title: Annales Academici
creator: None
text: Ziet de Chaldeense Veel heeft men gesproken van de verduistering die zij hebben opgeteekend. Wilt gij weten wat hunne verklaring van die verschijnselen was? De zon en maan, zeiden zij, keeren ons voor korte tijd haar zijde toe, die niet van vuur is; of een andere verklaring: de opening wordt geheel of gedeeltelijk gesloten, door middel waarbij wij het vuur kunnen zien, dat in een wagen langs den hemel wordt rondgevoerd. Ziet de Chinezen! Getrouw hebben zij in hunne geschiedschrijving vermeld, wat zij aan den hemel zagen gebeuren, omdat zij er de voorspelding in vochten van de lotgevallen van hun rijk. Doch ook daar geen helderder denkbeelden! Een staatscollegie, dat in laat had den kalender te regelen, was tevens verplaatst aanhoudend zon en maan te bewaken; zoodra een verduistering aanving, waarschuwden zij den keizer, en het gewone volk trachtte door oorverdoovend geraas den draak te verdrijven, die het geliefde hemellicht wilde verslinden. Talrijke kometen worden in hunne kronieken vermeld, doch altijd onder den naam van bezemsterren; hare dienst was om den hemel schoon te houden. Eeuwen lang zagen de Mandarijnen hunne verdeeling van den hemel in maanhuizen wijzigen door den invloed der praecessie; het was een bron van verwarring; doch geen kwam er toe, om de wetten van het verschijnen na te sporen. Digitized by Google REDE VOERING. 211 Ziet de Indische mannen sterrenkunde bezatten bij de Brahmanen, en dezen stelden de aarde op een gouden basis, omringd door negen planeten, waaronder zon en maan, en twee onzichtbare draken, de oorzaken der verduisteringen. Zelfs nog in latere tijden hoorde een Brahman rustig de bezwaren van een zendeling tegen zijn godsdienst aan, maar hevig werd hij verontwaardigd, toen hij voor het eerst hoorde beweren, dat de maan dichter bij de aarde zou zijn dan de zon. Ziet de Egyptenaren! Weinig weten wij van de sterrenkundige kennis hun geheimzinnige priesters, maar aan, die haar roemde, wist voor zijn ingenomenheid geen betere grond aan te voeren, dan dat de pyramiden tamelijk naauwkeurig haar zijden naar het noorden en zuiden, naar het oosten en westen keeren. Eerst thans moest hun leeren haar hoogte te meten door de schaduw. Men heeft hen de meesters der Grieken genoemd, doch wat leerden zij aan Plato en Eudoxus? Niets dan de lengte van het jaar en de helling der ecliptica, beide tamelijk goed bepaald. Het zal wel onnodig zijn meer voorbeelden aan te voeren tot bewijs dat die oude volken niet meer kennis van den hemel bezaten, dan die zij door de aanschouwing alleen, zonder enige inspanning, konden verkrijgen; dat zij wel een gedeelte der feiten kenden, doch niet hunne verklaring; dat zij sommige grootheden bepaald hadden, doch met mindere nauwkeurigheid dan de tijd, daaraan besteed, zou doen verwachten; in een woord: dat bij hen van een sterrekundige wetenschap geen spraak kan zijn. Men treft onder hen de overblijfselen aan van een wetenschap, die partijdig voor de oudheid gezind was, en hij vond een Aziatisch volk, een volk, ouder nog dan de Indiërs, dat die wetenschap zou hebben bezeten, en waarvan de jongere volken de erfgenamen waren geweest. Die droom van baillie, met hoeveel onmiskenbaar talent, met hoe voorbeeldelijk ijver verdedigd, vond een rechtvaardiger in de alomberoemd wetenschapper wiens juiste maar scherpe vonnis het later onderzoek volkomen bevestigd heeft. Wanneer ik de woorden herhaal: de sterrekundige wetenschap is door de Grieken geschapen, vertrouw ik dat mijn ineenstorting nu duidelijk zal zijn geworden. Dan bedoel ik een wetenschap, die zich niet beperkt tot het waarnemen der verschijnselen, maar opkomt tot hun verklaring; die uit de verklaring nieuwe verschijnselen weet af te leiden en te voorspellen; Digitized by Google 214 M. H. BOK die met oordeel kiest en aanwijst de feiten, wier kennis haar zal moeten ontwikkelen; die, waar de vroegere onvoldoende zijn, nieuwelulx hulpmiddelen, nieuwelulx methoden schept, voor haar uitbreiding noodzakelijk is. Zoodanig een sterrenkunde danken wij aan Hipparchus. Wat zij honderd jaren voor hem bij de Grieken was, zullen weinige regels uit een gedicht van Abatus aan even nauwkeurig doen weten, als een lange omlijsting het zwaar moge wegen. Na een optelling der sterrenbeelden, na de aanwijzing van de volgorde, vermeldt de dichter de planeten, en zijn geheele kennis is vervat in de volgende woorden: "Behalve de sterren zijn er nog andere met eigen beweging; men kan niet zeggen waarheen zij gaan, want zij zijn dwarssterren; lang zijn hare omloopstijden, en veel tijd is er noodig, eer zij aan eenzelfde punt van den hemel voor de tweede maal samenkomen; hare wegen zou ik niet kunnen uitleggen; liever spreek ik tot u van de vier cirkels des hemels." Het gedicht is een verrijming van de schriften van den bekenden Eudoxus, en die omstandigheid geeft ons recht om te zeggen, dat indien zulk een kennis aan de Chaldeen of Egyptenaren ontleend is, het waarlijk niet pleit voor de leermeesters. Voegen wij er bij, dat voor Hipparchus geen verbetering plaats greep. Welk een verschil na hem! Een catalogus van meer dan duizend sterren is samengesteld, en hare plaatsen, bepaald met werktuigen, die hijzelf had moeten uitvinden, zijn nauwkeuriger bekend dan ooit te voren. De twee coordinatenstelsels, dat van Lengte en Breedte, dat van Hoogte klimming en Afwijking, staan niet meer op zichzelf, want de bolvormige driehoeksmeting en een tafel van koorden, die bijna overeenkomt met onze sinustafellen, hebben den overgang mogelijk gemaakt van het ene stelsel tot het andere. De teruggang der nachteveningspunten is ontdekt. Hetzelfde denkbeeld vond ik na het uitspreken van mijn redevoering vervat in de woorden: "Niet de waarnemingen, maar het verstand maakt de sterrekunde; de eerste, op zichzelf, bevatten geen atoom van haar, maar zij zijn de bouwstoffen waaruit het verstand de sterrekunde opbouwen kan." Het zijn woorden van den grooten bessel, in een redevoering waarin ook hij het eerste tijdvak der astronomie laat aanvangen met de school van Alexandrie. Digitale verzamelde Google REDEVOERING. De aardrijkskunde is ontstaan, en alle vraagstukken die zij aanbiedt, kunnen worden opgelost. De ligging van punten op aarde wordt, evenals de plaatsen der hemeliggaamen, uitgedrukt door Lengte en Breedte. Beiden kunnen worden bepaald, en de aanwending van een nieuwe methode, de lengtebepaling door maansverduisteringen, is mogelijk gemaakt door een nauwkeurige tijdsbepaling, gegrond op den doorgang van sterren door het zuiden. De rechtlijnige driehoeksmeting, een projectie van den bol op platte kaarten, bewijzen onberekenbare diensten. Doch dit alles betreft nog slechts de hulpmiddelen; de wetenschap zelf heeft reeds belangrijke uitkomsten aan te wijzen. Als de voorgangers van HIPPARCUS waren wijsgeeren geweest, die gissingen ten beste gaven, waarvoor zij vergelden den eenigen zekeren bewijsgrond aan te voeren, dezen, dat hunne stellingen in staat waren de verschijnselen te verklaren. Doch men heeft die weg verlaten, en een anderen ingeslagen, die vroeg of laat tot verklaring leiden moest, men heeft voor het eerst een theorie trachten te ontwerpen, die op de waarningingen aansloot. Het stelsel der excentrieën en epicyclen, van cirkels, buiten wier middenpunt de aarde stond en op wier omtrek de planeten in kleinere kringen zich bewogen, is door HIPPARCUS aangegeven. De beweging der zon is naar dat stelsel beoordeeld. De veranderingen in de ligging van de loopbaan der maan, de onevenheden in hare beweging, zijn erkend. Sommige daarvan heeft hij zelf reeds met grote nauwkeurigheid bepaald; voor de berekening van andere zijn waarnemingen aanwezig. Ziedaar een lange reeks van ontdekkingen en uitvindingen, alle van Hipparchus afkomstig. Zijn geschriften zijn voor ons verloren gegaan, uitgenomen een enkel, dat een beoordeling bevat van het gedicht van Aratus. Maar zijn werkzaamheden zijn ons gebleven, omdat zij vermeld worden door Plutarchus, de enige waardige opvolger, die hij onder zijn landgenoten had. Drie eeuwen verliepen eer de school van Alexander de Wijsheid de wijskundige voortbracht, wiens uitgebreid werk, de Almagest, ons de sterrenkunde doet kennen in den hoogsten graad van volkomenheid, die zij bij de Grieken bereikte. Daarin vinden wij de theorie der planeten naar het systeem van Hipparchus ontkuisd, de grootheden voor die theorie met verwonderlijke juistheid bepaald, tafelen voor de beweging der hemellichamen, die in vele punten overeenstemmen met de onze. Wij treffen er telkens de naam van Hipparchus aan, en die eerbiedigheid verzoent ons met het karakter van de schrijver, nadat wij gezien hebben hoe hij zich de catalogus van zijn voorganger had toegeëigend, en als wij twijfelen moeten aan de echtheid van de meesten zijner waarnemingen, ofschoon het zeker is dat hij er enkelen gedaan heeft. Heeft Plutarchus de eerste plaats, die de middeleeuwen hem toekenden, toen zij hem Vorst der sterrenkunde noemden, later moeten afstaan aan Hipparchus, veel is er overgebleven, waarop zijn roem is gegrond. Tijd en plaats gelegenheid niet, dat ik zijne werkzaamheden en die van zijn voorganger uitvoeriger vermeld. Ik zal uwe aandacht niet vragen voor de zwartigheden, die zij hadden te overwinnen bij de menigvuldige oplossing van vraagstukken uit de hoogere deelen der meetkunst, en dat enkel met de kennis harer eenvoudigste beginselen. Ik zal niet trachten de vernuftige grepen, de talentvolle verbindingen uit een te zetten, waardoor zulke leemtes dikwijks onschadelijk werden gemaakt. Plaats stond versteld van de ontzaggelijke berekeningen, die de twee grote sterrenkundigen der oudheid hebben volbracht. Diambres, de beste schrijver van de geschiedenis der sterrenkunde, noemt Hipparchus een der bewonderenswaardigste mannen der oudheid, en Ptolomeus deel een van hem, waaraan de wetenschap verplichting heeft. En hij had gelijk. Met Ptolomeus had de ontwikkeling der sterrenkunde opgehouden in Europa. Een tal van schrijvers zijn hem gevolgd, doch geen die iets wezenlijks bijdroeg tot hare uitbreiding, geen die iemand voldoende begreep. Themon, de laatste schrijver uit de school van Alexander, heeft de verdienste van dit gebrek zijner voorgangers te hebben ingezien, doch ook hij stond niet hooger dan zij allen, en zijne werken geven ons recht hem hetzelfde verwijt te doen, dat hij hun heeft toegevogen. Gedurende de middeleeuwen schuilde de sterrenkunde bij de Arabieren, Tartaren en Perzen. Alleen de eersten verdienen onze aandacht. Begijnend Digitized by Google REDEVOERING. 215 hadden zij den Almagest van Ptolomeus ontvangen, met bijgeloovige eerbied bewaarden zij hem. Onveranderd namen zij al zijn stellingen omtrent de beweging der planeten over; slechts in de berekeningen brachten zij wijzigingen, waaronder eenige van zeer groot belang. Van daar dan ook, toen Alfonso X, koning van Castilië, de bekendste sterrenkundigen van allerlei afkomst en geloof, Joden, Arabieren en een enkele Christen, leerlingen der Arabieren, bijeenriep, toen hij hun opdroeg sterrenkundige tafelen te vervaardigen, dat het stelsel van Ptolomeus aan die tafelen ten grondslag werd gelegd. Zoo had het elf eeuwen stand gehouden in Europa, en nog drie eeuwen zouden voorbijgaan, eer het viel voor dat van Copernicus. Doch eerst moest in Europa de sterrenkunde herleven; eerst moest men geleerd hebben wat de Grieken voor haar hadden gedaan; eerst moest men een toestand van ontwikkeling doorgaan hebben, zóòals misschien andere tijden opleverden, voor dat men eenvoudig de wetenschap zou hervormen, en haar bevrijden van de dwalingen die haar geheel stelsel hadden doordrongen. De herleving van de sterrenkunde valt samen met die van de Griekse letterkunde. Geen land was daarvoor geschikter dan Italië, dat gedurende zo veel eeuwen met Griekenland verbonden was geweest. Reeds de Romeinen dankten een groot gedeelte hunner kennis aan de Grieken, met wie ook gedurende de middeleeuwen het verkeer nooit geheel was opgehouden. Hun werken waren in talrijke afschriften in Italië verspreid; men moest ze slechts te verzamelen en de beoefening te hervatten. Het geschiedde met verbazingwekkend ijver in de veertiende, met nog grotere in de vijftiende eeuw. De meeste pausen, vele vorsten, bijna alle aanzienlijke mannen stelden er een eer in deze richting te bevorderen. Zij wedijverden om de Grieken, die uit het Oosten kwamen, door voordeelige voorwaarden aan zich te verbinden, en beurtelings waren de meeste aanzienlijke steden van Italië de zetels waar de Griekse letterkunde door velen beoefend werd. Zoo zien wij op het einde der veertiende eeuw achtereenvolgens Florence, Milaan, Pavia, Venetië en Rome het onderwijs van den Griek Chrysoloras ontvangen. Doch geen stad, waar het roem algemener verbreid en beter verdiend was, dan Florence. Daar verzamelden de meesten in hunne boekerijen de verspreide schatten der oudheid; daar stelde Niccolo Niccoli zijn medeburgers de toegang tot meer dan vierhonderd handschriften open, een schat die zijn vriend de medici na de dood des verzamelaars slechts met grote opofferingen bijeenhield; daar was het vereenigingspunt van de meest voorzichtige mannen, die Italië had voortgebracht, omdat allen er ondersteuning vonden, schilders en beeldhouwers, dichters en wijsgeeren; daar vonden wij kort na het midden der vijftiende eeuw den eersten sterrekundige die weder waarnemingen volbracht in Europa, Paulus Toscanelli. Dat ik Toscanelli het eerst noem, is geheel overeenkomstig met de plaats, die hij onder de sterrekundigen van zijn tijd bekleedde. Met allen stond hij in betrekking. Gedurende zijn verblijf in Padua was hij de leermeester van den bekenden kardinaal Nicolaus von Cusa, die hem zijn eerste geschriften ter beoordeling voorlegde en met wie hij altijd in innige vriendschap verbonden bleef. Toen Regiomontanus een verlegging schreef van de quadratuur van de cirkel, die dezelfde von Cusa, de vriend van zijn leermeester Peurbach, had aangegeven, droeg hij haar op aan Toscanelli. Zoo zien wij dezen Florentijner aan de spits van die reeks van grote mannen, die de geschriften der oude sterrekundigen verzamelden en beoefenden, hunne stellingen toetsten aan de waarnemingen, en de werkzaamheden voorbereidden van die de Brahe, de ontdekkingen van Copernicus en Kepler. Het kon wel niet anders of hij moest allen vriend zijn. Een helder geleerde, vrij van de vooroordelen der sterrenwiskunde, wier dwalingen hij bespotte, leefde hij in het land, dat alle bekende sterrenkundigen bezochten, omdat het alleen de bronnen voor hunne studie voldoende bezat. Eerst zien wij den jeugdigen peurbach met den grijzen bianchini in Ferrara samen arbeiten aan een uitbreiding der Alphonsische tafelen, waar- schijnlijk de aanleiding voor Toscanelli om haar onnauwkeurigheid te ont- dekken, en waarschijnings te doen voor haar verbetering. Later vinden wij hem bij von Cusa, die een anderen weg had ingeslagen dan zijn meester Toscanelli, en die zich verdiepte in minder gelukkige wijsgerige bespie- gelingen over de beweging der aarde. Weinige jaren verlopen — peurbach is gestorven, nadat hij schitterende verwachtingen van zich had doen opvatten; maar regiomontanus, zijn leerling, heeft zijn arbeid opgevat, en hij komt met bessarion naar Italië; om daar het Grieks te beoefenen en de vertaling van Ptolemaeus te zuiveren van talloze fouten, die george van Trapezunt had gemaakt. Regiomontanus gaat terug naar Duitsland, en is de roem van Nürnberg, maar de Paus roept hem weder naar Rome om den kalender te Na korten tijd betreedt de grootste sterrenkundige van dat tijdvak, Copernicus, eveneens den bodem van Italië. Biot heeft ongelijk, als hij beweert, dat de roem van regiomontanus hem daarheen trok, en dat zij in Rome in innige vriendschap leefden, want Copernicus kwam er eerst jaren na den dood van regiomontanus. Ook Toscanelli en bianchini leefden niet meer, maar Copernicus werkte met hunne leerlingen en op- volgers in het land waar de wetenschap herboren was. Het is merkwaardig te zien, hoe snel zij van daar zich verbreidt naar alle zijden, hoe zij overal een gunstig onthaal vindt. Met geestdrift worden de mannen ontvangen, die haar beoefend hebben in Italië; vooral Duitsland beloont en begunstigt hen. Toen peurbach weer kwam, liet Rome, bood men hem een hoogleeraarsplaats te Wenen aan. Regiomontanus keerde terug naar Duitsland, en hij woonde te Buda, geeerd en beschermd door Matthias, tot de onlusten in Hongarije hem noopten eene rustige schuilplaats te zoeken. De boekdrukkunst trekt hem naar Neurenberg, dat, door zijn ligging begunstigd, het Florence van het Noorden was geworden, en met open armen wordt hij er ontvangen door die patriciers, die hun vorstelijke rijkdommen verlieten hebben voor wetenschap en kunst. Eene sterrewacht, eene afzonderlijke drukkerij worden door Walter, zijn leerling en vriend, ten zijnen behoeve gesticht. Kostbare instrumenten worden door de beste kunstenaars vervaardigd; Walter zelf neemt deel aan de werkzaamheden, en de nieuwe sterrekundige tafel verschijnt, terwijl Toscaneli nog werkt in den bekenden koperen van Brunelleschi. Johann Schoner heeft zich in de school van Regiomontanus gevormd, en Melanchthon hoort zijne lessen. Apianus en Gemma Frisius zijn de beschermelingen van Karel V, die hunne werken in Spanje invoert, die zich door Apianus den loop der planeten laat uitrekenen (zelfs onder het bereik van het vijandelijke geschut). En die, na zijn afstand van den troon, zich bezig houdt met de vervaardiging van uurwerken, de werktuigen door Geha Faisiue voorgeslagen voor de bepaling der lengte op zee. Overal hetzelfde verschijnsel: De Sterrekunde wordt door allen geholpen, door allen begunstigd, door vorsten en geestelijkheid, door geleerden en kooplieden. Wat zijn de oorzaken van die algemene belangstelling? Bij velen was het liefde voor de wetenschap, doch aan de meesten droegen de invloed, dien zij uitoefende, en de behoeften, waarin zij moest voorzien, zoo krachtige bescherming af. Beschouwen wij Portugal, waar de scheepvaart met iedere dag toenam, en een nauwe band bestond tussen de zeevaarders van dat land en de sterrekundigen van Duitsland en Italië. Volgen wij de ontwikkeling van de plannen van de grote columbus, zoo als zijn zoon heeft gebeeld, dat aan zijn brieven ontleend heeft, en wij zullen den naam van Toscanelli een plaats zien innemen naast die van den Genuezen zeevaarder. Het was een tijd van moedige ondernemingen. De Italianen waren voorgegaan in het voortbrengen van ontdekkingsreizen, de Portugezen hadden dat voorbeeld gevolgd. Aanhoudend werden zeetogten langs de westkust van Afrika volbracht; telkens waagde men zich verder in het Zuiden, en steeds kwamen nieuwe berichten en nieuwe voorwerpen uit de ontdekte landen naar Portugal. De vrees voor de brandende hitte onder den Aequator verdween langzamerhand in Europa, en wij vinden columbus onder de bestrijders van dat oude vooroordeel, nadat ook hij aan die tochten had deelgenomen. Zij wekten bij hem het denkbeeld op, dat men even goed west- als zuidwaarts kon varen, en dan wel zeker een of ander land zou ontmoeten. "Zo," zegt zijn zoon, "bracht het een denkbeeld het andere voort, en faadde de een zaak de andere ten gevolge." Zeelieden, die faamd in Lissabon spraken, versterkten columbus in zijn denkbeeld. Eenen few waren op zee voorwerpen gevonden, zooals schildpadden in Indië voorkwamen. Anderen gingen verder, en beweerden, dat zij reeds westelijker landen bezocht hadden, doch hij sloeg geen geloof aan dat verstaan. Om zekerheid te verschaffen, liet hij destenen kunde. Redevoering. S19 En de aanvraag gaf hem de uitnodiging dat hij in het weten van Indie zo voordeel had. Hij nam de schrijvers over Geographie, die hij vroeger gelezen had, op nieuw ter hand, en in een werk van den kardinaal de AIUI vond hij dat denkbeelden der ouden, zoodanig zij zich in de middeleeuwen hadden voortgeplant en ontwikkeld. Hij vond er de vertelling der Pythagoreers omtrent de kogelgestalte der aarde, haar verdediging door Aristoteles, en de uitloopende meeningen van zeer vele schrijvers, van Abistotis tot Stabo, van Strabo en Bacon, over de uitgestrektheid van den Oceaan, die Europa van Azie scheidde. Hij vond er vraagstukken uit de aardrijkskunde en sterrekunde vermengd, want gezamenlijk waren die wetenschappen geschapen door Hipparchus, behandeld door Ptolomeus; gelijktijdig herleefden zij in Europa, en de Geographie van die tijd omvatte ze beide. Zoo had Columbus zijn denkbeid gedeeltelijk door eigen studie ontwikkeld, gedeeltelijk op het gezag van oudere schrijvers gesteund. Daar venumt hij op eens dat Toscanelli, geraadpleegd door de koning van Portugal over de vaart naar Indie, er op aangedrongen had, dat men den weg door het Westen zou zoeken. Verheugd dat een man, wiens geleerdheid beroemd was, wiens invloed hij kende, zijn inzichten deelde, schrijft Columbus zonder verwijl aan Toscanelli, en zendt hem een kleinen aardkogel, waarop de weg die hij volgden, was afgetekend. De band was geknoopt tusschen de moedige zeevaarder en de tachtigjarige geleerde, die voor het eerst kon hopen een lievelingsdenkbeeld verwezenlijkt te zien, dat hem zoovele bemoeienissen, zoovele jaren van studie had gekost. Geen wonder dat een levendig verkeer tusschen hen plaats greep, en vooral Toscanelli aan Columbus veel kon mededeelen, wat dezen bij minder gelegenheid tot studie was ontgaan. Hij zond hem een afschrift van zijn brief aan den koning van Portugal, en een kaart waarop de weg was ontworpen; hij maakte hem bekend met de berichten van Marco Polo over het Oosten, met hetgeen hij zelf van gezanten had vernomen; hij versterkte hem in de verwachting dat de reis kort zou zijn, omdat ook hij geloofde aan een uitbreiding van Azie naar het oosten, die den afstand verminderde tot de helft van zijn werkelijke bedrag; hij gaf een uitvoegende beschrijving van Cipango of Japan en Catayo, een provincie van China, de landen die Columbus naar zijn meening zou aantreffen; hij voorspelde hem eindelijk, dat hij op zijn weg eilanden zou vinden, waaronder de kaart een bevatte, en die hem een toevluchtssoort konden zijn in geval. Ik verheug mij, schrijft hij, dat gij zoo goed gezind zijt, en dat de reis niet alleen mogelijk, maar zeker is; gij kunt het niet weten met dezelfde zekerheid als ik, die de gelegenheid gehad heb beroemde mannen te ondervragen, die van daar naar Bombay kwamen. Wie weten wil wat krachtigen invloed die aansporingen van Toscanelli op Columbus hadden, hij leest het leven van den Admiraal door zijn zoon, en hij zal er de verklaring in vinden, dat Toscanelli de vroome oorzaak was, dat zijn vader met goeden moed den togt ondernam. Niettemin is de invloed velen geschiedschrijvers ontgaan, door anderen ten onrecht toegekend aan Martinus Behaim, een zeevaarder, die eveneens deel nam aan de tochten langs de westkust van Afrika. Uit Nürnberg afkomstig en een leerling van Regiomontanus, was hij in groot aanziend in Portugal, en benoemd tot lid van een mathematisch college, dat in 1514 had de hulpmiddelen der scheepvaart te verbeteren. In die betrekking deed hij veel om de onderneming van Columbus voor te bereiden, al had hij daarbij niet op haar het oog gevestigd. Zijn medeleden, twee artsen des konings, stonden in bekwaamheid verre beneden hem, en toen de oplossing van het voorstel om de scheepvaart door zonnehoogten te leiden hun werd opgedragen, was hij het, die de kennis der sterrenkunde aan die oplossing dienstbaar maakte. Hij verspreidde de ephemeriden van Regiomontanus, en zij werden door Columbus, de Gama en Vespucci op hun reizen gebruikt. Hij voerde op de schepen een astrolabium in, waarschijnlijk een navolging van een werktuig dat zijn meester had uitgevonden, en, om proeven te doen met dat astrolabium, vergezelde hij Biedermann op zijn tocht naar het zuidelijk halfrond. Hij vervaardigde tafels van de Afwijking der zon, die strekken moesten om de Breedte aan boord der schepen te vinden. Inderdaad, hij grondvestte de nautische wetenschap; hij verbond de sterrenkunde der Duitsers met de scheepvaart der Spanjaarden en Portugezen. Sinds zijn optreden, zegt Aepsl, 'vertoont zich het streven om de scheepvaart op wetenschappelijke gronden te vestigen; om, zonder wegwijzer, zich aan de open zee te vertrouwen; om, zonder het gezicht op de kust, zijn plaats op aarde te vinden, en de richting, die men volgen moet.' Daardoor heeft hij zeker veel toegebracht tot de onderneming van Columbus, den eersten, die zich rechtstreeks van de Europese kusten verwijderde; het vertrouwen vergroot, waarmee die onderneming werd aangevangen en voortgezet; Columbus in staat gesteld zijn richting te kiezen en steeds haar te volgen, om op zijn tochtengenoten niet den indruk te maken, als ware hij onzeker van zijn weg; daardoor uiteindelijk de verklaring uitgelokt in het dagboek der vierde reis van Columbus: 'Er is slechts een onfeilbaar scheepsrekening, die der sterrenkundigen. Wat zij opgeven, gelijkt een profetische blik. De geschiedschrijver hebreër dwaalt in zijn meening, dat Columbus in zijn denkbeelden over de nabijheid van Azie gesteund werd door zijn vriend Behaim. Deze toch kwam naar Portugal zes jaren, nadat Columbus zijn diensten den koning had aangeboden, en nadat zijn latere ambtgenoten, de beide artsen des konings, de plannen van de Italiaan als fabelachtige hersenschimmen hadden verworpen. Het was niet de enige teleurstelling die de grote man moest ondervinden; trouweloos werd hij in Portugal behandeld; zijn broer, door ongelukken vervolgd, werd verhinderd zijn plannen aan het Engelse hof voor te stellen; hij zelf in Spanje meermaals afgewezen. Alles scheen zaam te loopen om hem te ontmoedigen, doch met geestkracht bood hij aan alles het hoofd, want hij was overtuigd van de uitvoerbaarheid van zijn plannen, die hij tegenover de professoren van Salamanca op kaarten en globen duidelijk maakte, die hij tegen alle aanvallen standvastig verdedigde. Achttien jaren vol teleurstelling werden eindelijk vergoed, en Spanje verschafte hem de gevraagde ondersteuning. Toscanelli had het geluk niet de tocht naar het Westen te beleven, maar men waagt weinig met te beweren, dat de standvastigheid van Columbus grootendeels het gevolg was van den diepen afvallende dien zijne voorstellingen hadden gemaakt. Want tot het einde zijns levens zien wij columbus vasthouden aan al wat Toscanelli gezegd had. Op een kleine wijziging na, waartoe zijn reisgenoten hem dwongen, volgde hij den weg, door de kaart van Toscanelli, die hij waarschijnlijk aan boord had, aangewezen. Als de inbooringen hem spraken van Cuba, verwarde hij het in zijn dagboek met het Cipango in de brieven van Toscanelli. Steeds heeft hij beweerd Indische te hebben gevonden, en op zijn sterfbed ontkende hij het bestaan van uitgebreide landen tusschen Europa en Azië. De verklaring, die columbus en zijn reisgenoten bij hunne terugkomst in Europa aflegden, dat zij Azië gevonden hadden op hunnen weg door het Westen, verbreidde zich met snelheid door het hele werelddeel. Overal sprak men van columbus. In Portugal ontving hem de koning met de grootste onderscheiding, en men kwam hem zien, zegt zijn zoon, "als ware hij een wonder." Zijn feestelijke intrede in Barcelona, de erebewijzen, waarmee hij in Spanje overladen werd, zijn door ooggetuigen uitvoerig beschreven. Aan het Engelse hof noemde men zijn ondernehming meer goddelijk dan menschelijk. Doch overal volgde spoedig een andere gedachte, die de eerste opwelling van bewondering; overal wilde men delen in de vruchten die de spoedige vaart naar Indie kon opleveren. Men kon nu zelf, meende men, het goud, de specerijen, de edelgesteenten van daar gaan halen, en was niet meer afhankelijk van de Italiaanse handelsteden, die vroeger de voortbrengselen van het Oosten door Europa verspreidden. Men kon schatten en sparen, als die zij er mee hadden verdiend. Zoowel als Spanje rustten Portugal en Engeland kleine vloten uit, die den weg naar Indie zouden zoeken. Behalve dat in Spanje, ondanks het strengste verbod, vele schepen in stilte werden uitgerust, weet men met zekerheid, dat in de eerste zestien jaren na den tocht van Columbus vier en twintig ontdekkingstogten werden ondernomen. Allen trachtten zij Azië te bereiken, doch allen stuitten zij op Amerika, en langzamerhand vestigde zich de overtuiging dat zoowel in het noorden als in het zuiden een groot vasteland aanwezig was. De inbolingen verklaarden dat in het westen een groote zee lag, en men begon te begrijpen dat ook deze nog moest worden overgestoken, eer men Japan, het bekende oostelijkste gedeelte van Azië, kon bereiken. Van daar dat de latere ondernemingen grootendeels ten doel hadden een doorvaart te zoeken tusschen het noordelijk en zuidelijk vasteland. Men vond haar niet. Toen hadden langs de zuidelijke kusten der Nieuwe Wereld gelijke onderzoekingstogten plaats, als reeds, sedert meer dan een eeuw, langs de westkust van Afrika ondernomen waren. Amerika y ESPAÑOL, de vertrouwde vriend van Columbus, wien deze zelf de behartiging van huisselijke aangelegenheden opdroeg, en dien men zo-lang ten onregte verdacht en gelaakt heeft, omdat een ander onbekend schrijver zijn naam aan het nieuwe werelddeel gaf. Amerika y ESPAÑOL volgde de kusten van Brazilië, gelijk voor hem Diaz de westkust van Afrika. Op een zuidelijke breedte van 52° keerde hij terug; ware hij slechts weinige dagen in dezelfde richting voortgegaan, hij zou de zuidelijke doorvaart om Patagonië gevonden hebben twaalf jaren voor Magellan. Zeilde VASCOS PE gama de zuidpunt van Afrika om, Magellan ontdekte die van Amerika, doch waar de gama weldra kusten, vond, die covilhaan voor hem beschreven had, zag Magellan de grote Stille Zuidzee voor zich, die geen Europeaan voor hem had bevaren. Moedig stak hij haar over, doch vond den dood op een der eilanden van den Indischen Archipel, dien hij na talloze bezwaren bereikte. Ook Magellan werd bij zijn tocht geleid door het vertrouwen op de kaart, op een van zijnen kaarten hij de zuidelijke doorvaart vond aangestoken, al was zij er slechts bij gissing gesteld. Ook de methode van lengtebepaling, die hij aanwendde, was waarschijnlijk afkomstig van behaald, want had hij haar geleerd van rodrigo, die beweerde haar van een demonimo familie te hebben ontvangen, het is moeilijk in die demonimo iemand anders te vinden dan den voormaligen ambtgenoot van rodrigo in het mathematisch college. Zoo was daad in hetzelfde tijdvak, waarin de sterrekunde bloeide, de weg ter zee naar Indie, zoowel om de zuidspits van Amerika als om die van Afrika, gevonden, want ofschoon men nog in de laatste dagen bevestigd heeft, dat Vasco da Gama reeds eeuwen vroeger door anderen was voorgegaan, de kennis was verloren en deze moest op nieuw worden volbracht. De eene helft der aarde, die vroeger geheel onbekend was, wier grootte door sommigen overdreven, door anderen, en daaronder toscanelli en Columbus, veel te klein geschat werd, was nu bezocht geworden. Een nieuw werelddeel, ruim driemaal groter dan Europa, en waarvan in vroegere eeuwen slechts een klein deel den Noormannen was bekend geweest, was nu in zijn geheele uitgestrektheid ontdekt. Voor een groot gedeelte was men die uitkomsten aan dezelfde mannen verschuldigd, die in de sterrekunde de ontdekkingen van de ware beweging der hemiliggaamen, van de wetten van Kepler, van den bouw van ons planetenstelsel hebben voorbereid. Ik zal het niet wagen u den invloed te schetsen, die de grote ontdekkingen ter zee op den staatkundigen toestand van Europa, op het verval en de opkomst van uitgestrekte rijken hebben gehad. In de Nieuwe Wereld bepaalde de vestiging eener enkele kolonie den ontwikkelingstoestand van millioenen mensen voor honderden jaren. Welk een verschil tusschen het noorden en zuiden van Amerika, het eerste onder Engelsen, het laatste onder Spaanse invloed. Tegenover de welvaart, die het goud, uit Amerika afkomstig, in sommige delen van Europa verspreidde, staat de ellendige toestand der inboorlingen onder de heerschappij van Spaanse gelukzoekers. De afschuwelijke slavenhandel, door de Portugezen aan de westkust van Afrika gedreven, was reeds door Columbus in Amerika ingevoerd, en het duurde niet lang, of hij vertoonde er zich met al de misbruiken en gruwelen, die hem gewoonlijk vergezellen. Doch ik mag niet nalaten er bij te voegen, dat Columbus zelf die misbruiken in krachtige termen heeft veroordeeld; dat hij handelde overeenkomstig de dwaalbegrippen van zijn tijd, toen hij meende dat de heidenen hun vrijheid te mogen ontnemen, als hij hun daarvoor de Christelijke godsdiens in plaats gaf; dat die handelwijze juist een natuurlijk uitvloei was van het sterk opgewekt godsdienstig gevoel (dwaling ware wellicht een beter woord), dat zijn geheele leven kenmerkt; en dat in Spanje de geestelijke zichzelf onderling oneens waren of de slavenhandel al of niet geoorloofd was. Doch genoeg hierover; de toestand der nieuwere maatschappij werd toen gevestigd, en de voorstelling dier gebeurtenis behoort tot de taak van den geschiedschrijver. Er is een ander pand, dat ik wenst u aan te wijzen. Het 18e sterke verbond en ontwikkeling, die de gezamenlijke natuurwetenschappen aan de gebeurtenissen van die tijd te danken hebben. Groote scherpsinnigheid staat reeds door in de waarachtige visies van den Genuese zeekaart. Bij de terugkomst van zijn tweede reis waren alle stuurlieden onzeker van de plaats, waar men zich bevond, de levensmiddelen waren uitgeput, en het volk was moedeloos. Columbus stelde hen op, en verzekerde, dat men de Azorische eilanden slechts een weinig oostwaarts had. Die verzekering was gegrond op de waarheid, dat de kompasnaalden juist naar het noorden wezen, en de afwijkingen snel veranderden tussen Amerika en Europa. De plaatsen in het dagboek van Columbus, waarin dit feit wordt vermeld, bewijzen met zekerheid dat hij de ontdekker is geweest van den invloed, die de Lengte op den stand der magneetnaald uitoefent. Hij zocht de verklaring in een ander verschijnsel, dat evenzeer het eerst door hem werd opgemerkt, het verschil in temperatuur bij verschillende Lengtes met andere woorden, de buiging die de isotherme lijnen ondergaan. Die verklaring was onjuist, maar de waarheid van beide feiten is ons gebleven. Columbus heeft de eerste mededelingen gedaan over de grote Sargasso-bank, die hij op weg naar Amerika aantraf. Bij hem vinden wij de eerste aanduiding van de vorm der hoofdstroomingen in den Oceaan, van den vorm der Canarische eilanden en de geologische oorzaken, die hunne vorming kunnen hebben te weeg gebracht. Zijn dagboek bevat de eerste nauwkeurig bepaalde vulkanische uitbarsting van de piek van Teneriffe. De ontdekking van Amerika leverde een nieuwe flora, een nieuwe fauna op; onbekende plantensoorten, onbekende diersoorten traden in een verrassende menigte te voorschijn. Nieuwe mensenheden, geheel verschillend van de Europese, woonden aan gindsche zijde van den Oceaan onder gelijke Breedte. Hun talen behoorden tot andere taalstammen, en waren geheel nieuw en vreemd. Somstig en tabijk waren de vragen, die ieder oogenblik op het gebied der natuurwetenschappen oprezen, en de geleerden in Europa waren ontwikkeld de meesten bevredigend te beantwoorden. Dood juist daarin ligt de ontwikkeling van het tijdvak; met de taak nam de inspanning toe, en, zoals voor HUMBOLDT zo, COLLEMBUS het aan het menschelijk geestelijk vermogen bewezen, door op eenmaal talloze nieuwe zaken ter overdenking aan te bieden. De verwezenlijking van de plannen, die hij met TOSCANELLI ontworpen had, heeft grote winsten aangebracht, onberekenbare gevolgen gehad. Men leerde de aarde in haar geheel kennen — zonder twijfel de eerste voorwaarde voor de vervolmakking van de natuurwetenschappen, voor de verklaring van een zeer groot aantal verschijnselen. Ook aan de sterrekunde werden vragen voorgelegd, even zwaar, misschien veel zwaarder dan die de andere wetenschappen hadden te beantwoorden. Aan haar werden eischen gedaan, van wier spoedige vervulling de welvaart en de vruchten die de nieuwe ontdekkingen zouden opleveren, in groote mate afhingen. Had zij veel toegebracht tot de onderneming van gevaarvolle zeetogten, zij moest nu de middelen verschaffen, waardoor deze met meer zekerheid konden worden volbracht. Want in de plaatsbepaling op zee was men nog weinig gevorderd. Als COLLEMBUS de sterrenkunde de eenige zekere leidsman van de zeevaarder noemt, dan doet hij het om dat zij hem tot ruwe benaderingen in staat stelde, waartoe hij vroeger geen enkel hulpmiddel bezat. Als VESPUCI aan een der medici met ophef mededeelt, dat de stuurlieden verklaard hadden niets te weten in vergelijking met hem, de cosmograaf en astronoom, die de schepen vergeelden, dan behoeven wij slechts uit het dagboek van zijn vorige reis een zorgvuldige Lengtebepaling aan te halen, die minstens 20% juist was. Voldoende zekerheid kon de sterrenkunde de zeevaarder niet verschaffen, zolang het haar niet gelukt was de ware beweging der hemelbevenden uit te vorschen, en met zekerheid hunne plaatsen te voorzeggen; zolang zij zelve de hulpmiddelen voor nauwkeurige waarnemingen ontbeerde; zolang zij den stuurman geen werktuigen kon verschaffen, die zijn meetingen nauwkeuriger, geen ephemeriden, die zijn berekeningen juister maakten; zolang zij der aardrijkskunde niet geleerd had met juistheid de verplaatsing van plaatsen op aarde te bepalen. Aan al die behoeften moest worden voldaan, en daartoe waren talloze uitvindingen en ontdekkingen nodig. Was eene onafzienbare reeks van werkzaamheden noodig. Zoo uitgebreide taak werd den beoefenaars der sterrenkunde opgelegd, zulke verplichtingen moesten hen tot de grootste krachtsinspanning nopen. Ziedaar wat velen dreef tot bescherming der wetenschap. Het is een gedeelte van het antwoord op de vraag: wat waren de oorzaken van die zoo algemene belangstelling? Doch er waren nog andere oorzaken, die ik niet met stilzwijgen mag voorbijgaan, al zal ik, om geen misverstand te maken van uw geduld, slechts kort ze vermelden. Ook de hooge geestelijkheid ondersteunde de beoefenaars der sterrenkunde, en zij deed het, omdat zij hun hulp behoefde voor de regeling der Christelijke feesten. Wij hebben gezien dat Johannes Muller door paus Sixtus IV naar Rome werd geroepen, het was de uiting van die behoefte. Om haar goed te begrijpen, moeten wij terugzien op de kerkvergadering van Nicea. Daar was een regel aangenomen voor de viering van het Paschenfeest, waaraan die van andere feesten zich knoopte. Men had bepaald dat Paschen altijd zou vallen op den eersten zondag na de eerste volle maan in de lente en men had die berekening geregeld naar de periode van 19 jaren, na welke de gestalten der maan op denzelfden datum wederkeeren. Streng had men zich aan die regel gehouden, doch meer en meer kwam men in strijd met de verschijnselen des hemels. Want aan de eenede zijde had die periode van 19 jaren niet de nauwkeurigheid, welke men haar toeschreef, en gaf zij in driehonderd jaren een fout van een dag in de berekening van de gestalten der maan; aan de andere zijde hield men steeds vast aan de Juliaanse tijdrekening, die ook weer elk vierhonderd jaren den aanvang der lengte een dag verschoof. Gedurende een tiental eeuwen hadden de onnauwkeurigheden zich opgehoopt en de bezwaren aan het besluit van Nicea verbonden, de verwarring, die het veroorzaakte, werden door de geestelijkheid maar al te goed gevoeld. Dikwijls was het onderwerp ter sprake gekomen. Op het concilie van Constanz had Pierre Baillif, de kardinaal en cosmograaf, wiens werken wij in de handen van Columbus vonden, voorgesteld de Juliaanse tijdsrekening te hervormen. Ook de kardinaal von Cusa schreef over dat onderwerp, dat reeds vroeger door Roger Bacon was opgevat. Toen Regiomontanus te Venetië wachtte op zijn beschermer Bessarion, schreef hij een soort van kalender, en voegde er een tafel der dagen aan toe, waarop het Paschenfeest de eerstvolgende dertig jaren zou worden gevierd. Waarschijnlijk was dit, tevens zijne bekende geleerdheid, voor sextus de drijfveer om hem naar Rome te roepen. Een bisdom zou zijn diensten belemmerd hebben, doch zijn spoedige dood verhinderde zijn werkzaamheden en verijdelde de plannen van de Paus. Eerst een eeuw later, genomen het oogbuis XIII, de zowel gewaarschuwde hervormer in te voeren met behulp van den Calabrisch lilio. Eerder toentijds werd de geestelijkheid bevrijd van de aanleunende spotternijen der Joden, die de wanorde in de viering van het Pasenleven tot doelwit hadden, en die niet alleen haar maar ook regiomontanus, diep hadden gekreft. Geen wonder dus dat zij de hereniging der sterrenkunde voorziet, later in de armen van die wetenschap zich wierp. Doch nadat de diensten geleverd waren, die zij legeerde; nadat de wetenschap het eigendom was geworden van Duitsland, en ook in haar de geest van hervorming doorwoezde, die algemeen was in dat land godsdienst en staatkunde beoefende, verduurde de houding der geestelijkheid weldra. Toen kwam er aan die goede verstandhouding een eind, en werd de bijbel de toetssteen, waarmede de uitkomsten der sterrenkunde moesten beproefd worden, en de strafwet, die haar ketterijen veroordeelde. Reeds Copernicus, hoewel zelf een geestelijke gevoelens dat bezwaar bij de verkondiging zijner onderzoekingen, Hij droeg zijn werk op aan de Faust, en die opdracht was krachtig en waardig. "Aan gezag", schrijft hij, "zal mij ten schild zijn tegen de bozen. Ik ben zeker dat de geleerden mijn uitkomsten toejuichen. Indien iemand, of onwetende of onverbazend, misbruik maakt van woorden uit de Schrift, wier zin zij verdraaien, vreemde ik hun aanvallen. De wiskundige waarheden kunnen slechts beoordeeld worden door wiskundigen." Hij stierf met de eerste afdruk van zijn werk in de hand; misschien liet men het daarom strafeloos voorbijgaan; doch nog geen eeuw was verloopen of de Heilige Congregatie verklaarde dat Copernicus zich vermeten had, niet alleen te stellen, maar als waar te verkondigen, denkbeelden in strijd met de Bijbel en de eenige ware verklaring, die een Christen mocht aannemen. Twaalf jaren later had Galilei den moed dezelfde stellingen te verdedigen, en door strenge bedreigingen dwong de geestelijkheid den zevenzestigjarigen geleerde zijn overtuiging af te zweren. Zijn werk werd verboden, als dat van vroeger dat van Copernicus, toen men de schriften van Copernicus verbrandde. Zo veranderen de tijden; we beklagen de slagtoffers, maar het is ons bijna moeilijk een gloeiende te onderdrukken bij handelingen, zo klein-gpretig en hatelijk, en toch zonder vermogens. Doch het zij genoeg! Het was niet de eerste maal, en evenmin de laatste, dat de geestelijkheid probeerde de verspreiding van heldere denkbeelden te stremmen, de voortgang van de maatschappij te beletten. Nog een oorzaak blijft mij te vermelden, over, maar ook daarin zal ik kort zijn, want zij vertoont ons het tijdvak van een gunstige zijde. Het 18de racht voor sterrenwetenschap. Had hetgeen de oudheid sterrekunde noemde voomamelijk in bijgeloof bestaan, bij de Grieken maakte de sterrewigchelarij slechts een deei uit van de wetenschap. Ftolbuabub wijdde aan haar eenige hoofdstukken in sdjn werk de Almagest.. Zij ging met dat werk oves tot de Arabieren> en herleefde met de sterrekunde der Grieken in Europa. Enkele uitzondenn* gen mogen wij vinden; pbtraeca moge de verklaarde vijand geweest zijn van sterrewichelarij en alchemie beiden; toscanblli mo^ aanspraak ma« km op onze achting, omdat hij de dwalingen van zijne tijdgenooten be^ qpotte; algemeen zien wij die dwalingen huldigen^ zelfs door de bekendste sterrekundigen van dat ti]dvak« REOiOHONTAifirs WBs haar pwrtijganger , en verklaarde zich te Bologna, dat ainds langen tijd zijne vast aangestelde astrologen gehad had, openlijk ten haren voordeek. In sdjne Ephemeriden zocht hij de atanden der maan^, die het voordeeligst aijn Toor heelkundige operatien. Intusschen hij ar* kende, dat er veei willekeur en onzekerheid in heerachte, en het verwon- dert ons niet, dat hrj, ofschoon te veigeefs, trachtte baar aan wetenschafp* pelijke r^ls te binden. JoHAVN 8CHONBB, een d^r hoofdeo van de SK^booI van wiskundigen, die zieh in Neure&beji^ naar BBGiottONTANUs gevormd hadden, deelde zijne insigtm. Hij ging zelfs zoo ver van een zondvloed te voorspellen in Fe* Digitized by Google 280 H. HOEK bruarij 1524, omdat dan drie planeten bijeen zouden staan in het ster- rebeeld de Visschen; doch^ helaas, het weder was zoo droog als ooit te voren* Melanchthon, die zijne iesssen gehoord had, was evenmin vrij van die dwaling. Men herinnere zich zijn angst voor de komeet van kaeslY, en de voorspelling dat deze vooral den Heer der Nederlanden bedreigde. 