title: Horti medici Amstelodamensis rariorum tam Orientalis, quam Occidentalis Indiæ, aliarumque peregrinarum plantarum ... descriptio et icones ad vivum æri incisæ auctore Joanne Commelino opus posthumum latinitate donatum, notisque & observ. illustr. aÌ€ Frederico Ruyschio ... & Francisco Kiggelario [volume 1]
creator: Commelin, Casparus
text: Adix ci alba, fucco la6i:eo, acri tur- gida. Caudex in ramos divifus , liratus , duas uncias crafTus , in quinorum pedum proce- ritatem attollitur , cortice dilutiore virore perfufo, amiftus, &infinitis fpinulis un- dique obfeffus. Folia incondita , fpinulis tenuiffimis , mordacibus , & urentibus itidem obfita , pediculis longioribus fulta , * forma Vitis foliorum fubxmula , in tres , quatuorve lacinias dirempta , quarum fingulx , mar- gine ferrata; , nervo gaudent fecundum lon- gitudinem protrado. Flores Menfe Julio prodeuntes, lunt hexapetali , colore candido , quorum um- bihcumll:aminaoccupant varia. Floribus marcefcentibus fuccedunt vaf- cula feminalia tricapfularia , in quibus tria quoque femina , Ricini vulgaris fimiha art minora , extus coloris cinerei , pun- ftuhs coloris fpadicei pcrmixta ; Interior medulla candida , faporc acri prxdita , quo non folum tota planta eft imbuta, verum etiamuric , pungit , doloreque diu- turno miiiacibus fuis fpinuhs afficit tangen- tium manus , chirothecis coriaceis quan- tumvis munitas. Perennat haec Planta fub chmatenoftro P. X. qAMERICAJNSCHE, MELl<iGEFENDE , BRANDEN- DE, en WOLFS-MELKSCHE WONDERBOOM, MET WITTE BLOEMEN. DE wortel van defe Tlante is wit , en ?net een witte , fcherpe vogt ver^ viild. De ftamme in tahken verdee/d , en geveurt , is twe duym dik , vyf voeten hoog , en omvangen met een ligt groene fchorfe^ die alftnts 7net ontelhare doorn^ tjens hefet is. De hladeren ftaan fonder ordre^ enftjn mede jnet feerdunne fcherp flekencle doorn- tjens verflen^ fteunende op lange voetjens^ in gedaante met die van de Wijngaard- hladeren eenigftnts overeenkomende , fijn^ de in drie ook in vier xleelen gefneden'^' waar van yder , aan de kantengefchaart zjnde, een zenueheefty die na delengte is loopende. De Bloemen in ^ulio te voorfchijn ho-^ mende , Jijn feshladerig , wit van couleur , welkers navel hefet is met verfcheyde bloem- draden. Na^ de Bloemen volgen drie zaadhuyfi- ge (tricapfnlacia) Zaadhuyskens , waarin ook drie zaden geplaatft worden , dewelke die van degemeene Wonderboo?ngelijk , edog kleender , zijn^ en van huyten asgrauw- verwig, ?net caftafiie-hruy?ie vlakje?is be- fet : de pit defer Zaden is wit , fcherp van ftiaak , waar mede defe geheele Flante ?net alleen hegaaft is , ^naar hra?id en fteekt daar enboven tn de ha?iden cler ge- ?2e diefe ko?nen aan te raken, fchoon dc felve ?net ha?ulfchoe??en verfien zij?h Otider dit o?is kout ctmaat kan ?nen de^ K du- ^uriore,femenmaturum & perfeaumpro- ducens, aft caute a frigore pr«&vanda , utpotc , cui refiftere nequit. (20) Brafilk incola eft , aliis Americx infulis. vigens quoque in filve overhoudm , en hrengt ookriip ^aad voort , edog moetmen de/ilve rorgvuldk Brafilisde geboorte plaatfi van dit Gewas , ook vind ,nen het Jelin andere ^tnertcaanfcheEylanden. Pu/,/fc^-^,-,.^ (21)^ C A EUPHORBIUM CEREI EFFIGIE , CAULIBUS CRASSIO- RIBUS,SPINiS VALIDIORIBUS ARMATUM. Breyn.Prod.i, HAnc libcraliflime nobis dono trans- mifit Nobiliffimus Strcn. D.Simon a Bcaumond , Nobiliffimorum Praepotcn- tium D.Holl.&Weftvricfiie OrdinumSc- cretarius, qui eam ex Africa , prope Zale iiaftus eit. Ex ejus radice , in varios ramos fub ter- ra brachiata , fupcr tcrram autem globo- fa, cralTa, cortice grifeo ami6i:a , caulcs prodeunt, Opuntix inftar, aphylli, nu- merofi , in orbem difpofiti , ftipati , mul- tanguli , atrovirefcentes , fentibus brevi- bus,acutis, terram fpeSantibus , ex an- gulis cmergentibus , prsediti^ Horumrami exteriores ad exortum brachium craffi , fenfim attenuantur , & fpithamarum dua- rum longitudinem adsequantes , arcuan- tur. Florcs ex angulis quoque emergentcs pentapctali, ex luteo vircfccntes, quibus fuccedunt vafcula feminalia triquetra. Utrum hxc eadem fit qux a Dodon^to^ exhibetur, dubitandi anfam dcderuntmihi fpina;, qux in EuphorbioDodJongiores, numerofiores , furrediorefque vifuntur , i n noftro vero , quod hic reprjefentatur pau- ciores , minaciorefque lunt fpinx y pro- naeque fpe&antes & breviores. Hanc admodum tencram plantam mul- tiplicavi ramis ad radicem abfciffis , ilico terrx ficcae impaflis , vaporariisque focu- lorum fubtcrraneoram impofitis: Caven- dum autem in ampurationc ramorum ne fuccus la£i:cus nimis cffluat , quo fa6t6brc- vi perit , itaque ilico terrse committendi rami , fic fiftitur ejus cffluxus. \ XI CEREUS GELYKENDE EUPHOR- BiUMy MET DIKKE STELEN, en KLOEKE DOORNEN DEfe Tlante hecft den Ed. HeerSmon van Bemtmont , Secretaris van de Ed. Groot JMog. Heeren Staaten van Hol- tand en WeftvrieJJand^ aldcreerft bchomen van de Afrkaanfchc ojitrcnt Zalecy en aanden Amfterdamfchcn Medictpi-Hof mildelijk vereert. Uit desfeifs Worte/ , dewclke ondcr de aardc in vcrfchcydc dikke zijd-wortelfchctt' ten vcrdeeld , cn (voor foo vccl defclve huy- t en de aarde uitftcckt ,) rond cn dik is , oin- vangen van ecn grauwe fchorjfe , komcn veele^ digt hyccn ftaande^ ftcclen voort , die van de Opuntia ge/ijkende ; clefclve zijn in de ronte verfprcid^ veelhoekig^ donker groen van couleur , gewapent met korte , fcherpftekende , cn nederwaarts gebooge doornen , dcwelke uit de hoeken haren oor- fpronk nc7ncn\ De buytenfte dcfertakken aan haar grond een armdik zijnde^komcn allenkxkens te verdunnen , en hoogswijs om te krommen , zijnde twe fpannen lang. De Bloemen uit de hocken mcde voort- komende fijn vyfbladcrig , groen-gecl van couleur^ waar na ckiehoekige Zaadhuys- kens kornen te volgcn, De doornen defes Gewas doen iny twij- felcn., ofdityfelvc wel is, 'tgeen Doch' naus he fchrijft., aangefien defclve langcr ^ meerder , en regtcr opftaande zijn , in V Euphorbium Dod. , als wel in defe onfe Plantc ^wiens doornen nederwaarts gebooo^en^ fchcrpftckcnd^kortcr^en minder ingctale zyn. Dcfe feer tcdere Tiante heb ik verme- nigvuidigt door de takken , deweike tot aan degrond afgefncden zijnde , aanftonts tn drooge aarde m een pot , en foo verders in ecn broei-bak gcfet wierden: In '/ af- fnijdendefertakkcn moetmen forgcdragen dat ijct meikagtigfap niette veeiuitenko' me teiekkeny waar door defeiveljaaftfou- denvergaan-^ wesJjaivcn mcndcfcivc tak- ken aanftonds in V aardrijk moet fctten , cn foo wort de ttytvioeyinge des faps verhindert. L Pra:- Praeterea ne quid mali quoque vetcri ac- iredat plantae , vulneri ab avulfione rami refiduo, tantjllum ficcae glebx adhibendum, ut fpcci effluxus inhibeatur: Hifce rite a me obfcrvatisperquadriennium&in hanc iifquediem confervavi. Viribus convenire cum Euphorbio ofli- Ginarum ex infigni fucci hujus acrimonia , linguam poteqterferiente , fatis fuperque VDlligitur. OBSERVATIONES. Ex Zalee Africx urbe mare Athlanticum fpcaante iiimma cura adveda eft planta hxc ladea , qux pro iLuphorbio vcro veterum , refpedu loci natalis virium- Sue, mento habcnda: Omnes cnim Authores8c Vcte- rc? & Recentiores, unanimiter teftantur Euphorbium 111 Afnca gigni , unde Gummi , feu fuccus concretus i^.uphorbium quoque officinis didus , etiam hodie per ijrbcm ante nommatam in Europam tranfvehitur : mi- randum certc quod Nobiliflimus D. J. Commelinus, Botamcus Excrcitat.irimus, & (Implicium officinalium |:.xquilitiffimus Indagator in Commentariis fuis Hort Mal part. 2. cap. 42. Plantam Scadidacalli Malabari- bus dichm , pro Euphorbio vero habeat : fibi quoque 9odem Iocq contradicere videtur, quando ibidem Afri- ^amEuphorbii patriamipfeagnofcit, modumqueGum- im iftud colhgcndi Malabaribus incognitum , la£teum- ^ue Scadidacalh fuccum Medicis illic tantum in ufu ef- {c, ait; deccptus vero videtur aqthorfruftuIisEuphor- biiexficcati, c Barbaria allatis, &interGummiinven- tisi Plantasenim fucculentiores aliamplaneinduuntfor- njam , fimul ac arefcunt ; przcterea certiffime cpnftat plantam hanc Sc forma &:angulorumnumcro f^piffime vanare , illud enim experti fumus , quod plus femel quoque nobis e locis arenofis & defertjs Africx, Zalec yicinis, allaraefint&juniores&annofioresPlant^ for- ma longe difcrepantcs ; Imo Sc ipfa eadem hxc Planta Inc dep.fta cum Gummi , feu Euphorbii fruftulisadhx- rentibusnobis jndecranfmiflh: Rcfragaricquidem nohi- i;uisetiam alibi terrarum Plantas inveniri Euphorbium Itillantcs, practcrAfnciEpartemillam jam fxpius nomi- natam : Guineam enim duas fpecies producerp certe fci- mus, quae etiam aliquando nobisindctranfmifliE Altc- ra cum Scadidacaili Hort. Mal. fatis convcnicnte', altc- ra vcro fohofa & in juftas magnitudinisarborem excref- cente, cujus fobolem hodie alit inftrudiffimus Hortus Jpcaumontianus. Flores hujus Plant.^, inter fpinas cmergcnres pedi- culo calyculato latiufculo caryophillumarom?ticum qua- dantenus mentienti infidcnt , funtque pentapctnii dil^- te flavi, ftaminibusquibufdamditati, ftyloquelonmori nutntivo cu. adnafcitur capfula feminalis \nqucfra rithymalaceisconformis, pcnduk, tria contincns fcmi- Via rotunda , grifea , nucleo albo referta. Daar en baven , op dat ioude gequetfie P/ante niets quaats en zoude overkomen, Jahnen de wonde met wat drooge aarde hejtrojen, op dat het uytdrnypen van't fap verhindert mogt werden : Dit alles van ?ny m agttngegenomen zijnde , heb ik defeplan- tenvierjaar lang , en tot nog toe bewaart. Dat dekragten hier van overeenkomen met die van de gemeene Euphorbium , dte- 7nendageltjksgebrutkt, geejt defmaak , die vryjcherpts, genoegfaamtekennen. AANTEKENINGEN. t jche Zee, ts defe melkgevende PLwte ,mctfeer ^roctemoct- ten medcgebracht de ruclke mct rrat gehoJdc/Jrd Zr dcn oprechtcn Euphorbtum dcr Oudtn f en dat fo Zllten fichte van dejfelfs geboorte plaats \ als van uJ„ hare bleh ten: n^ant alle Autheuren , W de Onde als Je ae- t^Jgen eenpmngUj^ dat den Euphorbitim w AfrtL tyotn ^Pothsken ool^de name van Eupharbmm ts draoende no. hcdcndaags nyt dte boven gemelde Stad tn Emopa ^vcti u^ordi tts voorwaar te ver-wondcren , dat dcn Ed. Hecr fohannes Comme/tn dte een fcer ^uel gcoefend Botantjt en nattkcHrtg Onder^oekcr der Stmpltctagejfl ^ , tnJaan- teekentngen over den Hort.s A-IaL tn't rXel van'tj " de Scadtdacallt der ^alabaren voor den oprechtenhphol bt.m der Ouden voorfie/t s ook^fihjnt hj % fiU,^ fj^ fehfplaats tegen te.fpyekcn , om dat hj ddj bekem \ d k Ajrtca de geboorte plaats van den Euphorbtum te hoJen ts- en dat de mamere van de Gomme te verfamelen aandeMa. labaren onbekend ts ; als mede dat hct Sap van de Scndtl dZ'fTl "fT t ^'^^^y^-^^^Ms tngcbrujl^is, £ dog tfihjndden ^Htheur geabHfeert te Jn , ^Jel de droogeftHl^en van 't Geu^as van den EtJorb:um un Ba. JaltTf '^'■?'T' elgevondcn Jnd , tvant deSap.r^ke Gewaffen gcdroogt z^n^ , kruJL.e- hecle andre gedaantc s daar-en-boven /00 confieert het , d.t dtt Gewas vanforme, en tn getal van hoeken dthwtls hmt te varteren want luj hcbben ondcrvonden , dat ons nteer tZTee ^'"^-'^ ^''^' ^^^"^-^" ^-^f^cadtgt dtc v n F ^^'''' V^'"t^ ^^^^' ^''^'"^' oudePlantet, dtc VMjormevccl van den anderen verfchseldcn j ,a fclfs / ons ool^defi a^ctekende Plant mct fiukjens van dJ^Z^ nt.t tcgenfprekcn dat ool^tn andcre plaatfin van de Wcreld^ Jodantgc yewaljcngevondenwerdcn, daar denGom Euphor- bmm ujtkomt te druppelen, buytcn d^t meer gcmclde aedeelte van^Afrtca want wy ^erfikcrt dat Gtttnea o^tt.ee Joorten van Ettphorbtum voortbrengt , dte ons oohwd daar van daan ovcrgejhtirt z.i',n, waar van dme met dc Scadt- dacallt van den Hort. A^al. genoegfu^m ts overccnkomende dnnderetn tcgcndeelisgebladert , en groett tot dehoo.tev.n eeumatehjkcn Boom, waar van den Beaumondfchm Hof dte van fier vce/ rarc GewaJJen rjkclt^l^ verftcn ts , no. ecn ]onge Plante befit. y j ^ ^ <^<^» De Blocmen dcfis Gewajchs .tuffchcn de Doorncn voorth- rnende,fttten op een breetachttg.engekelkt (calyculato) flecltl:» tgecn emgfints ,cn krttjd-nagcl ts vcrbceldcnde , enJdefe BUcmen vjf.bUdem, l.gt geel van coulc.r , verf cn Jct ecntge Bloem-dradcn , alsmede van een lan.e voetfeltoebren- gcnde Bloem.fti.l, hter aan komt een drtekant Zaat.huysken tegroeten gel^k.z.tjnde dte van de M^o/fs.rne/i,^aar/ndrte zjidengebujsvejl werden , dcwe/ke rond , grauw , en van tptnnen met een witte ptt verpen z.tjn. C A P. e- EVPHORBIVM VeRVM AnTIQVORVM. \* y 1 1/ (23) c A p. xir. EUPHORBIUM ANTI- OTREGT EUP HORBIUM dM QUORUM VERUM. SCADIDA- OUDEN. CALLI Horu Jial ERadice lignca, nivca, fpifTa, fibris ^^^^^^ Gewas.mt.hour- crcbrisprsedita, read in tcrram fcfe X-^ ^^^^i ' ' zazelrljk zijnde ^ demittcnte , emcrgit ftipcs ^ qui in Horto P^^^^ ^'^g^ ^^^^^ de aarde , voortbren- Noftro duorum pcdum proccritate , inlo- g^^^^^ ^^^^ ^^^^ ^ok wel vierhoekige, en in co autcm natali in arboris magnitudincm ^(^den verdeelde ftamme , dk nu in onfen fcfe attollit , articulatus, triangularis , & Hofdehoogte heeft Dan twe voeten , en quadrangularis, marginibus finuofis , an- ^*^ deffefs natuurlijke groei-plaats tot een gulofis , e quorum angulis fpinse bicompo- ^oom word', Defe flamme en is niet ejfen mg fitae, crafe, curtge, fufcae, rigidae , ni- gelijkaandehoeken.maaruyt-enin-gaande tcntcs, redx, a fe invicem decedentes, met groeven en verheventheden of uytfte- cmergunt. ke^ide hoeken , die yder met twee hyeen- ftaande dikke korte > hruyne , harde^ regte , hlinkende > en vati den ander nvij^ kende doornen begaaft zijn. Stipes autem in ramos dirimitur , foliis Verders mrd defe ftamme in bladerlofe privos , nifi particuk fcu appcndiccs fo- takken verdeeld , ten zy men die hlader- liaccai , quae in oris folitaria; , fpinis adfi- ^gtig^ aafihangzelkens , dewelke digt aan taefunt, foliolorum nomine infignirequis ' de doornen ecnfaam gevonden worden^ vellet • hx mihi fcre impofuiffcnt prima hladeren wilde noemen j Defe fouden m') fronte, vidcbantur enim florum rudimen- in ieerfte opflag mijner oogen 'bykans be- ta, aft vero nulla infequcnte expanfione, drogen hebben , aangefien my defelve als marcefccbant : ita ut florcs nunquam of- beginfels Dan b/oe?n-knopjens voorqnafnen-^ fendcrim^ credidcrim tamcn hujus plantae maar difelve verdwenen fonder haar te flores cum aliorum Tithymalorum floribus openen-, foo dat ik de bloemen noyt gefien convcnircj &: hanccc plantampro Euphor- hebbe \ egter niet te mm foo geloove ik bioantiquorumeflehabendam. datfe met die van andere Wolfs-Melkx bloemen overeenkomen , en dat defe Vlante voor Joet Euphorbium der Ouden te houden is. ^ Succo acri , laflco , turgct , qui copio- Wat deel defes Gewas gequeft komt ex ea profluit, quacunque parte kfa. worden j foofalder altooseen wit enfcherp ' fap overvloedig uytvloeycn. Hanc libcralitate & muncre NobilifTi- Het is ons toegefondcn en verecrt doof D. D. Hcnrici van Rhcede tot Drakc- den Ed. Heer Henric van Rhede tot Dra- fteyn &c. &c. poflldemus , qui nobis cam kefleyn &c. , die ons V felve uyt Ceylon Zeylona tranfmifit , nomine Sidracalli. overgefiuurt heeft , met de name van Si- dracalii. \ l^cr ramulos abfciflbs , foloque impa- Men kan defh Vlante voortteelen door ^os, lcfe propagari patitur, Opuntiaead afgefnede takxkens^ dewelke in de aarde M excm- (.4) exemplutn , patce tamen irriganda , quam- vis multo indigeat calore. OBSERVATIONES. Floresquinis petalis, femilunaribus , craffis, rigidis, planis, ex viridi flavefcentibuSiEla-callifirailibus, con- ilant, pedicellis femuncialibus fulti , fingulares, bicom- pofiti, tricompofiti, quorum medius , 6c major primo Ijfe expandit , caetcrisconfequcntibus ex adverfo priori adfitis , pediccUifque minimis aut nullis fultis. Ex florum umbilico ftamina emergunt numcro in- certo , quod inEla calli quoquelocum haberc compc- limus. Floribus marcefcentibus fuccedunt vafcula feminalia tricocca more congcncrum , in quibus tria fcmina ro- ^unda , extus cinerca , intqs vcro albicantia. geftoken zijnde komen te groeten , gelijk het gewas bpuntia; edog jnoet ntet teveel vogtigheid aan defelve gegeven wordeny hoewelhet vecl warmte nodig heeft. ^<ANTE^ENINGEN. 'De Bloemen van defe Plante Jtjn vyfbladerig , en des» felfs bladerkens halfmant^ , dil^ , Jipjf^ pUt , geeUgroen van verwe ^ gelijk^die van de Ela-calU i defilve ftemen op voet- jens , dte een halve dnym lang zifn , en (laan eenfaam , ook^ wel twe en drie byeen , ^vaar van alsdan het mtddelfte en grootfte ftg eerfl komt te openen , de andere twe dwers over den ander ftaande , komen te volgen , die bjna geeti voetjens en hebben. IJjt het midden of navel der bloemkens komen die bloem^ draden te voarfchijn , en dat in een onfeker getal^ '/ welk, wy ook^ bevinden tn de Bloemen van de Ela-calli. De Bloemen vergaande foo volgender driehoelzige Zaad- hnyskens , gelijk^ in haar medefoorte , waar in drie Zadsn gehnysveft worden , dewelke rond , van bffyten granw , en van binnen wit z.ijn. TlTHYMAXVS IKDICVS ArBORESCENS SPINOSVS NERII FoLIO (^5) C A R XIII. tlTHYMALUS INDICUS ARBORESCENS SPINOSUS NERII FOLIO. ELA-CALLL Hon, JMal. Part. 2. Eraicecrafla, longa > in terram re- fta defcendente , caudex exit reSus , duas uncias craffus , parte inferiore grifeus^ fuperiore vero atro virore praeditus , fpi- nisque rigidis , fufcis, foliorum exitui fup- pofitis, armatus. Folia fupremum caudicem fiipantia 5 bi- iia inter fe oppofita , fpithamam longa , tres digitos transverfos lata , ex angufto frincipio in fubrotundum apicem dilata- ta 5 linguifonhia , atro virore perfufa , crafTa , glabra , fucco laftco acri turgida , quo tota quoque gaudet planta : Ubi fo- infcriora flavedinem induunt , brevi dccidunt , novis interim in fupremo caudi- ce renafcentibusi Ex bafi foliorum flores exeunt (Men- fibus Junio , Julio , non raro quoque fe- ^ius , prgefertim eo loci , ubi caudcx foliis cfl: viduatus) rigidis longisque petiolis in- fidentes , & quinis petalis luteo-viridibus & rotundis conftantes , in quorum medio capitulum prominulum i ftaminum locc^i Hifce marcefcentibus fuccedunt femi- ttum conccptacula trilatera. Perquam tenera frigorifque impatien- tiflima eft planta , quae parciflime irrigan^ 1 confervandaque hyeme in repofitoriis vitreis , ineunte vero aiftate ftramini bene fiercorato imponenda. Vires quod attinet j eas convenire cuttt ^«teris Euphorbii fpeciebus , non eft cur INDIAANSCH BOOMAGTlG GE- DOORNT WOLFS-MELK, JMET OLEANDER BLADEREN. DE ftamme^, die ftjn oorjpronh heeft uit een dikke , lange , en regt ne- der fchietende wortel i is tive dtiym dik ^ van onderen grauw , van hoven don- kergroen^ en met ftijve j fcherpftekende ^ bruyne doornen befet , dewelke onder def bladeren oorfpronk voortkomen^ De bladeren ftaandigt byeen j dan het opperfte van de fleel ^ twe aan twe ovef den anderen ; defelve fijn een fpanne lang^ drie vingeren breet , fnal aan haar begin^ ook rondagtig en hreet aan haar uyteyn- den^ donkergroen, tongswij/e ^dik ^g/ad^ i)ervu/t met een wit fcherp me/kagtig fapi waar van de gehee/e ^/ante ook verfien is j wanneer d^onderfte b/aderen gee/ wor^ den , feo va//enfe in korten tijd af^ in we/- kersp/aatzei eenigen tijd daarna ^ ande- re komen aantegroeien. De B/oemen komen 'Voort aan den oor^ fpronk der b/aderen , en dat op ftevtg^ en /ange voetjens ^ (tn de jMaanden van ^uny , Jti/y , ook we/ /ater , en voorna- ment/ijk ter p/aatfe des ftams , daar de h/aderen~afgeva//en zijn ;) defe ftjngemaakt uyt vyf \ee/'groene ronde b/oem-b/ader^ kens , /;/ we/kers fnidden een uytpuy/end hooftje fig opdoet i in p/aatfe van B/oem^ draden, NaU vergaan der B/oemen , vertonen haar drie/joekige Zaadhuyskens. Dit gewm is feer teder , en kan ook tegens geenkoude ^ het moetweynigwaters gegeven worden tot desfe/fs o?iaerhoifdj en ^s winters in g/afekajjen gehouden wor- den ; V is ook nodig datmen V fe/ve in V be^ gin des fomers op goede paerdemis fet. tAangaande de kragten , ik en twijfe/e niet of defelvekomenover een met dievan N du- (26) jdiibitem ; quid nlterlus circa vires fentiant Authores Hort. Malab. Vijdc Hqrt. MaL pan, 1, ut & Raium Hijl. Plant, tom. i% Hanc poffidemus plantam ex munere Domini Laurentii Pyl Urbis Columbo olim Gubernatoris digniflimi. QBSERVATIONES. Folia decidua , vcfligia relinquunt albicantia , & nonnihilquoqueprotuberantia, fpinis munita. Floribus , qui primo crant fingula;-es , emarcidis , tempore hyemali plures fub iis emergunt novi caulicu- , flores novos umbellatim fere difpofitos fuftinen- tes, ficuti figura annexa afterifco notata ^ vifui exhibet. FloruRj umbilicusplanus, Scamplus, ft^imina poffi- det terna , quaterna, quina , & plura , brevimma , ipadicea, apiculata. Apices in unoquoque flore bicompofiti , rotpndi , minutiflimi. de andere foorten van Euphorbitm , en wat de Authem'en van den Hortus Mala^ barius daar ontrent verders gevoelen , ziet het twede decl deffelfs Boek hter op na, Als- mede Ray. Hift. Plantarum tom, 2. fol 1888. ' • ' De Heer Laurentius Tijl j doenmaals Gouverneur van Columho , heeft ons defe Tlante overgeftuurt, AANTEKENlNGElsf. Wameer de bUderen komen af te vallen , foo laten fy eenige witte voetjlappen of tekenen na , dewelke wat ujtpftylen , cn met doorens befet z.ijn. De Bloemen , die in haar eerfic yoortkpmen eenftam waren , vergaan Tiijnde , foo t(i datter s fj^interj onder haar veele nieuwe fieeltjens voortkomen , dewelke ook^ meuw op~ komende bloemen onderflemen , dewelke als dan byna wayer^' ri'!js (umbellatim) geplaatfi fiaan , gelijk^ de nevensgaan^ de Fig. met een fterretje aamvijfl. Des Bloems navel vlakj^ en breet zynde, befit 3.4. 5*. en meer bloem-draden , dewelke feer kort , brHyn-couleuri<r eft gehooft aijn. Defer bloemdraaden hooftjens fj gepaart , rond, fn feer kieen. (27) C A P. XIV. TtTHYMALUS INDICUS FRUTESCENS. Raii Uijl, Vlant. T I R U-C A L L I Uoni jial. RAdice conftat lignea , alba , fiipi- tem emittentefingularem, crafliim, tripedalem & proceriorem , e quo rami varii , rigidi , glabri , fplendidi , vire- fcentes , inordinati , articulati , producun- tur 5 qui alios quoque ramulos diffundunt. Foliola pauca, nullo ordine pofita, hifce adnafcuntur ramulis , funtque oblonga , angufta , craffiola : plures quoque ra- muli aphylli. Flores nunquam a me cotifpefii , mul- ^o minus vafcula feminalia 5 fed juxta defcriptionem Authorum Horti Malabari- ci cum caeteris Tithymalorum fpeciebus parum conveniunt , vafculis feminalibus exceptis , quae , ut in congeneribus , femi- nibus quoque ditantur tribus exilibus , ro- tundis. To ta haec planta fucco gaudet laSeo ^ acri , indigetque multo calore , modico folo, paucoque humorci Viribus pene iisdem , queis cxterae Ti- thymalorum fpecies &: haec gaudet. E)e facili propagatur non foliim femi- INDIAANSCH HEE^ STERAGTIG JVOLFS- ^ELK, Dlt Geivas heeft een uiitte Wortel\ dewelke houtagtig zijnde , een enhelde en dikke Jlamme voortbrengt ^ drie en meer voeten hoog groeiende ; uyt defe fpniyte^t verfcheyde ftijve , . gladde , groene , en blinhende tahken , dewelke fonder ordre voortkomende en haarin 7neer andereen kleendere takxkens verdeelende ^ met ivei- nige^ dikke , tangiverpige , ftnalle ^ eti onordenteltjk ftaande hladerkens befetzijn t Ook iverden fojmnige takxkens bladerloos bevonden, De Bloemen , veel min de ZaadhuyS" hens 5 fijn van ons oyt gefen j maar vol- gens de befchrijvinge der tAutheuren vafi den Hortus Ma/abaricus^ hebhen fy ivei- nig overeenkomfte met de andere foorten van Wolfs-Melk , uytgenomen de Zaad- huyskens j dewe/ke^ nevens andereWo/fs- Me/k , ook drie k/eene , ronde Zaadjens beftten. De gehee/e P/ante is vol van wit tne/k^ agtig , en fcherpbytend fap , en begeert tot deffe/fs aanwas vee/ warmte , niet vee/ aarde-t en weynig waters* De kragten homen overeenmet dtevatt de andre zoorten van Wo/fs-Me/h. ^Tword niet a//een door Zaad^ maat O flc) ne, verum etiam ramulis abfciffis , &folo impaftis. Acceptam referimus hanc plantam No- bilif.D.LaurentioPijl, Gubernatori civi- t^tis Columbo in Ceylona, 8) ook cloor afgefncden takxhens in de aarde gefioken zijjide^ ligtelijk voortgetee/t. Defe is ons toegefonden van den Ed. Heer Laurentius Tijl , Gouverneur van de ftad Columbo , leggende op het Eji/and Cey/on. Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Imoges reproduced by courtesy of Koninkliike Bibliotheek, Den Haog. 1 77 A 3 vol. 1 (29) C A R TITHYMALUS ARBOREUS AMERICANUS COTINI FOLIO. Gat.Hon, Med.Amft. HJEc planta ^ ut & corum femina , nobis transmiffa A». M DC Lxxxv i. ex Infula Curacao , incpto nomine Maf/i- nilta Sylvejiris y neutiquam enim Maffini- lia Tithymali ipccies eli: y (quamvis incolx iftius Infulae omnibus plantis ladi^efccnti- bus, fineuUo difcriminc, tribuant nomen Maffinille^ Maffinil ia vero arborea eft plan- ita, & quidem pomifcra , riciiti pofihac demonftrabitur. Eft huic radix lignea, alba , multi Fida , fuccoladeo acri pra:gnans, quononfolum iadix , verum etiam tota turget planca. Caudex geniculatus , coloris fufci , tri- t>edalis & altior , pollicem crafTus \ Notan- •^um tamen hanc plantam in folo natali nafcentemj craffiorcm & ftaturii altiorem effe. Rami laterales originem ducunt e geni- culis caudicis fupremi ,foIiiscin8:is bicom- pofitis 5 ex adverfo pediculis longioribus infidentibus, fubrotundis, tenuibus, hila- nore viriditate prajditis , forma Cotini Kinii fimilibus , infigni cofta prxditis , e quaplures emergunt minorcs , arcuat?^ , inucronem haud attingentcs. Flores , quos Mcnfe Julio videre mihi contigit , plures fimul jun£l:i , pcdiculo innitebantur communi , longiori , e quinis petalis conftrudi , exigui , lutco-virefcen- 5 propriis pedicellis brevibus fulti , me- ^jum obfidentibus ftaminibus tribus , bifi- ut &ftyIopromincnte. Florc prxtcrito, fuccedit vafculum fe- iiiuiale triquetrum , pediculo longiufculo ^utantc hxrens , e pcrianthio oriundum , tribufque feminibus inftiuSum. ^MERICAANS BOOMAGTIG JVOLFS^MELK, jnet BLADEREN van COTINUS,ofVERUJV-LOOK DEJe Tlante , als mede hare Zaden ^ zijn ons in V ^aar 1 686. toegefonden uyt het Eyland Curacao , onder een verkeer^ dekmmingevan WildcMafrmille, wanf de JMaffini//e en is geen foorte van JVo/fs* me/li , (Jooewe/ d^Inwoonders van dat Land^ aan a//e de Me/JegevendeT/anten ^ fonder eenige onderfcheycl^ de name vanMziTmillc toeeygenen edog ,Ma/Jini//e is een Appe/- dragejide hoom , geiijk na defen getoont fal werden. Defihareivorte/ is ivit y /mitagtigf en in vcrfcheide dee/en verdee/t , 'we/hers fap , a/s mede dat van de gehee/e T/ante , vee/^ Tvit , enfchcrp is. Dc ftamme in /eden verdee/d zijnde , is drie en meer voeten hoog , een duym dik j hruyn van fehorjje : en fiaat te confidereren dat dit Gewas op hare natuuriijke groei- piaats , /mger enfwaarder word. De zijde-takkcn Jjcbhen haren oorfpronk uit de ieden-^die aan het opperfie van de ftam- me flaan,ais mede de biaderen twe aan twe ovcr maikanderen op iange biaderfieien ruf tende , en fijn defe hiaderen rondagtig , dtm , hiy-groen van vcrwe , van gcdaante die van de Veruw-ioof (Cotinus van Plinius) geii]^ kende , en bcgaaft mct eengroote en uitfie-' kcnderibhe , waer uit vede kieene boogwijfe adcrkens voortkomen , deweike tot het eyndc der biaderen niet komen te ftrekken. I* Dc bioemen vertoonen /jaar by ons in de Maand van July^ en ftaan op iangegemeene fteeitjensveei byeen', vyfbiaderig., kieen^ geei-groen van verwe, ider apart op een kort voetjenaen de gemeene bioem-fieei vaftfit- tende^ in^^tmiddenbefet met drie in twee gejpotnve bioem-draden , ais ?nede met een uytfickende bioem-ftiji. Nade bloem voigt een drielooekigZaad" huysken^ nederwaerts /jangende aen een iangagtig fteeitje , V weik uit het bioem- kokertjenfijn oorf}>ronkneemt -i infigbeva'- tendc drie zaden. P Plan- ( Plantae folia hyeme inflante faepius de- cidunt, novis ineunte aeftate fuccrefcenti- bus. Tenera admodum planta ifthsec , frigus haud ferens , quamobrcm in repofitorio vi- treis feneftris inftru^lo , confervanda. Succo turget nocivo & acri , quo iftius loci Jncolai fagittariim cufpides alHnunt , quibus fi quis Ixdatur, in vitx difcrimen deducitur , ob atroces dolores Sc inflam- mationes excitatas , qux infanabilcs au- diunt , neccmquc ut phirimum inducere folentj IVIancipiis, arborcs in faltibus con- fcilTum excuntibus , terrorcm infert hxc planta ab iis vifa , proptcrca quod cx mi- jiima ejus Ixfione humor acris 8c caufticus in eorum corpora nuda profiliens , dolori- ficas excoriationes excitat , cutimque exul- cerat 3 ita ut incaute traci:anda non fit. Gaudet hxc folo niodice irriguo & lau- dabili. 0) Te^emde^wlntev foo mllen dehladeven dikwils afj die dan tegens de fomer haar wederom verniewwen, Dit is een teder geivas ^ ^t geen de koude niet verdragen kan , wesha/ven men het in glafekaffe hewaren moet. V Selve is vervult van een fcherp en fcha- delijkfap , waer mede d^Inwoonders van dat Eyland de puntenharer pijlen komen te he- ftrijken^waer mede foo iemand komt gequetft tewerden^ ingevaar fijns levensraakt en dat wegens de fware pijnen , en ontflekinge , dewelke ongeneeflijk gehouden worden , en meeft de dood veroorfaken : Wanneer de Sla- ven in de Boffchen de Boomen gaan hakken , foo fchrikken fy , wanneer dit gewas van haer gefien word^ om dat na een geringe quetfinge defes Booms , een fcherp en hran^ dend vogt op hare naekte lighamen fprin- gcnde ^pijnlijke ontvellingen veroorfaakt-, en de huyt doet verfweren , foo datmen dit ge- was niet forgeloos en moet handelen, 'tVereyft tot desfelfs wasdom mate/ijke vogtigheyty engoede aarde. OBSERVATIONES. ^^NTEK.ENINGEN. _ Nullus mortalium hunc fruticem , flore 6c feminc viduum, Tithymali fpeciebus accenfendum efle.hario- lareturj foha enira , practer normam ahorum Tithyma- lorum , maxima,(^otini fupparia, pedicuHs longioribus fulca, nervis albicantibus prxdita, & ut plurimiim tri- compofita flint: : Floribus autem feminjbusque perfpc- ^lis, lucc meridiana clarius confl:at , Tithymali deno- minationem huic competere, Clariflimo Viro P. Her- manno inProdromo Parad. Bat. Tithjmalus CurafpivicHs folio Coiim , zyi'fafim/ia Sjlvcfiris , dicitur. Apud Nor biliflimum Jacobum Breynium audit Tithymaltis Surina' r/tenjis arhorejcens , Cotini five (occii^rtA foliis facie. FIo(culiluteo-albicantes,utplurimura quidem penta- pctali exiftunt, non rar6tameneos(Plantacommodum Iblum & calorem na6la) ita luxuriantcs off^endimus , ut fenis petalis , iifque planis 8c orbiculatis conftiterint : Qui ortu funt pofteriorcs florcs, quandoque tetrapctali funt Scminores: Horum flofculorum petalis imponun- %M\- alia minora, &faturatius colorata pctiola , utliquct ex annexa figura afterifco notata. Qui primus eracririt flosculus, c^eteris circumpoGtis grandior, pediculolongioriquoquc inniritur. Hanc plantam vigentem & floribus umbellatim fere difpofitis onuftam, Mcnfibus Majo , Junio, Julio, 8c Aucufto, confpcxiraus, Antcquam marce{cunt flofculi^frucflustricoccospro- munt , qui nutantcs depcndent a pcdiculis virefccntibus, • c nicdio flofculorum oriundis. J^tamina nivea , brevia , apiculas flavefcentes gcftan- decemnonraro in unoquoqueflorcnumeravimus. ?^iemand terwereld en zoudedefe Heejler voorWolfs-melk^ aanuen^ foolang defelve Bloem- en Zaadloos is, want debla-, deren fjn ongemeen veel grooter ds eenige van de andere Wolfs' melken , gelijkende eenigzjnts die van de Vernw-loof^ en ver^ fien z.ijnde van witte z.enHen , Jittenfe drie aan drie op lat^e voet)^ns: Edog dehloemen en zaden gejien z.ijnde, foo olijl^ het middag klaar , dat dc henaminge van yi^olfs-melk^ aan deje ^JPlante eygen is. By den Ed. en feer vermaarden Heer P. Her- mans werd dejelve geheten in Jijn Prod. Parad. Bat. Cura- faufche Wolfs-mclk mct Veruw-loofs bladcren, anders Wilde Maflinille genoemt zifnde. Den Ed. Heer f. Brepim heetfe Surinaamfche Boomagtige Wolfs-melk, van ge- daante encouleurmet Veruw-loofoverecnkomendc. Defe hare geel-witte Bloemskens Jijn gemeenlijk^ wel vyf" bladerig , maar ons fijn defelve ookjwe/ foo Inxurieus ontmoet^ datfe [van goede aarde, en behooriijke ivarmte verfien ^.ifH" de) uitfes bloem-bladeren haar befiaan hadden^ fijndedefelve flat , en rond j De laafi voortkomende bloemen fijn fomtijds kleender , en vierbladerig ; op defe bloem-bladeren leggen nog anderekfeendere bloem-hladerkens g^^l^jK.f^lky: mtdefigure, met een (ierrekcn getekend z.ijnde , is biijkende , en z.ijn defi laatfie hoogervan 'rouleur. "De eerfi voortkomende Bloem , is grooter als een van de andere om/iaande ,defelve fieunt ook^op cen langer voetjen. In de Maandcn van May , funy , July en nAugufius Jijn ons defe hare Bloemen , bynawayers-wjs gerengeert z.tjnde ^ voor- gekomen. Eer dat de 'Blqemkens komen verdrogen , foo brengen Jy d,riez.adigc vrugten voort , deivelke nederwaarts hangen , aan. groene fieeltjens , dewelke uyt het midden der Bloemkem voort' l^men. In yder bloemken hebben wy diktvils tien witte , /^r/tf hhem.draden gefien , die verfien waren vangeele hooftjens. C A P. TlTHYMALYS CyRASSAVIC^^MYRTI FolIVS (31) C A P. XVI TITHYMALUS CURASSAVICUS MYRTI-FOLIUS , FLORE PAPI- LIONACEO, COCCINEO, PARVO. Parad.Bat.Prod. CURASSOUSCHE W0LFS-3fELK^i JMET JHVRTUS BLADEREN, en een KLEINE TAPILlOENS-^ WYSE SCHARLAKE- RODE BLOEM RAdiceeft alba, lignosa, craffiufcu- la , caudicem producente digitum transverfum craffum , teretem , genicula- tum 5 bipedalem , & proceriorem cortice oblcurius viridi cinftum , parte fupiore ra- mofiim» Folia incondita ad Myrti foliorum for- mam accedentia, craffa, glabra, atro-vi- ridia, in noftrate folo coeloque circafinem autumni decidua. Summis ramis floresinfidentcolorisfan- guinei , fingularcs , floribus Papilionaceis fubpares, pediculis longioribus fulti, & variis ftaminibus , ftilum circumftantibus ornati. Singulis floribus quatuor fucccdunt fe- fcmina, capfulis feminalibus quadrangulari- bus inclufa , e quorum fummo fpiculum tcnue prorainet. Aeris rigidioris injurias aegrc fert , ideoque multo calore , pauco humore , foloque macro indiget* Propagari & multiplicari patitur per furculos terrx commiffos. ^iacc planta omnibus partibus lafteo , acri , & velli- cante fucco imprxgnata , br^vi veficulas incute excitare valet , ita ut , ufum in- trinfecum humano generi nocivum cffe , crediderim. Hanc plantam poffidemus munere No- bilifl. & Strenuiff. Viri , D. Simonisa Beau- jmont Nobiliff, & Praepotentiff. D, Ord. Dlt gewas heeft een dihagtige ^ ivitte % en houtagtige ivorte/ ^ waar uyt eett rond^ geleed , en een vinger dik Jlamme>* ken voortgebragt word^ hetivelkevaneeH donker-groene haft omvangen , en van bo- ven in takken verdeeld zijnd^ , twe voeteft hoog-i ookwe/hoger^ komttegroeien. De b/aderen ftaan irregu/ier , en zijn van gedaante of forfne na die van de Myrtus wat he//ende, g/ad , dik , donker-groen^ en va//en loter te /ande tegens het uytgaan van den Herfft af De B/oemen ftaan eenfaam aan het uyt^ terfteder takxkens\ defe/ve fijn h/oet-rood van cou/eur',he//ende,wegens hare gedaante^ na die van de Papi/ioen-b/oejnen f?ayi\io- nacei,; ruftende op /angagtige ftee/tjens of voetjens , en fijn verpen van verfcheide h/oem-draden (ftamina) diehaarrontomde b/oemflij/ /atenvinden. Na dat de B/oemen komen te vergaan^ foo vo/gender vierhoekige Zaedhuyskem^ uit we/kers midden een ange/tje vooYtgc* bragt werd, en werden in defe huyskeni vier zaden onthouden, Nadien dit gewas geen koude verdragen kan , foo moetmen het in een warmep/aetfe bewaren^ 'tfe/veinmagere aarde fetten- de , en weynig waters gevende, Het kan we/ aangequeekt en VOortgefet worden door afgefnede , en in de aarde gefloke takjens : Ook kan het we/ b/eynen in^^t ve/verwekken^wanneer het me/k-witte en fcherpe fap-^i^aar van dit gewasa/fmts verfien is, op het ve/ ge/egt word: foodat ik Ijet mner/ijk gebruyk voor de menfchen fchade/ijk houde, Wy hebben hetgekregen van denEd.Heer Simon van Beaumont , Secretaris van de Ed Gr. Mo^. Heeren Stat^n van Ho//and ^ HolL HolI.&Weftvf. aSecrctls, cui ob publi- ca , jn rem Botanicam rnerit^ , immenfum debet orbisnofter. OBSERVATIONES. Inter plantas rariores jure merito reponenda quoque hxc Tithymali fruticofi fpecies, quae , non foliim ob florum intentifHme rubentiumcolorehilariore,fpedan- ti arridet , veriimetiam oculos forma admiranda mora- tur. Hxc nobis fuccrevit ad tricubitalem proccritatem , in ramos pedales & breviores , ad exortum tenuiores , pucifquc foliis amiftos , brachiata. Foliorum mira eft varietas non folum magnitudine, verijm etiamforma, idqucfecundum folum, cuicom- niittitur planta, ea , quse fummis infident ramis, for- jna haud funt difparia foliisMyrtinis , ima vero & ortu prima, funt magna, fubrotunda , minufque mucrona- ta , & admodum crafla , ad longiufcula inrervalla pofi- ta , ut 8c maculis purpurafccntibus non paucis notata , ab angufta bafi breviffimis pedicpllis ramis coh^Ercntia, & mlatum fefe diffundentia; funtque vcl ipfaPortuIa- cx noftratis foliis craffiora , folidiora , rigidiora , & margine fubindc undulata. Hifcc defluxis , veftigia albicantia in caudice relin- quuntur , qu£e prima fronte vifa , genicula quidem men- tiuntur, fed minus apte diciturcaudex hujusplantacge- mculatus. Flores , fummis ramis infident fingulares , funtquc te- trapetah difformes , extrinfecc faturo colorefanguineo , intrinlece vero dilutiore praediti : Petalum fuprcmum galeam reprasfentat , eftque nonnihil excavatum , hic duo eraergunt ftaminula, adeo brevia , ut nudis oculis vix confpici poflint ; hifce infidcnt apices luceoli , fphcc- rici, lucidi : Galea diad ablata.in confpcdum produ- cuntur alia duo ejufdcm gcneris fl:aminula apiculata, e prte mteriorc petalorum lateralium magnitudine ctete- xa longe fuperantium, & introrfum reficxorum ,oriun- da. Quartum &; ulcimum petalum fub galca fitum ex- trcmo bifidum, imo trifidum S^qiiodammodoquadran-^ gularc, Prseter fl:aminula fupracitata in intimo florc dccem alia occurrunt fl:amina, quorum quina longiora, toti- demque breviora exiftunt pilofi , ad cxorcum dilutc viridia , verfus apices rubicunda , qux cxtera antccel- lunt proceritatc, apicibus gaudcntiabicompofitis, pul- lis, punctolutco notatis: breviora vero, apicibusfunc viduata. Hifcedecem annumerandaquoque fex aliafta- i-nina, prsediftis breviora , quorum tria funt apiculata , totidemque apicibusdeftituta : ficquod notandum inter omnes apices mcmoratos , hi ultimi prsecedentes omnes magnitudine prxcellunt. Stylus,ftaminibus triplo autquadruplo craffior, pilo- fus, ftaminibus concolor , circa oxtremum ventricofior fa£l:us, in vafculi feminalis rudimcntum & fic porroin vafculum feminale triquctrum extumefcit , proceflu prominuloextremo bifido , colorisfanguinei, e fuime- dio emergcnte. Singulavalculatriacontinentfemina. Florum petalis a fc invicem dedudis, guttula liquo- rislimpidi, inftarSacchari dulcis, Qccurrit. 30 enWeftvrieJland^ aen me de gantfche reld verpligt is , ivegens d^occafa', die hy heeft gegeven , om tot kennijfe der Uitheefm- fcheGewaffen tekonm, AANTEKENINGEN, Defe Heefieragtige fiorte van Wolfs-tnelk^ moet ool^ rnet regt onder de rare fiorten vm Gezvajfen gerekend tt^orden , wtem aangenaame fihoon rode couleur metalleen welgevaUig ts , maar ookfio fiaan onfi oogen als ofgetoaen over hare -wonderlijl^ gefialtenijje. Het ts by ons drte ellebogen hoog opgefihoten , en verdeeld fig intakl^n van eenvoetlang^ook^wel korter ^ dewelkeaan t begtn of grond , dnnder z.yn , als wel inharenvoortgarjg, enwerdenmetweyntgebladerenbekleet. '2sla de gefieldheyt van de aarde , daar defi Plante ingroeit^ fiofijn desfilfs bladeren fonderling van den anderen onderfihei- den , en dat niet allecn ten opfigt van hare groote , maar ool^ wegens hare gedaante s die gene , dewelke aan 't bovenfie der tak^n fitten , gelijken wat na dte van de Myrtus , maar de onderfie , en eerfi voortkomende , fijn groot ^ rondagtig^ fier dtk^, min [pits toelopend , een rueyntg van elkander ftaan' de, final aan haar grond , en verdcrs breet toelopend , met veele purpHr-verwtge vUk^n getekend , de Porceleyn.bladeren in dilite geenfints wijkende , ookfleviger , en vafier als de- fihe, aan hare aijde fomtijds wat op en nedergaande , en door, bjfonder korte fieeltjens aan de takfiengehegt. Defi bladeren afgevallen zjjnde laten eenige witte voet- fiappen entekenen na, dewelkemet heteerfte opflag der cogen gefienzynde, weleenige leden reprefenteren , maar naderbe- fien z.ijnde ^bevintmenfnlkx valjch te wefens foodatmcndit fiammeken , geen Uden toefihijven kan, 'X>e Bloemen fitten aan de ujteyndcn der takxkens, en dat eenfaam , fijnde irreguliere vier - bloem^bladige (tetrapetaU difibrmes) Blocmen , wetkers couleur ujtwendtghoog-bloeu root , en van binnen ligt-bloet-root is : Het bovenfie bloentt blad, verbeeld ecn helmtjen , en is wat uytgeholt, ontrend welke holte twe bloem-draden haar opdoen^dte joo kortz.ifn,dat~ mofe fonder vcrgroot-glafin naulijx [len kan, defi fipi van ronde^ geele , en bltnkende hooftjens verfien : Dtt helmtje weggenomen xjjnde Jzomen ons nog twe anderegehoofde bloem-draden uit het bmnenfie van de twe op z.ijde fiaande blocm-hladeren voor , en komen defe Bloem-draden in'tgeheelovereen metdevoorgaanr de. Defi tweopzy fiaande Bloem-bladeren overtrefjen alle de andere in grootte ^ enfijn binnewaarts omgebogen. Hetvier^ de enlaafie Bloem-blad onder't gefeyde helmtjc <replaafi zijnr de , ts eenigz,ints vterkantig , cn aan hct uyter^e in tween of drien gefneden. Isjevens de bovengemelde Bloem-draden werdender in '/ binnenfie des Bloems nog ticn andere gevanden , waar van datter vtjf lange , en vtjf korte z.ijn , defi fijn hayrig , aan haar grond ligt-groen , en roodagtig aan ha^r cyndm , die nu de langfie onder defi z.ijn , defilve hebben twe fiwaru hooftjens, met een geel fiipjcn : de andere vijf ks^te en z.ijn van geen hooftjens verfien. 'By alle defi gcfiyde BLoem-draden werdender nog fcs andere gevonden , korter zjjnde als de voorgaande , hier van fijnder aiweer drie hoofdcioos , en de andere drie van hooftjens verfien : en fiaat te confideremt dat deje laatfie topjensgroter fijn als eentge van de andere. 2)<? Bloemfiifi g. 4.. maal dikfer ztjnde als de J^loem-dra- den , is hayn^ , en ecncouleurig met de Bloem-dradcn , defi ontrend het bovenfie dikjicr gewordcn z.ijnde , fet fig tot een begtnfel, en foo verders tot een volk^me driehoektg Zaadhuysken , uyt wiens middcn een ver uytfickend root puntje voortkomt , V welk, aan V eynde tn t^ueen is gefiheyden s jder Zandhnyi- ken heeft drie z.aden infig. DeBloem-bladeren wat vanden anderen geduwt z^nde^ uertoondfig een heiderc enjuyker ^cete druppel wAters, C A P. l^li^y/icrr'^,'^^ i^-i/^^' l ''^ -'"^ - , Planta Lactaria Africana (33) C A R XVII. PLANTA LACTARIA AFRICANA. ^FRICAANSCUn MELK-GErENDE PLANTE. RAdicem ejus conrpiciiiiiis obliquam , calamum fcriptorium craffam , fibris faucis donatam. Caudicem erigit fefcunciani aiciim , craf- fitie pugnum non raro fuperantem , ro- tundum , ligneum , cortice grifco vefti* tum, tubercuiis fuis Pini fru6i:um imitan- tem j hujus pars fuperior ftolonibus ftipa- tur fpithameis , dodrantalibus 8c brevio- ribus 5 qui ad caudicem unciam craffi , tu- berculis quadrangularibus j fuperiore au- tem parte fquamis oblongis , amidi , Pini frudlus quoque aemuli. tolioia incondita per ftolonum partem fuperiorem nafcuntur angufta ^ fcmun- *^iam longa. Lac fundit quacunque parte laefa. Crefcit locis aridis ad Promontorium Bbnae Spei ^ fub chmate noftro flores , mul- to minus femen protulit. Prxfervanda hyeme a brumx injuriis^ m convenienti hybernaculo , ubi tota hye- vernat^ locata. OBSERVATIONES. p Quamvls a ncmine hnftenus dcfcripta fit iflhcec *wntaj audic lamen Breynio Nobiliffimo Prodrom. i. DE wortel Iddpt fchiyns doorhet aard- rijk 5 in dikte met een fchrijfpenne overeenkomende i en met weynige zazelm- gen verften, Desfelfs flammeken regt figanderhalve duym hoog van de grond op , die een vuyfl in dikte fomtijds ko?nt te overtrejfen ; de- felve is rond-, houtagtig , oinvangen met cen grauwe fchorjje , en ivegens fijne knob- belen een Tijn-appel ge/ijkende , uyt het hovenfie van dit flammeken komen feef veel en digt byeen ftaande fcheuteuvoo^-t ^ dewelke een fpanne , ook wel drieDierde van een voet langzijn^ fomtijds medewel korter j aan haar grond ftjnfe een duym dik , en aldaer met vierkante heuveltjens befet , 7naer boven aen doen haar /angag- tige fc/ouhbens op , verbee/dende mede de vrugt eenes Tijnappe/s. De b/aderen groeien fonder ordre /angs het bovenfle van de gefeyde fc/oeuten , de- fe/ve ftjn fma/-) en een ha/ve duym /ang. 3ien bemerkt , datter uyt dit Gewas , 7vaer het ook gequefl word , een me/kagtig fap komt te v/oeien. Het wafl op de Caap de Goede Hoop , en dat in fandige en drooge p/aatzen ; on- der dit ons c/imaat en Ijeeft loet jwg geen h/oemen , veel min eenig zaad ^ voortge^ hragt. Sten moethet voor koudc enguurewin^ den deswinters wel bewaren , en dat in ecn bequaem winterhuys , alwaar het de ge- heelewinter groen b/ijft. ^^NTEK^ENINGEN. IJoewel dcfe PUnte tot nog toe van niemnnd Ufchrevcn is , foo werdfe mgtans van de Heer f. Brepe gedagt tn fjn R 7)- (34) TithymAiiforte gems Tlanta UElana tAfricanAt PinifrH- 2. TrodromHi \ met de name vm Melk-gcvcndc Afri- ummfactey cui&nos fuffragamur. caanfche Plante , van gedaante cen Pijn-appel gelij- kende, en mogdijk onder'tgeflachte van Wolfs-mclk behorende. Folia quidcm admodum angulla 8c nonnihil mu- Desfelfs fieelloofe bUdercn fjn wel feer fmal , maar ook^ cronata, fed latis cralla , fucco niveo non admodum redelijk^ dik^, vcrvu/d met een fneeHw-^vtt fap ^ 't weili nrcnte turgentia , nuUifque pcdiccHis fulta. ntet feer fchcrp ts. C A P. ^^^^-.BENGAL£NSIS SPINOSISSrMA (35) C A P. ALCE^ BENGALENSIS SPINOSIS- SIMA ACETOS^ SAPORE ^ FLORE LUTEO-PALLIDO, UMBONE PURPURA- SCENTE. A Nrio M DC LX5CXVII1. Nobiiiffi- ,/xti^usDominus Henricus van Rhecdc , tot Drakefteyn, ToparchainMeydrecht, &:c. hujus Plantx lemina , nomine Nelta , infignita , ad nos transferri curavit , e qui- bus hanc educavimus plantam , cui radix tiivea 5 lignea , numerofis fibris capillata. CauHs neutiquam teres , afl: vero angalo- fus , cortice hcrbido amiftus , fentibils undi- que horrens, hominis proceritatem afle- quitur. Rami inordinate pofiti , fpinis quoque armati ^ foliis ornantur digitatis , in quinas lacinias profundilTimas divifis , qua^ laciniae digitumlonga; , miicronatx , nonnihil pi- lofx 5 ferratx , gufl:u Acetofx noftratis tiiiulac. Flores ex alis foliorum cmergunt pccu- liari pcdiculo,longiori fulti, pentapetali ,. amxno coloreluteo-pallido , formaAlcex Veficarix Capitis Bonx Spci fimiles , quo- rumcalix in decem fegmentadivifus. Petala rtiagna , ad utrumque extrcmum lata , oris inxqualia , unguibus purpura- fcentibus , umbonem reprxfentantibus , pr^edita j quorum medium conus occupat floridus , concolor , multis ftaminibus, veluti ramulis, prxditus. Fioribus eniarcidis , fucccdunt vafcula feminalia in quinquc partcs dchifccntia , in quibus fcmina hofpitantur reniformia , ob- longa , exterius gibbofa , interius ad mc- dium concava ^ coloie fubfufco. XVIIl DOORNAGTIGSTE SIGNAARm KRUID VAN BENGALA, meteen ZURINGAGTIGE SMAAK^ BLEEK-GEELE BLOEM, eneen PURPUR-VERWIGE SCHILD, ANno i688. is ons door den Ed. Heer Henrik van Rheede tot Drakefteyn 5 lieere tot Ji4cydregt &c. het zaed van defe Tlante toegefonden , onder de Jiame van Nclta , en hehben wy defelve opquee" kende , bevonden wit van ivortel te zijn j ook hard en houtagtig^ met veele vefelen verfien. De fleel een mam hoogtehereykende -, i$ geenfintsrond i ^naerhoekig-, meteengroe- ne bafi , en overal met fcherpe doornen befet. De takken onordentehjk voortkomende ^ en met dooriien befet s hebben gevingerdi (digitata) bladeren , invijf diepe verdee- lingen verdeeld i deivelke een vinger lang ^ voor fpits toelopende , eenigzints hayrig , en gefhaertzijn, hebbende de fnaek van on/i Suering. De Bloemen komen voort uit de oxelen der bladeren , flaende op byzondere langd fteeltjens ; defetve zijn vijfbladerig , van couleur Iigt-gecl en aengenaejn > die van de Alcea Veficaria Capitis Bona Spei van maekfel juet ongelijk , ivelkers bloem-kelk in tien deelen verdeeld is. De bIoe??j-bIaderen (petala^ fijn groot, en breet , foowel aen haer begin , als uit- epden , aen den omtrek gekartelt en onge- iijk y welkers nagels inet een purpurefchild- ivijfe vlak begaeft zijn : uyt het middender hloemendoet fig op een kegelwijfe bloeiende ftijl, mctveele takjens-wijfe bloemdradeny die met de ftijl in couleur overeenkomen. Na de bloemen komen de Zaedhuyskens te voorfchijn , die haer in vijven openen , nvaer in haer de zaden ojithouden , dewelke iangiverpig , van buyten hultig , binnewaefts ingebogen en niersgewij/e van maekfel zijn i en bruynagtig van couleur, S Ma- Majorcm affinitatem liabet ciim Acetofa Indica Bontii , quam ciim Narinam Poulli Hort. Mal p. 6. cujus tblia in tria fegmenta fijqt dirempta. Tenera admodum efthaec planta annua , quae multocalore indigens, fingulis annis e fepiine renovanda. Oleracea eft herba , cujus foli^ refrigc- randi vi praedita , oleribus , Acetofx loco , commifcentur. Ex corticibus caulium cxficcatorum , atque excoriatorum , funes conficiuntur, Cannabe tamen inSrmiorcs. (3<J) Ditgcwas heeft meer oveveenhmfte met de Oofl-Indijche Suering van Bontius^ ah ?net de Narinam Poullt Horti 3ial. p, 6. wtens bladeren in drie deelenfijngefneden, DeJejarigePlante isfcer ieder , hebben' de veelwarinte van noden-, en word jaer- ^ijl^^xverjjicuwt door ^aed, Het werd onderde Moeskruydengefteldy wiens bladcrcn verhoelend, en in plaets van Suering in de JMoefengedaen worden. Uyt de baft van de gedroogde en afge- fhelde ftengewerdtouw gemaekt^ onftevr ker zijnde , als dat van Hennip. (37) C A ALCEA AMERlfcANA ANNUA, FLORE ALBO, MAXIMO, FRUCTU MAXIMO PYRAMIDALI, SULCATO. ANno M DC Lxkxvi. enat^ nobis, ex femine e Surinama allato , hxc planta , nomine Okkoro , e cujus radice alba 5 fibrofa , ftipes protruditur bipeda- lisj diametro unciali, libro faturate viri- di praeditus. Folialongis petiolis fufFuIta , Vitisaut ^icini haud difTimilia , ternis ^ quinis, fcnis , feptenifve mucronatis , 8c circa mar- gines crenatis lobis profunde diiTed^a^ fa- pore fatuo : Hifce dcciduis vcftigia rema- ^ent protuberantia , unde caulis quafi no- Qofus appareti Flores inodori , pentapetali , ad alas foliorum fmgulares prodeunt , pediculis <^raffioribus nixi ; horum petala albican- ^ia j unguibus gaudent purpurafcentibus , ^cdium occupante columella flava apice furpureo donat^. Floribus emarcidis fuccedunt vafcula fe- ^ninalia, profunde fulcata, longa , cralTa j erefta, in apicem acuminata, in quinas, denafve carinas , per maturitatem dehif- ^^ntia , colore grifeo , in quibus , more congenerum femina continentur numero- ^^? fubrotunda i coloris ex grifeo-nigri- ^^ntis, quorum medulla alba , farinacea fatua. ^odem, quofloruit, anno , putredl- P. XIX, EENfARIG iAMEktCAANS SIGNAERTS-KRUID , met een WITTE GROOTE BLOEM, en SEER GROOTE TYRAMIDS- fVFSE, en GEVEURDE VRUGT IN't Jaar 1686. hehhen toy dit gewas opgekregen , uit Surinaams zaad^tuoelk ons met de fiafne van Okkoro is overge* ftuurt, Dewortel wit en zazelrijk ztjnde ^ brengt een twee voet hooge ftenge voort , de- weike een duym dtk is in de diameter , en ojn- vangen van een donker-groene fehorjfe. De bladeren , dte op lange fteeltjens jit^ ten^ fijn die van de Wijngaart , ofWon- derboom niet qualijk gelij^kende , en in drie^ ^^if ) fes , of feven , aan de kant ge^ fehaardej en fmakelofe verdeeldheden^ ge-^ feneden ; Defee afvaliende , laten feoodani* ge uytpuylende voetftappen en fekenen na ) dat de fteng fechijnt ats knobbelig te we- feen. De bloemenfijn reukloos , vyfbladerig^ fittende Op dikke fteeltjens , dieuytde oxe- len der bladeren voortkomen ^ endat een-^ feaam ; defee hare btoem-bladeren fijn wit^ uytgenomen harenagets^ dewetke purpnr^ verwig fijn j in V midden der Bloemen ver- toont fig jnede een geele cotumme s aan V eynde verfien van een purpur-verwig topjen. Na*t vergaan derStoemeni doen haav lange , d^ikke > regt-op-ftaande , diep ge- veurde^ en puntige Zaadhuyfeen op ; de- fe openen haar in vyf^ ook Wet in tien kietwijfee verdeetingen^ en fijn defee grauw i)an couteur , waar in , op de wijfee van hare mede feoorten , veete rond en fewart- agtige grauwe zaden onthouden wer^ den , wetkers inwendig merg wit 5 meetig , en fefnaketoosis. In V feetve Jaar ats hetgebtoeit heeft , ts (38) ne eorrcpta eft ; annotina enlm eft planta , quotannis femine rcnovand^- Inter plantas amoeniores , a florum eul- toribus, reponendamcffe,cenreo, obflo- lum elegantiam. 