title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: bijlage LVI), welke »Brieven en papleren" belangrijke aanteekeningen be- vwatten ormtrent de gebeurtenissen van dezen tijd. Jammer, dat enkele losse bladen, sterk door mot en vochtigheid aangetast, weldra geheel zullen.- verloren zijn. * mae TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 139 wan Houweningen, 26 April 1610, op de Gorcumsche €lassis ,de beropinge sijnes collegae d. Grevii" vorstellen , en tevens meédeelen ,dat he albereitstoe Heusden waere" !), Veel minder haast dan de predikant uit Heteren maakte met zije overkomst, betoonden de aanwezige broeders in het doen van onderzoek naar diens ,testimonia doc- irinue ac vitae". Immers vond men goed ,dat de sake Grevii soude wtgestelt worden tot op de naeste classicael vergaederinge"; welke vergadering wederom afliep, zon- der dat er sprake van was geweest bovenvermelde ge- tuigschriften te toetsen") Eerst in de samenkomst van 11 Augustus 1610 werd Johannes de Greeff — ,nae dat hij den eateehismum met. de confessie, neerstelijek van hem te | wooren tot dien eijnde doorleesen sijnde, hadde onderteij- ekent?), ende voorts oock, met handtrejjekinge aen den praesidem d. Gideonem Sonneveldium*), belooft sich te onthouden van alle nieuwicheden ofte altjji deselvige eerst tijts met den broederen des classis te communiceeren , sonder die ofte bedectelijck ofte openbaerlijek te divulgee- ren" — onder goedkeuring van gedeputeerden der Zuid- 29) Te Heteren werd Grevius vervangen door Gerardus Velsius, den vroe- -peren xnedebursaa! wan Voetius, die, zé&r Armininansehgezind , zich door de provin synode te Leiden in 1619 zag gedeporteerd, Kist en Royaards, ^ dL. VII, blz, 58. 3) Hand. cl. Gore, 17 Mei 1610. In de vergadering van 21 Juni 1610 Yertoonde Grewius zijne »lestimonia" der classis van Nijmegon. Toen men - ' bevond, dat die stukken hern waren verstrekt »aleer hy hadde het van Heusden; dat hy oock nijet en badde eenich getuychnise syner jye nochte van syne vorige gemeynte, ofte magistraet aldaer; nochte "6ock vande classe", oordeelden de broeders, dat Grevíus uit een later tijd- perk | ehriften diende in te leveren, zou hij »stichtelyek ende orden- a tot een membrum classis werden nengenomen". , ?) ir | de Hand. el. Gove., 41 Aug. 1610, volgt hier: »quo ad sensum nón t m hujus aut illius novum, sed consuetum et communera ecclesia- tarum im Belgio". ^ G van Sonnevelt stond toen nog te Woudrichem. Naderhand eroepen te Delft, werd hij den 64" December 1018 aldaar bevestigd. ES 180 VIERDE HOOPDSTUK. , Hollandsche synode, aangenomen ,tot eenen lieven ende weerden medebroeder ende als membrum classis gead- mitteert", op uitdrukkelijk daarbij gevoegde voorwaarde: ,dat, soo hy bevonden wert andersins gedaen te hebben, hy sich gewillichlijjk alsdan soude gesuspendeert van synen dienst"!). Aanvankeljk scheen het, alsof Grevius zijn m" - geven op de classicale vergadering te Goreum , ongeschon- den bewaren zou. Van 1610 tot 1615 met van Houwe- ningen arbeidende te midden der Heusdensche calvinisten, - bejverde hij zieh ,hem binnen te houden, sonder de Arminiaensehe opinien ende disputen onder het volek te | strojen". Leverde soms de een of andere tekst, uitgeé- | losen. vo voor de gemeenschappelijke godsdienstoefening, stof. T» vs "Vgl. met die notulen der Gorcumsche classis het opgeteekende im de. Deductie, fol. 2. Wanneer, enkele jaren later, door den Heusdenschen. kerkerand aan Grevius herinnerd wordt: »dat Claes Pietersen van sijnent wegen bij de ed. magistraet alhier gelooft hadde ende als borge was worden dat hij geen Arminiaen was, dat oock sijne aenneminge im. acten des classis anders luijde" — antwoordt, volgens eene depositie, den 99«en Mei 4618 epgesteld en namens bedoelden kerkeraad door Voetius, "Tuelinck, J. "van den Brouck en Lambert Jarensz. onderteekend, de Greelf. driestweg: »Soo Claes Pietersen dat gedaen heeft, soo heeft hij qualijck gedaen, hij wiste hoe ick gesint was. Ende, belbo ick. dai so0 belbolt. ende soo gedaen in den classe, soo wederroep ick sulcks, Ofte oock m mach het al wrij anders geschreven sijn als het gepasseert is, gelijk dat al meer in den classe is gebeurt, het sijn al mede menschen! Briev, en pap. kl, Gorinchem. Tegen dit laatste strijdt wat staat vermeld, Hand. cl. Gore, 90 en 91 Oct. 1614: »Nae dat dese classicalin alsoo verhandelt waren, heeft d. Grevius, praeses, het examen begonnen, ende de drie candidatos (Genius, Platevoet en Nachenius) ordentlyk af gevraecht de besonderste loci comumu- nes theologiae, Hebben de candidati haer in den examine alsoo gedraegen, dat sy tot den kerckendienst van den classe opgenomen syn, doch ver- | maent a praeside, dat sy haer doch neerstich willen oeffenen in het lesen der H, Schrift ende eenige goede autheuren, ende onderteyckenen de con- feesie ende catechismo, volgens de resolutie daer van genomen in den elassi ordinaria tet Cuylenboreh ende nu wederom communi suffragio wer- nieut", —c —E TERUG IN REUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 131 | im overvloed tot het openlijhb bespreken der leerstellige -gesehilpunten, zoo roerde hij die met opzet niet aan, Tuaar vergenoegde zich enkel, daaruit ,eenige generale ende morale vermaningen" afteleiden"). Nog meer; wie hem in zijne pastorie kwamen opzoeken, ten einde ,eenich dbescheijt ofte verelaeringe van dese nieuwe opinien" te ontvangen, zagen hunne weetgierigheid bitter teleurge- steld; want de onder verdenking liggende predikant ,di- werteerde het propoost, pratende van yet anders, ofte seijde, dat het niet te beduyden en was; — dat de geleer- den onder innecanderen yet disputeerden van eenige hoge ende subtile materien, die de gemeijnte niet aen en gingen ende boven haer verstant was". Als liet zijne verzekering "og aan duidelijkheid te wenschen over, eindigde Grevius | meestentijds het gesprek, met hen te vermanen ,tot sim- ende eenvoudichejjt, jae seggende, dat zij haer met. / haer &mbaeht souden moeyen ende gerust zijn" ?). Tot goed -yertrouwen in zijn persoon stemde daarenboyen het feit, dat op! Augustus 1610, in de Sint Catharijne kerk, de eer- plaats vond van het voorgenomen huwelijk . Johannes de Greeif en Josina van Ravensteyn, van doctore Haluino Gothofredo, in syn leven mele dienaer des Goddelijjcken woorts binnen Huesden" »), Met op die wijre ie handelen, gedroeg zich Grevius overeenkomstig Staten. le op 20 Mei 1611 , nog nader aangedrongen mesumtie van 45 November deszelílen janrs, waarbij o. n. werd .de praedicanten in hare praedicatien van de ghecontroverteerde 0 soberlijek ende moderatelijek souden handelen, al« tot. mneeste BEL nugui de gemom(a siens coude, &idez;lnc VIRIS fte an H!pàe hen te daten veontaen sa verhyden, den anderen n hebben", jk. Heusden, J. I, 4 »Register van huwelijken en huwelijks- in 4500 tot 1639", Vgl. daarmedo E, 247, bijlago tot fol. iening over 1099. 138 VIERDE HOOFDSTUK. ] Ook buiten de wallen der frontierstad trof Voetius, om- sireeks Paschen van het jaar 1611, bf geheel nieuwe Qf grootendeels gewijzigde toestanden aan. In de eerste plats: het veldwinnen der Reformatie rondom Heusden!), Nog kort te voren werd in de naastgelegen dorpen ,de pau- selyke religie getolereert ende geéxerceert"*) Het stond den priesters — wien evenwel ,den publyken dienst der misse" verboden was?) — volkomen vrij op Zon- en heilig- dagen te prediken en. zich naar ,haere gewoonelyke wyse" ie gedragen bij ,het doopen der kinderen, het ondertrou- wen en trouwen; mitsgaders het biechten der kraneken ende de begravinge der dooden"*). Waar, ten gevolge der Hervormde beweging, geene ,ordinaere Paepsche pastoo- ren" langer ,resideerden" *), zochten velen zich zoo goed. mogelijk te behelpen ,met het lesen van het Sondags evangelie door voorlesers ende schoolmeesters, onder 1j Toentertijd werden de dorpen nabij Heusden gelegen verdeeld in dé. boven-dorpen: Engelen, Vlijmen, Onsenoort, Hedikhuizen, Herpt, Oud- Heusden, Baardwijk met Den Elshout, en in de beneden-dorpen: Hees-. been, Aalburg, Genderen, Doeveren met Gansoijen, Drongelen, Eethen, etae, Babylonienbroek met Hill, Veen en Wijk. Aldus luidt de opgave bij Jac, van Oudenhoven, JBeschryvinghe van Aet landt van Hewsden, Amst, 1651, blz. 8. Vgl. echter O. R. Hermans, a. w., dl. I, ble. 989, en. Tesol. Holl, 9 Mei 1617. D *) T. w. in Meeuwen, Drongelen, Daardwijk, Vlijmen, Engelen, Herpten Hedikhuizen. Zie Ypeij en Dermout, a. w,, dl. II, blz. 421. Vgl. ook. Voet, Polit. eceles,, tom. 1, pars II, p. 486. 9 Kerkelijk archief der Hero. gemeente te. Vijmen, n?. 17a, fol. 4. *) Gemelde bijgonderheden werden eertijds opgeteekend door Nie. Voetius — "ie hierboven, blz. 100, uant. 2 — en onder den titel »Het begin ende oorsprongh der Gereformeerde gemeynte in den lande van Heusdem em de mwangelegene beerliheden" opgenomen in Kist en Moll, Kerkhist. arch, — dl I, bie 301—315. Vgl. dr. R. Fruin, De wederoplwiking van het Ka- tholicisme in. Noord-Nederland, omstreeks den. aanvang der. X VII&e geuwus, in »de Gide", 1894, dl. I, blz, 268. 5) Namelijk te Haeesbeen, Doeveren, Genderen, Eethen, Babylonienbro Veen, Wijk en Aalburg. Zie Ypeij en Dermout, a.w», dl, Il, blz. 421; Kist en Moll, a. w., dl. I, blz. 302. k —]À ccpit formeele predicatien deden, die ly r selven daer toe promoveerden , sonder E esa korctontintem ende Aog "1!). Ook gebeurde het dikwerf dat oefenaars en , wier hulp men om hunne geringe gaven et had begeerd, of die wegens slecht levensge- hunne betrekking waren ontslagen geworden, «e herderlooze gemeenten zich indrongen, en den prediekstoel geclommen tegen de ordeninge der aldaar bleven arbeiden, tot zij, door een kerke- vonnis getroffen, hunne plaats moesten jk in vereeniging met zijn ambtsbroeder, , en, na diens overlijden, geheel alleen op- had van Houweningen, daartoe door de classis ds de Goreumsehe classisvergadering van 26 April 1604 klaugt »dat v (0 vectes pde See doet^; terwijl op die van 23 April 1607 o.a. besloten. wordt. | openbaer Papist sal ontboden worden woor den drossaert de dienaeren des evangelii aldaer ende vermaent synen onderwint int lesen ende manier van prediken tot Wijck Ln ofte by weijgeringe van dien dat de auetoriteyt vande. tot weyringe van hem sal worden versocht". "woorbeeld bet geval met Johannes Vonekius te Babylonien- | predikant van Hazerswoude »ende om een grootschnndael Leyden van synen dienst afgeset", Kist en. Moll, a. w., dl. kerkorde E. rergaderinghen goet ghevonden, by ghewoeght zin, , 90 Sept. 1004. Vgl. daarmede die van 18 Juni en de Acla depul. Zuid-Holl., in dato 4 Maart 4598 en de Zuid-Hollandiae (rie »Oud. Synod. archief", IIT, Avg. 1004, art. 95. TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. EUI l 134 VIERDE HOOFDSTUK. gemachtigd , bij Heusdens gouverneur, drost en magistraat: weten te bewerken, dat, onder toezicht van den kerke- raad, ,vyff dorpen in den selven lande met predicanten souden worden voorsyen; namelyok twee boven E : Herp, ende Baertwyck; ende beneden drye als Y Wyck, ende Babylonienbrouck" !), welk plan — ,gheremon-- sireert" bij hunne Edel Mogenden door gedeputeerden der Zuid-Hollandsche synode — ,een goede co sorteerde, dewyle men verstont dat daer hongher w naer de suyvere leere"*). Dienovereenkomstig meenden straks enkele leden de vergadering te moeten aans ,0m te arbeyden datte Papen vanden Hollantschen bod ende met naemen wtde dorpen onder het resort des classis schuylende mochten geweert ende dat alomme godísalige ende gequalificeerde predikanten inderselve plaetse mochten ingestelb werden"*) Na ook van h kant gehoord te hebben het rapport der Gecommitte Raden ,nopende 'tstuek van de pastorye-goederen i dorpen slands van Huesden, mitsgaders van de kerel dienaeren die aldaer geraemt waren nodigh te wes ordonneerden de staten van Holland en West- ,aen de classe van Gornichem te worden geschreven, omine te despecieren eenighe bequame persoonen die met hoope van goede vrucht de kercken aldaer te bouwen mogen bevolen worden" *). 1) Hand. ct. Gore, 48 April 1605. 3) Hand. cl, Gorc, 9 Aug. 1605. Zie voorts van Oudenhoven, Land w. Heusd, bh. 30, 31. Vgl. Adela syn. part. Z-H., in dato 30 Aug. 4005, art, 91; 8 Aug. 1000, art. 44; 14 Aug. 1607, art. 11 en 14 Oct, 1008, art, 5. *) Hand. el. Gore, 11 Mei 1609. Vgl. dr. Fruin, De wedervoyluiking , enr., blz. 18—99. *) Resol. Holl, 7 Dec. 4609. Vgl. die van 94 Aug. en 23 Oct. 4609. — - Een enkele maal ook werd door de gemeente zelve aan Goronms gevraagd, haar »een kerclendienaer", den Hervormden beginselen toegedaan ee- te willen beschikken. Zie hierachter, bijlage LXII. TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 135 Door de broeders werd terstond naar den geest derSta- m gehandeld. Kon er wegens ,de ongelegentheyt des tyds" - het was winterdag; men schreef 11 Januari 1610 — voltallige vergadering samenkomen , dit belette echter et, dat wie ,extraordinarie" tegenwoordig waren elkan- er ,openynge" deden omtrent enkele ,s00 predicanten ls proponenten", die zij bekwaam rekenden de nieuwe emeenten ,met stiehtynge" te dienen; een werk, waar- àn natuurljk eigenaardige moeilijkheden verbonden 'aren. Voorts besloot men, daar de dorpen onder Heus- en geene voegzame pastorieén hadden, en hunne bevol- ing, ,door d'inwateringe bedorven zijnde" '), ook weinig aiddelen bezat ter voorziening in dat gemis, om aan eeren Gecommitteerde Raden te vragen, of de Staten En voorloopig van die zorg wilden ontlasten, door ,op enige plaetsen nieuwe wooninge te doen optimmeren; p andere plaetsen, die gewoenelijeke huijshuijre voor den jdt van een jaer ofte twee den predicanten volgen te iten, tot dat die dorpen daernae selfs voor die behuij- nge mochten sorge dragen; ende daer die wooninge rebel , dat sjj verbetert souden worden". |Alsnu ontvingen Veen, Babyloniénbroek met Hill, Wijk jet Aalburg en Hedikhuizen met Herpt vereenigd , ieder im Gereformeerden ,kerckendyenaer", respeetievelijk in len persoon van Cornelius Sinapius (Mostert), David du "ere, Jacobus Snoeck en Josephus van der Rosieren?). ———— |!) sAnno 1610. den 2. Februarius voor den dagenraedt, brack den dijck X Hedickhwysen door, ende twee uren daer nae den dijck tot Vlymen". | remped Landt v. Heusd., blz. 32. Vgl. Rtesol. Holi., 7 Sept. 1614. »Sullen gegeeven worden requesten (libelli supplices pro Heusdanix) | de ed. mog. hh. Staten om ordonnantie van verscheenen gagie te im- ren woor de dienaers inden lande van Heusden. Naem. voor Cornelio » Josepho wander Rosieren, Jacobo Snoeck, Dawid du Pyre". Hand. Gore, 14 Aog. 1610. Vgl. die van 11 Jan. 4 Febr, 26 April, 17 Mei MENS ^ — Moll , a. v), dl. I, blz. 306, 307. a. na 136 VIERDE HOOFDSTUK. —— Zoo kon thans Gisbertue, dicht in zijne nabu Oud-bursaal weer ontmoeten, die binnen het St mede zijne eerste schreden eens had geleid!). Niet tevreden met de kennis, verkregen hoogeschool, gaf Voetius, schier onmiddellijk terugkomst, zich bijzonder veel moeite, om va magistraat de noodige gelden te bekomen | tenschappelijke reis buiten 'slands?). Tot de st hij, bij inwilliging zijer aanvrage, korter dacht te toeven, behoorden in Duitsehland: en Herborn; in Zwitserland: Bazel, Zurieh en. in Frankrjk: Saumur en Sédan; in Engeland: ] Oxford en Cambridge. En dit om hunne acadi musea, hunne godgeleerde professoren em bibli hunne merkwaardige oudheden en beroemde ki personen?) De stadsregeering evenwel bleef tegenover zijn vurig verlangen, gedachtig misschi hetgeen er vroeger met hem was gebeurd bi Collegium theologicum *. Als ,apostille" op het ing. request, ontving hij aanvankelijk een bescheid, hoop geheel ,frustreerde" *). 7) Vgl. hierboven, blz. 49. " ?) Essenius, Orat. fun. p. 15. Zoo ontvangt in later dagem, op Y spraak van Voetius, Heusdens bursxal, Johannes Sylvius »i n Vranckryck, ende Engelandt, omme syne studien te voltrecken,. dat deselve sullen strecken ten dyenste van Godes kercke ende meente", daartoe, voor twee jaren, van de stedelijke regeering e lijksche Aubsidio, groot 950 gld. Oud-avch. Hewsden, E. 68, fol, 40 der gemeenterekening over 1029. 3) Kist en Moll, a.w,, dl. I, blz. 309, — »Theolozus p ampliorem solidae eruditionis ac pietatis thexaurur sibi ompuvt" Voetius in zijne Bibl, stud. theol, p. 294. Zie ook p. 925, 920, Y eeles, tom. II, p. 779—774, en uctie-caial, part. IL, rmnise. n*. 187: »De arte peregrinandi, et de regimine fiar agentium Hilar mair, Turleri, et Gratioli. Item Torcianae quaestiones", *) Zie hierboven, blz. 941—906.. ?) Het in den tekst meigedeelde is ontleend aan enkele »notities", door 'TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 131 de teleurstelling groot, toch drukte zij den gewe- mnus minder neér dan te wachten viel. Zijne ge- eid nameljk liet voor het oogenblik te wenschen Volgens het oordeel der geneesheeren ontbrak het genoegzame liehaamsbeweging , waarom hij, een nden lang, les nam in het schermen bij zekeren in la Fontaine?) Gelukkig belette die ongesteld- s niet ,in het land van Heusden voor d'een or te predicken"; wat aan de Gorcumsche clas- te stade kwam in een tijl, dat van Hou- zen en Grevius, gesteund door hun kerkeraad, alle -deden om ,de vacerende plaetsen met dienaeren jorsien" ). it die plaatsen behoorde ook Vlijmen. Wonende ,op e frontieren"*), in de onmiddellijke nabijheid -Nederlantsche Romen, dat is 's Hertogenboseh", bevolking van genoemd dorp niet zeer her- ind^), voorgegaan als zij was door Nico- .eonventuael van het clooster te Bern""), »nae sin beste onthout in sehrifte gestelt", op twee hulve bewnard bij de Brieven. en papieren der klassis van Gorinchem , hier vormeld als: Gísb. Voet. Aant. N?. I. jonge jaren was hy niet sterck, en somtyds met groote Ne. Tie Cornelis Gentman, Ailon Baehuth, of Lyck- de dood van den hoog-beroemden heere Gisbertus Voetius , , blz. 92. Orat. fun, p. 15. Vgl. Voet, Bibl. sud. throl, p. 401. chermi er was tevens pachter van de waag; Oud-arch, fol. 9 verso. lant, N*. I. Vgl. Kist en Moll, a. w., dl. I, blz. 309, llijmen extremo Hollandiae, et agro Sylvaeducensi contor- ia Polit. eceles., tom, I, pars Ti, p. 350. - mie Kerkl, arch. Vijmen, 17a, fol, 9 — sprake van wederstrevelen der inwoonderen tot Vlymen tegens de evangelii", der plaetse genaemt Berne, heeft gelegen de abdye van de ordre der Premonstreyten", Van Oudenhoven, Landt v. Heusd., — — die geene gelegenheid ongebruikt gelaten h: roepen tegen de Reformatie". Nog ,in syn moen" had hij met nadruk zijne getrouwen ».dat sj haer zouden wachten van dese nieuwe ten ende haere leere, jae dat sij die niet hooren den op pene van de euwige verdoemenisse" ?). Juist wensehte de classis van Goreum ,geen ordinaris kant" noch proponent, maar ,een meer als leerde, bequame ende ervaren kerckendienaer" door haar met Heusdens gouverneur en dros plan gevormd: Hermannus Bergejus, ,die er de Gereformeerde predicatie gedaen hadde", uit Ku derwaarts te beroepen; terwijl men — ,om dit te te effectueren" — ook gezamenlijk ,voor dese plae grooter traetement, als op andere dorpen, by de heen Staten soude solliciteren" *). Toen nochtans het een zo min als het ander ,succedeerde" *), zagen zich de bro zelf genoopt tot het late najaar ,elek haere beurte het prediken aldaer waer te nemen"). Van deze ve blz. 28—90. Vgl. Kist en Moll, a.w., dl. I, blz. 305, 306, alsmede Hes Holl, 94 Aug. 1000; 94 Aug, en 95 Sept. 1044; 1642, passim. 1) Kerkl. arch. Vljmen, 178, fol, 1, 2. 3) Kist en Moll, a.iw., dl. L, blz. 308, 309. Omdat er te Viijmen nd geen kerkoernnd bestond, moest »de beroepinghe by de elasse" geschi le volgens ari. 5 der Haagsche kerkorde van 1580. Zie daurvan ook. art. 3i 3) Kist en Moll, a. w., dl. I, blz. 308. *) Na Bergejus bedankte nog voor Vlijmen: Georgius Freijlingius. ge wesene kerckendienaer binnen Naerden", terwijl Theodoricus Petri »geweses dienner des Godtlieken woorts in Suyderwolde", door Ruardus Acroni der classis van Gorcum aanbevolen »soe van wegen syne outheyt, endi lange bedieninge inde gemeente Christi, als oock van wegen syne godtsae licheyt ende geleertheyt". daar ter plaatse wel op beroep preekte, m niet werd begeerd, overmits »de ingesetene tot Vlymen haer si ar syn spraecke, dat die wat te hooch was". Hand. cl, Gorc., 20 Sept. er 18 Oct, 1010, 3) Hand. cl. Gorc., 21 Juni, 96 Juli en 41 Aug. 1610. | IN HRÜSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 139 eene korte poos ontslagen, doordien de aert ,het niet stichtelick en conden het dorp van Vlijmen op soedanige manire r tyt soude bedient werden, als inden classe Vianen beslooten was" !). Nadat genoemde e zaak met enkele predikanten, door van | tot eene samenkomst in Heusden uitgenoo- .besproken hadden, wisten zijne collega's te halen, om ,voor eenen seeckeren tyt inde e tot Vlijmen te continueren"', onder ,s0- ;hem gedaan ,dat hy te Paeschen sonde en, hetsy dat Vlijmen met een eygen ier soude voorsien wesen ofte niet". was dit besluit op eene buitengewone ver- r elassis ,metten anderen praesenten broede- ende door deselve geapprobeert", of : predikant vertrok naar Vlijmen en be- residentie binnen den dorpe te nemen"?). Het gevolg van Grevius' pastorale werkzaamheid dat zijn invloed te midden der zich nog steeds le gemeente met elken dag toenam. Niet beter dearyan gebruik te kunnen maken, dan door der voornaamste dorpelingen te vestigen op hij alleszins gesehikt rekende om ,tot Vly- te werden". Teruggekeerd ,inde ordina- us bepanld, dat de twee Heusdensche predikanten »den souden laeten gebruycken, ende dat daer nae die tot Érus Leewius en Jodocus Geisteranus) den taent wan st wan Vlymen sonden waernemen, waer op dat volgen 1ot Cuyleaborg (nnm. Bergejus en Adam Billichius) n December"; evenwel altijd onder conditie »dat haere e souden gelieven intewilligen". Hand. cl. Gore, 90 iermede dio van 4—5 Oet. 1610. , 4—5 Oct. 1610. Vgl. Kerkl. arch. Viijmen , 17a, rischen dienst synder kercke", vertoond classis te Goreum ,eene sekere forme van byden schoutet ende gemeyne nabueren!) met approbatye vanden eersamen kerc den, opden persone van Samuel de T der h. theologie tot Leyden", waarbij zij verzochten, dat hun deze ,tot eem ordi dyenaer" zou gegeven worden). Aanstonds gadering gemelden student ,nomine classis" uit: den 94^ Mei 1611 voor haar te verschijnen, testimonia doctrinae et vitae van ende Festo Hommio" *), terwijl hij zich e ben voor te bereiden op het verklaren van Áp Ten bestemden dage leverde Samuel de Prince, komstig den ontvangen last, zijne ,getuychnis door de broeders met meer dan gewone on werden gekeurd, en in orde bevonden. Wat ,de sitye hem opgeleyt" betrof, daaraan hadden zij *) In Vilijmen was toen scehout: Gillis Jansen. van Herle, - Aart Lambertsen, schepen en heilige-geestmeester: Michi Kerkvoogd: Lambert Jansen Heesbeen, Gisb. Voet. Aant. N*. arch. Vlijmen, 172, fol. 38. 3) De reeds meermalen aangehaalde JDeductie, fol. 3, zegt. Samuel de Prince, dat hij »eertijts in sijn leven sich heel qualick gr hadde". 3) Hand. el. Gore, 19. April 1011. Waarsehijolijk heoft Grevius. Heusdenschen collega en kerkeraad iot die »sekere forme wan krachtiger de hand geleend dan Vlijmens sehout met de ren"; althans wij lezen: »De predicanten arbeyden d vacerende plaetsen te voorsien, gelijok Drongelensis tot Voen. Viijmen, tegen de welcke die van Vlijmen haer van eersten den, alhoewel Grevius hem de beroepinge toeseijde", Giab. N*. L. Vgl. Deductie, fol. 3. X 4) Hommius moest als Leidsch predikant aan de Prince diens attestatie doen toekomen; Gomarus stond juist gereed naar ] vertrekken. Vgl. hierboven, blz. 123, aant, 3. 5) Naar het sehijnt, waren Gomarus en Hommius niet of sl hoogte van de Prince's gedrag, zooals later blijken zal. N. PREDIKANT TE VLIJMEN. 14 r verslag uitbrengen ,om vorder tot stich- te handelen" ". door Gomarus den heer van Lokeren standplaats ,by missive aengewesen" 8*J. Ook had deze, door Heusdens predi- ten dringendste aangezocht, op den biddag 7) 611 beider vacatuurbeurt te Vljjmen waar- met het verrassend gevolg, dat de aanzien- ewoners ,nà gedane predicatie, sehriftelyke op syn persoom gedaen, hem gepresen- erby mondelyk gebeden hebben, hem selven desen te willen onttrecken"*). Onder de vele rede- hen noopten dat verzoek met allen nadruk kennis te brengen, noemden zjj ,de gelegent- -moodt derselve gemeynte; daer men nu lange rí hadde"), en dat by suleken bedieninge en komen der naburige ende andere pre- elassis, geen aanwas aldaer te verwachten -dat ook de gesamentlyke toehoorders tot syn e. Gore, 9 Mei 1611, De Prince werd later predikant te E , madat Andelius aldaar door toedoen van Grevius geruimt hadde", Zoo luidt het in de Deductic, fol. 3, maar AÀan van Andel hadden de Staten, wegenk zijn , réels een pensioen van 900 gld. toegezegd; ook beval NEL CH pea mw. di. I, blz, 309. Vgl, Gisb. Voel, Aant, N*. 1. Ho 99 Mei 1611. | Voetius, naar hij verzekert, eerst »lange" geweigerd in reden. Gb. oet. Aant, Ne, I. Noua rue wo. vel Hand. el. Gorc., 92 Tni 1644. eon jaar tjds, Vgl. Hand. cl. Gore, 94 Juni $! A72, fol. 2. Blanckaert, in een schrijven aan de classis gericht, 10 en Vlijmens gecommitteerden mondelijk op de vergadering »dat. aldaer des Sondaechs naer driemaels te luijden hadde, níet sonder groote scandale", Hand. cl. Gore, 48 Juli 4614..—— 7) Kist en. Moll, a. w., dl. 1, blz. 309. 7) In margine van het request der inwoners van Aalburg, door de classis van Gorcum, plaatsten de Staten een weinig alleezins gunstige apostille: 5800 wanneer de habitatie voor een dienaer om bequamelyck tot Aelburch te connen woonen sal à?, 4011, ter ordonantie vande Gecommitteerde rs A. en pap. kl. Gorinchem: vgl. Voet,, Polit, eccles, tom. Il, p. 614, *) Kist en Moll, a. dk. [, blz, 309, 310, Vgl. echter, de besehuldiging van afbedelarij en afpersing door de GreelT t ingebracht. Ook al was er veel onwaars in Grevius' aanklacht, ver mocht de zaak niet heeten. Voetiuszelf verhaalt; »D sy seyden eenige te Vlijmen waren, vreemdelingen, Jo geeren eic, — is mijn broeder door raet ende advys Geisterani derwaerts geguen, om aen te seggon, dat sij des [beroep] souden doen". Gisb. Voet. Aant. N*. L. kon worden begonnen. Toen deze echter den 3 daarover aansprak, vernam hij uit mr. van Haeren, hoe slechts de helít dier som be- ir was; reden genoeg, om de studiereis vooreerst aanvaarden?) Zag Grevius alzoo zijn pogen ver- mu zocht hij langs een anderen weg, geholpen à Meo petere Ended) zjju doel Vliemen tot een wettelijck ende ordinaris kercken- de mogen worden toegevoecht" *); een maatregel, wende extraordinare vergaderinge een schriftelijck consent soo vande fte nabueren tot Vliemen, als van den e, magistraet van Heus- Jaeten blijcken". Hand. el. Gorc., 6 Juni 4611. x. Aanf. N*, T. -maderhand »de predicantem haer uijtterste devoir hadden ge- sonder Voetii weten ofte versoeck of willen beloopen, dat : wan middelen tot sijn reijee noeh eens soude hervat [de magístraat besloot »tot twee jaeren toe" hem 300 gld. — welke resolutie aan Voetius door Blanckaert werd bekend ij| hem tevens »optie soude gegeven worden om te reysen ofte lJuidde wederom zijn antwoord: »dat hij met die van de classe. lymen niet conde spotten; maer soo het classis goed wondt wit de handelinge tot Vlymen gelicentieert wierde , sulex aennam, mits 4. dat sijne schulden tot Leijden, , eerst werden afbetaelt, anders soude niet konnen n; 92, dat hij seecker mochte sijn van missive ende echte door welcke hem het gelt soude bestelt werden; | op hem dencken soude als hij soo verre waer, gelijck tot n jaer geseten hadde, etc". Gisb. Voet. Aant. N*. I; vgl. der Rosieren was indertijd, maar op andere wijre, door de den. Immers, wij lezen: »Door dien de dorpen Eten voor eerst niet en konden met eenen bequamen kercken- den, ende d. Josephus seer weynige Loehoorders heeft EL Saeipiiggkumad Dientengevolge was hij, ME begonnen?) met ,bij proi haar ,te proponeren", en wel over Rom. 4. vs. 35. ,een goet, behaegen" scheppende, gaf zij hem , om. te verklaren: ,de woorden Christi Matth. 5. vs. hoopte dusdoende ,te coemen tot syn exa sal praeferentie hebben voor andere". Hand. el, Gore, 41 7) Wanneer de gecommitteerden uit Goreums elassis: de wein Micra lec pei guae" tati iei 00 een schriftelijok beroep van die van Vliemen op den germelden Sijn sij oock in den kerckenraedt verscheenen , de welcke meest gesint wax de persoone Josephi vander Rosieren, wt oorsaecke dai Princius aled Josephi plastse soude mogen gestelt werden". Hand. el. Gore, 97 1011, Vgl. Gisb, Voet. Aant. N*. I. 3) Waar Vlijmens gecommitteerden aan de classis verzekeren »| sij eendrachtelijck sijn gesint tot Voetium", daar merken rij tevens 3) »Hebbe myne attestatien door Snoeck ín de classe doon ver! Gisb, Voet, Aant. Ne. L. Zie voorts Hand. cl. Gorc,, 48 Juli 4011 er lage LXIII. UG IN HKUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 145 den 154 Augustus 1611 de predikanten Leewius, gecommitteerd door de classis , ens magistraat als kerkeraad gumstig Voetius' bevordering naar Vlijmen , daar- te rapport hadden uitgebracht*), werd ie .byden broederen geexamineert etich bevonden'". Ook bleek het voorloopig ,aengevangen per praesidem ")", van dien ,, dat hij ,daerinne de vergaederinge genoech ilve men goed vond hem op de eerstkomende elassis" het examen peremptorium af te d door de verklaring van Matth. 28. vs. 19. 6 September 1611, verscheen derhalve op de orcum Ruardus Acronius, predikant te Schie- aardigde van de Zuid-Hollandsche synode *), overstaan Voetius zijne propositie deed ,tot Gom, 1 Aug. 1611. — Wie aan de academie of elders stedién hadden voltooid en eene plaatsing als predikant Aoentertijd verplicht nan tweeérlei kerkelijk examen zieh Het. eerste, een voorloopig onderzoek naar hunne belwaam- hun, na daarbij geelaagd te zijn, het recht, om, al dan n door de classis, die hen »praeparatoir" had geéxamineerd , n hunne gaven te doen hooren. Door de eene of andere vn. volgde het speremptoir" examen, in de acten der Gor- -weeles, tom. Il, p. 517—543; tom. III, p. 77—892, en Beer bark en plaatselijke gemeente, Dordrecht, 1888, den 0e Dec. 4641 afgelegd. 146 VIBRDE HOOPDSTUK. een sonderlinge welgevallen d. deputati, ende der bro- deren", gevolgd door het examen !peremptoir, waarbij Petrus Leewius, dien de vergadering daartoe te voren had aangewezen!), presideerde en examineerde — ,den enndidato de prineipaelste hooftstucken der Christeliker religie methodice docteque afvragende"; 0.a. ook dat der voorbeschikking, in verband met de zienswijze der bovenvaldrijvers?). Voetius ,queet hem tot een voleomen genougen des gedeputeerden des synodi , ende gesamentlijk alle der broderen, tam ad d. praesidis interrogata prompte solideque respondendo, quam d.d. fratrum objectiones nervose refutante". Met eenparige stemmen werd daarop geresolveerd ,dat hy tot een wettig kerckendienaer soude opgenhomen ende ontfan- gen worden, onder belofte, dat hy die articulen verhaelt inde acten des classis binnen Gorcum den 11 Augusti 1610 gehouden*, libenter et eandide soude onderteijke- nen"; hetwelk geschiedde. Nog besloot de vergadering, dat Voetius door van der Rosieren — in de jongstverloopen da- gen zijj« mededinger tegen wil en dank*) — alsook door *) Hand. cl. Gore, 15 Aug. 1011. Voorzitter en examinator was, bij zulk eene gelegenheid, in den regel de predikant of één der predikanten wan de plaats, waar de elüssicale vergadering op dnt oogenblik gehouden werd, 7) sQuid de praedestinatione sentiam, satis superque professus sum in examine peremtorio, quo tota approbante classe Gorinchemensi, ut et synodi deputato Ruardo Acronio, specialiter super quaestione de praedestinatione supra lapsum ascendente, ad ministerium ante 50. annos promotus sum". Voet., Dispp. select, tom. V, p. 140, Vgl. Polit, eccles, tom, IL, p. 98, en Resol. Holl, 95 Juni 1610, alsuok bijlage LXV. 3) Zie bijlage LXVI. *) Dat de onderseheiden partijrroepen, in zake het beroep te Vlijmen, elkaar volstrekt niet angstvallig uit den weg gingen, bewijst o.a. het samenkomen »opten 96 Augusti 1011 ten huyse Adrinen Jorissen weert in- 4en Hollantschen thuijn" van sommige magistraatspersonen, t. w. den burgemeester Adr. Jansen van Cuyck, den schepen jhr. Hendrik van Qud- lheusden en den secretaris rir. Lambert van Haeren, »by haer hebbende die TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 1 du Piere ,der gemejnte van Vliemen voorgestelt, ende daerna door d. Grevium met oplegginge der handen naer apostolischen gebruik geconfirmeert soude werden" !). "Zoodra Voetius' naam door ,drie Sondaechse proclama- tien") den volke zonder ,hindernissen" was verkondigd geworden ?), belette niets zijjm trouwen raadsman en vriend, den drost Blanckaert'), die hem ook eertijds te Leiden als genomineerd bursaal aam Kuehlinus had voor- gesteld*), om — ,vergeselschapt met eenige van de oude kerckenraden, ende voorts over de veertich personen, lief- hebbers van Heusden" — den tweeentwintigjarigen can- didaat*), op Zondag 25 September 1611, ter intrede") ben opde const van musicq verstonden: Franco Odvlphi, Voetius, Dingman Adriaensen, Cornelis van Drongelen, Josephus van der Rosieren ende Adriaen van Schaeyek, omme het concept te maecken vande organe; in wat vouge ende manieren tselve best diende gestelt ende te spreecken op de ' Oud-arch. Heusden, E. 53, fol. 59 met de bijlage. 3) Hand. eL Gore, 6 Sept. 1011. Zie over dat »confirmeeren" Voet., Polit, eccles, tom, IHE, p. 140. Vgl. ook art. 24 der Dordtsche herkorde van 1574. 3) Kerkl. arch. Vlijmen, 172, fol. 2. M5 Wolgens art, 4 der Baogiche kerkorde van 1586, dat echter slechts wen tjt van veerthien daghen". Vgl. Voet,, Polit. eccles., tom. III, p. 260. Hij was het waarschijnlijk geweest, die gezorgd had, dat Voetius destijds van de Heusdensche magistraat 150 gld. had Aen om. binnen Leiden. sehulden af te doen. Gisb. Voet. Aant. N*. I. 5) Zie hierboven, blz. 44. 4) sSi quis ante annum 30. immo et ante 94. aut 95, virilem animum et curam gerat, et vóxcv se exhibeat fidelium in sermone, in conversatione , Dissriete, io gam, in fide, in puritate; — si intentus sit. lectioni, si -ejus profectus sit manifestus; — si vigilans, temperans, compositus, et si aequus, si aptus ad docendum; — si non sit obnoxius crimini luxus, aut subjiei nescius, si sibi pertinaciter non placeat, non iracundus, si tenax sit Gisb. Voet, Aant. N*. l. Emenits, Orat. Bitia B: 45, vermeldt. minder t: »In functionem hanc sacram dicto anno XI. ineunte mense Septembri ántroductus. est", '" 148 VIERDE HOOFDSTUK. naar de nieuwe standplaats te brengen!). Hier werd hij ,Opentlijek voor der ghemeynte" bevestigl ,met behoor- lijcke stipulatie ende af-vraginghen, vermaninghen, ghe- bedt ende oplegginge der handen", volgens het formulier ,.daer van zijnde"*); evenwel niet door Grevius, zooals bepaald was?), maar door Sonneveldius, den predikant uit Woudrichem. De taak, waartoe Voetius met jeugdig vuur ziech had aangegord, mocht allesbehalve licht heeten*) Immers werden ,inden dorpe van Vlijmen"*) onderhouden ,vele 1) Blanckaert was drost ook van Vlijmen en Engelen. Zie van Ouden- hoven, Landt v. Hewsd., blz. 10. ?) »Daer nae sullen de dienaren in haeren dienst met bewillinghe endo beantwoordinghe der navolghende stucken hevestight worden. Ten eerstem, ofse ghevoelen datse van God ende zijwe ghemeente wettelijck tot desen dienst beroepen zijn. Ten tweeden, ofse de heylige bijbelsche schriftuere. voor het eenighe woort Gods, ende de volcornene leer der salicheyt hou- den, ende alle ketterien, daer teghen strijdende, verwerpen. Ten derden, ofse haren dienst nae dese leere ghetrouwelijck te bedienen, ende den selven. met een vroom leven te vercieren, bereyl zijn. Item soose yet deden, dat strafbaer is, ofse haer selven der Christelijcker vermaninghe onderwerpen". Art, 5 der Dordische kerkorde van 1578. *) Hand. cl. Gore, 6 Sept. 1611. Grevius heeft, volgens den samensteller: der JDeductie wVberoep Gisberti Voetii ten uytersten toe teghengestaen, weygerende den voors, Voeltium in den kerekendienst tot Vlijmen te con- firmeren, gelijc hem nochtans vande classe was opgeleijt". In plaats van wan die opdracht te voldoen, bevestigde hij toentertijd Cornelius Dronge- lensis tot predikant te Veen. Gisb. Voet. Aant. N*. l. Vgl. Deductie, fol. ^. Zie verder bijlage LXVII. *) Initia regiminis ecclesiastici semper ob àespíay sunt aspera: et longe usperiora essent, ni vires viridis juventae Deo benedicente ad sUfwgíav opitu- larentur". Voet, Polit. eccles, tom. Il, p. 934. Vgl. met die verklaring deze instantie, woorkomende op p. 246: »Facile idoneus quis erit, qui in ecclesiis ngrariis nove plantatis aut plantandis concionetur, Resp. Sic per- peram multi judicant. Sed experientia docet, majorem prudentiam, erudi- tionem, rorum oet conversationis dxpf]ríav, dicendi vim et gratiam illic plerumque requiri; quam in veteranis et bene ordinatis ecclesiis, aliquo ministrorum numero, et composito synedrii regimine instructis", 5) Vlijmen en Engelen, beide behoorende tot het bisdom 's-Hertogen- bosch, hadden sedert 1571 geressorteerd onder den landdeken van Orten. Zie J. van Oudenhoven, Silva-Dueis aucta et venata of een nieuwe ende a — xk — TERUG IN HEUSDEN, PREDIKANT TE VLIJMEN. 149 superstitieuse abuysen des Pausdoms, de welcke te ge- lijek met het invoeren van de Reformatie behoorden af- geschaft ende begraven te zijn geweesb, als strijdende te- gens het woordt des Heeren, ende de waere Gereformeerde religie daer op gefondeert" !), Ook was verreweg het groot- ste deel der bevolking, dat door hennep- en vlasbouw, of door het winnen van hooi, zij! brood zocht te ver- dienen *), onbeschaafd en onontwikkeld *). Al terstond begon hij daarom met, bij zich aan huis, leerstellig godsdienstonderwijs te geven*), ten einde zó6 langzamerhand de noodige lidmaten en eene behoorlijk ingeriehte gemeente te vormen, waarvan op dat oogen- blik nog zeer weinig te bespeuren viel. Gingen voor- shands maar enkelen geregeld ter kerk*) toch beklom ganisch vermeerderde beschrijvinge van de stadt van. s' Herlogen-Bossche , Den Bosch, 1670, blz, 414. -3) Tot de »superstitieuse ende afjyodische ceremonien" te Vlijmen, ook na pb ireoeren der Reformatie, nog jaren lang gepleegd en onderhouden, * »specialijok bet gebruyck van dootskleederen met eenighe cruys- € ende VERMES "tzy dat de selfde binnens dorps mogen zijn , ofte buytens -gehaelt werden: het omdragen van het lick rontom de kercke, ende t graf; het knielen ende bidden voor het graf, als de doode is begraven: op het graf ende voor den afgestorvonen, milsgaders het sinc- ende andermael begraven van de craemvrouwen", Kerkl. arch. Vlijmen, fol 11. Vgl. Voet,, Poli eccles, tom Í, pars E, p. 36; pars IT, p. , 449—351. E Biens; aw. dl, I, blz 293. Van Oudenhoven, Land! v. Heusd., dbiz. 9, meldt: »Tot Vlymen worden veo peulen ende eenighe andere hof. Kruyden geteelt, ende in de Hollandische steden vervoert ende vertiert", "De Auei-catal., pars IL, misc. in oct, heeft onder n?. 950 » Varii scriptores de re rustica , et. ERIDUN rei rusticae"; onder n^. 4927 »Mirzaldus, de secretis dortorum, ot de arborum insitione". Vgl. Voot., Bibl, stud. Aeol., p. 437. passim. omnes superstitionibus et erroribus Pontificiis erant. maddictissimi; paucis exceptis, qui conciones hojus sui pastoris audiebant li , med isti valde rudes", Essenius, Orat. fun., p. 15. Essenius, Orat. fun., p. 15, 16. . heeft de grave van Hohenlo de schans, daer de Span- kerck mede omschanst hadden, inghenomen, ende daer door in brandt ende branden af, sonder dat daer Anno 4587, me Voetius iederen Zondag tweemaal den kansel, terwijl er , gedurende den winter, bovendien des Donderdags door hem gepreekt werd') Bij zjjne verschillende toespraken zag hij zich gedwongen — misschien wel meer dan hem lief was — rekening te honden met de eigenaardige be- hoeften der veelal Roomsehgezinde hoorders, In navol- ging van Paulus, die, gelijjk hij betuigde: om hen te winnen den Joden een Jood was geworden), knoopte ook Voetius?) den eersten tijd schier elke predikatie vast nan de toenmalige, bij de Katholieken gebruikelijke Zon- dagsteksten *), ja weigerde hij nooit op hunne ,heylich- van niet en bleef staende als de mueren, ende een ghedeelte van den tooren. Anno 1594. wierde dese kerck sonder het choor seer slecht wederom op- ghetimmert, aleoo het dorp door den oorlogh seer verarmt zijnde, de on- kosten van een geheele ende bequame opbouwinghe niet, en konde draghen"; Van Oudenhoven, Lond v. Heusd., blz. 10. 3) Nog nam Voetius in zijne dorpskerk geregeld de taak van voorzanger op zich, soms ook die van voorlezer, Polit, eccles, tom, II, p. 500, Vgl. tom. HT, p. 110—113, en art. 37—59 der Dordisehe kerkorde wan. 4574. 3) | Kor, 9:920, — In alle middel-matighe dinghen, sullen gheen kercken veracht worden, die een andere wijze ghebruyeken, dan wy doen", bepaalde art. 72 der Dordtsche kerkorde van 1578. 3) Eesenius zegt in zijne Orat. fur, p. 15, dat Voetius alzoo handelde »ex consilio viri cujusdam praeclari", en verzekert, p. 16, naar het mij voorkomti, niel zonder overdrijving: »Ista ratione factum etiam, ut omnes pagi istius incolae, quantumvis Pontificii, benevolentiam insignem mostro exhiberent, et officia quaevis omni data occasione praestarent"; althams, wij hooren Gentman, predikant te Utrecht, in zijno Lyck-predikatia, blx. 41, betuigen: sRooms-gesinde sullen over hem niet klagen (nam, in den zin van: rouw bedrijven), weleker nieuwigheden, en afwijckingen van "t oude Catholijeke geloove, dat eenmael den heiligen is over-gelevert, hy altijd ser bestreet, van over lange jaren, selís tot onlust van de jeukerige ooren onder ons", 5) »Cum textus dominicales olim primis auditoribus nostris ex papatu vix emergentibus et a*papatu undique ecireumseptis expliaremus", sehroef Voetius in zijne Bibl. stud. theol, p. 215. Bepaalde art. 50 der Dordische kerkorde van 1578: »Ende in plaetsen daer de Sondaeghsche evangelien moch gebruyckt worden, salmen sulcx dulden, ter tijt toe datmem het selve bequamelijck sal moghen af-stellen" — zoo was vroeger door de Dordtsche kerkorde van 1574, in art. 39, vastgesteld: »Aengaende den Sondaeghschen evangelium diemen int Pausdom plach te ghebruycken; is beslotem daise TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 151 daghen" ter evangelieverkondiging het kerkgebouw te doen ontsluiten, en ,over hunne affgestorvene personen" eene lijkrede uit te spreken!). Ongeaeht die groote nsehikkeljkheid door hem betoond, zag toch de Gor- ecumsche classis, op hare vergadering van 9 Juli 1612, zieh nog verplicht, om — na ,sekere clachten" uit; Vlij- ens gemeente ontvangen en overwogen te hebben — den drost van Heusden ,ernstelyck te versoecken dat zyne E. soude gelieven ampts halven soo veel moghelyek te voor- (00 cette cgi iones a miet en sullen ghepredickt worden". Licht mogelijk gaf die » door Voetius tegenover zijne, voor een grooi deel, nog gemeentenaren betoond, aanleiling tot het gmbeurde, ver- lij Essenius, Orat. fun. p. 36: »Hoc morbo durante, ut calumnia- fabulas, de Vootio in religione nutante, et ad Romanensium. partes refelleret, praetorem loci cum septem scabinis ad xe vocari jussit [ ): eoram illis testamentum suum ordinavit, eique inseruit since- ti En pue Dunséoprata réfona, in ista veritate, et genuina L leert, dat door al te groote sachticheyt ende gedult, daer door neynt hadde de selve te sullen overwinnen, als ooek door de voor- n, waer door men buyten hoope gecomen is, om door dien wegh | der selve quijt te worden". dat bleek min of meer strijdig met de synodale voorschriften : zie en 53 der Dordische kerkorde van 1574, ari, 48 en 50 der Middel- kerkorde van 1581, art. 58 en 60 dor Haagsche kerkorde van li Beslpot ide: Gorcumiche claris, met: betrekking iot het, bou- aiment inieiren aen Spudasum (pre te Arta), REEL monens Goetatiorkan io Porta te Hoornaar), e. Vgl. Hand. cl. Gorc., 14 April 1598; 27 Sept. ok Voet, Dispp. select, tom. Wl, p. 43, 44: Polit. eceles,, tom. DEPT alwaar Voetius, met betrekking tot de hem gehouden lijkreden, xegt: »Easdem (n. conciones funebres) à habuimus, tum ut superstitiones Papales in exequiis, » tum ut ad conciones ministrorum reformatorum o—— 152 VIERDE HOOFDSTUK. daghelyx voorvallende, door weleke de opbouwi van Godes kercke tot merekeljeke bedroevenisse der vromen grootelyx verhindert werdt" "). Lastig en maar weinig de moeite loonend bleek voor Voetius de eombinatie van Vlijjmen met het een uur noor- delijjker gelegen Engelen, dat ,eertijdts plaghte een schoon dorp te wesen, op veel plaetsen bemuurt ende stadts wijse betimmert", waar tal van steenbakkerijen werden aangetroffen; doch dat later zijn bebouwden grond door ,de riviere de Mase" gedeeltelijk had zien wegspoelen en dat ook, wat de vroeger lange rij zijner huizen betrof, door den oorlog groote schade geleden had, ten gevolge waarvan ,het oudt floressante Engelen seer was verkleent , uytgemergelt ende verarmt"*) In het voor- en najaar, dikwils ook gedurende den winter, wanneer de vlakke landwegen overstroomd waren, viel het uiterst bezwaar- ljk zich van het eene dorp naar het andere te begeven, zoodat Voetius niet zelden een paar uren moest omloo- pen en daarbijj nog vaak tot aan de enkels door het wa- ter gaan "); op welke tochten hij meestal, om geen vergeef- sche reis te doen, in het voorbijwandelen de twee of drie lidmaten van Engelen*) aanhaalde, die dan met hem 7) Nog in 1642, en later weor in 1654, «vas het noodig, dat Heusdens drost, door »Jan de boode aen den rinck met den kleppel van de clock", te "limen een plakkaat liot publiceeren, waarbij op straff van "Loppercleod ende vif en Lwintich guldens wierde verbodt gedaen, by aldien ijemunt dese Paepsche ceremonien meer soude onderhouden. Insonderheyt dat geene beydensche hoochten van kransen ende bloemen binnen in de kereke op de graven souden gesteeken worden". Kerkl. arch. Vijjmen, 17a, fol. 14. ?) Van Oudenhoven, Landt v. Heusd., blz. 8, 9. 3) Eesenius, Orat. fun., p. 16. Vgl. billage LXVIII. 4) Sinds een zekere Cornelis — volgens dr. Sepp, a. w., blz. 40 — op het Bosehveld bij Engelen, in het land van Heusden, de eerste predikatie hield »op te maniere van die gereprobeerde religie", was hier het aantal Hervormden blijkbaar niet toegenomen. Ook werd door Voetius zeer gre- uwu— TERUG IN HEUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. 153 ter preek gingen). Soms bracht hijzelf ettelijke gemeen- ieleden uit Vlijmen meé, ten einde op die wijze het ge- tal zjner toehoorders een weinig te versterken. Daar dit echter steeds met kosten, hoe luttel ook, gepaard ging, kon zulk een gezamenlijk kerkbezoek slechis bij hooge uitzondering plaats vinden. Het tractement toch, dat ten :bedrage van vijfhonderd gulden hem jaarlijks werd uit- dbetaald, dwong tot overleg *). —Als gewenschte vrueht van zijn pogen, smaakte Voe- tius de voldoening, dat door hem ,op den Paeschdach anno 1612", voor de eerste maal, te Vljmen ,werdt uytge- recht het avontmael onses Heeren J. Christi nae zijne iustellinge, ende zijn aledoen 34 persoonen in het getal eweest, de welcke door het nutten des heyligen avont- openbaere belydenisse ende eenicheyt met de e kercken betuijeht hebben"). Onder deze erlig personen telde hij zijne moeder ,Mariken, van Pauwels Voet", zjjne zuster ,Lijsken" *) en agd over den Paepechen schoolmeester in den dorpe Engelen gestelt, ck drin eontstichtinge ende verhinderinge van de vruchten e , 29 Juli 1613. Drac fut M; Even nue de oig Be jeen in eene ji "Ni Oudenhoven , Landt e. Heusd,, blz, 0. dr. Rogge, Wenbogaert, dl. Y, blz. 131, en Voet., Polit. eccles., . p. 239, Blkens Hand. cl. Gore, 6 Aug. 1012, verzocht en ver- . prediker van zijne elassisbroeders »een requeste aen de ed. "n Staten iot een extraordinare Lcd Vgl. Resol. 