title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Alter, fecus filvestrum Cencarum pungens species est Planta noxia, celerrima qualis in ursum jacta Prorepens, vel proximi sese circumvolvens herbis. Littorum caules lunt flagella rotunda, sit longulum, quae ad nodum radiculis emittunt, ubi terram tangunt; Folia longis, sit vagis infinent petioli, ternaculum, illis vulgaris Cacara similia, sed majore, luxuriante, virentia, mollia, sit parallelis collis pertexta, tenuissimus obdurus pilis, qui folia tam mollia efficiunt, et hololerica tentent, illi autem pili densiores functio putioli, sit flagellis superius, quae ubique ad tactum mollia funt, sed fallacia, pruritum enim cutis dolorificum caudam. Flores longissimi increscunt pedunculis, pedem, vel ulnam longissime, plures simul undique dependetes, quique toti optime Sucum referunt volitantem qualis, qualis formam supra partim enarravimus in Curaru nula, & pilosa sed quid quo in hac clarior apparet, uti fit Hures ejus majores lunt, quam in omnibus priores species. Ante flores multa pallide virentia, & squamofa appaerent capitulum, fere uti in Lupulo, sed dicto ido caule florifero, cuius inferior dimidia pars nuda sed Squamata omnes furtum fune creata, atque illis pilis obdutus, qui senso magis lasciviscunt. Atque his in medio ventricosi qualis funt, quamquam sese aperient, flores unquam e vagina producunt. Flos ipse festuca pollicem, vel digiti articulum longus, nunc obscurus violaceus, nunc anterior violaceus, et posterius virens, vel albicans, cujus fasciculum, scut maximum petalum alas resertum sucu violantis, binas alas laterales corpus ipsius obtegentes, quod illi corniculum crassifculum, ex albis, eradiis, & firmis (tam in his compositor). Flos amplum, sed brevi infestat caliculum, cujus antex est pallide virens, exterior obductus rubellis, scut luteis nitmus, qui in ingenium cutis pruritum excitant, imo fortioriem prioribus, quoque magis rubellis funebus, eo vehementius urunt. Fructus multarum partium tenuia, ac plana, paulo majora illis Cacara domestica, ultra digitum longa, sic lata, in quosdam insilientia discotha juxta contenta odicula, quaeque durum, sic nigrum loment corticem, levis pelliculam, atque penitus teguntur subtilibus illis pilis, sursum ad apicem vergentibus, ac fursum tenuibus, coloris aurei, cum rubellis, & splendidissimis stritis in statu feraci crude. Odicula quinque, vel sex numero locantur, rotundum-plana in situ Lupinorum, sed tenuiora, pigra, obscuris luteis lineis, levis maculis notata. Pili iterum rubri pellicula incumbentes tam ingratum causant pruritum, sic ardorem incutient, qualis in nulla alga vel in India observavi, imo ipso in Indi hunc timere, quorum duri tamen emittunt omnium Urticarum ardorem tolerare valent, uti fit nullus ardor diutius perseverabit, quam qui ex his causatur pilis, ardor vulgo vocatur, sed proprie est ingens, & difficilis pruritus. Hic in Maagde-Krtud. De tweede, of vrede zoort van de baarige Cacara in het voort en onttugentgestruct, in betreffende langs de grond kuitpandende, of door de naad ruigie verbindende. De stelen zijn rond, en zit lange rankert, die bij elkaar komend hier en daar vertakkingen maken, daar zie je de nader raken, op jonge, en vleien bloedren dragende, de welke drie en drie bij elkaar staan, die van de grote Cacara gelijk, doch groter, blauw-groen, zwaar, met porcelaine ribben daarop, al zijn bekleed met fijne baarject, die het blad zoo zorgt maken, als waren vleien Satijn, voorafgelekte bollen men nog dichter ziet aan de kanten, of voorstelende ranken, weerzien zo groot in 't geheel aanleggen, naar bedrieglijk, wisselend verwekken vleugels, in taarten op de builder. De bloemen komen voor aan jonge vleien, een korrel, egaal lang, veel bij elkaar, in rond om deze vandaan bangend, die elk alderbelangrijk getekend naar een hoefje, die vleugels, dierglykt gedaanle, is maar tendeelt verbazing boven in de Cacara nigra, en piloza, naar aan de zit suiker klaarzien werd gelijk ze ook groter zijn, daarmee van al die vorige soorten. Bij de bloemen ziet men witte bleekgroent, en rechthandige knoppen, ebbenhout aan ongebruikt hoppe, aan de vormeloze zijde, in vijvertjes als een uitgeleide zelfs het loopt is. Deze ebbenhouten zijn algemeen voorzien, met de vormeloze baarieren bekleed, die nu allen kans gelden. De ebben zijn in het midden buiging, en haar openende, dankzij komen men uit aan uit een ebbenhouten. De bladmisandermelk, een lid van een vinger, soms gebracht door de vliegende dier - violet, vandaag voorzien, en achter groenachtig, of een vaar van het bovenste, en gracieus bladje vertoont de vleugels van een hor indeed, deze vliegende insecten irriteren, de twee vangen ter zijde van het lichaam, bedekkend, zwenkende ten dik boerende kan aan afijveren, dikke, zachte draden gemaakt. De bloem heeft in een cilinder doormidden geklitten, daar aan te zien, ten kleuren, licht groen, van buiten bezet met baarste, of rafelige haren, die een groot rieken op de lucht veroorzaken, en sterker dan de voorgestelde, en boer roesttijden. De vruchten hangen aan kleine takken, een grotere dan die van de lamiemce, rechtop staan, lang, en breed, in zekere bladeren verdeeld, naar de lange golving, blad, hart, en zes pitten van schaald, doch geheel bedekt met die fijne haren, die alle na vooren, of na de zijde gekreemd zijn, en redelijk digt flauw, van vervachting gebracht, met onderloopende bladstrepen, en glanzen de al rood, of roodgroen zijn. De Boontjes zijn vijf, of zes in 't graal, rondlopend, pluis a is Lupynen, doch donder, zwaart, met donkergelen lint, of plekken. De vermelding roft baarheid op, dat een zaak geldig is, een zwaar geldig jeuk, ontbrandt op de buit, ah ik van geen andere dingen in India, kees, zijnde zes de Indiaanen bang daarvoor, tuien barre buit nog geen brand van al die Bertlich vermogen kunnen, gelijk ook een brand langer duurt, dan die van deze baarheden vermengd meer, men noemt dat de brand, naar ligt te zeggen, is beter een fel, en moeilijk jeuk. Nomen. Latijn Corara pruritui. Belgisch Maagdenkruid, Crevel, Kruid, quod in Pharmaceutisch Controle in Arnhem, quod male houten Plu-Pluofum dicitur, wordt toegekend, Malaais Cacara Gattal, en Ijndisch Gattal Aycr. Ammoniak Maag, is Mooba Odan, en Abbur, i. c. jijvestis, ad distinctionem praecedentis domesticae Cacara pilze, sed cuius pille non ista gaudent maligna qualitate. Bandelo Manguba. Locut. In agris crescit ad planas fluminum ripas, ubi friticuli sunt, sic arena lapillis mixta, copieuscurrit in Hila prope ejus magnium flumen, sit olim quoque prope Castellum Victoriam reperiebatur ad anum Elephantem turrim. Sed ibi magna ex parte exirpata est haec planta, quum ibi quotidie aqua pro potu praebitur, sit lavatu exeunt. Tot, / Ujus. Naam. In * t [jityn Cacara pruritus In * 't Duits Maagden, of Crevel-knipt, telgen naam men andere informatie Apotheker geeft aan dit gezicht Amant hus, low bun qualiek Alumen Phylcum genaamd. In *t Maltyit Cacara Gattal, in Daun Gattal Ayr. In *t Amboins Malo, en Maflha Octan, of Ahbar, dat is wild Maflha, tot onderhoor van de mafl ha voorgaand lammelen, doch aan triens baren getan diergeylens quadaardigheid. In *t Bandaas Manguba. Plaats. Het was in de velden aan de vlakke kust Oevert van Rivieren, daar bet kreupti-schub been, en zandig is met steenen gemengd, men vindt bet veld op Hila bij deszelfde grote Rivier, en zijdens moet bet bij *t Cacara- t (Gloria over 4 te vi r.den aan de Rivier Olypant, doch het uitgegroeid, om dat men daar dagelijks drink water, in vaste ben gaat. Tot in gevolg. HERBARUIS AMBOINENSIS. Uiterst. c^ XXXV. Vestus ejus nullus alius innotuit, nihil inlicita gaudium distribuit qua; alicui adficiuntur per subtilis illos pilos fructus ibus indecnes, qui facile abradi poliunt, a in cillis, chartis, vel arundinibus fervamur. Sieve hi clam alicujus vestibulum inflantur, vel in cubili parquetur, intolerabilem excitant cutis pruritum, quod nulli observie rei, nihil quod taedium, & ingrata excitet ludibria, ex quibus sapienti rixa, & pugna oriuntur. Quales artes in Europa cum dito contus Amantbo institueren. Hi pili digits deglutiat, & in globulos formari, sed cavendum est & digits non detersus faciem, vel cutim adtingere, ubique enim adhärence subtilis illi pili, qui tam pusillanimitatem habent, quam apinus aculeus. Si taable, & adultae panes aqua abluustur, pluvialis, dolor augetur, sed oleo, vel cineribus fiscis oblimtae ii fuerint, minuitur, sed non mox cessa. Si ante paucum tempus spatium pluviae ceciderunt, non conducit in fluminibus eluere, ad quorum ripas notum est Cacaram hanc creberrimam, quum pili per pluvias ablutus in flumine fluituent, et facillime aliquis corpus tangat. Sed si per aliquot continuos dies pluit, non nocebit, quum ripae tum sufficienter fuere ablutae. Ned Corana Hort. Maiab. tm. 8. cap. 35. deferipita cum hac cothumen, vocaturque Maiab. Nai Corana Bracm. Quilo. Portug. Fabas Custira. Belgice Maagdrijk, cujus medicinales quaedam virtutes ibi commemorantur, quae hic ignotae fuere. Dr. Commellin dicit, et Surania quoque cresce, ibique vocari C.-bug e. Dr. Raju libr. 18. cap. I. seribit, reperiatur quoque in insula Barbados in India Occidentali, et quaedam decoqua comprobatum esse remedium contra Hydropem. Tabula Califice Quadragesimo Saeculo Cacaram exhibet prurientem cum legumine rigorum A fragrante. OBSERVATIO. Hic est Phaselus Zeil. (obit traditque philo Trudo lucido nigro Mus. Zeil.p. 67. & Thes. Zeil.p. 191. & Balaeotus Oricnidium, pruritum excitans frutu nigro splendentem ruteno. Imag.p. 292. & Phalconus usque in die, lobos villodis, pungentibus, minor Par.Bat. Pr. pag. 364. & Sloan. Car. pf. Jam. p. 69. Abi vide reliqua, nec son in Ta, Zel. p. Jji-. Gebruik. Daar is geen ander gebruik van citaten, dan enige onbedachte pagina, die men in iemand moet steken, de bladspiegel werd subtiele achterlijcht op dat vruchten attendeert, dit is zeer luchtig afgeleid, kan, en in doosjes, potten, boezen, van papierje plaatjes te bewaren. Zoommelijk man brengt met de kleeren blad, of op de slap-goed achter, tot verwektten een tegenstrijdigheid op de bodem, tot niet te nemen, zodat niemand ten verdriet, en ander te kort-wyl te vervangen, maar uit dit kwetsbare keven en uitgaven volgens. Directe potjes met in Europa met den twijfel gebracht doel. Men kan deze achterlijkt net de vinger twee afroepen, en tot bolletjes vormen, maar men moet zich wachten met aangefegde vingers op 't aangezicht, of de bodem van het harten, ongeacht hoe ver voorbij blijven de jubilee achterlijkt aan bangen, is niet te nemen als ten engel van ten biezen. Al het verbrande voorraad met verhitte water wassen, dan vermeerderd de pijn maar met olijf of droog aftischen uitdoven, doorgaat over. Al het hart te gaan raken, zodat het niet goed in de rivieren te gebruiken, aan welker onderkruin moet, dat deze kuur werk, om dat het baarheid door den regen afgepoot in de rivier drijven, en iemand zeer licht aan 't lang raken. Maar als het temperement dag aan malendehandelen gaat raken, zodat het raken van het gat, tot dat de greem aan dan ter degen afgepoot zyn. Nadat de Coraan in Hort, Maiab. cap. 35. lib. 8* tam* deze pantes genoemd, in 't Maiab Nadat de Coraan. Bragnol Guilol. Portugaals Fabas Cuscuta. In Duits Maagdenkruid, soort van eenig medicinaal kracht, aldaar verbreid voerdens, twaalf achter onbekend zijn. Dr. Commellinus zegt, dat bet met mede in Surat groeit, en aldaar Cohuge bij. Doll. Hays lib. 18 cap. 1. schrijft, dat bet met mede op bet Kiland Rarbadot in Velel Indien te vinden is, en bet afzichtsel van deszelfde te even geboorte middel te gaan tegen de Waterzucht. De Honing twee en veertigste Plaat. Venom het Maagden-Kruid met daarbij ruige besmeering Afzonderlijk. AANMERKING. Dit is de Zeyton, Pschelous met peulen overvloedig, en een helder schwarze vrucht, was het Mus, Zeyl. p. 67. en de Tbes, Zeyl. p. 191. en Orientalis Phasesoli, naar volkstaling. Uw 1 algemeen, zeer tot rijping, welgekommerde vrucht van Hukm. Nuttig, p. 293. en de klauwier Phasesolis van beside de Indics, met witte vleugels, die vlekken van de Far. Bat. P.p. 264 en Jaan Car. pl. Jam. p. 69, alwaar het overvloedig zit, als mete in de Tbes. Zeyl. p. 191. Digitized by Google Folia ejus ad summum sicut, vel secta pollices longa funi, ostendit, & novem lata, in quinque protuberantes distincta angulos, prior unum alterumve minori ad rotundae auriculas locatum, qui profundum formant fulcum, ubi petiolus inmittitur, qui inde se in quinque magnos extendit nervos, quorum quivis ad summum tendit angulum, superius obtutum apicem formantem. Folius ab utraque parte rugosa funi, & pilis obducta, sed subrus lanuginosa. Caulis, & flagella rugulosa funt, crustaceis pilis, & eminentibus punctulis notata, formam vero habent angulorum, & summum, foliaque haec stiporem habent fatuum, cuivis folio clavicula obpunitur bifida. Flos campaniformis, cit, uti in Cucumere, sed major, luteus, inque petala quinque rugosa distinctus, vix quatuor digitos latus, inque centro columnam gerit cum tribus intortis flaminibus, quibus corona infit in novem angulos distincta. Fruitus funi uti in Cucurbita majore, ex rotundo oblongi, ab utraque parte aquales, & rotundi, sesquis, ac binos pedes longi, semipes pedem crassi, externe aquales, ac farina alba, sed grisea confervis, quae detergere potest. Caro alba est uti in Cucurbitis, sed substantia durioris, crispioris. Interna eius substantia est mollis, succosa, similis repleta feminibus, quibus melopepones, sed quae mollia sunt, & alba. Dii virides sic hi frutus, aesi hominum usui festae observent, tandem vero generant gilvum, durum, & ligustri putamen, ipsi quicque caro ficca, & fungosa est, quum nulli inserviunt usui, nisi quod semina exhibeant propagationi conducentia, crispioribus asserculis inponenda sunt haec planta obstrictum pondus. Quum vero incolae nihil aedificiorum alici et ad majores permittunt ascendere arbores, vel super edes, quarum terra penitus observantur. Circum planum radicem fovea excavanda est, in quam qua vis proiecta, cineres, & crematorii proiecturunt herbarum, unde haec ac quivis Cucurbitarum species luxuriosa crescunt. Nomen. Latine Camolenga. Malaise Camoungas, & Comor. Apud Amboineenses nullum peculiare obliquum nomen. Quidam Belgice vocant Hispanice Spek. Javanice Blycko. Bandice Condor. Maccaflarice Cenrol. Sinice Tanek'. Loca. Ex Java, & Baluya in has regiones, terrarum, et magis a Sinesibus, & peregrinis colitur, quam ab incolis. Usus. Fruktus ad cibum adhibentur, quum teneri sunt, quorum caro exterior duriuncula separata sit et a frusto concisis coquitur insalivam aliarum Cucurbitarum. Tenera quoque eius folia olericus inserviunt alis mixtis herbis. Plurimi tamen horum fructuum usus est in conditum, quod Sinesibus optime norunt preparare, apud quos hoc quoque maxime venale prostat. Mune in finem pcrfefli , ac vetufti eliguntur fru- dus, quorum putamen jam induruit, quod a carne feparatur, qu* in oblonga fcimlitur frufla , digitum longa, atque hxc per binos dies, & nodes in aqua macerantur, & ficca dcin coquuntur in Saccharo al- bo, ita ur frufla fica eximi poffint. Conditum cfl fatuum, & dulce, fed a Sinenfibus maxime xftima- tum, quod non tantum ad potum Thec proponitur, fed in omnibus quoque conceditur morbis, quum mo- dice refrigeret. Prxfertim conducit in culli ficca, & aliis faucium inflammationibus, ipfi quoque tribuitur virtus venena enecandi, vel faltem inertia reddendi, quum quis fic toxico infedus- Tm . V. Caro XXXVII. IIOOFDSTUK. De CamoJcngc-Plant. IN de Indifebt Eitanden beeft mtn oat eenige zoorten tran Cauiwerden , en Comeomners van de Europifeti vtrfcbillende , die wy nu overlopcn iulleu, de ver - maarjle daar onder it de Camolenga , de grwtjlc ztorse van de Indijebe Cawssoerden , van bladeren , en viosdcn ali ortu betende Cauuxerden. De bladeren zjn op '1 grootfle zes , «# zeven duimen lank , acbt , en negen breed , verdeclt in vyf mtftekende boeken, btbalven nog etn, of tvott kltindtre, agter a an de ronde billen , devoett e etn diepe begt, of klove makm , daar de fleti ingglaten suo rd , die zig van daar in vyf groote zenmnen verdeth , iedtr na een boek gaande , die voaren een Jiompe fptis fermetrt. Di bladeren zyn te voeenyden ruig , en met baairljcs bezet , doti van onde- ren ivolacbliger. De flelen, en ranken zyn rug ruiger , met grwe baairen , en uitflekende punclits bezet , docb van gedaanu geboekt , en geflrttpt , de bladeren zyn van fmatu /meti, oflaf, tegens over ieder blad flaateenklau- voiere , die zig in farer» verdeelt. De bloem is in klokvormig, de bladeren groter, geel, in vijf gekrante blaadjes verdedigd, met een klokvormig vruchtklepje, waarin vier mandjes, breed, bevinden zich in de top een kommetje, met drie gedraaide vleugeltjes, vandaag op een kroontje met negen bloempjes, planten. De vruchten zijn grote, Caarvoorden, met donkere, lanterne-achtige, achter en voor aan even lange rand, anderhalf, en tot vier voeten lang, een half wijs dik, van buiten gaal, en met een voet, of grof met beschroijde, dat men op het riool kan zien. Huilvlees is actief, aan andere Caarvoorden, doch verder van substantie, en rijker. Het binnenste is meest een Vlieg, en vroeg verbinding vlees, met diergelijk soort aan Water-Juisten, doch vreemd en voil. Zij blijven tot lange groen, als zij op de diens van de menschenaam gezet, maar snel gevende een vaal, barstend, en doorzichtig kale, en het vlees verdord droog, en kauwelijk, vooral niet ergens tot deugd, als zaad te geven, om voort te planten. Men moedigt op voorzichtige leiding, verleid de staart der vruchten. Maar om dat meer te versterken, zo laat men de grote openings, of over bare buizen, daar zij de daken bedekt houden. Om de wortel van die stok moeilijk te maken, men een voet, of kranieten muizen, en daar in allerlei uitgezette, asfalt, en gebrande ruigten smijten, zoals van die, en alle Caarvoorden zorgen voor strelingen, vroeger suikerzuren. Naam. In het Latijn Camolenga. In het Nederlands Camolenga, en Bondor. Bij de Amboineezen Letste genezen en naam. Zelfs noemen in het Duits Spaans Speciaal. In het Javaans Blycko. In het Bandaas Condor. Op Macca Jjaars Control. In 't Sineet Tjunkoe. Plaats. Zijn van Java, en Bali in deze landen gebracht, en werd meer van de Staten, en vreemde gezichten gegeefsel, dan zij de onbekende. Gebruik. Voor gebruik voer tot de koffiegebruik, truien van de in aanwezige vruchten, bet buitenzalf barder, tiende vlees, dik gestoken, in zuivelproducten gesneeuwd, en geroosterd, gelijk aan ander soort Caanvooorden. Zo dienen ook de jonge bladeren tot kruid, onder andere bladeren gemengd. Het meestgebruikte van deze vruchten is tot de conserveerden, suiker met de Sineesenzelf bevat vleesgerechten om te gaan, bij de elk een men ook meest te koop vindt. Hierboven ziet men de gebrande vruchten, en vijgen schaal als bar gaan gebrand is, die men van het vruchtvlees afneemt, en 't zelve snijdt men in lambwerkstukjes, gelijk een vinger, maar vooral een maaltij, of twee in de totaliteit, en kookt ze daarop droog in votoor Suiker, zodat men de stukjes droog in de brand kan nemen. Het is een laag, en zoet conserveer, doch bij de Sineesenzelf gebracht, met alleen bij den Tofebak op te zetten, maar ook in allerlei ziekten verlaten, om dat het meelig verkoeld. Intandere tijd doet het goed bij de droog brand, en andere verhalen in de keel. Men schrijft tem ook de kracht toe om de fenomenen te doden, of in sommige kragteloos te maken, als tevens te verminderen. Caro, hacc quoque raditur, ejusque exprimitur fucus, qui tegro propinatur, reliquaque parte totum corpus abluitur. Portu galli Marmelada: quoque pecuia ex ejus carne preparant, quam Exodo vocant, cum ratam, vel minutim cohomelium camelia cum Saccharo excoquunt, liquet fuerit frigefacta, in qua drata hanc fendunt fructa. Hujus fructus mentionem facie Julius Scaliger excit. 181. sect. 2. qui in iphi dicitur Cimolenga, forte a regione hujus nominis in veteri India fica, licet hanc in provincia Corcopota ponat, ibique dicit incolas ex hac conditum quoddam preparare, quod dulciorum habet saporem Hispanicorum Caraissa fada, quae ex Cucurbita, vel Malis Citriis componitur. Quam salutarem etiam praedicetur ejus fucum illis, qui adiungere ventum, ad illud exquilians a Maccafarina prohibetur illis, qui passionem, et praesertim passionem genualium sumendis obnoxii, qui Icthalis est morbus in his Orientalibus regionibus, quique Malayensibus Saecil Taia Ruga, h. e. tetidinis morbus vocatur, & Ambroinesis Enneomoeris: uti & sic morbo Aforresis dictus, qui est morbus pestis, quum quis inflar moribundi respiret. Imo dicunt, si quis talis sit subiectus morbo, de hujus Cucumèlenga, vel Ibero albi quid edat, morbum hunc satim proventurum esse. Quandam etiam norunt artem, licet quaedam adsit superstitio, ad efficiendum, ne teneri fructus Labore vel Camellunga decidant, in inferiore enim stipitis parce ficcatam appendeat cristam, vel rufum, et cristatum caput pileis lacerato cutio Colujo dixerat. Cum hac planta convenire videtur Cumbulam Hort. Malabar. part. 8. cap. 2, ubi Bracken Curali, Punjabis. Bobora Dagoa. Belgice Water - Pompotniae vocatur, & dicitur tenerum stipitem venenale esse, seniore vero esse ejus antidotum. Tabula Centurionum Quinta Dragmina Tertia exhibet cum ejus verb. OBSERVATIONES. "Quinque fructus Pepones vocati fuerunt, quem Quisque Pepum oblongum C. famę videre, Puticostas nunc autem vocatur Cucurbita Armenia minima margine, Imcicrosum umido Commum, et C. f. vidi reliquos auctores, hormaque fructuum varietate." (Corpus Inscrip. Lat. 2º, n. 248, obi.) De Portugiescen maakte een soort van marmelade, dat van de vrucht van de Brasilische appelboom, die voor de productie van suiker werd gebruikt, gemaakt. Pan deze truit, maar ook andere soorten maaier, zoals Julius Scaliger te Cerevi. 18, f. 12, declarde Camolenga, dat in de provincie Copala in Midden-Amerika groeide, was ook een van de producten. Spanjaarden noemden dit Caraballada, en het werd gemaakt uit caucau, een soort komkommer. Grumi, een zweet droogt den zap, te zyn om beter ingenoemd fenye, te dooden, veroorzaakt veel verboden, aan diegenen die tenig nieuw bestaat, spasme, en inzonderheid den spasme van genitalia, een dodelijk ongeval in die zaken Oostenland, bij de Mysore, Sakki Tata Ruga, dat u een schilpadden evenwel, bij de slachtoffers, door Romyeri genoemd, als mede bij de ziekte Moretognst, is een longziekte, als iemand een bocht lijkt, als verdwijnt. Ja, zorgt voor, als iemand deze ziekte ondergaat, zynde, of van deze komende ga, of een de witte laboiret, dat zegt de ziekte tertiant aan zijn zal openbaren; zy bebben ooit tien jaar onderhuis, boeft daaruit superstitie, onder een loc, om te leren, sf dat de jonge vrigen van Letnie en Kamelingen niet af en vallen, maar aan 't onderste van den stok gedroogde kamelenwier of het ruige en grove boos van de vijver, Cutu Colujo genaamd. Hier mee te velen over en te komen beter kompoppom in Horto Malab, p. 8, cap. 3, alsmede beter in Bran, Curaly, Portugese Boca, Dapna, in 't Duys Waterwerk, Pompenen genaamd, overzicht, als mede dat de jonge Bruut veel zyn tegenwoordig de oude 'er een Teg cubaat van zyn. De onderdelen drie en veertig plaatjes. Vertaald de Kameling, of de Water-Pasmoene Plant, met de beschrijving vruchten. AANMEEKING. Eerstwierden deze vijgen, Pampoenen genaamd, en de Unkwerrplage Pompenen, vijf C. B. Pin, en Miris, bisl. p. «6. duci» nu werd ze genaamd Cucurbita, ofte Cauwcrde met den rand der zaden heel, en opgeflogoilni van Linnaeus in de H. C. P. 453 alwiar de overige Schrijver, ziet, eo de veraardragena van deze vruchten. CAPUT XXXVIII. Bock. XXXVIII Hooftstuk. AMBOINA'S KRAAI, 397 CAPUT TRIGESIMUM OCTAVUM M. Cucurbita lagenaria. Cabalag. Het soort Cucurbita met grootte en vorm zoals de specifieke, eiusque folia rotundiora laat, dan de vorige, meer naar de hoeken, penig ontstaan van lanugo, zowel aan de bladeren als aan de stengels, zo zacht en ga niet door voor thin pannen optimale, geur, en smaak, soma amarisch, en onprettig. Elk blad heeft een kruisvormige vinger, bijna omringd door de circu volvende palmen. Zijn bloemen, ook die van de komkommer, zijn kampanische, groot, en nieuw. De vrucht heeft de tripfle vorm, waarvan de eerste, en meest algemene, is de ingezette buik. Deze heeft een ventrek, lang en breed, met een small hals en een rond uiteinde. De tweede heeft een breder ventrek, dat snel smal wordt en aan een hals van een smal rond eindt. De derde is twee keer meer een soort van buik, waarvan de onderste iets smaller is, maar wel de bodem vormt van een soort van buik, die weer een hals heeft, die smaller wordt en uitloopt in een rond uiteinde. Buiten zijn ze voldoende hard, en binnen zijn ze levendig en rood, zoals de komkommer, en ook de kleur van de zaadjes is rood. Binnenin bevatten ze een wit vlees, en vrouwen zijn ze overal voedsel, zoals in de meeste Cucurbita's, maar vanwege de amarigheid worden ze niet gebruikt, en hebben ze geen waarde, ondanks de mooy aan opbrengst, die deze plant levert, is het niet waard om hem te verzorgen, ledig op de grond te leggen, en hem toegesta te laten groeien, tussen planten, en bomen, oosters, op te stoken. Het woord. Latijn Cucurbita lagenaria. Maleis Glabaflb, dat afstamt van de Portugees, of Spaanse taal, Cabilafja, wat algemeen Cucurbita aanduidt. Maleis Macca Lemongrass. Spaans Bocario. Nederlands Colombo. Batsch Waalo. Lotus. Amboinchnae non hac colunt plantam, sed maxime Balcnchae, aliique peregrini, qui excreant artem ex arboribus elicendi succum; In Maccaflara, sic regione Boegenfi elegantiissima, & maximi crescunt fructus, ubi sic quarta obwerie species, quae fructum gerit maximum, ac rotundum cura collo brevi, sere inflar Peponis, qui supra aperitur inflarctur. Ad cibum hac planta adhiberi nequit ob nauseam amarniam. bus detegitur, coluntur autem modo ob frutales ingentes, qui permittuntur immutui recessere, ut lignoli lant, ac in interna medulla tota sinistrum putrescere, vel terebri eximatur, tum in ipsum cavitate tres, quatuorve hemit aquis, vel alius liquidi contineri poluunt. Hac itaque vasa primum in fumo parum licent, aptissima funt, in quibus varii liquores fervari poluunt, praecipue apud Fis adores, qui illa arboribus adpendunt, ex quibus succum quandam elicere volunt. Hac porro vasa liquore repleta quam utilisssima, & convert iiluna funt in itineribus, tam ad vehenda, quam ad portanda, quum non pondere fient, ac vim quandam tolerare pollini, melius quam Porcelana, vel vitrea, odorem vero, sic saporem illius liquidi, quo fuere repleta, diu fervant, talique potu hac continuo reptere oportet. Ex quarta species, quae rotunda, sic plana effictur, sic sericula formantur, sic collum cuius parte quadam superficiei rotunda excindatur, uti crudum aperitur, atque ex alio quoque usu operculum apertur, inponitur, quod lianc rite claudit, ita ut illius ora; parum promineant. In his velles, lintea, alique sic res fervari possunt, quae in itineribus requiruntur, sic a pluvis arctenda funt. Plurimi horum fructus in Boctone crescunt, undique in Ambomam, sic alias deferuntur regiones in commodum Tissidorum. In Balcia circa pagum Padong magnitudinem acquirunt Tappayang, quod sexdecim, & septemdecim heminas aquarum continet, quique ibi adhiemur ad Saguerum potum transferendum, plantatur circa arbore, ex ten fas, quales funt Mangx, in quarum ramis se extendunt. Maturi fructus abfissi funibus demittuntur, ne per casu frangantur. XXXVIII. HOOFDSTUK. De sels Calabasch Piant. Deze zorte van Kaaswonderen gieren mede ten grote vlam, en de bladieren zyn roodter dan de voorige, febiert zonder boeken, ganzeschreven zodan wel Naderm ais fielen, zegt in het aai.tafien, ah syn lakent van stuk, en smaak bitter, ten ongelijk, tegen de truer ieder blad zyn Kaaswier in tien ver de eeuw, deels rafmata komen vallen. De Mooi is mede vormelijk, groot, en gebeurt met rivieren. De vruchten zyn van drie dertig soorten. De eerste twee memen zijn een blad met een irissen buik, en een langen smalbeen; de tweede loopt van ten aangestoken buik tot een korte staart. Het derde soort is febiert dubbelt, met twee strepen onder een wijde buik, die febiert gebruikt, en een smalle staart vormt, met een schraag rechom uitgebreid, een kleiner buik maakt, en dan eindigt in een staart die toeloopt; alle andere soorten van buik een rondje dikkebouttingebits, donker gekleed en blad: Het vlees van deze vis is tot in het bot gaande, en vol van korrel, gelijk aan alle Kaaswonderen, maar werd geen gebruik gemaakt van zijn vlees in de innerlijke wegen, maar werd gebruikt voor vleeswaren. Naam. In 't Latijn Cucurbita Lagena. In 't Maletij Calabas, afkomstig van het Portugees, een Spaanse woord voor Calabas, 't is algemeen een Cauwelmus met een Calabas in 't algemeen een Cauwelmus met een Calabas, afkomstig van het Portugees, een Spaanse woord voor Calabas, 't is algemeen een Cauwelmus met een Calabas in 't algemeen een Cauwelmus met een Calabas, afkomstig van het Portugees, een Spaanse woord voor Calabas, 't is algemeen een Cauwelmus met een Calabas in 't algemeen een Cauwelmus met een Calabas, afkomstig van het Portugees, een Spaanse woord voor Calabas, 't is algemeen een Cauwelmus met een Calabas in 't algemeen een Cauwelmus met een Calabas, afkomstig van het Portugees, een Spaanse woord voor Calabas, 't is algemeen een Cauwelmus met een Calabas. In 't Maccafeet Legin. Baetam Colombo. Baleyns Walcott. Plaats. De Amboinetzen piant en 't niet, maar meer de Baleyns, en andere vreemdsoortige, die bij hen geneert met het Teveren rin eenige boomdranken; op Maccafeer en in 't Botgifs Juwelen groeien veel defeenboomsoorten, engroostief, daar men nog ten overdeed zodanige soort best, zeer groot, en rondom ten korte baai, zeer ab een Pempoen, die tuint bijna openstuw met als een paar. Gebruik. Dat de kist kan men van deze Plant enige granaten vergezeld met at vadelstukken, de vruchten, bladeren, en vellen zit; maar ze worden allenlijk gepikt om de grote vruchten, die men oud en vroegstig laat verdrogen, daar na het binnenste meer geborst en al uitgevloeid met boorden, of laat uitrollen, 200 kan men in deze boterzetting drie à vier kannen vullen. Deze vaten dan terzij in een doos in de rok gedroogd, zijn ze ter bescherming tegen alderlei vormen daar in te bergen; inzonderlijk de Tijssadoort, om aan de boom te vangen, toe aan uit te trekken eenige drank aan riet tappen. Deze vaten met drank gevuld zijn echter dienstig, en gemakkelijk in het reizen, zodat om te vervoeren en te dragen, zodat ze ligt zijn, en eenige ongemakken beter kunnen verdragen dan poreclijn, of glas, water, en smaak van die drank, omdat ze gemakkelijk zijn, bekenden ze lange tijd, en men die daarbij te gebruiken. Uit de vierde soort vaten zyn rond, en plaat, werden doosjes en koffertjes gemaakt, als men den baas mee had een gestempeld van de schaal in de rond te uitvinden, gelijk men een pajax op zond, en in plaats van het afgevulde ten amandelen deel van bout daar op maakt, dat het op dat gat fluit, en aan de kanten wat overblijfsel. Hier in Aan men kleedrij, linnen, en andere droog waren bergen, die men in de reis moet meebrengen, en twee denkten regen vrij te houden. De lading vallen op Boeton, als waar naar Ambon, en de rivier been gevoerd werden, tot gebruik van de schipper. Op Bali omringt de troostelozePadong valt neer 100 groot, als in Tappasjang, daar zestien tot zestien kannen wat er in gaat, wordt gebruikt baarschouwen-drink naar aan dere plaatsen te dragen, men plant bij uitbreiding bomen, gelijk Mangasoomen, op wilde takken zyn baar uit te breiden. De fruit afgevulde vruchten moet naar tuin of tuin afzonder, zodat ze door het vallen niet breken. cap. 5. Malab. Cuppa Sebor. Urachm. Culivo dudi. Portug. Bobora Calabaza. Belgice Fles - Applet, ac filvcftris delineatur, Fig. 4. sub nomine Cacapalam. Altera filvcfstris quoque obesu-rri species plerumque in litore crescens, priori in omnibus limitem sed minora gerens folia, ac flores. Frutius ejus haud spithamum longi funi, plerumque breviores, parvum gerentes ventrem, ac longum incurvumque collum, mftar Retorta, omnesque ejus partes amara funi. St ingrata, ita ut manus amaro inficiant sapore, si fuerint adtafix, immo pejus quam Colocynthis; vocatur Calabaza Utan, quum in solo in arenosis crescat litoribus, atque olim copiosus hic fructus reperiebat in sinu Caeceli. Siccati, & excavati fructus apud incolas in usu funt, in quibus subicent fervant calcem, quam secum ducunt, ut cum Siri Pinanga masticeant, in hisce quoque pulverem pythiura aliaque conservant medicamenta. Tabula Centum Quinqueagina Quarta Cucurbitae exhibet lagena riam, cum fructibus variis qui Pepo amarus, seu Colocynthis pyriformis a C. I. Pila. vocatur, & Cucurbita feminina obsoleti bicornibus. CUf. /.351. ubi vide reliquos autures, & hom fructuum varietates. CAPUT TRIGESIMUM NONUM Cucurbita Indica vultur aries, & Pepones. Labo. Malayamres vulgares Indicas duceorinta. & Pepones sub uno comprehendunt genere, quod hoc in capite sequimur, licet multum inter se differant. Cucurbita vulgaris Indica modo crescendii, & forma cum Europaeis nostrarum conventio. Folia ejus magis rotunda quam angulosa funt, exceptis teneris, quae tres gerunt apices cum longis filamentis, vetulta vero maxime rotunda sunt, ad oras magis angulosa, quam feriata, omnino lanuginosa, & mollia, cum illis praecedentis Calabazzi convenientia, excepto quod non tam amara, sed ipsa, & fatura. Flos ingens est, campaniformis, monopetalus, flaccidus, & albus. Fructus duplicem habent formam, utorum primi funt longi, tres quatuorque pedes longius, inferius parvo ventre donati, ac fenstim angusti altera species rotundior est, crassior, & brevior. Utrique externe albicant, & teneri rugosis pilis hirsut, qui tempore decidunt, tumque generant gilvum, & lignosum putamen, caro, & si semina sunt, funt uti in vulgaris; hic fructus, quum maturent, amant perdere, una & ingentibus, & amplis pergulis inponendi sunt, & aliquando siccis decerpenda folia, tum haec plana per binos continuos annos fructus proferre valent. Amant crescere in solo nigro. Si molli, ubi quivis radices, Si projectilia ejiciuntur, unde non hic crescunt in Amboniefum hortis montanis, ubi solus est argillaceum, & frigidum, degenerantque aliquando in haec planta, & amaricant, naturamque induunt Calabatis, quum ad cibum non valent fructus. Nomen, Latine Cucurbita, vulgari Indica. Malabaria Labore Puti, Lobo Pani una, & Labore Frangi, quum Frangis, hic e. Portugaliae hanc primum in has regiones detulerunt. Maccharisticus Lai eo frangi. Locus. Altior than often men see, over open, balneae in decus van 't merget ust, dat in aqua acti, zuo 1 terret alte lecti in mergi potandum, velt dog in de kel onbekwam is. Hete synt dat deze vrucht bestreven kort Hort. Malabar, part. 8. cap. 5. In Malabar, Cappa Schor in 't Bragm. Cultivo dudi. In Portug. Bobora Calabala. In Duyts Fles Apnelen. En de veilde verd geebeelt door Cappalaam. Daar is nog een volledige soort gemeenschappelijk op grond Wavjemde, de voorgaande in alles gelijk, des kleinderras Bestaarden, en bleekmen. De vruchten zijn niet boven de pan Lang, gemeenschappelijk, broeder, met een vlakke buik, en een Langen grummel baai, elk een Retorte, ook in alle zaken niet Het best is bitter, en ongezond, zodanig dat de band en Bitter blijven als men ze bij elkaar neemt, alzoals men Zelfgemaakte collofoeilen noemt, men noemt dat Calabas Laten, om dat vee op lange randen in het wilde wijzen, in Waren eertyds vroetje leeft in de kwa van Cajel. De gedroogde en ui gabali vruchten zijn bij de Inlanders in gebruik om fine kalk daar in te bergen, die Mee vroren tot betere Siri Pinang eieren te gebruiken, en Om boepoeder en andere medicijnen daar in te bergen. De honderd veertigste plaat Vertoont de fles Calabasch met zijn vruchten van Voorbereiding, welke volgens werd de buik van Pepo, ofte Pomormige Colocynth van C.D.P. p. 313, en Cucurbita met Zaad, die twee hoornen hebben, in de //. Clif. p. 451. Anderen en veranderingen van deze vruchten zitten. XXXIX. HOOFDSTUK. De Indische Caumwerder, en Pompone. De Maleijrsse begrijpt de gesneden Indische Caumwerder, Rumpo onder Wxlkvoy in dit Citpilttl voegen, boevelze onder mal. kans veel Verfelijkheid. Cucurbita Vulgaris Indica. Indische Caandervleugel. Anu vcäsdom, engedaante onze Europese leefomgeving. De bladeren zijn meer rond dan boeiend, behalve bij de jongeren, die drie spitsspitsen hebben, en de vruchten zijn lange draaiende, maar de oudere zijn veel rondere, aan de konten ter zetting dan gezien; gewoonlijk toepasselijk, en vast, met de voor gaande Caliba over een komende, behalve dat zij niet bruikbaar maar ongezond zijn. De bladeren zijn groot, klokvormig, uit een blad bestaan, flap, en wit. De vruchtdelen zijn van twee soorten gedaan. De stammen zijn de longen, drie, en vier voeten lang, onder met een kleine buik, en allen kantens toefjallen, gelijk een komend pak, de andere soort is ronder dikker, en korter. Beide soorten zijn van buiten uitgezocht, in barre jongheid, met ruige haar, baarden bezaaid, die met het vervellen afvallen, en dan krijgen ze ongezonde, vleugelachtige, gebaande velden; het vee, en de grond dan binnen zijn als aan de gemeen; deze vruchten willen in groeien lijfjes bangen, en daarom moet men ze tot groote, en brede luiken leiden. Ook zomerlijk van de droge bladeren zuiveren, dat kan deze plaats een paar jaar nooit malkander dragers. Ze vallen staan in een stortende muur, daar men al daarband ruigte, en uitgezocht beenen groef, daarom zijn ze niet tevel aarden in de Amazone jungles, daar is het koud, en onvriendelijk, ze vallen terwijl ze groeien, en raken orkaan, vreemd, en bitter, en verwart, ja februarische acht als een Caliba, danaclerze tot de spier niet meer dienstig zijn. Naam. In 't Ijityn Cucurbita vulgaris Indica. In 't Mileyts Labo Futi, Labo Panjang, en Also Frami, omesize de Frangie, dat is de Portugees zen en in deze Eilanden bebben gebracht, in 't Maccajdan Lawo Frangi. Plaats. IX Boek. XXXI Hoofdstuk. AMBOINA'S KRUIDBOEK. Locus. Ubique jam plantatur in Amboina, Banda, & Moluccis, licet primum per Portuguese fuerint inoducti hi frutius. Usu. Fruust hi plurimum usu in culinario intervenient, qui coquuntur, quam diu teneri funt, sed cibum probent fatoom, & aqua fum, tenera folia oleribus quoque conducunt. Sinentes hos quoque norunt frustus Saccharum condire infar Cerniolengue. Omnes modo austeriores prohibeatur, ne teneri decidant frustus, in praecedente e ap. 37. vide. Pepo Indicum maxima gerit folia, in quinque retinues angulos distincta, ipfurmque orae praeter ea profunde ferrata; funt, maxima, rogas, de pilos, quales de omnes funt caules, ita ut fere punctulou unt. In vulgari specie viridia fune, sed in quadam specie albis magnisque maculis notata infar tincarum, cujus teneri frustus eodem maculati funt modo. Flos ejus ingens est, de campanula formis, et quinquenotpetalis constans, rugosus admodum, et elegantissime luteus. Fructus notus funt formis, quidam nempe rotundi inspari bulbi magni, parum compressi, quidam vero oblongi funt, et externe profundis fulcis notati, ex gilvo lutei, in una autem specie virides fructus graminei funt coloris, albisque maculis notati, sed adulti gilvi quoque funt. Cura interna tres digitos crassa est, lutea, solida, suave dulcia, muci causa, multisque granis repleta, quae plana funt, de ad unum angulum acuta, de alba, in centro cavitas reperitur. Hi fructus potius amant juxta terram prorepere, quam ex asteris dependere, unde de hac planta in molli locatur folio, ubi fordea, de projectilia ejiciuntur, ubi de permittitur juxta folium, de trans. Plaats. Monbntztnu overal in siminina, Banda, en de Moluceo, boeuxl zy eerjl door de Portugeezsn tange bragt zyn. Zo die nieuwe met jal tot de leuken om te koken, zolang jong zyn, gevonden een zeer Lucht, en vroegstige blad, de jonge bladeren dienen tot notenkracht. De Sintezelen vragen ook tot consumenten, gelijk dat Camolenga. Hoe dat meer in maken zorgt dat de jonge vruchten niet op zullen vallen, ziet in 't voorgaande 37. Cap. Pepijn Indicus, of Pompoen, bevat zeer grote hoeders in vijf grote boeken verdeeld, en de kanten daar en boven gestoffen gelant, zeer moeilijk, en baarlijk, gelijk ook alles de Stelen, als dat zij hunkerige zijn. Aan degemeente zoorte zyn ze grasgroen van ten ene vroeg, dog aan uitere toer te met groot unte plakken, als volgen bevat, verent jonge vruchten op dezelfde manier eraf gepikkel zyn. De boom is groot, en klokvormig, uit vijf bladeren gemaakt, zet gerimpeld, en stomp eindig, de vruchten van allerlei soort, te vissen sommige rond als ten grote M, een veelvoud gedrukt, sommige langwerpig, van buiten met diepe kloven afgeveld, vaal geel, dog aan de. De tekst vervolgt in de volgende blad. Onze zorg is om de jonge vruchten groot en groen met vaite plekken bezet, dog groot govoordm vorderdenze nude vaal: bet binnenleven is drit vingers dik, geel; en masfief, lof-zoet, Symmerig, met vtele korvets, die plaat aan de tene boek vysal pits, en scit zyn, en geheel binnen is een bolligheid. De vruchten m lienen liever langs de aardkonden, dan aan latten hangen, dies t men den blok m mulle groot plant, daar meer uitvaagfel, en alderhande vreemd soort, en laat ben icto langs de groot, en eijcituntur, ubi dt permittitur juxta footing, de trans over loge ruigten kruipt. Alias prorepere herbas. Dfomen. Latine Pepo Indictu. Belgice Pompoenen. Malaicce Labo Ambon, de Labo Castella, quum dicatur. Krimum ex Manilae in Moluccas, ac de porro io ase in insulas suifTc introducendum, arque etiam ab Ambonensibus magis coii priore Labo. Nos quoque hunc vocamus Labo ex vulgari opinioni, de loquendo modo, proprie autem non pertinet ad Cucurbitas, sed cum iubescumi Anguria peculiare constitutum genus, quod cum Melonibus proprie ad Cucumeres pertinet, uti quoque apud Arabes cum Anguriis unum idemque genus nomen, ac Bateca vocatur, quod est Hebraeorum Abbatiah, quod nomen ex Arabica lingua ortum ducit, cujus prima syllaba charactere est, quum fit flexus Arabici articuli AI, qui incompossionem amittit, aefi plena vox fuillet Albattiacb, talia Arabismi vestigia nomen. Legos, i. c. Xux. acu diceretur Elgos, quod derivatur ab Arabico Gatis, quod Nucem quoque denotat, ac generaliter quosvis magnos fructus putamine duro gaudentes, de quo vide librum i. cap. i. de Calappa. 