title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Lidem hi frudus in aqua coqi per longitudinem ineamque internum caro, & femina eximuntur, & cooscitiss piscibus, herbis, & carne implentur, ac cum gramine, vel Liri folio consignantur, & coquuntur, ut in India indicatum. Hic cibus craticor est priore, & stomachofalubrior, si enim rite sic preparatus, paululum amarus est, qui in his regionibus facile adoptatur. Obstenees indicat succum unius alteriusve folii ori infantis infundunt, ut ipilius peccus, de testina depurentur ab omni muco, de excrementis, quae in matris ventre constituta funt. Idem hic succus puerperis quoque propinatur, & fructus tale modo preparatus cibo exbibentur, ad sanguinem depurandum, de ad lac generandum. Quo modo haec India Amara cum Italica Balsamna conveniat, qua mariscus Momordica vocatur, licet Papaver Indicum sit multo majus, & fructus gerar alio modo formatos, vide amplius in Europaeis Herbariis, praemittere Mattioli Conjuration in Historia strip. 9. cap. 177. ubi hanc in capite Nigra deferbit, & ingravescit ipso tribuit virtutes, ad quibus nimpe vulnera tam externa, quam interna curanda, nullam vero facit mentionem alicujus amaritiae in Balsamna sua. Arabes in Papaver species in Hort. Malabar. par. 8. pp. 9 & in deferuntur sub nomine Malabaricum Papilione, de Pandja Pacti. Portug. Folha Margospera, & Belgice Bierblad, quum ipsarum folia ad preparationem Cerevisiae Saccharatum Indicum adhibeantur, quod in Europa cum Lupulo fit. Vide porro in istis capitis plures de ipsarum usu ad Scabiem, de Dr. Commelinus has quoque habet, & numerat inter Balcanicas maris purpurias. Tabula Centesima Quinquagesima Prima. De bladwijzer longitudinaal, palmatisch. Cliff p. 451. Cucumis indicus pumiceus major Par. Bat. V. p 339, & Sitam. Cat.pl. 'Jam. p. 103. Qui plures labet Auctores, reliquos vide in Telf. Zeyl. i. e. Dit koos je voor gevardeerd, gekleineerd, geprezen, en voor gezond gebouwd, om beter te bloeden, te zweeten, en de dikke melancholieke bladeren te verdunnen, met gemengde regule van het Indicum. Medicijn; alit biture dingen zijn de magere goed, en zweeten beter bloed. Duiven vruchten, in soort opgezogen, vederden ook lang butten open gisten, beter verbonden merg, in korsten utgenomen, met gebakken vis, kruiden, en vleesgebakken, met een grauwe, of blad van sira, alle te zamen gecombineerd, in gekookt, als boven. Dit is aangenomen te eten, dan is beter vooraf, en de afgemeten minder gezond, want regio tot herstel, bleef beter niet meer dan kleins bitertijd, daarom raad men uit dat landen gevoelde moet. De Indische Vreedsvrachtpartij, niet minder dan een, van veer, groot bladertje, engieten de zalf in beter nieuw geboren kind, de tijding, of tweeden dag in de mond, een die Kindstok barst, en het gebeten ingewand te zweeten van alle fijn, in extremeten, die zijn in het moeders lichaam verdraaid beter. Deze sap gevonden in de Kraamverwarming, ook te drinken, en de vruchten als vooraf tot herstel, te eten, zodat om beter bloed te zweeten, als in de melk te bevorderen. Hoewel nu dat Indiase Amara, met de Italiaanse Balfamina, Massa, en Momordica, komt, beter dan dat Indiaanse Papaver, veel groter, en anders gevormd vruchten draagt, daar tevens ziel de Europese Indische Papaver boeken, inzonderheid de Commentaria Matihiob op, het 4de boek, cap. 177, kan Diofcoride daarbij in 't Verloren Kapittel van de Vitis Nigra beschreven zijn, en grote krachten (te groot om alldag te gebruiken), 200 uitwendige effecten en innerlijke brandponten gevonden te tegenwormen, doet bij ons geen gelten van eeuwige zorg oorzaak zijn. Balfamina. Zie beide soorten, Indiaans Papaver, voeren in Hort. Malab. part. 8 cap. 9, en 10, beschreven onder de Malabarsche vaam van Pavel, en in het Portugees Folha Margosfera, en in het Duits Bierblad, de vijl, men maakt van de Oost-Indische Zitknegier gebruik, gelijk men in Europa met tapwijn leeft. Zie in hetzelfde hoofdstuk meer van zijn gebruik tegen de zorgen van de oude wereld, en Dr. Commellinus heeft ze mee voor de valke Balfamina genomen. De tachtigste en vijftigste plaat. Pipari fihtfert majora gerit folia, 000 tam notofua de incila, rugouora, ac minus amara. Flos est uti in priore, sed albus, & magis concavus. Fructus est in Papari immaturi, ac minor, digitum circiter longus, ac binos trans ver fales digitos crassus, ab utraque parte itidem acuminatus, nec tot protuberantibus verrucis oblicus, sed glabrior, minusque amarus, ac sensive quoque atirantium concitavit colorem, caro eius, et femina funt uti in dotnem steien, sed minora. Nomen. Latine Amari filvtjlrii. Malaise Papari Utan. Amboina ice Papariban, et Pariban Abbar. Locus. In vallibus crecitis levibus juxta fluminum ripas, ubi Sol splendet, ac terra arenosa est. Ujus. Virides fructus ad cibum quoque adhibemur dictio modo preparati. Viridia ejus folia cum pauxillo calcis inter manus contrita, ipso quidque succus expressus Herpete insculpuntur Milia, seu Curapad exficcandum, et prius per causticas qua cedam res exstincta. Tabula Centumquaterna Secunda. Ad Figuram Primam Amaram exhibet figurem. Figura Secunda Peppyam exhibet figurem, quae Out um sibi pertinens vulgo vocatur. OBSERVATIO. Amara belha shefirii potio, Bryonia videtur esse species, ac forte Bryonia Zeylanica folio quinque partito Maj. Zeyl. pag. 55. et est. et Tab. Zeyl. pag. 49. quam vero flos eius, et fructus in icona non sunt additi, incertum est. DP. wide Papari best fit grooser, bader in, zoadiepniet geneeden, mringrr, en min bitter. Dt blome it ais aon de umige, doch wide, en bitter. Dt vertubte mede ais klint, en onrypt Paparii, omni ment et vinger langt en lwt ditxrs vingers dik, achter en sen mede toege/pitji, met zoon gten uitjlektnde upratlen btzet, nuwr evener, min titer, en tsard me iter tyd oek. Orante geel, kerrels, en vleesch tyn sijt aan it tamme, doch Jdeutder. Naam. Amarus filviceps. Maleyta Papari Utan, in Amb oint Papariban, en Pan ha n Abbar. Plaats. Niet ver weg in de Ubuk vallei langs de kanten van Rivieren, daar de Zomte stroomt, en daar het niet zandig is. Gebruik. De groene planten vormen een soort koek, gebruikt op de droog menselijk huid. De groene bladeren en met een vijver kalk suiker maken de bandengebruiken, en de zaad uitgedrukt, smaakt men op Herpetem Miliarem, van Curop, en de zeven op te drogen als zy voor door tijger bijtende dingen gedood. De honderd twintig en vijftigste Plaat. Vertoont in de Eerste Figuur de Amaryllis, ofte het sterfelijk. De Tweede Figuur vertoont de Pepper, welke in het gecommitteerd land het meest voorkomt. AANMERKING: De plant Amaryllis prefers liever een roost van Bryonia, en het mag de Zevenzonige Bryonia, met behoud van blaadjes in vijver gekookt van het Muf. Zeyl, pagina 35, en de Tafel. Zevenzonige, paragraaf 49, doch de bloem en vruchtaan in de Figuur de bijgevoegde rij, is het nog onzeker. CAPUT XLVIII HERBARIUM AMBOINENSIS, Liber IX, caput XLVIII. CAPUT QUADRAGESIMUM OCTAVUM. Poppya, Sayor Poppya. Poppya, soort ook van Papaver, sed magis (talis vel nervosa, quam dornescens, in binas dividenda species, in rotundam, sicut fructuum varietatem. Primo munda, seu vera Poppya folia gerit indatum majorem Papaver, pilosa, tenuissima, sicut Papaver odorem spirantia, in tres majores, ac tres minores dividenda lacinias, quarum quaevis lacinia parvos quosdam habet angulos, ac dentata, sed non ita rugosa funi, quam Papaver. Bruttius pomi formam habet rotundam, seu indarium minoris dulcis Limonis, in acutum definitur apice, ruber, glabro cortice, ac quibusdam punctulis obdurus, atque sub hoc fragile, & lignificum locatur putamen. Caro interna est aurantia, insipida, fit ingrate odoris. Semina majora fune, quam in vulgari Papavera, exterum ejusdem formam, ac characteribus quibusdam notata. Secundo oblonga, seu vera silvestris Poppya longa, rotunda, & lenta mittit flagella, pennam caefla; ejus folia caeflavcula funt, sed flaccida, fit suprane glabra, subcuspidata, & rugofa, & venofa, illis Petrobi timilia, atque in ipso jactu petiolis fulcatis tres observantur vivides verrucae, illa autem didintia funt in tres majores lacinias, quarum binis lateralesque ac media corticis funt, ac sic his angulis, seu apices, funtque porta rotunda auriculata. Solitaria locarnum, ac debilem fundunt odorem indarium illius Papaveris, cuivis aurem folio longa addat clavicula, supra aliquo aliquando trifida. Ex foliorum alis stipule, ac longissculus excrenil pedunculus, superius burfulum sedit, ex binis tepuibus semilunx formibus petalis compositam, quas primo virent, denique flavefecunt, quaque defecunt, & intus mirum repaescens oblongum quidque granulum, quod alii indec oblongo rotundo caputum, ex cujo superiore parte flos, ex inferiore autem fructus excrefit. Flos corpupesti, caducus ex quinque lenticularibus, ample extensibus, inflexis petalis flavescentibus, quae vero interne ad orтура purpurascunt, ipsa eque pars interna indatum striatum, mollis et acutus, quodvis petalum per longitudinem tribus nervis dimendum est, in centro pentagonum locatur corpusculum, purpureum, sit diadois antheris notatum. Flos ipse stelliformis ex quinque coloribus, seu nigricamibus radiis compositus, post inferioris amputa lapsum frondis exercit. Qui ex crassiore dependet pedunculo, quam ipsi caulis elegans, ex rotundo parum oblongus, major priore, externe sanguineus, acutis quoque punctulis notatus, quibus quodammodo spinulosus est. Sub erado, sed fragili putamine transversaler se locantur camere, in quibus totidem locantur glebae, virides, et viscosae, quae multa continent rufas granula, glabra, sed ad oras parum denticulata, indarn illorum papillae, quae exterum cum semine Bongatanjong conveniunt, sed tenuiora funi, caro huiuscemede similis, sit suaua et edula. Altera Poppya (Lycedris) est planta sarmientosa, et convolvulacea qualis, renuia emittens flagella, atque tenacibus caulibus per frutices prorepit, quibus indeunt petioli folia sustinentes simplices, acutissimales, et hase obponitur clavicula. Folia bina, ac terna similiter locantur uno in petiolo, binos tresve pollices longa, binos digitos lata, quorum medium longissimum est, in longum angustimque defcientia apicem, lateralia paulo breviora luna, nec nervus medius directe per medium transit, uri in Phascolis, et quae ad oras profunde, sed late dentata, crassitudo sua habent fatuum. Flores huc usque ignoti mihi sunt. Fructus. De eerste ronde, eignet zich Poppya, bevat Madeira, alle in de notenvoorstelling Papari, baar, dun, en met na Papari rufande, ver deelt in drie grote, en drie kleine slagen, bevattend onder meer nog eenige kleine boekjes, en tanden, maar niet zo gerimpeld als Papari. De vrucht is appelrond, of als een kleine zoete lemoen, vol met een vlies, spitse rode vlees, met een eveneens schelle en puntelijke bezaling, daar ondertussen de bruine bovenlaag afstaat. Het binnenste vlees is oranjegeel, anjemaakt en mals van textuur. De farreis zijn groter dan aan de gemeten papier, anders van hetzelfde formaat, en met een ééngemaakt charascteristen groterendeels gegeten. De tweede lankvrouwe, of rechte wilde Poppya, beeft lange, ronde, en taaim ranken, een schaaf dik, de bladeren zijn dikachtig, dof glas, aan de bovenkant glad, van onderen rimpelig, en vol aderen, die van petalia gelijk zijn, en aan de andere grootte van de wortel ziet men drie groene vruchten, verteeld in drie groote schubben, waarvan van beide zijde, zo veel al de middelrijke, regio vooruit zien, en zo een gapende Ruvens-beker vormen, daarachter een laan waar drie kleinere botken, of spitiale noorwijn met ronde billen toelapende. Zy in de laan zit, en hebben een spannend ruuk, als die van papaver, en bij uiterste blad laai een lange klieder, die zich vooren zomeres in drie verdelingen. Uit den flesch van de bladeren komt een enkel lankvleugelig vleugel, dragend bovenop een beursje van twee dummee balvemaans grote bladeren groenachtig, daar naar geel, die van maltaandelaarpopen, en van binnen vuur verschenen een zeldzame lankvormige farrei, laaiend op een armoedige ruutak een langvleugelig anwijzer, zittend bovenop de bloem, in uit bij onderzijde de vrucht. De bloem is gemaakt uit vijf voldongen, en omgevormd bladjes, meest geel, doch van binnen door baronnen op rood, baar binnen zilver, is zacht als papier, en ieder bladje is in de lengte met drie zenuwen genest, in de mut wordt het eenvijfbokig voetje, te mede paars, en met kenmerkende noppen beset. De bloem zelf, de blaadjes aan een dikke, felle ster, dan de rank zelf, is uit den roden tak langwerpig, groter dan de voorige, van buiten bloed-rood, ook met sterpen punthetjes beset, enigszins vruchtbaar, liter den. Onder deze dikte, doch broos blauw, ziet men overdwarszes kamerier, daar in zo veel klonten vallen, groen, en vlammetjes, bevattende vele bruine korreltjes, gaan, aan de kanten van deze zagen, gelijk die van papier, verandert het zaad in (longtanjong) gelijk, doch dunder en vlekkerde mede, zonder bitterheid, in jukken is. De tweede wilde poppia is een slank, gerationaliseerd, met dunne ranken, en taaije bladeren door de ruige takken lopen, daar aan vlaaiend de blaadjes drager enkeld, omringd van malays, en tegendruk over een vliegend schuiven. De bladeren van de glam zijn twee à drie bij elkaar op een kleefje, twee à drie duimen lang, twee vingers breed, met een lange smalle neus, die terwijl zeer korter zijn, en hebben de middelste ongewild door de middelste niet recht door de middelste, volgens de vorm van alle bonen, lang de randen grof, en vijzel getand, dikafblig, en laag van smaak. Laat bladzijven nog onbekend. De IX LVXV HI Hoofdtst. AMBOINSCH KRUZDVOEK. 4 15 Frustrus foliaris exercercir, magnitudinem habens De virtus fluat enieid, in digmoJte van een Spanjaanse Limondli Hispanici superius obtnubere delinens, Suro Lutimcntje, veorflomp toelopende, met een baar spasjuke notatus apiculo, ruber, ac parvis punctulis den buiten raad, en met kleine putkels ti dgl bezet, zater le oblitus, unde granuloSus quali est. Sub molli pu- es ver zz kerrelig wtrd, ontle klant ten eree fstaale leid de tamme interior gleba, seu mulla locatur, qua magna subsidie substantie, bejiaandt uil groote verth, opde zelf-commie grana eodem modo, quo Papari, macnicu- fles manter ait de Papari, in de grote van Hazenaten, dine Nucis avdlaniE, sed quid planiora fune, & ob docus vat platter omgeven met een denker-rood tin fly-dutta obscure rubente, & vitcolore carne, quid eundem mm vletscb, van dezelfste laf-zoeten rati, en jnaak, liant fatue dulcem odorem, & laporem, quem Pagastik de Papari. Onder die viticelsif beschreven een ruige verf parie. Sub hac carne rugosum locatur granum, majus groter dan zaad van Papari, aan de kanten gekarteld vrouwelijk Papari, ad oras denticulatum initor rota holeljk een rol van een borogt, en op dat plaatje zelve jeugd theologii, loqu; plana parte parum striae, coloris geraal, van grooten groei zwart. Mijnvindt bet in ex cinereo nigra. In vallibus obcurrit profundis, us leole valltjen met tangen zeelen de bemen om te lopen, bibi per longa larmcnra arbores adnleit, praelbum, zonderbeeld bij 't Castelli Vifleri, aan de Rivier van de prope castellum Victoria ad fluvium Bacu Gantong, Batu Gantong, en tussen bet strand van de Negory. Eria (itus Pagi Hatox. Hatoe. Nomen. Prima Poppya rotunda. Secunda Poppya oblonga. De extra Poppya rotunda, et rounda. De longa. Mahisc, & Ambonice major Poppya. Binas laterale Poppya oblonga, onankwerpige, Maltyts, ultimae species Poppya Utan. Ambonice, in Leyti- en Ambons Sajor Poppya. Demote laatste geflämt mora Auaar. Maccafitaric Canre Ular, h. c. Serpent Poppya Utan, Ambons op Ley limon Allaar, Mac-tum cibus; Baleynice Langa, Maleyts Moufat caffart Canre Ular, dat in Stangefst, Baleyn Sibae Cigga, h. c. Core: roestrum, quum majores foliorum Langa, in Maleyt Moulut Gagga, dat in Renvinhemia: hians Corvi roestrum referant. Alteram filum, am dat de groote snibbelen een gapende Ravensberg specie, quidam peculiariter vocant Any verbetstiden. De tweede wilde zwier naemen zammige in Lala, h. e. temptationum folium, atque inde Latine ‘specialis Any in Lala, dat in Vleermuizen blad, en Oluis experientiam. Maleyts Sajor Morgen. Am daar van in ‘t Latyn Olus Vesperasium, in ‘t Ambonits Tal Ue, vel Uta lappia laxar h. c. Sagittarius Leyti Sajor Morgen. In ‘t Ambonits Tal (Ge, audere Sajor, quidam Sajor A fardyka, quum Ambonensium Uta Lappia Lari, dat in Sagubooms Sajor, zammige van prunum cotti suere a Mardijkers, h. e. peregrinus Sajor Mardyka, om dat de Ambonensium extra van de ms incolis ipsius folia ad olus adbibere. Puto autem Mardijkers vreemde wonder gelerd bebben, det veru n effe, ‘estre Papari, unde sic hanc quoque vocale, tot moerkruis te grooven. Ik boude beter Amarmu sivestris. Justus. Poppya, plerumque filvetsris est herba, spontanea. De Poppya vesti miser in opem in apprhexicrescens vallibus subarbustulis, inhortu valleben onder 't laagst gbtvmte, moar mets kanze ook in transitu transplantari potest. In ultime species de booven verplanten. De textus loatijle soorten nuajfm crlecunt ad Elephantem ad montium pedes, ac porro aan dat Ophiom, aan den wet van 't gebergte, doch tiftimum in ficcis lugus fil vis, item, uti distumeft, pro-iret met jl alie in drooge Zagu-toefellen, ait mede, alter-pe castellum Vrolijm, ad fluvium vallis Batu Ganlong, by'l Castel Pinaria, aan de Rivier van de vasse, tong, & in iereca circa pagum Hacu. Batu Ganlong, en op den strand molen de Nigory. Hatu. Usit. Balcyane, ac quidam Ambonenses teneris Gebruik. De Balryert, om te vroeten Ammoniak, ge-untuncur foliis primae, vel rotundus species ad oleum, quod bruijen de jonge bladeren van de riet, est roodt soort, parum amara sunt. Maccafehrenses folia oblongo-specie tot mskruid, daar een klets bitterhand by it. De cici eundem in sinem adhibent. Serpentes amant maccafehrnen de bladeren um de lankwerpige turos comedere frusto, quum hos in Bambu, se ad alzoo. De slangen eeten de vruchten geermde arundinum livis inveniant, ubi hi stant deger, ait ze dezelfde in 't Bambus-bosch vinden, daar zich die Radix in aqua conqualata in statu Saponis spumam ex- slangen graag ophouden. De ujortei sebium in 't vst-citat, ac lintea in hac clui poliunt. Succus foliorum rụcḥnude xtmfkben. Poppya; Utrum cum receipt purpuritus Otgen potus, De zap van Poppya enz l-Uderen met verfelijk Zaga-vcl folia huic incola, & exhibira profuntiis, qui de uter geadronken, of de bladeren in de zet en gegeten, en fatigati liot, vel medicamenta of, Beriberi, feu para gedrohen, zyn goed voor de gezondheid die vermindert, zorg ricis laborant pedibus. Tegen, en beriberi of larmt btnen bebben. Tabula Cunctifima qutmqnquttisgiffera Terlia De honderd droog en vijftigkle Plant. Poppyaam exceluit frutuariae s fundi, quod novum Tane genus Venoont de Poppya plant met de rode vrucht, het geel cil, ab aliis poisierris ob floreui penitus diversum. Een nieuw geslacht is, van de andere Appeldragende planten doordat de bloem geheel verschilde. CAPUT XLIX. Digitalel by Google HERBARII AMBOINENSIS Liber IX.^.XLIX. CAPUT QUADRAGESIMUM XLIX. HOOFDSTUK. NONUM. Pomum moris. Tamate. De jipje van de liede. Pomum amoris describer inutile est, quum ex Europxis libris satis notum est, cijse posse, folummodo hic addo in India binas eius ob eurere species, frutibus maxime diversas. Prima eisdem gerit, qui in Europxis inveniuntur libris, cuius folia nauseosa, ac fortem immo tetrum Fere spiritus odorem, qui fit tor dui etiam manibus adhaeret, illa tradentur. Ejus floresculti sunt pusilli, & lutei. Fructus parvum referunt caesium, binos digits lati, undique diversis fulcis notati, instar decoraticati pomi Aurantii, primo aurei, deia rubri, ac splendemis coloris. Altera species in Europxis libris ignota est, folia gerens priori similia, sed minora, stigiatiora. Fructus eius rotundi sunt, seu parum commelii, non fulcati, & splendic rubentes, quum sint maturi, spicem habentes acidiorem, ac viliorem prioribus; Ambo haec plantas a Herculis inponuntur humilibus, sit in hortis plantantur in terra rite preparata, oculis grata, sed nausae obnoxias, inculpabili tamen adhibebantur. Nomen. Vulgo ab hortulanis vocatur Latine Pomum amoris. Malaise Tamate. ac primum cognominatur Toyne, h.e. inciam, ac fulcatum, alterum cognominatur Bonuti, h.e. rubrum. Ufus. Satis copiole colitur, licet planta fit sedata, ob frutus, qui ad cibum adhibentur. Utriusque enim speciei hi maturi, ac ruber in bina, vel quator scinduntur semina, ac pingui incoquuntur jusculo, et indar Cucumerum eduntur, licet ipsa saporifica fatis acidulus, & succensus, ac dentes hebetet, quod corrigitur, si ovi vitellum additur, ac deliciores sunt, illi toti lubricantur cinnerebus torreantur, & cum aceto, & oleo Lactuca ex ipsis preparatur, prius semina conessim, quotannis perit in starr Cucumerum, ac continuo per semina propagari, fit renovari oportet. Tornati ab Rustb. Nomenher. Hist. nat. lib. 1, cap. 64. descriptum maxime convenit cum Indico nome Tarmite, ex cuius descriptione patet unas easque eas plantas, licet in India Occidentali varia eius obcurrant. Species natura fingida ex genere Solanorum, unde fit quidam putant Pomum Amoris vocandum esse Solanum pomstum. Sic quoque Lobelii opinio haud absurda est, qui putat hanc plantam esse Glaucium sive Dioscorea, lib. 3, cap. 84. Cui tribuit virtutem Glaucii sive succun in oculos a fimo Hymnetos in Erysipelas refrigerare, quod fit a verbo ad verbum tribuitur ab Eusebio Nierenberg. I.e. Tornati Indiae Occidentalis, in usu non ex quodam descriptionem auctore, quasdam enim addit res, quas incolis Indiae Occidentalis vix nocebant, quin illas didicerint ab Hispanicis. Licet hic planta fit foetida, non tamen in cibo obstat, fructus enim eius jam divi in Italia in cibis usitati fuere, et que in India Orientali, quam Occidentalii, qui potissimum adhibentur ad debilitatum stomachum calidis temporibus confortandum, sit adpetitum excitandum. Immo tenera ejus folia ab Ambroennisibus etuda eduntur cum Boscaea, et pisebus. Folia in pultem contrita, sit faciei insinuita hanc res refrigerant, si fuere inflammata, vel per Solem, vel per quendam ardorem. Quae res quoque demonstrant cum veterum Glaucio convenire. Atque praeterea non a vero alienum videtur, hanc herbam apud Graecos nomen Tuum obtinuisse a glauco foliorum colore. Haec Pomum Amoris insituet in beschorium insinuat nodum, de iyyli bet vit de Europaja. Botanus genev in bottek zyn alleentelijk ik bij hier bij, dal in Indien luet zoorlen beset, meest in de vrucht verstrekelende. De truffel besjit dalve al in de voorhoedde Europese boeken bekend, laat, t vient bladeren valgelyk, en verklankend, ja zebier schijnend zijn, vastkn in ver so a de bandelt blijft, al men ze bandelt. De kampje zyn keven, in geel. De vruchten zijn even kleine kaasjes, wit van kleur, rondom met verfgebrande kepen uitgevallen, gelijk de grote gebakte Oranje-Appel, eerst rood, dan na blauw- of groenachtig. De tweejaarige is in de Europese boeken onbekend, aan bladeren de voorafgaande gelijk, doch smaller, en gladder. De vruchten zyn rond, tienkantig, gedroogd, zonder kepen. Mede valt men op ze rijp zijn, zeurder, en lichter van smaak dan de voorafgaande, maar vruchten op lage latjes gelegd, en in de tuinen geplant in ten voto verweerd aardrijkelijk, schoon in 't vage, vuil in neugebakken, in takens gebrukt in de thee. Naam. In het gemeente Tuinerie Latijn noemt men 't Pomum amoris. In het Maleytis 't amattà, bet terzje met denbynaam Tayris, dat is gecodeerd, 0/ gehept, bet vlekje twintig. Bontil, dat is bet rond. Gebruid. Alen cultiveert bet redelijk goed, bevestig bet ten slotte de plant is, vm de vruchten tot de koffie te hebben. Hij antwoordt dezelfde van beide zijden ter degelijkheid, ryp geordend zurijk, vervolgens in de tuin een viertal citrus planten, met een korte zop gekookt, en gegeten, als gemeen voer, boelemaal vries en zuurzaaiend van smaak, en de tanden bederzende, bet verlengend nood, als men ten overig daar bij vrolijk maakt nogmaakselijk verduurzegt ze, als in ze gaat leven, een beetje in de afj gaan broeden, en met Azijn, en Olie een Salade daarvan raakt, eerst in zelfstandig aan gefrituurd, 't welk ten goede voorzorgt voor de maag. De planten die hebben gebracht, vergaatjes als Commerciërt, en moet telkens door 't zaad vernieuwd worden. Tornati by Eusebius. Nicrenberg. Hist. nat. lib. 14. Cap. 04. Discussie over, Aont uitert vernieuwen, met de zijde van Oordeel. Indische naam 'Amattes', en zeker uit zijn verbouwing blijkt, dat een tenvelsing planter, zyn, omdat ze in Brazilie verbouwen, allemaal van soort, en uit het gescheurde de Naguacabade, niet alleen hebben, maar ook sommige menselijke dingen, dat het Pomum Amoris bepoederde Solanum Pomiferum genoemd te verbouwen. Zo is het ook de mening van Jochel niet vreemd, omdat dit gewoon is op het Glaucium Difeospermi, lib. 3. cap. 84. beschreven, tussen de kraaien, om dan zap van Glaucium de verblindende ogen, en de Rozen, te verkelen, verder in de voordelen tot soort verbaalde bij Eusebius Nicrenberg. loc. cit. twee jaar wijl-indische Tornati, 100 bij 't meer niet hoorde uitgespreken best, u antwoordt bij haar dingen bijgelegd die de inwoners van Indië kwalijk konden hebben, of maken ze van de Spanjaarden krijgen. Al is bet een linkend gewaad men bij boeffe echter daar Waar in de koos niet beschermd le zien, veer de vruchten al lange in Italië gehad beginnen geelacht te worden, zomer voor in Oost, als in Het-Indien, doch verstand on een versteende maag bij betere tijden te verzorgen, en den appétit te verzoeten. Zelfs de jonge bladeren vervelden van de Amorineezoom raauvo gegeten, met Boccafin, en vijftig jaar. De bladeren tot een soep pap gemaakt, en met kaneel aangezet gezeefd, verbastert 't zelve, als de verbinding is, of door de Zonne, irf door een gebrande brand. Nogal dingen, die aanwijzen, dat het met der vuden Glaucium vereen komt. Daarenboven is 't niet ongeachtelijk, dat dit kruid bij de Grieken zynen naam bekend is. OBSERVATIE. Pomum amoris singulari genere a Taurinum. De ephebus, het distinct in justitie pag. 250, die wat hij bij notaat varieert, ten aanzien der vruchten, rammen, qua doos, en forma divertat, est quod Solanum secundum racemosum. Crassinium forma, Solanum Caput. Jam pag. 109, waar de meesten auteur noteren, en Solanum caule inermis annuo, folium pinnatifidum. H. Cuspid. pag. 180. Ubiqua, zie de rest. CAPUT QUINQUAGESIMUM. An dola. Gandolin. Anicia adfinis est, en is uit Beti, licet plantas convolvulacee, in binas distinctas species, albam, et rubram. Primum Gandolinum alba flabellum emittit longa, herba glabra, et lacidiflma, ita ut crama lare nequeant sed proximis sela convolvunt pales, vel per terram prorepunt, inferiora rotunda funt, superora angulis. Folia foliaria locantur brevibus in petiolis, quae hic & illic in flagellis ample distant, sed plerumque ad unam inclinant partem, licet ex vario ortu proveniant. Optime illa licta referunt, inferius ampla, et superius obtusa acuminata, quatuor, & quinque pollices longa, binos, et tres sua, sed superiores minora funt, paucis obliquis collis pertexa, exinde virentina, glabra, et flaccida, liiporis fatui, de visco in oleris. Ex uriorum alis ilii excrescunt laterales petioli multa luftinentes minora foliola, vel ipsi forum in istis cauliculis simplices, et sinuosae excrescunt pedunculi. Ultra diuorno longi. Cor et lembi obstiti in radibus verruculis, qua: fissa aperiunt in flocculos albos campaniformes, seu in stamen Oxyacanthus, in quinque apices distinctos. Post hos bacca excrescunt magnitudine caput, uni, ex rotundo plani, sic inregulares angustior, binis fulcis cruciatis distinctae in quatuor tegumenta, sed qua in aequales funt, et maturi molles, fit ex fulco nigras in bacca Sambuci, sed magis splendentes. Intus sub pellicula succus reconditur purpureus, qui manu, sic lintera violaceo tingit colore in bacca Sambuci. In centro ostiolum locatur subrotundum, quod per me cernendum. Quum caules terre incumbant, vel putridum quoddam tangant lignum, radices ipsi inserunt. Huic planus humiles, sit ranofis adponuntur Herculi. Semen pluviosis mensibus servandum est pro novis plantis, est enim tenerrima planta, quae facile perit, propagatur autem per stipes, quae in coronam selduntur, sic novae committuntur certis. Gondola rubra alba in omnibus partibus similis est, sed minora gerit folia, omnesque ejus caules, sic et stellarum externe ex fusco purpuraceunt, interne virent. Foliorum quoque veni rubent. Flores, ac fructus funt, ut in priore, sed hujus baccu non ita nigri funi, iprarumque succus ex purpuro rubet. Radix ejus externe rubra est, interne alba, & ad oras rubet. Foliorum sipor villosus est, minus gratus quam in alba, qui paulo magis amaricat, ad Blitum accedens. De hondret vier en visigisle Plutarch. Vertoont ia de de Eerjte Figuur de Pernam ameris, op de die de Apollon der Uetd gennatiu werd. De Tmeedt Figuur will in de Gandsla-plant. A AN MERE KING. De Pomum ameris of van Teuruef, in een bijzonder gestalde Lycopodion gertwaam, ia in mojlt. pag. 150. die dar verfchelde veranderingen santeekent, doch met in de decor en gedaante der plant verfchillende, dan de tweede eivlge Solanum, met vruchten in gedaante van Kaarilen hy Scan. Cat. pl. jam. p. loy. alwaar hy zeer wel Schryver aanhang, en is de Solanum met een jaarlijkse steek zondert dooren, met Infestneede frevleugelde bladeren in de H. CH/ART.p. 60. alwaar het overige ziet. De Gondola-Plant. Gondola uti out de maagzachap van Beta zyn, voor veel beter een slingerende gemak is, verdeelt in liven zoort, ia! te, en rwdc. De eerlijke Gondola alba, beestlange, knsidaclige, en gladde ranAea, zetr fiap, zco dat 2 eop bar zelfs niet bejstan Aonnen, nuar moeten hun ogen de nauschte JlokAen viegten, 0/ op de aarde kruipen, de onderzijl zyn roni, de bovenzijl butkie. De bladieren staan op de aarde vallen, hieronder aan de rand, in wijde van maliën, doch zien gemeenlijk na de een zijde, bewonderd door baronnen verfsteden. Het ziet gezien wel de Beta, als de andere brug, en de toren net een komme spits, vier, en vijf duimen hoog, witte, in de brede doch de onderste zijn kleiner, met eenige schuine ribben, liebest-groen, glad, en glanzend, gelijk maïs staf, en vleugelvrij, gelijk moefaten, uit baronnen schep komen anderzijde lijnen, met veel kleine blaadjes, of in een gevaarlijke plaats, aan de voorzijde rinksten enciesse en boecken lagen. Meer dan een ting er in, en schrijven baaropenen in kleine middelen bloemketsjes, allerleijes, of mei bloemfris, met vier spitsen. Na dat kommen bescheiden voor, in de grootte als tasdoos, uit den ronde den plaat, en irregulier geboekt, met twaalf kruisbloemen, in vieren gedeeld, docht dat delen zijn ongelijk, smal, en als zij rijk zijn zwart-bruin, als hier bescheiden, doemberkend klinkend. Ten onderen een blauwtint, getand bescheiden een purperen zaad, dewelke de banden, en het linnen violet venijnig, gelijk de pleuriserijen. In het midden van een rondhele genkje, 't volk het zaad is. Als je leggen de aarde, of eenig verrottend hout raken, verworden tot duiven in. Men zet het lagere, en gegeten brokjes bij, vier aan vijf voeten boog, daar het bij oploopt, of men zet het lagere par paren. "Jet zaad met men in de regen taandert bewaren, tot de ontwikkeling van planten, kan beter zijn een Oost-Europees gewas, en gaat zeer licht uit, doch beter verduurzaam gemengd met planten die men in een trans vult, en in een nieuwe aarde zet. Gundola rubra is beter verweerd in alles gelijk, doch de kleur van bladvernen, alle ranken, en in vellen zijn van buiten purper bruin, van binnen groen. De aderen, ook aan de bladvernen, zijn roodachtig. De bloemen, en vellen zijn als aan het voorgestelde, doch deze beveren zijn niet zwart, en bovendien veel meer verderd regt parrood. De vrucht is van buiten rood, van binnen wit, of aan de randen roodachtig. De smaak van de bladvernen is frisser, en aangenamer dan aan het witte, het veld meer, of meer bitter is, na het Blitum trekend. Naam. Latijnse naam: Gundola niti, fic rubra. Maleisisch, Javanee, & Hindustaanse naam: Gundola. Armeens: Vita Bira, & Usta renut. Ternat: Uge Hira, fit Lili. Javanese: Quibusdam Kindra. In het kort: Maleisisch: part. j. Fig. 74: Baftla. Brakpan. West-Indische: Portugese: Beside udi. Belgische: Butskil. Oorsprong: In het onderste gedeelte van de rivier in India, waar zij als plant erop staat, wordt zij hier in de tuin gekweekt. Gebruik: Universeel, veelvuldig en gewalkt is het voor de resultaten van een gewone biet of suikerriet, en voor andere groenten, evenals brandnetel, of zoetkastanje, rubra is echter meer gevoelig voor gebruik. Ze worden echter weinig uitgezocht, omdat ze het lichaam ontspannen, en voor de darmen ontspannend zijn." Tenera folia (bladrollo coda), vel ipsont de coitum solutum adsumptum alvum leniter subducit, quod multum in pueris adbibetur, quibus hunc in lienum lubripoutoriae applicantur ex viridibus, de decoraticatis caulibus, cum oleo quodam obliniitis. Rubri.spadei succus josantum variolis inlinitur ad maturandum, & curandum. Folia Calappi oleo obliniitum, et parum supra ignem flaccida reddita, et in manibus leniter convoluta ulceribus, et anthracibus possumur, unde maturescunt, et cito rumpuntur. Tenera hujus fumi folia, qui constent, et succum exprimere, quem commisce cum Santam, seu Calappi lympham, et pauxillum succi Limonis Swangi, hoc laxans est medicamentum gravidis, qui in partu laborant alvo, nec forte quoddam purgans audent ad fumere. Succus foliorum, cum oleo floresfstalis mixtas adhibetur ab obstetricibus, tempore partus ad lubricandas vias naturae. Observatio: Ad Selanom hoc jurum ollo relata fuit, vocaturque Solino (candens), Malva rotundifolia, Beij bacillara azotica, rotundifolia, Zelandia Bafella, H. Malab. Brugsma. Prodr. a.p.+. nov. edit., sit Thes. Zeland. p. 44. et que Cuscuta foliis subcoli data, H. Clif. p. ip. dcc. Inensis. Liber IX. cap.b. Nam. In Latyn Condola alba, rubra. In Alaeoz, Javaans, in Baley, Gondola. In Ambon, Ijta Bira, et Utta renut. In Ternat, Uge Dira, et Lili. By zonrtmt sevens Kindra. In Hort. Malab. part. 7. Fig. 24. Bafella. Bratstma. In alga. Portug. Bredo tali. In Duitt, Bet-klira. Plaats. Het is bekend in al het Eiland van Wast-haven, in vierde gedeelte plant maar onder. Gebruik. Het is een algemene, doch effectieve nuttig kruid, ten kornt in vrieten, gieten met de Beta. De Nederlands wetten, onder andere Aloes, kruiden gemengd, met Blitum, of Sayor Bayang, en het roode zaad voor smaak gelijk gebakken. Ze geven lust en voedsel, ten maken de buik lekker. De tong bladert alleten gekookt, of beter afzonderlijk eenzaam genomen, verenigd, vormt een gaatje, vooral veel bij kinderen gebroed, de vuller makten tot dien eind, zet-voelen makten van de groen, en gevormd laat staan, met de tang om besmeerd. De zaad van de rood, bijvoorbeeld, men op de kinderen in poken, om te voorkomen ryp lemma, tot verzoening te verwekken. De bladeren met Colappus-Olym gefritst, wat over het vuur gebakken, tot ze fijn zijn, en in de broden zag je groot, tot dat je stapel waren, leg je dan op suiker, en gebakken, die ze rijpen, en kaasig deden. Nader dat de tong bladeren, voorzichtig die, en druk je zaad daar uit, vermengd die met Santa, of Colappus-nelk, tot een vlaag van leemte, dit geeft een laxatief voor zwangere vrouwen, die barsteloos zijn, en geen klere purgaat daarvan inneemen. Het zaad der bladeren, met het zaad van de bloem, vermengd, grootmakend van de Zwarte vrouwen in lakens, niet te denken van de kracht van de natuur, glad te maken. AANMERKING. Deze plant is erkend tot de familie van de Commel, en werd genoemd klimmende Moesbree Solanum, met het blad van de leek van Komijn, in de Commer van de Aarde, tuin p. 330, en kleinere Solanum van de verscheidene soorten. p. ia. en beschrsgende, zappige. Beta, mei ronde bladeren van Zeylon, en Bafella, van de H Malab. Prodr.a. p. 48- van de nirowe ulgaaf, en Tef. Zejp. 44. en is de Cuscuu ict bemsting btaderea in de H. Cltff, p. 39. ficc. CAPUT LI. HOOFDSTUK. PRIMUM. Olus vagum. Sajor Cmcong. Olus hic nobis in India Spinachiam representat, cura qua forma, & usu maxime convenit, ac proinde Spinachia Indica vocatur; longiflimis autem juxta terram prorepit flagellis, quo jung multa uno ex ortu progeminant, ample pae ex extendentia inlar Batatta, funtque rotunda, glabra, intus cava, in superiore pane fulca, ac tenera transfeta, gelatin, ac parum viscosum exhibent succum. Folia ejus acuta, de angusta fume, illis Spinachiorum similia, inferius nempe auriculata inflar illorum Accespox, aliquando subrotunda, sed plerumque angulata, sex. ac septem pollices longa, sequi, vel binos lata, longis insidetentia petiolis, foliaria hic de illic ex flagellis provenientia, intense glauca, glabra, sed non splendentia, saporis fatti, & aquosi. Flos raro progeminat, ac ferere nunquam nisi in incisis ficis, ac Soli bene expolitis, Apios, Majore. & subsequebuntibus pluviosis mensibus, sibilus plus splendere. Hic autem est campaniformis, ut in Batattis, sed minor, & pallidior, per quinque radiis dilimos, plus ori potissimum albiest, sed tubus interne ex purpureo rubet. In ejus centro quinque alba, de farinacea locumur flamina, quae extum ambiant, quod longius est. Flos hic tenerrimus est, ac plerumque fetni cbusus, vel parum apertus matutinis temporibus. Fructus nunquam, vel rare proser, licet in ficis cresecat locis, ubi nova vexatur, vel ejus folia decerpuntur. Loca amarum, declivium, humida, fiscargillofa, fed quae Soli rite funt explora, ac praeter omnibus ripas amant aquarum, vel paludum, ubi solum cernulum et cencelolum flagellis suis ad aliquam distantiam super aquam retinunt. Per haec quoque in hortis plantatur, & propagatur in declivibus locis, ubi aqua pluvialis stagnat, sed quam terra prius fut folii, & elaborata, tum eius semina ibi commixtur ut in lutuum, ubi intra breve temporis spatium quam maximum supera aqua extenditur, de amplum oheupat locum, in uno autem loco multo majora, & pinguiora profert folia altera, ita ut inter se non conveniant, nec flores eius permittunt quercere, vel potior alter. Quotrim ahiuadascendit, eo graciliora profert folia. Nadicces eius fune copiosus, tenues, de longus, Ce ubique fibrillas emittut ad foliorum genicula, quae terram tangunt. Latine Oleum turgidum. Malaise Sajor, Caneong, vel Cangong, dit solummodo Gantjor, quod denotat inquietum esse, & manus conmovere, vel Cancangy h. e. pedes extendere, quum haec planta tua mala luxuriosa in petu longa undique emittit flagella. Macaflimce Tamdri. Apud Ambo incoles nulum peculiare obtinuit nomen. Quidam, ut dictum fuit, hanc vocant Spinaceam Indicam, ad cuius tamen genus neciquam perlinet, sed potius ad Convolvulos minores. Hei zwerwetije Moli. Oleum vagum verbeeld ons de Spinagie, en is een Indische plant die voor medische doeleinden wordt gebruikt, en komt, en daarom ook Oleum Indicum Spinaga genaamd uit; Het kruipt met zeer lange ranken over de aarde, en is een soort van artisjok, rond, glad, vol vlezige cellen, rond, bruinachtig, en de jonge, doorgeven een veelvazige, en talvengroeiende zap uit. De bladeren zyn fpits , en fmal , de Spinagtt bladeren zeer gelyk, U vetten aebter met locer ooren , gelyk die van Zuuring , zomlydi rondacbiig , doeb gemttnehk boe* kig y z et , en zeven duimen lant , anderbalf , cf tuite brted , 0 p lange llrlrn, enkel bier en daar aan de ranken Jlaande , boog Zee-groen , glad , docb zonder glans , van Jmaak laf , tn wueracbtig. De bloeme komt zelden v&ort , endeft bier novit dan aan draagt plaatzen , en die voti ter Zvnne Jlaan , in Afril , May , en de volgende regtn maanden , ait 'er veele Zon- ne onderloopt. Dezelve it klokktfortnig , gelyk aan de Batattai , docb kleinder , en bleekert met vyf jlraltn af- gedeelt. De randen zyn meefl veit , maar den bals van binnen purptr-rood. In de midden Jlaan vyf vvitte , en meelacbtige draden, en mgeven den zetde, dielangtrir. Di bloeme it zeer lerr , meefl brtf gcflovten , of een wei- nig geoptnd in de morgcnjlonden. (fruebten brengt bet novit, of zelden voort , al Jlaat bet op drooge plaatzen t en daar bet ongemoeid blyft , en nitt geplukt voerd. Het voile Jlaan in laag, en kleedachtige plaats, doch die wil Jrr Zonne Jlaan, en groeit gaar aan de katten van Straten, icatertn, of poelen, daar bet het volgen, of moerasig, met zyne ranken eenmaal vergeef op 't achter het opende, Men plant bet met de ranken ook in de lucht op laag plaatsen, daar bet regenwater in de Jlaan blijft, doch voorzien omgegraven, met in geleide ranken, gelijk de Bataten, daar bet zich in korten tijd uitbreid, en een grote plaats, ook op de een een plaats veel groter, en vettere bladeren gevonden, dan op het andere, zodat ze maanden later niet gelijk waren, en oplopen, tuin en boer bet klimt, tuin magerder bladeren bet gevonden. De voortzetting zyn vrolijk, dun, en lang, en voortzetting overal in bij de kniën der bladeren, daar bet de aarde raakt. Naam. In 't Lijden Oorzaak van vaak voorkomend. In 't Maleijt Sayor Cancong, of Cangong, en stevig Gangoe, 't am dan ontmogelijk en inklinkend met de banden te zijn, of Cancang, dat het beenen uit spreidende, om dat dit gevaar met zijn onverzettige drift, en lange ranken zich rondom uitbreidt. Op Macca Joor Tanido. Bij de Ambaintzen bevat bet geen bijzonder naam. Sommige, als gezien, rood wijn Ool-Indische Spinagie, onder andere genieten bet nogalans genieten, maar vrolijk meer onder de kleine Winden. 