title: Het Amboinsche kruidboek. Dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, landen waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, ... door Georgius Everhardus Rumphius, ... Nagezien
creator: George Eberhard Rumpf
text: Gcbruik. Het betft ook geen zonderlyk gtbruik, nog van bout , nog van bladeren , zynde daar en boven , ais ge- zegt, by de Amboinfcbe vijfcberr een gebaat gemas , z 0 datze onder de timmerbouten dezes Boeks getrokken is, fegts Voor een maagfcbap met 'l voorgaande Titti. De fcborjfe desllams beeft egi er ntg een medidnaal gebruik, mant een jfukjc daar van een vtnger lang in 't vierkartt , met ruym z 0 veel fcborjfe van de mortel van Soccus Saxa- tilis, in mater gekookt en gedronktn , geneejl de verou- derde roode loop , zynde in myn buys aan een drie-jarig kind gtprobeert , dat mei drie maandtn aan roode melizoen grgaan. 40 HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cap.XVt. plurima adfumferat medicamenta, hoc auccm curatus fuit : Quidam illi decodo addunt Catappx itam cor- ticem, adulti vero ac fenes primum tantum corticem maflicant cum Pinanga & pauxillo Zingiberis, fuccum modo deglutientes. Hujus fpccics videtur c(Te lignum quoddam citri- num Tcrqatenfibus Bololo Malubi ditium , Malaicc Bonckus Cuman , quum Cancelli amant hoc intrare li- gnum . inque eo lefe abdonclere , mediocris line du- io erit arbor litorea amplo & cordiformi folio, re- cens ejus lignum citrfnum cft, leve, & faporis ama- ricantis, contritumquc propinatur contra Toepasnay, qux Colica fpccics cft quali fuffocatura. Tcmacenfcs Rizophori inter arcana fua medicamen- ta aliud porro fervant ligfium, Oe/wDaryipfisdiftum, quod puto idem efle ac illud Tittii Litorea . elt enim arbor litorea , binos homines alta, folia gerens inflar Cadju Radia, Ce d minora, oris linuofis,frudusquc in- dar Boa Ratite, fed nigricantes, ac intus concavos. Albi fpccici folia pallide fufeis diftinda funt venis, nigra: vero obfcurc fufeis, ejusque radix exteme & interne nigricat , faporemque habet amarum. Hic ultima fpccics multum crefcit ad Borealem plagam Poorto in UlialTercnfibusinliilis.atqucadhibcturcon- tra morbum ipfis Doty didum,quo intelligunt certum incantamentum , (i Magus alicujus umbram fcopis ver- beret , unde ejus abdomen cum fummis anxietatibus intumclcit , ex quo cito etiam tales moriuntur homi- nes ; fcd forte ent 'veneficium per quoddam toxicum, 11 fit res naturalis. gegaan, en veele middelen gebruikt bibbendt , eindelyk bier van genezen is. Zommigt dotn by de voorfcbrtven Decoftie , de fcborjje van Catappan Itam , maar cude luy- den nemen de voornoemde fcbcrjje, knau-vsende die met Pienang , een wetnig kleene Cctnber daar by doende, en den zap daar van mjvxlgende. Hier van fcbynt een zoort te zyn , een bleek oocker-geet bout, by de Ternatantn Bololo Mahuli genaamt , en in 't Maleyir Bonckus Cuman, om dai zigde Cancelli of Jlecke-krubbcties geern daar in verbergen: Het zal een middelbaare Jlrand-boom zyn, met een breei bert-formg blad. Het verfebt bout it bltekgeel , ligt , en ovat bitter van fmaak ; gevrtven en ingenomen voerd gebruikt tegent Toepasnay , een ZOtrte van colyk, die oplhmmcn,enver- Jlikken wil. De Ternataanfcbe Worttl-mannen bebben onder boare fecreete benair.ingeh nrg een bout , 't osselk zy Ocpas Daty ncemen , dat ik giffe ‘t zelfdt te zyn met Tutius Litorea, orant 't zal een Jlrand-boom zyn , vmtrent t ossee mannen boog , met bladeren ait Cadju Radja , dug kleender , met bogtige randen , vrucbten ais Boa Rauw ,dog fxcartacb- tig,en van birwen bol. De ari t te zoorte beeftiigt-bruyne aderen aan dt bladeren , de Jwarte beeftzedbnker-bruyn, oriens orortel binnen tn buyten Jorart is, en bitter ixm Jmaak. Dit laatjlellaat veel benoorden Poorto inde Uliaf- fert. orerd gebruykt tegent deziekte Doiy ,aaaar dooriy verfiaan een zotrte van bttovering , arannetr den Tuve- naar iemandt febaduort met een bez*m Jlaat , waar detrr bem den buyk met groote benaautbeid opforell , dat men febielyk daar aan Jlerft ; miffebien it 't een vergeving met eenig gift , io 't natuurlykit. CAPUT DECIMUM SEPTIMUM. XVII. HOOFDSTUK. SUcbius. Sicki. De Sicki-Booiu. HSjc quoque cum Dabano & Samama . uti fupra -pv/i it mede met de Daovan en Samama , ais boven gf- didum ruit, una ex crafTifGmis & altiflimis fil- | } zegt, de dikfie en bwgfte JPout-boom , met een rtg- veftribus arboribus cll, truncum gerens rcdlum, ten fiam , die torte a drie mannen omvademenmcf quem vix binicrcsvc homines complcdi poliunt. Ejus ten. De JcborJfe it niet zo diep gejcbeurt ais van Samama, vero cortex non iu profunde cft laceratus, ac ille «it den vuyl-grotnen en bruynacbtig, een en een balvt Samama:, fordidc viridis & fuicus, unum vel fesqui duym dik , binnen rood , en een oveinig kleverig melk polliccih craffus , intus ruber, paucumque exfudans uitgtvende ,als men daar in hapt. Hy oaerd in manneken Jac vifeofum, 0 incidatur: In marem & feminam ici- en ooyfken verdcelt , meefi over ’t gebeele lyf van mal- dem dividitur, tota forma plerumque differentes. kander verfcbiUende. Primo: Siccbiut mas feu anguftifolius , qui durifTi- Kerfielyk: Sicki ’t manneken ofte bet klccnbladige, mum gerit lignum , & crafiiorcm magisque fufeum ’t <welk ook *r bardfie is, becft een bruynder en grover » corticem quam femina . altifTimumque & eredum trun- fcborJTc dan 't wyjken , andert zeer boog en regt van fiam. cum, foliaque habet inordinate locata, plurima fibi ])e bladeren ftaan zondtr ordre , en veele agter malkander, iunda in ramorum utcumque extremo, CaryophyI- meefi aan 't voorfte der ryskens , de nagel-bladeren eenig- lorum foliis quodammodo fimilia, fed brevion , ma- -unts gelyktndt , a'<g korttr, en op kortere Jletlen , vier Sgisquc curtis inlidentia petiolis, quatuor polliccslon- duimen lang, boree vingerr tretd, aan 'l voorfte breetfi , n , binos lata digitos, ad fummum laxiffima , ubi & in met een ronde fplls , zommige boog-geel, rond , dik ,glad, jbrotundum apicem delinunt, quortlm quiedam in- boven boog-groen ,van mdertn geel-groen , met veele fyne tenfe flava funt, rotunda, crafla , glabra , fuperne ob- adertjtt doorregen. baare ryskens zyn zeer knobbelig en fcurc nigricantia, infeme flavefeemia, plurimis te- bykans fteekelig : De terfie unfpruytzdrn der bladeren aau nuiffimis venulis pertexta , horumque ramuli feu rachi- baare ryskens , vertonen ten btom met baare kr omine tak- des nodofte admodum funt ac fere pungentes feu fpi- ken. nofx. Prima foliorum germina rachidihus infidentia florem quafi referunt per incurvos ramulos. Flores plurimi fimul juncti magnis in racemis pro- Dt blocmen komen voort, veele by malkander gtdrungen germinant, qui primo capitula lunt viridia Vicix fe- aan groote trojfen ,zynde eerfi groene biopjesindcgrootte minum magnitudine , fupcrius longo apice ornata, v anltfeken met een Lvig fiieletje boven op,deortlkebaar qux fele aperiunt in flofculos albos ftcl latos &penta- openen in kleene vdrte gefiernt e en vierbLuiige bloempjes, pctalos, apex autem ifte in ipforum centro canquam blyvende bet voornoemde fiieletje indeuiiddtn ftaan , zyn- piftillum locatur , poft hos frudus excrefcunt rari, dekleen, <wil,en gefiernt; na dezelve oraffen de vrueb- qui oblongi funt baccx, minores Olivis, diuquc vi- ten oreinig in geteu ,zynde langxrerpige btzitn ,rxat blten- rides, feo demum colorem adquirunc luteum vitellu der dan Olyvrn , lang groen blyvende , ten laatfttn or.<r- num cum fufeo mixtum, fub tenui, lema, & vifeofa denze orat dcorn-geel ,met hruyngemengd y onder' tdunne carr.e nucleus reconditur oblongus, ab utraque acu- taaye, tn lymaebtige vlttfcb , lebbenze een hngorerpige minatus parte, rugofus, multisque excavatus foveo- korl, agter envwrtn torgefpiifi ,toual rimptlig, of vol lis: Hi baccx non femper funt rotundi, fed ali- kuyltjes. Deze bezien zyn niet altyd rmd , maar zmtyds quando etiam quadrati. ttxif orierkant. Lignum recenter cifum gravifllmum cft, fit aqua Het btMt vtrfcb gekapt is zeer Joaaar en vol ovater, refertum , unde & Sicki Ayer vocatur, fcd fatis facile daarom bet ook Sicki Aycr genaamt oivrf, maar droogt exliccajur , ex purpureo ru bet colore , -fed ficcum ruf- redelyk ligt op , is purper-roud , maar befterft firax ros , fefeit , & tandem externe cincrci cft coloris, cftque en ten laatjlen van buyten graauon ,ouetk , zvnder kenne- molle, nec venis multum diftinftum,fcd nodofum, lyke aderen, orat quajlig , dog van grove fubfiantie ac duri fubftantii, Yacilc autem cxdiiur, fed ferrx makkelyk om tekappen, maar dt zaage orat tegcnftaanat , reGftit, cftquc porro leve,nccdurabilic,(i nempe in ligt, en niet duralnl,te t reten, onur 't op bedompte en locis vocb- tized by Go oale IV Boek. XVII Hooft/l. AMBOINSCH KRU YDBOEK. 41 locis locatum fit occlufis vel humidis. Dcnfas amat haec arbor filvas in altifiimis montibus ex rubra terra compofitis, quales plurimi funt Amboinx montes. Secundo Siccbius femina feu latifolia truncum gerit crafliorcm, leviorem corticem, ac folia latiora, quae ad minimum duplo majora funt quam maris, leptem nempe &. o&o pollices longa, tres vel tres cum di- midio lata, crafllpribusquc conflantia venis, laete vi- ridia, flaccidiora, ’& fuperius lat illima, ac fubrotunde delinentia, prioris exterum fimilia , uti & ejus flores. Frudlus hujus arboris funt paulo majores, ae pluri- mum quadrati oris rubentibus. Eius lignum mollius efl , rugofius , nrimo ruffum, ac dcin citrinum,fi ficcum fit, vel dolabra poliatur, venasque exhibet feu flrias longitudinales , iplendct- que inflar ferid, facile autem perdolatur, ac fccuri finditur, non vero tam bene ferra, quum pilofa ejus fubflantia hanc magis retardet, quam mas. Quidam tertiam hujus componunt fpccicm ex utris- que mixtam, cujus folia inter has binas fpccics funt media: Lignum vero in externa parte flavefeit , in- terne rubclcens uti maris. Serram omnium facillime admittit, unde & plurimum expetitur ad afleres fe- candos , quum non adeo fit nodofum ac illud maris, hscc vero fpecics ad illam maris pertinet. Anni tempus. Frudlus maturefeunt menfc Januario. Nomen. Latine Siccbius •, Juxta Malavenfc & Amboi- ncnfc Sicki ; Ligniarii noftratcs ejus lignum vocant Baycnbout ob fimilitudinem illius , quod in Batavia crcfcit , ibique Bayo feu Caju JVeyer dicitur , ab Am- boincnfi autem ligno multum diverfutn , Bayo enim arbor efl majora gerens folia, illis Samamce quodam- modo fimilia; cujus lignum ex craflis conflac fibris, eflquc pilofum, album, & molle, quod vix poliri po- teftjUndc & ligniarii noftri cundlos afleres ex tali le- vi ligno confectos Baye- afleres vocant, quin potius crederemus illos liaec ligna denominafle ita ex fitnili- tudinc panni lcvidcnfi , qui inter omnes pannos levif- fimus ac viliflimus efl. Mas proprie dicitur Sicki Mera Sc Sicki Batu , h. e. rubra & lapidea Sicchius, quum ejus lignum duriflimum & durabiliflimum fit. Femina vero Sicki Poeti , & Parampuan vocatur, in Hocamohela Ayfiri. Locus. Per cundlas Amboina.' infulas nota efl hxc arbor, prxfertitn in Hitoe & Boerone, ledjam per exfionem & fedtionem adeo inminuta, ut non niu in remotis obeurrat montibus. UJtis. Hoc in Amboina ufitatiffimum efl lignum , ex quo afferes fccantur non tantum xdificiis, fedcundtx quoque viliori fupelledlili infervientes, hique excun- ftis tribus formantur fpcciebus , potiflimum vero ex binis poflcrioribus , non quod ipfarum lignum melius fit, fed quia Chinenfes ligniarii facillima elaboratu eligunt. Si hi afleres locis ponantur ficcis, per quinde- cim annos & diutius durare poffunt, fed in pavimentis, qux continuis ablutionibus obnoxia funt, per quinque vix annos incorrupti manent , vel enim tum canofi fiunt , vel ab albis perduntur formicis. Ex hoc quo- que ligno tigna , quadrata: coftae , minoresque trabes aedium tcdlis infervientes fecantur, ita ut cunfla viliora domicilia , ciftx , mcnfxquc vulgares ex hoc fabricen- tur ligno. Maris lignum rubrum rimas facile agit ac frangitur, quod non ita in feminx ligno obfervatur, unde «me- lius infervit minoribus navigiis ex hoc formandis. Vc- tuftum ac ficcum harum arborum lignum igni inje- ftum ftridee inflar falis , immo magis quam Mangi Mangi lignum, prxfertim Sicchiialbx, facillime ta- men ardet, fed cito in cineres convertitur, nec car- bones prxbct, unde & xdes ex hoc conflrudlx ligno vehementiflime flagrant citoque confumptx funt, fi flammam concipiant. Ex alba fpecic optime formari poflunt ciftulx , qux politx & bene depuratx inflar lerici fplendent ; noftrumque AmboinenfeSicchii li- gnum omni ex parte melius efl Javanorum ligno Bayano. Quando ligniarii hanc exdunt arborem , pegma circa ejus truncum formant ad hominis altirudinem, quo- usque nempe eius alx elevantur, ibique, ubi trun- cus rotundus efl , eum exdunt , uti noc in cunftis alatis obfervatur arboribus. Siccum Sicchii lignum igni injeclum non tantum ftridet , fed odorem quo- que fundit gratum ad Benzoin adeedeotem. Tom. III. Tabula voeblige plaatzcn flaat. J/y mafl geern in digte boffeben , en op de boogjtc bergen, die van i Wt aarde' bejlaan ,ge- lyk meejl 'l Amboinfcbe gebergte is. Ten iweede : Sicki het wyfkcno/brccdbladige , is <wel zo dik van Jiam, liebter van fcborjfe , en breeder van bladeren , dewelke ruym tmeemaal zo groot zyn dan aan 'l manneken , te meten , zeven en agi duymen lang , drie en vierde-balve breed, met merkelyu adertn, ligtgroen , Jlapper , vooren mede breed en rond toelopende , anders de voorige gelyk, ais mede de blttmen. De vrucbten zynook icat grooter en meejl vier.kant , docb met roode kanten. Het bout is zagter, peifiger, eerjl ros , daar na bleek • geel bejlervende, en ais bet gejcbmft meri in de lengtt eenige Jlreeptn Vertonende , tii ghrnmer.de ais zatyn , ge- makkelyk voor de fcbaaf en byl , maar niet voor dezaage, om dat bet met zyn pelfige JubJlantie dezclve meer tegen- boud, dan ’t manneken. Zommige maken een derde geflagt van beyde gemsngt , •aiens bladeren tuffeben beyde zyn. Het bout aan de bui- tenkant geelacbtig , na binnen toe ligt-rood , gelyk aan ’t manneken. Het neemt de zaage van allen op 't gemakke- lykjl aan , en iverd daarom meejl gezogt om planken van te zaagen , om dat 't zo quaflig met it ais bet eerjle , of manneken ; docb dii geflagt mag men bequamelyk under bet manneken begrypen. Sayzoen. De vrucbten ziet men ryp in January. Naam. In 't Latyn Sicchius, na 't Maleyijcbe en Amboinfcbe Sicki , onze Timmerluyden noemen 't Baycn- hout , na de gelykeniJTe van ‘t gene op Batavia walt,en aldaar Bayu of Caju YVcycr genaamt icerd, van 't Am- boinfcbe Sicki-bout merkelyk verfcbillcnde ; zynde Bayo eenboom met grooter bladeren , dic van Samama eenigzxm s gelykende , met een grofdradig , pelzig, nuit, enmeek bout dat qualyk glad te krygen is , daarom onze timmer- luyden alte zulke planken , wn ligt bout gcmaakt , Baye- planken noemen, of men moejle zeggen ,dat zy ‘t gedaan bebben van de gclykemjfc des Bayen-doeks , ‘tvielk under alie doeken 't ligt fle enflcgtflc is. Het manneken biet men eygentlyk Sicki Mera en Sicki Batu , dat is , rood, en Jleen-Sicki , om dat zyn bout bet bardfle en durabeljle is. Het nuyfken noemt men Sicki Poeti, en Sicki Parampuan, op Hoeamobel Ayfiri. Plaats. Het is in olle de Amboinfcbe Eilanden bekent. zonderlyk op Ilitoe en Botro, docb nu door ‘t vcelzaaren zo veel vermindert , dat men 't niet dan in ‘t verre gebtre- te vind. 6 Gcbruik. Dii is in Amboina bet aldergtbruykelykjle bout om planken daar van te zaagen , niet alleen tot den buisboui» ,maar ook tot allerbande Jlcgte buisraad dienjlig en dat van alie drie voor noemde zoorten , docbivel ‘t meeKe van de tute laatfle, niet om datzc beter z\n dan in ‘e manneken, maar m dat de Cbineeze bout-zagers altyd bet gemakkelykfle zoeken. Ais deze planken dro'g (laan konnenze tcel vyftien a zeflitn jaren, en langer duren; maar aan de v.oeren , die *l fpoelen gedurig ondenuorperi zyn , konnenze qualyk vyf jaren onbefcbadigt blyvcn. icant of ze vermohnen in baar zelfs, of de mitte mieren komen daar in. Men zaagt ‘er ook Jparren , vierkante rib- btn, en ligte balkjes van, aan ‘l bovenwerk van debuy- zen gebruykehk , zo dat alie de gemeene buyzen, Jlcgts hjlen , en tafels , van dit boutgemaakt merden. Het roode bout van bet manneken Jcbeurt en breekt ligt •t welk bet wyfkcn niet doet, en daarom is ‘t bequaamer tot licbte praauwen en kleene vaartuygen: Het oude en drooge bout van deze boomen , ktierfl fn ‘t vuur ais zout ja meer ais ‘t Mangi Mangi bout, inzonderbeid mitte Sicki, brand ecbter zecr ligt, en vervaU baajl tot affebe zonder koolen , daarom de buyzen van deze planken ge- maakt, eenfelle brand veroorzaktn. Van ‘t mitte geflagt kan men bejl alderbande kijljes maaken,dtwelke gepolyjl zynde, en zuyve r gebouden , glimmen ais zatyn, en in olle maniere is ons Amboinjcb Sicki- bout beter en durabel- der, dan ‘t Javaanfcbt Baycnbout. Ais de bout-zagers dezen boorn omkapprn, makenzt een Jlellagie om den ftam , in de Imgte van een man , tuiment- lyk zo boog ais omtrent de vlerken zyn , en kappen den Jlamaf, daar by begint rond te morden, gelykze met ulle boomen doen, die vlerken bebben. Het drooge Sicki- bout in ‘t vuur gebrand, geeft bebalven bet knerffen ,ook ten reuk van zig , die nuar Benjoin trekr. F De 42 HERBARII A MBOINENSIS LibertV.cap.XXm. Tabula Vigtfma Prima R ficum exhibet Skctii meris, qu* Siria Batu incolis dicitur. Tabula Vigcftma Secunda Ramum exhibet Siiebdfemhue , quae Suki Pecti vocatur. OBSERVATIO. Sitebm a Vsent. aao. quoque conmcmoratur. CAPUT DECIMUM OCTAVUM. UlaJJium. Caju LaJJi. HJEc quoque ingens cd arbor filvedris, ejus trun- cus non omnino retkus cd ,fcd parum incurvus, exceptis quibusdam , quae crcox excrefcunt , funtque circa radices alata: , fed non ita ac prace- dentes , truncus vero cralTicicm habet binarum ul- narum, cujus cortex ed cinereus fcu gilvus, glaber, tenuis, fed lentus, lignoque firmiter adhxrens , ad tattum mollis, arque humidus , cutis levem pniritum excitans, lique incidatur, vulnus illud lividum con- trahit indar plumbi colorem cum grato odore. Ejus coma cd ampla, plurimisque foliis & ramulis luxu- riat uci Lingoa. Folia non certum obfervant ordi- nem , plurimum tamen bina fibi funt obpofita, quo- rum quatuor fimul cruccm efformant , atque cx An- gulorum fere alis novus propullulat petiolus alia fu- ftinens folia, unde hujus arboris coma adeo dcnfaeft: In ramulorum lumrao burfula fcu vagina cxcrcfcic ex binis foliolis formata , qua: , quum fefe aperiat, unum alterurave foliolorum emitflt par, quae ad primum ad- fpcdutn pro floribus haberentur. Folia illa Lingox referunt, fed funt magis cordiformia , inferius nempe fubrotunda & auricufata , fuperius acuminata , tres quatuorve digitos transverfiiles longa , binos cum di- midio & tTes lata, in vetudis arboribus majora, te- nuia, parumque rugofa, plurimisque obliquis ac pa- rallelis codis pertexta, inferiore parte protuberanti- bus, funtque liete virentia, ad oras fxpius rubentia, maculisque ferrugineis flepe adfperfa, plerumque c- tiam una folii pars longior cd altera , uti in Solanis. Flores in hisce arboribus non obfervancur. Fruttus vero pilulas referentes longis infident tc- nuibusque petiolis, ex quibusdam itidem vaginis , qua: tamen raro fuperfunt & inveniuntur. Fruttus itaque parva funt pilula indar majorum piforum , iribus, qua- tuor vel quinque fitnul infidentes pedunculis, qui ex fimplicibus parvisque fquamis compofiti fiint, quique in inferiore parte tanquam in centro circa rotundum globulum, Sinapios femen referentem, concurrunt fim- pliciaque exhibent filamenta primo viridia, dcin fufea, lique conterantur, facile decidant ; oportet etiam ar- borem efle vetudam, antequam hos proferat fruttus, unde & non multum nori funt, in hisce vero,, uti vi- detur,femen latet, ex quo arbufcula: progerminant. Lignum duplex cd; maris ritrinum habet colorem, tenuiTfimam a denfam fubdantiam indar Tiliae ligni, fed duriorem. Vcnx in hoc non obfervantur , cftque plerumque concolor , atque in quibusdam tantum locis albentes magis gerit maculas & drias , quod vitiofum in hujus ligni afleribus habetur, li vero ut fiycum, fa- cillime elaborari potcd tam ferra quam dolabra, yi- nofumque fpirat odorem , qui in ficco ad Mcphmm adccdit, in recenti vero laticum, difficulter quoque transverfaliter caditur , quum fecurcs nimis hebe- fcant , per longitudinem vero facile finditur , immo fx- pius magis quam cidiariis gratum ed: Recens lignum vitellmum habet colorem , fuccumque fundit fubtilem, qui cxrulcfcit, ficcum vero condantem citrinum fer- vat colorem. Alterum vero lignum , quod femina: habetur, magis albet, ac fxpc indar Buxi pallidum, nihilominus tamen tenuis &folid*fubdantix, melius- que elaborari potcd quam praeolens, quum non ita De een- en twintigjle Piant Veitoont ccn Tak ran dc Suki-Boem het manaetje, ofte Sitiri BmXm v«n de Inlanden genaiou. De twee- en twintigjle Plaat Vertootit ccn Tak van de Suki Bem het *yfjc, welke SicH Pteti 6enaamt wert. AANMERKING. Dc Suti Bom i wcrd by Valeutjn f*g. »10. mede vcrmcld. XVIII. HOOFDSTUIC. UlaJJie - Boom. DJt is mtde een groote uv ut-boom , den Jiam niet ge- beti regt , maar een weitiig bocbtig , bebalven zom- mige die regt opfcbiettn , met vlerKtn aan de <wor- telen , dog niet groot , en den Jiam gevsind de diktt van twee manntn omvademens. De fcborjje it ligt-graauui , of vaaly even, dun, zeer taay, en vajl aan 't bout kle- vende, zagt in 't aantafien , tn ais by wtf is,op de ouyd een klten jeuken ti erwekkende , ais men datir in kapt , Wfi de quetzuure flrax fwart-blaauw gelyk loot,meteenaan- fenaame reuk. Dc kruyn is breeJ , Vol ryskens en luof ierbalven weelderig Jlaande , gelyk aan de Litigia. De bladeren Jlaan in geen vaftt orare aan dezdvt , dog metjl twee tegens maLander , en ma.ken met bun vieren een kruys , maar bykans uil ieder feboot komt een nieuwjleel- tje met andere bladeren, VMur door de ze kruyn zo digt van loof wert. jian ’t uitlerjle der ryskens, Jlaat een beursje ofjcbeede, van twee kleene blaadjes gemaakt, ’t welk zig operiende , een of twee jonge blaadjes voortbrengt, die men in 't etrjl voor bloetzel zoude aanzicn. De blade- ren gelyken die van Lingoa -a» , dog zyn bertformiger ; te weten agttr rond, toegebilt , en xmren febielyk toege- JbitJl , drie en vier dwerrcingers lang , dtrde balvt en drie breed ; aan de oude boomen grooter . dun , wat rim- ptlig , en met vee le fcbuynze parallele ribben doorregen , aan de o nderzyde verre uitjlekende , blyde of Hgt-groen, aan de kanten z amtyds roodacbtig,en zyn zeffr metyzer- tlekken bexet, ook oebber.ze mtejlendeeli de eenebelftvan \ blad langer dan de andere , gelyk dc Nagtfcbade; blaei- sel vind men aan dezen boom niet. Maar zyn vruebten of pillekens konun op large dunne fleeltjes voort , mede uit eenige febeeden, die men egter zelden daar aan vind. De vruebten dan zyn kkene plllc - kens , ais groote erweten, op drie , vier, c/ vyf dunne Jleeltjes by malkander Jlaande , van enktlde kleene frbub- betjes gemaakt , die met baar agterfle in 7 middtn rond- om een kieen knoopken, ais mojttri-zaad , fzvuen Jlooten, en enkcle draaxjes vertonen , ccrftgroen, daar na bruyn- atblig ais men ze vryft , ligt afvallemle ; den htom moct ook groot zyn , eer by dtze vruebten vcorlbrengt , en daar- om zynze weinig bekent , eglcr , 20 ‘t fcbynt , moet 't zaat daar inftetkm, waar van de boompjes komen. Jiet boiit is tweederley , dat van 't manneken is ligt- ntel, zeer fyn, en digt van fubJUnlic , gelyk ons Linden - bout , dog iarder. liet beeft geen aderen , en is mtejl eenparig van coleur, bebbeiide Jugis hier en daar zommi- ge wittcre plckktnenflrccpen, 'l welk voorecnfout of misjlandt aan de platd.cn gtbouden wcrd. Droog zvnde, laal by zig zeer gemakkelyk bearbe yden , zo door dezaag, alsfebaaf , tngeeft een wynacbtigen r cui van zig. die in 't drooge na fwavelgror.d trtkkende is , dog in 't verjebe acut melkagtig , is mocyelyk om ovcrdwers te kapptn , m das ‘t de bylen tejhmp maakt , maar in de lengte febturt bet ligt, ja dikwsts meer ais bel de Kiftemakcrt lief is. Hei ver jebe bout vertoont bem doorn-geel, beeft een Jubtielen zap, die op den knop blaauw bejlerft, maar 7 drooge bout, ais e e - z egt , boudzyn bejlendige coleur van ligt-geel. Het amer dat men voor 7 wyfken boud, is voitter, tn 2 omtydr Z9 bleek ais Bux-bom, niet te minfyti en digt van fubjlan- tie ,bct er om te bewerken dan bei voorigt , om dat 'tzoligt met Digitized by C IV. Boek. XVIII Hooft/l. AMBOINSCII KRUYDBOEK. 43 facile findatur, vinumque Hifpanicum odore xraufa- tur. Hujus quoque fpccies obeurrit pleruinqac alba, cemiifEm® fubllanri® ac durioris utrisque prxccdcnti- bus, qux I-affi lapidea, fcu Lqfft Bout vocatur, quo- rum folia inter fele non multum differunt , excepto quod illa femin® fint oblongiora ac majora, plcrum- ?|ue etiam h*c cft frugifera, quum io mare rarillimc rudus obferventur. Anni tempus. PrattUs mcnfe Aprili proveniunt. Nomen. Latine Ulajjium. Malaicc Caju Lqfft, Caju UlaJJi, & OLiffi , quo nomine nota c(l hxc arbor in Boerone & Cerama: In Boerone autem proprie vo- catur Kilabi , quidam illam Tcrnaticc nominant Mor- falis , fed erronee ; Mor/ alit enim alia efl arbor, poftea deferibenda. Lacus. I11 ipfa Amboina non crcfcit , fed in vicinis ipfi locis, in Boerone nempe, in tribus Xulce infulis, in Bongaya, parva Ceroma, feu Hoeamobela , Kelanga, & Bonxs, tam in montibus quam in planitie juxta li- mer febturtien merkeljk.tr na fpaanfcbe voyn itriekende. Min beeft etn zmrt bier van , meejt doorgaant w it , zetr fyn van fubflantie , en barder dan de beyde vocrgsanJe , dat men (leen-Lalfi tf Lalli Batu neemt ; aan bladeren verfcbillenze niet vtel van malkanderen , bebahen dat die van 't voyfken wU langvstrpiger en grooter zyn , odt it 't zelve mttft vrucbt dr agende , die men aan 'inuumeken zelden vind. Sayzoen. De vrucbten vind men in 'April. Naam. In 't Latyn U lalli um ,in 't Maieyts Caju Lalfi, Caju Ulafii en Olaili , met welke namen '1 bekend it op Batto en Ceram, op Boero zelft biet 'l Kilahi , zommge willen 't op Temalaant rwemen Morfalla , dog qua - lyk , «wnl Morfalla etn verfebeide boom it, en iner na zal befebreven voerden. Plaats. Hy un(l op ' t eygentlyke Amboina niet. maar voel op de naafie plaatzen , ais Boero , in dt drie Aulas, op Bongay , kleen Ceram , of Hoeamohe! , Kelang , en Bonoa , ia voel in 'l gebergte ait op de vlakte langs dtn tus , optima vero plerumque m locis faxofis invenitur, ftrand , en ‘t bejlt gtmetntiyk op Jleenacbtige plaatzen , al licet & fimul paludofa fint. z yn dezelve u xil moeraffig daar by. Ufus. Optime ejus lignum infervit ad afferes, ex quibus cifls, ferinia, ac mcnfx formantur, quum la- ti fint, ac politiffime .elaborari pofiint, quaque ornan- tur tabellatis ex Ebeno ligno fa&is: Hunc in finem flaviflima eliguntur fegmenta, quum vero hxc macu- lis albis fint notata, hinc opera hxc elaborata Calap- Si oleo folebam obduci, ut uniformia & concoloria at, qux tam diu poliuntur ac fricantur, donec oleum hoc penetraverit. Melius autem efl, fi Lini oleum hunc in finem adhibeatur, atque calefaflum inlinia- tur, quod melius etiam ligni colori rcfpondct,fin vero Gebruik. Het is een zeer bequaam hout , om planken daar van te zagen , die meell voor de Kijlemakert dienen, tot kijlen , kaffen ,en tafels , om dat dezelve bretd vallen, en zeer giid konnen gevoerkt worden , ttiour op dt Ebben- boute lyjlen zeer fraay Jlaan. Hier loe verkiejl men de aldergeeljle flukken , en om dat dezelve dikwils breede witte plekktn bebben, zo pltegt men de gemaakte werken van buyten met Calappus-oly te beflryken , dat 't tene coleur kryge , ‘t wclk men ais dan zo Iangt vryft en polyfl, tot dat ‘t 1 ndroogt., Men doet beter ait men bier toe lyn-. zaad-oly neemt , 't zelve wat tvarm gemaakl , daar op Caju Laffi inccnfo tingere velimus colore, tum perdo- fmttrt , 'r wtlk ook rmt de coleur van ‘t bout befl over- 1 ' ^,1-- n.iaa rv», 1.. I... n.!.. T T i. ...Ia lac® partes calce obducuntur , qux per nodem ipfis adhxrcat, dcin vero aqua lalfa abluuntur ac depuran- tur. ./Editiciis non ita utile eff, quum per radios folares tadum facile rimas agat? Bocroncnles vdro illud adbi- bent ad navigia, quum illud durabile cenfeant in aqua marina, cui vero nollri ligniarii obloquuntur, quum experti fint , teredines facile contrahere, antequam per tres annos fuerit ufitatum. Incolx autem noftram sationem ignorantis adeufant, quum Dimis teneras exdat arbores, vel quod plurimorum vitium eft , ni- mis recens adhibeat lignum, hoc enim inllar Cofafli 3uam tardiffunc cxficcatur.ita ut per annum feponen- um fit , antequam in ufum vocetur : Nigricantes autem illas maculas in aqua contrahit marina, vel fi in oc- clufo depolitum fit loco, vel fi antea non rite fuerit fic- catum : C ceterum incolx hoc lignum putant durabili- tate fua proxime adeedere in navigiorum ufu ad illud Cofafli : Recens fabricat® cilt® ac ferinia illo labo- ' rant vitio . quod diu tccrum fervent iftum odorem , prxfeTtim fi lintea non rite Hecata vel chartx in iis ad- ferventur. Si Chinenfium vemiccm Tsjat copiofe hic habere- mus, lignum hoc corrigi optime poffet, atramento nigro tingi itidem optime potc(l,ita ut Ebeno quam proxime adeedat , qualia jam multa elaborantur cu- eenkomt, andtrs ais men bet Caiu-Laffx boog-geel*vnl verwen , zo befmeerd de gUtd-gtfcoaafde gtbttl en al met kalk, luat bet een nagt jlaan, en tuafcbt 't dan af met zout-avater , en boent bet. Tot dtn buisbouw it ’ t zo bequaam niet ,m dat ’t door de bitte en zonne geraakt , liet fplyt ; maar de Boeronezm gebruiken ’t lot den Jcbeeps-bouvi , en bouden 't voor een durabd bout in 't zee-water, bet -welke onze timmerluy- den tegenfpreken , ait bebbende ervaren dat den boor- tourm daar in komt, eer 't drie iar en aan etn Cbialoup gellaan badde : Docb de lnlanaert befcbuldigen de orne al wederom van onvxtfntbeyd , ais die de boomen te jong kopptn , of 't voeUt 't meejle gebrek is, dat zy ’ tttverfco tot ’ t vxrk gebruyken; w ant dit bout ,gehk ook dat van een bedompte plaats liggende , ait bet te vooren niet ter degtn gearoogt it- Anderzintt bouden de Inlanders dit bout aan bejlendigbeid in den fcbeeptbtu u> voor bet naafie na Cofaffu. De verfeb gemaakte kifien m kaffen bebben ook die Joute, datzc lang dien viezen rtuk bebouden , in - zonderbeyd ait men qucuykgtdroogt linnemcerk , en papier daar. in doet. Mugi men den Cbinezen vernis Tsjat in overvloed al- bier bebben , men zoudt daar mede dit bout zeer verbete- ren konnen : Men kan btl ook met goede Jwarte inkt vtr- <uvn, dat 't Ebbenbout gtlyk voerd , boedamg vtele bed- bilia ac fedes, quum glaberrimum fit ac fplcndeat in* fteeden en Jloelen nu gemaakt no er den , enant btl komt aan ftar Ebeni , G fuerit politum. Anno 16 66. arbufculas ex Boerane julTi in Amboi- nam deduci, quarum radices licet conn-aile.in horris gladdigbeyd 't Ebbenbout naall , en gtpolyjl glimt mede. In 't jaar 1666. beb ik kleent boompjei van Boero op > . Amboina lattn kowen , daar aan de voortcltjet nog al ge- tamen plantat® hic faris l®tc germinarunt, ac intra febeurt eoaren , en aldaar ineenige boven giplant , daar ...» {« rrrrotinm irKft». ze «i tl gevat bebben, en lot korte dikke boomen voierden , maar in ’t 13. jaar nor gten vrucbten droegen. IVy beb- ■ ‘ ' ‘ ‘"mjjbn 1 paucos annos in craflas excrevere arbores , qux ter- tio decimo nondum anno frudtus produxerunt: PIu- viofis menfibus tentavimus h3s per ramos propagare, quum nobis videretur ejus lignum effe facis vegeta* ovum inllar Lingoi , fed hoc mihi non fuccefiit. Tabula yigeftma Tertia Ramum exhibet VUfB. Ubi Lta. A. ejasfoStm, B. Vcrofn&om majori rcpnefcntat forma. O B S E R V AT I O. • XJlsffntm a vJent. »»3. quoque coumem oratur , flt obater defcribilui. , Tum. UL CAPUT ben in de regtn-Mouffbn ook geprobeert de takktn te ver- planten , om dat bet ont toefebeen een «1 teldrig groey-bout te zyn gtlyk bet Lingoa , maar dat voilde met lukktn. De drie- en t-xintigfle Plaat Vertoont een Tak van dc Leffie-Bom. Alwtar Lett. A. desxclis bUd, • Ea B. de vrucbt ia grooter gedaante venoodt. A A N M E R R I N G. De LeffU-Borm komt mede voor by Valmt, p. ai jJ F 5 XIX* 44 HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. «p.XIX. CAPUT DECIMUM NONUM. XIX. Laharus. Labarong. SUbfcquentes brnx arbores adfines efie videntur prxccdcnti Ulallio , Lahari vero truncus multo tenuior eft , qui plerumque craflicicm ulna ada- quat, fuperius rotundus, inferius vero excavatus vel angulofus atque alatus, uti in UlalTio. Ejus cortex eft obTcure cinerei coloris fcu nigricat, facile a ligno fe- „ ..-r. parandus, fed fragilis eft, ficcus, & intus flavcfccn». fwart-agtig, licbt tam 't bout afvallende ,dog bros,bin- Arboris coma eft angufla , paucosque gerit longos nen gtel tn droog. De krttyn is fmal , en beeft wtinig f. — r. '~/u' — “ — -1 — lange ryskens , voortn wat boekig , da dr aan eoi weinige blaaertn flaan , dezelve gtlykm ait van Noote-mufcbaltn HOOFDSTUK. Labar - Boem. DE twet volgende boomtn febynen m aagfcbap te beb- btn met btt voorgaande LaJJi , dog Labarong wykt ‘t zelve vttl aan diktt des ftams , zynde doorgaans zo dii ais een man omvademen kan , boven rond , beneden vytgeboldt of boekig, met eemge vlerken , gelyk men aan den Lanfen-boom ziet. Dt jcborfft is donker-grom of furculos fupeme angulofos, quibus pauca etiam infi- denc folia , quae illa Nucis Mofchatx quodammodo referunt, funt autem majora fic crafllora , in mare quin- que vel fer pollices longa, fesqui immo tres fsepe la- ta, craffiuscula , glabra, paucisque obliquis atque al- bicantibus venis pertexta , horum vero nervus medius fupeme fulcatus eft , bina plerumque Ubi obpoftta , quatuorque fimul crucem efformant, plurimaque ab «mi , dog zyn grooter en dikktr , aan ’t manneken vyfen tes duymen lang , een tn em balf, en drie breed , dikag- tig, gfad met weinige fcbuynzc en witte aderen , zyndt dt middtl-tenuwe boven gevoomt, twee en twet meejl tegtn malkander , en met bun vierm em kruys makende , de metjle ook van de wormen doorvreetm , zo dat men crucis exefa quoque fune , ita ut raro integra inveni- weinige betit vind. Die van 't wyfken zyn grooter en antur. Het bout is driederky , bet befte en bardfte is doorn- gtel , aan de kanttn bkek , digt ,fwaar, m fyn van fub - Jlantie, bier tn daar weinsgt flreepm in dt lengtt vrrto- Ejus lignum triplex eft: Optimum ac dariflimum vitcllinum gerit colorem , ad oras pallidum, folidum, grave, ac tenuis fubftantix, quod in quibusdam lo- cis ftrias quasdam exhibet longitudinales, hxc fpecies mas cenfetur, diciturque Labarus lapideus. Secunda femina eft , qux cor gerit inftar cer* fla- vum , reliqua autem ejus nars albicat, lignum vero qus mollius eft, ac praxedente vilius. Tertia mixta videtur efle fpecies ex Labaro fic fub- fcquentc Neffata, qux album gerit iignunij circa cor rubens , fed tenuis ac durx fubftantix : Flavum ali- 0. — r- - quando pallidioribus maculis variegatum eft , quod fubjlamie. Het geele is ook dikwils bierendaarmtt Netke vitiofum eft uri in Ulallio, unde vetuftx cligend* plekkm beztt, dat mede misfiant gttfl , gelyk aan 't Ijsffi, funt arbores, fi quis afferes concolores defiderec. en men moet oude boomm z oeken, tus men plankenvantm coltur wil bebben. „ weinige ftrttpm in dt lengtt • nende , dit botid men voor h manneken , en bfet ilee n- Laharong. Het tweede is bet wyfkcn.amtrmf ’t bert wqfeb-gtel , m de rtft wiiacbtig, voorts weeker m ondeugender , dan bet voorgaande. Het derdt fcbynt em gemengde zoorte te vyn van La- harong, en volgende Nefiat, bebbende em wit bout , m na bet bert roodacbtig , docb mede fyn , m bard van Anni tempus. F rufius in parva Ceram a prove- niunt menfc Julio, qui ibi femi ficcus eft annimenfia, in I .cytitnora vero Decembri. Nonsen. l^rine Labarus, m Amboma Labarong,\& Hitoe Ijsbalun. Lotus. In Amboina crefcit in montibus faxofis , cir- ca Hitoe Lammam , & in Leytimora in diftridhi Omiwi- Jino. Ufus. Optimum prxbet hac arbor tignum tam ad x- des quam ad naves, jufto autem tempore nec lucefceme hma cadendum eft , nec recens operi adhibendum , quum vermes carterum facile generet per vegetati- Sayxoen. Dt vrucbtm beeft men op klem Ceram in 7uly , 't welk aldaar een balve drooge-MouJfon is, m op Ley timor , in December. Naam. Jn 'x Latyn Laharus, op Amboina Laharong, tn op Hitoe Lahalun. Plaats. Het waft op 't Eiland Amboina , in bet flee- «igf gebergte, omtrent Hitoe Lamma, m op Ley rimor in 'i diflritl van Oerimcffin. Gcbruik. Dit is em goed timmerbout , ze tot denbms- bouw ais fcbteps-bouw , maar bet moet op beboorlyke tyd, en altoos by geen liete maan gekapt , nog verfeb aan ’t werk gebruikt werden, want ondtrs gewmt bet zeerligt vum ejus fuccum, quo pragnans eft, ita ut fenfim wurmtn , we gens dm geylen zap die daar in lleekt, en — i..— ni»*..™. -M rotgt,als in 't voorgaande Lafji. Men exficcandum fit uti prxccdcns Ulafiium : Trabes ac ai zo poftes ex hoc formantur ligno. fed folum non tangat, maakt 'er van flyltn tn balkm aan de buyzen, dog bet quum ibi cito nutrefeat; tn Amboinenfium xdibus moet gem gront raaken, waar op bet mede ligt vergaat. fenfim adeo inuurefeit atque exficcatur , ut pulfa- tum foni tura edat. Kcyenfes fic Amooinenfes ex ejus afleribus navigia Cone Corren difbi fabricant, qux in aqua marina cu- rabilia funt; cillis vero non ita infervic, quum ejus odor fit mucidus , recens autem lignum nidorolum fpirat odorem , fi elaboretur. Tabula Vigefima Qiiarta fUmum exhibet Laberi. In de Amboineze buyzm voord bet door Unkbttd van tyd zo droog m bard , dat 't klinkt. Die van Key zo wel ais de Ambolneztn maktn 'er ook planken van tot boare Cone Corren , en bevindenze durabel in zee-wattr , maar tot kifijts is dii bout zo be- quaam niet , om bet een vermu/ien reuk by sig boud , 3 ter 't vtrfcbe bout gttfl een zoete koekacbtige reuk van g, ais' t gewerkt werd. De vier- en timntigfle Plaat Vertooat cen Tak van de Labar-Boem. CAPUT XX, i V.Bock.XXHoofi/t. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 4; CAPUT VIGESIMUM. NeJJatus . Nefiat. N Effatus magnam gerit cura Labaro adfinitatem , illius vero truncus plerumque gracilior cft , ita ut raro bina* ulnas fit craffiis, cflque porro ro- dius , non rotundus , fcil iulcatus & anguloius inftar Laniiorum vel columnx ftriatae , ita ut nunquam re- tium ejus viderim truncum. Ejus cortex cft tenuis, ex ruffb cinereus, ligno fir- miter adhxrcns, atque pluviofo tempore ingratum in cute excitans pruritum: Ejus ramuli funt copiofi, longi, tenues, & firmi: Folia cum illis Lanfiorum vclLahari conveniunt, fcd funt angufliora & acutio- ra, ab utraque parte acuminata, (eptem odioque pol- lices longa , binos cum dimidio vel tres lata , paucis obliquis pertexta coftis,prx cedentis foliis flaccidiora, ac rubris plerumque maculis adfperfa , in crucem ob- polita , non vero ultra tria vel quatuor paria uno ra- mulo infident. Loco florum intra bina foliola viridia burfa prove- nit viridis minor illa Lahari , in qua olcofus itidem continetur liquor , fed minori copia quam in praece- denti, nullum fundens odorem; Ex nae f rudius ex- crefcit, qui cft pilula longo tenuiqueinfidens petiolo, Laharo omnino fimilis , excepto quod hxc NcfTati paulo fit major , ac femper folitaria, quum illa: La- hari plerumque flnt triplices: Ha: vero pilulx mox ex vagina progerminantes aliquam floris partem vi- dentur nrxbere , obdudlx enim funt campanulis quafi inftmdioilifbrmibus & divifibilibus , pirtillum conti- nentibus, gratum inftar Canangx odorem fundenti- bus. quae decidentes nudam relinquunt pilulam. • Pilula hsec rugofior cft illa Lanari , quafi arena crafla confpcrfa foret , qua: facile vero abradenda eft: Rcftans vero pilula compofita eft ex fimplicibus,par- Vis, & angulofis prismatibus, qua: levi negotio etiam feparantur: In hac nucleus continetur magnitudine Piperis . pilis quafi feu fquamulis obdudlus, quibus ab- raus olTtculum rcftat nudum & gilvum lenta: fiibftan- tix,quod hujus arboris femen eft, fique bene recorder, folia vel faltem frudlus hujus arboris multum conve- niunt cum illis Arbuti , quem in Portugallia obferva- vi , licet ibi fit frutex , & Madronhero vocetur , hu- .Jus vero major firailitudo obeurrit in Fragario Rubro libr. 6. deferipto. Ejus lignum quam maxime eft durum, folidum, te- nuibus conflans fibris , nec albaftrum gerens , externe album, interne fcnfim magis rubeus, intermixtis hinc inde maculis purpureis, quam politiflime elaborari po> teft inftar Buxi, fed potiflimumpertomionem,eftque durabile, fi loco ponatur ficco,nec terram tangat, in ipfa vero aqua & paludibus fatis perfiftit. Contra fi juniorum fit arborum lignum, nec juftocxfum tempore, intra paucos menfes vermes generatos vidi. Anni tempus. Ejus frudlus incnfc Decembri obferi vantur , montes amat , & loca faxofa atque ventbfa. Nomen. Latine NeJJatus, juxca Amboincnfe Neffat & Niffat. Locus. Plurimum obeurrit in Amboina , Sl quam maxime & copiofe in Leytimora. U/us. Amboincnfes illud adhibent ad xdium portes, angulofos modo truncos in quadratam exdentes for- min, ita tamen ut ftilci fint intermedii , hi enim trunci adeo profunde fulcati funt , ut vix aliquod quadratum & folidum ex iis formari poffit : ln illis vero xdibus fcnfim per fumum adeo mdurefeit hoc lignum, ut inftar metalli fonitum edat, nec clavus transadigi poflit: Tomioncs illud maxime expetunt ad cancellos majOrcs cx ipfo formandos , facile vero finditur, fi nimis' recens ufurpetur, vel nimis cito Soli exponatur , quod plerumque in omnibus duris obtinet lignis: Recens elaborati ligni odor eft dul- cis ac vinofus fere inftar Ulaffii. Kcyenfium arbo- res fine dubio funt crafliores , quum navigiorum fuorum Corrt Corren didlorum afferes ex iis forment. Anno 1671. in Amboina fuit hoc lignum adhibitum ad fluminum ripas ipfo obducendas, palosquc ex hoc ligno formatos ipfis adponebant , expercique fuere fub XX. HOOFDSTUK, t Nefiaat-Boom. NEfiat beeft groote gtmeenfcbap met de voorgaand * Laharong, zynde den (tam van Neffat in 't ge- me en viat raiiker, zeiden van twee tnannen omva- dem: , voortsregt, niet rond ,maar volxoortnestboekeh, geiyk de iMifc-boomen , of een geflreepte pilaar , zo dat sk nooit een ronden Jiam daar 'xan gezien bebbe.' Defeborffe is dun, uyl den rqffen graauw, vafl aan ’t boui bangende , en by regenacbtig weer , een moeytlyk jeuken maakende. De ryssens zyn veel, lang , dun , en flyf. De bladeren gelyken icat na die xan Lanfc-boomen, of xan Labarong, dig zynfmaldcr en fpltzer, agter en xooren fmal toelopende, zeven en agt duymen lang, twee en een balf , en drle breed, met wtinlge fcbujirze rlbbett, flapper dan de xoorgaande , meejt sitit roode ftekken bezet, tegen malkander over in ‘l kruys Jlaande , dog niet boven drie a vier paren aan een ryskeit. In plaats xan ’t bloeizel , komt tuffeben twee groene blaadjes xoort een groen beursje, wat kleender dan aan Labarong , daar in ook een olyacbtig zap febuylt , min- der dan jmn 't voorige , en niets riekende: Hier Itit komt devrucm, zynde een pitleken . op een lang dun Jleeltft, alles geiyk aan Labarong , bebalven dat die van Neffat wat grooter it, en altyd enkeld , daar die van Labarong meejt ahyd drie by malkander Jlaan. Docb deze plllulen uit de voorfz. Jcbeede eerjl voortkomende , febynen eenig bloeyztl te vertvnen, wdnt zy zyn omgexen met eenige langbalzige klokjes, die deelacbtig zyn, en daar een vy- zrlijen op Jlaat ,en rieken wat ais Cananga, dewelk « af- vallende , de bloote pilulen nalaten. 