title: Annales Academici
creator: None
text: Ziedaar dan de stelling, die het onderwerp mijner rede uitmaakt, toe- gelicht en geregtvaardigd. Doch alvorens verder te gaan, is het noodig, nog eene aanmerking daarbij te voegen. Zoo dikwijls ik tot hiertoe van taal sprak, hechtte ik aan dat woord de algemeene beteekenis, zonder ze met eenig bepaald volk of een bepaalden tijd in verband te^brengen. Ik betoogde de waarheid mijner stelUng uit den aard der zaak zelve: staat Digitized by Google REDEVOERING. 217 die waarheid eenmaal vast, dan geldt zij voor alle volkeren en tijden. Doch bij de toepassing op bijzondere talen springt een groot verschil in het oog; want niet in allen is de heersehappij over de taal een talent van gelijke waarde, noch de velsprekendheid , die er uit voortvloeit, een even groote triomf. Waar de taal niet oorspronkelijk uit den boezem des volks is ontsproten, maar door volgzucht en gewoonte aan vreemden ontleend, of door een oppermagtig veroveraar aan verdrukten opgedrongen: daar is haar innerlijk leven uitgedoofd. De natie erkent haar niet als de tolk van het geslacht, waaruit zij geteeld is, en ontdekt haar eigen beeld slechts in de veranderingen , die de uitheemsche stof in hare handen onderging. Het helder bewustzijn der taal is verloren, de natuurlijke ontwikkeling belemmerd, en daarom worden hare vrije uitingen beperkt door de wille- keur van gezag en mode. Dat tot het beheerschen van zulk eene taal niet die diepe opvatting , dat doordringen in haar innigste wezen , ^at doorzien van den grond harer wetten en verschijnselen , zoo als wij het boven aan- duidden, in gelijke mate vereischt wordt, lijdt wel geen twijfel. Of liever, dat alles is eene onmogelijkheid geworden; want de aard der taal kan niet meer uit haar zelve worden verklaard: aan de oppermagt des gebruiks is de beslissing afgestaan. Vandaar, dat zij zich met minder inspanning en minder genie laat beheerschen ; dat zij over het algemeen gelijkmatiger, juister, netter, sierlijker wordt geschreven; doch vandaar tevens, dat de welsprekendheid , waarvan zij het voertuig is, minder levend en scheppend, minder frisch en oorspronkelijk , maar regelmatiger en eentooniger wordt. Hoe geheel anders in die talen , die nog leven in het hart des volks , die nog onverbasterd getuigen van den stam, waaruit de natie ontsprpot! Daar klinkt de stem van het voorgeslacht u overal onmiskenbaar tegen ; daar werkt het bewustzijn in voUe klaarheid ; daar is alles ziel en leven , kracht en zelfstandigheid ; daar spot de vrije taal met het dwangjuk, dat gezag of willekeur haar wil opdringen, of schudt het af, om slechts naar eigen wetten te leven , naar eigen beginselen voort te gaan op het pad der voknaking. Zulk eene taal, G. T., is de onze. In dit opzigt — wij mogen het zonder ijdelheid luide verkondigen — behoeft zij voor geene andere te wijken. Gij gevoelt , wat het zegt , haar te beheerschen in al de uitingen van haar vrij en weelderig leven ; gij stemt mij toe , dat de hooge 28 Digitized by Google 218 M. DB YRIES beteekenis, die ik aan het meesterschap der taal heb toegekend, hier in voUe kracht geldt. En behoef ik dan nog wel aan te wijzen, hoe dat veimogen hier, ja, zooveel moeilijker te bereiken is, maar ook zooveel schoonere vruchten voor de welsprekendheid belooft? Voorzeker, is elders de heerschappij over de taal het beginsel der welsprekendheid , hier is zij het in dubbele mate. Ik heb bij het eerste deel mijner rede langer stilgestaan , omdat het hier de hoofdzaak betrof , waaruit al het volgende moet worden afgeleid. Gaan wij thans tot die gevolgtrekkingen over. Zanffs welken weg han men geraken tot het meesterachap over de taal? Het antwoord op die vraag kan na al het gezegde niet twijfelachtig zijn. Twee vereischten zijn er, die alles in zich besluiten. Waar zij aanwezig zijn en de rigting van het streven bepalen, kan het doel niet worden ge- mist. Het zijn dezelfde vereischten, die voor alle kunsten gelden — en als een kunstvermogen hebben wij het beheerschen der taal erkend — , het zijn: aanleg en studie, tot een geheel vereenigd. Aanleg en studie ! De kiem van het genie , door hooger gunst in den mensch gelegd , maar door zijne eigene vUjt ontwikkeld en tot rijpheid gebragt. G^n van beiden mag hem ontbreken, die heerschappij zal voeren over de taal. AIs de natuur hem den aanleg misgund heeft; als zijn gemoed ledig is en koud; of als hij het vermogen niet bezit om wat er woelt in zijn hoofd en hart , voor zijn bewustzijn aanschouwelijk te maken in juiste en fijne omtrekken; als hij het talent mist om het leven der taal te erkennen, om alle hare hulpmiddelen dienstbaar te maken aan zijnen wil: vergeefsch is alle studie, vruchteloos alle inspanning, de taal •laat zich door hem niet beheerschen. Maar is hem de aanleg geschonken, is hij gezegend met de gave van het genie, om de geheimen der taal te aanschouwen : nog zal die aanleg onvruchtbaar zijn , dat genie in het blinde ronddolen, als beiden niet door emstige, onvermoeide studie worden ge- voed, gekweekt en bestuurd. De ondervinding is daar, om met voor- beelden te staven wat rede en bespiegieling leeren. Hoevele taalgeleerden hebben er niet ten allen tijde met ijver aan de wetenschap gearbeid. Velen hunner hebben door volhardende studie eene uitgebreide kennis ver- zameld, en in de verschijnselen der taal, door naauwkeuiig onderzoek en Digitized by Google REDEVOERING. 819 vergelijking , een helder inzigt verlpregen. Doch hoe weinigen hebben de 8tof hunner wetenschap zoo volledig beheerscht, dat zij zich van al de krachten der taal telkens naar welgevalien konden bedienen , ja haar vol- komen meester waren. Aan den anderen kant, hoevele dichters van voor- treffeUjken aanleg , wier geest met alles begaafd was wat er vereischt wordt om het meesterschap der taal voor te bereiden» hebben den onmisbaren grondslag van degeUjke taalkennis verzuimd, en daardoor de zege verbeurd. Wel mogt het dichterlijk gevoel, dat in hen werkte, door natuurlijke aan- dnft, menigmaal een schoonen greep doen in de schatten der taal; maar het was slechts een onbewust vermogen, een flaauwe straal van het schit- terende licht, dat zij hadden kunnen ontsteken, wanneer hun de fakkel der kennis ten dienste had gestaan. Gelukkig nog, indien dezulken zich weten te hoeden voor een gevaar, dat hen bedreigt. Onmatig vertrouwen op de gave, hun verleend, leidt hen niet zelden tot den waan, of zij geene studie hehoefden, of zij door de kracht van het genie aUeen over de taal gebied konden voeren. Dan werpen zij zich als oppermagtig op , achten elke willekeur, elke losbandigheid , aan hun vemuft geoorloofd; en ver- beelden zich als meesters der taal gehuldigd te worden, wanneer zij haar als het slagtoffer hunner luimen vemederen. IJdele waanl Zij overheer* schen de taal , maar beheerschen ze niet Kortstondig is de overmagt des geweldfi. Weldra hemeemt de taal hare regten en wreekt zich op elken verdrukker. Wie haar aanrandt, schendt slechts zijn eigen roem. Doch het zal noodig zijn, de gestelde vereischten wat nader te om- flchrijven, en te bepalen waarin die aanleg en die studie bestaat, van welker gelukkige vereeniging het wel slagen af hangt. Moeilijk is het voorzeker, den aanleg, die er aanwezig moet zijn om het voorgestelde doel te kunnen bereiken , in naauwkeurige grenzen af te ba« kenen. Zal ik de verschiUende eigenschappen van geest en ziel een voor e6n nagaan, en overwegen in hoeverre elke van deze gevorderd wordtP Zal ik ze alle met elkander v^gelijken, en onderzoeken aan welke de eerste rang toekomt, aan welke de laatste? Het zou een schrale, nutte- looze arbeid zijn. Neen, niet in afzonderUjk bestaande eigenschappen « in op zich zelf werkende vermogens, moet de aanleg des kunstenaars worden ontleed: het is een schoon geheel» waarin die aUen zamenvloeijen. Geene 28* Digitized by Google 220 M. DE VRIES enkele gave mag ontbreken , allen moeten zij hare schatting bijdragen , om tot de grootsche taak mede te werken. Yerstand en gevoel, oordeel en smaak, vemuft en verbeelding, zijn even noodzakeUjke vereischten; ja, de meest verscheidene hoedanigheden van hoofd en hart moeten zich met elkander mengelen : wijsgeerige scherpzinnigheid is evenzeer eene behoefte als dichterlijke gloed. Is nu de mensch eenmaal met dezen heerlijken aanleg begaafd , dan is het aan hem zelven overgelaten, dien te ontwikkelen en vruchtbaar te maken. De studie , die hij daartoe moet aanwenden , splitst zich in twee verschillende deelen : theoretische wetenschap en praktische oefening. Bei- den zijn even onmisbaar, en moeten elkander ondersteunen. Van alle oefening in het behandelen der taal is wetenschap de grondslag; waar deze ontbreekt , is gene ondenkbaar , of zij staat gelijk met het ronddolen op den oceaan, zonder poolster of kompas. Maar ook wetenschap^pelijke kennis alleen (wij zagen het reeds) is niet voldoende om tot de heerschappij over de taal te geraken. Zij wijst slechts den weg aan, die daarheen leidt; maar door inspanning en oefening moet men dien weg leeren bewandelen, om dwars door alle moeilijkheden , over elke hindemis heen, als overwinnaar den eindpaal te bereiken. Met andere woorden: de weten^chap schenkt slechts voUedige kennis van de taal en van al hare wetten en verschijnr selen ; maar door oefening moet men den geheelen taalschat , den ganschen inhoud der wetenschap, zich zoo volkomen eigen maken en in zich opne- men, dat geen van beiden ooit zijne diensten weigert; door oefening moet men zich die klaarheid van voorsteUing, die snelheid van vinding, die juistheid van keuze , maar vooral die vaardigheid in de behandeling , dat gemak in de uitvoering verwerven, waardoor het kunstwerk, dat men voortbrengt, zich in levendige frischheid vertoont, zonder.van vermoeijenden arbeid een enkel spoor te verraden. Slaan vnj ten slotte nog een blik op de wetenschap, die bij de prak- tische oefening ten grondslag moet liggen. Het is van groot belang , zich een helder denkbeeld te vormen van haren aard en hare strekking. Waar deze niet naauwkeurig bepaald zijn, loopt men gevaar van in beginseUoos- heid te verdolen of tot verkeerde uitkomsten te geraken, die, strijdig met de waarheid, nimmer ten goede kunnen leiden. Helaasl onze vaderlandsche Digitized by Google REDEYOERINa 221 taalkunde heeft er het bewijs van geleverd. Talrijke en vlijtige beoefenaars vond zij ten allen tijde^ maar doelloos dwaalden zij door elkander, en hunne pogingen waren onvruchtbaar bij gebrek aan een gemeenschappelijk streven. Eerst in lateren tijd heeffc zich een helderder bewustzijn allengs geopenbaard, en begon men eene rigting aan te nemen, die voor de toe* komst Yooruitgang belooft, de historische studie der levende taal. Drin- gende behoefte is het die rigting te volgen , voor elk wien het in de weten- schap om waarheid te doen is. Zij zal hem aan den eenen kant behoeden voor het gevaar, om zich te verliezen in den bajert van stelsels, meeningen, gissingen en tegenstrijdigheden , die in de leerboeken onzer taal in de bontste m^geling liggen uitgestort: bedroevende getuigen van het planloos wbelen, waarin zoovele taalvorschers hunne krachten verspilden. Aan de andere zijde zal die rigting hem vrijwaren voor die dorre geleerdheid, die in de taal geen leven erkent , maar slechts doode woorden en vormen als met het ontleedmes doorwroet. Aan die rigting getrouw, erkenne men in de weten- schap geen ander beginsel dan de studie der taal, zoo als zij gesproken wordt, zoo als zij opwelt uit het hart des volks. Men stelle het zich tot taak , de taal uit haac zelve te leeren kennen , hare verschijnselen gade te slaan , hare wetten uit te vorschen , door te dringen tot in haar innigste wezen. Maar men beperke zich niet bij de waameming van het tegen- woordige, men zoeke den grond en de verklaring daarvan in het verledene. Historische studie is de bron, waaruit alle hoogere taalkennis moet worden afgeleid. Zij spoort den oorspiong der taal na tot in den nacht der ver- vrijderdste oudheid; zij wijst, door alle wisseling van lotgevallen heen, de langzame vorming en ontwikkeling aan , waardoor de taal datgene werd wat zij heden is; en terwijl zij aldus de kennis van het tegenwoordige tot helder bewustzijn brengt, biedt zij tevens een onfeiibaar rigtsnoer aan tot toe« komstige voknaking. Zoo voldoet zij aan al de eischen, die men der wetenschap stellen mag; zoo is zij eene oefenschool voor wie de taal wii leeren beheerschen. Welke zijn de pligten, die uU het tot hiertoe hehandelde voortvloeijen voor den leeraar der wehprekendheid ? Zoo luidt de laatste vraag, die ik te beantwoorden heb, maar voor de gelegenheid van dezen dag eene vraag van overwegend belang. En toch zal ik bij haar niet lang behoeven stil te Digitized by Google 222 M. DE VRIES staan , want in het zoo even ontvouwde ligt reeds het antwooid besloten. Den weg te banen, die leidt tot het meesterschap over de taal: ziedaar de roeping van hem, aan wien het onderwijs in de welsprekendheid wordt toevertrouwd. Den aanleg te ontwikkelen, de oefening te besturen, de wetenschap aan te kweeken: ziedaar zijne drieledige taak. Het spreekt wel van zelf , dat het vermogen om de taal te beheerschen, evenmin als elke andere kunst , door den leeraar aan iederen begeerige kan worden medegedeeld. Als hij te kampen heeft met eene volstrekt weiger- achtige of althans stiefmoederlijke natuur, zal hij niets of weinig uitrigten. Doch een volslagen gebrek aan natuurlijke geschiktheid behoort gelukkig tot de zeldzaamheden , en tot die laagte mogen de praktische voorschriften voor het onderwijs evenmin afdalen, als zij de hooge vlugt van het genie op zijde mogen streven. In ieders hoofd en hart heeft de natuur hare gaven gelegd: de een baadt zich in ruimeren overvloed, de ander moet zich met soberder aandeel behelpen. Maar voor allra is het pligt , het ontvangene te kwBeken, te ontwikkelen en vruchten te doen dragen. Daartoe mag de leeraar nooit zijne medewerking wageren. Al wat het verstand verheldert, het oordeel scha-pt, het vemuft verfijnt, moet hij zich ten nutte maken. Niets wat kan strekken om het gevoel te zuiv^n, den smaak te varedelen, de verbeelding te leiden, onag hij ongebruikt voorbij laten gaan. Wel kan hij dit alles niet stelselmatig ontvouwen en aan bepaalde regels verbinden; maar het is het doel dat hem altijd voor oogen zweeft, en om daartoe eene schrede te naderen , verzuimt hij geene gelegenheid. Behoeft hij er angst- vallig naar om te zien ? Integendeel. Als hij het wezen der kunst be- schouwt en de wetten aantoont, haar do(»* de natuur gesteld; of als hij hare geschiedenis doorloopt en de spitsvondighed^ toetst, die schoolsche willekeur haar als regels opdrong ; of als hij in de kunstwerken der groote meesters het schoone doet opmerken, maar ook de vlekken niet voorbijziet die het ontloisteren: telkens biedt zich tot ontwikkeling van den aanleg ruimschoots de gelegenheid aan. Een krachtig middel om dat oogm^k te bereiken , staat den leeraar dan vooral ten dienste, als de natuurlijke gave tot werkzaamheid is opgewekt, en zich door eigen streven, door studie en oefening, wil vormen. Dan staat hij als vriend en raadgever ter zijde, dan tracht hij den ijver ten goede te Digitized by Google REDEVOERINa 223 leiden, te waarschuwen voor de klippen, waarop zoo menigeen schipbreuk leed, maar bovenal aan de eischen der wetenschap, die ook hier de eenige grondslag is, regt te doen wedervaren. Want meer nog dan de ontwikkeling van het talent of de oefening van het kunstvermogen , is de aankweeking van stellige wetenschap een dure pligt voor hem , die als leeraar optreedt aan de hoogeschool. Daar immers is wetenschap het allesbezielende levensbeginsel, het doel en middelpunt van aller streven, de leuze die nooit kan worden verzaakt zonder ontheili- ging van den tempel, door de wijsheid der vaderen gesticht. Wie daar werkzaam is, kent geene hoogere taak, dan de wetenschap te bevorderen door leer en door voorbeeld. Aan de vervuUing van die dubbele taak wijdt hij onverdeeld zijne krachten. Hij bUjft niet staan bij hetgeen door anderen v66r hem verrigt is, maar tracht door eigen arbeid den schat der verkre- gene kennis aanhoudend te zuiveren, te veredelen en met nieuwe ontdek- kingen te verrijken. Tevens wekt hij anderen op om met hem hetzelfde pad te betreden, wijst hun de rigting aan, die zij veilig kunnen volgen, en poogt hen voor afwijkingen te behoeden. Maar vooral zoekt hij hen te vormen tot die zelfstandigheid, die een afschuw heeft van flaauwe volg- zucht, en een onverzoenlijken strijd zweert aan al wat oppervlakkig en onwetenschappelijk is, aan al wat dwaling en vooroordeel begunstigt. Waar zoo de wetenschap gepleegd en beoefend wordt, daar kan zij niet missen ook hare praktische roeping te vervuUen en op de bevordering van alge- meene beschaving, welvaart en volksgeluk in alle rigtingen heilzaam te werken. De Nederlandsche taalkunde, die, helaas! zoo lang achterlijk bleef , heeft aan zulk eene echt wetenschappelijke behartiging dubbel be- hoefte; te meer, daar het voorwerp harer studie, de moedertaal, zoo innig met het volksleven zamenhangt, dat hare verwaarloozing voor den nationalen geest slechts noodlottige gevolgen kan hebben. Erachtige prikkel voor hem , wien , nevens het onderwijs der welsprekendheid , ook dat der vader- landsche taal , letteren en geschiedenis , is opgedragen ! De edelste panden der nationaliteit zijn hem toevertrouwd: eens zal hij verantwoording moeten doen aan de wetenschap en het vaderland. Digitized by Google 224 M. DE VRIES Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer hoogeschool! Zuik eene grootsche taak is het, waartoe uwe keuze mij riep. Wel mag ik er fier op zijn, dat mij die eere te beurt viel; wel mag mij het hart zwellen van vreugde, nu ik mijn innigsten wensch vervuld zie, nu mij die loopbaan ontsloten is , die het mij ten pligt stelt voor de wetenschap te leven. En op dubbelen prijs stel ik dat geluk, omdat ik het aan U verschuldigd ben, aan manilen, wier namen het vaderland niet dan met eerbied noemt. Ontvangt mijn diepgevoelden dank voor de gunstige verwachting, die gij van mij hebt willen koesteren. Levendig gevoel ik, wat het zegt, uw vertrouwen te genieten, welk eene dure verpligting op mij rust om dat vertrouwen niet te beschamen. De welvoegelijkheid verbiedt mij U te overladen met betuigingen , wier fcracht door het gebruik — niet zelden door het misbruik ! — geheel is versleten. Maar zij mag toch de aan- doening niet versmoren , die mijne ziel vervult. Of zou ik mij niet ont- roerd gevoelen in dit plegtig oogenblik , als ik denk aan de gewigtige taak die mij wordt opgedragen , als ik het oog sla op mijn nog jeugdigen leeftijd en ongeoefende krachten, of mij de verdiensten voor den geest roep van hem, in wiens plaats ik gesteld ben? 0! bij U, bij allen die mij hooren, welt er eene weemoedige herinnering op, als ik den naam van Lulofs uitspreek; want aan aUen was hij dierbaar, en bittere tranen zijn er ge- plengd op zijn graf. Spaart de droef heid niet , die zijn gemis nog steeds bij U opwekt; want die droef heid is de schoonste erkentenis aan den man, die eene lange reeks van jaren het sieraad was van deze hoogeschool, wien allen als mensch hebben liefgehad, als leeraar hooggeschat. Gij zijt er getuigen van geweest, hoe zijn leven een tooneel was van werkzaamheid en onverdroten ijver; hoe hij de belangen zijner leerlingen, de verbreiding van kennis en smaak, de bevordering van letteren en kunst, met rustelooze inspanniag ter harte nam. Gij weet het, hoe aangenaam hij wist in te leiden in den weelderigen hof der dichtkunst en welsprekendheid, en de geurigste bloemen in overvloed aanbood; hoe hij, wars van dorre bespie- geling , steeds het schoone te aanscbouwen gaf , en zijne rede kruidde met luimige scherts. Gij hebt het gezien, hoe allen hingen aan zijne lippen, als zijne welluidende stem de harten deed trillen , en zijne bezielde gebaren de geheimste gedachten des dichlers schilderden voor het oog. Maar wat Digitized by Google REDEVOERING. 225 spreek ik tot U over Lulops, wien allen hier van nabij hebben gekend, ik, schier de eenige in deze vergadering, wien het niet of naauweUjks vergund was hem te kennen ! Wat schets ik U de trekken van zijn beeld , dat diep in uwe zielen geprent staat, ik, die dat beeld slechts in het voor- bijgaan aanschouwde ! En toch durf ik mede spreken tot zijnen lof ; toch mag, na de welsprekende hulde, hem door dankbare vrienden en leer- lingen toegebragt, ook een vreemde van zijne verdiensten gewagen; want de roem van zijn naam bleef niet beperkt binnen dezen kring , maar ging uit over het vaderland; de lange rij van geschriften, die van zijn werk- zamen geest getuigen, zijn aan geen Nederlander vreemd. Is het wonder, dat de gedachte aan zulk eenen voorganger, die zijne moeilijke taak tot in hooge jaren met zooveel eer vervulde, den opvolger dreigt te ontmoe- digen, als hij nog jeugdig diezelfde taak op zich neemt? Doch die gedachte mag mij niet ter neder slaan: zij heeft ook veel wat den moed opwekt en sterkt. Is de last zwaar, die op mijne schouderen gelegd wordt: het is een spoorslag te meer tot krachtige inspanning. Is mijn leefitijd nog jeug- dig : in de jeugd stroomt het bloed ook het snelst door de aderen , en deinst de geest voor geen arbeid terug. En ook Lulofs was jong, toen hij die roeping aanvaardde, die hij nu aan mij achterliet. Zijn voorbeeld zal dan mijn ijver aanvuren, mij steeds voor verslapping behoeden. Ik wil er naar streven, om niet alleen zijne plaats te bekleeden, maar ook deelgenoot te worden van de achting, die hij zich verwierf. Gij, Edel- grootachtbare Heeren , schenkt mij bij dat streven uwe ondersteuning en bescherming, gelijk gij mij nu reeds door uw vertrouwen bemoedigt. En moge eenmaal de uitkomst leeren, dat gij dat vertrouwen aan geen on- waardige hebt verspildl Moge ook mijn arbeid er toe bijdragen, om U voldoening te doen vinden voor de ijverige zorg, waarmede gij U toewijdt aan den bloei dezer hoogeschool! Hooggeleerde Heeren , Zeer Geachte Ambtgenooten ! Hoog klopt mij de borst , nu ik U met dien naam mag aanspreken , nu ik mij in eenen rang geplaatst zie met mannen, op vde de wetenschap roem draagt. Bedrieg ik mij, of was ik U welkom als een kweekeling van het dierbare Leiden? Ook voor U hechten zich schoone herinneringen aan die oude Fallasstad, waar nog de geest van een Bqebhavs en Hemsterhuis voort- leeft; waar gij, bij eene even gelukkige ats zeldzame vereeniging van twee Digitized by Google REDEVOERING. 227 zoo verschillende wetenschappen , in beide die waarheid hebt leeren huldi- gen, waarvan kritiek de grondslag en eenvoud het zegel is. Dat roemt gij te regt als eene weldaad van uwe voortreffelijke leermeesters , die ook XJwer nog steeds met achting gedenken. En thans komt uit die school een jonger kweekeling tot XJ, die dezelfde mannen gekend en geeerd heeft. Wel is hij vreemdeling in de wetenschap, waarin gij de roeping uws levens erkent, maar door banden van maagschap verknocht aan twee harer leeraren, van welke thans de oudste eene welverdiende rust in eere geniet, de ander, helaas ! vroegtijdig aan ons harte ontrukt werd. Doch inniger nog smelten onze herinneringen te zamen, als wij ons het beeld voor den geest roepen van hen, die in de klassieke letteren den alouden roem der Leidsche hoo- geschool ongeschonden handhaven. O! als ik de aandoeningen , die mijn boezem doorstroomen , den vrijen loop mogt laten , ik zou hun een woord van dankbaarheid willen wijden, ik zou het luide willen' verklaren, hoe duur ik mij aan hen verpligt gevoel; hoe zij en de overige leermeesters^ op welke ik mij mogt beroemen , aan de teedere zorgen van een geliefdra vader de kroon hebben opgezet; hoe hun grondig onderwijs, hunne ver- fitandige leiding, hunne wehneenende vriendschap, die schoone toekomst hebben voorbereid, die thans voor mij geopend ligt. Doch mag ik mij hier niet verdiepen in de herdenking van het bekoorlijk verleden, mij zelven wil ik het steeds levendig voor oogen stelleu, en ik wU er de kracht uit putten, om, naar het voorbeeld mij te Leiden gegeven, naar de beginselen mij daar ingeprent, onvermoeid te arbeiden aan de gewigtige taak, die thans ook aan mijne handen is toevertrouwd. Zoo doende zal ik trachten der school , waarin ik gevormd ben , niet tot oneer te verstrekken ; zoo zal ik aan de leidslieden mijner jeugd een dankoffer toebrengen , hunner waar- diger dan de ijdele praal van klinkende woorden. Gewis, bezield met deze gezindheid , heb ik reden om mij zelven geluk te wenschen met uwe vriend- fichap. Jk weet het, gij aarzelt niet die roepstem te volgen, en geKjk ik mij be- reid verklaar om van nu af aan mij geheel aan U te wijden, zoo zult ook gij de verwachting niet beschamen, die ik van U durf koesteren. De plaats zelve, die ons vereenigt, wekt ons op tot nieuwe en krachtige in- spanning. Of bloeit niet de wetenschap in deze grijze stad als met een verjongd leven? Is niet daar ginds een prachtige tempel verrezen, om eerlang aan haar te worden toegewijd? treffend gedenkteeken van den edelen zin, die de bestuurders van ons gewest en van onze stad bezielt, heerlijke getuige van den zegen , door orde en vrede over Nederland uitgestort. Digitized by Google REDEVOERING. 229 terwijl elders oproer en geweld de leerscholefi doen sluiten en voor het gekletter der wapenen de stem der wetenschap verstomt. Ja» wel begin- nen wij onzen arbeid onder gmistige voorteekenen^ nu het vaderland, in zijne instellingen vreedzaam hervormd, en de wetenschap, hier met ver- hoogden luister omstraald , beiden eene nieuwe , veelbelovende toekomst te gemoet gaan. Maar bedenkt daarbij tevens , Jongelingen , hoe onzeker die toekomst nog is, en vergeet niet, dat het ook van U afha^gt, hoe zij eenmaal worden zal. Maakt U daarom den tijd ten nutte, die U hier tot ontwikkeling en vorming ten dienste staat, kostbare jaren, die ras daar- henenvUeden, maar^ wel besteed, eene zalige herinnering achterlaten voor uw geheele leven. En blijven wij steeds gezamenlijk aan deze leuze ge- trouw: het welzijn des vaderlands te bevorderen en den roem te handhaven van Groningens hoogeschool! Digitized by Google Digitized by Google DE PHYSIOLOGIE IN HAREN INVLOED OP DE HEELKUNDE GESCHETST. INWIJDINGSREDE, BIJ HET AANVAARDEN VAN H£T HOOGLEERAARSAMBT AA^ D£ QRONINQSCHE HOOGESCHOOL , OOOB m J. H. JAN8EN, UITGESFBOEEN DEN 17»» AFBIL 1850. Digitized by Google Digitized by Google EDELGKOOTACHTBAKE HEEBEN, CURATOKEN BER GRONING- SCHE HOOGESCHOOL, WELEDELGESTRENGE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIE VAN CURATOREN, HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEER GEACHTE AMBT- GENOOTEN, WELEDELE ZEER GELEERDE HEER, LECTOR IN DE WETENSCHAP VAN OPVOEDING EN ONDERWIJS, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DIT GEWEST EN VAN DEZE STAD, EN DE HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD, WELEERWAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST, WELEDELE ZEER GELEERDE HEEBEN, DOCTOREN IN DE REGTS- GELEERDHEID, IN DE GENEESKUNDE, IN DE WIJSBEGEERTE EN LETTEREN, AANZIENLIJKE SCHAAR VAN JONGELINGEN, DIE U AAN DE BEOEFENING DER WETENSCHAPPEN TOEWIJDT, VOORTS GIJ ALLEN, \AN WELKEN RANG OF STAND, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEEERDE TOEHOORDERS. Besteat tusschen alle wetenscbappen een onmiskenbaar verband, — het duidelijkst springt de innige zamenhang in het oog , wanneer wij op de onderscheidene natuurkundige wetenschappen onzen blik vestigen. Hier is geen ware vooruitgang in eene van deze denkbaar , die niet op allen in meerdere of mindere mate zijnen invloed openbaart. Nu eens doet eene ontdekking op het eene of andere punt over een schijnbaar verafgelegen 80 Digitized by Google 234 J. H. JANSEN onmiddellijk een helder licht opgaan, — dan eens vloeijen hieruit bijzon- dere wijzen en hulpmiddelen van onderzoek voort, die elders de beste vruchten beloven. Kan het dan bevreemden, dat vooral de geschiedenis der pnderscheidene natuurkundige wetenschappen schier overal is zamen- geweven, dat nieuwe tijdperken in deze wetenschap geboren worden uit ontdekkingen in geneP Ik spreek hier niet van natuurkundige wetenschappen in den engeren zin waarin men ze, mijns inziens ten onregte, soms wil begrijpen. — De natuurkundige wetenschappen omvatten niet enkel de doode natuur, zij strekken zich evenzeer over de levende, over het geheele gebied der ge- neeskundige wetenschappen uit, die niet anders dan als een deel van gene te beschouwen zijn. Bij den aanvang onzer kennis waren zij allen een. Niet de overtuiging , dat zij niet deelen waren van hetzelfde groote gebouw , maar de behoefte, om ze bij harenitbreiding en steeds toenemenden rijk- dom te splitsen, deed ze in grootere en kleinere afdeelingen versplitteren, die wel is waar elk haren zelfstwdigen loop en ontwikkeling verkregen, maar welker beweging en voortgang, als die der planeten van hetzelfde stelsel, door al de overigen bepaald werd. Vragen wij, waardoor in onzen tijd de geneeskundige wetenschappen zich kenmerken, dan is het antwoord gereed: overal heeft de phjsiologie, die zelve uit zoo vele bronnen putte, haren invloed doen gelden. Zij heeft haar rijk uitgebreid en andere takken van wetenschap als verzwolgen. Wie thans van physiologie spreekt, kan zijnen blik niet bepalen binnen de perken der gezondheid, xiie nog nimmer iemand heeft aangewezen, noch aanwijzen zal, omdat zij niet bestaan. Het leven in al zijne wijzigingen, die wij als betrekkelijke begrippen onderscheiden , is het veld, waarop zij zich beweegt. — Terwijl men tot voor weinige jaren van eene physiologische ziektekunde sprak, drukt thans ziektekundige physiologie alleen een logisch begrip uit. Zoo ruim willen wij het woord physiolo^e hebben opgevat , wmmeer wij zulkn trachten U in eenige trekken ^en imloed dier wetenscha^ op de Aeel- kunde te schetsen. Wilde ik U aantoonen , hoe de kennis der heelkundige ziekten door de (mtwikkeling dear physiolcgie gelouterd en uitgebreid werd, mijne taak ware Digitized by Google REDEVOE&ING. 235 te ruiju en onbepaald. Immers , die kenmB zelve is niets anders dan eene physiologie der gewijzigde levensverrigtingen , en ik zou het geheele heir der ziekten te doorloopen hebben, om U telkens aan te toonen^ dat phy< siologie de grondslag , het wezen dier kennis is. — - Onafzienbaar zou mijne taak zijn , zoo ik U daarenboven wilde doen zien , .hoe langs dezen weg de behandeling der heelkundige ziekten vaak middellijk door de physiobgie bepaald werd. Tk wenschte U alleen in enkele sprekende voorbeelden den onmiddellijken invloed der physiologie op de heelkundige praktijk te schetseni hetzij zij ons de middelen tot het stellen eener diagnosis aan de hand geeft» hetzij zij ons den weg aanwijst , die tot eene rationele behandeling moet worden ingeslagen, hetzij zij ons de voldoening geeft eener grondige verklaring van hetgeen de praktijk reeds als nuttig had leeren kennen. Waar de gelegenheid zich daartoe aanbiedt, zal ik tevens op de dwalingen trachten opmerkzaam te maken , waartoe gemis aan grondige physiologische kennis aanleiding geeft. Verleent mij hierbij uwe welwillende, en vooral toege^ vende aandacht. Hoe vollediger onze physiologische kennis van eenig orgaan of stelsel is, des te vruchtbaarder is het onderzoek der verschijnselen, die uit de stoomis in zijne verrigtingen voortvloeijen voor de herkenning» des te invloedrijker in het algemeen is deze kenms zoowel op theorie als op praktijk. Hier- van, zoowel als van het tegenovergestelde , treflfen wij op het gebied der heelkunde nergens een duidelijker en in het oog vallender bewijs aan , dan wanneer wij oog- en oorziekten onderling vei^Iijken. Het gehoorwerktuig , hoe zamengesteld ook, is ontleedkundig even goed gekend als het zintuig van het gezigt, doch onze physiologische kennis van het gehoor is hoogst onvoUedig ; het verband tusschen de ontleedkundige gesteldheid en de ver* rigtiDg is slechts zeer oppervlakkig aangetoond. Van eenen invloed op oorheelkunde kan dus nagenoeg geene sprake zijn; en in overeenstemming hiermede is ook de oorheelkunde op eenen zeer lagen trap van ontwikkeling. Wij kennen vele afwijkingen in de verrigting van het gehoor, doch waar de oorzaak hiervan niet klaarblijkelijk in de voor regtstreeksch onderzoek 30* Digitized by Google 236 J. H. JANSEN toegankelijke buis van Eustachias of in den uitwendigen gehoorweg gelegen is, is de ware grond dezer. afwijkingen ten eenenmale onbekend; de be- handeling der oorziekten is dan ook grootendeels bloot impirisch en biedt nog steeds der kwakzalverij een ruim veld aan. Geheel anders is het • met de physiologie van het zintuig des gezigts. Deze , die meer dan eenige andere wetenschap van het leven uit de physica putten kon, heeft zulk eene ontwikkeling bereikt, als waarin geen ander gedeelte van de leer der verrigtingen zich mag verheugen. En dit hooge standpunt der physiologie van het zintuig des gezigts is niet zonder invloed gebleven op de heelkunde : het heeft voor haar rijke vruchten gedragen. Wel heeft ongetwijfeld de eigenaardige gesteldheid van het oog, de door- schijnendheid der brekende middenstoffen , waardoor het binnenste van dit orgaan voor regtstreeksch onderzoek door middel van het gezigt toegankelijk is, eenen grooten invloed gehad op de juiste herkenning van vele oogge- breken, doch dat wij de verschijnselen en de stoomissen in het zien in de meeste gevallen behoorlijk kunnen verklaren en in verband brengen met de daaraan ten grond liggende afwijkingen , zijn wij alleen aan de zoo vol- komene kennis der physiologie van het zintuig des gezigts verschuldigd. Er is dan ook bijna geen enkel belangrijk punt in de physiologie van het oog te noemen , hetwelk niet op deze of gene wijze van invloed op de oogheelkunde geweest is. In vele opzigten toch is deze physiologische kennis bijna van dagelijksche toepassing bij de behandeling van menig- vtddige, in zoo tahijke wijzigingen en verscheidenheden zich voordoende ooggebreken, hetzij wij daarin de middelen moeten zoeken tot hunne her- kenning en onderscheiding , hetzij zij ons den weg aanwijst in de keuze der middelen , die tot herstelling of verbetering leiden kunnen. Tahijke voorbeelden zouden kunnen worden aangevoerd, om dien vrucht- baren invloed der physiologie op de oogheelkunde te staven ; doch het zij genoeg, U slechts enkele der meest in het oog springende voor den geest te brengen. In de eerste plaats wil ik U herinneren aan de toepassing der wetten van terugkaatsing van het licht door gladde, ook doorschijnende opper- vlakten, zoo als wij die ook in het oog door het bolle doorschijnende hoomvlies , door de bolle voorste vlakte en in zekeren zin holle achtervlakte Digitized by Google REDEVOERING. 237 vm het beursje der lens vertegenwoordigd zien^ op het zintuig van het gezigt. Hierop immers is de proef van Purkinje en Sanson gegrond, waarin wij zulk een heerlijk middel bezitten , om eene dikwijls langs eenen anderen weg niet te onderkennen katarakt en graauwe staar of eenige an- dere achter het lensstelsel aanwezige verduistering , die het duidelijk zien belet, van elkander te onderscheiden. De toepassing van dioptrische wetten , op het als optisch werktuig erkend menschelijk oog, geeft niet alleen eene voldoende verklaring van de toe- standen, die men als bijziendheid en verziendheid onderscheidt; zij wijst ons tevens het middel aan , om dit gebrek zoo veel mogelijk te verhelpen. Het gebruik van doelmatig gekozene glazen, die het te sterk of te weinig brekend vermogen van de doorschijnende middenstoffen van het oog te gemoed komen, zal immers voldoende zijn, om den bijziende van meer verwijderde, den verziende van in zijne onmiddellijke nabijheid zich be- vindende voorwerpen een scherp en duidelijk beeld op het netvlies te doen verkrijgen. En alleen eene theoretische dwaling, omtrent de ware oorzaak dezer beide toestanden van het zintuig des gezigts, kon tot het denkbeeld aanleiding geven, om elke bijziendheid en verziendheid door spierdoorsnij- ding te genezen, hetzij van twee, hetzij van alle regte spieren, hetzij der bovenste , hetzij der onderste schuinsche spier enz. , al naarmate men in de werking van deze of gene spieren op den oogbol de oorzaak der bijziend- heid of verziendheid meende te moeten zoeken. Inzonderheid wil ik U wijzen op het hooge gewigt der langen tijd mis- kende en ook thans door velen niet genoeg gewaardeerde entoptische ge- zigtsverschijnselen voor de herkenning der oogziekten; zij leveren een sprekend bewijs voor het belang der physiologische gezigtskunde voor de oogheelkunde. — Door een hoogst eenvoudig middel, gegrond op de kennis, dat bij nagenoeg evenwijdig in het oog invallende lichtstralen van elk op of in het oog zich be^dndend ondoorschijnend, of op eene andere wijze het lichtbrekend punt eene meer of minder duidelijke, door het voorwerp zelf waameembare schaduw op het netvlies wordt geworpen, zijn wij in staat, het bestaan van kleine ligchaampjes of verduisteringen in de vochten van het oog, of in de lens te ontdekken, terwijl de wijze van verplaatsing bij de bewegingen van het oog of liever de afstanden der dubbelbeelden, door Digitized by Google 238 J. H. JANSEN twee evenwijdige lichtbundels te weeg gebragt, ons zekerheid geven omtrent bunne zitplaats. Hieraan immers hebben wij het te danken, dat wij de zoogenaamde monches volantes , die vroeger vrij algemeen en thans nog bij vele oogheelkundigen als hoogst belangrijke versclujnselen , ja als de voor- boden van graauwe of zwarte staar worden aangezien, hebben leeren ken- nen, als noch van het vaatvlies, noch van het netvlies, noch van de lens afhankelijke verschijnselen , maar als in het glasvocht van nagenoeg elk gezond voorwerp zich bevindende ligchaampjes van verschillende gedaante> die bij sterke ontwikkeling wel eenigermate hinderlijk, doch niet gevaarlijk zijn voor het zintuig des gezigts. Door ditzelfde eenvoudige middel, hetwelk ons deze ligchaampjes in het glasvocht doet herkennen, zijn wij bovendien in staat, het eerste begin eener verduistering van de lens of haar beursje door den daarmede aan- gedanen lijder , ook wanneer zij het* gezigtsvermogen nog weinig of zelfs in het geheel niet stoort, subjectief te doen waamemen, het onveranderd blijven of de verdere ontvdkkeling dier verduistering na te gaan, reeds dan, wanneer nog langs geenen anderen weg het bestaan daarvan is te ontdekken. Doch niet alleen physiologisch-physische daadzaken, waarvan wij hier slechts enkele voorbeelden aanhaalden, ook zuiver phjsiologische feiten, betrekkelijk het zintuig des gezigts, zijn van invloed op de heelkunde. Immers, daar wij weten, dat de graad van sterkte van het op het net- vlies vallende licht de bewegingen van den regenboog regelt, dat ook het vermogen, om het oog voor het duidelijk zien van nabijgelegene en ver- wijderde voorwerpen in te rigten, daarop invloed heeft, en dat eindelijk de bewegingen van den regenboog in beide oogen met elkander in het naauw- ste verband staan, ligt de praktische regel als het ware voor de hand, om bij het onderzoek naar de bewegelijkheid van den regenboog van het eene oog het andere te sluiten, den graad van het invallend licht bij af- wisseling te versterken of te verminderen , of het oog tevens bij afwisseling op nabijgelegene of verwijderde voorwerpen te laten rigten. Dit laatste vooral wordt al te dikvdjls verzuimd. Hoe veel zouden wij hier nog kunnen bijvoegen omtrent hetgeen de physiologie geleerd heeft aangaande de wetten der subjectieve gezigts- verschijnselen , waardoor wij worden in staat gesteld, alle phantasmen van Digitized by Google RliDEyOERING. 239 objectieve gesigtsverschijnBelen te onderscheiden ; doch het hier kortelijk aangevoerde zal voldoende zijn , om den invloed der physiologie van het oog op de oogheelkoQde buiten allen twijfe} te stellen. Maar is het niet te verwondeien» dat juifit daar^ waar het hooge stand- punt der phyaiologie zulke rijke vruchten voor de heelkunde heeft gedragen» 800 veelvuldige grove dwalingen zijn aan te wijzen; dwalingen» die des te meer in het oog springen , omdat vaak het bewijs daarvan met wiskundige zekerheid kan gekverd worden. AUeen geringschatting van' phjrsiologische feiten of gebrek aan voldoende physische en physiologische kennis — een gebrek, dat op eenige weinige loffelijke uitzonderingen na bij de oogheel- kundig^ vrij algeme^ schijnt te zijn — kan hieraan ten grond iiggen. Zoo hocnren wij DBCONni spreken van eene dipkfpie nnioculaire retimenne en cioroidienne , waarbij het dubbel zien wordt toegeschreven aan de aan- wezigheid van eene plooi in het netvlies, te weeg gebragt door bloeds- ophooping , ontaardingen of gezwellen achter het netvlies of door aandoening van het vaatvlies. Als of eene pk)oi in het scherm, op de plaats^ waar men het door eene lens daarop geworpene beeld opvangt, het ontstaan van twee beekien op het scherm ten gevolge hebben zou. Voorzeker wel een bewijs van onvoidoende bekendheid met physioiogisdi-optische wetten. Evenzeer kan het ook slechis daaiaan worden to^eschreven , wanneer men , zoo ais door Wolfp, Gunibr en PsTiuiauiN is verrigt, bij verduistermg van het doorschijnende hoomvlies aan eene zijde de vorming eener kunst- matige pupil tracht te vervangen door het doorsnijden der oogspier aan de tegenovergestelde zijde. Men had hierbi} ten doel, het oog eenen meer doelmatigen stand te geven voor het indringen van Uchtstralen. Doch het ifl imaiers dnidelijk, dat deze kimstbewerking nooit aan het voorgestekle doel kan beantwoorden , ea dus ook niet kan zijn aangewezen. De v^- duistering houdt hierbij dezelfde betrekking tot de gezigtsas als vodr de kunstbewerking; bij het kunstmatig voortgdbragt acheelzien zulien de voor- werpen dus ook even ver van de rigting der gezigtsassen moeten verwijderd %gen <nn gezien te worden, als voor de spierdoorsnijding. Hoe dikwijls, eindeUjk, gebeurt het niet, dat oogheelkundigen , bij het bestaan van st^k ontwikkekie moaches volantes, nog aaa de oude dwaling daaromtrent geloof hechtende, eene krachtige, soms uitputtende behandeling Digitized by Google 240 J. H. JANSEN in het werk stellen, terwijl zij bekend met de middelen der diagnostiek, die physiologische kennis aan de hand geven, alle behandeling zouden laten varen en bovendien de lijders van hmine ongegronde vrees voor op handen zijnde blindheid zouden kunnen bevrijden. De bekende JtEVEiLLi Parise werd immers schier het slagtoffer van zulk eene handelwijze. Deze voorbeelden van dwalingen uit gebrek aan grondige phjrsiologische kennis, vooral op het gebied der oogheelkunde , zouden nog met verschei- dene kunnen vermeerderd worden; doch ik zou daardoor te ver van het doel mijner rede afwijken, hoe naauw het hieruit voortvloeijende bewijs der noodzakelijkheid van phjsiologische kennis ook in verband moge staan met het schetsen van den invloed der physiologie op de heelkunde. Volgt mij met uwe aandacht, wanneer ik dien invloed zal trachten aan te wijzen op een ander gebied der physiologie, in het mechanisme der ademhaling. In sommige handboeken der heelkunde vindt men bij de eenvoudige doordringende borstwonden als regel aangegeven, dat men den verwonde na eene diepe inademing laat uitademen, waarop vervolgens de wond naauwkeurig gesloten wordt. Als van zelve rijst de vraag bij ons op : Waartoe eerst eene diepe inademing? Waartoe vervolgens de uitademing, alvorens de sluiting bewerkstelligd wordt? Wij onthouden (His van de nasporing of men bepaalde gronden meende te hebben voor dit voorschrift, maar zullen alleen dien praktischen regel aan onze kennis aangaande het mechanisme der ademhaling toetsen. De jongste onderzoekingen van Dondsrs , die het mechanisme der adem- haling in het helderste licht hebben gesteld, leeren, dat de longen, uit hoofde harer veerkracht en zamentrekbaarheid, weerstand bieden aan de in haar bevatte lucht; dat de lucht, na volbragte uitademing, binnen en buiten de longen in evenwigt is , doch dat de drukking der lucht op de inwendige vlakte van den borstwand geringer is, dan op de uitwendige vlakte , dewijl de longen door haren weerstand voor een gedeelte deze drok- king dragen. Dit verschil in drukking is gelijk aan de kracht, waarmede de longen in den vrijen toestand, derhalve bij doorboring van den borst- wand, de lucht zouden uitdrijven. Deze weerstand der longen, die bij de inademing toeneemt, in dien graad, dat hij bij de diepst mogelijke inademing Digitized by Google REDEVOERING. 241 bet vier dttbbele van dien na de mtademing kan bedragen, moet bij de inademing door de werking der inademingsdpieren overwonnen worden. Evenveel als hierbij de weSrstand der longen toeneemt is dan ook de druk- king op de inwendige vlakte van den borstwand geringer. — Zobdra de zamengetrokken toestand der inademingsspieren , die met den weerstand der longen evenwigt maakt, ophoudt, verkrijgt de neiging tot inkrimping der longen de overhand en de uitademing grijpt plaats; inzonderheid , alhoewel niet enkel, door de veerkracht en zamentrekbaarheid der longen» en hierbij keert tevens het verschil in drukking van de buiten- en binnenvlakte van den borstwand weder tot dat van het oogenblik van rust terug. 