title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: FREDERICUS CHRISTIANUS DE OREUS dictis Lunae, Martis et Mercurii, hora XI, Logicam docebit; diebus Ioannis, Veneris et Sabbati, hora IX, Historiam Philosophiae antiquae exponet; iisdem diebus hora X, Metaphysicam et casus tradet; hora auditoribus commoda Ethicam explicabit. Cum progressores hegelii Phaenomenologiam mentis interpretabitur. Josua JOHANNES PHILIPP VALENTON Antiquitatem Hebraicam explicabit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Elementa Grammaticae Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus iisdem, hora XIII; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaicis, exponet diebus Ioannis, Veneris et Saturni, hora VIII; Libros Josuae et Iudicum interpretabitur diebus iisdem, hora IX; PSALMOS selectos interpretabitur die Saturni, hora X. Cum progressores KOSGABTENii Christomathiam privatim leget die Ioannis, hora VI, et Christomathiam Kirachianam a BÄNSTÄNIO editam eodem die, hora VIII. Guilielmus JOSEPHUS ANDRÉAS LONCKEBLOET Historiam Patriae politicam exponet diebus Ioannis, Veneris et Saturni, hora XII; Linguam Literasque Belgicae explicabit et Eloquentiae praecepta tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XII; Exercitia practica moderabitur die Martis, hora 1; fabulam mediobelgicam Carel ende eegast interpretabitur diebus Lunae et Ioannis, hora 1; Shakespeare's tragoediam Macbeth interpretabitur diebus Mercurii et Veneris, hora 1; Exercitia oratoria moderabitur diebus Lunae et Ioannis, hora VI p.m. Guilielmus SHECKE dicbus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, Inquisitiones Quaestionum Biblicarum exponet; Historiam universalem iisdem diebus, hora X; Antiquitates Graecas iisdem diebus, hora VIII. Cornelius MABINUS VANCKEN dicbus Ioannis et Veneris, hora X, Saturni, hora VIII, interpretator salustii locorum selectorum, praeterea Oratoriae et Saitloriae, Horatii Satiras; diebus Ioannis et Veneris, hora VIII, Saturni, hora X, Thucydide's Bellum Peloponnesiacum, Aristophanis Ecclesiazam; diebus Ioannis et Veneris, hora XI, Historiam Iuris Dramaticae antiquae enarrabit; die Lunae et Mercurii, hora 1, Paedagogicem tradet, adiunctis Latine scribendi et disserendi exercitiis. IN FACULTATE IURIDICA. HSNBicus NiXNHuis, missis vacationes consecutus, lectiones nullas edendis; quodsi aliam operam iuris studiosis prodesse poterit, eam, quantum per vires licebit, petentibus lubens accommodabit. JACOBUS HERMANNUS Philippi dicbus Martis, hora XI, Mercurii, hora X, lovis et Veneris, hora XI, Institutiones justinianei explicabit; die Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora IX, mense vero Maio, Junio et Septembri, iisdem diebus, hora VIII, selectos Pandectarum locos tractabit; die Lunae, hora X et XI, die Martis, hora X, Historiam juris romani enarrabit; die Mercurii, hora IX, lovis et Veneris, hora X, Encyclopediae et Methododologia juris tradet. HUGO PETER THEODORE ALBERT VAN BONVAL PAULUS diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora XII, lue Civile hodiernum explicabit; diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora I, Procesus civilis principia exponet; diebus Martis et lovis, hora I, die Veneris, hora XII, Ius Mercatorium tradet. HORNANDES JAN GRATIAMA tradet Ius naturale diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora XI; Ius criminale diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Ordinem iudiciorum publicorum diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IX. OTTO VAN REES Oeconomiam politicam docebit diebus lovis et Veneris, hora X, die Saturni, hora XI; Statisticam patriae exponet diebus lovis et Veneris, hora XI, die Saturni, hora XII; Ius publicum tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XI; Ius gentium Europaeum explicabit diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora I. Disputationibus publicis et privatis lubenter praesunt Medicinae Professores. 100 ORDINE LECTIONUM. IN PUBLICA MEDICA. LACOBUS BAABT DE LA FAILLE, diebus Mercurii et lovis hora VIII, et Saturni hora IX, sed post ferias Paschales, diebus Mercenario et lovis hora VIII, Veneris et Saturni hora VII, Artem Obstetriciam Theoreticam et Practicam exponet, et in Nosocomio ad parturitionem lectos practice institutet: — diebus Lunae et Martis hora VIII, Juria Obstetriciae partem Technicam docebit: — Therapiam Specialem morborum tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii hora IX, et post ferias Paschales diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis hora VII, et Lunae et Mercurii hora IX: — diebus Mercurii hora X, et Saturni hora VIII, Medicinam Forensicam docebit: — diebus Lunae, lovis et Saturni hora X ad XII, et circa diebus hora XI ad XII, in Nosocomio Academico Clinicis exercitariis vacabit. PRANCISCUS ZACHARIAS BRUNNER Pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Histologiam diebus Lunae, Mercurii et lovis, hora XI; Anatomiam pathologicam, die Martis, hora XI, die Veneris, hora VIII et X. Exercitariis clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. HANUS HISSINGHANS BRUNSBT Chirurgiam docebit die Martis, hora X, diebus lovis et Veneris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, hora IX; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Mercurii et Saturni, hora XII; Clinicis exercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora XII; Anatomen corporis humani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora IV; Dissectionibus cadaverum anatomicis tempore opportuno instituendis quotidie praesendat. iSAacus VAN DBBN Physiologiam generalem docuit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII; Physiologiam particularem et experimentalem diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII, et die Veneris, hora X— XII; Effectum et usu medicum, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Pharmacognosin et Pharmacologiam experimentalem, die Mercurii, hora XII, die Veneris, hora IX, die Saturni, hora X — XII; Diateticam et Politiam medicam die Lunae, hora IV — VI; Morborum systemata nervorum die Veneris, hora IV — VI; Inflationibus physiologicis in Laboratorio Physiologico quotidie praebit. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HERMANNUS CHRISTIANUS VAN HALL die Veneris, hora VIII et IX, autummali et aestivo tempore etiam die Martis, lovis et Saturni, hora VIII, elementa Botanices illustrabit, die Martis, hora I, Botanices sublimioris selecta quaedam capita tradet; die Mercurii hora IX et X agit de plantis medicinalibus aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica applicata, ordine Familiarum naturalium; die Saturni autem, hora X et XI, Oeconomiam ruralem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, alternis diebus hebdomadis, die Mercurii hora matutina VII, excursionibus botanicis praebit. JANUS GÖTZELMUS ERNESTI diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XI, Arithmeticae, Algebrae, Geometriae et Trigonometriae elementa explicabit; Physicam experimentalem docebit die Mercurii, hora I, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII, Physicam theoreticam universam, aut selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet. De Mathematicis elementa disquisitio habebitur diebus lovis, Veneris et Saturni, hora pomeridiana III. NICOLAUS MULDER die Lunae, hora X, Zoophysa elementa, die Martis, hora X et XII, Historiam Septium et Fiscium naturalem docebit; diebus Veneris et Saturni, hora XI, Anatomen animalium comparatam tradet. Entomologia exposita horis commilitonibus commodis. Hueretius zoologicus et zootomicus practicus quotidie praesertim Guilielmus Adrianus Enschede, diebus lunes et saturni, hora IX, Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit; selecta Algebrae capita exponet diebus lunae et martis, hora XI; Astronomiae elementa tradet die mercurii, hora I, et die lunes, hora pomeridiana VI; Geometriam analyticam, Calculum differentialem et integralem, Mechanicam analyticam exponet horis commilitonibus commodis; Exercitia mathematica futurorum Praeceptorum moderabitur horis postea indicandis. 26 202 ORDINI LEGTIONUM. Patricius Ioannis van Kerkhoff, diebus lunae et martis, hora IX., die vero mercurii, horis XI et XII, Chemiam organican docebit; diebus lunes, hora XII, et saturni, hora X, Chemiam corporum animalium exponet; diebus lunae, hora XII, et lunes, hora X, Chemiam in usum publicum explicabit diebus lunae et martis, hora pomeridiana VI; Chemiam practicam docebit et Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. NUMERUS STUDIORUM IN ACADEMIA GRONINGANA DIE XXXI DECEEMBIUS CIOIOCCCLYI. In Facultate Phil. Theor. et lit. Ham. . . 52. » » luridus 69. Medica ; . . . 21. Disc. Math. et Phil. 16. Theologica 85. H 188. 26 DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDIRECTA DIE XIV OCTOBRIS CIOIOCCCLVII AD IX OCTOBRIS CIOIOCCCLIX. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. 1858. d. 8 Dec. Jacobus Meuleman, ex pago Nieuweschans Groninganus, publice defendita commentatione de Zenone Citio, Phil. Theor. et Lit. Hum. Doct., cum laude. 1859. d. 7 Sept. Luppo Dikema, ex pago Hoogezand Groninganus, publice defendita dissertatione historica de pace monica, Phil. Theor. et Lit. Hum. Doct., magna cum laude. IN FACULTATE IURIDICA. 1859. d. 27 Jan. Carolus Jacobus Vickerheld, Groninganus, privatim defenditis thesibus iuris, lur. Rom. et Hol. Doct., cum laude. D. 2 Mart. Johannes Johanssonius, ex pago Usquert, publice defensa dissertatione iuridica de origine bonorum possessionis eiusque via addendo et supplendo iure Bomandorum hereditario, Jura. Rom. et Hodiern. Doct., magna cum laude. D. 30 Maii. Claudius Buma, Leovardia-Frisius, privatim defensis quaestionibus iuri, Jura. Rom. et Hodiern. Doct., cum laude. DOCTORES CREATI. D. 20 Jan. Samuel van Houten, publice defensa dissertatione Neerlandice scripta over de waarde, Jura. Rom. et Hodiern. Doct., magna cum laude. D. 2 Juli. Johannes Aemilius Abrahamus van Panhuis, ex pago de Leeuw Groninganus, privatim defensis quaestionibus iuris, Jura. Rom. et Hodiern. Doct., cum laude. D. 12 Oct. Bernhardus Louke Buma, Leovardia-Lecensis, privatim defensis quaestionibus iuris, Jura. Rom. et Hodiern. Doct. IN FACULTATE MEDICA. 1858. D. 1 Dec. Henricus Hieronymus Sanders, ex pago Zelling Groninganus, publice defensa dissertatione over de naaste oorzaak der Cyanom, Med. Doct. D. 18 Dec. Abend Föllmer, Groninganus, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., magna cum laude. D. 22 Dec. Isbrand Jägers, ex pago Strens Frisius, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. 1859. D. 16 Jan. Johannes Sophius Wichers, ex pago Middelburg Groninganus, Med. Doct., defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. D. 26 Mart. Lambertus Johannes Koch, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., magna cum laude. D. 2 April. Sibrandus Elzo Straatingh, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., magna cum laude. D. 16 April. Nicolaus Dormaar, privatim defensa dissertatione, cuius titulus: Sestariëring van eenige gevallen van samengebrachte ontstekingen, benevens beschouwingen aangaande die aandoeningen, Med. Doct., cum laude. d. 4 Maii. Hendricus Diederik Nannina, ex pago Oudwoude Frisius, privatim defensa dissertatione, cuius titulus: Over den invloed van de luciferelectriciteit op het heerschend ziektebeeld, vooral met betrekking tot de cholera, Med. Doct., magna cum laude. 906 DOCTORES GREATI. d. 15 lun. Abron Delsma, Leovardiensis, privatim defensa disquisitie, cuius titulus: Onderzoek over den geteelte in het maïzenziekte, Med. Doct., magna cum laude. d. 18 lun. Wolters Brugge Cats, ex urbe Almelo, privatim defensa dissertatie, Cuius titulus: Eenige opmerkingen over aanwassen poison, Med. Doct., cum laude. Die eodem. Nanno Roislip Heerlingen, Med. Doct., privatim defensie theses argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. d. 8 Oct. Henricus Hieronymus Sandbrak, ex pago Zelinge Groninganus, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. HONORIS CAUSA. 1859. d.20 lun. Lodewicus Franciscus Stribbel, medio al militaris primus ordo in urbe Amstelodamensi, Med. Doct. Eodem die. Carolus Bons, Med. Doct. in urbe Amstelodamensi, Chir. Doct. 27 ACTA ET GESTA IN CONVALLIBUS CLARISSIMIS ATHENAEO ILLUSTRIS AMSTERDAMENSIS, ANNO CLOCCCLXV. Die 8 m. Octobris recitantur literae Curatorum, quae notifiat Viro Doctissimo A. HILZEN, Laboaratorium physiologico-pathologico praefectum, magistratum urbanarum decreto die 14 m. julii creatum esse Physiologiae Professorem. Idem Vir Clarissimus die 4 m. Octobris munus publice adiit oratione habita sermone patrio deutscher Sprache über die Vererbung der Eigenschaften in der tierlichen Hülle. SERIES LECTIORUM, IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTERDAMENSI ET IN SEMINARIIS Die 1. Octobris ad hujus aetiati a. commun. CAROLUS JOANNES MATTHIAS privatim docebit Planimetriam et Trigonometriam rectilineam, diebus Martis, Mercurii, ludus et Veneris, hora IX matutina; Physicam experientiallem, iisdem diebus, hora XI; Stereometriam, inclusa Topometria apheraea, in commodum Medicinae et Litterarum studiosorum, diebus ludus et Veneris, hora I; Astronomiam Popularem qua die, horis cum auditoribus constituuendis. FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL publice tradet Geologiae fundamenta, horis auditoribus commodis; Floram in Coloniis Neerlandicis cultarum historiam botanicam et oeconomicam. privatim Pharmacologiam generalem et particulicam, diebus Lunae, Martis, Mercurii et ludus, hora XI; Botanicam Elementa, iisdem diebus, hora X; Stirpium medicinalium, venenatarum et oeconomicae historiam, ter per dies hebdomadam; Vegetabilia cryptogamica explicare paratus erit. 27 212 SERIES LECTORUM. EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER privatim Chemiam organica docebit, die Lunae, hora XII et diebus Martis et Mercurii, hora XII; Chemiam analyticam, diebus Martis et Mercurii, hora IX; Chemiam pharmaceuticam, diebus Martis et Mercurii, hora I; Chemiam synthetica, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora II— IV. in usum publicum Chemiae technologiae capita exponet horis vespertinis semine indicandis; Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie, horis IX— IV et horis vespertinis VI— X. GUILIELMUS MOLL privatim tradet Historiam Ecclesiae Christianae in patria nostra, diebus Martis et Mercurii, hora X; Historiam universallem Religioni et Ecclesiae Christianae, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; Theologiam dogmaticam, iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Historiam Ecclesiae Neerlandicae pertinentia, et Exercitiationes Homileticas moderabitur, diebus et horis vespertinis deinceps indicandis. MARTINUS DES AMORIS VAN DER HOEVEN publice disputandi exercitia moderabitur; privatim lue civile Hollandicum docebit, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora IX matutina; Hieuetorum selecta capita tractabit, iisdem diebus, hora X; Institutiones Imperiales Justinianei interpretabitur, iisdem diebus, hora XI; Methodum procedendi in causis civilibus tradet, iisdem diebus, hora XII. SERIES LECTIONUM. HIBRONYMUS DB BOSCH KEMPEN privatim tradet Ethyopaediam Justiniani, diebus Martis, Mercurii et lovis; hora IX; luapublicum, iisdem diebus, hora XI; luapenium, diebus Martis et Mercurii, hora X; Methodum procedendi in causis criminalibus, die Veneris, hora X et XI; Sibyllam patricam, die lovis, hora X, et Veneris, hora IX. HUGO BEYERMAN privatim Rhetoricam sive praecepta stili Belgici, additis belgice scribendi exercitationibus, tradet, die Lunae, hora X — XII et die Sabbati, hora IX — XI; Historiam Pedrii enarrabit, die Lunae, hora XII — III et die Sabbati, hora XI — I; Pronunciationis sive eloquentiae exterioris exercitia moderabitur. PETRUS JOANNES VETH privatim continuabitroductionem in libros Feieris Foederis, diebus Martis et Mercurii, hora VIII matutina; docebit Orammalicae Syriacae elementa, diebus lovis et Veneris, hora VIII; Antiquitates Hebraeas, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Grammaticam Hebraeam, adiuncta librorum ludicum et Ruth lecture, iisdem diebus, hora X; Cum provectioribus tractabit locos selectos ex scripturis Arabibus, Syriacis et caput Danielis Chaldaico, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora III; Logicam tradet, diebus Lunae et Sabbati, hora VIII; Psychologiam, die Lunae, hora IX. SERIES LECTIONUM. JOANNES CORNELIUS GERARDUS BOETIUS privatim Historiam veterem explicabit diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora XII; Literas Latinae docebit, enarrans Terentii Heautonimorumenon, Livii lib. XXI, Oiclaram epistolas selectas, iisdem diebus, hora I; in Aetolia Graecis interpretabitur Geronii vitam a Plutarcho scriptam, Euripidis Hecuba, Xenophonis Symposion, iisdem diebus, hora II. GERARDUS VROLIK Stomachum et utrum obstetriciae studia promovere perget. GUILIELMUS VROLIK docebit Zoologiam et Anatomea comparatam, diebus lovis, Veneris et Sabbati, hora matutina X; Anatomea C. H., iisdem diebus, hora matutina IX, praeterea tempore hiemali quotidie hora p.m. I; Methodum secandi, tempore hiemali quotidie. CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS privatim docebit Pathologiam et Therapiam Chirurgicam, in qua vis quaesis hebdomade, hora XII; Artem obstetriciam, tribus reliquis diebus, hora XII; Evaginari aegrotantium et artis exercitium in Nosocomio Scholae Clinicae praesit diebus singulis, hora IX; Anatomias medicas in cadavere demonstrabit diebus et horis indicandis. PETRUS HENRICUS SURINARUS privatim Pathologiam et Therapiam generalam docebit, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora p.m. III; SERIES LECTIONUM. Instructor morborum diagnosi interpretabitur, iisdem diebus, hora p.m. II; Primum medicum ad lectulas aegrotantium moderabitur, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora matutina VIII. JOANNES VAN GEUNS privatim Pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora X; Morbos eigna indagandi methodum expouet, una cum observationibus clinicis, quotidie, hora XI; Anatomiain Pathologiam, diebus Lunae et Veneris, hora III; Medicinam forensem et politiam medicam tradet, his quavis hebdomade, GUSTAVUS EDUARDUS VOORHEMM SCHNEEVOOGT privatim Neuropathologiam docebit et ad lectulas aegrotantium exposent, die Sabbati hora XI — I; Elementa chemiae exponet, hora dein indicanda. ADRIANUS HEYNSIUS Pathologiam et iatrorium docebit, diebus lovis, Veneris et Sabbati, hora XI — XII aliisque horis dein indicandis; Exercitationibus histiologicis, experimentis et indagationibus physiologicis in Laboratorio physiologicum quotidie praesit. FEDERANDUS UCOBUS DOMELA NIEUWENHUIS, Profesor in Sonein. Etait-Diëtal-Lather. Holopam fradicam tradet, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora X; Theologia Dogmatica, diebus Martis et Mercurii, hora IX; Historia Ecclesiae Lutheranae, diebus lovis et Veneris, hora IX. SERIES LECTIONUM. Operi Onioria vacabit die lovis, hora III, Catecheticis, die Martis, hora XI — 1, Collegio Annulico, die Martis, hora VI— VIII p. m.; Disciplina provectioribus orationes sacras habentur praeses aderit die Veneris, hora II. ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, Profesor in Seminario Evangelico-Lutheri Exegesis N. T. tradet, interpretando Emvyelo Ioaneo, diebus Martis et Mercurii, hora I; Exegesis V. T., explicandis Psalmis Messianis, diebus lovis et Veneris, hora XII; Philosophiam religionis, volgo Theologiam naturalem, tradet diebus Martis et Mercurii, hora XII, et die Veneris, hora I; privatim selecta quaedam Capita ad Theologiam biblicam pertinentia tractabit horis vespertinis deinceps indicandis. SAMUEL MULLER, Profesor in Seminario Teiobaptist Exercitationes Rhetoricas moderabitur, die Lunae, hora dim. D— III; Theologia praedica studia quovis alio modo promovere perget, horis auditoribus commodis. LANUS VAN GILSB, Professor in Semin. Theologico, Exegi Novi Testamenti tradendam explicanda Fulii ad Galathas Epistola, diebus Martis et Mercurii, hora I — II; Introductionem, quam dicunt, in Novi Testamenti libros, diebus lovis et Veneris, hora I — II; Oriente et Hermeneuticae librorum Novi Testamenti lineamenta, die Martis, hora II — III; Patrum Ecclesiae, qui ante Concilii Nicaei tempora floruerant, scripta exponet, ea potissimum quibus Haereses oppugnarunt, die Mercurii, hora II — III; Artem homileticam tradere perges, die Veneris, hora II — III; Exercisea Oratoria moderabitur, die Lunae, hora III — V; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die lovis, hora II; SYNDE HOEKSTRA, Bbon. filius, Professor in Semin. Theologico, Theologiam christianam dogmaticam docebit, diebus Martis, Mercurii, lovis, Veneris, hora IX; Disciplina mortuorum christianam tradet, diebus lovis, Veneris, hora X; Religionis philosophiae initia exponet, diebus lovis, Veneris, hora XL JOANNES TIDEMAN, Professor in Semin. Bemonstr. Reform. Theologia Dogmatica docebit diebus Martis, Mercurii, lovis, Veneris, hora IX; Theologia Practica, diebus Martis et Mercurii, hora X; Exegi N.T., partem Evangelii secundum Matthaeum interpretans, diebus Martis et Mercurii, hora XII; Discipulis orationes sacras habentibus praeses aderit die Martis, hora II; privatim Exercisea Oratoria habebit et Fulii Epistolam ad Romanos cum discipulis legere perges die Mercurii, horis vespertinis VIII — X. NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLUSTRIS ATHENAEO ALSTERDAMIENSIS GONTIUNGTIPOE GUIDI EOSEMINIIS DIE XXXI M. DECEMBRII COLOPHIS. In Facultate Theologica 75. In Literarum 2. In Medicina 19. In Philosophia 8. Tot. DIE VERTEERING VAN WEELDE DIE VERTEERING HUISHOUDING INLEIDINGSREDE, HOUE BE VALKENBUR, AANVAARDEN VAN HET HOOGERHARTJE IN DE FYSISCHE AAI HEVET ATHENAUM ILLUSTERE TE AMSTERDAM, SOON A. HEYNSIUS. OPENINGSBEDENKING I OCTOBER 1868. 28. EDEL-ACHTBARE HEEREN, BUBBLEMEESTER, WETHOUDERS EN LEDEN VAN DE GEBEDEDE STEDE, AANZIEKLUIK VERZOENINGSDBLE DOOBLICHTIGE SCHOOL, ACHTBARE MANNEN, BIJ WIE HET TOEZICHT OVE DE CLINISCHE SCHOOL ALHIER BEBUST, HOOGELIJKE HEEREN VAN HET ATHENAEUM EN VAN DE ONDERSCHEIDENDE GODGELEERDE KWEEKSCHOLEN, HOOGGEACHTE AMBTSGENOOTBEN, ZEE GELEERDE HEEREN, BEOEFENAARS DE GENEESKUNDE, LEERLJN VAN LETTEN EN WISSGENGEWON, VERDEDIGERS VAN HET BESCHAVEN, WELVERWACHTEN HEEREN, LEERLINGEN DE DEOBSDIENST, AANZIENLIJK SCHAT VAN JEUGDLINGEN, BUBBLES VAN HET ATHENAEUM, KWEEKELIJNDE VAN DE CLINISCHE SCHOOL, DIE U AAN DE BEOEFENING DE WETENSCHAPPEN TOEWIJDT, OM ALLEN, DIE DOOR UW TEGENWOORDELIJKE BIJDRAG BLIJKT OEFENST, VAN BELASTBOLLING IN DEZE FLEGTIGHEID, ZEELUSTIGE TOEHORIZENDE. 222 A. HEYNSIUS Het organisme van menschen en dieren leerde men kennen als een samenweefsel van een ontelbaar aantal kleine deeltjes, die in voortdurende wisseling verkeeren. Zij worden door een vloeistof — het voedingsvocht — gedrenkt; uit deze vloeistof putten zij om zich te onderhouden, en aan ditzelfde vocht geven zij de verbruikte bestanddeelen weer terug. Dit voedingsvocht ontleent zijn oorsprong aan het bloed en is hiermee in voortdurende wisseling. Zal het in het onderhoud der weefsels kunnen blijven voorzien, dan moeten uit het bloed steeds de noodige bestanddeelen worden aangevoerd, en dit laatste weerom door nieuwen toevoer in staat gehouden worden om bij voortdurend het noodige aan het voedingsvocht te kunnen leveren. Van de zijde der wetenschap was hierdoor de aan de mensch en de dieren ingeschapen behoefte aan voedsel volkomen toegelicht. Zonder stofwisseling — geen leven. De omzettingen, die de grondvormen der weefsels ondergaan, zijn de voorwaarden voor het leven, en om die omzettingen, die stofwisseling te onderhouden, eten wij, voeden wij ons. — Maar al verder. Die grondvormen der weefsels zijn uit bepaalde stoffen opgebouwd. Bij de wisseling hunner bestanddeelen moeten zij derhalve steeds datgene kunnen putten uit het voedingsvocht en dit wederom uit het bloed, hetgeen voor hun opbouw gevorderd wordt. Het is dus niet genoeg dat de honger wordt gestild, maar voor het behoud van de integriteit der weefsels, voor het behoud van de integriteit van het leven, moeten die stoffen in de eerste plaats worden toegevoerd, waaruit de weefsels zijn samengesteld. De aard en omvang van die stofwisseling is het, die de qualiteit en quantiteit van het voedsel bepaalt; de kennis hiervan de wetenschappelijke gids, waaraan de leiding onzer voeding moet worden toevertrouwd. Het algemeen begrip van deze stofwisseling was, met het oog op de scheikundige samenstelling der verschillende lichaamsdeelen, reeds voldoende om het grote belang van een ruimende toevoer van eiwitachtige stof in het beeld te doen treden, en de waarschuwende stemmen, die zich op grond hief van tegen de gebrekkige voeding onder de geringere klassen van onze maatschappij verhieven, mochten daarom volkomen gerechtvaardigd heeten. Maar van het economisch-politisch standpunt, in het maatschappelijk belang is die kennis niet genoeg. Mag ook voor velen een zekere onverschilligheid inzake voeding vrij onverschillig zijn, voor verreweg de meeste leden van onze maatschappij is zij het geenszins. Zooals bij een stoommachine niet slechts op de ontwikkelde kracht, maar ook op de hiervoor verbruikte brandstof wordt gelet, zooals de werktaakundige bij de minst mogelijke kosten den meest mogelijken arbeid wil verrigten, evenzo is het voor het grootste aantal leden van onze maatschappij van het hoogste belang om met de minst mogelijke onkosten zichzelf en de henen het noodige te verschaffen en naarmate de prijs van voedingsmiddelen stijgt, neemt dit aantal evenredig toe. In het maatschappelijk belang wenscht men derhalve de grenzen tussen gebrek en overvloed te kennen en verlangt men de hoeveelheid der verschillende voedingsstoffen bepaald te zien, die ter voorziening in de werkelijke behoefte gevorderd wordt. En uit dit oogpunt is de kennis aangaande de benodigde hoeveelheid eiwitachtige stof de hoofdzaak, want de honger moet worden gestild en de kennis van het absolute gewicht van het mengsel dat ter bevrediging hiervan gevorderd wordt, is vrij onverschillig. Tegelijkertijd vraagt men de wetenschap de bepaling van de benodigde hoeveelheid eiwitachtige stof, want onder alle voedingsmiddelen zijn de eiwit-houdende het hoogst in prijs, en van het economisch standpunt lost de vraag aan, welke werkelijke behoefte zich derhalve vooral op in die omstandigheid de benodigde hoeveelheid eiwitachtige stof. Het groote gewicht van de zaak heeft spoedig naar middelen doen omzien om een wetenschappelijk antwoord op de gestelde vraag te kunnen leveren, en een reeks van onderzoeken is in het werk gesteld om tot de kennis van de werkelijke behoefte op te klimmen; maar de resultaten hebben geens beiden aan de verwachting beantwoord. Zij leiden tot de wanhopige uitkomst, dat er in het lichaam een met de inkomsten regelmatig stijgende vertering van weelde - een laxusconsumptie - plaats heeft en de bepaling van de werkelijke behoefte hierdoor onmogelijk gemaakt wordt. Het komt mij voor dat deze opvatting — de luxe consumptie in het lichaam — met betrekking tot de eiwitachtige stof althans ook wel heeten moet zijn de tegenwoordige kennis der stofwisseling in de verschillende lichaamsdelen reeds voldoende is om die weelderige huishouding in het lichaam als de voorwaarde te doen kennen voor de eenige, waartoe het leven behoort te worden opgevoerd, als de beste maatstaf derhalve voor de werkelijke behoefte. De gronden voor die meening wenschen ik in dit woord beknoptelijk te ontwikkelen, om daarbij gelijktijdig enigermate het standpunt aan te wijzen, waaruit de voeding en daarmede een hoofdgroep van de verschijnselen des levens tegenwoordig wordt beschouwd en de richting te kenschetsen, waarin het physiologisch onderzoek van den nieuweren tijd zich beweegt. Onder alle dierklassen is voorzeker bij de vleeseters het voedingsproces het allereenvoudigst. Het voedsel is hier zowel in chemische als fysische aard, volkomen gelijksoortig aan de bestanddeelen des lichaams. Zij leven van het vlees en bloed der planteneterende dieren. Het voedsel, dat zij nuttigen, is uit bloed ontstaan, het wordt in hun darmkanaal opgelost om opnieuw tot vorming van bloed bij te dragen en bij de wisseling der verschillende lichaamsbestanddeelen ten tweede male tot opbouw van de elementen der weefsels te strekken. Was het voedingsproces bij de mensch even eenvoudig, de ondervinding van zoovele duizenden jaren zou voorzeker meer dan voldoende zijn geweest, om ons nauwkeurig in te lichten. De grens tusschen gebrek en weelde zou voor het praktisch standpunt althans voldoende omschreven zijn. Maar juist van dit praktisch standpunt is de kennis aangaande de werkelijke behoefte bij vleesetende dieren van het minste gewicht. De mensch zelf en al zijn huisdieren, alle dieren, waarvoor welige ontwikkeling of krachtige gezondheid voor hem van belang zijn, voeden zich niet uit sluitend met dierlijk voedsel, maar voor een belangrijk gedeelte of wel geheel met stoffen van plantaardige oorsprong. Het voedingsproces wordt hierbij veel meer gecompliceerd en de berekening van de werkelijke behoefte evenredig hieraan bemoeilijkt. Alvorens de scheikunde had aangetoond, dat in de planten dezelfde stof wordt aangetroffen, waaruit het voedsel der vleesetende dieren, de verschillende delen van het dierlijk lichaam derhalve voor verreweg het grootste gedeelte bestaan, was het voedingsproces bij de plantenetende dieren geheel onbegrijpelijk. Met de ontdekking van deze waarheid was een belangrijke schrede op het gebied der voedingsleer gedaan. Het werd hierdoor duidelijk, hoe ook zelfs bij uitsluitend plantaardige voeding het evenwicht in het lichaam kan worden bewaard, en waardoor ook onder deze omstandigheden het bloed voortdurend in staat blijft om aan de weefsels te leveren hetgeen ter onderhouding der stofwisseling, tot herstel en vernieuwing der elementen, waaruit zij bestaan, gevorderd wordt. Maar die eiwitachtige stoffen maken slechts een klein gedeelte van de bestanddeelen der planten uit. Behalve vetten, die ook in dierlijk voedsel worden aangetroffen, komen er meel- of suikerachtige stoffen — zo genoemd koolhydraten — in voor, en de hoeveelheid dezer laatsten is zelfs veel aanzienlijker, dan die der eiwitachtige stof. In onze granen, die om hun betrekkelijk hoog eiwitgehalte een zoo belangrijk deel van ons voedsel uitmaken, komt slechts 15 a 20 pct. eiwit voor, terwijl zij voor 70 a 80 pct. uit die koolhydraten bestaan. De stoffen treederen nogtans niet in de grondvormen der weefsels. Zij kunnen derhalve niet tot herstel, niet tot nieuw opbouw bijdragen. Zij leveren een materiaal ter onderhoud van de stofwisseling. En nogtans de ondervinding bewijst en regelstreekse proeven hebben het aangetoond, zij kunnen in het voedsel van den mensch en der planten etende dieren niet worden gemist; ja zelfs waar van nieuw opbouw in ruimeren zin dan bij het volwassen individu sprake is, worden zij daarin altijd aangetroffen, want ook het vleesetend dier ontvangt ze in zijn voedsel in den eersten tijd zijns levens, als zijn groei het krachtigst, de vorming van nieuwe weefsellelementen derhalve het levendigst is. En wat nog is, zelfs door absolute vleeschdieet kan men ze aan het organisme niet onttrekken, want in het lichaam zelf is een bron van die suikerachtige stof aanwezig die rijkelijk en rijkelijker vloeit, naarmate er overvloediger eiwit wordt toegevoerd. Zelfs waar alle uitwendige toevoer van suikerachtige stof is afgesneden, waar uitsluitend eiwit als voedsel wordt gebruikt, ontbindt de lever die eiwitachtige stof in haar componenten en onder die ontledingsproducten treedt suiker op. Zelfs bij carnivoren wordt derhalve suiker aan het bloed toegevoerd. Maar is dit dan niet in lijnregen strijd met de bewering dat de stofwisseling in de weefsels de grondslag der voedingsleer is? De suiker- of meelachtige stoffen treden in het geheel niet, de etten, die zoowel in plantaardig als dierlijk voedsel voorkomen, slechts voor een klein gedeelte als bestanddeel der weefsels op, en nogtans zijn zij voor de voeding onmisbaar. De schijn bestaat inderdaad. Geeerde Toehoorders! en zoowel op wetenschappelijk als op praktisch terrein heeft hij tot velerlei dwaling geleid. Op wetenschappelijk gebied riep hij de onjuiste verdeeling in voedings- en ademhalingsmiddelen in het leven; maar, wat erger is, in de maatschappij voerde hij tot het overmatig gebruik van meelspijzen en sleepte hij, om een enkel voorbeeld te noemen, menigen zuigeling ten grave, omdat men in arrowroot of sago een surrogaat voor de suikerbevattende, maar tevens eiwithoudende moedermelk zag. Hoe paradox de bewering schijnt, het bewijs is niet moeilijk te leveren, dat werkelijk de stofwisseling in de verschillende delen van lichaam de grondslag der voedingsleer is. In de eerste plaats wensch ik op te merken, dat het vet in aanzienlijke hoeveelheid in onze hersenen en zenuwen, derhalve als bestanddeel van de elementen der weefsels optreedt en ook het zetmeel middelijk als zoodanig moet worden beschouwd, want voor een gedeelte althans, voor een belangrijk gedeelte ontleent het vet in de verschillende delen van het lichaam aan het met de voedsels toegevoerde zetmeel zijn oorsprong, zoals de mest van dieren door meelhoudend voedsel overtuigend bewijst. Maar in het algemeen neemt slechts een zeer klein gedeelte van de genosmde stoffen aan de vorming van weefsel elementen deel. De grootste hoeveelheid wordt omgezet tot koolzuur en water en verlaat als zodanig het lichaam zonder een integrerend bestanddeel der weefsels te hebben uitgemaakt. Dit andere gedeelte is nogtans evenzeer een vereiste in het voedsel van den mensch en de planteneterende dieren, in de eerste plaats, omdat alleen onder zijn invloed de assimilatie van eiwit mogelijk blijft. Men bewijst slechts om uitsluitend met dierlijk voedsel de honger te bevredigen en abas zal men in het darmkanaal een toestand in het leven roepen, waarbij alle eetlust verdwijnt en daarmede alle uitwendige toevoer van voedsel ophoudt, zodat men voor de voortduur van de voor het behoud des levens gevorderde stofwisseling de bestanddeelen van het lichaam zelf opofferen moet. Maar behalve voor die assimilatie van eiwitachtige stof, voor de stofwisseling zelf zijn die vetten en koolhydraten van niet minder gewicht. Hoewel onmiddellijk van geen waarde voor het onderhoud der stofwisseling in de weefsels zij, oefenen zij op de omvang der omzettingen een allerbelangrijkste invloed uit en kunnen om die reden evenmin worden gemist in ons voedsel als de eiwitachtige stof zelf. Zij verminderen de stofwisseling in de weefsels, beperken de omzetting van eiwitachtige stof, en die verminderde stofwisseling, die beperkte omzetting van eiwitachtige stof staat in innig verband met de bouw en de absorptie in het darmkanaal, in innig verband met de verrichtingen en levenswijze van de mens. Het verscheidene dier voedt zich uitsluitend met vleesch en hoogstens eenig vet, en de bouw van zijn darmkanaal stelt het in staat om een grote hoeveelheid eiwitachtige stof te assimileren. Onder den invloed hiervan heeft er bij het dier een snelle wisseling in de bestanddeelen van zijn lichaam plaats, en de ruime toevoer van dezelfde stoffen, die tot herschuring gevorderd worden uit het darmkanaal, voorziet voortdurend in het noodige om het verlies te dekken. Die rijkelijke toevoer staat in nauw verband met de enorme krachtsontwikkeling, waartoe het in staat is en de snelle omzetting van de bestanddeelen des lichaams gaat met een ontwikkeling van warmte gepaard, die voldoende is om de normale temperatuur des lichaams te behouden, welke voor den voortduur der stofwisseling gevorderd wordt. De bouw van het darmkanaal van de mens veroorlooft geen uitsluitend vleesvoer; gemengd voedsel moet worden gebruikt en minder eiwitachtige stof kan worden geassimileerd. Onder den invloed hiervan is de stofwisseling trager en de toevoer van eiwitachtige stof voorziet schijnbaar al spoedig in het noodige, omdat gelijktijdig hiermee ook vetten en koolhydraten in het bloed overgaan, die de stofwisseling in de weefsels beperken. Bij het vleesetend dier is de snelle omzetting van eiwitachtige stof — op volwassen leeftijd althans — volkomen voldoende om het warmteverlies langs huid en longen te dekken; de trager verwerking van de bestanddeelen van het menselijke lichaam is hiertoe niet voldoende; maar terwijl de meelspijzen, die wij nuttigen, de omzetting van eiwitachtige stof beperken, vullen zij gelijktijdig het tekort aan, dat ten gevolge van de trager omzetting in de weefsels in de warmteontwikkeling ontstaan zou. En op diezelfde wijze wordt ook bij het vleesetend dier het evenwicht bewaard, indien bij zijn groei en ontwikkeling de opbouw van nieuwe weefsellelementen levendiger en ten gevolge hiervan de omzetting van eiwitachtige stof in het lichaam meer beperkt is, dan in volwassen toestand. Bij de mensch vervangen daarom de koolhydraten voor een gedeelte van de eiwitachtige stof, waarvan de omzetting zij beperkt. Hoe groot is het andere gedeelte, dat door de koolhydraten niet vervangen worden kan? Ziet daar, dezelfde vraag onder andere woorden voorgesteld, de vraag aangaande de werkelijke behoefte aan eiwitachtige stof, waarvan de beantwoording in het maatschappelijk belang van zo veel gewicht wordt geacht. Die vraag heeft, gelijk ik reeds aangaf, een reeks van onderzoekingen uitgelokt, maar de resultaten hebben niet aan de verwachting beantwoord. De verschillende delen van het lichaam bestaan, op enkele uitzonderingen na, alle hoofdzakelijk uit eiwitachtige stof en zelfs, waar het vet of de anorganische zouten op de voorgrond treden, wordt zij niet geheel gemist. Bij de omzettingen in de verschillende weefsels, waaruit het lichaam is samengesteld, is het dus hoofdzakelijk de eiwitachtige stof, welke in die omzetting deelt en indien derhalve die stofwisseling den aard der voeding bepaalt, dan moet de kennis van den omvang dier stofwisseling onmiddellijk tot beantwoording der gewichtige vraag leiden. Zoo oordeelde men en met ijver spoedde men zich aan het werk om tot de gewenste kennis te geraken. Bij de stofwisseling in de weefsels keeren de ontbondene bestanddeelen in het bloed terug en worden van hier langs verschillende wegen uit het lichaam verwijderd. De hoeveelheid en aard dier verwijderde stoffen staat derhalve in direct verband met de omzetting van stof. De omzettingsproducten der eiwitachtige stof leveren in scheikundig aard een kenmerkend verschil met alle andere op. Uit de uitgaven blijkt derhalve met zekerheid de hoeveelheid eiwitachtige stof, die omgezet is, de hoeveelheid eiwit derhalve, die ter onderhouding der stofwisseling gevorderd wordt. Zoo meende men, maar men vond zich bitter bedrogen. De weg, hoe verlicht hij schijnen mocht, leidde niet tot het doel, dat men beoogde. De omzetting van eiwitachtige stof in het lichaam is niet constant, maar afhankelijk van de toevoer. Bij ruime inkomsten verbruikt het lichaam veel meer stof, dan bij karige en dit is zoowel op de eiwitachtige stof toepasselijk als op andere voedingsstoffen. De hoeveelheid eiwitachtige stof, die ter onderhouding der normale stofwisseling in de weefsels gevorderd wordt, scheen derhalve op deze wijze niet voor bepaling vatbaar. Maar het middel was spoedig gevonden om den storenden invloed, die in bovengenoemde proeven de bepaling van de benoodigde hoeveelheid eiwit verijdelde, te elimineren. Men sneed eenvoudig allen toevoer af en ging bij volledige onthouding van voedsel de uitgaven na. Die weg scheen noodwendig tot het beoogde doel te moeten leiden, en werkelijk meende men een tijdlang het minimum eiwit, dat ter onderhouding der stofwisseling in het lichaam gevorderd wordt, te hebben aangetoond. Maar de illusie duurde slechts korten tijd en al spoedig bleek ook die maatstaf onzeker te zijn, want bij inanitie ondergaat de stofwisseling zoo belangrijke veranderingen, dat ook onder die omstandigheden de uitgaven niet tot berekening van de werkelijke behoefte aan eiwitachtige stof kunnen worden gebezigd. De beantwoording der vraag scheen derhalve buiten het bereik der wetenschap. De uitkomsten bij inanitie verkregen leveren zelfs bij vleesetenden geen voldoenden maatstaf voor de werkelijke behoefte aan eiwitachtige stof, hoeveel te minder bij omnivoren en herbivoren, die bij hele onthouding veel spoediger bezwijken, en waarbij derhalve een veel dieper ingrijpende verandering in de stofwisseling gedurende het hongeren moet worden aangenomen. En de resultaten bij ruime toevoer van verschillende voedingsmiddelen wettigen evenmin tot enig besluit, want onder die omstandigheden wordt het toegevoerde eiwit evenzeer omgezet als bij karnivoren en aan de uitgaven is het niet te zien, hoeveel ter onderhouding der stofwisseling in de weefsels heeft bijgedragen, hoeveel als overvloeijend verteerde weelderigheid ter bewaring van het evenwicht verwijderd wordt. 230 A. HEYNSCH Het komt mij voor, dat deze wazige uitkomst op een dwaling berust, waartoe de weg, die ter beantwoording der vraag werd ingeslagen, noodwendig aanleiding geven moest, en de verkregen uitkomsten, hoewel schijnbaar geheel onbruikbaar, bij den dieperen blik, die ons allengs in de stofwisseling in de verschillende delen van het lichaam vergund werd, voor het praktisch standpunt althans, de verlangde grens met voldoende nauwkeurigheid hebben aangetoond. De vertering van weelde, de luxusconsumptie in het lichaam, zooals zij in de wetenschap op grond van het ruimere verbruik van eiwitachtige stof bij overvloediger toevoer werd ingevoerd, schijnt mij een dwaalbegrip toe, door een te eenzijdig teleologische opvatting der voeding in het leven geroepen en door gebrekkige kennis aangaande de intermediaire stofwisseling gevoed. Die teleologische opvatting gaf onwillekeurig aanleiding dat in de voeding uitsluitend een herstel van het verloren gezien en hierin hare geheele betekenis opgesloten werd — een voorstelling, die in het dagelijks leven algemeen aangetroffen wordt. Bij een werktuig van menschen hand tracht men met het minst mogelijk verbruik den meest mogelijke arbeid te verrichten. Op het levende werktuig achtte men diezelfde vraag toepasselijk en de pogingen om het minimum van eiwit te bepalen, dat ter onderhouding van de verrigtingen van het werktuig gevorderd wordt, waren er het gevolg van. Zooals bij een stoommachine de hoeveelheid brandstof stijgt, naarmate zij meer arbeid verrigt, evenzo achtte men het zeer natuurlijk, dat ook in menschen lichaam meer stof verloren gaat, naar mate hiervan meer krachtsinspanning gevorderd wordt; maar evenzeer na elken maaltijd, zelfs indien het lichaam en de geest beide in den slaap volmaakte rust genieten, wordt het gevonden minimum overschreden, en wel des te meer, naarmate de toevoer grooter was. Dat verscheidene soorten stof moesten van het teleologisch standpunt noodwendig doelloos toeschijnen en derhalve luxusconsumptie heetten. De gebrekkige kennis aangaande de intermediaire stofwisseling, aangaande de veranderingen die de bestanddeelen der voedselen ondergaan, alvorens zij in den vorm van koolzuur en water langs huid en longen, in die van ureum langs de nieren naar buiten treden, droeg het hare bij om het eenvoudig in het leven geroepen dwaalbegrip op schijnbaar wetenschappelijke gronden te bevestigen. Hoeveel gewicht men ook aan elke bijdrage bleef hechten op het gebied der physiologie, waardoor de kennis aangaande de intermediaire stofwisseling werd uitgebreid, het betrekkelijk weinige dat hieromtrent nog bekend was, schoof haar bij de heerschende teleologische opvatting der voeding op het gebied der diaetetica geheel en al op den achtergrond. De meest omvattende omzettingen werden min of meer onbewust aan het bloed toegeschreven en de ruimere hoeveelheid ureum, die bij overvloediger toevoer van eiwit wordt uitgescheiden, als decompositieproduct van de eiwitachtige stof des bloeds opgevat. Was het wonder dat men bij die stand van zaken van luxusconsumptie bleef spreken? Die omzetting van eiwitachtige stof in het bloed kon alleen tot warmteontwikkeling leiden en hiervoor behoefde geen eiwit te worden verbruikt, want door toevoer van suiker of vet kon dat doel even goed, ja beter zelfs, worden bereikt. Houdewijf ons aan het natuurkundig begrip, dan wordt de voeding geheel iets anders. Wij erkennen dan evenzeer, dat het dierlijk lichaam voortdurend aan verlies onderhevig is en dit verlies voor het behoud van zijn integriteit moet worden aangevuld, maar in dat verliezen en aanvullen achten wij geenszins de ware betekenis der voeding opgesloten. Als het wezen der voeding erkennen wij de onophoudelijke omzettingen der stof in de verschillende lichaamsdeelen, de regelmatige wisseling tussen de bestanddeelen van voedingsvocht en weefsel, die de voorwaarde is van zijn integriteit. Wij erkennen als verder dat het lichaam uit een aantal ongelijksoortige deelen bestaat, die in onafscheidelijk verband met elkaar werkzaam zijn en wier regelmatige functie voor het behoud van het leven, voor het behoud van een krachtige gezondheid gevorderd wordt en wij noemen die voeding doeltreffend, waarbij deze verrigtingen regelmatig worden onderhouden. Van het natuurkundig standpunt vragen wij derhalve naar de voorwaarden, waardoor de regelmatige gang van deze functies verzekerd wordt, en met die vraag rijst terstond de intermediaire stofwisseling in haar volle gewicht ook op het gebied der voedselleer voor onzen geest, want die voorwaarden kunnen niet uit de laatste producten van stofwisseling worden afgeleid, maar alleen uit de kennis aangaande de omzettingen in de verschillende lichaamsdeelen worden opgemaakt. Het algemene begrip der stofwisseling was, met het oog op de scheikundige samenstelling van de dierlijke weefsels, reeds voldoende om het grote belang van een ruime toevoer van eiwitachtige stof in het licht te stellen, maar de belangrijke uitkomsten, waarmee het onderzoek aangaande de intermediaire stofwisseling allengs werd bekroond, hebben de juistheid dezer opvatting boven alle bedenking verheven. Naarmate onze kennis omtrent de omzettingen der stof in de verschillende lichaamsdeelen toenam, bleek het meer en meer, dat, hoezeer de producten der stofwisseling hierin mogen uiteenloopen, de voortdurende toevoer van eiwitachtige stof voor alle, zonder onderscheid, een onmisbaar vereiste ter onderhouding der stofwisseling is en meer en meer trad daarbij gelijktijdig in het licht, dat met de omzetting der eiwitachtige stof de intensiteit der functie evenredig toeneemt, de voeding der verschillende organen derhalve krachtiger moet zijn. Het valt inderdaad niet onverwacht om door bekende feiten uit het dagelijks leven de juistheid van deze natuurkundige opvattingen over voeding te staven en aan te tonen, dat werkelijk de verhoogde stofwisseling tot krachtiger voeding leidt. Een blik op den invloed, die gymnastische oefeningen op het lichaam uitoefenen, toont overtuigend aan, dat spierinspanning vermeerdering van spierkracht ten gevolge heeft. Maar niet minder duidelijk is de vermeerderde omzetting van stof gedurende die spierinspanning. De buitengewone eetlust na een uitgestrekte wandeling heeft ons meermalen van overtuigd. Bij die wandeling, zoals bij de gymnastische oefeningen, wordt er in het spierweefsel een grotere hoeveelheid eiwit verbruikt, zoals rechtstreeksche bepalingen hebben bewezen. In die krachtigere omzetting vindt de verhoogde eetlust zijn grond, maar evenzeer — bij het behoud van de regelmatige wisseling tusschen voedingsvocht en spieren, bij de bevrediging van den eetlust door krachtig, d. i. eiwit-houdend voedsel — de vermeerderde spierkracht. Wordt die voorwaarde niet vervuld, dan leidt de vermeerderde omzetting van eiwitachtige stof bij vermeerderde spierinspanning niet meer tot krachtiger voeding. Het snelle verval van dieren van weelde, zoodra hiervan, bij gebrekkige voeding, krachtiger spierinspanning gevorderd wordt, levert er dikwijls het treurig bewijs van, terwijl de krachtige bouw van de werkpaarden bij voldoende voeding nogtans overtuigend genoeg bewijst, dat ook bij deze dieren vermeerderde stofwisseling in de spieren tot krachtiger functie leidt, zoodra de ruime toevoer van krachtig voedsel slechts veroorlooft, dat de wederzijdsche wisseling tusschen voedingsvocht en spieren bij die stofomzetting ongestoord blijft. 