title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Dat is een met een vreemd gemengd bestand, bij mijnentijd terfi in Amboina uit de Mentokbas gebracht, en verbeterd een gentlicher onder de geflagtten van Cacara, dewelke beter is ten de aarde ganze veel gelijk, maar onder dearde een groote knol. Boven de narde, zegt hij, gelikt het beter zoo voor de gemeene Cacara, dat men zich daarvoor zó uiterlijk aanleunt, en verder ook aan getakelde stokken opgeleid, of wat laat beter de laatste beminnen oploopt, dat beter gaat onttvinden, gelijk onze Turken doen. De vaten zijn syn gladder, in dat onder dan aan Cacara. De bladten zijn slaan con drie en drie bij elkaar, en de manier van alle bonen, slapper, in dageblad groen dan die van Cacara, ook zoo ruig niet, maar aan de jonge stok gebeten, zij aan de zijde ten minste twee baeken. Liet bloeizel bast in troosten bij elkaar, gefrustreerd geijkt als boon bloeisel, zoor perte met acht dat van casa, maar lichter-rood acht dat Roerzt. Hierop volgen de bouwen ooit gefrustreerd, en met bosjes bij elkaar, geijk aan casa, doch regio er, grooter, in smalder, vijf deertjes vinger lang, en een kene vinger breed, bevat de zijdene steiger paraplu, van buiten veel veredelde, uit den graven rankafgezet, in acht, van buiten ontgen buiten verdeeld, gedroogd zijnde sterkelijk bard, en niet laat overflappend. Binnen mogen zo vele platte basten, als Turken bonen geijk, doch kleinder, geijkt rond, maar aan de steun uitlopend, daar zij met een adertje vast zitten aan de schaale, boog castanje-baan, en bij de voorafgaande boek zwaarbelend, te bomen gesteld, van smaak maangenaam, en bitterder dan lupine. Radix formam habet magnirapum, sed planum ed, in tenuem longamque definit caudam, quaedam lolitarix, quaedam binc tres vel simul, sed quid ad late dependent, minores sunt. In Amboma plerumque pugni magnitudinem acquirunt, ion Maniihis vero capitis magnitudinem habent, immo majores sunt, nec unquam vere rocondis indar Raparum, sed gibberos, angulose, & tubercula habent adhærentur indar Mammarum, unde & Sionites hanc Ipeciem habent prioris Balati Mammon, a, externe glabrae sunt, paucisque gerunt fibrillas. Interne alba, magisque scabra Batattis, sporis fatui, dulcis, qui proxime adegit ad illum Raparum fungarum. Indar Phaeolorum plantantur ejus oficula in terra bona, quae crematione, elaboratione rite praeparatur, ac radices effodienda funt, quum planta vivit, antequam fructus in natura cot, tum enim radices mollissimae, delicatissimae funt. Qua vero ad propagationem fervantur, fusco minguantur natura, donec fit liquida nigrescens, tum autem radices inulto fictiores funt, & essui ineptae. De virtute best de gedachte van een grote Rape, dog purpuratus in mei een dunnen lange, glebarum, umqige twee a drie bij maltandem, donec die ter zijden bang, zyn kleinder. In Amboina valt zier door de semina zoo groot als een grote vis, maar in de Manir hat men groot als ten kop, en meer, namelijk rond, gevuld met de Rape, maar vollig, bekijk, in met aangewezen knobbelen als manschappen, voorzover ze de Siruren voor ten medezorg van de wierpijn Batata mammofa houden, van bieden effen. Obel van binnen tappiger wat appiger van smaak malzoet, onze wonde Rape Zielmakomende. Men plant ze al in audere bonen, met de korrel in een goed vork, dat met branden, in bakken te cel voorbereid wordt, en men moet ze uitgraven, al zier in barbierij slot aan, de vruchten rijp worden, maar al dan zyn de virtuele op het n als hier. Decens die meer, tot beter virtuele te beveren tot in, men slot aan laten, tot dat de bouwen zwaarteglijgen worden, maar al dan zyn de virtuele verdoord, in tot teling onbekwaam. Nomen. Latine Cacara bulbosa. Malaiensch eignaar, hier vero Manibensis in nomine vocatur Ingwour, Singomaas, aliis Angoa. Singhales Cod rotunda, uti praedens Balatus Mammofa erat Cod longa. Lacus. Circa annum 1770. Manii his in Amboy-no primum delata fuit per aidam Pampangenses, sed jam inultum colitur ob facilem ejus propagationem. In Occidentalibus Indiae regionibus, quantum ignotum ed. Usus. Ex radices de-corticari, & cruda edi possum, sed vilem, & ingratum habent saporem inde-dar Raparum fungorum, unde & nadorum natio Rapas Indicas vocat. Aqua? iocisque haud multo priellebatores funi, aride & Araboticensibus non operi pretium est, has plantare radices. Delicatus tamen cibus ex his praeparari potest, si in ornamenta scindantur, sit more nostro cum butyro. Saccharo, sic Cinnamomo elixentur. Sinenses has cum Saccharo condimenta, siccas in stur Cameloingae, quem in fine praedantiores funt, quam si crude, vel cotta edantur, cibumque habent salutarem febricitantibus, quem modice refrigerent. Jam- Naam. In hatyn Cacara bulbo fas. Byde Maleyert is onbstan, hier te land met een Manilbai vesteerd Ingomaas, o/Singomaas, by andere Angola. By de Singtzen Cod bet rond e, gejukt de voorgaande Batatta Mammals simi bet lange Cod. Plaats. Ze is omtrent Anno 1770, uit Manilba eerst in Amboina gebracht door tenige Pampangers, doordat nu veel geëffend werd wens barbaren lichte voortplanting. In de Wejlercbt delen van Indiae u ze mijn usten niet bekrachtigd. Gcbruik. Men kan deze wortelen fcbilltn , en rtmuvo eeten, docb .zy zyn van een Jlegte , en veracbtt fmaak , rrijt ais votae Rapen. duarum zt onze Notie Ofl Indi - fcae Rapen , of K nmen tuemd. De gekookte in umier zyn niet veel beler , daarom zede Ambennetzen niet u-aur- di? agten om te planteru Men kan egier een fmaktlyke bjl daar van maken, ais men ze in riempies fnyd , en of onze manier tui Bultr, Zuiker , en Caneri drccg flooft. De Sinetztn confyten ze drtxg met Zuiker geiyk de CasnuUnga, daar zy bekwamer toe zyn ais raau to opgekoakt te eeten , en bouden 'e voor etngezondekoft voor koortzige menfeben, om dat bet matig verkoetd. Aaa 3 Jam- 374 HERBARII AMBOINENSIS. Liber IX. cap. XXf. Jampirtnem ia Balcy* crcfcem panim differt ab Ingomaas, longas cnira, 6i rotundas gerit Gllquas, fe- re^indar Phafeolorum Sinenfium , ac Gmul radicem bulbofam, inffar Batattac craffae, & brevis, quae c- dulis eft, uti de ejus offlcula, fcd urraque prius aquae incoquuntur, G enim cruda edantur, caput gravant, & vertiginem adferunr. Quo modo Ingmaas in va- liolis adhibeatur, vide fupra ia Batatta mummofa. CAPUT VIGESIMUM PRIMUM. Lobus quadrangularis. Bolor. CUm prxcedcnti Ingomaas maxime convenit ha»; Phafeoli fpccics , quum bulbofam gerat ra- dicem , quz edules profert fabas. Planta hxc quam maxime quoque llmilis eft Cacarx Indicx , fed non tam ample fele extendit, palis enim adponitur ramofis, quos adfcendit inffar aliorum Phafeolorum, folia ejus glabriora fune, &. oblongiora illis Cacarx, pallide virentia , nec rugofa. Flores omnium Phaselorum maximi funt, ac corumpontur ex majori petalo retroflexo, vel credo, ac binis aliis minoribus lateralibus quatuor alis, quae medium obtegunt corniculum, interne pallide cerulea, externe gilva. Flores hi rari funt, de ante meridiem tantum aperti, unde nec tot proferunt frutuus, quot Cacara. Frutuus funt filique longus quadragintaque, spiram circiter, immo aliquando pendero longa, vix digitum latus, ad oras pelliculis unguibus alatis obducta, die palide virides, denique fumi fumi coloris, ac pellem gerunt crustam, dura, & vix illiinos exhibentes. Intus a sepe ad decem locantur ossicula, oblongo rotunda, ad utrarque oram plana, seui comprima, pallide rufa, glabra, interne alba, & bifida. Quum haec filique fendeant, aliorum angustioribus funt, & se se contrahunt, ac filique magis ventriculose, sed tamen quadratum, ac plerumque simplices dependent, vel geminae, ac semper clausa manent, quam etiam tumulator intus, si vero abrupte Soli exponantur, tandem defcendeant magnu sine sono in statu minimi. Radius Raphanus, qualis est, ut in Ingolmaes, sed multo minor, & simplex, formam habens Raphis oblongus. Nomen. Latine Lobus quadrangularis. Malaise, & luteus Balanus, a forma glandulis. Seu tumor, ut in filique hilce referunt. Banci Cwekt. Balutis Calvaticus. Lotor derivatur ab Arabico Bar, quod lobum significant, altoquin iisdem lubia Graece, quod idem est & Phaselus Latinorum. Locus. In Arabi Nam aliunde deducta est, forte et Java, Sumeria, sed raro colitur. Ujus. Tenerae, & virides ejus filquae, quum vix fabas formaverunt, & cartilagineae funt, in culina tantum usum vocantur, in brevia enim hac scinduntur segmenta, uti cum aliis fit viridibus Phascolus, quaeque cum jurequodam pingui clixantur. Has parvas, & consensilis Gliuas vocant Latini, & Graeci Om Hibidei. Maturas fabas vix quis edere potens, quum dicantur caput gravare, quod tamen nunquam expertus fui. Radix quoque editur prius ebullita, rumque effodienda est, antequam fructus adolescant, demum enim nimis fungosa, ac Geca est. Talem lobum quadrangularem deferibit Gufius liber. Exotic cop. 17. Sed adeo obscura, ut omnia incerta sint, quum nil nisi ilhas viderit filiquas. Tabula Centesima Tertia exhibet lobum quadrangularem cum effissi liquit, & efficulis a seminalibus separatis. Qui verus Phascolus specie est, et sicut Phascolus Indicatus, silqua carruagine ne rugo sua, duplici cristalli simiolo dona; ut H. Amst. Cat. p. 075. & Plin. Nat. Hist. p. 704 qui hunc cum lobo cartilagineo exculida Maumii Clavii conjungit. Met bet voorgaande, Ingomaas beste groote gelijkensheid deze bonen zoort, als bevende een onafhankelijke variant, die etbare bonen dragen. Het gewaad komt zowel over een met de jas van Indijebe Cacara, doch breidt zich zover niet uit, quant men piant bet bij gemeente stukken, die bet oploopt gelijk andere bonen, de bladeren zijn gladder, en langer dan aan Cacara, tig-groen zonder ruwheid. De bloemen zijn de grootste onder alle bonen soorten, gemaakt uit een groot blad achtervoorts gebogen, overend laagland, en tress kleinder, die als vangen bet midden gedeelte voorzichtig bedekken, binnenlijk blauw, buitenlijk vaal. Men ziet er veienig aan den stok, ook nu de warme middagen geopend, en daarom draagt men zoveel vrucht niet als de Cacara. De vruchten zy nlange vierkant frouwen, ongeveer terl span, dicht omsloten met een lans kleur, een vinger breed, aan de vierkanten met gestreken de velkruis, als vlekken bekleed, langen tijd lichtgroen blerende, daarna orden zy rook-verwijfd, van schilpadden huid, en na onverglijk de beverdjes vertonende. Bijna leggen van zeven tot tien bonen, gebonden rond, aan beide einden plaat of gerafeld, licht-roos, ga, van bijnier vloeibaar, zit in tien delten. Deze bruine oud verwordende, voor de vierkant smalder, en de boven buikiger, doch blijven nog altijd vierkant bannen meestal en kelder of tuin bij malkander, blijven altijd gefloten, maar ryp zy ook zyn, maar als men de afgebrochte in de Zorne Ug, zodoor bersten zy eindelijk en met een fag als van een eenlingen pijp. De wortel is knolvormig gelijk aan de ingemaakte, doch kleiner, witte, in vorm kan een lankwerpige rapen. Naam. In 't Latijn Lobus quadrangularis in het Maatschappelijk gebruik, de bonen in barre bouwen vertonen, in 't Bandees Culcbet. Balcy ts in Caloncan. Botor is verkort afgeleid van Arabisch seb bator, betekent geen lobus, of een peul, bekend, anderzijds voert beter lubia, bij de Kraken genoemd, betekent geen beter zelf is met de Phaseolus van de Latijnen. Plaats. Het is in Amboina aangebracht van elders, met vermoedens uit Java en Boli, en verder maar verspreid geëffectend. Gebruch. De jonge, en groene appelen hier aan, die nat, qualijk, harde boontjes gefarmeerde beelden, nog kraakbeenig zijn, worden alleen gebruikt in de tuin, waar men in je zit in korte schijfjes gelijk men andere groene boontjes doet, in stukjes met een vel te zet op. Dergelijke klonten worden gebruikt door de Latijnen, en Grieken Conches niet men. De Ryp boonen kunnen al qualijk iemand kunnen eten, om dat ze bitter zijn worden beter voor het hoofd te gebruiken, beter voor de gezondheid 'Ik heb nooit bepoten ervaren. De vervelde ook gegeten eerst opgekookt, maar als dan moet men ze uit graven, eer de vervelde grote voerden, want daar zijn ze 000/ en droog. Dergelijke txibum quadrangulare bevat Cladius Lib. 3. Exerc. cap. 17. dag zo donker, dat men daar naar moet, in dat daarmee, dewyl bijna niets als de bloei bouwen gezien heeft. De Hondert en drie en dertigste Plant vertoont de vierkante Peel pijnt met dezezelfde boseieren, een takker als een afzonderlijke Welke een echte zoon van de Phaseolus en mogelijk de Indische Phaseolus, een soort ruige kraakbenige bruine hooiwagen, met een dubbele geboogde kam omringen, in de Caatel van de H. Auj. p. 376. en van Plantaardappelen, Afbeeldingen p. apa, welke deze zijn met kraakbeenige hooiwagen uit hetzelfde Mauritia van Clutus tornado vult. XXII. De boom, XXII Hoofdstuk. AMBOINSCH KRUISBOEK. CAPITULUM VIGESIMUM SECUNDUM. Dolichis Sinensis. Katjang Sina. Delicibus Senefis palis adpauens eodem modo, quo apud nos Phasellus, quibus fesci insti dic rotundis, lentis, ac tenuibus cauliculis, non tamen fesci ample extendit. Folia terna simula loca sunt longis in petioli per plantam vaga, longiora, & angustiora, quam in aliis Phasellis, pallide virentia, nonrugosa, sed glabra, ac plerumque contra a, albis quaqua tingis, scu maculis notata, de exessa. Horum medium inferius ad pediculum binas format auriculas fere uti in Auro. Ipforum petioli in superiore parte fulcati funt, plerumque albicantes in albaluicie, sed aliquid fulvum habent in rubra. Sunt vulgarem habent Phaselorum formam, magnitudine illorum Dotor, vel paulo minores, quorum superius, scu maximum petalum retroflexum quoque cit, extrema pallidi, seu graminei coloris, incertus pallide purpura scentes, seu incarnati, quales & inferiores fune alba, quae album obtegunt corniculum. In alba specie hi flores fere penitus albi funt, cum paxillo Icee purpurei coloris in medio, in rubra vero specie magis purpurascunt, in utroque pauci excerscunt longis in petioli ex foliorum alis pendentes, atque ante meridiem tantum aperiuntur ad nonam, vel decimam horam. Fructus funt longe, & angustia: Siliquae, gemina: Plerumque dependentes indar longorum salivamentorum, ulnam circiter longa: ac vix minimum digitum lacus, molles, & flexiles, externe ex viridi albicans, in una species fere alba, equals, de glabra, sed ita ut officinalibus tubercula notaria possint. Intus mala locantur, parva, oblonga, & tenuis officina, plerumque parum contradicta, sed in pingui progerminavertne folio, turgida, & glabra, semper minor, de tenuiora illis Phasolorum, in una species alba, in altera obscure rufa, quae rubra vulgo vocamur, ac multo magis vulgaria funt albis. Hujus autem species (siliquae multo magis turgidae funt, glabriora, & externe magis albicantia gerentes officina, quum rubra: magis virent, & graciliores quam siliquae, atque se complicari possunt indar loramentorum. Palos, quibus se adponuntur planca, satis altos esse oportet, sine vel cum puticis ramis. enim planta in altum excrescere, et augur expontes quaeque omnium Fabarum prima, quae post pluvios ineses progerminat, ac praecusces profert siliquas, non omnes limus felonem unam poli aliarum. Ita per totum fecum menium tragus virides comparari possunt siliquae. In lingua Latina Dolicibus Sinenjis, Gve Phasaeolus Sinenfis, in specie enim hanc plantam Dolicbum vocavi ob longis, de angustia eius siliquarum, Malaica Latjang Sina, Belgice Sineeze Boontjes, vel quod primum ex Sina fuerit addusta, vel quod a Sincensibus has regiones inhabitantibus plurimum colantur, Belgice Uft, instar aliorum Phasolorum. Sinice Tsjaitau. Lacus. Hodie per totam Indiam quam vulgatis illi sunt haec officina, sed postliminum ubi Europa, & Sinenfis habitant, ab Amboinensibus enim non dimantur, quum arcem, nec subsidia habeant harum ripe preparandi. Uit de Europese sinensis, in officiële voorkeur voorgesteld, worden de echt delicate soorten eilanden Caramar gegeven, die in India zo hoog geëerd worden. Matura worden niet verwelkomd, maar de vijver, die in Caramar gevonden worden, in aqua boileert, in de diepste uitgevonden, wordt in principe gegeten, wat een rechtvaardige zaak is, als het niet rechtvaardig is om pingue te eten, geeft een graad van lekkereboon. Deze boonen zijn in principe gegeten, maar de spierfruik, die optimaal bij de zijde wordt toegevoegd, is de hoogste dier soort. Van de Ambonese dier soorten hebben we hierover worden aankondigd, en de Maurits kauwen deze als een gewoonte eten, waardoor het niet verwondering is dat deze soort in officiële voorkeur wordt gehouden. Vroeger werden deze soorten in Caramar geplant, maar tegenwoordig wordt vooral gebruikgemaakt van Turkse boonen, die met ronde, taai en dunne scleren omwikkeld zijn, en niet leer maar uitgebreid zijn. De bladeren vallen drie en drie bij elkaar op de tang en zijn vleiend om aan te raken, licht en niet ruig maar glad, met een rimpelig voetje, vol vlees en doorgeeten. Het middelste deel van de zitvleugel vormt de meest geschikte soort voor het koken in de pan, en de boonen van de bovenzijde zijn gegeven, terwijl de spierfruik gemengd aan de rode zijde wordt gevonden. De bloem is de vangemeente, bonnet facon, zó groot als die van Botor, of ten baaton kleiner,avier van beter bovenlig, of grootste Lada meedelijk achterwaarts gebogen, is, briefgeleerde, of geroost voorzichtig, binnen hetzelfde bezems, of incarnaat, gelijk ook in het onderhuis, de vangements, die beter ontwikkeld worden. Verborgen, as in de schaduw van de dood, zijn deze vroegere mannen, gebeten door het verlies, met een paar liggen purper in de midden, tranen aan de rode soorte zijn ze, peervormig, bedekt met weinig bloed, bij elkaar aanhangend, tangend, gelijkt aan matten, uit den fleet der bladeren, en leunend aan de lood om voor de middag geopend tot niet of te laat in de morgen. De vruchten zijn tangen, en smaakelijk, bouveteit met zijkant en twee bij elkaar tangend, gelijk lang roomen, ongeveer tien centimeter lang, en schaars een pink brad, gedumpleid, en buigzaam, aan buitenzijde uit de groeiende vijagteig, en aan de zijkant van de soorte februari, door de wind, een, en glad, maar zodanig, dat men de bijjes van de bonen kan bekennen. Bonnenluggy, vele, kleine, lankvormig, met zijkant stevig, maar dunne bonnetjes, met zijkant afgepeld, doch op ten goede grond gelooid zijn, vlezig, en even, altijd kleiner, en donkerder dan turkse bonnen, aan de zijkant van de soorte niet, aan de andere donkerrood, daarom men de rode noemt, en vleziger onder is dan de witte, doch dat frittogen van de witte zijn volle, even, van inzicht en witder daar die van de rode groenachtig, en meerder fijn, zodat men er aan kunnen zien, en voelen dat ruim. De lokken, daar aan men ziet, moeten redelijk Boosaanvallen van dit gevaar Het is vast en zeker, in de hoogte schreven, En te elfderzijde van de Zon die brandt, Zyndt die eertijds van alle boonen, die na het regentijd opkomen, En vroeg barer voorlopers brengen, niet te groot, maar na elkaar, Zo dat men het gebareld droogte Mogen daar grotne boonen bebben kan. Naam. In Latijn, Dolichus Sinenfis, of Phaedrus Sinenfis, in het byzantijner keizerrijk Geciteerd in het Maleis, Katjang Sina, in het Nederlands, Sinize boontjes, Of om dat ze van buiten Sina aangebracht zijn, of om dat ze de Sinezen in deze landen onder ons mende, met jij cultiveren. In het Bandung Ulfik, gelijk andere gewone boontjes. Dat het in het Sinees Tsjaitau. Plaats. Zy zijn blijkbaar doorgewuft in India, heel het gantsch gemeen, doch met jij daar Europese en Sinezen wonen, te groot voor de Amboonieren iverden, ze zijn niet geaard, om dat ze de koning, midden van het leven, niet te hebben. Gebal. Door onze Kroonmannen, [en sinezen] binnen deze boontjes, geraden voorvoorgebrochen, gelijk zy ook in de daad meer klankrijk, zyn dan al die Cacara zoort, daar de Indianen 100 veel werks van maken. Het rijke zoekt men niet, maar alleen die grote bouwen, die men inkort en fijn, in materie opkookt, en daar na met een vel soet begiet, nu zy met het vel groot zyn, in even zy een februaat koffie. Een blauw saucijs, of blauw saal, daar onder, en de Amerikaanse dit niet hebben, en de Moor niet en kunnen hebben, zoo is het een wonder, dat zy deze boontjes niet agen. Eer men ze in blauwe fijne, moet men de tong draden verstreken, die aan de kanten zyn, beter het volk nemen al die grote boonen observert. Op het achterste avond noemde men ze eertijds van der Lyos boontjes, verbreidt de Heer Generaal Cornelis van der Lyn een zonderlijke uitvinder daarvan tot aspiratie, tot op zyn laatste daarvan liet opschrijven. De boom die exhibeert Succum, cum ejus folliques, est efficacissima et aperitiva. OBSERVATIE. Videtur tacere plantam esse Pæsolorum sive Animi minor, semine (petiolus) albido, hylo niger, Scleran. Cat. pl. Jam. p. yz. & Pæsolorus peregrinus, minor fructu albus, nigra macula ignito C. B. Pin. p. 340. & Phaseolus peregrinus quartus Clusius, rar. pl. bis fll. tib.6. p. 24. & Park. Theatrum p. 107 &c. De honderd en vier en dertigste Plant. Vertoonde van de Storme Doebus, ofte van de Sinretz Boontje, meer dan zelfs vruchten, en zaad kortom als aparte. AANMERKING. Deze plant is te zyn de kleiner opdaande Phaeolus, met een rond witgouden zaad, met een zwart naeltje van Soval. Cat. pi. Jam. p. 71. en de Indische Phaeolus, met een klein witte vrucht, met een zwarte plek getekend van C. B. P'n- P- 340- en de vierde vreemde Phaeolus van Claus. tar.pl. bisl. Itbr. 6. p. 324. en Park. Theatr.p. 1057. &c. CAPUT VIGESIMUM TERTIUM, Lobus Macb&roides. Cacara Parrang. HvEc Phafcoli (pedes ample lase extendit, & asferculisinponenda est, ex qua umbraculi, & pernui formari possunt. Folia sunt uti praecedentia, Dolichi seu paulo majora, glabra, non aequalia, sed partum rugosa, acutus fimula edent, ac verrucosi notata. Floret sunt uti aliorum Phaeolorum, sed ejus petala parum oblonga sunt, maxime alba, & lacte rubro colore in medio distincta. Siliquae palmam, vel spithamen longae sunt binos pollices latae, minimum circiter digicumcradac, planae, & in infimos quasdam distinctae, ad oras parum angulosae, & angustis alis notatae, quibus ex plano quodammodo quadratae sunt, quaedam rettae, quaedam parum incurvae, indur acinacis, duro, & serrado obdulac cortex, qui per maturitatem haud facile dehisce. In tum quinque, vel sex locantur ingentia cellula, majora Fabis, quae matura intemse rubent, seu suave sunt, glabra, & aequalia. Stipes ejus per aliquot perennat annos, ac novem requiruntur menises, antequam fructus proferat. Nomen. Latine Lobus Macbteroides. Majace Cacara Parrang, a lata Gliscanim forma, quae ingenium resert cultrum Amboinense Parrang ditium. Locus. In Amboina raro colitur, sed copiosus in Java, & Baliya. Usus. Recentia odicula, quum incipiant rubere, apta funt, quae elixantur, & eduntur in dar Fabarum vulgarium. Matura, & ficca a Malactibus muliercula in cillis aromaticis fervantur ad usum Medicum. In Hort. Malab. pari. R. Fig. 44. Haec Cacara Partirge deferibitur sub nomine Bara Martia. Portu gall. Favos dos pvos saivio. Belgice Tammt Krimp-bontn. Tabula Censoria Triginta Quinta. Ad Figuram Primam exhibet Lobum Machabriden. Figura Secunda Phaistulum denotat Balteum. OBSERVATIO: Lobus hic Machabrides e R Phaeolus maximos sequitur ea consensu, nervis insignita, & semine albo, membranula isolosa Sita. Cat.pl. Jam.p. 68. & Phaeolus Indicus, frutuqua. magna, fulciri, quaternis in dorso nervis, cum eminentiis plurimis verrucosis secundum longitudinem insignita, frusto iippo niveo, hilo croceo Pluka. Aimag. pag. 792. XXIII. De groote Houwmesformige-Booot: De bonengrewat breedt zich verre uit, en moet op latert geleid worden, daarvan men dan luifels, en rondgangen kan maken. De Madere zyn al aan de voorzijde Smelt boontjes, of wel zoo groot, glad, met even, maar ver van gefronk, als of ze halverd ver door darea's, en met wratten bezet. Het blad bloeit is als aan een boort bloei-zaad, doch de bladeren zyn veel tankwerpig, met wit met strepen van het rood in de midden. De boonen zyn een band, van een span lang, fontein van duimen breed, fijn een pin dik, plat, in het midden bolletjes verdeeld, aan de kanten orde boekig, en met kammen verken grasmaaien, aqua door ze eenigsal uitgedunnen werden, kamming veen krom aan het boonenmes, met een baard dikke schaaf, die door de rypbeil met licht opboorte. Binnen leggen vyf van zes grote plakken te bonen, groter dan een gewone bonen, rap zyn deze boog-rood, of bruin, glad, en even. De sok kan eenige jaren overblijven, en moet het vlees negen maanden laten voordat het vruchten begint te dragen. Naam. In het Indisch Lobus Machacroides. In het Maleisisch Cacara Parrang, kan de breedvormige bouwen die naar een Amboinse boonen (Parrang genoemd) gelijken. Plaats. In Amboina voerd belucht gefronen, maar meer op Java en Bali. Gebruik. De verjiste bonen, als ze even beginnen rood te voeren, zijn behagelijk om te lezen, en te teteren, gelijk de familie bonen. De ryp, en droog geworteld van de Maleisische Promam in de kruid-dwarsbalk bevoerd tot enkele Afgeyzienen. In hortus Malabar. part. 8. Fig. 44. Hier van deze Cacara Parrang gebracht ondertitel den naam Bara Mareka. In 't Portugees favoriseert dos puros, facilitie. In 't Duits: Tamme, Krimp-boneo. De Hondert en vijf en dertigste Plaat. Vertoont is de Eerste Figuur de grote Phafcolus-soort, met hauweel. De Tweede Figuur, zal ik aan de Balief-Boom. AANMERKING. Deze grote huismessige boom is de grote Phafcolus, met hauweel, een hauwer, met zwenken doorgangen, en een wit syst, in een vijl bevolkt van Slean. Cat. pl. Jam, p. 69. en Indische Phafcolus, met een grote Zwaanvormig hauweel, met vier zwenken opdragende, en vele kleine hekelachtige lesveldjes in de lengte, met een grote witte vacht, met een gedeeltje naaf van Plukn. Almag. p. 291. Scc. CAPUT XXIV. IX Boek. XXI Hoofdstuk. AMBOINSCH KRUYDBOEK. CAPUT VIGESIMUM QUARTUM. Phafcolus Balicus. Undis. Undis proprie non est planta flagelloidea, vel convolvens lacca, sed frutex, & ob assimilationem cura Phafcolus hoc in libro describendus. Arbusticula enim est aequalis, & rotunda oblonga cortice, mox sepalis dividens in longos, firmos, & ignefos ramos, vagos, & irregulariter extensos, atque his iterum in alias tenues rachides. Folia terna simul locantur in tenuibus in pedunculis, ab ills Phafcolus multum diversa, melius enim referunt acuta Trifolii folia, seu illa Cytisi, sua tamen glabra, atque ad carnem mollia inlitter holoserici. Hic loci cum ills Lagundi comparantur, sed fommer minora, ex viridi cinerea, mediumque folium semper longifoliorum est, tres, ac tres cum dimidio polices longum, & latum. Surculi oblique excurrerent, & ad terram iterum inclinant. Flores lutei funt, formam habentes, florum Phaeo- Ichorum, sed multo minores, ipsi forumque petalum laticimum et extremum deorsum pendet. Siliqua: ultra digitum articulum longa: funt, breviores, et latiores illis, Vitis, in longum deficientes apicem, molles quoque, et holofenex, ac matura: ex summo nigrescunt, in tres quinque isthmos distinctas, siphocae locantur officina parva illis Vitis, vel Rambutan luteus, sed durior. Post firmum annum spatium frutices hi frutus proferunt. Stipes, et rami satis solidum, et album habent lignum, nec inproprie hac planta ad Cytisum referri putaret. Frutex hic ample se lege extendit, graciles surculi asperulis suffocandi funi, alioquin enim ad terram inclinant. Officina ejus in Macassar potior simile fulvum nigrescunt, et arbusti ibi humiles manent, hic vero in Amboina officina ad fulum ascendunt, colorem, et arbusti binorum hominum altitudinem adquirunt. Nomen. Latine Phaisolus Balicus. Mastic in Katjang Baly. In Balaya Undit & Undis. Macassarice Bin- datii, & Bindation. Locus. Multum colitur in Balaya, & Macassar, et in quaque ad oris hortus. Ubiqui terra est elevata. In Amboina raro observum, hic & illic una altera arbusti prope urbes hominum, non facile fert pluvias, sed Solis amat radiis, per pluvias enim folia, et fructus mox lucruent, alioquin per aliquot durare sapore annos. Usum. Officina fere mattius, antequam nimpe seala fine, ad coquendum adhibentur ut in Katjang, sed prius siliginis exusta. Oportet vero, ut diu coquantur, nihilominus tamen duriora funt vulgari Katjang, unde non cibus est, qui scipus, vel continuo edendus est, quum nimis difficile fit digestionis. OBSERVATIO. Hac planta vocatur Cytisus folio molli incognito, silquis contortis, et acutis in Thebus Zeylani. En Cytisus Zyphalinus, folio mollis incinus, flore ex luteo purpurali, Herbarius Urticaceus, Phaeohilus arbor Indica, incanus, follicularis, torsi Kayan dicta H.L.B. App.p. 694. & M.f. Zeylanus p. 4. & Anagyrus Indica, leguminosa, follicularis, torsi Par. Dat. Pr. p. 31. Reliqua vide in Thesaurus Zeylanicus e. nt. & in H. Clif. p. 354, ubi vocatur Cytisus foliolarius lanceolatus, intermedio puticulus, pedunculo exassis multiflorus. CAPUT XXIV. HOOFDSTUK. De Baliste-Boon. Undis eignet zich een typisch soort van langerend getoest, waarbij een beter doet, die tegelijkertijd de maag ontspant met de bonen in dit boek getrokken. Het is een dun en krachtig boompje, met een taam met tien twijgen, dikte, met een stevige rondvliezige schors, en zes daarvan in vaste lange vlechten, en krachtige takken verdeeld, vreed en ongeordend uitgepreut, en dezelfde in andere dunne rysvormen. De bladeren vlaamde ook drie, en drie bladeren malkander op dunne scheutjes van de bonen voor veel versteenende, evenzo gelykend aan beter de spitsde klavermotdert, van die van Cytisus, gala, evenzo, en zwaar in 't algemeen, als zalig. Hier te lande vergelijkt men ze met die van Urtica Lagunaris, dag kleender, uil de groenen grauwgrijsgroen, beter middelgroot, en altijd beter langgerekt, it drie, en drie en een halve duim lengte, een breed. De ritsen goed gebeten, en buigen boord om en weer om de oorzaak. De bomen zijn groot, gefrustreerd en andere torenbeelden, doch veel kleinder, breedste en buitenfles Haarneuigheid, tongend. De bouwkundige zijn ruim een lid hoge, langer en breder dan de hiftens, met een linker spitsje, twee uit, meedragen zwaaiend, reep zijn de voordeuren, ze uit den bruinen hout, in drie of vier lucht ver, deel in, leggen slepen boor, en aan de hiftens, of kleine katjang, doch breder. De vruchten vissen wel een half jaar, staat vrucht dragen. De Javaanse en Indische tebben een redelijk groot, en wit boek, en men zou niet onbevredigd dit geval aan grofste van cyfrut avoca kruisen. De vruchtboom bevat vijf soorten, en man moet dat ranken ryskens nieuwe lauwen onderhouden, en andere buigen, zy bevalt ter aarde. De karrelt of toontje op Maccafar zijn meeste sappari, en de bloempjes blijven leeg, nu op Ambon zijn de toontjes aan 't bruine trekkende, in de bomen terdeafzamen veel man tekort. Naam: In Latijn Phascolus Balicus, In 't Maleijt Katjang Balie. Op Balie zelf Undi en Undis. In 't Maccafar Bindapoe en Binaatoin. Plaats: Het wordt zelden gebruikt op Balie en Maccafar. Verder wordt geplant langs de rivieren tuinen, en rijst velden, daar 't zelf al een land is. In Amboina vindt men 't weinig, hier en daar een bompje in de erven bij de buizen, dat mag tegen geen regen, maar wil veel zon bij hebben, ongeacht door den regen grotten ruppen aan de bladeren, en vruchten anderszins kan dat eenige jaren overwinteren. Gebrauk. De boontjes ten naavlen by ryp zynde, een soort bruin vruchtvlees, niet te koken, gelijk andere. Katjang, terwijl uit de tore buisjes gedroogd. Zymoeten wat lang koken, en blijven niet te min barbier dem gemakkelijke katjang, dit is om dikwijls na de maand te gebruiken, als valt onder te bard om te verteeren. AANMERKING. Dit plek werd genomen uit de Cymbium, met een zwaar witblad, en een lang gedrukt puntige hoef, als van de Orobut in de Tef in de Zryt. pag. 86. Tab. 37. en Zeylonische Cymbium, met een zwaar witblad, en een bloem uit den Kale purperachtige vlag. Het in de Herbarium van Hertog en Indische grijze boon-Fraseria, met gewoon hoofd, Kayan gemak in 6e Apseilei.de / //. Hat. p. 694. en het Aft. Zryl.p. 4. en indische Peel droogde Anagyris met opzettelijk hoofd in de Par. Bat. Pr. p. 311. het overige ziet in de Tef Zeyt. op de archaïsche platen, en in de //. Cif.p. 354. alwaar ze genaamd werd Cymbium met rondachtige puntige blaadjes, gehalvelde op een bijzonder stekje, met een veelbloemdragende tak, uit de bladeren voorkomende. CAPUT VIGESIMUM Quiintu M. Cacara, Phaecolus perennis. Cacara. Cacara Indicum praeceptum officinale, quod ubique in familiarem eius usum in cucina notum est. Eodem modo, quo Phaecolus noster, sed stipitem profert multo causticorium, qui aliquot perennat annos, et multo latius se extendit, unde neque palus neque suestix contenta est hac planta, sed as-ferculis inponcnda est hic in loci Parparren dictis. Folia terna, Gul locantur brevibus inserentia petioli, atque in tria Gul longiori fuitulciuntur pedunculo, lupra parum excavato, de concavo, quique in una spicie, quae vulgari, vel rubra vocatur, ex suave viridis est, in altera modo viret. Cundi caules, fleurs rachides ad cadum rugofunae funt, & pungentes, imbuere fere semina, pnsertiti suspensory. Folia formam halicinet vulgarem Phaselorum, vel paulo latiora funt, tres quaque plurisque longa, ac fere ejusdem latitudinis, per longitudinem tribus nervis notata, bina vero lateralia folia non diretse gerunt nervum per median partem, sed liic propius ad superiorem aditae oram, ut in reliquis Phaseloideis, coloris obscurus virentis sine ullo fulgore, flaccida, de ad tastum parum rugosa. Ipforum petiioli prope ortum ex caulis quatuor angulis gerunt foliola, fcmus squalidas, atque ad has tuberculum, seu geniculum locatur. Ex alis foliorum petiolorum, atque ex ipsa plana multi excrescunt alii rotundi, de firmi pedunculi, spithamam, vel pedem longi, in excremo plurimos gerentes floccellos insular longorum racementorum, quibus vis vero peculiari insueti pedunculo per unita quali. Flores hi fune uti in Phaselis vulgaribus, seu paulo majores, ingens, ac fere duplicatum gerentes petalum, excresculum flexum, de ixte purpureum, in hoc bina alia locantur minora intense purpurea, quae instar alarum medium obtegunt corniculum, quod viride est, & fursum elevatum, de albis quibusdam staminulis obdulum arti huic accumbentibus. Per cotum diem aperti funt hi flores, ac raro decidunt, & quivis famam ferret Aliquam, ita ut fertilissima fit omnium Phaselorum: Sors qua haeres fasiculatim quoque simul dependet, digitum longe, ac transversale latus digitum, sed paulo minus, planus, et parum incurvatus, ad oras denticulata; parum, quam tenerum funum, latoque fulvo ad internam, sed cam partem notata, in roedistenti isthmus, quotimus locantur in orticula. Divi virent, quam diu cotidianoioni aptae funt. Maturae summi funi coloris, des aequata gerunt oras. Incus tria, vel quatuor locantur in oris Geula, casciflora, des rotundiora vulgaribus Fabis, nec ita reniformia, sed circulariora, in pithaec volvellorum longitudinem habentia unguis digitus, maximaque ipsa pura pars foveolis excavata est, actis minatura sufflent decerpuntur. Haec tricoforia sunt, juxta tres, quae ex his formantur, species. Prima fabas profert nigras punctulis albis, des hilum albo notatas. Secunda ocoloria exhibet orificula punctulis, & hilis nigris distincta, atque haere binae species sunt. Tertia rarior est, alba nempe, quam mox peculiariter describemus. Haec planta multos perdurare potest annos, quod praedictis Phaselorum species peculiare in hac est, sex vel septem per annos, si aliquando amputetur, vextaque abfendantur farmenta, in radici nova adponitur terra, tum ad decem per liggeret annos, atque finuosum dein format stipitem, radices immo majorem habentem caefiuitiem, quia angulosis est, ex multis quasi stipitibus compositus. Nomen sit incus Cacara, si ve Phasceolus perennis. Malaise Cacara, quo nomine ubique nota est haec planta. Andice Cubano. Vox Cacara generaliter dicta ab Arabico Girgir, quod significat omnem fabam, et que idem cum Harbreorum sti, & Pbuli Arabum, unde Belgicum Pultn, Cacara nosti Belgae appellant Karkarrtn. Locus. De overblijvende cacarô of bone piant. C. /latra in tien regels Onder ongevaste bone komen heeft groot geluid in de takken even als bekend. Als wij op deze manier gelijk onze gemeente bonen, dan met een twaalf dikkere steun, die eenige jaren overblijft, toe breidt, zei ik veel meer verkrijgbaar, maar moet op langere termijn overdenken, die men hier parpen noemt. De bladeren varen drie, en drie bij elkaar op de takken, en deze varen drie planten op een laanier, varen, die boven in bolletjes, en aan de andere zijde kleine varen men de gemeene, of rode noemt, uit den groeiende bruinachtig, aan de andere zijde vettig groen. Al de varen, en vijverplanten zijn ruig, en zwaar in aantallen, de bloedende, zoniderlijk de voorkeur. De bladeren zijn van vorm bonen fijn, oogret soet, breed, drie tot vier maal dunner, doffe en bloedrood, in de lengte met drie tot vier nummers doorvogen, die van de zutr zijde bladeren hebben de middelnerf niet doorloopt, maar den voorlijnen rand noder, gelijk alle bonen soorten donkerr, verward donker en doorschijnend groen, zonder enige glans, vlap, en krast ruig in het aantellen. Hare varen ubben bij elkaar op de grond, een stam vier spitzen bladjes, oogst en daarbij een rond, of langwerpige vrucht, uit de varens zelf ontspringen andere ronde en bladerachtige varen, een pan of een vork lang, aan hun uiterste veel bloempjes dragend, als een jonge bos, maar hier en daar op een bijzonder soort, en boven elkaar. De bloemen zijn ook als twee gelieke boorten, of ook goed gewonnen. Een groot, of februarische dubbele blaadje, niemand gehuwd, gebogen, lichtpaar; daaronder ligt een klein, kletsend schaap, vogel purper, die aan weerszijden met een middelborenje bedekt is, het welke groen is, op welke hoek gebogen, en bekleed met eenige, middende draden, dicht opeengestapeld, aanleggende. Zij liggen in gebeclen dag geopent, vallen ook uit, en februarische ieder brengt barre boorten voort; zodat de vruchten hangen in de lente, aan de kant met bosjes bij elkaar, in een lange rechte lijn, en een kwart vinger breed; of groot, minder, pijn, rode groot, aan de kanten gelegd, als zij jong zijn, en met een brede naad aan de binnenkant of 'regie' zijde, in zo'n vleugel buitengevel afgezet, als daar bonen staan binnen in februari. Zij blijven langen tijd groen, tot in juli, zij ook tot in juli koosbaar zijn. De rijen worden groter, en hebben evenveel kanten. Linzen leggen drie en vier bonen, dikker dan een rechter, als gemeen en te bonen; zodat ze niet meer vormig zijn, maar toch rolbare, in de lengte van een nagel aan een vinger, uit het midden part tot kooljes, als of zij onrijp afgeplukt zijn, donkere. Deze zijn van driedubbele kleur, met de drie soorten, die men daarvan maakt. De eerste bevat grote bonen met uitgestrekte punten, en een kleine naveltje. De tweede bevat boonen met geronde punten, of plekjes, en zijn ze van de soort gemene botter; dat zijn de torten, die door de grote, ongelijke, krachtige krachtige kracht hebben. De derde bevat raarde, klierige boonen, die door een soort van klieren overdekt zijn, en zijn ze van de soort gemengd, een soort van katoen, die in het bijzonder suikervet bevatten. Dit zijn punt kan veel jaren overleven, zo voelen we onder alle soorten, beesten, te eten, zeven, zes, zeven, zo men ze zomer bij het bevestigen, van de oudere Ranken zuiveren, en om de grootste nieuwe aarde uit, zo kan ze tot tien jaren duren, in georgie, als dan een aardige, dik, een beetje, en meer, Nederlands en Engels uit te zetten, ze zijn samen gezet. Naam. In het mijnbaad Cara Cara of Passeolus perennis. In het Malteis Cara, met andere namen, is ze overal bekend. In het Spaans Colombia. Het Cara Cara schijnt duidelijk van oorsprong van de Arabische Girgir, uitgenomen in het algemeen alle soorten bruine hetekent, in de zomer is hetzelfde, eens met de Hebreeuwse Fruits en Phool, de Arabische Garnaar, van dan uit duidelijk Peul, en onze naam Cara Cara, Karkarren. Plaats. IX Roek. XXV Hoofdje. AMBO IN SCHRIJFBOEK. 375 Lucas. Hier officieuze per totale cultuur in Indië. Cultuur. Qua deze plant zo amper sleutel, hierin in tuinen rond alle andere groente tolereren niet, overal in feit en geest zenden, flagellen, bomen, en lepes afhankelijk, en een wonder vormen en riten, ongelofelijk en verbazingwekkend, van daar in afgesloten ruimtes planten deze plant, en super aanpalende duiven, die als snel op vleugels vliegen, en denk om het voorstel, naar beneden holen en het denkbaarste aansteken, kruiden, wat riet, extenderen, en vruchten voortbrengen, beginnen, en inferiora af te zien, haar fune saffraan, wat hier en daar afscheid nemen, zodat de wind kan doorlopen, en de zonstraal kan aanraken, en dan per totaal jaar haar vruchten inpikken. Derde jaar veel extra afscheiden, afgebrokkeld, en nieuwe takken en wortels aanleggen, en elk jaar opnieuw, zodat het per tien jaar herhaald, en hersteld kan worden, want dit per dertig jaaren denkbaar, maar zand en mos, gemakkelijk verwerken. Terwijl dit per dertig jaren denkbaar, maar zand en mos, gemakkelijk verwerken. Hac autem planta plurque obducta est pediculis arboreis nigris, & splendentibus, qui que tetrum fundunt odorem, & Cimices, si adsuntur, ad quos minuendos, & propellendos ignis fumans aliquando sub hac planta extruendus est, it. diligenter vehusta flagella, & folia depuranda, in Amboina non ultra quatuor, vel quinque persistit annos, in aliis autem regionibus per plures perennat annos. In omni exercit folo, si modo ante parum fuit crematum. Illa officina non mox plantanda est, cum e planta fuerint desumpta, sed prius per unum alternum mensem in domo servanda funt. Optime autem terra? committuntur mensi Aquilo, qui ultimus est mensium pluvialium, si enim nimis tenera terra committuntur, copiosa generant his pediculi, nec officina completa funt, sed rueofa, & soweolis excavata. Alioquin tam fertili est si hic plana, ut in uno codocquc ramo uno tempore unum conspicianeur flores, semel, & penitus maturi fructus, quod cum Aurantio ipso est commune. Ut in. Vulgaris est cibus per totam Indiam, sed insulo vilioris saporis quam Phaseoli nostri Europae, et pingue requirunt carnium jus, virides enim ejus sic liquidae in conches scinduntur, maturi enim raro eduntur. Tenera folia inter olera quoque adhibentur, sed raro numero, quum vilis sine sapori, de fragilia, ita ut haec planta cultus tantum observari, cui quotidie praebet commodum. Robequain. Historia de Batillis cap. ii. haec descriptio officina sub nomine Phaseoli de sept Aru, h. e. Phaseoli sepem annorum, quando per septem continuos annos fructus proserant, flagella sua extendentes nobis arbore, & supra rupes, communis flores, ac fructus gerentes. Tabula Centum Triginta Sexta Phaseoli exhibet perennem, qui Cacao a vulgo dicitur. Planta. De ze bonen terden door gheest Indien geba- 