title: Annales Academici
creator: None
text: 23 Digitized by Google 178 I. I. DOCES Emergit sine dubio at loquendo. Quod si? Eram isti, ne ulla defacient. Teritatis amans atque audacius, quin et albi luctandum sit Quanto maius luctatio ipsis futura est, quibus honorificum deservirum munus, albi neque veritatis praecundus. Quod munus et mihi in hac Academia a Reguistissimo datum esse, quum acceptus miserabnis suffragiis vestris, Viri Amplissimi, Academiae Semo-Tmiectinae Curatores, non possum non magnam antimotionem vobis etiam et singulatim significare. Me igitur viri eruditisimi ingentique doctrinae copia praclari, de literis et theologia optime meritis, hermanni bouman, locum occupare vobis conventi et Academiae, quam in deliciis habetis, atque utile lectissimis iuvenibus, quibus perspice et consulere semper cordi vobis est! Beatum me praedico, quod etsi de me sensitis, ita gimiasimam doctoris academici providendum mihi dandam esse indicasti. Hoc autem est quod me mit. Opinionem vestram de me nonne aliquando fallam? Nonne dum est, ne pium quam humeri ferre valeant apparebatur? Procori dubio naufragii periclum mihi monstrasti, nisi maligniter et demisse de virtute meis doctrinaequeopia sentiebat, animum converter intendam in Academiae et Ecclesiae salutem. Alma illa mater, pietate colenda, quae me iuvenem comiter excipit, optimis praefcipendis instituendum tradit, ad sacrorum antistitis munus capessendum praeparavit. Numquam huic Academiae laudes unquam non dixerit; ut et prosit toto animo intensisque viribus non inertiam. Utinam mihi concurrens, aestimato quanti esse, atque ita quodammodo vobis, Viri Nobissimi, satisfacerem. Quod, eo quidem precar, emolumento quoque sit Ecclesiae, quam amare dsidici sedecem illos annos, quibus laetum nuntium mihi afferre sapis. Si forte, Sodivodami praesertim, Deo favente, experientia quaedam me docuit, aperio fari ut magno hic et mihi usui sint, et studiosae investigationi, cui tam mihi propostitum est. Benedictus sit Diibus, quod hodie sapion, tum me sabinus ad tenere vobis persuasum sit. Mihi gratia vestra judicium non suoqui videritis, quaeso, vobis quoque favet atque praecipit Deus. M., ut vostra cura floreat Academia nos, omnesque eius civis, bono auspicio laetoque animo, officio suo fungantur. Doctoris academici munere ornari magno honori mihi ducur, non tantum propter ipsius muneris praestantiam, verum etiam, quandoquidem ita mihi digitas patet ad vestrum amplissimum ordinem, Clarissimi Professores! Praebebo eodem novi, me vobis, viris prudentissimis, sapientissimis, nihil afferre, propter quod vos magnopere me desideretis. Quis enim ego inter vos, vanis nominibus insignes, quorum praclara fama est, quorum laude merito Academia, patria, eruditorum orbis celebrant? Multa, mihi credita, apud vos discere vehementer cupio; vestra amicitia frui, ut meum ingenium alare, mihi benigne concedatis! Si vobis commendati sunt, qui quod verum, quod pulchrum, quod bonum est appetunt, me recipite in benevolentiam atque gratiam vestram. Ego, quanta maxima assiduitate potero vobis satisfacere, nobilem modestiam, studiosum fidem. Mihi adsistite consilium candido petenti, auxilio vestri indigenti. Quod hodie a vobis petene non possum, non memoriam renovare praestantissimorum virorum, quibus olim huius Academiae alumnus in literarum et theologiae studiis ductus, mihi contigit. Scholae Dealiae et hujus et goudoevbri scholas frequentavi. VI88CHEBUH et qui, eheul nuperrime nobis ereptus est, orobmbwoumvu audivi; heringam et rotaabdsium praeceptores nactus sum. Quibus vobis, Clarissimi homines et viri, praecessores honoratissimi, superstites esse, gaudeo vehementerque laetor. Quod vos mihi non denegabitis, hoc tu mihi facile concedes, Nobilissime pater, quem multos annos amicum habui, certum et integrum, maximi faciendum, et a quo celebrae nomine compellari eximio mihi gaudio est. Cumulare me pergeam quibus me iam omnia gratiae tuae beneficiis et tua honorificentissima amicitia me prosequare praecor. Ne frustra te rogem, Clarissime pater, ut mihi praetor sis, quotiescunque auxilio tuo quam maxime desiderato mihi opus erit. Cui theologiae studiosi multa iam debent, plura in posterum. Tum accepta tibi referant. Te conservet Deus O. M., mihique hoc largiatur eximium beneficium, ut te amico frui aevi mihi concedat. Fraternitatem gratissimum tempus recordor, vos adspiciens, Clarissimi BOUMAN et vinkb! Scholarum vestrarum memoriam atque institutionis vestræ vestigia dies non oblevit. Profecto non suspicabar, vestrum alteri me aliquando successor, collegam alteri futurum. Quod quum mihi obnegiterit, iam tibi, Clarissime bouman, de munere perfecto et cursu ad finem peracto gratulor. Rude accipienti ne otium sit vacatio laboris in commodum studiosæ iuventutis, in gloriam Academiae tibi carissimae, in salutem Ecclesiae patriæque! At quid ego plurimorum nomine te, qui in literarum et theologiae studio aetatem consummas, quid te, qui insatiablem eruditionis et scientiae desiderio ac studio duceris, iam adhortari videar, ut ne vacuus sis? Curis laboribusque, qui molestiam creant, vacuam tibi vitam concedat Deus, longam illam et prosperam; te corporis animique integra valetudine uti sinat, summumque gaudium, quo christi discipulus bis in terris compleri possit, benigne tibi largiatur. Pro humanitate tua tua me adiuvens, atque ita mihi ut olim prodesse pergas, quaeso. Num forte tibi, Clarissime vinkb, qui promotor quondam mihi adfuisti, et numquam non mihi prospexisti, num forte tuae benevolentiae me commendem? Utrum magnam me tibi gratiam habere dices incertus sum, an potius repetam notam illud: "Iam non ago tibi gratias; cui enim re vix referre possum, huic verbis non patitur res satisfieri." Te integrum datur salvumque servet Pater Domini nostri Iesus Christi; te domestica clade afflictum excitet atque sustentet; te ad manus bono animo peragendum confirmet. Mihi favere pergas, quod et abs te peto, Clarissime! Thebar, Rector magnificissime! quem benevole de me sentientem iam cognovi. Qui scriptis tuis valde delector, tibi plura debere cupio. Amicitia, studio, amore Dei eiusque Filii Iesus Christi coniunctis, utinam hoc nobis concedatur, Clarissimi vinkb et trr haar, ut Ecclesiae doctores et pastores informemus quam plurimos, qui huius Academiae honores et laus, Ecclesiae decus et gloria dici mereantur. Vobis, collegae estimatissimi, quoad eius fieri poterit, satisfacere mihi omnino in votis est, atque in iis, quae studiosae iuventuti prodesse censenda sunt, assidue vobiscum laborandi magno desiderio teneor. Audistis, praestantissimi iuvenes, quos Academiae Rheno-Trajectinae desiderium atque ornamentum jure dicunt, quo ad vos veniam animo, qua inter vos versari cupiam mente. Factis comprobare, quam nunc multibus verbis vobis significare malo, me numquam non paratum futurum ad vestrum commodum promovendum. Me in fidem vestram recipiatis, atque bona gratia vestra me honoretis. Vos in primis, qui theologiae nomen dixistis, ducem me atque amicum habetote, quo suasore fidenter utamini, quemque bona existimatione prosequamini. Quae vestrae aetati atque conditioni conveniunt, non prorsus ignota mihi sunt. Magna spectare, ad ardua et honesta tendere, nonne hoc vobis quam maxime placet? Sinite ergo vobis et criticam illam, de qua dixi, sed quae feliciter exerceri nequit, nisi ab eruditis, veri amantibus, nisi a veritatis studiosis, magna doctrinae copia instructis. Omnis mea cura in hoc versabitur, ut vestrorum studiorum socium atque adiutorem me praestem attentum, diligentem, sedulum. Talem me recipiatis quaeso, quod quid omnes facturi sitis, equidem non dubito. Quod enim nullus vestrum scriptis mihi iam significarunt aut verbi idem plerisque lubentes affirmare velle persuasum mihi est. Verum haec hodie ulterius non prosequar. Feriis iam vobis frui liceat, faustis laetisque, et otio frugifero atque fructuoso, ut veri studio flagrantes huc ledetis, salvi, alacres, fortes. Tu vero, Deus O. M., Spiritu tuo Sancto nos omnes imbuas, et per Filium tuum propitius nobis adsis, Academiae et Ecclesiae faveas, patriae nostra prospicias! Edelgrootachtig, Heer, Curatoren der Utrechtse Hoge School; Wel edel, Heer, Secretaris van het College der Curatoren; Hooggeëerd, Heer, Rector Magnificus; Hooggeëerd, Heer, Hogerijren in de verschillende vakken van wetenschap, zeer gewaardeerde ambtgenoten; Wel edel, zeer gewaardeerd, Heer, Lectoren in verschillende vakken van wetenschap; Edelachtbaar, Heer, Aan wie het bestuur van dit gewest en van deze stad, en de handhaving des recht is toevertrouwd; Wel edel, Heer, Leeraren der Godsdienst; Wel edel, zeer gewaardeerd, Heer, Doktoren in de Rechtsgeleerdheid, in de Geneeskunde, en in de Wijsbegeerte en Letteren; Aanzienlijke schare van jongeren, die u aan deze hogeschool op de wetenschappen toeleggen; Grooten voorzover, van welke rang op stand, die beschikbaarheid met uwe tegenwoordigheid vereer ik; Zeer gewaardeerde toehoorders. Ik ben mij volkomen bewust van hoe veel betekenis de taak is, die mij thans te vervullen staat. Ik ben opgetreden als toekomstig leeraar aan een der instellingen van hoger onderwijs in ons van ouds ook in de wetenschappen beroemde vaderland. Hier wordt de laatste hand gelegd aan het onderwijs, dat het niet minst edelste deel der Nederlandse jongelingschap erlangt. Wel voegt het hem, die zich hier als onderwijzer van zijn plicht zal kwijten, dat hij weet wat die jongelingschap voor te houden. Uit deze school moeten mannen uitgaan in het leven, wien het niet aan de gelegenheid heeft ontbroken om te vernemen, wat de maat Schappij van hen verlangt; wat het vaderland van zijn kinderen mag verwachten; wat de tijd van hen eist; wat de gevaren zijn, welke die tijd mede brengt, en de middelen om die gevaren zegevierend te boven te komen; wat, eindelijk, zijzelf noodig hebben om een wijs en waardig leven te leiden. Gebeurt het ooit, dat uit de hogeschool zulke stellen het leven intreden, die aan al die vereisten niet beantwoorden, het moet ten minste niet aan de onderwijzers te wijten zijn geweest. Onze Nederlandse jongelingen behoelen bij de hogeschool leeraren aan te treffen, welke hen zo weten te ondernemen, dat de noodzakelijkheid van tijds in hen geen ongeachte hebbes, het vaderland in hen geen nutteloze dienstknechten, en zij in zichzelf geen vijanden van hun eigen eer en geluk mogen vinden. Belangrijke wetenschap voorwaar, die bij de leeraar aan 's Lands hooge Scholen ondersteld wordt; gewichtige taak, die hij te vervullen heeft. Waarlijk, wie als Hoogleraar zal optreden, het Vaderland, dat ik hier met diepe eerbied door zovele achtbare en geleerde mannen vertegenwoordigd zie, heeft recht om van hem te vorderen, dat hij ten minste eenigen waarborg geven, dat hij zijn roeping begrijpt; dat hij de tijd kent, dien zijn leerlingen, bij het verlaten der school, als hun strijdperk zullen intreden; dat hij de wetenschap verstaat, die hij aan een hooger doel, dan aan de vermeerdering van het weten moet dienstbaar maken, dat hij van het raadsel des levens, hetwelk onopgelost, de mensch, zoo hij nadenkt en een geweten heeft, tot zijn dood toe martelt, dat hij van dit raadsel de oplossing kent - in het geloof. Wel aan, dan zal ik trachten in eenige trekken het kenmerkende te doen uitkomen van den tijd, dien wij beleven, en in de wetenschap, bepaaldelijk in die vakken, welke aan mij toevertrouwd zullen zijn, het middel aan te wijsen om aan de eis van dezen tijd te voldoen. Hoort mij met zoveel welwillendheid, als waarop de stoutheid van mijn poging bij de belverheid van mijn bedoeling aanspraak maakt. Hoe die lucht op het doeleinde van het tegenwoordige leven der mensheid, komt de verbazende werktuigelijke kracht, in wier bezit de mens zich heeft weten te stellen, zeker als het meest in het oog vallende verschijnsel voor. Terwijl de Oudheid geen ander werktuig kende, dan de menschelijke hand, ten minste deze nagenoeg bij geen hafter werktuigen missen kon; terwijl zij geen sneller middel van vervoer bevatte, dan, op het land, de spierkracht der beenen van mensch of paard, en, op de wateren, de inspanning der roeijende slaven of de gunst van den schaars gunstigen wind, staat de mensch thans bijna met werkeuzelfde handen bij het werktuig, dat voor hem arbeidt en spint, maalt en weeft, hem neemt en voorstuwt dwars door bergen en over zeeën heen, en schrijft en spreekt op afstanden, den halven aardbol lang. Doch wat is de strekking van al die beweging, op het sein, door de mens gegeven, door zo veel duizenden werktuigen van allerlei aard verricht? Zij onderwerpt de reuzenkrachten der natuur aan den zwakken mens; zij maakt de elementen als tot zijn leden en organen; zij vermenselijkt, als ik zoo spreken mag, de aarde en al wat daarop is. En dit niet alleen; maar de middelen van versnelde gemeenschap, de ijzeren wegen, die rivieren en zeearmen overspringen, en rotsen en bergen doorboren; de stoomvaart, die de werelddeelen zo veel minder ver uiteen doet liggen; de telegraafdraden, die zenuwen, welke de aarde tot een bezield lichaam maken en welke voor de gedachtenwisseling den afstand verminderen; dit alles strekt om de scheidsmuren tussen steden en volken te doen vallen, om de menschheid tot een gezin te maken. En, alsof de uitvindingen der mensen nog niet genoeg deden om de volkeren elkaar te doen ontmoeten, de ontdekking van goudmijnen op vroeger schaars bezochte afgelegen kusten moet de vertegenwoordigers der rassen van het verste Oosten met die van het Westen samenbrengen. En bij die ontmoeting der volkeren is het niet twijfelachtig dat een ras bestemd en bezig is al wat hem wederstreekt te verdringen en zijn stempel op de andere maatschappij te drukken. Onderwerping dus der aarde aan een kwalijk te berekenen mate, en tegenwillige eenheid van het menschelijke geslacht, zodanig dat de strekking der werktuigen, welke in beweging gebracht zien. Onderwerping der aarde in vroeger ongekende en nog onberekenbare vormen. 188 W. G. BRILL mate aan den mach en wel bepaaldelijk aan eenen staam, denzelfden, waartoe wij Europeanen, ja, in nog engeren kring, wij Nederlanders behooren. Grootse gedachte! — Er zijn er, die reeds op dit denkbeeld, zoo onbepaald opgevat, roemen, en zonder hier verder na te denken, zich te goed doen op de verhevenheid van den mensch en de grootheid van den Germanse volkstam. — En toch, wanneer al die grote middelen slechts dienstbaar waren aan ijdele, door lage hartstochten gedreven, bekrompen, zedelijk kleine menschen; wanneer de aanraking tusschen volken en volken van wederzijde slechts het onvermogen om elkander te verstaan of maar te kunnen dulden aan den dag bracht; wanneer de uitwerking der ontmoeting zich tot een ruilen van ondeugden en een wederkerig besmetten met allerlei gebreken bepaalde; wanneer het rijk van den menschenstam, die eindelijk overwinnaar bleef, op stoffelijk winstbejag en overheersching gegrond, bij gemis aan ware zedelijke vrijheid bij zijn onderdanen, zich ook slechts door dwang van binnen kon doen gelden. Waarlijk, hoe luttel zou dan de som van geluk voor iederen burger van dat wereldrijk wezen! Hoe laag zou dan de wezenlijke waarde van den mensch, bij al die omvang van stoffelijke overmacht, zijn aan te slaan! Wezenlijke waarde, zeg ik, en het is naauwelijks te denken, dat zij ooit in iets anders dan in 's menschen geest en gemoed gezocht, of ooit in iets anders dan in den adel van zijn zin en in de goedheid van zijn hart zal gevonden worden. Die telegraafdraden, welke de aarde meer en meer in alle richtingen zullen doorkruisen, zullen wel steeds gedachten en vragen, waarnemingen en bevelen hebben over te brengen; maar, behoeft het gezegd te worden? Het komt er niet op aan, dat er berichten, maar welke berichten met meer dan bliksemsnelheid van het een einde der aarde naar het andere worden overgezonden. Redevoering. 189 Viaag, welke ziel wij haar geven zullen. Wat zou het zijn, als het oude Europa, waarvan zij alles verwacht, haar slechts een nietswaardige ziel had mee te delen? Dit is het. Op het geestelijk beginsel komt het aan, hetwelk die menschenmaatschappij, bij het bezit van zoveel stoffelijke kracht, in de toekomst bezielen zal, en hier geldt het met vollen nadruk: Wat baat het de mensch, al won hij de geheele wereld, en hij leed schade aan zijn ziele? En waarmede toch zal hij zijn ziel vermogen los te koopen, zodat hij ongelukkig haar vrijheid verbeurd mocht hebben? Mijn aardige hoorders, gij begrijpt, waar ik heen wil. Op den geest komt het aan, die in eenen tijd, waarin de stoffelijke ontwikkeling zulke reuzenschreden gedaan heeft, de menschheid bezielen zal. Wij hebben reden om te duizelen voor hetgeen de mensch bestaat en voor hetgeen hem in de toekomst wacht, wanneer de geest niet op de vereiste hoogte blijft gaan de vlucht, die de stoffelijke kracht heeft genomen. En die geest op de vereiste hoogte te houden, de maatschappij bestendig eenen edelen en goeden geest als toe te voeren, ziedaar de roeping bepaaldelijk der hogescholen. In eenen tijd, toen insgelijks de stoffelijke ontwikkeling met de heerschappij over de zeeën en over de uiteinden der aarde een verbazingwekkende uitbreiding deels stond te nemen, deels reeds genomen had, in ons Vaderland gesticht, moesten de hogescholen dienen om de geest-beschaving niet te laten achterblijven, om een baken op te richten, waarnaar de maatschappij, zowel krachtig en zowel rijk, haar vaart te richten had, om op de "Zon der gerechtigheid" te wijzen, die hoog boven hetiveau der aarde aan den hemel staat. Digitized by Google 190 W. G. BRILL Eerder bestaat het, het is maar al te blijkbaar, er bestaat genoegzaam genoeg dat de geest zich door de stoffelijke ontwikkeling zal laten overvlegen. In de Oudheid was men algemeen overtuigd van een inderdaad onontwijkelbare waarheid. De inhoud van mensen bevattingsvermogen, dusdacht men, kon niet in tegenspraak zijn met zijn voorwerp, evenmin als de indrukken van het oog met de zichtbare wereld. Gelijk hetgeen wij in het gezicht hebben, de zichtbare wereld zelf is, door een voor zichzelf bestaand wezen waargenomen, zoo is hetgeen wij in den geest hebben, het denkbeeld der schepping zelf, insgelijks door een voor zichzelf bestaand wezen waargenomen: scheiding te maken of gemis aan overeenstemming te stellen tusschen hetgeen de waarneemwer in zich ervaart, en het waargezien, ware even ongerijmd ten opzichte van het denken als van het zien. Vandaar voor den menschelijke geest het recht om alles te verklaren. Werkelijk bracht men in die dagen der Oudheid alle verschijnselen en betrekkingen tot een grondvoorstelling van de natuur der dingen terug, en wat verwarrend of ondoorgrondelijk scheen, kon men eenvoudig van zich afzetten in het geloof, dat toch noodwendig de eenmaal beproefde gevonden oplossing op het nog niet verklaarde toepasselijk zijn moest. Zoo voelde zich de mensch te huis in de schepping, hij bracht alles tot zichzelf als tot een middelpunt terug, en niets verstoorde hem in de rust van deze zijn beschouwing. Doch niet een ieder neemt met zijn geestelijk zinsvermogen even juist of scherp waar. Vandaar verschillende opvattingen en kritiek, en reeds in de oude wereld bepaaldelijk onder de Grieken, bij de onrustige zucht der begaafde personen van deze natie om zelf de waarheid in hun macht te hebben en ze niet als een toevertrouwd pand aan priesters en ingewijden over te laten, aan de een de krachtige poging om de natuur der dingen zo nauwkeurig mogelijk waar te nemen, en aan de anderen kant twijfel, ijdel spelen met de waarheid en eindelijk een geest van onverschilligheid die door de mond van de Romeinse landvoogd Jesus de vraag: wat is waarheid? meende toe te moeten voegen. — Zo machtig evenwel was de invloed van de leer, door deze Jesus verkondigd, dat hoewel zij viel in eenen tijd van zulk een algemeen vertwijfelde aan de mogelijkheid van het bezit van de waarheid, zij niettemin weldra de twistredeneringen van alle wijsgeren deed verstommen, en voor dergedeelte het lange tijdvak van de middeleeuwen de Christelijke mensheid zich tamelijk gerust bij de overgeleverde waarheid kon nederleggen. — Maar sinds de laatste drie eeuwen, toen voor velen het gezag van het onttrokken priesterschap was weggevallen, en tegelijk een menigte van nieuwe voorwerpen en toestanden de waarnemende geest bestormden; toen men de aarde als een tussen miljarden wereldbollen vrij zwevend lichaam had leren kennen, en haar niet meer als aan het of hemel vast kon denken, — toen kon men niet langer bij de overgeleverde voorstellingen berusten, en wilde men alles door eigen onderzoek, van voorafgaand met nauwgezette aanvangen, onder het beheer van zijn begrip brengen. Ziedat een nieuwe weg voor de menselijke geest geopend en de wetenschap van de nieuwe tijd geboren. Een overblijfsel van god aan de noodwendigheid, aan de mogelijkheid ten minste van het onderwerpen der onmetelijke stof aan het begrip van de menselijke geest stelde het genie van Bacon, de tweede Aristoteles, in staat om de banen, die het nieuwe onderzoek te bewandelen had, eenigszins af te bakenen, en boeide aanvankelijk de navorscher moed in bij de arbeid. Doch hoe meer men onafgebroken, hoe onmetelijker stof zich voor het onderzoek opdeed. En zulk een gevoelen wordt verkondigd in eenen tijd als de onze; nu de zichzelf bezittende, van zijn koninklijk recht overtuigde vrije geest meer dan ooit noodig heeft zich niet te laten verstoren. Bestaat er dan geen gevaar, dat de stoffelijke ontwikkeling in haar snelle vaart hem, die eertijds de teugels meende te houden, uit den wagen geslingerd, op den weg zal achterlaten? En kwam dat gevaar alleen nog maar van de theoretisch. Maar ook de slechte praktijk des levens werkt het kwaad in de hand. Sedert de algemene verspreide kennis hogere eischen heeft ingegeven, fijner behoeften geteeld, en gebrek en ellende onlijdelijker gemaakt heeft; sedert de stem een zaligmakende God, met de macht om de zonden te vergeven en voor aardse ontberingen met den hemel te troosten, toegerust voor miljarden mensen is weggevallen, en de verantwoordelijkheid voor hun doen en de schuld van hun lijden in volle mate op het geweten van al die mensen nederkomt, — sedert die tijd is er een kwaal ontstaan, die men de pijn der zelfbewustheid ook kunnen noemen. Wat bij de reine en krachtige mensch het hoogste genot oplevert, de volheid van het nuchtere zelfbewustzijn, werd een pijn voor diegenen die met zijn geweten zo min vrede hadden als met zijn staat. Doch met de kwaal werd ook het medicijn gevonden. Maar welk een medicijn! Men zocht heil bij middelen, die niet alleen voor een tijd het bewustzijn verdooven en den geest bedwelmen, maar het orgaan van het bewustzijn zelf aantasten en op den duur vernietigen. Al meer en meer grijpt het gebruik van die middelen om zich. Reeds voor dat hij de pijn der zelfbewustzijn kent, gewent zich meer en meer aan het valische geneesmiddel tegen de kwaal, en in eenen tijd, dat er geen heil te hopen is, dan van klare en krachtige hersenen, en van een mannelijke wil, gevoegd bij kinderlijke eenvoud, treedt die jongeling in de maatschappij met verlamde veerkracht van den geest en willen, met geen ander streven dan naar egoistisch zingenot, en gedwongen zijn gemis aan het vermogen om door liefde te heersen door grove bejegening op zijn zwakke betrekkingen te wreken. De vaderlandse taal verdient billijker wijze voornamelijk onze aandacht. Wij hebben van den geest gewagemaakt als van wiens krachtige verrijzenis het heil van den tijd afhangt; maar taal en geest zijn twee elkander veronderstelende, in elkander vervatte begrippen. De taal is de zich uitende geest. De fysieke ontwikkeling der menschheid heeft de strekking om uit bestaande individuen telkens nieuwe individuen voort te brengen: het is een onophoudelijk zich vermenigvuldigen in zelfstandige wezens. Maar die wezens zijn oorspronkelijk een, in een en uit een, en de geest is mede noodwendig een. Die een geest is in elk der afzonderlijke individuen als begraven. De stof scheidt wat een was. Maar de geest laat zich die scheiding niet welgevallen. Hij woelt en arbeidt om zich te uiten en zich aan gelijke geesten in gelijke omhulselen begraven, te herkennen te geven, en hij gebruikt de stof zelf, opdat de geesten in hunne stoffelijke woningen niet van het onderling verkeer verstoken zouden blijven. Die stof, welke den geest tot middel van gemeenschap dient, is de fijne, onmogelijke lucht, door die werktuigen, waarna de ouran verleiend wordt, ingebracht, en het samenwerken dier als ons leven geboren gelden, tot middel van gemeenschap dienend, heeten wij taal. De taal is dus de staver van de geestelijke natuur des menschen, de aflevering van geestelijke eenheid, die mensenen met mensenen verbindt; zij is, in weerwil der stoffelijke scheiding en door middel der stof zelf, het besel van de eenheid, de wederaanknoping van den geest, die door het stoffelijk ontstaan raken was verbroken. Er zijn ogenblikken, het is waar, dat de geest, niet de ogen stralend, zich des noods ook zonder woorden en zoet en kalmer dan met woorden te erkennen geeft; maar de fijnste plannen bloeien niet het gehele jaar door, en de jeugd, de liefde is bij den mens slechts een handpalm lang. Daarom in het ernstige leven der mensheid het enige middel, waardoor geest en geest kunnen erkennen en hervinden. Zou dan het doorvorsden van de taal, dat dadelijk voorbringen van den geest, waarin hij zich ziet gezet, waarin hij den triomf viert over alle zwakke beden, die hem op zijn graf en buiten dit ekment zouden opgesloten gehouden hebben, zon dat doorvorschen van de taal geen uitnemend middel zijn om den geest te versterken? Wie de taal doorvorscht, hij verkeert — niet met den geest van een of genen onbeduidenden enkelen persoon, maar met den geest van een volk, van een voorgeslagen, in de oudste onbeid; hij vaaft de middelen en wegen op, welke die geest aanzet in geslagen, hij is getuige van de inspanning, die het hem gekost heeft, om zich volkomen te verzekeren, en dankbaar bewondert hij het feerlijk orgisme, ten laatste ontstaan, waarin een tot in de kleintaken bijzonder geavanceerde wereldbeschouwing zijn beeld vindt. Maar wat baat die taalvorsching, hoor ik mij hier tegenwerpen, wat baat zij voor de praktijk des levens? Bedient ook hij, die de taal aldaar niet beoefend heeft, zich van haar niet even goed, misschien beter, tot bevrediging der wereldelijke begeerten van zijn levensverkeer? Hond ons niet op met die geleerde taal! Die taal levert het beste, welke in de beknopste en kwarantaine wijze teekenen levert, waarvoor de meesten zich bedienen kunnen om de zaken, die hij te zeggen heeft, aan anderen te verklaren. Wat zou op de aarde het meest goed van de taal zijn, niet het woordenboek, maar in een waarschouwing lood of onderwijzer! De woorden zijn niet het meeste deel van hun lichaam verbeeld, reden 200 zij maar lichaams gegaan overheden om hoorbaar te zijn, - dat zijn niet de taal geheel en al in woorden teekenen overgegaan, dat zou de geest wijken uit zijn eigen meesterwerk. De taal, die dan overbleef, aan bewijze, dat de vrije, oorspronkelijke, in zijn eenvoud pentekening voor was, goed was aangepast om voor een werkvolk om te gaan met onbegrepen dementen plaats te maken. Het is de taak der taalkenners, mijne geëerde Hoorders, te zorgen, dat het zo ver niet komt, dat het menschelijke in de grandioos niet van zichzelf afvalt. Door de wet der taalvorming aan te wijzen, waarschuwen zij voor mistellingen in het gebroek en in de voortvorming van woorden en spreekwijzen, of bewaren voor belachelijke schroomvalligheid in het toepassen van woorden of woordvormen, die de taal tot een stand zou doemen en de mogelijkheid op den weg der ontwikkeling te agen zouden doen treden; door het ingeklede denkbeeld op te komen leiden en het omkleedsel, de woorden, eerbiedigen; door onderscheidende begripswijzigingen in mannelijke of vrouwelijke woorden dwingen zij den geest des sprekers tot kalmte, tot juistheid en fijnheid. Maar wat is de taal, als menselijke verzameling van losse woorden gedacht bij de baar, in zo verre zij door een bepaald geest tot zijn werktuig gebrookt, in een aaneengesetkte rede te voordragen! De taal als kunstmiddel gebezigd door de redenaar, in hare vormen de zijde van den spreker verradend, bij de juiste uitdrukking der diep begrepen zaken af tot begeleiding den toon van het getroffen hart aanslaande, om den toehoorder het geestverruimend genoegen te geven, dat er in gelegen is getuige te zijn van den gelukkig volbracht arbeid van een vrije, zijn stof en taal zelf beheerschende geest! En de taal als kunstmiddel aangewend door de dichter, in een muzikale sfeer gevende en getuigende dat de geest los kan worden van knellende banden en werkelijk vermag te zweven in hogere kringen. Alle kunst is goddelijk; zij is het gevolg van het vreemde, ons gegeven, om met een blik van goddelijke zijde ons eigen aarden en lijden aan te zien; maar de kast van de taal als haar middel en werktuig gebruikt, kan er ooit voldoende voor zijn? In de te verwachten grote maatschappij.... Zal de onze taal nog bestaan? Want aan onze taal en hetgeen in haar is gesproken door krachtige staatsmannen en fijne of diepzinnige geleerden en stoute of liefelijke dichters, aan onze taal en haar letterkunde dacht ik bepaaldelijk, toen ik gewaagde van hetgeen de taalvorsching geestversterkend en de sprekende kunsten opbouwend en hartverwarming hebben. Maar die taal... wat is zij tot een eng gebied beperkt! Wat maakt zij een nietige vertooning nevens haar naburen, die hetzij aan de hoven en in de huizen der grooten, hetzij bij het overzeese volkenverkeer, hetzij op het gebied der hoogste wetenschappen, de wereld vervullen, en schrijvers en dichters hebben aan te wijzen, die niet tot een volk, maar tot de beschaafde menschheid spreken! Maar nog bestaat zij, onze taal, en haar vroegere geschiedenis is wel geschikt om ons niet aan haar voortbestaan te doen wanhopen. Immers juist in een tijd, dat zij, door vriend en vijand op den achtergrond gezet, het grootste gevaar liep van in de hoogste betrekkingen des levens door een vreemde taal verdrongen te worden, juist toen heeft zij een nieuw leven aangedaan. Het was in denze vijfden tijd, waarop wij reeds gewezen hebben, in den tijd, toen onze eerste hoogeschool is gesticht. Toen voelden onze staatsmannen eenen geest in zich, die hen aan de spits der beweging in Europa moest plaatsen, die uitkomst beloofde uit de grenzenloze verwarring, waarin de val der middeleeuwsche orde en de verwaarloosde pogingen om door onderdrukking orde te herstellen, Europa gestort hadden. Europa, gevoelden zij, zou tot hen komen om van hen te leren, en zij begrepen, dat wij derhalve geen van onze nationale goede doen, allerminst onze taal, ten behoeve van vreemden gehouden waren op te geven, en met kalme rede besloten zij, dat de Nederlandsche taal in 's Lands vergaderzalen en in het staatkundige leven uitsluitend gebezigd zou worden. Zoudt gij denken, dat het toen een buitenlander in de gedachten zou gekomen zijn, onze taal en letterkunde te miskennen of weg te willen cijferen, toen de eerste Duitse dichters hunne dichtkunst voor de dankbare dochter der Nederlandsche verklaarden; toen Zweden Hollandsche beschaving inhaalde, en de afgelegenste delen van Azië, Amerika en Afrika van hunne Hollandsche heren en meesters Hollandsch leerden stamelen? — Tegenwoordig is het anders gesteld met het zelfgevoel unserer natie en met de uitbreiding en den invloed onze taal en letterkunde, en het voegt mij niet om, al is het ook maar wenken te geven, door welke middelen ons volk eenigen rang onder de Staten der wereld zou kunnen hernemen. Maar dit mag ik verzekeren, dat de beoefening onze Vaderlandsche Geschiedenis een uitnemend middel is om echt nationaal zelfgevoel te wekken. Het hoog opgeven van de heldendaden en de deugden van ons voorgeslacht heeft door de geesteloosheid, waarmee het vaak geschied is, de tegenovergestelde neiging bij verstandige mensen uitgelokt om het buitenland tegenover onze nietigheid te verheffen. Zodan derhalve moeten de Voorvaderen niet herdacht worden; maar wij moeten hen leren begrijpen, begrijpen al wat er aan staatkundige inzichten, aan wereldomvattende plannen in die hoofden schuilde, al wat er aan plichtgevoel en eerliefde in die dappere harten gloeide, en wanneer wij zoo ver gekomen zijn, dan zijn wij naar de spreuk van den Duitse dichter hun gelijk, die wij begrijpen; dan voelen wij de geesten der grote mannen van ons voorgeslacht werklijk om ons zweven en als op ons nederdalen; wij leven met hun leven, en dankbaar gunnen wij hun de voldoening van door hunnen achtenswaardigheid erkend te worden. Digitale door Google 198 W. /G. BRILL Eerste Quedeis, gecommitteerd aan het verkennen van de voortdurende vragen van ons Vaderland? Zo iemand als zeker of maar als mogelijk aanleiding dat ons Vaderland, van de wilde wil van grootere Mogendheden afgevaarwd, met een pijnlijke streek of hoogstens door een enkel veldtocht uit de rij der volken kan worden uitgewist, het is dat hij in zichzelf niets heeft van die geest die ons Vaderland groot gemaakt heeft, die alle wereldlijke macht te streven is, en die niet verloren worden kan. De geest vergeet niet; de geschiedenis der mensheid is het tafereel van zijn ge duurige vervolging, en Nederland zal geheel geen gevaar wagen in het gezicht der voortstrevende of samenwerpende volken onder den voet te worden gelakken, want maar de geest van een wilde of zelfstandige of van een Onderhuis in Nederland niet ondergaat. Zoo dan zal de menschelijke geest de atoomlelie ontwikkeling meester kunnen blijven, en ook ons volk in de groote maatschappij der andere naties, waar uit verscheidenheid harmonie moet ontstaan, niet verloren behoeven te gaan. Maar zullen wij dan, wanneer wij dat doel bereiken denken, zullen wij dan het hoogste bereikt en menschen alhier gevonden hebben? De menschheid, wij zagen het, streef naar eenheid en tevens naar heerschappij over de aarde en hare schatten. Maar wat is die eenheid, wat is die heerschappij over de stof, zodra men ze bereiken kan, toch niet geheel gebrekkig! Wat zijn de menschen, die zulk een toestel noodig hebben om tot elkaar te komen of zich op afstanden met elkaar te onderhouden, toch eigenlijk nog ver van elkaar? En zodat niet de liefde, de enige ware eenheidstichtster onder den hemel, zodat niet de liefde lanken zelfzuchtfacil overwint en het lijden, dat zij te zamen ondervinden, verzoet, bleven zij waarlijk beter geschaapt. En dan die heerschappij over de stof!... De levende natuur ontsnapt aan onze werking. Ten grootste kunnen wij de omstandigheden, waarin zij werkt, eenigzins wijzigen; maar anders vermogen wij met de natuur niets aan te vangen, zoo wij ze niet eerst dooden of verhinderen. Uit verstoffe gedeelten stellen wij werktuigen samenz. Wij doen wonderen met zieke ontbindende stoffen. Wij winnen alles door te verteren; wij scheppen door te vermenigvulden. En wat blijft ten slotte de mensch nietig tegenover de natuur, waar zij optreedt met hare donder en stormen en aardbevingen, — en, wat alles afdoet, hoe vergt gij van mij, dat ik mij zal te goed doen op dien triomf der menschheid, op die groote bestemming der volkeren? Onder die arbeid gaat immers de enkele mensch te gronde, en, er mag van hem een naam, een nawerking overblijven, hij zelf verdwijnt van het tooneel. Nog heden nacht immers ontviel er ons een van ons door den dood. De menschheid biedt het tafereel aan van een eeuwig streven naar een noodzakelijk gebrekkige uitkomst, die zij slechts ten koste der menschen zelven naar komen kan. Digitized by Google 200 W. G. BRILL dwang te krijgen. Dit nu zijn niets dan teekenen van zijnen aard en wezen : want eenheid en heerschappij over de aarde, ziedaar wat in zijne bestemming ligt, en wanneer hij eenmaal de hem voorgestelde goddelijke taak geheel afgesponnen en als het ware, zijn laatste woord gesproken zal hebben, dan moet immens de geest zich openbaren als een in allen en als een met de bron zelf van het leven, dat alleen de stof werkelijk beheerscht. Ik heb mij niet te ver gewaagd, mijne Hoorders, noch ben te hoog gevlogen. Integendeel, ik heb ten slotte niets uitgesproken, dan een paar artikelen van het geloof, dat de menschheid nooit heeft opgegeven, en dat niet alleen in de eenvoudigste bewoordingen uitgedrukt, maar in een menschenleven voorgesteld, te vinden is in de boeken, die de Christenheid als haar Heilige Schrift erkent heeft. Aan het einde van den tocht, die dienen moest om ons den eisch des tijds te leeren kennen en ons in de wetenschap het middel te doen zien, dat aan dien eisch beantwoordt, zijn wij alzoo weder op bekenden en als moederlijken bodem aangekomen, den bodem van dat godsdienstig geloof, hetwelk het immens nog altijd stouter is te weerspreken, dan te belijden. Hier dus vroeg ik gerust eindigen, doch slechts om mij thans te wenden tot u, Edelgrootachtbare Heren Curatoren van deze Hoogeschool, onder wie de uitstekende man, die thans de post van uwen Secretaris vervult, in mijne schatting nog altijd plaats behouden heeft. In u zie ik de vertegenwoordigers van dat Vaderland, voor hetwelk deze Hoogeschool bestaat en wij allen wenschen te arbeiden. Het gezag, door u geoefend tot vervulling van de betrekking, door den dood van den zoo te recht met liefde herdachten visscher opengevallen; uwe tegenwoordigheid hier ter plaatse bewijst, dat de Staat de hogere opleiding der staatsburgers als ziene zaak erkent en waardeert. Zoolang gij in de hoogleeraren met mannen te doen zult hebben, die ere weten te geven aan hen, wien ere toekomt; met mannen, wien die hooge en edele hoedanigheden niet vreemd zijn, welke den burger in staat stellen zijner Overheid met vrijheid en waardigheid eerbied te betoonen; zoolang zal u onze hulde ten deel vallen, eene hulde, die reeds de persoonlijke verdiensten van elk uwer, in onderscheidene, zelfs de hoogstgewichtige betrekkingen bewezen, ons als een gemakkelijken plicht zouden opleggen. — Gij hebt mij herbode geroepen uit een tetrekking, die mij het zoete loon van trouwe dienst in de gunst van achtenswaardige mannen en in de liefde van velerlei vrienden te smaken heeft gegeven. Ik heb aan uwe roepstem gehoord, omdat het niet in bedenking komen mag zich te onttrekken, waar men tot arbeiden geroepen wordt. Moet ik u danken, dat uwe keuze zich op mij bepaald heeft? Immers neen, want gij hebt niet bedoeld iets ten mijnen falen te doen. Ook kom ik hier niet om enige genoegen of eer voor mijzelf te zoeken. Het belang van het onderwijs in ons Vaderland was uw doel; de toewijding van mijn leven aan datzelfde belang is het mijne. Zal mijne werkzaamheid hier ter plaatse uwe keuze wraken? Ik zou mij schamen, zou ik hier van mijne goede voornemens gaan gewagen. Het komt niet te pas, te beloven wat onze werkkring recht heeft van ons te eisen; te beloven wat niet anders dan in ons verondersteld mag worden. Het enige wat ik vermag, is een vertrouwend oog te slaan op God, van wiens alle kracht afdaalt. — Wanneer die kracht mij niet ontbreekt om van oogenblik tot oogenblik naar het lichaam gesterkt en naar den geest vaardig gemaakt te worden, dan zal niet de man die gij riept, worden toegejuicht — ach, zo de onderwijzer nog wordt toegejuicht, heeft het onderwijs zijn doel nog niet bereikt: alsdan toch is de waarheid nog niet eenvoudig genoeg, nog niet volkomen z66 medegedeeld, dat zij als boven alle menschenvonden verheven erkend wordt; — maar dan zal de wetenschap en de zedelijkheid hier te meer stille triomfen vieren om jeugdige mensen waarheid vrij en edel en door hen het Vaderland gelukkig en voorspoedig te maken; en dan ook zal deze uwe keuze billijk door niemand gewraakt worden. Wanneer ik den blik sla op u, Hooggeleerde Heren, mijn toekomstige ambtgenoten, dan voel ik levendig hoe veel welwillendheid er van uw zijde noodig zal zijn om van het standpunt, dat meer ondervindelijk in deze werkkring, of hogere titels, of een ganz anders vak van wetenschap u doet innemen, den nieuwen aankomeling met een gunstig oog te beschouwen. Maar toch, waarschijnlijk heb ik mij wapenen willen tonen, het gevaar van een onbekend en bevooroordeeld of onevenwichtig voor te komen. Ik wil afstand doen van alle aanspraken maar ta ken aan iets te geven. Er is iets wat onbedelijk is, van welke ik vlei niet voorstel een onbepaalde hoeveelheid te kennen. Maar wanneer gij in u een leergierig hoordiar van twee, hetzij levenslustig, hetzij opvolgens waarde vallen, dan zult gij toch ook iets in mij gevonden hebben. Hij, die armoedig en begerig zijn vriend de gelegenheid geeft om henzelf rijkdom niet te storen, hij mag, dat de arme zijne noodige eerst genieten van zijn rijkdom, en verrijkt hen in het vermogen om hem lief te hebben bovendien. Doch wat spreid ik van mij toegeef, het is ook met het geweld van begeerdheid. De ontvangen, die ik schuldig ben van voren leer ervaren, heeft mij in uw mannen doen erkennen van een mate beschaving, die ook onbescheidenheid zou kunnen weerstaan te verdragen. Zelfs er evenwel enige zelfbeheersching ook in mij is, zal ik mij niet laten verleiden aan zulk een ondeugd echter gevolg te geven. Bestaat die zin in mij, weegt, gezondigd om de verdiensten van anderen te waarderen, teweeg brengt dat wij buiten staat zijn om van de gaven, die wij beleenden aan onszelf de eer toe te kennen, dan zal er voorzien worden de hoogleeraren dezer school onbedriegelijk en tusschen hen en alle andere geletterden in ons Vaderland een betrekking bestaan, waarbij zo wel voor ons levensgeluk als voor het beoefenen wetenschap niet ongezorgd gezorgd mag zijn. Naar verhouding tusschen het eene geleerde leeraar en het andere, verschillende vakken van wetenschap, tusschen mannen van hetzelfde vak van wetenschap onderling is niet te pas komen. Digitized by Google "Ik ben niet laat, ten laatste, wist ik dat ik je jongelingen, die de hoogeschool aan de Ingenieurschool der wetenschappen voorzit. Wat hier of dit moment reicht wordt, de volgende woorden volgend op vele achtbare en goede manieren, onze optreden hier ter plaatse, dat het om uw welvaren wil. Immers wat beoogd de bemoeienissen van de rector, leidt u niet naar het onderwijs? Wat anders dan uw opleiding? Maar ik mag u niet misleiden. Het is ons niet zozeer om u te doen, als wel om die belangen, welke wij hopen dat eenmaal door u behartigd zullen worden. Het is ons vaderland, dat wij door u gediend; het zijn uw tegenwoordige en toekomstige betrekkingen, het is de maatschappij, die wij door u geëerd en gelukkig gemaakt wensen te zien; het is het godsdienst aan de hoogste goederen der menschheid, dat ons in u belang doet stellen, wetende dat die goederen tijdig aan uw geest en hart moeten worden toevertrouwd om niet verloren te gaan. Om niet verloren te gaan? Meenen wij dan met onze instellingen van onderwijs, van hoger onderwijs bovenal, dat hoogste goed der menschheid voor verachting en ondergang te kunnen verzekeren? Dat niet. De leus van uw school is een gebed: Sicutur illuminatio. Maar toch het bestaan van hogescholen is een getuigenis dat het geloof aan die edelste bepalingen der menschheid niet is ondergankt en zal de waarheid niet verbreid worden door het toedoen van onze prediking, onze prediking kondigt toch de verbreiding der waarheid aan." Evenzo brengen de hier en daar door de morgenzon verlichte punten welden dag niet aan; maar zij waarborgen toch zijn komst. Zoo bezielt ons dan het stille vertrouwen, dat in het bestaan ook deze hoogeschool aan ons Vaderland een waarborg gegeven is van het voortdurend bezit, ja, van de steeds ruimer ontwikkeling van al datgene, waaraan zijn eer en grootheid verbonden is. Waarde Jongelingen! Ik heb u lief, omdat ik mijn Vaderland lief heb. Wat zou het zijn, zoo zich met u zelfzucht en beperktheid in de maatschappij verbreidden? Begrijpt dan uw taak om eens handhavers en vertroosters der menschheid te worden! Indien hier uw gedrag door welvoegelijkheid, naauwgezette plichtsbetrachting en edele manieren jegens iedereen, vooral jegens zwakkeren, gekenmerkt zal geweest zijn, zullen u de plichten, die de maatschappij u in later tijd zal opleggen, licht vallen: want wie in schijnbaar minder gewichtige plichten uit zuivere liefde voor het edele en goede niet zal zijn te kort geschoten, hoe zal hij later in gebreke blijven zodanig plicht te vervallen, wanneer bij alle andere beweegredenen zich bovendien het gezag der maatschappelijke orde zal laten gevoelen. En dit gezag vrij te dienen, ziedaar de voorwaarde van uw eer. Digitale editie door Google. DE HERLEVING VAN DE WETSTERKUNDE IN DE EINDE DER MIDDELEEUWEN. REDEVOERING TE DE AANVAARDING VAN HET HOOG COLLEGE ANNA HET GEBEDSAMIETBI AN DE HOOGESCHOOL TE UTRECHT, OP 6 JANUARI 1869, UITGEBEEN DOOR B.M. HOEK. DOOK B.M. HOEK. Digitale editie door Google. WEDELE ZEEN GELEEBDE HEBBEN, LECTEUR AAN DE HOOGESCHOOL; EDELACHTBARE HEBBEN, aan wie het bestuur van dit gewest en van deze stad, en de handhaving des recht is toegeveld; WELEDELE STAANDE HEBBEN, LEEBAREN DE GODSDIENST; WEDELEDE ZEEN GELEEBDE HEBBEN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE GELEERDHEDEN; WEDEBLE HEBBEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL; GIJ ALLEN WOOBT, DIE DEZE EERLICHHEID MET UW TEGENWOOBDIGHEID VEREEGT; ZEEN GELEEFD TOEHORDBAST. Hij, die de wetenschap beschouwt in haar huidige toestand, heeft hooren spreken ten halve. Naauwkeurig en volledig mag hij het geheel der uitkristallende, die nu verklagen hebben, overzien; een menigte kleine bijzonderheden, die anderen ontgaan zijn, mag hij weten; zijne kennis is volledig. Eene grote dankbaak outbreekt hem; het is een overzicht van de geschiedenis der wetenschap, en waar dit ontbreekt is de beoordeling en waarheidsvinding van haar tegenwoordigen toestand te eenmaal onmogelijk. Die de wetenschap beoefent, doch haar verleden niet bestudeerd heeft, is als de man, die weet hoe zijn buurman heet, en wat hij bezit, doch niet van waar hij gekomen is, en hoe zijn vroeger leven is geweest. Van een vertrouwd vriend zou hij u meer weten te zeggen; hij zou u de kleinste bijzonderheden uit diens leven kunnen mededeelen, de wederwaardigheden door hem ondervonden, den voor- en tegenspoed, die hem beurtelings hebben getroffen, de bezwaren door hem het moeilijkst te boven gekomen. Zo ook met de wetenschap. Wanneer zij ons een vertrouwde vriendin zal zijn, moeten wij haar vroeger leven beoefend hebben. Wij moeten weten waar zij ontstaan is, hoe zij zich verbreid heeft, welke lotgevallen haar deel zijn geweest. Wij moeten haar gevolgd hebben in haar ontwikkeling, en gezien, welke oorzaken deze nu eens belemmerden, dan weer bevorderden. Wij moeten de vraagstukken kennen, wier oplossing haar het moeilijkst viel en het langst heeft bezig gehouden. Eerst dan zijn wij in staat haar te beoordelen en te waarderen. Is zulke kennis der geschiedenis een vereiste in iedere wetenschap, in groote mate is zij het in de sterrekunde. Ouder dan alle andere natuurwetenschappen, heeft de sterrekunde zelfstandig aangevangen de natuurkundige waarheden te ontsluiteren, en zij levert een volledig overzicht van de pogingen, die tot dat doel hebben geleid. Tot een hoogen trap van volkomenheid opgevoerd, beschikt zij over een geheel van bouwmiddelen en methoden, waarvan de andere wetenschappen, die op waarheid berusten, zich reeds veel met vrucht hebben getoond, waaraan zij nog veel kunnen ontleenen. Doch er is meer, dat haar geschiedenis aanlokkelend voor de sterrekunde, belangrijk maakt voor iedereen beschaafd mens. Het zijn de verschillende omstandigheden in haar leven, de karaktertrekken die haar bestaan onder verschillende volken en in verschillende eeuwen kenmerken. Lange tijden van verwaarlozing heeft zij gekend, doch in andere tijdvakken heeft zij uitsluitend de wetenschappelijke bemoeienissen beheerscht. Een lange reeks van wankelelingen vertraagde den tred langs den weg der waarheid, maar na menigvuldige stilstanden of teruggangen volgde soms plotseling vooruitgang. Lang heeft hare beoefening zaamgegaan met de grofste dwalingen; in naauw verband heeft zij gestaan met het bijgeloof, de zwaarste ziekte van het menschdom, die, nooit geheel uitgeroeid, ook thans nog, telkens onder andere vormen, weder uitbreekt; maar daarentegen heeft zij ook grote overwinningen, schitterende uitkomsten aan te wijzen; en is haar veld uitgebreid, haar taak schoon, haar einddoel groot en waardig. Ziedaar wat mij genoopt heeft mijn onderwerp te ontleenen aan de geschiedenis der sterrekunde. Ik wenschte u een tijdvak uit haar leven te schetsen, al kan die schets maar uit enige ruwe trekken bestaan. Ik heb daartoe een tijdvak gekozen, dat misschien te weinig gekend, te weinig gewaardeerd wordt; een tijdvak, waarin de sterrekunde plotseling uit eene eeuwenlange vergetelheid te voorschijn trad, waarin zij snel zich ontwikkelde en krachtigen invloed uitoefende op het streven en den vooruitgang der maatschappij, waarin de grondslagen werden voorbereid voor haar tegenwoordigen toestand. Vergun mij daarom tot u te spreken over de herleving der sterrekunde aan het einde der middeleeuwen. Het onderwerp omvat haar geschiedenis van het midden der vijftiende tot het midden der zestiende eeuw. De sterrekundige wetenschap is door de Grieken geschapen; op Rhodes werden hare eerste grondslagen gelegd. Mijn dunkt, ik hoor reeds bezwaren inbrengen tegen die stelling. Ik hoor de namen noemen van zoovele oude volken, van de Indiërs en de Chinezen, van de Chaldeeën en de Egyptenaren. Ik hoor beweren, dat de twee laatsten den Grieken hun sterrekundige kennis hebben overgeleverd, en dat deze slechts hebben opgebouwd, wat gene hadden aangevangen. Ik zal trachten mijn mening meer bepaald te ontwikkelen. In de velden van Azië werd eene aanschouwing van den hemel geboren, weinig jonger, misschien even oud als de mensch, en wier sporen men kan volgen tot in de eerste vestiging der maatschappij. Doch meer dan een aanschouwing van de verschijnselen des hemels was het niet. De standen der zon regelden de werkzaamheden van den landbouw, en de feesten die ze vergezelden; zodoor verkondigde Sihor of Sirius, de ster van den Nijl, den oude Egyptenaren de aanstaande overstrooming; zodoor dienden Canopus en Eomalhaut hun tot hetzelfde doel; zodoor wijzen ons nog de namen van twee merkwaardige sterregroepen, de Hyaden en Fleiaden (de veeusterren en schippersterren) op dergelijke diensten bij de oude Grieken. Eene onvolmaakte tijdrekening, een ongeveer kalender waren geveeld op den schijnbare loop van zon en maan, omdat het meten van den tijd beweging vereist, en eene geijkmatige beweging door de natuurverschijnselen op aarde niet wordt aangeboden. Fabelachtige verhalen van hun ouderdom en dien hun werken waarneming waren bij alle volken in omloop, doch geen van die allen heeft men kunnen toetsen, omdat de tijdrekening te onzeker, de opgave te ruw, de eenheid soms geheel onbekend was. Alles, wat eene zorgvuldige studie tot nog toe bij de oude Oostersche volken heeft doen vinden, bestond in oppervlakkige kennis der verschijnselen, meest berustende bij de priesters, die het bijgeloof hooghielden en er hun voordeel mee deden. Men trof er geen spoor eener verklaring aan, wel gissingen, zoo dwaas dat zij ons medelijden opwekken, ook een enkel maal een gelukkig denkbeeld, doch dat, niet door waarmeningen gesteund, spoedig weer verdrongen was. 