title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: As sm Neen int Warer wil, drukt ly cm rec vin c5 Vloeitbof, t wdkbyge- v-2oILXT fe ds, L::r cm lasg, en dott Ini ax xus Ze rondom leggende Declt- xs crlL rcf boogre: yder van die bo- wer rc Wic-sus opgengte Deces vit rv-oscovIllIAXSZe beuwecsine werr nafr Om mcr. Tel TYn Waierpss; en doet dísr INTR siege , Cif onrrix ce yk aptr het- LLOI OG. CCS DOO ryclcen; X wel op zyn Tel ucrffeex- e Lf'AOe Werring doct, en ISO Gus C2 weisen inan: die be- ROLWLXAL, VUICODOD X Zig 22D let VoonTzz&TTING VAN "T GELUID. 44$ het Oog onder de gedaante van die Krings- xr. Lzs. wysloopende Golvingen, daar wy van fpra- ken, die allenskens verzwakken naar maate dat ze zig wyder uitbreiden, en xe langzaa- mer en flaauwer zyn in haar beweeging , naar maate dat ze zwakker zyn ; 't zy door dege- ringheid van de oorzaak die haar deed ont- Ítaan ; "t zy door de grootheid van het Veld, dat ze reeds hebben afgeloopen. Maar de beweeging van 't Geluid in de Lugt is van een geheel andere natuur , "t zyn daar Slin- geringen en T'rillingen vaneen met Veerkragt begaafde Vloeiftof, die zig met een eenpaa- rige en altyd gelykvormige Snelheid overal naar alle zyden heen uitbreiden, en die 'er niet raffer noch traager door worden, fchoon de grootte en kragt van die Trillingen ver- andert en af of toeneemt,. Daarenboven moet men zekerlyk ook toe- ftaan, dat, wanneer die Golvende Water- kringen elkander wederzyds Snyden, derzel- ver beweegkragten, op die plaats daar de Botzing gefchiedt, zig vermengen en een be- wecging maaken, zamengefteld uit de In- hou- 2. AF- DEELe En van beider uitwer- king var bewee- ging. SJI.LES. 2. A F- DEEL. Gedagten van den Heer DE MAIRAN. 444. VooRTZETTING VAN "T GELUIDj houden en de Snelheden der wederzydíché Deeltjes die elkanderen. onttoeten, en dat een Lighaam op dat Snypunt geplaatft die zamengeítelde beweeging ontvangen ep deel« egtig zal worden. Maar geheel anders is het gelegen met twee veríchillende Geluiden ; die op een zelíde Zintuig werken. Yder der beide Klanken maakt zyn eigen en by- zonderen indruk, even als of hy "er maaral leen was; en het Oor onderícheidt ze door rwee verfchillende gewaarwordingen, fchoon die beide op één zelíde oogenblik geíchie* den. Dewyl 'er dan zoo groot een veríchil is tuffchen den aart van die twee Verfchyn- fels, verklaart de vergelyking: met.de Gol- vende Waterkringen het Stuk niet, maar Jaat de twee zwaarigheden, die ik opperde, in haar geheel en onopgeloft. De Heer pz MaiRAN, na dat hy de ge- brekkelykheid dier vergelyking en ?t groot veríchil van beiden ontwyffelbaar beweezen had, ftelt over de Voortzetting van Geluid . en Klanken een gevoclen voor, zoo een- ypudig, maar teffens zoo gelukkig uitge dag; "'NooRTZETTING VAN "T GELUID. 444 dagt, dat men, als men 't op de Veríchyn- fels toepaft, wel haaft vergeet dat het flegts cen onderítellingis. Zulksheeft dit Gevoelen XI. LES. 2. A F- DEEL. gemeen met dat, 't welk men zig van de. Kleuren vormt ; gelyk deszelfs Uitvinder ook in zeer veelopzigten niet kwalyk zweemt naar eenen NEWTON. Indien men deeze V raag ter beflisfing voor- ^ ftelde, of de Sfofklompjes, waar uit de Lugt is zamepgefteld , alle even groot en elkande- re volkomen gelyk zyn, dan of ''er veríchil tufíchen is, en de eene kleiner en grooter Zyn dan de andere in alle Zoorten van maat en trap; en men genoodzaalitt was &éne van die twee Onderftellingen te omhelzen: welke zou ons de waaríchynlykfte voorkomen? Zoumen niet, dewyl tog dieStof klompjes enkel geval- lige verzamelingen zyn van nog fyner Deelt- jes, die zig door cufíchenkomít van duizend veríchillende oorzaaken met elkander veree- nigen, of zig weer van één afzonderen, niet weeleer geneigd zyn om te denken, dat zy onderling van elkanderen in grootte verfchil- len tot in *t oncindige ; dan erp zonder eenig be: De Lugt- deeltjes verfchillet in grootte en Veer- kragt, AMolecnles XI. LES, 2, AF- PEEL, Yder Toon doet zyn eentooni- ge Lugt* deeltjes alleen trillem in de Lugt. 446 Voon TZETTING VAN "r GELUuID) bewys en fchynbaaren Grond te ftellen, dat zy alle net even.eens, en malkaar volkomen gelyk zyn? Deeze gedegte over den aart dier Stof- klompjes, waar op het ganfche Stelíel van den Heer p& MA1RAN ruft, is de cenigíte, die niet meer dan enkel waarfchynlyk is, Alle de andere zyn Gevolgen, die uit dit Grondbeginfel (zo men het daar voor er- kent) zoo noodzaakelyk en onvermydelyk voortvloeien, dat men 'er zyn toeftemming niet aan weigeren kan. Indien de Stofklompjes van de Lugt on: derling in grooWp areríchillen , moeten ze ook in trap en maate van Veerkragt van el- kanderen veríchillen ,. even gelyk van een Reepje Staal, by voorbeeld, zo 't in ver- fcheiden ftukken van ongelyke grootte ver- deeld wierd, het een Stukje een fterker Veer- kragt, als bezwaarlyker te fpsnnen, zou be- Zitten, dan hetander. Overal, derhalven, waar men een Klankgeevend Lighaam plaatíi, moet het in den algemeenen Klomp van den Dampkring Lugtdeeltjes vinden, "wier Vcer- VooRTZETTING VAN "T GELUID. 447 kragt met de zyne overeenftemt, en die by- gevolg zeer gefchikt zyn en in ítaat, om zyn lrilingen over te neemen, te behou- den en verder tot andere voort te zctten. Op die wys doen zig dan twee Snaaren, wier 'oonen veríchillen, wel doorcen zelf- den Klomp Lugts hooren, maar eigentlyk door de veríchillende Deeltjes, die zig in dien Klomp bevinden, en yder 'T'oon door zyn byzondere Deeltjes, hem in Vecrkragt gelyk. Volgens deeze Verklaaring begrypt men ligtelk, waarom de verfcheiden 'T'oo- nen zig niet onder een mengen enverwarren in de Vloeiflof, die hen overbrengt ; want dus kan die Vloeiftof om het onderling verz Íchil haarer Deeltjes allerhande Zoorten var Trillingen, "t zy ze raffer , 't zy ze traagex Slingeren, asnncemen en onderícheidenlyk YOrmen. Om den Indruk, dien de Klanken op het Züntruig ven ons Gekoor zonder verwarring ? XI. LES, ?. A B» D5 E le En treft alleen zys eentoonie maaken, te begrypen, rzoet men zig tebin- ,. vos men brengen, dat het S/esgaryze Plaatje , "c i" e. wok men zekeryk voor het voornaamite ecuk Sore ré jk ^h 449 VoonTZsTTING vx ^r Gszrunf. : - LES. Stuk onder de Gehoordeelen moet houdin; DIL . uit cen Verzameling beftaat van Vezcls;:ge- | lyk wy voorhenen zeiden, die, ven bet Voetvlak van het Slekkenhuis af tot sandes- zelfs 'Toppunt toe, asllenskens in Langte ef- geemen en hoe langer hoe korter-worden; omtrent gelyk de Snaaren van etn Harp o£ van een Klavefimbel. "Yder van die Vezels heeft cen Veerkragt , grooter o£kleiner , nase maate van zyn Langre; waar.dour hy die Eigeníchap krygt, dat hy geícbud en san't trillen gebragt kan worden , .s]lecn. doot Slingeringen, die tet een zekere bepealde rasheid, naar zyn Veerkragt geíchikt, go- Íchieden. Wanneer "er dus twee verfchillen- de 'T'oonen op één zelfde oogenblik te gelyk op het Zintuig vallen, maakt yder vaa de- zelven zyn Indruk op dien Vezel, wiens . Veerkragt met de rasheid van zyn Slingerin- . gen overeenftemt ; en die twee afzonderly- . ke gewaarwordingen doen ook twee onder- fcheiden Denkbeelden geboren worden. Met é&£n woord , het gaat met de Vezesvan het Slangswys Plawje evencens griyk het VoonT2rTTING vAN "P GELUID. 449. gaat met de Snaaren van een Klavefimbel; of met alle andere Klankgeevende Ligha- men j wier byzonderen 'Toon men treft. Als men een Snaar roert ; geeft een andere; die'er Eentoonig meé is, ook Geluid , niet alleen wanneer die tweede Snaar op het zelf- de Speeltuig is, maar al is ze zelfs op een ander Speeltuig , dat ter zyden af ftaar, W'anneer men in eer! Glaswinkel, by een Koperflaager, of in een Vertrek, daar vecl. hol Vaatwerk is, met een luide ftemme fpreekt, hoort men altoos het een of hetan- der Stuk Klank en Geluid van zig geeven, terwyl al de andere ftilzwygen: verandert gy van Toon, cen ander Stuk geeft u ant- woord. Maar , zal men mogelyk vraagen, wüar door komt het tog, dat een Snaar, die men aan 't 'Frillen helpt, juift zoo neten naauwe keurig. die: Stof klompjes der Lugt weet uit te kiezen, die haar dienen? en dat de Lugt, die binnen in "t Oor is, en aar bewecging door het Trommelvlies heen ontvangt doof éen dergelyke wiffe Keur dic Vezels juift HI. DEzE Ff treft p XI. LES; 2, A F- DEÉEL. Hy doet de anders geftelde Lugtdeelt- jes ook trillen, doch flaauwére XI. LES. 2. A FY- DERL. 450 VooR TzETTING vAN "Tr GELUID. treft, die alleen tot het overneemen vin dien byzonderen 'T'oon geíchikt zyn? Maar.die Snaar, om eigentlyk te fpree- ken, doet geen Keur; en de Binnenlugt van 't Oor treft het ganfche Slangswyze Plaatje overal op de zelfde wys: doch met zoo ge- lukkig een Uitwerkfel, als of 'er waarlyk Keur by plaats had. Want fchoon 'er op cen zelfde Oogenblik verfcheiden Liphaa- men, die een veríchillenden Graed van Veerkragt bezitten, hünne 'Slingeringen ulle te gelyk beginnen, kunnen die Slingeringen egter, indien de oorzaak die Baar in ftand moet houden aan een zeker Getal en maate van Trasheid verbonden is, niet van duur Zyn, dan alleen in die Lighaamen, wier Veerkragt thet dat zeker Getal en die Ras- heid van Slingeren overeenftemt: want dt andere Lighaarnen, wier dárt en Veerkregt by voorbeeld vereifchte, dat ze anderhshre]" Slingering tegen eene deeden , zouden by [^ tyds, gelyk de eerfte Lighaamnen,, niet se [9 der gereed kunnen zyn en vaardig ftaan on] * den volgénden Indruk te ontvangen: VooRTZETTIN6 yAN ^T GELUID. 441 dat hun Beweeging , als niet weder ver- pieuwd, »oodwendig 70d moeten vesflaau- wen of mogelyk gehacl ophouden. «Het.Ge- JAuidgeevesd Lighaam werkt derbalven .oü- dietwyffeld met zyn eqsfen Schok op alle Seofkompjes der Lugt, die hat omtingen, Aonder «endgxícheid ; maar het volhardt niet doafiendig. an met genoggaa2ame Kragt inzyn 'NV esking, «dan alleen op die,Lighaaraen , die Zeogsad zyn,.dat ze juift ap dén zclfden &xant Lriken en.bewoogen worden, Metde Xeaels van het Slangswys Plaatje.is het even Acus gelegen; «n dewyl /er,geen valkoman gewaarwprdipgen jin ons verwekt worden, Slan.doer «een. treffing.en jndruk die een ze- "karen td agier. éin .duurt; dp is .de.cerfte 'Trilligg , .die Jet.ganfche esl zonder.on- "AMexfchsid, trof, segds vootby,, en tot. raft ge- aa kt, .s]s de Zjiel.den indruk.begint gewaar ác worden, die ap. de Vezels, .tot.die zoort Xn ibswesging uit hn eigen aartgefchikt -blyft -voert- duuren. aláen mpct.egrer.geenzips-aig ivetaéelden , tiet ntn -onaar ,. dic, men rlaa ens lankidoer sd Ffz gec- XL. LES; 2. A F-» DELL. Bytoonéit: ^ *s aan. at XI. LES. 2. AF DEEL. ' 4$2 Voon TZETTING VAN "T GzLusb; geeven, volftrekt geen andere Lugtdeeltjes rocren en in beweeging houden zou, dap aleen zulke, die een zeet nette en juifie overeenkomft hebben met den aart van haar Veerkragt: zy werkt ook onbetwiftbaar op die Stof klompjes der Lugt, die GelykEivideud fnet haar zyn, datiste zeggen, wier Slin- ]: geringen na een zeker Getal op nieuws tef! gelyk met de haare een aanvang neemen ; & "Xy werkt "er te fterker en met te groott Kragrt op, naar maate dat die Lugtklompié te Gelykluidener met haar zyn, of te fpo* diger en na een 'korter tyds verloop diet nieuwen aanvang met haar maaken. Die Snaar doet derhalven voor eerft die Stof- klompjes, welke gefchikt zyn om Getal van Slingeringen, als zy, te maaken Klinken, en vry fterker Klinken dan alle andere Lugtdeeltjes: die Klank maakt ook haar Hoofdtoon uit. Vervolgens d met minder Kragt doet ze die Geluid ven, die maar ééne Slingering tegen maaken: daarna, en met nog al Klank, de zulken; die twee Sling A4 — m) Ael ÉA 4o € a! tT m CI MoonTZETTING VAN "T GELUID. 45$ EDaaken tegen drie, en zoo vervolgens, tel- kens alflaauwer en zwakker naar maate dat het veríchil tuffchen den aart der Veerkragt, of de aanvangsyden grooter zyn; zoo dat men met regt zeggen mag, dat een enkel Geluidgeevend Lighaam, op zig zelven alleen, altyd een zoort van klein Comer? maakt. Die Gelykluidende of Bytoonen worden wel, 'tis waar, door den Hoofdtoon ver- doofd; maar als deeze wat begint te ver- faauwen, kan een tamelyk keurig Oor de- 4elve gemakkelyk onderfcheiden. . Men zou hier nog verfcheiden Vraaggen kunnen voorftellen ; als, 1. Waarom wy hetzelfde Geluid flegts eenmaal en niet dub- bel hooren; daar wy nogtans twee Ooren hebben, die beide even ligt aan te doen en yoor de Geluiden vatbaar zyn? 2. Welke de Reden is, dat zommige Menfchen, die een weinig Hardhoorend zyn, zekere Klanken en 'Toonen beter hooren kunnen dan andere Klanken en Toonen, die van een veríchil- lenden aart zyn. 3. Hoe het komt datzom- mig Geraas of Geluiden van een zekere Ff 3 | A 700rtti XI. LES, 2» A Y« DEEL« Werking van't Ge-, lud op ' ons. XI! LES. 2. A R- DE EL. Men hoo:t het Geluid niet dub- bel, maar enkel, Ichoor met twee Ooren. 414 Wi£nkING vAN *f GELUID OP oW, zoort, of van een zekéfe Kragt en Seerkte, ons adfidoe en ontroerert kaemen ;. en am- gehaanfie of 1ftige GéWastwordihgan in ons doen ontftam. Dat wy rtizar etn enkele Gewtárwording van 't Geltrid, fehoon: door twee onderfche- den lndrükíels vógrtgebragt , gevoclen, Kofnt ongétwyffald ddar van ddsn, dat het Gislyid zefke Dieeltjes vat orrze Oorentreít, die yolkottien évertéenió eti tnalkander inalles gelyKvotririg zyn, ét die in de Elerffenen een gemeer ptütt vwdf veréetüging hebben, waat ih ze van wederzyde zathenloopen. Waatfcliyhlyk zou men dearom een Geluid , "t Wélk dan dem eetieh. karit det vietden Ve« 1el, By voorbecld , vah het Slangswys Plaat- je. en aari de atidere zyde den zesden Vezél van her ardet Plaatjé ttof, tet geeri vau beide de Ooreti hiooreti, Ohs Gehoor ishet eenigft voorbeeld in de Naruut niet van twee volkomen gelykvotmige Zintuigen, die fchoon ze beide tefféns aiügedadn worden en werking doen, hun Voorwerp egtet niet Qubbcl maar flegts enkel vertoorien. — Hoe- : " WRKING VAN "T GELUIP,OP ONS$. 455 xel het ontwyffelbagr zeker is, dat de Becl- tenis van cen zaak in beide Oogen te gelyk ; n eveneens ítaat uitgedrukt, zien wy egter doorgaans niet dubbel. De Reden daar van komt vry wel met de ftraksgemelde oorzaak van het enkel gehoord-Geluid overeen, en zal, wanneer ik van 't Gezigt fpreekt, na» der overwoogen en opgehelderd worden. De Gewaarwording en Hoorbaarheid van zommige 'Toonen en Klanken boven ande- ren, die zelfs dikwils veel fterker engrooter van Geluid zyn, zou men gevoeglyk kun- nen toefchryven aan eenig gebrek in het Slaogswys Plaatje, doch 't welk hetzelve niet geheel, maar 'er flegts een zeker gedeel- te van befloeg. Indien, by voorbeeld, het ondet en het bovenend van dat Lighaams- deel, door "t een of 't ander toeval, onver- íchillig van welken aart, minder gevoclig geworden waren dan het midden, zou ie-. mand, die met die Kwaal behebt was, al- leen de Middeltoonen tuffchen de Zwaarfte en de Scherpfte gemakkelyk kunnen hoo- ren: en ongetwyffeld zou hy onder een ta- Ff 4 me- Hardhoo- renden hooren zomtyds den eenen Toon beter dan den an- deren, KI. LES. 2. ÀF- D£tEL. De Klan- hen en Toonen verwek- ken aan- . doenin- gen en entroe- iingen in ons, 456 WERKING vAN "r GELUID oP oN$, melyk groot Getal van Meníchen, daar hy meé omging, wel den eenen of den anderen 'aantreffen, wiens Toon van Stem natuur- lyker wys op dat gezonde gedeelte viel em dicen hy derialven ligtelyk zou kupnen ver- ftaan, zonder dat dezelve luider behocfde te fpreeken dan naar gewoonte. De Aandoeningen en Ontroeringen einde- lyk, die wy binnen in ons gewaar worden, als wy zommige Zoorten van Geraas of Ge- luid hooren, kunnen ook, (indien men 'er de algemeene oorzaak flegts van navorfchen wil) gevoeglyk opgeloft worden uit de ver- fchillende Indrukfelen die 'er gemaakt wor- den op het geítel onzer Zenuwen, dic zig over alle de Deelen van ons ganíchelig- hazm uitbreiden. Die Zenuwen kan men aanmerken als met Veerkragt voorziene Snaa- ren, op veríchillende wyzen, min of meer ftyf, gefpannen, en van welke de eene dik- ker of fyner, en langer of korter zyn, dm de andere, Nu is het genoegzaam onmogt lyk, dat'er onder alle die verícheiden Zoor- ten yan Trillingen, welke de Geluidgezeven 4 AMWinkING VAN "Tr GELUID oP oN&, 457 de Lighaamen, de Lugt, die ons vanalle X!.LEs. kanten omringt en raakt, kan meedeelen, niet eene zou zyn, die den juiíten aart en T oon zou treffen van de Zenuwvezeltjes van zommige Deelen. Wanneer die Indruk zZagt en gemaatigd is, worden wy cen aan- . doening van vermaak en ftreelend genoegen | gewaar: maar wanneer die te fterk is, en de . Huishouding der Declen dreigt te belemme- ren of geheel in verwarringte helpen, keurt de Ziel, die voor de behoudenis en ?t. wel- vzyn waakt van "t Lighaam, dat ze bezielt; die aandoening 2f, wordt ongeruft, en voelt een gewaarwording ; die haar ongemakkelyk en laftig valt, welke wy fmart of verdriet noemen, Zie daar in 't algemeen een ruuwe fchets hoe het Geluid, naar zyn verícheiden aart en Klank, onze Harts-togten gaande maakt. Zommige 'T'oonen boezemen ons T'ederheid in en zagte Weelde ; andere Stoutheid en Moed: deeze Drocfheid , geene Vrolykheid , en dergelyke Driften en verfchillende Harts- togten meer. Maar wilde men 'er de naa- | Ff 5 ftc 2. A X- T DERL. En maa- ken de Hartsetoge ten gaan- de. XE LES £. AR DEBER De Ta- r2ntel- fpin. 4434 WaRKINe vAN 'r GELUER 0P ON£ fte Oorzsalen. van opdermeemen aan te wy- Zea, em ftuk voor fuk bepaalen , waar om zulk een Toon e Maatgezang aulk cea sendotning, en gecn andere, vervwelie; dic Onderneeming , dunkt my, zoa al teftout en »otkcloos zyn. rft zouden wy ons zelven e5 wat wy tyb, beter en grondiger kennen wéoeten, en hetonderling verband weeten, "t weelk 'er tufichen onze verícheiden Vermos gens en; de Eigeníchappen van Ziel en Lig- haam plats heeft. Be Hiforie van de Toreutalfido, "0 het snders eene waare Hiftorie is (*), leverteen zeer zondejlieg voorbeeld uit van de kragt en (*) Zedert de Eertte Uitgaave van dit Deel my- ner Leffen, zegt de Heer NoLL&T in een Aante- kening, heb ik gelegenheid gehad om den Heer SERRAO, ervaren Geneesheer te Napels, te fpree- ken, die my vry wat mistrouwenm ingeboezemd heeft op alles, wat men doorgaans gewoon is te werhaalen van de Tarantelfpin, Zie zyn Weik delisTera»tele,( Men kan daar omtrent een naderOader- s&oek en omflandie Berigt vinden in de Befchryving vanNapels,in de Hedendaas fcho HifBorie of Tegeywewrdi- £e fact v«s Italic: te Amílerdam by I, Tirien vitge- gcrven in dit Jaat 1761.] QWERKING PXN "Tr GELUIRP OP ONS. 449 Jem inyloed, dien de Zang of Speelkonít op. X1 LES. * het Geftel vant Menfchelyk Lighaam heeft. 7, ,. * De Steek van dat Dier, "t welk een grooter ] zZoort vàn Spinnekop is, in Italien vry ge- fficen, vergiftigt, zegt men, het Bloed, en Yeéroot2aakt zeer droevige Toevallen, die - zemtyds 'zelís Doodelyk worden. Zoo dra men tüierkt, dat iemand die Ziekte opt Lyf Preeft, neemt men in zyn tegenwoordigheid de Proef van verícheiden Deuntjes, en van verícheiden Speeltuigen , tot dat men het regte. gevonden heeft, *t welk met zyn Ge- ftel overeenftemt, en hem van zya Kwaal peneezen 2al. Men wordt zulks gewaar aan zommige Gebaarden, die de Zicke begint te maaken , en aan verfcheiden Beweecgin- gen, die min of meet op Maat fchynen te gefchieden: dat noemt tnen Dam/em ; met het zelfde Regt, mogelyk, als de Ouden eertyds zeiden, dat iemand, die dolle Ker- yel gegeeten had, Lachende ftierf, om het Grynzen en zommige Wezenftrekken, die 4e de Meníchen, door dat Kruidvergiftigd,, onder "t fterven zagen maaken. Doch wel- ken XI.LES, 2, AF Kragt der KXlanken in andere Ziekten. Fsfloire de P.Academie. das Seicm, 1708. P 22. Uitwerk- zels vzn 't Geluid van den Donder, 460 WeRKING VAN "r GELUID o0P oNs, ken nasm men 'er ook aan geeve, dic Be- weegingen althans em die Sprongen veroor- zsaaken doorgaans een heilzaame Doorwaas- ferning, die men zorg draagt om door het- "zelfde middel van tyd tot tyd wederom te herhaalen, zoo lang tot dat de Toevallen beginnen op te houden, en men daer aan "iet, dat al "t Vergift uitgewaaffemd is, Het is in decze Ziekte niet alleen; dat de Speelkonft van zoo goed en gelukkig een Uitwerkzel wezen kan; maar men heeft zelfs ook Meníchen gezien, door Heete Koort- zen aangetaff, die van zekere "Toonen, en een Deuntje, op de Viool gefpeeld, getrof- fen zynde, opfítonden, fprongen, van ver. moeidheid zweetten, en geneezen waren. Eindelyk fchryft men ook aan *t Geraas, en de zwaare Slagen, die de Donder maakt, een groote menigte van wonderbaare Uit- werkzels toe, en van welke verfcheiden niet ongegrond fchynen. Maar is de Dreuning en Trilling, die dat geluid en geklater in de Lugr verwekt, "er alleen oorzaak van? Of raost men ze aan de Uitwaaífemingen, die by 3 M/saxiNG vAN "T G&LUID oP oNs. 461 '* by zulk een Onweer in den Dampkringzeer xt Les: - ? . 2. . *. :- — . . 2. AE. - gemeen en overvloedig zyn, niet liever toes P... - fchryven? Doch dit is iets, "t welk be. ' *waarlyk te befliffen zou vallen. VAN DE WINDER. De Wind is niets anders dàn een bewoo- De Wind; &en en voortgedreeven Lugt; een Deel van den Dampkring, dat zig, even als een loo- pende Stroom, met een zekeren trap van Snelheid en volgens een zekete Suecklyn » beweegt en voortvloeit,. De Wind neemt, met betrekking tot de Naamem Streeklyn die hy volgt, verfcheiden naamen der Wine aan, naar *'t veríchil der plaatzenof ftreeken van den Zigteinder , daar hy uit waait. Noor- den Wind noemt men, Zuiden, Ooften, Weíten Wind, die uit een van de vier 's Waerelds Hoeken en Hoofdftreeken blaaft. - Een Noordooften Wind houdt de Midden- ftreek tu(fchen Noord en Ooft, cen. Zuid- W'eften Wind tuffchen het Zuiden en het Wieíten; gelyk Noordweft en Zuidooft de Middenítreeken zyn tuffchen iNoord en Wett, XI. LES, 2. A F- DEEL. PL. 4, Fig. 24. 462 DE WiNbEN Weft, en tuüchen Zuid en Oeft. Fei . Noord Nootd-Ooftei: Wind houdt het mid- den tufíchen't Noorden en Noordooften ; cca Zuid Zuid-Weften Wind het midden tus- Íchen 't Zuiden en Zuidweft. Dit heeft op gelyke wys in de verdere Verdecling en MNaamen der Winden plaats, — Eleg Getal.der veríchillende en elc met zy& byzondereg Nasm benoemde Winden is 32;.gelyk ren in Figuw? 14 het Kospass als.naar gewoon- te, in 32 Strecken ziet;:afgedleeld. iDieVer- . deeling zou hog merkelyk xorder kunneg gaan, indien men ale de verandersingen en veríchil der Winden nsauwkeurig genoqg waarneemen en onderícheiden kon (*). Men .(*) De 32 Winden, thans by de Zeelién in ge- brulk , die het Kompas in 32 Streéken verdeelen , volren elkander in.geeze ore : Noormden ten Ooften, .Noord Noordooít, Noordooft ten Noor- den, Noordodft: ^Noordeoft tén Ooften, *O0f Noo:dooft , Oft cen'Noorden ,.Ooft :-€Qeft. cenigsii- den , .Qoft Zuidooft,, Zuideoft ten Qeflen,.Zuid- ooft: Zuidooft ten Zuiden, Zuid Zuidooft, Zuid ten Odften, Zuid:?Zuid.ten-Weften, 24M Zuid- weft, Zuidweft.ton .Zuiden, Zuidwalt : Zuidwéft ten. Weflen, Weft Zuidweft ; Weft ten Zuiden, wet: X Dr WiNDEN 463 Men kan de Winden gevoeplyk in &rie -woormaame Zoorten ohdericheiden : 3. De .gulke die men /gemeene of Vafle Winden -fioerat, om dat zy Zander :ophouden beften- dig in een zeker:gedeekte wan den Dampkring WwBüeien: wan dien aart zn de NWinden, dien zen deorgaens den nawm mgiedft van efle APaffaututinten , en. dievonophioudebyk sa]tyd., het ganíche Jaar door , tuffchen de Keerkrin- pen ;en daar omfireeks wwadkn : 2. De (Besriboudendr /"Peffaatcpiiirm , -dicialtyd op. "Zekere gezette tyden ven "cJaar, of op pe- gette -Uuren -ven den Dag , 'hun-ganvang:en veinde neetmen: :gébyk 4e AGopenaatude 2Meil/ons , die tiflcten -de?Kult van Zengwo- "ber, Dy "ooibecld , «en !het SEiland. Maide- qecor ven? Odiebrr toc Mer Y, aideoit, -en van Wei Weft : Weft .ten.Noorden, Weft Noosdweft, Noo:d- weft ten Weften, Noordwelt : Noordweft ten Noor- Iden , Nootd Noerdwett , Nodidietn Wéften ,:Noosd, Jn het XLI of lautüe Hoofdífluk van de Natuurkande van den Heer MUSSCHENBBRORK, kan de Leezer "een gemoegzaam: vólkomen RBerigt vinden ,-van altes "Wat "er vin de Wimaden tt mngg toc :bekend ,:en weetenswaardig is, XH LES, 2. AF-' D E£L, Vafte, Beurthou- dende, verander- lyke Win- den. life XI. LES. 2. A t- DEBSL. Oorzaa» ken der Winden, 464 . DE WINDEX Mei tot Odober Noordweft waaien; e» de Zée- en Lasdwindes ,, die dagelyks de een 's Morgens de ander 's Avonds opkomen. 3. De derde zoort noemt men in *t algemeen Veranderl)ke Winden; om dat zy geen vas- ten en geregelden Loop houden, maar zoo in Streek, als inSnelheiden duuring veríchil- len, en onophoudelyk omloopen en veran. deren. De Hiftorie der Winden is tamelyk wel bekend geworden door de Wiaarneemingen van verfcheiden Natuurkundigen, die ge- reisd hebben, of zig in die Landen, daar Ze woonden , een lange reeks van Jaaren ag- ter een op derzelver kennis hebben uitge- legd. Dc Heer MusscHENBROEK heeft'er een zecr fraaie Verhandeling over gefehree- — ven, die hy niet allen met het geen hy zelf waargenomen had verrykt heeft, maar dasr- enbóven oók met alles wat hy uit de Schrif- ten van de Heeren Harrsvy, DaRaHAM en anderen over dat Onderwerp had kunnen by- éenverzamelen. Ziyn Werk is overal te vin- den; werwaarts ik mynen Leezer wyze Mar DE WÓiNüNbDbEN 465 Maar het is'er nog zeer ver van dasn, dát xr. £s, . wy ook zoo goed en grondíg cene kennis * Mu '20uden hebben van de oorzaakemn der Win- . den: de verfle en eeríte oorzaaken meen ik, . die tot den Wind eerft aanleiding geeven; en de eeríte.Beweegingen in den Dampkring verwekken; want in 't algemeen weet men "anders wel, dat de Winden, als hun naafte en onmiddelyke oorzaak, ontíftaan uit een gebrek van Evenwigt in de Lugt. Telkens, naamelyk , dat zekere gedeelten van den Dampkring meer belaaden digter van Stof, hooger opgetild ; of fterker in één geperft en gedrengen worden dan andere, moeten Ze, als zwaarder van Gewigt dan de meeíte der nabyleggende gedeelten, zig hierofdaar een open en doofgang zoeken, langs die ftreek, daar ze den minften weerftand vin» den, wegvloeien, de andere zwakker Dee- len voor zig heen dryven en voortítooten , even omtrent gelyk het Water vaneen Gragt of djloot, door een Steen, dien men 'er ir werpt, op een zekere plaats opgetild en uit zyn Evenwigt gebragt, zig al golvende var XH, DixL, Gg het XT, LES. 2. A R- D8EL. Ocuvres de Mariettc. P^g-340- Verande- zingen in de Lugt door Hit- tc en Koude, 466 Dg WiNDpEN. het een tot het ander end beweegt en kabbelt; Maar wie is het, als wy den Dampkring in dergelyk een beweeging zien, die denSteen ceworpen heeft, en die beroering eer ver- oorzaakt. Dit isiets, daar wy tot nog toe Leer weinig van weeten, De Natuurkundigen, die over dit Stuk hun gedagten hebben laaten gaan, ftemmen allen daarin overeen , dat "er veelerhande oorza?ken zyn kunnen van veríchillendem aart, die tot de Winden aanleiding geevtn kunnen. Hitte of Koude, die alleen in ze ker gedeelte van den Dampkring heerfchen, veranderen daar , in die (treek , de Digtheid , en bygevolg den Omtrek der Lugt, 'tzy dat zy ze doen inkrimpen of zig uitzetten: waar door "er noodwendig beweeging in de rondomleggende Deelen zal moeten komen; die of nader naar malkander zullen toevloe-- ien, of van één en verder weg geítooten worden. Indien de oorzaak, welke die ver- dunning en uitzetting in de Lugt te whtg brengt, regelmaatig en beftendig altyd de Zelfde is, begrypt men ligtelyk, dat die Re- g 2] Dz WiNDSEN 467 Éclmaatigheid ook invloed moet hebben op . den Wind, dien ze doet ontítaan; en den Zelven ook min of meer beftendig maáken, .. Dus fchryft men niet zonder waarfchynlyk- heid de Winden, die in de verzengde Lugt- ftreek onophoudelyk uit het Ooften naar het Wieíten waaien, aan,de Dagelykfche om- wenteling der Aarde toe; Want dewyl die Ítreek van den Dampkring, die tuffchen de €wee Keerkringen begrecpen i is, dagelyks al haar Declen, 't een voor "t ander nà, voor de Straalen der Zon bloot legt, moet ze toodwendig door die geweldige Hitte vry wat vcrdunning telkens en uitzetting onder- - gan , die "er onophoudelyk en met een Re- gelmaatige Orde het Evenwigt der Lugt ver- anderen: en dewyl de Schynbaare Beweeging én Loop der Zon zig in de zes Maanden van' den eenen tot den anderen Keerkring uit- ftrekt, moeten "er ook , op die algemeene en vaífte Winden, eenige verwiffeling en ver- anderingen vallen , die beftendig op huntyd beurt houden, en zig naar de verfchillende Standplaatzen van de Zon fchikken ; "t. geen G gaz | meni XL LTS. 2. A F- DEEL. X1. LES. 2. A F- DEBEL. Giftingen in de Lugt, Enin Ott» deraard- fche Bo- leni 468 Dr WiNDENx. men ook gezien heeft, dat "er meter dazá gebeurt. Uitwaaffemingen daarenboven , die in een tamelyk groote menigte zig by een verzameld hebben, en in de Midden-Lugt- ftreek aan "t Giften raaken, kunnen ook be- weecgingen en ontroering in den Dampkring veroorzaaken. Dit is de gedagte van den Heer HoMBERG en van cenige andere Na- tuurkundigen: en indien de Winden, gelyk zeer waaríchynlyk is, uit die oorzaak ont- ftaan kunnen, heeft men 'er zig nietover te verwonderen , dat ze met Bui&n en min of meer fterke Rukken en Vlaagen waaien ; de- wyl de Giítingen, daar men ze aan toc fchryft, van dien aart zyn, dat zy fchielyk maar met tuffchenpoozen en by Visagenont- ploffen en los beriten. Dergelyke zoorten van Giftingen vallen zeer dikwils voor in Onderasardíche Holen, daar een overvloed is van Vette, Ziwavelag- tige , en Zoute Stoffen, die "er uit het Asrd: ryk uitwasíffemen , en zig onder één ver- menpen. Verícheiden Schryvers zyn 'er ' daarom ook, dic deeze toevallige Windert «n ped DE WINDEN. 469. .&ian uitgebroken en losgeborften Dampen van dienaart hebben toegefchreeven, CoNNonR , verhaslt , dat toen hy de Zoutmynen van Krakow ging bezigtigen, hy van de Werk- lieden en van den Meeíter zelven gehoord had, dat 'er dikwils uit de Hoeken en uit de Bogtige Gangen van de Myn zoo zwaar een Onweer en Stormwind kon ontítaan , die de Werklieden ter Aarde ímeet, en hunne Hutten deed verftuiven. GiLsEeRT; GGAssENDI, SCHRUCHZER enanderen, maa- ken gewag van cen groote menigte van Ho- len van dien zelfden aart, waar uit zomtyds hevige Ruk- en Stormwinden voor den dag komen, die, onder de Aarde geboren en aanvang neemende zig door den Dampkring verfpreiden en een geruimen tyd daar in blyven woeden, Men brengt daerenboven ook nog het ne- derwaarts daalen der Wolken, derzelver te- gen éóndryven, de zwaare Regens, als 200 veele oorzaaken by, die den Wind of doen ontftaan of vermeerderen. Dikwils ziet men ook inderdaad by ftil Weer een zwaare en 6g 3 dik- XI. LES. 2. A Y- DEEZEL. Differt. Medic, Phy fie, Artic III, P. 33- XI. LES. 2. A F- DEEL. Ontwik- kelde Lugt uit rottende Plantge- waflen. Mixtes 479 Dz WiNDS£EN:. dikke Regenwolk als gereed om los te ber- ften en haar Water te laaten vallen, wanneer 'er eensklaps een zeer hevige Wind begint op te fteeken. De Wolk drukt en perft de Lugt tuííchen zig en het Aardryk fterk in maikender, en dwingt haar daar door om met gezwindheid zig een open te z0eken en daar ze beft kan fchielyk weg te vloeien. Zou men eindelyk, indien het my geoor- lofd is, om na "t voorítellen van deeze W aar- íchynlykheden eenige Giffinpen te waagen, de oorzaak van den Wind ook , daarenboven, zomtyds niet mogen toefchryven aan de overgroote menigte van Lugt, die zig op zommige Plaatzen, cn in zommige Jaarge- tyden, uit de Gemenzde Lighaamen ontwik- kelt en los maakt? In het laatít der voor- gaande Les hebben wy doen zien, dat die Lugt, wanneer ze zig ontwikkeld heeft en vry op haar zelve gelaaten werdt, merkelyk meer plaats in den Dampkring beflaat, dan zy in die Stoffen of Ligheamen '"beflocg, daar ze een gedeelte van uitmaakte. In den Herfft, by voorbeeld , inzonderheid zo het 22 Vog- Dg WiNbEN. S 47s Vogtig en Warm of Zocl Weer is, waar door de algemeene Verrotting van de Plan- 'ten en vàn de Bladeren, die van de Boomen yallen, zeer begunftigd, cn fterk en fchielyk voortgezet wordt, moet de Dampkring bo- ven die plaatzen, daar die Verrotting ge- íchiedt, ongetwyffeld opzwellen, zig uit- zetten, op de rondomleggende Deelen val- len, deeze wederom op andere, en moge- ]yk met genoegzaame Kragt en Snelheid, om die Beweeging te veroorzaaken, welke wy Wind noemen. Men zou dit Denkbeeld, door het ook van den anderen en vlak tegen overftaanden kant te befchouwen, nog verder kunnen uit- breiden en meerder waaríchynlykheids by- zetten. Indien het waar is, dat de ontbin- ding en Rotting der Gemengde Lighaamen íchielyk genoeg zoo greot een menigte van * Lugt leveren kan, dat zy in ftaat is om het Evenwigt in den Dampkring te verbreeken en Weg te neemen, zou men ook mogen denken, dat "er in ^t Voorjaar, en op die plaatzen inzonderheid daar de Natuur hct Gg4 moecít XL, LES, 2e AFe DEBRL. Opflorping der Lugt in groe- iende Ge« waffen. XI LES. 2. À T- D5£L Saelheid van den Wind. 472 De WINDENX meeft en vlytigft bezig is om baar voorte brengfels tot ftand. en vollen Wasdom te doen komen, vry w&t Lugts opgeflorpt en weggeroofd moet worden: en dat 'er moge- lyk hier of daar wel omítandigheden van dien aart by zouden kunnen vallen, dat 'er het Evenyigt in den Dampkring door ver: nietigd wierd. Doch laaten we ons niet met te veel geruftheid en vertrouwen aan een Schooníchynende Giffing overgeeven, die zig nog in geepen deele op de Voor- fpraak van goede en gegronde blyken en Proeven beroepen kan. Verfcheiden MNatuurkundigen hebben de Maat tragten te neemen van de Snelheid der Winden, door dezelve kleine Veertjes en andere ligte Lighaamen te laaten met voc- ren, en dan agt te geeven, hoe veel wegsy dezelve binnen een zekeren bepaaldem tyd deeden afleggen.. Maar (choon die Zoorten yan Proefneemingen in den eeríten opflag Zeer eenvoudig íchynen, en byna geen motc- te ter Waereld te vereiffchen, verfchillends Natuurkundigen egter; die dezelve gedam | he Dz WiNDEN. 473 hebben, zoo ongemeen ver in de uitkomften hunner Proeven van elkanderen, dat men'er niets zekers uit befluiten kan. De Heer MaRioTTE rekende de Snelheid van den hevigíten en geweldigíten Stormwind op 32 ANoeten in een Sekonde, ende HeerDERHAM bevondt, dat die Wind in den zelfden tyd 66 Epgelftbe Voeten, dat is, omtrent cens "o0 veel, afliep. Waar kan zoo groot een veríchil uit voortfpruiten? Hier uit; datdie £wee Natuurkundig:;n geen vaíten en gezet- ten Regel hadden om naauwkeurig tebepaa- len welke de hevigfte Stormwind was, wel- 'ke niet; en de Eerfte waarfchynlyk een Wind voor den allerfterkíten genomen heeft, die nog cens zoo fterk en geweldig zyn kon. |. Degewoone Windwyzers of zoogenoem- de Weerhaanen wyzen, gelyk men weet, de Streek van den Wind aan, die 'er waait: fnaar zy wyzen ze den zulken alleen san, die het Gezigt hebben op de Torens of de toppen der Huizen, daar ze op ítaan; en die .daarenboven den ítand en legging der plasts kennen, en wsar men de Hoeken en |. — $885 Hoofd- XI. LES. 2. AF- DEXEL. Wind. WyzCrte «^. Dz WiNpnprwx Txem-ic-£ via den Zigteinder àxtt zx iE—- Oc) dk Weriruig put m- var —2—'t cn in "t gebru:i gemlidye &- z ax -92, CzRAXI Sm, in piss: van E- Ow ODT€.IGT Op In Snrey ce lastendnu- FI. ucL.f£wi- z13 Cf£n Scang vail, z00 üt Y« ZEI za- 2:3 LOCt OCcnC-2íicn; cem aan het DRUT CE Inl waa denSumg, di, 2r Zu wa, I C etn cf pande Venn z oar Ra wer een Wyzzr, die op etn locxuas ccmcf Sckyi, waar op alle Win- ner rizc-i0n- Tzin, cen Wind aanwyfl, - - ma -— - EN ,*. T* Ac ovk a W Ind kzngr, even ge- DX XA wal no zndepe Lienaanxn, af vin L— Soedwe- m via rvn Intouc; dàt is, OI &aocp nÉ nme Luz, cezigbe SIL iMB COGI €£2 zeirde Wind te mee hragt aY Vo I Eo £t T0Ó$ef CTeUR-eM-R cun dit  7 :3f . 2$ E: at. Dg WINDEN, 475 " Kragt naar maate dat het Beletfel, daar hy X. LES. ep werkt, hem Regtíftreeks grooter en bree- ER LL der Oppervlakte tegenhoudt. Daarom zet | " een Schip, naar dat de Wind min of meer fterk waait, meer of min Zeilen by: de Molenaar zwigt min of meer de Zeilen op zyn Roeden of laat ze vol ítaan ; en de Boo- imen loopen in den Winter merkelyk minder gevaar om door 't geweld der Stormwinden uit den Grond gerukt en om ver gewaaid te worden, dan in den Zomer, om dat zy in ?*t eerftgenoemde Jaargety van hun Bladeren ontbloot zyn, en daar door , als minder Op- pervlakte hebbende , den Wind zoo vec vat op hun niet geeven De Opzigteyke Kragt der Winden, of. wii, hoe veel de een fterker en heviger waaitdande om de mE . Kragten andere , kan men gevoeglyk weeten door mid- q., yis. del van een klein Molentje; wiens Ás voor- den te zien is met een Kegelvormige Snik, om &ennen, welke men een Touw windt, daar een Ge- wizt aan hangt. Want als men dit Werk- tuig in de open en vrye Lugt zet, en met een behoorlyke Streeklyn op den Wind , zal het XI. LES. 2. A f. DEEL, Wind- meeter, die de Streck en Snelheid 1effens van ver- Ícheiden agter een waaien de Win- den aane wyft. vA nemom:- fren 476 DE W 1NDE N. het Molentje in het eerít beginnen te dras. ien, maar cindelyk ftil blysyen ftaan, zoo - dra het Gewigt, dat aan de Snik hapgt, en haar draaien tragt te beletten , Evenwigt maakt met den Wind. Dewyl nu de gehee- le of't welk hier op één uitkomt, de Halve Middelyn van de Snik bekend, of ten minften gemakkelyk te kennen is, kan men zonder vec] moeite de Kragten, dicop verfcheiden tyden met den Wind Evenwigt masktep, met malkander vergelyken en te- gen één berekenen. ( Onder slle de Werktuigen, gefchikt om de Winden te meeten, en die men dasrom doorgaans den naam geeft van Wimdmetters , heb ik 'er nimmer cen íchranderder uitge- dagt en in zyn gebruik volkomener gezien, dan dat van den Heer Lr. CodTE& D'Ows- EN BRAY; Van het welke cen breedvoerige Befchryving te vinden is in de Memoires de l'Academie des. Sciences voor. het Jaar. 1734. Niet alleen wyft het de Snelheid en de Streek van den Wind aan, die 'er waait; maar het houdt ook Bock, om zoo te fpreeken, VOOI deq DE WiNbEN. 417 den Waarneemer, terwyl hy afwezig is: en XI. LÉS; men ziet 'er na verloop van vierentwintig Uuren op, welke Winden 'er middelerwyl gewaaid hebben, en hoe lang yder Wind, van de verícheidene die 'er in dien tufíchen- tyd mogelyk waaiden, en met welk eene Snelheid yder van hun gewaaid heeft, De Natuur, die niets te vergcefs doet ; weet zig met voordeél van de Winden te. bedienen. Het zyn de Winden, die de Wol- ken gints en herwaarts heem vervoerén, om de verícheiden gedeelten der Aarde te be- fproeien en vrugtbaar te maaken: "t zyn de. Winden, die de Wolken verdryven en de Lugt doen opklaagren, om na Onweer én Regenvlaagen Zonnefíchyn te doen volgen en aangenaam Weder. Door hun ruíteloo- zen loop, door die veranderingen en bewee- ging , welkezein den Dampkripg verwekkerr, wordt de Lugt vernieuwd , gezuiverd, ver- frift, en Warmte en Koude van de cene Landftreek naar de andere ovérgevoerd. Ziomtyds, "t is waar, gebeurt het wel cens, da? men verlicft by die verandering; dat de' Lugty 2. A X» DE $1 Nut det Winden in den Damp- kring.J Ki XI. LES. 2. A F- DE E L, Plantge- waffen op Torens, Daken, Boomen, 478 DE WriNpzN. Lugt, die uit een ongezonde Streek wait; haare kwaade hoedanigheden tot andere Lan- den overbrengt, en de Befmetting met zig voert: maar dit zyn byzondere gevallen, die zeer zeldzaam gebeuren , en by dat eindeloos Getal van allerhande voordeelen, die ons de Winden veríchaffen , in geen vergelyking komen. | Men verwondert zig zomtyds, dat men Planten en Kruiden ziet groeién op den top van een Toren, op de Stammen van Boo- men, en andere dergelyke plaatzen , daar men met reden denkt , dat niemand de moci- te zal genomen hebben om ze te Zaaien. Het is 't werk van den Wind. die eerít de Aarde in Stof , en naderhand de Zaadenop- genomen, en derwaarts gevoerd heeft, daar et Water des Hemels Wortel fchieten en opwaffen doet, Om die zelfde reden ziet men dikwils Grasen allerhandeandere Krui- den des Velds in grooten overvloed opíchic- ten en Zig vermenigvuldigen op plaatzen, daar men dikwils wenfíchte, dat ze zoo wee- lig niet voor den deg kwamen. J De Dg WiINDEN. 479 De Konft, het Voetfpoor der Natuur volgende, vindt aan den Wind een kragu- - gen byítand en onvermoeiden Medearbei- ' der, die ons groot gemak en voordeel tos- brengt, en onzen Handel ongemeen helpt uitbreiden. Binnen welke enge paalen zou onze "Zecevaart niet beflooten zyn, indien de Schepen niet dan met Kragt van Riemen, eve als de Galeién, waren voort te dry- ven? Verre Reizen waren onmogelyk teon- derneemen, zo om den eindeloozen tyd die "^er meé verloopen zou, als om de zwaare Koften van Schip en Scheepsvolk op zoo langwylig een Togt: daar nu in tegendeel, met hulp van Wind en Zeilen, eenklein Ge- tal van Matroozen, op het Handwerk afge- rigt, binnen weinig tyds een geheel Legert- je van Krygsbenden met Trein en Sleep, of ecn verbaazend Magazyn Koopwaaren, van de eene Kuft van den wyden Ocesan naar de andere overvoert, Welken Dienft en aanmerkelyk Nutdoen ons de Windmolens niet in *t Maalen van *t Koorn, het ílaan van Olie uit de Zaaden, het XI. LES. 2. AT- DEELe Nut en dienft der Winden in de Zcevaart. In de Windmos ]ens. 480 D&E Wi1NDbER. het vullen van Lakenen, hetzaagen vanPhan: ken, het fyn ftampen en wryven van Verf- ftoffen en Steen ; het uitmaalen van Water, en wat zy 2| meer tet nut en dienft der Maat- fchappy verrigten mogen. Foe groot een Geta] van Meníchen of Paarden zou men niet gebruiken moeten, om al het Meel klein te krygen, 't welk de Wind te Mestmartre ; en elders in de Nabuurfchap van Par): , al- leen klein maalt, Al dat werk wordt nu met weinig koften verrigt, door middel van vier Vleugels of Roeden, die voor Hefboomen dienen, en met hun Vlak fchuins op de Streeklyn van den Wind ftaan. De Wind die beítendig op die vier Hellendeoffchuin- ze Vlakken zyn Krsgt oeffent, ftoot hun telkens agter uit, en dwingt hen onophou- delyk dat ze agterwaarts wyken moeten: dit kunnen ze niet doen, vonder dat ze draaien, de Molen-As , daar ze in vaft zyn, teffens *g doen omdraaien. 