title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: VUUR VERMEERDERD. 727 Maar die vermeerderde kraet des Vuursont- ftaat inzonderheid daar uit, dat men de . NVarmteftraalen, door hun ergens tegen aan te doen ftuiten, ophoudt en terug dryft; dear ze anders volgens hun aart geneigd 209uden zyn om, in dc lante voortíchieten- He, zig uit te breiden, en dus eindelyk te vervliegen ; zoo als ze ook met 'er daád üoen, wanneer men hun de vryheid laat; gelyk ieder door de dagelykíche ondervin- ding weet. a ' Het Kuipje ,met het geen 'er in is, wordt "wellangzaamer warm , dan dé Wanden vean de 'Trommel, maar neemt ook teffens ein- delyk een. grooter trap van Hitte aan. De reden is, dat het vecI mecr Stofs in zig! be- vat, en bygevolg 200 fpoedig van het Vuur hiet doordrongen en gevuld kan worden; en dat de werking van een Vuur, "t welk een geruimen tyd agterecn aanhoüdt en blyft duuren, in kragt toeneemt, gelyk ik reeds voorheen heb te kennen gegeven , naar maate van den weerítand, dien het ontmoet en te overwinnen heeft. wr » QC€cg3 Dceze XIV.LES, 4$. AF- - DEEL. Het Wa- t-r en Zand wor- dca hee. ter dan de Wan- den van de Trom- mel. ' XIV.LES. 4. AF- DEEL. Hct Zand woidt hecter dan 't Water. De Schcid- kontt. 528 Dx KRAGT VAN'T Deeze laatíte reden is ook de wmssre oie Zaak, waarom het Zand heeter wordt ds het Water. Want dewyl het Vuur, dat binnen in zig verborgen houdt, bezwaarl. ker en traager aan 't werken te brengen is, werkt het ook naar evenredigheid zoo ved te kragtiger, wanneer de Beletzels, die het tegenhielden, beginnen te wyken. Gevolges. De Scbeidkonf? , die wonderbaare Konft, die in de Geheimen der NNatuur , door haare Werken tot hun eerfte Beginzels te ontzwag- : telen, weet door te dringen, bedient zig in byna alle Behandelingen van een Vuur, wiens werking door Stook-ketels beftierd en geregeld wordt. Die Stook-ketels zyn d- genlyk niets anders dan een zoort van Ge rcedíchappen, die, fchoon van elkander ver- fchillende in grootte, in gedaante en in & Stof, daar ze van gemaakt zyn, egter dau in allen overeenkomen , dat ze cen zekere mepigte van brandende Stoffe in zig befloo- ten houden, wier Warmte zy bedwingen en ftui VUUR VERMEERDERD. 729 Miten, om haar te noodzaaken ,:dat ze al ar kragt op't een of 't ander Lighaam ocf- nt, dat men door en door heet wil maa- ken, Den Toefte] van die verícheiden Werktuigen , en de Gebruiken daar ze toe dienen; de Keur der Stoffen, die men in dezelve branden, en de Regelen, die men volgen moet, om deezen of geenen trap van Hitte naar vereifch van de byzondere oog- merken, die men hecft,te verkrygen, moet roen in de Boeken zelve nazien, die over de Scheidkunde geíchreeven zyn. Het is myn werk niet, dat ik my hier in een omftandig berigt van dien aart inleat, dewyl my zulke £e ver van myn Hoofd-onderwerp verwy- deren zou: maar ik denk egter den Leezer geen ondienít te zullen docn, dat ik hem een Zoort van Stook-ketel leere kennen, die men overal, zonder dat zy vecl omflags maakt , plaatzen kan; die weinig toezigt, weinig koften, en niet veel kundigheid vereiícht, en met welke men egter vecl aartige en nut- tige Bewerkingen in "t klein doen kan. . Het Lighaam van deeze Stook-ketel, die om- XIV. L&ES. 4, ÀF- DERL. Handel. baar — Stooke keteltje. o: -E£ £:42T vAN'T CUUmDCUIm OD. CAÉIGEEGS, e£ ms,o C77 mnc irutl cmi mniliCUn: wyd ToSilo2rzlcIgImiz Ivizien mnuetdü 0. 17 Xm &AÀ aàiDoilfl: lInzzePro UOTTLO Lo illl m. m Ls del. ZED 2o. I IDovíz cz Paulo met c 0724 7. f. TE Vo: vane DUTOIUU iIb.ig imoexREL.na m. 0 cuti TomÉlmr I)ILSISER drap to. ms. inngm TT meziiz, Of Gnede Dot.2tl ZLLDO is RELHLOII vil ILIAD ain; Ul T.Tt DUIITIE, LkEDIS &STIID,Van DOG afl o lmTIEDUILAUIL LZisenMé in tt om DID lf 132 1.23 Z2Cf OTUIPER. t1. fl 022, 77 cES Dranim l2 070 0ipiovtn RR Zim, Cur Uoc Dil is IUunscpn cole me vu tol l.i fum. BD LIES DERI, Kur- t0 075.0i.. LDfIlf DicI Js gsven, en LOCult ns I1] Ii Tuczz Ewaillen Reur locii Munoll pnm, Cs sange- DIIeu fup Tis onüoLccr vin Koosxkeul, QD] Zl&. BITlA[I. wii Re2ianls da Ea. 2j «& VUUR vVERMEERDERD. 73I te: zien is, welke men door haar Mond of X!vV.LEs. S:Lugtpyp C met kookend Water vult, en in 7 eut. Mwelké een "innen Kolf D geftooken en vaft- ,,. |. fgemaakt is. Om den Hals van die Kolfzet 5e. :s. "men een Helm E van Glas of van Metaal , dien men dekt met een Koelbak F, welke set een. Kraantje voorzien is, om het Wa- ter gemakkelyk te kunnen laaten afloopen en vernieuwen, Áan den Snuit van den Helm fteekt men vervolgens een Fioolije, welks Bol men op een Schraagje doet rus- ten, dat men hooger of laager kan z«tten, en door middel van een Klemíchroefje doen ryzen of daalen, naar welgevallen: gelyk in Fig. 26 nader gezien kan worden, dear die Fi. «e. ganíche 'Toeítel in zyn orde en zamenhang ftaat. afgebeeld. In plaats van de Kolf met het Waterbad, Toefet daar ik hier van fpreek, kan men ook een zin dbad. Zandbad van die form, als in Figur 27, 5, op de Stook-ketel zetten. In dat Zandbad ei; z;. plaatft men een glazen Kolf G, met zyn Helm voorzien, of anders ook wcl een Kromhals, gelyk H, dien men dan verder met 732 DE£ KRAGT VAN 'T XiY.LEs, met Zend overdekt, en daar men een ver. - *- hevenrond Dekzel, Gewelfswys loopende, L-.. dat hem als tot een Reverbereer of Weerffs. Oven dient, overheen zet. Ziyn Snuit ftedt men, als voorheen, in de Pyp van't Fioo- tje. Den ganfchen Toeftel , met al zyn ftuk- ken, zamengezet, kan men van den Krormr pr; bas zienin Fig. 28: gelyk die van de Kolf Fig.;:3. met haar Helm G vertoond wordt in ; en 29. Fig. 29. 't Stook« — Door middel van dergelyk een Stook-ke- Aetu* teltje kan men met het Ligt, dat veele Men- tefens — Íchen de gewoonte hebben ems Nagts in toteen— hun Slaapkamer te laaten branden, op etn lan. nuttige wyze zyn voordeel doen. Men hetít flegts het kleine Lampje met zyndrie Pitjes, daar ik zoo aanftonds van fprak, op deeze wyze toegeruft, in plaats te ftellen van de Nagtkaarfen of Lampen, die men door- gaans gewoon is te gebruiken; en de Olie, die anders genoegzaam altyd maar te ver- geefs verbrandt; zal teffens kunnen dienen om een klein Stook-keteltje aan den gang te houden, en wat het uitgewerkt heeft , zal | N X VuUR VERMEERDERD. 7233 nen des anderendaags 's morgens kunnen Het Ziandbad is zeer gevoeglyk gefchikt xn het Vleefchnat of den Drank voor Zie- ken, om Koffy, 'Thee, en andere dergely- ke zoorten van Dranken warm te houden: óm deeze of geene Kruiden, die men of als Geneesmiddelen of om andere reden gebrui- ken wil, te doen trekken: om iets langzaam en zagrjes te laaten uitwaaffemen, en ontel- bare andere gebruiken meer. : Dit Stook-keteltje, eindelyk, is een zeer bekwaam en gemakkelyik Werktuig , om Proeven te doen van *t een of t ander over te haalen , en om de eigenaartige Olie uit de welriekende Plantgewaffen en Kruideryen te trekken. Men doct, by voorbeeld, in de Kolf van het Waterbad een handvol La. vendelbloemen met een Pint Brandewyn: rüen dekt ze met haar Helm en Koelbak, dien men met koud Water vult. T'wee, of, Z0 men ípoediger voortgang maaken wil, drie Pitten aangeftoken , zullen 'er omtrent een half Pint Wyngeeft uit overhaalen, die fterk XIV.LES, 4. A F- DEEL. Om Spys en Drank warm te houden, Kruiden te doen trekken,; enz. Inzondet- heid om Over te haalen. XI V.LES 4. A F- Water op de Simid:- E E L. koo!cn o 734. D& KRAGT YAN 'T fterk met welrickenden reuk bezwangerd is; en geen den minften Brandfmaak heeft. T'ot Stoffzn, die vafter zyn en zwaarer van gewigtr, gelyk ook tot zulke, die de Tinnen Kolf zouden kunnen doorbyten en bedrr. | ven, als Azyn, Terpentyn en anderen van. — dien aart, moet men deglazen Kolf met het Zandbad gebruiken., De Kromhals in het Zandbad , met zjn W'eer'tuitdekzel en drie aangeftoken Pitten, zal kunnen dienen om Stoffen , die nog zwaarer zyn, Kwikzilver, by voorbeeld, dat men volkomen wil zuiveren , over te haalen ; of om het rookend Sterk Water te des- tilleeren , dat de eigenaartige Olién der Plan- ten in brand doet vlicgen , €n uit fynen Sal- peter , wel gedroogd en met Vitriool-olie ge. mengd , overgehaald wordt. De Smid fprenkelt Water op de Smee- koolen, daar hy zyn Vuur meé ftoukt op de Smidfe, als hy merkt dat ze te vecl naar buiten en aan hun oppervlakte branden. Door dat middel, daar hem de ondervin- ding de nuttigheid van heeft leeren. kennen, | vormt VuUR vERMEERDED. 734 riGrint hy op de Koolen een zoort van Korft; x1v. LES; lie altyd doof blyft, zonder aan brand te t ar Éuan; en order welke;even als in cen Jzir- Fourmesu Jiiir-Oves , het Vuur. inwáarts naar 't mid- 4& Rever- "Ven gedreeven wordt, en al zyn kragt bynz "^* Allen óp "t Métal oéffent, dat Hieh heet Wil maaker. | De Stooven en Kachels kunrieri ocÉ d Stooven cn Kachels. etn zoort van Fornuizen worden . aange- lnerkt , die door middd van een weinig Vuir, dat binnen ín haar brandt ;de Warrh- ie op een zeer gevoeglyke en geinakkilyke Wyzc méédeclen aan cen groot petal van big- Raàmen, die inen watm -en droóg.houden wil. Dus bewaàrt inen inpeleidé Vrugten ; bedraaide Suiker, en verfcheiden andt*e der- gelyke zDorten ván Suikerwerk, en Bereid- $els , dic anders welhaaft door de vogtigheid der Lug: zouden bedorven wordem. Door dat middel weeten zy, die in vette Verpiffen arbeiden ; nü ook binnen den tyd van eeni- ge Dagen en by het minít gunítige J aarge- tyde , Werken te vervaardigen , . daar za voorheen verícheiden Maanden van cen met IV. Drzxzr, D4 YOOI- ^ 736 D£ KRAG'T VAN "T XIV.LES. voordagt daar toe uitgekipten en wel was tA. genomen tyd noodig hadden, Togt- Een Vuur of Togtícherm , in een grox fcherm. — en ruim Vertrek uitgezet , en ter zyde of te genover het Vuur geplaatít, dient niet al- leen, om hen, die zig warmen, voor de koele Lugt, welke het Vuur naar zig trekt, en den zoogenaamden 'Togt te beíchurten: maar hy kaatft ook de Warmte terug,, ítuit 7e, en belet haar, dat ze zig niet overil heen verfpreide en vervliege ; metéén woord, - hy doet in zeker opzigt het werk van een Kachel, uitgezonderd dat "er in den om- trek, dien hy bevat, telkens van. boven wet friffe ea koele Lugt inkomc. II. PROoEFNEEMING. Toeftel. Derde Men neemt een dikke Kaars, die men az Middel — fteekt , en welker Pit men, als zy helder d kragt an doorbrandt, een weinig íchuins buigt. Men 't Vuur t€ blaaft met een Glazen of Metaalen Pypje, vermeete k deren, — dat krom geboogen is; en:aan zyn eene : pur "ar N VviR YVERMEERDERD: 737 püntig tocleopt,, op de Vlam; en doet hax Gar door zulk een Beweegftteek | aannec- inen, als men goedvindt; gelyk uit Fi, s6 ináder getien kán worden; . - | Difoerksely, . Deie Viám, die doorgsansbrandt zonder. Eenig merkelyk-geluid te geceveny die mar. &ndeibalt.Duim: ten hoogf&en lang.is ; en, baeuwlgks in ftast zou. zyn om.cen. Spelde GE cen. Nasinzald gloeijend. te doen -Worden,,. instkt, als zc6 op.deeze wyze geblaazen. trotdr, cen vty fterk gedruis (€), fizekr zig. tot.verícheiden Duimien ver in de langteuit , tn: brandt met zoa hevig een. felheid; dat &y het Glas eti de allerbardfte Metaálen iri XIV. LES. 4» A E- DEEL. PL, s. Fig. 30. De Vlam van een Kaars naar eené plaats ge- blaazén. een. zeer korteh. tyd. week. maekr.; en. docí. imelten. ; Opt d efi : d. Ale di dejo, war uit. de Viam be: De Vlani «4 amd M seeemt: en inp 2MÁt a4 blast ; ji Dg KRAÓT vAN 'T- £iv.LES. ftaat , merk ik aan als zoo veel kleine ta Klompjes of Brokjes van brandbaare Stoff: die dan ftukken fpringen en verbryzeld wor. den door't geweld van het Vuur, dat ze binnen in zig beflooten houden, en dat 7ig nu in vryheid ftelt.— Al die kleine byzonde- re Uitfpattingen maaken met malkanderen eene algemeene, die, wanneer ze eensklaps en Íchielyk losfprong, de rondomleggende Lugt zou ílaan en dus geluid veroirzaaken; maar die in ftilte en zonder eenig hoorbaar geraas geíchiedt, wanneér ze allenskens en langzaam losfpringt, of wanneer de Vlam eens haar plaats in de Lugt reeds heeft in- genomen. Doch dit kan onmogelyk zoo ftil toegaan, als men door't blaazen de Lugr in de Vlam dryft. De deeltjes , die ieder oogen- blik losfpringen, meeten telkens tegen die Lugt aanftooten ; en de fchuddingen, die zy "er van ontvangt , moeten haar een hoorbaar gedruis doen geeven, Althans dus komt Bet my zeer waaríchynlyk voor. Men kan 'er daarenboven ook nog by aanmerken, dat 'er in de Lugt altyd. vect. vogtige decltjes zyn, dk B, |. VUUR.YVERMEERDERD,. 739 die te gelyk met baar in een Vuur, dat ge- ; | -weldig vinnig brandt, gedreeven,, de zelfde witwerking , naar evenredigheid, doen moe- en, welke wy een Druppel Water zien - doen, die op een gloeijend Yzer valt; ns&a- . melgk een fiffing en gedruis maaken, dat men min of meer kan hooren. Dat de Vlam Lig eenige Dnimen verder, 'dan n naar gewoonte, in de langte uitítrekt, wordt oogeníchynlyk veroirzaakt door den ' sandrang van den Wind, die de ganfche me- nigte van die brandende deeltjes, welke aan die zyde, waar uit by geblaazen wordt, vervliegen zouden, met zig fleept, en ze allen naar eenen kan voortdryft. Men kan 'er, ook nog byvoegen, dat het gene anders flegts uitgeblufchte Damp zou gewceft zyn, of Rook, 'nu weder Vlam wordt, om dat ' de kragt van het Vuur zoo fterk vermeer- . derd is... De Vlam, eindelyk, wordt door *t blaa- Zen een vecl hevigef Vuur en brandt vinni- | ger, om twee redenen, Voor eerít, om dat bd Wind de brandende deeltjes in die Be- ' Dd 3 c WGeg- XIV. LES. jJ. A EK- DEEZL4 wordt eenige Duimen langet; brandt hevig, X1V.LES. 4. AF- DEEL Hand- gieep van. Goud- Ímits, Ju- weliers, in 't fol- dceren ; 740 Dg KRAGT VAN T weegítreck , die hy ben doet aanneemen, digter in één en op melkander dryft; dewyl hy een groote menigte van deelrjes, dic ui zig zelven derwaarts zig niet Zouden begee- ven hebben, allen naar eenen kant met zig fleept; en dewyl hy teffens veel andere ded- tjes, die in Damp en 'Rook zouden uitge waaffemd hebben, Vuur doet vatten. Ttn tweeden , om dat die zelfde Wind, door de Vlam te ftooten en voort te blaazen, dc Be- weeging, die ze natuurlyk heeft, en waar meé ze op de andere Lighaamen werkt , ver- Ínelt ,en haar daar door werkzaam en kragt- daadiger doet worden. Gevolzes. De Proefneeming , die wy zoo. aanflonds gezien hebben , is een Handgreep, die in verícheiden Koníten zeer bekend is, en dai men in menigvuldige gevallen gebruik van maakt. Goudímits, Juweliers, en die Gc fteenten inzetten , foldeeren hun meefte ftuk. ken met het Blaaspypje: zy leggen ze ten dien einde in een bolligheid op een Houts- : kool VUUR VERMEERDERD. 74i j dol van eenig Zagt zoort van Flout, en XIV.LES, f, brengen 'er de Vlam , verlangd door "t blat- d eny ep naar welgevallen, Op die wyzc :-fiyn ze volkomen. genocgzzam: meefter van j 'V'uur, en loopen gcen gevasar om : fyne "un tédere deelen te doen fmelten, die men qéer benwaarlyk zou kunnen behoeden en ongelclionden bewaaren, als men glocijende "Hounskolen gebruikte; om ze "er meé heet "te msaken, De Uurwerkma£kers , zy die Natuur- en. int har Wiskonftige Werktulgen vervaardigen, en Drios. . andere dergelyke Konítenaars, die de Pun- ten van hun Drillétjes harden, door dezel- ve in Kaarsfmeer te ftecken, maaken ze eerft ' glocijend in de Vlam van een Katrs, die zy " eok blaazen ten dien einde met een Blaas- prie. Deeze manier van barden is zeer ge- makkelyk en byzonder wel vitgevonden, om dat men dus meefter is om geen £rooter ge- "dedie, dan men wil, van het Werktuig, en allen maar deszelfs uitérft puatje te "doen gloeijen, dat ook alleen maar hard wezen Dd,. | De xry. LES. 724 . Dk knAO T VAN "f De Wind, die uit een krom Blaaspypy geblaazen wordt, is ook het middel, dar de Brandíchilders gebruik van maaken, op het Vuur van hun Lamp te verlevendigen en werkzaamer te doen worden. Maar in plaats van met den Mond te blaazen , "t welk in zeer veel gelegenheden niet gevoeglyk ge- fchieden kan, en Zeer moeielyk zou val- len als het Werk eenigen tyd duuren moet, bedienen zig de meeften van een Blaasbalg, die onder aan den Tafel, daar de Lamp Op ítaat, vaftgemaakt is, en met den Voet, daar men meé op een T'reé drukt, in be- weeging gebragt wordt. In Figwsr 31 zie men niet alleen den Toeftel afgebeeld van die weergalooze Konft, die het Glas en den Brandverfgrond: zoo veel bevallige Beelte- niffen weet te doen aanneemen, en de Bloe- men en andere voortbrengzels der Natuur zoo verrukkelyk na te bootzen ; maar zj vertoont ook teffens een zeer wel gelykeri 'Afbeeldzel van den handigften en vinding: rykíten Konítenaar, dien wy in dat zoor vil Biricewetyes 743 rken bezitten (€), Dagelyks onder- xiv.rrs. D noc zetr di aan hem verplig ben, 4. A7 DEEL. h uh wel een weinig van zyn Konft ^" ; :n mededeclen ; en om hem myne er ke keotei nis voor die gant te betuigen, neem &t vermaak d de gelegenheid waar, die zig er aanb "dt, om zyn naam en gedag- tenis te yereeuwigen. | De pe: andfchilders. or den Wind smids Blasbalg y —— seigd en werk Den, men, doet o at klein zien, ^t | i^t groot in uc. - Smeederyen om- gat. H joe; veel tyds en hoe veel koften 20 ider s niet noodeloos verfpild moeten 1, indien men de Metaalen, eveneens, | y p perc, als men het. Glas behandelt "- 1 | in *) JrAN Rívx, Brandiehilder van den Koninz, eft de Eer gehst van byna al)e onze Prinfen in hun jengd met zyn. Wrerk. een. aangenaame Uirfpaa- ing re. ver chaffen , en'er Leffen in te gecven aan er veele eren van aanrien,- zoo PFran[ebem als Zyn Afbeelding wierd door een dec : ow 4 het Hof van myn Heer den Daspbrn. ke- Me cu hy hy dien Prins werkte ih "t Jaac iti, heb Tekening, die m "Y in handen ge- heb ik T y c nydesn, Nell, — D ' XIV.LES. 4. A F- DEEL. Zamen- f£elzels van lilaas- balgen in deScheid- kunde. 544 DE KRAGT VAN'T in de Glasblaazeryen, bewerken moeft me een Vuur, dat genoegzaam a] zyn kragtont- leent van de menigte der Brandítof, dou men 't meé ftookt, en van de langheid van - tyd, dien men't doet werken. Daarenbo- ven heeft men ook neg met her Vaur van cen Smidfe , dat, fchoon klein van omtrek, tot een geweldige Hitte geftookt kan worden, dit voordeel, dat menm op cen Stasf-yzer al leen maar die plaats gloeijend maakr, die men bewerken wil. Hetgeblaazen Vuur is nog merkelyk krag- tiger en werkzaamer, dan het Vuur, dat in een Fornuis beflooten en binnenwaarts ge- dreeven wordt. Wanneer men, derhalven, de kragt van *t Vuur tot zoo hoog cen uap wil brengen, als door tot nog toc bekende Middelen geíchieden kan, moet men ver- ícheiden Blaasbalgen tegen elkander over ftellen, en allen te gelyk op een zel£de ont- ftoken Brandftof doen werken. Van derge- lyk een Middel bedienen zig de Scheidkun- digen, om het fmelten van zeer harde Lig- haamen te verhaaften, of om een Procf tt net- VUUR VERMEERDERD. 74$ peemen, hoc vaít zy van Stof zyn en wel- ken trap van Hitte zy verdraagen kunnen. Doch zo men, gelyk doorgaans , geen Blaasbalgen gebruikt, draagt men zorg om byna alle Fornuizen op zulk een wyze toe te ftellen, dat de Lugt, door het Vuur aan- getrokken, met een zekere fnelheid van het reeds brandend gedeelte voortítroomt tot het gedeelte; dat nog niet ontítoken is, of met tninder felheid brandt. Op die wyze Wordt de kragt en werkzaamheid van*t Vuur vermeerderd door dien ftroom en doortogt van Lugt, dien men naar welgevallen beftic- ren en min of meer fterk kan maaken, de Togtgaten, door welke de Lugt weer naar buiten uit moet trekkef , min of meer te ope- nen. | Door dergelyk een ftroom van Lugt, als hy wel beflierd wordt, kan de Rook ge- dwongen worden om benedenwaarts in het Vuur zelf neer te flaan, en zig daar in Vlam te veranderen ; gelyk zulks gebeurt in zeker Zoort van Kachcls, eertyds uitgevonden door den Heer DALESME ; €n naderhand weder in XIV. LES, 4. A F- DEEL. Doortogt van Lugt in For- nuizen. Kachels. zonder Rook. gournal des $favans. 1686. p. 1165 XIV.LES. 4. AF- pEEL. Wind yerimeer.- . dert den Brand: blaaft een Kaars uit. 9 "46 DE KRAG T VAN 'T in trein gebragt door Menfchen, die alle d nadeclen en ongemakken, die "er meé ver. zcid gingen, niet genoegzaam bedagt heb- bende, voorftelden om ze in de Kamers te plaatzen. Doch zoo dra mien 'er de Prof van begon te neemen, merkte men dat ze in't gebruik zeer nadeelig waren voor de gezondheid, en dat zy, íchoon ze wel de Lugt met geen groven Rook vervulden , de- zclve nogthans belaadden met fyner uitwaas- femingen, die altyd fchadelyk konden zyn voorieder, die ze inademde. — Na alles wat ik tot nog toe gezegd heb, zal het naauwlyks noodig zyn, dat ik eenig gewag maak van de gewoonte, die men hecfr, om het Vuur, dat men op de Haard of an- derszins in de Vertrekken ftookt, aan te blaazen, om het te beter te doen branden; noch van de gegronde redenen, om by ecn ontítaanen Brand vOOr den Wind bedugt te zyn. Dit alles, naamelyk, ruft daar Op , dat de aandrang en togt van de Lugt het Vuur op of tegen zyn Brandíkof aam dryft, of het- zelve daar op vafthoudt en "er blyven doct; Waar VUUR YERMEERDERD. 747 - aar door het noodwendig werkzaamer xiv.Lrs, ' wordt en grooter voortgang maakt. Ziet a EL : inen zomtydseen geweldige togt of fterk ge- - blaas de Vlam uitbluffchen , dit ontítaat daar ' uit, dat de kragt van dien Wind naar maa- te van de grootheid van "t Vuur te hevig is, en beide het Vuur en den Damp, die gereed fbaat om in Vlam te flaan , van hun Brand-. 1. pe. ftof afwsait en doet vervliegen: gelyk ik :.5':k. reeds voorheen elders heb aangemerkt. ie Maar is'er niets, behalven alleen de ftroom. xen van een bewoogen Lugt, dat het Vuur kan van Damp verleevendigen en werkzaamer maaken? Zou 1:8 o.k elke andere Vloeiftof, die geen merkelyke '* uut digtheid bezat ; een Damp, die inet groote B fnelheid wierd voortgedreeven , het zclíde üitwerkzel niet voortbrengen? Ongetwyf- feld ja; en, zo men "er mogelyk nog aan twyffelde, kan men "er zig zelven zeer ge- makkelyk van overtuigen, met de Vlam van een T'oorts of een groote welgeglommen. Vuurkool voor den Mond van een JZindbal Eois te houden, daar men Water in heeft doen .Koóken. De Straal van Damp, die 'er uit- fpringta »48 DE KRAGT VÀN 'T Exiv.LES. fpringt, doct juift de zelfde werking, dit t EL een Blaasbalg doet. Mogelyk zal men wil- len zeggen, dat die Damp veel Lügt in zi bevat: maar deeze Tegenwerping heb ik IV-Deel. reeds voorheen beantwoord door my te be- Ad roepen op een zetr eenvoudige Proefnec: 128. ming, waar uit men oogenfchynlyk het te- gendeel ziet. beDamp Deeze Proefneeming beftaat daer in, dat wein, men den Mond van den Windbal in een Glas heeft met koud Water dompelt. Indien 'er teffens uns met den Damp Lugt uitkwam, zou zig de- * zelve ongetwyffeld onder de gedaante van Lugtbelletjes vertoonen; "t welk egter niet gefchiedt. Maar in plaats van dezelve wordt men een zoort van Vloeiftof gewaar, die de dooríchynendheid van "t Water een weinig belemmert en 't zelve min heldef maakt: en men hoort een gedruis, "t welk volko- rnen wel gelykt naar dat van een Vogt , dat begint te kooken. Dit gedruis, dat in den aanvang een vry fynen en fcherpen toon heeft, wotdt allenskens zwaarer en grover,; figar maate dat het Water. heeter wordt; tot dst EE VUUR vERMEERDERD. 749 dat, eindelyk, die Damp zig hoe langer hoe meer door het Water verípreidende , en : "t zelve.daar door telkens al heeter meaken- de, het eindelyk volkomen doet koeoken; wanneer men verder niets hoort dan 't ge- woon geluid van een kookend Vogt. Dece- ze Proefneeming, die my merkwaardig heeft XIV.LES, 4. Af» DEEL,. toegeícheenen, ítemt zeer wel overeen met ' het geen ik te vooren tot verklaaring en op- heldering van 't kooken der Vogten gezegd heb. | Het onttrekken of gehecl wegneemen der Middelen, waar door men het Vuur aan den brand houdt, en werkzaamer maakt, is de slgemieene en meeft gebruikelyke oirzaak, dat het verflaauwt, of geheel uitgeblufcht wordt, Een Kaars, een Lamp gaan uit, 700 dra haar Pit geen Smeer of Olie meer vindt om paar zig te trekken. Het Vuur van een Kachel] of van een Haard geeft geen Warmte meer, als?"er Brandftof, "Turf en Hout, gebrek is, en blyft dikwils maar flaauwtjes branden en fmeulen, om dat men *t verzuimt aan te blaazen. Maar behalven deeze Middelen om 't Vuur te vermiti- deren en uit te bluffchen. XIV.LES. 4 A F- DEEL. Ill. Deel 2. Stuk. bladz. 16I, Weering 730 DE KRAGT VAN 'T deeze algemeene oirzaaken , zyn "er andé re, die veel kragtdaadiger en fpoediger wer-. ken, en daar men doorgaans niet verzuimt - 2yn toevlugt toe te neemen, als men den voortgang van 't Vuur fchielyk ftuiten of beteugelen wil. In de 'Tiende Les heb ik . doen zien, dat zelfs de allerbrandbaarfte Stoffen geen Vuur kunnen vatten noch aan brand blyven, dan in een vrye en opeh Lugt; en'er teffens toen de redenen van aangewee- zen. Ik zal 'er hier nog byvoegen, dat men dergelyk een berooving en onttrekking van Lugt, dergelyK een Ydel, zoó àls het zn inoet om het Vuur te doen. uitgaan, zeer wel rhaaken kan zonder Werktuigen , 'en het dik- wils maakt zonder dat imen "er eensom denkt; . Men heeft ten dien einde flegts de opper- vlakte van het brandend Ligliaam te bedek- ken met eene Stoffe, die uit zig zelye geen Vuur vat: dat alleen is génoeg om 'er de Lugt van af te houden ; orn te beletten dat "Zy?t Vuur niet raaken kdn, en den brand aan den gang ouden of opftooken. . Van alle tot nog toe bekende Stoffen is"er £-c VUUR VERMEERDERD, 735I zeene, daar men tot uitfluiting en afkeering jer Buitenlugt met beter gevolg gebruik van can maaken, dan het Water of deszelfs Damp, gelyk ik reeds in de T'waalfde Les neb aangetoond. Maar het Water is egter le eenigíte Stof niet, die tot dat einde van goeden dienít kan zyn, Het is genoeg, zo flegcs dat geen, 't welk het Vuur raakt, Íchoon het anders uit zyn eigen aart ook brandbaar zy , niet mede aangeftoken worde, en in brand vliege. Dit wordt voorgeko- men, wanneer het naar maate van t Vuur te groot van omtrek, of de Korft, die het om hetzelve maakt, te dik is. Een groote menigte koude Olie eensklaps op een klein Vuur geworpen, fmoort het, in plaats van het te vermeerderen. Een gloeijende Kool dooft en gaat uit als men haar op een ftuk bard Hout legt, dat vry dik is. Dit alles ruft op dat algemeen grondbeginzel, dat een Lig- baa, *c welk reeds met 'er daad aan't branj den is, geen ander aaníteeken en tnede aaa brand kan doen gaan, ten zy het in hetzel. ve een trap van Warmte vinét, of verweke IV. Degrr. Ec ' ken XIVLES, 4. AF» , DEEL, van de Lugt, door 't metan- dere Stof- fen te dekken. IV. Deel. I. Stuk, bladz 1394. 'M1V.LES. 4. AT- BEEL. Vermin- dering van Warmte of Ver- . koslings 442 DE xRA&G Tt vAN'T ken kan, die den zynen ten minften even- sare, Doch zulks heeft geen plaats in ees Stoffe, die wel brandbaar, masr koud is, en wier menigte of omtrek geen overeen. komít noch behoorlyke evenredigheid heeft fnet de grootte van 't Vuur, daar ment voor bloot ftelt: vecl min heeft zulks plaat: in "t Water, dat, zelfs als het kookt , altyd op verre na nog zoo beet niet is, als cem Lighaam dat brandt. Uit de Proefneemingen , daar ik in de voorgaande Afdeeling gebruik van maakre, heb ik doen zien, dat die uitwerking van Vuur, dit men Ostvlemmimg of Braxdm noemt, als uit zig zelve toencemt en hoe langer hoe fterker wordt en kragtiger , wan- necer hét brandend Lighaam zig vercenigd Yindt met een behoorlyke menigte van em andere Stoffe, die oek branden kan, en zyn Hitte aan dezelve inededeelt, Miaar gehel anders gaat het toe met de enkele Warmte; Zy deelt zig aan geen ander Lighaam of Stoffe mede , Londer 'er door te verzwak - ken ; en die verzwakking of vermindering | ] der |! AT Vuvum VERMERRDERD. 4:1 Y ler Warmte, wier laagíte trap onbekend " , " 1 je, noemt men Perkoeling. . Gelyk zommige Lighasmen met minder imocite warm te maaken zyn, en de Warm- te fchielyker aanrieemen dan andere, zoo verliezen ze dezelve ook niet alle even lig- ttlyk, noch neemen binnen den zelfden cyd de zelfde mseate van koelheid aan. De by- &ondere trap van digtheid of ylheid der Lig- liaamen; de min of meer vafte 2a2menhang yan derzelver deeltjes, de veríchillende aart ian de Beginzels, waar uit ze zamengefteld yl, zyn ongetwyffeld de oirzaaken, daar teeze verícheidenheden üit ontftaan ; en hae« wel allenskens met den tyd allerhande zoote ten van Stoffen den Graad van Gemaarigd» heid sanneemen, die'cr op die plages heexfcht, diat zc zig bevinden, doen het egter zom- tnigen fpoediger en vry fchielyk ,. anderen "weer veel tragger en niet dam ne merkelyk tydsverloop. | ^ .— Int algemeon; en behalven de uitzonde- fingen, die ons de Ondervinding zou mogeu Jeeren. kennen , kan men t tot een. Regrl Eca ftel- XIY. LES. 4. A B- DEEL. 't Een Lighaame - verkoelt Íchielyker dan 't ander. De meé&. deeling der Warmd te in Stof« fen van veiíchil« XIV.LES. 4. À E- DEEL. Jende digtheid geíchiedt maar dc Jnhou. den. 154 DE RAGT YAN'T ftellen, dat de meédeeling der Warmte van "t een aan't ander Lighaam geíchiedt naar de evenredigheid van derzelver [nbouden ; ik wil zeggen, dat het warmer Lighaam door die meédecling meer of min van zyn Warm«- te verlieft, naar maate dat her min of meer digiheid en inhoud heeft, dan het kouder. Ken Taarlings Duim Yzer, by voorbeeld, tegen een ftukje Hout van de zelfde grootte, dat kouder is, gelegd, zal door die aanraa- king minder van zyn Warmte verliezen, dan het ftukje Hout zou doen, indien het, warmer zynde dan "t Yzer, "er tegen aange- houden wierd om't zyn Warmte meé te deelen. Dus wordt men ook grooter Kou- de aan zyn Handen gewaar , als men in den Wiwer Marmer of Metaal aanraakt , dan avanneer men Hout of Wollen Stoffen in han. den neemt, h»^ewel alle die Lighaamen we- zenlyk den zelfden Graad van Gemaartigd- heid bezitten , en "t een niet kouder is dan 't ander. Want die verkocling van de Hand, die gewaarwording van Koude ontítaat uit de berooving van een gedcelte van haar Warmr- "VUUR VERMEERDERP. ir ; die zy verlooren heeft door de- dic lan de kouder Lighaamen fneé te dee » : E; en die rheédeeling, die berooving, is Mer óf min, naar maate dat het aangeraak- Ae ighaam ricer of min digtheid heeft. £ * Wanpeer de Lighaamen, 'die elkanderen anfaaken, of zig ondereen mengen , van den Xelfden aart en-pelyke digiheid zyn, ge- Mehiedi de meédecling der Warmte door het "Warmer aan het kouder Lighaam naar even- | pedigheid van hun omtrek. By voorbeeld; als men twee even groote Maaten van een 2elfde Vogt neemt, het een warm en 't an- | der koud, en 'dezelve onder malkander ; SEPEI» zal het warmer gedeelte zyn oyer- [mat van Warmte met het kouder deelen 3 de helft daar van behouden, en de andere bei Qverzetten,. F » LJ . HI. PROEFNEEMING, Too. 07 Teefiel "e Iu ). B. e eR "toort van Bakje, dat Rolrond vag E gupus en zeer dun is, van Blik, by voor- Ee 3 beeld , ud ki emm á 755 - 4 AEB- - DEEL.: In Stoffen van de zelfde digtheid naar haart emtrek. Water van Io met Water vam 4o Graa- den Warm- * T "^"€ .2a-SJERD T^ 00 o. 0: o. im DI Czrohwdl Lo 07 os Lom €i aíl EN fo: rof Im o. x uigG ——. Y I—l — o xL IziD O[ Do—o umo orm Coe. nsn -—- 4 IÍ—-2 z rl lx Menj e MENRI. T. T - — om Tw—eeete iN 000 € oUm Im olDim& vu - - 0 7g —-— I: Xbht -* . - 2 a - 3» vo, 7« ag F7 "je 8 - T tl. TID OmzC —- -T.2 IE LZ .7 DUOmol oso I0 .5 oe " - - x o9 — — — - "e € slo. cm UAE LIGUE T2 - - o --c7ó&elTmTL Ww -.- - i - - —-— v. -- "-—— JL MELLE re -————— ^ 2 w-—- EN GEBLUSCMT. 57 ift dien uitlaz zou hebben, dien we met zien dat ze beeft, - Vo het eerfte Denkbeeld zyn de decl- s van het warmíte Pint Water bezicld * een beweeging yan 4o Graaden; en by- g g met 30 Groaden meer dan her ander, | ; pisa 1o Graaden beweeging heeft, Als nu.deeze overmaat van 3e Graaden tu(fchen fps gelyke Inhouden of Lighaamen, die lk 10 Graaden gemeene beweeging hebben, erdeeld wordt, en "er elk dus de helft van Hint zal ieder van die Lighaamen, der. . halven,25 Graadenn —— n bezitten. Even- cens omtrent gelyk wanueer een Lighaam | ue twee Pond en 4o Graaden fnelheid een er Lighaam, van de zelfde zwaarte, dat de zelédc ftreek heen zig beweegr mer een |f elheid yan 10 Graaden, van agrer inhaalt ; ie Lighaamen ma de Borzing zamen in blyven voortgaan mer een fuelheid van aaden: welk gea] van 2$ voortípruit 40, de Graad yan beider gemeene fael- E uit 15 de hel& van de overmaat zt Ece4 ,Yan M Les Sea AT- VuUR VERMINDÉRD -. oven 10, of van *t veríchil der we: he fnelheden: gelyk men uit de mingen van de Vierde Les heck zien. wil men dat de Warmte vàn een am het uitwerkzel zy van een Stof, er in doordringt en zig rot in zyn bin- ifte door herz — en verfpreidt , die sf, dewyl ze evt 'k alle andere Vloei- ftoffen alle de ruimte: lie ze bereiken kan, eenpaarig tragt te vul — , zal zig verdunnen mocten, alle andere iftandigheden gelyk gefteld, en yl wor naar maate van de Vakken, die ze beflaat. "Zy moet, derhil- ven, eens zoo ylzyn; eene werking heb. ben, die eens zoo zwak is; wanneer ze, in plaats van een Pint Water, twee Pinten ver- vult, Voor de menging waren er 10 Graa- . den of Maaten Vuur van de eene en 4o vin de andere zyde: wanneer nu de twee Pinten Water met malkander gemengd werden, moeíten zy, zou de Vuurftof zig eenpaarig verfpreiden, het veríchil van beider Warm- | EN GEBLUSCHT, 459 te of de 3o Graaden, de overmaat van 40 boven 10, tufífchen hen beiden verdeclen: en uit dic verdeeling moeft een Warmte ont. ftaan, uit ro en uit 15 Graaden zamenge- ' fteld, dat is, van a5 Graaden. Ik heb een groot getal van Proefneemin- gen van deeze zoort gedaan, en'er telkens de Graaden van Warmte, en de hoeveclhe- den van Water, die ik met malkanderen mengde, op verfcheiden wyzen in verwis- feld. Daarenboven heb ik alle mogelyke voorzorgen , die ik bedenken kon, gebruikt, om uitkomíten te krygen, die zeer juift en . naauwkeurig waren : en altyd heb ik bevon- den, gelyk ik reeds gezegd heb, dat, als'er twee gedeelten waren van een zelfde Stoffe, de overmaat van Warmte, die het één be- zat boven het ander, tuffchen hun beiden yerdecld wierd naar de maate van hun om- trekken, en dat de Graad van Warmte, die 'er in beide gedeelten, na dat ze ondercen gemengd waren, heerfchte, afhing van die verdeeling en van den Graad van beider ge- meene Warmte, dat is, den Graad, dien Ec5 het XIV. LES. 4. A Fr- DEXL. De over- maat-van Warinte wordt tuffchen beiden gedceeld naar elks omtrek. XIV, LES. 4. A F- DEEL, Gedagten van den Heer BOrR- HAAVE. Elo. Chim. Tom. I. p. 269. Edit. 9731. góe "r VUUR YERMINDERD het miaft warme gedeclte had voor de qen- ging (*). Ik zie dat ik in dit ftuk veríchille van den beroemden BoERHAAvE, die uitdrukkelyk zegt, dat de Warmte , die 'er ontítaat , als twee gelyke gedeelten van de zelíde Stoffe, wier één warmer is dan het ander, met cl- kanderen gemengd worden, altyd de helft is van 't veríchil of de overmaat van Warmte, welke het óén boven het ander bezit, Hy brengt 'er zelfs dit voorbeeld van by: ,, Als » men, zegt hy, een Pond kookend Wa- », ttr, dat de Warmte heeft van 312 Gra ,»; den, ondereen mengt met een Pond ander » Water, dat pas ophoudt Ys te zyn, en » flegts 32 Graaden Warmte beeft, zal het » Meng- (*) Ik noem dien Graad den gemeenen. Graad van Warmte, om dat hy voor de Menging in beide de gedeciten van 't Vogt plaats heeft. in het minft warme Water is hy alleen, en maakt alleen de gan- Íche Warmte van 't Water uit. In het ander is 'er behalven hem nog die meerderheid van Warmte, welke ik de evermaat van Warmte genoemd hcb, die het eene Water bezit boven het andere. Nellr. 1 EN OEBLUSCH'. | 36x », Mengzel een Warmte hebben van go Graa- ,, den, de helft, naamelyk, van een Warm- 5, te van 180 Graaden, die het veríchil was ,, tuffchen 212 en 32 (1)". Indien de Heer PosRHAAvE gezegd had, det het Mengzel een Warmte beeft van 9o Graaden, gevoegd by den gemeenen Graad van Warmte, die 32 is, zou zulks zeer wel met myn rede- neering overeenftemmen, en met het geen my de ondervinding daar van heeft doen zien, Want toen ik deeze zelfde Proefneeming, daar de Fieer Bo&RRAAVvE van fpreekt , her- haalde , bevond ik dat het Vogt van een Thermometer, van. den zelíden aart als daar hy zig van bediend had, zig zette op 12a Gréaden, dat is, 9o Graaden boven de 32, ef gemeenen Graad van Warmte, De misflag, door een van ons beiden in X opneemen van de uitkomít der Procf be- gan, (1) De Thermometer , die fot deeze Proefneeming geUtuikt wierd , was die van Fabreshrit , die het Merk van Vo:rft uitdrukt door 32; en dat van koo- kend Water door 31a Graaden. NelAg.: XIV.LES, 4. A F- DELL. Dat de Warmte van 't Mengzel de helft is van 't verfchil van beider eiyen W urmnte- 962 "T V-UUR VERMINDERD TV.LES. gaan, en die ik niet denken kan, dat aan: » A F- |)EE L. mynen kant fehuilt, zou my ligtelyk heb- ben doen gelooven, dat men de woorden van den Heer BoERHaAvE, op die wyzc als ik zoo aanfítonds zeide, moefít aanvul- len, en dat de reden, dat hy zig kwalyk fchynt uitgedrukt te hebben, aan eenSchryf- of Drukfeil te wyten was: maar het blykt duidelyk, dat die groote Man inderdaad van gedagten gewecít is , dat men alleen rpaar de helft moeft rekenen van deovermaat van Warmte van *t een Vogt boven het an- der; want dus beweert hy, dat de gemeenc . Warmtegraad in het Mengzel te niet gaat, Elem. "ham. l'on I. )üg. 269. zdit, 1752. ^t geen hem zeer bezwaarlyk te bggrypen ícheen. Valde fubtile eft intellefu , quod gra- Hus Caloris communis pereat. lk zie ook in de Werken van andere Schryvers, die zyn ge- voclen in dit ftuk gevolgd hebben, dat zy deeze plaats in dien zin hebben opgevat, dien ik 'er ftraks aan gegeeven heb, en de woorden ratuurlyk (chynen mede te bren- gen. ,, Het zonderingft uitwerkzel van » Óccze Mengzels ; 2egt zeker agtbaar » 9chry- EN GEBLUSCMT, 763 3 Schryver (*); een uitwerkzel, dat te eenc- , maal onbegrypelyk voorkomt , is, dat, j, Wanneer twee gelyke hoeveelheden van ,; eenig Vogt, van welke de eene warmer j» is dan de andere , met malkander gemengd ,, worden, dezelve een Graad van Warmte , aanncemen, die de belf? is van bet verfchil , der Warmte , «velke die. 1oee. gedeeltem vam ,5 een zelfde Vogt, ieder. afzonderlyb, bexaten Q, €er xe gemengd "serden, Dus zal een Pond », Water, dat den Thermometer doct ftaan op v», 32 Graaden, als het gemengd wordt met ,,9€n ander Pond Water , *t welk kookt, 2 €n den Thermometer tot 212. Graaden doet s» fyzen, na die Menging denzelven doen 55 ftaan op co Graaden: 9o nu is de helft *» van *t veríchil tuffchen 33 en 212". Uit het zeggen van den Heer BokeRHAA- -wE zelven blykt het, dat hy die Proefnee- mingen zelf in eigen períoon niet gedaan heeft (1) 5 en; hoewelhy 'er een zcer kundig : en ( *) Differtation fur la. Nature ér |a Propagation da Fen, in 8. 1744. pag. 78. (1) Experiment& guedà. memorata. infitwis mihi celebris Fab. XIV.LES, 4. A F- DEEL. Door 3e Ondervin- dino weét- fpiuken. E1V.LES. r. A Fe DEE L. 