title: Annales Academici
creator: None
text: 7) ald. jT-^i^thropocentrisch/' Men vergeve het gebruik van het hybridische epitheton, uit een grieksch en een hitijnsch woord samengesteld. Anthropologisch zoude niet volkomen uitdrukken wat ik hier bedoel. Buitendien is het, evenals geocentrisch en dergelijke composita meer^ in de wetenschappelijke taal geijkt, B) bl. 284. Te recht zegt J. H. Fichte (Dedudrter Plan einer zu Berlin za errichtenden h5heren Lehranstalt^.lSOT): i^Die Tkeoloffie^ falls sie nicht den ehemals laat gemachten und auch neuerlich nie formell zurtickgenommenen Anspruch auf ein Geheimniss feierlich aufgeben woUte^ kann in eine Schole der Wissenschaft nicht aufgenommen werden.'^ AIs hij nu evenwel verder eene scheiding wenscht tusschen haar praktisch en baar wetenschappelijk deel en voor het eerste een stelsel van accommodatie aanprijst, terwijl het laatste in de philosophie zou opgaan, dan toont hij dat hij het wezen der theologie niet begrijpt en is dit oordeel een merkwaardig teeken hoe twee zoo uitnemende denkers^ als Fichte en Schleiermacher« als Hware naast elkander kunnen leeren (F. te Jena^ S. te Halle) en over hetzelfde onderwerp schrijven zonder van elkander notitie te nemen, noch elkander te waardeeren. Trouwens, Schl. laat zich in de rij, die van Eant tot Hegel leidt^ niet invoegen; het is dus niet te verwon- deren dat de speculatieve philosophen weinig op hem letten* Zijn invloed is immer stijgende geweest na zijn] dood en de nakomelingschap heeft die twee heroen^ den schrijver van de ifBeden an die deutsche Nation^' en die van de jrB«den Uber die Beligion^' met een zelfde kuwerkrans versierd, als twee zeddijke machten, waaraan Duitschland wel hoofdzakelijk zijne nationale verheflSng in de jaren 1813 — 15 te danken heeft. ^) ald. Naar de oorspronkelijke beteekenis van het woord zijn Seminarien alleen Digitized by Google REDEVOERING. 809 kerkelijke kweekscholen ^ onder bisschoppelijk toezicht, tot opleiding van geestelijken. Later is dit woord ook op andere inrichtingen (b. v. SchuUebrer-SdDiinarien , enz.) toegepast. Zie het artikel in Herzog^s £eal-encyck)padie). ^^) ald. Prof. Palmer^ in bovengenoemd artikel, wijst er op dat ziob hierin terstond het ondersoheid tasschen roomach-katholieke en protestantsche. theologie openbaarde. Met de Lntherschen waren de Gereformeerden eenstemmig. Idarburg onder den landgraaf Philip en Heidelbei^ onder den keurvorst Frederik werden Universiteiten 9 geene Seminarien. Ongeveer terzelfder tijd stelde het Trentsche ooncilie het geheele theolc^sche onderwijs in handen der bisschoppen. jrBer Ghund liegt darin^ dass es innerhalb des Frotestantismus eine speoifisch- klerikale Erziehung gar nicht gibt.'* Ook de -Prediger-Seminarien , tegenwoordig aan sommige daitsche IJniversiteiten toegevoegd, te Tiibingen^ Heidelberg, of ook wel buiten deze opgericht^ als te Wittenberg^ schijnen aan het doel van zelfstandig praktisch onderwijs niet te beantwoorden en een kwijnend leven te leiden. ") bl. 286. M^anges de critique religieuse. 1860. p. 522, 523. ") bl. 287. Zonderling contrasteert met deze bewering (S. 10), hetgeen wij aan het einde dezer zelfde rede lezen, dat de Theologie ^sich als Wissenschaft insonderheit heatzutage nur behaupten kann, wenn sie mit der ganzen Z^it das emste, strenge Streben nach Wirklichkeit theilt, wenn ihre Yertreter vor einem Wissen, das lediglich tiberliefert, nicht aber in des volle Leben des Geistes einge- taucht und aus der Erfahrung wiedergeboren ist, dasselbe, im tiefsien Grunde sittliche Grauen empfinden mit welchem sich etwa die Physiologen oder die Natio- nalokonomen vor dem Schwindel und Formelkram friiherer embryonischer Zustande ihrer Wissenschaft abgewandt. haben.'^ Hoe kan zij dat ^^Grauen^' ondervinden, Itls ook nog haar diepste grond tot die eoibryonische toestanden behoort; met andere woorden : als de harmonie tasschen in- en uitwendige ervaring niet gevonden is en het persoonlijke religieuse leven zich niet spiegelt in een objectief, historisch gegeven ideaal? **) ald. Over het verband van Trhrig en yvSo^ig vergelijke men in de Jahr- biicher fiir deutsche Theologie (IV) de rijke en diepzinnige verhandeling van den aan de wetehschap zoo vroeg ontrukten B. Bazmann, die zich door zijn klassiek werk over de /^PoIitik der Pabste^' een blijvenden naam verworven heeft: ^Ueber das Wesen des Christenthums mit Bucksicht auf die Moglichkeit chrisilicher Wis- senschaft.'' Enkele stellingen willen wij er uit aanhalen: /yNaturalismus und absoluter Sapranaturalismus heben beide die Moglichkeit christlicher Wissenschafi; auf, jeoer, indem er die absolute Selbst&ndigkeit zam Wesen der Wissensehaft macht,.dieser, indem er die absolute Unselbstandigkeit fur das Wesen des Christenthums macht.^' jyDas Ghristenthum in .s^jier .absolaten Ursprilnglichkeit and Selbsteigenheit, ist Digitized by Google 810 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE ^as persooliche Ldben Jesu. Dessen IV>rtfuhr«ig ak eines ewigen Ldbeiia in der Zeit^ dafoh deneelben Geist in den eraten Zeogen und Aaslegent dieses Ldienfli^ namentlich in Faulus und Johaiines, erweist aicb aaeh als aolehe Fortf&hrong, denn die epistolisohen und evangelischen Schriften geben ein und dnaelbe Bild der Beli- gion ak Lebre und Leben, in ihm die anthentisohe StiftungsgefltalL'^ /^Der echte Supranaturalisnius^ der sich ab sdileehthin ungetrubtes Znaanmiciih halten eines Objectiven und Subjectiyen fesst, fordert und wirkt bciin Subject cm tiberall zweiseitiges Bewusstsein : 1) fortdauemde Aufbebung aller SelbstgenugBBmkaft und Selbstandigkeit der Sobjecte gegenliber dem i^hdchsten'' Objectiven, dem Lebos Ghristi, als einem vor und iiber ihnen in sich beetehenden und doch ffir sie notk- wendigen und auf sie toirksamen, weil es unendlich grosser ist, als alle Snbjeote zusammen; 2) neu verst&rkte Fordemng, wie erhohte Leitung einer Selbstmitthatigw keit der Subjecie gegenuber demselben Objectiven.'' ;/Der Begriff „etki8eieT Beliffian" hangt wesenUich ab von riditiger Fassung ds9 Yerhaltnisses zwischen Gottlichem und Menschlicben, TJebematliriichem und Natur- Kchem, wobei unuberwindliche Schwierigkeiten entatehen, wenn zwei Klassen ge- macht werden, Natiirliches als nur-naturiiches, und ITeberMturliches als nur-ubemar- tilrliches. Das normale YerhlLltniBs ist, daas immermehr von dem goitlichen und tlberaattlrlichen zugleich menschlich-naturlich werde^ daaa der Meoschen Antheilnahme an Gottes gottlicber Weltvolbringung eine immer grossere (reinere und vollere) werde." Zeer waar zegt ook Beck in zijne Anttrittsrede (Ueder das, Yerhaltniss dea Christenthums zum Zeitleben; Tilbingen 1843) over de verhouding van gdoof ea wetenschap in de theologie: ;/Das biblische Christenlhum abaut seine Wissenschaft oder Onosis auf die Organik der Pistis^ setzt aber die letztere nich schleehthiii nnr voraus als dogmatisches Postulat, dass der Mensch das Znsehen habe, wie er sie bekomme; es giesst sie auch nicht magisc^ und unmittelbar ein> sondem ea vermittelt^ es zeugt und erzieht den Glauben aus sich selbst heraus, im Brennpiinkt unserer Freiheit und Personlichkeit, in d^ Zeugstatte eines von der Wahrheit iu Dienst gQnommenen Denkens^ im sittlichen 3elbstbewu8stsein , daa es mit seiner sittlichen Gedankengr5s8e und Thatengrosse erfasst und befruchtet/' ^^) bl. 292. apeGoiaitief boeJc te verdiepen is eeae staling van den geest en terenfl een zuiverinfilT^ psoces Yopr hel denken. Men leert het veigankelijke, het phenomenalej» afsoiideren vas het weBon, het eeuwige. De specaklieve wijsgeeren ssyn eenigermate de piQ-' feten van den nieaweran tijd. De vraoht van sulk een zieh veidiepen is iminer> ook al vdgt nten ten slotte een anderen weg en iieemt de resuHaten niet aaii| toeh van leligieasen aard. Ja^ niet alleen dit, niet alleen deae indivktueQle vrucht wkr^ men^ maar ia ieder bijsoaider vak van wetenscbap, dat men beo^nt^ wcurdt de weg gebaand voor niettwe Qntdekkingen. Buiteo dien apeculaiieven grond h>$k iedera weteDBchap- zieb op in eene menigte van dHaihj en woidt de weten* aehappelijke «rbeid zelfi louter teohniek. /f Alles einzebie Wissen — zegt SQhleier^ aacber (t. a. p« S. 669) -*- roht dooh inuiier auf einem allgemeinen; ee giebt kein wiesenBchaftlieh hervorbnngendes Yennogen ohne ^oulativen Geist» und beidet hangt 80 zusammen^ dass wer keine bestimmte philosophisdie Denkungsart sioh gebildet hat> aaoh niobts tOohtiges und merkwtlrdiges wissenschaftlich selbstandig hervorbringMi wird/' ,In denzelfden zin ook de onlangs overkden hoogleesaar Hkin* deshagen, cen der dflgelijkste theobgen van Daitschland , die vooral odk om isqae. atndien over het gereformeeide kerkxecht in ons land meer verdiende gewaardeerd te worden^ in zijne bchngrijke verhandeling /^Die innere Mission aaf dcr Univer-' ait&t/' waar hij klaagt over het verdwijnen van de ware homatiiteii^ ten gevolge van de scheiding der vakken: ^Jede Disciplin die sich iBolirt^ ger&th in eine. aohw^se Gefahr» £s ist die Gefahr^ ftur der einen Seite ihrer praktiscbeu Beatdm»^ mung zu genugen, nteht mehr aber deraBdem, hohern. Siis wird wohl in Stande aein, eine grosse Summe von einnlaen Kenninusen und WaArieUen an's Lidht zu fordern, aber an Ertrag fiir die Wahrheit, an Srkenniniie der Dinge der sinnlicben und geistigen Welt im Grosibem und Gaiizen um so anner werden . . Die koli- rong eraeogt bei allem achcinb«»n Eeichthum nur Yerktkmmerong, Einseit^^kett^ Bomirtheity BdibeiV' Frotk MonatsbL Y. S. 9^ 10). Set is de bestemming van den pkilosophisohen leemtoel aaoi de UniTeniteiti minder een eigen speealatief systeem te dboeeren^ al heeft ook het sysleem van den docent invloed op zijae besehouwingy als wel om dea» betefikenia der speciulatteve phiknophie hittoriseh san te wijzen en peyehalogiach te recbtvaardigea. i^) U.' 8M; ' Ik denk aan Aem conflidarans in de Memorie van tbelichting van w^Ien het weteontwezp-HeemskeEk.^ daik.het bestaan der theologische faeceUeiteo ^ met hare veiadulkndci riohtingMDy «oeptioisme en materaliBme zoude bevioMeren. Men' zie het anirwooni Junrop imhet advies der Leidsebe theologisohe faeultaii en in de' biochure van EniL Laoid; ^om hodger onderwijs;'^ Amst K« H. Sehadd 1663. Te reeht aigt laaalgenoemifi bL 86 : ^iD^ protestantaehe theolbgie is niet het werk dev gemeeBte, dio onderwezan moet .nmdetL, maac in bct behng dof gemeentr^^eelrvei' Digitized by Google 312 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE moet zij boven deze staan^ van haar onafhankelijk gelijk de wetenachap in het algetneen dat is van den Staat/' namelijk indien men het woord gemeente in empirischen, niet in idealen zin verstaat. Of men evenwel nit het feit^ dat niet alle kerken die theologie verlangen^ mag afleiden dat de Staat 6f voor alle kerk- genootschappen zoa moeten zorgen, 6f de vorming der aanstaande dienaren aan haime respectieve kerken moet overlaten, mag betwijfeld worden; indien namelijk de aitslaiting niet komt van den Staat, maar van ^ne kerk. JBeueficium nan obirudUur, Hoe daarmede te rijmen wat eenige bladzijden later bl. 31 enz. met zoo veel recht tegen het ontwerp-Heemskerk ingebracht wordt, dat het geyaar van scepticisme en materialisme , door het wetsontwerp vooral in het nevens elkander bestaan van verschillende theologische richtingen aan de aniversiteiten gezien of van een onderwijs boven geloofsverdeeldheid gevreead, niet daarait, maar vooral oit de absentie van kritiek, zoo als die van seminaristisch onderwijs te verwachten is, zon ontstaan^ zie ik niet in. Prof. Land beweert verder: /^lndien men de facalteiten wilde behoaden, zoa men de literarische en nataarkandige^ weer tot Mne verbonden, bovenaan moeten plaatsen, als die het karakter der aniversiteit het zaiverst vertegenwoordigen en de medische en jnridische daaronder, op ^^ne lijn met de theologische kweekscholen, als overgangsvormen tasschen de nniversiteit en de vakscholen als van ingeniears en militaireu/^ Het eerste toegestemd, zoaden wij liever zeggen: de literarische en nataarkandige facalteiten bereiden den wetenschappelijken grond, waarin de weten- schappen der andere facalteiten geworteld zqn, die Aiixom niet mogen gdijkgesteld worden met de vakscholen van ingeniears en militairen, die nitalaitend een praktisch doel beoogen, omdat het mede haar roeping is het kanaal te sijn tasschen de wetenschap en het maatschappeUjk leven. 1') bl. 296. Hetgeen men noemt ju9 naiuraU en theologia naturalit zijn znster* wetenschappen. Beide bewegen zich in het onderzoek naar de diepste gronden van het zedelijk leven der mensehen, dat in het ^ne meer als maatschappdijk, in het andere meer als godsdienstig leven wordt beschonwdy doch immer alzoo, dat Gh)d als de oorsprong van beide wordt gedacht. Beide zijn das gegrond in de ethiek, welke wetenschap zoo wel philosophisch als theologisch kan beschouwd worden, zonder dat beide beschonwingen elkander noodwendig oitslaiten. Eene philosophi- sche Ethiek is, bewast of onbewast, van zelve gedragen door* de christelijke idee (zelfs Schopenhaaer kan haar in zijne Ethiek niet geheel yerloochenen); en de christelijke ethiek kan zich niet meer vergenoegen met het wettische standpant der vroegere i^moraal/' maar moet het ideaal beschrijven der mensohelqke nataar, zoo als dit in Christus verschenen is. — Ook op hifltoriBch gebied ontmoeten zich de juridische en de theologische facalteiten. Of zoa men het Jui geutium kannen doeeeren of de politische geschiedenis beschrijven en de kerk konnen ignoreerenp Digitized by Google REDEV0ERIN6. 818 En is er eene kerkgeschiedenis mogelijk zonder de veelvaldige en zoo gestadig veranderende verhoadingen tasschen Kerk en Staat, die de geheele geschiedenis beheerschen, ter sprake te brengenP J7) ald. T. a. g. S. 666. 1») ald. Prof. Land: t. a. p,, bl. 73. Evenzoo Prof. Palmer te Tubingen (art. jr/Seminarien'' in Herzog^s Bealencyclo- padie), j^So wenig der Staat die Beligion macht, so wenig macht er die Wissen- schaft, die Kanst etc; er hat ftlr alle diese Dinge nar Baam za schaffen, dass sie sich so frei entwickeln konnen, wie es ihre Bestimmang ist und das Wohl des ganzen Volkes erheischt." 41 Digitized by Google Digitized by Google UET KABAKTES DHB ONAFHMKDLIJKE THEOLOOIE. RBDEVOERING BIJ DE AANYAABDING YAN HET HOOGLEEBAABSAMBT AAN DE GBONINOEB HOO0ESGHOOL, UITGB8PA0K1N DEN 33«t» NOYBICBEB 187S, DOOB D». F. W. B. VAN BELL. 41* Digitized by Google Digitized by Google SIDELGKOOTACHTBASS HEBBSN, OimATOBBN DEZEB H00a& 8CH00LI HOOGWBLGBBOBEN HBEB, 8ECBBTABIS YAN HBT OOLLBGB YAN CUBATOBBNI HOOGGBLEBBDE HEBB, EECIOE MAGNmCUS. HOOGGBLEBBDE - HEEBEN PBOFESSOBEN» ZEEBGEACHTB AMBTGENOOTEN I WELEDELZEBfiGELEEBDE HEEBEN; DIE U AAJ^ HET GTMNASLiAL EN MIDDELBAAB ONDERWIJS TOEWLTDTI EDELACHTBABE HEEREN, DIB IN PBOVINCIE EN STAD BESTUUBT OP HET BECHT HANDHAAPTI WELEDELZEEBGELEEIIDE HEEBEN", DOCTOEEN IN DE VEBSCHIL. LBNDB PACULTBITEN*! WELEEBWAABDB HEEBBN, GODSDIBNSTLEBBABEN ! WELBDBLB HBBBEN, STUDBNTBN AAN DBZB HOOGESCHOOL! VOOBTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLBCHTIGHEID MET UWE TEGEN- WOOBDIGHBED VEEEBBT ! GEBEBDB TOEHOOBDEBSl Het moderae bewiuteiJD: wie h er tegenwoordig in de geleerde wereid, diedeze uitdrukkifig nog zal misverstaan ? Men bedoeit er immers die beliiDgrijke veraDdering mede, welke in bet voelisn en denken van de minder of meer ontwikkelden en beschaafden, sedert de iaatatehelft der vorige eeuw, is begbnnen plaats te grijpen. Door den meer en meer aan den dag komenden vooruitgang op ieder gebied van wetenscb^^lijk leven , en door indrnkwekkende en invloedrijke gebeurtenissen als de eerste groote revolntie in Frankrijk mek bare ingrijpende gevolgen, is er een Eoo groot ondersclieid begonnen te ontstaan tosschen hetgeen in vroeger eeiiwen in de barten en de hoofden omging en nuomgaat, dat men mocht gaan spreken van aen antieke en een moderae wijze van opvatting, beoordeeiing en waardeering van de dingen. Digitized by Google 318 F. W. B. VAN BELL Dat moderae bewustzija moest zich Datuurlijk ook op 'tgebied van H godadieDStig-zedelijk leven, met name in de protestantsche kerkgenoot- schappen, doen gelden. Men kon dien invloed opmerken zelfs bij hen, die aan de theologie van de kerkhervorming , zooals die in de belijdenis- schriften van die kergenootschappen was opgenomeni gehecht bleven. Wie onzer had niet het voorrecht van eenigzius bekend te worden met fijn beschaafde en dioor de faulpmiddelen van den nieaw8Rii tijd ontwikkelde orthodoxenP Vergelijkt hen met zalken onder hunne geestverwanten ^ die leergierig en ijverig, maar levende in minder bevoorrechten maatschappe- lijken stand , behalve den Bijbei nooit iets anders lazen dan de kwartijnen van de echte nakomelingen der Dordrechtsche en andere protestantsche kerkvaders. Deze drakkeu in hun gansche bestaan en gedrag, nog zoo veel als mogelijk is , het antieke bewastzijn uit. Maar in die eerstgenoemden heeft de orthodoxie den invloed van de moderne toestanden en zienswij- zen niet kannen ontgaan. Hun godsdienstig-zedelijk leven kleedt zich in de taal en in de levenswijze van de moderne maatschappij zonder moeite of tegenstreven. Doch bij zeer veel ander^ heeft dat moderne bewastzyn, in den boe- zem van de protestantsche kerkgenootschappeo ^ een aog belangrijker en dieper ingrijpend gevolg gehad. Men is de bestanddeelen , waarait dat moderae bewastzijn is saamgesteld, nauwkeariger gaan onderscheiden. De grondstellingen 9 welke in die zoogenaamde nieawere levensbeschoawing hare toepaaaing vonden, heeft men zaen aamenhangen met wijageerige, historieche, natuarkandige ed. mensohkundtge ineickteii, waarvaa in de vooidracht der toenmalige. theologie geen of althans te Webig kennis werd genomen. Ed uvl, doende wat meu meende dat onverwijki moeBt geschie- den , heeft meu de theologie aan de critiek van dat moderne bewoatzijn onderworpen. leder kent de uitkomat vui die nauwlettende beoordeeliag. Yooral sedert 1858 treedt er in oaa.vad^knd^ en bijna tegelijkertijd in Zwitaerland en in Fninkrijk, een nieuwe thecdogiache denkwiJBe op. Het vrcurdt openbaar, dat de methode waarmede onderdcheidta quaeBtiea worden behandeld^ ea nu mk de uitkomstetiy die taen door haar verkrijgt, be- langrijk verschilden van de tot dien tijd geldende lienswijae» Dte nieuwere omschrijving en verklaring van den ooiapro^; den grondalag» en de Digitized by Google REDEVOERING. 819 waarde van het; gocUdienalig-zedelijk leven» met name van bet chnsteiijk gexQoedaleven , welke sedert ook in Daitschland en in Engelaod begint verbreid te worden» ontving bij ons den naam van de moderne theologie. De moderne theologie. Er zijn tegen die benaming dwaze en wijze bedenkingcn in het midden gebracht. Ik voqr mij beb haar nooit verde* digd. In al onee maatschappelijke toestanden en op elk gebied van men* sohelijke levensuiting en werkzaamheid is er in onsae eeaw niets, dat niet modern kan heeten, indien men het met het daaraan voorafgaande verge* lijkt. Men spreekt ook, en terecht, vau een moderne orthodoxie. Het is echter een hachelijke onderneming om t^^n een apraakgebruik , dat «ich geveatigd heeft eer men het bemerkte, te gaan strijden. Men laat, dankt mij, de verwijdering van dat onjuiste praedicaat het best over aan den tand des tijds. Het worde evenwel tbans aan mij vergund, dat ik, spre» kende over de moderne theologie , aan de benaming isronaf bankelijke theo* logie" de voorkeur geef. //Onafhankelijk" noem ik haar in de heteekenis van een tijdelijke strijdleuze. ^ioodra men in de apreekzalen van de theo* logie niet meer zai hooren gewagen van eea tbeok)gie, die onder een openbaren of bedekten invloed staat van de een of andere kerkeli}ke eon^ fesaie, noch ook van een tbeologie» die afhangt van het gezag der Bijbel* sche geschriften, dan moeten wij ons haasten om d6 theologie of goda- dienstwetenschap te bevrijden van dien overbodigen bijvoegelijkea makker, Want het behoeft geen betoog , dat een vtFetenachap nit hairaa aaird. ooaf* hankelijk is van elken aweem zelfa van geaag« Hetgeen of iia «ijn gebeel of voor een deel ala wetenschap wil gelden, mag maar aUmn ^httnkelijk aijn van den aard van zijn onderwerp en van de wetteo en negelen van wetenaohappelijke methode in het algemeen. Wie het hoogleeraarsambt in een of ander vak van wetemchap» in een plechtigo vergadering ala de^e, aanvaarden » plegen eenige rekensdbap te geven van de beteekenis en de waarde» die, naar honnft opvatting, aan de wetenschappelijke studien, welke zij geroepen zijn te vertegeiiwoofdigen en te leiden, moeten worden toegekend. Ook ik wil gaanie.die xeken- tobap geven, D^ geachiedenis van die moderae of onaf haiikdi}ke theologie ga ik u niet berinneren: niet herinneren de bijzonderheden vau bare op>« komst en hare verbreiding, van den aanvallenden en verdedigosden strijdy Digitized by Google 820 F. W. B. VAN BELL dien zij gevoerd beeft en nog voert. Ik vraag uwe welwillende aandacht voor eene beknopte beschrijving van het karakter der onafhankelijke theologie. «^En dat karakter van uwe theologie ia dus hare onaf hankelijkheid :" zoo komt misschien deze of gene mij reeds tegemoet. Dat is echter mijne meening niet. Er ia onderscheid tusschen een gelaatstrek en een karaktertrek. De phyaiognomie van onze theologie, het voorkomen, dat zij van den aanvang af in de schatting van het publiek droeg, beatond in negatiea en polemiek, en om deze hare physiognomie noem ik baar de onafhankelijke theologie. Maar niet altijd is het uiterlijk voorkomen een afdruk van het innerlijk karakter in aUe opzichten. Zoo ook hier. Onze theologie moge zich , ten gevolge van den bistorischen samenhang te mid- den waarvan zij werd geboren, vooral in hare eerste levensjaren negatief en polemisch hebben voorgedaan, baar eigenlijk karakter is noch negatief noch polemiach. Daar zijn er die het ingezien, en op de vraag naar het karakter van onze theologie geantwoord hebben: ^haar karakter is bet indvoidualimey //Men kan wel opgeven wilt door al de modemen wordt ontkend; doch er ia geen positief beginsel, betwelk aan ieders bijzondere denkwijze ten grondftlag ligt, en waardoor dua al de modemen worden eaamverbonden in een duidelijk onderscheidbare groep." Ongetwijfdd, niet zonder grond apreekt men zoo. Zooveel individualisme straalt althans in de voordracht van onze sienswijze bij onderBcheiden woordvoerders door, dat niemand kan verklaren : «^mijn levensbeschouwing en wereldbeschouwing ia de modem theokigisdie zienswijze", en niemand derhalve geacht zou willen worden te spreken uit aller naam. Ik dus ook niet Evenwel kneen ik , dat er een algemeene grondslag is^ met daaruit voortvloeiende beginselen» waarop alle individueele nuanoen in de voordracht van onze onaf hankelijke theobgie steunen, en waardoor al die nuanoen, met behoud van ieders elgenaardig- heid , worden beheerscht Daarin bestaat dan het standvastige kenmerk » bet karakter van onze theologie. Wat mij voorkomt dat algemeene karakter van onze theologie te zijn, wil ik aanstonds zeggen. Ik vind het in de aan%lmiing van onze theo- logie aan de antiropohffisehe etudiSn van den nieuweren tijd m haar wijdsten owoang. Digitized by Google REDEVOERING. 321 Toen Kant met zijn beoordeelend onderzoek naar den aard en de gren- sen van bet menschelijk kenvermogen in beginsel de oude metapbysica vernietigde, door aan den dag te brengen, dat zij geen recbt had om voor een geheel van werkelijke kennis te gelden, ontnam bij daarmede van zelf aan alle dogmatiek den rang van een uitvloeisel van werkelijke kennia aangaande de bovenzinnelijke dingen. Met zijne critische ontleding en taxatie van ons kenvermogen iu ieder.opzicht bewoog Kant zich op het veld van de anthropoiogie. In de stelsels van de speculatieve wijsgeeren , die op Kant volgden, schijnt de goede weg dien hij opging, toen hij het subject dat denkt en weet tot uitgangspunt maakte van de bespiegelende wijsbegeerte , weder verlaten te worden. Het is echter, mijns inziens, voor een goed deel maar schijn. Men mag , geloof ik , van den voortgang der hedendaagsche aan diepte en fijnheid steeds winnende anthropoiogie de aanwijzing verwachten, hoe belangrijk het gehalte van anthropologisch inzicht is, dat in dien reuzenarbeid van Fichte, Schelling en Hegei werd neergelegd. Doch boe het zij , meest met polemiek tegen die speculatieve wijsgeeren en van heo onafhankelijk is, sedert Kant» de anthropologie ^ ' als wetenschappelijke menscbkunde in haar geheelen omvang , scbier onaf- gebroken blijven vooruitgaan. leder onderdeel van de natuurwetenscbap, vooral ook de zoologie en de pbysiologie» heeft zijne bijdragen geleverd. De psycbologie, omdat zij aanvankelijk nog met den bescheiden rang van «mpiriscbe psychologie tevreden is , werd weder een belangrijk deel van de nieuwere wetenschap van den mensch. De aeathetica , de nieuwere taalwe- tensobap, de critische gescbiedbeschouwing en de toegenomen land- en volkenkunde bleven met onschatbare bijdragen niet achter. En zoo is, aedert de laatste helft der vorige eeuw, de uitgebreide en saamgestelde maar stevige grondslag van een anthropologie gelegd, die tot de stoutste verwachtingen recht geeft. Indien ik nu I^t karakter van onze onafhankelijke theologie gelegen acht in hare aansluiting aan de anthropologie van den nieuweren tijd, dan bedoel ik niet, dat zij met heldere bewustheid dat karakter van den aan- vang af zou hebben aangenomen en gehandhaafd. Dit hedoel ik» dat hare woordvoerders en zelfstandige vertegenwoordigers bewust of onbewust door de uitkomsten van de nieuwere menschkunde werden gedreven. Zoodat 42 Digitized by Google 322 F. W. B. VAN BELL men du, als men baar, nadat zij in 'talgemeen een min of meer bepaal-' den inhoud beeft verkregen, gadeslaat, kan opmerken, in betgeen zij ontkent en in betgeen zij st^lt, den recbtstreekscben invloed van de be- hartiging der anthropologie in haren ganscben omvang. Met aansluiting aan het algemeene karakter der wetenscbappelijke me- tbode van den nieuweren tijd , beeft onze tbeologie den wezenlijken eerbied voor de waarneembare werkelijkheid gebandbaafd tegenover de bespiegeling over traditioneele en niet voldoend gestaafde opvattingen en meeningen. Dientengevolge sloot zij zicb bij de wijsbegeerte der ervaring aan. Docb waarop steunde haar voorkeur voor die empiriscbe en inductieve boven een aprioristiscbe , deductieve methodeP Tocb niet enkel, altbans niet in bare Leidscbe vertegenwoordigers, op de waarneming, dat de natuurweten- Bcbappen met die methode beter slaagden bij de verwerving van proef hou- dende uitkomsten dan met een vroeger geldende methode, en dat zij daarom aan de geestelijke wetenschappen tot navolgenswaardige voorbeelden mocbten worden gesteld P Neen : in de hulde aan de empiri$che pbilosophie werkte zeer zeker de invloed na van dat gedeelte van Kanfs pbilosophie, betwelk tot de openbare meening in de geleerde wereld was gaan beboo- ren, dat de innerlijk en uiterlijk waarneembare werkelijkheid bet eenige veld is, waarop wij menscben kennis kunnen verzamelen., die tot eigenlijk gezegde wetenscbap kan leiden. Derbalve: een uitkomst van de antbropo- logie was een beweegreden tot die bulde. En alleen uit de nawerking van Kant zou bet gebruik , dat wij van de wijsbegeerte der ervaring maak- ten, nog niet bebben kunnen voortkomen. Evenais weleer, naast bet stelsel van Kant, de werkelijkheid van een bovennatuurlijke openbaring nog kon gebandhaafd worden, zouden ook wij, zooals van orlhodoxe zijde is ge- schied» aan de ervaring, maar dan de i^niet gekortwiekte" ervaring, de verdediging van wonderen en supranatureele openbaring bebben kunnen toevertrouwen. Wij deden dit echter niet. En waarom anders deden wij bet niet , dan omdat de vergelijkende godsdienstwetenscbap , de psychologie en de critiscbe gescbiedbeschouwing^ te zamen vruchten van de antbropo- logische studien van den nieuweren tijd, ons anders hadden geleerd. Zij leerden ons dat Aet geloof aan wonderen en bovennatuurlijke openbaringen een psychologiscb verscbijnsel is , hetwelk zicb in verband met de physische Digitized by Google REDEVOERIMG. 323 en cosmologische iDzichten van de oadheid te bevredigend laat verklaren^ dan dat wij daarom , in strijd met de ons toegankelijke ervaring en tegen de historische waarschijnlijkheid en de lessen der natuurwetenschap in, de werkelijkheid zouden aannemen van |;ebeurtenissen , die voor de vestiging en den bioei van Grodgewijd gemoedsleven niet eens volstrekt noodza- kelijk zijn. Thans heb ik den weg gebaand om meer in bijzonderheden het karakter van onze onafhankelijke theologie in 'tlicht te stelien. En daartoe merk ik allereerst op» dat onze theologie iot hare otUhenningen door de anihro- poloffie wordt gedreven. AIs bij iedere nieuwe phase van ontwikkeling op het gebied van weten- schap en kunst, moesten ook wij met negaties beginnen. Het inzicht, dat wetenscfaappelijke negaties uit den aard der zaak tegelijkertijd wetenschap- pelijke posities zijn , is te weinig algemeen , dan dat men het aanstonds in onze theologie zou hebben opgemerkt. Een niet ongewone metaphorische uitdrukking draagt daarvan misschien voor een deel de schuld. irAf bre-> kende critiek", zegt men , en de gedachte wordt dan heengeleid naar de eenige methodci die men kan volgen als er een nieuw huis moet worden opgetrokken op de piaats van een oud huis. Het oude moet dan eerst geheel tot den grond afgebroken^ het puin w^geruimd en de bodem ge- heel schoon geveegd zijn. Dus daar eerst afbreken alleen. Zoo gaat het echter niet bij de vervanging van oude voorstellingen door nieuwe. Onze negaties zijn in toepassing gebrachte positieve inzichten. Die negaties gaven aan onze theologie het voorkomen van onafhanke- lijkheid. Zij verklaart zich onafhankeUjk van de theologie, die in de belijdenisschriften van de protestantsche kerkgenootschappen is neergelegd. Maar mag die ontkenning van het gezag van elke confessioneele theologie wel aan ons in 'tbijzonder worden toegeschreven P De theologie bezat in ons vaderland die onaf hankelijkheid reeds lang voor wij optraden. Wat hebben wij echter met die confessioneele theologie gedaanP Hebben wij haar eenvoudig als een mengsel van onzinnigheden ter zijde gelegdP Greenszins. In die geschiedenis van dogmata en dogmatiek hebben wij een hoogst belangrijk deel gevonden van de geschiedenis van het menschelijk nadenken op religieus gebied. Dat nadenken draagt den historischen 42* Digitized by Google 324 F. W. B. VAN BELL stempel van tijd eD ODiBtandigheden , waaronder een en ander ontstond. Wij vinden in die oude leerstellingen , zooals zij werkelijk werden bedoeld, een menigte dwalingen van wijsgeerigen , nataurwetenschappelijken en historischen aard , die thans voor goed als dwalingen in 't iicht gesteld zijn. Tegelijkertijd erkennen wij evenwel , dat er bij de met warmte voorge- dragen rechtvaardiging van die dogmata werkzaam waren zedelijke machten en intellectueele behoeften , waaraan de anthropologie recht laat wedervaren en waarvan zij de waarde bepaalt. Onze theologie toonde zich echter niet alleen onafhankelijk van het wetenschappelijk gezag van kerkvaders en kerkhervormers. Zij wil ook niet buigen voor het gezag van den Bijbel. Wij zien in den Bijbel de onwaardeerbare nalatenschap van hetgeen weleer onder Israel en in de twee eerste eeuwen sedert Jezus optrad over de hoogste aangelegenbeden van het fgodsdienstig-zedelijk leven, over zijn oorsprong, zijn waarde en over de wijze van zijn verbreiding onder de menschen door menschen werd gevoeld en gedacht. De brandende vragen, die eeuw uit eeuw in opko- men in ieder menschenhart » waarin de adel van de menschelijke natuur zich doet gelden: ^van waar zijn wij en waar gaan wij heeu? waartoe leven wij\ en van waar die vreeaelijke macht van het kwade, die ons het leven tot een vloek kan maken; dat kwade waardoor liet edelste gevoel omtrent den oorsprong en de bestemming van dat leven tot een leugen schijnt te wordenP" — die brandende vragen worden, als in andere over- blijfselen van de godsdienstige oudheid, zoo ook in de bijbelsche geschrif- ten beantwoord. En in den Bijbel, ja, in een vergankelijke en dikwerf onjuist geschreven letter» doch die bezield is door de warmte van het zuiverst hartebloed, en zeer dikwerf laat doorschijnen een ongeevenaarde fijnheid en juistheid van blik in de diepste diepten en naar de hoogste hoogten. Tusschen die Bijbetsche theologie en de Bijbelsche gescbiedenis is een zeer nauwe samenhang. De Bijbelsche geschiedenis is voor een belangrijk deel afspiegeling en vrucht van de Bijbelsche theologie. Men geeft diei> nauwen samenhang niet toe, en wil de gesehiedenis als het feitelijke, en dus boven elken twijfel verhevene» onderscheiden van de Bijbelsche theo- logie als speculatie over die feiten. Maar zijn die dusgenaamde feiten der Digitized by Google REDEVOERIRG. Bi6 geschiedenia dan volstrekt objectieve vastigbedeD, die daar de eeuwen door oDveranderlijk dezelfde kunneD blijven en voor ons staan als de werkelijke objectieve pyramiden van £gypte? Wat is eigenlijk de gescbie- deDis? Zij is immers niets anders dan een in ieder telkens levend mea- schengeslacht voortgezette overievering van bericbten over hetgeen volgens het oordeel van sommige menschen, die zich met geschiedschrijving min- der en meer emstig bezig hielden, gebeurd is. Die berichtgevers waren al of niet ooggetuigen, en gebruikten in het laatste geval ai of niet de berichten van ooggetuigen. Wij hebben dus allereerst te doen met de geschiedschrijvers, met de waarde van hunne bronnen en het ai of niet goede gebruik , dat zij van die bronnen maakten. Maar daarmede bewe- gen wij ons weder geheel op het gebied van wetenschappelijke mensch- kunde cd daardoor bestuurde menschenkennis. MeDschen zijn altijd eu overal menschen. De neiging tot bijgeloof en lichtgeloovigheid , die wij zoo dikwerf met godsdienstig leven en streveD zicD gepaard gaaD^ het gretig CD met overtuigiDg aaDuemeD vaD alles wat Daar eigea iazicht z66 koD ziJD of z66 behoorde te ziJD ; de oDbewuste ODoprechtheid vaa de par* tijdigheid; de gewoDe cd Diet ODverklaarbare vrees vaD werkelijk overtuig* dcD op religieus gebied voor ailes wat ver eu te ver schiJDt te gaaD : dat alles houdcD wij voor eigCDaardighedeD ^ waardoor wij meoschea ons ge- wooDlijk docD keDDCD» zoolaog wij niet door de strenge tucht van ieer* gierige zelfbeproeving of van wetenschappelijke studie zijn gevormd. Onze theologie wordt tot hare ontkenningen door de anthropologie ge- dreven. En ook : in hetgeen zij jsteU » wordt onze theologie door de anthro' logie gesteund en bestuurd. 'Eene theologie ,. die niet onderworpen is hetzij aan de zienswijze van de apostolische eeuw hetzij aan eenige kerkelijke belijdenis van later tijd, beweegt zioh van zelve voor een goed deel van haren inhoud op het gebied van de metaphysica of bespiegelende wijsbegeerte. Maar allereerst is zij eene wetenschappelijke beachrijving en verklaring van den oorsprong, den grond en de waarde , die zij aan het godsdienstig-zedelijke gemoedsbestaan meent te moeten toekennen. Zij gaat dus uit van hetgeen in de anthro- pologie als feitelijk bestaande menschelijke toestanden en levensuitingen voorkomt. Ter verilaring evenwel van die toestanden en levensuitingen : Digitized by Google REDEVOERING, 337 voor de aanwijziDg van den groud, dien zij in de menschelijke Datuur hebben y en van de waarde dier toestanden en levensuitingeD moet onze theologie zich op het veld van de metaphysica begeven. Zij neemt dan leenstellingen uit de metaphysica in haren iahoud op, wier toetsiog en rechtvaardiging tot het wijsgeerig gedeeite van hare taak behoort. Men zorge nu echter, dat men zich helder bewust zij, hetzij men haar aanbe- veelt hetzij men haar bestrijdt, omtrent hetgeen in haren inhoud voor een deel ook tot de metaphjrsische problemen, en orotrent hetgeen uitsluitend tot de antropologische grondstellingen behoort. Ik dank hier aan de voor- steliing van onze theologie als empirisme en naturalisme. Hetgeen in onze theologie aanleiding kan geven , dat men haar hetzij niet erapirisme hetzij met naturalisme verwart, behoort tot de anthropologie van onzen tijd , en moet bij het licht van die anthropologie worden bcoordeeid en gewaar- deerd. De wezenlijke eerbiediging van de feitelijk gegeven werkelijkheid , en de overtuiging, dat het gebied van ons menschelijk weten, in den strengsten zin van dat woord, zich niet verder uitstrekt dan het gebied van mogelijke ^rvaring, is een anthropologische grondstelling. £n even- zoo is ook dit een antfaropologische grondstelling » dat alles op het gebied van mogelijke ervaring zich toedraagt onder de heerschappij van de wetten van het natuurlijk en geestelijk leven, en wel zoo, dat ieder verschijnsel , omdat het in den algemeenen samenhang d^ dingen is opgenomen , ailer* eerst uit de naast voorafgaande verschijnselen en verder uit de weer daaraan voorafgaande natuuriijk moet worden verklaard. Met de erkenning van die anthropologische waarheden is echter nog niets aangaande de metaphy- sische beschouwing van die waarheden beslist. Ik noemde onze tbeologie, wat het positief gedeeite van haren inhoud betreft^ een wetenschappelijke beschrijving en verklaring van den oor^prong^ den grond en de voaarde van het godsdienstig-zedeiijk, in 't bijzonder van het christelijk gemoedsbestaan. Den naasten oorsprong van dat gemoedsbestaan zoeken wij in de menschelijke natuur zelve. De oude tegensteiling tusschen ware en vai- sche, tusschen natuurlijke en geopenbaarde godsdiensten moet plaats maken voor de onderscheiding tusschen minder en meer ontwikkelde vormen van het godsdienstig leven. fiij bet licht van de oudste religieuze iiteratuiy*, zooals die door de nieuwere taalwetenschap is bekend gemaakt, ontdekken wij , te midden van niet onbelangrijk verscliil , een algemeene overeenkomst tusschen aile godsdiensten , zoowel uit een formeel als uit een materieei oogpunt. Het geloof aan in woorden geformuleerde bovennatuuriijke open- baringen, het geloof aan wonderen, het geioof dat men in :^n godsdienst het ttitsluitend godgevallige bestaan en gedrag kan vinden: het is alles niet alleen eigen aan de Israelitiscbe godsdienst en aan de christelijke in haar oudsten en nog meest verbreiden vorm, maar ook is het eigen aan de zoogenaamde heidensche godsdiensten. En verder: het materieele in de. Israeiitische en christelijke godsdiensten > nameiijk de gemoedstoestan- en gQzindheden, met de vormen waarin die godsdienstigbeid uiterlijk ver- scbijnt, heeft genoeg overeenkomsten of aanrakingspunten in alle andere godsdiensten , om in een en ander niet meer dan een gradueel verschii van oorspronkelijk gelijksoortige menscbelijke ievensuitingen te zien. Door een en ander zijn wij tot bet inzicht gebracht» dat de Israelitische en de christelijke godsdiensten , evenmin als de overige» van buiten af aange- brachte supranatureeie verschijnselen zijn» maar zijn voortgekomen uit de menschelijke natuur zelve. Daardoor breidt de omvang van onze tbeologie zich uit tot algemeene godsdienstwetenschap. Maar tot een godsdienst* wetenschap, waarin aan het christelijk gemoedsbestaan de eerste rang, de rang van maatstaf ter bepaling van de waarde der andere godsdiensten wordt toegekend. En waarom datP Omdat wij ons overtuigd houden. Digitized by Google REDEVOERING. 829 dat de geest van de godsdienst van Jezus, met hare ootmoedigheid, hare liefde en haar vertrouwen bet laatste woord is voor het bevredigende gods- dienstig leven. En wie nu bet voorrecht hebben van de godsdienst van Jezus te kennen , bezien natuurlijk alles bij het licht van het meest ont- wikkelde en het beste. Maar kent men nu de godsdienst reeds genoeg, nadat men de verschil- lende wijzen, waarop zij zich van de oudste tijden af onder de menschen voordeed, beschreven beeft in den trant van een natuurlijke historie? In geenen deele. Wij moeten weten welhen grond zij heeft in de mensche- lijke natuur. Is zij een blijvend ievensverschijnsel of een, dat door den aard van zijn grond voorbijgaand isP Is zij siechts een vorm voor het zedelijke humane leven van volken, die op de lagere trappen van bescha- ving staan ? En te midden van de hoogst ontwikkelde volken een vorm voor het zedelijke en humane leven van de minst bevoorrechte individuenP Dan wel, is de godsdienst in 'smenschen wezen gegrond^ en dus een blijvende behoefte van de menschelijke natuurP Bij de beantwoording van die vragen is de methode welke men volgt van beslissenden invloed. Men kan met het onderzoek naar den grond van de godsdienst beginnen , en dan naar de uitkomst van dat onderzoek hare waarde bepalen. Of men kan aan de overtuiging, die men van de waarde der godsdienst heeft, een belangrijken invioed toestaan op het onderzoek naar den grond van de godsdienst. Met andere woorden: het onderzoek naar den grond van de godsdienst kan bezieiing en richting ontvangen uit de psychologisch-critisch ontlede en gewaardeerde ervaring van eigen godsdienstig leven in den onderzoeker, of, dat onderzoek kan buiten den invloed van dergelijken persoonlijken toestand worden onder- nomen. In het laatste geval kan met gewichtige redenen de overtuiging worden gestaafd, dat de godsdienstigheid een vrucht is van de fantasie; wanneer deze aan de macht van vreesachtigheid en van onkunde of aan de macht van ziekelijke gevoelsstemmingen onderworpen is. In het eerste geval^ mengt het gevoel van de waarde der godsdienst zich zoo krachtig in het onderzoek naar den grond van de godsdienst, dat de uitkomst grootendeels door die religieuze gemoedsstemming wordt bepaald. Ik zeg: grootendeels en niet: volkomen. Want in de ontwikkeling en handhaving 48 Digitized by Google aSO F. W. B. VAN BELL tan het oordael» dat de godsdienst een anderen weienlijken grond in de menachelijke natnur moet hebben, dan alieen verwerpelijke en bij toene- mende ontwikkeling voorbijgaande vreesachtigheid en onkunde, faiat men, naar onse meening, recht wedervaren aan een algemeene wijsgeerige waar- heid. Aan deze waarheid, dat men uitwerkselen en verschijnselen op het veld van de natuur en van het geesteiijk leven eerst dan, naar den eisch van wetenschappelijk onderzoek, voldoende kan verklaren, indien men er gronden en beweegredenen voor ondersteit, die werkelijk in staat sijn om die uitwerkselen en die verschijnselen voorttebrengen. Maar toch: grootendeels hangt die uitkomst van het onderzoek naar den grond der godsdienst van den invioed af , dien de overtuiging van hare waarde op dat onderzoek oefent. Dit is eene door de studie der anthropologie ge- staafde waarheid. En wij komen er voor uit : dit psychologisch verschijnsel nemen wij ook in ons zelven waar. Het licht, dat er voor ons op de vmchijnselen van godsdienstig-zedelijk leven valt; de richting, die ons critisch en analytisch onderzoek naar den grond van die verschijnselen neemt; de warmte als van het edelste hartebloed, die wij er aan waame- men: met 6ett woord, onze overtuiging van het blijvend recht der gods- dienst heeft ten laatste haar diepsten grond in het eenig standvastige bol- werk tegen het scepticisme, in Aet geloof in tms zelven, dat is: in het vertrottwen, dat de mensch zich niet bedriegt, wanneer hij eene ontsluie- ring van zijn eigen wezen erkent in een levensgevoel en een levensuiting, waaraan hij zijn hoogste goed dankt, den vrede, den moed en den troost, die hem in den edelsten zin van het woord doen leven. Daarbij is het echter ons uitdrukkelijk streven^ om in de critische analyse van ons ge- moedsbestaan het toevallige, uit bijzondere levenservaring en individueele eigenaardigheid voortvloeiende , te onderscheiden van datgene hetwelk tot de grondtrekken van ons wezen, tot de kenmerken van het menschelijk wezen in 't algemeen , kan en moet worden gerekend. Met dat uit onze individueele eigenaardigheid geabstraheerd algemeene , hetwelk wij ook in de individueele eigenaardigbeden van weer andere menschen leerden zien doorstralen: met dat algemeene begeven wij ons naar het gebied van de metaphysica. De metaphysica is voor mij het wetenschappelijk geordend geheel van de hypothezen, die wij omtrent het wezen en den samenhang Digitized by Google RBDEYOERING. 331 van de dingen moeten vormen, ten einde het waarneembare voorkomen en het werken van de wereldverschijnBelen te knnnen verklaren. Door middel van dat drietal grondtrekken in het bewuste leven van den godsdienstig-sedelijken mensch, wordt de drieledige toestand, waarin het menschelijk wesen uch volgens de metaphysische hypotheze bevindt, tot de klaarheid van bewust leven gebracht. Deae drieledige metaphysische toeatand van het menschelijk wesen is: dat het een wezen is hetwelk niet door sich zelf bestaat; een wesen hetwelk een eigen bestemming heeft; een wezen hetwelk tevens dienend deel is van een samenhangend geheel, zoodat het zijn bestemming tot werkelijkheid moet brengen door zijn leven als dienend deel van dat geheel. Geeerde Toehoorders, ik ben mij volkomen bewust van welken aard het idealisme is, hetwelk aan de overtuiging omtrent de waarde van de gods- dienst een zob belangrijken invloed schenkt op het onderzoek naar den grond, dien de godsdien%t in de menschelijke natuur zal hebben. Men zou het een anthropologisch idealisme in onderscheiding van een speculatief idealisme kunnen noemen. Het vloeit vocNrt uit de analyse en de waar- deering van den mensch als voelend wezen, zooals een en ander in de voortgezette anthropologische studien sedert Jacobi en Schleiermacher wordt behartigd, Het middel, waardoor wij de maat van de waarde bepalen, die het godsdientig-zedelijk gemoedsbestaan voor de normale ontwikkeling en de gezonde richting van ons leven, niet alleen als indi- vidueel leven maar ook als leven in de maatschappelijke gemeenschap, heeft, is het zedelijk en aesthelisch gevoel. Bepaalde zedelijke en aesthe- tische waarden: goed of slecht, heilzaam of schadelijk, schoon of niet Bchoon» kunnen in woorden geformuleerd en tot algemeene begrippen gebracht worden. Maar den ztn van de beschrijving dier bepaalde waarden kan men niet vatten, tenzij men den zin dier woorden kunne opvangea met het gevoel. 