title: De lex Frisionum, uitgegeven en toegelicht door Dr. Karl Freiherr von Richthofen: naar Pertz ...
creator: None
text: Bij Tit. XXII is geene aanmerking ge?oegd ; dit regisler ??as toen reedis ?erouderd en in onbruik gekomen bij het niea>?ere boetregister , add, II , III. Daar ?inden wij de opmerking , dat by maatwonden in Oost- en West-Friesland eene andere bere- kening plaats ?ond , een bewijs , dat dus dit register ia Midden- Friesland te huis behoorde , eu i?aarschijalijk o?erigea8 ook uog in de andere deelea , allhaas ia zyo hoofdinhoad, ge?olgd ?yerd, zoo als het dan ook met de latere Friesche boetregistors in eenig Tcrband schynt te staan. Uit de daar regelmatige TerdrieTOudi- giag der boete leidt Toir Richthotsv af , dat ook de compositio bij doodslag toeu TerdrieTOudigd ?ras; dit moet dan in Midden- Friesland het ge?al zijn gev?eest, daar in Oost- en West-Friesland de berekening naar Tit. XY plaats Tond (I, 10, aant.). Het is dan tocTal , dat de aanteekenaar dit niet biJToegde , die in het alge- meen Tan Midden-Friesland byna niets Termelde. 0?erigens hangt met deze Terdabbeling of TerdrieTOudiging der oude compositio de Tcrmelding zamen Tan hett in simplo componere, d. i. met het oorspronkelijk , niet Terhoogde mangeld boeten. Dat in Oost-Friesland , de eigenaar Tan een dier , hetwelk een mensch TeriTond had , de geheele boet<> te betalen had , niet | , dit is b^ c. 78 aangewev^n , belangrijk is echter de aanteekening bij Tit III,73en78, die op eene latere Termindering Tan de ?raarde Tan den solidas wijst, zoodat deie in Oost-Friesland toen geljjk YAN DE LeX FbISIONUM* 198 stond met twee denarii novi , in West-Friesland met twee en een halven denarius ad novam monetam , terwijl in Midden-Friesland nog drie denarien noTae monelae een solidus aitmaakten. WellLe die noYa monela iTas blijkt niet , Tiraren het de cilferen denarien yan Bbvio en Egbkrt , de Brandenburgsche markgraTen ? De laatste aanteekening wyst ons de straf yan den schender een& tempels als uit Oost-Friesland afkomslig aan. Hiermede zijn wg aan het einde der jongste bijyoegsels geko- men , die reeds Hbbold in z^n handschrift als aanteekeningen , Tan den tekst onderscheiden , waarschynlyk ter lijde of tusschen geschrcTea Tond. XIII. Hoedanig was dan het handschrift dat Hebolji gebruikte , of althans hetgeen , waarnaar het afgeschrcTen was? Het bcTatte eene compilatie Tau Friesch regt « Tan welke de Carolingische Lex den kern uitmaakte en waarin ook nog andere Carolingische Terordeningeu op^euomen waren , benevens aanwijzingen Tan be- staand gewoonteregt. In Middeu-Friesland ontslaan, had zij zich niet scherp, tot het daar geldend regt bepaald , maar daarncTens ook enkele in Oost-Friesland geldende Toorschriftcn en gewoonten Termeld. Zij schijnt uit de 9^ of de eerste helft der IQe eenw le zgu. Achter deze compilatie waren later onderscheidene opteekenin- gen van regtsgewoonten en regteu gevoegd, als anuTulling en wy- ziging zouder bepaald plan of zameuhang , doch z66 , dat Tit. I — III ctddit, meer bepaald aauTulliug zijn der ondere bepalingen door een later boelregister , de volgende meer aan toeTallige op- teekeningen hnuneu oorsprong dauken, lerwijl sommige werden af- geleid van doemen of uilspraken van twee, ons oubekende, azin- gen of regters. De bijvoegingen achteraan gevoegd , in de IQe of ile eeuw schijnen ook nog iu Midden-Friesland te zijn geschreven. Eindeiyk kwam het dus vermeerderde handschrift naar West- Friesland , ontving daar nog kanlteekeningen wegens reglsverschil in West- en Oost-Friesland , en daarmede Terrijkt, wcrd het de grondslag Toor Hbrold^s uitgaaft nadal eene der laatsle biadzij- den , die doemen Tan WLEsiARirs wegeus Terwondiog beTatte « toevallig in de Ze^ Thnringornm Terdwaald was. Dat deze Toorstelling Tan den oorsprong eu de zamensteliing Id4 OVKB D£ ZAMENSTFLLING van de Lex FrUiomim Teel Tan de gewone ferschilt , die de Ltx nog tot de 8^ eeuw brengt, de additio er in 802 bijgeToegd «cht , zoo ab b. y. Gauff , Fhillifs , Gxiglee , en in de hoofd- laak ook Stobbi en Toir RicHTHorBBr meenen (l) , erkennen yv^ gaarne. De Traag 13 echter, of de Ltx zelre niet stukken beTat in Torm , inhond , taal zoo Terschillend , dat zij onmogelgk ge- iyktijdig en als ^^ne Tret kunnen geschreTen zijn.^ of de addiiio niet door haren Torm reeds toont , geene TolkswetgeTing ran 802 te kunnen zijn? Yeel rerder ging dx Haait Hettbhi. , Ond' Friesche Wetten, II, p. 344, die de eigenlijke Lex tot 802—804 bragt , de additio Tan Wlbharvs tot den ti}d yan Keizer Hxi- BBiK 1 , 904 —906 , en die Tan Saxhvidus tot dien Tan Keizer Fbbdebik II , 1213 — 1251 , en daarbij in den tekst zich Tele Terplaatsingen yeroorloofde (2). Ook Daiiels neemt eene zamen- stelling uit Terschillende stukken aan ; rri} gelooTen , dat die moet aangenomen worden reeds om het Terschil in Torm Tan alle andere Tolksregten. Is nu de Lex Frisiontim ons slechts in zulk eene compilatie en met zulke tocToegsels oTergelcTerd , dit is het gcTolg yan de omstandigheid , dat er slechts ^^n hand- schrift Tan bekend werd en nrel nimmer talrijke handschriften Tan bestonden , en dat jaist dit handschrift den Termeerderden tekst en zulke byToegselen beTalte , tenTijl de eerste nitgCTer het afdrukte zooals hij het Tond. Het toont ons, dat het Fiiesche regt Tan den tyd Tan Kabel den Grooten af zich Toortdurend ontwikkelde en Tormde , eerst nog zyn karakter Tan algemeen Friesch regt behoadeud, later meer en meer plaatselijk afwykend en eigenaardig , zoo als wy dit in dit stuk reeds zien aanirangen, in de latere Friesche wetten ?oor de Terschillende deelen zien Toltooid. Ikheb, by dit onderzoek, niet getracht, meer dan hoog noodig was , de bijzondere uitspraken te verklaren , het zou ondankbaar zyn niet op te merken, i?aar toi RicHTHor£i's uitgaaf aanleiding gaf tot deze bespreking, hoe Tele bijdrageu zgne inleiding en zyne aanteekeningen beralten tot beter Tersland tbu de geschie- (1) Dat reeds voor 1200 in dc landtaal Friesche regten beschreven waren en wel in alUttererende versen , meent M. Hbybb , in Germania , IX , no. 4 , 8. 443. (3) Over de onderen, aie Bbuckbr Amdbbab, Be orig» fur» munic /}itf., p. 7d. Verg. ook tam dbn Bbrg, ThemtSf 1850, XI, bl. 463« VAN D£ Lex Fkisionum. 195 denis Yan Friesland , tot de jubte kennis der Terdeeling in drie deelen eu tot regt verstaud yan Tele bepalingen dezer lex « in ▼erband tot die yan andere Tolksregten en Tan de latere Frie- sche wetten. i 74754393. 