title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: By dt voorfebretven bladertn zitt men deu dauvoitren nitt. ais mede by d t aebdcrjlt , en oudfte , maar vctlba- rt jlmpe , mt viens feloot , 0/ ter zy den Ut bhd een andtr flet Uje voorkoml , een dveers dum lang , en daur op in ten rondt dolle and ere jUetrjn , die kkint , witle , engt- Jltrnde Mfitmpjet voorlbrtngen. Daar op volgen roride Befi.-n, in de grotttt ait Jnevtr-befitn , ejad , en met korte Jpitzen loven op, langcn tydgroen blyvcnde, laatflcn voordm ze gttlatblig , onJer let buitmfte di velltkt leggtn ttn gfi bruinae ktige zaadtn , toekig , Jptltf met ten tonde rugge. iil 3 dunnt metjl drie- Radix 43S HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. LXt. Radix duplex dl, ad ftipitem pollicem circiter lon- gi i ac transvcrfalctn pollicem eradi , magnam habens fimilinidincm cum Radice Cmax , led eux mulco nu- dulior cft, ac dunor, adeaque lenta, oi lignofa, ut vix diffecari poiTit , interne levi*, ac fungofa indar Ubii radias . mflpida, & rotunda , mulusque emittit durat, longas, & incurvas, fcu circinnatas fibrillas. non profunde in terram penetrantes , fcd qux magnum undique obeupant locum. Hic & illic ad primaria: ndicis partem Gmitia generantur nodofa tubera, pri- mo mollia indar illorum Ubu, dem quoque lignofa, quxquc novos aliquando emittunt furculos, qui ma- trem redituunt, quum bxc inveterata fuerit. Hinc fit, quod bxc planta fponte fefe. multiplicet, & fub alii» herbis tant-ttl formet intricaunncm , ut locus tnpervius fit, quum bxc flagella diffringi ne- queant. Cum hac convenit planta, au* ex Tempus mihi transmissa luit nomine Chinus (puris), quae rescabat circa Damulammam in levibus stilvis. Plagella ejus paucas gerebant spinas, siccataque ejus saba pallide cinerea erane, angulosa, sed longiora quam in Arboribus, tribusque nervis longitudinalibus perteesta, radices ejus erant diffiores, solides, & molliores quam in Arboribus, unde cum vera China propius conveniebant, sed duriores, magisque nodosis erant. Calabresnes ibi habitantes hanc utuntur dufcula verus Chinus, sed duplici dosis, quum tamen debilis sit ejus operatio. Tales radices aliquando etiam in Arboribus nodosis Pseudo China conspicuntur, vovebant adeo similes, ut fallaces sine auctorem mercatores huic illas admiscebant, simulque nobis vendant, a vera autem facile dignos quum China bene spuria semper rudior, durior, et in ligno flore sit. Sineerteque non tantam faciunt Injuriam, quum mundus vult hocque est ex Arboribus sententu, qui credunt in Tipiwa dictum iti requiri, marem, et feminam, albicantem, & mollem veram China habent, in feminam, et rudam duumque marem, quas simul semper emere cupiunt. Pseudo China alba latifolia bina ternave mittit ex una radice flagella, minimum digitum circiter crassa, multoque duriora, & lentiora priore, sed qua plurimores gerit hamos, atque in incuratas Aves consentunt, tantamque induunt duritiem, & Habilitatem, ut pro baculis odhiberi podinr. Foba eodem locantur modo, foliarla, et ample didantra, cuivis autem folio binar obponuntur clavicornu, sed multo majores quam in priore specie, septem, octo, duodecim pollices longa, a quinquaginta ad octo pollices lata, firmaque, & glabra indarn chartrum, pletumque sentus conniventia, ac pedunculum habent retro flexum. Tres majores nervi per longitudinem decurunt, qui inferius indarn acutorum dorsum protuberant, cum unis aliis minoribus ad oras positis, superne autem hi in folio fulcos formant, foliaque superius in obtusum crustumque determinantur anicem dorsum flexum. Quae hoc divallantur, superius bifida, seu fulcata sunt. Inferius humi, quoque geruni rotundas auriculas, atque hinc cum ubi orum foliis magis conveniunt. Flores, summajque similibus increscent radiatis umbellis, hujus autem baccae majores formant fasciculos, diuque virent, exterius obduslate alba, ac cicerea medulla, interne succus, & mollibus repleta granulis, in renitente autem sicca sunt, & minium habent colorem. Vera ejus radix quoque brevi, polliculorum Tegmen cum referens, dura, sic lignum, multis, radicibus, & longius obdussum fibrillis, quae terram non profunde petunt, sed transversalter, & sub ejus superfacie praereliqua non resistunt, sed subrogant, lemni penitus, acquis diffingi nequeunt. Teneri vero crustulum habent lumbriecorum terrarium, suntque alba, & molles, saporis aquae. Surculi, seti turiones ad binorum numerum pedum altitudinem excruciant, et quamlongitudo superius molles, & succus sunt, et que posunt insula aspiragorum. Floret Octobri, frutusque rasteurent subsequentes ficcis mentibus. De vijftig triadale, lange denham omtrent een duim lang, en een viertig duim dik, grote gilykenshap bevattend, met den radix China, doch ter linkerzijde, en bar daadwerkelijk, vol komeerbekkens, met bouten, enstaan, dat men zulk soort turbine kan, binnen liggen, voet aan de zarte van drie, zand en jade, rond, en de vleugels vallen, hangen, en de kronkels in het bezit, niet dit in de aard, maar ten grote voot rondom bepantserd. Hier en daar aan de stok van deze wortel getekend, zo y diergelijk mogelijk kombinaas, terzijde zeggen, dat de China, daar na met mede omvatting, even uitgezocht een moment zichzelf wortel bevattend, die de meerderheid van de termen, als ontcijferd, geveerd, en hierdoor kon komen, dat dit gevecht vermengde, veel onder andere ruizen, zullen vertooningen maken, dat de plaats niet staat afgesteld, maar naar vorenkomende kant van deze rijst, daar te irreeken. Helaas, mede bij ons ontbreek het onderdeel voor de achterkant van het boekje. Terrestrische gewasencyan (Ternatanner grijnsden 1/2, met den roomsden e an baalsart China, groefende omringing Uamulamma, in 't gekreupelde. Dat de pakkende achterkant door een gedraaide bladeren pita vervangt, iets waarvan we jammerlijk horen en langer dan aan Ambonese, een nu niet ver verwijderd zevenkamp, midden in de lengte groeiend, de extreem warme toon door de maagd, en zo nog meer dan aan het Ambonese, terwijl ze met de regie China nog over elkaar doorgang hebben, nog steeds barbaren, en knopen brengen. De Chinese daar, wonende, gebruiken ze bijgebrek van de regie China, niet ver van dubbelde port, terwijl ze negen alpinestraatjes over het gedicht. Jagen ze achter de wind, of zitten ze aan de rand van Ambonese Putu-China, de volmaakte 200 gelijk, dat ze de bedrogen zelf te krimpieren, daarom in ontwerp te verkopen, zijnde tam, daar te liefhebben, it onder feitelijke, de voile de balans China altijd rijker, harder, en productiever. Ook hebben ze de Sri Lanka 100 grote ongelijk, niet van de waarde de ooit regeerde, en ze doen na dat Ambonese eiland, de vroegere gelegenheid, verre van de Chinese wereld, twintig maart martijl, een mensen, en vele, de werf, in vatte grote China, was 't oorspronkelijke eiland, en de roodde barbare was een mannekensspel, die ze dan altijd te koop hadden, zei China als latifolia geeft tuinen van drie rijkdom, aan rene wortel, ongeveer een pint dik, edzoo barf, en laxis als de vooruitgang, dat het nut weinig minder was, omdat ze bezet en verder in de oudjamaïca blauwe gitaar, barf, en lijf, dat men te twaalf koosdelen gebruiken kan. De wereld van het toedel heeft een groot aantal manieren om door te gaan, voortaan ook in de optische manier, die talloos is, verteelt, vermalen, vermengd, en met een beetje gelijkheid gebracht. Hier, in twaalf dagen lang, van vijf tot zes duimen breed, zie je het, glad en afgezet, perfect in zijn soort, genomen uit het baai toepasselijk, en met een berucht geheimzinnigheid; geboekt. Dat er voorafgaand aan mede in de lucht, die beneden af scherpe ruggens uitbuigt, met nog eens twee kantjes lange, de restanden, nu weer boten gemaakt, groeven in het blad, voor aan met een leemte, dikke spitzen, nederwaarts gebogen, en aan de zijde van dit met een beetje geboort, ze zijn torenen in twee gekloven. Aan de achterkant hebben ze ook texten, een bron van bloedertjes, hetzelfde doet de schrijf-inkt, gelijkert. De Haemen, en troeven komen in dialoog, gelijk in balans, maar in verschillende manieren, gemaakt om grotere bogen te vormen, hoewel lang en groen, bedekt met een wit gras. Midden in, binnenzappig, in met concrete komma, in stonden verteefde mijn. Dom vadden ze, en Amicus rood. De regel voortgelopen, met mede kort, als een strijk naar een datum, hard, en bouwvallig, bezaaid met witte groeven, en in anhang valt, met diep in de aarde gaande, maar niet aanleunend, maar bouwvallig, ganzalvast, en onverbeterlijk, doch langt in de dikker wordende spier, bij Parnassus, zijn dat, in male, vaderachtig van soort, de lengte tot vijf en drie voeten boog, zijn de lomeren en: ten bande lang, aan 't bovenste eind mail, scherp, en kanneabeurtgegeten door Spergula. Zij bij hem, in hoed, in de troeven werden met in de volgende droge maanden. Secundo Pfeudoehina nigra, quae vulgo habetur, sternum fere gerit flagella, et folia simile orioris, ilia vero tenuiora Cunt, inferius vix minimum digitum Crassum, et subtus gracilissima, viridia plerumque, aliquando sucus quidam color admixtus est, prope radicem alba, et denis curiosissima obruta spina, seu hamus, qui plerumque in flagellis frequentius fune, quam in alba specie. Si haec flagella torquuntur, vel frangantur, ita ut subhac tramina aliquo remanent, cuius cutem tangant, difficilem calum int pruritum, quod alba non efficit specie. Folia ejusdem, leporem, si odio pollice longa sunt, quinquaginta lata, subtus quaque protuberantibus nervis cum bini minoribus ad oras politus distinctus, qui inferius rotundi deslumpant, nullas vero notabiles habent auriculas, et superius eundem brevem gerunt apicem. Florea, fructusque tam raro profer, ut mihi usque lateant. Radices funt ingentes gleba simile pugni, ex multibus irregularibus nodis composta, multo magis convenientes cum vera China, binis prioribus albis. Illa in superioribus partibus molles sunt, sic succussis sed mox sub hac parte dura, ignosci, et rufus sic e vero suculent. Non directe sub flagellis, vel lipitibus locantur, sed parum ad latera, furtum emittente simile dura, sit lignoias fibrillae, qua magis oblique prorepunt, quam rege terram petentes. Huis coeptorum non eduntur, quum, ut dixum fuit, parum pruriunt, quia ob causam radices quoque suspicantur, licet sine majores, solidiores, ad veram Cunam magis adedant alba Ipice. Nomen. Latine Pftudoebina Molucca, five Amhrini- ea. Nlalaicc Ca ju Tijina Utan. Amboina Ajfalix iuni, h. e. dentiscalpium verum. In Lochoa Soffi Momini, II. e. puellarum dentiscalpium. Balcyice Bona. Javanica IPana. Quidam erronee hanc vocant Sciit Tauni, sed hoc nomen est Catti Cuti, seu Nugo filvarum, alias dicitur Talla Talla, seu Talla Tali in, quod nomen proprie competit Utii Pokypoi di, vel potius Ubia Nummulario. Prima specie cognominatur Pftudoebina alba, pallido, & flavefacta coloris, quae distinguitur in angusti folium, sit latifolium. Altera vocatur Pftudoebina nigra, a nigricante coloris petiolorum, sit flagellorum color, quae major quoque habetur, ursa poort femina. Locus. Primi angustifolia species, quae optima censetur, non ita vulgaris est altera. In Ternata observabitur circa Gamulammam, atque in aliis Moluccis insulis haud procul a litore in minoribus insulis, ubi solum est pingue, sic argillaceum, lapillis mixtum. Item in Hocamohola, seu parva Ceroma, in Amboina in plano Hils finu. Latifolia nota est in cupulis Amboinarum insulis, tam in litore, ubi solum est nigrum, ac lapillium mixtum, quam in vallibus, sic ad montium pedes copulosis. Ubi difficilem formant instructiones, ac locum fere inpervium non tantum quia lenta, sic infra gilia formenca. Sed etiam ob hamulos minimos vellibus noxios. Nigra species magis ipso crevit terra quam in litore, nec ita periculose situata, quam plurimi hamii radicibus adstant, ac superiores flagella nuda fune. Ufut. H* herba apud Amboincftft» in pauco funt ufu, fit nigra fere in nullo; alba tam an^oftifolir, ?|uara latifolia plurimum adhibentur ad dentiscalpia ormaoda ex teneri» ipfarum cauliculi», quum illa ad finem parum contunduntur, ac dentes ipus fricantur, unde puri, ac fimul firmi redduntur, atque hinc difta obtinuere nomina. Teneri caule* adhuc molles , cum fuperioribus teneris folii* ab Amboinenfibu* co- quuntur, fit eduntur aliis mixta oleribus. Sic quoque tentavi turiones albx Ipccici, fit maxime latifoli.c, qui nondum ulnae altitudinem adtigerunt , ac folii* adhuc dcftituumur , quo usque molle* , fic fuccofl funt , in aqua chullitos cum aceto , fic oleo edere in- ftar Lo&uc* Afparagorum, qui prxrcrquam quod fa- tui fint , panim adftringunt , uti Bellonius teftatur, Grxeos Smilae biam fuam tali modo edere, qui pro- prie fune teneri furculi, feu turiones Smilacis afpera. Nodo- febielyk 'duniier icordenJe oen, en xamtfSl met ukxt bruin gemngt , bj de voorlti gtjlrtepi » tn iigt met horte duorntjts , of baaJtjes brut, die men d.vrgeu/ts aan dt ranktn nog mttrder vistd , dan aan dt voiiuiam» te. Ais men dezt rtmlen drtuut, of breekt , dat dt Juk- litle fprankeltn iemanl op dtlutJlwr.cn , zco vtvtutkun- xe een motjtlyk jeuken , 't wlk de i oitte zoarl/ nitidat r. De bladtrm zyn zeven , en acbt duimen Lng, vyf brttd , ean mdertn met vyf ssUfitkeHdt zmuum nefirns tvxt mtnJtrt Ungi dt raadtn , subter Iwptn it mede rond for, dtcb btbben getn mtrkelykt bAltn , tn tanuv ren deztkt horte fpilit. Blotiul . rn vruebtm draagt btt zoo ztldtn , dat ze my nog mbcHend zyn. De tweede relatie zyn groot en hompelig, als een vracht, vilt vulkanisch kobalt ineen samen, zest, vroeg aandelen met de regering, China komt overeen, komend, dan bedrijven waar ga ik, waar ga ik, daar onderhouden, uitgebreid, en rood by dat ge treffende bruin. Zei ik ga niet reclame onder de rang, hou ik je aan de vlammen, maar was het zeer zijde, van waaruit uitgaand dit gelicht barrière, uitgebreid vasthangend, die meer devotie kruipen, dan regel in de arena gaat. De eertijde uitgepraakt zele bit te weten, wat niet grootte doet tobben, als gezegd, tot jeukt voor zorgen, en vergeet niet redenen men zegt dat werd uitgevonden, beste bood, schoon zij grooter, meester en de regering, China gelikt zijn, een dat tegenwoeren. Naam, in de Maleisisch Pseudochina, Molucca, uitgebreid in Maleisisch Caju, Tsjarima, Litan. In Amboina, Amoena, een dat is dentiscalpium verum, een van de Tandpuliers-kruik. Op Lombok, Salwe Manamana, dat is Tandpulier van de Maleisisch. In Boleys, Liang. In Jawa, Wana, zelfde noemen 't abusievelijk Schrijf Thun, maar dat heeft de run van twaalf calcium, Cassia, of Kruidnis, zelfde noemen ook Talia, Talia, of Talla Taliman, welke naast toekomt in Ubium Polypoides, of groter beter toepassen Ubium Nummularium. Dat eertijde in Azië, overgenomen Pseudochina alba, dat is de witte taak China, van de liefteling-grot, uiteindelijk geel vlekken op de ranken, ongeveer dezelfde in vlammenblad. De andere van deze Pseudochina negra, een zwaarteloos van China, van de zwaartekracht-groep, kleur van de lepel. zijn in. Pfaats. Dat eersttijds gezien, zoort, die men voor de beste bouw, is zo goed gemaakt niet alle andere. Men vindt ze in Tembu en omringd Gomulamma, en in een paar er een Afgelost Eiland, niet verre van brand, in het kreupelbos, daar vette kleigrond is, met struiken gemengd, als mede in Hueamotl, of Kleine Ceram. In Amboina op den vlakke bodem van Hat. Het breedbladige is bekend in alle Amboinese Eilanden, zo ook in Ceram, daar ten zomer, en in italiëge grond is, als in de Vallei, en in 't langgeregen in de bergen, daar beter kleivig is. Over al was in een meer vlakte verstreng, en den plaats onderzoek. Gelyk, niet te Beschouwen wegens de taamte, en cnverbreekt het Rijnen, maar ook veelgens dat vele baakjes, ter meer de kleur ten toonbeeld. De schoonheids zoort gebruikt nu in, dan op Brand, en is zo gelyk niet voor de kleederen, en, deszelfde de meeste baakjes bij dat uitgelegd, dan dat voorbeeld brandstof kaal zijn. Gebruch. Veze krmden zyn by Amboinese sn in klein gebruik, en de troate Jebier zot rsiets. De tritle, zot nl, als breedbladig, zyn noest in gebruik, uit de terrein ver jonge bladeren van Peete tot maakt, als men de fluit aan tene eindt wat knust, en de Sindens daar mrd iveerft, veer door zy zuiver, m met tene vast zullen iewden, veer rar dan de verrassing n. dat de terfst uitvloeden tot de wilt te zoorte, doch meest van de breedbladige, die nog zyn in hoofd boog zyn, en zonder bloedren, zot verre zy volk, in nus zyn, in inter opgekookt met Azijn, en Oly, als Salade van Spaghetti kunnen gegeten worden, hobbend bij barre lachwekkende een kleine samenzuring, gelyk Bel Ionius getuigt, dat de Grieken met barre levensstijl, de ene, ielek zyn de jonge, en teere uitvloeden van de Smilax afpea. De HERBARIUM AMBOINENSIS Liber IX. cap. LXI. Noodzakelijke wortelen, aangevulden speciaal, welke al door tussen kommen, koken, en eten postig in ander land, Ubio-rum, sed purum est, tam raro ontmoetingen, veer, appri hasche exfodiat, & comedant. Vero, en dure: wortelen interne, licht pikkelijker, verhoed depurantur, & vert afgesneden van de wortel Chin, aan pro voor zijn meer verkocht, welke uit Sinenti provincie Fokekien worden gebracht, in Tenuia, on die tijd was, toegepast op desbetreffende ver, Chin, sed duplici doli. Flagella multum adhibentur loco Rottang Java, et quibus coronaeollarum ingentium formantur, ut corz Goeroerongs necodos, quae funt vasa Tuffado-mm, in quae arborum humores depluunt. Lignum longumque radices fibrosae, undique circa magnam excretum radicem, in quibus spei tubera observantur, indicator minorum Ubiorum, magnam habent similitudinem cum Sarca Parilia, quae cum Radice Chinensis ad unum periment genus, atque adhuc funt Smilax aspera. Fibri vero Ambonensium nostrorum Plantium multo duriores funi, magisque lignum illius Sarca Parilia, neque de splendidum usupaud incolar quidquam notum est. In Hort. Allob. part. 7. Fig. 3? similtudo deferibitur Plantua Crina sub nomine Ciri Pittsandia. Hanc. Corpu. Portug. Rhetorica, flada. Belgice, Sibbeut. Tabula Centum Sexagesima Prima exhibet Plantam Virginiam, spinam innocuam annua, latis Cannellis foliis, radice arundinacea, cunis, & cernua, forte China spinulae caducae. C. B. Pia. Plaza. Almagia. p. 340. & Phil. Inst. 1 10. Fut. 3. Huc spelat Karl Vllandi H. Molat, parti. 7. Tab. 3t. ubi vide notu, & Sam. Dase in Pharm. i 41. pag. 134. ad Chinam Occidentalem, & Thes. Zand. p. 217. ubi vocatur Smilax Indica, spinosa folia Cinerrhois, Plantus Chinensis quibusdam, in his. Zand. p. aa. etc. De conoscenza delle piante medicinali, Sam. Dase in Pharm. i 41. pag. 134. ad Chinam Occidentalem, & Thes. Zand. p. 217. ubi vocatur Smilax Indica, spinosa folia Cinerrhois, Plantus Chinensis quibusdam, in his. Zand. p. aa. etc. Aan de buitenkant, de oude barrière, voorten, zyndtvant bemen licht ros, vierden febovn gemaakt, en onder het opprecht Radix China gemengd, een tijoor laat vermenigveld, gelijk een munt in andere uil de Sinteta voorzien, Fackien te groeiën; in de Ternat en, als gezegd, geloof ik met zeker gebrek van de opperste China, aart men dubbele voorzorg nodig tegen netzorg. De ranken verden veel gebruikt, in pisatie eeuw aan de voorzanger Jaca, om grote potten te maken, als ook de randen aan de geroosterde te bedekken, 't is het werk van de vattemakers der Tiffadoorfen. De bewaakte langt vaak rondslingert rondom de uitgebreide, en daar als men eenstigde knobbel vindt als een knusse Gebis, bevat groot gepluizigert dit Sarfa Parilia, duivel met de Radix China ondersteund, is als de maag van de Smilax afperende schap van de Aartsvlakte Pseudochina zyn vrij harder, en maar uitgebreid dan Sarfa Parilia bevat te zyn, ook van haar gebruik bij deze inlands nog niet bekend. in Hort. Malab. part. 7. Fig. 31. Eerst durgerukt Pseudo China bevestigd, andere denken aan de naam Carol Villand Bramme, Carapuceert, Pertugal, Rais en Cuba. In Duits Pockhour. De wijnier kan een en festige plant. De Virginische Smilax, met een achttallige door octopoten, en breed blad van de Cañella, met een randaagse, ditzij, en vleesachtige wond, moet je de valche knobbelkieuwige China van C. B. Plum, bij Plukenberg, Aimag, p. 340- en Pijn. Tat-. 110. Fig. 5. Hierbij toegevoegd de Karibische VI-landen, van de // Malab, part. 7. Tab. 31. waar de afmetingen 2.5 meter, zijn mede Dale Pharmat. in ^Jl.pag. 184. bij de Welmindere China, en de Tef. Zeyl. p. 217. Zij waren grammoefenen in Indische, duinachtige Smilax, met het blad van de Cannabe, bij sommige soorten China Mass. Znl.p.a 2. & C. CAPUT LXII. Boek. LXII Hooftstuk AMBOINSCH KRUIDBOEK. CAPUT SEXAGESIMUM LXII. HOOFDSTUK K. SECUNDI U M. Anmerkingen in Radicaal China, Sar- Aanmerkingen op de China Long, en de Parilla. Quum praevium plantam Pseudo China ru, vocata venenum, necesse erat addere descriptionem formamque verae China, hoc autem usque nemo efficere, quum hanc in vera sua patria erdem tement non viderim, contentum itaque hoc oportet esse, addendo ca, quae alii de ea scripserint, auflores, & cujus notitiam porro delinquo ex plantula, quam ab aliis accepi. Radicem China speciem elTu Smilax ajpera, praevia aliis tollatur China Christoph. Acosta cap. 21, ob idicit, in Malva quoque area regionibus, longa emittentem spondyque flagella, ad summum minimum digitum crispum, his Convolvuli Spinosa similis, folia gerentia his Plantaginis latifolia U mi lia. Radices ejus aliquando pugnam crispis funi, plerumque vero minores, ac multa: Genua dependentes, quam imernere alba, quaedam rubentes. Sinice has vocat hempaian, Decanice ljtmpaos, Canarice Bonti, Turcice, Arabice, & Persice Copia China. Quosdam interrogaui Sineses, qui putabant se ferunt hanc optimum novissimam, quique mihi declarabant Ambonieniem nostram purpurinam Chinam, angustifoliarm nempe modo crescendi, radicibus, & foliis satis bene convenire cum vera radice China, quae in ipso rumores crescit patria, cumque modo arbore adhuc dicta, ubique se et circumvolvens, sed non consentiebant, an ipsoorum planta effectu spinosa, vel glabra, quidam spinosas albinas esse plurimi has negabant. Potest verum dicere inspictrices caules, radices proximos spinosas, claram aliam non, nec uto ad eundem destinguere. Radicibus eus majores erant, molliores, interne radices, nec tot streminibus gefessibus inventas, sed ex paucis, se tenuibus, quas gerebant, alii minores dependebant juxta quales in Combustio obfervantur. Teneras radices ibi adeo malleolus funi, ut in cincturam torreti possit, et ediri in salutem Ubiorum. Sic quoque pauperes, & plebeii per annum tempore has radices ignarus soderent copia, tuas contunderent, lavarent pultem coquiant in statera Papaver, hoc autem sicut adfert incommodum, quod si nimium usurpetur, ac nimis diei, Hydropicum causale Sanguinem, & Diarrhizia excitat. Declararunt quoque mihi ficcatas radices non ita in ipsoorum patria usitata esse, quam apud alios populos ad lucem Veneream curandam, quem in finem quoque in ea regiona India Orientalis deferuntur. Quod Pater Murtinus delencit in Atlante suo Sineo, in sexta provincia Suehien dicta pag. Ot. de Ff lin, quam veram vult xftim.ni radicem Chinx, non adfentire polTum. Folin enim nihil aliud est, quam quod Sinenfium vulgus vocat Hot-L-n, ex Suehena quoque adlatum, quis radix est bulbus, mollis, et sordida albicatis interne, ad radices ctn fecundis vicem funguentur Pinorum, quae ut neutiquam adfinis est ulli Sini-laci, sed potius species tuberis terra, ex ipso plurimorum Sinentium relatu, nulla proferens flagella, vel folia. Adfentior tamen quosdam hanc producere surculos, quantum audivi, ex quibus loers notari potest, ubi reconditur. Similem feremus plantam infra liber. 1, cap. 17, in Tuberi regio. Dit voorgaande plante een basiaart China genoemd, zei toas nu rodig, doet befabrywng jier gedaan van de oprigte Radix China daarbij doen, doch 't zelf kan ik nog niet doen, ah geblokkeerd door vtn in boor regte vaderland nooit zin groeien, ik moet dit tribazen butelpen met 't gencent onder de Aalberen librijven, en met een halve kennis gemak van een plantje, dat ik daar van bedenke. Dat Radix Grim een soort van Smilax afgepompt ondertussen Christoff, Acosta cap. 20, daarbij zegt, dat ze in de Malabarische horde groeien, ook toebak, net jonge doornachtige ranken, op zowel met zichzelf, een pijn in dikte doet voorkomen winden gevoeld, meer zoals brein van breedbladige weegbree. De vlezige zyn zomer en winter een vijl die, meer dessert, curvuler en vrucht bij elkaar moligt, binnen zou aangetrokken met soms groene bladeren. Ik moet zeggen in zijn Sinees landgoed, in Decan Lanspurg, Canar y tu Boiot, in 't Turk, Arabië, en Perzië. Ik begreep een cingel, Sinestezië, ondertrouw, duobaar vermaak, zeventien wereldkenten, de wijze middelen, verklaarden, dat onze Ambonische bezittingen in China, te weten, de vlambladige aanwas, kortom, en bladeren redelijk over te komen, kwamen meerder regels Radix China, die in barre landen groeit, op te zetten manier, de bodem eischen, inzover als omringd, door zuur, waren niet onverwacht daar in, af de boom doormidden baden of niet, zo aanjagend, zo veel als ja, de met juiste antwoorden. Zevenvoudig hevige henen, dat de onderste koosjerlilmnat, de zeventiende etalage doemen, aan de andere niet, en dat zij daar 100 hoofd niet opgemaakt hebben. De vierkante ster en groen, zag terrein, van groot triforce actief, eind badden zwaar vetal barde vroegeningen niet, hier en daar aan de veeninge. Eenige werden genomen, bitgenaderd, geslagen en niet aan het Comité zitten. De jonge arbeiders zijn daar zo machtig, dat ze meer dan het beste kunnen, het eten kan als geest. Zo zijn ook de arme lieden bij dit uur, terwijl de wereld wroeten in meer momenten. Ze zien de schijfjes, en ten minste zijn ze vertrouwd met de verkoop van appelen, gewone dingen die hier zijn known, en een knap wijn, de schijfjes zijn hier bekend. Dat het dus was, voor de radix China; planta ista, wat nu bij deze was getransporteerd uit Portugal door een vader uit Makilau rond het jaar 1682. Bitse weg, reverend Dom Thedon Suffragist. Item, deze plant, wat mij het jaar 1685 uit de Tertiaat was getransporteerd, hier in de eilanden, uit Albion, onder het naam cerut, radix Chinensis moet worden geloofd, zoals Christoph Acoftam niet echt, maar spurious viste China, rond Guam groeide, wat voor dezelfde als de vorige was, Psychological, omdat in beide planten niet verwaand zijn, spina's, enzovoort. Tom. II. Hic terrae Primi Suebium pag. 69, tot Folin, et territ by for een epithet Radix China no 7 geboten, kan ik daar voor niet aan te tonen. Hant Folin is andoni niet dan 't gemeen de gemeente Sinetzen, hoe dan ook geen unicum, en offt een gebraten voerd, een baal beschimmelde murene, vust, en veel excit van binnen, omringd door ittolice, tan oude Phytochemie groeijende in geenzitts vit de moegewoon thee van Smilax, maar veel eer flagrant Tuber terra, rata verbaal van de meest hechte Sinetzen, geen ranken nog bladeren voortbringende. Bekent echter geboort uit hetzelfde, dat het enige uitvloei van voordeel brengt, om te beginnen aan te tonen kan, daar het leidt. Diergelijk groei try lib. ll, cap. 17, beschrijft in Tuber regium. Indien het nu een regte Radix China heeft, is de plant die we daar tegen komen, is door zitren Portugese Paler uit Molukken, ongeveer 1582 na Bauwens aan de Eerste Aarde tot Theodorus Saff. Als ook die plant, deugt my Anno 1585 uit Tematen toegekomen. Het, aldaar overgebracht uit Mindanao, blijkt ondanks den eigen naam van opregel Radix China, zwart maar t* glanzend, dat Christoph. Acosta niet de opregel, maar een baarschijnlijk China verzamelde, ongeveer Goedgroepeerde, tijdsbestanddeel zelf met de voorgaande Phytochina, tegen by maar doorlopend, daar zij aan dit soort voorafgaande planten niet met al van dorpengroei bevolkt bezitten. Quodvis folium, folium locatum erat et oodo furo proveniens, aequi inter innrustula circino qua- dam conspiciebatur, scu clavicula, addira porro erat brevis, latina deferiptio, ab eodem patre exarat, quaque ut neque necum communicata funt. Uberrimae Botanici lustret dt Jager. Descriptionem hanc addere inutile duxi, quum purpuram instructabat plancte famam, autorem enim se referens ad vivam plantam a se transmissura ut vase amplum, scu sittil quin in Macemo jun cribspuerit fermentum decem pedes longum, sed quod amputaverat; ut iterum novam regerminaret, uti & Batavi ad orgyx longitudo jam excreverat, sed dein iterum incernit s modicum, et tedio Botanicorum, qui hinc plenariam celebri hujus plane huc usque diducta descriptionem. Quatuor autem, vet quinque ists plantulas ex Tertiata mihi transmissae haud meliorem fortasse fuere essestum, quum plurimae fere iam interierint, reliquae novas spe, timore fallunt, varios emittebant caules ex una radice ad ulut altitudinem, circa quas alii excrescebant plantulas. Caules hi posilimum erant cremii, vix minimum digitum eram, rotundi, & glabri, herbacei, & riccis, in multos articulos dilatius. In superioribus folia locabantur folitaria, brevibus, ac oralibus in petiolis, minimum digitum circiter longis, illa vero binos digitos lata erant, utrimque in rotundum apicem excurrentia, crustum, pinguia, & mollia. Ipsum or fulgor deferens flexum erat, ita ut lubitus planum referret cochleare, nihil in hisce conspiciébantur vena, nihil nervus medius, qui lubitus acuto dorso protuberabat, aesuperius Iuleum formabat. Ex fauciatis petiolis, ac foliis succus exfollabat viscosus ferofusque, nullam autem plantam ulla gerent claviculas, quum forte nimis tenera adhuc essent, nullam quoque inhiscere observabantur spinis, vel quod has mulaturer causticque fummitates a Sole magna ex parte nudus erant, vel a Cicadis compostus, atque post anni spacium omnes interierunt. Ita ut nulla ipsi amplius superest, perfectam hujus speciei plantam; sufficiat itaque ex iis animadversionem formam, & foliorum situm quodammodo convenire cum nostra Psittacina, licet verus folius non tribus illis nervis divinis sint, uti nostri. In ipso Sina ejus bina observant, snecies. Alba, quae mollissima, & optima, quaeque semina habetur, posterius deferetur ex provincia Cancon. Rusticus, & durior masculus vulgaris in provincia crescit. Polecus sed plerumque sponde, & silvestris est; unde & evenit, ut in praecedenti fuit dictum capite, holce incolas semper marem, & feminam, h.e. ruitam, & albam simul vendere, quumque sinenses mercatores rusticum non habent, tum in usum vocant Psittacina descriptoram, quam in his inveniunt regionibus. Nomen Pharmacaorum Lingua Latina radix vocatur Radix China, cujus ultima vox Belgice legenda est Tsjina, sed 'Ijebina, uti Portugali suum Chan pronunciant, Latine vero illa regio vocanda est Sina, uti Patris Martis in Atlas suo Sinico, alii que viri dolent id latis demonstrarunt. Mataice vocatur Caju Tsjina, & Ubat Radja. A Sincibus nostraris numquam aliter audivi vocari nisi Boetius Ge Boetius, Folin enim, sed Haeten et illis omnes pro alia habetur planta, nempe pro Tubero terra. Nomen Lapis, quod ipse Acotha tribuit, ipse ignotum est. Terrae Fossile peculiariter vocant Tuboystii, h.e. terriferris Radix China, quum in hujus tribus montibus sineulla cultura crescet, & provenit. Ufus. De usu verus Radicis Cinch hic amplam descriptionem facere non est animus, quum hic non crescit, sed sentiores ablego ad seripta Garciae Ab Orta, & Christophori Acotha, solummodo hic addam, binas me ob servate res, quae virtutes spectham hujus radicis, qua in re a Sinensium Tententia differimus. INENSIS Liber IX, cap. LXI. De loco et usu de Utra Saff, gestando, dicat dotrem Pater gravose: een grove ofteekening tot reuk met drie bladeren, jaerst bevat een vulling. Longitudinem, ten duim breed, met een kerting simpel gesteld, en met meer dan een enkel middel-zenuw te deel uitmakend gevoeld, niet. Iulius in actum in analogie met zyn lid, si tafel ben beiden eerst irullen, actio mei oude ten gevolg, vaga waar daar bij eeuwdeel lascarjanp in Ijtiyn, diversa zelve Pater gejukt, l.Ade me mogedeelt en duc res nudadigheid van de elterden taamlichten Herouter de Jager. De beschrijvingst niet nodig gembt in te zoeken, de vizier men daar uit wilig begrijpen, zoals van de gedaante der planten, respectief e dit den Scriver op declarerende slankte dat in e en breed nardewat gerust, diversa al in Alcaucin een rank met bidders van vet in nieuwe voeten, Low g, de bovenkant bem afgegraaid tot dat ze onderstelt een nieuwewand zoude voorbereiden, gelijk zoo op Dataria meerde een vadem lang uitgestoken boot, doende is vaderland weer buiten gaan, tot groot levensverwarring Tandefstbeber, de voelke daar daar tot negen doer ten roemen beschrijving van die vermarrtde planten meest meten. De vier a v\f plasitjer ont uit Ternaien txgezondfn bebben riit veeJ btter geluk gebad , ais zynde de me tfle alreetr vitgtgam • de refler ende bouden or.t tujjcbm beap en vreet j /.y /ebotnen ep met verjebeide fit /en uit tene vnrtel , tot de botgir van tenelle , random dcvxtte au- dere flanti e i wnt quamen. I): JDftn Jlonden meejl opgeregt , febaars een pink dBt rand , en fbtd, kruiducbtig , en btugzaam , in vule [t- den veriettt. Aon dt bovem fle ftmdtn de mderen enfal, op i. orte dikke jMtjtt , om irent ren pink lanl , twte vingtrr breed , aebter en t men in ten ronde Jpitie Ut» l «pende, dii, vet, en mMs. De rartden iimen rteer- maarlrgtbtfm, zoo dat ze van mderen ten vlak lefel- t jt gelet ben , gttn andertn aieren zag men daar aan , dan ten mididzenHwe, deuri it van ondtrtn met een Jtberft rugge tdtbuilde, en bovtn ten greeve maakle. uit de gekwikstje len, en bladeren liep ten kwiveryge weinachtige zap, rijker geme van alie beste tenige clausidren toegebracht, devocht ze misverstaan neg te som van aren, van ismuren, of doorstroomd zelig maak hier, en de een k topsen klar en nuus van de Zon verzengt, of door de Slinkansen afgegezet, en zyn na ten jaar al te zamen uitgaan, zodat ik nu geen kleur pelt ten volkomen planten daar van het zien, en laat ik nog eens daar uit te bemerken, dat de gedaante, en vorm van bladeren, en dergelijke verdachten vertonen met onze Perzina, botanisch de bladverminkte van de regio gemdrie ribben vertoond, gelijk de onze. In Sina zet men tvee zornten daar van. De witte, mailt, en ster, die men voor de veerweten beacht, brengt men mee uit de provincie Cantem. De rode, en hauvoort voor in mannelijke gebouwen, groeit in de provincie Foekien, en moet in het vijlt, waarvan dan het gewone is, gelijk in het voorgemelde kapittel gezet, dat onze inlandsche planten zelden gebruikt, en veerkrachtig is, dat is rood, en wit, te zamen koostbaar, en als dan de Sincezen Kracht de rest juist niet behoort, zodan behoedpenzenbaar met de voorbereide ven Perzina, die is in deze Union van inedn. Naam. In 't Apotheker Latijn noemt men deze gewassen Radix China, Tar van men het laatste veehard in het Duits wordt het lezende Tsjina, of Tsjina, gelijk de Portugeescheur, maar Ch uitgesproken, dat in het Latijn met dat inderdaad genoegzaam aangetoond. In 't Maakt neemt men ze voor Cajus Tsjina, en Ubat Radja. Ik bebze van onze Sintezen nooit anders bertn noor.cn, dan Boytfi, en Boetii, maar bet P'olin, of Hoclen, KCerd van bun allen t oer een anicr geicasgcLtuden, na- menilyk vo or een Tuber cerne. De nr.am Lampahan , die Irm Acofla gteft , is by bun Ueden onltktnd. Dr roffe Foekienze noemtnze in ‘t btzomler Thouboytli , dat is landelykt Radix China, <nn dat ze in ‘t urildc gebergte zonder etnige quitkingt groeid. Gcbrailc. Amgaande bet gebnrii van de regit Radix Cbina veit ik albier niet uitvitreiyk bandelen dtzeyl ze bier met veafi , maar den lecztr tvyzer; Ut de Jcbrften van Garcias abOrra, en Chriftoph. Aeolia, atlrenlyk mees ik bier aanroeret t, dat ik tncee dingfti aasigonerkt bekbt , aangaandt dt kragien van deze ivcrtel, daar in iuy van ‘l gcvoelen der Sintezen verfcbiUtn. ir jr t IX Bock. LXII Htoffl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 44J Nos enim Europxi cura plurimis incolis Radiem Cbina habemus mollibus, ac (librilibus ex panibus conftantem , fudorem excitantem , calefacientem , & exficcantem. Uti Garcias libr. 1. arem. cap. 38. de le ipfo tedatur, fele poli frequentem hujus radicis afura in tantam incidiuc Hepatis cxxduntiooem , uc totum ejus corpus EryfipclatoTum , & inflammatym quafi fuerit. Sic quaque varii incola: per continuum hujus Decocti ufum i?i tales incidere corporis ex®- ftuaciones , licet cauda ejus auoque adferibi pofllt ferventibus aromatibus, qux plerumque ejus deoxUo adiji i luentur. Contra dicunt Sinenfes radicem Chinx conftarc quidem ex tenuibus, & fubtilibus partibus, fcd ipli didinfte adferibunt refrigerantem, & debili» tantem qualitatem , ad cujus argumentum , Aedemon* Arationem adducunt, multos pauperes in Sina recen- tes exfodere radices, & ad cibum adhibere, unde in* cidunt in Diarrhxam, Hydropem, & Paralyfia, qui itaque efferius fune frigoris, non vero caloris. Secundo, quam maxime miror Sincense relatum, hanc nempe radicem in patria sua non medicari, nec in re Medica esse in usu, sed solummodo inservire pabulo pauperum in tempore, quod mihi etiam adparuit ex laudata Portugalici patris epistola, in qua Sineses declarant, hujus radicis usum melius notum esse Europae, quam ubi ipse. Item recentem radicem debiles posuldere virtutes, unde & duplex ejus requiritur dosis, quam tamen credamus, notitiam & usum hujus radicis ex istis regionibus ad nos per venisse, uti prae aliis Garcia l. e. notetur, ejus adventus in Indiam anno Christi 1537, primo a Sincenses mercatoribus hanc radicem Malaccam, atque inde Goam transportatam, & notam factam, quam in navibus secum ducebant non ad cibum, sed ad medicamentum, atque Portugenses tum temporis ab ipsis edendi os fuiste ejus usum. Unde de ab illo tempore omisercencti usum Ligni Guajaci. Unius alteriusve rei differentiam forte ulteriore investigatio componi possit, sed non sicut mihi multum tempus his teres, quum Medicinam non profitear, hoc autem scio, Sineses multa aromata, quae nos habemus calida usque in quartum gradum, dicere frigidus sive natura, quod forte fortuna vel simile est, quae enim exdinguunt naturalem nodum, et temperatum calorem in corpore nodoro, necessario hoc debent frigidum reddere, gracile, & luteum. Sarpam Partiam, sit Extremus in Antium Tunduque pertinere genus, ad Smilacem nempot, asperam, credere coarius fuic , quum in fasciculis Sarpam Parilia, qui ex India et Occidentali advehuntur, aliquando invenirem totos fasciculos, in quibus quadraginta, vel quinquaginta fibrilus, quae pro Sarpam Parilia adhibentur, ex una diversa prima dependebant radice, quae omnino similis erat Radici Chinensis, vel saltern purpurix nodus Chinensis. Fibrilus huius interne lignosum nec rumpendum gererunt nervum, erantque hic sit illic obtusis spinulis nocax, ut in nodus Pseudochoina; Ad majorem autem comprobationem hic adderam ea, quae Piso sergit in libello 4, caput 36. tres nempe species in Brasilia crescere, quae ibi Iupicaonem vocatur, quarum una tantum in usu ed, quaeque a binis aliis non usu adtinguitur, quum vera minimas gerat spinas, radixque interne rufa, exterum forma fibristniles, folia gerentes Plantaginis, multasque prosterunt baccas coloris aurantiacu, longissimus et lenitissimus flagellus arbores adfodent. Ab omnibus ad eodem additur, ad quos vera Radix Chinensis in usu ed, licet debilioris sit virtutis. Want, veel Europese met de oorsprong in China, zijn helaas verdwenst. Het kaduimatisch Chinadomp, lelijk, walgend, en uitdagend. Gelijk Garcias lib. I. arom. cap. 38. vanzelf, dat na het gebruik van deze uorsprekelijke in zulke verbittingen valt, dat het geblokkeerd is uit te vigen. Het niet roos en vuilgebied. Zelfs onder de verhalen van persoonen onder de landers wordt het gebruik van het decedum in dergelijke verbittingen gevonden, hoewel men de oorzaak daarvan ook toegeschreven kan aan de slechte lucht, die ze gemakkelijk onder het decedum mengen. Daartegen zeggen de Sinenzen, dat de Radix China, koosjer, en lug in de smaak, is, maar in werkelijkheid baar uitdrukkelijk en verkoudend, en prikkelend in de neus. Het bewijs daarvoor is aan de overbrenging van die verwelkte wortel uit China voor gebruik. Voordat die verhalen tot buikloop, waterzweet, en lamme vijandelijke invloed hebben, wordt het aangeduid als een oorzaak van koude, en niet van virale infectie. Ten achteren, ben ik verwonderd over het zeggen dat de Sinisten, dat deze abortus in barbare tijd niet geacht, en in de medische tijd niet gebrukt werd, zegt alleen tot voedsel voor arme mensen te verstreiken in hongersnood, voel ik ook gebiedt aan het uit den voor-genomen brief van de Portugees, naar aan de Sinisten verkeert, dat het gebruik van deze abortus de Europeanen beter bevalt, zeggen dan hun mensen. Ook dat de verstaanbare woordenvoorstelling van kracht is, en daarom ten dubbelde portie moeten gebruiken, werd toegegeven, daar er nog steeds geloof is, dat de kennis, en het gebruik van deze wortel uit de soort van plant gekomen is, zegt, onder anderen Garcias, loco cit., getuigt, dat bij zijn aankomst in India, anno Christi 1535, eerstmaal door de Sinisten hoppen te Medan, van daar na te hebben gebracht, en in kennis gekomen zij, die ze op barbare lepen bij zich badden, niet om de kost, maar om zichzelf te genezen, en dat de Portugees deed, dat zulks van barbare geleerd had, van daar af verlatende het gebruik van het Lignum Guaiacum. Het verzekeren van ri een en het ander, zou men misschien bij nogal onderzoek kennen, al te weten, doch het lukt mij niet veel tijd daar mee te spijken, als die van de Medici gingen profetie maken, maar dit is nu, dat de Sinisten vele j Pepsi's, die men voor het best ook in den vijfden groot bodem, koud van aard zeggen te zijn, bij geval waar is, veeal uitdovende de natuurlijke, en gelukkige plant in onbelichaam, moet het zelf noodzakelijk koud, mager, en ongezien vijfden. 