title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Dat nu Sarfa Parilia, en Radix China onder tenet- Jacht carri iruiden beboeren, namentlijk de Smilax Amerikaans, beest mijn belangrijke geloofsvolk, devoil ik onder de borst van Sarfa Parilia, die nu uit Indien brengt, zometijd eens gevonden in gebeeld badjei, daar vijftig tot vijf liggende vadklagen, die men voor Sarfa Parilia gebruikt, aan eerder dierlijke vorm hervormd, devetgelijk ganse gelijk voor de Radix China, afkomst onzeker maar in China. De plantengedachten badden van binnen een onverdeelde krachtige zenuwstoot, goed voor verdrijving hier en daar met behulp van brut als onze Pseudo China; Tot meerder bevochtiging breng ik hierbij, geen Piso schrijft lib. 4. cap. 0. dat er drie soorten van Pseudo China in Brazilie vóòr komen, aldaar Supianga genoemd, waar alleen maar tenen gebruikt is, alsof de andere takken onbruikbaar zijn onder de voorwaarden dat de rechte de minst fijne doornen bevat, en de takken van binnen rood, anders klaar gedaan te maken alsof ze gelijk, met bladeren als Plantago, vleugels Braziliaans dragend, die goudgeel zijn, en met hoge kleine ranken de bomen omwikkelen. Ze werden voor de inwoners tot dezelfde gebreken gebruikt, als de rechte Radix China, boorserij ze in staat Supianga. Eodem in capite hanc deferibit Sarfam Parillam, quae in Brasilie supra Supianga vocatur, cui eadem tribuit folia fructusque cum priore, excepto quod hujus baccae primo virides, dein rubra, ac tandem nigra sunt, in quibus dura quaedam reconduntur otsicula, in radicibus autem magna detegitur differentia, qua ad quosvis morbos Chronicos adhibentur. Putat forte primariam radicem unius, ac fibrillas alterius radicis, quae re vera multum differunt, non adtendens, fibrillas Sarca Parilla, talem quoque habere transversalem majorem radicem, quam rustico. China habet. In capitulo beschrijft bij deze Sarca Parilla, in Brasilie in Pecanga genaamd, die bij dezelfde bladeren, en vruchten geeft, met de voorgaande, behalve dat deze Beschrijving eerst groen zijnd, daar na rood, ten laatsten zaaier. Vlinder, met enige barbed slangen daar in, maar de roothanden zouden niet verhullen, die lengte afhankelijk zitten, gebruikt worden. Hij besprak rugzijde van de Bloem-vortel van 't een, en de vazen van 't ander, drukte in der daad verhalen zou, dat de vlezige aan de Sarca Parilla ook een zulke andere boosst-viel bestond, als de Pfeudochina. In capitulo twaalf beschrijft Franciscus Xaverius ook de radicaal van de Cinna spacies, hier en daar in de westelijke provincies, vooral in Honduras wordt deze soort aanwezig, welke ook in Europa wordt gebracht. In Mexico wordt dit soort plant aangeduid met Mecapatli, en men zegt dat veel soorten van deze plant voor een enkele soort worden gehouden, alleen de wortels zijn van een ander soort. Primo, Talia Copan, h. e. biobuli funis, inferne gerit spinofissimus, et parum strictas, obscuraque virentes caules, in amplos articulos distinctos, qui tam densi curtis armati sunt spinis, ut vix tangi possint, superius vero caules rotundi sunt, pennam crassum, et spinus magis vagaris, ita ut in quibusdam angelis ferem nulla conspiciantur, quadam vero unam alteram vel aerem modo ad nodum, quaeque non vulnerant. Inferiora flagelia quasdam orgyas longa sunt, denique hesse in tenues dividunt chordulata, seu sarmenta, lenta, nec rumpenda, qua sola folia sustinent, et firmiter sese circumvolvunt. Folia bi sum tibi obponuntur, sine claviculis, Ioncisculis insidentia petiolis, qui bina gerunt crustascula genicula, quorum unum ad summum incurvum est, alterum restum prope folium, atque ex illorum alis aliquando unum, aliquando bina nova excrescunt tomenta, ita ut in uno articulo sex aliquando reperiantur caules. Folia optime servunt ubiorum, luisque petiolis sibi obponuntur, quadam etiam cruciata sunt, inferius rotundis auriculis data, sed non profundum formant folium, quaedam r. nim ibi ferem plana sunt, et superius in oblongum delinunt apicem, vix quinque pollices longa, et tres transversales digitos lata, firma, glabra, internus vistensia, subus tribus agutis nervis longitudinalibus notata, et binis aliis minoribus ad inferiores oras. Deciduorum foliorum petioli in breves obtusas spinas, seu hamos, sic frondantur, vel torqueantur, indentus qualis, et pluviolo tempore trahita subtilis emittunt succura, vel farinam, qua cutim tangens pruritum causat. Extrema lenta fefe dividunt in longos quosdam caules, ulnam vel binos pedes longos, in quibus primo conspiciuntur sibola capitula, Gne notabili flore, uti in Uno fructifero, seu Abuo, ex ills novifructus excrescunt. Forma sua ex tribus composita alis, in triangulo poutis, in quibus nullistera solida detegitur substantia, funtque primo virides, dein gilvi, nec diu clavum manent. Per Solem enim hi fructus tale mox defcendent in tria partia, quae inferius ad pedunculum connexa dependunt, quodvis vero partem compõnitur ex binis rotundis, & firmis pelliculis, chartaceis quasi, ita ut composita sint ex binis dimidis lartibus binarum distinctionum alarum, qua angulum formant no. circa graduum, intusquis eleganter argenteis funt hisrufi, glabri, desplendentes, praefertim si Sol hos inradiat, et longinquo autem referunt amenta quaedam, ex quibus undique dependet plurimi Hollandici hortuli. Quamdiu clausi erant, quaevis ala inter binas suas januas absendebat ingenium, ac suscipiebat quidquid in medio crassitudo, quam semina est, mox deciduum, quum fructus fese aperit, et per ventum projicitur, unde et raro maturationis in hoc detegitur semina, tria vero his torum partem partem cum circulis intermediis diu ex cauliculis ile pendent. Hujus radix duplex quoque est, uti in Plantarum. Cennui- NENSIS Liber IX. cap. LXIII. Francisco Ximenez beschriften ook verfbeld smaragd van Radix China, hier en daar in Wes-India was gedwongen, doch de beste komt uit de Jacht, die meest naar Europa vervoerd wordt. Zu torri in Mexico Mecapacli genoemd, bij het land ook, dat alle dextere planten zijn eindelijk gebracht, alleenlijk in de voortelende verscheidendheid. LXIII. HOOFDSTUK. De Pennings Oeffening. Het tweede gevecht van de Gleekende Winden komt nader met de Overijssel over het water, en voor van de IJzerlander voor het voolde Overijssel gebouwen, verdegde zij tot verschillende soorten. De eerste vruchtdragende, of vrustken: de tweede blombakende, of anatha, beide in dit Comptoir verboden. De eerste was Taal Coppen, dat is dubbeljes touw, bestand uit donkergroene stelen, zo voedleiden verdegde zij tot een soort met korte doorsteken beten, dat men uitspreekt kwalijkend, doch na boven toe gezien werden de stelen rond, ten achter afgezet, en de doomen verdwenen zodat ze soms door het gat moesten rennen, maar stonden ten tweede bij de knieën, die echter niet quetun. De onderste ranken waren tenminste vijftig vakken lang bloot, daar na verdeling in dunne Gordelen, taai, en onverbreektzul, dit de bladeren dragen, en zich vallen omvatten. De bladeren vallen af en buigen ebben, bet tot een krom hoek, zitten op langgerekt blad, die twee arbeidige knieën hebben, bet eene krom bocht zijn oorafspanking, Het andere regio bet blad, komend uit de basis, zo dat men aan een tijd zomertieden, zomer vier nieuwe ranken merkt, zo dat men aan een tijd zomertid zes vellen tieft. De bladeren gelijken zeer veel na de Dobble-bladeren, vallen ook met bare stippen na elkaar, en zomerge in 't kruit over elkaar geboogen, achter met ronde billen, doch geen diepe leep malende, zomerig aldaar fichtbaar vlak zijn, vorens met een langgerekt fichtje, veers duim lang, en drie duim breed, vijf, glad, groen, die aan onderen en met een geberde rand twintig in de lengte, en nog eens kleinder bij de afgevallen bladeren vallen in korte, slanke doornen, of bakken. Als men de dikke ranken buigt, of draait, zo krabbelt ze erg, en bij regenachtig weer gebrandeld, spatten ze een subtiele zap, of een zacht feelt die op de bodem komt, een jeuk veroorzaakt. De staten er zitten ranken deleten buitengelegen lange helen, een elleboog, boven voeten lang, daar aan mens terwijl tweevoets boekje knopjes ziet, zonder markt een bloeisel, gelijk aan het Ubium fruit ferum, een kale boom, daar uit plakken de vleugels ter grond in barre volkomen gedaante, gemaakt uit drie vlerken, regel in de drie hoeken samengenoeg, zodat het in niets majesteit daar aan is, sterf groen, daar na vaal, en blijft niet lange gebleekt: Wanneer door de Zon geraakt zijnde, berijpt een plakken open, in drie delten, achter bij den vleugel aan elkaar tangend, een jaar paar is gemaakt uit twee ronde, en vlakke stukken, al parketjes, zodat zij gemaakt zijn uit twee halve bladeren of twee vlerken, de een de boek maken van ongeveer 120 graden, binnen een schuine zilvergewolven, glad, en glimmerend, inzonderheid als de Zonneschijn, van verre vertoonend vele snoeren vel Hollandse dubbelstrijkg. Dodeazen nog gebleekt, toont ieder vlerk tuinen zijn rijke deurtjes een grote, en bruine schubben, in het midden dik beschaving, de vlekken het zaad is, vallend op, het geen, als het fruit baar opent, door de tot nu verwaaid werd, dies men vinden dit rijke zaad daar in, truin de drie paren deurtjes met de hoepels lucht uit kanten blijven lang aan de vleugel hangen. Dewortel is mede duurzaam, als aan de Bleekdok. De Digitale door CjOog Tia moliore quam Pseudochina, nraefertim cr- Jklarslie t dan in Pseudochina, insontiabellis van buiten tera, quae Ubii fere refert radicem, led cujus par- Jcbier een Ocbis geijkttuk, doch zeer ongelijk van dalen, tcs quam maxime irregulariter funt, moliessum cum, ac want men vind per week, boutaebstige, in in aarde verligno, in terram quas degenerat inveniuntur underte dalen aan een in dezelfde Mole, waterachtig, partes in una eademque Rapa, lapons aquei, & pau en mit biti er van som aak, ik mbequaam te de koffie, en met lulum amaricantis, ad cibum inepta, ac tempore per tyd werd ze ganse boutaebstige, en niet groter dan nitus lignofa, nec maior Nuce juglande. M Supra & undique circa Rapam multa: durée, & l- Boven & rondom bij de knollen Vlaanderen vroor barde, tiengofar locantur radices, scu fibrillae, quarum tenue botanische wortelen, of vazelingen, toour can de di*n* Limes, & longiflimar juxtare superficiem prorepunt, ster, en barde langs ribba der aarden kruipen, bitr bic & illic parvas gerentes spinas, alia: crassiores, & en daar kletne doorntjes stbbende, de andere dijk, en molliores profundius in terram penetrant, Rapamque weekert gaan dit put in de turde, en botteknopen de knol adeo obtegunt, ut conspici nequeat. Iz ultimae hoc xadanit, dat in bem niet zien kan. De laatste M- guoque peculiare habent, quod ad ortum tenuiores ben oek dit byzending, dat ze by baren O orfpronk duneter zijn, ac senfim magis caustisch, hic & illic breves zyn, en alenskens dikker worden, ook bitr en daar met gerentes spinales, illis Sarfa? Parillae fitnices, ex una holter doornjes beztt, de Sar/s Parilia gelyk, uit terrae autem radice tres, quacuor, & quinque excreseunt wortel jeffent drie, vier, envif Jhlen op, waarvan caules, quorum sempiternus alterve tenerior, ac mina hydro de een O/ andere jonger, & minima doormaak is, nus spinosus csl reliquis, qui spinosi funt, veteres, andere zyn vol doornen, oud, en half droog, dewelkt qc semi sicci, atque hi fructus proserant. zyn die geene, die vruchten dragen. Secundo Tali Oebi, florifer haud multum apri- De ixceede Tali Oebi, of bel bloemdragende ver- otc differt, ejus vero funis tenuior est, glabrior, felit niet vtel van ’t voorgaande, maar zyn touw it minusque spinosus, brevibus tantummodo hamulis arundens, gladder, domacilieg, met kart matus, inferior autem pars circa radicem spinosissima boakjes beut, maar 7 onderlijf omtrent de wortel it vol est, ftriaca, nodosque, ac mox fese dividit in late doornen, oo.l gevestigd, in verdeelt zig in dertig raften, parti ad trium circa pedum distantias taken, die omtrent drie voeten van it wortel uitloog magis vagas gerunt spinas, ac porro toti glabra van doornen beginnen te worden, in voorts beslist glabra brisunt, vix culmum cassis, ac nihilominus lenti, nec zyn, qualis een stroo-balm, die niet te winnen was, en diffirumpendi. Met vertrouwen. Folia bina sibi quoque opponuntur, prioribus limitem De bladeren zijn ook twee en twee tegengesteld, Malkander, sed breviora, ac rotundis auriculis donatum, ip- ren, de voorgaande gelijk, doeb korter, met ronde blad. In forum petioli rotundo, quoque gerunt nodos, fugen bart itten met ronde knopjes. Quodam optime Lubiorum referunt folia, lykende de Oebii-bladeren geheel wel, quodam rotundiora sunt, indar foliorum Combilii, der al Combilis bladeren, alleglad, met drie groot, en glabra penitus, tribus magnis, ac binis parvis nervis. Floreae similibus in longis racemis progerminant, qui hétérogène vient à dergélyke longe trojan voor, in longos laterales diffluent, funtque pugnaces in tangere takken verdeelt, en bet zijn kleintjes, witte, lilia, alba, & rotunda capitula, vix fisc in folculos en ronde knoppen, die zier qualitatively in hoepjes openen, en aperientia, ac quodammodo gratum spirant odorem, tenigzini tehelyk rieken, doch zenden vruchten afvallen. Led fine frutibus decidunt. Radix eius duplex quoque cij, primaria autem ob- de wortel is ook dubbel, de principale een langwerpig gleba, pollicem referens, magis ad illam flage knoejt aan duim, de Pfeudochimie grooter, boten Pfeudochimie adequends, superius obducat simplicibus doppelte bedekt met dergelyke barbe, en lanee vallei, touts ris, & iuniris fibris, tuvarum crustacea, illis Sarcophaga unter dedichte, en Lufte de Sarcophaga aria mede echte lijken. Parilia; similcs funt, qua vivit vruc vroeg gesteld maar een, bruisend parfemaal, dit alterumve emittit caulem, qui, uti dito, mox gezegd, zich verdelend. Het bloeizelt ziet men in Februarus, & alteratio observant - bruary, en Maart. De ripe vruchten van de tree tur. Maturusque fructus primae species Julio, en verder, doch zy blijven hangen, en vertonen dat ge imaginet - narios representant nummos e longinquo splendentes. de goud gewoon verre blinktend. Nomen. Latine Ubium Nummularium, et prima spe Naam. In 7 iMjn Ubium Nummularium, de ter fle cies Taly Coepang, & Daun Pittis Pittis, h. e. num- toort Taly Coepang, en Daun Pittis Picris, dat it mi, vel bibli folium ob fuduum formam; Altera penning, 0/ dubbeltjes-blad, na de gedaante der vrug - species Taly Ubium dicitur ex foliorum forma, Amboinen teniet De tweede soorte werd Taly Ubium genaamd, na de nic in Leytina on Lepidum, In Lochosa Tawt, qui gedaante der bladeren, amboina op Leytimor Waruhdam Amboinares hanc vocant quoque Htli Talla, sed Lochos Tawc, zowel als Amboinares noemen ’t ook & Talla Talla, sed erronee, quum noc nomen Ubio Hcli Talla, en Talla Talla, doch abusief, dewyl Pohpoidi competit. zulken nuam bet Ubium Polypoide toekomt. Locus. In minoribus crescit Ubium ad fluminum riv- Plaats. Het waai in 7 kreupteboeken aan de randen van pas, ubi arbores adficient, & ab ipsarum ramis dec- dt rivieren, daar bet de bomen epaloct, en van derzelfde pendit, frondibus fuis speciosis salso nummos referen- lakken met zyn valfeb goud pronkend afhangt. De twee- tibus. Altera densoirem gerit frondem, minoresque in ea digit haru van loof, en bedekt bet kreupelschap zodanig, obterit arbores in suum coma, ut vix dignosci possit, dat men 7 snel bekennen kan. Uitgesproken. Ambaar, hoe fijn soort, geen particulier gebruik. Gebruik. Beide deze gewassen moeten geen zonderlijk gevoel hebben, nemen geen enkel haar van hun wenselijkheid, ederen particulier gebruik, waar aan niemand daar voor wil eenvoudig eten, omdat het rem, quum succus ejus pruritum causa, locus autem isti een jeukende ziekte heeft, doch men ziet de uitgezette verhalen van rondom deze has undique ab apris verfust, die ipfarus om van wilden Perianen, omgewogen, duim zijn jonge tenebree zijn komedunt radices, quas cito effodere optoren, daar staat al gaauw bij moeten zijn, tot het, quum tam facile lignosie evadant. Caeterum ict commodat deze zaken uitgebreid worden. En te zijde worden farum flagella in Glvis multum adhibentur ad ligatum de rytkens in’t boek veel gebruikt lot bindwerk van bout. Lignealium aliorumque onerum, ob excellentem ipfus ion andere lasten, uitgezette uit innerlijke taaiheid, tenacitatem, qua: primo parum torquent, sed vi tan demon bijvalt, daar zij even wachten dus cfl ipfus succus exstllans, vel qui pluviale soor den zap, dit daar uitlopert, of bij regenwoud daar temoore depluit, quum cutis pruritum excitet. Stop, en tegenzin juken op de buitdevoorraakt. Katu Katsjil Bram. Karandi Portug. Grabofa. Sc Katu Katsjil Bramm. Karandi Portug. Grabofa, en Fruita Barruga. Belgisch Munnik te Keulen in Hort. Fruita Barruga. Nederlandse Munnik te Keulen in Hort. Malab. part. 7. Fig. 30. Descriptum quodammodo concept, Malab. part. 7. Fig. 30. Bacterium, beest enige overcomst met, het bovenstaande Ubium Nummularium, sed nullas gerit verrucas proliferas, unde & pro docet bet onit beest geen bijvoorbeeld, of vratten, uit Ubio Pomifero habendum est. Bolven men, het ook weer een Ubium Pomiferum mochten houden. Tabula Centesima Sexagesima Tertia Ubium exhibet Nummularium frugiferum. Tabula Centesima Sexagesima Quarta Ubium exhibet Nummularium floriferum. OBSERVATIO. Ubium hic proprie pertinent ad Ubium filoeflire sipra capiet 15, descriptum, quod hodie Dioscorides vocatur, de quo vide //. dif. p. 459. & notus ilus cap. 15. De Hondert tutes en zestigste Paat Vertoont hier Pennings Oosten, dat vruchten draag. De Hondert drie en zestigste Paat Vrood het bloemkracht Pennings Oosten. AANMERKING: Deze Ubium bezoort als eigenlijk tot hier Ubium boven in het 15 beschreven, welk geschaft hedendaag Dufcerra gaat word, waarover al het //. Ctif. p. 459. en de aanwezige dingen op dat 15 beschreven. CAPUT SEXAGESIMUM QUARTUM. Funis Crepitans. Tali Babounji. Funis crepitans duplex est, maior, & minor. Primo major Convolvulus est, longilira gerens flagella, ex viridi, vel fuscus colore mixta, hircus folia adstant simplicia, cum illis Halate convenientia, unicus magna, & cordifortnia, sededorproximolum nullum, vel parvum admodum formant unum, quinque sève pollices longa, ac paulo latiora, ad oras obscura dentata, seu mollibus, ac vagis oblita spinulis, quales in Scutellaria observantur. Horum colla; Ubi funt oblonga, ac subus parum fuscus. Cuivis Folio struuntur clavicula, quae sic proximis necsequtur rebus. Floresculi pauci progerminant vagis in racemis, qui pusillus, & albus sunt incola illorum Cajus Lacca. Fructus sunt uti capitula sanguinea, rubri, denique nigricantes. Hic funis hanc habet proprietatem, ut, si viridis paululum modo infestatur, crepitum edat, aesti frangeretur sine quadam tamen noxa. Secundo minor, funis quoque c It pollicem crafliis, ex rotundo parum coniprclliis, inferius cinereus , fU- perius cx fufeo, 6c oblcure viridi colore diltmtlus, feu ftriatus. Folia ejus fotinria locantur, quibus te- ncra obponuDturclavicut® , quatuor, & quinque pol- lices longa, tres quatuorve lata , inferius rotunde au- riculam, cum plano fulco, ac cordi formia, ad oras mollibus fpinulis obfcfTa , feu apicibus ad collarum extremum donata , uti in prxccdcnte. Flores funt jDllar prioris, fed minores. Frodlus funt bacc® vagae, hic & illic provenientes, illis Sambuci fimiles , fed magis oviformes , primo. virides, dcin nigra;, fitglabrx, fuccofx, fi; duro os- Jiculo intus repTctx. Funis hk majorem edit ftrepitum priore, fi flefta- tur, fefeque in multa dividit flagella, ac longos fu- nes undique difpcrfos, hic fit illic longa emittentes fila, fit fibrillas, qux in terra radiculas porro formant, qux Ientilfimx funt , acfcredflrumpi nequeunt, qua- lia, fic cunila fiint flagella. Radix ejus longifiima quoque efl, ad aliquam di- fiantiam fub terra fefe abfeondens, aedein fupraeara fefc parum elevans, fit iterum terram petens , incerim fefe dividit in craflas fibrillas, qux hic fit illic novos producunt furculos, ita ut tandem vera amplius di- gnofei nequeat. Cortex ejusvifeofus efl, ac lentus, odoris gravis inftar Tomraor. Maturi fruCtus Mar- tio obfervantur r fit Aprili , utriusque fpcciei rami pro- pe ortum geniculati funt, uti fle folia , fcdpoiiflimum m prima fpecie. * , Nomen. Latioe Funis crepitans. Malaicc Tali Ba- bounji, b. e. Fustis crepitans, fit Daun Ubi, ob folio- rum formam cum Ubio Pomifero. Amboinicc Aylobun Ubi. Secunda fpccies peculiariter vocatur Datin Bi • Jol, fle Daun Aboflema, In Balcya Sambcttg Tultutg, h. c. Confdida ofjtum. Ternatice Goemi Rotto Rotto , h. c. funis crepitans , ac fic apud Amboinenfcs quos- dam Warl Loliu. L<situ. Lorus. LX1V. HOOFDSTUK. De krakende boomfruit. Fragrant crepitans is twee keer groot, en klein. De grootste is een Convolvulus, met zacht lange bladeren, groen, en bruin door elkaar gemengd, daar aan vlaai de bladeren en knuffel, gelijkend die van 't andere Halale, groot, en hartvormig, doch de biljen maken bij den geel geen kleine kloven, vijf, en zes duimen lang, vast breeier, aan de kanten donkergelant, of beslaan met wild. In takken doemtjes, gelijk meer lijf aan Scutellaria. De ribben vlaai tegenover elkaar, en zijn van onderen wat bruin. Tegenover ligt een blad staat een blauw klauwiertje, vandaar meer belzaan de naadloze dingen verval maakt. De bloempjes komen veel voor aan rode trojen, zijnde klein, en rond, als die van Cajanus Lacca. De vruchten zijn als knopen van Bongard Manoor, eerst rood, daarna zwartachtig. Het touw bevat die eigen Chap, dat, als men de groene maar een kwadaardig buisje kraakt, bel tot stuk of 't in stukken toeverwijd, echter onderste lagen leeg. De vullucht bel klein, is meteen een touw, een duim dik, uit de donkergroene, en bruintgeperst. De bladeren vlaai enkel, met jonge klauwiertjes tegenover, vier, in vijf duimen lang, drie, en vier breed, afgerond gebuild, met een zijkant kloof, en hartvormig, die komen met vruchten door het, of spitsjes aan de einden uit de ribben beslaan als de volgende. Het vrachtsysteem is als aan 't voorgere, doch kleiner. De vruchten zyn idele bestanden, hier en daar een, of vijf komende, de lente bevrucht, doch met een veelvormig, terrestral groen, daar na sitiori, en glad, bitter zapteg, met een hard fitnaam. De touw kraakt meer als beter voorgesteld, als men 't buigt, verduist ziek in verlangen, en lange takken veld en zijd, hier en daar lange draadjes, in vaste lagen uitkomende, die vaster in de narde wringen, zwaar taai, en veeer onverbrekelijk, gekweekt die de takken. De eerste is ook zwaar lang, een struik, in de aarde verborgen, en daar op zich buikend, dezelfde verbonden, en verdieping in de aarde kruipende, doch onvermeld ziek verdelend in dikke vaste lagen, die hier en daar nieuwe frisse wortelen voortbrengen, dat men ten laatsten niet meer met vaste bekennings kan. De schoorfijn tsjlymrig, en de lak van reuk veel herkens als Tomaten. De ripe vruchten vind men in December en Januari, aan de rode zoetlen bevestigd aan de takken, bij barsten oorspronkelijk een knipt, als mede de bladeren, doch meer aan de eerste bloei bloeiend. Naam: In 't Alziend Funs crepitans. In 't Maleisisch Tali Babounji, dat is krakend touw, en Daun Ubi, na de gelijkenis der bladeren aan 't Ubium Pomiferum. Ambonese Taal: Taveede Cerda, in 't algemeen. Genaamd: Daun Uitols, en Daun Apotama. Op Bali Ambong Tuiang, dat is genezing der beenen. Ter natuurfylogeny Rotto, dat is krakend touw, in zomer bij ons Amboonse tijd. Plaats: Ambon, in lichte zomerse voetstappen, 's morgens omhoog, niet ver van de kamp, tam lang en egaal, met hoge takken, vergezeld door vele kleine blaadjes, hier en daar lange draadjes, in vaste lagen uitkomende, die vaster in de narde wringen, zwaar taai, en veeer onverbrekelijk, gekweekt die de takken. Locus: Ambon, in lichte zomerse voetstappen, 's morgens omhoog, niet ver van de kamp, tam lang en egaal, met hoge takken, vergezeld door vele kleine blaadjes, hier en daar lange draadjes, in vaste lagen uitkomende, die vaster in de narde wringen, zwaar taai, en veeer onverbrekelijk, gekweekt die de takken. Ultr. Virtute, & trinalisteinuttum convenit cum Singularis tertis, atquiquo meiusti est suburbos quo Saturi Bora, Icu Apollonema, iv Anthraces ad maturitatem perducuntur, primum minoris Speciei, ii nempe ejus folia supramentum panem iiaccclcant, et cum Curcuma, ac pauxillo Salis tricemur, & soporantur, unde mature fluant, & aperiuntur, lique in initio ipso Hippomanicus, ex is resulvent, adinpanatur quid, uti emor Opio, de Limonum luceo etiam fit. In imo Chirurgi nostri haec, lit in incipiunt adhibere defictu Balsami. Balsamifera tenera idcoquunt folia aliis oleribus, licet cruda paucum excitent pruritum in ore, Hipomenum habent acidulum. Haec quoque curant spastas, in qua via inflata Ofocilis ex, unde Se Baleyenfe obtinuit nomen. Hoc repraesentationem, & comprobatur Signatura funis, qui eripes tilh edit ostendisse officiis fragrantem. Trinis folius longus est funis, radicalis emittens laterales ramos, arbores ascendens, inferiores digitum, superius pennam crassus, ex rotando plantis, & contortus, in ampla interstitia distinctus line protuberantibus geniculis, ex ipsi longus excedit petiolus, enim sulti nentes folia, majori illis Hydrangea Raja, quae folia ample dentata funi, lanugineus, seu parum pugnus, quales & petioli fune, ipsi obponitur ingens clavicula & petiolum firmum, foliaque ad ortum geniculata funi, unde & ad unam infiltrationem partem, uti & claviculae. Ex foliorum aliorum alter excurrere longior petiolus, in unam acrema minutem umbellam dilutus, qua flores profert, qui componuntur ex quinque parvis, & albentibus petalis, quarum intus caliculum representant, in quo illus erigitur, cui subponitur capitulum, quod fistulus rudimentum cesti. Sui bacca eu subrotunda magnitudine Cerasi niger, bina: autem ejus oras parum plana funt, et sua catena, diversa virentes, tunc autem nigrescunt. Sub ceraso, ac molli putamico bina locantur dura officina, Pisa referentia, qua ad unam partem plana funt, ubi sibi invicem nexa fuerunt, et luce distinta funt pellicula, paucis quoque bacca in umbella persistente excurreunt. Primarius funis supra memoratam quoque habet naturam, quod erat geniculis nempe longa emittat fila ad terram, qua fesse in inulta alia distincta diflince, quamque illustratur, ilustrum. Nomen Vocare putativist tria oluit, Malaisibus, & Ambonensibus dictum obtinuit nomen, hinc quoque speciem reducere possumus ad species subsequentis folii Caulonis. III funi ad quatrors adhibentur ligamina in stipulis, quam longissimas sine, & pluvias ferant. Cum crustis flagellis clypei rubro cinguntur colore, Ambonenses quoque ex his chordulis laqueos formant, his etiam dictos, quos in stipulis tendunt ad seras capiendas. Hujus & aliam observavi varietatem, ex qua quartas componi potest species. Hic funis infra minimum digitum, ac supra pennam crustalliscil, per longitudinem sex distinctus dorsis, satis Granus, sed non lignosus, lique infliscitur, magnum dat crepitum. Caules ejus bini tenues, firmi, & longi in impressa loca murmur intus, directe Gibba opostum, purpurque trati, quivis autem tria su (linet magna folia petiolis mire circinati impedient, aese clavicula edent. Folia ejus cum iliti Silii ficetivis conveniunt, quator, & quinque pollices longa, palmam lacu, quinque nervis longitudinalibus dilutis, inferiores autem non totum percurrunt folium, Siporis amaricantis, ac simul oleraceus. Ex huius alis longus excurreret corymbus, in longos laterales diluclis ramos, quibus flores mollient, qui funt puhilli tetrapteralis infra, intus repleti brevibus damnum, inodoro, ac frusta decidentes, nullos enim producunt fructus. Radices funt tenues, longae, ac pauci fibulae, non profunde sub terra prorepentes. Nomen. Latine Fagus crepitans quartus. Materia Talia Histris, sit Talia Ubique. Amboinese Wan Histris, aese diceretur Fagus incantatoria. Locus. In deserts reperitur hortis, & in hortu sub ficetulis. Usus. Plaats. Rade wijn in de korzelboom, zand en fijn haren in de veldijn, met zand longe ranken, dat past in de omgeving van vijver Agh. Geur. Lente koraal in kracht, en eigen vorm te overtreffen, uit de Aristolochia tertia, en daar is tegengehoffen bij olie van Safrani Rarus, of fijnslibare henna, tot bloedverven in de rijpen, inzonderheid de koolmorte, als men de bladeren en over 't vuur nat van Knofop, en Curcuma, en riet etenig zout bijverwijn, een opgezocht, bloedige rietsuiker, en open berwelde, of te zwaar nog jong te verdrinken, dat zorgt voor verbazing, gevoel men anders met saffraan, en limonad. Acll. Zelfs onze quarurgyns tegument is nu te gebruiken, bij gebrek aan barbaarse Safrani. De baljeviers loopt de ziekte brein, ook onder andere Safrani, boven de taamd ruad zan ik in de modder veroorzaakt, en zijn rijk aan smaak. Zij genezen ook gebroken, en gequetele benen als een geneeskunde, waar toe zelden bakvissen nee bezoeken. Dit wordt gemakkelijk door de Signaturen te volgen, krachtig als een bosje beenderen. De derde soort is een lang uitlopend, laag zittend takken, met hoorne oplopend, bevestigd aan een vinger, bovenaan een schaaf, dik, aan den rondvormige wat plat, smal draait, invloed op de juistheid van het plaatsen van de spier, vlammen walgend, knieën aan elkaar, schaft een lange stel, drukt drie bladeren, groter dan die van de Bonga Raj, en aan de kanten te sijn geschaafd, vleugelachtig, of wat lijkt op ruis in 't aanstellen, gelijk ook baar en schriftelijk zijn, elkaar verstoren. Waar Jlaat een groot klauwhand aan, die zoals de schaaf vleugel, en de bladeren bij vijf hoornbek bebben, een knie, dat welke zit na de tenne zijde omhoog, gelijk ook de klauwhand Jlaan. Uit den veld van de bladeren kom een andere lange vleugel, verdeeld in een eet of twee kleine dolle, en daar aan een bijgezet, beïndringend aan vijf kleine, en taille bijvoorraad, en daarboven een klein kelkje, en een vleugelje daar in, waar onder ten knop, zijnde een bijna beginzet van de eivult. Dezelfde is een rommelige bes, in de grootte van een teniere, daarvan tweede zijde daarvan zijn eet pleat, en een wat groot gevoorn, lange tijd groen, daar na zo ieren-ze stuk af. Onder een dikke ivette bolvormige zaad-korrelt, als verweten, doch aan de tenne zijde pleat, daar ze tegen elkaar gesteven bebben, zijnde ondersteunde met een vaste stok, ook komen met wat kleine besjes aan ten dol tot voorzien. Het boos toebeste, bestaat met dat bevredigende natuur, dat bel uit barre ledematen aan grond zend, die zich rissen, wijkt niet van de twee voorgaand. Nuam. Men nog wel beroemd noemen Funtis crepitans trifolius, in 't Maleijts, en in dat beest beter vooruit gaan, men kan deze soorten ook brengen onder de geslagte van 't volgende folium Caumis. Alleen gebruid deze tot in xot a Mertande bindwerk in 't bovenste, dewijl zij zeer lang zijn, en in regen dertreffen. Met de dikke ranken verzen ze de kleur rood, ook in de Imboisiezen uit deze Chordulen beste Laken van Huis pauka, dat zij springen die zij in 't bovenste zitten, met beter wild daar mee te vangen. Het blijft van achter ik nog een verandering gevonden, waarbij men een vierde soort maken kan. Dit touxo is onder een pin, en boven ten zwaar dik, langs boven met 2 es ruggens afgedeeld, rechtlijnig Slyf, doch niet boutafveld, zodat men ze buigt hard kromend. In deze tijden plaatsten vlaanderen twee dunne, vlievende, hingelig, regenduwer tegen elkaar, samen gevretend, en te herdringen drie grote e bladeren, met barre steel wonderlijk gekronld, als af gestoken waren. Ik bladeren gelijken die van een wild Siri, vier, en vijf duimmeter lang, een blad dat breed met vijf centimeters, in de bovenste groeve, doch de achterzijde loopt niet door 't gebeide huif, van smaak bitterzaagt, doch daarbij te groot moeskruidachtig. Uit den boort derzelfde komt een handvol trossen uit, met in trossen verdeeld, daarbij het bietsel blaad, zijnde de een vierbladige, mette bloempjes, binnen met hartveldjes omschreven, zonder stuik, voor niets met al af vallen en geen vruchten vervelend. De wortel zijnd dunne, lange, en weinig vleesrijk, niet diep onder de aarde kruipende. Naam. In 't Lijstje Funis crepitans quartus. In 't Maleys Tali Hifmu. Tali Ubi tract. In 't Ambacht Wari Hifmu, als of men zei Funis incantatorius, of 'Joevertovov. Plaats. Men vindt het in verlate tuinen, en op de achterkant onder 't kruisbooms. Gebruik. HERBARIUM AMBOINENSIS, Liber W.cap.LXV. Eus nullum aliis innotuit, nii quod incipit ejus radices magneticum cum pimanga, cujus partem deglubunt, at carumque abdomini inspergunt, si egestas feliciter habeant, anxii sum, & nauseabundi, quod ex more ipso alicui incantamento adhibeant, quod Hifmu in pis dicitur. Cum hoc convenire videtur Merian pulli, finem. Basilicus Portus Folbal Areiiba. Belgice Sminieblad in Hort. Malab. part. 7. Frg. 48. decriptura, licet quodammodo etiam conveniat cum subsequente Echu Jfaci, qui ambo funes sibi adjectis easdem possident virtutes, ac Baleynsibus eadem obtinuerunt nomina. Tibia Centesima Sexagesima Quarta Ad Figitrum Primam Funis crepitans speciem primam de pulte, quae cum Solumoab in Vale. Srsbl. part. 1. Tub. It. convenit. Figura Secunda Funis crepitantis speciem secundam Ol. It. Tibia Centesima Sexagesima Quinta Funem exhibet crepitantem trifolium, seu tertiam ejus speciem, cum flore a St fructu b lepsruui, epi cum Tibia Furi Valli. H. Malab. part. 7. fab. 10. convenit. Gebruik. Daarvan is gten ander gebruik bekend, als dat de Javaniers zyne wortelen nomen, dezelfde met pimanga knoxtuur, daarvan en deselst inzelen, eruut selct at ubi malo sproten, als zy bun tsialyk gevotlen, beneauvt vinden, en bracht met lien, btl welk zy naar bar blijven, emig tooverachtige toefjes toebrengen, die nen Hifmu noemt. Hier mee lijkt ebynt overeenkomst met de kmen Merian pulli. Bram. Halii, tortu. Fothal Arduha. In Duas Smindelbladin Horcmulab.part. 7. Fig. 4 S. bejcebrte-vm, boewel btl ook eruite gelijktenijje beest nset ut wl- tende Oculus Aitaci, ictlie livet tuutnen van tene matig- jechopsen te zyn, tenderui kragun te babbelen, e nexi by de Meyer's tendet iti bt jaming babbelen. De Hundert vier en Sestigste Plaat Vejbeeld in de Eerste Figuur de cerste soort vlees van de krabende stuiven /truik, veel met de Solunarabu Vale van de II. Malab, part. 7. Tab. 11, overeenkomt. De Tafel Fipaur irylt aan de tweede soort van de krakende molen, geten. De Hundert vijf en Sestigste Plaat Verklaring de driebladige krabende twaalf-fruik, oftewel zichzelf derde van de zee, met zelf blok aan en de vruchten breedelijk veel met de licinia Tj juri Valli van de II. Malab, part. 7. Tab. 10, overeenkomt. CAPUT SEXAGESIMUM QUINTUM. Vitis alba Indica. Paspaljon. Hyrde planta nobilissima representare videtur Vitis albam, (eu Bryoniam albam, forma nempe sua, non autem qualitate. Circumvolvit secum proximim arboribus, & straticulis, longifolium eminet, rotundum & tentorium flagella, quibus folia increcent, foliorum in quinque notabiles angulos distincta, infra foliorum Batattar, sed inter hos angulos orae parvis, ac mollibus dentibus, seu apiculis notata: sunt illaque porro viridia, glabra, crassipectula, flaccida, sic succus ut, ac proinde mox flaccescuot, si decerpantur, saporis dulcis, ac fatui, quodam vero in pluribus angulis distinxta funa. Flos albus, cal, campaniformis, et ramosus, ita ut nunquam rite fuit apertus, nihil matutino tempore, et polluarius deperditus, inferiorque ejus parsforma cal, in quinque angulos distincta. In Ammia raro Trucius profert, quin prius crassioram formaveri stipitem. Qui post fiorem ex pedunculo excresecu, nec quidquam rea perit, nihil formam Cucumeris minoris, qui subula decidit, aliis in locis paulo major est, non tamen excedit magnitudinem Cucumeris minoris, estque semidigitum crassus, ac, si maturus, ex luteo colore ruber. Vetus stipites brachii, vel pedis errantur obtinuit, imo robustiores aliquando funt, angulosi, et parusti striati, et sic ex multis stipitibus concreti ciebent, ciebent, rugoso, defistbecortice nudusti, qui aliquando ad orgyas quasdam longi, et rudi funt, cum arbores ascendunt, et quibus foramina funium dependunt. Radix longe sub terra prorepit, erado, et rugoso obdessa conica, non succosa, mihi neque flagella iucuc, vel lac emittunt. Hac planta, si arborem ascenda, hac adeo fronde sua obtegere potest, ut arboris foliatura cor. spici nequeat, plerumque vero alterculis, seu parra inponitur. Licet spondee crescatur in deserts hortis ad sepens, et in litoribus, quidam tamen hac plantant in hortis suis ob folia, ut mulliora sint, quum ad varios adhibeantur morbus. LXV. HOOFDSTUK. De ictu nec tempus Indisbe Lyngbyard. Dicunt, vel on potit teres Vitis alba. Hryonta Alitu verbustolden, te evetent tenetzte in gedachten, maar niet in eigen schap. Lingera aeg ag, et al de naavle bom, en ruigten, met zware lingen, rende, en dun raket, daar aan de bladeren enkel slaan, by onder blad een klauwtje, daar 't zig mede vermak. . De huidrensyn in 'tgebroed, een band breed, en in vijf principale botken, verdelend, gelijk de Batatus bladeren, doch tvffcbm de botken stebben de rand en nog in irine wittige tanden, of spijzen, z ter grond n, glad, en vlezig, sap, enzappigt etverjlenzendierbmvtnjlraks, als uitgenomen ze afbreekt, in mij, en gesteld van smaak, zwaar te zijn in meer de botken verdelend. De bh em is khtgeurtig, en sap, zeno dat men ze nooit ter degen epen ziet, dan in de morgenvlakte, aan bangst etiekelt, bet onderzijl daarvan ontvangen, vijf boeken verdelend. In Limburg draagt bet zelden vruchten, of tegelijk een dockter fiem hebben. In vroeger tijd was de biot uit de fierweest, en is niet anders dan een gedaante van een kleine Commonsertje, ‘t vaak voor met afvalt, op achter de laatste valt zyxoat ikrur, doch met niet grooter dan een Commonsertje, een belvederding, als ze ryp vakker, geheel rood. De oostde Jlimsneten lagen een tum, of ook een ires been dik, en meer, zyn boekig, en ovaal gescheept, dat uit vele fametten samen gegroeid, met een grauwe, ruige, of gesteend schors, diep blauwe ogen, en bloei zyn, als ze de bouten oploopt, daar aan ze in de gedachte vissch UITSCHRIJVEN. De uy/rlei is lang, onder de aude krjipende , mei een tikke gerimpridt fcboejft , nietzappig, gelykookderanktn gerS zap , of mrlk geven. Dit gtuxtr , soo bet em boutn opleopi , kan drzrivt zodanig bedekken , dat men des beoms loof niet Zien kan , maar gemtenclyk verrd lel cp Par- parren of langs de paggert geleid , «WJI al «ia/1 bet wn Ztift in de verlatetuinen aan de bagsr. , enapfiraml, zoo pl itutH bet ecbttr zmmigt in barc tuinen , om de bladeren xca: malzer te Ubben , ais mede 0:11 dat iet M teeie gebreeien gebtuUl uxrrd. Kaam. Digilized by Goo- IX Iioik. LXV Iloofijl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 4 49 Nomen. Latine litis alba Indus. Malaicc, & Bi* Icyicc Pafpaffm, vera Maiaica lingua Gambas, Java- nice pa{iun, Maccailarice Consular, Amboinice Vi- ta Mitm , h. e. Sajor Javanorum. Ternaucc Uqt Jsbbi ,b. e; Ambomenle Sajor. Bandiec Fleckt Na- tuor, Portug. Briao Tintele. Mdaharice Cabe. Locus. Notaefijavx, Baiey» , Birnas , & Cclebis, in Amboiua quonam fuit exotica pianca, & aliunde deducta, ac proinde non proprie fponte crelcic, fcd circa homraum ardes, 6c prope fepes hortorum, at- que <->:-> mulupliccm ejus ufum multum plantatur, & ailcrculis inponitur, a frugiferis autem arboribus ar- cenda eit, quum has denla, & gravi fua foliatura ni- mis obprimat, intra breve temporis (patiunt quam htiflime fele extendens, vix enim ulla repetitur plan ta, qutc citius crefcendo fele difpergit. Vitulus, folius tenens flagella dulce pungenculum, leviter autem coquenda furit, altoquin enim mucola fiunt. Sic quoque maturi ejus fumus cum Tauri, seu Empori floribus, vel loli coquuntur, & eduntur. Non modo in hunc finem plantatur in hortis, seti quum prius pans Quoque fit in Medicina. In nigris puerorum variolis, seu Loete Locte itam, hujus radix fumitur, quae liceatur, & in carbones comburitur, illusque pulverem cum aqua agris propinant, ut variola expellantur, quarum subroles ictualis est. In eundis porro variolis hic quoque folia adbibentur in aqua contrita, tranquila, iti flens propinantur. Leniter enim variolas hic planta expellit, ut in Salsola Parili n. In febribus ardentibus hic itidem propinatur aqua, contra haec folia externe inliniuntur ad ardorem extrahendum, sed minus est, et propinantur ad eas expellendas. Crassa flagella in frusta scandumur, sic in fumo sic cantur, quum diu conservata possumur. Eadem cura aqua cuncta, addito pauxillo Acori, ac sic propinata vertigines tollunt, praesertim in febribus ardentibus. Recens radix contrita, & dorso insculpta ipsius dolorem sedat in febribus. Tota haec planta haud ingrata est, si interne adfumatur obolisculum saporis, & gratum refrigerium. Alii in podagris sequunt hanc adhibent modo. Recipe folia Vitis albi, Halicacabhi Indici, Portugalli, Bredo Patafii, Jissini, Hortulana; Malva & Panscax, ana partes, dimidium vero Tulsi. Seu Basilunde in aqua, tranquila & propinata vercunque malendus est in Saponio Calappa, vel creme lactis, atque hoc peragendum est in quinque oriinis diebus, ut expellantur. Oculi obliniendi summo succus Da un Tawas, sic nares tollerant Cepa, ut aperire serventur. Quum variola inistroptae, tam inliniendi sumo sucus foliorum Tamarindi, Mangii, Quinquaeolaris, & Lingo. Iuys, & Birox fmftus profert, uti supra notatum elk, qui in stipite maturi sapis, crudi edi possumt. Tubula Centum, Sexageni, Sexta. Ad Figuram Primam Sit in exhibet albam Indicam, qui vera Bryonia Ipccix est. Figura Secunda Felium denotat Causticum Russphicum dicium, cum soleolo quadripedali & apeno, & decurrenlse. Quod cum Karitz Tjoral Valli H. Malab.part. 7. Tab. a 5, convenit, & Hedera trifolia, baccafera, Malabathrum in nota locum observavit. OBSERVATIO. Vitis alba Indica est species, quas Bryonia folium obturans, angulosa, mordicata: facie, vocatur in Thab. Zeyl. 49. & in Tab. 19. Fig. s. exprimitur, atque Bryonia levis, fructu rubente, tereti, oblongo Herb. Herm. ibidem. Nama. In his Latin Vitis alba Indica, Ainsles, in Bailey s Passion, in Creutzberg Mistey (gambas, Jatamut Passalians, Asecascan Canular, Amherst lutra Massa, dant ipsi Javanese Sago. Tenues in Ligna Jaolus, dant ipsi Amboniese Sago. Bandaas Fleck in Natur. Pur in Lignes Breddus Tinten, Malabathrum Colembatus). Planta. Hic est in Jawa, Borneo, Bima, in Celebes, Ambon, et in diversis insulis, debet vna cedar inegrata, diereticus in situ tigente, in villosum purpurascens, murmur ooleren: de longitudinibus, in bona debagena transeun, in utem, et in soegeens vscicuta gebruit tueret beter ab eo planus, in opus Papillaren gleid, men nec beter van de virtute eius in aethuente, delire in modum stylibracteolatam, et in essar iovs to zeer dractus, in in corde lydus asser, verret abusum, prohibende in baculo ejjbieten securi sumi. Gebruik. De bladeren met de zwarte ranken, gevonden in de vetten, moet men bruikbaar zien, een vrije 0 van f lopend latente geschreven, en daarna icerd beter vat. Flymerig. Ingevulde extra den rijke vruchten, alle tof met veel emenen in de tuin, gegeten. Niet alleen de vruchten, maar ook de bladeren, tot deienen in de bevende tuinplant, maar ook dat het gat de nuttige bedrijven in de Medische plant. In de zomer voor de Kinderziekte, Loete Loete, het genoemde, neemt men deze vrucht, door, en brandzweet tot wel, veel kosters geeft den patient met witter te drinken, zodanig dat de patient uit komt. Ook in andere Kinderziekten wordt dit gebruik gemaakt, druppel in water, veren, doorgeeft en drinken gegeven. Van het drinken gaat de ziekte uit, in veel gevallen is het een snelle oplossing voor veel ziekten. In de te koortzen geeft men dit soort gebruikt, ook de bladeren van de buitterik op, om de brandstroom uit te trekken, doet het het beter, het is gescheiden en gezet voor uitdrijving van de ziekte. 