title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Nihil derogo de prudentia delegatorum illorum, immo miror eorum acu- men, qui iam nunc sciant ad homines doctos excitandos et. alliciendos maiora proposita emolumenta et honores nihil aut parum profutura, et accurate modulum ingenii nostrorum hominum cognitum habeant. At non erat propositum AA. explorare quae, vera falsa, in hac quaestione proferuntur. Aliis relinquo ut verbis nostram defendant Academiam , fsctis nos, Collegae, pro eius incolumitate et honore propugnemus, et ostenda- mus, nostra certe culpa non imminui gloriam et existimationem Universi- tatis, quae per 260 annos huius urbis et regionis lumen fuit. Vivemus nisi stipati catervis auditorum , certe grati paucis bonisque huius scholae alumnis. Abunt igitur querellae, non gratae futurae, etsi verissimae sunt, et bonis votis ominlbusque lustrum Academiae quinquagesimum tertium incohemus. Pauca supersunt eaque laeta. Nobilissimus vir I. E. van Panhuys, ooUegii Curatorum praeses» mense Novembri celebravit membriam diei, quo ante hos viginti quinque annos Gubernator Frisiae creatus est. Uti- nam tibi» vir Amplissime^ per multos etiam annos liceat prodesse iUi regioni quae, quanti te £Eu;eret« aperte testata est, tuque auctoritate tua oommodis Academiae inservias. In sollemnibus, quibus Regis Augustissimi Quilielmi III regnum per quinque lustra continuatum celebratum est , Academiae quoque Qroninganae ratio habita est, cum tibi Clar. Jansen a R^ insignia Ordinis Leonis Belgici missa sint Nemo est nostrum, qui non optime tibi veUt et speret, ut diu tibi honore parto frui liceat. Nec minus nobis gratum fuit, quod coUega aestumatissimus de Boer^ publice ad conventum Botanicorum Florentiam delegatus, non gravatus est suo sumtu in ItaUam proficisci, ut Botanices studia in nostra regione vigere praesens exteris ostenderet. 82 MO G. M. FRATIGKEN ORATIO. Memonbam modo AA. lostram Academiae 62 ccMiditam. Qaod bonis aospiciis ea eoUemiua oelebrata sont, vobis magmi ex parte debetar, la?»- nea cMmatiggimi, qoi non obscare significaatis , qaanti almam matiem fiuse- retia. Profecto d concordia res parvae crescant, Tivet et creecet Acadraiia noetra. At aUa snnt et maiora. Nam qaam naviter etadiiB operam dede- ritiB, oetendit anus ez namero vestro W. D. Gratama, cam ab Ordine PhiloBophiae NaturaUs Traiectino praemio aareo omatns est; et sdmos nos, maltos esse inter vos, de qaibas iare optima qaaeqae aagaiari liceat. Gratalor mihi, qaod manas deponens non simal vobis valedioo» qoibaff mihi tanqnam amicis ati Ucait. Saperest nt Academiae fasces tradam Rectori designato, Wiardo Mod- derman. Sit tibi onas, qaod sascipis» tam leve qaam mihi fbit. Aca- demia merito tibi carissima te praeside floreat, crescat. SGRIPTA E G. YAN HALL 1819. Bespoiudo ad quaett. botanioam: felaboretar^historia — - Tigixiti ad minimom pbntamm indigeDamm'' in: Ann. Acad. Lagd*-Bat. 1818— '1819. 1821. Comnu qna lepondetnr ad quaest. botanicam ^ Conficiatai breyiB enanatio BjBtematom Botanicoram a Oaesalpino ad Linnaeam'' in: Annalea Acad. Blieno.Traieot. 1819—1820. 1821. Specimen Botanicam ezhibens Synopsin graminam indigenaram Belgii Sep- tentrionalia, olim YU pro?inciaram| ana cam appendioe, qoa nonnnllae indigenae novae indioantnr, qaod praes. I. £ope ad pabL diaoeptatiQDem proponit aactor H. 0. van Hall. Trai. Paddenbarg. 1828. DiBsertatio medica inaag. de Stethoscopii in morbis pectorie aeai qoam pablico et solL ezamini aabmittit H. 0. van HaO, XI Jan. 1828. Trai. Paddenbnig. 1824. Yerhandeling over de Polypen en Polypenhaizen ^ welke men tot na toe in Nederland gevonden heeft, in: de Becensent, 1824^ Janij. 1826. Hoofdtrekken der Nataarlijke Historie van Noord-Nederland| ten opzigte yan desEeUb grond, planten en dieren^ in: Becensent 1826, Janoarij. 1826-^1 840. Flora Belgii Septentrionalis, indez plantaram indigenarumi qaae haoai- qae in YII provinciia foederatis lepertae aant. Plora van Noord-Nederland of korte aanwijzing der in het wild wasaende planten, welke tot na toe in de Yoormalige YII vereenigde gewesten gevonden zijn. l^ D. Phanerogamae Plantae in 2 atakken, 1826; 8« st. appendiz 1836. 2e D. le at. GiTptoga- micae Plantae eleboratae stadio P. A« O. Miqael et D. M. Dasaen, edidit, emendayit atqae praef. est H. G. van Hali 1832. 2« st. laohenes qaos elaboravit H. G. van HaU et algae, qaas daboiarit Miqtiel, 1840. Amst Sepp. 1826—1832. Bijdragen tot de Natanrk. Wetensehappeni veBsameld door H. G. van Hall, W. Yrolik en O. J. Malder. 7 voll. AmsL Im et 2» apad ▼. d. Hey, Sni — 7m. apad Oartman. 82» S52 SGRIPTA H. G. YAN HALL. 1826. Over het belangi dat er voor den landboaw gelegen is in de kennis der nataurlijke historie van het vaderland (Qratio inaagoralis) in: Annales Acad. Groning. 1825—1826. 1828—1844. Flora Batava. Afbeelding en beachrgving der Nederlandsche gewas- sen, aangevangen door Kops, voortgezet door van EbU^ van der Trappen, Oevers Deynoot, Hartsen en van Eeden. VoL 6—8. 1828« Yerhandeling inhoudende eene beschrijving van de hennepteelt in Nederland en eene aanwijzing van haar nut in den landbouw en andere bedrqven. Gron. Oomkens. 18S4. Elementa Botanicea in usum Lectionum AcademiQarum, conscripta ab H. G. van Hall. Gron. Oomkens. 1886. Eerste beginselen der Plantenkunde. Gron. Oomkens. 1887. De Neerlandia historiae naturali ezcolendae et ampliflcandae haad minus quam reliquae Europae partes, idonea. (Oratio habita cum Bectoris momui deponeret) in: Annales Acad. Gron. 1836 — 1837. 1887, 1840. De volmaaktheden van den Schepper in zijne schepselen beschouwd, in redevoeringen , ten vervolge op de redevoer. van J. A. XJilkens. 2 volL Gron. Oomkens. 1844. De landhuishoudkundige school te Groningen in haren oorsprong en t^en- woordige inrigting geschetst. Gron. Oomkens. 1 846. Handboek der Kruidkunde , 2« verb. dr. der elementa botanices. Gron. J.B.Woltera. 1864. Neerlands plantenschat of landhuishoudkundige flora; behelzende eene be. schrijving der onkrniden, ven^ftige en nuttige inlandsche planten en der in onzen hindbouw gekweekte gewassen. Leeuw. Suringar. 1864. Schets der Natuur aan het bad te Bentheim. Haarlem, Eruseman. 1857. To^paste Kruidkunde. Handleiding tot aanwijzing van het gebruik dat de mensch maakt van voorwerpen uit het Plantenrijk. Gron. Woitera. 1857. Natuurlijke gescbiedenis van het Plantenrijk {jpertmei ad navam edUumm qperia q. u Vilkens, de volmaaktAeden van den Seiepper). Leeuw. Saringar. 1862. Over het voor den mensch verheffende van de beoefening der natuarkundige wetenschappen (Oratio habita cum Bectoris manus deponeret) in: Annales Academici 1861—1862, p. 167—180. 1864. Grondbeginselen der wetenschappelijke Landhuishoudkunde. Uitgegeven door tusschenkomst der Nederlandsche Maatschappij tot bevordering van Nijver- heid. Ekuirlem, Loosjes. 1867. De landhuishoudkundige school te Groningen. Herinneringen tot eene feest- gave bij gdegenheid van het 26-jarig bestaui dezer inrigting, gevierd te Groningen in Junij 1867, door H. C. van Hall en W. J. D. van Iteraon. Gron. Gebr. Hoitsema. SCaUPTA U. G. VAN HALL. 253 1871. D& natanrl^ke gestddhmd van den bodem van Nederland. Leiden^ A. W. Sijthoff. 1872. Spreekwoorden en ▼oonchriften in spreaken^ betieffende landboaw en weer- kennis, ▼eizameld en verklaard. Haarlem, A. C. Eraseman. 1878. De nataar en het landle?en. Haarlem, A. C. Kraseman. 1874. Stemmen der Nataor. Qedichten van H. C. van Hall^ Oad-Hoogleeraar te Oroningen. Niet in den handel. Utredit^ Gebr. van der Post. Praeterea m%Ua ab H. C. van Hall conseripta inveniuntur in: Nieawe Yer- handelingen der Eerste klasse van het K. NederL Institaat, voL lY (1888) sqq.; Yerahigen en Mededeelingen der Eon. Akad. van Wetensch. afd. Na- taarkande; Tijdschrift ter bevordering van Nijverheid, Haarlem, Loosjes 1889 — 1874 {id ipee eum aliie edendnm euravii); Albam der Nataar^ Haar- lem, ELraseman 1862 — 56^ nieawe reeks^ Oron. van fiolhais Hoitsema 1857 sqq.; Blikken in het leven der Natuur, Leeuw. Suringar, 1855 sqq. SCBIPTA D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYB. 1849. Het voortdarend bestaan des Joodschen volks^ verklaard uit deszelfs toe- komst. Leerrede over Bom. XI. 25 — 29. (J. H. Zitman, Leiden.) 1850. Le demier commandement da Christ k ses disciples^ sermon sur Matth. XYIIL 19, 20. (E. J. BriU, Leiden). T^moignages contre Tesprit dn si^le, six sermons. (H. Hoveker, Amsterdam, et J. H. Zitman, Leiden.) 1853. Ooliath et David. Sermon sur la lutte entre le Catholicisme et le Prote- stantisme. (J. H. Zitman, Leiden.) 1855. Trois sermons- sar Bome: Bome pajenne; PEglise & Bome; Bome et la B^ forme. (J. H. Zitman, Leiden.) 25 Aoiit 1855. Bapport sur T^tat religieaz de la HoUande, la dans la conf^rence de Chr^tiens ^vangfliqaes de toute nation ik Paris, pabli6 dans le Compte Benda 1856. (Meyrueis & C^., Paris.) 1865. Gedachten over het wezen en de behoeffcen der Kerk, bepaaldeUjk der Neder- landsche Hervormde, 1«*« afl. (J. H. Zitman , Leiden.) Niiil amplius prodiiL f 254 SGRIPTA D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE. 1858? H. Pompper, de grondwaarheden der Gbriatelijkd godadienst. Uii het Hoogd. met voorrede Tan Gh. d. 1. S. (de Breok en SmitS| Leyden.) 81 Octobre 1858. Conservatisme et progrds. Sermon ponr la ftte de la Stforma^ tion. (H. Hdveker, Amaterdam.) I December 1858. De nood der Eerk. Brief van den redactenr van het tgdachrift irEnut en Yrede'' aan het geaselachap van dien naam. (Eemink en Zoon, UtrechtJ 1858 — 1858. MuUae duputaiionei in: Emst en Yrede. Tijdschrift 6 jaaigangen. (1« Jaarg. onder redactie van Ds. N. BeetSi Da. J. J. Doedea en Ds. D. Chantepie de k Saassaye. Jaarg. 2—6 van D. C. d. 1. S.) 1859. Een woord van toelichting. Naar aanleiding der recensie van Dr. A.Pier8on, over de inaognreele oratie van Dr. J. J. Doedes. (Leiden, de Brenk en Smits.) 21 Mei 1860. De jongste opwekkingen in Amerika, lerland en andere landen be- Bchonwd door Dr. F. Fabri. Uit het Hoogduitsch aan Nederlandsche ksen ter overweging aangeboden. (J. H. Zitman, Leiden.) 1860. La crise religiense en Hollande. Soaveniis et impressions. (De Brenk en Smits, Leiden.) 1861. Leenedenen, 1« deel. (De Brenk en Smits, Leiden.) 5 en 19 Janaarij 1862. Christ tonjoars le m6me dans 1'^lise et la mission des ^lises Wallonnes. Deox discours. (De Break en SmitS| Leiden.) 4 Mei 1862. A la loi et aa t&noignage (Esaie TIII: 20*). Sermon d'adiea i Leide. (De Break en Smits, Leiden.) II Mei 1862. Jezns Christas het onwrikbare fondament der gemeente. Leenede over 1 Cor. III: 11 ^ ter aanvaarding van het leeraarsambt te Botterdam. (De Breuk en Smits, Leiden.) 29 Jani 1862. Het beproeven der geesten. Belqdenispredikatie. (M. Wijt en ZoneD, Botterdam.) 1862. Leerredenen. 2« deel. (De Biexik en Smits, Leiden.) 1863. La parabole de 1'enfant prodigae. M^itations ^vangfliqaes. (De Breuk en Smits, Leiden.) 1868. De Brief aan de Hebreen voor de gemeente nitgelegd. 3 deelen. (De Break en Smits, Leiden.) 1863. Bijbladen tot de Bijbelstadien, 1859—1868. (De Break en Smits, Leiden.) 1863. De godsdienstige bewegingen van dezen t^d in haren oorsprong geschetst. Yier voorlezingen. (I. Orthodoxicj H. Bationalisme en Sapranatoralismei III. Methodisme en pidtisme, IV. Modeme Th^ologie.) (E. H. Tassemeijer, Botterdam.) 1863. Dr. F. Fabri, het algemeene waarheidsgevoel, het oi^aan der openbaring Gods in alle menschen. Uit het Hoogd. vert. onder toezigt van en aanbevo- len door Ch. d. 1. S. (E. H. Tassemeyeri Sotterdam.) SGRIPTA D. CHANTEPIE DE LA SAUSSATE. 255 186S» Hoe moet het modeni Natoraliame bestreden woidenP Een wooid over dese yxBBg naar aanleiding van Prof. OostenEee^s jongste geschrift over het Leven van Jezos van Emest Benan. (E. H. Tassemeijeri Botterdam.) 28 Joni 1868. Bevestigingsrede. (E. H. Tassemeijer^ Rotterdam.) 1868. Leeiredenen. 8^« deel. (De Breuk en SmitSi Leiden.) 1864. Een woord aan Dr. A. Pieison naar aanleiding van diens geschrift: fonver- draagzaamheid''. (E. H. Tassemeijer, Botterdam.) 1864. De strijd der gemeente. Antwooid aan Dr. A. Pierson^ met een woord aan de gemeente. (E. H. Tassemeijer, Botterdam.) 1864« Waarom ik het Nederlandsche Zendelinggenootschap heb verlaten. Verant- woording aan mijne gemeente. (E. H. Tassemeijeri Botterdam.) 1864. Leerredenen. 4« reeks. (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 1866. Leven en Bigting. Yier voorlesingen over godsdienstige vraagstakken van dezen tgd. (L Overlevering en werkelijkheid. II. Oeweten en H. Schrift. III. Kerk en Staat. lY. De christelijke roeping.) (E. H. Tassemeijer» Botterdam.) Oct. 1866. Brief aan Mr. O. Oroen van Prinsterer, ten geleide van eene i^ uitgave van gie Nood der Kerk'' met een nasqhrift naai aanleiding van Mr. O. Oroen van Prinsterer^s f Studien en Schetsen ter schoolwetherziening". (E. H. Tassemeijer, Botterdam.) 1866. De zoogenaamde middenpartij in de vaderlandsche Kerk. Advies in den algemeenen kerkeraad der Nederdaitsch Hervormde Oemeente te Botterdam. (E. H. Tassemeger, Botterdam.) 1866. Leerredenen over het Evangelie van Johannes. Eerste drietal: de Proloog. {Belijua wm prodierufU,) (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 1866. De iheologie des verstands en de theologie des gewetens in het Fransch protestantisme. Historisch-dogmatiBche stadie door J. F. Asti^, Hoogleeraar te Laaaanne. Uit het Fiansch vertaald en met aanteekeningen voonden door Gh. d. 1. S. (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 1866. Leenedenen. 5« reeks. (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 1867. Yerscheidenheid van gaven^ dezelfde geest. Zesde Bandel. De roepstemmen van het jaar 1866. Zestal leerredenen. (J. W. Eversz, Zeist.) Mei 1867. Het wezen der Theologie. Brief aan den Hoogleeraar P. Ho&tede de Oroot. (E. H. Tassemeijer, Botterdam.) 1867. Le principe de la soci^t^ Modeme et le principe Chr^tien, {InvenHwr iu FAUiance EvangAiqae, Ajnsterdam 1867. Cum effi^.) 8 November 1867. Acht jaartallen herdacht bij gelegenheid van het zevende halve- eeawfeest der hervorming. Bede. (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 17 November 1867. Herinnering aan vijfentwintigjarige ambtsbediening. Bede. (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 256 SGR1PT4 D. CHANTEPIB DB Ik SADSSATE. 1868. Jastinas de Martelaar. Eene voorlezing, in: Stemmen voor Waarheid en Yrede, 1868, bl. SOl— 828, 418—485. 9 April 1868. De toekomst. Yier eechatologische voorlezingen : L Israeb roeping. II. De Messias. III. Het wereldrijk en de Antichrist. lY. Het daizendjarig Bijk. (M. Wijt en Zonen.) 1868. De Crisis. Kerkelijke tijdvragen vrijmoedig beoordedd: I. Inleiding. IL De Zaalbei^sche kwestie. III. De Utreohtscbe kerkvisitatie. IV. De doopsbe- diening. Y. Het theologisoh onderwijs. YI. Beslait. (W. Wenk, Botterdam.) 1871. Dr. E. Fabri^s Nieawjaarsbeschoawing medegedeeld. InvenUur m: de Yeree- niging: Christelijke Stemmen, Febraari 1871. (H. Hoveker, Amsterdam.) 1871. Het Protestantisme als politiek beginsel. Eene voorlezing. (W. Wenk, fiot- terdam.) 21 November 187 £. De plaats der theologische wetenschap in de Encydopaedie der ;wetenschappen. Bedevoering bij de aanvaarding van het Hoogleeraarsambt aan de Groningsche HoogeschooL (P. Noordhoff, Ghroningen.) 1872. Yertroostingen. Twaalf Leerredenen. (M. Wijt en Zonen, Botterdam.) 1878. De gebondenheid en de vrijheid der Theologische wetenschap. Twee Yoorle- zingen tot opening zijner lessen aan de Hoogeschool te Groningen. (P. Noord- hoff^ Groningen.) 1874. Het boYennataarlijke in de Geschiedenis. Leerrede over den Engelenang. Uit het Fransch vertaald onder toezicht en met een Yoorbericht van Dr. J. J. P. Yaleton, Hoogleeraar te Groningen. (G. J. Beits, Groningen.) 1874. Yiertal leerredenen over onderwerpen ait het leven des Heeren.^ (W. Wenkj Botterdam.) 1870—1874. Multae dUpuiationei %n: Protestantsche Bijdragen ter beYordering van Christelijk leven en Christelijke wetenschap. Tijdschrift| 5 jaargangen onder redactie van Ch. d. 1. S. (Jaa^ang 5 onder leiding Yan Dr. N. Beefs.) (M. Wijt en Zonen, Botterdam;) DE WETENSCHAP VAN DEN GODSDIENST EN DE CHBISTELIJKE THEOLOGIE. REDEVOERING BIJ DE AANVAAEDING VAN HBT HOOGLEEEAAESAMBT AAN DB GE0NING8CHB H00GB80H00L, UITOB8PBOKIN DBN 30«<« SBPTBMBBE 1874, DOOR D» G. H. L A M E R S. 88 :mn:<L^ (mRA.TO]KEN %}[^A'A\ HOOQ»- BDUABOOTAaHTBASB BCWOOI^! HOOaWSUJBBOBBN SDSEB, mmsim YAN HETT GOLUBOB YAIT QURATOBBNl HOOOOBliBEEDB HEBB BBOTOB MAGNIFICUS, H006GBLEBBD]t HBEBBN PBOFESSOBEN, ZEBB GBAGHTB AMFTGBNOOTBN I EDBLAGHTBABB HBBBEN, DIB IN PBOYINGIB BN 8TAD WBf BBWIND YOBBT OF HBT BEGHT HANDHAAFTI WBLEDBLZEEBGBLBBBDB HEBBEN, DOOTOBEN IN DB YBBSOHIL- LENDB F AGULTBITBN I WBLBEBWAABDE HEBBBN, OODSDIENBT-LEBBABEN I. WELBDELB HEBBBN, DIB U AAN HBT ONDBBWIJB TOEWUDTI WBLBDBLE HEEBEN STnDBNTBN AAN DEZE HOOGBSGHOOLt YOOBTS GIJ ALLEN, DIB DBZB PLEGHTIGHBID HET UWB TBGBN- WOOBDIGHBED YBBEEBTi GEftEBDB TOBHOOBDBBSI De godsdienst is een /eii en een probleem. De weteBficliAppeUjke erpst onser dagen beeft geen vrede met de lachthartige behandeling daarvan, waarover men Bich' in een vroeger tijdperk wel eena te beklagen had» De werkelijkheid en de algemeenheid van het reHffiense leven wordt in ateedi rnimeren kring erkend, en wie de beteekenia van dit feit tradit te ver- kieinen , wordt stellig niet door allen geacht het eerst en het liobtst dea to^iang te hebben tot de binnenkameren van het leven der menaohheid. Intuasohen kan niet beweerd worden , dat de godsdienet reeds sijne voUe* dige verklaring gevonden heeft. Menig vraagtecfken bl^ hior iCaaB. Hoe men ook den godsdienet beschonwe — van sijne snbjeetieve of lijne ob« jectieve aijde — op welk anthfopologiach of theologMi etandpont men 88« / S60 G. H. L A M E R S plaatse, hetsij men onder de volgelingen van Hegel, rechts of links lijne plaats blijve loeken, hetiij men tot Kant terugkeere, hetzij men met tersijdestelling van elk ander ii — Aei reine , ket absolute , het ideale of hoe men het noemen wil, — zijn aandacht alleen aan het empirische ik van den mensch wijde, men sal niet kannen ontkennen, dat men op menige gewichtige vraag het antwoord voor alsnog schuldig bleef. Men soude *— om met Max Mulier ^) te spreken — eene afsonderlijke nphiUm- pAiscAe Diaciplin** kunnen in het leven roepen ter behandeling van al de vraagstukken , die met den godsdienst in betrekking staan en ter verkia- ring van de voorwaarden, waaraan het godsdienstige leven gebonden is. Misschien is de tijd niet verre, dat zulk eene philosophie geboren wordt uit het huwelijk van het empirisme, dat niet altijd weigert het gebied vaa het ideale ruimer te stellen, dan den kring, in de wereld der verschijn- selen beschreven, met het idealisme^ dat zonder empirischen grondslag niet kan bestaan. Het zoude schoon zijn» als de jeugdige godsdienst- wetenschap , in later dagen , voor de philosophie van den godsdienst de vruchten droeg» welke de nieuwere taalwetenschap reeds zoo ruimschoots heeft opgeleverd voor de studie der talen. Dit is zeker, dat meer dan ooit te voren de oogen geopend zijn voor de erkenning zoowel van den rijkdom der empirische gegevens op het gebied van den godsdienst, als van de noodzakelijkheid om in deze bonte verscheidenheid eenheid te brengen^ door op het gemeenschappelijke beginsel te letten , en wie zich met som- mige empirici den eisch zoude meenen te moeten stellen, em alle meta- physica te laten varen, ik oordeel, dat de godsdienst-wetenschap van hem op den duur ie minder gediend zal zijn, naar mate zij te meer op baar zelfstandig karakter prijs stelt en er te krachtiger op aan dringt, dat men haar niet oplosse in philologie of historie. Maar ik spreek, alsof de wetenschap van den godsdienst reeds als zoo- danig in den kring der wetenschappen officieel erkend is. Ik vergeet, dat zij hare tegenpartij heeft, welke van hare erkenning wordt teruggehouden door de vrees, dat door haar of het Christendom» 6f de wetenschap in algemeenen zin schade zoude lijden. 01 ik begrijp het wel waarom menigeen het met vrees aanschouwt, dat de bouwstoffen worden bijeengebracht voor het vormen van eene nieawe REOEVOBRING. 861 * facalteit — voor de vestigiog van de wetenschap van den godsdienst. De humaniora — al aag men ook soms in het humanisme eenen gevaarlijken vijand van het Christendom — konden toch dienst doen op de wijze der kleederen^ op den weg, toen Jezus in Jeruzalem zijnen intocht deed; maar wat is er te wachten van deze nieuwe godsdienst-we^enschap , welke op- treedt met den eisch^ dat ook in den godsdienst de groote wet der ont- wikkeling worde erkend en nagespoord, terwijl het van het antwoord op de vraag ^ of deze wet ook hier geldt , zal af hangen , of de godsdienst als psychologisch of ethnologiscb verschijnsel een voorwerp van wetenschappelijk onderzoek zijn kan , ja , dan neen ^) P Is er geen gevaar bij deze verge- lijkende studie der godsdiensten ^ die niet rusten kan voor dat zij aan de verschillende leden der onderscheidene godsdienst-familien op den slaiuboom der godsdiensten hunne plaats heeft aangewezen P Is er bij deze reusach- tige uitbreiding der monumentale theologie, gesteund door de resultaten der ook op dit gebied allezins vruchtbare diplomatiek geen reden, om te vreezen dat het Christendom in beginsel worde te niet gedaan^ en is er voor den Christen , leek en godgeleerde om het even , geene oorzaak om het ergste te duchten voor zijn godsdienstig leven , als ook zijn godsdienst in de rij der verschijnselen treedt^ om het voorwerp te zijn van de kritiek geleid door de kiachtige hand en het scberpe oog van den beoefenaar der jeugdige godsdienst-wetenschap P Is de faculteit der godsdienst-wetenscbap niet de feitelijke negatie van de theologie in den historischen zin van het woord ^) P Is niet de objectieve realiteit van den godsdienst in het alge- meen, van het Christendom in het bijzonder^ de grondslag der theologie en wordt daarmede niet eene andere werkelijkheid bedoeld^ dan welke de historische wetenschap kent binnen den kring der phaenomenologie ^) P Inderdaad er is oorzaak, waarom menigeen huiverig is, de wetenschap van den godsdienst toe te laten in de encyclopedie der wetenschappen , of liever in den kring der universiteits-studien. Zoude het waar xijn, dat de godadienst geen voorwerp van wetenscfaap is, of dat| wanneer hij dat i8, de erkenning daarvan schadelijk voor de waardeering van het Christendom heeten moet? Oredat Judaeue JfeUa! Ik zoude niet weten , welk bezwaar er bestaan aoude — ik zeg niet t^en de vestiging van eene a£zonderlijke faculteit van godsdienst-wetaischap maar — togen de erkenning van de wetonschap van den godsdienst. De algemeenheid van den godsdienst mag geacht worden op goeden grond to worden erkend. Seneca verklaarde reeds : mdla gens fiiguam e$t adeo ewtra leffes moreegue projecta, ut non aliquoe deoe eredat ^) en de QnatrefiEigea , al had ook zijn amptgenoot in de Soci^t^ d'Anthropologie , Letoumeau> met een beroep op Barthelemy Saint-Hilaire en Bumouf het tegendeel beweerd , vond er geen bezwaar in met het oog op bet godsdienstig karakter der volken to schrijven : ttF obeervatiom demontre ckaque jour de plue en plue rumversalit^ de ce caractere'' *) Voorzeker, de Hoogleeraar Opzoomer had recht to schrijven, dat er nog een groot verschil van gevoelen mogelijk is over de vraag, of er op de aarde volken zijn zonder geloof in God, maar met hem zouden wij nft niet durven beweren, dat op empiriach torrein voor een bevestigend meor dan voor een ontkennend antwoord op die vraag to zeggen is. ^) En al ware het anders, al zoude het onderzoek, dat nog verre van geeindigd moet worden geacht, ons leeren dat de godedienst niet bij alle volken gevonden wordt, wat zoude ons verhinderen^ een feit van zoo groote be- teekenis tot middelpunt te stellen van eenen a&onderlijken kring van wetenschappelijken arbeidi al moest het karakter van volstrdUe algemeen- heid daaraan worden ontzegd op empiriachen grondP Of zoude eene be- wering ab die van Benan, dat de godsdienst der menschheid het emige is, waaiom het der moeite waard ia, sioh met de geschiedenia der mensck* heid bezig te houden, iete te lijden hebben van de uitkomst van hat onderzoek aangaande de algemeenheid van den godsdienst? Maar nua* Bchien rijst met recht de bedenking dat in| elk geval diUi eerat de godar REDEV0KRIN6. Wij raken aan het hart der kwestie:, welke oozen tijd op het gebied van deo godsdienst in spaBaing hondt. De vraag is , of het Christendom als ^oig verschijnsel in de wereldgesohiedenis moet gelden , dan wel of het moet worden ingelascht in de rij der gewone feiten ^ waarbij trouwens nog voor zeer uiteenloopende beschouwing en zeer veTschillende waardeering roimsehoots plaats wordt overgelaten. Sommigen meenen ^ dat zrj voor het ChriiMendom verioren zijn^ als dit in zijnen ouden historischen zin — sooals het heet — wcnrdt gehandhaafd/ torwfjl anderen het er voor hou- den, dat 'het Christendom verioren is, als het als voorwerp van weten- achappelijk onderzoek plaats krijgt in eene ontwikkelings-geschiedenis van 264 G. H. L A M E R S den godfldienst. Men zoude kannen zeggen, dat hier verhoQdingen sijn als tusBchen de liberalen en klerikalen in Frankrijk, ten opzichte van de Jonkvrouw van Orleans. Op initiatief van Dupanloup zal Jeanne d'Arc voortaan de heilige Johanna van Orleans worden^ en dan eerst is haar roem in Frankrijk naar het oordeel dezerzijds verzekerd en middelerwijl gaat er eene stem van ernstig beklag op uit het kamp der liberalen^ die meenen^ dat de edele veldelinge niet meer aan Frankrijk behoort, als zij in de nevelen van den mytbologischen hemel zich verliest. Indien alechts van weerszijden begrepen wordt ^ dat de zaak zelve , die het geldt , op zich zelve geen schredo nader tot hare verklaring gebracht is, wanneer men haar hier 6f daar hare plaats heeft aangewezen , beneden of boven. De Jonkvrouw van Orleans zal voorwerp van psychologisch en historiach onderzoek ^^) blijven, hoe het ook ga met hare heiligverklaring. Het Cbristendom zal ons grondig onderzoek van zijnen aard, van zijnen oor- sprong blijven vragen, waar men het ook zijne plaats meene te moeten aanwijzen^ en de stormachtigheid der atmosfeer^ waarin de strijd tusschen liberalen en klerikalen wordt gevoerd , behoeft niet aanwezig te ztjn in den wetenschappelijken strijd. Wie waarheid zoekt, bewijze dat allereerst hierin, dat hij niet voor de waarheid vreest, want inderdaad — om met Trottet te spreken — rien n'esf plus carrupieur, que le manque de fci a la veritL ^^). Maar bovendien, gesteld dat alle godsdienstig leven , ook dat des Christens, moet gebracht worden onder het gezichtspunt eener vergelijkende godsdienst-wetensphap , waarin alle verschijnselen a priori op eene lijn worden geplaatst^ is het zoo zeker^ dat de persoonlijke geschie- denis der groote heroen op het gebied van den godsdienst voldoende ver- klaring zal vinden uit het oogpunt der ontwikkeiings-theorieP Kan in elk geval de winst niet belangrijk zijn , welke voor het Christendom voortvloeit uit een vergelijking met de andere godsdiensten , en had Max MuUer geen recht om de toepassing van Gdthe'8 gedachte: wer eine Spracke kennt, kennt keine ook op het gebied van den godsdienst te vragenP Is het waar, dat de strakke scbeiding tusschen het natuurlijke en het boven- uatuurlijke, zoo als het suprauaturalisme in zijn historisch optreden wilde, van nature eigen is aan het protestantisme — of liever nog aan het oor- spronkelijke ChristendomP In het algemeen — wordt niet de dwaling REDEY0ERIN6. S65 vaii den hypothesen-bouw terecht gebracht door de macht der feiten, 800 ai8 eenmaal Hegers aetronomische bespiegeling door de ontdekking eener asteroideP Zullen wij, uit vrees, dat het Christendom in het proces der godsdienst-wetenscjiap de beteekenis zal verlieaen, die wij meenen, dat daaraan moet worden toegekend, ons terugtrekken op een afgesloten ter- rein en gemeene zaak maken met de vrienden van het behoud guand mSme, sooals de Lutheranen in Hamerling'8: vdet Konig von Sion'* dienden in het BiBschoppelijke leger? En — om niet meer te vragen — is niet de wetenschap van den godsdienst nog eerst in hare wording en niet daarom reeds eene afwachtende houding aan de. christelijke Theologie aan te bevelen ? Indien slechts de begrippen zelve, yodsdiensi-toetenscJiap en ehriateHjke Iheoicgie behoorlijk worden omschreven. Ik twijfel er aan , of reeds de noodige klaarheid bij het gebruik dezer woorden aanwezig is. Nu bijna twee jaar geleden hoordet gij hier Mijne Heeren I de godediensUwetenechafi, schijnbaar nederiger, dewijl zij het ideaai der wetenschap prijs geeft, ach- terstellen bij de theologie ^*) en twee dagen later werd er gezegd dat juist daarom aan het woord theologie de voorkeur moest worden gegeveu, dewijl anderszins ook als uitspraak van wetenschap zoude moeten gel- den, wat in den exacten zin van dat woord geen recht heeft ais zoodanig beschouwd te worden. ^') Beide geeerde sprekers hadden recht, elk op hun standpunt, maar de een dacht op dat oogenblik aan wat anders, dan de ander^ terwijl beide hetzelfde woord gebruikten. Ik zie niet in hoe misversland te weren is, alsmen niet besluit de godsdienst-wetenschap voortaan in geen anderen zin te gebruiken, dan waarbij niet alleen de geschiedenis der godsdiensten bedoeld wordt^ maar ook het onderzoek naar het recht van bestaan van den godsdienst, naar de eeuwige waarheid, die zich daarin openbaart. Waar zal het onderzoek naar het wezen en de beteekenis van den godsdienst zijne plaats vinden, indien het niet is in de wetenschap van den godsdienst, allermeest wanneer daarvoor eene afzonderlijke plaats in de rij der wetenschappen wordt begeerd? Of zal hier de metaphysica terstond buiten de deur worden gezet en alzoo de godsdienst-wetenschap met de snelheid van den secondewijzer dienst doen op de wijzerpiaat der exacte wetenschappen , onder wier beoefenaars er 84 G. H. L A H B S 8 cgD, di6 iml wat 4i te (mhet&im tm^g^ dat ^er iBfltejphyiiische teeslaiir diii sijA, MBMi de pkytiadie weiiLelljkliMd gewartald is? Hot komt DMj aoor, dat de godedieBstHwetenschap niet moet mogdem iMechoavd als de hietorisdM beschrijviiig der versehilleDds godedienBteii , — 4i6k aiet yelkomeD juist wordt faeBohrevem , als men haar het wetanachap- pelqk imdaraoek soeimt nan den godadimstigen measeh ^) -^ maar dat 0j voor aieta minder mag gelden daa de vetenschap van dnn godsdienat^ fils anthropologiflch en historisch verschijnsel , waarbij «ao den eiaefa van laUe wetMschap nioet worden voldaan , dat namelijk de wijegeerige hehan- deling Att gegeven feiten tot haar rechi kooie. ^^) Gehesl ieta anden » de Theologie. Al mag dat woord geacht worden als kunstterm ncht te h(^ben gekregen , ter aandtsiding vaa nog ieta meer, dan de leer omtrent God, het kaa toch naar mija bescbeiden. ocNrdeel nooit iets anders bedoelen, du de wetenaehappelijke beBohnjving en verklaring van al, wat aiet bet gekwf in Ood iii betrekkisg cftaat^ en dat wel met het oog op eenen bepaalden kring van gekiovtgen. De Theclogie ia de vereeniging van ml dja wetenschappen , die op «enen bepaalden godsdieiiat betrekking hebbea, waarbij dan de veronderstelling ten grondslag ligt dat inderdaad de ieer Yan GKkIi of liever de Godsleer, faet centraalpant ia des godsdienst^^ ievene, ^*) JDe ckriaielyke Thetdogie omviat dan al de wetensehappen , die op .het Chiiatendom betvekking hebben, en gelijk big de godedienet^wetenef^ap aUereerst de «f aag moet worden beantwoord , wat godedienet is , 000 meet fde eiristelijie I%eologie BMh in de eerste tplaats rekenachap geven van het Ckrietendomi Mocht iemand meeneo, dat de ohristelifke Thefdogie het antwoord op die vraag: iDcd is het Ckristendom? faeeft te soekeo bij de Hodsdienst-weteiischap , en dat aij geen recht heeft aich zeive dat antwooad te geveni ik zoade antwoonfan, dat vooreerst de ohrieteUjke Tkeohgiie, aooveel ouder, daii de godsdienst-wetensohap moeijemk wachten kan op de resnltateii van deze, die onder de jongate wetensehappen behoort, en dat het ten andere bij den staad der aaak op dit oogenblik volstrekt niet «aarschijnlijk is^ dat de gwkdienetHDeteneckap gemakkelijk komen aal tet •een antwoord op. die vsaag^ waannede de ekrieteUfke I^kefdogie viede kan bebben. 84* 268 6. H. LAHER8 Q$um ri neffUpamui , iniuste plerumgue de iis iudicium inierpattimue. Qmae $ane siudiarum et indolie varietae ad dieciplinarum ambitum uberius ewoh lendum earumque fructue amplijlcandoa magnopere valuit. Hinc e^pUcan- dum , guod qui aliarum genlium rationem mawime imUari student vix ladoris inter indigenas frudus ferant; contra gui iUarum ewemplum et progressue suos in usus convertentes suae ipsius gentis principia ulterius ewcohmt, pras^ peros plerumgue Aabuerint suecessus en nog is de les niet oYerbodig, door dezen geleerde gegeven : attendant illud nostri aevi homines , gui rumpembtm esse hodie vinculum cum historia affirmant. Spem faUet eventus! Quod quidem imprimis in eos dictum sit, qui quam primum attenderint progres9us peculiares, quos fecerunt in hac iUave gente disciplinaei statim quaerant: utrum eosdem Hlos sua in gente animadvertant ? ^^) Maar hoe aeer de christelijke Theologie zich ontwikkele in den loop der tijden en welke vormen zij aanneme naar den aard der volken, zij blijft gebonden aan Christas en het werk, door Hem in de menschheid volbracht. Bij de godsdienst'toetenschap is de hoofdvraag: wat is godsdienst? Bij de christeiijie Theologie: wat is het Christendom? Bedrieg ik mij niet, dan is beider beteekenis met het steilen van die principieele vraag duidelijk aangewesen en tevens, als die vraag behoorlijk beantwoord wordt, de zelfstandigheid van beider karakter baiten gevaar gesteld. Het ambt, dat ik heden aan- vaard is officieel beschreven als het Hoogleeraarsambt in de Godgeleerd- heid. Maar velen meen^n , dat de dagen van dit ambt , aan de Neder- landsche Hoogeschool, niet veie meer zijn zuUen, en er zijn er, die wenschen, dat de Godgeleerdheid voor de Godsdienst-toetenschap plaats make. Gij zalt u niet verwonderen^ Mijne Heeren ! dat ik over godsdienst* wetenschap en christelijke Theologie tot u spreek, en op die vragen: wat is godsdienst? toat is het Christendom? naar mijn beste weten, naar mijn innige overtuiging een antwoord tracht te geven. Wat is godsdienstP Ik ontveins mg de moeijelijkheid niet, waarin ik mij werp bij het stellen van deze vraag. Men kan vooral tegenwoordig over den godsdienst schier geen enkel woord zeggen , of men geeft aan- Btoot hier of daar. Ook dat heeft Max Miilier naar waarheid gezegd. ^^) Toen Schleiermacher zoude gaan spreken over het wezen van den gods- REDEYOERING* 86» dienst, bracht hij in heriDnering dat de oude Simonides door langdurig talmen en gedurig uitstel rust trachtte te geven aan den man, die hem lastig viel met de vraag, wat toch^de goden mochten zijn. ^) lets der- gelijks fichijnt noodig, waar de vraag is gedaan, wat de godsdienst geacht moet worden te sijn. Zoo ergens, hier geldt het woord nqAl^ig inifiaais &emQutg, en niemand zal het wezen van den godsdienst kunnen beschrij- ven , in wien de godsdienst zelf niet leeft. Want de godsdienst is aller- eerst van zijne subjectieve zijde te beschouwen, en ais dat woord in ob- jectieven zin wordt gebezigd, wordt toch niets anders bedoeld, dan de gemeenschappelijke vorm, waarin het godsdienstige leven van geestver- wanten zich vertoont, of de kring van beschouwingen ^ in dien bepaalden godsdienst-vorm samengevat. Wordt nu in den godsdienst, subjectief beschouwd, een openbaar en een verborgen leven onderscheiden , altijd blijft de hoofdvraagi wat dat verborgen leven eigenlijk is. Hoe zal men te weten komen, wat tot den godsdienst^ zelfs in dien beperkten zin genomen^ behoort? Zal men het vragen aan de etymologie — gesteld dat men haar overigens beslissend recht zoude willen toekennen in het bepalen van den zin en den omvang der algemeene begrippen — de aard der verschillende volken heeft hier tot verschillende woordenkeus geleid^ en het valt misschien even gemakkelijk, in reliffio den romeinschen of in ffodadienst den germaanschen als in de niiT ntD' den Israelietischen geest te erkennen. Of zal de geschiedenis ons het antwoord geven op de ge- stelde vraag P Oogetwijfeld moet hare stem gehoord worden en terecht mocht de Hoogleeraar Tiele zeggen : ffAier mag geen besliasend antwoord worden gegeven , voordat aUe godsdienstsoorten onderzocht, alle stadien van godsdienstige onttoikkeling onderling vergeleken zijn en uit die vergelijking gebleken is, toat in al die msselende vormen het onveranderlijke , het wezen- Ujke is/' ^) Maar vooreerst treedt bij dit onderzoek eer het openbare dan het verborgene leven van den godsdienstigen mensch aan het licht, en ten anderen bUjf t , ook al heeft men tot uitkomst verkregen , dat de godsdienst altijd bepaalde verscbijnselen met zich brengt , als gebed , ofTer of orakel , de vraag nog over^ waar het middelpunt is, waarom zich de kring des godsdienstigen levens beweegt. En al ware langs dezen weg ook bet spoor te vinden van den godsdienst des harten , altijd blijft de vrees haar i^dUi behottden ^ dafa- do' mtiasohr zijm iniBpfc lerat oiBt beeilr taiaotgeiegdl 0£ EOtiudb et gecA waMfaeid» aijiL iiE IM) woordr^ viai< Hm^ thmumU4 n'&»- pnime pas d- beammp pree imA oe ^ufdie amfoii ^ elh' cmfid^ ieamxmp eMMM ft^eUe ne aent? ^) Het ifr vofiswaar wefc tBCiemd:i. dot d» wqpbegeerte dbi Mea«N»e« tgchtf aieb. tDUBtig de veidilaifiBg vao: hei weBe&. vaa den: giHtadnBiflt beeft aasg^ tidtJ&eiii, an weUce uitoemeiide dieiis&B» wi^ oofc vui da^ god8dietiit-gie8cfai0« denia mefc recht verwachten^ ter; vevftlaiio||: vait de»: (^dMWit, wij mo^ gen ens ^ukkig. acbtenr^ dat het wijsgeerig: omierzwk ook tefr' (tettaia aaaaieir. nog. steede voortgcaefc wordtu TircHBwenB ^^ bet ree&le i(d^nt aog Qiet gevondiea te zijn» jSitm vi?^^ eammendat.^ Ywnk t^eaweerdigf aekijiit behoedaaamheid dubbel noodzakeiqk. ItedovMfdig* ar ket, dat ttWQi> stelfiela de bij^oDdere aacdaebt tiekkeft m derav tijcl, die> vwpral tegenovergestelde beginaelen ttitgaande ^ tot uiibkoniatem kideds weUb juial bei te^endeel. opleveren vafn: wat siob. met neht liet urarwaobtem Ter eene aijde wordt ala de. gaond aller dingcn buter Will^ un<f Skmk9etstnnp nnxk>» genomenv en ter andere zijde woadt bel iemn besdiottwd ik» ees ffrund- nnd zweckloees Spiel der Maderi^. En wiat ie aan het einde' dei mtkomab? Bet pesumifittie weet geeUi raad met de weieldy terwijll ket BMbdisme droomt van eeaen heiiataat. der niett«ei6 maatscfaeppiy^ ^genover de moe« delaeabeid der leerlingen vns Sdiopeflthaoeff en Hartmami statft de wermoed der volgelingea van Seuerbach en jyfadeioUotfe^ ew eii is^ waailMii iof hefi geeatige woord. Eene gebrekkige fisychologie had ler maar al te veel sehuld aan, dat tarwijl de latere vijsgeecen en theoiogen zich meerendeels bleven bewegen op bsi pad , idoor leen der genoemde groote denkers gebaand nog zooveel dniatemis Ueef c^even over de vraag van den godsdienst Het komt mij voor, dat de AnthnQpobgie den fakkel moet dragen, die ons licht geven lal op dit duister tenein. Wie aal — gij kent de «fleiding van het zin- rijke woord ider Gciefcen, ak^&^fna *<-' den mensch laten te voorschijn tre- den uit den jofamlhoek., waaonn h^ zijn dieptte wezen nog altijd verbergtP Het matedalisme ^ «rgens de onstmniffe metaph^oa genoemd vm Aen , die ^eicA verbeMeu «r geen metapiyfiea ^ na te Mouden ^) neent gereed te sijn met de verkianng lum het wezen des mensdhen. NieoKind kan het meenen , .duakt mij , dm voor bet feit van het zeif bewustnjn zijn oog aiet skdt, sa den mensch niet verklaard acht tenzij het geheim van zija indi- vidualiteit zij begn|H9i, waarin de eenheid in elken voim is terug ie "vinden^ '^) Onder tte beersohi^pij der Hegeliaansche wijsbegeerte is de 272 C. H. L A M £ R 8 idee tot boogen rang verheven, ton kosto van de waarde der individaali- toit Bedrieg ik mij niet, dan wordt soowel in de wijsbegeerte, als in de historie, zoowel in de maatechappij als in de kerk van lieverlede de nood- zakeiijkheid we^ erkend om het individa in eere to houden. Het valt niet moeijelijk aan te wijzen dat — om een voorbeeld to nemen uit den kring dersociale en een ander uit den kring der religieuse wetenschap — de ontkenning van het recht van den persoonlijken eigendom, en de onverschilligheid omtrent de eigenaardigheden der verschiliende confessien, op de zelfde lijn liggen, de lijn van eene pbiloaophie, die terwijl zij het iiberperadnHche winnen wil tot het gebied van het unterperBonUcAe uederdaalt. ^) De krachtige handhaving der persoonlijkheid schijnt mij toe de eisch te zijn der zedelijke wijsbegeerte dezes tijds en het geestelijke wezen van den mensch moet als de hoofdsom van aile onopgeioste realitei- ten aan de wereld-wetenschap worden voorgehouden. God zelf was — naar de juiste opmerking van Vinet — voor de menschheid eigenlijk nooit een abstract wezen^ eene idee maar een persoon ^) en slechts als per- soonlijk wezen is de mensch in staat gewaar te worden, dat de absolute persoonlijkheid bestaat. De mensch is niet te verklaren zonder 6od. itOhne Crott Ut daa menacA" liche Leben ein leh ohne Du, eine Hntwicklung ohne Ziel, eine Sehnsucht ohne ErfiUungJ^ ^) Daarom ligt de godsdienst reeds in het begrip van den mensch, en dat hij aan God is gebonden, dat maakt hem wel afhan- kelijk, maar die afhankelijkheid is daarom nog geen verkleining van de waarde zijner persoonlijkheid. In het leven der natuor zien wij, dat de behoeften grooter worden, naarmate het wezen der dingen belangwekken- der is. De steen heeft minder behoeften dan de plant, de plant minder dan het dier, en ook in de dierenwereld zelve^ wat onmetelijk verschii in omvang van den kring, waarin de vervulling der behoeften gezocht moet wordenl Het rund graast in de weide maar niets minder dan het jacht- gebied van het woudgebergte heeft de arend noodig voor zijn bestaan. Niets minder dan God z^lven heeft de mensch noodig om de vervuUing zijner behoeften te erlangen. De maat zijner armoede — zoo werd ergens gezegd — is te gelijh de maat van zynen rijkdom. Omdat de mensch van God volstrekt afhankeiijk is, is hij eene vrije persoonlijkheid en Spinoza'8 tfomnie detenninatio negaiio eef* kan op den bodem van het zuivere theisme nooit alzoo worden opgevat^ dat aan de door God gedetermineerde men- schelijke persoonlijkheid zoude moeten worden ontzegd, wat tot haar wezen behoort. ^) De vraag is slechts, hoe die persooniijkbeid zich vormt en waar eigenlijk het centrum ligt van den godsdienst in den mensch. Wat is disX ik^ dat evenzeer in het ik neem waar der empirici als in het ik denk der speculatieve wijsgeeren verborgen ligtp Wat is dat ik, dat om in de taai van Schleiermacher te spreken, te midden van de eindige din- gen naar eenbeid streeft met den Oneindige en in iederen oogenblik zich eeuwig gevoeit? Wat is deze concentratie van het menschelijke leven^ die blijkens de ervaring de voorwaarde is, waaronder de ontplooijing van alle krachten van den geest plaats heeft?'^) Het lijdt bij mij geenen twijfel of de genetische methode moet bij de voorstelling van de ontwikkeling des psychischen levens worden toegepast en 6f men zich traducianist 6f gene- 85 S74 e. I. LAHBKS Mlianist noome, ter ferklariDg van het kfm der Eiel fliocte& de beid» ftM^toreD, waaiwt het memobeDlevea gevormd wordt, in hnnne psjvhiaehe beteekenis optreden. Wanneer men niet , op den meg van het empiiwiM tredende, het ik wil verklaren uit de buitenwereld en daarmede de oor- spronkelijkbeid vbb het self bewuatzijn ontkent , sal men de atelling moeten aMvaarden dat het ii in den meBBcdi bij de vornnng van iipi leven on^ staat, als noodzakelijk aitvloeisd van het generatieprooes. Wcmit St tra* dueianisme — aoo alt nog niet lang geleden door Ijerch ^) ^ bestradan , ik viees, dat hierbij bet .misverstand een hoofdrol speelti dat bij de gene- ratianistiscbe opvatting alle reoht van het creatianiame veiiooohend wordt. Het gekit hier de reohte waardeering van bet Theisme, dat jaist daaHNn niet met bet Deiame -^ naar Hegets uitdrnkking — God alleen op de eerste bladzijde laat voorkomen, dewijl bet aan de immanentie Oode zidi vMtboudt. ^y Het ptycbischa leven moet eehteri hoe ook ontstaaii, eelf in elfk geval sijne Belfstandigheid veroveren en kunneei wij in verstmd en ffevoel den mannelijkeB en vrouwelijken factor ten^fvindeny deae zeUirtan» (i^heid wordt alleen op het gebied van den nM tot atand gebmcfat. Daarom wordt ook het zetfbewMtiajn eerst ontwikkeldi zoodra die ethii^ /iiiSpannQBg'' rieb vertoont, die tot de vorming van den wil leidt. Im Aen wil b^raikt de pereoonlijkheid van den mensch haar dod> en moekt men some bezwaar hebben tegen de voorstelling , dat de wil gevormd woidt m het empinsehe «t nit de verbinding van het subjeotisve en objeclieve ik^ ab uitdrukkiBg van 's mensehen innigst wezen bb^t hij bij deie genetisefte ootwikkeling faet kraobtigst bewijs, dat de menseh van Gods geslaoht is. I)e intelleotiidiistiiohe en de mystisehe eijde van den godsdbnst behosft volstorekt niet miskend te wcNrden wanneer wij meemn , dat de godsdiSBst eigenlijk eerst op het gebied van deo teU te buis b^oert. Het is weltiehi de fout van Sehleiermaeher, wiens verdienste overigens ook ep dit terrein neg akijd te weinig eidDend wonit, dbt hij het nrenschelijfce levca te w«inig als uefkMomheid ^ te weel als toeetand berft epgevat. Ik Bseea« d«t daaroBi nqg aooveel onsekevfaeid orerbltjft bif de beantwoording der vimag , die wij behaiiddieD, dewijl het te wein% begn9|oen wordt, dnt bg ds» godsdisnst de me«ich actiaf optveedt. Ook aag Schenkel dat voorbij, toen bij in iiet gewetea een gemewseksippelijk o^gaan voor de BodelgiQB RlDEVOBRINGw m en de goctadimtige liiBctien k den toeQsch meeiide gerdDdea te keb* ben. *') InliMaekenr denk ik er niet aan , te ootkennen deft het ¥eittand Gtod rie koogtte ^eot tmi kennis , of dat ket gemoed Hem ali de yw^ ▼oUing f«n zgnen inkowl aoekt Sleohta dit wordt bedeeld, dat vaa godtdienat geene apraak kan aijttt wanneef de wil niet oveieenkomatig den eisek der menBehelijke^ naar Goda baeid gevomde persoonlijkheid ^ lich w toe bent^ om de kennia van Grod te aanvaarden en de behoefite aaar God tot haar lecht doen kooien« Ook Ebrard erkent in njn jongate trerk dene beteekenia tan den wil, met het oog op den godadienat, ^ en altijd bl^ de wenk behartigenswBardig, door Fidite gegeven» toen hij sijne proeve vaa XMH aller Ofend^artmf met eene beaahouwing van de wih-tkMrie opende. De peraoooiijkheid van den mensoh treedt te voottohrjn in den zdfataD*' digen wil en de wil moet aich nitstrekken naor Qod, aal er godadianitig leveo in den menach bestaan. Zoo kan bij de verachiMende volken nog van gedadienst geeproken wordea , al waa hunae Hieoiogie niterat aruL en hnn faart gesloten» waar het de openbaring vaa het gemeedaleven gokL^ en is er rechtmatig bezwaar -^ waarover stndca nader -^ om osHl aan hel Christendom den naam van godsdienst te geven, die zwarigheid verlieat eenige kracht , wanneer bij de opvatting van den godsdienst als eene werk- zaamheid van den wil^ de brug wordt gelegd tusschen de gewone termen, waarin de godadienst heacdireven wotdt en het woord ffelodf^ waarin eigen- l^k op ttieow-Teitamentisoh atandptint het godsdienstige levm van den Ohriateaf aijne beste nitdrukkfng vindt. Hoe het zi}, de godadienst is het voorwerp^ wasrmede de ^8dienat>- wetensehap aioh heeft beaig te houden. Aan haar is het de geschiedenia der gedsdiettsten te debrioopeu i om te ontdekken , welken gemeenschap^ pelijkeft kamktertrek de godsdieneten toonen. Aan haar is het, al de eorkonden der verscMilende godsdiensten te versamelen^ ooi na te gMO^ wat de mensch ever Ged en Oodd^Jke dingen heeft gedaobt; Am baar is het, d^ gesehfedenis der leerbegrippen te onderzoeken en de wetten der dognatiscbe onlwikkeling op te epMren. Aan haM* eok de phiioiophie vao den godsdienst Mr hand te nemen en het wezeo van den tnenseh te dooifoekea , met het doel eoi het centntalpdnt des godsdienstigett levMi 85* 276 G. H. L A H B R S te Tinden, Aan haar is bet in e^n woord al wat' tot den godadienat in betrekking staat, te bescbouwen, te ordenen, te verklaren. Schoon is hare taak en veelsijdig hare roeping. Niet Bonder beteekenis ia het, dat lij optrad joist in den tegenwoordigen tijd , waarin slechts al te veel gevaar bestaat, dat de exacte vakken eenzijdig bevoordeeld worden en waarin daarentegen spiritisten ons met Ostrogradsky versekeren, dat zij het geloof aan God aan het nTiachrucken** te danken hebben. '^) Hate methode is der godsdienst-wetenschap van zelve aangewezen ; indoctief zal zij te werk moeten gaan en de empirie moet hare leidsvrouw zijn , waar zij hare resol- taten verzamelt en ordent. Treedt zij op het gebied der pbiloBophie, zij zal geroepen worden te besUssen tusschen het groote verschil in wereld- beschouwing, dat de denkende geesten verdeelt. Ook zij ataat onder den invloed van het wijsgeerig stelsel, dat haar aannemeUjk schijnt Voor de handhaving van het Christendom in zijnen historischen zin zal zij zioh leenen maar evenzeer voor de steliingen der modeme wetenschap. Intus- schen, een ding zal blijken — de godsdienst is ingeweven in het leven der menschheid, en er vloog eens — naar Tholucks woord — een cherub over de aarde, die overal eene veder liet vallen. Ik sprak over de yodadienat-toetenachap en meen, dat zij in den kring der wetenschappen niet gemist kan worden, dewijl zij zich om den gods- dienst als haar middelpunt beweegt en trouwens niemand ontkennen kan , dat de godsdienst een der hoofdfactoren is in het lev^n der menschheid. Het is merkwaardig , dat in tijden , waarin men in bijzonderen zin eene geschiedenis doorleefde, de godsdienst het meest in eere was. Ook deze tgd doet ons eene geschiedenis doorleven, naar het oordeel van allen — - zoude ik bijna durven zeggen — - van onmetelijk belang. Welnu, indien men zoude meenen te moeten zeggen, dat deze eeuw den godsdienst zal loslaten, de profetie is, met het oog op hetgeen wij rondom ons zien ge« beuren, niet gewaagd, dat de godsdienst er niet aan denkt, onze eeuw los te laten. Ik bepleit hier niet de oprichting eener fiusulteit van gods- dienst-wetenschap , ik behandel niet de vraag , of deze wetenschap bij de REDBYOERING. 277 philologie en historie hare plaats zoade kanDen vinden « ik beweer slechts , dat de encyclopedie der wetenschappen jaoimerlijk geschonden^ ja ik oor- deel, dat voor alle geestelijke wetenschap het graf gedolven zoude sijn, als een in vooroordeel bevangen geslacht soms meenen zoude in het belang van wetenschappelijken emst den godsdienst toegang te moeten weigeren tot de Universiteit. 