title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: AUe wetenschap, en oqk de wijsbegeerte wordt minder bepaald in hare uitkomsten, hoe verder zij zich van het aanschouwelijke , bijzondere, aan elkeen voor oogen liggende verwijdert. Het algemeene vermag zij niet dan in afgetrokkene begrippen weer te geven; en reeds in de beginselen der logica hebben wij geleerd , dat hoe ruimer de omvang van het begrip des te geringer de inhoudr worden moet. Geen armer inhoud dan die der wijsbegeerte , waar het begrip wordt gehouden voor een kale, levenloze formule, voor een rekenkunstige som van afzonderlijke kenmerken. Voor hem die het begrip door eigen denken verworven heeft, is het de aanwij-; zing van een enkel moment in een levensproces ; een mijlpaal op den weg eener geestelijke ontwikkeling, wiens aanblik een schat van herinneringen en uitzigten te voorschijn roept. Zoo is het geraamte voor het volk een beeld des doods, voor den natuurkenner een gedenkstuk van veelvoudig leven. Het kostbaarste van wat het denken ons opbrengt is niet in de letter der formule besloten, en kan niet overgaan van hand tot hand. Het ligt in hoedanigheden , in vermogens die de denkende geest zich eigen heeft gemaakt; en de strekking van wijsgeerig onderwijs kan dan ook geene andere zijn dan deze: wijsgeerig lev^n bij anderen te wekken die daartoe genoegzaam zijn voorbereid. Toch zijn die veelgesmade be- grippen onmisbaar om de verkregene denkwijze vast te houden en daar- REDEVOERING. 109 van rekenschap te geven aan hem die in de letter den geest weet te aien, — Het onvoUedige van het gedachtenbeeld dat ieder onzer zich van de wereld maakt, noopt hem alligt tot aanvuUing langs andere dan weten- schappelijke wegen. De werking in de natuur stemt overeen met die van den geest , zij omvat haar, en gaat haar in kracht en veelvuldigheid , gelijk in algemeenheid van het doel, oneindig ver te boven. Van daar het regt- matig ontzag van den sterveling voor het werkende beginsel in het heelal , als voor een wezen waarmede hij in de naauwste betrekking staat, en van welks eigenschappen een deel, op hoe geringe schaal dan ook, onder de zijne wordt teruggevonden. Aan dat ontzag^ en den invloed daarvan op het gansche leven, zal het den denker allerminst ontbreken. EdelGrootAchtbare Heeren, die namens het Vaderland de belangen be- hartigt van zijne oudste en meest begunstigde boogeschooll Met weinig trekken, zooals de plaats en de tijd ze gedoogde, heb ik getracht den 110 J. P. N. ^'ATI»D weg te teekenen, waarlangB mijn onderwijs in haar midden zich vooma- melijk zal hebben te bewegen. Mogt gij uit die ruwe lijnen hebben ont- waard, dat hoe gering mijne krachten sijn, en hoe gewigtig de taak mij opgedragen, gij zooveel althana van mij te verwachten hebt, als een op- regte toewijding, aan het wijsgeerig onderzoek en de alzijdige ontplooijing der volkskracht, tot den bloei van het onderwijs vermag bij te dragen. Wel zegt het veel, hier de plaats in te nemen, die gij gehoopt hadt door een Opzoomer vervnld te zien, een man wien de zeldzame gave ten deel viel, de overtuiging van velen en voortreffelijken uit te spreken in keurige en krachtige taal, en overal te worden aangehoord met warme toejuiching of levendige tegenspraak. Dan het vertrouwen, mij door den Koning en eijne raadslieden geschonken, dringt mij tot een voortdurende inspanning van mijne vermogens, om mettertijd den naam te verdienen van een waar- dig dienaar van den Nederlandschen Staat. HoogGeleerde Heeren, die ik de eer heb als mijne ambtgenooten te begroeten! Na een afwezigheid van vijftien jaren word ik uitgenoodigd, in den schoot der oude Alma Mater terug te keeren. Behoef ik het te zeg- gen^ dat hare eerwaardige muren, dat de gelaatstrekken van zoovelen mijner leermeesters als de tijd tot heden heeft gespaard, mij allereerst herinneren, hoeveel ik aan u of uwe voorgangers voor mijne vorming ver- pligt benP ^) Zoo het mij gelukt is, in mijn vroegeren werkkring de goede meening te verwerven van de mannen die mij tot dezen nieuwen hebben aanbevolen , dan was het omdat mij het beeld voor oogen stond van ruste- loze nasporing, van onvervaarde kritiek ook jegens zichzelven, van harte- lijke belangstelling in de stnderende jeugd; een beeld waartoe mij leven- den en dooden onder u de trekken leenden. Op nieuw zal ik uwe voor- lichting behoeven, deels om mijn weg te vinden in het zamenstel de^ universiteit, deels vooral, waar de aard mijner studien mij beurtelings aan* 1) Het Qj mij yergand, naast dien ran nugn hooggeaohten Tooiganger Frol Stoffkenj aleelita de namen te rennelden yan de heeren Bake, Yaa Hengel, Jnynboll, Kaiaer, Kiet, Niermei]er, Ck>bet« Doiy, Kuenen, Prina, Ratgera, Scholten, De Vziee. Wat ik aan elk hnnner mij^ leren lang dank zal weten, is him bekend -wien het aangaat; de nityoerige opaomming daarran is Toor het publiek Tan geen belang. RED.HVOjEHrNft 111 de gr0ii86n. der meest vencbilleDde wetenfiohappen voerU De- welwilleiid^ heid die ik in den jongsten tijd van velen nwer ondervindmi mogi, doet) mij hopen dat mij die voorliobting niet zal worden ontfaouden. Vennetel scfaijnt het om nwe vnendachap: te vragen , waar ik in iedere faculteit reeds een. mijner hartelijkste: vrienden. teL Doch waaf' geiijke taak in* gdijken» zin door ona befaartig^ wordt , daar kan* het aan een steeds heohteren band van eendragt, openbartigheid en hulpvaardigbeid niet onlbreken. Gij mijne trouwe vrienden, die heden uit de Hoofdstad tot mij zijt gekomen I Ik dank u voor al de goede woorden en daden waarmede gij mijn leven daar vele jaren bebt verligt en veraangenaamd. Daar zijn er achtergebleven , wien het leed doet mij heden niet de band te kunnen drukken; wilt ook aan ben de verzekering geven, dat ik hun niet minder dankbaar blijf. Terwijl ik mij verheug in bet voorregt, nog oudere ban- den bij vernieuwing aan te knoopen , is het niet dan noode dat ik van uw aller dagelijkschen omgang afstand doe. Wij willen trachten onze ont- moetingen menigvuldig te maken; en ik houd mij verzekerd dat onze be-' trekking niet zal eindigen in vergetelbeid. Onder u beb ik, die tot daar- toe enkel in de werkplaatsen der wetenschap verkeerde, de school door- loopen van het maatscbappelijke leven; en steeds zal ik er een eer in stellen, deel te hebben gebad in den goeden strijd dier ecclesia militans, het l^ooger onderwijs te Amsterdam. U, M. H. Studenten der Leidsche hoogescbooll treed ik niet anders tegemoet dan ik voorheen uwe Amsterdamsche broeders beb bejegend; en ik hoop van u op den duur dezelfde genegenheid te verdienen die ik van hen verwerven mogt. Ik vlei mij geenszins, dat gij, in onze streken en in onzen tijd, de aankondiging yan philosopbische lessen met algemeene geestdrift zult begroeten. Er is mij evenmin gelegen aan den roem van dien romeinscben knaap, op wiens grafsteen in Provence de woorden ge- beiteld staan : Coram populo saltavit et placuit. Dit is mijn vurige wensch , dat gij het einddoel onzer zamenwerking gedacbtig zijt: uwe eigene op- leiding tot de zelfstandige levensbescbouwing, die den ontwikkelden burger van ons vrije land betaamt, en dat gij in mij een trouwen gids erl^end, wien geen moeite te veel is om u het regte pad tot de waarheid te helpen'' vinden en bewandelen. Welke de loopbaan zij die gij verkiezen zult, daar 112 J. P. N. LAND REDEVOERING. wordt vereischt dat gij a rekenschap geeft van het doel en de gegevens die dezelfde zijn voor alle wetenschap en alle menschelijke werkzaamheid. Hoe meerderen van u daarin alagen, en een doordachte eigene overtuiging medebrengen bij elken arbeid die hun in de zamenleving wordt opgelegd, des te vruchtbaarder zal die arbeid zijn, des te geregtigder uwe levens- vreugde, en des te beter verzekerd de hoop die op u gevestigd is, de hoop des Vaderlands DE MBTHODE WELKE THANS BIJ i)E BEOEFENING DEB STERRENKUNDE MOET (^EVOLGD WORDEN. KEDEVOERING, BU DB AANVAAEDING VAN HBT H00GLBBBAAE8AMBT AAN DB LBIDSGHB HOOGBSGHOOL, DBN SOtten DBCBMBEB 1879. OBHOnDBM H. G. VAN DE SANDE BAKHUYZEN. 15 EDBL GROOTAOHTBABE HBBRBN OimATOBBN DBZBE HOOQB- SCHOOL. WBLEDBL GBSTBBNGB HBBB, SBGBBTABIS TAN HET OOLLBGB TAN CtJEATOBBN. HOOG GBLBBBDB HBBB BBOTOB MAGNlJflOUB. HOOG GBLEBBDB HBEBEN FBOFBSSOBEN» ZEBB GBAGHTB AMBT- QBNOOTBN. BDBL AGHTBABB HEOBBBN, AAN WIE HBT BBemTUB TAN DBBB STAD 07 DB HANDHAVING DE8 BJIGHTS IS TOBVBETBOUWD. WBLEDBL ZBBB GBLEBBDB HEBBBN, DOOTOBBN DBB YBBSGHIL- LENDB FACULTBITBN. WBLEBEWAABDB HBBBBN, LEBBABBN YAN DBN OODSDIBNST. WBLEDBLB HBBBEN, STUDBNTEN AAN DBZB HOOGBSGHOOL« m YOOBTS GU ALLBN» DIB DBZB PLBOHTIGHEn) USi UWl TBGBNWOOBDIGHBID YBBEBBT, ZBEBGBBBBDBTOBHOOKDBBS* De wandelaar^ welke eeae schoone hem onbekende etreek beaoekt, wordt door al wat hij lond zich ziet verrokt en bemerkt aanvankelijk ter nauwemood, welken weg hij volgt. Maar is hij daarop eenigen tijd voortgegaan en vertoonen zich aan zijn oog meerdere paden» die hem in versohillende riehtingen acboone uittichten aanbieden, dan toeft hij eenige oogenblikken, overziet de wegen, welke hij volgde en die, welke nu voor hem liggen, vergelijkt wat deze hem schijnen te beloven, en na eene^ zoo bij hoopt» gelokkige keuze gaat hij voort op de nieuwe baan, welke hem weder tot nieawe cHitdalddngen zal voeren. BvetieenB ia hek gezteld met den beoefenaar der wetenschap* fiij sijne nasponngen op hat wijde vehl, dat hij zich heeft gekozm, volgt hij een w^gii die of door anderen is aangewezen of door hem zelvm ia gebaand; 15* 116 H. G. VAN DE SANDE BAKHUTZEN maar ook daar is het noodig dat hij van tijd tot tijd stil staat en zich rekenschap geeft van de reeds verkregen uitkomsten, en, vertoonen sich aan zijn oog meerdere wegen , dan moet hij beslissen , welke richting hij zal te volgen hebben om op de beste wijze het vele onbekende te ontsluie- ren, dat hem de wetenschap aanbiedt. Geldt dit voor elk natuuronderzoeker , tegenwoordig zeker wel in de eerste plaats voor hem , die door zijne waarnemingen onze sterrenkundige kennis tracht uit te breiden. Gedurende eeuwen heeft men bij het naspo- ren van de tallooze geheimen des sterrenhemels steeds in hoofdzaak ^ene handelwijze gevolgd; de hulpmiddelen , waarover men te beschikken had, werden wel meer en meer volmaakt, doch het waren steeds gelijksoortige grootheden , welke zij ons leerden bepalen en op deze berustten alle ver- dere onderzoekingen. Voor een vijftiental jaren is dit echter veranderd; dank zij de hulp der natuurkunde ontstond eene geheel nieuwe methode van onderzoek, en de eerste uitkomsten, tot welke zij reeds in den aan- vang geleid heeft, zijn van het grootsle belang. Eene goede keus tus- Bchen die beide richtingen , welke wij nu kunnen volgen , is dus hoog noodig, en deze kan alleen gebaseerd zijn op eene juiste kennis van de ontdekkingen , tot welke zij reeds hebben geleid en op een helder inzicht in de vele leemten, welke in onze astronomische wetenschap nog zijn overgebleven. Eene beschouwing van deze beide methoden komt mij belangrijk genoeg voor om als onderwerp eener rede in dit uur te dienen; maar, wilde ik daarin het geheele gebied der sterrenkunde opnemen, dan zeker zou ik ver buiten de mij gestelde grenzen treden. Ik moet mij dus beperken, en wil trachten alleen met betrekking tot de hoogere deelen des hemels den ontwikkelingsgang der sterrenkunde na te gaan, om daaruit te beslni- ten tot datgene, wat nu moet gedaan worden om dit deel der wetenschap verder uit te breiden. Tot voor ongeveer eene eeuw was het met onze kennis van die hoogere hemelstreken treurig gesteld. Buiten de planetenwereld , waarin het oqg overal beweging bespeurde, bevond zich voor de toenmalige sterrenkundi- gen eene ruimte, die men als het meest sprekend voorbeeld van eeuwige rust en onveranderlijkheid kon beschouwen. Al de sterren , die zich daarin REDEV0ERIN6. 117 bevonden, schenen ten opzichte van elkander denzelfden stand te behou* den en van onderzoekingen , welke in dien tijd alleen op waargenomen bewegingen konden berusten^ waa dus geen sprake. AUeen, en dit was reeds een betrekkelijk groote stap vooruit, had men de onjuistheid ingezien van vele ongerijmde meeningen der ouden. In den regel beschouwden dezen de sterren als betrekkelijk kleine lichtende stippen, die vrij nabij de aarde aan een gewelf waren bevestigd. Reeds Ck>pemicu8 en Keppler hadden het valsche van deze voorstelling aange- toond, en hoewel zij er niet in geslaagd waren te bepalen hoe ver die sterrenwereld van de aarde verwijderd was, zoo hadden zij toch met zekerheid doen zien , dat zij op veel grooter afstand van ons ligt dan de zon en de planeten. Met meer volkomen hulpmiddelen was dat onderzoek later we- derom opgevat; ook toen mocht het niet gelukken dien afstand te meten, maar juist uit die mislukking kon men het besluit trekken dat hij nog aanzienlijker was dan Keppler zich had voorgesteld, en dat hij ten minste honderd duizend maal grooter moest zijn dan de afstand van de aarde tot de zon. Vertoonden , zoover van ons verwijderd , de sterren zich nog als zulke schitterende lichtpuntjes , dan zeker moesten zij in plaats van kleine stippen kolossale lichamen zijn^ welke wellicht niet voor onze zon in grootte behoefden onder te doen. Dit was het eenige wat men omtrent die sterrenwereld voor ongeveer eene eeuw kende; hare afmetingen moesten verbazend groot zijn^ doch omtrent al het overige heerschte volslagen onkunde. Die toestand zou echter niet kmg meer duren; iu 1781 trad de oudere Herschel op met zijne eerste onderzoekingen aangaande de hoogere deelen des hemels, en van dat oogenblik dagteekent de periode, waarin wij de vroegere volmaakte rust in die streken meer en meer zien plaats maken voor de meest verschillende bewegingen , die ons ten slotte de overtuiging hebben gegeven dat ook buiten het planetenstelsel overal de verschillende lichamen door kracfaten aan elkander verbonden zijn. Het was eene prachtige wereld» welke zich op dien onnoembaren af- stand aan den blik van Herschel vertoonde toen bij, gewapend met zijne reusachtige teleskopen, met eene ijzeren volharding alle deelen dier mimte onderzocht. De duizenden van sterren , welke het bloote oog kon zien , 118 H. 6. VAN DE SANDB BAKHUYZEN werden tot millioenen vermeerderd , die schijnbaar op de meeet ordelooae wijze verspreid waren; in het eene deel dea hemels vertoonden sij zich in geringen getale, terwijl andere streken oitmuntten door een verbazendea rijkdom. Tusschen al die sterren ontwaarde Herschel bij duizendtallen die vreemde vormingen, waarvan men er vroeger enkele aU nevelvlekken of sterrenhoopen had waargenomen. Voor het ongewapend oog of met zwakke kijkers deden zij zich voor als flauwe nevelachtige wolkjes, door zijn mach* tige teleskoop daarentegen openbaarde zich eene menigte daarvan als uiterst dichte opeenhoopingen van duizenden sterren. Of vele andere dier nevels» bij welke van zoodanige ontbinding nieta te bespeuren was, ook uit ster- ren waren samengesteld , of wei dat men hier werkelijk te doen had met kolossale nevel- of dampmassa's, bleef echter geheel onbeslist. Niet minder dan door deze raadselachtige lichamen, werd Herachel getroffen door de zonderlinge samenvoeging van twee, drie, soms meer sterren tot zoogenaamde dubbele of veelvoudige stelsels, wier aantal voor dat der nevelvlekken en sterrenhoopen slechts weinig onderdeed. Was die geringe afstand^ die acbijnbare vereeniging van twee zonnen niets dan een bloot toeval^ of was er werkelijk eene oorzaak aan te wijzen, waardoor zij zoo nauw verbonden bleven. Een enkele bUk op het verbazend groote getal der dubbelsterren te midden van de andere hemellichten , wier kleinste onderlinge afstanden allicht eenige honderden malen grooter waren, gaf aan Hersohel een zeer krachtigen steun voor zijne meening dat hier geen toeval kon aangenomen worden , doch dat er eene bepaalde kraoht moeat werken^ welke die lichamen zoo dicht bi} een hiekl. £n dat die meening werkelijk juist was, dat bewees hij door reeksen van zorgvuldige metin- gen. Deze verrieden ten duidelijkste eene onderlinge verplaataing van de beide deelen der dubbelsterren in kromlijnige banen om een gemeenschap- pelijk punt. Zoo de sterren geene werking op elkander uitoefenden, zou zulk eene beweging onmogelijk zijn, en waar hij deze kon bepalen^ mooht hij dus met volle recht verzekeren dat die dubbelsterren stelsels van zonnen vormden, welke door eene aantrekkende kracht werden verbonden; Door deze onderzoekingen lichtte Herschel het eerst den sluier op, waar achter het vroeger volkomen onbekende gebied der vaste storren verborgen lag. Doch slechts een eerste blik werd ons hierdoor veigand , en veel bleef REDEVOERING. 119 nog DeYelachtig en onzeker vooral aangaande den aard van de kracht, weike in die hoogere streken werkte , tot door de latere waarnemingen en berekeningen van Herschel en na hem van Strave, Kaiser en anderen die onzekerheid werd weggenomen en deze kracht erkend werd volkomen gelijk te zijn aan die, welke de aarde en de planeten om de zon voert. Welk een nieuw uitzicht wordt ona hierdoor geopend! De aantrekkings- kracht, waarvan de uitwerking vroeger alieen op onze aarde werd waarge* nomen, werd door Newton als beheerscheres van het geheele zonnestelsel erkend ; door Herschel werd haar gebied tot in het millioenen malen groo- tere rijk der vaste sterren uitgebreid, en zoo openbaarde zich het eerat een verband dat tot de meest grootsche opvatlingen recht geeft Eene treffende bevestiging van de algemeenheid dier aantrekking werd ons door Bessel gegeven in zijne ontdekking der donkere sterren. Bij eene nauwkeurige vergelijking van de plaatsen, die volgens vroegere en ]atere astronomen de helderste der voor ons zichtbare sterren, Sirius, innam, bespeurde men geringe verschillen, waaruit hij echter met ontwijfelbare zekerheid kon afleiden dat dit hemellicht zich in eene kromlijnige baan bewoog en dat deze beweging moest worden veroorzaakt door de werking van eene aantrekkende massa, die, duizenden malen grooter dan de aarde, zich in de nabijheid dier ster bevond. Hoewelgeen kijker hoe vermogend ook een spoor van die massa verried, aarzelde Bessel geen oogenblik haar plaats aan den hemel aan te wijzen. Terecht mag men dat lichaam , het- welk hij alleen met zijn geestesoog aanschouwde, den naam van donkere fiter geven» ook al b het later aan enkele sterrenkundigen gelukt om het onder de gunatigste omstandigheden ais een uiterst zwak lichtpuntje waar Jte nemen. Bij nog slechts een drietal andere heldere sterren heeft men tot nu toe de aanwezigheid van zulk een onzichtbaren geleider kunnen aan- tooneni maac de onderstelling is niet gewaagd dat niet enkele, maar vele van die licliamen hunne banen in het hemelruim beschrijven. Bij onze tegenwoordige kennis van den hemel is het niet wel mogelijk met eenige nauwkeurigheid aan te geven hoe groot het aantal stelsels is, waarin ten gevolge van de algemeene aantrekkingskracht twee of meer Bterren, hetzij helder hetzij zwak lichtend, zich om elkander bewegen; zonder ovadrijving mag men het echter gerust op eenige duizenden schat- )20 H. 6. VAN DE SANDE BAKHUYZEN ten; doch hoe groot dit ook zij, in vergelijking van de millioenen hemel- licbten » die men kan waarnemen » is het uiterst gering. Verkeeren nu al die overige in volmaakte rust, en is op hen nog in de voUe beteekenis de benaming van vaste sterren toepasselijk ? In het midden der vorige eeuw werd het eerst eenige twijfel geopperd omtrent de juistheid van het toe- stemmend antwoord, dat men steeds op die vraag had gegeven. Bij enkele sterren toch kon men met zekerheid aantoonen dat zij zich volgens eene rechte lijn aan den hemel hadden verplaatst, maar of alle sterren in die beweging deelden en waardoor deze werd veroorzaakt bleef nog onbeslist totdat Herschel zich ook met deze gewichtige vraagpunten bezig hield. Ai kon hij er geene voliedige beantwoording van geven, zoo gelukte het hem toch te bewijzen dat niet alleen alle sterren maar ook onze zon met de aarde en de planeten zich in het hemehruim verplaatsen» en slaagde hij er zelfs in met vrij groote nauwkeurigheid de bewegingsrichtiug van ons zonnestclsel aan te geven. De wegen, welke de millioenen overige zonnen volgen» bleven echter evenals hunne snelheden volkomen onbekend; eerst voor een veel later geslacht is het weggelegd deze grootheden te bepalen, welke voor eene nadere kennis van het sterrenheir onmisbaar zijn; voor het oogenblik kunnen wij alleen de volgende algemeene beschouwingen uit de gevonden feiten afleiden. De eigen bewegingen der sterren zijn, hoewel de waarnemingen zulks nog niet kunnen aantoonen^ alle op het nauwst met elkander verbonden. Het is wederom de aantrekkingskracht ^ waarvan het bestaan in de hoogere streken des hemels voldingend bewezen is, welke ze beheerscht, en welke al die zonnen tot een stelsel vereenigt. De dubbelsterren , de donkere sterren met hunne begeleiders, onze zon met de haar omringende planeten, behooren alle tot de elementen» waaruit dat stelsel is opgebouwd; en schiet onze verbeeiding te kort, wanneer wij ons van de afmetingen dier elemen- taire stelsels rekenschap willen geven, hoeveel te meer is zulks het geval zoo wij ons de grenzen trachten voor te stellen, waar binnen het sterren- stelsel van hoogere orde is begrepen. Hoogst waarschijnlijk omvat het al de hemellichten al de nevelvlekken en sterrenhoopen , welke door de meest vermogende kijkers zichtbaar zijn. Gegevens om met eenige zekerheid tot de aanwezigheid van andere sterrenstelsela te besluiten ontbreken dus REDEVOERING. 121 geheel» maar de mogelijkheid van hiin bestaan kan niet worden ontkend^ Hunne afmetingen zouden dan in het niet vemnken bij de afatanden waar- door zij van elkander gescheiden zijn, doch ook op deze afstanden zal de aantrekkingskracht blijven werken, en vormde zij uit de kleinere zonne- fitelsela sterrenstelsels, zoo zal zij deze wederom vereenigen tot systeemen van hoogere en hoogere orde in de peillooze diepten der hemehruimte. Omtrent den vorm van het stelsel, waartoe wij met onze zon behooren^ ontbreken ons bijna alle gegevens, en wat de afmetingen aangaat, het eenige wat wij daaromtrent bezitten zijn de afstanden, waarop enkele ster- ren van de aarde verwijde^d zijn. Ik wees er reeds in den aanvang op hoe in de vorige eeuw elke poging om die grootheden te meten was ver- ijdeld geworden. In het begin dezer eeuw werden die pogingen verschei- dene malen doch telkens met hetzelfde ongunstig gevolg herhaald, en eerst aan Bessel mocht het gelukken met behulp van een der meest volkomen instrumenten voor ^n ster die meting te volbrengen en haar aan zijn va- derlijken vriend en eersten leidsman Olbers op diens 80«^ verjaardag als feestgeschenk aan te bieden. Na hem zijn nog slechts enkele sterrenkundigen er in geshiagd de ver« wijdering van een zestal sterren te meten » doch deze uitkomsten zijn zoo onzeker, dat men niettegenstaande de groote zorgvuldigheid, die men bij hunne bepaling heeft aangewend, ze slechts als eerste ruwe benaderingen kan beschouwen. Toch hebben zij hunne betrekkelijke waarde ter bevesti- ging van de altijd nog eenigszins onzekere vermoedens aangaande de afme- tingen der vaste sterren. Brengt men de berekende afstanden namelijk in verband met de bewegingswetten der dubbelsterren , dan stellen zij ons tot eene bepaling van de massa's van enkele dier hemellichten in staat, en hieruit blijkt dat, hoezeer deze onderling vrij groote verschillen a^bie- den, zij toch ongeveer gelijk zijn aan de massa van onze zon. De reeds veel vroeger geuite meening dat al de vaste sterren lichamen zijn, welke wij met onze zon kunnen vergelijken, wordt er dus geheel door bevestigd. Met deze metingen wordt de rij der onderzoekingen gesloten, welke tot voor een vijftiental jaren den grondslag vormden van onze kennis der hoo- gere deelen des hemels. Wel waren er nog bij de sterren belangrijke ver- anderingen in kleur en lichtsterkte waargenomen» die weder heenwezen 16 121 H. G. VAN n SAK0B BAKHUYZEN op iBogelijke bowegingeu in het hemelruim, tot zekeie gevolgtcekkiiigeB heddea 2ij eefater niet geleid, en eerst hter sal het mogelijk sijn mt dit tal van geg^rens eene algemeene wet af te leiden, welke ons een nieuv Kiedui sal ontaloieren. yoorloopig verkeeren wij omtcent de oorzaak deier TeraiideringeB, even alt omtrent aoo menig verscki^sei dat de fltecreDhaMl ons aanbiedt, in het dnirt», doch stelleD wij daartegenover de belangr^ke uitkometen, waannede onze keonia der hoogere hemelstreken in een be- trekkelijk korten tijd is verrijkt geworden, dan mogen wij op deze laatsten met eenige voidoening wijzen. Met den njkdom en de veelsoortigbeid der resuitaten etaat echter de eenvcHidigheid der methode, waardoor zij verkrq^ zijn in een vrij acherp eontraat. In andere wetenschappen worden allerlei handelwijaeD aangewend, allerlei groothedea gemeten om de natuurwetten te ontdekken; in de ster- renkunde werd daartoe alleen de richting bepaaid, wiaarin het Ucht der sterren tot ons kwanu Deze waarnemingen , aoo nauwkeurig mogelijk volbracht en op versohiUende tijdstippen lierbaald, vormden de eenige g»- gevens^ waaruit met bebulp der wiskunde al de medegedeelde belaugrijke gevolgtrekkingen werden a%eleid, en tot voor weinig jaren stond de over- tuiging vast dat de verdere voUuaking der sterrenkunde ook alleea vaa hen was te verwachten. Hoogst belangrijke ontdekkingen op het gebied d» natuurkunde hebben hierin echter verandering gebracht* Raeds in de vroegere tijden heeft deze w^enschap de sterrenkunde krachtig ter zijde gestaan, zeker wei in de voornaamste j^ta toen zij^ door het oog van dm waamemer BMt den verrekijker te wapeoen, de nauwkeurigheid zijner metingen verhonderdvoudigde en hem duiaende nieuwe werelden deed ontdekken. Nog krachtiger openbaarde zich echter die invloed toen voor een 13«tai jaren door de ontdekkingea aangaande het verband tusschen den aard van het licht en de iichtbron aan de ster- renkundigen een nieuwe weg van ond^zoek werd gewezen, waarop de eerste sdbreden reeds de belangrijkste aanwinsten voor de wetenschap ten gevolge hadden. Deze ontdekkingen ajn wij verschuldigd aan fiunaan en Kiichhoff, die deels uit hun eigen onderzoekingen deels uit de waamemingeD van andeM natuttrkuadigen eene theorie afleidden, wdke leerde dat de stralen, die KCBEVO&RinCk 183 door eeiie Uciitgftvende ttof worden uitgezoodeQ, voor deee karakteriBtiek sijn 9 loodat net een onkelen blik op de in het kleumnspectram naaat eUcBnder liggende beataiiddeelen de scheikundige samenstelling en de phy* flKche gesMdheid der liektbroB kan worden herkend. Zij toonden tevena aan 4at» aoo «en bnndel stralen zijn w^ neemt door een meer of min doorschijnend medium, hierdoor enkeie van de deeleo, waaroit hij bestaat^ worden terug gehouden, hetgeen zich bij de prismatische ontleding ver« raadt door het ontbreken van bepaalde kleurra. Het was nu niet meer alleen de richting der lichtatrafen maar ook h«nne sameoatelling, welke men kon ondervragen aangaande de lichamen en krachten in verwijderde hanelstreken , en dat dese ondervraging niet vruditeloos «m zijn toonde KinchhofP reeds teratond aan door met betrek- king tot de samenatelling van de zon de belangrijkste gevolgen uit zijne theorie af te leiden, die de daaromtrent heerschende denkbeelden geheel wijzigden. Deze ai dadelijk verkr^n resultaten spoorden ten krachtigste aan op den ingeslagen weg voort te gaan; de daartoe noodige hulpmidde- ha, aanvonkelijk gd>iekkig kter meer en meer volkomen, werden bedaidkt eii vervaardigd, en zoo ontwikkelde zich naast de oudere waarnemings- aMthode, de zoogenaamde Optische- of Spectraalanalyse als een nieuw httlpmiddel ter uitbr^ing der astronomische wetenachap. In den begione waa de ruimte^ die zij' als aoodanig innam, nog klan» maar met jeugdige krachtm heefit lij die vergroot, en zich al meer en meer hare pkials naast hare oodere zuster waardig gemaakt Eene van de eerste zaken, welke zij ons lewde kennen was de natuur en sam^nstelling der heldere vaste sterren. Het kleutenspectrum van die lidMunen varriad oogenfolikkelijk dat zij in de hoogste witgloeihitte ver- keerdeo en daarbij omgeven waren door eene meer of min dikke damplaag gevormd nit de stoffen , welke bij die hooge temperatuur aan de opper- vkkte der ster vairvluohiigden. Het oorspronkelijk witte licht, dat de kern uitzendt, wordt sledits gedeeltelijk door dien dampkring doorgelaten en lot den aard der geahsorbeerde stralen , welke de spectraalaaalyse ons doet keoneo, besluit men dadelijk tot die stoffen, welke in dien dampkring en dos ook hoogstwaacachijnlijk in de ster zdve^ voorkomen. Met voBcomeo zekerheid he^ men. op deze wijze in die zoo ontzaglijk ver verwijderde 16» 124 H. 6. VAN DE SAHDE BAKHUYZEN zonnen verscheidene stoffen kunnen aantoonen , die wij ook hier op aarde in groote hoeveelheid aantreffen en die ook in onze zon voorhanden zijn. Dit reaultaat is van bet grootste gewicht. Vroegere ontdekkingen leiden er ons toe overal dezelfde kracht te erkennen, die de stof beheerscht, de spectraalanalyse leert ons dat die stof overal op gelijke wijze is samen* gesteld; beide verkondigen zij op de treffendste wijze de eenheid in al het geschapene. . Een niet minder schitterend bewijs van het vermogen der nieuwere methode werd voor ruim een zestal jaren geleverd, toen zij te hulp werd geroepen om eene verklaring te geven van het plotseling verschijnen eener zoogenaamd nieuwe ster, welke gedurende eenige dagen met grooten glans aan den hemel schitterde doch spoedig daarop zoozeer verzwakte^ dat aj nog slechts als een uiterst zwak lichtpuntje door de vermogendste kijkeis zichtbaar was. Ook hier heeft de spectraalanalyse den geheimzinnigen sluier opgeheven. De ontleding van de stralen, welke de nieuwe ster bij hare grootste helderheid tot ons zond, deed oogenblikkelijk zien dat zij uit twee verschillende lichtbronnen voortkwamen, de eene in hoofdzaak vaii dezelfde natuur als onze zon en de overige sterren, de andere bestaande uit eene gloeiende zeer sterk lichtende gasmassa, waarvan waterstof het hoofdbestanddeel vormde. Na verloop van eenige dagen verminderde bet licht der gloeiende gassen totdat het eindelijk geheel onzichtbaar werd. Deze waargenomen feiten leiden tot de bijna volkomen zekere hypothese dat zich op die ster ten gevolge van inwendige werkingen verbazende massa's waterstof en andere gassen ontwikkeld hadden, welke bij hunne vereeniging met elkander of met de andere daar aanwezige sto^en ver- brandden en zoo het hemellichaam in de geweldigste vlammen hulden; eene zeer aanzienlijke verhooging van de temperatuur en van de lichtont- virikkeling aan de oppervlakte was daarvan het;^ gevolg. Zoodra echter al de aanwezige gassen verbrand waren daalden de wartegraad en de helder- heid der ster tot hun vorig bedrag, en evenals vroeger werd zij voor het bloote oog weder geheel onzichtbaar. Zoo gaf de spectraalanalyse ons het bericht van eene ontzaglijke katastrophe in het hemelruim op zulk een afstand van de aarde, dat zeker tientallen van jaren sedert dien brand wa- ren verloopen voor dat het licht ons de tijding daarvan had overgebracht. REDEVOERING. 125 Tot midden dier vaste sterren , waarvan de natuar door de ontleding van het liclit ons nader wa8 geopenbaard, bevonden zich de nevelvlekken en sterrenhoopen , waarvan de samenstelling en beteekenis niettegenstaande de menigte van gissingen welke men had gewaagd, nog bijna geheel on- verklaard waren gebleven. Zooals ik reeds in den aanvang zeide, was de groote vraag: zijn de nevelvlekken opeenhoopingen van kleine sterretjes zoo dicht bij een dat men deze niet afzonderlijk kan waamemen , of zijn het werkelijk iichtende gassen. In gespannen verwachting zag men uit naar hetgeea de apectraalanalyse hieromtrent zou leeren , maar het antwoord op de vrang was niet gemakkeUjk. De geringe sterkte van het licht, dat ontleed moest worden, eischte een geoefend waarnemer en voortreffelijke werktuigen, waarover slechts enkelen konden beschikken. Doch al kostte het moeite, het onderzoek werd volbracht, en de uitspraak tot welke het recht gaf> luidt: dat hoewel eenige der nevelvlekken uit verzamelingen van sterren bestaan, daarentegen andere inderdaad opeenhoopingen zijn van gassen of dampen, waarvan de samenstelling echter nog onzeker blijft. Mogen wij nu dadelijk deze gasmassa^s, zooals door enkele natuuronder- zoekers is voorgesteld, als de grondstof beschouwen, waaruit de zonne- en sterrenstelsels worden opgebouwd? Zeker kan men eene menigte van licha- men aan den hemel aanwijzen, weike in het algemeen het karakter van overgangsvormen tusschen de groote onregelmatige nevelvlekken en de ster- ren vertoonen, en zoo een schijnbaar vasten grond aan deze onderstelling geven. Maar laten wij eerlijk zijn ; tegenover een verschijnsel dat wij als eene bevestiging van deze theorie kunnen aanvoeren, staan honderd andere welke er niet in passen, en gedachtig aan een gezegde van Zollner dat de verbeeldingy zoodra zij niet wordt in bedwang gehouden door de rede^ een der meest verwoestende werktuigen is in de banden van een natuur- onderzoeker, erkennen wij voor het tegenwoordige onze volslagen onkunde aangaande de rol, welke die nevelmassa^s vervullen, doch begroeten wij de ontdekking van hare natuur als een der eerste stappen op den weg, die tqt de juiste kennis daarvan moet voeren. Bij al de medegedeelde toepassingen der spectraalanalyse ging men uit ▼an het beginsel dat de samenstelling van het licht bepaald wordt door de nataur van het lichaam, waardoor het wordt uitgezonden, en door de m H. G. y;iN »£ UJHm tiKHUYZEN 4qQr^ij>eo(}is ^ioSm , w^^lko bet op sijs wi^g tot om oqg oQtinoflk. Er is «ciitar «qg eqoe 9D4«ne oorffwJc, velke die eamesstdliog faui wigngeD, m^&elijk eepe beweigiogj ctte ofe liabtbran tot (k» waarneme]! <&Kit Dadertn of vw bem vejfwijdert; «al die iferanderiBg van kleur «oor het Uoote oog ^iqbtbai^r i^iJB. d^n xwet 4e an^lbeid der bewegpng YOfbaamd groot isyii, 4^ biBweging van de aa^de met betrekking tot de atercen is daaftoe aelft veel te laog^wwi wapeat mn. echter bet oqg met aeer nauwiDeurigQ werktuigen dan zai mw» f9QQ dese slechts gewelig gaioeg sijn, omk de kJ^imte wijeiging kuqn^n gqwaar w<^rden. Haggios^ aan viefi in dit opzicht i^ Bterrenkunde soo v^ei vorpUpbt i9, heeft, van de medegadeeldo begiDseli ^U^m^M^ getracht de bewQging van de aterreo mt betrekkiDg tot de aard^ te bepalen, o;^ is er werkelijk m geslaagd obi met zeoc jgmtm wafir4<;hijiilijkheid bij eeqige sterren eene DadBring tot c£ verwijdeijflg vui 9j»;&e a,aFde aan te tponen i gebeel in QvereenBtemmiog mek de vroeger ge^* vQnden beweging vaa het eoQp^tftUel io. de ruimte. Deze vecplaatsingeB» welke door de spectFaalwalj^e ^ijn gemeten , bebben geAO invloed of M ricbt^ng, waariq wij de hemeliichten aien^ terwijl omgekoend de bewegiiH gep^ waardoor de richting bet meest gewijsagd wordt, 4e samenstelMtg van het licbt opyerapderd laten, Wil mea beida bewegiagen leearen kuh neq, dan ipoet zopwel de oudere qIs dei aieuwere wraAwemibgsmethMb worden te hulp gei^oepen , en w> 4e«e olkaiidc^ aanvuUeii kuotieQ wij. mi die Bafflenwerking de scboonate vrqchten verwaQbten. Heb ik mijn doej eenigermate bereikt, da|& bebt gij 6. H. io. het alge* n;iieen een overzicht verkregen v^n 4q bQuwatoffen , waarqjit onae keDoia \\aD de hoogere deelen des hemels iqpet wordeo saWQngeateld, en van d« wijze y waarjpp deze zijn bijeengebracbt H^ zij veife . van: m$ die aaai* win^tea voo^ de wetenschap op g^ijnge "waarde ie acbatton, maar hoevMl optbreekt er nog eer werkelijk b«t ^ebouw voltoQid km genoemd. wordeDi Hoe gering zijn de waargeqomen fe&ten, waariut men gevolgtrdckiiigeii. heeft afgeleidl Van d^ millioenen sterreuj die wij kuAnen aiott, aijo er slechts eenige duizenden, waarvan de eigen biewegiiig bfj bflnadMing her Isieiad i9, vaq een vier* of vijfial «ijo de afstanden ten igmste gemeten, en v^p sj^hts enkjele nevejvl^k«0 en stemnboopen ia de nataar ontsiiiiienL ^ i,s die keqpis d(^ alechte onvQUedig, «adere, gegwenst mlke loob REDEVbBRING. 12t cmmisbattr zijn om tot het einddoet te geraken, ontbfekeQ ons geheef. Oltttrent ekn vorm der batten, diie de sterren om het gemeenschappelijk iMraartepant ran hun stelsel besehrijven, is ons niets bekend, op de vragen hoever zieh dit stelsel ttitstktkt, of de hemellicbamen daarin op eene be- pmlde wijzb verdeeld zijn , wat de rol is welke neveivlekken en sterren- hoopc»! daarin vervntten, moet men eenvoudig het antwoord schuldig blij- ven, en het is wel duidefijk dat van eene vruchtbare behandeling der gmete quaestign: op welke wijze het sterrenheir ontstaan is, en wat zijn toekofflst zijn zal, flog geen sprake kan zijn. De vraag dringt zich dus aan ons op: wat oroet gedaan worden om die leemte aan te vulien. Zal men zic^ steeds toeleggen op het bepalen van de richtingen, waarin zich de sterreii vertoonen , om daaruit hunne bewegingen af te leiden , of is het wenschelijk dcrt men de nieuwste metbode volgende, zooveel mogelijk physisehe onderzoekingen volbrenge omtrent den aard van het licht der hem«IIichamett. Kon men met volstrekte nauwkeurigheid alle metingen aan dcc hemel volbrengen, dan zouden waamemingen omtrent de standverandering der sterren gedurende eenige jaren met ijver voortgezet toereikend zijn om de hoofdvragen tot optossing te brengen. Maar helaas, op die volstrekte nauwkeurigheid is in de sterrenkunde evenmin als in eenige andere weten^ schap te rekenen. De uifkomsten van alle metingen zijn onjuist en de fouten» die men begaan kan, zijn allicht vele malen grooter dan de ver" plaatsingen, die men verlangt te bepalen. Zoowel zij, die sterrenkundige werktuigen vervaardigen , als de astronomen, die er zich van bedienen, hebben voortdurend getracht de fouten kleiner, de nauwkeurigheid der wasfirnemingen groeter te maken, doch gaat men na wat hieromtrent de katste twint% j»ren leeren, dian schfjnt het dat in die richting voorloopig het niterste bereikC is, en dat het een wanhopig strevenis door juiste plaats* bepaling der sterren de wetenschap met nieuwe feiten te willen verrijken. Vergelijkt men hiermede wat de nieuwe richting in de astronomische waarnemmgskunst heeft opgeleverd, d6^ ontdekkingen omtrenl! de natuur der hemellichamen en omtrent de nadering of verwijdering der sterren met- betrekkmg tot de aarde, dan zelLer eoa men zeer genefgd zijn om bij de verdeeling der kraohtett, waarover de sferrenkuncfige wetenschap te be-^ 128 H. G. VAN DE SANDE BAKHDYZEN schikken heeft^ zoowel wat personen als wat observatorieD aangaat, het grooter deel te bestemmen voor physische onderzoekingen , het kleiner deel voor waarnemingen volgens de oudere handelwijze. Doch hoeveel ook ten voordeele hiervan te zeggen valt, men zoa zoo doende naar mijne meening niet juist handelen. Even als eene pas ontdekte mijn hem, die haar ontgint, wel in de eerste jaren tegen opoffering van slechts geringe moeite een rijken oogst schenkt^ doch later als de kosten van bearbeiding in de diepere lagen toeneoien, slechts ertsen oplevert, die arm zijn aan edel metaal, zoo zal ook eene nieuwe methode van onderzoek in den eersten tijd zonder bovenmatige inspanning belangrijke resultaten opleveren; doch zijn deze eenmaal gewonnen, dan wordt het vrij wat bezwaarlijker deze uitkomsten met nieuwe te verrijken. Naar het mij voorkomt is zulks geheel het geval met de spectraalanalyse bij het onderzoek van de hoogere deelen des hemels; verwachtte men van haar in het eerstvolgend tiental jaren ontdekkingen even talrijk als di<B, welke zij nu reeds heeft opgeleverdi dan zou men zich in de uitkomst zeer bedrogen vinden. Veel grooter voikomenheid van instrumenten en van waarnemingskunst ^ en veel meer tijd zuUen daartoe noodig zijn, en hoogst waarschijnlijk zal dat^ wat men later vindt toch in belangrijkheid achterstaan bij hetgeen reeds gevon- den was. Mag deze redeneering ons reeds doen aarzelen om de inrichting van het meerendeel der sterrenwachten te wijzigen « de volgende beschouwingen versterken ons in dien twijfel. In de wetenschap is het niet voornamelijk te doen om in een korten tijd belangrijke uitkomsten te verkrijgen, in de eerste plaats moet men er naar streven de waarheid te leeren kennen om- trent alles wat zij omvat. Verschillende wegen staan daartoe open, maar zeker zou men nimmer het geheele gebied leeren overzien zoo men slechts langs een weg voortging^ ook al beloofde deze ruimer en schooner uitzich- ten dan eenige andere; veeleer is het wenschelijk dat zich de meeste der onderzoekers in die richting begeven, waar, bij overigens gelijke om- standigheden , de moeilijkheden en de mogelijkheid van misvatting het grootste zijn. Bij de nauwkeurige plaatsbepaling der sterren zijn zeker de bezwaren zeer groot terwijl het veld van onderzoek uitgebreid is; in dit opzicht REDEVOERING. 129 kaDDen we ods dus verheugea dat^ wellicht miader teogevolge vaD de erkeDDiDg der bestaaDde behoefteD , daD wel door de kracht der gewooDte , het meereDdeel der sterreDwachteD gewijd blijft aaD de uitbreidiDg der wetcDschap volgeus de oudere waarDemiDgsmethode. Doch bdvcDdieD is het Doodig dat het aaDtal der observatoria , bepaald voor het physisch ODderzoek der hemellichameD bestemd, vermeerderd wordt, eD vooral dat daar streDger eD uauwkeuriger gearbeid wordt dau tot du toe is Is dese meeuiDg omtrcDt de weDSchelijkheid vao het behoud der oudere sterreuwachteD echter Diet iD tegcDspraak met hetgecD ik zoo straks zeide, dat Damelijk de fouteu der metiDgCD allicht eeDige maleD grooter ziJD daD de te bepalcD groothedcD zelve, iets wat alle ouderzoek bij deD tegeDwoor- digeD staDd der waarDemiagskuDst tot ecDe herseoschim zou makeu P Zeker had mcD recht mij vaD iDCODsequeutie te beschuldigeu iodieD deze laatste uitspraak voor alle waarDemiDgeD gold, en vooral zoo meu alleeD lette op de wijze, waarop aaD veel observatoria gewerkt wordt. Gelukkig zijD er echter belaDgrijke groothedcD o. a. de eigeD bewegiDg der sterreD , die , zij het ook eerst Da ecD vrij laDg tijdsverloop, toch met voldoeDde zeker- heid kuDDCD bepaald wordeD, en geeft iD de tweede plaats de wijze, waarop vele sterreDkuudigeD hODDe taak vervulieD, Diet aaD hoe zij vervuld kau eD moet wordcD. 