title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Ik behoef dien maatregel der regeering niet te verdedigen , maar als ik zeg dat zij dien te recht genomen heeft, dan past het dat woord althans eenigszins te motiveeren. Niet de massa feiten, welke vooral in de laatsle eeuw opeengestapeld zijn , en welker getal reeds veel te groot is dan dat een menschelijk brein die zoQ kunnen bevatten, noch de uitgebreide toepassing der Chemie op vele takken van wetenschap en nijverheid, moet mijns inziens als de oorzaak van dien maatregel beschouwd worden, maar wel de verschillende richtingen welke in die wetenschap ontstaan zijn, richtingen» die, ofschoon langs verschiUende wegen , tot hetzelfde einddoel leiden , nL de iennis der atof. Zoodra er in eene wetenschap verschiUende richtingen zijn , kiest ieder die zich aan baar wijdt , die waarvoor hij specialen aaoleg meeot te hebben , den meesten lust gevoelt of waarbij hij zich , door gebrek aan kennis der bulpwetenschappen die voor eene andere noodig zijn, bepalen moet. Bijna ondenkbaar is bet toch dat een persoon zioh op alle ricbtingen met gelijken ijver kan toeleggen. Maar van hoeveel belang het ook zij voor de weten- schap zelve, dat men zich tot eene richting bepaalt» voor bet onderwijs is het nadeelig , daar dit gevaar loopt te eenzijdig te worden. Men mag het derhaive ais eeoe weidaad voor de academie aanmerken wanneer er ten opzichte van het onderwijs verdeeling van arbeid plaata heeft en het opgedragen wordt aan personen die verschillende richtingen volgen. Dat er werkeJijk verachillende ricbtingen in de Chemie aijn op te mer* ken, hoop ik U in dit nur aan te toonen door U, hier ea daar» eenige viucbtige blikken te doen aiaan in de geachiedenis onser wetenachap, waaruit hun ontstaan en hunne ontwikkeling blijken saL Zooals vaa zelf spreekt kan dit overzicbt volatrekt niet op volledigheid aanapraak maken. De tegenwoordige Chemie, M. H. ! is aiet meer die van fioerhaave, sij is geheel veranderd; dit hlijkt ten duidekjkste, als wij in zijn waraldlw* memd bodL, dat in vele taleii vertaaid en langen tijd heC eenige richtSBoer der Chemici geweest is, sijne breedvoerige definitie dier wetenschap leaen. REDEVOERING. 83 welke ik in de taal waarin Btj o^^esteld is mededeelen wil, om zeker te lijQ hem geene vreemde gedachten onder te schuiven; zij luidt: «rChemia est ara docena exercere certas physicaa operationes , quibus corpora sensibus patola, vel patefacienda, vasis capienda, mutentur, per propria instrumenta: ttt definiti, et singulares, quidem effectus producti innotescaut, horumque causae ipsa per effecta pateant, ia varios diversarum artium usus". Waarop hij volgen laat: 4rQuoniam ex praescripto inteiligentiae venturi praesciae actiones eflicaces exercendas dictat, verae artia nomen meretur/' Bleek Boerhaave door deze definitie iijn tijd eigenlijk vooruit te wezen, evenzeer blijkt het dat de Chemie te dien tijde aan den ingang van dat tijdperk harer ontwikkelingsgeschiedenis stond, waarin zij met het volste recht scheikunde kon genoemd worden. Terwijl men zich vroeger hoofdzakelijk met de bereiding van kunstpro- ducten had beziggehouden , trad nu de analyse der natuurproducten op den voorgrond, en daar deze van drieerlei herkomst waren, ontstond de toenmalige indeeling in mineraal-, planten- en dierenscheikunde. De grondslag voor de in deze periode gevolgde richting, wier doel het aanvankelijk was de elementen der lichamen te leeren kennen , was reeds eene eeuw voor Boerhaave gel^d door Bojle, die aan de toenmaals ge- bruikelijke analytische methoden vele nieuwe toevoegde en als elementen slechts die stoffen wilde beschouwd hebben, welke door chemische hulp- middelcn niet verder te ontleden zijn. Op dien grondslag werd evenwel gedurende anderhalve eeuw niet voortgebouwd ; de aanhangers der toen heerschende phlogbtontheorie hadden het duidelijke begrip • van element laten varen en beschouwden , gelijk uit het leerboek van Boerhaave blijkt , als elementaire bestanddeelen der licbamen aHeen die stoffien, welke zij vermeenden er in te kunnen aantoonen; vandaar dan ook dat Boerhaave stoffen die hij weet dat samengesteld zijn als elementen beschrijft. Eerst nadat Lavoisier in het laatst der vorige eeuw het begrip van element» zooala Boyle het aangaf, ingevoerd had, zag meo de vruchtenderonderzoe- kingeo van mannen als Friestley, Scheek en hunne tijdgenooten , en werd meo venrijkt met de kennis van vete elementen wier aantal later, vooral door Humphry Davy, nqg venneerderd werd. Mct het begrip van eiement 11* 84 A. P. N. FRANGHIHONT bad zich gelijktijdig dat van chemische verbinding ontwikkeld. Reeds Boyle had er de aandacht op gevestigd dat, wanneer lichamen zich ver- binden, de meest in het oog vallende hunner eigenschappen verdwijoen, en fioerhaave zette dit kenmerk, zoowel als de vrijwording van warmte bij de vorming eeoer verbinding, als bekend voorop en voegde er nog aan toe dat bij eene verbinding de bestanddeelen zich door lang en stii laten staan niet van elkander afzonderen, al hebben zij ook een verschillend soortelijk gewicht, alsmede dat eene verbinding geheel homogeen is en een mengsel niet; maar eerst na Lavoisier, die meer bepaald het gebroik der balans bij chemische onderzoekingen invoerde en de analytisch verkre- gen resultaten door synthese bevestigde» werd de quantitatieve samensteU liog als keomerk der chemische verbinding beschouwd. De quantitatieve analyse, die door de aanhangers van Stahl zeer veron- achtzaamd was , begoo zich nu te ontwikkelen , wierp de phlogistontheorie omver, en leverde, in de handen van Proust» Dalton, Berzelius, Gay- Lussac en anderen , de hechtc grondslagen der zelfstandige Chemie. Nu werden de beide wetten, welke men die der constante verhoudingen en die der veelvouden noemt — de eenige wetten, welke met zekerheid zijn vastgesteld — ontdekt. Deze wetten, volgens welke\de elementen zich niet in alle willekeurige maar slechts in bepaalde verhoudingen verbiodeo en wel z66 dat, wanneer zij meer dan eene verbinding vormen, die hoe- veelheden weer tot elkander in eenvoudige* betrekking staan , maakte het begrip van cbemische verbinding meer bepaald, waarvan het gevolg was dat de Cbemie zich niet meer met alle in de natuur voorkomende lichamen kon bezighouden, daar deze zeer dikwijls mengsels zijn, maar dat men trachtte uit hen chemische verbindingen af te zonderen, die dan een voor* werp van onderzoek konden uitmaken. • Nu de begrippen van element en van verbinding helderder geworden en de genoemde wetten ontdekt waren , was de richting der Chemie be- paald, zij spoorde de qualitatieve en quantitatieve samensteliing der licha- men op ; maar het ligt in de menschelijke natuur niet tevreden te zijo met empirische wetten, de denkende geest dringt ons de oorzaak er van na te sporen. Zoo ging het ook Datton die, waarschtjnlijk bekend zoowei met de denkbeelden der oude grieksche en romeinsche philosofen als met REDEV0ERIN6. 85 die van Boyle omtrent sameostelliDg der lichamen , en de genoemde wetten ootdekt hebbende» niet schroomde over beide na te denken, philosophie en empirie met elkander in verband te brengen en eene theorie op te atellen, die de bekende feiten verklaarde. Volgens haar bestaan alle licha- men uit seer kleine deeltjes, atomen, die door hunne juxtapositie de ver- bindingen vormen; hij nam de gewichtsverhoudiogen waarin de elementen sich verbinden aU de relatieve gewichten der atomen aan en koos dat van de waterstof aU eeoheid. Wel had deze theorie nog gebreken, die later opgebeven werden door de wet der volumina van Gay-Lussac en vooral door de hypolhese van Avogadro; maar deze kwam eerst 85 jaar nadat stj opgesteld was door Laurent en Gerhardt tot hare rechte beteekenis, en het zou mij nu te ver heenvoeren indien ik U schetsen wilde hoe de atoomtheorie van Dalton in de hedendaagsche atomistische moleculairtheorie is overgegaan. Indien er in de geschiedenis eener wetenschap indeelingen gemaakt konden worden , dan zou men er hier eeue moeten plaatsen ; want de resul- taten der onderzoekingen , gedaan in de richting die de Chemie tot nu toe gevolgd was, waren onder een gezichtspunt gebracht, werden door de atoomtheorie van Dalton verklaard; doch de natuurlijke ontwikkelingsgang gaat niet sprongs- maar trapsgewijze. Bij het qualitatief onderzoek was men gestuit op lichamen, die, hoewel uit dezelfde elementen bestaande, verr schiilende eigenschappen hadden; het quantitatief onderzoek volgde en leerde den grond van dit verschijnsel vinden in de verschillende procentische samenstelling. Maar op die baan voortgaande stuitten de chemici uit dien ttjd, zooals Liebig en Wohler, Faraday en Berzclius, al vrij spoedig weder op iichamen, die, ook bij dezelfde procentische samenstelling, toch een onderscheid in eigenschappen vertoonden en nu in 'talgemeen isomeren genaamd werden. Men moest nu« om zich van hun bestaan rekenschap te kunnen geven , weer eene schrede verder gaan ; het onderzoek der iicha- men ten opzichte hunner qualitatieve en qnantitatieve samenstelling bleek niet voldoende. Het kon niet anders of men moest , het bestaan der atomen aannemende, uit hunne verschillende samenvoeging de isomeren trachten te verklaren. Langzamerhand ontstond zoo eene andere richting, dieden onder* lingen samenhang der atomen, de chemische structuur der moleoolen beoogde. 86 A. P. N. FRANCHIHONT De groiidslag voor dete richtiDg was, eveoaU voor de vroegere, sedert faiDg voorbaDdeo , biaar ateeds vereeoigd met deDkbeeldeo omtreDt de oor- laak der cbemiscbe verbiodiog, eo deae hieldeo hare ootwikkeliog tegeo. De meeDiog dat de lichamea uit twee met scherp tegeoovergestelde eigeoBchappeo begaafde groodatoffea soadeo bestaao is vau seer oudeo datom. Reeds de grieksche eo romeiDsche phiiosofeo huldigdeo onder allerlei vormeo eeo dualisme eo de eerste waaroemiogeD omtreot het ontstaao vao sooteo, door toevoegeo vao zureo bij baseo, droegeo tot de vestigiog eeoer dualistische opvattiog het hare bij. Meo viodt ze ook bij Lavoisier omtreot de sureo , btj Davj omtreot de baseo ; eo daar meo het dikwijls gepaard gaao vao chemische eo electrische verschijoseleD had waargeoomen en de heerscheode begrippeo omtreot de electriciteit dualistisch wareo, OBtstood de electrochemische theorie vao Davy eo vaa Berzelius, die» io hareo latereo vorm tot dogma verheveo, dualistisch was eo eeo hinderpaal werd voor de ootwikkeliog der oieuwere richtiog. Voor de mioerale verbiodiogeD was het doalisme voorloopig voldoeode; voor de overige, eo dit wareo juist diegeoe, waarooder meo de isomereo aaotrof, aam men aao dat er eeoe gdieimziooige kracht, de leoenikncht, bij haoDe vormiog io 't spel was, welke de oorzaak zijo moest dat de dualistische beschouwiDgen niet op hen pasteo. Beide dese hiaderpaleo, het dualisme eo de leveoskracht , moesteo uit deo weg geruimd worden v66rdat de Chemie de structunrleer der moleculeo koo wordeo. De Chemie werd nu scherp io anorganische eo organische geseheideo. De eerste behaodelde lichameo uit het mioeraalrijk afkomstig, de laatste die welke, door orgaoismeo voortgebracht , andere wetteo scbeDeo te gehoorzameo en waarvan men aanvankelijk geloofde dat zij niet door kunst konden bereid worden. Toen er later werkelijk eenige kunstmatig waren gemaakt, begon het geloof aan de noodzakelijkheid der levenskracbt reeds te wankelen. Den eersten stoot gaf Wohler in 1828 door de synthese van het ureum» en spoedig daama bemerkte men dat in organische verbindingen zekere atoom- groepen zijn , die van de eene verbinding in de andere konden ovei^voerd worden; men noemde deze, naar het voorbeeld van Lavoisier, radicalen, en nn irerd de organische Cbemie door Liebig als Chemie der samenge- stekle radicalen gedefijiieerd. Later leerden Frankland, Williamson, Wortz, R£DEVOSRIN& 87 Kolbe, Kekale, Wislicenas ea andereu vele methoden kenneD ter kunst* matige bereiding Tan koolstofhoudeQde licfaameD, iDdieD slecfats de eoD* voudigBte verbiDdiogeD vao ^ooistof en waterstof gegeveo wareo; oiaar deze kooden te dien tijde oog alleeo door ootlediog vao zDogeoaamde oigaoiscfae stoffeo verkr^eo wordeo. Toeo het eiodelijk Bertfaelot gelokte dese koolwaterstoffen direct ait huDDe elemeoteo te vormeo , was ook de laatste grood voor het geloof aan de ooodzakelijkheid der levenskracht tot de vorming der koolstofverbindingen opgeheven, en met dit geloof viei tevens de verdeeiiDg der Chemie in anorganische en organische. De tweede hinderpaal, die eigenlijk de kiem der nieuwere richting in sich bevatte, waa het dualisme; ook deee verdween kingzamerhand , hoew«l niet zonder veei strijd, daar hij aanvankehjk in de reeds aaDgehaalde radicaaltheorie een steun scheen gevonden te hebben. Maar het b^rip van ladicaal werd hoe langer hoe vager» nadat men bemerkt had dat in de verbindingen verscbillende radicalen aangenomen konden worden, al naar de proeven waaraao men ze onderwierp, en dat men in de radicalen zelve het eene eiemeot door een ander kon vervangeo, zooals de snbsti* ttttktfaeorie dit leerde. De radicaleo bestoodeo dus oiet io werkelijkfaeid , ze waren veranderlijk en werden tijdelijk vervangen door de kernen van Laurent In deze tfaeorie vinden wij voor het eerst eene nnitaire opvat* tiog » op haar baseerde zicfa later de typentbeorie van Dumas en die van Gerhardt. In dezen tijd verfaelderden zich ook de begrippen van atoom, molecnal en aeqoivalent , wier klaarfaeid noodig was voor de verdere ontwikkeling der Chemie. Het zijn Laurent en Gerhardt die door de invoeriog der faypo- tfaese van Avogadro zicfa in dit c^zicht een onsterfelijken naam verworven hebben. Door hen werd nu het molecuul gedefinieerd als: de kleinste boevoelheid» die bij de vorming eener verbinding in werkiog treedt en in dampvorm met de wateratof vergeleken de ruimte van twee atomen inneemt; het atoom als: de kleioste hoeveelheid vao eeo elemeot die io eeoe ver- biodiog voorkomt; het aequivalent als: de gelijkwaardige hoeveelheid van analoge stoffen. Het gevolg hiervan was dan ook dat de moleculen der elemeotea oit minstens twee atomen moesten bestaan en chemische en j^ysiache molecnlen ala identisch werden erkend. 2ioo ontstond de atomis-* 88 A. P. N. FRANGHIMONT tiache moleculairtheorie , wier grootheden onderling vergeltjkbaar waren ; deze vergelijking leidde tot de typenibeorie van Oerhardt, die de organi* 8che verbindingen met de anorgauische vergeleek en ee aU naar dezelfde modellen gevormd beachouwde. Hieruit volgde eene seer bruikbare klas- sificatie, die aanleiding gaf tot de ontdekking van nieuwe reeksen van lichamen en tevens tot de methoden hunner bereiding. Het begrip van radicaal werd nu opgevat» als: rest van eene verbinding» als atoomgroep, die in bepaalde reacties onaangegrepen blijft en zoo uit de eene verbinding in de andere kan overgaan. De koolstofhoudende stoffen werden dienten- gevolge beschouwd als anorganische verbindingen , waarin bepaalde atomen ' door koolstof houdende radicalen zijn vervangen ; die radioalen welke in de plaats van een atoom waterstof konden treden heetten dan ^natomige, andere die twee atomen waterstof vervangen koiiden tweeatomige, en zoo verder. Maar de volgelingen van Gerhardt zagen niet in wat in deze opvattingen schuilde; ze -wilden in hunne formules' slechts de omzettingen uitdrukken, die de lichamen in bepaalde omstandigheden ondergaan, en hadden dientengevolge verschillende formules al naarmate zij deze of gene rij van omzettingen in 't licht wilden stellen ; zij geloofdeu niet, evenmin als Gerhardt zelf» dat men ooit de wijze van aaneenschakeling der atomen zou kunnen vinden. Zij evenwel» die het langst aan het dualisme en de daaruit ontstane denkbeelden hadden vastgehouden , geloofden dit wel en hielden slechts eene formule voor de rationeele, als uitdrukking der resuU taten hunner. onderzoekingen. Het was eindelijk Kekule , die met buitengewone scherpzinnigheid uit alles wat voor hem en door hem gevonden was, het bruikbare te zamen vatte en de hypothese van de chemiscbe waarde der atomen, waaruit de wetten der atoomketening voortvloeien moesten , opst^lde. Alles wat daartoe REDEV0ERIN6. 89 noodig was, was reeds gevooden en onbewust uitgedrukt in de verschil*- lende formuiee, wachtende op zijn genialen blik; als een tweede Dalton aan diens bypothese eene andere toevoegende bracht hij alles onder eAk gezichtspunt en verklaarde de resuitaten der onderzoekingen als eenvoudig gevolg van eene grondeigenschap der atomen. Reeds in 186d bemerkte hij dat de met twee atomen chloor aequivalente hoeveelheid zwavel ondeel* baar en dus een atoom was en sprak zoo de tweewaardigheid van de zwavel oit. Hij droug er op aan den grond voor de meeratomigheid der radicalen in die der elementen zelve te zoeken, gaf voor enkele elementen hunne chemische waarde op en bewees later dat men het koolstofatoom als vierwaar- dig beschouwen moet. De chemische waarde der atomen werd dus, evenals die der radicalen , afgeleid uit het aantal atomen waterstof of in 't algemeen van een e^nwaardig element, waarmede zich een atoom kan verbinden of waarvoor het in eene bestaande verbinding in de plaats kan treden. Hieruit volgden de wetten der atoomketening van zelf. Zonder eene hypothese te bezigen omtrent de oorzaak van de aaneenschakeling der atomen , werd na het molecuul bij een keten vergeleken, de atomen bij de schalmen» de ^nwaardige voorgeateld als met 6en haak of oog voorzien \ de meerwaar- dige met meerdere. Hierdoor zijn de tegenwoordig gebruikelijke termen ontstaan, die wel wat onwetenschappeUjk klinken, maar toch het voordeel hebben dat zij ons gedurig herinneren dat het slechts een beeld is waaraan ze zijn ontleend; en hebben de corypheen onzer wetenschap dit beeld noodig gehad om hunne gedachten te fixeeren en zich niet geschaamd die termen te gebruiken, dan past het ons niet ze met een verachtelijk schou- derophalen of met een bespottenden glimlach te behandelen. Door deze voorstelling toch is het duidelijk dat een eenwaardig atoom zich slechts met e^ ander kan verbinden ; is dit tweede ook een een* waardig, dan kan er geen derde meer bijkomen; is dit echter een meer- waardig atoom, dan kunnen er zich nog andere aan hechten en zoo de keteu verlengen ; dit houdt op zoodra aan het einde een eenwaardig atoom is geplaatst. In 'talgemeen zullen dus meerwaardige atomen zich in het molecuul kunnen ophoopen en deze eigenschap schijnt de kooistof in hooge mate te bezitten, van daar het groot aantal koolstofverbindingen. Meer- waardige atomeU' kunnen ook door meer dan een band aan elkander 12 9e A. P. N; FKANGBIIIONT gilbMdeB tijn M dftardoor «dipbaar mitldlttiniiirdig wofden* De liit« eindMl eeber keten kunnda sieb verbindttiy d^ wbHdl deae gwloMn gas no^ind; is dit iiiet h6t geVal^ dan heet sij d^. Miiar MJ de mtterwuhiigi atomen kan zich de keten naailr veiMhillende kijd^ll irMtotiglM, ir) b«hMft mett reehtiyiiig te aijn; zoo ontataad vertakkinged ^ die emige ifioaiitfefl vdrklaren; Bestaat de hoofdketen oit drie of meer ikteerwcMirdige MooBen ^ dan kan die vertakking aan hert einddtoom of Mh het middenatoom be^ gintaen en to6 Weder tot andere isomfeiren aAttleidyrtig gefOnt Hten ttoeidt die verbindingeta waafvan de fdrmulett itehtlijhig ^i^hwtett fltOet«ll wo^defl normale» de andete iMverbiddidgefl ^ too ohdefbdheidt men bt» bij d6 *lkeM hblen de normale en iaoalkoholeii ^ ed ottder heh weder jpiriMairfeli MimndaiM m tertiaire, al naiir de atoomgroep^ die het U^haam de funetie tfifl alkohol doet Vervullen) aail Verstshillend geplaat6te kool^tofatoriMil H ^rbimden; bij andere derivateh oBderseheidt meb ». /3. ^. VerbifldiflgUi «hz: Nog' gecraipliceerder wordi 6et geval als er alin eofl iangfero keUfn tan mset^ wnardige atomen twed of meir ftijtosttingefl kOflieiii Wttflt deM kMtaefi dw o|) versehiUendefl af&talld vAO elkandei', bv. doo^ Mk, twee Of IflMriltOtnai geacfaeiden , geplaatat eijn. Zob kbflt men ikomertn dit) nMt d» vMHH&(^la ovthor^ parb^ eb meta- ^devficheiden worden, i^ ook wel idd dtit inen do liieerwaardige atoilieii tiit ^ hoofdketefl niimflMrt M de cijftfs «^geeft vAfl die wttoraan de zijkettiilgea zbfa bevindem WhnniMf m&k nd b^enkt dM ^wel de ^waardige aln de nteerwaardige a«oth6» vettehiliMidb eleiMKtefl kuhnbn z^n w wij imiiki iiestttg etehieiitefl kefltton , dbfl kftb mk iidh eefl denkbeeM mikeii vin taet Ottnoettdijk aantial vei^feteditt^ en itottierafl onder hen die deie hy^oCheee VeifklAren hMi; De tyd heit iiiet to4 hi«r terder «Ver dit te wt^^A. Bb farmiriea #aaifvan zij ilMi bedieillt drUkkMl ttlM, M6 als de typiMM, fiieohta €^ riMiDa vaa otnflettlflgefl ail, MfMtr ^U Mflftetlihgefl did ftkefl bSI Hehaaiii kim doen ondergmfl, alle e^Qe <Mi«idi«gfif^ytieA , kbrtofas iiH» ver^ imdi^ngenv «i$M gteftobe ehemiiteiitt verh«firdiH|;. Hei «^n Wtm ^tHfMm»^ kmkAes, m mefl teii de tege*#oofdi||fe ChMlie iwt Ittbht M milictauritlW de^ v^ndfi^geA kiindim noeliieii. EEDBirOBRIlfG. »1 Zw «||B W9 4iii wi mt mm Uikkra m de gesclfaiedeniii tot den tegen- woordigen tijd genaderd ; alles wat we gebad hebben behoort M>t het ver- JMw« 69 MT ik yi^rder g» wmaeh ik nqg even te i)Bsameeren wat de gOMhi^deoii) ow t# Aansohoawra gfil Xw ttjde vm Boerbaaire hegon de GfamBie, aooafs ajae definitie ma Mide» jsiob s»l£riwwlig deel der natuurveteoschai» te voelett. Men socbt naar eeiie VMklariAg yoor de vaamesiing dat de in de natuur vooricomeBde Uehainen van elkander versdiilleB , en voad die .daarin dat sij samengeatekl jaji 4ut verschilleAde (BlsmeDtoQu De samengesteldheid der licbamen weni das erkeod m ds begrippeD element ep chemische verbinding vastgestehL Ifaar toes nam bevond dat licbamiBn die uit dezel£de elemeniten bestaan iech Qog •vorsebiUeB knJHien, was de qualitatieve analyse iiiet meer vd- doende ea kwam de ijuantitatieve, die, nadat sij de phlegistontheorie had ireggerajwd» de onvenietigbaarheid der stof aantoonde en de quantitatieve wm^teliisg ab tweede oorzaak van het v^schil tusscben de lichamen aaowees. D» Jbustiekkelijke viprhouding sraarin de elementen zich verbinden Ueek coni^ani , » daardoor werd het begrip van verbinding meer bepeaid» terwijji .dat conatant ayn verkkard weix} door de hypotbese dar atomen inst bepaalde orelatieye gewichten. fiier bij Dal^oa namen wij het einde der eerste penode aan , omdait de Ghemie ni^ van richting begon te verai^ dereQ. Qot dod van de tot na toe gevolgde riohting , de .qualitadeve en ifaantitatieM eamenateUing der licdiamen te bewijzen, was bereikt^ hetgeen isvenwel niet thelette dat deze richting, van na aan niet meer uUslmtend 4ieoSjtbaar aan de belangen der Cbemie in *t idgemeen, «di aeUstan£g 4>nder den oneigenlijkeo naam van analytUeie Chemie verder ontmkkelde. £[are OMthoden «erden naawkeoriger gemaakt» nieawe w^rdeQ gevonden» iQOwel itot sohffidjiiig la^s tot jqoalUatieva en qaantitatieve bepaUng aan el^Dienten .en Jierbindiiigen.~ Ik behoef U sleohts te wijzen op de (titr^c- W^yhoden, de verschiiUende gasanalytisohe methoden,^e spectvaatenaiyse waardoor nog ini^awe elementm werden ontdekt, ena. Ongetwagfeld 4s er J9m ivire metbodon nog veel te tv^beteren, en men heefi; ook yel eesigen igamA te fermoeden dat er ivtoor baar nog ofibdEeBde eiementeB t^ 4>Db- idekken «ijQ. Deae aobting dos, hoewel iniet mettr niie der Chemie, ia blijvend » aan haar aijn ^ .de leerate groodsiagen veiscbiikligd , en •ook 12* 92 A. P. N. FRANGHIHONT heden ten dage nndt stj nog vele beoefenaan» te meor daar sij van gioote toepaBsing is. In de tweede periode sloeg de Cbemie door het ontdekken der iaomeren genoodzaakt eene andere richting in, daar de bestaande niet voldoende was. Steunende op de hypothese der atomen trachtte men te vinden hoe de atomen onderling samenhangen, en vond dit langzamerhand , hoewel onbewust er van en onwillens het te vinden. Wij sagen hoe de grond- slagen voor deze richting gelijktijdig met die der andere gelegd waren, maar hoe zij door de hen vergezellende hypothesen voor de ontwikkeling een hinderpaal werden. Wij zagen verder hoe deze hinderpalen bij den vooruitgang der wetenschap werden opgeheven, hoe levenskracht en dualisme ten slotte verdwenen ; hoewel niet zonder hardnekkigen tegenstand geboden te hebben. Slechts voet voor voet werd het grondgebied waarop wij nu staan vermeesterd. De theorieen opgesteld om het telkens aangroeiend aantal isomeren te verklaren volgden elkander snel op, zij waren slechts tijdelijk omdat hare strekking niet algemeen genoeg was. Langzamerhand ont- wikkelden zich unitaire bescbouwingen en de kunstmatige en gewrongene verdeeling der Chemie in anorganische en organische verviel. Zij werd een geheel. De begrippen jvan atoom, molecuul en aequivalent, waarin langen tijd verwarring had geheerscht, werden scberper omschreven, en oiibewust werd men het doel steeds nader gebracht; totdat Kekule, met zijn helderen blik den toestand overziende en er over nadenkende, de atoomtheorie van Dalton, die intusscben tot atomistiscbe moleculairtheorie geworden was, verrijkte met de hypothese omtrent de chemische waarde der atomen , waaruit de wetten der atoomketening voortvloeiden. Hier is de tweede periode ten einde. De resultaten der onderzoekingea van meer dan een vierde eeuw waren onder een gezicbtspunt gebracbt, door e6ne hypothese eenvoudig verklaard, terwijl de gevolgtrekkiogen uit die hypo* these bewaarheid werden. De hypothese van Kekul^ was een noodzakelijk gevolg van de hypothese van Dalton. Maar, al is de periode in de ont- wikkelingsgeschiedenis der Chemie ten einde, de ricbting in haar gevolgd is bUjvend evenals de vroegere; zij gaat, hoewel haar doel voor de Cbemie in 't algemeen bereikt is en deze zich dus eene andere riohting zal moeten kiezen, van nu aan zelfstandig nevens de vroegere voort REDEV0ERIN6. »S Ontstaao door de ontdekking der iaomeren onder de.kooUtofverbindingen, heeft men nataarlijk hoofdzakelijk deze omtrent hunne structaar onder- locht. Met hoeveel genoegen wij ook terugzien op de laatste jaren waarin de Chemie in deze richting met zalke reuzenschreden vooruit is gegaan, dat zelfs over enkele zeer gecompliceerde verbindingen > die in het plantaardig en dierlijk organisme eene groote rol schijnen te spelen^ eenig licht begint op te gaan, toch mogen.wij het ons niet verhelen dat het voornamelijk nog slechts de eenvoudigere verbindingen zijn, omtreut wier structuurmen eenige zekerheid heeft; de meer samengestelde , wier structuur teontwarren alle kracht van den menschelijken geest vordert, zijn nog overig, en slechts hij» die met eene groote mate van scherpzinnigheid begaafd is en tevens ruim van hulpmiddelen voorzien wordt, kan zich met hen occupeeren. Maar is er ook veel te doen in de koolstofverbindingen ^ nog meer in die der overige elementen. Bij vele waarvan men in het begin dezer eeuw reeds de procentische samenstelling kende, verkeert men omtrent de struc- tuur hunner moleculen nog in onzekerheid. Van hen die in deze richting onderzocht zijn citeer ik alleen, kiezelzuur» phosphorzuur» zwavelzuur en salpeterzuur. Moet het ons niet treffen dat wij van stoffen die reeds zoo lang bekend zijn en waarmede wij dagelijks omgaan de structuur nog niet kennen , en moet dit ons niet opwekken alle middelen aan te wenden om de natuur ook dat geheim te ontlokken P Maar om hierin te kunnen slagen zal men nog vele methoden moeten uitdenken ; want , ik behoef het U niet te zeggeuy deze richting heeft evenals de vorige hare eigene analytische en synthetische methoden. Voor de structuur van het zwavelzuur zijn onlangs door Kekule en voor die van het salpeterzuur door Meyer vele bewijzen bijeengebracht , die de oplossing van dit probleera oaderbij doen komen. M A. P. V. FRANCHIHONT OMler de kooUtafiwbiiidiiigen keiit inen ktaseen wier analoga onder dia dtr wenge decnenten niet bekend sijn; ligt dit in de natunr dier elemen- ten oi welUcht deaifn dat wij de methoden nog niet kennen om die ver- bindingen te bereiden? Wie wl het wagen dit te besliMenP wij weten nog Boo weinig omtrent de natouf der elementen, die welUcfat ook de oor- nak 18 dat de hypotheae der chemische waarde en de wet der atoomketo- ning niet voldoende zijn om enkele bestaande verbindingen te verklaren , van eenige bckende iaomereii rekenschap te geven. Wel heeft men, ten einde sich met eene schijnbare verklaring tevreden te steUen , de chemische waarde der atomen veranderlijk eangenomen en daardoor de hjpotheee seodanig irervormd dat aij aanleidiag geeft tot de grootst mogelijke wille* keor, die ook werkelijk ingeelopen is, zooaU uit de leerboeken en veAan- delingea der Ghemici die ze geadopteerd hebben, duidelijk blijkt; maar deie vervorming helpt ona niet ter verkiaring der isom^en die ik nu op het oog heb , en waarvan ik alleen noemen wii de vier gebroomde derivaten Yan het famaar- en maleinzuor , die door Kekul^ beschreven sijn , en het derde isomeer van het bibroomaethyleenbamsteenzunr, waarvan ik onlangs met groote waarscfaijalijkheid het bestaan getracht heb aan te toonen. Wij weten nog te weinig van de natuur der elementen en den invloed dien irtj op elkander in eene verbinding uitoefenen, om deze isomeren te kunnen iverklare&y maar het schijnt wel dat de hypotfaeae eene nitbreiding aal moeten ondergaan. Waann die eou kunnen bestaan, hierover wenadfa Ik bet atilswi^en te bewaren totdat meerdere feiten bekend zijn. Het aan- gevoeide zal.dunkt mij wd genoeg wesen om U te doen zien, dat ook in deze ricfating zoowel voor mij als voor U onder mijne faoorders, diecidi 9BB baar willen wijden , ea wier aantal ik van faarte hoop dat groot aai ,zyn, oog veel te doen ov^rig ie. Wij hebben nu twee ricfatingen zien voorbereid worden, ontstaan en, zeodm haar doel voor de Cfaemie in 't algemeen bereikt was, zeifstand^ voortgaan, en zijn due in den tegenwoordigen tyd, waarin die t)eide ridi- tingen sioh «tevens elkander verder ontwikkelen. Maar als vanzelf konrt ons nu ook de vraag op de lippen : welke richting gaat de Ohemie wbl nit , en is of wordt die reeds voorbereid? Wanneer wij de tliemiache Nteratirar doorbladeren , dan wordt het ons duidelijk dat reeds sedert lang twee ridi- REDEVOERING. 9» Hhgm wordiD voorbefeid dia d6 Obeule in de bbmM tbekoOMt kftli fot^fm* Weike dier twee het eerst aan de beurt tAl liggen P Hidtomttent Wttag ik het lelfs niet een Termoeden nit te «preken. YaH haren aanvang af heeft de Chemie er naar geatmefd de ni0chani<)a do^ atomen te worden, maar tot nog toe heeft zich hoofdsakdijk de statiea ontwikkeldi Wij kennen na wetten volgens welke de atomen verbonden moeten tiyn om onderling in evenwicht te wezeti ; maar wat we nog niet weten is de ligging der atomen ten opzichte van elkaar in de ruimte^ waarvan de vorm der molecillen af hangti Nemen wij nog even het bedd waaiBan onze gebraikelijke termra ontleend zijn: eene keteni men kan haar recfatoitleggen > krommenj oprolleni opvoQWen; kortom in illerlel vdroMk breogen, wiaa^in de ligging der sdiakele ten opiichte Vau elkaar in de ruimte wel verBcbiilend ia, maar zij tocb op dezelfde wijze aan elkandcAr verboadeil Uijven. TegenWoordig weten wij nog niets meer dan de wijet van aaneeaBchakeling der atomeny hanne ligging ten opaicbte van elkaai! in db riiimte ia ona onbekend« Het verets^ niet veel nadenkeift tm in te zien dat met deze ligging vele chemische en physische eigenschappen in verband kannen ataan. Die ligging der atomen in de moleoulen en de wetttai wtervan aij afhangt te bepalen, aiedaar een« der toekomatige liohtiligen. Maar ttwer «i meer heeft ook de overtniging vehi gewonnen dat de alomcin in het tnolecnnl niet in raat mawt in bew^ging verkeeven ; floodait de vorm der moleoaleii sleofats de ideale «venwiobtafoeitaMd aou zija en derhalve tot de statica behooren. De dynamioa der atomen» aiedaar db tweede tidltiBg die voorbereid woidt; hare wetten liggen nog geheel in ket duMter^ en om ae te kiinMa ontdekken zal w nog veel empirtscA moe^ fem vtotgesteid worden^ De bealaaade riohtiiigen aagen Wij voorbereid worden kmga t^ wegen, die wy ter osdersoheiding den phileaofieohQin en den iiai^itiBchen weg zaUen Dotaaen; eerit ob den* vereenigd werden» kon de rkhting aelbtandig vierden. Op dezeifde wqee Woiden ook tiU de toekomatiga ricbtingen voebfacraid. JBeseiNmWen wi| eerzt die ^MAm de iig^ttg delr ;ato«iei im de moleonton booogl^ tBD ktta wij «ider nriileoalen de kteiaetv op zidi oelf boitAaolians 96 A. P. N. FRANGHIMONT deeltjes verslaaD, de zoogenaamde dainpmoIecuIeD. Dese beataan dan mt atomeu en aijn dus atoomverbindiugeD ; maar deae moleculen kunnen aich weder onderling verbinden tot molecuulverbindingen ; bet bestaan der laatste en eene nauwkeurige vergelijking van de eigenschappen der licha- men brengt er toe aan te nemen dat er nog weder vereeniging van molo- cuulverbindiugen kan plaats hebben, waardoor vloeistofmoleculen gevormd kunnen worden, terwijl kristalmoleculen en moleculen van amorphe licha- men uit nog grootere groepen kunnen bestaan. Den vorm der moleculeo direct waar te uemen zal wel nimmer mogelijk siju; althans ala men eenig gewicbt mag hechten aan de onderling zeer overeenstemmende besIuiteD die Thomson uit zijne beschouwingen van verschillende moleculaire wer- kingen getrokken heeft, waarnaar hij de grenzen achat tuaschen welke de afmetingen der moleculen liggen, schijnt dit hoogst onwaarscbijnlijk; maar men kan 6f onderstellingen maken omtrent hun vorm en de daaruit te halen gevolgtrekkingen aan de natuur toetsen , 6f men kan trachten uit ver- Bchillende feiten , die met hun vorm in betrekking moeten ataan , tot deien te besluiten. Met bespiegelingen schijnen zich reeda Deacartea en eenige anderen beziggehouden te hebben , maar het is vooral de waarneming der gekria- talliseerde lichfimen en de ontwikkeling der kristallographie , die tot hypo- thesen omtrent den vorm der moleculen aanleiding gegeven heeft; doch, opgesteld om de vorming van kristallen te verklaren, hebben zij dikwijla alleen op de kristalmole culen betrekking , die aanvankelijk voor de werke* lijke moleculen werden gehouden. Wij kunnen daarom de hypothesen van Gulielmini, Swedenborg en Wollaston evenals de theorie van Haiiy met atilzwijgen voorbijgaan, te meer daar zij niet op de atomistische aamenstelling berusten, om liever even stil te staan bij de theorie in 1814 door Ampere opgesteld ten ge- volge van de ontdekking van Gay-Lussac van de eenvoudige voluumver- houding der gassen bij hunne verbinding. De betrekkelijke ligging der atomen in een molecuul duidt hij aan door den vorm der ruimte , begrepen tusschen vlakken welke hij zich getrokken denkt door de op bepaakle wijze gerangschikte en tot hunne zwaartepuuten gereduceerde atomen. In de hoekpunten dezer polyeders liggen dan de atomen , en daar het eenvou- REDEVOSRiria 97 digste veel?lakkige lichaam een tetraeder is , moest das het eenvoudigste molecuul uit vier atomen bestaan. Den vorm van bet molecuul bepaalde hij dus alleen naar het aantai en de piaatsing der atomen, wier vorm londer invloed is. Zoo krijgt hij door de samenvoeging van 4, 6, 8, IS en 14 atomen eenvoudige vormen, die door combinatie meer samengestelde gaven, en representeert in 28 vormen de verschillende rangschikking der atomen tot moleculen. Door op elkander plaatsing dezer molecuien denkt hij aich de kristallen ontstaan en neemt dua geene grootere groepen ala kriatalmoieculen aan, evenmin ala Bravaia, die door mathematiache be- schouwingen id sijne etudes criataUographiques ook tot een polyedriach molecuul komt. Gaudin, een leerling van Ampere, neemt voor de moleculen eenvoudiger vormen aan ; hij baaeert die niet alleen op het aantal atomen dat volgena de analyae in het molecuul voorhanden ia, maar tevena op eene wet van aymmetrie die hij meent ontdekt te hebben; voor de gasmoleculen van vele elementen, die uit twee, en voor die van vele vluchtige verbin- dingen , welke uit drie atomen beataan , neemt hij aan dat* hunne atomen in eene rechte lijn nevena elkander geplaatat zijn, waardoor eene rij van atomen of een lijnvormig molecuul ontataat; voor andere, die uit meer atomen beataan , neemt hij soma polyedriache figuren , in wier hoekpunten hij de atomen plaatat , en ia het aantal atomen oneven dan wordt er een in het middenpunt geset, bij welka keuse hij op zijn aard let. Hij brengt in zijne moleculen zooveel mogelijk aymmetrie rondom eene aa of rondom een punt. Met deze moleculen vormt hij, door ze nevena elkander te plaatsen, een netwerk, dat het kristalmolecuul voorstelt. Mogen nu ook al eenige zijner gevolgtrekkingen met de ervaring over- eenstemmen, toch valt het niet te ontkennen dat hij ateeda tastenderwijze te werk gaat om een vorm voor de moleculen te vinden, en nu en dan tot nieuwe hypothesen zijne toevlucht neemt, terwijl hij van verwarring van begrippen niet vrij te pleiten is. Hoewel het niet onmogelijk scbijnt dat er in zijne theorie eenige waarheid ligt, kan men haar ala niet meer dan eene proeve beschouwen van eene der vele mogelijke wijzen ter verklaring van enkele feiten, eene verklaring die niet zoo zeker ia dat zij andere buitenaluit; wij zien dan ook dat Walter onlanga door mathematiaohe beachouwingen er toe gekomen ia aohijfvormige moleculen aan te nemen. 18 8B A. P. N. FRANOHIHONT Bahalve desa hj;k>thMea, waarvaB er nqg mear bestaaxi, dijii er ook Mtiaa faekeQd idie wellicht tot de betrekkelijke liggiog A&t atomen in het molecuul in verband kunnen staan. Qf men ideze uit den krbtalvorm ooit M kunnen afleideu hiervan is nog niets te teggta, de Mawkeurige bisdbrijviog der kriatalleii u m dra latoreo t^ doer de chemiei te aeer yereaachtsaamd^ en dientengevolge is Jiet verkregen materiaal niet alteen onbetrouwbaar, maar ook ongeachikt om er ieti uit af te leiden; men aal dus iiog eeret veel nauwkeurig en systematisch moeten nagaan en ook voorai de betrekking tusschen den vorm en de overige physiscbe eigenfichappen. De watotrneming van Mitacberlich dat Kehamen van anak)ge aamenatelling dikwijis in gelijken kristalvorm in-istalHseeren , het isomor*- phisme genoemd> en cHe van Eopp lamtrent de vOTschiilende lengte der kristaiassen bij isomorphe carboaaten, aoowei als die van Groth bij verschiiiende derivaten vaa het benaoi, wwrnemingea omtient verschil in vorm bij iaometren, omtrent het ongeHjke verweeren, vervloeien, op- tossen ens. vtm kriBtallen, aile zijn ae als teekenen aam te merken dat men er langEamerhamd toe komen kan de 'bdtrekkelijke iigging der atomen in de moleculen te bepalen. Zou ook deze niet de oorzaak zijn der zoo- genaamde physische isoiDeren , en zij das eigenlijk tooh ehemische tsomeren zignP Ben kTachtig hulpmiddel voor de bevordering dezer richting schijnt dus de kristallologie in haar ruimste beteekenis, waarvan de studie docr de chemici die ^e stroctuurbepalende richting hebben gevolgd bijna geheel verwaarloosd is , wellicht omdat zij niet gelooven aan hare beteekenis voor de Chemie. Zou het met deze richting niet gaan zooais het met de vorige ook gegaan isP Zij -die met Gerbardt «iet gelooven «wilden dat men ooit de aaneenschakeling der atomen zou vinden, en die het.herfaaal- delijk uitspraken dat hunne formules niet aaders dan omzettingformules waren, drnkten daarin tooh, hoewel onbewust en <mwillen6, de atoomkete- ning uit. Ook nu en dan is er ai gewezen geworden t>p een verband tusscbeu onae formulea eu de optische eigenschappen der lichamen. Ik zou U pok Bog kunnen wijaen op ehefluache eigraschappen der Uchamen, die van de ligging hunner atomen moeten afbangen, en reeda in de formnlea uitgedrokt ataan. Maar het aangehaalde aal wel voldoende zijn om U te beWijzea dat er grond genoi^ is voor de meeiiing , dat de Cbemie in de naaste toekomst deze richting zou kunnen inslaaa : de betrekkelijke ligging der atomen in de molecule» te bepalen, en tevens dat niet alleeii de kristallograpbie maar de geheele kri^aUolo^ eene bulpwetenscbap is welke door hen» dje de Chemie wiUen voigen in hare ontwikkeUng, beoefend dient te worden. Maar er wordt ook aog eene andere richting voorbereid* Reeda vroeg beeft men getracht de oorzaak der cbemiscbe veracbijnaeteji te leeren kennen en hiervoor een bijzonderen vorm der algemeene aantrek^ Idsgskracbt aangeaomen, welke Boerhaava den vdor hem iii eenigszuia andere beteekenia gebraikten naam af^mteU gaCi Nadat men bemerkt bad dat bij obemiBeba werking dikwijls eiectriaebe verscbijnaelen optreden , verd de eleetricit^ «Is de oorzaak beflcbouwd. Later^ toen de Chemie de abr ^Or tnurbqiale&de riditiiig volgde, achijnt men zich er niet meer 00» bekonv* tterd en het proUeem overgalaten te bebben aan de pbysici; gedMrende dien tljd werd door Faraday, De la Rive, Joule, Favre en Silbermann ep anderen eeM mecbanische verklarkig voorbeoaid* Thana, no menalgemeen IS» 100 A. P. N. FRANGHIHONT alle nataurvenchijQseteii ait beweging tracht te ?erklareD, die sich in verschillende vormen vertoont , ia het natuorlijk dat ook voor de chemiaohe verschijnselen , die zoo nauw met de physiache verbonden aijn, beweging als oorzaak wordt aangenomen. Aan hypotbesen omtrent die beweging ontbreekt het niet; Williamson, Csyrnianski, Kekul^ en andeien heb- ben er opgesteld en van deze uitgaande werkelijk eenige verschijnselen verklaard. Maar reeds te veel heb ik van uwe aandacht gevergd, om die weinig belangrijke hypothesen nog uiteen te setten. Van meer belang is het U met een paar woorden te doen opmerken, hoe de gevolgtrekkingen uit het beginsel van het behoud van arbeidsvermogen , de grondslag der mecha- nische warmte-theorie en van de tegenwoordig geldende beschouwing om* trent het wezen der lichamen, in overeenstemming zijn met de gevonden feiten. De waameming dat de chemische verschijnselen dikwijls gepaard gaan met die van warmte en electriciteit is, gehjk wij gezien hebben, van zeer ouden datum, evenals die dat men in warmte en electriciteit middelen heeft om chemische verbindingen te vormen en te ontleden. Zij behooren tot het gebied der physico-chemie , dat den band vormt die physica en chemie vereent, en de photochemie, thermochemie en elec- trochemie omvat. Dit gebied wordt steeds uitgebreider^ en om U ook slechts een kort overzicht van de reeds verzamelde feiten te geven , zou ik verre den mij beschikbaren tijd moeten overschrijden. Bepalen wij ons das tot zeer enkele uit de thermochemie en electro- chemie. Zoowel van elementen als van verbindingen is meermalen en op verschillende wijzen de specifieke warmte bepaald, en zelfs al zeer vroeg heeft men tusscben haar en de atoomgewichten eene betrekking gevonden , die in de zoogenaamde wet van Dulong en Petit , volgens welke ze omge- keerd evenredig aan elkander zijn» is uitgedrukt. HerbaaUelijk is ook de warmte gemeten , die bij verschillende chemische werkingen vrij of gebonden wordt. Ik behoef U slechts te herinneren onder de vele oudere onderzoe- kingen aan die van Favre en Silbermann, onder de latere aod die van Thomsen en Berthelot. Ook is eene betrekking gevonden tusschen de hoe» veelheid electridteit en de hoeveelheid eener stof die zij uit hare verbinding kan vrijmaken, welke uitgedrukt wordt door de wet van Faraday. Ja I REDEVOERING. 101 selfs de boeveelbeid warmte die bij electrochemische verschijnsels optreedt is door Joule en later door Favre eo anderen bepaald. In 't algemeen is gebleken dat chemische verbindingen ontstaan onder vrijwording van warmte, dat zij alleen tasschen bepaalde temperatuur- grenzen bestaanbaar sijn, bij bepaalde temperatuur gevormd, bij eene hooge alle ontleed, gedissocieerd worden, dat men ze ook door den elec- trischen stroom in hare bestanddeelen kan splitsen , dat bij hare omzetting in andere warmte of electriciteit vrij of gebonden wordt, dat zij door warmte in isomeren kunnen omgezet worden , enz. Dit alles wordt duidelijk door aan te nemen dat de atomen een zeker vermogen hebben om mechanischen , physischen of chemiscben arbeid te verrichten, energie genaamd. Bij de verbinding der atomen tot moleculen wordt warmte of electriciteit vrij en verliezen dus de atomen een gedeelte hunner energie. Geeft men hun die door middel van warmte of electrici- teit weder terug, dan wordt de verbinding weer ontleed, zooals de proeven van Deville en anderen omtrent de dissociatie en de electrolyse bewijzen. De overtuiging dat de energie niet vernietigd kan worden zou ons kunuen doen aannemen, dat de hoeveelheid verloren energie aequivalent moet zijn aan de hoeveelheid vrijgeworden warmte of electriciteit. Dit is evenwel niet altijd het geval» en de ondervinding leert dat de verschijnsels niet zoo eenvoudig zijn als men wel denkt , dat er steeds meerdere werkingen tegelijkertijd plaats vinden, en dus hetgeen men bepaalt de resultante is, waarvan het niet altijd mogelijk is de componenten te vinden of vooruit te bepalen. Vandaar dan ook dat men uit de waarnemingen zelve, hoe talrijk die ook zijn mogen, weinig besluiten trekken kan, maar dat men omgekeerd nit de wetten der mechanica gevolgen afleiden moet, en zoo de waamemingen verklaren. Zoo ia bv. de specifieke warmte onder constante drukking bij gassen de som van de hoeveelheid noodig om het gas uit te zetten^ van die welke de beweging der moleculen en van die welke de beweging der atomen vermeerdert. Evenzoo is het voor de warmteont- wikkeling bij chemische reacties. Hier moeten eerst moleculen en atomen gescheiden worden, waarna deze zich weer vereenigen. Ik zal het hierbij laten ; want om eenigszins den invloed dezer begrippen aan te geven 90U ik te uitvoerig moeten worden. Maar al geeft ons de 102 A. P. N, FRANGHIMOWT mediaDiscbe warmtetheorie ee&e voldoende verklariag vsa deo mvk)ed der warmte op de lichamen, bet verbaiid tusechen chemkche, warmte- en elecs trische verschijDseten kan eerst dan duidelijk worden ate eeafe voUedige mechanieche electriciteitstheorie is opgesteld. Dese kan eene mechaaiache affiniteitstbeorie ten gevolge hebben en ons een helderder inticht gev» ia de mechanica der atomen* Om evenwel die mechanica te begrijpen, dient men de algemeene me- chanica en de voor haar zoo onmisbare hoogere wiskonde grondig te kennen. Velen der tegenwoordige Chemici voelen dat hmine kennie der wiakunde te gering is om de wetenschap in deze ricbting voornit te bren- gen en schamen zicb niet het openlijk uit te spreken , opdat zij die be- ginnen de Cbemie te beoefenen zich die les ten nutte zouden makeni. 