title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Ah, mijn don van Rottang, tot vlegten en bindwerkgetrukt avii, tmvf mm de credit ftokkm in rimen ffyten, van zoete brusde ah men die hebben tufgen daarna eenige dagten m dt i and drogen, ieder de voorziening veorden; in de pallen moet men de tijd en voorzichtigheid met doeken bedekken, om dat de teruggracht Rottang ligt in de banden myd. Sk nleuice karven ieder een dag o/ drit in zout atater te leggen, en daarna in de rook te hangen. Liet ik at er uit but verfbet gekapte torvo van hittende, diend niet alleen tot drit, maar ook em i bouf daar binnen te gaan, ah neti digt baier uil dat dan ietjem, en bet uitvallen zelf beletten. De drie- en vijftigste Plaat Voor een Tafel van het eten Palm-fruit, net zo'n zelfs vrucht afzonderlijk en groter. LVI. VII Boek. LVI Hoofdstuk. AMBOINA KRUIDBOEK. CAPUT QUINQUAGESIMUM SEXTUM. Palmijunctus verus. Rottang Tuni. Hoe in het hoofd, drie Rottang species beschreven, qua fenum tenuis luot praecedentibus, quarumque prima in Amboina is indigene, de andere alia: exoflca. Eerst, Palmijunctus unctu irriui. 2. Aracus vicus. 3. Palimbanicus. Eerst Palmijunctus verus, een soort Rottang Bubui, de vierde Rottangarum is, atque in binas te verdelen species, in angustifolia en latifolia. Primo, Pulum in junco, verus, angustifolius, cognominatum murum, (sit) Rottang, Tuni, non ad torres praecedentes sent, spurius, selt quum hujus substantia sit lenitima, & aptissima ad understanding. Hujus fruticis rami fese non in actum erigunt, sed tot foliis gaudent, quot priores, foliosus enim fruticis liujque rimus reptem modo vel alium pedes altus est, et preter ca 40 ejus extrema parte silum quasit itidem dependet longius quam in prioribus, quod hamulis oblitum est onuliratim libi obpositis, qui firmius fese vehibut infigunt illis nugarum silexstruun. Fruticis ipsum spine (une longi, firma, & vagi. Contra ejus funis omnium longissimus est, vix pollicem vel vulgo digitorum crassus, (unitiae) cattioris de flexuoso quam praecedentium. Prope radicem genicula gerit, atque ex quovis frutice umcus tantum excrefact funis, quum piores ex una radice plures producant. Quod haec species praebit aliis pro peculiariter habet characterem. Quum jam hic funis sic perscitus, sensim marcescicit frutex, ita ut tantumdem nil remaneat. Funis hic adultus diductum ei rei: inque longos articulos distinctus, sine illis spunc vel lateralibus ramis, et qua plerumque quinquaginta vel sexaginta orgia in longum, externe autem crassum gerit corticem, obscurum virentem, et parum rugosum, qui seriendo decorticari potest, atque sub hoc vera reconditur Rottanga, ultra digitum crassus; In fumma parte tres quatuorve ramis excursus, quivis oftentimes longi, de hamis obliti, quorum tres quattuorve simul locantur per intextum. Quaodvis folium fesquipedem longum est, binosque digitos latum, ad oras brevibus stipulis armatum, uti A nervus medius cum binis lateralibus minoribus subuts obvius fune vagis sive mollibus spinulis: Inferiora folia breviora fune ac glabriora, constanter acuta sunt, exceptis quibusdam vestigioribus, qua silla patiuntur, sic bis jacta sunt. Paulo ante hos ramos racemus exsertus secuendo corymbus florifer ac frutices ser, primo in acuto qua sic secuendo secuendo vagina obclusus, qui quam maxime ipinost est, aequie illi sensim exsertus in longitudinem quatuor cum dimedio pedum, glaber, ac spinis carens, seise dividens secuendo extendens in multos laterales ramulos, primo glabros, secundum polito insignitus longi fructus strigosus, quorum apex parum retroflexus est. Ramuli hi laterales seise aperient in superrorc parte, multosque mittunt digitos quasi fulgos, digitos articulum dexter longos, qui per binos ordines angusti obliqui sunt capitulis, magnitudine semel in Sinapis, sunt autem magis oblonga hic capitula, atque superne flosculum gerunt ex tribus albicantibus petalos, compofitum, flavaque Raminula continentem, quorum quodvis superne linguam quaque saliticta bifidam. Hi autem flores ac capitula mangere ex parte decidunt, foliis dono nudare relinquunt arma, Itamina, qui tum dentata quasi videntur, remanentibus tantum tribus quatuorve capitulis in fruticuscernentibus, tres enim quatuorve simul uno indecensculus, qui magnitudinem habent globulorum sorti, parumque oblongi sunt, in brevem crustumque excurrentes apicem, junque compoliti ex similibus squarratis cancellatis, quales in Rottunga Calappia fuerunt delerim, sunt autem minores, & ad nettum magis granulosis, similem gerunt interne nucleos, qui nempe ad unam partem gibbosis sunt, ad alteram semi exesi quasi feri in starmo Oculorum Cancri. Trunci vertex scu extremum in curren determinatur cornu, ex quo iterum ova exercent rami ac folia. Tota V. Flos. De vitiare Palmier Struyk. Ia dit Capistel tuinen ivy drie zeventig zestig Rottingen beschrijving, dit volgens een ander valt dan de voorwerken, waarvan de tuin in Ambachtland inlanders, de twee artielen uitlanders zijn. 1. Palmijunctus verus. 3. A racanicus. 3. Palmijunctus. 1. Palmijunctus verus, de Rottang Bubut is de vierde van de zoorts meer dan de lengte, en verdeeld in 2. grote zurten, 1. smallbladig, a. grootbladig. 1. Palmijunctus verus angustifolius, de vlag van de rechter is Rottang Juni bij gemengd, uit: ah of de drie gewelven onder beide zoorten wijzen, meer dan punt dat drukte jij in jij, en bloemkool te dragen. De takken van de struik zijn niet groot, ebbenkelk onderen niet als de vlegaaude, maar de grote bladen takken vergeven nu 7. en 8. uiteten boog, en daarmee lozen bang voor verlies van efficiëntie, eenvoudig meer ren in totaal af, langer dan een kleine looggaande, bezet met wormenbakjes, tuincentenant meerzijnd, die zich zonder in de hele begijnengang staan te praten. De doornen van de struik buiten zijn eenkel, bijvin, en tel. Dierentegen heeft het ook een paar aan de linkerkant, schaars en droom, af en aan de vinger drie, taamr, en buigzaam dan is het aan de looggaande. Jiet betst bij de tuin van de tenvortel leden, en zij yderst ruiniënt en trost, duurde de voorgestelde zwaar uit een escorte vertrekten. De telde in de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Als nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Ait nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Ait nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Ait nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Ait nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Ait nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Ait nu dit tot meer geveld is, zodan uitgiet den stortkraan, almentelijk dat men het niet meer ziet. Het vult in de vijver, zodan het in de slotgracht, laat dat in de gracht van de omringde onder en tot de bijzondere kenteken beschreven. Korl voor de ze takken btgind den trn , dnorM* blecyztl en vrugten draarj , eerjl in un fpitzt zak of fcbetde Ix- Jiuten , devselke zter duomagtig is. Deze groeyd d.m ver der M de lengte van 4. en een bssl/ voet , gtad, en zonder doornen , ver detende zig in vatii zyde - takjts , ecrfl glai , en tvtngtlyk een tange Sirilm, tn mtt de /piis een nxtisug agUnoaartt gebogen. Deu zyde ■ takjts ipcnen baar «u.i de vwjle zyde , tn /cbstlen vrel vin - gerr uyt, mirent een lidt vati em vingrr lasxk. intwet ryen d'ig: bezet mei knopjes, in de grontt wn Mtfiaard- ztad, dog Imgwcrpig. Dczt knopyet dragen focen ep ten Ueen bloempje , gemaalt VM 3 vsctagtigt Uaadjei , en daar in getle vejeltjes ; itder ve/tttjt dragende beven op etn tonget je, ‘t vxlk can agteren in twee gc/pUtten i/. Deze bUempjts cn knopfttn vallen voor bet mrejle dttl af, nalattnde de l/lwtc sraden , devseikt dan gckertcU febyneu , bebalven drit of vier knopjes, voaar uyt de t irugten 1 xerden , tevseten drie en vier by maliander aan tsn vinger, zyndt in de grMtevanreerkogeh , <watlmk- verfie , met etn iorte dikke /piis tvvr up , zy btjlaan uyt diergtlyke /cbilferen of ruytjet, geiyk vssn de Rot- tang Calappa geugt is, deg deze zyn kieender, tn in ’t gevoelrn rxat korrclig , aut diergtlyke korreis tvsn kinnen , deVtelke eau de eent zyde een kuyitje bebben , tn balf uytgevreten febyntn , febitr ait Aretfis-oogen. Het uyttrfte van dtri Jiam eyndigl in een fpitze boirn, «vj ar uyt vseder jonge ukken tn bUdtren Veorden. Utricula HERBARII AMBOI Flores mentes Oriobri excrescunt ex tribus quatuorve magis corymbis, sed sericis tantum hosce profert, et tum senfim perit hic frutex. Recentes stipitales baculi ad cattum visco funi, et quodammodo odorati, fere instar odorati, quod in Roctang uni pras aliis speciebus magis et notabilius est, sive autem et depurati ejus baculi eorum adquirunt pallide fulvum. Secundo Palmijuncus verut lippolitus quoque emittit stipitem, cujus tamen tenuiores rami nudo ejus funi altas ascendi arres. Ubi modo ramos se expandit. Nudus autem ille funis externus corticem gerit, qui per senectutem senfim decrepuit, vel levi pullu lacer, atque inter hunc et verum Roctang pellicula superimpositur tenuis instar Chinesium chartam, verutam autem Roctang pollicem circiter crassum; superius vero magis crassescit reliqua Roctang species. Pleurumque rotundum est, sed in quibusdam locis gibbum parum, et aliquando etiam trigonum. Rami laterales glabri, quinque pedes longi sunt, et praeterea superius appendeicem habent offto noctemque pedes longam, quae densi firmissima armata est hamulis, quibus hic frutex ubique tam firmiter ad arbora adhaeret, ut quam difficillime avellere putes, licet adpendix ipsa nonnulle albi, sed facile abrumpatur. Folia alternata, funt, inordinata per vaga interstices, quatuordecim fit sexdecim pollices longa, binos lata, firma, & per longitudinales collas distincta, parumque concava sevi decurunt inflexa in Harley canalis, adorans subtibus pilis hirta, qui itidem in medio conspicciuntur nervo, firmerioribus autem in longum terminantur apicem. Ibrum rami minimum digitum haud crassum furi, sed ubique illis brevibus hamulis armati, qui copioiores funt quam in aliis Rottang speciebus, ac proinde difficulter traheri possunt: Ad quemvis ramum funis hic primarius longam gerit vaginam, viridem, longis & vagis armatam. Flores funt uti in praecedenti specie, racemus autem frustifico pedes longus est, atque in multos distinctus laterales rami, qui cohortati quasi locantur per intervalla glabra & vaga, plerumque autem retroflexi funt. Quivis vero lateralis ramus contortus qualis est in starr oculus, atque in ramiulos in rerum expanditur laterales & inordinatos, ramosque corymbus translabilis est, quum glaber fit, ac spinis destitutus. Minores hi ramuli distincti iterum funt non in ramos lanuginosi, ut in reliquis Rottang speciebus, sed in petioli, Vitis racemos meminipes, hisque petioli frustus insident adgregati, quivis autem peculiari insidet caliculum, frustusque his decidui petiolum quodammodo spinulofira formant, firutus vero alterum Rottangorum patina quasi si identicem plana & lanuginosa, qua arrius petiolo incumbit. Fruktus autem magnitudinem habent Pisorum sucoerorum, inque ordines cancellatos distinguuntur, seu quas squamulas funt uti reliquarum Rottangarum fructus, his vero squamulae magis eminent, aeque supere in apicem terminantur durum, imernus autem nucleus locatur durus, semis rotundus insular oculi Cancri, albus, & semis pellucidus, viscosa & acida carne obdurius, quae in vetulis ceficcatur. Nomen. Latine Palmijuncus verus, Generalearius. Malaccensis Rottang Tam, &. Rottang Bubunt ab usu nafirum piscatoribus usuvarum, Prima autem species peculiariter vocatur Palmijuncus verat angustifolius, ac Malaccensis Rottang Toni, Amboinensis in Hitois UoHelite, h. e. Palmijuncus fimbriatus. Altera species vocatur Palmijuncus verus latifolius, Malaccensis Rottang Tum daur. oezoar, sic Rottang Bontoe, quum facile per longitudinem singulatim in Alios Bamnocs. Amboinensis Ua/vJK-CUoa, quum in eju* latis foliis Papis offx Canadira pinumtur. Tematice Gerwna. Vocatur etidem Rottang Uray-Ory, seu Un-Ory juxta certum fluvium Basse Bagualem, ubi copiosus crescit. Locus. Ambas hic species in imi* crescent montibus in Hitoe regione in Laba & circa Dammar Gar Glvas post pagum Wav; in Leycfmor regione postissimum obruit circa draconem fluvium Ipay-Ory. Usus. Hic Rottang species multum experitur, quum adeo lenta fit, ad navium funes ex eo necessarios praecehurant anearum, majorum Indicorum navigi- NENSIS Liber VII. cap. LVI Hic Uaeyzel set men in Octobri, dracuna grande a quattuor zulkegroot trojena, nua brung in zyn leven nigrum merum dan eenmaal dezelve VOTO, en ga dan aliente kent uit. Vee vercbec Jukken zyn kletverig in 't aantallen, eenigzint Uri rieknde, schal ab Unguit endatus, et welk de Rottang Tuni voor endt zoorten tuur en ketteryker leeft; De droogt en febon gemaakt fumuit bejlerrver s regloruyn of tall. 2. Palmijuncus verus latifolius grerd nude met etn ettkeUen fame op, ah dan zynde jonge takken van den lrttyh vergam, en men ziet tre blate tewele de jonge friaarun otthpen, ahesar etl zig terjl in takken verdetlt. "De brief temt betekent 'egalis', na zijn een scorie van buiten de grens, de verlucht Allerijer afzetting, ons met zijn zwaartepunt op een paring afzettend, en vult hijzelf aan met dezelfde regel Rottang ziet men nog een vlietje dun als een schuine pas, blijvende de regel Rottang nog een deel dik, dat na vooruit toetst dikker, gijkt aan de Rottang ook doen. Zie je dat het rond is, doch het best hier en daar een kleine ruggetje, er zomtijd ook een uit driezijdig. De schade zijnde vaten, zijn vijf tot tien, en hebben daarentoe voor aan een kist van acht en negen vaten lengte, vervult die dikte ligt met soms een tref, twaalf, dertien, veertien, en vijftien, vult die dikte uit met een soeves, is het met soms een vlucht twaalf, dertien, veertien, en vijftien. De bomen, die nu deze gewater overal zo veel aan de boomen hangt, dat het mogelijke valt tot de grond, en daar verder niet. Het is een soeves, dus hij aftrekt. De boederenlaan vervolgt, en ordentelijk, en vreemd meer in de tuin-plaats, veertien en vijftien buigen lang, vervolgens brucht, lijkt in de lengte gericht, veel en na door de boomden gevouwen aan een groot gebied, en aan de kant met veel een baarje bezet, de schuine men ziet aan de de moeilijkheden, van voor in een tangle afstijgt tot rebelde. Haar takken zijn gehakt pink dik, die overal met die soeves baarje bezet, meer dan men aan de andere Rotsang ziet, en dit balven kauwen om te handelen. Bij de andere tak, het best het bovenste een hoge groene schuine, met veel een vijl door bezet. Het bloeibeeld heeft aan het voorgaande: De vrucht dragende troost, aan de grond van voeten lengte, verdwijnt in het vlees zijnde takken, de welke troostige gewicht vijf met veel in gladde vijlen platsen, uitmaken een verward schild. Deirdre-tak loopt veel gedraaid, een vroendvertakking, en vermeelt zich in andere takken, dit onordentelijk lannen, en den gebeten trok kan men handelen, terwijl by geen doornen bestaat. Deze kleine takken zijn afgebroken, niet in door verweerd vingert, groot lijkt ook andere Rottangs, maar steelt je, gelijkend een trost druif. Ion de zaadjes zitten de vraag digt op elkaar, onder op een verschillend voetje, de kleine na afvallen der vruchten den Kleef eenigzintig Kleefig maakten, gelijk de vraag in andere Rottangs in een plat vragend schijn digt tegens den Kleef zitten. De vruchten zijn in de grootte van graan vijgen, verdeeld in rijen van zestien, gelijk aan andere Rottang vruchten, maar deze schubben het lijkt vat meer uit, en bevatten tot meer (per een paar) pitjes, terwijl andere hebben een paar korrel, half rijn, als een Kerspeldenrang. Het is half doorgebroken, ongeregen met een kleurig en zuur vleug, ‘t Lek in de oude opgedroogd. Naam: In het Maleis Palmijuncus verus en unicaulis. Op Maleisische Rottang Tum en Rottang Bubut, kan het gebruikt worden tot vischverwerking, terwijl de eerste soort of het byzondere Palmijuncus verus angulicollis, en in het Maleis eigentijks Rottang Tum, in het Amboinese op Hitoe, Palmijuncus fimbriatum, of Rottang. De voedse Soort Palmijuncus verus inleptolius, op Afaleys Rottang Tum daun hexanjar, in Rottang Boklok, de kousem is in de lengtepijnt als Bamboe. Op het Amboinese Una-Lou Canaray, men ziet in zijn takken de breedste takjes Cana bakt. Ternat: Oeroma. Men noemt ook Rottang Way-Ory, of Una Ory naar Zeker rivier bij den Bijnag Baguala, alwaar veel groenigheid. Plaats. Deze bijde zoorlin vallen diep in gebergte op bet land van Ilitee, in de Laba ongeveer de Dammar-boorden achter de Negor y fPayt. Op bet landzijde extz nor betst menzt met ie aan ongeveer de vomoemde retner vaya oor. Gebruik. Deze z corte Rottang veerd veel gez gen ve gent baart aanzichtig, om je beept tussen daar van de vlegten, inzonderheid ankertouwen, M Jonksn, Cha- viliorum, nulla enim Rottang species taro bene flexionem & torturam lubit quam hexe infersit etiam funibus, quis nulsi, Rubut dista; in hara dimit tuatur, unde & cognomen futun habet; Aptilliroa ook eest ad baculos, die tenues sat is lunt, sed die fage in refbo extenduntur tineam, & met sma induvelen, ipforum vero internodia non ultra pedeni longa funi ita ut honorum tria quatuorve ad unum requiramur baculum, ipforum ook subfamia Chat lior & gravior est quam in prioribus, atque hi baculii perfecta rotundi lunt, aequilateraliter fusciseur ruffi, nec ullis squaavus vel maculis notati, quas Aracanenses lubent, variantis autem color ipfi conciliari potest per calcem in unum, lique tum igni exponamur. Ut hi baculi diu integri ferve nt fine ullis trifuris, oportet, ut aliquando ad ignem incalcatum, iostli liemur guttulii quibusdam Olei, non cctianideponeneflint in armamentariis, ne pulvis vel ramenta in iis decidant, unde omnes baculi fsu Rottangs verliezen, & fragielant. Quum vero Aracanenses Rottang copie transferatur ite circumducatur, hinc hi Amboiensc baculi non magnt illimantur, & plebi relinquuntur. Rottang Tum per medium fideum adhibetur ad oblongos Moluccorum cyclas, Solovacke thelma, o- rasqui armorum Torniommen datorum fimbria obduclendas, quare instrumenta inpediuntur, nec iouras patiantur, unde & supra memoratum obtinuit nomen. Carbones vetustissima funium ex Rottang extorum, comburmus, ficin pultem contritus, aptis lunt, ut calcis admiscereamur, qua muros nigrum obducunt colore, uti et oleum Ricini levis minutum Jarac aliisque pulibus admisceri possunt, quibus navigia aliaque opera ex ligno concepta nigrum tinguntur colore. Secunda species quam appellata etiam est, ut ex ea baculis manuales formentur, quum eius internodia non multum protuberent, facilime in longitudinem scindi possunt, tumque opus clus ad Coronam ex eo nedendos, externum eius folia quoque adhibemur ad panem Cana distum in his praelgendum, de quo vide supra libell. 1. in capite Sagus. Secundo Palmijuncus Aracanicus in Amboina exoticus est; sed desertus ex regione Aneana, vicina austriali Hongalia. Partus Elegantissima et optima species est ad baculos manuales inter omnes species, quae hucusque vidi, excepta Japonica, quae proprie non vera est Rottanga. Huius frutex ac folium rami ignori sunto, sed quartum halluchtor, credo proxime convenire cum mox antecedenti. Ejus baculis ultra digitum crassi sunto, firmissimi, rotundi, et aliquando narum stricti, naturae elegenter variegatae, aevi tenues lamellae scu maculae ipsi existant impofti, qua nemo vanescit rot, sed firmiter ipsi inhaerent, ipiurorum et internodia longiora sunto, nec tam irregulares habent protuberantis quam Amboinenses, suntque magna ex parte glabra, ita tamen, ut articulorum separatio facile dignoscatur et distinguatur possit, coloris pallidus fuscescit. Ante annum 1556 adeo vulgares erant, ut per totam Indiarn, et mo cum in Europam deferebantur in baculis lupe ratorum ob ipsius pulium elegantiam, fragilitatemque, neque etiam facile inunpefchabantur, possibiles vero tempus renum Palmihanicens in usum venit, quo Aracanicus in edundudinem venit. Tertio Palmijunas Palimbanicus. Tenues funt qua-furculi, pennam vel minimum digitum craqsi, glabra, & polita, pallida fulva, nec ulior maculis Dotati, quorum frutex nos huc usque later. In breves discipulos bacillos, unicum conluitur artitculum, attamen qui tres quatorque pedes longi funt, repellique extremittatis argento vel auro obducuntur, qui hoc tempore manibus geruntur magis ad ornamentum quam ad usum, iis enim incumbere nequimus, nec verberare, unde & duces bellici Arachnicura pene ferunt. Per totam crepitat Sumatram, optimi viro ex Palimbanco & Jambo adferuntur. Binaa posteriori haec specie primo RottangTu- ni adfinis civis, facile ex ipriorum forma & figura apparet; aliae species dubio Rottang Tuni tam in Java & veteri India, quam in Zelona repetantuent. Ipsum enim frutus quadrant, excepto quod luteus, ac per maturitatem nigricantes, crudi quoque edere poliunt, quum sint aciduli & grati saporis; Hinc quoque muria condimenta, qui ad potum Thymelaeedum eduntur, dicti Pontici Trigiae Rottae. Tabula, in directe gleichgritme Indiaanse verspreiding, vant geen ander Rottang helaas draaien rau, verrygt Acht wie deze: Zy dieut tect ist nutent, citius medem vistchtityktn, subut genannt, in Zerlia zinkt nie, c'etend daar t-a. i baren tot miame; Zy in br.twiwm/f om bani-stokien jaar van temaltn, die in tlu dun vaaijen, clearer arg gevHikhlyk rekenen lasten, en in den raab Jiyf extra-dent dog de leedtn vallat niet boven em rort hoog, balat nun drie a tuer UJen tot emyhimact btbirtn, os in tore fitjlanlt dikkrr en zvaMirder dar aan de voorgandty baren Jloiien zyn recht ronJ, eeuparie donker-getl, 0/ lige tanyt, sonder eitgJt Jechubben 0/ pltiietit etlyk een Araabze d-ved, deg men kanu gemarmelt mutucen, sit maiialidaar opjry.lt, er.zooQW'tvuyrboud. Om deze iskten longgnd te beiden, en dale niet Uglfcbeuren moet nuzt zomtydt cearm wu^rn, en eer.ige droppeU Oh' daar in druptn, min metze ook niet op de groter raiken leggen, op dat er gan stvJf op valle, ’t nvli ah drey Rohar.gt.btder/i, en broi nuukt. dvdsvl de ArcuMnv Rattanet in azervUtd uyteevoerd tetrden, 19 tomen drey Amtouize in uvinig consideratie, en noodden voor de gemeene man gaat. De Rottang Tuni ia de midden dwrgtplaan gebruykt om de langgestrekte Molukken /r-bilden Salowach, en de kinni wn de hemitoren daar mee te zemen. Het volledige ding is zeer gewaarschijd overgenomen in feboren, waar ze de lonvlfie-tatam best. De helden van ooit in halve gefietene Rottang ivutaen gebrand, en in het rmel geurev/n, zijn bekwam om onder kalk te tuiten, de muuren daar mee te verstappen, gelyk men ze ook onder 't Olttm Ricini / minjac Djarac, en andere papieren vermogens om te stuiten; en anderere tegenwerkingen in stand te houden. De necte zoort is het mee de bejeloonde bindjlokkers daarvan te maken, de while niet zeer uitgebrand, kan zie kan je liggen in de lengte vissen, om een bekend schip te kopen, onder de recensie van de blauwe tint, en bakken van voornoemde brood Cima linaer in, waarvan ziek lib. 1 in 't Cap. van Ziege. 2. Palmijunctus Aracanicus. Aracurz Rottang, in Ambon uitland, maar hoofd uit bet rij Aracan in 't Zuiden aan 'Bangala' (intendente, zit in de fraaije en geheimer tot bandjlokhe onder al het, dir ik tot nog toe gezien M, bevat Japanse, de quelke geten eigentijdse Rifling is. Onbekende streek, in het onbekende, die na gifling 'geloof' ik, dien met niet de naast voorafgaande overtenbvin. Hart van Japanse zyn rijk in een vanger dik, zwaar licht, rond, zomer ten ongeveer van natuurlijk gevarmeerd, alle of het dunnetje geïnterviewd of gelegd gebruikt, die dag niet afgestraald, maar vast daar op kleven, in barre tijden zyn reger, moeten zulke plezierig uitgezette zet niet al de Ambonees, nu al zyn meest even, nog zo aanvallig, dat men best onderhevig der zult kennen kunnen, van kleur kastanje-bruin. Zy over en twaalf jaar dat men zegde daar, die hier in Europa verwerkte tot bandjlokken explo de Officier: van regio die achtervolgt, vroeg beid, en om dat ze niet licht fteeterden, waar na die tijd tot de dunne Palmijunctus opgekomen, en best de Aracan met zijn buiten gebrouwen gebracht. 3. Palmijuncus Palimnincus. Rattan Palm, found in Indonesia, with long roots, a feather or a pink dish, thick, smooth, and flat, lies brown, smaller than expected, transformed into wood, derived from a type of palm tree, unknown at first glance. Men capture them in columns, which over time become transparent, and exude from three to four cubits long, and their roots are found in Silurian and Gold deposits, which men then bring back to the lands, more often as a curiosity, than as a vital resource. That the use of Rattan Palm in furniture, both on Java and elsewhere in the Indies, can be seen in numerous examples, from both before and after the colonial period, attests to its widespread use and appreciation. This species, with its long leaves and strong fibers, was and is ideal for a variety of applications, including the construction of baskets, mats, and even more complex objects like chairs and beds. In addition to its practical uses, the Rattan Palm also holds cultural significance, appearing in the myths and folklore of many indigenous groups in Indonesia and beyond. For instance, in the Ramayana epic, the demon king Ravana was said to have a fortress made of Rattan Palm, a testament to the strength and durability of this type of wood. Today, the Rattan Palm continues to play a vital role in the economies and cultures of many tropical regions, particularly in Southeast Asia. Its products, from furniture to handicrafts, remain sought after for their unique beauty and functional value. The study and preservation of this species, therefore, not only serves scientific and economic interests but also helps to protect and celebrate the rich heritage and traditions of the peoples of the tropics. Tenuifolium habet fimen, qui penna; Anserina circa centumulum habet, in breves leaf non protuberantes articulos divisus, et quamulis & lamellis quasi obductus, inter quas subtiles conspiciuntur sifura: sed circuli, qui funera ambiant, uti annulus ventrem serpens. Inferiores articuli octo & novem pollices longi funi, superiores duodecim vel quatordecim, atque per istas lamellas quodammodo pili vel variegati, aesim in insula; quaedam in ipsis est notata, atque imper imperfecta magis flavefacta quam reliqua arundinis part. Saepius superiores articuli robustiores funt inferioribus quod in ipsis Rottangis itidem observatur. Javanensis frutex quam maxime conventi cum illo Rottanguni, vel adhuc propius adectus illi Rottang Tsjum, lata nempe gerens folia, ramosque hamis oblitus, seti tantummodo circa superiorem ipsorum partem, inferius enim glabra funi, qui ad longitudinem duodecim vel quatuordecim pedum amputantur, complicantur, & quinquaginta hamul in fasciculus compactur, atque ita per cocam Indiam, immo in ipfam Europam venales circumferuntur. Nomen Latinum mihi vocatur Palmi juncus Viminalis, vulgo Malace Rottang Juba, quum in Javanorum sors maxime venalis fit, licet minima parte ibi ereictur. In Javanorum reperitur sive, plurima vero & optima pars ibi adfertur ex ipso obposito Borneo, Banjarnegara & Pusuk Laut, inter Horaeum & Celebem sive. In Celebes quoque observrit usque ad ipsas boreales plagas, provincias nempe Manadum & Goromatum. Uit ons. Tenuis hace & juncea qualis arundo per totam Indiam magno in usu est ad quaevis nettoria & viminalia opera , potest enim findi tam in magna quam in parva solamenta , ex majoribus cmm tegementis sibi junctis maerx formantur, quis calidis diebus gratam dant requiem oh fumarum ipsarum refrigerium , ac porro quivis corbiculi, cappuccio, scrinula, clypei , sancitus , sediailia . scanna , & cubilia. Ex integris vero viminalibus libi innexis funi anchorales aliaque opera formantur, oux politiora ac durabiliora funt quam ex alia quavis Rottanga. Javam enim nunc ex hisce viminalibus seneftres adeo eleganter connectere, ut stels, Rofa.fimilis qua figura: in illis consistant, atque ex subtilissima ipsius corticis scorasis subtilis componunt materias , fit tegumenta ligneorum sericorum, ita ut in horum textura conspiciantur flores, aes &c. javanica hae Rottanga in carbones combusum & suilitier trita cum debili potu Arack ad unum alterum ve cyathum propinatur tali , qui a cane vel alio quovis maligno animali morbus est ad venenum expellendum, atque imusteri cesse jpecdicndam , vulnus autem ipsum calculo leviter purifandum est, donec languidus largiter exstinctus , tum quid fununtur Lintonum folia, quae cum debili potu Arack concretur, & vulneri misellantur, quod dem Lintonem folio clauditur. Sindense? & Malayense unum alcumne minorem istius Rottangae fasciculum ampullis inponunt , in quibus aquam in navigiis servari, unde aqua ad putres. De vier- en vyftigfle Flaat Vertoont In de ecrile Figuur het waar Palm-riet, met dezezij bijzondere en enkelde touw A. De Twede Figuur verbecidt het omgeving van een volwassen ware simplacige Palm-riet met veel bloemen en vruchten behagelijk, alwaar de boeten a, en vruchten b, io grooter verbeeldt worden. III. HOOFDSTUK Het Tee n Palm-riet. DE vijfde soort van Rottang is een uitlandse soort, in het ten dele inlandse gebied, en is zeer tegenwindt. Zijn grootste gebruikt, door gebeten Indië, wordt vervoerd. Ze is de duivel van twee, in de dikte van een Kamelsbast, of uit meer, in lente, door in grootscheurende leden ver uit de stad, maar veel verschilt in schilderijen in Engeland. Kleed, en daar stoffen met jubilee jubilee juurts of ringetjes, die het tuin omgeven, als de kringen aan de boom. Varieert Slang. De onderste leden zijn 8 en 9 duizend lang, de voslijnen een en 14, door de voornaamde gebieden enigszins groter, als of er eilandjes 0 p getekend waren, en zij zijn altijd liever grooter dan het onderhuis. Dikvelles zijn de voorste leden dikker dan de achterste, maar verhoudingen aan elkaar Rottang meest gebeurd. De boom aan de Javaanse zal nu eens overeenkomen, zoals die van Rottang Tuni, of nog exactie met die van Rottang Tsjavoni, te weten breed van bladeren, en de takken net baken bezet, doch maar een mantel voor het hele, vleugel zijn glad. Zij worden in de lengte van 12 en 14 voet, geplaatst 3 samen gevouwen en met 50 in een bundel eebonden, die men dan door gebroken hoofdje aanbiedt, ja zitten in Europa te koop voert. Naam. In het Latijn noem ik ze Palmijuncus Viminale, dat is Teen Palm-ruil, in het gemakkelijk Maleis Rottang Java, dat men op de Javaanse Alarkten meest te koop vindt, het kleur heeft beter dan minnen die aldaar verkocht. Plaats. Men vindt zich in de Javaanse bosjes, doch de meeste en beste soorten aldaar gebracht van Frankrijk tegenover overgenomen, voor nieuw, Banier-muffin, en Pacht Laut, Utseben Borneo en Celebes gelegd. Op Celebes vindt men zet 00 k tot in de zelfs Noorder-delen, de Provincie van Manado en Gervontalo. Gebruik. Dit Duits in bescheiden rijst, is door heel Indien in groot gebruik tot allerlei vleugels en bind vaten, kort ten slot van het latente zich in grove als subtiele riemkens om te gebruiken. Uit de grote leek Jukuskunst aan mokkelium geregen, werden matten gemaakt, die bij het beste dogenaam zijn om op te ruilen, vergezeld door koelte, voorts allerlei korfjes, koerier, doosjes, en huidjes ter voren daar uit gemaakt, als met houten ramen tot vensters, stoelen, zithoeken, en slapfelden. Uit de gecombineerde technieken door elkaar gevogen, maakt men anker-touwen, en allerlei vierkant daarvan gemaakt, zijn beter en duurzamer dan van allerlei ander Rottang. De Javaanse voeten de ramen ook zodanig te vlechten, dat 'er sterren, rozen, en dierlijke figuren in gezien worden, ook uit de infuus ramen van de schort maken ze fijne matjes, en bekledingen van houten kistertjes, zodat dat de gevulde rassen daar in uitgevuld zijn, bloemen, dobber vleugels, etc. De Javaanfcbe Rottang tvt kaolen gtbr and , en f yn gt- izreven , geeft men met Jlappen Arak een of tvxe tbee- kopjet vol tt drinken , die van een bond of cenig ander autiid bcefl gebeltn is, om bet fenyn uyt te dryven, en Ut fuieUen te beletten , maar men moel dt quetfuure ztifs met een muyle zacbtelyk klopptn , dat Ut bloed -wakker uytlope , en ais dan netmd men Lmotn-kladeren , ixryfl dit uut ten vctinig/lappen Arak , doni dii in dt tcurwe, en bindzt met ten Limoen-blad tee. De Sinezen en Malrsert nemen «t 1 a 2 kletne bon- delkens van gemeide» Rottang, tn vterpm die in bare vuater-bokken , die zy op bare Maartuxgen btbben , die bene • VUBotk.LmHaofft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. ioo putredine inpeditur, fit potui apta fervatur in diutur- ni» itineribus mannis. Supra memoratu* pulvis con- ducit quoque alicui , qui pedes io tribulo Ciudavie. Carbones illi ininuimi contriti admifeeatur itidem Ja- vanorutn calci & Minjac Djarac, quum nigrum requi- ramus piallicuro in Superiore navium parte, quod no- ftrates per picem hquulam dficiunc. Hujus viminis Tegmenta quxdam couligata , quas nempe quater fiila fune, in India adhibentur loco virgarum, quibus malefici pleCluntur , quum Betula aliaque vimina hic deficiant. Præcedentis Rottang Java: nobis alia obvenit, locus in Ambonides regionibus, quae tamen non multum ab ea distat, in Bourong entum creceli arundos Hylstieta feu Vanilleti ditta, qua duplicem denotant Speciem. Prima est clara funis tenuis, fine frutice ex terra populans, quumque fit adultus, infra in breves dilutinguitur articulos in solo Rottang Tijavot, den prorepit ad longitudinem exagiota vel septuaginta orchiumm tam per Colum quam humiles per arbores, inferius & in medio haut multo crafiior penna aufer ina, superne autem leniter magis crafftici ad dietas circa circiter craffticesm, albicans vel flavefactus, ibidemque spinulos obducitur cortice seu vagina, qua in inferioribus anniculis senfim decidit, ac nudum exhibet funem, qui circa nodos larum finem membranulis obdurus est, arbores adficcens si descedens, nullos emittens laterales ramos usque ad extremam circa partem, ubi paucos tantummodo procedit ramulos, nullosque frutus nisl in summam sententiate, atque semel tantummodo. Ejus folia haut multum differunt ab angusti folia Rottang Tui, fune enim alternata sic vaga, odor nemque pollices longa, binos ac tres digits lata, ac quinque nervis longitudinalibus dat a, qui in inferiori parte brevibus hamulis armati fune, superius autem hoc folium terminatur in firmum apicem, torusque laterali ramulus quatuor circa pedes longus est. Fructus itidem simplici ex petiolo excrescunt inferius digitum grasus, ex rotundo parum corpuleum sic plano, ac penitus rugulosum sic spumolus, externa superiore pars in plures laterales dividitur ramuli, qui multis incurvis corniculis seu julis obsti (une fibi) intricatis ad crassitiam filorum velorum, funtque nodosi quoque ac spinulosi. Hisce infinent minimi fructus, minores Pis, ex rotundo plano scutis, in brevem terminantes apicem. Hic autem corymbus, non excrescit nihil in summum sententiate, ac semel tantummodo. Recens funus vjfcofos quoque clt inftar Rottang Tuni. Altra species in Bourone quoque erdeens tenuior est, externe plerumque virens, ad unam partem flavecscens, ac porrifimum per terram prorepens, unde non tam bonum notum est quam praecedens. Ambae species in Bourone errant, in distributione Tommahu, in Kelanga, Honda, atque hic in Laba. In Bonda vocatur Litu Huay, h. e. Rottang ambulans, quum pontificium per terram prorepans. Funus autem ipsi non tam elegantur pictus vel variegatus est quam in vano, nec sua aptus ad flexionem, hic tamen pro in vano adhibetur, atque in fruticis quindecim fit viginti orchae as longis ex Bourone transmittitur, quales in funis omnes Rottang species in bordali Celebi pane essent, quaeque ex relatu incolarum haud multum quoad modum crescendi differunt a Javanico. Tabula Quinquagesima Quarta. Ad Figuram Primam verticem exhibet Palmijunci veri latifolii cum frutibus a majori forma expressi effigie. Figura Secunda ad Litt. A. folio exhibet Palmijunci oligostachyus. B. Ejus ramus frugifer est. Albumin men bet vaster zyn saidelyk beidy dat UtGot ibylive tot Ut 'Irritn op een longe rtyu. B'/vengemetde pejtr isignitum, it cotigoed votr imand, dies m em roetanget gestrien best. Daelfdt kielen syn geivreven, verden mede ortorr de Javaanse kdk, en Minjac Djarac gemengd, als mes ren svolle pleyjler wil bebben, om bet Uvmfie dttl tu de yUriwjeen U btfiryken, gelijk dt ense n et letr dten, Etlinge slukken sam tungtonde n, mixar van ieder ia vieren gefpleten ii, vrdm in Idien gebruykt tot reedtn, ntaar metde men gtejjeid, stivyl men gten Berken of i eenrn albitr best. An de voormiddag, in de Rottang Java, liep ik een fjord in de Amboneische Golf in quarantaine, deze reis vatte ik, nu andeel ik de Bauro ten Rottang aan, de Waniliette genaamd, waar ik met deze faxcierde fiets naar het dorp reed, dat ten dodee in de lente van een jaar ligt. Hier, in het midden van deze afgezonderde gemeente, kon ik de aard van de plaatselijke bewoning beter kennen, dit was een dorpje, verdeeld in kleine huizen, gelijksoortig als de Rottang Java, daar naast loopt het vaarwater tot de rivier, die ongeveer 60-70 meter breed is, moderne stijl, maar langs de waterkant zijn de bomen, achter en in de midden niet verder dan een Ganze- Schaft, na voren allicht dikker, verder totdat de dikte ongeveer een vinger heeft, hetgeen vreemd is, of bleekgek, en aldaar met een donker gefarce of schaars bekleed, de tijdelijke afval, en zet uiteindelijk met verzoening, ongeveer de leden nog al met hetgeen voorzienheid bevat, de bomen oog en neerzijgende takken totdat ongeveer hetzelfde als de tijdelijke afval, en toch zo nu en dan, weinig takken voortbrengt, en geen vruchten, maar in de boogschans ouderdom, in dat maakt eenmaal. De kale bomen, verroesten niet ver van de kleine bladige Rottang Tunj, temal en vial voorziening en uit jedendeling, een kanaal, 8 meter hoog, 1 en 3 vinger breed, en met 5 centimeter in de lengte groovet, de achterkant, met hoornen boorden, achterkant briljant, z'n top naar voor eindigd, het blad in de stam, en het gebalde zijdestokje in ongeveer 4 voeten hoog. De vijf- en vijftigjarige Plaat Vertoont in deresse Figuur de oppervlakte Takken verhouding met het regulerend boogje ouderdom. Dat is met andere woorden, de vijf- en vijftigjarige Plaat toont de verhouding tussen de oppervlakte van de Takken en het regulerend boogje. Het regulerend boogje is de verbinding tussen twee bocjes die samen de Palmboom vormen. De grootte van het regulerend boogje is een maat voor de ouderdom van de Palmboom. De Plaat is te zien in het musium. Op de Plaat staan twee soorten vruchten, gekwarked en onaangepaste. De onaangepaste vruchten zijn groter en dikkere vingers, en uit den ronden plat cubisch, nuttige tortue. Deze worden niet veel gebracht, maar alleen in de boogvorm ouderdom, en dat is met andere woorden, het marmeren tent. Het verbeeldde tuin is met andere woorden, het Evergeert, de Roomse Tuijn. Daar zijn andere soorten op, op hetzelfde Boaron genaaid, uit de dunder en uit de buitenmoef, met veel groen, aan de tenne zijde blad geel, veel langs de grond lopend, dierbalven zaad goed niet, achter de voorzienheid. Beide soorten uitlopend op Bujurin in het district van Tomanbu, op Kelang, Bonsa, en hier in de Laba. Op Bonsa zijn ze uitgevonden, dat is krommende Roomse Tuijn, om dat ze veel langs de grond kruiwen. Het totaal zelf is niet gescheiden, of eenvoudig, als de Javaanse, en niet om te verbeteren, egale verhoudingen. De voorzienheid is voor de Javaanse Roomse Tuijn gebruikt, en met slukken van 10 en 20 vadem van Bujurin geschilderd, gelijk ook doen als de Roomse Tuijn die op het Noordelijk deel van Celebes valt, en na het getuigen van de Javaanse anderen aan oudheid, veel in de Javaanse verhalen. De Tseti Figitur vetrorum by Lett. A. Een blad na bet. Tecnicale Palmaria. B. by de Cructhdraghtud /eas. CAPUT O3 LIVIII. NO HERBARII AMBOINENSIS LIBER VIIULIVI. CAPUT QUINQUAGESIMUM OCTAVUM Palmijuneus quibusdam. Rottang Tsjavoni. SEx his speciebus est, quae Rottang Tsjavoni appellatur, qua minima gerit fruticem, et tenuesimum fumen, a vulgari Rottang forma maxime diversa, quoad nempe folia, non autem quoad arundinis lustantiam. In quasvis minores dividitur species, hic autem vulgatissimam deferemus. Quae primo longum format fruticem, qui cum illo Sagus junioris convenit, composito que ex octo vel decem tenuibus & gracilis ramis in circulo politis, ad viri circiter altitudinem, funtque vix minimum digittum crassitudine, breves articulos divisus, infra paucis brevibus sed tenuibus & firmis sparosis obstat quovis nodo folium exercscit, atque ipsi obponitur aliud ex subsequenti nodo, secler, ac firmiter remanens, ad latera transversale & obliquum, in ramis autem ex strictiori credita sum, funt vero haec folia similia illis Leliebie, vel aliarum arundinum, ex nigro virentia, sed glabriora, multis nervis longitudinalibus donata & ramosa. Rami hi fenlim pereunt, atque ex unicuique contorti longus excrescit tenuisque funis, qui verus est Rottang, & per finum mox iterum in terram resedemittit, et per aliquot orchias res in circuitu volvit, & ex nodis nius parvas sinuosque in terram inptantac fibrillas, uti Sirii puntix sela arboribus ipsarumque ramos misungunt, quas adfodunt, denique iterum res in altum adtollit,isque arbolem adtingere possum, hanc per duodecim ad quindecim orchias ascendit, ubique aquabs crassificie, nullos emittens laterales ramos, qui olearis penitus carnitiem habent, externe nullo obductus rugoso conice, subullamium habens lentam admodum, nec facile fragilem, dem hic funis saepit crassificie, donec minimi digiti crassificie adtingat, ubi res in laterales incipit expandere ramos, & externe rugoso ac spinuloso obductis in cortice. Rami hi non multo crassiore, fune penna, ultra tres pedes longi, infra rotunduli, supra plani, binisque argulis oris aucti, qui spinulis demissis obsti funt, atque hisce similia insident folii, ut si spinus descripta funt, alternata, leptem ad decem pollices longa, binos ac sesqui digitos lata, tenuia, firma, & glabra, in salsum apicem delineantia, in superiore parte curtis spinulis obsti, qua nervis incumbunt per totum folium levere tentibus, cujusvis rami extremum in longum penninatur oramentum, tres quarumque pedes longum, spinulas densis obstipum, scu proprie hamulis, cui essiccunt, quod hac silva difficulter permeari possint; sinus hic raraofus ac sobolus quatuor & quinque orchidas inferp iungu cft, in quo rami alternati fune, uti ii folia in his ramis. Hujus funis extremum in culmine crassidera definit, ac demum infra silum quinquque pedes longum, inque inferiore parte plurimis angustissimis foliolis cinaea, quar et cinaea lamellas referunt, atque arte funiculo ipso adolimbuot, reliqua autem pars mollissima cft hamulis, nondum penitus explicatis. 