title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: Eene lastige quaestie deed zich, sedert half April 1630, ook voor te Heukelum. Ze betrof het uitoefenen door den ambachtsheer van zijn patronaatrecht '), tijdens de predi- kantsvacature aldaar?). Tot, zelfs de hooge regeering werd in dit vraagstuk gemoeid. Met het, doel de bedreigde rechten der kerk nadrukkelijk te handhaven, ontving Voetius van zij»e classisbroederen de opdracht ,wt de vorige aetis bij een te stellen allet gene eniehsins ter saecke dienen mochte". Zoodra nu, in de buitengewone vergadering van 20 Januari 1631, het door hem gemaakte ontwerp was voorgelezen en goedgekeurd, trokken hij en Henrieus Boterpot, predikant te Noordeloos, naar Dem Haag, ge- wapend met eene menigte aanteekeningen, die hunne Edel Mogenden konden inlichten omtrent den aard en de strekking van het verschil, gerezen tusschen bedoelden collator en de classis van Gorinchem. Hoewel later beide gecommitteerden mna gedaan rapporü, vanwege ,hare goede besojjen ende devoyren", door de vergaderde broe- deren ten vriendelijjkste bedankt werden), heeft echter Voetius geenszins het einde bijjgewoond van den hier ge- voerden strjjó. Want eerst tegen het voorjaar van 1696 legde baron Thomas van Thienen, als ambachtsheer, het. hoofd in den sehoot, toen hij, Theodorus Gisberti ,op !) Zie over het »jus patronatus"; Voet, Polit, eccles., t. Il, p. head 083—602. Vgl daarmede: tom. I, pars I, p. 279, 280; nationalen synodi inden. name onses. heeren Jesu. Christi, door. psu vande hoogh-mog: heeren slaten. generael der. Vereenighde. Nederlanden, gehouden tot. Dordrecht in. de jaren. 4018, en. 1610, na. dat de votheemsche theologamlen vertrocken waren, gemeynelijek genaemt Post-aeta, ofte. INa-handelingen, Uyt de. Latijnsche in. de Nederlandtsche tale overgeset. "s-Gravenhage, 1009, sessie 156 en 157; Acta. syn. part, Z. H., Delft, 4618, art. 21, en volgende partieuliere synoden, passim; Oud Synod. awehief, III, 34, n^. 13. 3) Hand. el. Gorc., 48 Juli 1630. 3) Hand. cl. Gore, 98 April 1631. OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 219 sijn presentatie", te Heukelum ,wettelyck" deed beroepen door den kerkeraad *). Niet vreemd, dat Heusdens predikant, die de aange- legenheden?), hem en zijnen medegecommitteerden ter afdoening toevertrouwd,. steeds met bijzonderen ijver behartigde ?), zich van lieverle& door het meerendeel der broederen zag beschouwd als een man van gewicht. Had die waardeering in vele opziehten voor Voetius hare aantrekkeljke zijde, dit veranderde, zoodra ze als een wapen werd gekeerd tegen zijn persoon. Immers gebeurde het den 34e Juli 1634 — toen hij de voorlaatste maal ter classicale samenkomst verschenen was, en men hem met twee zijjner ambtgenooten, Sche- venhuysen en Lydius, nog ,extraordinarie" had gedepu- íeerd, om op de particuliere synode, die ruim vweertien dagen daarna in Den Haag zou gehouden worden ,cau- sam classis te propugneren ende tegens d. Veldii onrecht- *) Hand. cl. Gorc., 34 Maart 1636. 7) Tot die aangelegenheden behoorden nu en dan zaken van uiterst Kieschen aard. Zoo werd Voetius op zekeren tijd gedeputeerd met Guilielmus Üorsmannus en de predikanten uit den ring van Altena naar Abrabamus "Torrentinus, kerkedienaar te Uitwiik, om »aldaer volle kennisse ende in- formatie te nhemen so veel doenlick soude sijn", of het gerucht waarheid lbevatte, inhondende »dat voorsegde Torrentinus vleeschelick soude hebben Eeconverseert met Metgen Hendricks, syn meid, die een tijt van twee jaren by hem hadde gewoont", Gelukkig voor Abraham, konden gedepu- teerden dat pruatje straks als vuigen laster tegenspreken. ZJand. cl. Gorc., 97 Jan, 1025. Vgl. die van 7 April 1625. 3) Eene enkele maal werden die ijver en nauwgezetheid in twijfel ge- irokken. Zoo zagen Voetius en Boterpot, naar Den Haag gedeputeerd om wen eigen predikant voor Sleeuwijk aun te vragen, zich door sommige lbroederen beschuldigd »dat sij souden hebben sinisterlijck subreptitieus, met trouwelijck ofte nae hare commissie gehandelt in het versoecken ende wercrijghen van die sake". Na een omstandig verhaa! humner bemoeiingen het ter lezing aanbieden van hun request, HH. Staten overgeleverd, echter de classis sgoet contentement in hare actien gesehept, ende ju hare EE. vande vergaederinghe van weghen hare besoignen ende ge- devoiren bedanekt", Hand. cl. Gore, 10 Juni 1634, d a —— 280 ZEVENDE HOOFDSTUK. vaerdige doleantien te ageren" — dat diezellde Abraham van de Velde, sedert lang geschorst in zijne betrekking als kerkedienaar te Veen '), door de eollega's ernstig ter verantwoording werd geroepen, wijl hij ,bij seker oecasie hem niet ontsien hadde d. Voetio openbaerlyck end als in syn aengesicht te verwijten, dat hij was den classis", Daarover nu betoonden de broederen zich bij uitstek ontevreden, vooral omdat& Veldius, een jaar vroeger, op de Brielsche synode en elders, achter Voetius' rug met blikbare geringschatting hem dien titel had nagehouden. Door het moderamen ondervraagd, moest van de Velde hier uitleggen, hoe hij die woorden had bedoeld, em of hij ze nog gestand deed. Na te hebben herinnerd, dat, in het aandringen op zijne suspensie en verplaatsing, Heusdens prediker zich steeds had gedragen als de classis zelf, zeide Veldius bij genoemde opvatting te bljjven; ware het ook, dat hij daardoor vroeger meer bepaaldelijk zijn particulier gevoelen had willen te kennen geven. De vergadering, wel ver van met die betuiging ge- noegen te nemen, oordeelde van de Velde's verwijt ,een notoire onwaerheijt ende groote injurie, streckende niet alleen tot oneere Voetii, maer oock des ganschen classis". Deze toch had, bij het onderzoeken zijner zaak, steeds volgens haar eigen meening en beste inzieht gehandeld. Zou dus de geschorste kerkedienaar uit Veen geen zwaar- dere censuur zich op den hals halen, dan diende hij zije woorden aanstonds terug te nemen en der elassis genoegdoening te geven. Waartoe Veldius zich ten laatste vinden liet, door openlijbhk te verklaren: ,dat hij wel wilde sulx niet geseijt te hebben, ende in toecomenden tjt hem daernae soude reguleren" ?). ?) Zie hierboven, blz. 265. ?) Hand. cl. Gore, 3 Juli 1634. mm OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 281 Zoo menigmaal, gedurende de jaren het naast vooraf- gaande aan de nationale synode van Dordt, de behoefte zich deed gevoelen bij de Calvinistiseh gezinden om, door een onderling samenspreken en samenwerken, hun standpunt te handhaven tegenover de machtige, door het staatsgezag beschermde Arminiaansche partijj, was het ook QGisbertus Voetius, die zijne beste krachten daarvoor inspande. Hoewel hij, naar het schijnt, niet legenimbordig is geweest op de Contra-remonstrantsche vergaderingen van li tot 19 September 1615 en van 26 Juli tot 3 Augustus 1616 binnen Amsterdam gehouden"), waar onderschei- den broederen uit de Vereenigde Provinción op hunne eigene verantwoording samenkwamen, om met elkander maatregelen te beramen in het belang der Gereformeerde .kercken" — zoo ontving toch Voetius vandaar den last, nauwkeurig onderzoek te doen naar den toestand van Hollands doleerenden "). Tevens werd hem opgedra- gen met de predikanten, inzonderheid van Dordrecht ?) en Geertruidenberg *), te overleggen, of het al dan niet geraden was, nog langer met de Remonstranten kerke- ljke gemeensehap te oefenen?^) En toen er den 6dem Maart 1617, ook in Amsterdam, eene der dusgenoemde !J) Nochtans vertoefde Voetius, in den loop van 1615, met eenige rijner wrienden in de buurt van Amsterdam, te Sloterdijk. Zie Polit. eccles, tom. I, pars IT, p. 102. Vgl. over die »heimelijke synoden". zooals haar de Remonstranten noemden, dr. F. L. Rutgers, Het kerkverband der. Neder- landsche. gereformeerde kerken , gelijk dat gekend wordt uit de handelingen qut den. Amsterdamschen. kerkeraad in. den aanvang der 17* eeww. Rede, gehowden bij hel overdragen van. het rectoraat der. Vrije wniversiteil , den Se October 1889. Met aanteekeningen. en aktenstukken, Amst, 4882, Jblz. 27, aant. 1; en ook dr. Rogge, Wienb., dl. II, blz, 338—344. 3) Essenius, Orat. fun., p. 97. *) Namelijk: Balthasar Lydius en Jobannes Dibbetzius, 34) Te weten: Johannes Bisschop of Episcopius. 5) Vgl. dr. Rutgers, let kerkverband, blz. 47——50; 158—473. 283 ZEVENDE HOOPDSTUK, ,Vergaderingen van eorrespondentie" ") gehouden werd*), bewoog zich te midden der rechtzinnige kerkedienaren, daar uit Noord- en Zuid-Holland vereenigd , almede Vlijmens predikant, die bjj deze gelegenheid het verzoek ontving, om den 124 Maart Rotterdams doleerende gemeente te willen bedienen ,in de schuere" *). Maar eerst in volle kracht ontwikkelde zich Voetius" werkzaamheid op de verschillende synoden?), die des- tijjijs weder mochten samenkomen, na de laatste tien jaar door de Staten voorloopig gesehorst te zijn*). Had- den hunne Edel Mogenden in Augustus 1618 de classis van Dordrecht belast, overeenkomstig het oude gebruik eene partieuliere Zuid-Hollandsche synode te beschrijven ?), Jj Zie dr. Rutgers, Het kerkverband, blz, 59, aant. 1; de van dr, J. Borsius, in Kist en Royaards, Nederl. archief, dl. III, blz. 195—264: Oud Synod. archicf, III, 35, I, n?. 45 en n?, 46; Wienbogaert, Vrij- moedigh ondersoeck , blz. 88. Vgl. daarmet de opmerkingen, door dr. L. A. van Langeraad gemaakt in het Teologisch tjdschrift, Leiden, 1892, jaarg. 96, blz. 309—341. 3) Gisb. Voet. Aant. N*. III. Zie voorts bijlage CV. *) »Ejusmodi conventus imprimis anno 1016. et 1617, primum Amstelo- dami, ubi tune maxime tutum erat, postea Hague-comitis atque alibi in. Hollandia habiti fuerunt: ad quos conveniebant delegati, partim classium quarundam, partim orthodororum ministrorum in classibus jam mixtis", Voet., Polit. eccles., t. YI, p. 181. 3) Vgl. hierboven, blz. 900. Aan dr. van Langerand dank ik de mede- deeling, dat Voetius met Johannes Blom, predikant te Meerkerk, afge- vaardigd door Gorcums classis, evenzeer blijkt tegenwoordig te zijn geweest op eene vergadering van correspondentie, gehouden in Den Haag, 14—10. Aug. 1618, »ende reces genomnen hebbende voor vyer dagen, wederomme hervat den 99 ende 93 desselvigen muents". Zie hierachter, hijlage CVI. *) Met het oog op sommiger afvaardiging ter synode, in die dagem, is. niet onbelangrijk wat Voetius schreef: Polit. eecles., t. III, p. 395, 395. *) Voet, Polit. eccles, t. ll, p. 2960; Wtenbogaert, Vrye aenwysing, bla. 42 en. Oud. Synod. archief, 1II, 35, II, n*, 98, 7) HesoL HolL, 30 en 31 Aug, 4 en 12 Sept. 1618. Vgl. daarmeé de. »Memorie" door Festus Homrius, Johannes Episcopius en Henricus Arnoldi »niet alleenlyck de goede steden, maer oock syn Princel. Ex.&*" ter hand gesteld, namens de vergadering van eorrespondentie, in Augustus 1618. te 's-Gravenhage gehonden. Zie Class arch. Dordr, — ndi UP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 283 zoo was daarenboven nog door hen verordend, dat die bijeenkomst uitsluitend zou moeten strekken tot ,pre- paratie" ') der aanstaande nationale synode. Van 8 October tot 6 November nam Voetius te Delft volijverig deel*) aan de beraadslagingen, met dat doel gehouden door vier en dertig predikanten?) en vier ouderlingen, die te zamen de elf classen*) van Zuid- Holland vertegenwoordigden ?. Nadat hier allerlei voor- bereidingsmaatregelen en besluiten?) in overwegend Üontra-remonstrantschen geest genomen waren, zagen, tegen het einde der bijeenkomst , de predikanten Lydius *) uit Dordt, Arnoldi uit Delft, Hommius uit Leiden en Voetius uit Heusden?), nevens de ouderlingen Muys van Holy en Latius, zieh gecommitteerd ") tot de lang ver- *) Hand. eL Gore, 17 Sept. 4618. Vgl. Aeta syn. part. Z H., Delft, 1618, art. 5. 3) Vgl. hierboven, blz. 257, aant. 3. Zic ook Voet., Dispp. select., t. III, p. 1408; Poli. eecles., tom. I, pars I, p. 613; t. II, p. 558, 665; t. III, p. 754, 755. 7) Uit den kring zijmer vroegere studiemakkers trof Voetius hier san: wan der Rosieren, toentertijd kerkediennar te Woerden, die de synodale sluitingspredicatie hield; Antonius Plancius, staande te Oosterhout, en den predikant van Beusichem, Theodorus Boomius, wien, als onwettig gedepu- teerd en »geen stemme hebbende in dese vergaderinghe", door de broederen gelast wen »op te staen" en met zijn medeafgevaardigde, Albertus Hutienus, de eerste zitting de beste dezer kerkelijke bijeenkomst te ver- laten, Aeta syn. part. Z. H., Delft, 4618, art. 4. *) Vgl. dr. Rogge, Wienb., dl. I, blz. 102, aapt. 3. 3) Men vergaderde iederen werkdag, van 8—11 wuren woormiddags, en van 92—5 's namiddags. *) Acla syn. part. Z. H., Delft, 1018, art. 12, 45, 16, 26, 98, 29, 44, 46, 69. Over al die aangelegenheden moesten de gedeputeerden »gaende nd synodum nationalem", volgens de hun verstrekte opdracht. handelen. 3) Meta syn. part. Z. H., Delft, 4618, art. 7, 10, 90, 91, 97, 50, 03, 64. 5) Voet., Polit. eccles., t. HII, p. 250. 3) Voet., Polit. eccles. tom. 1, pare H, p. 117. 9) Als maatregel van voorzorg voegde men aan hunne benoeming deze elausule toe: »denwelcken, indien iemandt derselver door sieckte offte andere praegnante oorsaeken soude moeten absenteren, gesubstitueert syn, Abra- "amus Muijsholius, Johannes Becius, ende Johannes Lamotius, respective Em 984 ZEVENDE HOOFDSTUK. beide nationale synode, over welke reeds 17 October LL, bij gelegenheid van den algemeenen vast- en bededag, in de ,vereenighde provincien, geassocieerde landen ende steden" vuriglik de zegen was afgesmeekt van ,Godt den Heere almachtigh", opdat ,alle saecken daer in moehten verhandelt, ende afgehandelt worden in syne vrese, tot syner eere, ende conservatie vande ware christelijeke Gereformeerde religie" ?). Ruim negenentwintig jaren oud nam Heusdens pre- diker, Dinsdag 18 November 1618, nadat de hooge ver- gadering te Dordrecht des voormiddags met twee ver- schillende kerkelijke toespraken geopend was, zjjne plaats in op de bovenzaal der stads Doelen, alwaar hij gedurende de honderdiachtig door hem bijgewoonde sessién*) belang- stellend ?) nederzat ,ter rechter sijjde van de schoorsteen kerekendienaren tot Breda, Dordrecht ende inden Haghe". Aefa sym. part. Z. H., Delft, 10618, art. 70. Volgens art. 00 kregen de gecommitteenden eene instructie mede, vooraf goedgekeurd door de vergadering, uitgenomen hare Remonstrantsche leden, welke protesteerden »dat die verschillende leer- poineten souden in sijnodo nationali werden nffgedaen bij decisio: vorstaende: sij dat men darin soude handelen naer nccommodatie". 3) Resol. Holl., 3 Oct. 1618. 2) Van al hetgeen er op de nationale synode gebeurde, werd door Voetius. zorgvuldig aanteekening gehouden, naar hij later berichtte in zijne Polit. eccles., t. II, p. 239; vgl. Dispp. seleet, t. V, p. 005. Ten zeerste jam- mer voor onze kennis van wie weet hoe menige bijzonderheid, zijn die manteekeningen, zooals het schijnt, spoorloos verdwenen! Volgens het mu- tueel testament door Voetius en zijne huisvrouw Deliana gemaakt — welk testament bheden ten dage berust in het motarieel archief der arrondissements-rechtbank te Utrecht — werden »de motulen van de handelingen des Dordtsehen synodi a?. 1618—4619, by den testateur ge- schreven in een papieren boeck in 4?.", gelegateerd »aen haer luyder zone Nicolaus Voet", die ze evenwel niet mocht »veralinperen", Na zijn afsterven mnoesten ze wsuecederen op syn outsten zone die de studien en geleertheyt soude hanteren. Ende by gebreecke van eenen gesiudeerden zone pae te laeten", behoorden »de selve nae Nicolai afllyvicheyt geerft te worden van haer luyder zone Pauls Voet ofte synen outsten zone gestudeert synde", Zie voorts bilage CVII. *) Oude herinneringen aan die dagen en gebeurtenissen haalt Voetius — OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 285 der saele", tussehen den aanstaanden regent van het Leidsche staten-collegie, Festus Hommius, en den baljuw yan Zuid-Holland, Arnoldus!) Muys van Holy. Natuurlijjk hield Voetius zich vooreerst eenigermate op den achtergrond; terwijl ziju nog niet ten volle gerijpte leeftijjd?), gevoegd bij zii min-beduidend voorkomen, nllicht aanleiding gaf, dat velen boven hem werden uit- gekozen voor het vervullen van de eene of andere bijzondere werkzaamheid ten behoeveder synode ?), Zoo bleef hij buiten de commissie, aan welke de taak was opgedragen ,om de formulieren der eleyne catechismum te stellen" *), en zag evenmin zich belast met het in orde brengen der ,canones" over de bekende vijf artikelen ^. Zeker wekt 0.2. op in zijne Dispp. selecL, t, III, p. 692 en t. V, p. 215; Polit. ecclas., tom. I, pars I, p. 196, 909: t. II, p. 647 en t. IIT, p. 950. ") hernt Muys van Holy wordt hij genoemd in art. 70 der Acta syn. part. Z. H., Delft, 1618. In de Acta offe handelinghen des nationalen synodi inden name onses heeren. Jesu Christi ghehouden door authorileyt der hoogh moghz heeren Staten Generael des Vereenichden Nederlandts tot Dordrecht , anno 1018. ende 4019. Hier comen ook by de volle oordeelen. vande. vif artückelen, Dordrecht, 1621, blz. 40, staat hij te boek als: Arnoldus Muys van Holy wbailliu van Suydt-hollant ende ouderline der kercke van Dordrecht". Die Arend, of wel Arnold Muys van Holy worde echter niet werward met Hugo Muys van Holy »ridder, &choot der stadt Dordrecht, ende bailllu vande lande van Strien", politiek. commissaris ter nationale synode. Zie Hand. nat. syn, blz, 8. *) Vgl. Gentman, Lyek-predikatie, blz. 24. 3) Als gewoon synode-lid ontving Voetius, op kosten van het land, vier gulden presentiegeld daaps. Zie Brandt, a. w., dl. If, blz. 660. 5) Hand. ui. syn. blz. 52. Vgl. daarmede de Acta synodi nationalis, in nomine domini nostri Jesu Christi, autoritate. illustre, et. praepoten- twm dd. ordinum generalium | Foederati. Belgii. provinciarum, Dordrechti habitae anno 1018 et 1619. Accedunt plenissima, de quinque articulis, theologorum judicia, Lugd. Bat, 1020, p. 48: »Ad formulas minorum caiechesium concipiendas deputati sunt, Fr. Gomarus, Joh. Polyander, Ant. Thysius, Herm. Faukelius, Balth. Lydius, et Godefr. Udemannus". 5) Hand. nat, syn. blz. 291. Vgl Acta syn. nat, p. 230: »atque ad hune rem potioribus sulfraziis deputati sunt ex theologis exteris, rever. d. wpiscopus. Landavensis, d. doctor Scultetus, d. Deodatus, et ex provincinlibus, 4, doctor Polyander, d. Walaeus, et d. Triglandius". —— 286 ZEVENDE HOOFDSTUK, het eenige bevreemding, dat — toen men in de zesde zitting had besloten ,een nieuwe ende perfectere over- settinghe des bybels"!) uit te geven, en hiervoor den arbeid behoefde van zes Nederlandsche theologen, be- gaafd met ,uytnemende wetenschap ende godsalicheyt" 2), aan wie daarenboven uit elke provincie twee ,oversien- ders" zouden worden toegevoegd?) — Heusdens kerke- dienaar in de dertiende zitting, op 26 November), voor geen der genoemde beirekkingen eene meerderheid van stemmen kon verkrjjgen "), zelfs niet ,naest by"*) Toeh vond Voetius gaandeweg gelegenheid ter Dordt- sche synode zijn arbeid te doen uitkomen en waardeeren, Immers hij stelde het advies?), dat de gecommitteerden der laatstgehouden Zuid-Hollandsche kerkvergadering , in den voormiddag van 1 December, hier uitbraehten *) over Y) Hand. nat. syn., blz. 99, Vgl. Acta syn. nat, p. 21: »Post solennes à praeside conceptas preces, de nova et aecuratiore translatione Bibliornm ex linguis originalibus in belgicam instituenda coepit agi". *) Hand. nat. syn, blz, 25. Vgl. Acta. syn. nat, p. 24; »Perficiendo huic movae versionis operi, sex theologorum belgicorum operam, insigni et rerum. theologicarum et linguarum peritia turn pietate praeditorum, adhiberi placuit". 3) Had. nat, syn, blz. 96. Ngl. Aeta nat. syn., p. 25: »Plaenit. etiam, eligendos esse in hac synodo ex singulis belgicae provinciis recognitores binos; unum Veteris, alterum Novi Testamenti versionis", 3) Hand. nat. syn., blz. 98. Vgl. Acta. syn. nat., p. 27. 5) Misschien was het zekere gevoeligheid over dut »gepusseerd worden", die Voetius er naderhand toe bracht, zijn oordeel over de dusgenoemde Staten-vertaling weinig of niet aan anderen kenbaar te maken. Voor zoo- wer ik mij ten minste herinner, gewaagt hij daarvam uitsluitend: Polit. eccles., t. III, p. 276, en Bibl. stud. theol, p. 510. *) Ter particuliere synode, gehouden te Delft in 1698, werd, volgens art. 3. der handelingen, met de meeste stemmen besloten, dat, indien Henricus Arnoldi, predikant te Enkhuizen, mocht komen te overlijjden, Gisbertue Voetius hem »soude suceederen tot een revisenr versionis Novi "Testamenti". 7) Hand. nat. syn., blz. 52. Vgl. Acta syn. nat., p. 48: »Praelectae sunt de. hac quaestione theologorutn anglorur, helvetiorum , bremensium, s. theologiae professorum belgicorum, et synodi zuyt-hollandicae deputatorum sententiae"; *) Bij bovengenoemd advies muwakte Voetius dankbaar gebrnik van hetgoen de Dordtsehe predikant Joh. Becius omtrent een soortgelijke aangelegenheid reeds vroeger ontworpen had, Zie Polit, eccles Vom, T, pars Il, p. 117—493. A OP RING, CLASSIS EN STNODEN. 287 ,de Indisehe vrage", omtrent het toedienen van den doop aan jonge kinderen, uit heidensche ouders gebo- . ren?) Verder ontwierp en schreef hij voor dezelfde deputaten het concept, waarin hun gevoelen werd neér- gelegd over ,den derden ende vierden artijokel der Hemonstranten: vanden standt des menschen na den val" 5); te geljker tijjd aan de reeks bijbelteksten , daar- voor als bewijsplaatsen bijgebraeht, naar eigen verzeke- ring opjhet slot twee getuigenissen toevoegende, beide van den kerkvader Augustinus ?). Of wel, hij vroeg, enkele dagen vóór het vertrek der buitenlanders, op last en uit naam van Guilielmus Amesius, bijj de synode gehoor*) voor dezen Engelschen puritein, "Vgl Kist en Royaards, Awehief, dl. III, blz. 869; Acta syn. part. Z. H, Rotterdam, 1621, art. 43 en Voet, Polit. eccles., tom. I, pars 1, p. 064. ?) Dispp. select. t. II, p. 617, schrijft later Voetius: »Sed ego, ut olim eum potioribus suffragiis censui in synodo dordrae. anno 1019. sess. 19. sie et nunc censeo non esse [gentilium liberos in familias christianorum as- eitos mut in potestatem eorum redaetos] baptizandos"; welk gevoelen hij daar verdedigt tegenover andersdenkenden. Vgl. ook nog t. V, p. 043; Polit. eccles., tom. E, pars I, p. 657—559. 3) Hand, nat. syn., HT, blz, 215—922. Vgl. Acta. syn. nat., IIT, p. 164— 169 en p. 992 »Reliqua judicii zuyt-holland. de tertio et quarto articulis pag. 169. omissa". 3) Te weten, uit Augustinus! Epist. 107: »Ad fidem rectam et catholicam pertinere scimus, gratiam Dei ad singulos netus dari"; en wit diens De matura et grutia, eap. 26: wSicnt oculus corporis etiam plenissime sanus nis candore lucis adjutus non potest cernere: sic homo etiam perfectissime justificatus, nisi aeterna luce justitiae divinitus adjuvetur, recte nom potest wivere", Vgl. Voet, JDispp. select., t. V, p. 790, en Gentman, a. w., blz. 24. lotussehen was dat toevoegen van getuigenissen, ontleend aan bewijsplaatsen. buiten de Schrift, in strijd met den eed, door iederen gedeputeerde, en dus ook door Heusdens prediker, ter 93*'e sessie afgelegd, om »in dese guntsche synodale handelinge, in de weleke een ondersoec, oordeel ende decise, so wel vande vijf artijckelen, ende daer uyt rijsende swarieheden , alx ooc van alle andere leer-stucken aengestelt soude worden" uitsluitend te rade te gaan met »het eenige woort Gods". Zie Hand. nat, syn., blz. 80. Vgl. Acta nat. syn., p. 64. 05; Voet., Proeve vande cracht der godlsalicheyt, blz, 33: Dispp. select., t. VI, p. 1103. 3) Hand. nat, syn., blz. 399—331. Vgl. Acta nal. syn., p. 283—986. 288 ZEVENDE HOOFDSTUK. die, toenmaals zonder ambteljke betrekking, door de Staten bleek aangezocht, om gedurende de zittingen der hooge vergadering binnen Dordrecht verblijf te honden en haren praeses Johannes Bogerman, mocht dit noodig zijj, goeden raad te geven!) Naar dan ook Voetius meé- deelde, zou Amesius de afgevaardigden ter synode inlichten aangaande eenige theses, vroeger door zijn landgenoot Parker, nog student te Leiden, opgesteld en uitgegeven; welke theses Amesius wenschte te verdedigen, in het be- lang van den Franeker hoogleeraar Maccovius ?), tegen de beschuldigingen van diens collega Sibrandus Lubbertus: eene ,particuliere sake uyt Vrieslant tot de synode over- ghesonden" en Donderdag, 25 April 1619, voor de eerste maal daar behandeld ?), In samenwerking met het reeds genoemde vijftal zijner medegecommitteerden deed Heusdens predikant aam de nationale synode bovendien toekomen ,een corte, waer- achtighe ende pertinent historisehe verhalinge" vam het begin en den voortgang der kerkelijjke geschillen binnen de provincie Zuid-Holland, bestemd tot voorlichting in- zonderheid der vreemde theologen, te Dordreeht verga- derd*) En als evenzeer Bogerman het een en ander uit de 3) Vgl. dr. H. Visscher, Guil, Ames, blz. 4&, 49—50. *) Maccovius en Voetius waren beiden seholastieke theologen; de laatste. bleek evenwel omzichtiger en minder kras of ruw in zijne witdrukkingen dan de oerste. Vgl. Voot., Dispp. select, t. V, p. 89. *) Zie over Maceovius' zank de verhandeling van den Utrechtschen hoog- leeraar J, Heringa Ez, in Kist en Royaards, Avchief, dl. IlL, blz, 508— 004. De beslechting geschiedde hier »per aecommodationem" en. niet »per. decisionem" (vgl. hierboven, blz. 283, aant. 10), aangezien ook van dit ge- schil in het eind mioest verkluard worden: »Et sic gravissima illa lis tunc sopita ac sepulta fuit"; «a. w., blz, 561. 4) Hand. syn. nat, blz. 464 en. 991. Vgl. Acta syn. nat, p. 196 »Mo- nitum deinde fnit, quia citati in exhibitis scriptis quam plurimas narra- tiones, eriminationes, et exeusationes interseruissent, de quarum fide synodo: ioti ac praesertim exteris theologis nom constaret, annon operae esset pre- —— m— OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 989 geschriften der Remonstranten had samengebracht, dat, naar hij meende, zoo goed en getrouw mogeljjk de Avmi- niaansehe opvatting van de leer der predestinatie teruggaf, waren het Voetius en zijne medegecommitteerden, welke &an de synodale broeders, door daarvan proeven bij te brengen, het bewijs leverden, hoe zulks beter en nauw- keuriger had dienen te geschieden '). Nog eindelijjk gaven dezelfde deputateh, toen onder de bekende postaeta ook de aanvrage voorkwam tot het veranderen van artikel 22 der Nederlandsche geloofsbelijdenis *), als hun gevoelen zéór beslist te verstaan, dat in deze wijziging volstrekt niet kon getreden worden, naardien zij een dergelijk ver- zoek even ontijdig rekenden als ongepast ?). Uit het aangevoerde bljkt ten duidelijkste, hoe Gis- bertus Voetius, door de partieuliere synode van Zuid- Holland naar Dordrechts ,ceumenisch concilie" *) afge- vaardigd, zich aldaar én persoonlijjbk en in vereeniging met anderen genoegzaam heeft weten te onderscheiden ?), tium, plenius de hisce rebus erudiri synodum: placuitque, ut singularum synodorum delegati, inprimis Geldriae, Australis & Borealis Hollandiae, ditionis Ultrajeetinne S Transisulaniae, in quibus potissimum res istae eum. Remonstrantibus essent gestae, brevem, fidelem, et accuratam de ortu et progressu harum controversiarum et contentionum, quae in singulis accide- runt provinciis, narrationem historicam conscriberent , synodoque exhiberent"", Qf. LL, p. 174, sessio 50. Zie ook hierboven, blz. 975, aant. 2. 3) Het bovenvermelde vond plaats in de tweeenvijftigste sessie, 10 Januari 4019, voormiddags. Vgl. dr. Sax jr., a. w., blz, 82. 3) Ter 472** en 173** sessie van de »Na-handelingen", gehouden 93 en 94 Mei 1019, werd door de binnen Dordt overgebleven synode-leden de "wenschelijkheid besproken en verworpen, om voor de uitdrukking der Neder- landsche geloofsbelijdenis: en soo veel zijn allerheylighste wercken die hy voor ons gedanen heeft, den meer algemeenen term in de te stellen: ghehoorsaemheyt Christi. 3) Vgl. Voet., Polit. eccles., t. III, p. 59—57. 4) Gentman , a. w., blz. 24. — 5) Hadden de »uitheemsche theologanten" van staatswege een gouden herinneringsmedaille meézekregen bij hun vertrek — als een der »inlandtscho -kerkeliken" ontving ook Voetius dienzelflen gedenkpenning in het zil- - cOm-— 290 XEVENDE HOOFPDSTUK. om, geljk later een zijner lofredenaars betuigde, in die vergadering te worden medegeteld!) ,onder het puik der geheiligde geleertheid van gantseh t' christenryck" ?). De inlandsche leden der nationale synode, die een- drachtig hadden verklaard, wat henzelf betrof, bij het belijden van de nu voorgoed vastgestelde rechtzinnige leer geirouweljk te willen volharden, haar jjverig te zullen prediken en onvervalsceht bewaren ?) — zij mochten tevens zich overtuigd houden, dat de staten der Vereenigde Provineién voortaan bedoelde leer binnen de vaderlandsche kerk, door hun gezag als overheid, ongeschonden zouden ver. Op de voorzijde ervan was de vergaderde eynode afgebeeld, met im het rond deze woorden: »Religio asserta". terwijl de aebterkant te zien guf den tempelberg, fel bestormd uit de vier windstreken, doch overstraald door Jahwe's heerlijkheid ; waaromheen deze verzekering: »Erunt sicut. mons Sion". Zie mr. Gerard van Loon, Beschryving der Nederlandsche hixtorie- penningen, enz., 'sGravenhage, 1726, d]. II, blz, 105 en Th. M. Roest, Catalogue du cabinet numismatique de la fondation Teyler à Harlem, p. 26. Vgl. daarmede Brandt, a.w., dl. MI, blz. 014, 661, en Voet, Polit. eccles, tom I, pars II, p. 48Á. *) Daar vele gedeputeerden op de Dordtsche synode gewoon waren bun medeleden ten nandenken het invullen van een albumblad te vragen, wer- den er voor dit doel onderscheidene blaadjes ook door Voetius met de eene of andere spreuk gesierd, Zie zulk een bewaard gebleven albumblnd hier- achter afgedrukt in bijlage CVIII. 3) Gentman, aw. blz 24. Nog jaren later trad Voetius steeds vastbe- raden in het krijt. tegenover iederen aanval op de Dordtsche vaderen ge- richt, Toen dan ook Bern. Dwinglo, als Arminiaan ter synode ingedaagd. en veroordeeld, met seherpe pen een pamflet had gescehreven, onder den titel: Grouwel der verwoestinghe (vgl. hierboven, blz. 199, aant. 3), stond. de Utrechtsche hoogleeraar Voetius zijn voormaligen Leidschen wriend en medebursaal kort, maar krachtig te woord , Polit. eccles, t. TIL, p. 939—350. Zie ook Voet., Dispp. select, t. IV, p. 649; Catech. der Remonstr., blz, 430 en dr. Rogge, Wienb., dl. HII, blz. 33. 3) Door Heusdens magistraat werden aan beide hare predikanten, Voetius en Slatins, de »Acta synodalia" vereerd, Oud-arch. Heusden, E. 947, hij- lage tot fol. 46 verso der gemeenterekening over het jaar 4699, ok waren ze, in. Nederduitsche vertaling, ongotwijfeld aanwezig ter consistorie- kamer binnen de frontierstad. Vgl. Voet,, Polit. eccles, t. Il, p. 277, en Ovd-arch. Heusden, E. 216, bijlage tot fol. 47. — d OP RING, CLASSIS EN SYNODZN. 391 handhaven em bevestigen "). Reeds terstond was daarvan het gevolg eene algeheele zuivering?), Maandag 6 Mei 1619, begonnen in de Groote kerk te Dordrecht, zoo met het veroordeelen der vijf Remonstrantsche artikelen ?) als met het afkondigen der sententie, geveld over de dertien ingedaagde Arminiaansehe leeraren , en nog dat- zeltde jaar voortgezet op de provinciale synode, welke gehouden werd te Leiden van 23 Juli tot 17 Augustus incluis. Üok naar deze vergadering had de (oreumsche classis Heusdens prediker afgevaardigd*), die er verscheidene 1!) Hand. nat. syn., blz. 346. Vgl. Acta mat, syn., p. 998: »Unnnimiter quoque declararunt provinciales, statutum sibi esse, in hujus doctrinae orthodoxae professione constanter perseverare, eamque in hísce belgicis provinciis pure docere, sedulo propugnare, atque incorruptam porro per lbeaignitatem Dei conservare, Cui et pro amabili illo in docirina tam exter- morum quam provincialium consensu gratias egerunt, rogaruntque illustres delegntos, ut ecclesiarum belgicarum nomine, apud illustriss. ac praepotentes dà. Ordines Generalez, intercedere dignarentur, ut iisdem illustribus dominis placeret orthodoxam hanc doctrinam in belgicis ecclesiis sartam porro ac tectam autoritate sua. tueri ac stabilire". 3) Merkwaardig is, in verband met die »zuivering", wat Voetius schreef op van Exens albumblad. Zie bijlage CVIII. Vgl. daarmec zijne Dispp. select., t. d, p. 812, 843. ?*) Bijkans veertien dagen te voren, en wel in de 138" zitting, was de confessie zoo van Voetiua' vroegeren studiemakker, Johannes Geisteranus, als wan dieus broeder Petrus Geisteranus — de eerste predikant te Allimaar, de laatste te Egmond — beiden door hunne classis gedeputeerd, ter Dordtsche. synode opzelezen »ende met de hoochste verfoeyinghe van allen verworpen ende verstooten". Dut ook Heusdens kerkedienaar aan dit vonnis zijn zegel heehtte: »andere souden 't boofdigheyd, vijsigheyd, ongevoegelijekheyd,, onrekkelijckheyd genoemd hebben", betuigde later Gentman, a. w., blz. 191, »en dat son 'tgeweest hebben, als "tin sijn eygen sake geweest ware. Maer mu was 'tin de sake des Heren, in commissie hem toevertrouwt , daer konde hy miet in geven noch nemen. Daer in was hy seer vasthoudende, met Moses niet een klau toe-revende aen de Egyptenaren". Toch moest nader- hand, bij de herinnering aan dat gewezen vonnis, een virgiliaanseh »animue Tneminisse horret luctuque refugit" Vootius uit de pen. Zie Polit. eccles, t. H, p. 45, 46. Vgl. hierboven, blz. 109 en 110, aant. 2. 3) Hand. el. Gore, 16 Juli 1619. Vgl. Voet., Polit. eceles., tom I, pars I, p. 49; t. II, p. 300; t. III, p. 250; Essenius, Orat. fun., p. 27. ia— 292 ZEVENDE HOOPDSTUK. van zjjne vrienden en bekenden terugvond, uit vroe- geren of lateren tijd. Een deel hunner, zooals Lydius en Latius, Rosaeus') en Hommius, Gosuinus Buytendyck*) en Petrus a Nyenroy was hier met hem neérgezeten ter verdediging der Dordtsehe eanones; terwij| een ander deel, Remonstrantsch gezind, zich derwaarts van lieverle& zag opontboden om óf de voorgeschreven acte van stilstand te teekenen?) of, bij weigering, door heeren Staten te worden gebannen uit de Vereenigde Provincién. "Tot die groep Arminianen, naar Leiden geciteerd, behoorden, nevens zes van Voetius' voormalige studiemakkers in hel Collegium theologicum), ook sommige zijner door de kerkelijjke censuur meer of min getroffen elassisbroederen, waaronder Joannes Grevius*). Niet tevreden deze en nog andere kerkedienaars uit hunne betrekking ontzet te hebben, gingen de afgevaardig- den ter Leidsche synode, in aansluiting bij daartoe reeds van te voren getroffen maatregelen, vervolgens over tot Y) Vgl. hierboven, blz, 198, aant. 3. ?) Buytendyck, met Voetius een der onderteekenaren van het in 1604 aan Bertius gerichte adres (zie hierachter, billage XLIID, werd naar Leiden afgevaardigd door de Brielsche classis en stond te Goedereede. Op de particuliere. synode van Den Haag in 1624, was hij, xls predikant der gemeente Delit, wederom met Voelius samen. *) Zéér ernstig werd in deze synode, em ook in sommigo latere, gedebat- Veerd over het weder opnemen van Remonstranten binnen de Gereformeerde kerkgemeenschap. Vgl. Voet,, Polit. eceles., t. III. p. 375, 376. 5) Te weten: de la Faille, van Galen, Oostenharen, Sopingius, Swanius, en Velsius. Zie hierboven, blz. 199, aant. 4 en hierachter, bijlage XLIL.- 5) Die classisbroeders waren: Spudaeus, Drongelensis, Tamerus en Princius. "Teekenden drie hunner de acte van stilstand, zulks werd echter beslist ge- weigerd door de Prince en Grevius. Merkwaardig ongetwijfeld. blijft de brief, waarin de Greelf afwijst het voorstel hem gedaan door zijn zwager Bernardus. Brant, prediker te Wezel, om zieh te voegen bij de Contra-remonstrantsche partij. Beider schrijven is opgenomen in de Praest. vc erud. viror. epial, p. 695, 626, Zie, voor de Greeffs verdere lotgovallen — verbanning naar Waalwijk, gevangenschap te Amsterdam en zwerftocht in Duitschlund — Glasius, a. w., dl. 1, blz, 559—901. Vgl. ook Jesol, HolL, 10 Sept. 1619. f f t OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 293 het zuiveren of reformeeren der universiteit). Alsnu versehenen voor Voetius en zijne medegedeputeerden, om zich wegens hun afwijhen van de Nederlandsche geloofs- belijjdenis te verantwoorden: de gewezen regenten van het Staten-collegie, Bertius*) en Vossius ), met Caspar *) Het gold hier niet alleen de godgeleerde faculteit, maar, door middel der buitengewone gernachtigden van Hollands staten, ook elke andere. Misschien zelfs hadden de synodale broederen, reeds een half janr vroeger, zijdelings invloed geoefend op het ontslag der curatoren jhr. van Mathenesse en jhr. van der Mijle. Ale theologisehe professoren werden straks daarop te Leiden beroepen: Petrus Molinaeus, die nu ten tweeden male bedankte, en Antonius Walaeus; terwijl Festus Hommius tot regent, Daniel Sinapius tot subregent werd benoemd van het Staten-collegie aldaar. Acta syn. part. Z. IT., Leiden, 1619, art. 3 en 4. Vgl. daarmede art. 82. Zie ook M. Siegenbeek , Gesehiedemis der Leulsche hoogeschool, vam hare oprigting in den jare 1575, tot hel jaar 1825. Met. portretten, Leiden, 1829, dl. I, blz. 107, 108. 3) Wel bleken de hekken verhangen, waar Voetius fip mede had te oonleelen over zijn voormaligen leermeester. Hoe zal het Heusdens kerke- diennar wel te moede zijn geweest, toen hier Bertius, ten aanhoore der wolle vergadering, betuigde »dat hij niet veele dertele daeghen int' collegie gehadt hadde, ende dat hem niet vrolickerer in sijn leven gebeurt was als de ontslaeghing van het regentschap". Acta syn. part. Z. H., Leiden, 1619, art. 73. Vgl hierboven, blz. 90—496. Ten jare 1619 ook ontzet uit zijn ambt ais professor in de zedenleer, ging Bertius naar Paris en werd daar Roomsch-katholiek, Vgl. dr. Knuttel, a. w., dl. T, st, II, n*. 3920. Samnel Naeranus, Remonstrantsch predikant to Amersfoort , zelf te Dordt gevonnisd , sehreef over dat treurig feit aan Conr. Vorstius: »Bertius quam sibi inussit. ignominiam, nobis aspersit, maculam, non facile eradet et eluet", Praest. ac rud. viror. epist, p. 644; en Voetius doelde daarop, Dispp. select., t. Il, p. 771: »Ita ut apostasia sanctorum , quam Remonstrantes cum postea a postath "d Papismum Petro Bertio buccinarunt, sit merum commentum, novo gratiae foederi et euangelio repugnans". Vgl. Acta syn. parl. Z. H., Gouda, 1620, art, 96, 103; Rotterdam, 1621, art. 23. Van Bertius' vier zonen, die, even- vens Roomsch-katholiek geworden, allen tot den geestelijken stand hebben Pbehoord, onderseheidden zich meer bijzonder: de jongste, Jan de Bert, prior dn het Karmelietenklooster op Malta en de oudste, Abraham de Bert, anissionaris der Karmelieten te London, Vgl. dr, R, Fruin, De wederopluiltings enz, in »de Gids", 1804, dl. I, blz. 284. 7) En Vossius had zich steods zoovec| moeite gegeven, om althans den sehijn van rechtzinnigheid te bewaren! Getuige zijn brief aan Hugo Groüius, waarin hij, na diens boekje »Der HII Staten godts-diensticheyt" (zie hierboven, blz. 469, nant. 3), geprezen te hebben, aan het slot schrift: »Velim, vir amplissime, apud neminem de literis aut judicio meo 30 co— 294 ZEVENDE HOOPDSTUK. Barlaeus?), nog kort geleden subregent dier instelling; terwijl de hoogleeraar Cunaeus, eveneens van Árminia- nisme beschuldigd, krachtens synodaal besluit werd aan- gemaand om, bij de eerste gelegenheid de beste, sehrif- telijjk ,reparatie" te doen van de ergernis?*), die bovenal met zijne satiren, gegeven had). Ook buiten de muren der Leidsche vergaderzaal*) zag facias mentionem, Minus enim, si suspectus esse coeperim, prodero bonae causae". Praest. ae erud. viror. epist, p. 371. Zie ook Voet., Dispp. select. t. Il, p. 707, 718; Polit. eccles., tom. I, pars T, p. 084; Resol, HolL, 49 Aug. 4690. Aeta syn. part. Z. H., Leiden, 4619, art. 74; Vgl. Siegen- beek , a. w., dl. T, blz. 114, 112. J) Zie hierboven, blz. 110. Barlaeus weigerde »de kercke satisfaetie te doen", maar teekende de acte van hunne Edel Mogenden — »in het wijtgaen allen ende een ieder in de vergaederinge wenschende een gemoet, dat nae waerheit ende vrede Lrachtede", Acta syn. part. Z. H., Leiden, 1019, art. 72. Vgl. die van Rotterdam, 1691, art, 22; Voet., Polil. eccles, t. III, p. 383. Siegenbeek, a.i, dl. I, blz. 190. 7) Bedoelde ergernis had Cunaeus vooral opgewekt door de witgave zijner Sardi venales. Satyra. Menippea in hujus seeuli. homines plerosque. inepte eruditos. In. fine seorsim. addita. est ex: ejusdem interpretatione d. Juliani Imperatoris salire in principes romanos. Ex officina. Plantiniana, 1612. Zio Auelie-catal., pars IT, mise. in duodecimo, n?. 17. Omtrent dit hekelschrift berichtte hij 20 Dec. 1612 aan Conr. Vorstius: »0mnes eruditorum familias atque ordines perambulavi: ot quia theologi hodie maxima. pars sunt ineptien- tium, sane continere me non potui, quin saepe illos, et non uno loco, in hanc satyrae nostrae scenam introducerem". Praest. ac. erud. viros, epist, p. 837. In de »Praefatio" zelve zijner »Sardi venales" schrijfü Cunmeus, p. 18, aan Rumoldus Hogerbetius en Apollonius Scottus — »Supremae Curiae in Batavis senatores" — wien hij dat boekje opdroeg, het xolgende: »Omnes eruditorum familias, et genera diversissima attigi; ne de ipsis quoque theologis, penes quos esse nunc regnum et summa creditur, non pauca dixi, sed ea lenitate et modestia, quam eL tu, divine Mogerbeti, a me exegisses, si consilium tibi exposuissem meum, et tu, Scotte maxime, jam certe non improbabis, qui antea illum ordinem praeteriri a2 me potuisse existimasti", Vgl. dr. Rogge, Wtenb., dl. IL, blz. 304; Siegen- beek, a. w., dl. I, blz. 121, 122 en de noot akdaar; Voek, Dispp. select., t. III, p. 685, 1273; t. IV, p, 946, 3) Zic Canaeus! xir] over Voetius, in mijn Sehool-gezag en. Bigen- onderzoek , blz. 91, aont, 4. 5) Te oordeelen naar wat opgeteekend staat, Acla aend, L. B. Tol. 178, 179, werden die synodnle samenkomsten hoogstwa houden in het toenmalige »auditorium juridicum" van Leidens academie,. all OP RING, OLASSIS EN SYNODEN. 295 zich Voetius in die dagen geroepen tegen de Remonstranten op te treden. De doleerende gemeente van Gouda, lan- gen tijd ten achteren gebleven met eene behoorlijke verzorging harer godsdienstige samenkomsten, had — nadat er uit de classis drie leden waren afgevaardigd ,Om haer aen te porren ende moet te gheven" — onder medewerking der Staten en van zijne excellentie den Prins, eindeljk gedaan gekregen, dat voor haren open- baren eeredienst de Gasthuiskerk zou worden ingeruimd "). Toen men nu ten jare 1619, bij het deportement van "Theodorus Herberts en diens Arminiaansch gezinden kerkeraad, hier een tweeden Contra-remonstrantschen predikant wensehte te beroepen: iemand, goed onder- legd in de theologie en in de talen; bij machte ,den weederspreeckeren den mondt te stoppen, alsoo de stadt vander Goude altyt was geweest het rattenest ende den dreckwaghen van alle ketterijen" ^) — zag zich het eon- sistorie onverhoopt gedwarsboomd door de plaatselijke overheid, die, in strjd met het uitgedrukt verlangen der Gereformeerde gemeenteleden, de predikantskeuze wilde doen geschieden volgens de kerkorde van 1591. 3) Vgl. Oud. Synod. avehief, III, 85, TI, n*. 54, en Brandt, a. w., dl. II, biz. 883. Dat inruimen der Gasthuiskerk ten beboeve der Gomaristen geschiedde 9 Dec, 1618, toen Gonda's predikant, Eduardus Poppius, mis geciteerde naar Dordt vertrok. Hij en zijn collega "Thombergen, ook Arminimanseh gezind, werden beiden afgezet en verbannen. Bartholomeus Nicolai, een Contra-remonstrant, trad later, met approbatie der magistrat, in Geuda als kerkedienaar op. Zie Acla syn. parl. Z. H., Leiden, 1619, art. T6, en de »Acta classis ordinariae" van 8 April 1610, vermeld op den dnwentaris van het archief van de classis van. Gouda, blz. 40, n?. 37. Gedurende het tijdsverloop nà Thombergens ontzet en vóór Nieolal's optreden, wend de dienst alvast in Contra-remonstrantschen geest te Gouda waar- genomen door vier ter nationale synode van Dordt gedeputeerde predikanten uit Zuid-Holland, onder wie zich ook Voetius bevond. Essenius, Orat. fun., p. 20. Vgl. Acla syn. part. Z. H., Leiden, 1019, art. 99, *) Hand. el; Gouda , 16 Jan. 1619. 296 ZEVENDEB HOOFDSTUK. Daarom besloot Gouda's kerkeraad, op aandringen der ie Leiden nog steeds vergaderde provinciale synode, het voorgenomen beroep wat uit te stellen en zieh den eersten tijjd te behelpen met ,leeninghe". Als echter de gemeente van Delft bezwaar maakte, haren herder en leeraar Sonneveldius tot dat doel af te staan'), zonden de Leidsche synodeleden uit hun. mid- den twee gedeputeerden, Swalmius?) en Voetius?), naar de stad Gouda, ten einde er met consistorie en magistraat in vreedzaam overleg te treden. Nauwelijks hier geko- men bemerkten beiden al ras, dat de gemoederen juist niet kalm gestemd waren. Zelfs ging het den volgenden Zondagmorgen onder de predikatie van Sonneveldius *), wien Delft ten langen leste verlof gegeven had Gouda's gereformeerden te helpen, zeer rumoerig toe. Evenals zijn medeafgevaardigde was ook Voetius getuige, hoe men met steenen wierp op het voorportaal der kerk; hoe er messen werden geslepen, banken verzet, honden bij de staart genomen en ,in het singen eijsselick tegen- geschreuwt"*). Daarbij liepen de drie gecommitteerden , toen zij na geéindigde godsdienstoefening buiten geko- men waren, groot gevaar door de woelige volksmenigte 7) Acla. syn. part. Z. H,, Leiden, 1619, art. 51. *) Eleazar Swalmius was predikant te Schiedam. 3) Voetius kwam hier dus om opnieuw dienst te doen. Zie hierboven, blz. 995, aant. 4, *) Sonneveldt, opgetreden in de Groote kerk, terwijl Nicolai preekte in de Gasthuiskerk, had bij die gelegenheid tot tekst gekozen: Matth. 9, vs. 37, 38. *) Toen Sonneveldius in zijne predikatie zeide: »Laet ons Godt danken, die sijne kerke, welke soo lang verdrukt is geweest, wer heeft wrijme- maekt, en de waerheit op veele plaetsen, en ook hier, als een mieuw licht op den kandelaer gestelt", hieven sommige hekelaarsters — wvrou- wen, die het vlas bereiden — zingende aan: »Het daeget uit den [s y het licht sehijnt over all" Zie Brandt, a. 1:0. dl. HII, blz, 819, 813. Em OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 291 onder den voet te worden getreden ) Ofschoon van plan, volgens den hun opgedragen last, 's namiddags wederom dienst& te doen, lieten zij op aanraden der overheid dat voornemen echter varen. De synodale broe- deren trokken zieh terug — om den eerstkomenden Zondag, 4 Augustus 1619, gesteund door brieven van zijne Prinseljke excellentie en heeren Gecommitteerden , het gestoorde werk binnen Gouda met gunstiger uitslag ie hervatten *). Niet altoos gelukte het Heusdens prediker en zijnen mededeputaten het doel hunner zending, gelijk hier, te bereiken. Dit was onder andere het geval, toen de Haagsche synode van 1624 Voetius met Henricus Arnoldi en Luderus Vogelsanek naar Hollands staten afvaar- digde in zake de kerkorde. Op hum verzoek, om, over- eenkomstig het besluit van voornoemde synode, provi- sioneel te mogen blijven bij de ordonnantie van 15806, tot die van 1618 en 1619, te Dordrecht, gearresteerd , door HH. Staten, met of zonder daarin aangebrachte weranderingen, zou zijn goedgekeurd, liet het antwoord zich wachten?); zoodat Voetius genoodzaakt bleek zijn lastgevers te berichten, hoe men ter dagvaart hunne resolutie ,noch approbeerde, noch improbeerde" "). T) Im Essenius, Orat. fum., die hierop doelt, staat p, 29: »ne die quodam gravissima quaeque nostro (n. Voetio) ab urbis (n. Goudae) sentina immine- bant, nisi consul Valck duobus stipatus Hictoribus propre templi fores ad- fuisset et coeptum jam tumultum sedasset". 7) Aeta syn. part, Z. H., Leiden, 1610, rk. 59. Vgl. Voet., Polit. eceles., i. H, p. 491; t. IH, p. 497. Brandt, a. w., dl. III, blz. 814, schrijft: I en sin medebroeders predikten toen in beide de kerken, die net solüeten wmeren beset". 3 Ofschoon door onderscheiden Hollandeche synoden bij herhaling daartoe wangezoeht, stellen hunne Edel Mogenden eene beslissing hierin gedurig wit, Vgl. dr. H. G. Kleyn, a. w., blz. 164. 4) Acla syn. pari. Z. H., Den Haag, 1624, art. 4. Vgl, daarmede die xan Gouda, 1620, art. 12, 91; en dis van Rotterdam, 1621 , art. 38. Em 398 , "EVENDE HOOPDSTUK. Beter gevolg had daarentegen het bezoek, in opdracht | derzelfde vergadering, door hem en zijne beide geest- verwanten, Arnoldi") en Buytendyck, te Leiden afge- legd bij Gerardus Johannes Vossius*) Naar aanleiding van diens geschrift over Pelagius") verzoehten zij den hoogleeraar zich ,tot contentement des sijnodi" nader te willen verklaren *) — zoo voor den kerkeraad der Leidsehe gemeente als voor de professoren der theolo- gische faculteit — omtrent eenige punten in het gemelde boek, tegen welke, volgens het oordeel der gezamenlijke broederen, maar al te gegronde bedenkingen warem in- gebracht. Zonder aarzelen beloofde Vossius, dat hij aam. het door hen uitgesproken verlangen zoo spoedig moge- lik zou gehoor geven; waarom dan ook de Haagsche vergadering hoogst tevreden betuigde: met Leidens pro- fessor in de rhetorica ,ten vollen gereconeilieert te sijn" ?). !) Acta. syn. part. Z. H., Den Haag, 1624, art. 39. Essenius, Orat. fun., p. 27, laat ten onrechte, in plaats van ArnoMi, den Schiedamschen predi- kant Nathanael Marlandus met Buytendyck en Voetius naar Leiden trekken. Vgl. Siegenbeek, a. w. dl. I, blz. 121. 3) Vgl. hierboven, blz. 993. Die onderhandeling met Vossius hield wer- schillende provinciale synoden bezig, van 1010 af tot 1628 toe. In de aeten van laatetgenoemde vergadering, te Delft gehouden, staat. art, 40, vermeld: »Betreflende de saecke d. Vossii, uijtgedruckt. art, 11. (t.w. der. vorige part. synode) hebben de gedeputeerde des sijnodi verelaert, dat d. Vossius belooft heeft dat hij bij alle gelegentheit. sal bethoonen, dat hij staet int gexoolen vandoe gereformeerde kercke, Waerbij de sijnodus goet gevonden heeft dese saeke te laeten blijven". 3) »G. J. Vossii historiae de controversiis, quas Pelagius ejusque reliquiae. moverunt, libri septem. Lugd. Bat. 1618". Vgl. dr. Rogge, Beschw. catat., st, I, afd, I, blz. 278, en Voet, Dispp. select, t. II, p. 718. *) Het »eort project" dier nadere verklaring was, om hierin zeker te gaan, alreede voor Vossius »by forme van apologie" ontworpen en gesteld. door de broedoren Arnoldi, Marlandus, Nienrodius en Voetius. Aeía sym. pari. Z. H., Den Haag, 1624, art. 10. 5) Acla syn. pari. Z. H., Den Haag, 1624, art, 39, Vossius was, met het einde van 1632, door HH. Curatoren der Leidsche universiteit benoemd tot gewoon hoogleeraar ín de welsprekendbeid en algemeene chronologie; OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 399 Niet minder naar wensch slaagde Voetius bij zijne commissie '), eveneens op dien tjj] ontvangen, met be- trekking tot de schriften en papieren der Dordtsche nationale synode. Immers was het de prijzenswaarde bereidwilligheid hunner Hoog Mogenden, welke hem en zijie mededeputaten, na daartoe gedaan verzoek, in staat stelde, bedoelde documenten behoorljk te bergen en voor het vervolg tegen mogelijke schade of verlies ?) te beveiligen ?. Vermeerderd met nog enkele andere geschriften, werden alle synodale stakken .in seventhien voluminibus bij malcanderen gebonden" — weggesloten in eene kist, die te 's Gravenhage, onder de hoede der Staten Generaal, trouw bleef bewaard ^). 