title: Annales Academici
creator: None
text: De klassificatie der organiscbe ligchamen was ook niet genoegzaam geba- seerd op bunne constitutie, en die constitutie kan men alleen langzamer- hand leeren kennen , door uit te gaan van eenvoudig zamenge&telde ligcba- men. Men begreep niet, dat ontleding, analyse, all6en niet in staat ia, om de constitutie van organiscbe stoffen te doen kennen, maar dat ook hierbij de metbode van synthese moet gevolgd worden. Deze laatste bestaat daarin, om, uitgaande van grondstoffen, langzamerband op te klimmen tot meer en meer zamengestelde ligcbamen, eene metbode naast die van analyse sinds overoude tijden op bet gebied der anorganiscbe scbeikunde met zooveel vrucht toegepast. Maar dat men op organiscb gebied dezen weg niet insloeg, had zijne oorzaak. Als weleer nam men ook thans iets aan, wat niet bewezen was. Men ging uit van de onderstelling , dat er in den grond een aanmerkelijk verscbil bestaat tusscben anorganiscbe en osganiscbe ligcbamen. Van daar dan ook de splitsing der scheikunde in anorganiscbe en organiscbe. Buffon seide : «^11 existe une matiere organique animee , universellement repandue dans toutes les substances animales ou vegetales, qui sert ^lement a leur nutrition, a leur developpement et a leur ^eproduction.". Daarmede had Buffon uitgesproken, dat er eene scherpe scbeiding bestaat tusschen organische en minerale stof, — alsof hier geene plaats ware voor eene andere beschouwing, het zelfs overbodig achtende daarvoor bewijsgronden te zoeken. De levenskracht ontnam veel levenskracht aan de ontwikkeling der orga- nische scbeikunde. Maar ook weldra zou deze zich van die ketenen ont- slaan en niet langer gebonden worden door eenige willekeurige bypothese. Een nieuw verschiet opende de ontdekking van kunstmatig ureum door Wobler in 1828, die aantoonde, dat deze in de dieren gevormde verbin- ding kan verkregen worden door uit te gaan van eenige cyaanverbinding , gemakkelijk uit grondstoffen op te bouwen. AI werd de streng logiscbe methode niet gevolgd, langzamerhand werd Digitized by Google REDEVOERING. 197 eeD grooter aantal eenvoudig zamengestelde organische ligchamen bewerkt, terwijl eenig meerder verband kenbaar werd tusschen deze en sommige meer ontwikkelde stoffen. Was de methode in 't algemeen nog de analy- tische, daarin be*staande, om verschillende agentia op plantaardige en dier- lijke scheikundige ligchamen te doen inwerken, hoezeer meer toevallig, men vangt aan, met hier en daar de methode van synthese te voigen. Nog is die synthese veelal slechts partieel, niet volkomen. Men gaat niet ttit van de grondstoffen zelve. Me^v in ieder geval, de methode begint te leven op het gebied der organische scheikunde, en hare vruchten kon- den niet uitblijven. Terwijl het materiaal toenam, ontstond de behoefte aan eene betere klassificatie. Meer en meer worden de ligchamen tot reeksen terugge- bragt, en ten slotte kon het meerendeel der ligchamen uit koolstof en waterstof, of uit koolstof, waterstof en zuurstof zamengesteld , in eene groote reeks worden zamengevat, welke reeks thans het middelpunt is der geheele organische scheikunde. En uit die reeksen ontwikkelde zich het streven van Gerhardt en ande- ren^ om het meerendeel der organische stoffen terug te brengen tot eenige weinige typen, zooais de krystallograaf dit vermag te doen met zijne kry- stallen. AI droeg die poging in menig opzigt uitnemende vruchten, zij kon geen stand houden^ omdat in die typen meer kunst dan natuur is. — Thans zijn die Gerhardfsche typen bijkans geheel verlaten , nu de methode van synthese door Berthelot, Hoffmann, Wiirtz en vele anderen eene eenigermate gewijzigde beschouwingswijze omtrent de constitutie heeft in 't leven geroepen. Van nu af aan is het streven hoofdzakelijk , om de constitutie te grondves- ten op synthese, zonder evenwel de analytische methode te verwaarloozen. Alhoewel gewijzigd, beschouwt men ook thans de organische ligchamen zamengesteld uit een kleiner of grooter aantal groepen, uit grondstoffen opgebouwd, terwijl men zelfs eene poging aanwendt, om door middel eener hypothese, die der afiiniteiten^ een uitvloeisel der vroegere aeqniva- lenten-Ieer, eene verklaring te geven van het verband dezer groepen onder- ling en der grondstoffen, tot deze groepen vereenigd. Het boofdbezwaar , dat men hier aantreft is, dat de leer der aequivalenten nog niet genoeg- Digitized by Google 198 E. H U L D E R zaam tot een wet ib verheven. Daarentegen vervalt de wet van Gay-Luiftac ttitstekende diensten aan de .acheikundige achrijfwijse. Wat deae laatste betreft, zoo mist men nog die overeenkomat , walke voor de wetenscbap wenschelijk ware. Maar hij , die vorm van wexen weet te ondeiacheiden , zal het bezwaar betrekkelijk gering acbten. Hij zal in eenige acbeikundige schrijfwijze geen doel, maar een middei aien. De syntbetische methode ie het, die op de nieuwere organische scbeikunde baren atempel drukt, en^ in de geBchiedenis , de ontwikkelingsphaae » waarin sich tbane de schoi- kunde bevindt, als een nieuw tijdvak oal doen erkennen. Raeda nu is eene plitsing der ligchamen in anorganische en organiBcbe niet te verde- digen: wil men eene splitsing, met meer regt zou men dan eeoe verdee« liog in koolstof houdende en niet-kooktofhoudende ligobamen kunnen aian- nemen. Veel is er, dat de syntbetiscbe methode reeda a priori aanbeveelt. Zij is ongrtwijfeld de meest logische. Uitgaaa van eenvoudige en opklinunen tot meer en meer zamengestelde ligchamen is ten slotte de methode^ die> oader andere vormen, ook op mathematiacb gebied wordt aaogewend^ en gaame streeft men naar de mathematiache metbode ala de meest zekere. Bovendien de verachijnselan / die men bij het volgen deaer metbode waar- neemt, zijn dan ook niet van auiver empirischen oorsproog. Uitgaande van bekende feiten, denkt men zich eene nieawe combinatie en toetat deae aan de proef. De gedachten , in de studeerkamer geboren , worden in het lAboratorium tot feiten verbeven. De methode, die sdch ala de meeat togiscbe aanbeval , wordt onderworpen aan de vuurproef der ervaring. Haar beste criterium is: voorzeggen en bewaarheid vinden. JBn daarmede is eme stabiliteit gegeven, die ons sou doen vermoedeo, dat de scbeikunde, wat de methode betreft, hare hocgste ontwikkelingiphase if iogetredan. In vaarheid steunt het wetonacbappelijk gebouw tbans op vaste baais; bijfcaos iedere steen daarop gebr^t, is door eeoe gedachte aoo bet be- Bteande v^bonden, en aUe meteoren te zameo zijn niet io staat» bet vast geoemeoteerde gehouw te doen iostorten. Zietdaar de vracbten eeoer goede methode van oodersoekl Men vane evenwel niet, dat de arbeid ligt is. Wat is het gemakkelijk in het aigemeen te z^en: op schoikuodig ge* Digitized by Google REDEYOERING. 199 bbd moet bovenal de synthetische metliode worden gevolgd I Wat is het moeijelijk, een nieaw ligchaam door syntheae te erlangen en zijne oonsti- tutie te bewerken. Jaren strenge arbeid wordra veelal gevorderd, v66r men in staat is, aelfstandig een scheikundig ligchaam te maken en goed te determineren : de hoofdarbeid der tegenwoordige scheikande. Ik steij meti faeeft eeoe eenvoudige gedachte , waardoor men in etaat is eene nieawe oombiiiatie te maken. In de eeiBte piaats is zulk eene gedachte veelal de vnicht van een langdurigen, praktischen en theoretischen arbeid. Maar thans komt de uitvoering , die de meest volhardende inspanning vereischt. Vele bekeade Ugohamen, self nog niet gemaakt, moet men vervaardigen. De bereidinga-methoden van deze laten niet weinig te wenschen over, zoo- dat men moet aanvangen met die te verb^eren. Ook dan, wanneer de gedachte een reraltaat kan geven , moet men in den regel de omstandig- heden leeren kennen, die dit mogeUjk maken. Praktische oefening is voonl hier een hooldvereiachte. Dan volgt het zuiveren van het gevonden %chaam, het zviveren van eea ligchaam, dat onbekend is, dus waarvan de e^nachappen onbefaeod rijn. Een praktische blik is hier onmisbaar. IVsn alotte moet de aaMdyBe besiissen , of de gedachte juist was of niet. Zij , die niet gewoon sijn op het gebied der scheikunde te leven., mee- MQ, dat het waarn^en van verschijnsden de hoofdzaak is. Bn toch hoe weinig ziet het oog onmiddellijk datgene , wat voor de wetenschap vrucfaten afweipt. Het uet dikwerf , of er inwerking plaats faeeft of niet bij reactie van*^stoffen op elkander, maar somtijds niet eens. Door denken bijkans alleen moet de echeikundige de pnxseseen bestuderen, en de naald van zijn balans is 'bovenal zijn oompas. Deze naald zegt hem ten slotte, of hrj goed gedacht, dan vei of hij gedwaald heeft; deze ntald^ die steeds de waarheid q^reekt , veroorzaakt hem dikwerf niet weinig faartkloppingen ; ala hij» weken soms maanden arbeidende aan het makeneener eombinatie, zal weten , of zijn werken eenige vrucht zal opleveren , of dat faij met nieuwen moed wederom zal moeten aanvangen. Men denke niet, datgroote mannen op scbeiknndig gebied, om alleen te blijven bij de tegenwoordige hoofdrigting . der wetenschap, hunne gedaefaten zonder inspanning doen geborai.worden, veel minder die zonder veel arbeid bevestigd zien. Zelfs een Kolbe en een Hoffmasn vervolgen eoms jaren een gedacfate, voor zrj Digitized by Google 200 £. M U L D E R een resultaat geeft. Het //tenax propositi" is dus des te meer noodzakelijk voor ons, die op het voetspoor van groote meesters, als een Berthelot en een Wiirtz , een Eolbe en een Hoffmann , combinaties van dieper gedachten moeten vervangen door die eener meer eenvoudige natuur. Om een dier gedachten te verwezenlijken ^ is het bovenal noodig, na zich de hoofd-manupulaties te hebben eigen gemaakt, eerst onder lei- ding, en langzamerhand meer en meer zelfstandig, in die ngting van onderzoek ons te oefenen. Dan mag ons werk den naam van onderzoek dragen, waarop het analyseren van mengsels naar bekende methoden, een mechanische arbeid, geen aanspraak kan maken. Stellen wij ons met het laatste tevreden, zoo beoefenen wij niet de eigenlijke wetenschap, die eene inspanning vordert van onzen geest, en het hoogst bereikbare is, dat wij meester worden van een menigte feiten^ zonder in staat te zijn, om een scheikundig ligchaam te maken, te zuiveren en te determineren. Vestifen wij het oog op inrigtingen» waar het scheikundig hooger ondervnjs gere- kend mag worden zijn maximum van ontwikkeling te hebben bereikt, op een Berlijn, een Gottingen en een Bonn, wij treffen er aan eene verdee- ling zooveel mogelijk yan den arbeid; het scheikundig Laboratorium is als een wetenschappelijk organisme, waarin ieder zijne taak vindt, en waar de syuthetische methode vooral geroepen is, om het gezamentlijke werk te bekroonen. Ook in Nederland zou die methode op organische scheikunde met vrucht kunnen worden toegepast. Al kan men geen cyaan ontdekken als een Oay-Lussac, geen ureum als een Wohler^ geen kunstmatige laurine voortbrengen als een Strecker, Nederland is rijk aan scheikundige Laboratoria, geene kosten worden daar- aan ^espaard, en het kan voortdurend zijne eenvoudige combinaties leveren aan de wetenschap. En mag die methode in Nederland nog niet op den waren prijs worden gesteld, — wat deugdzaam is weet met onwederstaan- bare kracht iederen weerstand te overwinnen. Onder hen, die de wetenschap der laatste jaren niet volgden, zijn er velen , die de ^synthetische scheikunde" als een bijzonder gedeelte beschou- wen. Geene opvatting onjuister dan deze. Is het noodig te herinneren, dat ook de anorganische scheikunde hoofdzakelijk door synthese werd wat Digitized by Google RBDEVOERING. 201 Kij isP De organische scheikunde volgt das sleohts den weg, haar door hare oudere zuster aangewezen. Zij volgt dien niet voor een deel van' haar gebied, maar voor het geheel. Vrees voor eenzijdigheid, bij het volgen dezer methode^ is dus zeker niet gegrond. En zal de moeijelijk"* heid ons temghoaden? Onderzoek moge, vooral aan de hand der 87nthe-> tische methode^ veel tijd vereischen^ de vruchten zijn des te beter. Men kan zich zeker in den tijd, tbt onderzoek vereischt, betrekkelijk meer feiten eigen maken^ maar tot de eigenlijke begrippen klimt men slechts op door onderzoek^ en e^n begrip is eene bron van duizenden feiten. Men meene ook niet, dat zij ons alleen leidt tot een abstract gebied van wetenschap. Verre van daar. Zaken van toepassing sluiten zich van zelve aan het zuiver wetenschappelijke. Ook hier is de synthese tot heer- schappij geroepen. De physiologische scheikunde van het dierlijk organisme ontleent reeds meer en meer aan de door synthese verkregen kennis der koolstofhoudende ligchamen, en wij aarzelen niet te beweren: geen dege- lijke kennis meer aangaande physiologische scheikunde zonder synthetischen grondslag. En heeft de technische chemie reeds gewigtige toepassingen te danken aan de zuivere wetenschap, de analytische maakt van zelve een hoofdbestanddeel uit bij het onderzoek. Bovendien , zaken van toepassing mogen in ieder gevai slechts een ondergeschikte plaats innemen bij ons wetenschappelijk streven. De zuivere scheikunde is de stam, waaruit ai hare takken, waaruit de physiologische en technische, de toxicologische en pharmaceutische scheikunde haar hoofdvoedsei putten. Wel nemen de bhtderen koohiaur uit de lucht op , en geeft dat koolzuur vooral de noodige koolstof zelfs aan den stam^ maar de onverbrandbare bestanddeelen , zij worden geput uit den bouwgrond en gaan van dezen in den stam en van dezen in de vertakkingen over. Hem die twijfelen mogt, of wij op den regten weg zijn, wijzen wij op de geschiedenis en vragen: Wat is er gebleven, wat vergaanP En het antwoord luidt: dat op het gebied der organische scheikunde bijkans niets vast stond, dat niet door synthese was verkregen. De feiten, die zij leverde, treden daarenboven in het schoonste verband^ zoodat wij hier vooral scheikundig leeren denken. Be* stond het onderwijs in de organisohe scheikunde vroeger in een mededeelen van bereidmgen en eigenschappen der ligchamen^ en werd daartoe weinig 26 Digitized by Google tOS E. M U L D E R iiia|Miiiiung vw oitteii gM8t vereiecht, thani^ qu aij vatbMr i» voor eeM moer matbwiatiigQhe behandeliiig, beataat dit oiiderwijs hoofdaakelijk ia een aaDtooMti vao verband betreffendQ de betiakkelijke coaetitatie det ligcbamen, tn de aOheikuDdige foriiiulaa vormen het snelsehrift, waarmede men in eemge weioigQ aeoonden dikwerf ean arbeid vMk ja«aa teruggeeft. Behalve de scbeikunde i» er npg eea and«r gebied, en wel een soivet wdtenschappeUjk , voor natuurkunde en scheikunde van het meeete beiang, aamelijk de phyiia^ scheikunde, die de scheikunda voreenigt met de natuurkunde* Geen wonder, dat deze beide wetensdiappea » die thana de baab vormen der natuarwetenaohappen , telkena met eikander in aanraking komen. In de syathetiaohe methodd ligt de weg, om ze eonmaal tot een geheel te doen aameDsmeUea. De physiache sc^kunde biedt een ruim vehl tot onderaoek aan« Het mag 0O6 doel niet zijn hier te tisaden in eene ontwikkeling der geschiedenia van het vele, btjgedragen tot de ontwikkeling van dit belangrijke deel der luiveEe naitilurwetenachap; alleen mag ik wijsen op eenige hoofdpontiiL In inb algemeeB bestaat er verband tuaieheD p)ijmBche eigenschappen en aameniteUing. De phyeieGhe eigeoachappen tooh der ligobamen zijn de iMuUantea van hat weBan der stof , niet minder dan de verhouding der ligdiamen tot elkander. Da bepaling dier eigenschappen moeat daarom lijka VTDohten dragen voor de scheikunde. Zoo ia het aoortelijk gewigt van ligehaaaeii in gaa^ an dampvoroi voor ons een der meeat gewigtige eigenaabappeD gewoDden^ vooral met het oog op do wet van Gay^Luasac, op de aeheikundige achrijfwijza toegepaat. Het verfaand iosaohen deie aoorteigike gewigten en zamanstelliDg is sehitterend aan het licbt getreden. Verband is aangetoond bi^ vele ligoliamen tusachen kookpunt en aamen« ateUing, brekinga-index en aameosteUi^g. Verband meant men te hebben erkend tussobeii soortelijke warmte esk 80orteIi(|k gewigt van grondstoffefi in gas^ of dampvorm* Ben0 phyosche eigensebap, dia ongetwijfeld van groote beteekenis is voor den boa^ der hooger ontwikkelde kooiatofhoudende ligchamea, is het veltDoge», dat 81) bezitten , o<n in oplosaing in te weiken op gepolaiiseerd licht. Opmerkelijk ia, dat tot nog Ust aan de syothetis^ scheikunde aiet is mogen galokken» om aulke ligchuneD te make». De sckeikunde Digitized by Google REDBYOEIIING. 801 kan wel eeii wijiwteeDsuiir opboawen, maar geen wijtisteensaar, dat vol^ komen overeenkmnt met het nataortijke, geen wijnafieenBaar dat ket ge« Begde Termoge& beiit. Men moet dot erkennen: op dit oogenblik heeft de scheikande in have syntheee eeoe soherp geteekenda grens niet kunneai ovenchrijden. Bn sien wij in de planten uit koolzuur, water en amoKxiiak niet Blechts dat wijnsteeneaur, maar ook oetmeei en eiwitttdr, wier boaw aeker veei meer ingewikkeld ie, tot stand k<»nen, de •cheikande kan daar^ tegenover voor alsnog slechtg hare onmagt belijden* Zal men thans Benelkis niet meer nai^gen, wat deie BcheikuQdige in 1840 Uet drakken: i^In de organische nataar ichijoen de grond* #8tofPen aan geheel andere wetten te gehoorzamen , dan in de anorganiiehe natnur^, logenstraffen kan men hem niet, wamieer hij beweert, is^dat de irproducten, ontitaan in de d^^anische natuur, venchiUen van dio der aaoiganiache'^ Boven spraken wij van eene verdeehng in niet-kodbtof- en kooiitofhoa* dende ligchamen: de laatite loaden wij dua kunnen ^>litieninpolanierende en niet polariserende. De tijd lal moeten leeren of een opbouwen van polariiorende ligduiHieii mogefijk ii. Wanhqpen wij niet. De organiiche scheikaiide» die luh thans zeo krachtig ontwikkelt, ichijnt niet lang meer te Bullen waditen <^ die ontdekking , wdke de wetenechap bewaart voor een LavcHiier of een Davj van omen tijd. Inmiddeb kan de acheikunde van die eigenschap paitij trekken ter be» oefening der conititutie vQp hooger ontwikkelde kooktof houdende ligcha<» men, en gelukt het ten slotte loodanige ligchamen door «Tnthese te bereiden , dan vangt voor de phyaiologische icheiknnde eene veel belovende periode aan. Dan is het uitiigt geopend, dat lij niet aUeen verband aantoont tusiehen producten der Btofvriiseling van lager ontwikkelde Ug* chamen , maar dat ook de eiwitstoffen en andere hoofdbeetanddeelen der hoogst georganiieerde wee&eli in dat verband luUen w^en opgenomen, met andere woorden: de dierlijk physidogische echeikunde gaat dan hara opk>88ing in de synthetische icheikunde der kooletofhoudende ligohamen te gemoet. En hetielfde lot lal de plantaardig phydologische echeikunde deelen, die thans betrekkeUjk looveel minder ontwikkeld is, omdat de 26* Digitized by Google 804 E. M U L D E R producten van synthese in de planl meerendeels van eene hoogere orde sijn. Wachten wij evenwel daartoe voorloopig nog eenige eeuwen. De phjrsica bezit nog meer materiaal^ dat de scheikunde met het beste gevolg dienstbaar maakt aan faare eigene ontwikkeling. In de spectraal- analyse ontving zij het middel om nieuwe grondstoffen te ontdekken, tevens eene methode ter analyse, — eene methode ter analyse zelfs van ligchamen buiten haar onmiddellijk bereik. De scheikunde gaat namelijk verder dan onze Planeet: tot in de nevelvlekken wil zij trachten door te dringen. Maar zich spiegelende aan een Icarus, waagt zij die hooge vlugt alleen in gezelschap der Natuurkunde, naar wier raadgevingen zij luistert. Wat zou het noodig zijn , op meer te wijzen , de schoone vruchten te schetsen van de electro*chemie , en zoo vele andere vereenigingspunten van Natuur- en Scheikunde, om het hooge gewigt te doen inzien der phy- sische scheikunde voor deze wetenschap. Bestaat er een innig verband tusschen physische eigenschappen en zamen- stelling^ zoo ver moet het eenmaal komen, dat men uit de constitutie de physische eigenschappen kan voorspellen, terwiji omgekeerd kennis aan- gaande de physische eigenschappen veel meer dan thans het geval is, moet leiden tot die met betrekking tot de constitutie. Zoo innig is het verband tusschen Natuurkunde en Scheikunde. In eigenlijken zin kan de scheikunde zelfs beschouwd worden als eene vertakking der Natuurkunde, en terwijl de scheikundige meent te arbeiden aan het opbouwen zijner wetenschap, breekt hij die zeif af. Zijn toch eenmaal de reeksen nage- noeg voltooid, is men in de constitutie der ligchamen zoo diep mogelijk ingedrongen, en is de wederkeerige werking der atomen door de scheikun- digen nagegaan, voor zooverre hunne krachten dit toelaten; is de schei- kunde rijp geworden^ om in de mechanica te worden opgenomeuj dan zegt de natuurkundige : ^Mij deze wetenschap"', en dan zal langs mathe- matischen weg worden bewezen, dat, zoo onder bepaalde omstandigheden , mathematisch in rekening te brengen^ bijv. bij alcohol zwavelzuur wordt gedaan, er mathematisch aether ontstaat. Maar zoover zal het waarschijn- lijk vooreerst niet komen, en — zal de scheikundige nog wel een poos een Laboratorium behoeven met de noodige hulpmiddelen, niet slechts om Digitized by Google REDEYOERING 205 eene volmaakte scheikimde toe te passen, maar om zijne acheikimdige ligchamen te maken en te determineren. Welk een afstand tusschen de leer der vier element^n en genoemde laatste ontwikkelings-phase der scheikunde, die wij waagden als in het verschiet te vertoonen. Afaar weik een afstand reeds tusschen de leer van een Empedocles en den toestand der scheikunde^ ssooals zij thans leeft als zuivere wetenschap, maar ook ieeft in hare schier ontelbare toepassingen op het gebied van wetenschap en nijverheid. Men kan niet nalaten met eenig welgevallen die voortreffelijke voortbrengselen van den menschelijken geest gade te slaan, dien arbeid van eeuwen van duizenden mannen^ en met bewonde- ring vooral te staren op die zeldzame snelheid , waarmede zich de schei- kunde in de thans ingetreden phase aan de hand der sjmthetische methode ontwikkelt. Gelukkig hij , die door onderzoek tot die ontwikkeUng iets vermag bij te dragen. Onderzoek, dienstbaar aan de ontwikkeling der wetenschap, scherpt niet alieen onzen geest^ maar^ terwiji wij daarbij steeds kleinere of grootere bezwaren te overwinnen hebben , leert het ons meer en meer aan bezwa- ren van het leven weSrstand bieden^ en vormt en ontwikkelt het ons karakter. Gewoon, om bij onderzoek gedachten te toetsen, maakt het ons zelf- standiger en leert ons den arbeid van anderen hoogschatten , die nieuwe waarheden aan de wetenschap toevoegen, wanneer wij die waarheden be- veatigd zien, en niet weinig groote bezwaren abreeds ondervonden bij het volgen van het bekende; Onderzoek, aldus opgevat^ leert ons die kritiek gebruiken en uitsluitend achten, welke, hare wapenen ontleenende aan de praktijk, alleen in staat is, de waarheid te helpen zegevieren. Strevende naar waarheid — en wat is het doel van onderzoek anders — leeren wij de waarheid meer en meer liefhebben, niet alleen op scheikundig, maar ook op ieder ander gebied. Onderzoek verbindt ons aan de wetenschap, is een vervuUing in het leven , een rots , die ons een steun blijft , ook dan — wanneer veel onder onze voeten is weggezonken. Digitized by Google S06 E. MULDER REDEVOERING. Edel Groot Achtbareo Heeren . Guratoieti deier Hoogeiohooli Het «ij mij vergand, op dme plaats mijne erkentel^kbeid te betoigen voor de gefegenheid mq gesohonkea, om op het gebied der aofaeikunde aan deM Hoogeschool werkeaam te zijn, en iets te kunnen bijdragen tot de nn^ spreiding, minder, boo ik hoop, tan •cheikmidige kennia, dan, moge het zijnl tot waardeering van ware wetenschap; Hooggeieerde Heeren , Zeer geachte Ambtgenooten 1 Met welwillendheid hebt Oij mij in uwen kring opgenomen van den dag af , dat ik aan deie Hoogeeohool werd verbonden. Ontvangt daarvoor mijn* bartelijken daak! Elk blijk van Uwe geliegenheid atel ik op dea hoogsten prijs. Onthoodt mij Uwen steun en Uwen raad niet, soo dikwijlB ik dien sai behoevra, en blijft mij voortdurend die vriendschap schenken, die ik reeds io raime mate van U mogt ondervindenl WelEdele Heeren, StudMten deaser Hoogeschooll Mogt ik U wiJBon op het gewigt van onderzoek, en de methode daarbij te vdgen, ik sprak niet andera, dan in navolging van mijn Hooggeichatten Vader, die U steeds weea op ondenoek, als den ^igen weg^ om tot wetenidiap te komen; Laat ons atreven voortdurend gerigt sdjn op dat onderfloekl Arbeiden wij genmelijk, ieder naar rijne kraehten; Beoefenen wq de weteuflchap om de wetenschap. Offeren wij met geheel ona hart en hoofd aan haar onze beete krachten, en leeren wij haar liefhebben. De Kefde tot de wetenachap: //neacit oocaaumr' IK HXB OBZBOD. Digitized by Google UET BEUN(jr DAT DE BEOEFENAAB YAN HET HEBBEEUWSGH HEEFT BIJ DE KENNIS DER OYEBIGE SEMITISGHE TALEN. REDEVOERING TBR AANVAAKDING VAN HET GBWOON HOOGLBBEAAESAMBT AAN DB HOOGBSCHOOL VAN UTBBCHT, DBN 12deii FEBRUABIJ 1869 UITGESPROKEN D« P. DE J.ONG. Digitized by Google Digitized by Google BDEL-GBOOT-ACHTBABE HEEBEN CUBATOBBN DBZBB HOOGB- SOHOOLi WEL-EDEL-OESTBENGB HEEB SECBBTABIS YAN 'T COLLBGIB VAN CUBATOBBNj HOOGGELEEBDE HEBBEN, BECTOB MAGNmCUS EN YEBDBBB HOOGLEEBABEN IN DE VEBSCHILLENDE VAKKEN VAN WB- TENSCHAP, HOOGGBACHTE AMBTGENOOTBNj WEL-EDELE ZEEB-GELEEBDE HEEBEN LECTOBBN AAN DEZE HOOGESCHOOL; EDEL.ACHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUUB VAN DIT GEWB8T BN VAN DEZE STAD EN DE HANDHAVIN6 DES BBGTS IS TOEVEBTBOUWDj WEL-BDELE ZEEB-GELEEBDE HEEBBN DOCTOBEN IN DE VEB- SCHILLENDB FACULTEITEN; WBL.BBBWAABDB HBEBBN LEBBABBN VAN DBN GODSDIBNST| WEL-BDBLB HEEBBN STUDENTEN AAN DEZE H00GE8CH00L| GU ALLEN VOOBTS, DIE DEZE FLEGTIGHBID MBT UWB TEGEN- WOOBDIGHEID VEBBEBT; ZEEB GEBEBDE HOOBDBRS! In tweeerlei rigting heeft de lingoistiek der laatBte jaren groote vorde- ringen gemaakt. Aan de eene zijde door het streven om dieper door te dringen in de kennis van iedere taai, hare literatuur van vioeger en later tijd grondig te bestuderen en naar de resoitaten hare apraakkunsten en woordenboeken te hensien. Aan deu anderen kant door den arbeid van hen, die eene gansche reeks van talen tot een voorwerp van weten- achappelijk ondenoek maakten en daarin niet siechts de naauwste ver* wantachap^ maar in de punten van overeenkomst zelfs wetten hebben ontdekt. Meer dan men veelal meent sijn wij aan laatstgenoemde rigting verschuldigd. Zi] heeft bewezen dat volken, door tijd en ruimte oneindig .ver van elkander verwijderd en vroeger vreemdelingen geacht, leden sijn 27 Digitized by Google 210 P. DE JORG van 'i zelfde gezin , en langs dezen w^ getoond hoe taalstadie nog kan spreken van de onderlinge betrekking der volken , waar de oudste geschie- denis zwijgt. Zij leert ons, waar zij den ler onzer dagen den Indier van vMv doizeHden jarea als broeder doet erkennen , om ook eefiiwen en natio- naliteit weg te denken en ons een te gevoelen met de menschheid van keden en i^rheen. Maar weinig zegt nog dit alles vergeleken bij het praktisch nut, dat zij aan de lingoistiek zelve schonk, bij de krachtige halp die d6 eene taal aan de andere verleent. Aad dezen bijstand hebben niet alle literatofen dezelfde behoefte. De een heeft met eene rijke, de ander met eene arme taal te doen. Wat hier voor hem beslist is de mate en het gehalte der letterkundige voort- brengselen waarover hij te beschikken heeft , de gelegenheid die er bestaat hieroit zijne taal naar eisch te leeren kennen. De een kan en mag zich onafhankelijker dan de ander gevoelen, In zekeren zin, b. v., kan het den beoefisnaar van het Grieksch vrij onverschillig zijn wat da wetenschap aangaande den zamenhang dezer taal met die vm andere volken moge leeran. Spraakkunst en woordenboek njn hem gegevao en, zoo zij nog iets te wensohen overlatm» hij kan uit eene rijke literatnur het ontbre- kende aanvuUen en zqne kennia bij voortduring verrijken* De vergelij- kende taalstudie mag de wording en oorzaak van menig grammatisch ver- schijnsel verklaren^ aantoonen hoe dit of dat woord in het Sanskrit luidt en overgegaan in het Grieksch dezen of genen vorm heeft aangenomen, hij kan des noods al die vreemde hulp ontberen en uit eigene middelen zijne taal volkomea leeren verstaan. Niet ieder taalgeleerde ii zoo bevoor- regt. Vatt menig volk der oudbeid ii eene beperkte Uteratair^ wn ando-' F0D zijn slochts enkele opsohriften overig. Mag het vreemdsoortig letters^rift al ontraadseld zijn, Grammatica en Lexicon zijn 6f hoogit gobnkkig 61 in het gefaed niet bekend. Waar aioet bier de Oeleerde in mjm verle- genheid heen? Hulp van buiten alleen bestaat en» begeerig^naar eenig Ucht in den duiaterM nacht, roept hij haar dankbaar in ed mag Irij vaak in zijne pogi&gen slagra. Hier mag de kennis der aanverwante HMectm geen artikel vm weelde heeten , maar moet zi) in eene behoefte voorMifr. Op deae vrija», om mij nogmaalB tol het gebied van dM Iddogermaan-' sehen taalstam ta hepeiea, is de kemiis verkregen van heft flMA, de taal Digitized by Google RSDEyOERIMG. Ul (}ir hokande Zmdnymta. H«t SoMkrit aui d» Miie, m hel PersiMk w» de andera lijde hebben d^ sleutels getowrd tot verkkciiig ^w dit hei* lige boek. C^ Samitiich taalgebied ia beit niet aaders geatetd. De Btudio der vet^ mnte dialeoten, doer de wet voor dea aanfitaanden Godgeleerde voorg^ sohreven , gaat vao eene waarheid nit dia vooral in oue dagea hoe laager hoe meer beteekenia erfaiBgt. M et het oog op de taak die ik geroepeii hen in Uv midden te vervnlkn vond ik het niet (»gepaat hierbij in dii uiir Uwe welvillende aandacht te bepalen. Verteent mij deaa aJb ik tofe U ga BprdDen over iet hdcmg dat de beoifenaar vcm iet £k6reeuwscA Herft iif de kemne der eoeriffe Semitiecie talem. Wamieer ieaaiid v66r een 160 jaar aieh genoopt had gevanden een ondevwerp als het genoemde in 't openfaaar te behandden, had hi^ vqbv si^e ruBt en eijn goeden naam beter gedaan de orde om te keeien en te spieken mv^ het belang dat de beoefenwr der Semitische dialeotea heeit bijj de kennis van het Hebreeuwsch/' Waat, loo als het door ona is aangegeven» eott het lang niet onberispelijk wesen, wat meer aegt, het aott eene gmve ketterij vervaden en het deodvonnie over onze rsgtgelod^ v%heid zijn geveld Het gaat toeh uit van de ondersteUing dat bet Ha* breeuwsch, de //lingua divina et primaeva, quam Deus, primua eiaa aiielor, enm Adamo in paxadiso comniunicavit/' gebaat aou kuDMn wor- dM door hel schemerlicbt der dialecten, wat de ongeripndheid aslve ia. irSel eaim quidun linguarum -^ aeo leert ons Geusset — lingfui Hebraea inre habenda est, quae ut sol siderum primum emiouife, ita exstitit aate onames sikiaa. Et «t sol insito fulgore se maniliBstat, nullius «niilia indi* gfina, vi simili poliet ipsa per se.'' Zeer juist redeneert dao ook de ge- nottnda Oronuigsche Hoogleeraar, ak hij legt: isrHinc eveiiit ut aiae Ua^ guas. Qrieatalea raro altingam; idqne aon in iinguae Hebraeae gratiam» aod ipearum; oA ipsas per eam ittnstrem.*' Sieae t^enoaergealelde meenmg wm Albert SchuiteBs toegedaan* DMe hMeemde asao, door gansch Europa te allen tijde met eere geMsmd om dM kiMhtigea stooi door hem aan de Oostersche faalstudi» gegevso', had met grooten ijwr cieh oy de kennis van de dialeeten, met name van het 27* Digitized by Google 218 P. DE JONG Anbisch^ toegelegd. Met het volste regt kon vaD hem worden geaegd, dat hij ziJQe tenten op dit gebied had opgeslagen en sijne nagelaten wer« ken leveren dan ook het meest doordaand bewijs hoe vertrouwd voor ajn tijd hij was met de njke Arabische literatQur. Het kon niet anders oi de armoede van de taal des O. T. moest al spoedig sijne aandacht trekkeo: Bene menigte wortelwoorden trof hij aan , die slechts eenmaal 6( als grond- vorm 6f in , derivata voorkwamen en wier zin eerst door de dialecten kon worden bepaald. Van andere radices ontdekte hij in het Hebreeuwsch alleen a%eleide, bijkomende beteekenissen , terwijl de eigenlijke in het Arabisch voorhanden was. Eortom, niet door dogmatische bespiegelingen, maar nit degelijk, taalkQndig onderzoek bleek hem de bewering van de 6enige voortreffelijkheid, de hoog geprezen zelfgenoegzaamheid van het Hebreeuwsch ten eenenmale onjoist. Zijne wetenschappeUjke overtoiging liet hem niet toe aan de //lingna primaeva" dit vereerend epitheton te laten; zij kon volgens hem de moedertaal der Semitische dialecten niet zijn, maar moest naast de laatstgenoemden als zQster eene ondeifpeschikte plaats innemen en voortvioeijen nit eene gemeenschappelijke bron. Bij deze ontdekking harer armoede bleef hij niet staan. Hij sloeg de handen aan 't werk om nit den overvloed van anderen in haren nood te voorzien en leide in eene menigte werken de proeven neder van het nnt^ dat de taalstndie des O. T. van de dialecten kan ontvangen. Loffelijk streven, maar niet minder gewaagd! Al was Gousset gptstait- ven, de Hoogieeraar Driessen en zijne geestverwanten leefden nog om voor de kerkleer te waken. In waarheid grievend mag de bejegening heeten, die Schnltens van hen ondervond. Een gewoon middel werd te baat genomen: bij de goede gemeente werd hij verdacht gemaakt. Om hierin gelnkkig te slagen was niet meer noodig dan dat aan zijn emstig, wetenschappelijk betoog schoone, hoUe klanken werden t^enovergesteld. Zijn boek De defecHbus Aodiernis Unguae Hebraeae werd ovwrbodig, ja onzinnig verklaard om reden dat het goddelijke niet onvoUedig kan zijn. isrLingQa Hebraea per se est plena, zegt Driessen^ in eoque plane singn- laris, qnod omnis eins constrnctio sit divina, enndem habens Anctoiem SpiritQm Sanctom/' Waar Schnltens nit den geringen woordenschat be- sloot tot de armoede van de taal des O. T., zag hij de zaak geheel ver- Digitized by Google REDEVOERING. 218 keerd ia, want ^quo paacioreB sant voces et dictioQes, eo facilius sibi illas familiares reddet lingaae Biblicae stadiosus: in quo agnoscimus non linguae pauperiem; sed Dei benignitatem et sapientiam." Dwaasheid ein% delijk was het de kennis der andere Semitische talen als onmisbaar aan te bevelen, want i/lingua Hebraea mater est istarum^ nec ab iis verba vocesque desumsit aut fari didicit/' Bovendieu was het, zooals Gousset had gezegd , niet te gelooven >/Deum , ut a populo suo nobisque intelli- geretur» onerare nos tot linguis discendis voluisse." Edel en regtmatig is de verontwaardiging , die Schultens aan den dag l^t over hun stelsel van verdachtmaking en over de onbevoegdheid , waarmede zij als regters in deze zaak optraden. //Hi , schrijft hij , si unquam ad scripta mea oculos taies adiecissent, quales in Lectoribus meis desidero^ nanquam ne tacita quidem suspicione me verberassent ^ nedum ut tot im- prudentes, imperitos, absurdos, de honesHmmia meis, addam^ (sentiens Gui serviam et cuius in viribus stem pugnemque) Hcclesiae Beformatae profuturiB conatibus, sermones concitassent , longeque ac late disseminas- sent. Nunquam ooncipere potui , quomodo JV^iri doctissimi a se impetrare possbt , ut de iffnotie non in privato iudicent solum , sed etiam in publico sententiam ferant. Hoc ab omni prudentia tam seiunctum , ut nec publi^ cum, nec adeo semet ipsoa satis revereri videantur, qui id committunt. Quid dicet, quaeso, Posteritas, quum videbit, magna nomina tam fiden- ter pronunciasse de veu vel abusu linguae Arabicae, quam sibi vix cogni- tam , nedum perspectam , ne ipsi quidem diffiterentur. Certe Cl. Gussetium ne Hlementa quidem tenuisse satis apparet. Cl. Driessenius etiam dili- genter valde curavit, ne literulis Jrabicis imbutus crederetur. Et hi tamen Viri, aliis meritis venerandi sane, vidente orbe erudito, tribunal conscen- dunt indeque adversus dialectos magnificas sententias promulgant!" Het nageslacht, waarop Schultens zich beroept, heeft te zijnen voordeele beslist. En waarlijk niet te vergeefs heeft hij dien moeijelijken strijd gestreden. Door zijn toedoen werd de Hebreeuwsche taal^ waarvan men beweerde //tot esse in ea sacramenta, quot literae; tot mysteria, quot puncta; tot arcana, quot apices'\ van haar geheimzinnig karakter ontdaan en de mogelijkheid geboren haar naar behooren te beoefenen. Door zijn krachtig pleidooi viel haar voor 't eerst en voor goed de hulp der dialecten Digitized by Google 214 P. DE JONG ten deel en waardig ioon op sijn werken mag het heeteni dat in de ge* iv^denis van de beoefening der Hebreeuwache taal een nieuw tijdperk met dit.opschnft begint: //HoUandiache Schule aeit Albert Schultens/' De groote overeenatemming tuaachen de Semitiache taien is eene waajr- lieid die ieder harer beoefenaars treft. Zij bezitten alle worteiwoorden , die de eene of andere handeling of eigenachap uitdrulcken en gewoonlijk uit drie medeklinkers beataan. De conaonanten zijn als het vaate deel van het wortelwoord te beachouwen , de vocaien aLs het l)eweegbaar eiemeut« Door deze iaatste of door voor- of achtervoeging van sekere andere conao* nanten worden van den drieietterigen atam verachiilende vormen van verba en nomina gemaakt, waarin de lieteekenis van de radix in bepaalden wk gewijzigd ver«chijnt. Onteibare worteiwoorden hebben de Semitiache taien gemeen, veie met gelijke» andere met verwante l^eteekenia; de vormen van het werkwoord, zooala paaaiva, cauaativa, frequentativa, komen in de meeste overeen; de vervoeging; afgezien van het aan iedere.taai eigenaar^ dige^ is in den grond dezeifde; de wijze waarop noiitin& uit de radix worden afgeieid, insgeiijks. leder oogenbiik herinneren cms Gtiammatica en Lexicon beide dat wij te doen hebben met voiken, die, zij mogen min of meer van eikander verwijderd, vroeger of iater in de geachiedenia opgetreden zijn, toch ailen behooren tot ^en stamf Oeiijk in hun ge- voeien en handelen , zoo ook in hun denken en spreken doen zij^ sich aan ons voor als nuances van een zelfden type. Ziet ieder uit dit naauw verband der Semitische taien gereedeii^ de mogelijkheid in, dat zij eikander onderiinge huip verieeneni de mate waarin wordt door den graad van verwantachap en te geiijk door > de hoeveeiheid en het gehalte der iiteratuur bepaaid; Ais hulpmiddei voor de ts^istudie des O. T. moet aizoo in. de eerate piaats in aanmerking komen het meest verwante Arameeachi waaronder men gewoonlijk het Chaldeeuwach en het Syriaoh verataat. Van de Babyionische ballingschap af dagteekent het verval der He* breeuwsche taal. Zij nam, door dat de Joden meer dan vroeger met aqdere natien in aanraking kwamen, vele vreemde eJemeiiten' in zich op, langzamerhand in zulk eene mate dat zij zeive ophieid te Iieataw. De Digitized by Google REDEVOERING. 215 UmA, die haar verving, hMt het Chaldeeuwsch ^ een dialect, dat wat zija kdtieon» gedeeltelijk ook zijne grammatica aanbelangt veel meer aan het SytiBch dan aan het Hetoeeawsch zich aansloit. Eene vrij rijke literatuur uit onde^heidene tijden is in dezen tongval voorhanden, maar kenmer- kfftsd is het ver«chil dat in taaj zich openbaart. Het oudste fragment, mt enkele hoofdstukken in de Oud-Testamentische boeken Esra en Daniel bestaande, is eenigzins Hebreeuwsch gekleurd. Reiner vertoont zich de taal in de Targumtm, de zoo geheeten Chaldeeuwsche overzettingen van de schriften des O. V., en wel in den Targum aan Onkelos en aan Jonathan ben Uziel, die beiden om Christus' tijd ieefden, toegeschreven. Maar sterk verbartert zij in de overige, veel latere Targumim en niet iniiider in de Jerusalemsche en Babylonische Gemara, deze rijke, schier ontoegankelijke mijn van Joodsche geleerdheid. Hier hebben de schrijvers 166 vele termen van onzekere afkomst gebezigd, nieuwe vormen gesmeed, woorden ontleend aan Orieksch, Latijn en andere talen, dat het Chal« denMwsch een waar chaotisch aanzien verkrijgt. De gestadige gedaante- verwisseling van dezen tongval verwondert ons niet. Het dialect was eeiire plattt, die nimmer de vrije lucht had genoten, maar slechts kunstmatig W^d gekweekt. Na een betrekkeiijk vrij langen levensduur werd het in de lO^ eeuw na Christua door het Arabisch geheel verdrongen. Laat de grammatische en lexioolbgische behandeling van het Chaldeeuwsch ^ bepaaldelijk der taal van den Tahnud, nog veel te wenschen over, het Syrisch gaat eene veel betere toekomst te gemoet. De beoefenaars dezer taal hebben in de jongste tijden eene werkzaamheid aan den dag gelegd, die hun tot eer verstrekt en het voorgeslacht zou beschamen , lag de oor- zaak niet voor de hand. De kostbare Syrische handschriften van het Egyptisch Mariakloosier,^ voor ruim 150 jaar door Paus Clemens XI ge^ kocht, zijn sints dien trjd steeds ontoegankelijk voor de Geleerden gebleven en liggen b^aven in het Yaticaan. Het groote werk van Assemani, dat 008 den inhoud doet kennen, kon, hoe verdienstelijk ook, voor de taalge^ Iberden geene schadeloosstelling wezen, maar moest veeleer eene herinne* ring zijn aan het grievend gemis. Gelukkig evenwel had Paus Clemens XI niet de gansche verzameling, zooals hij meende, gekocht. Een goed deel was door eene gezegende achterhotidendheid der monniken in het klooster Digitized by Google 216 P. DE JONG gebleven en is voor ruim 20 jaar naar het Britsch MoBeuQi overgebragt; Deze om haren ouderdom keurige collectie, waarvan de Catalogus deser dagen wordt gedrukt, werd voor het publiek opengesteid en heeft onge- meen bijgedragen om den lust tot Syrische taalstudie te verlevendigen; Terwiji een tal Geleerden, als Cureton, Lagarde, Wright en ten onzent Frofessor Land, zich verdienstelijk maakten door de uitgave van belang- rijke teksten, bereidde Payne Smith zijn uitgebreid Lexicon TheMwrm Syriacm voor, waarvan laatstleden jaar de eerste aflevering is verschenen. Veel is er gedaan, maar oneindig veel meer blijft er te verrigten over, eer het materiaal te Londen, Farijs, Bome en elders aanwezig, zal zijn uitgeput. — De Syrische taal is plat , de negatie van wat sierlijkheid heet en originaliteit ; haar lexicon doorweven met Grieksche en Persische woor- den. De literatuur is overwegend van liturgischen , kerkelijken aard en levert schoone bijdragen voor de kerk- en dogmengeschiedenis der eerste Christelijke eeuwen. Haar oudste werk , de Syriscbe overzetting der H. S. , dagteekent van omstreeks twee eeuwen na Christus en is voor de exegese des O. T. van het meeste gewigt. Als hulpmiddel voor de studie van 't Hebreewsch moet op het Syrisch het Arabisch uit een linguistisch oogpunt volgen, hoezeer het in andere opzigten, gelijk later blijken zal, zou verdienen v66raf te gaan. Van welke zijde ook gezien moet deze taal de rijkste der Semitische heeten. Hare reusachtige gestalte steekt verre boven de overige uit. Men zou bijna zeggen dat zij ai wat hare zusters ieder afzonderUjk bezaten, heeft over- genomen en verwerkt tot een schoon, welgeordend geheel. Vloeijend, mild bedeeld met grammaticale vormen, de fijnste niet uitgezonderd , in de hoogste mate zelfstandig gelijk het Grieksch, beschikt zij over een woordenschat van zulk een omvang, dat zij er zelfs genoemde taal verre in overtreft. Hare verbazend rijke literatuur strekt zich over alle vakken van wetenschap uit^ en te verwonderen is het niet dat wij op dit groote arbeidsveld menig taalgeleerde zijn studiekring zien af bakenen en beper- ken tot historie, geographie, regten, theologie, mathesis, medicijnen, of welk ander gedeelte hij ter behandeling zich kiest. Meer dan twee en eene halve eeuw is het Arabisch in het Westen beoefend , dank aan onze landgenooten niet het minst; vooral sints het begin dezer eeuw is de lust Digitized by Google REDEVOERING. 217 op meaw en meer algemeen en krachtig ontwaakt; maar hoeveel wij tot heden aan den ijver van rijen van Geleerden zijn verschuldigd , wat aegt het bij 't geen te verrigten nog rest? Tallooze onuitgegeven werken be- vatten nog de groote bibliotheken te Oxford, Londen, Leiden, Parijs, Madrid, Ootha, Berlijn en Petersbarg, om van de Italiaansche en andere kleinere verzamelingen niet te gewagen. Eeuwen welligt zullen verioopen eer al dit privaat-eigendom geworden is tot gemeen goed. In ^ne zaak kunnen wij ons verheugen. Wat de studie van 't Arabisch in de toe« komst nog aan 't licht moge brengen , hoezeer zij de wetenschap in 't al- gemeen en het Lexicon in 't bijzouder nog verrijken zal, zooveel is reeds geschied dat wij de taal als taal volkomen kunnen leeren kennen. De heerlijkste hulpmiddelen staan daartoe ieder ten dienste. Na het Arabisch moet eindelijk het Ethiopisch worden genoemd, dat met gemelde taal ten naauwste zamenhangt, hoewel veelvuldige sporen van overeenkomst met het Hebreeuwsch en de andere noordelijke dialecten niet ontbreken. Het oudste werk dat wij in deze taal bezitten is, evenals in het Syrisch , de overzetting der H. S. Zij dateert van de 4^^ eeuw der Christelijke jaartelling eu is gelijk de Koran bij de Arabieren en de Bijbelvertaling bij de Syriers het model geworden waarnaar de latere achrijvers zich hebben gerigt. Letterkundige voortbrengselen zijn in vrij groot aantal voorhanden. Om van de Codices, die in de bibliotheken te Oxford, Parijs, Rome en elders gevonden worden, niet te spreken, wijzen vrij alleen op de verzameling van 284 nommers, die voor een 20 jaar door den geleerden reiziger Antoine d'Abbadie uit Ethiopie naar Europa is gebragt. De Engelsche expeditie tegen koning Theodorus, boven veler verwachting zoo gunstig geslaagd , heeft den voorraad nog zeer vermeer- derd. Een 350 tal handschriften zijn dientengevolge aan het Britsch Mu- seum gekomen , met welker beschrijving de kundige , omtrent alle Semiti- sche talen zoo verdienstelijke Wright zich thans bezig houdt. Met de Syrische literatuur heeft de Ethiopische gemeen, dat zij zoo niet uitslui- tend, toch overwegend een kerkelijk karakter heeft. In den in onze dagen zoo krachtig ontwaakten ijver voor de beoefening der Semitische talen mag ook het Ethiopisch deelen. Wat Ludolf vroeger was, is de Hoog- leeraar Dillmann thans, Van zijne hand mogten wij in 1857 eene Gram- 28 Digitized by Google ai8 P« DB J0N6 waticft w iQ 18CI& eeD liniceii ontvangei, dia boide id oveieeiieteminkig l^ met de «Mhen van wwk tijd^ Wapneer w^' oa dwen uitatap op bet aangiensead taalgebied tot hat Qebr«eawsoh ona wenden is het eeiite wat ona (nteft de geiuige oiavaag der litejratuivr. Oe «ehnfteUjke gedenkBtakkeD der oadheid, die wij ii ]ffit SjrriflfBh» Arabisch en Ethiopifich als met den dag sden vernieerdereD, uyk hier aints eeuwen steeds deaelfde gebleven. Ben kleine bipdei heilige oqrkonden en eenige overbli^iela der oude taal in het gedeelte van de» lUmud, dat de Miacfajoa heet, zietdaar alles wat ona resL Het a|»reekl van zetf dat wij bierin alechts firagmenteD beaitten van dfD ganschm taatr schat, waarover het volk kon beachikkea» en dat veie wooidea, door hen gebezigd, in ona Leiucoa wordeo gemist. Maar niet aUeea. door den Semitiach6n taalgeleerde , ook dooir den esegeet vav 't O. T. wprdt bet gebrek aan literatuur in aterke mate gevoeld. Gelijk wij^ reedfl zagen , begon van de BabylomiBcha balliiigsohap af ket QlMldieettwsoh d^ oude taal te verdciiigeii. Naar gelang aij wegatierf , nau tevena de onbekendheid er miede toe. De voorlesing van het 0. T. in de Synagoge werd weldra door bet volk niet meer mecelaan en moezt door effnfi Chi^deeuwsche overzettiag worden begeieid. Het oude HebreeuwBdi werd ^ndelijk uit het leviea geheel verbannen. Het bleef ak gewijde schrii^taal al^chta bij de geleerden nog in awang. Tijden vwliepen , waarift njieuwe gealachten eikandw opvojgden. Het verleden geraakte hoe langer hoe mfier op deD achtergrond, maar helaas) daarmede ook de kennia van 't ^ebreeuwsch. De oude t^i was eene doode taal ook voor de geleerdeB geworden en werd ook dooc hen niet volkomea meer verstaaD. De dui- delijksl^ bewijaen hiervan hebben wij in handen. In de tweede eeaw vodr Christas werd door de Alexandrijnsche Joden in EgTptaeeneGrieksche ver- taling vi^n, het O. T. gemaakt , die onder den Daam vaD de SeptuagiDta ods il bewaard gebleveD» Meoig woord treffen wij kier reeds aan, dat, den. Overaetters onbekeDd» id zijn HebreeuwscheD vorm eenvoudig met Griek* sch^ ietters w^d overgeschreven. ' Leerrijker is in dit opzigt DOg de ver- Digitized by Google RBDEVOERIflG. 91« gelijking der LXX inet de Ohaldeeuwaohe Targiimtm, waarvaD de oudstio, aooals men meent, om den tijd van Christai ib Pahe^nb lajii yertaardigd. De vaak uiteenloopeode vertalingen eener Bdfde plaats» in beide werken gegeven, en de blijkbare guwingen naar de beteekenis vaa menig aeld^ aaam woord leveren ons het (xiomstootelijk bewije, dat de jmste kennis vao 't HebreeuwBch bij het nageekcht niet meer bestond. Niemand he^ meer reden dan de ex^;eet om dese onkunde der latera Jodm te bejammeren, vooral met het oqg op de weinige literatuur, waar^ over hij te besdiikken heeft. ''JmtS Xayofstra aijn bij honderden in 't O. T« voorhanden. De gewone toevlugt van den taalgeleerde , de ver-< geUjking van aodere plaatsen waar het duistere wooid in een ander ver- band voorkorat eil door dat verband wordt opgehelderd» is nu afgeftueden voor den exegeet van 't.O. T. Tot eene enkele plaats moet hij eich be^ palen* De oode vertaUngen verschillen of geven geen Hcht. Hij kwelt het hardnekbge woord» den context en sichzelven niet het minst om, ware het mogelijk , tot aekerheid of al was het maar tot waaischijnlijkheid te geraken, doch alle pogingen aijn te vergeefs. Slechts van 66ne zijde, door Schultens aangewezen, kan nog hulpe dagen. Het is van de fian<' verwante talen. Door haar naauw verband en hare veel rijkere literatuur, waarop wij hebben gewezen, mogen zij vaak het laatste, maar gewetischto redmiddal zijn. 