title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Magis placuit Ordini alterum responsum^ notatum iac. grimmii verbis: sJedes Wort hat seine GescMcAte" Eius certe scriptor et quid quaere- retur intellexit , et intra iustos limites sese continuit. Qtii quum in pfooemio ea exposuisset , quae maxime ad rem , quam acturua easet , hoKe videren- tur, CXX terminatiQnea in examen Tocavit» hoc est, noB omaea quidem omnino , sed longe plurimas et principeg. Neque sdkim ooastitaere atuduit , lUDICIA ORDINUM. 31 siDgalae quid significarent , verum etiam unde ducerent originem. Qua in re dignum laude se praestitit Frimum enim plerasque terminationes recte interpretatus est et interpretationes suas idoneis argumentis confirmavit Deinde in iis, quae erant dubia aut difiiciliora, inanibus coniecturis» qui- bus hac praesertim in re eruditi nimis indulgere solent^ prudenter absti- nuit. Tandem non modo affinium linguarum satis se peritum probavit^ sed, quod caput rei est, rectam methodum etymologicam se tenere osten- dit. — Contra in eadem scriptione quae valde vituperanda viderentur, haud defnere. Neque enim scriptor fontes, ex quibus hauriendum erat, omnes adhibuit, et in singulis rebus ac nominibus perscrutandis multa, quae explanatius uberiusque erant definienda aut ab aliorum sententiis vindi- canda^ tetigit potius quam pertractavit. Inprimis vero desiderata est in hac disquisitione sermonis puritas et elegantia, totaque displicuit scribendi ratio , quippe talis , quali vel in iuvene scriptore vix ignoscas. Quin etiam si ceteris de causis omnibus potuisset Ordo commentationem praemio dig- nissimam iudicare, hac una commotus negare illi tantum honorem debuis- set. Vel sic tamen censuit Ordo^ scriptorem adeo probasse industriam multarumque rerum peritiam , ut argumenti gravitatem et temporis ad scri- bendum concessi brevitatem reputanti iniquius esse videretur, si eum nulla laude omatum e certamine dimitteret. Itaque decrevit^ si nomen ille pro- fiteri vellet» ut honorificae mentionis laude palam condecoraretur. Rogatus ergo scriptorem se professus est Ordinique probavit lANUS BOLHUIS van ZEEBUR6H, lAit Hunk in Academia Lugduno-Batava Sludioms, ORDO MEDICORUM nuUam commentationem accepit. DE ONPABTUDIGHEID VAN DEN GESCHIEDSCHBUYER. REDEVOERING TER AANYAARDIN6 YAN HET HOOGLEERAARSAHBT AAN DE H006ESGH00L YAN LEIDEN DBN 1««« JUNIJ 1860 UIT6B8PR0KBN DOOB D*. R. FRUIN. EDELGROOTACHTBARE HEEBEN CUBATOfiEN YAN DEZB HOC «mCHOOL. WBLEDELGB8TBENGE HEEB SECBETABIS YAN HET C0LLE6IE VAN CUBATOBEN. HOOOOELBEBDB HBBB BECTOB MAGNIFTCUa, HOOGGELBEBDB HBBBEN PBOFBSSOBEN, ZBEB GEACHTE AHBTGENOOTEN. BDBLACHTBABB HBEBEN, AAN WIB HET BESTUUB YAN DEZB BTAD, OF DB HANDHAVING DES BEGTS IS TOEVEBTBOUWD. WBLEDELB SBEB GELEERDB HEBREN DOCTOREN DBB VEft- SCHILLENDB FACULTEITEN. WBLEEBWAARDE HEEREN LEERAREN VAN DE GODSDIENST* WBI^DELB HEEREN STUDENTEN AAN DEZB HOOGESCHOOL. EN VOOBTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWB TEGENWOOBDIGHEID VEBEEBT, ZEEB GBWENSCHTE HOOR- DERS. Er sijn weiiiig plaataen, die fa^ den beoefenoar onzer gesdiiedems zoo dterbare heriiineringm wekken, als het spreekgeetoelte , waarop ik thans 90or het eerst heb pkats genomra. De Hoogeschod van Leiden is , van hare stichting af , op het naauwBt verbonden geweest aaa de Republiek der V^reenigde Nederlanden , in wier bloeitijd 'ons tolk zijne voorspoedigste en roemrijkste dagen beleefd heeft. De groote willeu yan oranjb , de grond^ kgger van den vrijen Nederiandschen Staat, is ook de stichter van onze HoogescAooL De Friasen van sqn doorloditig geslacht, die de vrijheid van Nederland en van Europa tegen de overmagt van Spanje en van Frank- lijk hebbra gehandhaafd, hebben hier himne opkiding genoten. De Kerk, die met den Staat vereenigd op de btgevallen van het Vaderiand «x> krach* tigen invioed geoefend keeft, vormde bij voorkeor Uer hare geestelijken. Hoe vele onaer staatslieden en gdeerden, die den naam van HoUander tot 5* 36 , R. F R U I N een eemaam in Eoropa gemaakt hebben, zijn als leeraars of als leerlingen aan den roem van onze Schooi verbonden. In de sehatting van den vreem- deling was onze School onafscheidelijk van de grootheid van Holland: niet minder vermaard dan de rijkdom van Amsterdam, was de geleerdheid van Leiden. In die heugelijke dagen, toen de vreemden herwaarts kwamen om den koophandel op de HoUandsche kantoren en den wapenhandel in de Hollandsche legers te leeren^ stroomden naar Leiden uit alle oorden van Europa wie er prijs op stelden , aan de beroemdste van alle Universiteiten hun opvoeding te voltooijen. En niet slechts in den voorspoed der Repu- bliek heeft onze Hoogeschool gedeeld: de partijschap, die met hare heii- looze gevolgen de staatsgeschiedenis van twee eeuwen vervult, is hier ge- boren uit de leerstellige geschillen onzer theologen. Terzelfder tijd hadden de bloei der Republiek en de roem onzer Hoogeschool hun toppunt bereikt^ en ook weer terzelfder tijd begonnen zij beide af te nemen. En toen ein- delijk zelfs de onafhankelijkheid van Nederlaud verloren ging» verloor ook onze School hare zelfstandigheid, en zij herwon die eerst, toen ook de Staat weer in rijn vrijheid hersteld was. Is het niet vreemd, dat een inrigting van onderwijs, zoo naauw verbon- den aan den Staat, zoo weinig gedaan heeft voor de beoefening der ge- schiedenis van den Staat? Gaat de lange rij onzer geschiedschrijvers na, gij zult er mannen in aantreffen van allerlei stand en beroep, maar bijna geen die aan onze School met het Hoogleeraarsambt bekieed was. Van de geleerde oudheidkenners , die over de geschiedenis onzer Middeneeuwen het licht der wetenschap deden opgaan» zijn enkele, maar ook slechts en- kele^ met het onderwijs der geschiedenis aan onze Hoogeschool belast ge- weest. Mebula» boxhorn, matthaeus zijn mannen op wie Leiden roem mag dragen. Maar van hen, die de opkomst en den bloeitijd der Repu- bliek beschreven hebben , vinden wij er nagenoeg geen onder de geleerden , vner beeldtenissen onze Senaatskamer versieren. Van velen begrijpen wij waarom zij ontbreken. Sommige waren te aanzienlijk voor het nedenge leeraarsambt : geen hooft, geen de groot virilde het regeringskussen voor den leerstoel verlaten. Anderen daarentegen waren niet wetenschappelijk genoeg gevormd: bor, van meteben, le petit, baubabtius, waIssenaeb REDEVOERING. <37 verdienden waarlijk geen plaats naast de uitstekende philologen en juristen, op wie in hun tijd de Hoogeschool van Xeiden trotsch was. Doch tusschen die beide uitersten, tusschen de al te voornamen en de al te geringen, zouden er ongetwijfeld wel geschikte leeraars der geschiedenis te vinden zijn geweest, indien de Hooge Regering er slechts gezocht had. Onder de plaatsbeschrijvers, die onze letterkunde in menigte heeft aan te wijzen, zijn er eenige, die aanleg genoeg verraden. Waarom is nooit een van deze tot het Hoogleeraarsambt beroepen? Het kwam bij de Begering zelfs niet op , een afzonderlijken leerstoel voor de geschiedenis des Vaderlands te stichten. Doorgaans was het onderwijs in dit vak als bijzaak aan den leeraar der welsprekendheid opgedragen, en de sierlijke Latijnsche geschrif- ten, die sommige hunner, heursius, baudius, ons hebben nagelaten^ bezitten dan ook meer oratorische dan historische waarde. Waaraan zuUen wij die nalatigheid der regering toeschrijven P Aan on- verschilligheidP Geenszins. Voortdurend hebben de Staten hunne belang- stelling in de geschiedenis des Lands op velerlei wijs aan den dag gelegd. Zij hebben bob, le petit, en vele anderen door een geschenk in geld tot het afwerken hunner geschiedboeken in staat gesteld. Zij hebben de GROOT en scriverius voor de opdragt hunner werken mildelijk begiftigd. Zij hebben heinsius en vossius en anderen als Landshistorie-schrijvers aangesteld en bezoldigd. Zij verdienen dus zeker niet dat wij hunne na- latigheid ten opzigte van het historisch onderwijs aan minachting van de geschiedenis toeschrijven. Het waren redenen van geheel anderen aard, die hen weerhielden de beoefening der geschiedenis van het Vaderland aan hunne Hoogeschool aan te moedigen. De stichters en eerste verzorgers van onze School hadden aan het onder- wijs een zuiver practische strekking gegeven. Zij hadden geen tempel van de wetenschap, geen Museum willen stichten, maar eenvoudig een deugdelijke kweekschool voor dienaars van de Kerk en dienaars van den Staat; en daarom hadden zij het onderwijs tot die vakken bepaald, waarin de Eerk en de Staat vorderden dat hunne dienaars ervaren waren. . Ook de zuinigheid belette hen eene al te kostbare uitbreiding aan het onderwijs te geven. Langen tijd zocht men nog eene zekere verhouding tusschen het getal van leermeesters en dat van leerlingen te bewaren. Eerst toen het 38 R. F R U I N auital stiidenteD door toeloq) uit het buitenland aanzienUjk vermeerdoiid w$A r vargtande mea aich de weelde van eenig niet volatrekt noodig onderwiji. Maar nataurlijk schonk men toende voorkeur aan die vakken, die ook ¥00r vreeoMlefogen belangrijk en aantrekkelijk waren, aan philologie, aaa vielaprehendheid » aan algemeen staatsregt, en niet aan de geschiedenis van N^rknd» waarin slechts de landgenooten groot beking gesteld zouden hebbeo , ea die zeker geen nieuwe schare van vreemde studenten hierheen nm hebben g|elokt. Daeh mot slechts als overbodig werd onae geschiedenis bij andere we- tenachappeii aehtergesteld. In de oogen onzer regenten moest hare vrije beoefening, zoo al niet schadelijk, toch van gevaarlijke strekking schijnea. De geschiedenis was onafscheidelijk van het staatsregt, en daarvan had zich de Staten^cegering een eigen stelsel gevormd, in hare Deductie van 1687 gesehetst, en door ds qroot in zijn //Oudheid van de Bataafacbe BLepiibliek" breeder uitgewerkt, hetwelk zij nid; gedoogen kon dat aan bire HoogeSchool onderzocht en misschien weerlegd zou worden. Waitf harei hoogheid vorderde dat de souvereiniteit der Stateo ■, als reeds onder het grafelijk bewind geldende, erkend werd: daarvan hing in zekeren zin de wettigheid van het afzwereD van philips, en^ bij gevolg, van het be>* skaan der Republiek af. Om deze reden was de vrije stadie van onze Midt denosuwsQhe geschiedenis aan 'sLands Hoogeschool, van hare stichting af, niet wel tde te staw, veel min te begunstigen. En toen in 1618 de partijschap meester werd van de regering, toen de man, die meer dan iemand anders de Republiek had helpen vestigen» door zijne tegenpartij ter dood werd gebragt , was het ook voor goed onmogelijk geworden de |;esohiedeDis van het Gemeenebest aan onze Hoogeschooi te onderwijzeo. Inimeis Jiet onderwijs had niet dan partijdig kunnen wezen ; het had of de Bii^we regenuig moeten beleedigen, of de aanhangers der overwonnen pertij mociten ergeren. Het kon de heiilooze partijschap slechts aanvuren. / 000 weoi/j dm de geschiedenis des Vaderlands zoowel als het staatsregt der fiepriiUiek van de Hoogescbool verbannen , of althans gedwongen zich beteiMidea op den achtergnxid te houden. Van de historie van andei» vol» keiiyiiati hetipubliek xegt van vreemde Staten werd, soms op uitnemende REDEV0ERIN6. 39 wijs, gehttDdeld. Maar hetgeen ons HoUandera het naast hetrofi weiidiiikrt of hoog«t onvolledig en oppervlakkig onderwezen. Hoe het nog in /de > y^ Tige eeuw aan onze Hoogescholen met de geschiedenis eli hat sthfttai^gt des Vaderlands gesteld was, kunnen wij afleiden uit de klagl mn lAm geleerden wieling, een Duitacher van geboorte, maar die,al$ Hoogkerattr in het publiek regt aan de Utrechtsche Hoogeschool van nabij met den staat van ons Hooger Onderwijs bekend was geworden : // Och of de Neder- landers, die zich te Rome als burgers te huis gevoelen, eindeUjk eend op- hieiden als vreemdelingen in hun eigen land te verkeerenl" Doch juist die klagt, zoo openlijk geuit, bewees dat het ^vleKuiBfi Jfthfit oog begon te loopen, en dat het niet lan^ meer bestaan z^d. O^ «betor tijdvak brak aan. Aan onze Hoogeschool werd de uitBtttkendti b^stzii gto- loepen om het publidc regt van Nederland te onderwijaeny ecr^hl^.deed.hflt met de vrijmoedigheid, die den man van wetenschap betaanlt. ])i[aa6t hem werd eerlang ki/Uit bepaaldelijk met het onderwijs in db oodifaeden en de geschiedenis van Nederland belast. Onder de leiding van Ibeide «ttmim- tende geleerden namen de zoolang verwaarloosde vakken w^Idiia leen eepste plaats aan de Leidsche Hoogesohool in : de voortreffelijke/ di^s$|rtoitm , > m- der hun opzigt verdedigd> bewijzen nog heden ten dage hofe^gokdeivruditeti het (mderwijs aanvankelijk voortbragt. En toch, juist hietlvQQlrbteld v^ KiiUiT en PESTSL zou leeren met hoeveel regt de vroegeve. rc^eiangen hdt onderwijs in staatsregt en geschiedenis aan de HoogescboolhbddeA oqdel>- drukt. De partijschap, een tijd kng schijnbaar uitgedoofd^.oatvlamcte in bunne dagen met nieawe hevigheid , en drong door tot in dje gehoorzaaL Het was hun niet mogelijk zich onzijdig te houden; zij! vei^edigden iiavt mrad en pen de beginsels der regerende partij , en haaldeQ zich zoo doted^ de gramschap der of^omende patriotsche democraten op den haia. Eerst met den ouden republikeinschen staatsvorm verdween voor goed de oude partijschap. Een nieuw Bataafsch Gemeenebest werd op andere grondbeginsels gevestigd, dan die door onze voormalige staatspartijen waren verdedigd. Weldra kwam de Fransche overheersching de noodlottige twee- dragt , die haar had . veroorzaakt , uitdooven. En toen na weinige jaren van rampspoed en berouw het vreemde juk weer was afgeschud, stond een jeugdig geslacht op , dat aan de vroegere burgertwisten zelf geen deel had genomen, maar de jammerlijke gevolgen er van ondervonden had, en daarom niets vuriger begeerde, dan de partijschap door weSrzijdsch vergeten en vergeven voor goed uit te wisschen. Buitendien , wat ieder der oude partijen met regt had verlangd, werd in den nieuwen staatsvorm zooveel mogelijk verwezen- lijkt: alle konden berusten in het constitutioneele koningschap, waaronder de Nederlandsche Staat herleefde. De nieuwe partijen, die zich aUengs begonnen te vormen, wachtten zich wel voort te streven in het spoor der, thans door allen gewraakte, partijen van voorheen. Zoo was de tijd der Republiek een gesloten tijdvak geworden, waarover men vrij zijn oordeei kon uitspreken , zonder magtige partijen aanstoot te geven. De geschiedenis der Middeneeuwen verloor tevens hare toepasselijk- beid op het tegen woordige , en behoefde niet langer verwrongen en mis- vormd te worden, totdat zij voegde in een aangenomen stelsel. De regering van Koning willek I had dus geen reden om de geschiedenis des Vader- lands een plaats te ontzeggen onder de vakken van Hooger Onderwijs. Integendeel, het was in haar belang de beoefening dier geschiedenis te begunstigen ; want geen andere lessen waren er uit te trekken , dan die haar dienstig waren : geen redenering kon zoo krachtig tot eendragt, tot aansluiting aan de regering aansporen, als de geschiedenis der Republiek, die door tweedragt te grond was gegaan ; geen uitzigt in de toekomst kon REDEYOERING. 41 het zelfgevoel der natie zoo levendig opwekken, als de teragblik in het roemrijk verleden. De regering zag het in. En in het Kon. Besluit van 2 Aug. 1815, Waarbij het Hooger Onderwijs werd geregeld, werd het on- derwijzen van de geschiedenis des Vaderlands, zoowel als van de taai en letterkunde voorgeschreven. En het was de verandering van den staatsvorm niet alleen, die de stu- die onzer geschiedenis aan de Hoogeschooi bevorderde, ook de veranderde denkwijs van het beschaafd publiek was haar gunstig. Er begon zich een juister begrip van den aard en het doel der Universiteit te vormen. Men begon in te zien, dat een Hoogeschool meer moet wezen dan een kweek* school van practische mannen. Men begon de wetenschappen te eeren om haar zelve, niet uitsluitend om haar onmiddelijk nut, en men wenschte ze allen aan de Hoogeschool vertegenwoordigd te zien. Hoe zou men dan de geschiedenis des Vaderlands hebben kunnen uitsluiten: immers geen we« tenschap, waarbij de natie hooger belang heeft dan bij de kennis van het verledene, waaruit het tegenwoordige gesproten is, en waarin de kiem van het toekomende ligt besloten. Doch om aan hare bestemming volkomen te beantwoorden , moet zij , even als iedere wetenschap , vrij beoefend worden , vrij van allen invloed der regering, vrij van allen dwang der heerschende meeningen. Zij moet slechts geleid en gedreven worden door de waar* heidsliefde van hare beoefenaars. De Hoogeschool, hoewel onderhouden door den Staat, en, wat het uitwendige betreft, door hem bestuurd, moet niet ten doel hebben de staatsbegrippen der regering aan het opkomend geslacht in te prenten; evenmin als zij de leerstellingen van eenig kerkgenootschap behoort te prediken. Gelukkig wij, dat wij het mogen getuigen: onder de regering van Ko- ning wiLLEM en van zijne opvolgers, is die vrijheid steeds, althans in Noord-Nederland , geeerbiedigd. Geen Hoogleeraar heeft zijn onderwijs naar de heerschende Staats- of Kerkbegrippen behoeven in te rigten. Vrij heeft hij mogen leeren wat hij oordeelde waar te zijn. En wij mogen er gelukkig bijvoegen» dat ook geen Hoogleeraar misbruik heeft gemaakt van die hem zoo rijkelijk verleende vrijheid, dat niemand den eerbied voor zeden en wetten , noch die gematigdheid uit het oog heeft verloren , zonder welke geen vrijheid duurzaam zijn kan. 2ieker, bij veel wat ons beschaamt 6 42 R. F R U I N en bedroeft, als vij het tegrawoordige vergelijken met het verledelae, mo- gen wij oQs verheugen en ons beroemen» dat volk en regmng thans beter dan voorheen de ware vrijheid van denken en spreken eerbiedigen, en dat daarom de partijschap , die in een vrijen Staat nooit geheel ontbreken kan , slechts zelden tot tweedragt overslaat, en weinig gevaar loopt in openlijken fitrijd te ontaarden. Niet alleen door het Hooger Onderwijs, ook nog door andere middelen heeft de regering^ van Koning willbm getracht de stadie onzer geschiedenis aan te wakkeren. Om van geringer aanmoediging niet te gewagen: zij Btelde, in 1826, het vervaardigen van een algemeene geschiedenis van Ne- dertand , als het ware , aan de orde van den dag , en riep alle letterkundi- gen op om deel te nemen aan den wedstrijd , waarvan de post van Lands- historieschrijver de eerprijs wezen zou. Door de onrustige tijden , die weldra aanbraken, is aan dit plan geen verder gevolg gegeven. Maar een and^ voornemen, terzelfder tijd opgevat, om de nog verholen bronnen onzer ge- schiedenis op te sporen , en voor het publiek toegankelijk te maken , is later gelukkig ten uitvoer gebragt : het Rijks Archief is voorbeeldig ingerigt , tm onder het opzigt van mannen gesteld , die ijveren om den schat van be- scheiden aanhoudend te vermeerderen , en die het gebruik van den reeds verzamelden rijkdom door hunne voorkomende dienstvaardigheid gemakke*- lijk maken. Thans is de regering op den ingeslagen weg op nieuw een groote schrede voorwaarts gegaan. Zij heeft, voorloopig aan een onzer Hoogescholen , het onderwijs in de geschiedenis des Vaderlands afgescheiden van dat in de taal en letterkunde. Door een missohien toevallige omstandigbeid waren de (ioogleeraren , die tot nog toe beide vakken te zamen onderwe^en, meer taalgeleerden dan geschiedkundigen ; en hoe uitnemend de historiscbe les- sen van sommige hunner ook zjn mogten, het ontbrak aan mannen» die door hun ambt verpligt waren voor de geschiedenis des Vaderlands te leven. Het mag daarom een gelukkige gedachte heeten, althans aan e^e Hooge- sehool het al te omvangrijke vak te splitsen, en ieder deel afaonderlijk aan een Hoogleeraar op te dragen. Wij achten ons gelukkig dat het onze Hoogeschool is die dus bevoorregt wordt. En ik in het bijaonder gevoel REDEYOERIIIG. 4» mij gelakkig , die geroepen word den nieuwen leerstoei der geschiedeoia des Yaderlands het eerst te bezetten. Moge de goede verwachting , waarin hem de regering heeft opgerigt, door de uitkomst niet worden beachaamd. Gij hebt regt van mij te verwachten, M. H., dat ik u heden, bij het plegtig aanvaarden van mijn ambt« zal spreken over de pligten aan dat ambt verbonden en over de wijs waarop ik ze hoop te vervuUen. Gij ver- hngt van mij te vememen hoe ik de eischen der historische wetenschap opvat, en in hoever ik vertrouw daaraan te kunnen voldoen. Gij wenscht dat ik u in staat stelle te oordeelen wat gij van mijn onderwijs verwachten moogt. Doch wilde ik aan uw regtmatig verlangen ten voUe beantwoor- den, ik zou meer van uwe aandacht moeten vergen dan ik mij durf ver- oorloven. Immers ik zou u de vorderingen moeten aan^ijzen, die de historische wetenschap in den laatsten tijd gemaakt heeft; ik zou u moeten spreken van de methode van onderzoek, zooals de kritiek haar geacherpt en verfijnd heeft, van de voordragt, gelijk haar de veredelde kunstzm thans Tordert. En veei wezenlijker nog dan de wijs van onderzoek en van be- flchrijving, is de stof zelve veraDderd, die de geschiedkundige te behandelen heeft. Veel wat in de handboeken van de vorige eeuw op den voorgrond werd gesteld, wordc door de hedendaagsche geschiedschrijvers teruggescho- ven, om plaats te maken voor wat vroeger, zoo al niet geheel weggelaten, toch in de schaduw gehouden werd. Zeker, uwer aandacht overwaardig zou het wezen, den eigenaardigen geest onzer eeuw op deze wijs te erken- nen uit hetgeen zij in de geschiedenis van het verledene bovenal merkwaar- dig keurt, en met bijzondere ingenomenheid naspoort en aan het licht brengt. Hoe juist zou het wezenlijke verschii van onzen tijd en dien onzer vaderen uitkomen, indien wij beider behandeling der geschiedenis vergeleken. Een wijsgeerig dichter heeft het gezegd: wat wij den geest der eeuw plegen te noemen is meestal de geest van den deoker , die de eeuw beschouwt. De wijs, waarop ieder geslacht de geschiedenis van het voorgeslacht behandelt^ kenmerict zijn eigen streven, zijn eigen gelooven. Doch hoe belangrijk dit onderwerp weaen mag, het zou ons buiten de grenzen van de geschiedenis des Vaderlands voeren, en ik wensch heden tot u te spreken over hetgeen in het bijzonder den beoefenaar onzer eigene geschiedenis te stade komt. 6* 44 R. F R U I N Ik wil u spreken over de onpartijdigheid van den geschiedschrijver. Heeft de vrees voor een partijdige strekking van het onderwijs zoo langen tijd aan de geschiedenis des Vaderlands de plaats onthonden die haar toekomt^ en die haar thans aan onze Hoogeschool wordt toegekend^ dan zal het wel niet ongepast zijn , bij de inwijding van den nieuwen leerstoel te herinne*- len, waarin de onpartijdigheid wezenlijk bestaat. Te allen tijde heeft ons volk een af keer gehad van de partijdige voorstel- ling der geschiedenis. Dringender misschien dan eenig ander publiek eischt het onze van den geschiedschrijver in de eerste plaats» dat hij onpartijdig zij. Een geschiedkundig boek, met hoe groote geleerdheid^ met hoeveel talent geschreven , als het eens bevonden is partijdig te zijn , is veroordeeld. En menig middelmatig werk daarentegen wordt boven ^ijn verdienste ge- prezen , omdat het in alle partijen het goe Je en het kwade zonder aanzien van personen doet opmerken. Leest de beoordeelingen » over onze meest bekende geschiedschrijvers uitgesproken. Gij zult zien» dat op hun meerdere of mindere onpartijdigheid veel meer gelet wordt» dan op den omvang en de diepte van hun onderzoek of op de historische kunst hunner beschrij- ving. AIs er sprake is van waoenaar of bilderdijk, het is over hunne partijdigheid dat gij vooral hoort klagen. Over hunne andere gebreken hoort gij evenmin uitweiden als over hunne eigenaardige verdiensten , die er tegenover staan. Vanwaar die levendige weerzin tegen pai tijdigheid P Ik geloof, juist we- gens de algemeenheid der partijschap onder ons. Tijdens de Republiek was hier te lande de partijschap algemeener en bestendiger dan in de ons omringende Monarchien. Een UoIIandsch regent zeide eens aan een vreem- den gezant: //gelijk een molen zonder wind, zoo zou zonder partijschap onze staatsmachine stilstaan.'' Maar die partijdigheid terug te vinden in een geschiedboek , dat voor de geheele natie bestemd is, ergerde het eer- lijke volkskarakter. En naar mate de kwaal algemeener was, was ons pu- bliek achterdochtiger in het onderstellen , en scherper in het bespeuren van hare verschijnselen. Ook thans nog, hoewel de Republiek met hare partijen voor goed vervlogen is» is de afkeer van de partijdighei^ onverflaauwd ge- bleven. R£D£VOERING« 45 Doch het is er ver van si, dat die ingenomenheid met onpartijdige ge* flchiedschrijvers gepaard zou gaan aan een juist begrip van hetgeen deze eigenschap wezenlijk is. Als wij de kunstregters hooren , die over de eischen der historiographie opzettelijk handelen, zouden wij bijna gelooven, dat de geschiedschrijver, om onpartijdig tewezen, het maar behoeft te willen. //De geschiedschrijver (zoo spreken zij) moet de geheele waarheid , en niets dan de waarheid willen zeggen, en geen moeite ontzien om die waarheid te ontdekken." Zeker^ die eisch is redelijk, zelfs zoo redelijk dat wij het overbodig zouden achten hem nog uitdrukkelijk te stellen, indien niet het voorbeeld van bildbrdijk en anderen ons leerde, dat er zijn die zelfs aan dit eerste vereischte niet voldoen. Want zoo bildbrdijk al begeerd heeft de juiste en voUe waarheid te zeggen , — en aan zijn goeden wil te twij- felen zou ons niet betamen — blijkbaar was hij zoo ingenomen met de voorstelling die hij zich na oppervlakkige kennisneming van het verledene gevormd had, dat hij zich van dieper onderzoek ontslagen rekende. Hij had doorgaans genoeg aan de bouwstof , die hem de verachte wagenaab aanbragt , en daaruit schiepen zich zijn dichterlijke verbeelding en zijn harts- togt een tafereel, aan welks juistheid hij zelf niet twijfelde, en dat hij als ontwijfelbaar aan anderen opdrong. Met bilderdijk vergeleken schijnt wagenaab onpartijdig. Zijn verhaal berust op een uitgebreid en naauwkeurig onderzoek der bronnen. Zijn be- daard karakter en zijn prosaisch talent bewaarden hem voor die vemuftige misslagen, waarin alleen een dichterlijk genie als bilderdijk vervallen kan. Maar het is bekend onder welken invloed hij gescbreven heeft. Met den besten wil om onpartijdig te zijn , moest hij zich wel voegen naar het stelsel der regenten wier dienaar hij was. Nog meent men aan den verschillenden toon, waarin sommige deelen van zijn groot werk ge"* schreven zijn^ den meerderen of minderen invloed te bespeuren, dien de elkander opvolgende regeringen van Amsterdam op haar historieschrijver hebben uitgeoefend. Reden genoeg om zijne onpartijdigheid in twijfel te trekken. En met blijkbare toepassing op hem vorderen dan ook onze kunstregters van den geschiedscbrijver » dat hij niet slechts den wil, maar ook de vrijheid hebbe om de waarheid uit te spreken. Niemand die zijn zegel niet hechten zal aan die beide vorderingen. 46 R. F R U I N Maar sijn deae de eenige vereischten waaraan een geschiedschrijver voldoen moet om onpartijdig te wezen? De regering van Koning willsm acheen het te denken , toen sdj den wedstrijd opende , waarvan ik reeds gewaagde , en alle letterkandigen uitnoodigde — ik gebraik hare eigene woorden — irom een plan te leveren naar hetwelk de Algemeene Nederlandsche Ge* schiedenis zou behooren bewerkt te worden, op zoodanige wijze dat zij alleen op de meest echte bescheiden gegrond en door deze geheel te regt« vaardigen was." Zulk een prijsvraag, met hoe lofPelijke bedoeling uitge* achreven, verraadt weinig historischen zin bij den steller. Hoe zou ooit een geschiedenis , die meer is dan een bloote opsomming van feiten , in alles door de meest echte bescheiden geregtvaardigd kunnen wordenP Wij bejammeren het daarom niet, dat het plan der regering niet verwezenlijkt is. Wij kunnen ons gemakkelijk voorstellen hoe zulk een ofBciele geschie- denis er zou hebben uitgezien. Zelfs na het uitgebreidste en naauwkeu- rigste onderzoek zou de schrijver toch een onvolledig en schraal werk ge- leverd hebben; hij zou slechts hebben nagezegd wat hem zijne bescheiden berigtten , en hij zou zich niet verstout hebben iets op te merken , waarvoor hij niet eenig echt bescheid kon aanhalen. En zou door die voorzorg zijne onpartijdigheid gewaarborgd zijnP Volstrekt niet. In het kiezen der fei* ten, die men beschrijft, en in de wijs waarop men ze beschrijft, toont men zijne partijdigheid veel meer dan in het opzettelijk verdichten of in het nazeggen van verdichtsels. fien geschiedverhaal , dat voor iedere zin« snede het gezag der meest echte bescheiden kan inroepen, kan toch een partijdigen geest ademen. Maar in den tijd, toen de regering haar vraag uitschreef , dacht men onpartijdig te wezen als men maar geen aanstoot gaf. Wij herinneren ons de kleingeestige bezorgdheid, waarmede een uit- nemend vertegenwoordiger der toenmalige denkwijs tegen het uitgeven der Archieven van het huis van Oranje is opgekomra. Het geslacht, waartoe hij behoorde , schroomde voor de bloote , aanstootelijke waarheid , en wilde haar slechts^ betamelijk gekleed en bewimpeld^ aan de natie vertoond hebben. Hoe onjuist en gebrekkig de voorstelling was, die zich tora nog zelfa onze beroemdste letterkundigen van een onpartijdige geschiedschrijving vormden, bewijzen ons de prijsverhandelingen door sommige hunner op REDEYOERING. 47 $ i de vraag der f egering ingezonden. Het ideaal vao een gcschiedenia vindea wij er aldus geschetst : i^ Een geaehiedenis > welke voldoet aan hetgeea mea van haar verwachten nuig, stelt de gebeurde zakra vo(»r, joiat boo als zi| gebenrd zijn» en wordt teregt bij een helderen spiegel vergeleken» waarin niel alechts de omtrek^' maar ook de kleor der voorwerpen wordt gezien/' Voorzeker zulk een spiegelbeeld zou, wat de gelijkenis betreft, aan onze hoogste eischen voldoen. Wat ia er onpartijdiger te bedenken dan het koude spiegelglasP Maar mogen wij zuik een ideaal aan den geschied* achrijver ter navolging voorhoudenP Van waar zal hij den spiegel beko- inen, waarop zich het verledene in zijn juiste gedaante terugkaatstp Hct is onredelijk het onmogelijke te wenschen. Het verledene kan aich zelf niet afspiegelen, kan zich niet, als de voorwerpen door middel der pbo* tographie^ zelf afbeelden. Een geschiedenis onderstelt een geschiedschrij- ver^ die het gebeurde niet vooratelt zoo ak het gebeurd is, maar zoo ak het aich aan zijne verbeelding vooidoet. Zij kan in getronwheid het spie** gelbeeld niet evenaren , zi| kan geen andere verdiensten be&dtteii dan die van een welgelijkend portret^ Een poirtret geeft ook den persoon, diea het voorstelt» niet terug gelijk hij ia, maar wel zoo als de kunstenaar hem zicfa verbeeldt. En twee goed getioffen portretten van denzelfden peraoon door verschiUende meesters geschiklerd, zullen eveneeas van elkander af- wijken als twee geachiedverhalen van hetzelfde tijdvak door verschillende sehrijvers gesteld. Want de oocspronketrjkheid van den knoatenaar ken- teekent zijn werk. Zijn verbeelding vat het karakteriatieke van hetgew hij gaat af beelden op eene eigenaardige wijs op , die noodzakelijk van eena anders opvatting verschilt. Wanneer wij dus de geschiedschrijving als eeu kunst erkennen , kan ket ons niet ontgaan dat zij, als elke kanat, hare greozen faeeft, en dat wij van den kunstenaar niet vergen mogen wat die grenaen te buiten gaat, Vao den gesohiedschrijver te vorderen dat hij de geschiedenis andera sdirijve dan hij ze zich vooratelt, is even ongerijmd ata van den achilder te vragen dat hij een voorwerp afbeelde anders dan hi) het ziet. Wat volgt hieruit? Diat onpartijdigheid te Toorderen van iemand dlie pavtijdig is^ onredelijk aou wezen. fiet is, te verlangen dat hij wders 48 R. F R U I N zal sclirijven dan hij denkt. Laat een partijdig man , zoo hij zich geroe^ pen acht om een geschiedenis te schrijven, partijdig schrijven. Hij trachte de overtuiging, die hem bezielt, zoo levendig, zoo sprekend mogelijk uit te drukken. Zoo zal hij althans een stuk leveren, dat kunstwaarde bezit, dat een reden van bestaan heeft. Zoekt hij daarentegen die overtuiging te bedekken en te bemantelen , om andersdenkenden geen aanstoot te ge- ven en aau alien te voldoen, hij zal een misgeboorte voortbrengen , dat niet leven kan, omdat het beginsel van het leven moedwillig vernietigd is. En hij zal zelfs niet eens den schijn van onpartijdigheid kunnen be- waren , want onze overtuiging kunnen wij gelukkig niet verloochenen. Wij mogen haar verbergen, zoo veel wij willen, op het onverwachts straalt zij door, en geeft dan des te meer ergenis, naar mate zij schroomvalliger bedekt was. Reeds de eerlijkheid vordert dat men zijn oordeel te kennen en niet te raden geeft , dat men zich toont zoo als men is , en niet zoo ala men denkt het minst te mishagen. Wat is het dat bilderdijk zoo ergert in wAOENAARp Juist die bedekte partijdigheid. In plaats van ruiterlijk uit te komen voor zijn gevoelen , hartstogtelijk te roemen of te laken , zoo aIs'BiLD£RDiJK gewoou is, pleegt wagenaar zijn eigen oordeel bescheiden te verzwijgen, maar den lezer als van zelf tot het vormen van een oordeel te leiden» dat met het zijne overeenkomt. Zoo houdt hij zich schijnbaar onzijdigy maar oefent inderdaad op de meening zijner lezers een even he* slissenden invloed uit, als indien hij zijn eigen gedachte met kracht van taal had aangedrongen. Zeker, wij zullen den ruwen, heftigen toon van BiLDERDiJK uict prijzcu, maar aan zijn ronduit spreken geven wij de voor- keur boven het behendig insinueren, dat vele oogenschijnlijk minder par* tijdige schrijvers zich veroorlooven. De onvergefelijke fout van bildbrdijk ligt, naar mijn oordeel, niet in zijn partijdige opvatting, maar in zijn gebrekkig onderzoek. Hij heeft zich de noodige moeite niet getroost om naauwkeurig te leeren kennen hetgeen hij beschrijven wilde. Hij heeft dezelfde fout begaan als de schil- der, die zijn portret op het doek brengt voor hij den af te beelden persoon juist heeft opgeuomen. Hoe fraai geschilderd^ hoe geniaal opgevat, zijn stuk zal geen portret, maar een bloot fantaisiestuk wezen. Doch het is er ver van af — ik herhaal het — dat een grondig onder^ REDEVOERING. 49 zoek alle waarheidlievende geschiedvorschers tot dezelfde uitkomst, tot de- zelfde voorsteUing van het gebeurde brengen zou. Integendeel, ik durf beweren dat, indien ieder schrijver trouw en openhartig den indruk weer- geeft, dien het naauwkeurigst onderzoek van het gebeurde bij hem heeft achtergelaten , niet twee zulke beschrijvingen overeen zulien komen. £n niet een die de objectieve waarheid zuiver terug zal geven , want in alie mengen zich onder de waargenomen feiten de denkbeelden en de vooroor- deeien van den waarnemer. Maar naar mate deze scherper ziet, en zui- verder het waargenomene van zijn eigen meeningen gescheiden weet te houden, naar die mate zal zijne voorsteliing, zonder ooit de waarheid voi- komen te bereiken, haar toch naderbij komen, naar die mate zal zijne voorstelling — onpartijdiger zijn. Zoo wordt er dus» om onpartijdig te wezen, meer vereischt dan het vrij zijn van eenige in het oog loopende gebreken : het is niet genoeg dat men de waarheid wil en mag zeggen. Ue onpartijdigheid is een deugd, die niet ieder betrachten kan^ zoo hij het maar ernstig begeert; zij ver- eischt bij haren beoefenaar een bepaalden aanleg, een bepaalde zienswijs. En zij is toch het wezen zelf der geschiedschrijving ; wie haar niet in hooge mate bezit kan als geschiedscbrijver niet uitmunten. Want zonder onpartijdigheid is geen znivere voorstelling van het gebeurde denkbaar. En wat is geschiedenis zonder juiste voorstelling ? Een partijdig man moge met de uitstekendste gaven van opmerken en voorstellen, met onvermoei- den ijver en vurige waarheidsliefde bedeeld zijn , hij is uit zijn aard onge- fichikt voor het schrijven eener gescbiedenis. Een man als bildbrduk kan door vlijtig onderzoek, door aanhoudende zelf beheersching , zich wel vrij- waren voor die afdwalingen waartoe zich bilderdijk door zijn hartstogt zoo vaak liet wegslepen, maar een waar geschiedschrijver zal hij niet wor- den. Niet straffeloos doen wij ons talent geweld aan. En voor het schrij- ven der geschiedenis wordt een gansch ander talent vereischt, dan dat wij in bildbrdijk bewonderen. De geschiedschrijver moet soortgelijke talen- ten bezitten als de dramatische dichter. Vergunt mij dat ik u mijne ge* dachte breeder ontvouw. De vergelijking van de geschiedenis met een gedicht is aiet nieuw. Een 7 50 R. F R U I N groot dichter heeft gezegd: geen verheveoer epos dan de w^ldgeschiede» nis , waarvan God zelf de poeet en de held tevras is. Zeker , die de ge* fichiedenis bescbouwt ah de verwezenlijking van een Gods plan, als de tiitdrukking der Goddelijke voorzienigheid , ziet een heldendicht voor zich ontroUen, waarin slechts een handelt, God^ en waarin alle handeling der menschen wel schijnbaar met vrijheid geschiedt, doch inderdaad bepaald wordt door de voorbeschikking Gods. Maar de geschiedkundige laat die beschouwing, hoe verheven, aan den dichter over, want wat Gods plan met de wereld mag zijn is een zaak des geloofs^ en de geschiedschrijver wil op wetenschappelijk gebied blijven. Hij ziet in de geechiedenia men« schen handelen onder omstandigheden die gedeeltelijk van hun wil afhan* kelijk zijn^ en die weerkeerig op hun willen en hun werken invloed oefe- nen. Hij zoekt van hunne daden de drijfveeren en de bedoeliugen te leeren kennen, hij poogt de redenen te begrijpen waarom zij zoo en niet anders zijn gesehied. Hij tracht onder het schijnbaar toevailige het weaen* lijk noodzakelijke te ontdekken. Hij tracht van de enkele daden, die hij ziet bedrijven, op te klimmen tot de eenheid van het karakter waaruit zij voortvbeijen , om dan uit dat algemeene karakter weer iedere afzonderlijk^ daad te verklaren. Is het 'geen drematische kunst die daartoe vereiacht wordtP Heeft de tocMieddichter niet hetaelfde doel na te jagen, dat wij den geschiedschrij* ver steMenP Ook hij moet de personen, die hij ten tooneefe voert» zoq doen handelen en spreken, dat iedere daad, ieder woord, als zoo vele trekken ons een karakter teekenen, dateenheid en waarheid en leven besit. Ook hij heeft het schijnbaar toevallige te ordenen tot een noodzakelijk ge* heel. Alleen daarin verschilt zijne taak van die des geachiedschrijvers , dat hij zijne stof uit zich zelf , uit zijne vrije verbeelding ontleent, terwijl deze de zijne eerst met moeite en vlijt bijeen moet zoeken. Maar om die stof te verwerken wordt bij beiden hetzelfde kunatvermogen gevorderd. De beste dramatische dichter zou tevens de beste geschiedsdmjver zijn » indien isaar niet de, fantaiale vaa den dichter meeatal af keerig was van het mMi*- tevol onderzoeky dat een geschiedschrijver, .die niet sledits treffeiid^ maar ook getrouw het gebeurde wil voorstellen^ zich getroosten moet. SteUen wij ms, met Iwt tot ziilk hiatoriaoh onderBoek beiieldi een.Uian REDEYOERING. 51 als SHAKESPEARE voor. Welk een onovertroffen geschiedwerk zou hij ons kunnen leverenl Welke toestand, dien hij niet begrijpen, welk karakter^ dat hij niet doorgronden zou? Onder allerlei omstandigheden weet hij sich te verplaatsen, allerlei menschen doet hij overeenkomstig hun aard handelen en spreken: Den man van het practische leven , den man van wijsgeerig twijfelen, den man van hartstogt, den man van berekening, allen stelt bij ze ons voor, zoo als zij zich in de werkelijkheid voordoen» De meest uiteenloopende meeningen en begrippen laat hij door de verschil* lende personen, die hij ons vertoont, met gelijke overtuiging verdedigen: hij heeft begrepen wat voor elk geloof , voor iedere levensbeschouwing te seggen is. Hoe gemakkeiijk zou zich zulk een dichter kunnen verplaatsen in de toestanden^ die de historische overlevering dikwerf slechts gebrekkig te kenDen geeft. Hoe zeker zou zijn talent de karakters uit de handelingen^ den geest des tijds uit de enkele feiten opmaken. 2iOo iemand» dan zou hij bezitten wat men historischen blik pleegt te noemen. Ziet slechts eijne historische stukken, vergelijkt ze met HoIinshed's kroniek, waaraaa zij ontleend zijn. Hoewel niet gebonden aan de historische overlevering , heeft zich de dichter toch slechts enkele afwijkingen veroorloofd, omdat hij geen ruimer vrijheid noodig had. Want het doode verhaal van deu kroniekschrijver begint te leven, zoodra hij er zijn oog op slaat; voor zijne levendmakende verbeelding worden de personen, wier daden de kroniek vermeldt, menschen met karakter en hartstogten, waarvan hunne daden de natuurlijke uitvloeisels zijn. En het leven, dat zijne verbeeldingskracht sehept, weet zijn kunstvermogen onverflaauwd ons voor te stellen. Een Engelsch kunstregter heeft shakespbarEi in een woord dat onze taal niet juist kan vertolken , den man met duizend geesten genoemd. In« derdaad ieder persoon, door shakbsfearb ten tooneele gevoerd, spreekt en handelt met een kracht en een overtuigiug, als of hem de dichter ziju eigen geest had ingeblazen. Juist daarom beb ik u zijn onvergelijkelijk talent thans in herinnering gebragt. Want beter dan eenige redenering wijst zijn voorbeeld aan » waarin naar mijn oordeel de onpartijdigheid van den geschiedschrijver bestaat. 6ij ziet, zij is geen gevolg van waarheidsliefde alleen ea van een naauwkeurig onderzoek. Zonder beide is zij ondenkbaar. 7» 52 R. F R U I N Maar uit beide vereenigd vloeit zij nog niet noodzakelijk voort. Zij is de eigenschap van een bijzonder taleDt, en kan wel, zoo als iedere aanleg, ontwikkeld, maar niet geheel aangeleerd worden. Kunt gij 4i een too- neeldiohter als shakespeare partijdig denken? Is het mogelijk dat iemand, die alle overtuigingen , alle karakters zoo levendig weet uit te drukken, een bekrompen karakter, een uitsluitende overtuiging zou gehad hebbenp Kunt gij u daarentegen een echten partijman voorstellen als uitmuntend tooneeldichterP Ziet wat bilderdijk voor het tooneel gedicht heeft. Neemt zijn FLOR13 V, en vergelijkt, zoo gij durft, dat stuk, dat u toonen moet — ik haal des dichters eigen woorden aan — //hoe de beste der vorsten overgeleverd is in de handen van bloeddorstige baronnen, die niets dan wanorde en regeringloosheid bedoelen", met de historische drama's van SHAKESPEARE. lu gecn sprekender voorbeeld kunt gij zien wat par- tijdigheid van voorstelling is en wat onpartijdigheid. Ik heb onwillekeurig twee eigenschappen te zamen genomen en ineen gesmolten, die dan ook bijna altijd te zamen voorkomen. Ik heb het begrijpen van de meest uiteenloopende karakters en meeningen voorgesteld als gepaard aan het erkennen van het betrekkelijk goede en ware in beide. Ik geloof niet dat men ligt het een, afgescheiden van het ander, zal aan- treffen. Het moge overdreven zijn wat een beroemde vrouw gezegd heeft: //alles te begrijpen zou zijn alles te vergeven ;" zeker is het, dat bekrompen inzigt en onverdraagzaamheid meest zamengaan. Tweeerlei menschen zien wij in het leven tegenover elkander: menschen van eene uitsluitende over- tuiging, die slechts een waar geloof, een pligtmatige handelwijs kennen, en wie anders denkt en anders handelt wel kunnen verdragen, maar niet begrijpen noch waarderen. Al veranderen zij ook van stelsel en gedrag, zij blijven even uitsluitend, en veroordeelen heden de meening, die zij gisteren aanhingen, even stellig als gisteren de denkwijs die zij heden voor de alleen ware houden. Tegen hen over zien wij menschen van een meer omzigtig karakter, van een ruimer blik, die in alle meeningen iets waarschijnlijks, in alle drijfveeren iets natuurlijks bespeuren, die niet zoo ligt van partij zullen verandeien, maar bij de tegenpartij toch veel aantrekkelijks opmerken. Uit de rij der eersten komen de echte dogmatici veort, en op het gebied der kunst de vurigste lyrische dichters. REDEVOERING. 53 Uit de lij der laatsten daarentegen de dramatische dichters en de beste historici. Of ontkent gij misschien dat zulke onpartijdige geschiedschrijvers de beste zijnP Ik weet wat gij mij zult tegenwerpen. Er is toch maar eene waarheid (hoor ik u zeggen), eene deugd^ en hoe zou nu hij een goed geschiedschrijver wezen, die overal, ook daar waar de deugd en de waar- heid bestreden worden, ondersteit dat zij toch in eere worden gehouden? Hoe zou een man van geen uitsluitende., dat is van geen steliige overtui- ging , het best de geschiedenis schrijven , die toch teregt een wereldgerigt genoemd isP Er is iets waars in die tegenwerping , ik erken het. Er ia maar e6ne waarheid, doch zij is een ideaal en niet van deze wereld. 