele wetenschappen niet weinig tot haar lof zijn te zeggen. Dan zonder twijfel ook dit, dat de wakkerste voorstanders van de toepaasing dier theorie op de Geschiedenis der godsdiensten krachtig hebben medegewerkt tot een vemieuwd en onpartijdig onderzoek naar die gescbiedenis , en, mede door de tegenspraak, die zij hebben uitgelokt en welwillend hebben opgenomen^ niet weinig hebben bijgedragen, om voor de grondiger beoefening van de Oeschiedenis der godsdiensten eene nieuwe^ hoogst vruchtbare periode te doen aanbreken, die als leuze in hare banier voerde: Onbevooroordeeld voorwaarts! Narrationem eorum, quae aut laeta aut tristia hoc anno Academiae nostrae evenerunt, brevem esse nihil vetat. Fuerunt adversa, fuerunt quam plurima prospera, quae tamen paucis verbis in memoriam vobis revocare licebit. In Professorum ordioe lugentes desideramus virum okurissimam Marti* Bum Hoek, per quatuordecim annos Astronomiae in hao Aoademia Profe»- sorem. ^ Superioris anni die tertio mefisis 6q[>tembris in urbe natali fato functus est Natos Hagae Comitum die tertio decimo mensis Deeembrie ai^ii huins saeeuli tricesimi quarti, pnet iam, C!openiioi vito deleototus, adolescentem praemonstravit ; magnae spei adolesoens iuiwsiem praenun- tiavit acutum ; iuvenia singularem praesignificavit virum. Ingenii mentisque dotibus exceilens discipulus carus emt praeceptoiibus , oommiUto aoms, qui cuncti magna ab eo exspectebant. Nec spem fefeUit MartiaaB. Anne luiius saeeuli quinquagesimo secundo Academiae Lugduno-^Batovae civibus adscriptus, Medicinae studiis se destinavit, fiUns optimi patris, in dvitato Hagana chirurgiam fapientis. AbsoJutis autem studiis propaedeutiais Astro* nomiae maluit operam navare^ cui disciplinae continuo totum se dedit^ celeberrimo duce Kaisero, quem &to functum etiamnunc Leidessis Acade* mia luget. Aoenratom et certom rerum indagatioaem amanti , praetar oaetoras disoipUnas Astronomia Martino placuit. In ooelum stollatum igitar oeulos mentemque vertebat^ ex imo pectore^ ut adolescenlis iam moa fnerat^ odio habens inanem valgi gloriam , et mediooria exktimaBs ea quae magni fteere plurimi solent. Goelum stelliferum eum tenebat. Planetarum , soUs , steUarum fixarum et crinitarum oursum motumqne nexumque intelUgws et scrutari cupiebat. Non gratum igitur ei accidere non potuit munus Observatoris Astronomici , in Academia Leidensi , anno quinquagesimo sexto ipsi oblatum; ad quod munus tuendum vocatus est, ut Doctissimo lohanni Abrahamo Ghristiano Oudemans, in Academiam Rheno-Traiectinam pro- fectot siMcederQi Totus continuo observando in specola Leidensi se dedit, Qsque ad annnm* quinquageaimum nonum» quo, Astnmomiaia doeendi oauM ift Aosdemi^ Rheno*Traiectina Frofessor extra ordinem oreafcuSj deniio clarissimo Oudemans successor datus est. Multorum intorea laodem sibi O R A T I 0. 1S5 oomparavwftt Obaarvator Iieidenai» DksertetiMe , ad samznoB eomoqmvAm m Matbefli et Pfailoiopkia NataroU hoMrea oocMoripta aiqae definsa» qm grave tractavit a^gameatam #de Ckmietia aniMnim milleBimi quingent^ limi qaimpmgeaimi anti, millesinii duoentenmi eexagOMi qaarti et non« genteiimi leptuageiami qointii eorumqoe nondam latb profaata idratitate/' Bx Hoekii aententia^ qaam diluoide et aoeamte exposuit^ eometes, Carofi quinti nomine nuncupatus, miaime idem habendae erat atqoe u, qoi saecoti deeimi tertii aBno eexageeimo qoarto et aeculi deoimi anno eqitoa- geeimo qaiato eonqMciendoa se praebu«rant« Coatrariam seataitiam alii tuebantar. Anno igitar hoiae saeeuli qainquagesimo septimo magaa Aatro** nomnae peritorBm erat exspeotetia Apparri)itne eometes? Ree aaeepa^ Et ooelum oontemplantur Astronomiy veepertiai noctomique vigilantee» Eventaa, ut aotam est, Hoeku aliorumqae firmavit Beoteatiam, ipnque locom Buum inter nmtri tomporia Aitronomos aaaignavit. Clarissimo Buys Ballot gratiam habemus, quod vacante clarisBimi Hoekii cathedra d^uncti locum supplere voluit, cum in speculae Astronomicae adminiBtratione , tum in tradendiB et Astronomia populari, et, quantum ea persequi munus ipsiuB et officium patiuntur, aliis disoipliniB, assistente viro Doctissimo Blauritio Snellen. Vacante Hoekii cathedra felicior fuit ea, quam churissimum Rovers, propter septuaginta annorum aetatem rude donatum, suooessori relinquere lex iussit. Quod nihil mirum. Astronomorum enim copia neqaaquam astrorum agmini est aequiparanda , Historiae vero disdpUna quam pla<* rimos aUt cuitores. Roversium nostrum diutius retinm vohementer cupi« vimus omnes, quippe reputantes nobiscum, non facile virum quempiam doctum reperturos esse ampUssimos Curatores, cum Roversio nostro com- parandum. Pfsr quadraginta et septem annos in dooendo exeroitatus; in Atbenaeo Franequerano per septemdecim, in Academia Groningana per duodecim, in nostra autem Academia per octodecim annos» egregie de Historia atque Uteris meritus, insignis dootrinae oopia clarus. . . Verum ne obUviscar, me omnino feUcem esse praedioandum ^ quod iam nnno pareota- Uum oogitatio procul esse potest. Rude igitur superioris anni mense Aprili honorifice donatus, exacto anno academico discipuUs et amiois, mense lunio, vir clarissimas valedixit. — Trinos itaque viros clarissimos rude donatos salutamus, Nestorem nostrum Richardum van Rees, quem senectute non onerosa, verum opeiosa, ornatum videmus; Qerardum lohannem Mulder, celeberrimum ohemioum, in viUa sua Benneoumensi a studns minime vaoantem; et Roversium nostrum, reoens dootoris munere degressum; quos diu Deus Optimus Maximus servetl Clarissimo Rovers suocessor datus est vir doctissimus lohannesAdamus Wynne, Oymnasu Oroningani Rector^qui bene audiebat» multisque nomi- ^ R A T I 0. 157 Bibas 86 oommeiidabat , optime iam tum de biatoria patriae , tum de b^toria universali meritus, quarum utramqueegregiis libris consoribendis illustravit. Historiam doceodi munus igitur auspioatus est superioris anni die vicesimo nonomensis Septembris» habita oratione, cui titulus: De difficuUate inves- tigandi in Historia veritateim; Belgioe: iSfOver de moeilijkheid van het op- sporen der hiptorische waarheid." Neque uILum est dubium, quin olarissimi Boversii disoipulo^ praeceptoris vestigia pressuro, feiiciter et ex voto cessura sint quaecunque in studiosae iuventutis commodum et Academiae disdpli- naeque hiistoricae incrementum in animo eum habere omnes sciunt. Cui igitur recetfs creato Historiae Professori ^x animo optamus^ ut scholarum nostrarum Trdectinarum famam ipaximopere et institutione sua et scriptis Btiis augeat. Quod facere pergat elarissimus vir^ qui per quinque lustra iaip decus f uit et ornamentum Academiae nostrfie. Cogitatis iam omnes nobilissimum Bar tbol* dum lacobum Lintelo de Oeer^ eximium quondam hui^s Academiae alumnum^ anno huius saeculi quadragesimo septimo ad lurisprudentiam tra- dendam huc vocatum. Festus fuit diesi dies ille vicesimus secundus mensis anni superioris SeptembriSi quum clarissimo viro, per viginti et quinque annos munus Professor»; fdiciter gestum, gratularentur Curatores, collegae^ amicorum discipulorumque ^ undique . confluentium , agmen insigne. Utinam ditt salvum et incolumem aervare pergat Deus Omnipotens egregium virumi euius alacre ingenium^ cuius reconditae eruditionis copias, et subtile iudi- eium^ et indefessum literarum studium laudant omnes et admirantur. Academiae Professoribus prbximi sunt Academiae alumni, quQs hodi^ intuens atque adspiciens continuo in memoriam mihi revoco immaturum obitum septem ornatissimorum iuvenum^ hoc anno academico morte nobis ereptorum. IMem enim ^upremum obierunt Antooius Adrianus Orondhout, Medicinae Studiosus) Hugo Christianus Pleyte, Philosophiae Npturalis Studiosus^ Tfaeodorus Ruys, Theologiae Studiosus; lanus Oulielmus Anto* nius Phaff^ Medicinae Studiosus; lacobus de Puy^ Theologiae Candidatus; Gerardus Plechelmus Bloemen, Medicinae. Doctorandus^ Bastianus Los, Tbeologiae Candidatus; . . Eheu tristem nuntium, doloris tristem memo- riam et recordationem 1 Quot cara capita parentibus, praeceptoribus , amiois, Aoademiae nostpae erepta videmus; optimos iuvmesi quorum plu* 158 J. L D E D B S rimi pvope ipsam fece metam Btudiorum ocottbwruikt; quorum bini id examea eccleBiaaticum subeaadum ae praeparabaut » laoobum eogito de Puy et BastiaDum Los. Qaibus carw nomAiiibiia addere mibi Ikeat uomeQ praeatantisaimi lohaonid Antonii lacobi KlaaiGen » qui Diaewtatioiiem Theo- logicam fde Maroo Minuoio Felice" conaoripsit quidem, non vero in lnoeia edidk neqae defondere potuit,. praematura quippe morta impeditua. Hio Sacri Mii^Mterii in SccieBia Reformata Nederlandiea Candidatua, sumnKM in Tbeologia honorea boc anno aeademioQ in noatro A.cadeiiiia petiturna» sine dubio ob aummam doctrinae praeatantiam magna cum laude Theob- giae Doctor dictua» renuntiatua, proclamatna foret» nisi auocubmaaet mortil Huius autem praestantisaimi iuvenia» qui haud vulgaria Theoiogi apeai nobis fecerat, specimen Academicum pie et religiose edendum curaiii Promotor designatus» vir dacissimus ter Haar^ superioris anni mense lulio operi pofitumo ita praefatus, ot cariasimo diseipulo monumentum exegiarit, et se praeceptore et quem etiamnunc kigemus defiincto discipulo dignia^ simum. Ex hoc uno omnes vestros discite praeceptorea» optimi iuvenes« generoa& adolesceotes ! Etenim » quamquam Aoademiae fata enarrafts me contineo a cuiusquam compellatione , tamen, de vobis vestrisque rebus verba faciena» me continere nec possum nec volo » quin ad vos meam orotionem oimvei-* taml Ex hoc uno, inquam» omnes veatros disoite praeceptorea, qui inge- nuos diacipulos aut fato functos , aut ad honores vocatos atque promotoa» amore, studio» observantia prosequi solent, Ita «ebis palam £sctum est» quanto pretio habeamus atque habere aoleamus aaaiduitatem vestrom et diligentiam et studiorum amorem, morumque probitetem, animique a4 omne, quod bonum, pulchrum, verum est, intentionem. Omnibus igitur» quibus poteriUa, viribua, obsecro, earum diaeiplinarum studiia operamk date , quae maxime vestro ingenio conveniant , maximamque ad vitam bene agendam et munero in plurimorum commodum geoenda habeMt utilitotenk Quanto maiore triatitia praematuro optimorum iuvenum mors noa affeoitj tanto maiore laetitia affidmur, quum laudes vesfiros oslebrori audimoa, magnamque vestrom omnium boMrum viroium commendakionem. Quas haud paucoB veatrum omnino babere constot atquia notum est; quaa nonnulli fortasse nondum sibi cQmpararunt aut. comparore studnerunt; qnaa O a JL T I O. U9 au&rai BeQio vestrum coDtemQst flocciqoe pendat. QcuHlsi hlc adBiat^ quibufl , ntione babita anDi praetejriti , #o mihi praeteriUun referat si lup- piter amiam" iii ore ac mente ease debaerit , bos vehementer etiam atqoe etiam rogamas, ut velis remisqae ad stadia se vertentea in posterum de Ktaris te avelli atqae abetrahi aequaqaam patiantur, considerate quippe in nempla^eibi proponentes iovenes praestaQtissimos , quos in arena reportasse praemia novimus. Ad horum exemplar vos componatis, optimi commili- (onee, ant ad defuncti, de quo dixi^ Klaassenii, aut -— ad ooQsaltissimi , iimo clarissimi viri exemplam, qoi ante hos sex menses luris in hac Aoademia Candidafcus, mox mense Novembri luris atriusque Doctor creatus, aaperioribus kia diebua luris Frofessor in Illustri Amatelodamensium Athe- naeo fectus eat. Nonus est annus, ex quo primum buius Academiae Reotor Magnificas Comelii Pysacker Hordijk nomen civibus Academiae noatrae adscribendum curavi. Novem annia post, magistratum academicum xne iterum geraate, summi in lure Bomano et hodierno honores in eum magna cam bude oollati sant. Sic eximios hic commilito noster intellexit notisaimam illad irnonum prematnr in annum"! Et maximo quidem oam fraotu! Scilioel vixdum e Stadiosoram numero discessit, quin confestim in FrofesBorum ordinem se viderit receptum. Commune nobis vinculum est hortus ille literarius, in quem inter nos coniuncti Professores et Studiosi descendere et oonvenire solemus. En aedes magnificas! Quantum ab iis Area academica distatl Intrahtibus, scilicet in bibliothecam , omnia fere arrident , nitide et ordinate instructa et parata , ad visitantium non tantum delectationem , verum etiam commodum, quum iam facile infra supra ambulandi, librosque, altissimo etiam loco asservatos^ absque magno vitae periculo inspiciendi manibusque terendi copia data sit. Librorum numerum variis denuo modis auctum esse , omnes intelligitis. Memorandi sunt qui pertinent ad collectionem operum, Physicam spectan- tium , a Societate Londiniensi Rayana editorum ; libri , quos argumenti histo« rici et archaeologici e bibliotheca Suermondtiana coemendos curarunt Amplis- simi Academiae nostrae Curatores; exemplar, ni fallor unum superstes, nitidissimum illud, primae editionis Psalmorum Dathenianorum , Heidelbei^ in lucem missae, quod harum rerum peritis erat incognitum, e bibliotheca celeberrima Serrnriana in Traiectinam bibliothecam hoc anno traductum. Na- perrime etiam placitom est Curatoribus, ut emptio fieret maioris editionia codicis Sinaitici, a Tischendorfio in lucem missae. Interea catalogi alteram supplementum typis edere pergunt Bibliothecae Praefecti» Librorum autem manuscriptorum Hebraicornm , Arabicorum , Fersicorum , Turcicorum , Malai- corum catalogum, typis iam expressum, confecit clarissimus de long» Quo catalogo conficiendo optime meritus esse censendus est aactor, cum de Bibliotheea nostra , tum de literis Orientalibus , in quarum studio vitae tabemaculum posuit. Ferfectum laborem/ ipsi rion nimis ingratum, cla- R A T I 0. 161 rissimo de long gratalatur Academia Rheno-Traiectina , ipsiqQe gratias qoam maximas habet, quod benevole opus illud suscipere baud recusavit. Annalium academicorum novus tomus Lugduni-fiatavorum praeparatur, et aliorum orationes continens, et Rectoris Magnifici ex ordine Theologo- rum , qui ante hos quinque annos Academiae nostrae regundae munere abiit. Brevi itaque tempore orationem, quam ex hap ipsa cathedra collega meus disertissimus habuit i^de Religione Cbristiana, optima verae humanitatis magistra/' et narrationem fatorum Academiae nostrae anni huius saeculi sexagesimi octavi tandem in Annalibus academicis legendi copia nobis aliisque dabitur. Quaerit fortasse quis diflScilis et morosus, et novandi cupidus, quidni adhibito in Annalibus iilis edendis praelo tachy-tjpogra- phico intra biennium mittantur in lucem, aut saltem intra triennium, grandia illa volumina, ne nimis morantia subinde post festum venire non prorsus immerito censeantur . .. Sed vela oontrahenda sunt. Narrandi finem fieri tempus est. Vos, humanissimi Auditores, amare et diligere pergite Academiam nostram Tra- iectinam I (SeciUa est brevia aratio ad viros amplimmoa, Academiae Ouratares, ad virum consultissimum van Hqytsema, qvi Curatorum acta curat, ad Pro/essores , inprimis ad viros clarissimos ter Haar, van Bees, de Geer, Loncq^ Buys Ballot, Bnffelmann. Clarissimi Bovers et Donders aberant. Postremo con^ vertit Bector orationem ad cives academicos, ornatissimos iuvenesj Ad praemiorum . distributionem transeuntes , virum clarissimum Hal- bertsma, qui Senatus academici acta curat, oSiciosissime rogatum volumus» ut Ordinum ludicia de acceptis responsis recitet. (Seeuta est ludiciorum recitatioj Insignem honorem vobis gratulor» praestantissimi Gratama et van der Mey! Regium'' donum vobis paratum est; nummus aureus, quem Regis Augustissimi liberalitas et munificentia victoribus in certamine literario destinavit. Regia via procedentes in arenam descendistis et vicistis! Tam adscendatis quaeso, ut nummos, iure et merito vobis donandos, continuo vobis tribuam. 21 162 J. I. E D E S I^dicU tqi acuKUu9n lau^ftv^ Ordo dU(upl)tiarQQ) mathematiearum et phy- sica^um ^), iugepi^m tumq iu4icio ^ubftvtttiQi prudentiam tiiam in eon'- cludendo. Non exigua? hopos hicc? tuusl Qpidqaid non liquet» praeatan- tissime Gratani9f hoc pmpino luce elarius liquet, te aapientiam habuisae magistram, quae discipulos 8UQ9 dooet in medio relioquere quodcumque constare nondum constet. Pergap» optime commilito, deous Aoademiae Groninganae , naturam investigare I Si fi^ri unquam possit , ut ex inaDimis materiis corpora vivfi nascantur, quofl bodi^ nondum Uquet, libi aliquando contingat, per indefeasam investigatiog^ perveoir^ ad inexspectatam in- veptionem corporis aliciiitjis vivi ex ipanimi materie natil NonminipQA 1»U8 est, pr^estantissim^ vap d«r Mej, qui JUustre Amitei- lodamensium Athenaeum ornas, npn minima Ia^s e^t, difficiUimum argu* mentum bene perspe^^isse , singularem industriftm adbibuisse, in iudicando ') Ordo disciplinanun mathematicarum ei physioaram ad quaeationum, qoas posuerat, alteram: «Sxpositio critioa praeMpuarum inyestigationum, quae iiatitatae auit ad a^Tendam qiiaestio- «nem: an corpora yiya ex inanimia naaci possint materiis. Addantur autem propiia quaedaa #circa hanc quaestionem experimenta :" duas aocepit Gommentat^iopefl. Prior Commentatio^ hoo insignita lemmate, Pa$teur! a la re$c<mue! Buccinotam continet hiBto- liam rei, quae in disoeptationem yenit, sed non exponit praedpuas inyeatigationefl, quarum in quaestione diserta meatio flt. Huie bxcFitati ooaflequenfl est, ut argumenta deflint, quiliQfl dia- quisitio fulciatur ac firmetur , et commentatio simiUor yideatur soriptionij quae in hoc illore ooetu legatur, quam responsioni ad quaestionem academicam. Propria autem experimenta, quae Ordo postulayerat, soriptor addidit nulla, oausam aflbreBA tantam eohim diiBoultatem, quanta a ciye academico superari haud possit. Itaque scriptor priori quaestionis parti tenuiter, pofltenori proreufl non flatisfecit. Hino cenfluit Ordo, eum nullifl omandum esfle honoribus. Huic Disputationi longe multumque ea praeatat, cui hoo lemma: Km Upui, Prol^gomaui excipit synopsis historica, quatuor capitibus confltans et optime soripta, quae iustoneo longior HQC breyior praecipuafl oontinet flententias usque ad nostram aetatem in luoem editaSyUt yis aigumen- torum, inde ductorum, critices seyeritati subiiciatur. Hanc soriptor nusquam neglexit et pxobaTit etiam iudicii acumen. Praeterea muHa ille addidit experimenta, qaae capite quinto diaerte exponuntur, neque repetitionem tantum continent eorum, quorum notitia iam nobisoum cflt oommunicata, sed ea etiam» quae ab ipso scriptore primum te&tata sine dabio eo pertineat, ut quaedam quaestionis partes accuratius explorentur, eaque uniyersa hac ratione propin^ ad flobir tionem adducatur. — Accedit, quod scriptor ingenium probat iudicio subaotum et yero pruden- tiam in ooncludendo admodum laudabilem. Qoamobrem de totius Ordinis sententia soriptor positae quaestioni omnino satiflfeoit» omneflque eius socii hanc Commentationem praemio aureo dig^m censuerunt. Aperta schedula auotor prodiit 6UILIEL1CU8 DIQNU8 6BATAMA, Phil. Nat. in Aoad. Qron. Candidatns. R A T 1 0. 168 sollertem te praestitisse — ut ano verbo dicam — Ordinis Mediooram Traiectini laades meruisse! ^) //Ars longa", taae autem vitae praeteritum spatium adhuc breve est. Qaod reAtat Arti donbecretur, cuias alacrem et felicem te probavisli cultorem. Vitae brevitatis memori sit vita tibi longa, deliciis plena, arti autem salutari, quam facere tibi proposuisti, fausta et salutiferis fructibus abundans! Qttod Indtef gra^s£liQ»ttfti eensendiifni est peeitab. Ex decreta Regis AQguBtissinii ii^ pYol^^imutn tittnutjb Rectot MiBgdfficus crentusr ebt vif clariB^* simus Heniiicus Petfuis Qothofredus Ciuack, furis iii hac Academia xTwsiteor.* Accedaa ,. vrr clatissim^ I ^alWf iterumque salve,. Kector Magnifibel Magistratum academicum tibi trado. Manew abciunti sit tibi laeta; magistraiCus tui FOCOrdbtio. . T6 Rectore vigeat, viresque augeat, nec detrimenti quid capiat Academia Rheno-Tiaieetina I Quod fhxit Deus Omnipotens^ cui laus, honos^ glcma in aeternuml DIXL j ■■ f Oido medioolftimj ad' quae8iionem> biB verbi» oonodptaofi : ,Pmeilii88» theoria itetpiraUoiuft meohaaioa^ quam Magnus propoeuit, oooBpeotuB ezhibeatur ^hifliorioaa idemque okttioQB diaqoiaitionQm ipsam ioBecutarum, ut pateat, quo paeto fimGtionia riUiue dootrina di^oepa immutata sit,*' uAUm aoo^it responfum,.. hoo lemmate iBBoriptum : r Ars longa , vita brera." Auotor huioa oommentationis difficiUimum^ in quo yersatur^ argementum bene perspezit, numerosai, quiliuB phjsiologqram disquisitioDes exponuntur» scripta sedulo perscrutatufi est eadem- que; reote diiudioayit. Minus yero probanda proliutas in recensendis singulorum laboribufi, etiam iis,.qi4 Ttl nuUum yel paryum duntaxat ad theoriam respirationifi perftoiendam habuemnt momentum. Aequisiyerat enim Ordo oonfipectum theoriam istam^ ut senfiim explicata fait^ illustrantem,, nil ultrti. Temporifi angustia pressus auctor ad scribendum properasfio videtur, anteqnam in materie tractanda yere regnaret. Neque hoo tamen, neque fefitinatio&ifi yestigiay quae postremae oommentationis partes oontinent, quidquam detri^unt de laud^ singalari Scriptoris industriae iudicandique solertiae, quemadmodum operi tam acourato tamque oompleto tribuenda. Qvtae quum ita sint, Qrdb Medicorum non dubitayit aureum praemium filcriptori deoemere. Aperta acidula nomen prodiit: GERARDl HENRICI ViN DfiR MM , in IlluBtri Amstelodamenfiium Athenaeo Medioinae Gandidati, qui quidem^ ezamine infitituto, yerum se probayit oommentationifi auctorem. 21» AANTEEKENING. Blz. 96. Bedoeld is de Inwijdingsiede rm den Hooj^. J. A. Wyime^ over de MoeUifhieid van het opsparen der hietorieehe waarheidf Qroningeiij 1873. — Blz. 97. Gkzinspeeld wordt op de Natiirlkhe Sehdpfumgigeeehiehte van Prof. Emst Haeckel, waarvan de 4fi nitg. te Berlijn in 1878 het licht zag. — Blz. 97. Ygl. M. Perfy^ Bie Anthropologie ale die Wieeeneehaft v. d. hdrperl. nnd geietigen Weeen dee Meneehen, Leipz. n. Heidelb. 1874. 11. 7. — Blz. 99. Ygl. Haeckel, NatOrL 8ehdpfimg^eech..h\i. XYIII. — BIz. 100. Haeckel, t. a. pl. bl. 12 en XXXII. Zie ook dIz. 589. Darwin^ HoU. vert. van de Afitamiming v, d. Meneeh, door Th. H. Hartogh Heys van Zonteveen. I. 184. — Blz. 108. Darwin, t. a. pL Holl. vert. I. 88. O. Pfleiderer, IHe Religion, ihr Wesen und ihre Oeeehiehte. Leipz. 1869. n. 8, 4. C. P. Tiele, Theol. Tgdeehr. 1873. blz. 573. — Blz. 107. HoD. vert. van Darwins Afttamm, v. d. Menseh. II. 443. C. P. Tiele, Be plaate van de godedieneten der Natuurvolken wi de Oodidienstgesehiedenia, Bedev. bij het aanvaar- den V. h. Pro/eesoraat aan het Semin. der Bemonetr. Amst. 1873. blz. 11, 12. — Blz. 116, 117. Ygl. F. Schnltze, Der Fetiechiemus. Leipz. 1871. blz. 288 en blz. 86. Tiele, Theol. Tijdsehr. 1873. blz. 397, 401. — Blz. 124. Ygl. HolL vert I. 266 en 333. — Blz. 125. T. a. pL blz. 298 enz. — Blz. 126. YgL De plaats v. d. godsd. d. Natuurv. blz. 20. — Bk 127, 128. YgL hierbij Pertv, Antkrop. IL 165 enz. 184 enz. en B. Yirchow, Die Urhev&lherung Bwropds. Berl. 1874. bk. 12 enz. -^ Blz. 129. Ygl. hierbn Haeckel's Nalmrl. Sehcpfungsgeseh. blz. 690—598 en Darwins AJst. V. d. Mensch, Holl. vert. I. blz. 76 enz., 306. — Blz. 130. i^Toppant van onzin.^' Dit is het gevoelen van Dr. Lndw. BtLchner in de door hem uitgegeven vert. van Sir Ch. Lyells werk, Das Alter des Mensehengesehleehts au/ der Brde enz. Leipz. 1874. blz. 348. — BIz. 131. Darwin, t. a. pL Holl. vert. L blz. 87 en 88; 94, 95. — Blz. 132, 133. Caspari, Urg. d. M. Leipz. 1873. L 296. (vgl. ook blz. 303). — Blz. 134, 135. Zie Theol. Tijdschr. 1873. blz. 249, 260. — Bh. 136. A/st.v.d.M. HoU. vert, I. 306. — BIz. 136. Ygl. onder and. J. Lnbbock, Die vorgesehickUieke Zeit, Jena, 1874, hoogd. vert. van A. Passow. 11. 272, 278. E. B. Tylor, Die Anfmge der Cultur, hoogd. vert. van J. W. Spengel en Fr. Poske. Leipz. 1873. L 240. — * BIz. 137. neol. Tijdsehr. 1873. blz. 249, 250. — BIz. 143. Ygl. II. blz. 59— 61. — BIz. 145. Theol. Tijdsehr. 1873. blz. 674. — Blz. 148. Oodsd. v. Zarath. HaarL 1864. blz. 32 en Iheol. Tijdsehr. 1873. blz. 388. — BIz. 149. ^Eene beschrijving van de Oesch. d. godsd., elk op zich zelf enz. YgL hierbij het elders door mij geschrevene, in mijne Zeer van Ood. Utr. 1871. blz. 3 — 36. INDEX SCRIPTORUM quAB EDiDrr MABTINUS HOEK De Kometen van de jaren 1556^ 1264 en 916, en bare vermeende identiteit, Academiseh Proefschrift ter verkrijging van den graad van Doctor in de Wis- en Natanrknnde. 's Gravenhagey de Gebr. van Cleefi 1867. De Herleving der Sterrekonde aan het einde der Middeleeuwen. Eedevoering ter aanvaarding van het Hoogleeraarsambt aan de Hoogeschool te Utrecht^ den 24rteii Juni 1859. Te 'sGravenhage, bij de Gebr. van Cleef, 1859. Sterreknndige Waarnemingen en Mededeelingen, geplaatst in de Aiironamiaeie NaehfiekUn van 1866 en de volgende jaren, Dl. 44—48; 50—67; 61—68; 67— 7Q; 78. Becherchds Astronomiqnes de FObservatoire d^Utrecht. PremHre Livraison, De Flnflaence des monvements de la terre sar les ph^nom^nes fondamentaox de 1'Opti- qne, dont se sert TAstronomie. La Haye, Martinas NyhoflP, 1861. — Seuanime livraiaon. Pertarbations de Proserpine, d^pendantes de la premi^re paissance de la masse pertnrbatrice de Japiter. La Haye, Martinas Nyhoff, 1864. — AddUian i la premOre Uvraieon, Becherches sar la qaantit^ d^Ether, contenae dans les liqaides. Par M. Hoek et A. C. Oademans. — Sar les Contractions dans les MAanges des Liqnides. Far M. Hoek et A. C. Oademans. La Haye, Martinas Nyhoff, 1864. Ephemeride van Proserpina^ voor de oppositie van 2 Janaari 1866. In de Yer- slagen en Mededeelingen der Kon. Akad. van Wetenschappen. Afd. Natnarkande, 2« Beeks, Deel L Amst. 1866. D^termination de la vitesse, avec laqaelle est entrain^ nne onde laminense tra- ▼ersant on miliea en moavement. — Snr les prismes achromatiqaes constrnits avec nne senle Babstance. YersL en Meded. der Kon. Akad. van Wetensch. Afd. Nataark., 2e Beeks, Ded IL Amst. 1868. 166 [NDEX SCRIPTORUM. AaDwijzing voor het waarnemen van vallende sterren in den nacht van 18 No- vember aanstaande. Utrecht 1867. Sterfte-tabellen en Sterfte-Iijnen voor de gemeente TJtrecfat. In de Yerslagen van de Yereeniging tot verbetering der volksgezondheid i opgerigt te Utrecht in 1866, Deel II. Utrecht, K. A. Manssen, 1867. On the Pheuomena, vihidi a vei^y extendad swarm of MSeteors coming from space presents after its enirj into the solar system. In the Monthly Notices of the Royal Astron. Societj. March 18 „ 1868, On the Comets 1857, III and V, and 1867, IIL In the Monthly Notices enz. March 13, 1868. D^termination de la vitesse, avec laquelle est entrain^ un raijon luminenx tra- versant un milieu en mouvement. In de Yersl. en Meded. der Kon. Akad. v. Wetensch. Afd. Natuurkunde, 2e Reeks, Deel III. Amst. 1869. ACTA IN SENATU A. CIOIOCCCLXXIII— CIOIOCCCLXXIV , Rectorb Maqnifico JACOBO ISAACO DOEDES, Graphiabio TJALLINGIO HALBERTSMA. Die 26 m. Martii 1873. Rector Magnificus Tjalling Halbertsma ab Am- plissimo Senata dedacitur in cathedram^ ubi Latine iubente de- creto regio Academiae per proximi anni decursum fata enarrat, tum, recitatis voce Actuarii Quaestionibus , quas singuli hoc anno Ordines proposuerunt , novum Rectorem Magnificum salvere iubet, eique fausta omnia apprecatur. Quibus rite ac legitime peractis^ Sermone vernaculo habet oratio- nem , quae inscribitur : De Orondtoet en het Hooger Ondertoijs. E Curatorum decreto Senatus Actuarii munus mandatum est viro cl. T. Halbertsma. Die 6 m. Septembris. Prorector Senatum certiorem facit de obitu viri cl. Martini Hoek» in facultate Matheseos et Philosophiae Naturalis Professoris ordinarii. Die 29 m. Septembris. Vir. clar. Johannes Adamus Wynne in facultate Philos. theor. et litt. hum. Professor ordin. designatus munus auspicatus est, habita oratione, cui titnlus: De moeielijkheid van V opsporen der historiBche waarheid. Die 3 m. Martii 1874. Designantur quatuor viri , e quibus a Rege Augus- tissimo Rector Magnificus in proximum annum creetur: ex ordine lureconsultorum vir clar. H. P. G. Quack. it Mathematicorum w n C. H. C. Grinwis. // if Literatorum «^ ^ H. van Plerwerden. n H Medicorum n ff Th. G. Engelmann. 168 ACTA IN SENATU. Designantur deinceps qoataor viri, e quibas eligatur Senatas Academiae Actuariua: ex ordine Matbematicorum vir clar. C. H. C. Grinwis. » n Tbeologorum » i^ B. ter Haar. n » lureconsultorum if «r G. O. Vreede. if M Literatorum » /r P. de Jong. Asseasores tandem designantur: ex ordine Matbematicorum vir. clar. P. Harting. if » literatorum » 4^ I. A, Wynne. it » Medicorum # # T. Halbertsma. tf H Tbeologorum if n \.\. Doedes. DE MOEIELIJKHEID VAN 'T OPSPOBEN DBR HISTORISCHE WAABHEID. EEN INWIJDING8REDE, BIJ T AANYAASDEN VAN HET AMBT VAN QBWOON HOOGLEEEAAE IN DB FAODLTBIT DEB BESPIEGELENDE WIJSBEGEEBTE EN LETTBBEN AAN DE HOOGESCHOOL TB UTBECHT. DEN %9^ SEPTEMBEB 1873 UITeSSPBOKBN DOOft D» J. A. W IJ N N E. 22 BDBL eBOOTAGHXBABB HBBBEN OITEULTOBBN DBB UTBBOHISOHB H008BS0H00L. HOOGGBLKBBDB HBBBBN BBOrOB MAGNmODB BN HOOGLHIBA» BBN IN DB TKB8GHILLBNDB FAOnLTBIXHN. BDBL AOHXBABB HBBBBN, WIBN HET BB8TIJUB DB2SB GHMEB^ BN DB HANDHAYING YAN T BBGHT ZUN TOBYBBTBOITWIX WBLEDBLB ZBBB GBLBBBDB HEEBEN DOOTOBBN IN DE ONDBB- SOEEBIDBN WBTENSOHAPPEN. WBLEEBWAABDE HEEBBN LEEBABEN YAN DBN GODSDIBNSX. WBLHDBLE HEBBEN STUDENTBN AAN DBZB HOOGBSOHOOL. QU ALLEN YBBDEB, DIE DEZB PLBGHTIGHEID MBT UWB XBGBN- WOOBDIGHBID YBBBBBT. ZEBB GBWENSGHTB TOEHOOBDBBS. De menscb, zegt Gicero, haat van natare de leugen en bemint de waarheid* Hieraan is het voorseker toe te schrijven, dat hij voor 'tbe- grip van hetgeen men onder //Geschiedenia" verataat een woord heeft ge^ koien, dat^ in afleidiiig en beteekenis, alle denkbeeld van onwaarhod buitenaliiit. Dat woord, het woord isrhistorie'', zal hij hebben genomen, omdat de eerste eiach, der geschiedenis gesteld, u die der waarheid: lij moet de apiegel der waarheid; de afischadawing der werkelijkheid nJD. ^Qiiifi Beaoit, prtmam eaee hiBtoriae legem, ne qoid iiAlsi dicere audeat, ne quid vari non audeai" i^Hfit is de plicht van den historieschrijver, het ware van het onware te onderscheiden", of, aooals elders staat, sfde ge* schiedaobiijver behoort voor zichaetf uit te maken, wat wd kan lijn gebeord» nsaar moet ten gevaUe van den leier vaststdlen, wat werkelijk heeft plaats gehad/' 22» 172 J. A. WIJNNE Inderdaad, de hoofdeigenscbap van den historieacbrijver is een emstig en vurig verlangen naar de kennis der waarheid, een algeheele afkeer, niet slecbts van de onwafirbeid, maar ook van alle dwaling en miBvatting, een niet te bedwingen ongedald bij 't booren van onjuiste vooratellingen van 't gebeurde. Te beginnen met Herodotus is het streven naar 't mede- deelen van de waarheid en van niets dan de waarbeid dan ook het kenmerk aller gesobiedschrijvera van den eeraten rang. Gtoenasins is Herodotus, ssooals lord Bolingbroke meent, een zoet verteller van spiookjes, die geen ander doel beeft> dan u te verinaken. Integendieel , bij den yader der bistorie openbaart aich de zucbt naar waarbeid in zijn telkens wederkee- rende betuiging, ffdaX bij liever erkent het niet le weten^ dan dat hij, in weerwil zijaer onkunde , iets vermeldt"^ of wel in ' deze uiet minder dikwerf in zijn werk voorkomende uitdrukking: r/df het z66 is, weet ik niet; doch wat gezegd wordt bericbt ik." Op hdoger standpunt staat reeds Thucydides. Niet'wat'hij zoo maar heeft gehoord ofnaarmate hijzelf heeft geoordeelc) zdl bij te boek steilen^ maar wat hij in persoon heeft beleefd of na onderzoek als gegrond erkend. Met minachting laat hij zich uit over het ccTaXai^n^QW van de ^v^fiaig T^g dhi&aiag bij zoovelen. Wie kent niet het //sine ira et studio" van TacitusP Niebuhr hoopt, dat men eens de gescbiedenis zal voorstellen, als door menscben gewrocht, en Ranke is tevreden, zoo hij erin slaagt, te verhalen, wat eigenlijk is voorgevallen. Vanwaar dan, -dat de overgeleverde historie nog zoo weinig is /yde waar- heid aangaande het verleden", dat zij hen, die letten op de lijnreoht tegen elkander overstaande uitkomsten zooveler historische nasporingeni dikwijls doet gewagen van de geschiedenis als van de //fable conventie" en mij het recht geeft,. in dit uur te spreken over de moeielijkheid van 'topsporen der bistoriscbe waarbeid. Wanneer toch Seneca Alexander den groote een roover noemt van kindsbeen af en een razende, aller veracbting waardig; Boileau het betreurt, dat men hem niet in eon krankzinnigengeaticht heeft gef^t; Niebuhr volstrekt niet met hem dweept; Montaigne daarentegen hem een plaats gunt onder de drie uitstekendsto mannen -, wier kennis tot hem is gekomen; Bayle hem het menscb geworden verfetand heet en'meent, dat de Voorzienigheid hem heeft uitverkoren, om de werold to IbQonen, REDEVOERING. 173 hoe vef de krachten van een mensch, in haar hand, knnnen reiken; Voltaire hem den eenigen man schat onder de Aziatische veroveraars; Montesquiea de wijsheid roemt, waarmede hij veroveringen maakte en wat hij veroverde in statid hield ; Chateaubriand beweert , dat , zoo iemand , hij een god was onder de menschen ; Hegel hem kenschetst als het ideaal van de jeugd der menschheid; Lassen en Alexander von Humboldt. geen woorden genoeg hebben, om hem als den baanbreker der Grieksche be- schaving en den eersten bevorderaar van de eenheid onder de menschen te huldigen; Buckle eindelijk van de reusachtige misdaden spreekt van den zoon van Fhilips H, — wanneer de oordeelvellingen zoozeer kunnen uiteenloopen , is het voorzeker niet raadzaam, het onderzoek voor gesloten te verklaren. Bedenkt men, ten koste van welken zwaren arbeid en van welk lang- durig tijdsverloop de historische waarheid, die men in deze eeuw meent te bezitten , is verkregen ; hoe de persoonlijkheid van Zarathustra alsnog wordt betwijfeld; hoelang de worsteling heeft geduurd tusschen de voor-; standers der meening, dat er een^ en die van hen, welke het er voor hielden^ dat er twee Assyrische rijken zijn geweest; gedurende hoevele jaren de Fransche geschiedschrijvers geen onderscheid maakten tusschen de historie van het Frankisch rijk en die van Frankrijk; welk een reeks van tijdperken de voorstelling der opkomst van de Zwitsersche Republiekei» heeft doorloopen , hoe n.I. eerst , anderbalve eeuw na 't ontstaan van Zwit- serlands zelfstandigheid , Gesler, Tell en de drie mannen van het Riitli historische personen zijn geworden , daarop Gesler van het terrein der ge- schiedenis is verbannen, toen Tell en eindelijk tevens de drie weder on- historisch zijn geworden ; hoeveel hoofden en pennen zich hebben afgesloofd , om den tienden penning in 't rechte licht te stellen , ja , hoe de gansche historie van den tachtigjarigen oorlog een splinternieuw gewaad heeft aan- ge|;rokken ; welke gedaanteverwisselingen Cromwell in de historische werken aohtereenvolgens heeft ondergaan; welk een moeite Arnold Schaefer en i^[i(deren hebben aan te wenden, om den voorgewenden eigenhandigen brief van Maria Theresia aan de markiezin de Pompadour als niet geschreven te doen aanmerken; hoe onlangs Giraud op nieuw meer gewicht heeft w)llen. doen toekennen, zoo niet aan 'tglas water, dan toch aan 'tonge- 174 J. A. WUNNE duld van koningin Anna over de drukkende heerschappij ten hove der gemaiin van Marlborough , — bedenkt meD dit allea , dan sal mra het gewaagd aohten, den kamp om den prija der hiatoriaohe waarheid op te geven en zich rijp te verklaren voor het /i^nirvanah". Werd de historie algemeen aU #de waariieid'' erkend, ak de volstrekte waarheid , in den sin b. v. , waarin niet lelden de godadienstleer de waar- heid wordt genoemd, voorzeker zi] zou een ander voorkomen, een anderen inhoud moeten hebben , dan zij vooralsnog heeft. Beiaten wij werkelijk de geschiedenis , men zou ze nemen, gelijk zij ia. Dan» belaas, in plaata van haar hebben wij, voor een goed deel, niet dan tegenatrijdige vooratel* lingen en beschouwingen. Intusschen zal ieder gereedelijk toegeven , dat , kon men , door aUengs meer in Hrijk der historie door te dringen, het hoogste goed der menach- heid^ de waarheid, deelachtig worden, de geachiedenia die inapanning ten volle zou verdienm. Zij immera ia het eenige middel , dat ons de gd^en- beid biedt, gebruik te maken van een der voortreflfelijkste eigenschappen van onzen aard, het vermogen om onszelven in verbinding te stellen met het verleden. Zij is de eenige band, die ons aan het voorgeslacht vaat- snoert. De hiatorie, als omvattende het gansche leven der natien met al haar wetten, gewoonten, inatellingen betrekkelijk den eigendom, insteilin- gen betrekkelijk het onderwijs en aooveel meer, ia de biographie der maatschappij , de biographie der volkeren. Zij is een schatkamer, even rnim voorzien als dat leven der volkeren zelf , even rijk geschakeerd m over- vk)eiende van een veelheid van elementen. Wat zouden , aonder de kennia der geschiedenis , de propyIae£ni de zuil van Trajanus, de hunebeddoi ons hebben te zeggenP Gesteld echter dat de historie de zorg. en den ijver , aan haar te kosle te leggen, verdient, is het den mensch wel mogidijk, de histoiisdie waar* heid deelachtig te wordenP nln nevelm wandelt de mensch op aarde^* en #wat is waarheid P'^ zeide Pilatos. — Er liggen - het is waar - een menigte struikelblokken op den weg, welken de oprechte vriend der waarheid, die het raadsel of de raadselen der geschiedenis poogt op te lossen , heeffc te betve- den. Toch schijnen geen gronden krachtig genoeg om te pleiten voor het gevoelen, dat de historische waarheid een ideaaii een onbereikbaar wit ia. L REOByOERlNG. 175 Niet aitijd erenwel sijn die hiBtorieBchrijvers de geloofwaardigste , die de gebeurtenissen hebben beleefd^ welke zij beschrijven; maar boven anderen zijn het diegeoen , die bezieid zijn door een vurig verlangen naar de waar- heid. Caeaars oommentarien en vooral Napoleons m^moires en brieven vereischen bij den lezer een zelcere mate van behoedzame waakzaamheid. Het echte streven naar waarheid openbaart zich allerwege in den toon en in den stijl van het boek , in de hoeveelheid en in de hoedanigheid der aan- gehaalde z^mannen. Wel is de geioofwaardigste geschiedscbrijver niet onfeilbaar ; doch over H geheel , afgezien van zekere , aan allen mensche- lijken arbeid eigenaardig verbonden onvolkomenheden ^ zal zijn verhaal yfoi- den bevonden het vertroawen van hen, die hem raadplegen, waardig te zijn. Wie vreest, bij het lezen van Xenophons Anftbasis, een verkeerde voorstelling van den tocht der tienduizend te verkrijgenP Hoe boeiend daarentegen de trant van schrijven van Michelet moge zijn , de begeerte om eenvoudig de waarheid te zeggen schijnt geenszins de voomaamste beweegreden te zijn geweest van het opstellen zijner puntige en geestige geschriften. Indien de waarheid der geschiedenis werd beschouwd als te zijn ver- heven boven alle bedenking, men zou gerechtigd zijn, zijn verwondering erover aan den dag te ieggen, dat, terwiji zij met den eeretitel prijkt van «^magistra vitae/' metterdaad zoo weinig naar haar lessen wordt ge- luisterd. Wat zij moge aanduiden of niet^ dit is zeker, dat alreede de oudheid bewijzen in overvloed aan de hand doet ten betooge^ dat noch in den regeeringsvorm op zichzelf , noch in den persoon van den regent alleen het beil van den staat is te zoeken. Wie staat dan niet verbaasd bij de opteliing der vreemde wisselingen, in Frankrijks regeeringsvorm voorgekomen sedert 1789? Leveren de cahiers der vertegenwoordigers in de vergadering der rijks* stenden , weldra de constitueerende vergadering , evenzeer als de woorden , door hen gesproken , talrijke blijken op van het raadpiegen van de ervaring der eeowen, het ib, alsof dit later hoe langer hoe meer overbodig werd geacht. Goedschiks iaat men zich door 't geweld het consulaat en het keizerrijk opleggen. Buiteniandsche invloed voert tot de hersteliing der 176 J. A. WIJNNE Bourbona. Als om den aloudeu naijver van Orleaus eiudelijk eeus te bevredigeu, gaat meu vau Bourbon tot dezen tak over. Republiek, pre- sidentscbap met beperkte, dau met oubeperkte machty wederom keiserrijk, nogmaals republiek, commuue — is bet niet, akof de Franachman de proefnemingeu vau den vroegeren tijd , van het voormalige Syracuse b. v. , wil vernieuweu en de werkelijkheid toetsen aan de vraag, of Otanes dan wel Darius het beste inzicht heeftp Jules Favre, Gambetta, Thiers^ Mac Mahou — is het niet^ alsof ik zeg: Cleou, Nicias, AlcibiadesP En dan gewage men nog met ernst van beginselen, die aan den regeeringsvorm te gronde liggen « van verdeeling der machten ^ van juiste af bakenmg der grenzen^ aan elk element of bestauddeel van den regeeringsvorm gesteld. Een ander voorbeeld. De historie predikt de onvruchtbaarheid en de ver- derfelijkheid der onverdraagzaamheid iu 't godsdienstige van de daken; bp markten en pleiuen roept zij het uit, dat geweld hier schier niet baat. Nog dagelijks ziet men, dat dergelijke onverdraagzaamheid het middel bij uitnemendheid is, om martelaars eu huichelaars te kweeken, om alom kwaad te stichten. De ondervinding der eeuwen heeft geleerd, dat onder 't geen een eenigermate zelfstaudige natie of individu zich niet dan door het uiterste geweld laat opdringen niets zoozeer op den voorgrond staat, als de godsdienst, die, geheel naar 's menschen eigeu opvatting^ den bewoner der aarde ziju innige betrekking laat regelen tot het Opperwezen. En toch, sinds deu achthonderdjarigen kamp der BrahmaistQu tegen de Boeddhisten , sinds , met een verbittering , hoedanige de wereld later waar- schijnlijk niet weer heeft beleefd, de voorvechters dier beide stelsels op elkander losstormdeu eu elkauder verdelgden van de brug van Rama, de zevende incarnatie van Yishuoe^ tot den Himalaya hebben Mohammedanen en Christenen, Katholieken en Protestanten , Remonstranten en Contra- Remoustranteu , met versmading van de lessen der historie, over en weer, elkauder trachten te verdringen en uit te roeieu. Voortdurend is het hiermede geiegen, g^lijk met hetgeen den Zweed- schen geestelijke weervoer ten opzichte van eenige hoofden van Indiaansche stammen. Begeerig om deze stammen te doen deelen in de zegeningen van het Christeudom, verklaarde de geestelijke aan die hoofden» wat» volgens hem , de historische grondslag van 't Christendom is. Zoo sprak hij o. a. 