title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Maar er rijst eene andere vraag. Wat is de chriatelijke TKeologie? wat is haar voorwerp , wat is haar recht ^ waar is hare plaats ? Ik bedoel de christelijke Theologie in ruimeren zin^ naar het recht, dat het spraakge- bruik mij geeft, om niet te zeggen volgens den plicht^ dien het spraak- gebrnik mij oplegt. Men kan nog altijd spreken van eene theologie in engeren zin^ ter aanduiding van de leer omtrent God en de principieele vraag stellen: is er waarlijk eene theologie, eene Godsleer? Mag aan het geordend geheel van overtuigingen omtrent het geloovig erkende bestaan van Gkxl de naam van leer en daarmede wetenschappeiijke waarde toege- kend worden ? De vraag is .van ingrijpend belang , en indien er overigens recht is om eene intellectualistische-kritisohe en eene ethisch-mystische theologie te onderscheiden ^ waarbij, als bij alle onderscheidingen op ge- meenschappelijk terrein de wenk van Seneca echter niet worde veronacht- saamd: aliena viHa in oculia habemus, a tergo nostra, dan zoude men kunnen zeggen, dat de theologische geesten van verschillende richting te kennen zijn aan de verhouding^ waarin zij zich |)Iaatsen tot deze kwestie. Het geldt hier niet alleen de juiste (HiderscheidiDg van physica en meta^ physica, maar bovendien de rechte waardeering van den graad van zeker- heid op beide terreinen verkrijgbaar. Waar God als de hoogste realiteit wordt erkend, is de vraag op zich zelve betrekkelijk weinig belangrijk, of wij door geloof dan wel door wetenschap ons verzekerd mogen houden van zijn bestaan, en kennis dragen van zijn wezen, indien slechts dit wordt begrepen^ dat van Godsbeumstzijn taalkundig eigeniijk niet gespro- ken kan worden, en de gedachte, dat de mensch in zijn zelfbewustzijn de kennis van 6od met zich draagt, altijd in dezer voege zal moeten wor- den vertolkt, dat de mensch, terwijl hij zich zijns zelfs bewust is, aan Gk>d denkt, dewijl de kennis van God, altoos volgens de juiste opvatting van de Oereformeerde kerk ectypisch en niet architypisch aan den mensch 8?8 G. H. L A M S R S befcooft, niet slechis facultatief tuaar reeel. Lang^ weHmn weg en op walke wijze men ook vereekerd zg van faetgene men ab objeotief eeker erkent, de theotogie faeeft hamn iimsten inhoad, en ~ om eea aader wootd van Seneoa te gebruiken — dmna nec iuioari dmdmmt, neo iaeM poBsmt. Maar in het algeineen genomen schgfit het mij toe raadnmm te zijn I het gebied van het weten en faet gelooven , de wereld der pkjfsica en der metapAyeica t66 te bepaleii, dat de eene de fiXeHd/teya (Hebr. XI : 8} en de andere de d6(far» (Rom. 1 : 20) emvat en dan ffeieopem en weten — wel te onderscfaeiden wn de Nieuw-TeBtamentificbe YrSHf^ en nwris ^ aan te merken al« de teofaniscfae termen, waaimede de waarneminff op beide terreinen wordt nangeduid. Zoude misBchien «elfii Biet de stelting verdedigbaar eijn: weten is felooven op faet gebied der /Sken^fiepMy en gelooioen ie wten op faet gebied der doQetta? Ik nmde meenen, dat daarmede noch het ideaKsme ter eene nocfa de theoaophie ten andere eijde onvo(»waardelijk gehuldigd kan ficfagnen. Hoe het ^ij, daar ie eene theologse of iiever, er sijn theologien in enge- ren zin. In de oude tijden der Christelijke kerk werd aelfs een bepaald gedeeite der Ghristologie meer bijeonder als Tbeologw betiteld. Wij be- doelen echter hier de TAeoiegie in ruimereo zin en i^eken van ek/ietdijke Theoltyie «^ dte bvjvoeging eArieteiifk is hier onmi^^aar ^ ter nandafidmg van al de wetensefaappen btjeen geaomen, welke in het ChrtetsBdom faatf middelpunt vinden. Zoude iemand meenea, dat boven de benaming tArietelijke Tkeoloffie ia dezen Bin genomen de uitdrukking godeiienH* foetemciap mo^ worden verkozen, ik aoude vooreerat willen vrageni wat toeh dat woord TAeologie faeeft misdreven , maar ten andeien opmerken , dat in elk geval alsdan niet van godaeKenst^weteneeAap maar van de teetei^ ecAap van den cArietetijken godedienet gesproken raoet werden. De chrtste^ijke Theologie in ruimeren zin is naar de beBckrijving^ weipe mij de beste sohijnt de wetensehap vftn het Ckrietendom. Ik aeg mel effmi : van faet Ckrielendom en niet von den oArietelijien godedienet. Al zoude ik niet met ViloHKr durven bewereUi dait in deze beosning imrner etwaa eteekt von Lesei^/e 8 Eingen , ^) faet komt mij tocfa voor, dat er veel minder gevaar beataat voor ansvatting i^an 4en aard der chiistelijko Tfaeofc^ie, als wij vnn faet CArietendom ea met vm dsn eirvae^fhen ^od^ REDEVOERING. 279 dienat aprekm, ab iMt middelpQQt^ waarom zij zich beweegt Hot kan immeia aiet o«itkeiid wordeQ, dat hek hier allereerst eenen bepaalden toestaod geldt, het ieven adf van den mensefa, en dat op ChriBtelgk «tandpunty dat ia op het Btandpont vaa de waarheid, van de volatrekte ilwijaing van aUe oowaarachtigheid , allermeest op bet gebied van het beilige, de godadienatige handeling intellectueet of moreel of riiueel of Aoedanife ook, Qiet de minate waarde beeft als aij niet haren grond vindt in eclit godadieoatig leven. Ook het Christendom heeft zijne ontologie en het ia miaachien te meer noodig op het voetapoor van Schleiermacher en Sothe » in de chriatelijke Theologie nadruk te leggen 6p de gedachte , dat wij hier met aene nieawe krachtvolle achepping te doen hebben , dewijl bij de uiting van den modemen geest veel te weinig rekening blijkt gehouden te worden met het feit, dat met het Christendom niet alechts nieQwe godadienatige manierea zijn opgekomen^ maar werkelijk de toeatand der maatachappq ondetr den invbed van het Evangelie op verwondertijke wijze ia verandeffd. £r ia een tijd geweeat , onder de heerachappij van een oppervlakkig tationaliame , dat het Chriatendom dreigde onder te gaan in een utiliteita^ atelael, waarbij mra zich bezwaard achtte in 6erhard'8 Abendlied den regol te laten ataan: es ruht die ganze Welt^ terwijl men er zich niet om bekommerde, of wellicht het licht^ dat men wilde verspreiden, niet waz ala de lichtghuia der maan in den kouden wintemacht. Het hiatoriache aiipranatutedieme — * uiet ten onrechbe een orihodoiv ratiouaUme genoemd — verHet eigenlijk den bodem niet — wij zouden dien knnnen noemen prao^ Heieme — waan^ de tegenpartij zich bevond. Thaoa dreigt aen onder gevaar. Nog altgd werkt de Hegeliaansche liefde voor de idee nadeetig op de waardeeriog van hiatoriache feiten en persooolijkheden. Het ia lickt te begvijpen , dat hat tegenwoordige Jodeodom , zoo aJb het door manneii ak Fhilippaon ^) opgevat en met talent verdedigd wordt, gaarae in den godadienat de feiiffidse Idee op dw voorgrond atelt. Wie heeft geeoen eeiAiied voor ket «etenaohiqipejlyke atretven van den godadienatigen aoon VBii laraei, die z66veel wil overhoudeii, terwijl hij zooveel verk)or? Maar de einsieUjbe Tieoiopie verzake hare roeping niet. De geeat dea tijda — c£ IzBt woJQ UevaK zqggeD — de meeiniiig oiizer tijdgenooten ia ook volgesa 280 G. H. L A M E R S het gevoelen van den geeerden Israeliet, dien ik noemde, der bij aitne- mendfaeid latitadinariscbe en kosmopolitiscbe godadienstige zien&wijze van bet bedendaagscbe modeme Jodendom bijzonder gunstig ^). De vraag is, of bet GbriBtendom van zijne' oode recbten wil afstand doen in het belang van eene Tbeoiogie, die, welke ook hare verdiensten mogen zijn, seker nog geen godsdienstig leven acbter zicb beeft, zoo rijk» zoo 8cboon als waarop bet Cbristendom wijzen kan, ten aanscboawen van vriend en vijand ^). Ik zoade der chriatelijke Theologie niet durven aaniaden, der pubiieke opinie ter wilie te zijn in de verioochening van haar positief karakter. Maar juist daarom stel ik er prijs op, dat zij de wetenacbap beete^ niet der Chriatetijke kerk maar des Christendom. De CbristeUjke kerk is het lichaam, dat aan bet ieven der gemeente beboort. Op dat leven zelf komt het aan. Maar er is meer. Vergunt mij, Mijne Heeren! dat ik wederom een woord van mijnen ontslapen voorganger aanbale ifgelijk de memcK^ — zoo scbreef hij ergens — angezand tDordt, ale hij de lichamelijke gezondheid als het doel van zyn streven gaat beschomoen, zoo is het leven der gemeente gaan kunjnen , zoodra zy zich het behoud van de gezondheid van haar tichaam, de kerk, ten doel ging stellen ^). Ik geloof, dat de christelijke Theologie wel doet, met wijsbeid te leeren uit deze les der gescbiedenis. Bovendien, er is wel reden, dat wij emstig toezien. De kerk is voorwaar niet het troeteikind onzer eeuw. Op een hoftbeater in Duitschland wordt bij de opvoering van den Faust bet woord van Mephistopbeles : itdie Kirche hat einen guten Magen, kann ungerechtes 6ut vertragen'* onveranderd gelaten, maar het daaropvolgende woord van Faust : uDas ist ein allgemeiner Brauch , ein JucP und K6nig kann es aueh** wordt zorgvuldig geschrapt ^). Dat kenmerkt onzen tijd, ook wel in andere kringen. Welau, laat de kerk boeten voor bare onmiskenbare fouten , laat Protestantisme en Catbc^icisme , laat Lutber en Loyola ge- troffen worden met ^^nen banvioek, indien slecbts bet Cbristendom de gelegenbeid behoudt, om zijne wereld-overwinnende kracht te toonen, indien de christelijke Theologie slecbts kan blijven wijzen op de gemeente van Christus, waarin zich bet leven openbaart, dat uit God ia, en dat evenmin, als eenig ander leven, recbt van beataan vraagt van de weten* scbap, welke immers altijd, betzij zij in haar speculatief, betzij zij in haar REDEYOERING. 281 positief karakter optreedt, uitgaat van de erkenning eener objeetieve wer- kelijkbeid.' 01 onsse tijd met zijne sterk realistische sympathien, kan, dankt mij, op den duur niet weigeren, het Christendom tot hoogeren roem te verhtffen, en geene gedachte verkwikt mij meer, dan dat ook de geweldige golfslag in het geestelijke leven dezes tijds te midden van de vrees van veien en de bedwelming van anderen de vaart van het Chris- tendom door de nieuwere tijden bespoedigen zal. De protestantsche theologie, die niet slechts de door Christus bewerkte emancipatie maar vooral de door Hem te weeg gebrrfchte verlossing van de zonde tracht te verklaren, ^) omdat zij hierin de kracht van het Christendom vindt, zal de idealistische philosophie niet zonder emstig voorbehoud kunnen volgen en of het empirisme nog meer veroveringen in baar zal make», flal.^-mljns inziens, vooral alhangen van den ernst en de kracht van de studiSn dier godgeleerden , die meenen, dat het supra-natu- lalisme eerst dati als de wijsgeerige grondslag van het Christelijk geloof mag beschouwd worden, als de v^ronderstelling volkomen recht heeft 86 181 G. H. i A H B II 8 gf^gWi. ^ ^ mrnsk ml\i krochtras sip iniu^k wefwn bahcmt bmnen 44iL kru^ ?«A hetgtw «J» siqpraBatiMml wordt beaobouwdL Ook aboo bltit^t» dat het bQlaog der wtbfopolio^ie Toor de hedeiida^gficbe kheologi- KbjB WQttMQh^p Met, }ipht VQiPdt aY€f3QkM« Ue natwaalrtheQkigie — over dw nAim zvlleo wy hi9r niet twsten — ontvangt bi| d«pe beschonwing em ^igQHawdig IJKsht^ ah v«el belaBgrijker i daa dooi^aaM vemuoed wordt en de oude Gerefermef^rde tbe<dogie kaa op dit pwt bare eer londer QKieite hA&dd>av»Gf). De praktidcW GkMlgeleerdbeid. ontvaiigl hare wijding eer^l wanneer zij , — geei)Bziii& //eeoe bk>ote techniek vau kerkelijke prak- tijkei)" — ^ QpUeodt w^ het programaia^ waarin de be^phrijvijig eo de verkkuring te lezen stoat van de wijzd » waMop d#> kerk haar levm in de Yv^rschiUende kringen der maatschappij tracht nit. te atairten. De cAriste, U^ Theohgie' heeft iq hot Chriatendoca haar middelpunt oq met de reali- ^p4 ^n dikl centruw k tevena haar recht bewezen , oqqi ak wetenschap te jgd^xK Hoe^ «eeer ^ hi^r qenfermn goed tracfat te begrijpen^ en hare verschiliende deelen daaruit liAt VQO^koinen , daa te iseer zal hare eer te hendhaiwi zij» in de encyclopedie der wetenschappeiL Of er plaats is vaor de ehristelijke Theojogie aan onze Hoogeachoien P Oie vr^ag is zeei belangrijk, Maar het is deels eene pc^tieke deels eene kerkeiJoke vrai^, waar zij thans ala zoodanig ten onzent gesteld wordt. AUea bangt er van af , of het Christendom in den Staat geldt als een zeUiBiliaiidig feit — of de moderne maaHschappij erkent» dat haar leveu niet tei verklaren ie buiten Christus — en ten andere » de vraag is , of de kerk- genootschappen der Protestanten boven of liever nevens de studie der thaologie in kevkelyke kweekscholen verkiezeni.de wetenschappelijke behan- deU«g van het Christendom in verband met de le^rstof der overige facul- tfiiteDt^ ^ iz^ volgena sommigen weinig reden om te denken, dat de toe- komst schoon staat voor de christelijke Theolo^ op onze univeraiteiten. Ijpdiefi ni« niaar geene verwarring plaats heeft. Indien maar niet als theoJogis wordt opgevat> wat godsdienst-wetensohap heetea moet^ indien maar niet de christelijke.Iheologie eenen zelfmoord b^gaat^. door op te willen bouden wk gebondBn te achteo aan haar voorwerp : het Christen' dm^ IEk zi}a wel meer wetwachiAppen te noemen, dio tn dea aanvaog het Chriatendom bedt eigden , doch daarna plaats namen in / de breede rij HEDEVOfiRIN^. SM kijtier apobgeted. Ik fermoed, dat ook de goMienH^weteiiachip reede op w«g te, otKi nieaWMi (iiister b^ ber^^ aan de chriatei^ke TJkeohpe. De in het wikl gioeietide gbdBdienBten ^ ^Mn met Sclielling te sprekto ^ doen verlangen baar den isultuar^godsdienBt der OhrirteBKjke gemeeBte» De vrucht zrt ifich tot bederf als *ij hai^ voUe rijpbeid berdkt faeefti Kij moet geplukt worden op den rechten ttjd. De ehristdiijke Theoiogie heeft^ meen ik, nog menige vrucht te plakken tan den boom det godsdidBet^^ wetenachap. Ook dit kan eij lceren v^n de wetonBchap vali hiet ethnioiette ^ dat bij de wieg der tolken de priesterB staan terwiji de phitoidpben wel eens mijmerden bij ban graf. 2onder twijfel dwaalde AagMtinue ^) tbra hij in het woord relipo het reeliffere Deum, tjuem ameermmus meendb te le^en, maar de gedacht^ is schooti en waar^ dat het Ghrietendom uit» gaande van de Veronderstelling , dat de sonde der natuiirlijkea band tm»*^ schen God en den mensch verbreekt het herstel der gemeeBsehap tusechen God en on^ verkondigt, Op grond van de versch^ing en het werk van Christus in de menschheid. Dientengevolge moet het Godsbegrip, dat in de Christelijke gemeente leeft, niet als een Oedankendi?^^ besohouwd ww<« den, nrnar gelden ais de vrucht der innigste ievens^rvaring , weike hareto waarborg vindt in het leven zelf« soo als dat onder den invhsed vnn Christus zich ontwikkelt. Merkwaardig is het| dat de volken, die buten het Christendom leven, op den weg hunner godsdienatige ontwikkeling menigmaal het geloof aan hunne goden prijs gaven , terwijl de christebjke Theologie zich voortdurend gedrongen gevoelt niet alleen het wezea van God steeds beter te leeren kennen , maar ook de beteekenis der Godsleeir voor elk gedeelte der wijsgeerige wetenschap gedurig krachtiger eo ruimer te doen uitkomen. Wie bij miskenning van het feit der zonde Bieent God nooit verloren te hebbea , wordt vroeg of laat gewaar , dat zijn Gods^ begrip niet geworteld is in den stevigen bodem van het innerlijk leven^ terwijl daarentegen de christen, die in Christus God t«rugvond> in zija geheiligd leven steeds duidelijker den band terugvindt, die den mensch aan zijnen Schepper verbindt. Van daar, dat wij meenen met beslistheid de bewering te moeten weerspieken, waartoe zich Renan, onder den in« vloed eener mijns inziens ook in bet algemeen weinig aannemelijke hypo* these liet verleiden, dat namelijk de godsdiinsten het zuiverst worden 86« S84 G. H. LAHERS begrepen, door wie zelf er niet meer in leeft. De godsdienst-wetenschap ontmoet op haren weg het Christendom en moet dat feit verklaren. Zij is daarin volkomen vrij, en kan het Christendom of als de natuurlijke ontwikkeling van het Jodendom^ of als de vrucht van het huwelijk tusschen Judaisme en Ethnicisme beschouwen , indieo zij siechts zorg draagt, dat de christelijke Theologie haar niet met recbt kan verwijten dat zij 6f aan het Christendom , 6f aan het begrip van natuur- lijke ontwikkeling zich vergrijpt. De christelijke Theologie aanschouwt in- tusschen den bloei der godsdienst-wetenschap en heeft zich te verheugen in den rijkdom vau gegevens, waarover zij bij toeneming beschikken kan op het gebied van den godsdienst. Zij is geroepen, meen ik, van de Anthropologie uitgaande, hoe langer boe vollediger zich zelve rekenscbap te geven van de psychologiscbe veronderstellingen , waarop zij gebouwd is, zoowel als van den apologetischen ernst, die haar bezielt. Wars van alle dogmatislne onder vreemden invloed gekweekt binde zij zich zoo nauw mqgelijk aan haar voorwerp^ Aei CAriaiendom, zoo als zich dit in de ge- schiedenis zoowel van de menschheid, als van den enkelen mensch open- baart, en beware haar vrij en zelfstandig karakter, indien zij daarbij slechts onder de heilzame tucht zich plaatst van de wetenschap van den gods- dienst, welke zij, als ik mij niet bedrieg, vooral ook ten onzent, nog dringend noodig heeft. Ik Boude mij daarom verheugen, als aan de godsdienst-wetenschap eene REDEV0ERIN6. 285 ruime plaats aan de Nederlandsche Hoogescholen werd toegekend. Dat recht heeft zij, mijns inziens, eerlijk veroverd door haren onschatbaren arbeid. Maar de aanstaande dienaren der kerk moeten nog in andere, dan in deze wijsgeerig-historische schooi gevormd worden. De christelijke Theolqgie — ai mocht de Staat oordeelen aan hare ontwikkeling niet lan- ger te mogen arbeiden , wat mij ten diepste zoude smarten ter wille van mijn Vaderland — kan onmogeiijk haar karakter verloochenen en zai haar recht in de Gemeente handhaven. Ik vrees voor haar niet, wat ook haar lot zij op onze Universiteiten in de naaste toekomst. Creaeit in advereie virtus/ In bet programma der opening van deze Hoogeschooi werd namens de Staten van dit gewest uitdrukkelijk verklaard» dat men den arbeid wilde aanvangen, adepirante CAristo ifeav&QGm^. ^) Ik zoude de Uni- versiteit gelukkig achten, die aan deze leus getrouw is. Verwerpe haar, wie meent dat te moeten doen in het beiang der wetenschap, de chriete- lyke Theologie wX — als ik haar goed begrijp — onder dien reinen adem zich blijven plaatsen, en of die trouw aan haar beginsel ooit de oorzaak van haren wetenschappelijken dood zoude moeten heeten, het is eene vraag, virier beantwoording ik vol vertrouwen zoek in haar verleden en voorts met goeden moed opdraag aan hare toekomst. Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogeschool! het heeft mij moeite gekost, te komen tot het besluit, om de Evangeliebediening in de Hofstad vaarwel te zeggen, en het hoogleeraarsambt in de theologische faculteit aan deze Hoogeschool te aanvaarden. Ik word vervuld met wee- moedigen emst, zoo dikwijls ik er aan denk, dat ik de plaats inneem van den voortreffelijken Chantepie de la Saussaye. Ik heb mij zelven gedurig de vraag gedaan, waarom mijn trouwe vriend, de Amsterdamsche predi- kant Cramer^ zich gedrongen moest gevoelen, dezen leerstoel af te wijzen, om plaats te maken voor mij, die zijnen meerdere in geschiktheid voor den Akademischen werkkring niet ken evenmin als zijnen gelijke in vrieu- dentiouw. Ik gevoel al het gewicht der taak, welke ik op mij nam en ben mij mijner zwakheid wel bewust. Maar uw vertrouwen, waarop de koninklijke benoeming berustte, vereert mij en van die eer geldt het Ovi* S86 G. H. L A M E R S diBanscbe : animo dat glofta virea. Ik dank u voor uw w^Iwillend oordeel , ik reken op uwe belangstelling en uwe ondersteuning , ik verzeker u, dat ik heden geen hoogere eereucht ken, dan ook hterin de roemrijke nage^ dachtenis van mijnen ontalapen voorganger, wiens vriendelijke gezindheid omtrent mij mij niet onbekend bleef, naar mijn vermogen te eeren, dat ik den adel der theologiache wetenschap tracht te handhaven» ten feegen der kerky die mij in mijnen aestien-jarigen arbeid in de gemeenten van Engwierum , Scherpenzeel en 'a Gravenhage bij uitnemendheid lief ia ge^ worden, ten nutte dezer Hoogeschool, aan welke ik het mij eene eer acht mijne krachten voortaan te mogen wijden, en tot voldoening aan uw rechtmatig verlangen , opdat het vertrouwen , dat Gij in mij stelt , niet worde beschaamd. Daartoe helpe mij God! Uy Hoogwelgeboren Heer, Secretaris van het collegie van Curatorenl ben ik dank schuldig voor de bijaondere welwillendheid , waarmede Gij mij te gemoet kwaamt. Ik reken vast op uwe hulp en beveel mij aan uwe vriendschap. Wees in uwe gewichtige betrekking velen ten zegenl Hooggeleerde Heeren, Rector en leden van den Akademischen Senaat, Hoogleeraren aan deze Hoogeschool I ik treed met beschroomdheid in nwen geeerden kriug. Z66 leerde ik veel in den kring , dien ik met smart verliet en dien ik met innige blijdschap bij deze plechtigheid in u vertegenwo<ffdigd mag achten , oudste leeraar der Haagsche gemeente I dira ik mijn leven lang REDEVOERING. 287 sal vereeren, gelijk een kind zijnea vader vereert — en wie dat ook wrake, gij doet dat zeker niet, beminde Broeder! die elders tal van jongelingen opleidt voor de akademisclie stndien, en die bier voor mij de plaats ver< vult van onzen onvergetelijken vader^ die op dezen dag vergoeding zoude gevonden hebben voor vele smarten — > ik waardeer bet ten hoogste, hoog^ geschatte Molll dat gij herwaarts zijt gekomen, en dank a voor zooveel goeds, als ik van n en door u ontving. Keer Gij terug naar de plaats, waar ik ruim acht jaar uw ambtgenoot zijn raocht , blijf nog gespaard voor de gemeente^ die ik zoo noode verliet, neem mijnen groet mede voor ailm^ die u en mij te 'sOravenbage lief zijn gewordeu, en wees er zeker van, dat gij heden we£r een bloem 6p mijn pad hebt gestrooid. Mij aangaande, zoo dikwijb ik uwer gedenk, zal mijn hart zich dankbaar verblijden en als ik odt, in de gehoorzaal of elders mij het be^d van den echten Evangeliedienaar voor den geest stel zult Gij^ trouwe Grijsaard! die reeds meer dan eene halve eeuw de Kerk z66 uitstekend gediend hebt, mij voor oogen staan in al den beminneUjken eenvoud, die uwe onmis- kenbare kracht versiert. Vergeeft mij, dat ik mijn verleden herdacht, eer ik voortging tot u te spreken , geeerde ambtgenooten in de Godgeleerde Faculteit ! en gi) , hooggeleerde Hofstede de Groot^ rustend Hoogleeraar! wiens aangezicht wij met te meer blijdschap blijven aanschouwen^ nu de dood zoo vroeg reeds uwen opvolger wegnam. Ik ben u allen veei dank verschuldigd voor de uitnemende wijze, waarop gij mij in uwen kring wildet ontvangen. Het is aan mij te toonen, dat ik die welwillendheid niet onwaardig ben. Ik hoop te doen, al wat ik kan^ om de eer der Theologische Faculteit te handhaven waaraan door u reeds zooveel kracht met z66veel liefde gewijd werd. Het is wel niet te verwachten dat — zoo als hier vroeger gebeurde — eenig handboek zal verschijnen als de vrucht van onzen gemeenscbappelijken arbeid , maar wat ons ook immer verdeeld houde , en in welke uiteenloopende banen wij ook door wijsgeerige of kerkelijke sympathien mogen worden geleid, weet voorzeker, dat ik mij innig verblijden zal| wanneer gij moogt oordeelen, dat gij voortgaande met hetgene gij reeds zoo vriendelijk deedt, op mij een deel der vriendschap kunt overdragen , waarin zich uwerzijds de ook door u vereerde Chantepie de la Saussaye heeft mogen verheugen. 288 G. H. LAMERS REDEVOERING. Weledele Hedren Studenten aan deze Hoogeschooll meermalen hoorde ik zeggen , dat de band der broederschap u nauw verbindt , al zijt gij in faculteiten gescheiden. Gij hebt recht, dat gij de eenheid handhaaft bij zooveel verschil. De wetenschap is ^n en alien ontmoeten elkander, die ernstig de waarbeid zoeken. Niets zal mij aangenamer zijn^ dan door u als vriend te worden ontvangen. De sympathie smaakt het zoetst — heeft iemand eens tot u gezegd — wanneer zij komt van jeugdige tijdgenooten. Weest eene eer voor deze Hoogeschool , welke nog onlangs kon zien , dat GiJ althans niet haren ondergang wenscht. 6ij vooral, studenten in de Godgeleerdheid ! ontvangt mij met liefde, zoo als ik ook u te gemoet kom. Ik heb met mijn gansche hart de Evangelie-bediening lief gekregen en al is het kerkelijke leven dezer dagen door veel moeite gekenmerkt, ik scheidde niet zonder diepe smart van het werk , dat ik ruim veertien dagen geleden heb nedergelegd. Het zal niet in mij opkomen^ u tegenzin in te boezemen voor het kerkelijke ambt, al zal ik u wijzen op den emst des tijds, die het hoe langs hoe meer eischt^ dat men zich beproeve, eer men der gemeente van Christus zich wijdt. Ik zal u leeren elk stelsel te wan- trouwen , dat in den beoefenaar der Grodgeleerdheid ook maar eenigzins de liefde tot den Evangelie-dienst zoude kunnen bedreigen , terwijl ik u onder den zegen van 6od van nut hoop te zijn bij het verkrijgen van eene vaste overtuiging omtrent de groote vraagstukken , waarop de christeUjke Theo- iogie het antwoord moet geven. Ik kan u het gemis van den Hoogleeraar, wiens plaats ik inneem zeker niet vergoeden , maar ik beloof u , ik zal voor u zijn» wat ik kan. Maakt gij mijne taak mij lichter door mij reeds aanstonds een deel te geven van het vertrouwen, dat gij aan mijnen voor- ganger gaaft, en laten wij samen er naar jagen, om het auditorium Theo^ lofficum der Groningsche Hoogeschool meer en meer te maken tot de plaats, waar *, uit een goed geweten , de bede van Boethius kan rijzen tot God : Da Fateil angastam menti conscendere sedem^ Da fontem Instrare boni, da lace reperta In Te conspioaos animi defigere visosl IK HEB GEZ^qD. AANTEBKENINGBN. I) BI. 260. EmkUmg t» die vergleiehemde Religiana-muemekafi. Siraszbiug 1874, 8, 16. >) Bl. 261. Tiele. Oids. 1874. Be (mHoikielmffe^e$cJUedenis van den ffodedienH en de Hffpaiieee, waarvan eij uUffaai. bl. 449. *) Bl. 261. Yan Oosfcexsee, ^eer Kerk en Uieokffie. 1874. IL 8. bL 18. ^) Bl. 261. Chantepie de la Saussaye, Proteetaniee/ie Bydragen. 1878. bl. 860. B) BI. 262. ]^i. 117. 5. *) BI. 262. Bappori swr lee proffrie de FAnikrcpoloffie. p. 408—482. (in het Becueil de rapports sur les progr^ des lettres et des sciencee en france. Paris 1867.) 7) BI. 262. J^ OodsdienH. bL 196. Men vergelijke Max Miiller. t. a. p. S. 61. a. 8, w. ^) BL 263. Yei^elijk het slot van de redeyoering van Doedes: JDe ioepaeeing van de oniwiikelinffs-Heorie niei aan ie heveUn voor de ffesciiedenie der ffodsdiensien. •) BI. 268. Ueber die Cirietlickieii nnserer ieniiffen Heolcgie. StreU^und-Prie- densciriji von Franz Overbeci. S. 42. 10) BL 264. Zie b. v. Siudien auf dem OeUeie der dreiUeien Seeleniunde. Oe- mein/aszlicie Forirdffe von Friedrich Wilhehn Hagen. Erlangen 1870. S. 87. n. s. w. II) BL 264. Ze ffinie des dvilieaiions. Introd. III. 19) BL 266. Ohiuitepie de la Saassaye^ JDe plaais der iieologiseie wetensciap in de encyclopedie der wetensdappen. bL 22. is) BI. 266. Yan Bell, Hei iaraUer der ona/iankelffie Heolagie. bL 24. 1«) BL 266. Tiele. Oide. 1869. i^) BI. 266. Zie eene beschryving van het karakter der wetenschap o. a. b^ Gharles Hodgei SgsienMiic iieohgg. p. 1. en bij Bonifas^ Bevue iidologijue 1870. 87 290 G. H. L A H E R S 1') Bl. 266. Yergelijk Doedes in de voorrede y66t de InUiding toi ie leer vam Ood. ^7) Bl. 267. t. a. p. 8. 20. is) BI. 267. Beemie. Kerkelijke tijdyrageiiy yrijmoedig beoordeeld doorD.Chan- tepie de la Saussaye. bl. 60. 1») Bl. 267. Yergelijk: IHe Qreneen der Lekrfreikeit in neologie und Kireie. Beferai vor der Bonner Paeioralion/brenz von Freih. H. von den Gk)ltE. S. 11. ^) Bi. 268. Herm. Jok. Boyaardsi Oraiio de eammuiuiionie , quam suiiii Theo* loffia in Nederlandia^ eaeeulo hoe undevieesimo , via ae raiione, p. 10. «) Bl. 268. t. a. p. S. 5. *^) Bl. 269. Ueber die Religion. Reden an die gebildeien unier iirerFerackiem,S.3Q. ^) Bl. 269. Ik plaaie van de godsdieneien der naiuurvolken in de godiaeui- geeckiedenie. bl. 81. ^) Bl. 270. £88ai8 de philosopkie morale ei de morale religieuee. p. 22. M) Bi. 270. Ar Ay«io%># in der fkeokgie. Abkandkmgen und rorir&ge von J. P. Lange. 1874. S. 283. ») Bi. 671. Yan der Wigeki Oelktmde. bl. 180. 57) Bl. 271. Yergelijk Hartmann, FkileeopHe iee Uuhewuegm. SL449.n.8.w. 58) Bl. 272« Zie Bichard LSber» Alie Wakfkeii im neuet OeHuli. S. 27. »•) Bl. 2ri. t. a. p. p. ftd. W) Bl. 272. Vergelijk Lober. t. a. p. S. 8. ») BL 272. Zie leraU en J^pii. M. iO, ^) Bl. 27S. Hasa, Die Bedeutung dei geeekiekiHeken in der BeHgien. S. 22. M) BL S7B. Zte bij e^ en andev Lang^. U a. p. S. 265. n, s. w. ^) Bl. 278. Yei^elijk: Dae Weeen Goiiee und der Weli, ikre BegrMndung uni ^Ke geeekiekiliche Bnhoieklung der Idee uber beide ton B. V. firucken— «Ibck. I. 8. 177. ^) Bt. 274. Be^ Weeen Ar Meneekene&ele, S. 1»3. n. e. w. >«) BL 274. Zie o.a. Bothe, Siille Siunden, S. 100. «7) Bk 276. In rijae CkrieOteke Dogmatik inm Skmdpunite dee Oeuneeem aue dargeeteUi. '^) BL 275. Apologeiii. Wissenschaftliche Biechtfertignng des ChristenthomB. S. 212. ^ K. 274. f^heke SiefdiSn. Monaaieke Bbiteekri/f, ffcreOgtiek der Uniereuekmg der wenig gekannten Phdnomene dee Seelenlebeni gemidmiift. 1874. S. 805. ^o) Bl. MS. IkgmMk, AkadM^ch^ lFo)4e0iingen. Th. Y. 1874. S. 10. ^i) Bl 279. Dr. Ludwig Philippson, Die SHiwieiiimg der reHgiSeen Idee im fudmikiume, Ckrie^fkume nnd Istm ukd dte Bil^ion der iSheetteekaft. V* Anflage 18r4. yeigeH^k Va» tJktazeltien teh¥ijv^: Die AMem$eki tbOigionaekre. 1862. REDEYOERING. 291 «>) Bl 280. Zie o.a. Philippson, JDie Eniwieihmg d. rel. Id. S. 2. «s) BL 280. Yergelijk Overheei. t. a. p. 8. 86. M) Bl. 280. ProieetanUehe Bijdragen. 1870. U. 141. ««) Bl. 280. Zie GKiBtav Schlosser, Ueber die Abnakme dee Sindiume der Theolcgie. Leipzig 1873» S. 6« *•) Bl. 281. Joh. 6: 40. ^7) Bl. 281. Sae Wisien und der religidse Olaube von O. Maipuig. Leipzig 1869. & 254. Q. 8. w. ^) Bl. £81. Zie KaiAolieiemue und Proieeianiiemue. Mn eeangelieehee Zeugniez von Dr. H. Martensen. 1874. S. 3. «») Bl. 283. Be eimi. Dei. 10,4. ^^) Bl. 28Gu Zie Oedenkboei der Eeogeeelool ie Oroningen ier gfikfimhid wn haar vijlfde halve eeuw/eesi, op last van den akademischen Senaat oitgegeven door Dr. W. J. A. Jonckbloet. bl. 35 ,36. 87 ORDO LECTIONUM, IN AOADEMU eSONINeANA HABBNDARUM INDE A FERnS iJSSTIVIS A. CIOIOCCGLXXin ADFEBIAS AESnYAS A.CIOIDOCCLmY. IN FACULTATE THEOLOQICA. PETBUS HOFSTBDE D£ GROOT quamvis ob aetatem septuagenariam rade sit donatus, lubens tamen commilitonum obtemperabit votis. Igitur die Satumi, ab hora XII ad II, vitam leau ChrisH explicabit; sed etiam, rogantibus discipulis, alias habebit scholas. EVERARDUS lANUS DIEST LORGION diebus Martis et lovis, hora IX, TAeoloffiam Eedeeiasticam tradet; diebus Martis, hora X, Mercurii et Veneris, hora XII, Histariam Hccleaiae Christianae tractabit; diebus Mercurii, hora I, lovis, hora X, et Veneris, hora I aget de Historia et de OrHica librorum Veteris Testamenti, atque de Ifistoria et de Critica Kbrorum Novi Testamenti diebus Mercurii, hora II, lovis, hora XI, et Veneris, hora 11. Patristicam tractabit horis auditoribus commodis. DANIEL CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE diebus Lunae et Martis, hora I, et die Veneris, hora IX, Bogmaticam Christianam secundum principia ecclesiae re^rmatae docebit; diebus Martis et Veneris, hora XI, philoso- phiam religionis, sive Theoloffiae quae dicitur naturaUs partem theoreticam exponet; diebus Lunae et Veneris, hora X, Theoloffieam bibUcam N. T. ORDO LEGTIONUH. 298 tcadet et die Satarni, hora X, vaticinia Amosi, Habacuci et Zacbariae I interpretabitur ; die Lunae, hora II, et die Satumi, horis IX et XI, Theologiam pracHcam tractabit, imprimis catecheticam et pastoralem, ad- ionctis exercitationibua homileticis et catecheticis. FfiBDBKICUS GUILIELMUS BEBNARDUS VAN BELL Hxege^in librorum N. T. docedii, pergendo in inierpretatione JEpisiolae ad Galatas, diebus Lunae et Mercurii , hora IX , et lovis , hora XII ; Disciplinam moralem phUoaophi' cam et christianam tractabit diebus Lunae, hora XI, Martis, hora XII, Mercurii, hora X; Methodologiam et Encyclopaediam theohgicam ewponet diebus Lunae, hora XII, et Mercurii, hora XI; Hermeneuticen et criticen Tewtua librorum N. T tractabit diebus Martis, hora II, et Satumi, hora XI. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. lOSUA lOANNES PHILIPPUS VALETON Antiquitatem Hebratcam explicabit diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Elementa GrammaticeB He- braicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora I; Librum Gbneseos interpretabitur diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora II; Grammaticam linguarum JSemiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet diebus Mer- curii, lovis et Veneris, hora X. Cum provectioribus privatim leget FsALMos aelectos et scripta nonnulla Arabica et Aramaea, die lovis, hora auditoribus commoda. GUILIELMUS HECKEB diebus Lunae , Martis et Mercurii , hora IX , Jnti-^ quitatea JRomanas exponet ; iisdem diebus , hora X , Historiam Universalem enarrabit, adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: Lehrbuch der Weltgeschichte mit Buchsicht auf Cultur, Literatur etc. (2 Tom. 1872); iisdem diebus, hora II, Antiquitaies Graecas tradet. COBNELIUS MABINUS FRANCKEN diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora XI, interpretabitur Ciosronis libros de Oratore; Plauti Jululariam; diebus lovis, Venens, Saturni, hora X, Platonis Sgmposion, Sophoclis Mectram; Historiam Litterarum Graecarum et Bomanarum enarrabit die S«4 ORDO LEGTIONUII. Martis^ bora XII*^1I; in usum Fhilologorum interpietebitQr Iutenauii et FiNDAEUM diebus lovis et Veiieris, hora XI) Paeiitgogicem ^ &diuiicti8 iuterpretaodi et latine scribeudi dissereadique exeroitiis « tradet die Saturtii , hora II— IV. BEBNABDUS HfiNRlOUB COBNfiLIUB CAKOLUS VAN DBB WUCK dieLuXlae, horis XII et I» die Saturni^ hora I^ Logieam docebit; diebus loviSj V»- ueris et Saturnii hora X^ Hutoriam FAiiosopiiae antifUae expo&et; iifldein diebus» hora IX > Metapijfricam tradet» HSNBicus fiBNESTUS MOLTZfiB Litteru9 paifiae^ poit renatas littdfas Graecas et Latinae , explicabit diebus Mercurii et lovift , OfnmfM^Mk patrimn die Veneris , hoia XII ; Moqventiae praecepta tradet die Mercam, hora II; Historiam Patriae exponet diebus Mercurii et lovis, Histofim luris publici nostri die Veneris, hora I; linguam Gothicam et AngUh Sawonickm docebit die MercQrii, b<M It^^IV; cCkrtnilia iftOnlluUa medii aevi interpretabitur die Vetieris^ hont It* IN FAOULTATB lURIDICA. « lACOBUS HBBitiLNNUii l^uiLlFSfi proptd]^ aetatem legitima iuunertt vioa- tione utitur. BBBNARDUS lANUS QBATAMA tradet Iu$ mturak diebusLunae 6t Martni, hora IX, die Mercurii, hora XI; Iu9 erimnaie ^ AithiXAhwm ^ Mattia et Mercurii> hora X; Ordinem ludiciorum pubiicorum , diebtls Lunae et Martb , hora XI, die Mercurii, hora IX; Encyclopaediam et MetkQdidogiam lutii, die lovis, horis IX — XII. OfiBHABDUS DlBPHUls lue dviie hodieiHum tractiabit die Mertura, hora XI, diebuB Iovis> Veneris et Saturni, hora XII; lue merea4orium explidabit die Mercurii, horis XII et I, die Saturni, hora XI; de ludicii^ pfimitis aget diebus lovis, Veneris et Satumi, hora L BEBNABDUS DOMINICUS HUBfiRTUS TfiLLBGfiN pfindpiM OeCOHomia^ foH- Hcae dooebit die Lunae, horis XII et I, Seiecta capitd Oiconmiae poUiicae tractabit die lovis , hora XI ; de lege fundxmentah aget die lovis ^ horia IX et X, die Veneris, horalX; de iurt admini%tratiw^v^^mj&m, koMXt Statietieen pairiai docebit die Martis, horis XII et I, die Veneria, hoM XL ORDO LEGTIONUM. 395 WIABDU9 MODDBBMAN diebus Lunae et Martis, horis X et XI, Mercurii, boris IX et X, et Saturni, boris XI et XII, tractabit Hiatoriam luris Bomani et Institutiones lustiniani; diebus Lunae et Martis, hora IK, et die Satumi, hora X, selectos Pandectarum locos tractabit. Disputationibus publiois et privatis lubenter praeerunt luris Professores. IN FACULTATE MEDICA. lANUS HISSINK IAN8EN Ckkuryiam dooebit diebus Mercurii, lovis et Satumi, hora IX ; DeHjtandi emercUaiianee moderabitur diebus et horis postea indican* dis ; OpAtialmoIcffiae capita seleota tradet die Lunae , hora IX ; Clinicis ewer^ eitationibue in Nosooomio Academico quotide vacabit, hora XII; Operationibue eUrurfficia in cadavere inatiiuendia praeerit qualibet obhita occasione. GUIUELMUS MATUIAS HENRICUS SANOER Tkeoriam artis obstetriciae ex- ponet diebus Mercurii et Satumi, h(m I; Exercitatumibus clinicis vaoabit diebus Merciirii et Saturni , hora II ; Doetrinam Operationum tradet et ope*- rationibus obstetriciis, in peivi facticia instituendis praeerit die Venerig, hora I; Gynaecopathologiae capita selecta tradet et exercitationibus cli- nicis et polyclinicis in Nosocomio Academico vacabit die Martis, hora I; Prawin obstetriciam , tum in Nosocomio Academico^ tum in polyclinico obstetricio , quoties necesse erit , moderabitur ; Politiam medicam et Diaete- Hcam docebit die lovis, hora I. DIDEBICUS HUI2IN6A Physioloffiam generalem et specialem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora X; Hietohgiam diebus Lunae^ Martis, Mercurii, hora XI; de medicaminum effeciu phy^ siologico aget diebus lovis, Veneris, Saturai, hora XL Indagationibus in Laboratorio quotidie praeerit. HENBICUS GUILIELMUS MIDDBNDOBP Jnaiomen corporie Aumani expODet diebus Mercurii, lovis et Saturni, hora XII; JSwerdtationes anatomcas practicas, si cadavera adsint, hiberno tempore quotidie moderabitur; Patia- iogiam generaiem docebit die Mercurii, bora IX; Anaiomiam pat/iohgicam die Martis et Veneris, bora IX. Indagationibus anatomico^^patAologiois, cadet- verum sectione insfHuendis , praeerit , qoahbet oblata occasione. HENBICUS ALBEBTUS KOOIJKEB Duper in Eacultate Medica Professor creatus lectiones a se habendas postea indicabit. 296 ORDO LEGTIONUM. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. UERMANNUS CHBISTIANUS VAN HALL , ob aetatem septuageDanam rade donatus, uullas habebit lectiones. GUILIELMUS ADBIANUS ENSCHED]^ Arithmeticea, Algebrae, Geometriae ^ Trigonometfiae planae elementa explicabit diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XI; Stereometriam et IVigonametriam epAaericam docebit diebus lovis et Saturni^ hora IX; Algebrae capita selecta exponet diebus Lunae et Martis^ hora XI; Geometriam analyticam et Calculum differentialem diebus Lunae, hora XII « Mercurii, hora XI et Veneris, hora IX; Galculum integralem et Mechanicam analyticam horis commilitonibus commodis. Exer^ citia mathematica futurorum Praeceptorum moderabitur. HUDOLPHUS aDBIANUS MEES Phyncam eofperimentalem exponet die Martis, hora I, diebus lovis, Yeneris et Saturni, hora XII; Physicae mathe' maticae capita selecta explicabit die Veneris, horis I et II; ExercUia practica moderabitur die Saturni, horis II et III; Aetronomiae elementa do- cebit die Martis, hora II et die lovis, hora 1; Astronomiam theoreticoM tradet die Martis, hora III, die Saturni, hora I. KUDOLPHUS SICCO TJADEN MODDERMAN Chemiam anorganicam docebit diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hons XI et XII; Che- miam organicam exponet die lovis, hora XI, et Saturni, horis X et XI; Chemiam pharmaceuiicam tradet die Lunae, hora XII, et lovis, hora X; Mineralogiae elementa explicabit die Mercurii , hora II ; Chemiam pracficam docebit et Ewercitia analgtica in Laboratorio moderabitur quotidie. PETEUS DE BOER Morphologiam ^ Anatomiam et Phymlogiam plantarum exponet die Martis, hora X et Veneris, horis IX et I; JSelectae plan- tarum familiaa atque plantas medicinales explicabit die Mercurii, horis IX et X; Exerdtia microacopica in plantarum structura exploranda mode- rabitur die Mercurii, horis II et 111, aiiisque horis commodis; Botanicen pharmaceuticam illustrabit die Martis, horis I et II, die Veneris, horaX Exercitiis practicis in Horto botanioo, sive excursionibus botanicis praeerit aestivo tempore boris dein indicandis. Oeconomiam ruralem docebit die Saturni, horis I et II. ORDO LEGTIONUM. 297 HENBICUS lANUS YAN ANKUM Zooloffiae elementa docebit die Lunae , hora X^ die Martis, hora XII, die Mercurii, hora I; Jnahmen animaUum comparatam tradet die Veneris, horis X et XI; Qeohgiae elementa et Palaeontoloffiam illustrabit die Lnnae, horis XII et I; Zoologiae capita selecta exponet et exercitationibus practicis cum provectioribus praeerit horis auditoribus commodis. 88 NUMERU8 8TUDI0S0RUM IN AGADEMIA GBONIN&ANA, DI£ XXXI M. DECEMBKIS CIOIOCCCLXXIII. In Facultate Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 10. » luridica . 82. 4f if Medica. • « • 48. /r f/ Disc. Math. et Phys 44. » it Theologiae 80. 164. D0CT0RE8 CBEAtl IN ACADBMIA GROlSflNGANA, INDS A D. IX OOTOBKIS ClOlD(XX)LXXmADD. Vm OOTOBBIS CIOIOOOOLXIIV, IN PACULTATE PHILOSOPHUE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. D. 8S DeoembriB s. 1878. Gsoro pbnok, ddfetiSB diAsertatione literaria, cui titulus: HMorische en biblioffrapAiscie beackauwinff VM Vondeh HekeUkkten^ PhiL Tiieor. Mag. et litt. Hom. Doetor, fnagna emn laude. D. 19 Maii a« 1874. Jsan hsnri thboborb bb voobl, defenea disser- Mione litemria^ cui titulns: De etaatkwnd^e riehiing van Ren4 dtAnjou, in overeenetenminff tnet die van sfijn etamhuie tat den alag hif BtUgnAnUe , Phil. Theon Mag. et litt Hum. Doctor, eum hude. D« 8 luniL Isaac MARtNUs iosva valbton, defensa dissertatione lite- raria» cui titulus: M. Faleriue MessaUa Corvinus, Phil. Theor. Mag. et litt. Hum. Doctor^ maffna cum laude. ' IN FACULTATE lURIDICA. D. 24 Octobris a. 187S. Arbnd willbm van imho», lur. Rom. et Hod. Doctor^ defensis thesibus. D. 16 Decembris. Jan willbm mbes, lur. Rom. et Hod. Doctor, defensis thesibus. D. 16 lanuarii a. 1874. Lovis albbrt sioismund JAoauBS db millt, lur. Rom. et Hod. Doctor, defensis thesibus. D. 16 Aprilis. NicoLAAs cornblis huqo van daalbn wbttbrs, lur. Rom. et Hod. Doctor, defensis thesibus. 88* 800 DOGTORES GREATI. IN FACULTATB MBDICA, D. 24 Octobris a. 1878. K. w. hamilton op silverthon hill, Medicus militaris^ defenso specimine medico, cui titulus: Over struma, Med. Doctor, cum laude. D. 17 Novembris. Hendrik anthonie de jonoe, Medicus militaris, de- fenso specimine medico , cui titulus : Over een zieite^eval van Lep- tomeningitis Basilaris, Med. Doctor, cum laude. D. 19 Decembris. Msinart hbrman nismeyer, publice defenso specimine medico, cui titulus: Diabetes insipidm^ Med. Doctor, cum laude. D. 20 Decembris. Willsm msss, defenso specimine medico, cui titulus: Over de werking van Eucalyptua Globulus, Med. Doctor, cum laude. D. 22 Decembris. Pister gsoro christoph siemsns, defenso specimine medico, cui titulus: De retentio piacentae en hare behandeUng, Med. Doctor, cum laude. D. 4 lunii a. 1874. Hbndrik ds gook, publice defenso apecimine medico^ cui titulus: De verloakundige kliniek en poliklimek aan de Hoogeechool te Groningen in 1872 en 1878 » Med. Doctor, cwn lauie, D. 4 lunii. Ruurd wartbna, defenso speicimine medico, cni titulus: Een geval van JSchinococcus Hepatis , Med. Doctor. D. 22 lunii. Johann hbinrich dibphuis, defenso specimine medico, cai titulus: De toaarde der keering op het bekkenuiteinde bij bekkeu" vemauwingj Med. Doctor, magna cum laude. D. 4 lulii. Frssrk lantinoa, defenso specimine medico, coi titulos: Over vemauwing der Jorta, Med. Doctor, cum laude. D. 10 Septembris. Israel jagobs, Med. Doctor, defensis thesibus arga- menti obstotridi, Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. ATHENAEUM ILLUSTRE A H S T E L D A M £ N S E. ■ I I NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM, aui ni ILLDSTII ATflBNAEO AISTELODAIIBIISI GONI(]N€TISOI]B m KO SHIIIUIIIS INOE A KAL. lAN. AD J>. XXXI M. D|SC. CIOIOCCCLXXIII DOOKNBI MDNU8 OBIERONT. IN PACULTATB THEOLOQIAE. Q. HOLL, Clar. Ord. Pneses a. 1873-- 1874. 8. HOEKSTaA. Bmm.. | ^q • g j Teldobapt. LG. DEHOOPSCHEPFER,) oiwuu»p». IN FACULTATB lURISPRUDBNTIAB. H. DE BOSCH KEMPEB. T. M. C. ASSEB. G. VAN TIENHOVEN. G. M. L WILLEUMIEB. IN PACULTATB PHILOSOPHIAB THBORJBTIOAB ET LITBRARUM HUMANIORUM. T. T. H. I0BI8SBN. S. A. NABEB. H. OOBT. IN PAOULTATB MEDICINAB. 0. B. TILANUS. P. H. SUBINGAB. L VAN QEUNS. G. BEBUN. L. LEHMANN. 304 NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. I. L. CHANFLEUBT VAN IJSSELSTBYN. L G. B. TILANUS. H. HERTZ. \ T. PLACE. C. L. WURFBAIN. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. C. L MATTHES. C. A. I. A. OUDEMANS. I. G. GUNNING. P. L BARNOUW, Art. Obst. Lector. A. H. ISRABLS, Med. Lector. G. M. GUNNING, Ophthalmiatriae Lector. F. J. SWABTWOUT, Artis Pharmaceuticae Lector. ACTA ET GESTA IN CONVENTIBUS CLABISSIHI OBDINIS PBOFBSSOBUM ATHENAEI ILLUSTRIS AMSTELODAMENSIS ANNO CIOIOCCCLXXIII. Die 16 m. Martii. Recitantur curatorum literae (d. d. 9 Nov. a. 1S72) ordinem certiorem facientes^ viro clar. Land, decreto regis creato Prof. ord. in Academia Lugd.-Bat. , petenti a Senatu urbano honorificam missionem e munere suo concessani esse; et in eius locum virum doct. H. Oort, Frof. ord. in fiacultate literaria . creatum esse. Viro clarissimo W. MoU Rex Augustissimus petenti honorificam missionem e munere concionatoris Athenaei concessit. Die 81 m. Martii. Vir clarissimus H. Oort munus auspicatus habita oratione ciiius argumentum: De tegentooordige toeetand der IsraS' litiache oudheidkunde. Die 2 m. Octobris. Vir clarissimus I. O. Gunning, qui praesidis mu- nere fungitur, orationem habet^ cuius argumentum: Hooger onder^ toy9 de grondalag en wortel van alle onderwije. Die 18 m. Octobris. Leguntur curatorum literae, quibus ordo certior fit, a Senatu urbano viro clarissimo C. B. Tilano petenti honorificam missionem e munere suo concessam esse, et in eius locum creatum esse Prof. ord. in facultate medica virum doct. C. L. Wurfbain. 89 SERIES LECTIONUM, m ILLUSTBI ATHENAEO AMSTBLODAMENSI BT IN SEMINABIIS lANMDAEBI» U»! A KMII 4limn AWI «MSerEUXlH All WUS iinirAI AHI OMNCCUXIT. ^^•atmmmi *i GUILIELMUS MOLL Histariam universalem Beligionia et JScclesiae Chr. tradet diebus MartiB; Mercorii^ lovis et YeDeris, hora XI; I%eohgiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; Studia ad Iniroductionem in Theologiam et ad Historiam Ecdesiae NeSr- landicae pertinentia et Hwercitationee homileticae moderabitur diebus et horis deinceps indicandis. ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, Frofessor in Semin. Evang.-Laiher. Mwegeain V. T. interpretandis vaticiniis lesaianis docebit diebus, lovis et Veneris, hora H; Encyclopaediam theolofficam tradet die Veneris, hora I; Isagogen in N. T. die Mercurii, horis I>~III et die lovis, hora I; Umerdtia oratoria moderabitur die lovis, hora III; Commiliton^us sermones sacros habentibus praeses aderit, die Veneris, horall. I0ANNE8 GBRARDUS DIDBRICUS MARTENS, Profeasor in Semin. Evang.«Laiber« Ewegesin N. Testamenti docebit die Lunae, hora I — ^III; Theologiam dogmaticam, die Veneris, hora IX — ^XI; Theologiam practicam, docebit et Bwercitia homiletiea moderabitur, die Mercurii, hora I— -•III. SERIBS LSCTIONUIL 80f SYTSE HOBESTBA Bsbf vilius, Frofessor in Bemin. Teleiobapt» Theologiam Cirisiianam doffmaticam docebit diebas Martis^ Mercurii^ lovu et Veneris, hora IX; Diaciplinam morum tradet diebus Martis , Mercurii , lovis et Veneris , hora X. lACOBUS GISBERTUS DB HOOP SCHEFFBR, Profesaor io Semin. Teleiobapt., Bwegemn N. 1\ docens , interpretari perget JEpistolam ad Hebraeos , diebus Hartis et Merourii, hora I; Theologiam practicam tradet , iisdem diebus hora II et die lovis , hora I ; JEwercitationes Jiomileticas moderabitur die lovis, hora 11; Ewercitiia oratofiia vacabit, die Mercurii, hora III; Commilitonibus orationes eacraa habentibus praeses aderit die Lunae et die Veneris, hora H dim. HIERONYMUS DB BOSCH KEMPBR quaestionefl selectas e lure publico tractabit horis dein indicwidis. TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSER lue civite Neerlandicum tradet diebus Martis, Mercurii, iofiB et Venerb» bora 1 p« »1..$. Methodum procedendi in caueis civilibus diebus Martis et Veneris, hora II p. m.; Ewercitaiiones Practicas moderabitur horis dein indicandis. GISBERTUS VAN TIBNHOVEN Institufhnes lusfiniani tradet diebusf Martis et Mercurii, hora 1, diebus lovifi et Veneriir, hora XI; Digesta, diebus Martis et Mercurii, hora XII, diebus lovtt et Veneria, hora I; Historiam luris Bomani diebus lovis et Veneris, hora XII; lus Publieum diiebus Martis et Mercurii, hora XI. 89» a08 SERIBS LEGTIONUM. CORNELIUS MARIUS lOHANNES WILLEUMIER Methodum procedendi in caueis criminalibus tradet diebos Lanae^ Martis, Mercurii et Satami, horalX; Iu8 ffentium diebus Martis et Mercurii , hora X ; Historiam Europae dipkmaticam diebus Lunae et Satorni^ hora X.; Bncjfdopaediam luria diebus Martis et Mercurii» hora XI, diebus lovu et Venerisy hora X; PMlosophiam luris diebus lovis et Veneris ,- hora IX. THOMAS THEODORUS HENRICUS lORISSEN Sistoriam recentiorem tradet die Lunae » hora 1 , diebus Martis , Mercurii et Satumi, hora XI; Hietoriam patriae, die Lunae, hora II, diebus Hartis, Mercurii et SatarDi, hora X; Bhetoricam et litteraa patriaa, iisdem diebus, hora IX. SAMUEL ADRIANUS NABER Antiquitatea Bomanae docebit diebus Martis, Mercuni^ lovis et Veneris, hora XII; Ciceronis secundae Jctionis in verrem Lebrum IV et deinceps lacitum et Horatium explicabit iisdem diebus, hora I; Herodotum, Platonis Phaedonem et JBuripidem interpretabitar iisdem die- bus, hora II; Jntiquitates Graecas docebit die Lunae, hora X — XII. HENRICUS OORT Sermonis Hebraei elementa docebit et selectis V. T. capiHbus leffendis illuS' trabit diebus Lunae^ Martis, Mercurii, hora X et die Veneris, horalX; Jntiquitates IsraSlitarum exponet die Lunae, hora XI ^ die Merourii^ hora XII, diebus lovis et Veneris, hora XI; Lofficam tradet diebus lovis et Veneris, hora X; Metaphysicam enarrabit die Lunae, hora IX et die Martis, hora XII; Linguarum Semiticarum initia diebus et horis dein indicandis. SERIES LEGTIONUM. 309 CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS Provectioram stttdiosorum exercitationibus clinicis data occasione praeesse paratoB eat. PETRUS HENRICUS SURINGAR Pharmacolqgiaim therapeuticam docebit diebus lovis et VeneriSy hora p. m. II; Docirinam morbortm &inffularium, una cum exercitationibus clinicie, inter- pretabitur diebus Martis, Mercurii et lovis, hora X. lOANNES VAN GEUNS Pathotogiam generalem docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, horalll; Morborum mgna indagandi methodum exponet, una cum exercitationibus clinicis^ diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora XI; Ewercitationibue practids in laboratorio pathologico praeerit ; Medicinam forensem et Politiam medicam tradet die Veneris ^ horis III et IV. GUILIELMUS BERLIN Oeieologiam, ayndesmoiogiam , myologiam et . splanchnoiogiam docebit diebus Lunae^ Martis^ Mercurii et lovis, hora IV p. m. (hieme); Jnimaiium vertebrat. doctrinam et anatomiam comparatam exponet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X (hieme); Jnatomiae eomparatae capita selecta docebit diebus Lunae et Martis, hora II (aestate); Animaiium invertebrat. doctrinam exponet diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, horaX (aestate); Neuroiogiam docebit horis dein indicandis (aestate) ; Ewercitationibus anatomicis et zootomids quotidie praeerit. . 310 S£R1£S LEGTIONVH. LEOPOLDUS LBHMANN Artem obstetriciam t/teoreticam docebit diebus Lunae, Hercurii et Saturoi, bora XII j Jiwplorandi methodum et mogostociam exponet nec non encheireses in pdvi /actitia demonstrabit die Martis, hora XII; Embryoloffiam docebit die Veneris, hora XII; Morbos puerperales et selecta quaedam Gynaecologiae capita ad aegrotantium lcctulots^ data occasione explicabit die lovis, hora XII; Exerdtationibus clinids in Tocodochio praeerit diebus Martis, lovis et Saturniy hora XI. lANUS LEONARD. CHANFLEURY VAN IJS6ELSTEYN Boctrinam morborum cutis et syphUidis exponet diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora VIII dim. — X; Exercitationibus clinicis et policlinicis praeerit diebus Martis et lovis, hora II-IV. lANUS GUILIELMUS REGNERUS TILANUS Ewercitationibus clinicis chirurfficis praeerit diebus MartiB, lovis et Satuni, horis IX — XI; Operationes chirurgicas demonstrabit, diebus Lunae et Veneris, horis II — IV; exercitationes ducet quotidie (hieme); Artem deligandi et dkologiam docebit, die Lunae, horis II — IV (aestate); Chirurgiam militarem exponet, die Veneris, horis II — IV (aestate); Polielinieo orthqpaedico praeerit diebus Martis et Satorai, hora XII. 