title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Undecima vero Myrti folia ipfi tribuar, me latet, Semenses factum mihi adfirmabant, Galangam vulgarem in Sina eandem habere formam, quam ipsi ostentabant in horto meo, memorati nempe formam, cuius folia tantopere conveniunt cum illis Myrti, quam hostem cuspidis cum squama piseium, veram autem minoris speciei planctam non noverant, uti infra alterius Indicabitur. Contra, Matthaeus in commentariis in Dionisio, libro 2, caput 2. Galanga minuri eosdem tribuit characteres, radicem nempe parvam, externe de interne ex purpuro colore rufam, nodosam, inque multos articulos inflexam, saporis ferventis metar Piperis vel Zingiberis, ita ut linguam faucasque quasi exurant, substat, de forma Cyperi, unde et a multis pro Cypero Babylonico habetur. Didones, quod in Italiam deferatur tam ex Aegypto, quam ex Syria. Galanga vero major multo caustidor est, saporis, & odoris debilioris, decoloris pallidioris. Lobelius Galangam describit, quam majorem speciem putat, quamque in Italia vidit recentem addittur ex Syria montibus, cujus radix erat externe & interne fic, fist ex rubro purpurescens, ac difficile distrupere poterat, ac contere saporis acerrimi, odoris aromatici, nec amara, nec adstringens. Hancque cum Acoro putat esse speciem, Iris luteae, folia vero comparat cum illis Iris foetida. Sed quae fune viriora, de angustiora, dicitque in Syria pro Iris specie haberi. Ex binis hic memoratis Autoribus concludo, quod Galangas in Europaeis Pharmacopis notus, & usitatus, si genuinae sunt, montanam esse Galanga speciem, qui ab illa India Orientalis haud multum differt, qui non ita suffusa est, sicque pellicula exterior desquamat amemur, nil suffusa super est. Spuria autem, est fātiorā radix Cyperi, uti Alatium 1. e. id etiam declarat. Qui radices etiam habearuntur pro Galanga, pro ejus charactere noto cum aromatica vi sumunt adedende debet amaritudines vel vicinalis, ac pungens, infar feminis Sinapios, quod primo luodores ac sporias appetitum quodammodo excitat, talem vim in nulla alia detexi aromatica radice, Galanga porro non elte Acorum, Cyperum, velferia memoratus Matthiolus satis demonstrat, ad quem Leilorem ablego, Indica: nostrae radicis pergens dare descriptionem. Dico itaque, minoris Galangam, quae hic in aquosa India demonstratur, et paulo supra descripta est, genuinam majorem speciem, an vero una eademque sit, quam Garron, alias Autoris ex Sina petunt, atque ipsi Sinesis non istiandem, uti Garron vult, sed aliter in Liao vocatur, determinare nequeo, uti nec mihi constitut aliquid minoris Loquax in Europam deferri, et proinde verus sit nullic ergo videtur, Galangam minoris, qua in Pharmacopaeis vulgo venditur, radicem elte ex Syrtis vel aliis maris mediterranei locis deducam. Ipsi quoque Sineses distinctionem faciunt inter Galangam majorem, & Lion Kian, majorem enim vocant Nubium, dicuntque eandem, cum Lanquas habere formam, quod hic in India ipsi demonstratur, licet in ipsorum patria hic Radix parum sit nota, & raro in ulla, quod idem de in Japan obtinet. Copiose crescet in altis, secundum in insulis Eubria, Aetolia, Thessaly, inter provinciam Macedonum, & in iussutas Piscatorum. Radix autem ista debilior, ac dulcior erit nostris Indis, quae neque in cibis, neque in Medicina ad bibetur, quum ipsi adhuc sit nimis acris, plebeiori vero has petunt insulas, atque inde longos, & magnos sectum caules, ex quorum vestitis corticibus fila norent nere, quae in ipsorum navibus fune in usum. Tam. ff, Folia GeffrniM Lib. I. Arnac. cap. 40. Beschrijving van Galang minor olijft. Het uiten in Italië, vertrouwd in Egypte, in Syrië, over, ten verder in Portugal gevonden. De Stellen normaal: Laverande, zijn planten tot de familie van kruiden, met een soort bladeren, steek een Myrtus, eeuwige planten en vaste toverplanten. Hierbij deze Myrtus-kloosters van daar, turk in wit, zeker de Symere, verzekert mij, dat het gebruik van Guayaba in Syrië dezelfde was, griek in het algemeen in mijn Tuin toegepast van dat voorzien fehsen, triseren zodanig vrij gebracht met de Myrtus, staat het verboden, met ten vijfde embalmer, grotten groot in de rechte lijn, kunnen ze niet groter dan het reglemente zijn, zodat niet groter dan gebracht zal worden. Dit recept van Mahuolu, in het commentaar op Dioscorides, Boek 1, cap. 1. Beschrijving, met de vierde merkteken van Galangam minor, niet nieten, ten minste te gebruiken, buiten en binnen uit de pure vorm, gemaakt met een leiden, zo beetverstuikend als Peper, of Gember, dat ze in de lijn, en tongen branden, van vreugde in de lijn van Cyperus gelijk, worden ze gebouwd in Cypriotische tempels. Dat neemt niet weg dat in Italië meer wordt gegeten, zo tortelduif in Egypten, uit in Syrië. Maar de echte Galanga is een vereeuwigd Hippokrates van Kruiden, en Eeuwige planten, ook bleeker om te sieren. Lobelius beschrijft in Galanga, die bij de grootste hoeve van item in talien gezien, werd gebracht uit het bergte van Syrië, turbulent wat dan bijlt, en komt bruin, eens uit de rode petrt algna, meestal te breken, en vervolgens, zet in schaar van Jamaica, effect algna kan ruiken, geneigd bitter, rog en natmakend. Het maakt duiven neurotisch en accentueert met de woorden van Syrië, vergelijkbaar met die van Italiaanse zeet, bij dat moment in Syrië voor het eerst vertoond. Uit deze twee heeft de aanbasser volgende verhalen bijgelezen, dat onder de Galanga in de tropische bosjes van Syrië, een plant staat opgeregt is tot het beste deel van Galanga, zeker van de Oost-Indische niets vervuild, doet ta bruin niet voor, en zo tot de buitenkant veltken afvrijst, dat er zelden niet bruins meer blijft. Maar de valtveel, een gecorrofeerde varen van de Cyprus longus, gelijk met Matthiolus in de plaats van Cyprus, toont aan dat men uit Galanga, zo is het een valse merkteken dat ze bijbare spekreugel ziet, een kittelende schaaflijkheid, gelijk met Morgen, die met boor esteren reuk, en Jamaica de upptijl eenige zin vervolgt, diergelyke ik met amititeit spekeryagiige tot touwen gevonden, blijft. Dat ook de Galanga van Acorus, Cyperus, noggryszy, best groot in Matthiolus genoegzaam beschreven, vandaar dat later voyzen, en gaan met onbekende indiaanse beschrijving in korft. Ik zag 2 eieren dan, dat de kleine Galanga, die men hier in Jiraler-ljien! ond, en tveen hier bewarende breven laat, ten eprigt met name zwaar, doet of ze deze drie zwaar met die groot, gestampt Grains, en andere afstamming uit Sim bollen, en de Sinezen zullen niet vergeten, gelijk als Gar- cias aan, maar lonkend aan naam, en kan het niet verzekeren, gelijk als het niet weet, dat iets aan onze kleine Lancques in Europa gebracht werd, dienstbaren in een oorlogsgebied, is, dat Galanga minor, die men in onze apotheek verkoopt, ten veertig moet zyn uit Syrie, of andere plaatsen van de Levant gebracht. De Sinezen maken een onderafdeling toebehorende tot groote Galanga, en noemen Leeuwenkwallen, de groote Mittat zijn Neerkwarik, en zeggen dat het daarvoor een fout is, dat zij hier in Europa gebragt werden, berekend met bare Lancques, dat zij hier in Indien zouden, bewerkt in baar lane, vele bekend, en van kleine gebruik is, gelijk zij ook in Japan zullen zijn. Ze zijn aanwezig op de bovenste, en fijne in India, en Lamia, gelten voor de Sinezen bij, maakten de provincie Fecksen, zond in en Pifcajori. De uitgelekte zal ik opzappelen, en zodoor zal zijn dan onze Indiaanse, vervoordeeld er nog in dat iojl, nog in de Afgodenbeelden gebruikt, omdat ze boulevard nog al te schroffe zijn, maar de Schildpadden leveren na drie Eilanden, ballen grote afstand vandaan, uit veien verdorrende scholieren zij wet en touv voor te Spinnet, op barre schopen gebrekzuchtig. T U Digitized by Google 146 HERBARIUM AMBOINENSE Liber Vm.cap.VL Folia minutissima, confecta alia admiscebant oleribus, loco aromatibus, ut ipsum sapor acrior redderetur, quod contrita quoque fit naso admota demutationem caussant. Contra, Livius Kian, quod putamus esset Sanctum Ilum Galangam minor, dicunt longe aliam edi phytam, multo humiliorem Galanga. De arbore kleen gefunden dotn xy onder ander meer moes-kruisd uls specery, men neen fiterpe jmaak igeven, duvel-ke 'M gevern, en tw de neut gebouwde tot mezen verwekken. Daartegen legen Lion Kian (bet vaeik wyvoar de Sinese Goioanga minor ajnzien) zeggen zy een grotandere plant te zijn, tot lagere van struik, dan Galanga. Folia quodammodo simillima funi illis linquas, sed funt multo breviora, acutiora, per longitudinem stricta, costis protuberantibus, uti hiface in terris cultis inusta, sic Dan Corra Cerra, funi autem dimidio breviora, vel uti in Europa folia Giffutat, sic Utentior albi. Siccat z radices, quales e Sina deferuntur?, in parva confectio funt tegmenta, vix digiti articulum longi, minimum digitum crassus, externe obcurus suffus, interne cinereus, in compressa articulis distincta, solidus, durus, lemulus, & radicus, ex fibris compressus, sporii ferventis, fit acris, ex Galanga, & Pipere mixti, ita ut pro Gentianae specie haberi poteret. Optima defertur ex Suduana, quae lingua maior, necita Bodofa est ita, quod ex Quaecheu, sic: Quaenque provenit; atque hace in larctuum Batavum, ex Sina advehitur, ubi talis Hircina centum & viginti ponderum ad minimum pro quindecim imperialibus venditur, & in Europam defertur; hace enim radix Sincena populo magno est in usu, non tantum in curatione totus Actis, cui admiscetur, sed etiam ad plura alia Medicamenta, quod maxime miror, quum haec natio lion multum amet aena, vel alia medicamenta, neque quidem ipsa lan Equas, Abhibit illam fere, & admittent eundis medicamenti, adipisforum vim acuendam, et exaltandam, pone fermentum conducit Cephalalgia ex frigore orze, adnenuacionem influentionem redit singuine, ita ut homines sint alacres, & vigen, acquirque ingenium, et femina obtinebat apertur racina. Prima, sic magna species Latine dicitur Galanga Major, Malaice Lanquas, inde nostrates ex usu hanc vocant Begicc Einck-VMs, quum planta sit foliosa, profundas agens radices, sit duobus vegetativo. Nomina Arabica sunt Calups, Claudigali, Coawalungan, sit Chaulongian, quae quattuor nomina Arabice fere una cum casque habent liceras, sed diversa punti voces, et proinde ex cujusvis utsu arbitrio variere pronunciari possunt. Apud Serapionem interpretatum legitur Calungen, atque hinc orta funt nova Latina numina Galanga, sit alia corrupta vocabula Calvegiam, Cosungum, Calungian, et Charaetidar. Antiquis Grecis, sic: Lacinis Scriptoribus incognita fuit, ac primum ab Arabibus detecta, quin haberetur pro Cypera Babylonico, Quod difficultatem quoque includit. Javanicus Litoral, Ternatice Galiffa, Amboinicus Laequis, Lac quas, sit Lamus. Minor species Latine dicitur Galanga Minor; Malaise Linquae Kitsil, et Lamecas Tjendana, ob pallidum radicis colorem indatum Sandali. Lorus. Urque Galang® specie ubique in qua offa Contient India, sed in India insulis usque in Sinam. Garcia dicit maiorem speciem potentissimum creberrime in Makbara, sic in Java, credoque in istis locis fontes provenire, uti Sineنست نَرَت in Sina hoc observavi, licet ab aliis intellexerim, Galangum maiorem per totam veteranam Indiam, fit in Zeylanam raro inveniri, immo fere ignotam esse. Major hic in Amboina, Banda, fit in Moluccis ubique satis nota est, sed nullibi nisi in hortis plantata, ubi ex quovis radicis segmento propagulac, quod in tculto id est flore, sed germine audet, amatque crescere potius in duro, sic axo-so tolo, quam in tenui, fit oolenta terra. Quum vestulis luptates nimis profunde ad terram, atque omnes simul excindantur, ipsoorum radices quoque pereunt, sed non prius, nisi postquam ad utera novos produxerint nodos, qui germina funt novarum plantarum. Minor specie in Amboina raro reperitur, atque ab curiosts diligenter colitur. Galanga habetur fervida sicca in tertio gradu, quod de sicca intelligendum est, recessus enim hic in India nimis humida est, quam ut sicca in tertio gradu babelic posht, estque radix aromatica, conducens stomacho sic intelligende, ut concitio promoveatur, ipsoisque vires corroborentur, unde varia proprietates inesse cernuntur. De droogde extracten, zowel als men uit Sina brengt, zijn in totale vrede, gegeven, een hand vol ernst. Lang, een pikkleintje, blijken donker bruintje, baar, laag, en grijzig, in afgemeten-leden verdeeld, taft, baard, lagen, en graftradig, maken het een beetje, en de peer, van Galanga, en Pater deurnacht, dat men voor een zoveel van Gentiana zouden mogen houden. De beschrijving komt uit Sufiam, de witte, evenwel, en minder gelet op, dan die uit Quetzalcoatl, en Qutngui komt; De zware met geloofspartijen, uit Sina aangebracht, daar wij in de bijl, Pickel, beschreven en twintig pond tegen minstens voor vijftien kyksdagen, en om na Europa vervolgd word; want bij is een soortelijk bij de Sinezonatie meer groote gebruikt, niet alleen in 't branden, als daar de Araci te mengen, maar ook tot vele andere medicijnen, 't veel met water doet, daar die natie de peer, en te sterke in kleur, zeist van de Lunquai zoveel mogelijk houden. Zij gebruiken echter onder alle medicijnen, om die te verdelen, en krachten te versterken, een giftig, maar kragtige, is zwaar legendarisch, dat van tanden komt, verdund, en maakt stuiversloos, dat de consumptie luchtig, en luchtig vormen, maakt stuif uit, en brengt de zuiverheid voeding de verhalen over. Naar: De eerste, of grote soort bitis in het Latijn Galanga Major, in het Aziatisch Lansias, woorts de ontsching uit de kracht in het Duits Lanskwast, was meer, om dat bij een vaste, diep verwerkelijke, en hunkermende geschenk is. De Arabische namen zijn Chilongan, Qiaulungan, C'idawalungan, en Chaulochian, voor de vier soorten galanga in de Arabische feiten, die ten gevolg hebben dat de letters tussen de Arabische vocalen, in de taal tussen de Chinese beschaving, zijn gekomen. De nieuwere namen zijn Galanga, Calva, Calvegiam, Calungen, Calungiam, en Charfemlar. Bij de oude Griekse en Latijnse schrijver is ze onbekend, grofweg gesproken, en eerst daar de Arabieren ontdekten, of men meende ze te boeken, aanzienlijk minder, maar wel voor de Ciprus, Babylonische, en vele andere invloedrijke bijgave bestaat. Op Java, in Lawos, op Ternate en in het Amboinese eiland Lawa, is ze bekend, gelijk aan de Laar, en in het Maleisische taalkitsel, als Languas, of in het Maleisische taalstelsel, als Sjendana, naar de kleur van de wortel, als Sandelhout. Hiermee zijn de soorten van galanga opgenomen, van de kleine in de grote, over alle in tot in China. Garcus zegt, dat de grote meel 'voor velen' in Malabar, te op Jova, en ik geef, dat ze te die plaatsen uit in 't toild vastgenomen, gelijk de Sinezen verhouden met China te gebiedden, borstelen in onze andere verhalen, bekend, dat de grot Galanga door groote Oud-Indien, en Ceylon, raar, en vele te tellen, ja hier onbekend zij. De groote is in Amboina, Banda, en de Molukken over al genoegzaam bekend, doch minder dan de boven genoemde, daar ze van een lichte soort vlees van de voortel opkomt, alvorens een kapstok aan 'n is, en ze vooral heerst in barre streken. Als de oude jaren te kort zijn en algant heftig afsterven vervorderen, zo gaan ook drie tijden uit, doch niet verder, of zij worden vergeten, terwijl zij den vierde nieuwe kappotten vreemden. De soort is te vinden in Amboina, vele te tellen, en wordt bij de Liefhebbters interessant onderhouden. Gebruijk. Dat Galanga werd voor beet en droog in den derden graad gebouwd, 't voelen men van de droogte vrucht moet, voor dat de vrucht te vet is al te zachtig, om droog in den derden graad te kruisen. Ze is een afroecahtige wortel, de macht en het invloed om de constitutie te bevorderen, en baar kracht te versterken, onder andere. In ingrediënt voor condimento ad appetitum te bevorderen, in India meer in de keuken dan in de geneeskunde gebruikt: frico is beroemd, Bocagn, bestaande uit kam van sommige conchies, in aceto gemacerd, zoals het Hotpanj Garum van jodium, preparaat, niet zo goed als Lancqa, meer voor de potloden, uit de planten, atque ejus alba intimi radix, wat acetum niet zo veel rood kleur met aceto, als rood, en hierom door sommigen wordt Lancqa Baca genoemd. Melius autem est, quum minor alba specics, qua magis aromatica est, nec acetum, colorat, quum vero in Amboina, ubi piscium praepurpuratum Boca skin, sufficienti copia conquiri nequeat, hinc alba major species ad hunc adhibetur cibum, radix bacca minuam confectam aliis quoque admittetur cibis, qui preparantur ad adpetitum excitandum. Malabares, uti Gazias cedatur, hanc excipiant, quem farinam contundunt, qua cum Calappi limpha, Jugeri saccharum, & Oryzae farina in pallam preparatur, ex qua placentas quasdam formant Appus distinctas. Hiscem vehicuntur ad stomachum corroborandum, quum fit debilis, ut ad tormina abdominis tollenda, conducunt quoque eundis matricis vitiis, et lachrymae, si fiebent orta ex pittosis vel Nephritico humore, sive ex flatibus, sive ex caruncula in collo velica: excretu, quumque has adsueperint, lupercibunc haustrum debile potum Arack, atque partibus genitalibus adplicant calcifcum Nymphaz solutum. Iodem hi Malabaresi hac magis utuntur radice in cibo, quam alii quivis Indus, quam tam carnibus quam piscibus adeo quunt, atque eiam Lacistrum admittent. Curant quoque hac radice taras oves quam boves, quum langueant. Ius fruticum ore mali cuculo bonum dat oris halitui, surrigidosque ex capite extrahit catharros, de cerebrum corroborat tam ma (sic), quam Lumbigi locus adtuh. Cum vino Cedefa quoque adsuemitur contra quaevis abdominus tormina, & Colicam. In Europa optima lectur in minor species est Italiae & Hispaniae deduci, quae denso, gravis, ruffa, fervens acris est, & difficulter frangitur. Nostri vero Indica minor, uti datum fuit, non ruffa est, sed pallida, ac potissimum ad preparationem localis adhibetur, uti binis majoribus (pedes ad cibum). Harum rubra cum aceto in aqua subacta, addita matrice radice Curculae propinatur puerperis post partum, ut matricis crampi adrenuctur & expellatur. Quisvis porro Galangal Venerem excitant, si cum debili potu Arachnidis excitantur et propinquentur. Cum Alligator in pilam contritum sed hac radicum quintuplo majorem adit, et subumque cum aceto solutum, Herpetes infectur prorepentes, quod extremum eius remedium est, si minus respuum cacarnum enecat sub curem prorepentes, malum augentes et extendentes, et denique porro exciccatur. Flores a quibusdam Studia eduntur cum Bocca Tanvel cum aliis herbis aceto conditur infra Asalac. In Ternarum hanc radicum vulgari infundunt et coquunt, quam simul cefaratum, quam Kilatig vocant, quique facile inebriat. Cum aceto contrita, et in ictum pulricute inlinita malus tollit varosque cutis, sed quod simul desquamat. Radix parum Garcinia, et cum ungue digiti vel cultello abicta, ita ut fabriles quaedam eius partes in nasa advolent, stimulationem statim excitat sine vellicatione vel acrimonia multo melius quam per pulverem Tabaci, immo si aliter nasa per illum pulverem nimis fit obdormitt, ut per stimulationem nec rejici nequeat, licet istum ad trahit pulverem, raptam hac aliquoties sublificiata radicum, qua statim ipsi viam na si et cerebrum aperiet. Tabula Sexagesima Tertia. Fisteb, beter, deet, sie, men, sie, men, de, klint, mitten, sorte Item, die Peterjovier, is, en, der, mein, große, nicht, truer, dsib, em, dat, men, die, in, Ausruf, dar, bit, reich, Boesajjem, eemult, werk, in, geen, item, tijy, betijgen, men, zich, met, de, große, zeit, zevende. De varret, klein, gefedert, zwei, rneb, unter, einige, andere Küsten, gebrükt, die, men, nüglich, machen, zu, weisen. Die Madrizen, auch, Griesjas, zevj, dungen, ist Jleteme, tot, mein, tomaten, Milch, Calupput-milch, Leiter-zu- ‘krr, en, teat, Rys, milch, tot, em, digit, gemengd, wort, zuur uyt, zy, zevtre, ksekikeni, machen, Apas, geuacht. Dre Tiuitigen, sie, em, de, iwi, zu verjüngen, auch, diese, x tr- fxuakl, ist, oo.i, em, bet, krimpzelt, des, boyks, le, verdryvten. y.y, lyn, Ovi, gatd, tuar, alle, gebreken, der, ly, motder, m dreppel, passt, bet, zy, dtztlve, zerovrzazit, ii, BJl, em, fymtrig, « f gravelig, lumeur, ef, uit, vind, ef, uit, etwas vltejcb, in, der, baar, der, blaze, angestellt, metar, als, zy die, genuttigt, haben, zou, drinhen, zy, ern, %tafje, Jiappen ytrack, daar, op, en, op, de, fcbavule, leden, leggen, zy, an wn, gernaukt, khd, zwei, Nympha: a. Dezelfde, Malabaren, gebruiken, bet, meer, in, lare, kaas, dan, andere, Indischen, zoo, ue/, by, vijcb, als, vletfcb, ioirn- de, imgtlyb, andere, Salaie, mrngende. Zy, genrzen, oot baar, klein, en, groot, Vet, daar, mede, ah, bet, zelve, wat febard. Een, stukje, in, de, monJ, giknouvid, nuntie, en, g- vdt, aa[Jcm, irett, de, koude, fluymen, uit, bet, boifi, m vtf- Jlerkt, de, berjjincn, zao, geknowxd, ah, gervaken. Mit, entr- me, xvyn, xcerd, bet, ook, ingenc/men, tegent, alltrbandt, buyk- pyn, in, Ctdyk. In Europa wordt ons toor de beste bij de 1 liter Galatas. Uit Jaren in Spanje gehakt, zijnde een digt, faxcimile, ras, bytende twee imkers, en meestal met de brekend. Onze volle indische kleur, als gezegd, is niet ver van rood, nu als verf op bleek, en verdriet met tot best maken van BASF gebruikt, gaat de tenete grote zwaar in de kas. De grootste rood, met gewalddie crèmed, en de moervorstel van Curcuma gekookt, geeft men de kraamvrouwen na het baartje te drinken, en na het moedersboekje te zetten. Gevroren Galvanische zout, als de sensuele lucht, zegt men zijn merk te zetten, en met knoflookmengsel, endormeerde, met ranen verwijderd tot een pappertje, dan de Galva morfi vier of vijfmaal meer zyn, en een iets met as opgekookt, smeert men op de emulsie of herpes, aan die kant en om zich heen. Zijn dit wel het beste uit te zetten remedie, als bij na geen zuster liefde, nu als het bite de heer doet, drinkt men onmiddellijk onder de brug kruipen, en de databank voortzetten, bem voorts opgaand. De bloemen uitgedooven van sommige ook rauwe gemaakt met BASF, of andere groene ingrediënten, gelijk ilijtur. In Terstijn doen zij diverse experimenten in gemeentetuin, dat met bruikander bemesten, afstammen zij in Kalangan noemen, en die met druppels. Met azijn gewreven, en als een pap opgepakt, verdient de plekken en andere spaansten des bunds, nu al beter veldgaat met een soort af. De vertaling is een weinig gedrocht, daar na geboorp met een nagel van een vinger, of met een met en in daar aan genomen, dat er tranen van subtle dijes in de neus vallen, vecht tergend tot niesten, zonder bijten of scherpe pijn, Als een enig polieviet of mauutabak; ja, dat als een kwart toentje daar aat te eten, polei vijf verlopen is, dat bij niet met nies kijken kan, maar wel bij ook vijf, die zich zomerlijk aan de zorg van het eten schorrelieken, de vule bemist in de bloemen openen. De drie- en vijfzestig plantaar bij te exhiberen, majeur, cura, en zijn wortel, van de grotere soort, uitdrukkelijk, bij zijn bloei, en drie vrassen, van de kleinere soort, speciaal voor herstel. Qua synoniemen, St. auteur, in Tbesaurus, Zeyl. p. 100. De vertaling van Colombia, met dezelfde rechte aan het groot verbeeld, en bij aan de bloem, en drie van de vreude. De Lett. de twaalf van de kleur, van de klismijn; welker benaming en Schrijver, ik heb uitgezocht in mijn Tbesaurus. Zeyl. p. 102. De plant is zo gelijkend op galanga, dat u min of meer zijn geur en vorm kunt herkennen, tot nu u van de neus aanraakt, tot nu u de plant moet ruiken, zonder bijten of scherpe smaak. Als de plant niet meer met de nagel van een vinger, of met een meet, in dat geval aan genomen, dat er tranen van subtle dijes in de neus vallen, vecht tergend tot niesten, zonder bijten of scherpe pijn, Als een enig polieviet of mauro tabak; ja, dat als een kwart toentje daar aat te eten, polei vijf verlopen is, dat bij niet met nies kijken kan, maar wel bij ook vijf, die zich zomerlijk aan de zorg van het eten schorrelieken, de vule bemist in de bloemen openen. De drie- en vijfzestig plantaar bij te exhiberen, majeur, cura, en zijn wortel, van de grotere soort, uitdrukkelijk, bij zijn bloei, en drie vrassen, van de kleinere soort, speciaal voor herstel. Qua synoniemen, St. auteur, in Tbesaurus, Zeyl. p. 100. De vertaling van Colombia, met dezelfde rechte aan het groot verbeeld, en bij aan de bloem, en drie van de vreude. De Lett. de twaalf van de kleur, van de klismijn; welker benaming en Schrijver, ik heb uitgezocht in mijn Tbesaurus. Zeyl. p. 102. Primo, Lampujum majus & vulgare similes emittic caules & folia. Distas ualrogB, mihi autem non ultra quatuor & quinque, & lividescit sex pedes alti sum, nec tot dolores ex una propagulant radice, qui planiores funt, et ab utraque parte dorsi notati. Folia cum his Galangis conveniunt, sed sunt breviora & angustiora, majusque adunata, nec rota explicata, lepide finuosa, & decorium complicata, uti illa Galangis surtum inflexa sunt. Per ordines quoque locantur alternatos, non vero opposita, uno extreme convoluto indar stili. Stolones ex radice propagulant nodosa, quae indar Coptae radicis pellicula obtegitur ex rubro purpurea. Radix haud multo minor est quam illa Galangis, non autem tam solida nec adeo fibrola, ad majus Zingiber nugis adhærendus, in similes quoque nodos seu articulos distinctus, cassis reascu emittens fibrillas, cum quibus certis in locis parva qualis alba dependencia glandula; indar minorum Olivarum, terni infixa; qui externe pallidi levi albidus sunt, lineam ulla rubedinus, excepto prope bulbos, interne pallide citrini coloris, paulo tamen intendermis coloris quam recentis Zingiberis, extracta vero radix albior ed. Saporem olfactum differt ab utrisque, odor enim ex aromatico fortis ed, saporem ex Zingiberino amarum sine multa acre dinum. Flores producit neutiquam more Galanga; vel aliarum plantarum, sed aliquid peculiare habet, quod in quibusdam subsequenter itidem observatur plantis, exinde enim peculiarem inducit caulem, atque hanc peculiaris infestat floorum forma, acutam referens clavum, qua obideriatur. Hanc formam generali nomine vocamus Hypophytum, ut in Hypocisulo dicitur, qui sub Caltha Calthae fit. Hypophytum itaque sub Lampungensi spiramentum vel pedis altitudinem habet, ejusque clava que in transversales digitos longa, binos pollices crata, rotunda, ab utraque parte acuminata, ex multis magnis composita squamis, qui per maturitatem rubent in dar cotti Cancri, totaque clava et longinquo clausam resert Tu lipsara. Inter his squamas flores crescens, albidum, acutum referentes galeam, albam & flaccidam. Flos ipsi ex tribus condat petalis externas, quorum supremum in dar corniculi supra florem incurvatur, bina inferiora convoluta funt, cymbam quasi formantia. Totas quatuor minora locantur petala, mollius, nugis lutea, & rugofiora, bina nempe ad latera, binaque alba inferiora extendisse cum corniculo incurvo intermedio. Horum flororum unus alterve in ultimum exerciscit, et quovis dic alii iccum, qui unicum tantum perdurant diem, et tandem marcescunt cum tota clava, nulla formantes femina. Hypophytum hoc in Glifici speccie faciliter progerminat, ex planta vero rarius, prout radix raro vel saepe exsodor, qui non tam amplius extenditur illa Galangal, etique transversalter sed perpendiculariter, seus parum oblique in terram penetrat. Secundo Lampungum minus. Malaise Lampung in wungi, non ultra binorum pedum altitudinem exercscit, modo crescendi cum priore conveniens, et exproquout folia breviora et citationi sunt. Raro Hypophytum producit. Radix et uti praecedentis, externe pallidis obdusta pelliculis, & in articulos digissimae, intime flavescens, majori Zingiberis adeo similis, ut in 香港其 radicem in foro pro Zingibere emineat, luporum vero maxime differt. Odor. De filante geluid de Galanga in actie en gedaante zingt totaal, dat men het kleine zou kunnen binden, maar in het voorgaand kapittel geen onderdeel zijn, die men voor de eigenlijke kleine Galanga moet houden, doch maak en tracht verchildt ze daar om te markeer. Ze is mede verkild in groote en kleine. De groote zou men tot de verdenken kunnen in tamme en koos, doch hij onderscheidt zich in zee klein, die ik ze onder een gedaante brengen zal. De groote gemeene Lampujum schee met verfijnde bladeren op, gelijk de Galanga, doch deze zijn verhouding bozen en de zijde zes voorstoten boog, en daar staan zeootieele vlammen uit ogen tobben, te versieren een ruggevel. De bladeren gelijken mede die Galanga, doch zijn harder en smalder dieper bij een gevouwen as ter dgen uitgebreid, maar bochtig, en wat kurkarvorm gevouwen, getild als van Galanga, een soortderti. Ze staan mede in rijen verspreid, doch niet niets ver van elkaar met een vooruit gerichte as, aliter: 'zaagmengerod, al een priem. De vleugels komen vooruit uit de wortel getuit met een soort as, al een wijentbekrukt met een purperen noed' velteken. De verse galanga is niet te verliezen en daar dan de galanga plant en dradig niet, de groote gember gelijk, met zo ook in de lengte verhouden, en met dikke rechte razingen, daarbij men hier en daar kleine klitten ziet, angstig, alle kleur olyven in de groote vaal, tún buiten zijn ze blauw of vlaagblauw, tot de rode verfde rode blijvend dan bij de bloei van de sint-klaver, licht of citroen geel, effen, wat honger zijn vlees dan verpest gember doch de gedroogde is wit. De smaak en geur is op zige zige zige verfchtingen van allebei, wat den reuk is uit de armoede gestopt, hier, de smaak uit de gember groot, bitter, zonder grote vermindering. Vyynt bloemen droog bruin gemengd op de manier van galanga of andere planten, waarbij het maakt daar mee iets bijzonders, hetzelfde bemachtigd verlies van vet in de volgende gezaafde naams, uit de vertakking voortbrengend een bijzonder stuifje, en daarbij ook een bijzonder sap, tran van bloeiende, gelijkend een geplette kolven stam, maar ook menstafelder. Dit gegeven noemen van met een generalieven naam Hypophytum is indertijd gelijk aan men Hypothium naam, het geene onder onder Cidul. Het grootwerp dan tas lampujang is een lom of een vaat beuk, en daarvan de koos in een doorsnijding lank, twee duimen dik, rond, onderen en boven loogvleugel. gemaakt uit vele groote feiten, die in boorlijke, rijke rood 1 verden, als een gejooste Kretsj, in het gebied koos gelykt als dan van verre een ongekonden Tulp: tvelden die feiten komen de vrouwen voor den dag, een spits belmkring gelykende, wit, in spuug. Ze keer flant uit een uitzonderlijke soort, met een kruisje in het middengedeelte, underzijn samen gewonnen, en maken een kruisje. Bisten zijn kleine, witte, gelerde, rimpelige, te vormen? ter zijkant, in de onderzijde uitgebreid met een krom, kruis bovenste in de midden. Trank deze bloemen komt in een of 2 tijden voort, en blijft dagen nieuwe, die met orde in dag duren, en ten laatsten vervallen met de gebroken kolf, zonder een soort zaad te vormen. Dit Hypophorium komt in 't vooral gebeente heer verloren, maar ook in het geplande zelden, in dat men de naar Ideen of dikwoods uitgraaf, de wijze zich zo ver niet verdientpreid gelyk de Galanga, ook niet duurzaam, maar regelmatig en herhaaldelijk uitgevonden in de aarde bleek. Lampujum Mittis Maleyu Lampujang Wargi, verdeert niet in stammen 2 velden hoger, "aan voorzichtig Beter dan de vorige gelyk, beovichavend dat de bladeren hoor ter en breder zijn. Zijn Hypophytum komt uitden dag. De wortel is als aan 't vorige, donkergroen buiten met bleekgekleed, en in varden veldgedeeld, binnen bleekgeel, de grote Gember zo gelyk, dat de onderste Koks op de markt deuive zijn Gember koffie, doch de juiste verscheidelijkheid in vorm. Dat Odor et fortis quoque est, sed gratior quam priore, ad recentem adaequeas sryz<sc, IVangt Maialisbus dignam, ipsisque jucundam, saporis acriori et amarioris, quam in majore specur, ac pro in efficacior usus. Nomen. Latine Lamiussum Majus & Minus. Lamiaceae Lamiopsis, prunus species, Lamiopsis rotundifolia, de Lamiopsis rotundifolia altera species. Terniaceae Leea. Macaristricae Lamiaceae. Balanidae Gamogana. Amboinica Summa & Sinuabo. Hoc Lamiopsis hau male cencri potest Silvestris Zedoaria species, se Zerubet, seris Ztruba, in Malabares Sua seu Cua in usu-atca, Docum, et Canar a Caborea ditia, uti videndum et apud Garziam titr. in Aromate, cap. 43. nomen hoc Cua cum Ambonicensis Sia Vaiao satis convenit. Dicique quosdam in Goa illud quoque silvestre Zingiber vocare, conperi autem, Malabarenses Cua vocare jubequens Tomum Puil, cap. 17. descripsum, hoc vero Lamiopsis vocant Mattia Minus, quod silvestre denota Zingiber. Ex Arabibus scriptoribus Avicenna et Serapione, uti Garzios recte monet, nil certi determinari potest de Zedoaria & Zerumbet, dum illi numquam totam viderent plantam, sed solummodo radicem ex India adlatam, nequequam vero ex Asia, Sentibus enarrum ignotum esset Lamiopsis, immo vix utrasque his norunt Ganges; Necquequam tamen adfirmare volo, Lamiopsis verum est. Zedoaria, quae in ligulis vulgo Black Zedoary iti Arabibus Gedyuar vocatur, hujus autem determinationem differam. Doest. Paulus ilustramento, Zingiber sum silvestre in Zelittam crescens CmghalcuG vocat lingua Walckuguri, et pro Zerumbet habet. Locut. Lampujum, fit fit juxu Garxiam Caarens, crescit in Aetate et Malabarum copiae tam 10 flicis quum in hortis. Gecauque desertus Ormus, Persega; Ambiam, atque inde porc Alexander Venetias. Notum et a Java per Celebem usque in Molucas, et cuius in insulas Orientales minor autem ejus species non adeo frequens est, atque in Amboinam delata est ex Java. Usus. In medicina, radix in usu,utcque in cocina adhibetur, exceptis caeris ejus foliis, quae in starr oleris in usu funt. Teneri quoque caules ab initio denudati, parumque contulit piscibus quoque adequuntur et eduntur. Sic quoque recentes radices in frutus conservantur aceto et muria conditur, cam alio Aviar, hoc autem plurimum peragitur in Malaicibus et Macafarcnsibus, qui aliquid amari in Aviar desiderant. In re porro, in medicina mihi non consultat ab incolis adhiberi concrēto venena vel morbos venenatorum unimahum, sed cujungul, Curcuma, et minus Zingiber conteritur vel malticarum, et administratur contra dolores abdomen tormina in adultis quam pueris. Contra ejctdem quoque vitia commentur, vel aqua inclytus. Si propinatur. In certo scopulo prope fluvium Batavia Gantong hanc invenum radicem in hortus rupis cresecens cum plurimis nodis et tuberculis sine ullis cauleulis, vel foliatura, nullis ipsi adiacentibus herbis, rupis enim in aqua locabatur. Credidi Ambonensem quendam radicis fructum gustandum opofuum, quo in ibi multiplicatum est, et antea sors unus radices produceterat. Lampujum enim, et praefertun minor ejus species hanc habet naturam, quod, si excreverit, constus fere suos demittat caules, ita ut vix dignus possit subernare crescendum, sed vero novos iterum emittit caules et semina folia. Miram mihi narrarunt Macaflarense Lampuji qua-qualitatem, praesertim minoris speciei, licet herba planta naturae sui veneno resistit, quam maxime tamen perculosa est, et noxia his, qui a Maccaflarense toxico lenticula vulnerati vel infeci sumere, quam primum enim Lampujum assecat, locus quondam vulneratus incipit curare utque assevi, quae a multis annis vulnus fuit inflictum, et jam penitus curatum. Sic quoque toxicum hoc declaratum per hanc exaltatur radicem, si ipsi administratur, quum et ingentes excitet bullas, et effervet quas si id supra hunc in Columna Albinus caput 44. innumerus quam artem Macaflarense magnates tumquam aicanum celant ad venenum hoc praeparandum. Malem. De rite is nuju fltrli, doeb Aegypti damnare dan aan Tonge, na terfca Ryji trakirnde, di Aldcyev Vangi genus, in vuo aj/jgntf, gebouid, dan coerupt, en bitter dan dt gnate, en daarom kraagugt. Nam in Letina Lampujum Majus te Minut. Op Maleytis Lampujanq Heldar, dt terfle zterie, Lampung Kusjil, en Lampujang Vangi, dt 2 dt zktu. Terr ila n/cb Leca Leca. Maccaflarense Lampujum. Maleyts Gamongan. Antuncb Siawaro "Siawabo- Menmag di" Lampujang nui quaJjk t#udtn t wr n-n meJei jprle van Zadostria bilvefiris, ov bet Zerumbet. By de Per/stamn Zerutwi, eo by de Maiabaren Sia e/ Cua in Gu-ziTtrUten t Deruo, en Canora Cachorra genus, in it zien is by Garzias aromat. Lib, cap 43. xcm# nostra Cua met bet Amboinese Sia Wiho ter/ «orrern. En by zegt, dat ze zommige te Gea oat wilde Gember neemen, doch in vivide, dat de Mahlntren Kum wemen de t figende Tommon Puti, cap. 17. en rstitLampujang netmenzy jMatta Mingi, bet -t ueik zoude wildu Gember beduiden. Uit de Arabische Schrijver Avicenna en Serapio, en ook van Gaztas, wordt gezegd dat retschten beperkt zijn tot de Zedoaria en de Zeranica, druvlen die in Indica aanwezig zijn, en niet uit Sina, maar uit de Lampujang met, in een kwaliteit gemengd met de beide Galangas. Indirect wordt niet aangetrokken, dat Lampujang de oorsprong Zedoaria is, dat men in een gemoedelijke Bloei Zedoar, in het Arabisch Ghaza en in Romeinse tuinen, maar dat de wilde versies uit Java, Ceylon, groeien in het Cirgileet Walhuguri, en het oudste beteken ding Zetum bet. Ptolemaeus schrijft over het Lampujang (zaad van de Koe) in de Cuava, naast Gaztas zeggen, dat het zaad van Decan en Maldiven, zaad vervolgens in Sivili, als in het Hoven geplant, en de gelde droogde vrucht naar Ormuz, Perzien in het Arabisch, in een daar over Alexander de Grote naar Irenecien. Zeis bekend van Java, Celebes, het in de Molukken, op de Kleine Zomer vindt men 200 vijlen niet, in Amboina gebracht uit Java. Gebrek aan voorraad werd tot de Afeterijnen gebruikt. Dit vruchtlichaam wordt tot de Asperitynen gerekend. bruykt, en niet tot de kojl, bebalven de jonge bladeren, die men tot Mostkruid gebruikt. De teere geelen tran, die buiten de most vormt, wordt, en een zeer geneesmiddel, natuurdos voor bij vijfbaan koken, te gegeten. Zaanse eieren, ook de verste van het vlees, te stukjes snijden, en in azijn en pikeel geserveerd. Ook andere sambal, die dit soen met een Mallayert sausje beslaan, geeft de garneel een bitter accent. Glossarist in de Medicijnen, zegt dat ze in de Inlanders wordt gebruikt tegen vijf soorten kwalen, uitgerust met een kogge, en kleef ze aan je geknipte takken, te geven tegen hoge blootstelling aan zure vlees, zoals kool en rode paprika, en andere groothandels, die dit soen met je Mallayert sausje beslaan, geeft de garneel een bitter accent. Lossarts in de Geneeskunde, zegt dat ze in de Inlanders wordt gebruikt tegen vijf soorten kwalen, uitgerust met een kogge, en kleef ze aan je geknipte takken, te geven tegen hoge blootstelling aan zure vlees, zoals kool en rode paprika, en andere groothandels, die dit soen met je Mallayert sausje beslaan, geeft de garneel een bitter accent. Tegen ditzelfde wordt het ook gebruikt, en grof gerosseerd of in een pan gekookt, te geven. Op zekere Klip bij de RTUTR BATU GANTOENG, hebben wij deze geneesmiddelen in de kommen van de Klip gesneden, met verleidelijke knapperigheid, onder je geelen, gehakt, of willekeurige groviende daar omheen, namelijk de Klip Balun, in water. Wij vonden, dat eerlijke Ambassadeurs aldaar zich een fruitsoep, of als melk daar uit geleverd, dat welk zwaar verantwoordelijk, en misbruik van de jeugd gedragen had: stamper in de Lumpujang, onafgebroken de kleur van de vrucht, maar die na aardappelen, dat ze verliezen, in water aangetrokken, en daarin ook wel gebraden, waarvan je laat, meer daar na zeker geelen en jonge bladeren transportbrengt. Een nieuwsoortige eigenlijke naam is beter voor mij dan dit: Macajfdren gebruid van de Lampujang, eenzijdig klein oor, kom de zeste plant de krat WR, zelfs in de vijver te voederlaan, nogtam te isoW?eo zorgelijk en zelfzorgend zy die tent, die tent met de Macajfaarjeboe eenige patronen gequetscht z yn, wint top dra zy de Lampung matig, tweeduizend eind de plant 1, daar zy getrotseerd zyn, op de wteuuj zeer te do en, en de laien, uit is bet veel daar te verlangen, en de vande ten vollen gezien. Aan de andere kant, beter plaatsergiften met den zap van deze verdeling levende groene vlag, als men daar onder roerd, verwijkt het geestelijk begint te zwellen, zoals boven Iib. 3. cap. 44. gezegd bet te hebben, het kan die de Mystische Sarife Groene vlag een heilige geest in onder., en dit tenant te imiteren. T 3 Het HERBARIUM AMBOINENSIS Libellus cap.XI Malabarenflorum Cura conventa cura Arabico Sud, quod Cyprium denotat, optime enim Cyprium refert, cum quo Dioscorides Zingiber fumum comparat, non autem intelligendum est Cypenum rotundum ledum tinctum. Tabula Scxagema Criarta Ad Figuram, Primam Lampujang exhibet majus, cum /lytw-phtajhmtie A, ac bini, alii, noodturn aperti HypepBjii conii BB. figura Secundi Laspuutum denotat shejlt minui. OBSERVATIE. Lampjuum, haak, majus, flavum, Zingiberis, speccem, essart, nulla ratio, dubitandum eti; an vero idem sit cum Zerumbet Arabum, vel tum Zedoaria, nemo facile determinabit, quonum et ipse Herrurinnus, qui Zingiber sumum vivum vidit, et orninbus in partibus adfatur examinare potuit, aliquem Arabum pharmacum assignare autust sit, quum his tam descriptio sit brevis, et inter Cese quam maxime dissidentes, ut sit cenji determinari possit; Hertnanni autem descriptio Zingiberis in L. L. B. p. 633. et seq. cum illa Rhizotronum sati ce movet, uti et Zingiberis Figura, qua cum alijis contraeur, ut et illa, qua Theophrastus Collected Zeytan p. 134. hac productus ex Gissa in Labar. Cest. p. 1 uj. tic. NOUILLUM perorat, Hypertextum Rummii veri insti ridentur dic Lampuji flores, omnes enim servae radices hararomaticae talis modo ex radice fumat proferunt fructificationem, Ut in petet in Curt Zingiberi Herba anni, quod ideo letiatur Satu. Dale in Pharmace. p. 976. ubi dicit: „Simili omni frutuence gaudent Hengi Lamiorum, taedae ornum majus et minus, Colus Arabicus, utraque Gahmgt, Zedoaria, Zerumbet, Zingiber et c. quod de omnibus unict, non verum est, uti id patet ex Galanza supra delineata, ac subsequata plausibilis. Hinc Mutharresch, Cuscuta overetn wsf bet Arabi stii, in aptus beduid Cyperus, lecti tecti ne lien Cyperus, assur mede Dioscorides, tyn Gembtr vergrlykt, conor dotr men gienzint verjlaan mori Cyperum rotundum nual longum. De vier-jujle Piant Vertoont in de ter sit Figura de grotte lampujang piant, und het Monumentum indecurae A, et duae adeste nog nietgeepm de Kegeh B B. van hetzelfde onderwerp. De tuin van ligging, uryll, van de kiene, mi/de Lampujang. AANMERKING. Dit grot/Lampujang, een soort zwaar van de vruchtdruiven, beschreven in de eerste reeks, moet worden doorgelopen, dog of het zwaar beter zelfde met de trommel van de Arabieren, of met de Tandoori, kan niemand bepalen; ja, de vermande vreemdeling, die zijn Quaker tevreden geregend heeft, en in al zijn taal discreet heeft gehandeld, heeft hunnen onderzoek, door het aan gaan plagen van de Arabische Schrijver toegevoegen, die in het beschrijven van de Pianos, en het ontvouwen van de Simplicia, zo goed, en onder elkaar zo zeer verschillend zijn, dat het in het algemeen niet kan bepaald worden. Doch de beschrijving van de Citroen door Herman in de H.L. Best, p. 632, en de volgende, gedaan, staat met de afbeelding van de Guava, komt genoeg overeen, welke met ekkiinde Tranen vergeten werken, alsof mede dat gezoen, het zelfs elk onze Tefertjani. Zejian, p. 134. heeft uit de Jindylishche Laboratorium van Grimm p. 119. &c. Verder mag men aanmerken, dat het eerder mee van de witte bloemte sellen te zijn van de Amputing, want bijna al die soort gewassen, wortelen, beengen uit hun wortelen hun bloemen voort, gelyk dit blijkt uit de Curcuma en Ginger van Hermann. Het zelfde geldt ook voor de Sauma en Dale, zegt het in de Pharmaceutische p. 276. waar hij zegt: „Op gelijke manier brengen hun Moesta en Worteltei voor de verschijnen van de Bengaals in India, de groote en kleine Cardamom, de Cofia Arabica, beide de Galanga, de Zedoaria, Zerumbeth, Ginger &c. dog dat dit in al zijn niet waar is, blijkt uit de bovenstaande afgebeeld Galanga, en de volgende plaats. CAPUT UNDECIMUM. XI. HOOFDSTUK. 