title: Annales Academici
creator: None
text: De groote onkosten, waarmede de voorloopige proefhemingen gepaard gingen, maakten het noodzakelijk, de eindelijk gevondene kunstgrepen^ om bij het smelten en slijpen van de glazen der kijkers dien graad van volkomenheid te bereiken , geheim te houden. Niettemin werden in tijds een paar leerlingen^ de heeren Mebz en Mahlbb, in al die geheimen inge- wijd, om na den dood van Fbaunhofbb de werkzaamheden op denzelfden voet, en even voortreffelijk , voort te zetten. Zelfs nog grootere werktuigen dan die hon voorganger geleverd had hebben zij voor de sterrewachten te Munchen> Fulkowa en Cambridge in Noord-Amerika tot stand gebragt, en, in het kort, er is bijna geene der bestaande grootere of klemere ster- rewachten, buiten Engeland en Frankrijk^ die niet door een of meer hun- ner kunststukken versierd wordt. Maar het zijn niet enkel kijkers^ die de sterrekundige voor zijne werk» zaamheden behoeft. Yoor een groot gedeelte bestaan de sterrekundige waamemingen in de bepaling der schijnbare plaatsen aan den hemel van vaste of bewegelijke hemelligchamen. Die plaats wordt door de lengte van twee cirkelbogen uitgedrukt, die men aan den hemel getrokken denkt. In vroegere eeuwen nam men allerlei verschillende handelwijzen te baat, om tot dit doel te geraken, doch het was de sterrekundige Flamstbed, de stichter en eerste bestuurder van de sterrewacht te Oreenwich, die al deze handelwijzen door eene, hoogst eenvoudige verving, thans de eenige gebruikelijke, daar zij de gevraagde grootheden bijna onmiddellijk oplevert, derhalve geene kmgwij^e berekeningen na zich sleept^ en nog verscheidene andere voordeelen medebrengt. Het tegenwoordig ter toepassing dier methode in gebruik zijnde werktuig, de meridiaancirkel, werdy in het begin dezer eeuW| door Reichbnbach het eerst zamenge- steld» maar in het jaar 1882^ waarmede het tijdvak dat wij beachouwen begint^ waren er slechts een gering aantal van die werktuigen aanwezig. Zoowel Rbichbnbach als Ebtbl, met wien hij zich later vereenigde, maar nog meer de heeren Fistob, Schibk en Mabtins te Berlijn, en nog meer de gebroeders Repsoli) te Hamburg hebben door de uitstekende wijze, waarop zij deze hoofdwerktuigen vervaardigd en verbeterd hebben, de sterre- Digitized by Google 94 3. A. C OUDEHANS rekande duurzaam aan zich verpligt. Ook de sterrekundige uurwerken , die voor de toepassing der handelwijze van Flamstsbd als meetwerktuig dienen, en dus zoo naauwkeurig mogelijk moeten zijn» hebben door de handen van verschiilende kunstenaars in Frankrijk, Engeland, Denemarken en Duitschland eene vroeger ongekende volkomenheid bereikt, en het zij hier voldoende, de namen van Breouet te Parijs, Jubgensbn en Kessels te Altona y Dent te Londen en Tiede te Berlijn te noemen , aan wie de meeste sterrewachten hunne hoogst naauwkeurige uurwerken te danken hebben. Wij hebben nu de hulpmiddelen beschouwd / waaraan de sterrekunde, naast den ijver harer beoefenaars, haren vooruitgang en verhoogden bloei verschuldigd is, en zuUen nu een oveizigt nemen van de vord^ingen harer verschiilende onderdeelen. Het waren voomamelijk de kometen , die in het jaar 1832 zoowel ster* fekundigen als niet-sterrekundigen het meest bezig hielden. De twee eenige , toen bekende kometen van zeer korten omloopstijd, die van Enc^e en BiELA, kwamen ons in het jaar 1882 beide bezoeken, terwijl een drietal jaren later die van Hallet verwacht werd. De naauwkeurigheid, waar- mede deze hemelligchamen , na een' geruimen tijd onzigtbaar geweest te zijn, op de door de sterrekundige berekeningen bepaalden ,tijd wederver- schijnen , en alsdan den door diezelfde berekeningen aangeduiden weg^ aan den hemel doorloopen, verwekt te regt de algemeene bewondering. Maar de sterrekundige is met die naauwkeurigheid slechts dan tevreden, wan- neer zij volkomen is. Vinden er bij de wederverschijning nog kleine ver« schillen met de vooruit gemaakte berekening plaats, die nogtans te groot zijn om aan de waamemingen toegeschreven te kunnen worden, dan is dit een afdoend bewijs, dat de loopbaan van het hemelligchaam nog niet naauwkeurig genoeg bekend is , of dat er nog eene onbekende oorzaak be- staat, die zijnen loop wijzigt; of wel, dat de grootte van eene of meer der werkingen, die op dien loop invloed oefenen, niet geheel juist was aange- nomen. Het is door de voorschriften der.hoogere wiskunde altijd mogelijk te bepalen, aan welke der drie genoemde oorzaken de afwijkingen zijn toe te schrijven, mits het hemelligchaam , dat bij zijne beweging die afwijkin- gen vertoont, langdurig genoeg is waargenomen. Digitized by Google REDEVOERiNG. ^ 95 De opgenoemde kometen geven van het gezegde een schoon voorbeeld. Ik herinner hier slechts kortelijk, dat de zoogenaamde komeet van Encke haren omloopstijd bij elken wederkeer met omtrent anderhalf uur vermin- dert , en dat de oorzaak hiervan door den hoogleeraar Enckb aan den weder- atand toegeschreven wordt,.^dien de komeet ondergaau moet, ingeval de ruimte der schepping, ten minste van dat gedeelte der schepping, waarin ons zonnestelsel zich beweegt , met eene ligte middenstof vervuld is. Encks heeft te regt begrepen , dat er geene moeite ontzien moest worden , om de komeet voortdurend stap voor stap met de berekening te volgen. Zijne verdienstelijke pogingen hebben steeds het beste gevolg gehad. Nog in het vorige jaar heeft hij voor de achtste maal de sterrekundigen met de uit- komsten zijner voortgezette berekeningen bekend gemaakt. De komeet was wederom zevenmaal verschenen (in de jaren 1882, 1835, 1838, 1842, 1845, 1848 en 1862), en telkens was zij vroeger tot haar digtste punt bij de zon teruggekomen , dan het geval geweest zoude zijn, indien zij aan geene andere krachten dan de aantrekking der zon en der planeten ware blootgesteld geweest. Om dit verminderen van den omloopstijd te verklaren, ligt voorzeker de wederstand van ether, wiens bestaan door de voortplanting van het licht hoogst waarschijnlijk wordt, het eerst voor de hand, maar het is nog ver van bewezen dat hij de wezenlijke oorzaak daarvan is. Vooreerst be- speurt men niet de minste vermindering in omloopstijd bij de planeten. Wel is waar moeten deze door hun veel grooter gewigt veel minder door dien wederstand gestoord worden, maar zij zijn veel langer dan de komeet van Encks voorwerpen van naauwgezette waameming geweest Men bezit waamemingen op de planeten^ die tot eenige eeuwen voor het begin onzer tijdrekening opklimmen, en zelfs deze, vergeleken bij de tegenwoordige waarnemingen , verraden van eene vermindering in den omloopstijd geen spoor. Ten tweede is het nog niet bewezen, dat alle kometen hetzelfde verschijnsel opleveren. Hoogst belangrijk zoude een onderzoek wezen, waarbij de komeet van Bisla op dezelfde wijze en even volkomen werd behandeld als Encke de loopbaan der naar hem benoemde komeet ge- daan heeft; de Berlijnsche Akademie van Wetenschappen poogde reeds in het jaar 1884, door het uitschrijven eener prijsvraag, tot dit onderzoek Digitized by Google 96 J. A« & OUDEMANS uit te lokken, maar de uitgebreidheid van den arbeid heeft tot nog toe de berekenaars a^eschrikt, en o&choon Damoiseau, en later Santini tel- ken male eene benadering voor den Bchijnbaren loop voor de volgende ver- schijning gegeven hebben, een onderzoek, dat d de verschijningen der komeet omvat^ zou noodig zijn om de vraag, waar het op aankomt, het al of niet bestaan eener vermindering van den omloopstijd, te beantwoorden. Doordien er sedert 1834 weder drie omloopen der komeet hebben plaats ge- had , is de arbeid , aan deze onderzoeking verbonden , niet weinig vermeerderd. De belangrijkheid der komeet van Bixla is sedert de twee laatste ver- schijningen niet weinig toegenomen. Bij hare verschijning in November 1845 was er aan haar uiterlijk aanvankelijk niets bijzonders te bespeu- ren, maar in de maand Januarij van het volgende jaar bleek het, dat zich» uit de tot nog toe enkele komeet» twee kometen hadden gevormd, die, nevens elkander^ gezamenlijk haren loop vervolgden; ook bij de ver- schijning in het jaar 1862 werden beide desE» gedeelten wedergezien. Be- halve dus de ophelderingen, die van de komeet van Bixljl, even als van alle kometen met korten omloopstijd, omtrent den wederstand van eenen ether te verwachten zijn , is het onderzoek naar haren loop door de gemelde omstandigheid hoogst gewigtig geworden ; reeds hebben eenige sterrekun- digen, Plantamoub, Hubbard en d'Arrbst» zich met voorloopige bere- keningen aangaande»haar bezig gehouden^ maar het is nog niet mogelijk, tot eenige beslissende resultaten te geraken. Inmiddels heeft de Akademie van wetenschap te St Petersburg op nieuw eenen aanzienlijken piijs ge- steld op de voUedige behandeling van al de waamemingen op de komeet van BiBLA , vooral ten opzigte van de werking , die lle beide afzonderlijke gedeelten op elkander zullen blijken te hebben. Het is te hopen dat de oproeping, door dit ligchaam gedaan, gehoor zai vinden^ en dat de weten* schap verrijkt zal worden met eene onderzoeking , die^ wel is waar, ont- zagchelijke opo£fering van tijd en moeite zal eischen, maar de belooning daarvoor in hare uitkomsten medebrengt. De vraag , of de ruimte van ons zonnestelsel door eene wederstand biedende middenstof vervuld is, geeft tot daarmede in verband staande onderzoekingen aanleiding» waartoe de kometen waarschijnlijk nog de mogelijkheid zullen verschaffen. Ingeval namelijk die middenstof tot ons zonnestelsel behoort , Digitized by Google REDEVOERING. 97 dan is het niet onmogelijk , ja zelfs waarschijnlijk ^ dat zij in dezelfde rig- ting om eene as draait, die door het middelpunt der zon gaat, als waarin al de plimeten zich bewegen. De vraag is slechts , zuUen de waamemingen hiervan iets konnen verraden? Dit is nog niet vooruit te beslissen; maar het is toch diudelijk, dat de werking van zulk eene middenstof het sterkst moet wezen op eene komeet, die zich in eene rigting beweegt, tegenover- gesteld aan de draaijende beweging in haar zelve, indien die bestaat; en het is dus uiterst belangrijk, bepaaldelijk dien invloed te onderzoeken op kometen, die zich in beiderlei rigtingen bewegen. Nu volbrengen beide de reeds genoemde kometen» die van Enckb en die van Biela, haren loop om de zon in dezelMe rigting als de planeten , terwijl de komeet van Hallbt eene teruggaande beweging heeft. Bestaat zulk eene omwenteling in den ether, dan zal de werking op eene komeet, wier loopbaan in eene vlakte gelegen is, die omtrent loodregt staat op de vlakten van de loop- banen der planeten, behalve door de verkorting van haren ombopstijd, ook nog merkbaar worden door eene verandering in stand van die loop- baan. De tweede komeet, die in het jaar 1846 door de Vico te Rome ontdekt werd, en die, naar de berekening van onzen landgenoot van Deinbe, haren loop om de zon in omtrent 76 jaren volbrengt, verkeert in dit geval, en zal dus later, wanneer zij nog eenige malen is waarge- nomen, misschien zeer veel tot het onderzoek naar de bedoelde middenstof kunnen bijdragen. Nog voor een ander doel zijn de kometen van korten omloopstijd dienstig. Onder de groothedien, die op de ligchamen van ons zonnestelsel betrek- king hebben, en wier kennis voor vele sterrekundige berekeningen noodig is, behooren ook de hoeveelheden stofs, of» zoo als de natuurkundigen het noemen , de massaas . der planeten. Nu bestaat er in de bepaling van de massaas dier planeten , die van een of meer wachters vergezeld zijn , betrekkelijk weinig zwarigheid, daar men juist uit de waameming van den loop eens wachters de aantrekking bepaalt» die hij van de planeet onder- vindt» en uit deze aantrekking de massa gemakkelijk wordt afgeleid. Maar, wat de planeten Mercurius, Venus en Mars aangaat, die zonder begelei- ding eens wachters hunnen omloop om de zon volbrengen, de bepaling hunner massaas is en blijft een moeijelijk vraagstuk. 13 Digitized by Google 98 J. A. C. ODDEMANS Het eerste middel dat zich voordoet om tot de oplosfting hiervan te geraken is, door waarneming de aantrekking te bepalen, die de planeet, wier massa gezocht moet worden, op de andere planeten uitoefent, maar de planeten blijven altijd zoo ver van elkander af, dat ditmiddel, ofschoon het eenige^ dat tot nog toe bij de planeten Venus en Mars mogelijk ge- weest was, altijd zeer onzeker blijft. Bij de planeet Mercarios was ook deze handelwijze niet van toepassing, daar, door zijne nabijheid bij de zon^ zijne werking te veei met die van dat ligchaam zamensmelt. Wel- kom was dus het vooruitzigt dat de komeet van Encke, bij hare verschij- ning in Augustus 1835 , zich .200 digt voorbij de planeet Mercorius zoude heenbewegen, dat haar loop daardoor merkbaar gewijzigd zoude worden, welke wijziging bij de volgende verschijning zon kunnen waargenomen en uitgemeten worden^ om tot de bepaling van de massa van Mercurius aan- ieiding te geven. Men werd in zijne verwachting hieromtrent niet bedro- gen ; de berekeningen van Ekckb hebben lut den schijnbaren loop der komeet eene eerste bepaling der massa van Mercurius geleverd, wier naauwkeu- righeid daaruit blijkt, dat de vooruitberekende loop in 1852 zeer naauw- keurig met den wezenlijken overeenkwam, niettegenstaande de komeet in het jaar 1848 nog meer dan driemaal digter bij Mercurius geweest is , dan in 1835. Wij hebben uit deze beschouvring gezien wat de laatste jaren, vooma- melijk aangaande de kometen» hebben opgeleverd. Onze kennis is ob- jectief nog vermeerderd door het niet geringe aantal van 52 kometen, waaronder hoofdzakelijk drie met zeer korten omloc^stijd, en twee met omloopstijden van omtrent 70 jaar» die, wanneer zij eerst eenige malen waargenomen zijn , misschien nog een rijke bron van kennis voor de ster- rekunde wezen zullen. De kometen geven ons, trouwens even als elke andere ^deeling der hemelligchamen , aanleiding om op te merken, hoe de verschillende soorten van sterrewachten ieder hare afzonderlijke taak te vervuUen hebben. De sterrewachten onderscheiden zich hoofdzakelijk van elkander, door hare hulpmiddelen en hare geografische ligging. Het is doelmatig, en wordt in den regel ook in acht genomeUi dat zij^ die van de magtigste en kost- baarste hulpmiddelen voorzien zijn, deze hoofdzaketijk voor die onderzoe- Digitized by Google REDEVOERING. 99 kingen bestedenj waartoe de werktuigen, waarover anderen te beschikken hebben, te kort schieten. Gewoonlijk kan de waameming der kometen» zoowel als die der kleine planeten , met veel gemak geschieden door hen , aan wie de geringste of slechts middehnatige hulpmiddelen ten dienste staan, en de sterrewachten , die wat hare werktuigen aangaat tot de allermagtigste behoorra, iaten dan ook dikwijls na, zich met de waame- mingen op kometen af te geven. Er kunnen echter gevallen voorkomen , dat eene komeet door lichtzwakte slechts door de allersterkste kijkers te zien is, en dat hare waaraeming, of wel hare zoo lang mogelijk volge- houdene vervolging^ voor de sterrekunde van veel belang is; in dat geval is het doehnatig, dat ook de bezitters dier groote kijkers zich met hare waaroeming bezig houden. Toen de komeet van Fate ons in het jaar 1850 voor de tweede maal zoude bezoeken^ had Leverrier uit al de waamemingen van hare eerste verschijning haren toekomstigen loop met hooge haauwkeurigheid berekend, en het bleek^ dat zij alsdan tot op zulke eenen afistand van de aarde zoude blij ven , dat alleen de vermogendste kijkers haar zouden kunnen ontdekken. Het is dan ook alleen te Pulkowa en Cambridge gelukt» haar te vinden en waar te nemen, en deze waar- nemingen zijn van het hoogste belang geweest, daar de omloopstijd der komeet thans met groote naauwkeurigheid bekend is, en zij anders mis- schien geheel verloren geraakt zoude zijn, even-als reeds een paar malen met andere kometen het geval geweest is. Het gebeurt ook wel eens, dat eene komeet zulk eenen loop aan den hemel neemt, dat zij voor de stejrewachten in Europa zich in het geheel niet boven den horizon verheft» en in die gevallen vullen de weinige ster- rewachten in het zuiderhalfirond, en wel meer bepaaldelijk die aan de Kaap de Groede Hoop/ datgene aan, waarvoor de noordelijke sterrewachten te kort schieten. Reeds meermalen hebben de sterrekundigen aldaar, vroeger Henbeeson, en daama Macleab, door hunne naauwkeurige waamemingen belangrijke bijdragen tot de kennis van de k)opbanen van bepaalde kometen gelevenL Deze beschouwing brengt ons als van zelve tot eene meer algemeene van de verdeeling der werkzaamheden^ naar gelang van de hulpmiddelen , waarmede eene sterrewacht voorzien is. Het gebied der sterrekunde ver- 13* Digitized by Google' 100 J. A. G. OUDEMANS valt in twee hoofddeelen, het zonnestelsel , waartoe onze aarde behoort, en het overige van het zigtbare heelal. De kennis van beide dezer afdee« iingen moet op waamemingen berusten, waamemingen van verschillenden aard. De weg, waarlangs de kennis van het zonnestelsel allengs meer volmaakt moet worden, is het inzamelen van eene ona^ebrokene reeks bepalingen van de schijnbare plaats , die de planeten aan dea hemel aan* nemen. .De sterrewacht te Greenwich heeft zich reeds meer dan eene eeuw iang deze waarnemingen , verbonden met die op de zon en de maan, ten hoofddoei gesteld , en werd in den laatsten tijd krachtdadig door andere sterrewachten , als te Cambridge, Edinburg^ Konigsbergen en aan deEaap bijgestaan. De talrijke kleinere planeetjes, wier ontdekking voornamelijk de laatste 12 jaren hebben opgeleverd, worden geregeld aan de stene- wachten^ zoowel van den eersten als tweeden rang, waargenomen, en nog onlangs is de sterrewacht te Greenwich met twee groote werktuigen verrijkt geworden, waarvan het eene ten doel heeft, zooveel mogelijk waamemingen op de maan te leveren, terwijl het andere^ een meridiaancirkeU door zijne grootte en inrigting voomamelijk daartoe vereischt werd , om ook de kleinste planeetjes in den Meridiaan waar te nemen. Eene geheel andere rigting is die, waarin de sterrewacht op de Fulkowa arbeidt. Bij de keuze van haren werkkring werd voomamelijk het doel beoogd» datgene te leveren, waartoe de rijke, en ten deele door Struve verbeterde hulpmiddelen alle^n haar in staat stelden. De hoogere streken van den hemel werden het hoofdonderwerp ^ waarmede de Pulkowa zich bezig zoude houden. Waren de sterren onophoudelijk aan hetzelfde punt van den hemel, zoo als haar gewone naam van vaste aterren zou aanduiden, dan waren zij voor de wetenschap van veel minder beteekenis dan thans het geval is. De sterrekunde houdt zich met de physische gesteldheid en de beweging der hemelligchamen bezig; onze kennis van de physische ge- steldbeid der sterren zal wel altijd zeer bekrompen blijven, en hadden zij dus in het geheel geene bewegingi dan zouden zij slechts als de noodige vaste punten van eenig belang zijn» die de sterrekundige behoeft, om de plaatsen der overige hemelligchamen in betrekking daartoe te bepalen. Maar sedert men , reeds in de vorige eeuw, ontdekt heeft , dat de meeste sterren eene, voorde tegenwoordige huIpmiddeleUj reedsna weinige jaren merkbare bewe- Digitized by Google REDEVOERING. 101 ging hebben , sedert Bbssbl zelfs , door zijne hoogst naauwkeurige waame- mingen , eene kleine kringvormige beweging bij Procyon en Siaius ontdekte, die het bestaan van donkere begeleiders ten duidelijkste bewees, is elke vaste ster een voorwerp dat aanspraak maakt op de aandacht der sterre- kmidigen. Hare bewegingen kminen alleen daardoor onderzocht worden, door hare plaatsen aan den hemel van tijd tot tijd met de meeste naauw- keurigheid te bepalen. Een ander onderzoek knoopt zich hieraan onmiddellijk vast. Het is thans reeds algemeen bekend, dat uit deze, zoogenaamde eigene bewe- gingen der vaste sterren gebleken is , dat ons geheele zonnestelsel zich door de ruimte voortbeweegt. Het pont, waamaar de beweging gerigt is, is allengs beter bekend geworden, naarmate men meer sterren te baat nam om het te bepalen. Het is ontwijfelbaai^, dat deze beweging niet altijd naar hetzelfde punt gerigt kan blijven, maar er zuUen misschien duizend- tallen van jaren verloopen» eer er eene verandering in de rigting dier be- weging bespeurd kan worden. De bepaling van de plaatsen van een groot aantal vaste sterren is voor het onderzoek naar de ngting van de beweging van ons zonnestelsel noodzakelijk. Op de sterrewacht van de Fulkowa heefit men twee der hoofdinstrumenten in de laatste jaren alleenlijk daartoe gebruikt, om van alle sterren^ die met het bloote oog zigtbaar zijn^ de plaatsen zoo naauwkeung mogelijk te bepalen; verscheidene andere Russi- sche sterrewachten dragen het hare daartoe bij, om het onderzoek nog verder uit te strekken, en nog de helderste der voor het bloote oog on- zigtbare sterren op te nemen. De sterrewacht te Helsingfors is vroeger op hetzelfde terrein^ doch meer beperkt, werkzaam geweest; A&gelandeb heeft door zijne naauwkeurige waamemingen de plaatsen van meer dan 500 van die sterren bepaald, die zich door eene zeer sterke eigene bewe- ging onderscheiden. Het is om verschillende redenen hoogst wenschelijk, dat meer dan eene inrigting zich met dezelfde soort van waamemingen bezig houdt, al ware het slechts om elkanders uitkomsten te toetsen. Zoo werken meer sterrewachten , ofschoon niet op dezelfde groote schaal, tot hetzelfde doel mede, en de RadcMe-sterrewacht te Oxford^ die van Gjreenwich, Cam- bridge, Edinburg, Koningsbergen , Hamburg en in het ztiider-balfnHid \ Digitized by Google 102 1. A. C OUDEHANS Paramatta, St. Heleiia en Madras, hebben door min of meer uitgebreide sterreli^ten kostbare bouwstoffen tot het onderzoek naar de bewegingen der vaste sterren en van ons zonnestelsel geleverd. Niet minder belangrijk is het onderzoek naar de bewegingra , die in de zoogenoemde dubbele sterren w(»rden opgemerkt» en de onderzoekingen, betreffende de raadselachtigste vocHTwerpen des hemels, de stmehoopen en nevelvlekken. De dubbele sterren, die elk ongetwijfeld uit een paar hemel- ligchamen bestaan, die aan elkanders aantrekking onderworpen zijn, en in hunne beweging volkomen de beweging der planeten nabootsen, hebben ons reeds geleerd dat in de hoogere streken des hemels die aantrekkings- kracht volgens dezelfde wetten werkt, als in ons zonnestelseL Maar nog slechts een klein aantal dier stelsels heeft beweging verraden. Het is voor onze kennis van den hemel van het hoogste beiang dat de onderzoekingen omtrent die stelsels onafgebrokra worden voortgezet. Er is door Stbuvb te Dorpat een vaste grondslag gelegd door zijne duizendtalien. van hoogst naauwkeurige metingen der dubbelsterren. Ei is verder op dit veld steeds voortgearbeid , iioezeer niet altijd met die volharding, die Stbijvs, door zijn sterk gestel begunstigd, aan den dag kon leggen. Nogtans^ die me- tingen behooren, door de onbegrijpelijke geringheid der bewegingen, die zich in de dubbelstenren verraden, ongetwijfeld tot de teederste werkzaam- heden , die in de praktische sterrekunde verrigt worden , en er worden uit- muntende hulpmiddelen, maar nog meer eene hooge mate van geschiktheid en scherpe zintuigen toe gevorderd, om metingen te leveren, die de ver- eischte naauwkeurigheid bezitten. Dit is dan ook de reden , waarom betrek- keiijk weinigen zich later op dit veld gewaagd hebben , en de voomaamste waamemers, waaraan men eenige vorderingen hierin te danken heeft, zijn, behalve de beide Hebschbls en South, MaDLEB» Otto Sbuvb en Kaiseb» terwijl ook eenige verdiensteUjke dilettanten, als Bxshop, Dawbs, Hind, Flbtgheb en Dbmbowski uitmuntende metingen geleverd hebben. Nog teederder dan deze metingen zijn die, welke ten doel hebben, den afstand der vaste sterren te bepalen. Ik herinner hierbij dat de eerste goed geslaagde bepaUng van zulk eenen afstand in h^ tijdvak valt» dat wij beschouwen, en dat wij haar aan Bbssxl verschuldigd zijn. Voorwaar eene schoone ov^rwmiiing. Talrijk zijn de mislukte pogingen, reeds van Digitized by Google REDEYOERING. lOB CoPBRNicus' tijd af in het werk gesteld» om door de aanwezigheid eener kleine , jaarlijksche , kringvormige schijnbare beweging der vaste sterren aan te toonen dat de aardbol zich om de zon beweegt; immers is, in verge- lijking met den onmetelijken afstand der vaste sterren, de 40,000,000 mijlen lange middellijn van den loopkring der aarde eene zoo onbeduidende kleinigheid, dat eerst de fijnste metingen van den lateren tijd, en dan slechts bij eenige weinige sterren» eene kleine verandering hebben verra- den, in de rigting» witann zij op verschillende tijden van het jaar gezien worden, eene verandering die een gevolg is van de beweging der aarde.- Het is ons tegenwoordig wel niet meer te doen om een bewijs voor de beweging der aarde om de zon te vinden; zelfs al verried geene enkele vaste ster een spoor van eene jaarlijksche kringvormige beweging, dan zouden wij nog, zoowel als Copermicus, overtuigd zijn, dat hierdoor slechts de onmetelijke afstand der vaste sterren bewezen was. Maar is die afstand nog meetbaar, is die kleine beweging, die eene vaste ster, ten gevolge van de beweging der aarde, moet schijnen te bezitten niet volstrekt on«- merkbaar, dan opent zich voor het onderzoek der steirekundigen een ruim veld. Het ijs is wel gebroken, de bepaling van den afstand eener vaste ster door Bessrl werd gevolgd door eenige andere van Stbuvs , Maclsab en Frtjbbs , maar het ten deele mislukken der pogingen , hiertoe in h«t werk gesteld, en de t^enstrijdige uitkomsten, door verschiUende waame-' mers voor dezelfde ster gevonden, duiden genoegzaam aan, hoe ontzag- wekkend de afmetingen van het voor ons zigtbare gedeelte van het Heelal, en hoe onzeker de verkregene resultaten zijn. Wij keeren met onze beschouwing weder tot het zonnestelsel terug , om een' blik te werpen op de pbjectieve vermeerdering onzer kennis daar- van. Niet weinig verwondering wekte^ op het einde van het jaar 1845, het berigt, dat het aantal planeten, sedert bijna veertig jaren onveranderd gebleven, met eene vermeerderd wa&' Ik zal niet in eene opsomming treden van de werkzaamheden, die tot de ontdekfing dezer planeet en der 36 anderen gevoerd hebben, waarmede wij sedert dien tijd verrijkt zijn. Evenmin tot de uiteenzetting der bezi^eden , waartoe zij aanleiding gege- ven'hebben, m de onderzoekingen , waartoe hare zonderling in elkander grijpende loopbanen gevoerd hebben. AUeen wil ik nog eenige rekenschap Digitized by Google 104 J. A. C. OUDEHAKS geven van de bemoeijingen , die hun groot en telkens toenemend aantal van de sterrekundigen eischen. De meeste sterrekundige waamemingen hebben ten doel de bewegingen der hemelligchamen te bepalen. Maar door de gebreken der werktuigen, de onvolkomenheid onzer zintuigen, de hindemissen, voortvloeijende uit den staat van onzen dampkring, zijn de waamemmgen nooit volstrekt naauwkeurig, en de daaruit afgeleide getalien, die dienen moeten den aard van de beweging der hemelligchamen uit te drukken, zijn het dus even- min, en blijven altijd slechts eene benadering tot de waarheid. Onze kennis van de loopbanen der oude planeten, der zon, der maan, al is die tot een hooger standpunt gekomen dan de andere afdeelingen der sterre* kunde^ is niettemin onvolkomen, en de waamemingen moeten steeds voortgezet worden om haar te volmaken. Maar is dit voor de oude planeten eene waarheid, hoeveel te meer geldt het voor de kleine planeetjes, wier bestaan eerst sedert zoo korten tijd aan de sterrekundigen bekend is. Jaar op jaar moeten zij "waargenomen worden. Reeds heeft hun telkens aangroeijend getal het noodzakelijk gemaakt, deze waumeming elk jaar slechts gedurende eenige weken, voor elke bijzondere planeet zoo gunstig mogelijk gekozen» voort te zetten. Encke^ de verdienstelijke bestuurder der sterrewacht te Berlijn , heeft zich die ligchamen bijzonder aangetrokken , en al de krachten zijner wel ingerigte sterrewacht worden besteed, niet alleen door waamemihgen, maar ook door langwijlige daartoe gevorderde be- rekeningen, de kennis der ioopbanen dier hemelligchamen zooveel doenlijk te verbeteren. Ook de meeste andere sterrewachten , zoowel van gelijken als van minderen rang, moeten in deze waamemingen en berekeningen deel nemen. De behoefte der wetenschap eischt het, en de ondervinding leert dat deze nooit te vergeefs sprak. Sommige sterrewachten, die eenen anderen werkkring gekozen hebben, zooals op de Fulkowa en te Edin- burg, zijn wel genoodzaakt» zich aan deze werkzaamheden te onttrekken; de sterrewacht te Bonn/waar, met eene voorbeeldelooze volharding, reeds sedert eenige jaren aan eene hoogst naauwkeurige afbeelding van den ganschen hemel gearbeid wordt, levert wel eenige vf^memingen, maar ziet zich genoodzaakt, zich met geene berekeningen in te laten; andere sterrewaehten zijn er, die, om bekende of onbekende redenen» in het ge* Digitized by Google REDEVOERING. 105 heel niets van zich laten hooren; maar op de meeste der thans bestaande sterrewachten wordt een groot gedeelte van tijd en krachten aan de waar- neming en de berekening der kleine planeten geschonken. Welke resultaten de kennis der loopbanen dezer hemelligchamen eens geven zal , is niet voorait te zien ; daartoe zoa men althans eerst de over- toiging moeten hebben , dat zij omtrent allen gevonden zijn. Eerst dan zal het gepast zijn te onderzoeken, of zij ons iets zuUen kunnen leeren aangaande de wording van ons zonnestelsel , en of zij, in het algemeen, de moeite en tijdsopoffering zollen beloonen, die aan hen besteed is. Ik kan van het gekozen onderwerp niet afstappen, zonder nog met een enkel woord te gewagen van de belangrijkste der ontdekkingen , die mis- schien eene der wis- of natuurkundige wetenschappen kan aanwijzen, maar die daarom ook misschien meer dan eenige andere beschreven en bespro- ken is, ik bedoel die van de planeet Neptunus. Warcn de sterrekundigen sedert lang gewoon, dat de planeten zich ge- heel naar de door hen voorgeschrevene banen aan het hemelgewelf voort- bewogen, de planeet Uranus bewees^ dat er aan onze kennis van het plenetenstelsel en de krachten, die er werken^ nog iets ontbrak. De kleine afwijkingen tusschen de waargenomene en vooruitberekende plaatsen van Uranus, niettegenstaande bij die berekening de aantrekkingen der overige planeten wareti in acht genomen, deed eene nog onbekende planeet ver- moeden» en het vraagstuk ontstond om uit die werkingen, ofschoon uiterst gering, en slechts door de naauwkeurige werktuigen van den tegenwoor- woordigen tijd merkbaar , de loopbaan en de tijdelijke plaats van het on- bekende ligchaam te bepalen. Ofschoon niet te cmtveinzeh valt, dat dit vraagstuk uit zijnen aard slechts door de verhevenste deelen der wiskunde was op te lossen^ deze was voor die taak berekend. Bbssel is welligt de eerste geweest, die tot den veelomvattenden eu tijdroovenden arbeid besloot , en hadden niet dringende werkzaamheden en zijn te vroege dood het hem belet, de e^epahn, door Leverrieb behaald, en door Adams evenzeer verdiend, ware hem niet ontgaan. Maar mogen de omstandigheden den ^n' boven den anderen begunstigd hebben, voor den onpartijdigen beoefenaar van de geschiedenis der weten- schap is de ontdekking van Neptunus niet een bewijs van de bovenmatige 14 Digitized by Google 106 J. A. C. OUDEMANS bekwaamheid vbd den eeoen of den anderea, hij beschouwt haar als een uitvloeisel van den toestand der wetenschap, een bewijs van de hoogte, waarop zoowel praktijk en theorie, zoowel de sterrekondige waamemingen als de bespiegeiingen der hoogere wiskunde zich' bevinden. Wij kunnen niet vooruitzien» welke belangrijke waarheden latere onder- zoekingen in het gebied der natuurkundige weteoschappen aan het licht zullen brengen, maar eene zaak is gewis: de ontdekking der planeet Nep- tunus, en de onderzoekingen , die tot haar geleid hebben, en waartoe zij aanleiding gegeven heeft, zuUen altijd een bewijs zijn dat er sterrekundigen van het midden der n^entiende eeuw den toestand hunner wetenschap begrepen, eene leemte die z^^Qanbood, gevoeld, en gedaan hebben wat zij konden om die leemte te verbelpen en tot vohnaking der wetenschap aan te wenden. Maar laat eene ingenomenheid met hetgeen volbragt is, niet tot ijdel- heid of werkeloosheid vervo^ren. //Zoo lang er nog iets te doen overblijft» is er nog niets gedaan/' was de spreuk van den grooten veklheer. En er is nog veel te doen. Het denkbeeid, dat ten minste de ligchamen van het zonnestelsel aan het menschdom bekend waren» iets» waaraan geen ^er oude wijsgeeren zoude g^twijfeld hebben, is gebleken eene inbeelding geweest te zijn. In tachtig jaren is het zestal vroeger bekende planeten tot 49 aangegroeid. Vele dier nieuwe planeten zijn nog zoo kort bekend, dat zelfs hare loopbanen nog niet met eenen voor de sterrekundige bevre- digenden graad van na&uwkeurigheid bekend zijn, terwijl van hare grootte en massaas ^lfs niet het allerminste met zekerheid bekend is. Ook hun aantal groeit nog jalurlijks aan. En wat de kometen aanbelangt, van slechts een gering aantal, die ons in onze rede tot eenige beschouwingen aanleiding hebben gegeven^ is de omloopstijd naauwkeurig bekend, daar zij reeds meermalen bij verschillende omloopen sijn waaigenoinen^ Van eenige anderen, die nog slechts eens verschenen zijn, kennen wij den om* loopstijd slechts ongeveer en wij moeten afwachten wat iatere verschijnin- gen ons daaromtrent meer zuUen leeren. Ja, van de ovmge 200 kome- ten^ die met eenige naauwkeurigheid zijn waaigenomen» zijn de loopbanen meestal zoo langwerpig , dat men alleen den vonn heeft kunnen aanduiden van dat gedeelte dat het digtst bij de zon gelegen is, en dat men de lengte da loopbanen benevens haren omloopstijd onbq)aald moest laten. Gaan wij nu Digitized by Google REDEVOERING. 107 nog na , dat er tegenwoordig telken jare gemiddeld twee kometen ontdekt en waargenomen worden, dan behoeft het geene verdere uiteenzetting, dat wij ook in de kennis dezer ligchamen eerst eene eerste schrede gedaan hebben. En van de physische gesteldheid van al deze ligchamen, hoe weinig is ons daarvan bekendl en hoe weinig vooruitzigt bestaat er niet om daarin eene schrede te vorderen 1 Welk een raadsel is tot nog toe niet de opper- vlakte der zon, die onuitputtelijke bron van licht en warmtel Welk een vreemd voorwerp is niet de drievoudige ring die Satumus omgeeft! Welk denkbeeld moeten wij ons vormen van de ligte kometen, die al onze po- gingen, om haar voorkomen en wezen uit bekende natuurkrachten te ver- klaren, verijdeien, en door de vreemde vorraen, die zij aannemen, weleer schrik en ontzetting bij de menigte verspreidden en iater zoovele ijdele bespiegelingen bij enkelen hebben uitgelokt 1 £n verlaten wij met onze verbeelding het nietige plekje, dat ons zonne- stelsel in het ruim der schepping inneemt, wenden wij een' blik op de millioenen zonnen, die te zamen eenen groep uitmaken, waartoe onze zon behoort, en waarbinnen zij zich, omgeven van haren planetenstoet voort- beweegt, gaan wij dan na, hoe weinig one vw die ligchamen bekend is en welke tallooze onderzoekingen omtrent de bewegingen die in dien sterre- groep plaats hebben door de wetenschap zijn aangeduid, onderzoekingen van zulken omvang, dat er eeuwen en duizendtallen van jaren zullen moe- ten voorbijgaan, eer zij slechts voorloopige uitkomsten zullen hebben op- geleverd^ — bedenken wij dan nog eindelijk, dat die zelfde sterregroep nog minder is in vergelijking tot het bestaande, dan de zandkorrel in ver- gelijking tot hem zelven, — dan kunnen wij slechts met een' medelijdehden glimlach op de zelfvoldoening nederzien, die wij smaakten bij het roemen op de hoogte onzer tegenwoordige kennisi dan erkennen wij, dat, even nietig als het schepsel is tegenover zijnen Schepper, even onbeduidend als de stip is, die hem ter verblijf is aangewezen, in vergelijking met de ruimte, even onvolkomen ook zijne kennis blijven zal van het onmetelijke heelall Edel-Groot-Achtbare Heeren Curatoren! Bij het aanvaarden van het hoogleeraarsambt aan deze Hoogeschool voel ik mij gedrongen tot u 14* Digitized by Google 108 J. A. C. OUDEMANS het woord te rigten. Het is geene ijdele pligtpleging, wanneer ik u dank zeg voor het vertrouwen mij door uwe voordragt aan den Koning bewezen, en wanneer ik beloof, al mijne krachten te zullen inspannen mij dat vertrouwen waardig te betoonen. metterdaad bewezen, dat er juist niet de kostbaarste werktuigen vereischt worden , om voor de wetenschap nuttig te zijn. Te woekeren met de hulp- middelen, die het lot hem had toegedeeld, was steeds zijn streven, het zal ook hier mijne leus zijn. Schenkt mij dan voortdurend dat vertrouwen» dat ik zoo hoog waardeer^ en onthoudt mij ock in het vervolg de onder- steuning niet^ die ik van uwe zijde zal behoeven om de mij opgedragene betrekking te vervuUen. Moge het dan later blijken , dat de stap thans door u gedaan, kan verantwoord, de keuze, op mij gevallen, kan gebillijkt wor- den , en moogt gij daardoor de voldoening ontvangen van op nieuw te hebben toegebragt tot heil der wetenschap, en tot den bloei der Hoogeschool. Hooggeleerde Heeren, Geachte Ambtgenooten ! Ook tot u wend ik mij\ daar ik behoefte gevoel mijn gemoed hier voor u uit te storten. Ik ben door een koninklijk besluit aan uwen kring toegevoegd^ aan een' kring van mannen die het Vaderland tot eere en de Hoogeschool tot sie- raad strekken. De stad^ waar ik mijne jongelingsjaren doorbragt, de kweekschool waar ik , onder de leiding van voortreffelijke mannen , mijne oefeningen volbragt, de inrigting waar ik het voorregt genoot, mij onge- stoord aan eenen wetenschappelijken werkkring te kunnen wijden» onder vriendschappelijk verkeer met mijne hooggeachte leermeesters^ heb ik verla- « ten, om hier uwe taak te deelen en anderen in te leiden in de wetenschap die mij het meest ter harte gaat Met u mag ik voortaan te zamen wer- ken tot hetzelfde doel» verspreiding van kennis en verlichting. AIs ik u daar voor mij zie, mannen van meer gevestigden leeftijd en rijpere ondervinding , dan dringt zich bij mij de gedachte op/ dat het veel van mij gewaagd is , de plaats aan te nemen , die mij in uwe rij is aangeboden. Maar ik vertrouw er op , gij zult den jongeren ambtgenoot welwillend in uw midden opnemen , hem uwen bijstand niet onthouden , waar zijne min- dere ervaring die zal behoeven, zijne pogingen schragen, die hij tot het vervullen zijner eervolle maar moeijelijke taak zal aanwenden; de toegene- genheid^ van eenigen uwer ondervonden, met wie eene andere roeping mij te zamenbragt, is mij reeds een waarborg voor den vriendschapsband, die mij met u allen zal vereenigen, nu het mij geoorloofd is, u als ambtge- Digitized by Google 110 J. A. G. OUDEMANS REDEVOERING. nooten te begroeten. Schenkt mij die vriendschap, die van mijnen kant versterkt zal worden door de achting die ik u toediaag. Laat mij in uwen omgang vergoeding vinden voor hetgeen mijne verplaatsing mij deed ver- liezen, dan zal mijn volgend leven zich zacht aansluiten aan mijn vorig, dan zal het mij gemakkeUjk vallen mijne taak te vervullen en naast u en met u te arbeiden voor wetenschap en verlichting. Eindelijk nog een woord tot u, Edele Jongelingen, kweekelingen dezer Hoogeschool! Een wellust is het mij tot een werkkring geroepen te zijn die mij weder aan u verbindt. Nog niet lang geleden en ik noemde mij nog uw' medebroeder. Behoef ik u wel te verzekeren dat ik met warmte mijne taak aanvaard, om onder u werkzaam te zijn? De verschillende rigting uwer studien moge mij slechts een klein aantal onder u als leerlingen toewijzen , het zal mij een^genot zijn hen voor te gaan in het pad der wetenschap, hunne oefeningen te leiden of hen de Natuur te leeren kennen door de eenheid harer beginselen en de veelheid harer werkingen. Maar ook gij allen, die hier uit verschillende oorden des vaderlands zijt zamengekomen om u in de velerlei afdeelingen van menschelijke kennis te laten inleiden, wie gij ook zijt^ gij zult mij steeds bereid vinden^ u bij te staan, waar mij zulks mogelijk zal zijn; ziet mij als uwen medgezel aan, wien dezelfde geest als u bezielt: het streven naar wetenschap en kennis. Laat ons onze taak als dezelfde beschouwen; laat ons indachtig zijn, dat wij loten zijn van denzelfden stam die eenen Hutgens, eenen de Groot, eenen BoERHAAVE, cu zoovcle auderc mannen heeft voortgebragt , die ons kleine vaderland, ook in het gebied der wetenschappen , in vergelijking tot zijnen omvang , van meer beteekenis hebben gemaakt dan eenig ander. Laat ons steeds op die voorgangers staren , en laat ons bewijzen dat de Nederlandsche landaard nog is, wat hij vroeger wasl Maar daartoe de handen ineenge- slagen, daartoe den kostbaren tijd ons ten nutte gemaakt, de schoone jongeiingsjaren met voordeel aangewendl Dan zullen wij voldoen aan de verwachting die van ons gekoesterd wordt, dan zullen wij het meest toe- brengen tot de eere der Alma Mater, tot den roem des vaderlands! Digitized by Google ORATIO D£ LITERARTJM ORIBNTALIUM CUM THEOLOGIA CHRI8TIANA NECE88ITUD1NE, aUAH HABUIT HENRICUS CHRISTIANUS MILLIES, A. D. XXn SEFTEMBBIS A. CiaiOCCCLYI, QUUH m ACAOEMIA RHENO-TRAIECTINA LITERARUM ORIENTALIUM PROFESSIONEM ORDINARIAM SOLLENNI RITU AUSPICARETUR. Digitized by Google Digitized by Google ACADEMIAE KHENO-TRAIECTINAE CURATORES, VIRI NOBILIS- SIMI, AMPLISSIMII aUI fflS AB ACTIS ES, VIR CONSULTISSIME! ACADEMIAE RECTOR MAGNrPICEI DOCTRINARUM ET ARTIUM PROFESSORES, VIRI CLARISSIMI I LECTORES DOCTISSIMI! QUI IN HAC PROVINCIA ET URBE POTESTATE ET AUCTORITATE ESTIS CONSPICUI, VIRI HONORATISSIMI! SACRORUM ANTISTITES, VIRI PLURIMUM VENERANDII ARTTUM ET DISCIPLINARUM DOCTORES, VIRI CONSULTISSIMI , DOCHSSIMII HUIUS ACADEMIAE ALUMNI, COMMILITONES EXOPTATISSIMI! CUIUSCUMQUE LOCI ET ORDINIS HIC ADESTIS, AUDITORES HUMANISSIMII Quod olim oommendavit Cicero commane omnium artimn , quae ad humanitatem faciunt, vinculum» id etiamnunc et superesse et servandum esse arbitramur. Dici autem vix potest, quanta sensim singulae fere disciplinae artesque incrementa cepennt^ quippe quarum unaquaeque suos quasi sur- culos • egerit , qui suam sibi vitam agentes suamque maturitatem adepti novos sua quisque vice ramos emittere solent. Idque haud parvo generis humani emolumento. Quae enim antea coeco quodam impetu in unum coacervata et inter se permixta confuse tantum conspiciebantur , nunc tan- dem certis a se distincta separataque indiciis melius in diem et cognoscun- tur, et bene cognita in usum vitae transferuntur. Hoc tamen in his rerum atque disciplinarum incrementis atque» ut ita dicam, generatione cavendum^ ne aiiae communis originis vetustaeque affinitatis immemores prorsus ab omni cum aliis deflectant commercio. Verbo dicam, nimis sedulo is suum agellum colere videtur, qui proximos campos spemens, sepibus eum scrobi- 15 Digitized by Google 114 H. C. M I L L I E S busque a vicinorum concursu intercludit. Contra antiquae cognationis pristi- nique inter artes vinculi constans ac diligens observatio miram non solum ad cuiusvis artis disciplinaeque , sed ad ipsius humanitatis , quae his artibus disciplinisque continetur, progressum operam praestat. Languescit enim quae solitariam vitam agit disciplina: neque tantmnmodo quae in conter- minis disciplinis maxime ad sui conservationem necessaria sunt ignorabit, sed ipsa etiam, quo a rerum usu remotior est, eo magis contemnetur et in suis quasi involucris marcescet. Alunl enim sese nutriuntque mutuo disci- plinae: eamque brevi interituram aut^ quod idem est, nullius pretii certo scitote esse artem^ quae in ipso reliquarum flore ita tabescat^ ut quod ceteris proficit, ipsi nocere videatur. Frudenti itaque consilio maiores nostri has publicas omnium disciplina- rum civitates condiderunt, quae inde nomen Universitatum habent, in quibus non tantum singulae excoluntur , sed cunctarum etiam societatis com- munionisque lex ex hoc, de quo diximus, vinculo suspensa est. 