title: De principiis astronomiae [&] cosmographiae, deq[ue] vsu globi ab eodem editi. Item de orbis diuisione, [&] insulis, rebusq[ue] nuper inuentis.
creator: Gemma, Frisius, 1508-1555
text: ..■y, .-v* ■ . •* «* • . .... _ _ _. -r |p £>^- ■"•; -•^v ' • '•. \T..rs> - f. ^ .:. > • ■ .., -.^s: gk: -s, ,.; - - • * > •: 't J £* §t M tgg feS s •': li : i . - -j0 A -'• 'p fessas- ■•■•?• t? Ii >t* '-;: iK fe *gg? : ■ ' - ■ • ’ ‘ t ". v-V .• .-.•*• t-i <■ -r %.t; ' -;' jfSy . :• cvt^l' ■> - i? 53 - ■ -•.-•T.-v •• .:. •-< - . - ■ * .• ; ■"-; -i 5:- -.. :-■ r^i^WSa i&tl - V- SfcWT? JlS&iil ®p§fiK £ it - *>-’r :* >JJ «j. .r^>' gryjjj ■ :- •■? .-st' '-w '- ^ \ "•’.■■ V v .'^ gM«BBMw8Sii8wwl!Bal^^M 3gS5 %-W-S^S* wmmm hI*^^ ? v- ■ w r; ■' -> ■tf:X> 3&2&&r^ l»SBp.gg5 .<% .. •4.-’f '•*■•... <- 's3 :^. -'ijf-t'.' i: '~^ .»„-'SjT -f&ki 2JS-' i-.* -4 -S :-'Ef ifflBMp.'? fegajkaKy&Sjgra ; : J&£g£iilf £&lfig& '^^^f^MB^SSKESBk ■ - •'."' ii/.;. ." • ,-•“- V' * 1 , - ■ ■/:". •- Bw* *? S»/ A'v: U- < 'S VaS.V^JSS' 4i*nr> ;t -*W - / GE ^ SIVS DE PRINCIPIIS ASTRONO* tnix Cofmographiae, Deep vfu Globi ab eodem editi. Item de Orbis diuifione, £C Infu* lis.rebufcp nuper inuentis. SPREMCv/T" Veneunt cum dolis Loiunii apud Seruatium Za [fenum, Atifuerpi* «pud Gregorim Bpntjmfub f 'cuto BafiUenfL 9 Candido Lcdori Gemma Vhryjtus S. D. Et si multos pracleros off autores iam dudum non fine magna omni laude de Cosmographia de aliis id genus artibus scripsisse mini me iniecta sine posim, non tamen ob hoc candidus Lesor o vos ut alii koas ut aiunt erimus, aut arroganti et temeritatis nota digni consensu murmur, si post tantos industriam viros, quales fuere Volkhus, Strabo, Stephanus, Mela, Plinius, et plura etiam nostrae aetatis utriusque doctrinae, tandem aliquid in lucem aedere tentaverimus, quandoquidem non eo sunt nobis an imo inceperta, ut eos aequare ne dicam excelere conemur, quorum ego scripta farta tali (ut dixi solitum est) semper habui. Scilicet quum medius novae terrarum partes lusirentur quarti hi autores non me miniment nec tamen ideo culpandi, deinde etiam alia et alia regionum nomina suborbientur, quod sane non paululum tenebrarum studio sic obscure dicta, demum quia iam nuper Globum cum summo labore ex autorum veterum descriptibius et Hispanorum Lusitanorumque navigationibus delinearent sederemus, multos qui eius praclerum atque undum ignora rent videremus. Haud audi rationibus uno quas facie non omnia sed praecipua autorum veterum et recentium placita de regionum determinationibus comprehendimus, ut sumus in nostri globi (Laconismo quo clarius) explicuimus, ne Lesoribus aut emptoribus nostri globi id evenire et, quod Gallo gallinaceo apud Sopum, aut Graeculo cum fibibus utebantur. Ut dixi. Scio tamen futuros, ut futuri custodes est, qui meam brevitate cupiditate pabunt, alios qui omnium demonstrationes difuderabunt, quorum hic mentionem facio sed eos tristi iam dudum proverbiis minime elogio quod dicitur (olet): Ut possumus quoque ut volumus non licet. Voluptate igitur equidem diffusissime omnium regionum naturas, urbes, et minima que ex diversis autopsis college, variis figuris libenter exornasse, verum non satis temporis brevitas et negotiationum impedimenta. Hiscus ergo candidus Lesor (quantulacunque ea sint) te quietum esse velim donec erit temporis ratio et gravior aetas alia suppeditarint. Vale. Ex Antuerpia, decimo septimo Calendarum Otiobris Anno. Vim omnis qua a ratione fulcipitur, de alia qua re institutio, debet a definitione proficisci, ut lepide ait Cicero Officiorum lib. 1 videbimus non abs re, definitiones aliquot et divisiones earum quorum saepe mentionem sabburius fecit. Firmus fervet in paucis conferentes praemittere, ut intelligatur id de quo narramus. Mundus igitur est coelum et quicquid eius ambitu continetur. Eius duae praecipuae funt partes,isterica et Elementaris. Illa decent orbes continet, quorum superor ex ordine inferiore superperipheria complebitur. Extremus et decimus orbis primus mobile dicitur, id continuo cursum ab ortu in occasum per meridie labitur, deinde per septentrione versus ad ortu, quem motus horarium spatio conficit, et in lege oes inferioribus orbibus impetus rapit. Inferiores vero in adversum obliquo meanutur, adeo ut quia longiori intervallo ab illo primo diurna vel loco cursum motu sum adversum peragat. Noni enim orbis, qui alij coelum aquae vel crystallinus dicitur, insensibilis est motus contrarius, quippe qui 49 milia anni finiatur. Obavi vero quod coelum proprie dicitur, iti firmamentum vel fasti in coelo secundum Graecos a consistentia motus ut putabant vel terra, in annis libentius supra etiam firmamentum nullus orbes existat Cicero et plures ante eum opinati sunt, quos tam ratione motus mathematicorum inventis sagacitas. Reliqui orbes inferiores planetarum vel stellarum erraticarum sunt, singuli una tantum circumferentes stellas. Iam, nam ostensiae in obavo coelo fixae sunt, Primus ab obavo Saturno tribuitur, Proximus Jovi, Tertius Marti, Quartus Soli, Sextus Veneri, Penultimus Mercurio, Infimus Luna orbis est, qui (qua superstitie caudum humum mundum inferiorem aut elementarem paralem ambit. Consto haec ex quatuor elementis, et cibus qua a beginning one horum in invicem ex ipsi constituntur. Elementorum usupremum ignem, ris proximum vero aerem, et a qua vero terra sumal unum corpus sphaericum efficiunt, providente id natura opifice, quod humana potissimum consules commoditati fecit in aliqua parte terrae eminere, alia vero aqua, ita ut sphaeram constituant ut eus dentiti Tunc in desbetu lunari videre licet. Habet aut si se terra ad coelum veluti pugnacem, nam coelum undique non plus nec minus dimidia parte conspicuum est. Atque haec praecipuae partes funt mundi, quas alii cum calo deorum quod sum supremum est, quindenquies distinguunt. Caput II. De Circulis Sphaeras. Phaera folidu est corpus, una superficie contentum, in cuius mediatione imaginamur quod centrum dicitur, a quo punctum omnes lineae ad peripheriam duisque asquales existunt. Axem sphaerae vocant autores lineam resiam quae sphaera per aequales sectas partis, et supradictus extremis terminis eadem motu perficit. Ducuntur quidem talia puncta, poli, cardines, aut vertices, Et cui duae sint extremitates lineae rectas, altera polus Arcticus, ab Ardis sine urbis dicitur, altera polus Antarticus sine Auspice. Circumvertices motus primi mobilis perficitur. Equinoctialis vel Equator, est circulus secundum omnes sui partes aequali intervallo ab utropolarum distans, et resstat angulos cum axe mundi constituens, sic ut et flus, qualis sub eo motus, vicip clara die no sine aequale facit. Zodiacus, signifer, aut obliquus circulus est, qui cum Sphaera Zodiacus ramus est, per aequalia secta una ipfius pars versus septentrionem, altera versus austro declinat ab Equatore spatio. Dividitur hic in duodenas partes quae signa dicuntur, sunt autem haec nota: Aries, Taurus, Gemini, Cancer, Leo, Virgo, Libra, Scorpio, Sagittarius, Capricornus, Aquarius, Pisces. Signorum quodlibet in. 50. partes aut gradus distinguatur, fit hinc ut totus circulus. 360 partibus constat, Gradus deinceps in eominuta, Minutum in 60, Secundum in totidem, tertia, sic licet deinceps ad decima videtur. Simili ferme modo quilibet circulorum maior Sphaerae dividitur in quatuor quadrantes, Quadrans in 90 gradu, Gradus turris ut prius. Sub significato aut in adversum primum mobilium luculentur, oes orbes inferiores super axe et polis proprietatis distinctus ab polis mundi gradibus & semisse, aestate hic motus diversitatis temporum anni causa est, et augmenti & decrementi die ru, denique generationis & interitus olim rerum naturalium ut philosophice loquamur. Itaque Zodiacus praeter oes circulos Sphaerae latitudinem habere intelligitur, propter errantium sederet visa circapi designatione, est autem haec latitudo secundum alios 1 2, secundum alios 16. Gradus, Media vero latitudine linea dividit, qua Ecliptica vocatur, et quae sol et luna cujus coniunguntur vel opponuntur sub ea linea, defe Ecliptica. Au luminis pati dicatur, Sol tu quod nulli planeta faciunt henaea ecliptic, asiduo sequitur, adeo ut ne digitis quidem late egrediarur. Quattuor funt in Zodiaco puenta, duos scilicet in duabus partibus Aionibus aequatoris et zodiaci, vel in principiis Aries et Libra, haec sequuntur Aalia vocatur: Sol enim sub ipsi constitutus aequator Ait constituit. Reliqua duo puenta in intermedia principiis Cancer et Capricorni, Solstitialia appellatur, eoque scilicet folia in eo puenent constiguere videtur, horum quem septentrionale est nobis aequinoctial, autumni vero hiberni dicitur, Antipodibus contraria ratio est. Coluna duo funt in circulis ad polos mutuata Ait, Sphaera ipsam sic semina in duo aequalia kentates. Horem alter in puenta praemissa in Aries, sequantur in Auro solstitiales solstitiorum dicitur. Hominus vel frequentator (ut ipsi nomen sonant) est circulus qui cespitum mundi parte ab incognita dirimit. Duplex distinguunt: Ratio quia aequales angulos cum Equatore constituit, Obliqua quia inaequales efficit, quia vero sic habet his solis et reliqua astia obliquo ascendunt et descendent motu. Variatur aut obliquus horizoni in infinitum, diversa hominum habitatio. Puenta verticis, qua autores Zenit appellant, est quod in hoc Zenit perpendiculum alicui locus in cedus supraponitur, quodque aequali intervallum ab 1 parte horizonis diffidet, unde et polus horizonis dicit Meridianus circulus dicit Meridianus ducentesque quod cum Sole inciderit supra horizonem, mezatus. In operibus Claromontii, Parisii, exemplar editionis curss purpuratus, 1509. ridiculum, infra vero horizonte, mediano Ae efficit. Di vero circuli maiores dicuntur, eo quod sphæræ aequali dividere intelligatur. his superficiebus. Minores vero quatuor funt, Duo polares, eo quod circulus cum polos mundi et polos zodiaci ducatur, Vicinus polo arcticus, alter Antarcticus, Reliqui duo tropici vocatur, ab Tropico utraque parte aquatoris, equali hedem oes suí partes ab eode diametraliter circundy Ai. Horum quod ab aequatore versus arctos recedit, Tropicus Cancri dicitur, quod Sol in initio Cancri constitutus tale circu Capricorni, summo motu rapúus deferebit. Alter, circulus vel tropicus Capricorni, nullus cornu ob simillem rationem dicitur. Hii duo circuli limites Solis flant uti sunt quos ille numquam transeat, licet in ipsis limites ex motu trepidationis Orbis Sphæræ varientur. Verum eam rationem motus cum nostro non conveniat in instituto in praesentiarum missus facimus. Omnes in actum, iam dicti circuli ut in coelo finguntur, ita in subiecta terra superficie cos deferentur imaginandum est. Fit hinc ut quattuor minores circuli quinctupla spatio in coelo et terra superficiebus distincti, quae propter similitudinem zonae nominatae sunt. Duas extremas circulis polaribus interclusas, antiqui non habitabiles ob rigidum perpetuo caelum asseruerunt, Mediam sic inter illiter ob intemperatum Solis ardorem, est enim inter duos tropicos interclusa, Verus nostra aetatis scriptores ei non solum habitabile sed temperatissimus et rationibus contendunt, et experientia compertus sunt, reliquas vero duas zonas inter polares circulos et tropicos interceptas habitables et temperatas esse liquido constat. Distinctus et illi terra superficie secundum aliam rationem, quanto enim aliqua regio latius a Equatore in alterutri parte declinaverit, tanto plus aestate diei longissime, et vicissim hiemenalibus quantitas augetur, adeo ut quae maxime distent, scilicet 90. gradibus, ea diei longissime lege mensium habeat, noctemque diei aequali: qui vero sub ipsi Equatore consistunt, perpetuo diurna noctem aequalem. 12. horarum habent. Ratio huius diversitatis ex Sphaera materiali ob oculos ponitur. Ptolemaeus igitur et alii classicorum scriptores pro diversa quantitatis diversa variatione, diversas plagas terraefusciae climata distincta, ita scilicet ut tale spatio dimidiae hora quantitate contineat, et in modum zonae per totum orbem ab occasu in ortu protendatur. Loca vero talibus climatibus subdata ipso notis indidere, ut primus climas ab Equatore verius polarum australium in Aegypto vocatur, eo in medio huius climatis per Meroen, quae est insula Africae Nili praefusa. Secundum per Syenen. Est autem Syene urbs Aegypti tropico Cancri subdata. Tertium in Alexandria urbe, scilicet in oras Africae sita. Quartum per Rhodum. Quintum per Rhenium vel per Hellespontum. Sextum per Pontum. Septimum per Boristhenem flumen. Hic vero fuit finis climatum antiquioribus, quippe regiones ulterius ignotae erant. Additamenta autem per Rhipheos vel per Mesopotamiam paludes, Nonum per Daniam et cetera. Augetur quidem horum climatum diei prolixioris quantitatem una semihora, hoc est, quot annos est climatum, tot semihoris dies eius maxima, superat duodecim horas ut in initio primi climati dies longissimus continet 12. Zonae. Climata p horas, & semihoras, In fine vero qui idem est: cuia initio secundi climatis. 13 horas. Sicut si deinceps unum semihora addiderimus pro lingulis climatibus habemus semper quantitatem diei maxima: pro tali climate. Quod nunc diximus de Climatibus tentorialibus eadem ratione de aurinibus intelligi volumus, nisi enim proprie appellantur nominibus, sed per contrarium ut in Aethereo, Caput. III. De Parallelis. Aurales funt circuli sequuntur a se in vicem diffidentes intersection, adeo ut si in infinitum protrahant intelligantur nullo seizing mutuo contingant. Vario possunt assignari in Globo paralleli, verum Ptolemaeus, quem in oibus nobis imitandum statuimus, 2. parallelos septentrionales descripsit, ea fere ratione qua Climata diximus terminari, nisi quod Climata per mediae horae spatia procedant, Paralleli vero per quadrantes tantum hoc est, sicut initium unius climatis, procedentis initium vincit una semihora, ita parallelus praecedentem quadrante superat, usque ad decimum quadratum parallelum, cuius longissima dies est quindecim horarum et lemmissis, ut ex ordine parallelorum quisquis facile supputaverit. Hinc vero per medias horas ad undeviginti parallelum inceditur, cuius maxima dies continet 18 horas. Demum adhibitione integrae horae ad tu. parallelum devinutur, qui per Thylem insulam transit. Huius diei maxima quantitas continet. 20 horas. Alterius Ptolemaeus nondimeno distinxit, quandoquidem ignotum erat quicquid telluris ab Aquilone versa parallelum per Thylem protrahitur, licet ultraius quantitate unius horae addita ad viginti quintum, deinde mensis excedere ad 10. parallelum devinere. Quantum vero paralleli & climata ab in vicem ab aequatore differunt, lucidissime in Globo nostro videre licet. Positum alioqui id per tabulas & figuras ob oculos ponere. Caput. V. De Longitudine locorum. Vplices funt in Globo quem ad similitudinem terrae effin gimus circuli, Pars enim per polos mundi deinde per cusus loci punc sum verticis protrahi intelligitur, tales meridie nos appellari non est dubium, omnes in poli mundi coire, et per quemcumque locum duci posse eodemque terminos esse longitudo ut in tudinis regionum. Longitudo itaque regionis aut cuiusvis loci, est portio Equatoris inter meridianum talis et meridie aui per insulas fortunatas ducitur, interccepta: Nam ab hrs multis initium longitudinis sumitur, progredendo ab eis verus ortum usque in eundem locum. Nudo autem Globe, 24. meridie nos inscripsimus, quorum bini quilibet proximi spatium unius hora intercludunt: Et loca talibus subacta meridianis, unius notae intervallo distere certum hanc orientalior eorum, meridie, mediam no Aem,eclipses luns, conjunctiones et oppositiones luminarium, una hora prius habebit qua occidentalior O vero per duos meridianos deferiptos differrent, vel si 30. gradibus in longitudine ab invicem elongata fuerint, duarum horarum tali differentia oppositionum conditueret: Unus denique gradus differentiae longitudinis quattuor minuti horaria computavit, tx his paululum etiam inducto Arithmeticae disciplinis associere dabitur, sive.io.sive.40.graduum hace distantia, qua durantia longitudinis dici consuevit reperiatur. Caput. VI. De Latitudine locorum. Altera pars circulorum Globe, circum polos mundi, et squali undique (secundum Equatorem sic se invicem protracta fluere circumducitur. Tales quidem paralleli dicuntur, et similiter ratione per quemcumque locum secundum loci ipsi ab Equatore recessum describipsunt, et his latitudines regionum finiunt. Eli autem latitudo, arcus meridiani cujusque puto loci, inter Equatorem et parallelum qui per eadem loci pungum verticis ducitur, interclusus, Hac qualis est elevatio polari supra horizonte nemo dubitat: Nam si quis sub Equatore consideret (cum mediurn cotis tantum conspicuum inter polorum horizontem applicare), et vero idem in alterutram partem puta septentrionem vel austrum digerderetur, tantum ipsum alter polum supra horizontem emineret, quantum per pungum verticis ipsius ab Equatore declinaret, quod per pungum verticis ad polum supradictum esse hoc est, si quadrant circuli ab Equatore differret. Iam Equator vice mutata undique horizonti applicaretur. Patet ergo eandem esse latitudinem regionis et elevationem poli supra horizontem, differre tamen ratione: Nam elevatio poli, et arcus meridiani inter polum mundi et horizontem cuiusque puto loci inter se variat latitudine aut et diapsalma. Latitudo igitur regionum ab Equatore in austrum vel septentrionem supra putatur, quis Glareanus dixit septentrione in austrum, longitudo autem ab occasu in ortu. Ambrorum ratione tria habitationum nomina oriuntur, viz. Amphisci, Heterosci, & Perisci, Amphiscios vero vocatur. Heterofeis cantu authorum umbrae in unam partem, puta Aureum, si Boream iaciuntur. Heterofeios quorum umbra in alteram partem, tum in partem vergentur. Perisci vero funt quibus umbrae in modum stellarum circumgyrantur. Sunt autem tales quicunque sub zonis extremis habitant, ut Pilappi. Si vicini. Heterofeis vero funt quicunque in zonas temperatas, scilicet inter circulos polares et tropicos habitant, ut Italici, Hispani, etc. Amphisci demum funt quorum inter duos tropicos, aut sub torrida zona habitat, ut Aethiopes, Arabes, & Indi. Rusci populi ad invicem colati, aut dicunt Terfaci, aut Punicci, aut Antoeci vel Antipodes. Perioeci vel circumlocai dicuntur, qui sub eodem climatico et parallelo, et sub eodem meridiano continentur, sed inter eos mediata polis mundi. Hicque pean dem ratione temporum anni habent, quippe cum illis hiemes ed, etiam hiemi hybernantur: Verum in horarum spatio multum differat, nam cum illis media dies est, his concubia nox ingruit. Tales sermoni funt insularum fortunatarum incola; cum Sinarum populis. Ante hoc, Ante res futuris edere sub meridiani aliquem eadem mei dictata: Verum, parallelus vel latitudo unius regionis tantum ab Equatore versus australum, quantum alterius punctum verticis vel latitudo versus Septentrionem cedit. Sic, Aegyptii cum extremis Africae habitatoribus, Antaei dicuntur. Et his simul in contra anni tempora incidunt, his in hyema exienda. Illi aetate fruuntur: Verum, cum eadem longitudo sit universa, eodem eis momento meridies et media nox apparet. Demum, Antipodes dici in invicem vegetia obverterunt eadem meridiano et contraris parallelis aequali tamen interdictio ab Equatore descriptis subiacentur: His contraria omnia accidunt, hyems sit aedas, dies ac nox, ortus sit occasus, habent eundem horizontem, sed opposita hemisphaeria. Ita, Americae extremi versus meridiem habitatores Antipodes dicuntur. Et ceteri facibus Schithiae populis: Verum, tales res exire, multi praecipue Augustinus sit Lactantius praeter eisdem esse contendunt, licet iam experientia copertum sit. Laertius alioqui philosophus non vulgaris, ea rationale potissimum mo L4 Cantii veris videtur, quia coelum terra inferius esse non potest, cum interim opinio quid inferius sit aut superius respexit totius machinae mundi, videtur ignorasse. ad inuicem comparatae per ventorum rubricam... respicias mundi describi. Ut cum dicimus: Hispania habet ab ortu Pyrenaeos montes & Galliam. Item Germania clauditur ab occasu Rheno fluvio &c. Tali via Geographia ferme omnis locorum situs describunt, & huius cognitio plus minus ex re nautarum est, qui longinquas adire regiones conantur. Cosmographi vero ex superiorum consideratione regiones cujus Cosmographia Linguent, Ceu per parallelos, meridianos similiter ut cum hic in 41 partium 50 minutorum latitudinem, ejus longitudinem 15 partium et trientis. Talem differentiam Cosmographiae & Geographiae Ptolemaeus lib.1.cap.1 designat. Est autem ventus secundum Physicos, exhalatio calida & siccus, latera ventus litera secundum terram mota. Sortiuntur vero haerae nomina pro diversis a quibus impelluntur in mundi partibus. Ubique notandum quaequid regionis horizon in spatio dividitur, quaterni venti nomina inferibuntur. Quattuor principales funt venti, Apheliotes vel Subsolanus, qui a ea parte qua Sol in aequinoctialibus oriatur, hic idem Levanus nautis dicitur. Zephyrus vel Favonius ab occidente irruit, hunc nautae Ponentem vocant. Asper australis vel Notius Septentrio a polo procedit, Hydrographis Trasymarus in Aus. Austro vel Noto ad meridiem orientur. Horum autem quilibet bis onis fibi collaterales habet: Subfolaneum enim Ocin vel Hellespontium versus Septentrionem, Eurum vel Vulturnum ab alia parte jungitur. Zephyrus Lips vel Africus ab Austro iungitur, Iapyx vel Corus ab alio latere. Septentrioni Boreas vel Aquilo vicinus est versus ortum: Thracias, Circius vel Gallicus versus occasum. Austro Libonotus ab occaso, Euronotus vel Euro Austinus ab ortu adiacet. Nautis alia ratio ventorum est, his enim in horizonate in 4 partes dividunt aut in 5 ventos cuperis suum distinguunt. De qualitatibus autem ventorum hoc scindendum est, Subfolanum cum duobus locis calidus et siccus est natura: Zephyrus frigidus et humidus, Austro cum vicinis utrinque frigus iti? Caput Nonum generalia quaedam subnebstiri sumum terrae superfectie non unast, sed diversis mariorum finibus prospecta, et adeo penitus interrupta. Autores eas partem quas undiop maiori super superficie coniungit, Continente vocaverunt vel terram fixa, ut sunt Europa, Asia, & Affrica. Insula Insulam autem vocaverunt plaga terrae undiop oceani fluctibus circumfumat. Si autem maiori parte habitabilis portionis diffus est Aegaeum, ut Peninsula Anglia, Sicilia, Creta etc. Peninsulis vero quasi peninsulas, quia non tota maricircundata est, sed angusti protraheetur maiori parte terrae habitabilis conectitur. Huius exempla sunt Italia, Peloponnesus, Taurica, Chersonesus. Partem denique eam qua peninsulis continentes adhaeret, isthmus appellari vidimus. Est enim angustus quidam terrae tractus inter duo maria comprehensibus. Sunt infinita praeterea nomina Geographorum vestita, quae omnia definire Grammaticorum magis est quam Geographorum, ut sunt Regio, Regnum, Provincia, Gens, Populus, Mons, Promontorium, Vallis etc. Terrus aquarum multiplicia nobile, Oceanus, Mare, Fluvius, Flumen, Rivus, Palus, Lacus, Sinus etc. Elibatis theoricus huius artis principis, ad praxim accingimur, quam si variis multiinstrumentis possemus docere, cum tam inter olla nullum tam persum, tam generale sit, quod tantum praestare possit, quantum corpus sphaericum ad similitudine universi consensum, omisis omnibus aliis hoc arripimus, quod citra omnia sere alia, omnem huius artis usum indulgere possit. Principio ictur tale corpus sphaericum, quale summa diligentia, nec minori artificio Circulis nuper constructus, ose circulos spharre habet, alios tamen ut scheter/Equatorem, Tropicos, Parallelos sic in ipsa superficie convexa globi. Super qua quanto potuimus studio Regionis, Insulas, Montes, & Fluviarum adscriptis passim nominibus, servatis horum Regionum exusta ad invicem symmetria, produximus. Praeterea aut amplior usui foret, stellaris imponebimus, non quidem omnes, sed tantum potiores, quae sic ilicet Astronomis et Cosmographis insignuerunt. Porro iuxta primum Meridianorum qui per insulas sorturatur, assignavimus gradus latitudinum ad polos quot. Iuxta eadem vero gradus in parte septentrionali, climata et parallelos secundum lunae ab Equatore distantias, qui eandem etiam rationem distantiae verius Austrum habere debent intelligi. In australia vero parte eisdem meridiani adieunda sunt miliaria Italica tribuenda uni gradu longitudinis extra Equatorem, secundum diversam latitudinis rationem: ex quibus proportio parallelorum ad Equatorem colligi potest, quanto enim Parallelus remotior ab Equatore fuert, tanto strictior evasit. Per haec etiam ex intervallis inter utrumque longitudinis aut latitudinis, cognito altero horum et angulo positionis, quantitas haberi potest, licet difficile modo et via. Sed talis globus parum utilitatis praestiterit, nihil accedant praeterea orbes aenei vel ex quavis alia materia firma constanti, in quibus talis globus moveri potest. Hos autem extra corpus sphaericum applicare oportebit. Primum ictur necelesti est ut ex aere ferro vel ligno construatur meridianus, divisus in quater.90. Meridianos gradus, quibus etiam pollent assignari climata et parallelos, nihil haec in globi superficie locasemus. Huic meridiano affigetur globus axe quodam ferreo vel duobus claviculis tali arte, ut si globum circumducas, etiam axis cum globo rapiatur. Praeterea Cyclos hos ad eundem meridianum cyclos quidem pro arbitrio magnus et rarius. Appetabitr circum polum mundi antiquum, diffus in viginti qua tuor heras, dicetur quod ob hoc cycbus horarius. Inluper cum axis index globo, circumagetur index horarius per cyclos horarios spatia. Appositive Meridianus Horizontem lineum, in quo secundum Horizon dum elevationem poli circumduci poli fit. Continebit idem in sua superficie, quae lata erit duodecim plagas mundi, Mensium dies, cum Zodiaci figuras et gradibus correspondentibus. Deefi I Cuprum ab Deo iam operi quadrans circuli ex lamina anceps, m onitudinem, gibbosity formatus, hunc alii quartam altitudinis vocant. Post hoc micricirculus est affixus horizontis & meridiani duabus sessilus. Alii via testarum et camys ap una medietate in aliam transferri possunt. Angulus stellatus Astrologorum luditiis servuit. Demum angulus sphera, in fronte libelli omnia fieri depinximus. Caput II. De usu Globi generali, quantam delictiarum et iucunditatis adferat Globus hunc in modum instructus, difficile putatur a inexperto: Nam super alia quisquam instrumenta facilem ulum eumque amplum praebet Astronomis, Geographis, Hydrographis. Legum peritis, Grammaticis, Naucleros, Si cuique homini generi utilis, & praeter hac gratissima sua forma exiluit. Ut autem alienis partis meae nonnihil parcem labori, magnam partem explicabit libellus quondam Ioannis Schoneri de usu Globi admirari, quem enim ibi suo globo adferibit id totum, immo plus hic modus efficiet. Docet enim ille libellus qua arte per Globum inveniatur Locus Solis in signifero, Elevatio poli, Linea meridiana, Hora diurna et nocturna, Quantitas dierum, Ortus solis et occasus, Alterations et directiones, Hora inaequales, Quam partem mundi sol vel quodquam sternum occupet, Quo modo cognoscantur nola delarum vis et cadenda apprehensa. Docet item duodecim cadid domicilia dignissimum, Deinde sacerdotem ea signifīgerem dirigere, Demum horoscopiam aut in planta horizontis superficie, aut in muri perpendiculum eredi planitie descripturus, et plura quae venundus deferibit vix possit nificio forsitan compendiosus. Verum quod noster Globus multa praestare poterit, Si praeter sollemnelia omnia, qua aut facilequaque via inveniri, aut qua per nostros Globum commodius quam per alium haberi possint, visum fuit nobis non incongruum omnem huius instrumenti usum quod poterimus brevissimis regulis lubere, nec quidem hoc illi ignorantia, aut mihi arrogantia ducenda est, cum enim plerumque est ut non omnia pedimus oes, facile est. Documento han de rem loannes Schoner per meridiei observatorium, item chorographia cuiusdam quem compassum dirigere adjuvamento: Verum quotis tempore diei soli tamen radiate abscepit compassum vultus tuis potieris, cognitis tamen latitudine regionis & loco Solis sub ligniferno. Hinsichtlich conceffis, mer idest numerum mobilem cum Globo eidem affixo circumagito, donec plus tot gradibus supra horizontem emineat, quot latitudo tua regionis continet, adiuncto choro stilo anguli spharici, aut quoque alio secundum angulos reßos (super loco solis in Globo lignato), sedem Globo cum globo huc atque illuc circumducito, donec stilus in regione Soli locatus, nullam penitus umbram in superficie globi conexus proijciat; tum enim omnes plagas mundi ex orbe in horizonte descriptis, aut per meridianum exteriorem cognoscas. Praeterea, omnem situm coeli, stellarum ascendens et submergens, horam diei, duodecim domicilia et multa alia. Illud tamen stus per annum diose observabile oportuit, ut latus Globi orientale soli, ductum ab ortu donec ad meridiem incedit, obijetur: Occidens vero eidem meridiem reliquenti. Ubique vero sementem modus litus exassinute adinuentis, licebit secundum eum in infima parte sedis globi compassum dirigere et firmare, ut deinde perpetuo die et nocte arte hac locandi globum secundum aspectum coeli respondentem, in proprietate habeas. Hac Johannes Schoner non habet in suo libello, cum tamen mihi periclitanti primum compassum invenire, plurimam securitatem negotii. Caput XIII. De loco Solis inveniendo. In horizonte descriptos effe ventos, signa zodiaci et animalia cum suis diebus diximus: ex his igitur locus Solis petendus est, quodcunque enim signum, quisque gradus signi diei tui in qua locum Solis quaeris respondebit, est locus Solis eo die et eo sole. Verum in anno bissextili si positis vigesimo septimo die Februarii locum Solis quaeras, spatius unus dies adjungendus est diei praescripto ut si quaeras locum Solis undecimo Februarii, capias gradum qui respondebit primo die Martis, scilicet vigesimo septimo Pilcium etc. Et ita deinceps agendum ad finem usque annum. Ex radijs solariis similtiter invenitur locus Solis, verum non ex acte, hoc pacto. Constituatur globus in plano ut ci secundum perpendiculum infatigabilis (quod facile per perpendiculum inadvertedur), quod ledum globi consequimus addere inde cuncta via meridiem Sol pertigerit, locato globus secundum elevationem poli, et secundum plagas mundi, applicetur Gnomon sphærictus lineam eclipticam ex apud meridianum circulum, sic et eo versus circum agantur globus ledum immobilis permanens, donec stillus gnomonis omni umbra careat, eo tam obfuscato quid gnomo inter voluendum ab ecliptica dies a meridiano nec recedat, sed lineam eclipticam vel ascensum vel descensum imitetur. Praeterea ut ea medietas ecliptica soli obvertatur qua solet tepore pagari, facilem vel a Capricorno ad Cancer vel hinc ad Capricornum. Ubicunque autem stillus gnomonis colliterit in ecliptica linea nullam proicientes umbra, ibi est locus Solis eo die. Liber Caput V. De Latitudine Regionum. Atitudinem regionis eandem effe cum elevatione poli dicimus. Quam sic invenies. Observa donec Sol meridiem attingerit, deinde Solem lucere globum in plano constitue, quam citriSym-bola. Finge time sic eo vinctum cum sede circumducas, quo meridianus circulus Soli obijciatur, hoc est, ut nullam umbram in lateri proficiat, sed subsequente asli locum Solis linea meridianae, et gnomoneum sphaericum loco Solis applica, demum sedeglobi permanete, globum cum meridiano et gnomoneo sphaerico circumagis, donec gnomoneum sphaericus nullam umbram lateri proficiat. Tunc enim si gradus numeras, qui funt inter horizontem et polum arcticum globi, habes elevationem poli regionis propositae. Nostii vero si idem per stellas fixas libet invenire ita agenda. Accipe per quadrantem aliud vel instrumentum altitudine alterius stellae cognitae maximam, hoc est dum ea circa meridiem constituta fuerit. Quo ut accepi sic fac, ut eadem stella in globo descriptor, eandem altitudinem suprahorizontem habeat, quam eam in caelo habere comperisti, extollendo scilicet globum cum meridiano, vel deprimendo, donec tot sint gradus meridiani inter stellam ipsam et horizontem, quantus fuist altitudo illius coalestis inuenta, et quot sursum gradus numerabis inter horizontem et polum partem septentrionis, tanta est latitudo regionis in qua hic exipers. Acidam ictu aliquid quo citra lineam meridianam exactam Observationem altitudinis aut horarum cognitione, quovis momento nobis. elevationem in polo licet addiscere. Hec tentaturus accipio duarum vel trium sicularum altitudinem per quadrantermeodem momento, earum inquam sicularum ovia via orbis, quarum una verius oputum altera versus occasum sic est, & quarum situs in globo constituti funt. Aceptis igitur altitudinibus cura ut eadem Hellae in globo simul habeant suam quaeque altitudinem, per elevationem globi cum meridiano supposita, sic per applicationem quartarum altitudinum ad ipsas Hellas quot gradus in meridiano inter polum & horizontem tanta est latitudo regionis. Hoc tamen sciutifque oportuit pro australibus regionibus globum vertendum esse, ut plus antarcticus supra horizontem concurratur. Caput. VI. De longitudine, latitudine, declinatione, ascensione & obliqua sederum. Longitudo felelarum, est distantia earum in Zodiaco a principio Arietis. Latitudo vero est distantia ab ecliptica Versus Longitudo polus zodiaci, unde duplex distinguitur: Septentrionalis & Australis. Latitudo firina. Si igitur stellam aliquam in parte Septentrionali itum fuerit, Removens meridiano-quartam altitudinis cum instrumento cui adhaeret, hoc autem instrumentum applica polo zodiaci Septentrionali, ibi caput fixum una mano tene, altera mano volves quarta altitudinis ad stellam cuius longitudinem quaeris & latitudinem: Gradus igitur eclipticae in quem extremum quarta altitudinis definit, indicat longitudinem Scae, latitudine vero supputabis ab ecliptica usque ad stellam eclipsi in quarta altitudinis. Similis est ratio in Austrinis. Acti hac inducia depingimus loca planeteum in globo habita longitudine & latitudine ex tabulis, volves deinde in quarta altitudinis ad gradum longitudinis in ecliptica, latitudine vero in quarta altitudinis quidque ibi est, enim est locus planetae qui aut cere aut carbone notandus est usque polo facile deletur, nam haec loca inde migrant. Declinatio Solis vel stellae cuius libet est distantia eius ab Equatore verius polo mundi; Acti secundum hac itidem duplex est, Septentrionalis & meridionalis, secundum duo polus mundi. Invenitur ex globo ad movendum stellam vel locum Solis ad circulum meridianum, numerandocque gradus meridiani inter Equatorem et locum Solis vel stellae interceptos: Cum in declarationem definit, quam in Septentrionalis an meridionalis sit fit facile est videre. Nunc de ascensionibus. Ascensio restata alicuius sideris, quae et gradus medii coeli dicitur, est gradus Equatoris, qui cum tali sidere emergit supra horizontem in sphera restata, sic qui cum eo peruenit ad meridianum circulum. Huius inuentio facilis admodum est nulliusque negotii per motum loco Solis quocumque vel sideris alterius ad circulum meridianum, consecutim idem meridianus inter gradus Equatoris a censioem redam vel gradum medianum coeli indicabit. Ascensio vero obliqua, ut nomen ipsi sonat, est gradus Equatoris qui cum sole quocumque emoritur supra Finitorem in Sphaera obliqua vel supra horizontem obliquum. Atque haec non multo maiori negotio addifetur quilla: Constituo enim globum lectendus elevationem poli, et locum Solis versus Finitorem versus ortum, quicunque tum gradus Equatoris similiter exurgit pro ascensione obliqua habendus est. Descensio autem obliqua no in ortu sed in occasu investigatur. Hac interdum multum inter se distans, sed descensio redolus semper eadem est cum ascensione reddenda. Quoties in tempore aliquod integrum signum vel quicunque arcus zodiaci peroribatur aut penitus occidat, ita videndum est. Applicandum est prius principium eius signi ad Finitorem, et simultaneus index horarius ad. Poftea finis eisdem signi ad horizontem pervolucundus, et index indicabit quanto spacio temporis tale signum omnius exoriatur. Atque haec de ascensionibus obliquis pro reditibus ad meridiam quod iam de horizonte diximus agit. Verum utile doctori facilis capiat, unico fere exemplo totum caput declarabo. Statuo Caniculam, cuius longitudinem & latitudinem cupio ex globo discernere. Removo ergo quartam altitudinis cum instrumento cuius contermina meridiano, et applico ad polum zodiaci antarcticum, quia statella est meridionalis. Deinde volvo quartam altitudinis versus in locum stellae. Video ergo longitudinem ipsius in ecliptica, ipsi gradus Cancri cum semisse fere, latitudinem vero in quarta altitudinis. 12 graduum, 50 minutorum. Pronioueo canonicam stellam ad meridianum circulum, 60 ibi numero inter ipsum sextorem sex gradus declinationis septentrionalis, et simultaneo video meridianum secare aquatorem in 107 gradu cum triente, qui sunt asensio resti ipsius stellae. Si nunc eandem ad finitorem direxero versus ortum eminens simulte 100 quasique gradus aequatoris qui est asensio obliqua ipsius in latitudine, 10 gradu. Si vero ad occasum finitori applicuero, video descensioem obliquam 12 gradus. Similis est et in loco solis quocumque, vel gradu ecliptici, vel inde versa quidquid alius. Sciendum tamen, quod fieri rebus nonnullis initium graduum asensionum, sive aequinoctialis statuere in principio Capricorni. Verum quoquo modo nubes, idem erit modus agendi, nisi quod hic post semper gradus addas ad asensionem inventam, quod vero ultra 360 excitabit, penitus recessias. Caput VII. De quantitate diei, ortu, et occasu solis, et stellarum. Primum constituatur globus per meridianum circulum secundum elevatone poli regionis, de qua haec addenda sunt intendis. Deinde pro ortu aut occasu cuiusque Oderis habendo, ad iungere locum folis in ecliptica notatum circulo meridiano, et simul indicem eclis horario, qui circum polos movetur, ad duodecimam horam. Post haec volvere globum cum indicere, donec in eum ipsum cuius ortum quis, a parte orientis lineae horizontis, aut superficie supreme horizontis exacimine respondeat. Aut si tempus ortus folis quaeras, cum loco folis, eodem modo age. Tomb enim inde eclis horario indicat inter horas, qua hora idem sol ortur. Si vero occasum malus, volvere ipsum solus dum horizontem contigat versus occidens; Videbis ex eodem indice horam occasuram qua haec de ortu et occasu vulgari dicta sint. Aliter poetae loquuntur, ut Virgilius dicit: "Multi ante occasum Maiae coeperunt sed illi Expecta seges vanis eluit avidus aestus." Hunc ortum cosmicum vocat Ius, de sacro buseo. Si igitur libet enunciare, quot peannis aliquod solus oriatur cosmice, loca ipsum solus ad horizontis superficem in oriente, et simultanee considera quem gradum, cuiusque signi gradum horizontis superficie in eadem ecliptica linea secutur. Eundem vero gradum, eiqm-demque signi gradum quaere in horizontis margine interiori, sic facile videbis quo mensuram et quoto die ipsum solus oriatur cosmice. Pro occasu autem habendo, volvere idem solus versus occidens ad horizontem, qui cum cosmicoque tum gradus zodiaci in oriente emergit, is est quem dum sol occupat, solus dicitur occidere cosmice. Auroram appellamus tempus ante folis exortum, quo folium lucem suam in nostrum hemispherium incipit diffundere. Crepusculum vero quo post occasus definit nostrum aere illustrare, inquiris principium aurorae et finis crepusculi versus per semel cum solo duo de viginti gradibus sub horizonte nostro movetur. Igitur si huius cognoscendi desiderio tenearis, compone ante omnia globum ad elevationem poli, deinde leve solis eius diei quo tempus crepusculi cupis invenire, iunge meridiano circulo, similiter indice horarium duodecimae horae. Post haec volvens gradum oppositum loco solis versus occasus, cuja quarta altitudinis, ita ut sub 18 gradus ipsius quartae locetur, tum indice indicate videbis quot horas mane incipiat aurora. Si similiter voluas eundem gradum oppositum ad ortum subjunges gradibus quartae altitudinis, indicabit inde index horarum, qua versus ponebatur crepusculum. Globo sic statuas indices versus ad duodecimi meridiei, dride circuic in globum quousque quaelibet gradus solis contingat horizonem in occidente, sic oppositus in ortu tu in indicis tempus aut moram crepusculi cognoscis. Caput IX. De cognitione stellarum globo inscriptum Ipsa prima aut una stellarum fixarum, autitor cognitam habeat. Hilares oportet. Composito igitur globo incruentum latitudine regionis, si una stellarum cognita fit, eius quaerebatur altitudinem per quadrandi similiter advertere in qua parte coeli constituta est. Secundum haec vero globum disposere, ut sic stellarum cognitarum eandem plaga mutuandae aequalis altitudinem occupet in globo sub quarta altitudine! Quibus ita manentibus eligere quamque stellarum ignitarum, ei appona prima quartam altitudinis, et postea eius altitudinem in eandem de quarta, deinde considerare diligenter in qua sit mutua parte, scilicet an in oriente, occidente, meridie vel septentrione. Versus ergo tale in mundum oculos conjugere, et quadrante arrepto, vide qua sit una stellarum in coelo potes eius nomen ex globo posteriori diligere. Si vero nulla stellarum fixarum tibi cognita fit, oportet (diximus) hora praenoscere, qua cognita, admovet gradu solis meridiano, et index ad duodecimus hora: post hac volves globum quoad index horarius ad horam perueniet, globum sic fixo operare ut iam diximus. Caput X. Docet quot sit hora diei vel noctis. Et de quibus variae nationes, varie suarum horarum supputant, oportet dissolutionem paululu. Atheniensis e.g. die ab occasu solis inchoantur, numerantes 24 horas usque in occasum sequentem. Babylonii ab ori et similter ad ortum sequentem, similiter nonnulli in Germania. Nofirates sere omnes a media nocte ad mediam diem, sed hi bis duodecim numerant, qualis 24 numerus distinctus. Afironomi a meridie in meridie. Sed olim sere eadebd ratio est inveniedi. Primus igitur si qua quota fit hora a meridie invenire fit animus, iuge gradum solis (globe primus secundus inclinatione poli dispositus in circulo meridianus). Si ab ortu libeat incipere, hoc est, si placeat scribere quod sint horae transactae ab ortu solis, applica eundem gradu solis in linea ecliptica notum, horizonti ad partem orientalem. Si ab occasu, iunge eundem ad horizonti versus occidentem, quocumque aut roo agas spatio indicem cycli horariae; constitue ad duodecimam horam meridiei. Deinde, applica gnomoneum sphericum loco solis in silius, circumdude globum cum sede, aut globum ablique sede quousque silus gnomonis nullam diffundat umbram. Tunc enim diores Cyathi hora, satis Tart. Sed interim non o, ParSalobisobi, and aest, quam idem propropofito occupat, sic hic et orientalis vel occidentalis, quod Stringa fimum menfionibus colligitur. Nam si hanc turres nondum sol meridiem peruenit. Si contra, iam rem a meridie notium. Occasum prolabitur. Nostri, hora, aliter inueniuntur, observantur autem in eode, quod diximus de indice dirigendo ad horam duodecimam. Quo obseruato, accipienda est inde duum ad aliquem dellae fixae cognitae, qua in globo descripta est, altitudo; vel per quadrantem, vel aliud instrumentum. Ita imul diligenter animadvertere, dum an sella eade citra vel ultra meridiem constat: his corollis circumdendus est et globus applicando semper quartam altitudinem loco selle; donec in eadem in globo in similis parte orientali, vel occidentali constituta, tantam sub quarta altitudinis altitudinem occupet, quantam habere per quadrantem experiri lumen, et rursus index horarius quaestum horis manifedabit. Haec paulo exaggerare docere statuimus, eo quod in longitudinis regionum inveniendum opus fit perfecta horarum & minutorum cognitione. Primum igitur si horas a meridie cupio scire, volvo globum donec locus folis ad meridianum pervenit; et simul video quotus gradus quadrantis in meridianum inducat: hunc numerum seribent vocant autem Astronomi ascensionem redam. Deinde ago cum gnomone sphaerico pro horis diurnis, aut cum dellis fixis et quadrante, pro nocturnis eo modo quo iam dixi, et rursus considero quotus gradus aequatoris a meridiano secuetur, et hunc similiter scribo. Si ergo fuerit pud in meridiem, subduc primum numerum eorum, scilicet ascensionem redam a secudo, facile fit, quod vero reliquitur, reducendum est in eas horas, 5 et 4 horarum minuta, hac lege. Partiri primum hunc numerum per innumerables, qui producitur in horas indicabit, si deinde per partitionem aliquot redendum graduum, eorum singuli quaterna minuta horaria valent, dimidius vero gradus duo. Quod si non possit primum a secudo subducere, quod fit ubi primus secundum excedit, addere secundo co. gradus, et deinceps operari per subductionem et Si multiplicationem, ut docemus. Si denique fuerint horas antemeridianae, subductus est secundus numerus a primo si possit fieri, sin minus, adiugendi sunt rursus 360 gradus ad minorem; deinde subducendum, distincte vero restata reducenda est similiter modo est in horas & minuta, numerus denique horarum auferendus est ex 12, quod tamen resiat, numerus est horarum ante meridiem. 