title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Mensen kunnen het anderzijde van de wetenschap de bodem in Wetenschap alvliet belangen en begeertes zich kruisen en woelen. Is de theorie mogelijkheden met de heerschende belangen, eerbiedig wordt dan haar uitspraak aangeboden en alom als orakel afgekondigd; bestaat er echter strijd dan moet de geldende theorie voor een nieuwe wijken, toegeeft liker en verdraagzamer dan die welke men afkeurde. Zet men op die heerlijkheid om in gebieden en dwalingen de grondslagen te zoeken van ons dogmata's, dan zal het minder vreemd schijnen, dat het empirische onderzoek op dit gebied nog zo weinig algemene erkende resultaten heeft opgeleverd, en dat men strijd blijft voeren over de eerste grondbeginselen, REDBEARING. Het is niet gemakkelijk de waarheid te ontdekken, wanneer men viist besloten heeft niet anders te vinden dan wat men vinden wil. Midden in het bedrijvig leven deze eenzijdigheid te ontwijken, is niet gemakkelijk; om altijd een politiek te volgen die naar begrippen luistert, in plaats van begrippen die luisteren naar een politiek, moet de studie van het staatsregt niet in de bemoeienissen van het fatsoenstaatkundig leven haar uitgangspunt vinden, en vaak zelden is dit het geval. Geen uitvatend voor van de betrekking, waar ik in deze oogenblikken aanvaard, dan dat zij tot de zelfstandige beoefening van het staatsregt bijna noodzacht; maar ook geen strenger plicht, die zij oplegt, dan de plicht om met dat voorregt (te werk te gaan). Ik ben zeer overtuigd dat het woelen en dringen van de staatkundige partijen, met al zijn ellende en gebreken, meer goede dan kwade vruchten belooft, mits men niet alleen aan die partijen het woord laat, en er althans enkelen overblijven, die voor alles naar beginselen vragen. Immers op den duur moet het volgen van de beste beginselen ook de beste politiek zijn. Ik beweeg mij geheel in de richting van de voorgaande opmerkingen, wanneer ik in deze oogenblikken uw aandacht vestig op het meest fundamentele vraagstuk aan het staatsrecht ter oplossing voorgelegd, het vraagstuk van het staatsbegrip. Welk uitgangspunt moet hij kiezen, die geheel vreemd aan partijgevoel, naar een vorm en gezonde ontwikkeling van het staatsrecht streeft? Wat is voor hem die staat, welks rechten en plichten hij zal nasporen? Hoe zal hij tot de juiste kennis van die rechten en plichten geraken, en vooral, hoe zal hij ze in overeenstemming brengen met de eischen van de individuele vrijheid, welke zich in de fundamentele gedachtewereldaard van de maatschappij zoo nadrukkelijk doen gelden? Belangrijke vragen inderdaad; belangrijk vooreerst omdat de uiteenlopende antwoorden, daarop in vroeren en oorlogstijd gegeven, de beste toelichting zijn van die wissende voorstellingen, welke ik zoo even bedoelde; maar belangrijk vooral omdat het antwoord op die vragen ongedeeltelijk de methode bepaalt, welke men bij de bestudeering van het staatsrecht volgen zal. Ik hoop dus dat gij mijne keuze zult billijken, wanneer ik u spreken ga over de betekenis van het moderne staatsbegrip. Het vraagstuk van de verhouding tussen staat en individu is betrekkelijk nieuw; het kan alleen daar oprijzen waar beiden in hunne vollen betekenis worden gehuldigd: de staat als het overal doordringend dwingend gezag, dat in naam van het algemeen belang aan individuele wilde keur perken stelt; het individu als de vrije persoon, wiens ontwikkeling niet alleen het doel is van eigen streven, maar ook het laatste doel van alle staatsbemoeijing en die zonder vrijheid van beweging in geen geval dat doel bereiken kan. Noch de oudheid noch de middeneeuwen hebben beide deze magten te gelijk in hunne zelfstandige grootheid gewaardeerd en noch de eene noch de andere konden zich dus aan strenge grensbepalingen gelegen zijn: de oude miskenden het individu en de middeneeuwen den staat. Het was zeker een magtige vooruitgang, vrucht van het ontwakend subjectief gevoel, toen de Grieken, met de oostersche theocratieën brekende, een staatswezen vestigden, dat op de zelfstandigheid van het aardsche leven gebouwd en bestemd was om dat leven te verheerlijken. Zonder een levendig besef van de waarde der menschelijke persoonlijkheid, ware dit groote doel - misschien de belangrijkste schrede voorwaarts, welke de beschaving immer heeft gedaan - nooit te bereiken geweest, maar die krachtige werking van het subjectief gevoel ging niet tot een erkenning van menschelijke individualiteit. De chaos van vroeger werd gescheiden, maar de zelfstandige deelen, welke uit dit ontbindingsproces te voorbeeld kwamen, waren geen personen maar steden. Tot zo ver en niet verder deed het streven naar subjectiviteit zich gelden: Wat men wilde was niet de vrijheid in de stad, maar de vrijheid van de stad: deze was de nieuwe samengestelde persoonlijkheid, die onafhankelijk tegenover de buitenwereld en aan deze door geen andere banden gebonden dan zij in de volle uitoefening van haar soevereiniteit vrijwillig had aanvaard, te geijl op eigen gebied zou streven naar volkomen ontwikkeling. Alle de krachten, lichamelijke en geestelijke, waarover die kleine republieken te beschikken hadden, harmonisch te ontwikkelen en ze alle dienstbaar te maken aan de grootheid van de gemeenschap, opdat deze meer en meer mocht beantwoorden aan dat architectonisch ideaal, waar de Grieken voor oogen hadden, hierin bestond, maar ook hierbij bepaalde zich hun streven. Wat de individuen betreft, hunne waarde was de waarde van de bouwstof, welke eerst door hare betrekking tot het grote geheel, waartoe zij moeten bijdragen, zin en betekenis verkrijgt; hunne vrijheid was het zich vrijwillig te laten leiden tot de taak, die zij als deelen van het geheel te vervullen hadden; was het vrij harmonisch medegevoel van het leven der gemeenschap; hun hoogste streven, hun eerzucht: bouwmeesters te zijn, persoonlijk bij te dragen tot het grote gemeenschappelijk werk, onsterfelijk te worden door hun medewerking aan een onsterfelijk gewerk. Allerminst zou tegenover de Romeinen de bewering passen, dat zij de waarde van het individuele leven hebben voorbijgezien: de grenzen van het privaat recht ruim te stellen en de persoonlijke soevereiniteit binnen die grenzen volkomen te verzekeren, was de taak die zij met onovertroffen beïrd vervulden. En toch moest de grote kwestie van de verhouding tussen staats- en privaatmacht ook hun vreemd blijven. Een scheiding van publiek en privaat recht in de hedendaagse betekenis van het woord kenden zij niet. Hun uitgangspunt was hetzelfde als het Griekse: een krachtige gemeenschap op uiterst beperkt grondgebied, maar in plaats van de volkomenheid van die gemeenschap voor zichzelf als een eigen objectief doel na te jagen, zochten zij daarin slechts een werktuig tot verhooging van individuele kracht. Naar de heerschappij over dat werklig 4ogen eerst de verschillende klassen te Rome, later de verschilde volken aan Rome onderworpen, maar als een middel om persoonlijk meer kracht te ontwikkelen, niet als een reproductie, dat helaas als burgers van de staat toe kwam. Geen van de mededingers dacht er dan ook aan om wat hij voor zich verwierf, vrijwillig ook aan anderen af te staan, omdat het deze minder toekwam dan hetzelfde zichzelf. Het vraagstuk van de verfassingskwestie staat en individu onderstelt de erkenning van een objectief recht, buiten den wil van beiden bestaande en voor beiden bindend. De heengeschiedenis miste een eelsthandige moraal, en daarom moest zij vreemd zijn aan een kwestie, die ten slotte een zuiver morele kwestie is. Aan het Christendom is de wereld het zedelijk gegeven, de maatstaf verschuldigd, welken men voor de juiste bepaling van staatsrecht naast algemene mensenrecht noodig heeft; maar aanvankelijk gaf het ook niet meer dan dat: een groot beginsel van de feitenstaat van de oudheid gaf, maar niet meer: de theorie van de algemene mensenwaarde, maar niet daarom nog niet haar verwezenlijking in het staatsrecht. Er moesten vele eeuwren verloopen eer de maatschappij deze was met die nieuwe levenwekkende gedachten; en daarenboven het Christendom had aanvankelijk in het begin van eigen ontwikkeling te stelselmatig van alle levenloosheid op het staatsrecht afzien, om dien aan zijn eindelijke zegepraal spoedig te kunnen verwerven. 't Was meer een belofte voor de toekomst dan dat die het bragt. In een opzicht dreigde zelfs achteruitgang: het doel, door de Grieken met zooveel moeite bereikt, de volkomen zelfstandigheid van het staatsverband, tegenover de godsdienst, een gevaar. Een nieuwe theocratie rees op, wel niet zoo absoluut als de oostersche, maar toch krachtig genoeg om de maatschappij weer in de banen van de Griekse beschaving terug te dringen. Het was evenzogoed niet Boeddha's heerschzucht, wellicht zelfs tegengeborst, die er toe leidde, als wel de eenvoudigheid van het aardse. De christelijke voorstellingen van een toekomstig leven drukten zwaar op het heden; - zóó ver dit geen voorbereiding was van die toekomst, was het belemmering, niet meer van zelfstandigheid, waarde kon geen spraak zijn. De deligke spreekt de heilwachte opvatting nog in de bekende middeleeuwse leegte tussen kerk en staat: de eerste de geest, de laatste het lichamelijke; de priesters, dragers van het geestelijk zwaard, de keizer van het wereldlijke. Oppervlakkig gezien was het een scheiding die men maakte, maar het wierlijke doel was geen ander dan om de volkomen eenheid te constateren. Beiden tezamen vormden een mensen: de staat op zichzelf was een ziel- karakter lichaam, zonder ander licht of leven dan zijn natuurlijk hoofd, de kerk, dat eten wille overstorten. Het staatsregt was geen menschelijke wetenschap, teunende op beginselen door de mensch in het belang van aardsche doeleinden gesteld; zijn beginselen lagen in de openbaring. De bestuurlijke orde zei ze aanwijzen en de staatsman had ze enkel toe te passen, — minder hooger toezicht nog wel. De staat was een vaderlijk behuizing en een paedagogus en opvoeder. Men had de individuen een vrije persoonlijkheid toegekend, maar enkel in naam; alle de voorrechten daaraan verbonden moesten zij vooropgeven om die later in een onbestemde toekomst te beter te genieten. Voorhanden zouden ook zij bouwstoffen zijn; 'is waar bouwstoffen van een gothische en niet meer van een griekse tempel, maar in elk geval bouwstoffen, werktuigen voor een doel dat buiten hen ligt, en nog wel werktuigen die zich niet vrijwillig kwamen voegen als de griekse, maar luisteren moesten naar de hand van een meestal buiten en boven hen. Langzaam zou het Christendom zich losmaken van het juk van deze nieuwe theocratie en zijn eerste beginselen weer in hun oorspronkelijke zuiverheid ontwikkelen, maar hiertoe was tijd noodig. Om zich reeds veel vroeger op practisch gebied te doen gelden, om het staatsregt in de middeleeuwse tijden te maken tot wat het meest overal werkelijk geweest is, de volstrekte antithese van het griekse staatside, had het Christendom behoefte aan een zeer sterke bondgenoot. Die bondgenoot was het Germaanse ras, even eenzijdig in zijn opvatting van de vrije persoonlijkheid als de Grieken in hare opvatting van de staatsegoed. Voor de Germaan was de individuele soevereiniteit alles. Hij zag in de samensmelting van allen tot een groot geheel iets wat niet een dadelijk verbeurdverklaren dan toch een bedreigen van die soevereiniteit. Hij duldte geen krachtig georganiseerd, altijd werkzaam toezicht, omdat dit aan zijn vermogen om zichzelf te beschermen deed twijfelen en zijn recht daarop beperkte. Hij duldte zelfs geen geregelde medewerking, geen aanhankelijke bescherming van de staat, omdat die medewerking zijn zwakheid zou verraden en die bescherming kon doen twijfelen aan zijn vermogen om zichzelf te verdedigen. De oorspronkelijke germanische geest, ziedaar de grote vijand, welken de oude begrippen van staatseenheid op hunnen weg ontmoetten; Germanen en Romanen stonden tegenover elkaar, beiden even eenzijdig. Beiden verdedigden een onsterfelheidsbeginsel, maar geen van beiden een volledig beginsel. Beiden waren onoverwinnelijk, maar beiden ook ongeneeslijk zwak. Voor de Germanen geen heerschappij, geen overwegende invloed op de wereldgebeurtenissen, geen duurzame ontwikkeling zonder de kracht, welke de oudheid aan haar staatseenheid ontleende; voor de Romanen geen wasdom in de nieuwe maatschappij, geen levende kracht, zonder erkenning van die zelfstandige individuele rechten, welke het Christendom openbaarde en de Germanen reeds voor die tijd als heilige rechten vereerden en handhaften. Eeuwen waren er noodig, eer de twee eenzijdige beginselen vrijwillig tot een harmonisch geheel konden samenvloeien; het genie van Charlemagne kon voorloopig niets meer uitwerken dan een transactie, de feodaliteit: de romeinse gedachte toegepast met behulp van een zuiver germanische methode; — geen eenheid, maar een samenvoeging van duizende en duizende zelfstandige deelen, welker hierarchisch verband men eerbiedigde: B boven A en C boven B; — talloze kleine draden, uitloopende in enkele grote, aan de keizerlijke troon vastgemaakt. Zonderling maar bewonderenswaardig weefsel! Onhandelbaar werktuig, maar niet zoo of het zou onder sommige omstandigheden met goed gevolg kunnen gebezigd worden. Minimum van kracht door een groot lichaam uitgewerkt, maar toch altijd eenige kracht. REDEVOERING. 41 De transactie was trouwens een ongelijke, want de Germanen brachten vrij wat meer dan de Romanen tot het gemeenschappelijk werk bij. Ter naauwemood mag men, sprekende van die dagen, het woord staatsrecht noemen, wat de betrekkingen die werden geknoopt bleven zuiver civiel-rechterlijk van aard: 't waren souvereine individuen en souvereine corporaties die zich onderling en met derden meest contractmatig verbonden tot het leenen van bepaalde diensten, maar zelden buiten genot van wederdienst ingewikkeld. Van theorien over de natuurlijke rechten van den mensch en van pogingen om die leerstellige rechten tegenover een alvermogenden staat te verdedigen, kon onmogelijk sprake zijn; als men klaagde dan was het over niet naleving van stellige verplichtingen, vroeger aangegaan; als men eischte dan was het op grond niet van abstracties, maar van privilegiën, gewoonte, oude herkomsten; in een woord, klagende en eischende, verdedigde men slechts zijn wettig eigendom. Het recht bestond feitelijk, niet de rationele grondslag waarop het steunen moet. Eindelijk zou die strenge antithese zich oplossen in een nieuwe synthese: den staat, vertegenwoordiger van de volkomen eenheid en tegelijk handelaar, althans in naam, van de volksvrijheid. Op verschillende wijzen kwam die harmonie tot stand: hier, zoo als in Engeland, door het vrijwillig samenvloeien van de verschillende volkselementen; elders, als in Frankrijk, door de overmacht van het centraal bestuur. De eenheid kon trouwens niet uitblijven; de scheiding tusschen de verschillende klassen moest allengs minder scherp worden; 't was een kwestie van tijd, en meer nog een geografische kwestie. Werkelijke afzondering had de scheiding in het leven geroepen, samenwoning moest ze doen ophouden. Het beginsel van de vrije eenheid is zijn triomf meer verschuldigd aan de bouwmeesters onzer oudste steden en aan de ingenieurs van de eerste grote wegen dan aan de bespiegelingen van wijsgeeren. Nog krachtiger werkten de staande legers hetzelfde doel in de hand: slechts uit onvermogen en hulpeloosheid had het Romanisme in de transactie van de feudaliteit berust; het koningschap wist op in zelfstandige macht, en de kastelen van den adel hielden op belemmeringen en grenslijnen te zijn. Men klaagt niet over het despotisme dat er uit voortvloeide; het had zijn voordeel als onwaar deepbaar werktuig van de vrijheid. Zonder de harde band van de meester zou de onwillige Germaanse grond niet tot innige samenwerking hebben geleend, en zou dat geen noodzakelijk staat met zijn weening en zijn wonderen. Het individualisme zou trouwens spoedig geleid hebben naar de alleenheerschappij te streven. De staatsverhouding bracht eindelijk het grote probleem dat mij hier bezighoudt, het probleem van de betrekking tussen orde en vrijheid. Zolang de orde onbepaald heerste, als in de oudheid, of de vrijheid onbepaald, als aanvankelijk bij de Germanen, kwam geen grensbepaling te pas; maar nu werd het doel orde en vrijheid. Ook daar waar men minder gelukkig was dan in Engeland, nog eeuwen moest zien verloopen, eer de grenscheiding wettelijk werd vastgesteld, moest de kwestie althans den wijsgeer bezighouden. Aan de eenete kant doet het overgewicht van den staat zeker daartoe sterk genoeg gevoelen, en aan de andere zijde had de oude germaanse vrijheid te diep sporen achtergelaten dan dat enige centralisatie, hoe drukkend ook, de herinnering aan dat antecedent immer zou kunnen uitwissen. Was die staatsmacht, welke allengs aangroeiende alle sfeer van het burgerlijk leven doordrong, louter veele magt, of had zij een beperking en zoo ja, welken omvatte haar rechtmatige heerschap alles, of wel bleef er een terrein over waar het individu, en het individu alleen als souverein gold, en zoo ja, waar lag dat terrein en hoe ver strekte het zich uit? Alle deze vragen werden gesteld en in zeer verschillende zin beantwoord: hier kwam men tot een wettiging van vorsten-despotisme en ginds werd het beginsel van volstrekte volkssoevereiniteit voorgesteld. Een toch opmerkelijk verschijnsel — hoe uiteenlopend ook de conclusies waren, in hoofdzaamheid stemden toch alle theorieën overeen, omdat alle hetzelfde uitgangspunt hadden en naar dezelfde methode waren opgesteld. Men vroeg naar het wezen van de staat, maar zocht dit minder in de staat zelf dan in het wezen van de mens. De sterke invloed, welken de middeleeuwse begrippen uitoefende, bleek duidelijk uit alle wijsgerige beschouwingen omtrent dit hoogst aangelegen onderwerp: allemaal, Machiavelli en Jean Bodin, Hugo de Groot en de Romeinse Nobele, Hobbes en Locke, — zetten het individu vooruit in denken, hem voorop en de staat en in het genot van onbeperkte soevereiniteit. REDEYEFTING. Men mogen verschillende denkbeelden hebben over de eigenlijke definitie van de staat, welke tot feit veeleus aan den staat aanleiding gaf, hierover is men het eens, dat wat de staat is en wat hij vermag, alleen van het individu komt. Elk heeft iets van het zijne weggegeven en uit die samengevoegde delen is de staatsmacht te voorschijn gekomen; aan allen zweeft het oncontract voor den geeften, ofschoon niet allen die gedachte even duidelijk uitgesproken. Wat al die wijsgerige stelsels gemeen hebben is van veel meer gewicht dan wat ze onderscheiden: de staat een werktuig, welks vermogen aan het menschelijk vermogen is ontleend. Ziedaar de premisses van elke theorie, en over die premisses bestaat geen tegenspraak. Moet men nu komen tot despotisme of tot volkssouveränität? Over deze vraag liep de hoofdstrijd, maar die strijd was inderdaad van vreemde gewicht dan men in die dagen meende, en gold veel meer de politiek dan het eigenlijk staatsrecht. Immers, vorsten-despotisme en volkssovereigniteit — namelijk in den zin van onbeperkte volksmacht — zijn inderdaad slechts twee namen voor dezelfde zaak; getuige het feit dat de eerste verdedigers van de volkssouveränität de Jesuiten waren, die met behulp van deze theorie het despotisme van den Paus wilden verheffen boven het despotisme van den wereldlijke vorst; getuige vooral Machiavelli die de beide openbaringen van het absoluut gezag gelijktijdig in bescherming neemt, en door de een tot de andere wil komen. Welk gevoelde van zijn vrijheid de mensch werkelijk heeft verpande en op welke voorwaarden, deze kwestie kon een vruchtbare bron van discussie uitmaken, inderdaad was het geschil onoplosbaar, omdat het contract waarop alle partijen zich beriepen, nergens te vinden was. Bij gebrek daarvan kon men slechts letten op de eigenaardigheden van de menschelijke natuur, en al naar mate dit onderzoek uitviel, al naar mate de mensch voorkwam of als een wezen in alle eeuwigheid tot zelfregering buiten staat of als een dat om zijn hooge bestemming juist tot zulk een zelfregering schijnt aangewezen te zijn, al naar die mate moest ook het antwoord uitvallen. Hobbes en Rousseau twisten niet over het werktuig, den staat, maar over den ingenieur die het drijven zal, en in zoverre ligt er niets vreemds in de bewondering welke Rousseau voor zijn grote antagonist en voorganger aan den dag legt. Feitelijk verdedigen zij hetzelfde stelsel. Wat dat stelsel in de praktijk werkt, is gebleken (tijdens de grote Franse omwenteling) en zou op nieuw blijken indien de socialistische en communisten theorieën, welke in de staatsleer van Hegel niet weinig voedsel vonden, ooit mochten worden toegepast. Intussen niet de geheele filosofie kwam tot zulke eenzijdige en absolute conclusies als ik daar zoo even noemde. Allen mochten de oorsprong van de staat in de mensch zoeken, niet allen zagen over het hoofd, dat deze, door eene zedelijke wet gebonden en beperkt, aan zijn schepping, de staat, geen almacht konde leenen, welke hemzelf vreemd was. Indien de mensch een deel van zijn macht afstond, dan moest dat deel onderworpen zijn aan dezelfde zedelijke wet, welke zijn eigen wil, zijn geheele persoonlijkheid beheerschte. Reeds Hugo de Groot wees er op en daarom is diens theorie het uitgangspunt geworden van eene meer rationale beoefening van het staatsrecht. Duitsland vooral heeft het eerst door Thomasius en het laatst door Kant die theorie verder ontwikkeld en dat begrip van den rechtstaat gevestigd, 't welk gedurende eene lange reeks van jaren als het alleen deugdelijke werd aangemerkt. Was de macht van den staat reds daarom eene beperkte omdat zij ontleend wordt aan een beperkt wezen, dan moest men de grenzen zoeken in het doel dat aan de vestiging van den staat ten grondslag ligt, want slechts zoveel kon de mensch van zijn eigen macht hebben afgestaan als ter bereiking van een bepaald aangewezen doel volstrekt noodig is mogt. Van daar die vele en scherpzinnige nasporingen naar het wezen van den staat en zijn bestemming, nasporingen welke hierop uitliepen, dat men den staat leerde kennen als de instelling met de handhaving van het recht belast. 't Is minder tegen die conclusie van den rechtstaat zelf dat men later opkwam dan wel tegen de wijze waarop zij werd verkregen en de gevolgen die men er uit opmaakte. Nog altijd vasthoudende aan het eenmaal ingenomen standpunt, had men in het wezen en de behoeften van den mensch het staatsdoel nagespoord; men had dat doel in abstracto vastgesteld en wilde nu uit de dus verkregen theorie betoogen wat al of niet behoorde tot de macht van elken staat in het bijzonder. Zonder eerbied voor het werk der natuur, wilde men elken staat den gevonden maatstaf aanleggen en met doelooos wegkappen al wat die maatstaf buitensloot. 't Was immers een menschelijke schepping, een kunstproduct, waarmede men te doen had. Niet altijd was echter de maatstaf dezelfde, en van daar dat naast de werkelijke staten nog eens bijna zoo vele theorieën van abstracte staten kwamen als er wijsgeerige stelsels waren. In de wereld deed zich een dubbele invloed gelden, die in onderling tegenovergestelde richting op de bepaling van den maatstaf terugwerkte: hier het streven van den staat naar uitbreiding van macht, en daar de zucht van de individuen om zich zoo vrij mogelijk te bewegen en den bemoeizieken staat terug te dringen. Het eerstgenoemde streven was het sterkst in de werkelijkheid, het laatstgenoemde in de theorie. Naarmate de innerlijke kracht van de staat toenam, zijn vermogen om zich in alles te mengen groter werd; naar mate er vooral nieuwe socialistische denkbeelden oprezen, die naar het staatsvermogen terugwilden, naar die mate toonde de theorie zich strenger. Handhaving van het recht in alle sferen, maar ook niets meer, dit was de arbeid van de staat; men had tijdens de grote Franse omwenteling ervaren wat een staatsmacht betekent, die zich door geen grenzen gebonden acht, en wenschte geen vernieuwing van die ervaring. Het individu moest zich vrij bewegen : dit was de hoofdzaak, en daar niemand anders dan hij de verdeeling maakte van hetgeen eenerzijds aan de staat en anderzijds aan de persoonlijke vrijheid zoude toebehooren, zoo laat het zich duidelijk genoeg verklaren, dat de mensch voor zich het aandeel van de leeuw bedong, — namelijk altijd in de theorie. 't Is waar, de ingenomenheid met eenmaal opgevatte theorie kon niet zo ver gaan, of men begreep soms dat het noodig was van haar strenge toepassing af te wijken. Stuitte men op staatsbemoeijingen, welker strenge noodzakelijkheid niet te loochenen viel en die toch niet pasten in het eenmaal afgemeten kader van de rechtstaat — bemoeijingen met het onderwijs bijvoorbeeld — dan was men wel verplicht de theorie wat uit te zetten en te gelijk de bedoelde bemoeienissen zoo te wringen, dat zij op het gebied van de rechtstaat konden worden toegelaten. Duidelijk bewijs, dat naar het oordeel van de theoretici het accommodatiestelsel met de staat zoomin als met de hemel is buitengesloten. Ik hoop niet dat men mij zal ontrouw maken een geliefd vaandel beschuldigen, wanneer ik hier als mijne meening te kennen geef, dat vele beoefenaars van de staathuishoudkunde met hun blind laissez-faire, een ruim aandeel hebben gehad aan die te enge grensbepaling van de staats- macht, en dat even de natuurlijke verdedigers van het eigendomsrecht, de staat meer dan eens hebben willen berooven van hetgeen dezen inderdaad toebehoort. Het ging niet aan uitsluitend van het standpunt een vreemde wetenschap de macht van den staat te bepalen, en het was een miskenning van die zuiver empirische methode, welke zij bij hunne eigen onderzoeken plegen te volgen, wanneer de staathuishoudkundigen het begrip van den staat eenvoudig uit het beginsel van de arbeid- en verdelen meenen te mogen opmaken. Natulijk dat zij voor zich ruime vrijheid eischten; dat zij streefden naar hetgeen de Fransen zo pluistisch noemen, liberté des conductes, maar het kon dan ook schier niet anders, of bij dat vrij uitslaan van armen en ellebogen, moest soms onwillekeurig aan den staat menige harde stoot worden toegebracht. Gelukkig waren het meest stooten op papier! Het bleef intussen niet geheel en al een wetenschappelijke strijd, want zowel niet rechtstreeks, toch deed de theorie zich vaak in de praktijk gelden, met name bij de toepassing van het vertegenwoordigend regeringsstelsel. Men beschouwde dan het gouvernement als den vertegenwoordiger van hetgeen communis een noodzakelijk kwaad genoemd werd, terwijl de volksafgevaardigden zichzelf aanmerkten niet alleen als de natuurlijke vertegenwoordigers, daartoe hadden zij het recht - maar ook als de uitvoerende voorstanders van het vrijheidsbeginsel. Men kreeg op die wijze twee vaders, gouvernement en vertegenwoordiging, die elk op hun eigen en bijzonder beginsel geleid, vijandelijk tegen elkaar overtonden. De laatste kon dus een uitnemend bewaking corps vormen en een toetsende, menige misbruik verhoeden, toch werd de gezonde ontwikkeling van den constitutionele regeringsvorm zodoende machtig belemmerd. Immers voor zulk een gezonde ontwikkeling is het vaderlijk noodig te begrijpen, dat, ofwel schoon gescheiden, Tegen- en vertegenwoordiging toch inderdaad slechts twee delen vormen van een geheel, en dat zonder samenwerking van beiden aan de roeping van den staat niet kan worden voldaan. REDEVOERING. Meer in het bijzonder heeft Frankrijk tusschen 1830 en 1848 bewogen, welke een magteloosheid die verkeerde opvattingen kan uitwerken. In die toestand vond dat wat ik de moderne staatswetenschap zou willen noemen, de grote kwestie, die mij hier bezig houdt: een theorie en een praktijk, die elk haren weg gingen en door een niet te dempen kloof gescheiden waren. Een theorie die zich uitgaf voor de verklaring van wat de staat is, en die toch nergens op het wereldrond een staat konde aanwijzen, gelijkende op het portret dat zij geteekend had. Men vroeg zich echter niet al te gemakkelijk met spitsvondige interpretaties tevreden stellen; er moest een verzoening tot stand komen, en de wijze hoe kon niet moeilijk te vinden zijn. Het was er slechts om te doen een andere methode te volgen, en in plaats van eerst in abstracto vast te stellen wat de staat behoort te zijn, in het wezen van het bestaande zelf naar een maatstaf te zoeken. De weg van ervaring, welken men daartoe moest inslaan, was niet nieuw. Aristoteles had het reeds bewandeld en op die weg waarheden gevonden, welke men sedert maar al te veel uit het oog verloor; bovenal deze waarheid, dat de mensch een gezellig wezen is, een φύσες πολιτική, dat wil zeggen een wezen, dat daar het buiten de maatschappij nimmer is waar- genomen ook daar buiten niet kan worden gedacht. Individu en staat komen overal voor als aan elkander vastgeklonken. Zou het ook kunnen zijn dat zij onafscheidelijk waren? Dat zij tot elkander behoorden als het schelpdier tot zijn schelp, die met elkander geboren worden en opgroeien; de schelp zwak als het dier zwak is, maar wassend in vermogen om weerstand te bieden naarmate het eigen vermogen van het dier grooter wordt? Zouden dat individu en die staat, vertegenwoordigers van twee schijnbaar heterogene magten, ook de openbaring kunnen zijn van één zelfde goddelijke gedachte; zouden zij — om een gelukkig beeld van Joseph Held te bezigen — hoe ook onderscheiden, toch werkelijk als de Siamese broeders kunnen zijn van oorsprong en aan één zelfde wet van ontwikkeling gehoorzamen? Men moest voor goed breken met al de oude abstracties en langs historisch empirischen weg tot de kennis van de 48 J- T. B D IJ S waarheid trachten op te klimmen. Mogt men dan beginnen met een on- historisch feit als uitgangspunt van de geschiedenis aan te nemen? Mogt men hier afzien van dat heilzaam scepticisme, 't welke op elk ander gebied van wetenschap zoo voortreffelijk was gebleken? Het ging moeilijk aan: de natuurstaat door het menschelijk brein uitgedacht tot verklaring van eene vooropgestelde theorie, kan voor de geschiedenis slechts zijn een minimum, niet een volslagen gemis van staatsbedrijvigheid. Het was trouwens niet eens noodig zich op zulk een non liquet te bepalen om de theorie van den natuurstaat met goed gevolg te bestrijden. Wat beweerde die theorie? Dat de staat een product zou zijn van den menschelijken wil, en dat het staatsgezag oorspronkelijk bij het individu zou hebben berust. Maar hoe kan het individu van den aanvang af hebben gehouden aan het gezag eener instelling, welke nog moest worden in het leven geroepen? Het individu kan zijn individueel gezag afstaan, maar ook niets meer; het zooveel verder reikend staatsgezag is natuurlijk eerst met den staat zelf in het leven gekomen. Daarenboven, men verlangt grensregeling tussen orde en vrijheid; en natuurlijk, want niet alleen dat elke bladzijde der geschiedenis van de behoefte aan zulk een regeling getuigt, ook de rede wijst het aan. Zolang tot de vrijheid ook behooren zal het recht om niet gestoord te worden, is voor haar bestaan de orde een onmisbare voorwaarde. Even als de figuur eerst ontstaat door het trekken van de lijnen, zo ook de vrijheid eerst door hetstellen van de grenzen, welke haar van de orde gescheiden houden. Er moet dus een scheiding bestaan, maar hoe zal die mogelijk zijn wanneer de staat inderdaad is wat de oude theorie voorgeeft: een product van den menschelijke wil, een levenloos werktuig, veel minder dan een slaaf? Waar is de grens tussen het recht van den mensch en het recht van zijn werktuig? Neen, Rousseau had gelijk: consequent denker bij uitnemendheid, had bij uit de oude theorie al de gevolgtrekkingen opgemaakt, die er werkelijk in liggen opgesloten. Is de staat menschenwerk dan heerscht het individu oppermachtig; dan is hij alles, de staat niets. Alleen personen hebben rechten. Een van beiden dus: of men erkent het onmisbare van een scheiding tussen staat en individu, of op het voorbeeld van oudheid en middeneeuwen ziet men van elke grensbepaling af. Het laatste is onmogelijk zonder het kostbaarste prijs te geven wat de europeesche beschaving ons gebracht heeft. Er moet scheiding zijn, maar dan ook moet de staat meer zijn dan een louter werktuig. Hij is dan een levend orgaan. In deze eenvoudige opvatting ligt het zwaartepunt van het moderne staatsrecht. Het gewicht van die nieuwe opvatting wordt niet licht te hoog geschat: zij heeft aan de wetenschap een ander voorkomen gegeven. Immers organisme tegenover mechanisme wil zeggen goddelijk werk tegenover menschenwerk, natuur tegenover willekeur. Dat de mensch vrij heerst over zijn werktuig; dat hij het samenstelt, wijzigt en nog eens wijzigt, want het werktuig is doode stof; de gedachte die het leidt woont in hem, de maker. Maar hij eerbiedigt het organisme, want het organisme is niet zijn schepping en dus ook niet zijn slaaf. Het heeft een eigen persoonlijkheid, een eigen inwonend idee waardoor het is wat het is en waaraan het alleen moet gehoorzamen. Zeker, de mensch kan ook dat organisme aan zijn belangen onderwerpen, maar op dezelfde voorwaarde waarop alle natuurkrachten ter zijner beschikking staan, de voorwaarde dat hij, mensch, zich onderwerpt. Het geheim van de menschelijke heerschappij over de natuur ligt in het slaafs dienen van haar wetten. De verhouding van den staat tot den mensch wordt nu een geheel andere: de laatste kan er niet meer aan denken willekeurig hier af te snijden en daar bij te voegen, en dus uit eigen macht volkomenheid een delimitatie in te voeren. Wil hij weten wat tot den staat behoort, hij spore dan de gedachte na, welke aan dat organisme ten grondslag ligt, en beslist zonder aarzelen: dat alles wat noodig is tot het verwezenlijken van die gedachte, ook ligt binnen de grenzen van de staatsbevoegdheid; nog sterker, dat de staat op dit alles een stellige aanspraak heeft, en dat, wordt die niet ingewilligd, het organisme verkwijnt en zijn vermogen om den mensch te dienen geheel of gedeeltelijk wegsterft. De staat ligt onder dezelfde zedelijke verplichting als het individu: de verplichting om volmaakt te worden, en het recht van beiden moet zich dus uitstrekken tot alles wat daartoe noodig is. Maar als dat de twee persoonlijkheden, staat en individu zich overeenkomstig hun natuur beide vrij ontwikkelen, is dan het gevaar niet groot, dat zij elkonder elkaar belemmeren, ja onmogelijk maken? Redelijk is dat niet, omdat de staat enkel is door de mens en dat niet gericht kan zijn tegen de mens. Hij is een zelfstandige goddelijke gedachte, maar een gedachte welke de mens verwezenlijkt, welke hij moet verwezenlijken, omdat hij mens is. Waar hij gaat, neemt hij de staat met zich mee als zijn kostbaarst kleinood, en dat onder de drijfmacht van twee onsterfelijke behoeften: behoefte aan macht en behoefte aan vrijheid. Zijn instinct zegt hem, dat hij, op zichzelf het gebrekkigste werktuig van de natuur, in gemeenschap met anderen het edelste en volkomenste wordt, en daarom schept hij in de staat de meest volkomen gemeenschap. Zijn instinct zegt hem, dat als orde bestaanbaar is zonder vrijheid, vrijheid daarentegen zonder orde zelfs niet kan worden gedacht; dat eerst door de orde de vrijheid gestalte, dat is leven, verkrijgt, even als de stempen door het vlees waarin hij wordt afgedrukt; kortom dat orde de pen is waarmee het woord vrijheid geschreven wordt, - en in de staat schept hij het idee orde om dus het idee vrijheid te verwezenlijken. En die staat zou zijn wat men vroeg, noemde, een noodzakelijk kwaad, een beperking van macht; die staat welke juist door den dorst naar macht en naar vrijheid in het leven is geroepen? Men hoeft trouwens slechts een blik te werpen op het wezen van den staat om zich dadelijk te overtuigen, dat de volkomen ontwikkeling van dat wezen nooit een gevaar kan zijn voor de individuele vrijheid. De staat is een gemeenschap van mensen en voor menschen; deze zijn te gelijk werktuig en doel, want in ordeming ligt de wonderbare diepte van de zedelijke wereld - het zijn woorden van Stahl waarop ik mij hier beriep - dat de vangere macht en orde de mensen overal niet minder tot doel heeft dan doel is voor hen. Van een alles doordringend gezag door den staat over de individuen uitgeoefend kan geen sprake zijn, want deze hebben evenzeer een eigen persoonlijkheid als hij zelf. Ook hebben zij een taak opgelegd en zij moeten diezelfde vervullen. De staat die er zich in mengde, die een deel van deze uitsluitend menschelijke taak op zich zou willen nemen, zou niet alleen geraken buiten zijn sfeer, welke echter de gemeenschap en niet het individu omvat, maar hij zou ook lichteren tegen zijn eigen organisme, hij zou zelfmoord plegen. Verlies van menschheid waaraan ook zijn menschelijkheid behoort, belemmert de vrijheid, maakt de staat ook op een tegenstrijdigheid van mensen te zijn. Maar er is een andere taak die overblijft en welke juist uit de individuele eenheid voortvloeit. De mensch heeft ruimte noodig voor zijn vrije ontwikkeling en hij is van alle kanten beperkt; hem is een doel voorgelegd, en talloze belemmeringen rijzen er op tegen hem en dat doel, belemmeringen welke hij alleen niet bij machte is terzijde te stellen. Hij roept de vrije hulp in van anderen, en met vereenigde krachten, krachten welke zich onder verschillende vrije maatschappelijke vormen opdoen baren, worden die belemmeringen althans ten deel uit den weg gegaan. Maar anderen blijven over, en wat meer zegt, met al het goede dat ze brengt, heeft de vrije gemeenschap zelf nieuwe belemmeringen geschaft, belemmeringen die voortvloeien uit de kracht, welke anderswillenden op mensen aam, want de mensch kan de mensch tot last zoowel als tot zegen aan. Ook hierin moet voorzien worden, want nog eens zonder onbelemmerde ruimte geen vrijheid, geen mogelijkheid voor de mensch om zijn plicht te vervullen. Daarom vraagt de mensch recht, door Ahrens zojuist genoemd: dat wat zijn moet, opdat iets anders zou kunnen zijn - iets anders; namelijk de zich ontwikkelende en naar volmaaktheid strevende mens. En daarom ook noemt hij dat recht heilig, omdat het voor hem het meel bevat de bevoegdheid om zijn heilige plicht te vervullen. En zij daar dan ook het ware staatside, ziedaar de verklaring waarom de mensch op alle trappen van beschaving den staat zoekt en verwezenlijkt; dat wil zeggen de instelling die het hem mogelijk maakt te zijn wat hij wezen moet; de instelling dus die vooreerst het recht handbaar en voorts ook die andere belemmeringen wegnemt, welke hij noch zelf noch in vrije gemeenschap met anderen wegnemen kan. De staat behoort bij het individu als de voorwaarde tot het doel, als de ruimte bij het lichaam; zij zijn onafscheidelijk. Eene instelling, berustende op het idee dat ik hier trachtte te ontwikkelen, moet souverein zijn, zij moet dit wezen niet alleen omdat het geheel meer is dan het deel, maar ook omdat het geheel nooit rijkander tegen het deel kan overstaan. Elke ontwikkeling van de gemeenschap in haar natuurlijke richting; elke ontwikkeling die allechts strekt om voor den mensch de mogelijkheid om zich te volmaken vroeger open te stellen dan zij tot nu toe was, is in het belang zelf van het individu, wiens rechten daardoor schijnbaar worden gekwetst, terwijl omgekeerd, wanneer het individu door de volle ontwikkeling van zijn vrijheid de rechten van den staat mocht verzwakken, hij zelf door die verzwakking meer schade zou lijden dan de begeerde ontwikkeling hem zou kunnen baten. De vraag wel eens gedaan of de maatschappij niet hooger moet worden gesteld dan de staat? — is er dan ook geen voor het moderne staatsrecht. Immers in een toestemmend antwoord zou stilzwijgend liggen opgesloten, dat er in den staat een recht denkbaar is, zich uitstrekkende tot de be- voegdheid om aan de gemeenschap de voorwaarden te ontnemen, welke voor de volmaking van haar individuele leden noodig zijn. Zonder soevereiniteit en eenheid van de staat is vrijheid ondenkbaar, en in zoverre mag men beweren, dat de oudheid, welke de staatseenheid vestigde, weinig minder voor de vrijheid heeft gedaan dan latere tijdvakken, die meer onmiddellijk de rechten van het individu in bescherming namen. De grootheden van den moderne staat - zegt Smitthenner - is hierin gelegen, dat alle onderdanen vrij en alle vrij onderdanen zijn. 