title: Cicero pro Roscio Amerino
creator: Karsten, Simon, 1802-1864
text: CICERO PRO ROSCIO AMERINO. ANTWOORD OP HET RAPPORT IN DE KONINKLIJKE ACADEHIE VAN WETENSCHAPPEN UITGEBRAGT OVER DE VERHAN- D ELINO BETREFEENDE DEZE PLEITREDE S. KARSTEN, JSL. TU CTKECHT. MET EEN BEG ELEIDENDEN BRIEF AAN c Dr. J. C. O. BOOT, no OOL TU AKSTIIOAV. i 4 CICERO PRO ROSCIO AMERINO. Digitized Google Digitized by Googl^ CICERO PRO ROSCIO AMERINO. ANTWOORD OP HET RAPPORT IN DE KONINKLIJKE ACADEMI E VAN WETENSCHAPPEN UITGEBRAGT OVER DE VERHAN- DELING BETREFFENDE DEZE PLEITREDE van S. KARSTEN, HnoGl. TR LTUACllT. MET EEN BEG ELEIDEN DEN BRIEF AAK Dr. J. C. G. BOOT, HOOGL. TR AHATRRDAM. U TR E C HT , KEMINK EN ZOON. 1861. t Digifeed by Google ) Waardk Collega! Daar Gij op de vergadering der Academie van Weten- schappen van den 8 April U. , waarop ik de mededeeling van mijn antwoord op het iloor 0 uitgebragte Rapport over mijne verhandeling had aangekondigd , afwezig waart, acht ik het niet overbodig U, bij het openbaar maken van dat antwoord, tevens de redenen open te leggen die mij tot de uitgave daarvan langs dezen ongewonen weg hebben doen beduiten. Natuurlijle mogt men verwachten dat een antwoord op eene kritiek , door een lid der Academie in eene openbare vergadering uitgebragt, in de Verslagen en Mededeelingen der Academie zoude zijn opgenomen. Ik had daartoe deze mededeeling beetemd en na gedane voorlezing aan de verga- dering aangeboden, daar het mij even betam elijk ah billijk voorktoam , dat naast de kritiek ook de antikritiek hare plaate behvam, ten einde voor elk de gelegenheid tot het audi et alteram partem open te stellen. Ik vond die zaak zoo naiuur- lijk , dat ik haar aan geene tmjfeling of tegenspraak onder- hevig achtte. Ik had mij misrekend. Boor uwen mede- beoordeelaar , den Heer Mr. kappeyne van de coppello, werden daartegen bezwaren geopperd, die bij een of twee van 14 ^ <16 VI de ledeu ondersteuning vondcn. Het icas niet voegzaam , mee/tde men , dat ee/ie Commissie van beoordeeling aan eene openbare antikritiek zou zijn bloolgesield ; de zaaJc moest na hei in de voorgaande vergadering gevallen beduil ale afgedaan beschouwd worden ; het plaatsen van dit anlwoord zou een tcederantwoord Icunnen uitiokken en zoo tot eene tijdroovende polemiek leiden : verkicslijker ware het dus dat de partijen hun geschil , zoo zij dii noodig achtlen, buiten den boezern der vergadering beslechtten. Ofschoon mij deze redenen meer specieus dan gegrond schenen te zijn , meende ik echter uit het stilzmjgen der overige leden te mogen opmaken, dat het meerendeel dezen strijd liever geeindigd loenechte te zien. Zonder daarom eene beslissing van de vergadering te vragen , nam ii mijne tnede- deeling terug , onder voorbehoud die , na het in ’t licht ver- schijnen van het Rappori, meo Marte openbaar te maken. Jiet Verslag der Commime is dezer dagen verschenen; ik heb dus gemeend woord te moelen houden en de zaak aan het forum van deskundigen te moeten ondertcerpen , onder deicelken ik in de eersle plaats U reken. Ik appeUeer dus van den Heer Verslaggever boot op mijn Ambtgenoot boot , mij vleijende in den laatslen een milder heoordeelaar te zullen vinden dan ik in den eersten heb aangetroffen. Ik verzeker U, Geachte Collega, dat het niet dan mijns ondanks is dat ik tot deze handeling ben overgegaan. Had ik de Commissie kunnen bewegen de openbaarmaking van haar verslag terug te houden tot dat mijne verhandeling in het licht ware verschenen , of had ik het vooruitzicht gehad deze laalsle eerlang in het licht te zullen zien komen , mijne antikritiek icas te hvis gebleven en ik had mijn client zich zelven lalen verdedigen. Thans, daar deze aehtei' het slot zit , met het vooruitzicht van daar mogelijk nog een geruimen tijd te kunnen verbeiden , zou het niet onbarmhartig , niet lief- deloos van mij zijn, zoo ik hem onder den blaam van eene VII openbare afkeuring gebukl liet, zonder een woordje tot zijne ontlasting in het midden te brengeti? Uw Hooggel. ontvangt hier dux schri/telyk het antwoord, hetwelk cloor mij mondelijk in de vergadering der Academie is uitgebracht. Kritiek en Anlikriliek slaan thans tegen elkander over ; daarmede reken ik de zaak vereffend en be- schouto dux den strijd van mijne zijde ais geeindigd. Zoo ik over het verslag der Commissie een hard oordeel heb uitge- sproken, mogen echter mijne Medeleden zich verzekerd houden , dat dit niels verkort van de achting , die ik aan hun persoon en hunne kunde toedraag. Ik weet wat kriliseren is: rriei yi.fi jf fzTv to ptii Trpcs rb irpZyfex rroieiabxi rijv tiv , ixxi xpbf ro> txvxvtU Xlyovrx, zeide reeds de Stagi- riet, en zoo gaat. het ons nog. Mogt ik zelf in deze fout vervallen zijn, dan zing ik bij voorbaat mijne palinodie ; parti 'jen en r echter s zullen hun voorhoofd ontfronselen , Solventur risu tabulae. Tu missus abibis. Ik blijf met de meesle achting T. T. Utkbcht, September 1861. S. KARSTEN. P. S. Ter roorkoming van misversland merk ik op , dat ik de woorden Commissie en Rapporteur ais synoniemen gebruikt heb om niet lelkens in eene herhalitig van lietzelfde woord te vervallen. Geachte Medeleden! loen het Ilapport over mijne verhandeling door de daartoe benoemde Commissie, bestaande uit de H.H. Prof. l. c. o. boot en Mr. j. kappeyne van de coppello, in de vergadering van 14 Januarij 1.1. was gelezen , werd be- sloten dat dit stuk mij in handen gesteld zoude worden , ten einde, bij het herzien van mijne verhandeling, van de daarin gemaakte aanmerkingen zoo veel mij noodig voorkwam gebruik te maken. Na mijne in de daarop volgende vergade- ring van 11 Febr. uitgebragte verklaring nopens het gebruik hetwelk ik gemeend had daarvau te kunnen maken , is ten gevolge van een verschil van zienswijze tusschen mij en den Rapporteur, den Heer boot, door de vergadering beslotcn , dat mijne verhandeling in de Werken der Aca- demie, en het Rapport in de Verslagen en Mededeelingen zou worden opgenomen. ‘) Ten gevolge van die veranderde bestemming van het Rapport zie ik mij thans genoodzaakt 1) Zie Vcrslagen en Mededeelingen der K. A. Letterk. D. VI, blz. 169 en 172 vlg. In het verslag van 14 Januarij is een klein pleontutnu* iuge- slopcn. Men lccst aldaar blz. 169 : M Daarna zal dat stuk (het rapport) in de Yerslagen en 'Mededeelingen worden opgenomen.” Dit is eene anti- cipatie op hetgeen eerst besloten is in de daarop volgende vergadering van 11 Februarij, gelijk men lccst blz. 173: „De Voorzitter stelt nu voor : dat het rapport der Cumm in de Vertlagen euz. zal worden opgenomen.” 2 op de door de Commissie gemaakte aanmerkingen terug te komen. In de veronderstelling toch dat aan dat. stuk, na mij ten gebruike te zijn nfgestaan, geen openbaarheid zou gegeveu worden, heb ik mij in de aanteekeningen bij mijne verhandeling gevoegd van alie antikritiek onthouden. Thaus wordt het oordeel der Cotnmissie openbaar gemaakt; het is billijk dat ook mijne tegenbedenkingen gehoord worden. Ik acht dat niet alleen billijk, maar zelfs plichtmatig, zoo- wel voor mijne verantwoording ais voor die der Academie , opdat op mij niet de blaam raste van uit ingenomenheid met eigene inzichten het oordeel Uwer Commissie ver- smaad te hebben, noch op deze vergadering die van ligt- vaardig in de Werken der Academie een stuk te hebben opgenomen , waaraan de Commissie hare goedkeuring niet had gehecht. Het is niet dan met weerzin, M. H., dat ik tot het vervullen van die taak overga. Het doet mij leed dat ik de aandacht dezer vergadering moet terugroepen op eene verhandeling die reeds zes maanden geleden door mij al- hier werd ter tafel gebragt, en ik heb een afkeer van het kritiseren van ambtgenooten en medeleden, met wie ik geroepeu ben tot edn doel zamen te werken. Ik heb daarorn gemeend, tegenover de Commissie de minste te moeten zijn, en ik heb gedaan wat ik tegenover geen lid in het partioulier, veel minder ais 6611 der oudste leden tegenover e 6 n der jongste zou gedaan hebben : ik heb voorgesteld door onderling beraad onze punten van geschil te vereffcnen. Daar echter mijn voorstel is afgesprongen , vind ik mij genoodzaakt mij opentlijk te verantwoorden en de gronden van de door mij in Uvv midden gegevene verklaring open te leggen. Het verschil van zienswijze tusscheu mij en de Commissie is groot. De Commissie hechtte zooveel gewigt aan hare aanmerkingen, dat zij oor- deelde dat de Schrijver daarnaar zijne verhandeling behoorde 3 om te werken of te wijzigen, alvoreus die in de Werken der Academie werde opgenoinen; de Schrijver achtte die aanmerkingen zoo oppervlakkig en nietsbeduidend, dat hij verklaarde er geen ander gebruik van te hebben kunnen rnaken , dan om de bestredene of betwijfelde punten in zijne verhandeling nader toe te lichten. Ik ben van die verklaring rekenschap scbuldig. Daartoe zal ik de aanmer- kingen der Commissie kortelijk ter toetse brengen, ten einde U in staat te stelleii over derzelver gewicht en gehalte zelven te oordeelen. De Commissie heeft haar oordeel onbewimpeld mtgesproken, mijn antwoord zal even rond- borstig zijn. Ik moet beginnen met mijne beide Medeleden een compli- ment te rnaken wegens de naauwkeurigheid , waarmede zij mijne verhandeling hebben gelezen en uitgeplozen , en tevens moet ik hun dank zeggen voor de woorden van lof, waar- mede zij hnnne kritiek hier en daar hebben besprengd. In het eerste zie ik een bewijs van hunne belangstelling , in het laatste een blijk van de goede bedoelingen waarmede zij mij hunne teregtwijzingen hebben toegediend. Maar daarentegen doet het mij leed , dat het grootste gedeelte der gemaakte aanmerkingen deels betrekking heeft tot neven- zaken, kleinigheden , quisquiliae, die tot de meerdere of mindere waarde mijner verhandeling, hoedanig die ook zijn moge, niets af- of bijdoen, deels gissingen en tegenwer- pingen bevat, die, al mogten zij waar zijn, niets aan het gewigt mijner argumenten ontnemen. Het Rapport begint met de opmerking: „dat de behan- „deling van eenige plaatsen, die ais eene soort van Ap- „pendix volgt, heter met het derde en (of) vierde deel der «verhandeling zoude vereenigd zijn.” Waarschijnlijk is deze aanraerking voor den Drukker bestemdj het is daarbij echler de opmerkzaamheid van den Rapporteur ontgaan, dat 4 ik boven dat „soort van Appendix,” gelijk hij het noemt, met een NB. zelf reeds de bedoelde bladzijde, waar die plaatsen ingelascht behoorden te worden, had aangewezen. Eene audere proeve van de naauwlettendheid der Com- missie is deze. Op <;en der eerste bladzijden had ik tot mijne herinnering op den kant aangeteekend : parricidium of pariddium 7" Waarotn? omdat ik in de spelling van dit woord mij gelijk wilde blijven en op dat oogenblik niet beslist was , aan welke der beide orthographien ik de voor- keur zou geven. De Rapporteur acht zicli verpligt mij van die twijfeling rekenschap af te vragen en tevens te onder- rigten, welke orthographie de beste is: „de etymologie (zegt „hij) pleit voor de spelling met edne r , zooals door ed. „ osENBRilGGEN enz. is bewezen.” Dat het gevoelen van ed. osenbruggen mij niet onbe- kend was , kon genoeg uit mijne verhandeling blijken , daar ik meer dan eens op hem heb verwezen. Maar wat de Comm. voor bewezen houdt, kwam mij zeer onwaarschijn- lijk voor. Volgens osenbruggen is parricidium gevormd uit het Sanscr. para (irxpx) welluidendheidshalve veranderd in par-i, en dit voor per, en caedes: een hybridische woordvorm, waarvan ik niet geloof dat de Latijnsche taal een tweede voorbeeld zal opleveren. Kan de Heer Boot mij hierom- trent beter inlichten , dan zal hij mij verpligten. Overigens ziet elk dat ook deze aanmerking is rou xyoovop. Om het drietal vol te inaken nog proeve. In de inleiding vermeld ik in het voorbijgaan de koopprijs waar- voor de verbeurd verklaarde goederen van Roscius verkocht waren; het is eene nevenzaak, die ik ook had kunnen weg laten. Hierop wordt door de Comin. de aanmerking ge- maakt, dat daarbij eene verwijzing op § 6 van deze oratie, en op Plutarch. Cie. 8, noodzakelijk was geweest. In elke uitgave van Cicero kan men dergelijke aanwijzingen vin- den. Zulke quisquiliae behooren mijns inziens niet in eene 5 vergadering van geleerden. In heb intusschen , otn de Commissie te bevredigen, mijne verhandeling verrijkt met eenige citaten , die ik ais voor zaakkundigen overbodig had weggelaten. Ais inleiding tot mijne beschouwing over deze pleitrede, heb ik in eenige trekken den aard en het. gewigl van het rechtsgeding van Roscius , in verband met de tijdsomstan- digheden en de daarin betrokkene personen, geschetst. De Rapporteur merkt daarop aan , dat mijne „inhouds- opgave” beknopter en getrouwer had kunnen zijn. — Het is mogelijk. Maar ik stelde mij geene inhouds- opgave voor; ik zou die hier ter plaatse niet gepast geoor- deeld hebben; eene schets, die dienen kon om de hoorders of lezers op de lioogte der zaak te slellen, was al wat ik beoogde. — Maar de voorstelling die ik van de zaak gegeven heb is niet juist. — Laat ons hooren. Terwijl ik het vertrek van Roscius uit zijne woonplaats Ameria naar Rome vermeld, voeg ik ais vermoedelijke reden er bij, dat hij waarschijnlijk daarheen verhuisd was om zich niet aan het gevaar van moord of proscriptie » bloot te stellen. Dit is volgeus de Commissie geheel mis. Immers „de voorzigtigheid gebood iemand die proscriptie „ duchtte, liever zich elders sehuil te houden dan vermetel „het hol van den leeuw (Rome) op te zoeken.” Het zij mij vergund op te merken dat men hier eene onderschei- ding moet maken. Iemand die te Rome vijanden had van wie hij proscriptie kon duchten , moest natuurlijk elders eene schuilplaats zoeken, maar die in zijn Municipium dezen of genen vijand had van wien hij dat gevaar vreesde, voor hem bood Rome eene wijkplaats aan. Dit laatste was het geval met Roscius. Hij had te Ameria onder zijne eigene nabestaanden vijanden die op zijne bezitlingen loer- den; te Rome bezat hij magtige vrienden op wier bescher- ming hij kon rekenen. Dus was niet Rome , maar Ameria W-* 6 voor hem „het hol van den leeuw.” En hoeveel gernak- kelijker liet viel iemand ongestraft op het land of in eene provinciestad van kaut te maken dan te Rome, wordt door Cicero zelven bij gelegenheid (§ 20) aangemerkt. Had de Rapporteur zich de geheele toedragt der zaak juist voor oogen gesteld , hij zou deze aanmerking niet gemaakt heb- beu. Maar toegegeven dat de door mij vermoede reden ongegrond ware, doet zulks ieta af tot de juislheid van de „ inhoudsopgave” ? Zal ik bij audere , nog grootere minutiae stilstaan ? Bij de opgave der plaats waar Roscius vermoord was, de balneae Pallacinae, heb ik eene korte aanteekening ge- voegd tot verdediging van den naam Pallacinae tegen de gissing van sommigen , Palatinae. Daarop wordt mij toe- gevoegd : „dit had met eene verwijzing op de noot van «garatoni enz. kunnen afgedaan worden.” Zeker een groote flater! Intusschen sia ik de aangehaalde noot van Garatoni na, en daar vind ik iets anders dan door mij gezegd is. Ik heb dus de aanteekening van Garatoni bij de mijne gevoegd, en elk zal zich overtuigen dat de eerste de laatste niet overtollig maakt. Nu komt het aesthetische gedeelte mijner beschou- wingen aan de beurt. Ik heb daarin vooreerst een blik geslagen op de zamenstelling dezer pleitrede en de wijze van behandeling , en daarin het rhetorisch en dialek- tisch talent van den redenaar iif de uiteenzetting der fei- ten , in de bewijsvoering enz. doen opmerken. Vervol- gens tot bijzonderheden van stijl overgaande, heb ik mij tot twee punten bepaald, die ais hoofdkenmerken der Ciceroniaansche welsprekendheid zijn aan te merken : de copia dicendi en de facetiae. Ik heb daaromtrent aan- getoond, dat in beide opzichten deze oratie sporen draagt van jeugdige weelderigheid van vemuft, waardoor de eerste 7 sonis in verborum, pompa, de laatste in gezochte aiirdig- hedeu overgaan. Tot bewijs van het een en ander heb ik verschillende plaatsen uiteengezet en toegelicht. Met kleine bijzonderheden van taal en stijl heb ik mij niet ingelatcn, tenzij in het voorbijgaan. Zoo is bijv. , in het begin van dit gedeelte, door mij opgemerkt dat er enkele uitdrukkingen in deze oratie voorkomen, die elders bij Cicero niet worden aangetroffen , en ik heb in eene aanteekening eenige voor- beelden daarvan aangevoerd, die ik bij het herzien nog met eenige andere heb vermeerderd. Het is dit punt — alweder een nevenzaak — hetwelk de Comm. aanpakt, en hare kritiek vangt aldus aan : „Tot eene aesthetische beoordeeling van deze eerste „ proeve van Cicero’s wejsprekendheid wordt naar onze „meening een naauwkeurig onderzoek vereischt naar woor- „den, wendingen en uitdrukkingen, die mindere macht „over de taal, minder rijkdom en keurigheid verraden, „dan waardoor de latere pleitredenen van Cicero zich on- ,,derscheiden. Dit punt wordt echter in eene aanteekening „veel te oppervlakkig behandeld enz.” Behalve dat ik meen dat het aan den schrijver behoort vrijgelaten te worden, welke punten hij bij voorkeur meent te moeten behandelen, moet ik verklaren geenszins in te zien dat deze „ eerste proeve van cicero’s welsprekendheid,” zoo ais het Rapport deze oratie noemt — de oratie j oro Quintio wordt daarbij over het hoofd gezien — over het geheel in rijkdom en keurigheid van taal bij andere achterstaat. Zoo de Comm. dat inziet, zal zij mij en andere beminnaars van Cicero verpligten met dit in het licht te stellen. — Maar toch ik heb er in de aanteekening te weinig van gezegd, en dat weinige is volgens de Comm. oujuist. — Onder de door mij aldaar opgemerkte uitdrukkingen komen deze voor: quo uno maleficio omnia complexa esse (in pass. bet.) videntur , en prorupta audacia. „Maar,” zegt de R., „bet gebruik van parti- 8 „cipia deponentia in passiven zin wordt bij alie schrijvers „ gevonden,” eu hij beroept zich daartoe op eene bekende plaats van prircianus en op madvig’s Spraakl. (vert. van boot) § 153. Bij het lezen van dit citaat dacht ik aan eene kleine distraktie; heeft mijn geeerde Collega, toen hij dit schreef, zich welligt verbeeld tot andere hoorders te spreken dan tot de leden der Academie? Intusschen sia ik boot’s Spraakleer t. a. pl. op, en wat lees ik daar? „Het ,, part. pcrf. van vele deponentia wordt bij goede schrijvers „ook in pass. beteekenis gevonden. Dit geldt van abo- ,, minatus , adeptus, auspicatus, amplexus, complexus, enz."’ Goede schrijvers zijn Terentius, Lucilius, Sallustius, Li- vius en zoo vele anderen , maar leert dit iets omtrent het bijzotider spraakgebruik van Cicero? Had de R. mij nog verwezen bijv. op de Grammatik van schulz; daar vindt men althans eene opgaaf van zoodanige deponentia met aanwijzing van de auteurs; maar een wetenschappelijk taal- onderzoek verlangt iets meer : het vordert dat men ook lette op het verband en de constructie waarin dergelijke participia voorkomen. Zoo is het bijv. niet hetzelfde , of er gezegd wordt amplexum te teneo of amplexus sum tuis brachiis. Ook moet men niet vergeten naar de echtheid der lezingen te vragen. Wat het verbum complecti betreft, bij pris- cianus, "VIII, sect. 10, werd vroeger op naam van cicero de volgende plaats aangevqerd : cupio eum tam invidiosa for- tuna complecti; thans heeft de naam van cicero aldaar plaats gemaakt voor curio. In Tuse. V, 14, § 40, wordt in de Codd. gelezen : quo (genere) vita beata complectitur ; door bentlei , wopkens, e. a. is dit teregt veranderd in completur of compleatur. Dezelfde verwisseling van com- plecti en compleri vindt plaats de Fin. III, 12, § 41, alwaar de laatste lezing door Hss. wordt bevestigd. Kan dat alles nu maar afgedaan worden met een regel uit de schoolgrammatica? Had de Rapp. mij in plaats van dat 9 citaat liever een tweede voorbeeld van amplector of com- plector, gelijk aan dit, uit Cicero aangehaald, ik zou er hem dank voor gezegd hebben, en dan nog zou ik deze uit- drukking niet, zoo ais het Rapport mij laat zeggen, af- /frewmiwaardig , maar ojomcr^easwaardig geoordeeld hebben. Verder had ik ais zoodanig aangeteekend de uitdrukking prorupta audacia. Daarvoor, zegt het R. , zal Cicero wel geschreven hebben praerupta volgens madvig’s verbetering. Had madvig het onderscheid van beteekenis tusschen prae- ruptus en proruptus, reeds door orellius elders opgemerkt, goed overwogen , hij zou waarschijnlijk anders geoordeeld hebben. Ik vlei mij dat de aanteekening hierover bij mijne verhandeling gevoegd de Commissie van hare meening zal doen terugkomen '). Na die beschuldiging van oppervlakkigheid volgt een vriendelijk woordje. „Beter,” zegt het Rapport, „is de „Schr. geslaagd in het opsporen en aanwijzen van vernuf- „ tige wendingen, puntige uitdrukkingen , enz.;” d. i. met andere woorden : Beter is de Schr. geslaagd in hetgeen hij behandeld heeft dan in hetgeen hij onaangeroerd heeft gelaten. Zeer logisch! Slechts omtrent 66n punt zegt het Rapp. met mij te verschillen , — het is alweder niet een der gewigtigste — en ik wil dit ais specimen vau inter- pretatie even aanroeren. Onder de facetiae van den redenaar heb ik o. a. opge- merkt deze woorden, § 124: venio nunc ad illud aureum nomen Chrysogoni. Ik meende in aureum nomen eene pun- tige toespeling te moeten zien niet op het goud van Chry- sogonus, maar op zijn naam (Xpuccyovop) in tegenstelling tot zijn karakter: een nomen aureum, maar geen animus aureus. 1) Wat blz. 157 over den conjunctivus scripserit ($ 70) gezegd wordt, meen ik met stilzwijgen te kunnen voorbijgaan, ua hetgeen door iialm ter dier plaatse kort en juist daarover is aangeteekend. 10 Volgens den Eapp. moet onder nomen aureum verstaan worden een nomen bonum, een soliede verkooper, die kre- diet bezit. Of deze opvatting geestig of piat is, laat ik in het midden: suo quisque sensu ducitur; maar vooreerst beteekent nomen bonum niet een solieden verkooper, maar een solieden schuldenaar ; en ten anderen valt op te mer- ken, dat er in deze geheele pleitrede van Chrysogonus ais een solieden verkooper of schuldenaar volstrekt geen sprake is en dus een toespeling daarop zeer zonderling te pas zou komen. Ik zal bij de overige aanmerkingen op dit gedeelte van het R. niet stilstaan. Het zijn subjective meeningen, die mij niet doordacht zijn voorgekomen ‘) ; ik laat ze echter in hare waarde; maar tegenwerpingen zijn geen bewijzen. Zoo de Commissie van mij in meening verschilt, ligt daarin voor haar het recht om mijne gevoelens ais niet ont ■ vankelijk af te wijzen? Met de aanmerkingen op het kritische gedeelte mijner verhandeling gemaakt zal ik U niet lang bezig houden; in vergelijking van het getal der door mij korter of breed- voeriger besprokene plaatsen is het getal aanmerkitagen klein , en toch ik zou te veel van uw geduld vergen , indien ik ze 66n voor 66n wilde ontleden; eenige proeven mogen volstaan. In § 22 wordt van Sulla gezegd : quum eodem tempore et ea quae praeterita sunt et ea quae videntur instare praepa- 1) Dc Comm. vraagt ray, blz. 159, hoc ik dcnk over eene verschikking der zinnen in $ 71, die haar noodig toeschijnt. Mij komt het voor dat de door haar voorgestelde verschikking iuderdaad eene verdraaijing van den zin ia. De beide op elkander voigende zinsneden nihil tam vile neque tam vul- gare 8fc. en etenim quid, est tam commune §rc. sluiten zoo volkomen op elkander , dat ik niet zie hoe hier aan eene verplaatsing kan gedacht wor- den. Het adj. commune is hier synoniem aan vile en vulgare. 11 rei. Daar praeparet niet kan slaan op praeterita, heb ik gegist dat achter praeterita sunt uitgevallen was sanet, hetgeen door het voorafgaande sunt zeer ligt heeft kunnen geabsorbeerd worden. De Eapp. werpt mij tegen, blz. 163: „Maar hoe kan men gezond maken (heelen) wat vootbij „gegaan is?” Hij hecht zijne goedkeuring aan de meening van den Heer 3. b. die wil dat men met lambinus inlas- sche reparet. Ik heb daar vrede mee; kan men echter niet met even veel of even weinig regt vragen : „Maar hoe kan men herstellen wat eenmaal voorbij is?” Het is niets dan een woordenspel, en ik geloof dat elk die mijne aati- teekening leest de zaak vrij duidelijk zal vinden. In § 80 zegt Cicero spottend tot den oanklager, dat hij schijnt een dubbel doel te willen bereiken : nos indicio per- fundere , accusare autem eos a quibus mercedem accepisti,. De ongerijmde uitdrukking iudicio perfundere heb ik gemcend te emendereu door te lezen convicio perfundere , hetgeen een juiste en gebruikelijke tegenstelling vormt met accusare, ge- lijk ik door voorbeelden heb aangetoond. Ik durf mij vleijen , dat deze emendatie meer bijval zal vinden dan de Comm. haar schenkt. Wat wordt in het Rapport daartegen ingebragt? „De aanklagt van vadermoord met al de gevolgen daarvan „is meer dan een convicium?" Ik verzoek de Heeren de oratie eens in haar verband te lezen. Cicero heeft in het voorgaande aangetoond, dat al de gronden van beschuldiging tegen zijn client ingebracht niets zijn dan ijdele aantijgin- gen , welke in plaats van tegen den aangeklaagde , eerder tegen zijn tegenpartij pleiten : zoodat , zegt hij , „ut non modo ab hoc (Eoscio) crimen resilire videas, verum omnem suspicionem in vosmetipsos recidere intettigas. En daarop laat hij spottend volgen : „Gij schijnt het er op toegelegd te hebben voor ddn loon dubbel werk te verrigten : nos convicio perfundere , accusare autem eos cett. De uitdrukking zelve heb ik in mijne verhandeling nader toegelicht. De Comm. 12 stelt daartegen voor te lezen : nos indicio perdere. Ik ver- zoek haar eens nader in overweging te nemen : 1°. of deze lezing met de bedoeling van den redenaar strookt; 2°. of perdere indicio met accusare een juiste tegenstelling vormt; 8°. of er groote waarschijnlijkheid voor is, dat door de afschrijvers perdere in perfundere zou veranderd zijn. Eindelijk nog punt. In § 149 wordt van den jongen Messala, die zich met de bezorging van het rechtsgeding , het verschaffen van een patronus, van getuigen enz. had belast , gezegd : fori ivdidique rationem suscepit Messala. Ik acht deze uitdrukking verkeerd, even verkeerd ais het in het Hollandsch zou zijn van zoodanig persooti te zeg- gen: hij heeft hei gerechtswezen op zich genomen, voor, het- geen de bezorging of regeling van het pleitgeding betreft, en ik heb voorgeslagen daarvoor te lezen fori iudiciique curationem suscepit. De Rapp. verdedigt rationem: op wel- ken grond? Ratio, zegt hij, dient dikwijls tot omschrijving, en hij beroept zich ten bewijze daarvan op de Lat. Gram- mat. van zumpt. Ik twijfel of zoodanige kritiek wel van oppervlakkigheid is vrij te pleiten. Ratio dient niet een- voudig tot omschrijving. Of zou men voor indicium habitum est kunnen zeggen iudicii ratio habita est? voor pecuniam solvi, pecuniae rationem solvi? voor onus suscepi , oneris ra- tionem suscepi? Even onhoudbaar acht ik hier de uitdruk- king fori iudiciique rationem suscepit. Thans ga ik van het sprakelijke deel tot het zakelijke over; gelukkig, dat ik hier kort kan zijn. In het tweede hoofdstuk van mijne verhandeling, waarin ik deze oratie uit een staatkundig oogpunt heb beschouwd, heb ik doen opmerken, hoe reeds in deze pleitrede de- zelfde politieke kleur, richting, taktiek zich teekenen, die Cicero’s staatkunde in zijn volgenden loopbaan hebben ge- kenmerkt. Daartoe was een kort overzigt van zijn poli- 13 tieken loopbaan onmisbaar; ik heb dien in de hoofdtrekken geschetst en den redenaar daarbij verdedigd tegen de scherpe oordeelvellingen , — de Commissie noemt het zelfs ver- guizingen (convicia) — waaraan hij in den laatsten tijd (ik had daarbij vooral op mommsen het oog) heeft blootgestaan. De Commissie vindt mijne voorstelling in vele opzigten waar en onpariijdir/ ; zij heeft er niets tegen in te brengen; en — de conclusie is , dat zij deze kwestie liever zag wegvallen : ,,want volgens de juiste opmerking van onze hooggeaehten „ bake, ligt zij bijna buiten de grenzen der wetemchap (blz. 160). Ik vind deze redeuering zonderling. Hoe kan de C. iets voor waar verklaren , wat volgens haar oor- deel buiten de grenzen der wetenschap ligt? Maar zij zegt: „ bijna buiten de grenzen.” Welligt beteekeut dit binnen de grenzen of juittt op de grenzen? dan is de conclusie: Uw betoog is waar; het ligt binnen de grenzen der weten- schap; derhalve moet het wegvallen. Ik twijfel of de Commissie het gevoelen van den Heer Bake wel juist opgevat heeft. Ons geacht medelid , naar zijn oordeel over Cicero ais staatsman gevraagd, heeft, geloof ik, met de hem eigene urbaniteit, waarmede hij netelige of ontijdige vragen weet af te wijzen , geantwoord : „ dat ligt „ buiten de grenzen der xcetenuchap ,” d. i. van het zekere xoeten. Dit is volkomen waar; maar de conclusie, door de Commissie daaruit afgeleid , dat hetgeen buiten de gren- zen van het zekere weien ligt , ais overtollig moet ter zijde geschoven worden , komt zeker niet op rekening van den Heer Bake. Was die conclusie waar, hoeveel zou dan op het gebied van geschiedenis , wijsbegeerte en kritiek ais ballast kunnen ter zijde gezet worden! Hoe eng, M. H. zou de kring van ons wetenschappelijk omlerzoek en hoe ruim onze kas wezen! Maar de Commissie mist in mijne voorstelling nieuwe gezichtspunten. Ik weet niet, of het staatkundig oogpunt waaruit ik deze oratie heb beschouwd oud is ; of hetgeen ik omtrent de houding van cicero jegens sulla in dit pleit- geding heb opgemerkt, eene afgesleten voorstelling is; in dit geval zou de C. mij verpligt hebben met mij dit aan te wijzen. Maar al mogen de gezichtspunten , waaruit ik Cicero's staatkunde beschouwd heb , oud zijn , — ik wil het aannemen — indien, volgens het eigen oordeel der Com- missie , het nieuwe partijdig en onwaar is , verdient dan het oude geen vermelding meer? Maar de C. biedt mij een nieuw gezichtspunt aan de hand. „ Cicero,” zegt zij, „zou „onder een vorst ais Caesar (zoo deze namelijk lauger had „ mogen leven) geen mindere rol gespeeld hebben dan Mae- cenas onder Augustus." Dit moge nieuw zijn, is het daarom waar? Ik twijfel of iemand , die het karakter van beide staatsmannen , Maecenas en Cicero, met eenige oplettend- heid heeft gadegeslagen , met dit oordeel zal kunnen in- stemmen. Cicero zou onder het Principaat evenmin een Maecenas zijn geweest ais Maecenas onder de Republiek een Cicero. Maar dergelijke beschouwingen , wat geweest zou zijn, indien dit of dat geschied of niet geschied ware, die liggeu zeker buiten de grenzen der weten&chap en behooren tot een verouderd standpunt. Over de aanmerkingen betreffende eenige rechts- en ge- schiedkundige punten kan ik kort zijn. Wat de C. daar- omtrent in het midden brengt, is aan algemeen bekende leerboeken ontleend; ik heb die punten in de aanteeke- ningen op mijne verhaudeling toegelicht en vlei mij dat de C. bij nadere overweging mijn oordeel niet zoo onge- grond zal vinden ais haar bij de eerste lezing is toege- sehenen. Slechts bij e<;n punt zal ik stilstaan , waaraan ik een meer uitvoerig onderzoek heb gewijd. Ik heb na- melijk de vraag gesteld : Hoe was het gerechtshof , waar- voor de zaak van Roscius bepleit werd, zamengesteld? en in het algemeen : hoedanig was de inrigting der ge- Digitized 15 rechtshoven tijdens de organisatie van Sulla? Dat zij uit senatoren waren zamengesteld is bekend; overigens heerscht daaromtrent veel duisters. Er worden Decuriae van senato- ren vermeld. Hoe velen waren die in getal, en wat raoet men daaronder verstaan? Eenigen nemen twee decurien aan, anderen drie of meer, tot tien toe; volgens eenigen zijn die decurien te houden voor afdeelingen van den senaat ais rechterlijk ligchaam ; volgens anderen was het eene senaats- verdeeling in tien sectien , die van den beginne af aan be- staan zou hebben. Ik heb getracht , op grond van plaatsen uit de Orati, in Verrem enz. en met het oog op de rechterlijke inrigting in het algemeen, te bewijzen, dat de senaat toen bepaaldelijk ais rechterlijk ligchaam in twee decurien is in- gedeeld gcweest; en tevens heb ik beweerd dat de stel- ling, dat de senaat ais staatsligchaam in lien decurien gesplitst is gcweest , een historische fictie is. Verder heb ik de inrigting van die decurien trachten te verklaren. Ik heb betoogd dat elk dier beide decurien uit 800 leden bestond , de eene uit de oude , de andere uit de nieuw geko- zene senatoren zamengesteld , en dat uit die decurien een zeker getal rechters voor elk der verschillende quaestiones genomen werd. Wat had ik nu van de Commissio mogen verwachten , ingeval zij mijn betoog aan een onderzoek wilde onderwerpen? Dat zij onderzocht had, vooreerst, of mijne verklaring van de plaatsen van Cicero enz. waarop ik mijn betoog grond, al of niet juist zij; ten anderen, of mijne bewering, dat eene senaatsverdeeling in tien decurien allen historischen grond mist, waar of valsch zij. Dit was de wetenschappelijke weg, die alleen tot een resultaat koti leideu. Waarmede wordt dit nu door de Commissie afge- daan? „Wij hebben daartegen meer dan <$dn bezwaar. „Die Annahme zweier oder dreier Senatorische Decurien. .. „beruht auf einer Yerwechslung mit den Senatsdecurien, „dass heisst, Zehntheilen des Senats.” (w alter, Rihti. liechls- 16 gesch.) Is dit ernst of scherts ? Ik beweer : die Zehntheilen dea Senats zijn een hypothese zonder grond; de Commis- sie antwoordt mij : waxter zegt het tegendeel. Yerder: „De gissing dat de 300 Equites door Sulla in den senaat „gebracht juist de helft van dit ligchaam uitmaakten , is niet „meer dan eene gissing," Dit is zeker; wat wij niet op grond van stellige getuigenissen kunnen bevestigen, blijft gissing; dat die gissing echter geenszins uit de lucht ge- grepen is, zal de Commissie, geloot ik, ais zij hetgeen Appianus daarointrent op meer dan &5ne plaats zegt met aandacht vergelijkt, erkenuen. Ik heb het door mij ge- stelde in eene aanteekening op mijne verhandeling nader toegelicht. Wat verder omtrent dit punt wordt aangemerkt acht ik van te weinig gewigt oui het te beantwoorden. Hiermede genoeg! Ik acht het overtollig de overige aanmerkingen te ontlcden; ik heb ze aandaclitig overwogen en moet er in het algemeen van zeggen : het Rapport is geen vrucht van rijpe overweging; het is een zveguxiov xintux. Het einde is in overeenstemming met het begin, zoodat er van gezegd kan worden: respondent ultima primis. Het eindigtna- melijk met eene aanmerking op mijn stijl. „Om niets van den ’ „stijl te zeggen, die sporen draagt dat de laatste scbaaf er „niet over is gegaan" enz. Dit doelt op eenige schrijffouten of kleine onnaauwkeurigheden , waarvoor ik echter reeds vooraf verschooning had gevraagd, ais voornemens zijnde de ver- betering er van voor de correctie der proeven te besparen. De Commissie kon dit gerustelijk aan mijne zorg over laten. En welke is hare conclusie? Om al die gewigtige redenen kan de Commissie niet „tot de onvoorwaardelijke opname in de Werken der Academie advieseren;” en daar- mede bedoelde zij , volgens den Rapporteur , dat de verhan- deling naar hare aanmerkingen gewijzigd en (incredibile dictu !) haar op nieuw ter keuring onderworpen zou worden. De schrijver kon daarin niet treden en de vergaderiug lieeft 17 het auders beslist. Ik heb mijne verhandeling , na eene her- ziening, ingeleverd, in vorra en inhoud zoodanig ais ik haar de eerste maal heb aangeboden , met inlassching van eene uitweiding over parricidium en met bijvoeging van eenige aanteekeningen , strekkende om de door de Com- missie bestredene pnnten nader toe te lichten. En hiermede ueera ik van het Rapport afscheid. Mijne geeerde medeleden hebben gehoord, hoe ik over hun verslag denk; — en nu, hoe ik over mijn eigen rverk denk? Waarlijk zoo er geen audere bedenkingen tegen mijne ver- handeling waren in te brengen dan die door de Commissie ziju iugebracht, dan zou ik denkeu dat ik mijzelven over- troffen had. Maar dit is er verre van daau. Ik ben over- tuigd dat mijn werk veel onvolmaakts en gebrekkigs aan- kleeft en dat mijne beoordcelaars er stof tot gewigtiger aanmerkiugen in zullen vinden dan die door hen in het midden zijti gebracht, en zij mogen zich verzekerd houden dat zoo doof ik ben voor oppervlakkige en ondoordachte tegen- werpingen, ik zoo gewillig gehoor zal geven aan teregt- wijzingen die op weteuschappelijkc gronden steunen; waar mij dwalingen worden aangewezen, zal ik zulks met dank aannemen, betuigende met de woorden van een beroemd schrijver: xv tic ex\1 x.x>Mov ehreiv , ixsTvac cux e%6pos xXXx Cplhoz av xpxTsha/ NASCHRIFT. Eenmaal tot mijne verantwoording de pen opgevat heb- bende, meen ik nog eene kleine opheldering liierbij te moeten voegen. Omtrent de door mij in de vergadering van 11 Pebruarij gegevene verklaring betreffende het gebruik, hetwelk ik van de aanraerkingeu der Commissie had gemaakt, leest men in de Verslagen en Mededeelingen op blz. 173 het vol- gende berigt: „De Heer kaksten deelt mede, dat hij, na naauwkeurig te hebben overwogen de bedenkingen door den Heer boot namens de Commissie ter beoordeeling zijner vcrhandeling over de oratie Pro Sex. Roscio Amerino in het midden ge- bracht, met de meeste dier aanmerkingen zich niet heeft kunnen vereenigen en meent bij zijne wei rijpelijk over- dachte gevoelens te moeten blijven. „De Heer de wal beantwoordt die verklaring door te kennen te geven, dat de Heer k. wel op de resultaten van de nasporingen der Philologen heeft gelet, maar, zijns in- ziens, niet genoeg heeft acht geslagen op hetgeen Juristen in den laatsten tijd tot opheldering van het vraagstuk we- i 19 gens parricidium en andere van dien aard hebben in het midden gebraclit, en beveelt den auteur daaronder inzon- derheid aan sanio de Iure Criminali Romanorum ex antiquis- simo Iure Sacro explicando'' In dit berigt is iets duisters. Het moet den lezer be- vreemdend toeschijnen , wat de reden zij waarorn de Heer de wal hier optreedt om de verklaring van den Heer kar- sten te beantwoorden , en niet een zijner beoordeelaars. Ook moet het hem eenigzins raadselachtig voorkomen, hoe de beantwoording van den laatsten met de verklaring van den eersten te rijmen zij. Streven naar kortheid heeft hier de duidelijkheid in den weg gestaan. Ik beken, het is mijn schuld. Was ik iu de vergadering bij het lezen der no- tulen tegenwoordig geweest, ik had de volgende inlas- sching verzocht, waardoor de toedragt der zaak duidelijk zal worden. „De Heer K. deelt mede dat hij — en meent bij zijne wel rijpelijk overdachte gevoelens te raoeten blijven. Dat hij zich echter de aanmerkingen van de Commissie ten nuite heeft gemaakt , ten einde deels eenige door hem bespro- kenepnnten, 200 ais over de Lex Remmia, over de De- curiae, e. a. toe te lichten , deels een onderzoek er in te las- schen omtrent de etymologie en de eigenlijke beteekenis van parricidium , waarin hij het gevoelen van osenbruggen bestreden en daarentegen de vroeger aangenomene verklaring van scaliger en vossius, ook door rein verdedigd, heeft gehandhaafd. De Heer de wal beantwoordt die verkla- ring door te kennen te geven dat” enz. Op deze wijs, geloof ik, is de zaak duidelijk. Ofschoon ik nu op dat oogenblik niet inzag , wat den Heer de wal tot die aanmerking grond gaf — ik meende osenbruggen en rein ouder de rechtsgeleerden te moeten tellen, vooral op het gebied van het Romeinsche Recht — heb ik echter met dank zijne aanwijzing aangenomen en mij beijverd sanio ‘ 20 de Iure Criminali Romanorum ex anliquissino Iure Sacro explicando mij aan te schaffen. Door de vriendelijkheid van een mijuer ambtgenooten is mij dat geschrift in han- den gekomen. Het is een Program (Regiraontii, 1853) van 10 bladzijden, waarvan twee tot het door mij behan- delde betrekking hebben. De Schr. betoogt, dat in de Lex Numae de woorden „Si quis hominem liberum dolo sciens morti duit, paricidas esto” geen definitie van pa- ri eida behelzen , maar dat paricidas (paricida) eslo hier hetzelfde beteekent ais paricidae instar esto. Hetzelfde is door mij op eene audere wijze betoogd. Met de etymo- logie van het woord laat sanio zich niet in. Wat de Schr. verder beweert : „ Parricidium nomen fuisse luris Sacri , et proprie quidem patricidium s. parenticidium inexpiabili reli- gione vetustissima sancitum significasse, inde vero trans- latum esse ad quodvis aliud homicidium” cett. daarin wijk ik, ten aanzien van de beteekenis van het woord, niet veel van hem af, wel in de wijze van betoog. Wat overigens betreft zijne onderscheiding tusscheu Ius sacrum en publicum, daarin geloof ik dat hij de grenzen van het eigeutlijke Ius sacrum te ver uitbreidt: want niet alles wat contra ius fasque is, valt onder het Ius sacrum. Doch dit punt laat ik in het middeu; het is buiten mijn boekjen. « -®t/ de UitgeeerM deae» i» mede rerscltenen i Q. HORATIUS FLACCUS, een blik op zijn leveu , zijne studien en dichtwerken, door S. Kakstbn, Hoog- leeraar te Utrecht f 0.90. DE HISTORIAE ROMANAE autiquissimac Indole et Auctoritate, deque primis Romae regibus. Scripsit S. Karsten, in Universitate Rbeno-Traj. Prof. Ord. „ 0.80. INTRODUCTIO IN HISTORIAM UNIVERSALEM, praecipue Antiquarum Gentium, scholis Academicis accomodata. Scripsit S. Karsten , in Universitate Rhcno-T mjectina Prof. Ord „ 0.70. AESCHYLI AGAMEMNON. Recensuit emendavit an- notationem et commentarium criticum adjecit S. Kar- sten, in Acad. Rheno-Trajetina Litt. Prof. Ord. . . „ 3.60. ® EXCERPTA e veteribus poetis Graecis. Lectionum in usum descripsit et animadversiones criticas adjecit S. Karsten „1.50. PLUTARCHI CIMON. Commentariis suis illustravit et de vitae hujus fontibus disseruit Arnoldus Ekkrr, Phil. Tbeor. Mag. Litt. Hum. Doct. Gymnas. Rheno- Traj. Rector 1.80. AESCHYLI CHOEPHORAE. Cum interpretatione La- tina et annotatione edidit Albertus de Jongh, Lttt. • Doct., Praeceptor in Gymnasio Rbeno-Traj 1.80. PLATONIS APO LOGIA SOCR., CRITO ET PHAEDO. Accedit emendationis Specimen in nonnullis reliquorum dialogorum. Edidit R. B. Hirschio 1.60. 