title: Annales Academici
creator: Academia Groningana
text: Bij het aanvaarden van mijn nieuwe werkkring, denk ik vanzelf aan de betrekking, die ik vaarwel heb gesegd. Omdat ik nu geroepen ben hooger onderwijs te geven, toch zal ik voor het middelbaar onderwijs belangstelling blijven koesteren. De tijd, in het enige Amsterdam doorgebracht zal mij onvergetelijk zijn. Ambtgenoten, vrienden en leerlingen hebben de aangenaamste herinneringen bij mij achtergelaten. Gaarne had ik enkelen van U hier gezien, doch billijke redenen wettigen uw afwezigheid. Neemt de verzekering mijner voortdurende vriendschap aan. Vriendschap! Luide roep ik U dat toe, WelEdel Heeren, Studenten aan deze hogeschool. Tot U kom ik het laatst, voortaan - ik beloof het U - zult gij de eersten zijn. Aan U zal mijn volgend leven gewijd worden, voor en met U zal ik werken. Geen moeite zal mij te groot, geen tijd te kostbaar zijn, wanneer ik Uw ontwikkeling bevorderen kan. Het zal mij gemakkelijk vallen Uw eerbied te kennen en te waardeeren, omdat ik nog zo kort geleden tot U behoorde. De studententijd is de schoonste tijd van het leven, wanneer men tevens begrijpt, dat hij ook zekere eisen stelt. Op den levensbaan van iedere student staat een wegwijzer. Met de ene hand wijst hij naar het rijke menschenleven, met de andere naar het gehal der wetenschap. Hoewel zeer verschillend ver uit elkaar, kruisen zich toch die wegen, want om alle menselijke te volgen, moet men een en het andere bewandelen. Terwijl - en feit is zoo natuurlijk - in het jeugdig studentenhart de lust tot genieten aan ingeboren schijnt, toch brandt in den ware Musenaar de heilige begeerte om zijn geest te verrijken met de schatten der wetenschap. Een strevende zelfvoldoening is het voor mij, indien ik er iets toe kan bijdragen om die begeerte bij u aan te kweeken en levendig te houden, vooral bij u, met wien ik het meest zal samenwerken. Voor u, die de natuur- en geneeskundige wetenschap beoefent, ligt nog een onmetelijk veld ter beoefening. Dat schrikt u niet af, maar doe u met vasten tred voortgaan op den weg van onderzoek. Gij ziet in, dat het onmogelijk is alles te weten, maar dat men de juiste methode moet volgen om de natuur te bespioneren. Dit is - gij hebt het kunnen horen - alleen mogelijk door waamening, onderzoek en vergelijking. Wie de levende natuur uit een boek wil bestuderen, leert haar niet kennen. En wij, die zoo dikwijls aan de natuur om raad vragen, moeten trachten haar te kennen. De plantenkunde bekleedt hierbij een ruime plaats. De hortus behoort in de eerste plaats het levende plantenboek te zijn, dat wij dikwijks raadplegen. Met de microscoop in de hand dringen wij door tot in de kleinste bijzonderheden. Zelf zien, zelf onderzoeken: dat staat hier op de voorgrond. De uitkomst zal leeren, dat dit lust voor studie wekt en zo ware liefde voor natuurkennis doet geboren worden. Veel komt derhalve ook voor Uwe rekening. Maar gij zult het ook volkomen billijken, dat van Uw geest inspanning gevorderd wordt. Het staat niet in mijne macht alle raadsels voor U op te lossen. Mijn leeftijd brengt bovendien een nog te geringe ervaring mee. Verwacht van mij dus geen diepzinnige geleerdheid, maar op bereidvaardigheid om U te helpen, waar ik dat vermag, kun je rekenen. Zooveel in mij is, zal ik trachten U voor te gaan en in te lichten. Met verenigde krachten zullen wij dan samen werkzaam zijn. Wij zijn allen leerlingen van de natuur en jagen hetzelfde doel na, namelijk het zoeken naar waarheid. Komt vrij tot mij, wanneer bezwaren U hinderen, en laat U toch niet afschrikken door de gedachte dat de een meer weet dan de ander. Wanneer wij elkander boven die ook baat hebben onze verplichte samenkomsten dikwijls ontmoeten, dan twijfel ik er niet aan, of goede vriendschap zal de grondtoon worden van ons gemeenschappelijk streven. Vriendschap moet niet alleen bestaan tusschen U onderling, maar ook tusschen U en mij. M. H. Studenten aan de Groninger Hoogeschool. De banier van Uw corps draagt een schoon devies: "Vindicat atque Poli". Langs de beide wegen die ik U zoo aanstonds omschreven heb, wordt de diepe betekenis deze woorden door en in U zelven waarheid. IK HEB GEZEGD. DE ONTLEEDKUNDE DE HOEKSTEEN VOOR DEN TEMPEL DER GENEESKUNDE REDEVOERING, TE BENAANVANKING VAN HET HOOGEREGAAL AAN DE HOOGESCHOOL TE GRONINGEN, UITGEZEN DOOR D.J. H. W. MIDDENDORP. 23 EDELGBOEDE HEBBEN, GEBLOBEN DEZE HOOGESCHOOL HOOGGEREGEWDE HEBBEN PROFESSOREN, ZEVEN GEBOEDEENGENOOTNEN WELGEDRAGEN HEBBEN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL IN VOORSTELLING VAN WELKE HEN BANG OP STAND OOK IN DE MAATSCHAPPIE, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWB TEGENWOORDIGHEID VERSOEGT ZEVEN GEBOEDEENGENOOTNEN Zonder ontleedkunde van de gezonde mensch, geen geneeskundige ontleedkunde; zonder deze beide geen zekere en rationele herkenning hetzij van den zetel, hetzij van den aard der aandoening; zonder de chemische en fysische hulpmiddelen, die ter beschikking staan van de herkenning en de lijkopeningen, zijn deze laatste ten eenmale ontoereikend en heerscht een volkomen onzekerheid in de behandeling van ziekten." Deze woorden door Daremberg, de beroemde historiograaf op geneeskundig gebied in zijn "Histoire et doctrines de la Médecine" daar gebezigd, waar hij in grote trekken de ontwikkeling der pathologische anatomie en haar betekenis voor de geneeskunde schetst, — zij waren mij welkom, toen ik naar een geschikt onderwerp zocht voor de inaugurale rede, waarmee meer maior de nieuw benoemde hoogleeraar zijn betrekking aanvaardt. Welkom waren zij mij als oude bekenden, als vroegere vrienden, die met mijn gedachtenkring vertrouwd, mij het denkbeeld terugkaatsten, dat sedert het begin mijner geneeskundige loopbaan zich vaster en vaster aan mij opdrong, dat, toen ik het voorrecht had aan deze hoogeschool werkaam te worden, nog vaag, zonder vaste omtrekken, als 't ware in nevelen gehuld, later, hoe meer zich bij het uitbreiden mijner studien de kring der ideën verwijdde, helderder en altijd helderder in mijn geest op den voorgrond trad. Het was een vallei overtuiging, dat de kennis van de bouw van het menselijk lichaam den hechte grondslag vormt voor de studie der geneeskunde. Die twijfelachtige moedigheid, die innig werd, wanneer wij met de geschiedenis in de hand de ontwikkeling der geneeskundige wetenschap nagaan. Uit al die vragen en hoop, te bladeren, die geestelijk het streven om de leer der geneeskunde in betrekking te brengen tot de leer der pathologie, of beter uitgedrukt, om de verschijnselen der stoornissen af te leiden van de verschijnselen en wetten, die het normale individu aanbiedt. Met het ontstaan der eerste sporen van ontleedkundige kennis in de griekse oudheid, zien wij alras een veld van fysiologie zich ontwikkelen en, naarmate de eerste theorieën, allen zuiverder begrippen gebaren worden aangaande de verrichtingen der organen. Langzaam, hand aan hand met de voltooing van het gebouw der ontleedkunde, verrees zijnde tijden haast dit een ander gebouw, dat op atoomistische grondslagen opgetrokken was, voor de bouwstoffen langs fysisch-mathematische en chemische wegen aangetrokken, meer en meer naderde. Niet anders kon bepaald natuurlijk de terugwerking zijn op de geneeskunde. Meer en meer ingewijd in de natuurkunde vader den gezaadeling menaboe, moest het immers gemakkelijker vallen de afwijkingen te beoordelen, welke zich in de organen voordoen, uit die afwijkingen te leiden en te besluiten tot deze en gene structuurveranderingen in bepaalde organen. Op deze weg nader te komen tot den zetel en den hard van aandoeningen. De verhalde waarheden, die in de loop der tijd de geestgeleerde beschoren, die, wortelende in het denken der hypotese, ontleend aan onvolledige anatomische gegevens en daaraan verbonden, gebrekkige of onjuiste physiologische voorstellingen, het uitgangspunt vormden van alle kennis, van elke handeling, uit vallen beter een voor, beter een na, of schoon veelal niet dan na lang en zwaar gewijs. Zij zouden vallen, zoals opgetrokken op aprioriatische beschouwingen zonder enige rationele grondslag, en verschillend, al naar dat de philosophische geest der eeuw, beter redeneren in het afgetrokken van de een of de andere theorie, het aanzien gaf, op den duur niet bevalt waren tegen de gezonde logica, die zich in ontwikkeling bevond, onbevangen natuurkennis. Eeuwen nogtans moeten dooren, voor en alvorens in de studie der geneeskunde deze uitkomsten waren verkregen. In derdaad men moet zich verwonderen over de trage vlugte, die de ontwikkeling van sommige onderdelen der medische wetenschap heeft genomen; mijns inziens wel niet het minst over den langen tijd, die er is verloopen, alvorens de geneeskundige zich mocht verheugen in het bezit eener volledige kennis van het menschelijk lichaam, waarvan hij toch iedere dag geroepen werd de stoornissen te behandelen. Juist hier waren de hulpmiddelen voor de beoefening eenvoudig en betrekkelijk weinig kostbaar, vergeleken met die in andere takken van wetenschap. Onwilligekeurig dus gevoelt men ontzag voor de magtige dodenpalen, die in de vorm van bijgeloof, vooroordeel en eigenbelang zoolang baar vlugt konden tegenhouden. Perioden in de wereldgeschiedenis gingen voorbij, zonder dat nagenoeg enige vooruitgang merkbaar was, waarin dezelfde dwaalbetgrijpings bleven heersen, eenvoudig en alleen omdat de anatomische kennis, gebeeld als zij was, stationair bleef. En zoo ingeworteld waren die aprioristische aanstellingen, 400 onwankelijke jaren geloof aan de daarop gebouwde stelsels, dat zelfs wanneer een onbevangen natuuronderzoeker met korte hand de sluier opliep, die de leerstellingen voor de ogen van het geneeskundig publiek bedekte, ing vele jaren, ja menigmaal nog eeuwen moesten verklappen. Voordat het een of ander systeem tot in zijn grondvesten was geschokt, voordat eene gezondere voorstelling algemene erkenning vond. Zulk een omkeer, hij was steeds in de eerste plaats te danken aan een verbetering der anatoomische kennis van het menschelijk lichaam, waarvan de vooruitgang als een roode draad door alle hervormingen heen geweven is, die tot dusverre op geneeskundig gebied hebben plaats gehad. Verloopt mij, ten einde ook u dit verband duidelijk in het oog te vallen, uw aandacht te vestigen op enkele hoofd-momenten aan de ontwikkelingsgeschiedenis van deze wetenschap. Het zal u blijken, hoe de anatomie de hoeksteen is geworden voor den tempel der geneeskunde. Ook dit vertrouw ik, zal ten volle overtuigd zijn, dat het hier de locus est, ubi mors gaudet succurrere vitae, te recht mag prijken boven den ingang van de snijkamer te Parijs. In de oudste tijden tot op Hippocrates was de geneeskunde weinig anders dan ruwe op gebrekkige symptomatologie gebaseerde empirie. Uit de massa geboren, door de verstandigsten daaruit, door de priesters onthouden en opgetekend, vertoont zij met eenig verschil in de hoofdzaak hetzelfde theurgisch-empirisch karakter bij de Indiërs en de Chinezen, bij de Egyptenaren en de Joden, en kan geschikt op een lijn gesteld worden met de eerste bladzijden uit de met mythen doorwevene wordingsgeschiedenis van elk volk. Afgezien van de alras door sommigen met zorg en voorliefde behandeid dialectiek hing de keuze der middelen, die men ter genezing aanwendde, in den beginnen geheel van het toeval af, en werd eerst algemeen nader bepaald door vergelijking van de oorzaak der kwaal met de uitwerking van het aangewende middel. Indien wij enkele op zichzelf staande sporen van ontdekkundige kennis, die men hier en daar waarneemt, en die aan toevallige verwondingen bij levende mensen, bij de Indiërs waarschijnlijk ook aan zeer gebroken uitgeoefende ontledingskunst, aan het balsemen van lijken, en verder aan het slagten van dieren voor voeding en offerhanden te danken waren, buiten rekening laten, — dan ontbrak aan de geneeskunde der oudere volken ten eenmale de eerste en onontbeerlijke voorwaarde voor alle positieve wetenschap, n.l. de kennis van den bouw en van de verrigtingen van het menschelijke lichaam. In de Hippocratische geschriften vinden wij gelouterd terug hetgeen door vele geneesheeren uit den voorafgaanden tijd was bijeengebracht, en bovendien is het totaal van het empirische weten vermeerderd. De eigenlijke verdienste van Hippocrates echter bestaat daarin, dat hij, om met Haeser te spreken, de methode bepaalde, waardoor de geneeskunde uit een onzamenhangend mengsel van langs den empirische weg. verkregen kundigheden verheven moest worden tot den rang zoodanig een wetenschap, die op de wetten der menschelijke natuur was gebouwd, ten minste tot die eener kunst, die op duidelijk erkende en vast bepaalde ervaringsregelen zich grondde. Voor het eerste ontbraken ook de noodzakelijke gegevens. Hoofdzakelijk toch bestond de anatomie destijds uit op zichzelf staande meer of minder juiste voorstellingen betreffende den bouw der bijzondere organen, zonder dat zich deze tot zodanig een geheel hadden kunnen groeperen, als noodig was om zich van de verrigtingen van die afzonderlijke organen, laat staan van de physiologie van het organisme enige behoorlijk denkbeeld te vormen. Die voorstellingen berustten bijna geheel en al op hetgeen de ontleedkunde van dieren leerde, waren slechts overgebracht in die van den mensch, en niet dan voor een klein gedeelte door werkelijke waarneming aan dezen ontleend. Indien ik in weinige woorden den indruk mag formuleren, die de Hippocratische werken door eigen lezing en nog meer door oordeel en kritiek van meer ingewijden op mij gemaakt hebben, ik zou het aldus wensen te doen. Overal straalt ons daaruit een geest tegen, die van een evenzoo naauwkeurige waarneming der verschijnselen van den zieken, als van een gebrekkige anatomie en physiologie van den gezonden mensch getuigt. 184 H. W. MIDDENDORP De onmiddellijke navolgers van Hippocrates drukten niet de voetstappen van den grooten meester op den weg der getoeterde empirie. Zij verlieten die, om zich bij voorkeur te werpen in de armen eener speculatieve richting, die bij den een van dogmatische, bij den ander van meer zelfstandige natuurphilosophische aard, wel met onvruchtbare theorieën en onnutte systemen, doch geenszins met positieve kennis de geneeskunde verrijkte. Weldadiger was de invloed, die de alexandrijnsche school op hem uitoefende. De voorliefde, waarmee de uitstekendste harer geneesheeren zich op de studie der ontleedkunde van den mensch toelegden, hetgeen daar te landen waarschijnlijk deswegen met minder bezwaren gepaard ging, omdat de Egyptenaren door het balsemen van oudsher aan het openen van lijken gewoon waren, beloofde goede vruchten te zullen afwerpen voor de geneeskunde in het algemeen. Doch slechts kort scheen de dageraad eener betere toekomst, en niet sterk genoeg om de duisternis op te klaren, die het physiologisch en pathologisch dogmatisme omhulde. Aan de chirurgie ondervond vaak hare bemoeijingen blijvende gevolgen. In de geneeskunde bleef de speculatieve, de dialectische richting heersen. Bijzonder echter zal ons zulks niet verhinderen, wanneer wij in aanblik nemen, hoe elementair destijds nog de ontleedkundige kennis was, hoe weinig geschikt voor physiologische en pathologische begrippen. Zoo gaf zij Herophilus (300 v. Chr.) aanleiding de zenuwen en pezen te ververstellen, den oorsprong ook der klesten daarom van de hersenen af te leiden en zich de slagaderen voor te stellen als gelijktijdig met bloed of lucht gevuld. Zoo teidde Erasistratus (280 v. Chr.) vasthoudende aan de vulling der slagaderen met lucht, en meenende, dat de sympathieke slagaderen en aderen in gezonde toestand gesloten waren, alle ziekten daaruit af, dat tegengestelde het bloed uit de slagaderen in aderen drong, waardoor ontsteking en daartoe gevolgkodorts ontstaan zou. Geestig betere pathologische voorstellen, geen waren vooduiven, uitgangspunten kan men verwachten van degene, die, zo al de empirische kennis van de bouw en van de werkingen des menselijke lichaams zelfs voor overbodig hielden, en de studie daarvan verwaarloosden, of van hen, die als methodici, pneumatici en hoe de aanhangers van de verschillende systemen ook heeten mogen, die mee niets toegedaan waren, dat allereerst een filosofische theorie als grondslag onontbeerlijk was. Slechts enkelen uit die tijden zagen het nut van anatomische studies voor de geneeskunde in. Eeu Aretaeus en een Rufus van Ephesus baanden den weg voor een nieuwere periode, die met Galenus begint. Volledig vertrouwd met de werken zijner voorgangers, ingewijd in den strijd der meningen, die de verschillende scholen destijds verkoosden, daarbij voor alles geleid door de overtuiging, dat de kennis van de normale werkingen de wetenschap een vasten steun aanbiedt, welke de studie daarvan tot onderwerp heeft, zocht de talentvolle geneesheer van Pergamus in de tweede eeuw van onze jaartelling (181 - 201 D. Chr.) het gebouw der geneeskunde op een steviger bodem te gronden. Die overtuiging schonk hem lust en kracht tot zijn onderzoekingen, die, ofschoon voor het grootste gedeelte bij dieren en slechts voor een klein gedeelte bij den mensch in het werk gesteld, hem rechtmatigen aanspraak geven op de eerste plaats in de rij der anatomen van den oude tijd. Voorzeker die onderzoekingen zouden van meer betekenis zijn geweest, zij zouden gezondere voorstellingen hebben doen geboren worden ten opzichte van de levensverschijnselen zoowel van het normale als van het zieke individu, indien ook hij niet vanaf de jeugd af te zeer doordrongen was geweest van de in de Hippocratische schriften heerschende theorieën, te zeer doordrongen met den philosophische geest zijner eeuw, dan dat hij zich geheel en al daarvan had kunnen losmaken. Aan de zucht naar een afgerond stelsel bij onvolkomen gegevens werd door Galenus zo of meer gebracht, dat door na verloop van eeuwen een nadelig invloed zou uitoefenen op de beschouwingen in de geneeskunde. Geisoleerd staande anatomie, daadzaken en physiologische voorstellingen konden, onvolledig en onjuist als zij waren, in haar toepassing op de pathologie tot niets anders leiden dan tot een voor de éne helft op rationele-empirische, voor de andere op philosophische basis opgetrokken geboei. En toch deze leemtes mogen ons de grote verdienste in Galenus niet voorbij doen zien, die mijns inziens daarin bestaat, dat hij eens voor altijd als onontbeerlijke voorwaarde voor de studie der pathologie de kennis der anatomie en physiologie van den gezonden mensch aanwees. Treurig voorval en opmerkelijk tevens, dat op den aan de kimmen vliegende dageraad eener schoonere arena een zoo sombere lange dag voegde. Hadden zijn opvolgers, in plaats van stil te staan uit bewondering voor de volmaaktheid van de schijnbaar wetenschappelijk afgeronde leer des meesters, rustig voortgewerkt in de door hem aangewezen richting — de nieuwe periode, die met een onbevangen waarneming der natuur in de 18e eeuw ontwaakte, had niet behoeven te beginnen met de dwalende begrippen te bestrijden, welke sedert Galenus 1400 jaren lang op ontleedde natuur- en geneeskundig gebied hadden geheerst. Noctis de Grieke geneeskundigen na hem, noch de Arabieren, noch de geneesheeren der westersche volken heeft in de loop der eeuwen iets van belang bijgedragen om het plan uit te werken, dat Galenus in hoofdtrekken had vastgesteld. Zij zwoeren bij diens afgerond systeem als bij een onfeilbare leer, waarvan de dogma's hoogstens tot theoretische bespiegelingen aanleiding mogten geven. Zelfstandige bewerking in den geest van den meester bleef hun vreemd. Eerst in de tweede helft der middeleeuwen begonnen zich enkele lichtpunten te vertoonen als teekenen van een langzaam ontwaken der begeerte nuchtere, vrije, onbevangen waarneming der natuur te stellen boven autoriteitsgeloof. Mondino van Bologna komt de eer toe in het begin der veertiende eeuw door het geven van een anatomee op eigen onderzoek gebaseerd, de eerste stoof gegeven te hebben tot het herleven van de beoefening der ontleedkunde. Zijn werk, hoe onvolledig ook, wanneer wij het vergelijken met de voortbrengselen van onzen tijd, was een verblijdend verschijnsel in een periode, waarin vele godsdienstige vooroordeelen de beoefening van deze wetenschap bijna onoverkomelijke hinderpalen in den weg zetten; het schokte het door Galenus opgetrokken gebouw tot in zijn grondvesten. Hij, met Berengarius Carpensis, Sylvius en anderen waren de voorlopers der hervorming, die in het begin der 16e eeuw door Vesalius, Costa en Falloius tot stand gebracht, voor altijd de boeien zou vervreken, waarin de geneeskunde door het Galenisme was gekneld. De oorzaken en begunstigende momenten der grote hervormingen, die in de overgangsperiode der middeleeuwen tot de nieuweren tijd op het gebied der wetenschap in 't algemeen plaatsvonden, waren van den eenen kant het herleven der studie der Griekse taal- en letterkunde in verband met wetenschap en kunst, het ontstaan van geleerde genootschappen, universiteiten en academies, van den anderen kant de uitvinding der boekdrukkunst, de opheffing van het leenwezen, de opkomst van de burgerij en niet het minst de hervorming op kerkelijk gebied, en door haar en in haar het bevorderen der kritische methode, het breken met het blindelings geloven aan het gezag der vroegere eeuwen. De bewering van de studie der klassieke geneesheren, ofschoon in den beginnen meer van philologische en commentarische aard, leidde indirect tot het weer opvatten van diezelfde methode, welke zij gevolgd waren en het verweven hunner kennis; zij was de aanleiding voor een nieuwe zelfstandige waarneming op het gebied der natuurkunde in het algemeen, op dat der geneeskunde in het bijzonder. Vesalius en zijn roemrijke tijdgenoten bereidden door hunne schoone ontleedkundige onderzoekingen het instorten van het Galenisme voor, terwijl zij in de eerste plaats de grondslagen deden wegzinken, waarop het was opgetrokken, en verder zelfs door hunne ontdekkingen betere fysiologische begrippen in het leven riepen, welke niet lang daarna het door de geneesheer van Pergamon gebouwde stelsel ten eenemale omverwerpen. De pogingen door Servetus, Colombo en Cesalpino in het werk gesteld om aan de jongst ontdekte anatomische feiten op het gebied der angiologie betere fysiologische voorstellingen vast te knopen, drukken als 'ware het voorgevoel uit, dat door de onomstootelijke bewijzen van Harvey tot zekerheid verheven den genadeslag zou toebrengen aan de oude leer. De tweewettelijker spiritus en de fuligo der vroegere, de spiritus vitalis, de sanguis spirituoss, de sanguis naturalis der latere geneesheeren, terminologie die ons de woorden van Goethe in de gedachten roept: "Denn eben wo Begriffe fehlen, Da stellt ein Wort zar rechten Zeit sich ein". Ging voor altijd verloren op de door Harvey ingeslagen breed weg der waarneming en proefneming. Zij vonden hun oplossing in het heerlijk feit der ontdekking van de geniale Engelse geneesheer, dat het hart niets anders bevat dan bloed, dat binnen een zekeren tijd er door vloeit en uit de periferie in de aderen overgaat, daarin van uit de takken door de stammen naar het hart terugkeert. Een daadzaak, die door de opvolgende ontdekkingen zoowel van de chylivaten en van den ductus thoracicus als van de verhouding deze en der reeds vroeger, hoewel onvolkomen bekende lymphvaten onderling en tot de bloedvaten, door de latere bevestiging van den samenhang der fijnere slagaders en aderen door opspuiting der haarvaten, en door de directe waarneming der bloedbeweging onder het microscoop verrijkt, ook op physiologisch terrein voor goed een einde maakte aan de beschouwingen van Galenus. Ik noemde daar het microscoop. Van niet minder gewichtige betekenis voor de leer der levensverrichtingen zou de ontdekking van dit werktuig worden, dat aan de fisica ontleend, weldra op het gebied van alle andere natuurwetenschappen zijn toepassing vond. REDEVOERING. Zij zou aanvullen, wat er nog ontbrak aan de kennis van den ontleedkundigen bouw van organen en organisme, door voor het menschelijk oog de tot dusverre onzichtbare gebleken andere helft der structuur te ontsluieren. In plaats van de sanguis in quas obrepit sanguis van Harvey leerde dit werktuig allen de verschillende weefsels elementen, hunne groepvorming, hunne rangschikking in den bouw der organen kennen, en de eveneens in vorm zeer verschillende bloedbanen, die als drankende beken die elementen omslingeren. Door de elementaire organische substantie voor gevoel en beweging, voor afscheiding en opname aan het licht te brengen, bleken de fijnste delen des lichaams nog uit iets anders te bestaan, dan uit vaatjes en zenuwvezelen, zoals Malpighi en Boerhaave zich voorgesteld hadden, en werden de plaatsen van het organisme bekend, waar de fysiologische processen als 't waren in het geheim worden afgespeeld. Toen later het microscoop ook bij het onderzoek van zieke organen werd aangewend, zouden de veranderingen van dezelfde weefsel-elementen de oorzaken blijken te zijn van al die verschijnselen, die men in den loop der tijden langs zoo verschillenden weg had zoeken te verklaren. Die uitkomsten evenwel, als de vruchten van langdurige onderzoekingen, konden eerst verkregen worden in den nieuweren tijd, nadat dit werktuig zelf door de vele verbeteringen, die het in de eerste helft dezer eeuw onderging, een nieuwe fase ingetreden, den graad van volkomenheid had bereikt, dien het sedert kort bezit. Tot aan dat tijdstip echter, zolang de microscopische anatomie nog slechts was samengesteld uit enkele geisoleerde waarnemingen, boe voor treffelijk, die ook waren, hoezeer die ook getuigden van het vernuft en de geestkracht hun ver ontdekkers, zolang zij zich niet als de andere helft van hetzelfde geheel kon aansluiten aan de macroscopische ontleedkunde, was de dag nog niet aangebroken voor een juistere kennis der physiologische en pathologische processen. Zolang was er vrije speelruimte voor het ontstaan van theorien, die aan verschillende elkander opvolgende, zie ik paren of rijk vermengende stelsels de hegemonie verschaften over een groter of kleiner gedeelte der medische wereld. De latrochemici en latrophysici, Hoffmann's aether, Stahl's anima, de verschillende pogingen om deze of onderling, of met het Hippocratisme te verzoenen, Haller's irritabiliteitsleer, Cullen's zenuwpathologie, het stelsel van Roussais met zijn opwekbaarheid, het latere stelsel van Bouchut met zijn "irritation" en "gastro-enteritis" en nog menige andere theorie en stelsel, — zij vallen in deze periode. Zonder iets te willen afzenden op de gewichtige bijdragen, die natuur- en scheikunde in deze eeuw geleverd hebben om de physiologie en pathologie van den mensch op vastere basis te gronden dan op de abstracte begrippen van bovengenoemde stelsels, geloof ik evenwel te mogen aan te tonen, dat de invloed daardoor uitgeoefend, niet op een lijn te stellen is met die, welke de verbetering van de kennis der structuur had. Steeds gaf de ontleedkunde den eersten stoot aan het ontstaan van beter voorstellingen omtrent de verrigtingen en hare stofwisselingen; haar ontdekkingen werden langzamerij door de physici en chemici weg geëxploiteerd. Aan de gebalde in de eerste, aan deze in de tweede plaats komt de eer toe, hoe langer hoe meer de nevelen te doen optrekken, week tot voor korten tijd beter oordeel over physiologische en pathologische processen te bouwen. En in meer dan een opzicht oefende de aanwending van het zoo even genoemde werktuig een weldadigen invloed uit op de studie der geestkunde. Terwijl zij aan de ene zijde de voorstellingen in de physiologie verbetert en daardoor de gevolgtrekking uit de functiestoornissen tot het bestaan van bepaalde anatomische veranderingen meer en meer aan vaste regels bond, was zij aan de andere zijde, door een grondiger onderzoek der zieke organen in het lijk mogelijk te maken, de zekere toetssteen voor de juistheid van die gevolgtrekking. Sinds een van den tijd af, dat men met het microscoop ook in de diepte van de zieke weefsels doordrong en tot in de organische elementen de hypertrofie, de atrofie, de degeneratie, in het kort al die veranderingen aan vorm en structuur, die de lijkopeningen aan het licht brengen, leerde ontleden, kan men met recht zeggen, dat zich naast de ontleedkunde van den geabdenen mensch een anatomie van den zieken mensch ontwikkelde. Vanaf die tijd zou meer en meer waarheid worden, wat Morgagni zich voorstelde, doch bij de gebrekkige hulpmiddelen voor het onderzoek in zijn tijd niet dan onvolledig kon bereiken, "zouden de zetel en de oorzaak der ziekte inderdaad door de ontleedkunde worden nagespoord. Even als door de schoone ontdekkingen van Kollicker, Gerlach, Max Schultze en andere histologen van den nieuweren tijd de structuur van het menschelijk lichaam meer en meer als een fysiologisch geheel voor ons oog ontslikt begint te worden, zo constitueert zich in de laatste decennia door de uitgebreide onderzoekingen van Virchow, Rokitansky, Lebert, Rindfleisch en anderen uit de massa der sedert Morgagni bijeengebrachte pathologisch-anatomische feiten en waarnemingen althans een pathologisch geheel. Met alle hulpmiddelen, die fysica en chemie aan de hand geven, worden de veranderingen der organen nagegaan, en daardoor een controle uitgeoefend, die, door vergelijking van de anatomische laesies met de vroeger waargenomen verschijnselen op de beschouwingen in de geneeskunde in vele opzichten heilzaam werkt. Mag men het toch een van de grootste voordeelen, aan de beoefening van de pathologische anatomie verbonden, noemen dat zij voor alles ieder ziektegeval op zichzelf grondig leert bestuderen, juist daardoor een steeds vasteren maatstaf aan de hand geeft voor vergelijking en des te zekere gegevens levert voor de behandeling en herkenning, van niet minder gewicht is zij in dit opzicht, dat zij de naaste aanleiding is geworden voor een verbetering van de diagnostiek. Zoodra men eenmaal voor een bepaalde groep van verschijnselen deze of gene weefselveranderingen had leeren kennen, lag het immers voor de hand, dat het streven der geneesheeren voor alles daarheen zich richtte, met alle ten dienste staande hulpmiddelen de herkenning van die veranderingen te verrijken. De plaats der uroscopie der vroegere eeuwen, die bij de uitgestekende geneesheeren ten allen tijde met het oog op herkenning en behandeling van ziekten evenzeer in aanzien stond, als zij de kwakzalvers gelegenheid aanbood het lichtgeloovige publiek te misleiden, heeft een onderzoek der urine ingenomen, dat evenzo zeer op anatomische als op fysische en chemische grondslag rustende, op den bijnaam van //wetenschappelijk / inderdaad aanspraak mag maken. De percussie door Auenbrugger ontdekt en door Corvisart een halve eeuw later in ruimeren kring toegepast, werd kort daarna tot een geheel vereenigd en bovendien aanmerkelijk verbeterd door de auscultatie, de uitvinding van Laennec. Men mag er zich met Daremberg over verwonderen, dat voor Laennec niemand, (een hippocratisch schrijver voor meer dan 2000 jaren misschien uitgezonderd), wanneer hij bij een lijder geruis van een gestoorde respiratie of hevige hartkloppingen op een afstand waarnam, door zijn oor tegen de borstkast te leggen » beproefd heeft des te beter die verschijnselen te doorgronden ^ in ieder geval is het een feit onze belangstelling waardig, dat de fysische diagnostiek, eenmaal ontdekt en aan het ziekenbed toegepast, zoo spoedig een hoogen trap van volkomenheid heeft bereikt. Die snelle vlugt hangt onmiddellijk samen met de verbazende vorderingen, die in deze eeuw op anatomisch en pathologisch-anatomisch gebied de menschelijke geest door volhardend onderzoek heeft gemaakt. Zo niet pathologische anatomie en diagnostiek elke dag als 't ware wederzijds de hand hadden gereikt in haar ontwikkeling, zo niet de obductie een heilzame controle had uitgeoefend over de laatste, die vooruitgang op het gebied der herkenning van ziektetoestanden zou even zo min hebben plaats gehad, als thans de resultaten door percussie, auskultatie, palpatie en inspectie verkregen, goed begrepen en gewaardeerd kunnen worden, wanneer men niet door en door vertrouwd is met de structuur en verhoudingen der organen in den gezonden toestand. Ziedaar, Geachte Toehoorders! in vlugtige trekken is u geschetst, hoe de ontleedkunde geworden is de hoeksteen voor den tempel der geneeskunde. REDEVOERING. Vlugtig wel is waar, doch voldoende, vlei ik mij, om ook U de juistheid te doen waardeeren der gedachte; die aan Daremberg de woorden in de pen gaf: "Dan zonder anatomie normaal, punt van anatomie pathologisch; zonder Tune en Taliere anatomie, punt van diagnose zeker en rationeel, van het siepen of de aard van de infectie; zonder de middelen chemisch en fysiek, ondersteund aan dienst van de diagnose en van de autopsie, insufficiënt absolute van de incisies en onzekerheid compleet in de therapie." Hoe de anatomie de juiste maatstaf is, waarop men de Venus van Milo, de Gratien van Thorwaldsen, de Ariadne van Dannecker, den Theseus van Canova, of den Bellerophon van Schalier beoordeelt, hoe zij de hand leidt en het oog scherp van den schilder, zoals wij dat bewonderen in den David van Guido Reni, de Danae van Veronese, den Johannes Baptista en de Magdalena van Flanders of de Leda van Schrotzberg, — in het algemeen haar aesthetische zijde voor ogen te stellen, waar zij bare rechten doet gelden op het heerlijk gebied der beeldende kunsten in vroegeren en lateren tijd, verre van de cadaverum sordes en de putrescentia der snijkamer, — het lag voor heden niet in mijn bedoeling. Eenvormig om te beproeven en hare hoore waarde te schetsen, onafhankelijk van stoffelijke belangen en begeften, als filosofische wetenschap die op zichzelf verbeven, ook in staat is de menschelijke geest te veredelen en te verheffen, waar zij voor onze ogen een organisme onthult, waarop een in bouw en verrigtingen niet te miskennen regelmatig plan zoozeer de stempel drukt van relatieve volkomenheid, van hoogste doelmatigheid voor zijn bestaan, een georganiseerd tot een zoo zuiver harmonisch geheel, dat wij ons eerbiedig buigen zoowel voor de wijsheid en de almacht als voor de liefde van zijn Maker. Mijn taak was minder verheven, zij was daarom niet minder waar. Als te zeer door ondervinding bewust, dat algemeen helaas het geloof nog heerst, dat alleen voor de chirurg de anatomie de alpha en de omega van zijn weten is, dat de kennis van de microscoopische bouw van het menschelijk lichaam, ja wel nuttig en zoohaar ia, doch eigenlijk niet bepaald noodzakelijk om medicus te zijn, heb ik slechts over de betekenis der ontleedkunde voor de stoogenaamde inwendige geneeskunde willen spreken. EdelGrootAchtbare Heeren, Curatoren der Groninger Hoogeschool! De belangstelling en de bereidvaardigheid, waarmee door U alles wat tot den bloei van het geneeskundig onderwijs alhier kan bijdragen, wordt ter harte genomen, zijn mij door 'ondervinding bekend. Op Uw voorzoodt door de Hooge Regering geroepen om deze leerstoel te bezetten, mag ik bovendien met diepe erkentelijkheid jegens U datgene herdenken, wat mij persoonlijk wedervaren aan deze hoogeschool tot dusverre betrof. Het bewustzijn ook in het vervolg bij uw hooggeachte collega steeds een goedgunstig gehoor te vinden vinden overal, waar het de bevordering van het onderwijs geldt, — is mij een even aangename als creditie steun bij het aanvaarden van mijn betrekking. Dat Gij niet geaarzeld hebt mij onder andere verhoudingen, toen nog geen titel als geloofsbrieven mij de aureool schonk, die prestige heet, een gewichtig gedeelte van het geneeskundig onderwijs toe te vertrouwen, zal als een prikkel tot dankbaarheid mij ten spoorslag zijn met al mijn krachten er naar te streven nog meer dan vroeger tot de bloei daarvan te werken. Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan de Hoogeschool, Met diep leedwezen zoekt mijn oog in Uw rijen te verzinnen naar hem, in wiens hooggewaardeerde vriendschap ik reeds als student mij mocht verheugen. Hoe gaarne wenschte ik Ermerins van deze plaats te kunnen dank zeggen voor zoovele blijken van genegenheid, voor zoovele goede raad. Hoe gaarne zou ik naast hem en als in zijn plaats werkzaam te zijn aan deze hogeschool! Helaas met een al om als 't ware werd hij ontrakt aan familie en vrienden, aan onderwijs en wetenschap! Hij viel als een offer af voor zijn ijver voor de katten, zijnerzijds leidde tot zijn menselijke liefde. Niet alleen door geleardheid, eenvoud, menselijkheid en waarheidssin, ook door diep pligtgevoel, onheilszuchtigheid. REDEVOERING. in moed was hij een sieraad van den geneeskundigen stand. Typhus of pokken konden heeren, cholera mocht zelf op offer vragen, als een voorbeeld voor velen trad hij steeds met dezelfde kalmte het gevaar te gemoed, had hij zonder bijoogmerken slechts oog en zin voor zijn roeping als genees-kundige, die zieken behandelt en studenten vormt. Wel hem, van wie de nakomeling dat kan zeggen met de hand op het hart! Zijn naam zal voortleven in dankbare herinnering! Zijn aandenken zal in eere blijven bij allen die hem in zijn werkkring hebben gadegeslagen! Van alle leden der medische faculteit, die ik eenmaal het voorrecht had mijn leermeesters te noemen, zijt Gij, hartelijk beminden en vereerde Jansen! thans alleen overgebleven. Toen ik met geestdrift uwe les volgde, had ik niet gedacht later in U van zoo nabij den man te zullen leren achten, die even geleerd als eerlijk even goedhartig als standvastig is. Ik gevoel behoefte het U te zeggen, in wat omstandigheden dan ook, op mij kunt Gij rekenen. Dat ook Gij mij voortaan als vaderlijk vriend Uw raadgevingen niet zult onthouden, daarvan ben ik overtuigd. Hoogleeraren der verschillende faculteiten! Van enkelen Uw reeds mogt ik bewijzen ontvangen van achting en toegenegenheid. Voor zoover ik nog niet het voorrecht en het genoegen had U persoonlijk te leren kennen, hoop ik, dat spoedig de tijd moge komen, dat Gij mij benevens Uw vriendschap ook Uw achting niet zult onthouden. WelEdel Heeren Studenten aan deze Hoogeschool! De wetenschap is niet het eigendom van een man, hoe voortreffelijk dan ook, — van een periode in de wereldgeschiedenis, hoe uitstekend haar vertegenwoordigers ook mogen zijn, zij is de vrucht van het nadenken en onderzoeken van alle opvolgende generaties. Gij, mijne Heren! Die later naar alle oorden, in alle standen de vruchten Uw studie brengt, Gij kunt ieder voor zich het Uwe bijdragen tot hare vooruitgang. Indelijk Gij zulks doet, hoe gering Uwe bijdrage, hoe eng de kring, waarin Gij U beweegt, ook mag zijn, zoo verrigt Gij een heilig werk, daar Gij den mensch nader brengt tot de waarheid, op welk gebied dan ook. Zonder wetenschap immers geen verlichting, geen waarheid, zonder deze beiden geen vrijheid, geen geluk in den vollen zin des woords, voor het individu, noch voor de maatschappij. Studenten in de Geneeskunde! Hoe meer zich de grenzen onzer wetenschap uitbreiden, hoe zwaarder uw taak wordt. Het is niet te ontkennen, tegenwoordig is zij veel omvattend. Zonder volharding, zonder lust, zonder toewijding zal het loon voor uw arbeid gering zijn. Groot daarentegen, indien Gij met de conscientia vitae bene peragendae vervuld, aangeslagen, wat in U is, aanwendt om later met ere een stand te vertegenwoordigen, even rijk aan zelfvoldoening als aan humaniteit. Met des te meer ere zult Gij die vertegenwoordigen, naarmate Gij met meer liefde en achting de studie van de ontleedkunde beoefent, van die wetenschap, waarop de woorden van Baco wel het allerminst passen: "Ut van omnis eruditionis ostentationem nisi utilem operam secum ducat." Mijn grootste voldoening zal zijn U ten allen tijde bij Uw studie mijn steun en mijn leiding, voorzover die reikend, aan te bieden. Ex Regis Augastissimi Guilielmi III liberalitate et munificentia, Rector et Senatus Academiae Groninganae omnes Academiarum huius Regni cives et Athenaeorum alumnos in proximum annum ad certamen literarium invi- tant et quaestiones a singulis Ordinibus Academicis positas promulgant hasce: AB ORDINE MEDICO. Indagationibos viri CL Heidenhain nuper constitit, quod attinet ad glandulas salivales et ventricuii, cellulas glandulares in ipsa secretione mutationes patL lam vero iisdem methodis, quibus ille est usus, explorentur Pancreas et glandulae Brunnerianae , ut ita inquiratur^ num in horum quoque orga- norum cellulis glandularibus eiusmodi mutationes^ cum secretio in iis fit, demonstrari possint. AB ORDINE lURIDICO. Requiritur disputatio historica et critica de temporis momento , quo delic- tum confectum et absolutum censeri debeat, ita ut e. g. currat praescriptio, ut deinceps nonnisi fftutores delicto accedere possint 198 PROGRAIHHA GERTAHINIS LITERARIl. AB ORDINE THEOLOGICO. I. Varia Euangelistarum de lohannis Baptistae rebas narratio tradatur, ex- plicetur, diiudicetur. Quatenus lohannis historia ex his caeterisqne effici poBsit fontibus, disquiratur. II. Oppugnatio contra Boelesiae emendationem , quae in Bossueti Hietoire dea variations dea Efflieea Proteatantea invenitur, explicetur et diiudicetur. AB ORDINE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. I. Men verlangt een kritisch overzicht van de methoden ter bepaling der warmte-hoeveelheden 9 welke bij scheikundige verbindingen en ontbindingen vrij worden , en van de uitkomsten door verschillende onderzodcera verkregen. n. Voor weinige maanden heeft de Heer F. Holkema, kweekeiing der hoo- geschool, in zijn werk: De plantengroei der ' Nederlandache Noordzee* eHanden {Texel^ Vlieland, Terachellinff , Jmeland, Sckiermonnikoog en Bottum) eene belangrijke bijdrage geleverd tot de kennis der Flora van ons land. De faculteit verlangt, dat, in aansluiting aan dat werk» en in den geest er van» een begin worde gemaakt met de opzettelijke behandeling der Fauna van genoemde eilanden. Daartoe zal de reeds voorhanden bouwstoffen moeten worden verzet, geordend en kritisch onderzocht, en zal verder op den langs den weg verkregen grondslag met eigen waarachtigheid — zooveel tijd en omstandigheden toelaten — moeten worden voortgebouwd. PROGRAMMA GERTAMINIS LITERARII. 199 AB ORDINE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. I. Exponentur, qua de legam, quaeret a Mose nomen habent, sacerdotaliam (Exod. Capp. XII; XXV— XXXI; XXXV— XL; Levit., Num. origine statuendum ait, quibus temporibus, locis, a quo quibusve auctoribus sanctis, conscriptae, collectae, in ordinem redactae sint. II. De vita et placitis Sophistarum disputatio instituatur. Commentationes, latina aut patria oratione scribenda, et aliena manu describenda, ante diem XV mensis Aprilis a. mdccclxxii mittuntur ad Academiae Actuarium. Singulae lemmate inscriptae adiunguntur torque schedulae obsignatae, scriptorum nomina et praenomina integra continentur eodemque lemmate extrinsecus distinctae. Ordinum de commentationibus iudicia pronuntiabuntur optimarumque commentationum scriptoribus, disputatio ante instituta, praemia tribuentur ipso die Academiae natali a. mdccclxxii. ORDO LECTIONUM, IN ACADEMIA GRONINGENA HABENDABUM INDE A FERIAS AESTIVUS A. CIOIDCCCLXX AD FERIAS AESTIVAS A.CIOIDCCCLXXI IN FACULTATE IURIDICA. JACOBUS HERMANNUS PHILOPSE, propter aetatem legitima sabbati vacatio usus, scholas quidem S. indicit; si vero sint Academiae cives, quorum studia consiliis adiuvare possit, desiderantibus ea, dum licet, lubens impertiet. BEBNAEDUS JANUS OBATAMA tradit Ius naturale; diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora XI; Ius criminale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Ordinem judiciorum judiciorum, diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IX; Encyclopaediam et Methodologiam iurie, die lovis, horis IX — XII. BEENABDUS DIEPHUIS lus civile hodiernum tractabit die Mercurii, hora XI, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII; lus mercatorium explicabit die Mercurii, horis XII et I, die Saturni, hora XIII; de ludiciis particularis agit diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XIV. BEENABDUS DOMINICUS HUBERTUS TELLEGEN Oeconomiam publicam doctrinum tractabit die Lunae, horis XII et I, die lovis, hora IX; lus gentium die Martis, horis XII et I, die Veneris, hora XI; lus publicum, die lovis, horis X et XI, die Veneris, horis IX et X. ORDO LECTIONUM. WIARDUS MODDERMAN diebus Lunae et Martis, horis X et XI, Mercurii, horis IX et X, et Saturni, horis XI et XII, tractabit Historiam iurae Boni et Institutiones lustiniani; diebus Lunae et Martis, hora IX, et die Saturni, hora X, selectos Pandectarum locos tractabit. Disputationibus publicis et privatis lubenter praesunt iurae Professores. IN FACULTATE MEDICA. FRANCISCUS ZACHARIAS ERMERINS pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX, Anatomiam pathologicam, diebus Mercurii et lovis, hora VIII, et die Veneris, hora IX. Exercitatioibus clinicas in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. UNUS HISSINK lANSEN Chirurgiam docebit diebus Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Opthalmologiae capita selecta tradet die Lunae, hora IX; Clinicas exercitationibus in Nosocomio Academico quotidie vacabit hora XII; Operationes chirurgicas demonstrabit diebus et horis postea indicandis. SIGISMUNDUS ROSENSTEIN Exercitationibus clinicis et postclinicis in Nosocomio Academico quotidie vacabit, horis X; Diagnosticae physicale tractabit diebus Lunae, Mercurii et Saturni, hora XI; Medecina forense, die Mercurii et Saturni, III — IV. De remediorum usu therapeutico die lovis, hora IX. OUILLEMINUS MATHIAS HENRICUS SANCTORIUS Theoriam artis obstetriciae exponent diebus Martis et Veneris, hora X; Examinationibus clinicis vacabit diebus Mercurii et Sabbati, hora XII; Doctrinam operationum tradet et operationibus obstetriciis, in pueris factitia instituendis, praesit die Veneris, hora XII; Gynaecopathologiae capita selecta tradet et exercitationibus clinicis et polyclinicis in Nosocomio Academico vacabit die Martis, hora XII; Praetor obstetriciam, tum in Nosocomio Academico, tum in polyclinico obstetricio, quoties necesse erit, moderabitur; Politiam medicam et Hygiendam docebit die lovis, hora XII. DIDEIICUS HUIZINGA Physiologiam generalem et specialem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora X; Chemiam physiologica diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora XI; de remediorum effectu physiologico agit diebus lovis, Veneris, Saturni, hora XI. Indagatoribus in Laboratorio quotidie praesit. W. H. MULLENDORP Anatomen corporis humani et Histologiam theoreticam et practicam docebit, diebus et horis postea iudicandis. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HERMANNUS CHRISTIANUS VAN HALL Elementa Botanices docebit die Veneris, horis VI et IX, autumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis, lovis et Saturni, hora VI; Botanices sublimioris selecta quaedam capita illustrabit die Saturni, hora II; Botanicam applicatam, sive conspectum plantarum medicinalium aliarumque vario respectu utiHum, ordine Familiarum naturalium, tradet die Mercurii, horis IX et X; Examinibus botanicis praesit post ferias Paschales et mense Septembris, die Mercurii, hora matutina VIII; Oeconomiam ruralem docebit die Saturni, horis X et XI. 