title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: FRANCISCUS ZACHARIAS ERMERINS Pathologiam generalem docebit diebus Lunae , Martis , Mercurii , Iovis et Saturni , hora IX , Anatomiam pathologicam , diebus Mercurii et Iovis, hora VIII, et die Veneris, hora IX. Uwercitatio- nibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. IANUS HISSINK IANSEN Chirurgiam docebit diebus Mercurii, Iovis et Saturni, hora IX; Opthalmologiae capita selecta tradet die Lunae, hora IX; Clinicis ewercitationibus in Nosoconiio Academico quotidie vacabit horaXII; Operationes chirurgicas demonstrabit diebus et horis postea indicandis. SIOISMUNDUS ROSENSTEIN Ewercitationibus clinicis et polyclinicis in No- 6ocomio Academico quotidie vacabit , horis X; Diagnosticen physicalem docebit diebus, Lunae, Mercurii et Saturni, hora XI; Medicinam forensem, die Mercurii et Saturni, III — IV. De remediorum usu therapeutico die lovis, hora IX. GUILIELMUS MATHIAS HENRICUS SANGER Theoriam artis obstetriciae ex- ponet diebus Martis et Veneris, hora X; JEwercitationibus clinicis vacabit diebus Mercurii et Saturni, hora II; Doctrinam operationum tradet et ope- rationibus obstetriciis , in pelvi factitia instituendis, praeerit die Veneris, hora II; Gynaecopathologiae capita selecta tradet et exercitationibus cli- nicis et polyclinicis in Nosocomio Academico vacabit die Martis, hora II; Prawin obstetriciam , tum in Nosocomio Academico, tum in polyclinico obstetricio, quoties necesse erit, moderabitur; Politiam mediam et Diaete- ticum docebit die Iovis, hora II. DIDBRICUS HUIZINGA Physiologiam generalem et specialem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, Iovis, Veneris et Saturni, hora X; Ciemiam phgsiologicam diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora XI; de remediorum 26 Digitized by Google 202 ORDO LECTIOffUM. effectu physiologico aget diebus Iovis, Veneris, Saturni, hora XI. Indaga- tionibus in Laboratorio quotidie praeerit. W. H. MIDDENDORP Anatomen corporis humani et Histologiam theoretice et practice docebit, diebus et horis postea indicandis. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HERMANNUS CHRISTIANUS VAN HALL Elementa Botanices docebit die Veneris, horis VIII et IX, autumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis, Iovis et Saturni, hora VIII; Botanices sublimioris selecta quaedam capita illustrabit die Saturni, hora II; Botanicam applicatam , sive conspectum plantarum medicinalium aliarumque vario respectu utilium, ordine Familia- rum naturalium , tradet die Mercurii, horis IX et X; Excursionibus botanicis praeerit post ferias Paschales et mense Septembris, die Mercurii, hora matutina VIII; Oeconomiam ruralem docebit die Saturni, horis X et XI. QUILIELMUS ADRIANUS ENSCHED^ Arithmetices , Aigebrae, GeometriaefA Trigonometriae planae elementa explicabit diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora XI; Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit diebus lovis et Saturni, hora IX; Algebrae capita selecta ezponet diebus Lunae et Martia, hora XI; Geometriam analyticam et Calculum differentialem diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora I; Calcutum integralem et Afechanicam analyticam horis commilitonibus coramodis. JExercitia mathematica futuro- rum praeceptorum moderabitur. MATTHEUS SALVERDA Zoologiae elementa docebit die Lunae, hora X, die Martis, horis X et XII; Anatomen animalium comparatam tradet die Veneris, horis X et XI; Geologiae elementa et Palaeontologiam illastrabit die Lunae, hora XI, die Martis, hora II; Exercitationibus practicis cum provectioribus praeerit horis auditoribus commodis. RUDOLPHUS ADRIANUS MEES Physicam eaperimentalem exponet die Martis, hora I, diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora XII; Physicae mathe- maticae capita selecta explicabit die Veneris, horis I et II; Exercitia practica moderabitur die Saturni horis I et II; Astronomiae elementa do- cebit die Iovis , horis I et II ; Astronomiam theoreticam tradet die Martis , horis II et III. Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 203 RU DOLPHUS SICCO TJADEN MODDERMAN Chemiam anorganicam docebit diebus Lunae et Martie, hora IX, die Mercurii, horis XI et XII; CAe* miam organicam exponet die lovis, hora XI, et Saturni, horis X et XI; Chemiam pharmaceuticam tradet die Lunae, hora XII, et lovis, hora X; Mineralogiae elementa explicabit horis auditoribus commodis; Chemiam practicam docebit et Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. IN FACULTATE THEOLOGICA. PETRUS HOF8TEDE DE GROOT diebus Lunae et Mercurii , hora X , Veneris, hora II, Historiam Ecclesiae Christianae , inde ab Ecclesiae saeculo XVI emendatione, secundum Lineamenta a se typis divulgata, enarrabit; die Iovis, horis Vet VI, Encyclopaediam Theologi Chrisiiani, secundum Compendium a L. G. Pareau et a se editum, exponet; diebus Lunae, hora XI, Iovia et Veneris, hora I, Theologiam Naturalem , secundum Compendium a se scriptum, tradet; diebus Martjs, hora XII, Mercurii, horaXI, etlovis, hora XII, Dogmaticam et Apologeticam Christianam , secundum Compendium a L. G. Pareau et a se editum, tractabit; die Saturni, ab hora XII ad II, vitam Iesu Christi explicabit. GUILIELMUS MUURLING die Martis, hora X, loca selecta e Synopticis Evangeliis cum commilitonibus leget; diebus lovis et Veneris, hora XI, Epistolam Iacobi interpretabitur ; diebus Lunae et Mercurii, hora XII, Martis, hora XI, in Theologiam Christianam Moralem inquiret; die Lunae, hora I, et diebus lovis atque Veneris, hora X, Theologiam Practicam twu det, secundum Compendium suum, typis editum; die Veneria, hom. V, et dimidia, Exercitationes homiletico-oratorias , et die Saturni, hora XI, Exercitationes provectiorum catecheticas , cum pueris instituendas , mode- rabitur. EVERARDUS IANUS DIEST LORGION diebus Lunae, Martis et Mercurii v hora IX, aget de Historia et de Oritica librorum Veteris Testamenti, dje- bus Iovis, Veneris et Saturni, hora IX, de Historia et de Oritica libro- rum Novi Testamenti; diebus Martis et Mercurii, hora II, et die Veneria, hora XII, Hermeneuticen Biblicam exponet atque loca quaedam e V. T. interpretabitur ; die Iovis, hora II, et die Saturni, hora X, Theologiam 26* Digitized by Google 204 ORDO LEGTIONUM. Ecclesiasiicam tradet; Historiam Ecclesiae Christianae in patria nostra enarrabit diebus Martis et Mercurii, hora I, Patristicam tractabit horis auditoribus commodis. Disputationibus cum publicis tum privatis de Locis Theologicis y lubenter, suis vicibus, praeerunt Theologiae Professores. IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. IOSUA IOANNES PHILIPPUS VALETON Jntiquitatem Hebraicam explicabit diebus Martis, hora XII et I, et Mercurii, hora I; Elementa Grammatices Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii , hora IX ; Librum Geneseos interpretabitur diebus lovis , Veneris et Saturni, hora IX; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora X. Cum provectioribus privatim leget Prophetas Minores et scripta nonnulla Arabica et Aramaea, die Iovis, hora VII sqq. p. m. GUILIELMUS UECKEB diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, Anti- quitates Homanas exponet; iisdem diebus, hora X, Historiam TJmoersaiem enarrabit, adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: Lehrbuch der Weltgeschichte mit Riicksicht auf Cultur, Literatur etc. (2 Tom. 1868); iisdem diebus, hora II, Antiquitates Graecas tradet. COBNELIUS MABINUS FRANCKEN diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora XI, interpretabitur Ciceronis Brutum, Horatii Epistolam ad Pisones et Carmina selecta; diebus Iovis, Veneris, Saturni, horaX, Sophoclis Oedi- pum Coloneum, Thdcydidis lib. IV; Historiam Litterarum Graecarum et Bomanarum enarrabit die Martis hora XII — II; in usum Philologorum in- terpretabitur Iuvenalis Satiras, Aeschyli Choephoros diebus Iovis et Yeneris , hora XI ; Paedagogicen , adiunctis interpretandi et latine scribendi disserendique exercitiis, tradet horis postea indicandis. BEBNABDUS HENRICUS COBNELIUS CABOLUS VAN DEB WIJCK dieLunae, horis XII et I, die Saturni, hora I, Logicam docebit, adhibito compendio, Digitized by Google ORDO LEGTIONUM. 205 cui titulus: *Het wezen der kennis. Een leesboek dep Logika, door Mr. C. W. Opzoomer;" diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora IX, Histo- riam Philosophiae antiquae exponet; iisdem diebus, hora VIII, Metaphy- sicam tradet. HENBICUS EBNESTUS MOLTZER Litteras patrias explicabit, diebus Mer- curii et Iovis, Grammaticam patriam die Veneris, hora XII; Eloquentiae praecepta tradet et Exercitia practica moderabitur die Iovis , horis II et III ; Histariam Patriae exponet diebus Mercurii et Iovis, Historiam Iuris publici rmtri tractabit die Veneris, hora I; linguam Gothicam vel Anglo- Saxonicam docebit die Mercurii, horis II; Shakesperii dramata et carmen quod inscribitur Faust interpretabitur die Veneris , horis II et III. Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA GBONINGANA, DIE XXXI H. DECEMBKIS CIOIOCCCLXX. In Facultate Medica 31. » Disc. Matb. et Phys 34. Theologica 19. * » Phil. Theor. et Lit. Hum. . . 85. » Iuridica 35. 154. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDE A D. XII OCTOBKIS CIOIOCCCLXX AD D. XII OCTOBKIS CIOIOCCCLXXL IN PACULTATB MBDICA. Nemo. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. D. 23 Iunii 1871. Hoite eienks van dbr ley, defenso specimine cui titulus: Over de methode ter bepaling van de dichtheid van dampen, Disc. Math. et Phys. Doctor, cum laude. IN FACULTATE THBOLOGICA. JNemo. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORBTICAE ET LITTBRARUM HUMANIORUM. Nemo. IN FACULTATE IURIDICA. D. 1 Decembri8 1870. Elias feith, defenso specimine cui titulus: Bydfage tot de geechiedeni* der omwenteling van 1795 in de pro- vincie Groningen, Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum iaude. Digitized by Google 208 DOCTORESCREATI. D. 13 lunii 1871. Hermannus schaap, defensis thesibus, Iur. Rom; et Hod. Doctor, cum laude. D. 17 Iunii. Rudolph otto van holthe tot echten, defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 21 Iunii. AnjSb willem romkes, defensis thesibus, Iur. Rom. etHod. Doctor, magna cum laude. D. 26 Iunii. Petrus xaverius jacobus kuinders, defensis thesibus, Iure Rom. et Hod. Doctor. D. 6 Octobris. Lambert wicher ebbinoe, defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. Digitized by Google ATHENAEUM ILLUSTRE AMSTELODAMENSE. 27 Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM, QUI IN ILLDSTBI ATHEANEO AISTELODAIENSl CONIDMTIS0CE CDI EO SEIUUIIIS INDE A KAL. IAN. AD D. XXXI H. DEC. CIOIQCCCLXX DOCXNDI MUNU8 OBIERCNT. IN EACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. I. P. N. LAND, Clar. Ord. Praeses a. 1870—1871. T. T. H. IORISSEN. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. C. I. MATTHES. C. A. I. A. OUDEMANS. I. G. GUNNING. IN FACULTATE MEDICINAE. C. B. TILANUS. P. H. 8URINGAR. L VAN GKUNS. G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT, Prof. extraordinarius. G. BERLIN. L. LEHMANN. I. L CHANPLEURT VAN IJ8SELSTEYN. I. G. R. TILANUS. H. HERTZ. G. KUHNE. 27* Digitized by Google 212 NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. IN FACULTATB THEOLOGIAB. 0. MOLL. A. D. LOMAN, j 1. G. D. MAKTENS.f ^roS. in Semin. Luther. S. HOEKSTRA, Bbn.hl.. ) _ ff . c . _. I.G. DEHOOPSCHEFFER,/ ^ * m SemU1 - Tel -°bap*. I. TIDEMAN, Prof. in Semin. Remonstr. IN PACULTATB IURISPRUDENTIAB. H. DE BOSCH KEMPER. T. M. C. ASSER. A. E. I. MODDERMAN. G. VAN TIENHOVEN. P. I. BARNOUW, Art. Obst. Lector. A. HARTOG I8RAELS, Med. .Lector. G. M. GUNNING, Ophthalmiatriae Lector. F. I. SWARTWOUT, Artis Pharmaceuticae Lector. Digitized by Goocle ACTA ET GESTA IN CONVENTIBUS CLABISSIMI OBDINIS PROFESSOBUM ATHENAEI ILLUSTBIS AMSTELODAMENSIS ANNO CIOIOCCCLXX. Die 25 m. Aprilis. Vir Claiissioius I. G. D. Martens munus professoris in Seminaria Lutherano auspicatus est habita oratione de revelatione divina pie celebranda tanquam fonte et principio Theologiae. Die 22 m. Octobris. Vir Clarissimus I. C. G. Boot per epistolam nun- ciavit 8e munus deponere cupere et ordini valedicere. Recitatae Curatorum literae, quibus cectior fit ordo in locum doctissimi viri G. A. N. Allebe Curatorem esse creatum doctissimum virum E. H. G. Thijssen , medicum. Recitatae Curatorum literae clarissimum virum I. C. G. Boot. rogatu suo a Senatu urbano impetrasse missionem. Digitized by Google V SERIES LECTIONUM, IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI ET IN 6EMINARII8 HABINDAMI, INDI A FIRIIS ASSTIVIS ANNI CIMMCCLXX AD HRIAS AISTIVAS ANHI CDIXCCLXXI. IOANNES PETRUS NICOLAUS LAND Sermonis Hebraei elementa docebit et libros historicos explicare perget diebus Lunae, Martis, lovis, hora X et die Veneris, hora IX; Antiquitates Israelitarum exponet die Lunae, hora XI, die Mercurii hora XII, diebus lovis et Veneris, hora XI; Logicam tradet diebus Mercurii et Veneris, hora X; Jntroductionem q. d. in libros V. Testamenti; Item Quaestiones Metapftysicas provectioribus enarrabit diebus et horis posthac indicandis; IAnguae Syriacae aut Arabicae studioais opitulari paratus est. THOMAS THEODORUS HENRICUS IORISSEN ' Historiam recentiorem tradet die Lunae, hora I, diebus Martis, Mercurii et Saturni, hora XI; Historiam patriae , die Lunae, hora II, diebus Martis, Mercurii, hora X; Rhetoricam et litteras patrias, iisdem diebus hora IX; Historiam antiquam 9 die lovis, hora IX et Saturni, hora X. Lectiones de Litteris et de Antiquitatibus Graecis et Romanis posthac indicahuntur. Digitized by Google SERIES LECTIONUM. 215 CAROLUS IOANNES MATTHES docebit Physicam ewperimentis illustratam diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora XI; Trigonometriam rectilineam et geometriam analyticam iisdem diebus, hora raeridiana; Stereometriam , inclusa Trigonometria sphaerica, in commodum Medicinae et Literarum studiosorum diebus Mercurii et Veneris, hora I. CORN. ANTON. IOANN. ABRAH. OUDEMANS Jnatomiam et Physiologiam plantarum tradet diebus Lunae et Martis, hora matutina VIII (hieme); Exercitationes morphologicas et niicroscopicas , die Lunae hora I (hieme); Cryptogamarum doctrinam die Veneris, horis VIII — X (hieme); Pharmacognosin et Historiam plantarum medicinalium die Saturni, horis VIII — X (hieme et aestate); Pharmacognosin microscopicam die Saturni, hora X (hieme); Syslema Phanerogamarum exponet diebus Lunae et Martis , hora VIII (aestate) ; Exercitationes systematicas die Lunae , hora I (aestate) ; Morphologiam Phanerogamarum die Veneris, horis VIII — X (aestate); Exercitationibm in describendis et dignoscendis plantis medicinalibus praeerit die Saturni, hora X; JExcursionibus botanicis praeerit (aestate), diebus et horis deinde in- dicandis. IANUS GUILIELMUS GUNNING Chemiam generalem docebit diebus Lunae et Martis , hora IX , diebus Mercurii et lovis, hora VIII (hieme); Chemiam specialem , vulgo dictam organicam iisdem horis (aestate) ; Chemiam forensem die lovis , hora I ; Chemiae analyticae initia die Martis, hora I; Jna/ysin pharmaceuticam , tam qualitativam quam quantitativam die Mer- curii, hora XI; Digitized by Google S16 SERIES LEGTIONUH. Mineralogiam crystallographicam die Lunae , hora XI (hieme) ; Mineralogiam systematicam tradet eadem hora (aestate); Ewercitiis practicis in laboratorio chemico quotidie praeerit. CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS Chirurgiam theoreticam exponet diebus Lunae , Mercurii et Veneris , hora IX ; Examini aegrotaniium et artis ewercitio praeerit diebus Martis, Iovis et Saturni, horis IX — XJ. PBTRUS HBNRICUS SURINGAR Pharmacologiam therapeuticam docebit diebus Veneris, hora p. m. II et Saturni, hora XI; Doctrinam morborum singularium interpretabitur diebus Martis, Mercurii et Iovi8, hora p. m. II; Pramn medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur diebus Lunae, Mer- curii et Veneris, hora X. IOANNES VAN GEUNS Pathotogiam generalem docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, horaHI; Morborum signa indagandi methodum exponet, una cum exercitationibus clinicis, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora XI; Ewercitationibus practicis in laboratorio pathologico praeerit quotidie, horis I— IV; Medicinam forensem et Politiam medicam tradet die Veneris , horis III et IV. GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEBVOOGT Neuropathologiam et Psychiatriam theoreticam docebit die Iovis, hora I (hieme) ; Exercitationibus clinicis praeerit diebus Lunae et Veneris, hora III; Psychologiam forensem docebit .die Mercurii, hora III. Digitized by Google SERIES LECTIONUM. S17 GUILIELMUS BERLIN Osteolcgiam, syndesmologiam , myologiam et splanchno/ogiam dooebit diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, bora IV p. m. (bieme); Animalium vertebrat doctrinam et analomiam comparatam exponet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X (hieme); Jnatomiae comparatae capita selecta docebit diebus Lnnae et Martis, hora II (aestate); Animalium invertebrat. doctrinam exponet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Iovis hora X (aestate); Angiolqgiam docebit horis dein indicandis (aestate); Exercitationibus anatomicis et zootomicis quotidie praeerit. LEOPOLDUS LEHMANN Artem obstetriciam theoreticam docebit diebus Lunae, Mercurii et Saturni, hora XII; Indagandi methodum exponet nec non encheireses in pelvi factitia demonstra- bit diebus Martis et Veneris, hora XII; Morbos puerpera/es et selecta quaedam Gynaecologiae capita explicabit die Iovis, hora XII; JBwercitationibus clinicis in Tocodochio praeerit diebus Martis, Iovis et Saturni, hora XI. IANUS LEONARD. CHANFLEURT VAN IJSSELSTETN Doctrinam morborum cutis et syphUidis exponet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Veneris, hora VIII; JSwercitationibus clinicis praeerit diebus lovis et Saturni, hora VIII; Policlinicis diebus Lunae et Martis, hora I. IANUS GUILIELMUS REGNERUS TILANUS Operationes chirurgicas demonstrabit, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, horis II— IV (hieme); 28 Digitized by Google S18 SERIES LECTIONUM. Artem deligandi et akologiam docebit, die Lunae, horis 11 — IV (aestate); Orthopaediam exponet, die Veneris, horis II — IV (aestate); JSaereitatiamims ctinids propaedeuticis diagnostieis praeerit diebu* Martia et Iovis, hora IX. Policknieia orthopaedicis diebus Marti* et Satuwi , hora XIL HENRICUS HBRTZ Anatomiam pathologicam generalem et speciatem docehit diebus Lunae, Mer- curii et Veneris, hora X; Cursum histologiae pathologicae instituet (aestate) diebua Martis, lovia et Saturni, hora 1; De morbis cerebri et meduUae spinalia disseret (hieme) diebus Lunae et Mercurii, hora XII; JExercitationee anatomiae pathologicae practicas cum demontratiombns dinicis moderabitur ter per hebd. hora I. GUILIELMUS KUEHNE Physiohgiam et histofogiam doeebit diebus Lunae, horis XI — I, Martis et Mercurii, horis XII — II; Ewercitationibus physiologicis et histologicis in laboratorio quotidie praeerit. GUILIELMUS MOLL Historiam universalem Beligionis et JEcclesiae Chr. tradet diebus Martis, Mercurii et Iovis, hora XI; Theologiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Historiam Ecclesiae IVeSr- landicae pertineniia et JEwercitationes homileticas moderabitur diebus et horis deinceps indicandis. Digitized by Google SERTES LECTIONIM. 219 ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, Professor in Semin. Evang.-Luther. Exegesin V. T. docebit interpretando Michae vaticinia, die Veneris, hora XI — I; Theologiam dogmaticam, die Martis, hora 1 — III; die Iovis, hora I; Historiam Canonis V. et N. T. $ die Iovis, hora II; Discipulis orationes sacras habentibus praeses aderit , die Veneris , hora II ; Exercitia oratoria moderabitur die Martis, hora III. IOANNES GERARDUS DIDERICUS MARTENS, Professor in Semin. Evang. Luther. T/ieologiam practicam docebit diebus Martis , Mercurii, Iovis et Veneris , hora X; Exegesin N. Testamenti docebit, interpretanda Iacobi epistola, die Iovis, hora I et hora II; Exercitia cateckeiica moderabitur die Martis, hora XI; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit. SYTSE HOEKSTRA Ben" filius, Frofessor in Semin. Teleiobapt. Theologiam Christianam dogmaiicam docebit diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX; Disciplinam morum tradet diebus Martis et Mercurii, hora X; PhUosophiam religionis docebit diebus lovis et Veneris, hora X. IACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFER, Professor in Serain. Teleiobapt., Exegesin N. Testamenti docebit, interpretanda priori Petri epistola, diebus Martis et Mercurii, hora I; Theologiam practicam tradet , diebus Martis et Mercurii , hora JJ et lovis, hora I ; Exercitationes homileticas moderabitur die lovis, hora II; Exercitiis oratoriis vacabit, die Mercurii, hora III; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die Lunae et die Veneris, hora II dim. 28* Digitized by Google 220 SERIES LECTIONUM. IOANNES TIDEMAN, Profeuor in Semin. Kemonstr.-Reform. , Encyclopaediam Tkeologiae Chr. tradet diebus Martis et Mercurii, hora IX; Historiae Eeligionis capita selecta iisdem diebus, hora X; Exegesin N. T. diebus Iovis et Veneris, hora IX; Theoloffiam practicam iisdem diebus , hora X. HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER quaestiones selectas e lure publico tractabit horis dein indicandis. TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSER Ius civile Neerlandicum tradet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Veneris, horis I; Iu8 MercatoHum iisdem diebus hora II; Exercitationes practicas moderabitur diebus et horis deinde indicandis. ANTONIUS EWALDUS IANUS MODDERMAN Ius criminale tradet diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora XI; Oeconomiam poliiicam diebus Martis et Mercurii, hora X; Statisticam patriae iisdem diebus , hora XII ; Encyclopaediam luris diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX; Philosophiam luris diebus lovis et Veneris, hora X. GISBERTUS VAN TIENHOVEN Institutiones Iustiniani tradet diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora XI; Historiam Iuris Bomani diebus Martis et Mercurii, hora X; Ius Publicum diebus Iovis et Veneris, hora XIL Digitized by Google SERIES LECTIONUM. 121 PETRUS IACOBUS BARNOUW, Artis Obst. Lector. Bncheireses in pelvi factitia demonstrabit die Martis, hora II et die Saturni, horis II et III; JRecens natorum morbos exponet diebus et horis auditoribus commodis; JSecens natorum policlinico diebus Lunae et Iovis, hora X praeerit. ABRAHAMUS HARTOG ISRAELS, Med. Lector. Historiam Medicinae tradet die Iovis hora III; Bygiaenen exponet diebus Martis et Mercurii, hora II; Encyclopaediam et hodegeticam Medicinae die Lunae, hora II. GUILIELMUS MARIUS GUNNING , Ophthalmiatriae Lector. Ophthalmiatriam docebit diebus Mercurii et Veneris, hora IX; Encheireses ophthalmicas demonstrabit die Lunae, hora IX; Policlimco praeerit quotidie, hora X; Operationes instituet die Iovis, hora XI. FREDERICUS IACOBUS SWARTWOUT, Artia pharmaeeuticae Lector. Jrtem pharmaeeuticam docebit diebusLunae, horalll, Mercurii et Saturni , hora I; Exercitationibus pharmaceuticis practicis praeerit horis postea indicandis; Artem medicamenta praescripta praeparandi docebit diebus Martis, Mercurii et Iovis, hora vespertina VI. Digitized by Google bsb series ljsctionum. Vir Doctissimus N. Mbursingb exponet Electro4herapiam in policlinico diebus Martis, lovis et Saturni, bora III. Vir Doctissimus P. F. I. ter Maten Morbos laryngis in policlinico de- nirasttebit diebus Mercurii e* Saturni, hora IV. Vir Doctissimus A. A. G. Guye Morbos aurium in policlimco demonstrabit diefatis Lutrae et Ventris, hora 111 et dimd. Vir Doctisstmus II. Sanoers E. fil. repetitorio physiologiae praeerit diebos Lunae et lovis, hora VI. Vir Doctissiraus I. I. Bos Exercitationibus diagnosticis medicis in policlinico praeerit diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora XII. Vir Doctissimus C. L. Wurfbain Chirurgicas Exercitationes Clinicas ducet in nosocomio data occasione , et in nosocomio in£antium die Martis , hora III. Horis auditoribus commodis lectiones privatas de hisce argumentis habere viri doctissimi parati sunt. Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLISTRI ATHENAEO AHSTELODAHENSI CONIUNCTISQIJE CUH EO SEHINARIIS DIE XXXI DECEMBRIS CIOOICCCLXX. In Facultate Iurisprudentiae 32. ff n Philosopbiae 8. tt // Theologica 40. w Medicinae 141. v // Literarum 7. 228. Digitized by Google Digitized by Google HET GELOOP AAN GODS OPENBARING HET LEVENS- BEGINSEL DER GODGELEERDHEID. EEDE, TEE AANVAAEDING VAN HET HOOGLEEEAAESAMBT AAN HET EVANGELISCH LUTHEESCH SEMINAEIUM TE AMSTEEDAM, UITOESPBOKKN DEN 26*» APEIL 1870 DOOS J. G. D. M A R T E N S. 29 Digitized by Google Digitized by Google EDELACHTBABE HEEBEN, CUBA.TOBEN VAN HBT EYANGELISCH- LUTHERSCH SEMINABIUM! HOOGGELEEBDE HEEB, HOOGGEACHTE AMBTGENOOT! HOOGEEBWAABDE HEEBEN, LEDEN DEB SINODALE OOMMISSIE ! HOOGGELEEBDE HEEBEN, HOOGLEEBABEN AAN HET ATHE- NAEUM ILLUSTBE EN DE SEMINABIA! WELEEBWAABDE HEEBEN, BEDIENABEN VAN HET GODDELIJK WOOBD! WELEDELE ZEER GELEEBDE HEEBEN, DOCTOBEN IN DE VEB- SCHILLENDE PACULTEITEN! WELEDELE HEEBEN, 8TUDENTEN AAN HET EVANGELISCH-LU- THEBSCH SEMINABIUM! WELEDELE HEEBEN, 8TUDENTEN IN DE VEB8CHILLENDE WB- TENSCHAPPEN! GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTTGHEID MET UWE HOOG GEWAAB- DEEBDE TEGENWOOBDIGfiEED VEBEEBT! ZEER GEWENSCHTE HOOBDEBS! Sancta Theologia! Met dezen eernaam bestempelden de oudere godge- leerden het vak van wetenschap, door hen gekozen en beoefend. Waa het aanmatiging? Was het een uitvloeisel van den waan, alsof naar hunne wetenschap elke andere zich had te schikken , alsof op haar terreti geen der wetten en regels behoefde geeerbiedigd te worden, die op etk ander voktrekte geldigheid hebben? En moet dus het gebruik dier be» naming, als dat der taal, waaruit ze is genomen, ate verouderd b& achouwd worden? Hij, die heden zijn ambt onder u aanvaardt, waagt het, haar aan te houden, met haar zijne rede te beginnen. Welke bjjgedachten men eertijds aan haar vastgeknoopt hebbe, mij komt het voor, dat zij de innige vereering en hartelijke liefde uitdrakt, welke de 29* Digitized by Google 228 J. 6. D. MARTENS oudere godgeleerden voor het voorwerp hunner studie hebben gekoesterd. Heilig is het Wezen aller wezens, en welke wetenschap, behalve de hunne, hield zich hoofdzakelijk , ja bij uitsluiting bezig met de ontvou- wing van zijne gedachten en geboden? Door het woord Gods en het gebed wordt alles, ook het menschelijk onderzoek en de menschelijke voorstelling geheiligd, en ik acht, gelijk zij, dat niets meer geschikt is om jeugdige beoefenaars der Godgeleerdheid aan te moedigen en voor te bereiden dan de herinnering: een sanctuarium zijt gij binnengetreden , sanctitas is de eigenschap van het goddelijke , dat u te zien en te hooren en te overdenken wordt gegeven; gij moet wenschen en streven, om zelf deel aan haar te hebben en gedenken aan de spreuk , die boven de deur van het heiligdom geschreven staat: ^itjSeig fi£fir\kog eigira. Het onderwerp, waarvoor ik uwe welwillende aandacht inroep, kan dienen tot bevestiging dezer spreuk en tot staving van hare toepasselijk- heid op de Godgeleerdheid. Ik ga de Godgeleerdheid beschouwen in haar onafscheidelijk verband met de Godsopenbaring. Het geloof aan deze is haar levensbeginsel ', de bron harer kracht, de waarborg van haren bloei. Dat in onze dagen de Godgeleerdheid niet overal bevriende harten en hulpvaardige begunstiging vindt, dat zij met argwaan aangezien en met onwil bejegend wordt, wie, die haar liefheeft, zal het ontkennen? Ik spreek van den heilloozen geest, die aan al wat bovenzinnelijk is, den oorlog verklaart, elken boom nutteloos en zijne plaats niet waard acht, die geene stoffelijke vruchten en dadelijk bruikbare voordeelen afwerpt. Droomerij, hetzij philosophische , hetzij theologische, is hem zonder oordeel des onderscheids alles wat van de onzienlijke dingen met overtuiging ge- leerd wordt. Maar bij alle tegenwerking en bestrijding houdt de Godge- leerdheid zich staande, zij leeft nog, ja, leeft nog, ook ondanks den fellen strijd der uiteenloopende meeningen, die op haar eigen grondge- bied gevoerd wordt. Het is dus gebleken , in onze dagen meer dan ooit te voren , dat zij , gelijk men gewoon is te zeggen en van alles wat tegen- spraak en achterdocht opwekt, gewoon is te eiachen, de vatbaarheid heeft om te leven en te blijven leven, dat de bestrijding haar niet vernietigt, xnaar tot meerdere bezinning noopt, tot verzameling van al hare krachten, Digitized by Google .— -- R E D E. 229 ook van die, welke tot dusver hebben gesluimerd, tot het inslaan van wegen, die zij vroeger niet betrad en die haar tot nieuwe gezigtspunten , nieuwe ontdekkiogen voeren. Gelijk in 's levens strijd 's menschen karakter wordt gevormd , zoo wordt de Godgeleerdheid in het gewoel van den kamp der geesten ontwikkeld en gelouterd. Van waar ditP Men mag vermoe- den, dat zij een levensbeginsel heeft, dat onoverwinnelijk, onsterfelijk is. Bezit zij het, dan is het verklaarbaar , hoe het komt, dat zij in haren beoefenaar den geheelen mensch in beslag neemt, hem het hart raakt en bezielt, zijn leven en karakter beheerscht. Gij kunt die beheersching eene terugwerking noemen ter beantwoording van den indruk, dien haar, hetzij ten goede, hetzij ten kwade, zijne individueel menschelijke eigenaardig- heid doet ondergaan. Maar niemand zal het haar tot oneer aanrekenen, dat men, om haar wel te beoefenen, voor haar leven moet. Voor elke ware, degelijke wetenschap kan men leven. Die, welke meer dan alle ; andere het geheele leven vermag in te nemen , in merg en been , in suc- cum et sanguinem indringt, staat waarlijk niet op den laagsten, maar op een hoogen trap, ofschoon toegegeven moet worden, dat zij des te meer, naast het goede en edele, ook de driften wakker roept. Welk is dan het levensbeginsel , van welks aanwezen wij meenen zoo menig blijk te be- speuren? Het is het geloof aan eene Godsopenbaring , het geloof niet alleen, dat er een God is, — hoe zou zonder deze erkenning reeds de naam godgeleerdheid iets anders zijn dan eene ongerijmdheidP — maar het geloof, dat God zich geopenbaard heeft, en de bereidheid om alles wat als door hem geopenbaard zich toetsen en handhaven laat, met toe- stemming te aanvaarden. Een God, die zich geopenbaard heeft, die met zelfbewustheid leeft en werkt, die als de levende niet ualaten kan zich te openbaren, wiens wil het is zich te openbaren, omdat hij liefde heeft voor die wezens, aan welke hij zich openbaart. Ziet daar het dogma der godgeleerdheid , waarvan zij geen afstand doen mag, tenzij zij zich zelve wilde opheffen. Zij zou haar taak moeten opgeven en vertwijfelen aan zich zelve, indien God voor haar niet meer was dan eene abstractie, niet de hoogste realiteit. Van de Godsopenbaring gaat zij uit en tot haar keert zij telkens weer terug. Reeds de zamenstelling van dit woord geeft te kennen, dat God zoowel haar object als haar subject is. Zicti zelven Digitized by Google 230 J. G. D. MARTENS openbaart Hij , zijn wezen en zijne gedachten , zijn wil en zijn raad met het menschdom. Openbaren is waarneembaar maken wat verborgen waa, dit kenbaar doen worden voor de zintuigen , waarin de ziel zelve aanwezig is en waardoor zij opmerkt. Indien nu openbaring de rijke, onuitputtelijke bron is, waaraan de God- geleerdheid zich laaft, de eenige, waaruit zij hare eigenlijke kennis en hare wijsheid scheppen wil en mag, indien geene openbaring mogelijk is dan van geest aan geest, dan volgt hieruit, dat de Godgeleerdheid ook aangaande den mensch eene vooropgezette meening heeft, die zij voor ontwijfelbaar houdt en alleen ten koste van haar eigen bestaan kan latea varen. Het is deze. Er is in den mensch vathaarheid om de Godsopen- baring in zich op te nemen en te verstaan, een verlangen, waarmee zijn naar God geschapen , aan God verwante geest haar dorstende te gemoet komt, en hoe grooter de receptiviteit is, waarmede hij het goddelijke op zich en in zich laat werken , des te meer en te heerlijker zal het zich voor zijn geestesoog ontvouwen. Voor dat oog, in reinheid en aandacht naar God gewend, rijzen dan op goddelijke waarheden, gedachten Gods en die niet uit den mensch zijn. Eene bepaalde gestalte nemen ze aan, de mensch zoekt een woord om ze te vatten, te bewaren; hij vindt het, en nu zijn ze mededeelbaar geworden. Het woord is de reinste, helderste vorm, waarin de schat der openbaring kan worden nedergeiegd, het vliegt door de vvereld, en waar het gehoord wordt, waar verstaan en gevoeld wordt, wie hij is, die er een deel van zich zelven in gaf, daar ziet men aanstonds duidelijk in, wat men te doen heeft en te hopen en te vreezen. Dezen aanleg des menschen, waardoor hij naar den hoogsten oorsprong aller dingen getrokken wordt, moge nu de Godgeleerdheid psychologisch onderzoeken, verklaren, regtvaardigen , zij begroet al aanstonds in die innigste aller zielsbeboeften een aanknoopingspunt voor de Godsopenba- ring, wier werking niet voltooid, wier doel en einde niet bereikt worden dan waar genomen wordt wat zij geeft, gezien wat zij toont, gehoord wat zij spreekt. Zal zij tot hare volheid en helderheid geraken en die mate van werkelijkheid verkrijgen , weike in haar begrip en in hare bestemming Digitized by Google R E D E. 231 ligt opgesloten, dan is de beeldspraak der natuur ontoereikend; den mensch, tot wiens geluk en vreugde en geruststelling eij verscheen, is het niet genoeg, den Eeuwige door een hulsel te zien, achter een voor- hangsel Zijne stetn te vernemen. Aanraking is mogelijk van 'smenschen geest met God, die geest is, en zij heeft plaats, zoo dikwijls er openba- ring geschied is of nog geschiedt. In zonneschijn en regen is eene lang- moedigheid, is eene vijandsliefde te lezen, zoo groot als nooit eenig ster- veling voornemens of bij magte is geweest aan hater en tegenstacder te bewijzen, maar wie leest dat schrift dan die vooraf weet en gelooft: er is een God, Hij is Schepper en Heer der natuur? En dit geloof nu, van waar is het afkomstig? Heeft de ervaring, die leermeesteres van veel wijsheid, ons do Godsbewustheid bijgebragt, aan baar in ons binnenste de geboorte gegeven? Voor alle ervaring hebben wij haar, en niet hij is de godsdienstigste mensch , die vlijtig de stoffelijke dingen en verschijn- selen nagaat en uit het waargenomene besluit, maar hij, bij wien de Godsbewustheid den grondtoon uitmaakt van zijn wezen en gevoelen en de beslissende rigting geeft aan al zijn denken en doen. De godsdienstige waarheden worden niet opgespoord en ontdekt , gelijk de wetten der natuur, door in het bijzondere het algemeene te ontwaren en er dit uit af te leiden met vluggen, gelukkigen greep, maar ze worden aan ons ontdekt, tot ons gebragt , en in ons is plaats 6m ze te ontvangen en ons toe te eigenen en te behouden. Die plaats in ons is het Godsbewustzijn, hetwelk de godgeleerdheid in zijne uitingen en eischen als onschendbaar eerbiedigen moet. Zij mag het noch onopgemerkt voorbijgaan noch hooghartig mis- handelen. Laat haar los: gij weet niet, met welk orgaan gij de Godsopenbaring zult aanvatten. Met uw verstand? Maar wel het eindige, niet het onein- dige neemt gij op binnen de grenzen, binnen de bepaling van uw ver- stand. Het oneindige ligt er boven , want niet het groote , het al is het oneindige, — hetgeen toch sommigen schijnen te meenen, die dan onder het eindige het kleine, de individueele dingen verstaan, — neen! het oneindige is niet de zamenvatting maar de tegenstelling van het eindige, het is daarom niet als dit gebrekkig en relatief, maar volkomen. Doch hoe onbegrensd en volkomen het zij , dewijl het zich stelt voor ons men- schelijk bewustzijn, zoo heeft toch dit van zijn bestaan en zijne heer- lijkheid een vermoeden, een besef. Niet schrik- maar rustverwekkend is dit besef, en waar nu de Oneindige zich openbaart, hoe zou de mensch, aan wien hij openbaar kan worden en ook werkelijk wordt, den band niet dankend zegenen, die door de godsdienst tusschen hem en den Hooge, den Verhevene gelegd is? Het geloof aan Gods openbaring de hartader der Godgeleerdheid. Dit beweren onlmoet bedenking. Hoe? is uw levensbeginsel geloofp Voor waar houden op subjectieve gronden P Wilt gij' uwe wetenschap bouwen op iets, waarvan de hechtheid nog niet bewezen isP Bewijs mij het be- staan van dien God, van wiens openbaring gij wilt uitgaan, bewijs mij, dat hij zich openbaart. De een gelooft het, vele anderen gelooven het niet, en gij zelf zult moeten bekennen, dat zijn aanwezen niet stringent bewezen kan worden, niet z66, dat ieder tot toestemming wordt gedwon- gen en alleen de krankzinnige of stompzinnige haar weigeren kan. Wat mij betreft, stomp voor de hoogste goederen des levens, voor de geestelijke dingen noem ik hem , hoe scherpzinnig hij overigens zijn mag , die alleen op voorwaarde van zulk een bewijs als daareven geeischt werd, van God en diens openbaring zich overtuigd zal houden en eerst dan wanneer het Digitized by Google R £ D E. 233 hem vormelijk en handtastelijk geleverd is, tot de beoefening der Godge- leerdheid toetreden of eene meer gunstige gezindheid haar toedragen wil. Ik zou hem raden de verdere behandeling af te wachten , met de nadere xiiteenzetting zich bekend te maken, te zien welk een bouw op den ver- meenden zandgrond zal opgetrokken worden ; dan zal hij naar de houd- baarheid en de beproefdheid van het opgebouwde over den grondslag een oordeel kunnen vellen zonder voorbarigheid. En met de Godgeleerdheid deelt immers de zielkunde in hetzelfde lot: wat men, zeggen sommigen, met den naam ziel pleegt aan te duiden, dat mist alle zelfstandigheid , de verrigtingen , die aan de ziel worden toegeschreven , zijn accidentia der stof, op vooroordeel berust deze wetenschap, is een onderdeel der natuur- kunde slechts. Doch laat mij — daar die verrigtingen dan toch niet ge- loochend en slechts anders, op eene nieuwe, geheel eigene wijze verklaard worden, eene wijze trouwens, die van onafzienbare gevolgen is — laat mij liever het voorbeeld der wijsbegeerte aanhalen. Uitgangspunt is ook voor haar een geloof, het geloof, dat er een laatste grond der dingen bestaat. Nu zijn er, die om zulk een laatsten grond zich niet. bekom- meren, die het onvruchtbare moeite achten er naar te vragen; zij evenwel kan dat geloof, hetwelk haar meer is dan eene onderstelling , niet prijsge- ven, zonder zich zelve op te heffen, te vernietigen. Indien Gods openbaring u alles wat gij stelt en te leereri hebt, aan de hand doet, alies voor u heeft gereed gemaakt, als het ware voorgesneden en voorgelegd, zoodat gij slechts tot u behoeft te nemen en over de u toevertrouwde leer getrouwe wachters te zijn, dan is uwe taak wel zeer gemakkelijk, geheel verschillend van wat den mensch in den regel en overal elders wordt opgelegd: zware, zure arbeid, om tot de volmaakt- heid te naderen en de waarheid te vinden. Haar vindt hij niet dan na lang, dikwijls vruchteloos zoeken, na doelloos omdolen op allerhande zijpaden en omwegen, totdat hij zijn vergissing bemerkt eri, uit ervaring wijzer geworden, eindelijk den voet zet op den waren, koninklijken weg; maar hoeveel heeft dan die eerste voetstap hem gekost! Nil sine magno ^vita labore dedit mortalibus. En gij wilt alles voor niet hebben, gij meent, dat wat gij noodig hebt, u van zelf toegevoerd wordt? Deze iegenwerping mogen wij beantwoorden met de vraag of niet elke weten- 30 Digitized by Google 334 J. G. D. MARTENS sehftp hare gegevens beeft, waarop se gevestigd is. Van dea natuurkua- dige wordt niet gevergd , dat bij bet voorhanden zijn eener nattiur aaatooae of aelf eene natuur voortbrenge, alvorens hij zich gaat zetten tot zijn hem toegeweaen werk. Wel verre, dat de Godgeleerdheid , al wordt aij niet zelden dua geteekend en bepaald, een zamenstel weaen zou van vaatge- stelde, onveranderlijke leeringen, die men op uiterlijke autoriteit tooet beamen, met streng verbod van onderzoek en ontwikkeling tot de uit- werping van het gebrekkig menschelijke en onware, met last aan bet denkea om te zwijgen, is integendeel hare taak eene tnoeitevolle ea ver- heffende, den edeldenkende en waarheidlievende waardig: de geestelijke, godsdienstige waarheden, waarvan zij heilig gelooft — zij kan dit biet aalaten , niet veranderen , — dat ze onder het bereik vaa den medsch lig* gen en niet meedogenloos weggeborgen zijn, verre, zeer verre, atihtet onoverklimbare berggevaarten , aan gene zijde van wijdgapende afgronden of onmetelijke zeeen, die waarheden, voor zoo ver dat mogelijk is, want God alleen kent ze geheel, gelijk hij alleen den aleutel der volmaakte kennis van alles, ook van de zinnelijke wereld heeft, ook verstandelijk U bereiken, te schiften, te verbinden, in te dringen tot haar aard, baar onderling verband, levenswekkende kracht* Daaraan is eeuwen lang gear» beid, en dat die arbeid nog niet voltooid is, ontinoedigt oas niet, maar verheugt ons; dat men ook daarbij menigmaal gedwaald heeft, ontkeaben wij niet, maar de arbeid zelf lacht ons toe, trekt ons aan; ijdei k hij niet en daarin iets te hebben verkregen, nu reeds, voorlang reeds ver- kregen te bebben, maakt ons gelukkig* Maar wie bedenkingen in bet midden mogen brengea, alle gftdgeleerden zijn van oordeel, dat eea God, die aich niet openbaart, niet te kennen is, sij ooderscbrijven met eenstemmigheid de spreuk van Hilarins: a De6 discendom quidquid de Deo est intelligendum. Ed deae eeaparigbeid vaft gevoelen, dat algemeeoe inzigt van de onmogeUjkheid hunner wetenaobap bij volgebouden ontkenning onzer stelling* kan, duakt mij, tot bare krachtige aanbeveling strekken, doet oos met gretigheid haar aaagri|pen ea op den voorgrond plaatsen, niet het minst bij eene gelegenheid bls de tegenwoordige. Wereldkundig is het ea aan aUerlei alag van Ueden ta» kend, dat er op bet gebied der Godgeleerdheid een groot verscUl vaa Digitized by Google R E D E. 235 rigtingen bestaat en dat de denkwijzen , die met elkander in strijd liggen , sorns hevigen, bitteren strijd, in twee hoofdgroepen tegenover elkander staan. En dat verband is innig en schoon. Geene juiste bepaling kan er van de Godgeleerdheid worden gegeven, niet eene stelling, haren aard en hare roeping betreffende, kan aannemelijk worden gemaakt, tenzij op den zamenhang gelet worde, waardoor zij aan de kerk verbonden is. Is niet de kerk bare moeder en zou het haar bebagen , indien hare beoefenaars niet langer werden medegeteld onder de meest verlichte, meest godvruch- tige leden der kerk? De denkbeelden die zij onomstootelijk acht, die zij tot haar eigen levensbehoud verdedigen moet: er is een God, die zich open- baart, bij is geest, hij is liefde, hij is leven en dat leven deelt hij mee, die denkbeelden worden immers door de kerk geloovig omhelsd , blijtnoedig beleden en maken het voedsel uit, waardoor zij kracht, hoogere, goddelijke kracht in zich opneemt. Er is geen Christen, die in den troosteloozen waan zou verkeeren, dat de godsdienstige waarheid nog eerst opgespoord moet worden, maar ook de Godgeleerdheid blijft verre van dien waan: gegeven is ons de waarheid, zegt ze, de waarheid uit God, en haar ons toe te eigenen in denken en doen, is het eenige wat ons rest, daarin is 30* Digitized by Google 236 1. G. D. MARTENS ook mijne taak gelegen, eene taak aangenaam en nuttig, maar moeijelijk en nog verre van afgedaan. Noem nu hare grondbeschouwing geloof, gelijk zij dit waarlijk is, gelijk zij dit geloof niet alleen met de kerk gemeen heeft, maar het ook van haar ontvangen, aan haren bodem ont- leend heeft, en gij zult er geen bezwaar in zien van eene geloovige theo- logie te gewagen : geloovig is een eernaam , dien niemand , mits der zake kundig, verwarren zal met ligtgeloovig. En niet belemmerend is die over- eenstemming, die band, maar de voorwaarde van haar leven: kracht en gloed en een heilige zin stroomen door die verbindtenis haar toe, zij wordt zich bewust, dat zij niet ligt vastgekionken aan eene dorre, willekeurige stelling, maar dat zij bij al wat zij poogt en hoe menigmaal zij dwaalt, in een levensbeginsel is geworteld. Van de kerk absoluut vrij is zij niet en wil ze niet zijn; om het weten alleen, het zoogenaamde reine weten, is het haar niet te doen , zij heeft ook een practisch , maatschappelijk be- lang en door dit te dienen, dient zij de kerk. Is geloof aan Gods openbaring het levenselement der Godgeleerdheid, dan zal het dit ook zijn voor de godsdienst, de ware godsdienst, waartoe zij den enkelen mensch heeft op te leiden en hem behulpzaam te zijn door hem voor te lichten en zijne godsdienstige overtuiging te zuiveren, te sterken. Gewis, de godsdienst kan in niemand, ook niet in den godge- leerde , leven en toenemen zonder dat geloof. Vele aardsche idealen inogen onbereikbaar zijn, ze zijn ook ondergeschikt ; wie ze moet opgeven, her- denke ze als zoete droomen, hij wordt echter niet gefolterd door duurzame kwelling, ja door het onvervuld blijven leert hij ootmoed, zelfkennis, leert de werkelijkheid digter onder de oogen zien dan hij anders zou gedaan hebben, hij wordt zoowel in het zedelijke als in het godsdienstige een beter menseh dan voorheen, — wanneer hij althans van de harde teleur- Digitized by Google REDE, 237 stelling een wijs gebruik weet te maken. Maar een ideaal is er, waar- van wij, hoe meer wij mensch en waarlijk wijs willen zijn, des te minder ons kunnen losruaken, dat, zoo de verwezenlijking eeuwig uitbleef en zelf door geen flaauwe schemering zich aankondigde voor de toekomst, eene eeuwige smart ons zou baren , ons zou doen sterven van smart : het is de wensch en de hoop van de goddelijke dingen te weten en dien overeen- komstig te leven, het gevoel van voorwerp der liefde te zijn eens Gods, die zich aan ons persoonlijk gelegen laat zijn. Poog door te dringen tot dat weten, u van die liefde te vergewissen of haar u waardig te maken: elk pogen is hier ijdel zonder goddelijke openbaring, het zou, al gelukte het u ten deele of geheel, u toch niet te vreden stellen. Want ziet, terwijl het ons in aardsche zaken tot niet geringe voldoening is, als iets ons werk, door eigen energie verworven is, binnen den heiligen kring der godsdienst is het anders, daar is het zalig te ontvangen, onvergelijkelijk zaliger dan te geven. Wat de godsdienst den mensch doet geuieten, dat is hem iets onmiddellijks, eene gave, hij wil niet dat de herinnering van het eindige er worde tusschen geschoven, hij wil niet, dat het genot er van worde vermengd met iets menschelijks, met berekeningen van hetgeen reflectie , hetzij van hem of van anderen , heeft aangebragt tot verheldering zijne kennis; gemakkelijk en gaarne vergeet hij zijne verpligting aan on- derwijs en traditie, en bij het gevoel van rust, dat hij heeft, een geenzins verlammend, maar veerkracht schenkend gevoel, wil hij in zijne heiligste oogenblikken geen storend aandenken gevoegd hebben van het vermoeijend zoeken , dat hij of anderen zich getroost hebben ; niet hij wil de eer heb- ben der vinding en hij versraaadt den lof van zich een weg naar het hei- ligdom te hebben gebaand. Godsdienst is de edelste passiviteit, die met de hoogste activiteit een is: of wat kunt gij op het punt van godsdienst meer of beters van iemand vorderen dan dit: zich zelven Gode ten offer te geven? Zou tegenover den rijken God de arme mensch niet in de hou- ding van een ontvangende, een behoeftige dienen te staan en bij voorkeur willen staan? Voor de godsdienst is het kenmerkend, dat zij het godde- lijke liefst, neen! eeniglijk beschouwt als ontvangen niet van een mensch of door een mensch. Ua^axiipai , bij het werk Gods aanbiedend toezien en neerzien is hare vreugde; aanbidden is haar behoefte en daarom be- Digitized by Google 836 J. 6. D. MARTENS mint zij de afzondering, de stilte, daarom verwijdert rij zicfc van het aardsohe, bet vulgaire, daarom bouwt zij tempeis en heeft zij hare heilige plaatseo, om daar der Godheid zich meer nabij te geveelen. Hoe remp* aalig zou zij «ijn, indien de Godheid zich niet openbaarde, indien zij geen vegt had, dit van haar te gelooven. Dan zou ztj ook niet in haren hoogstea en reinsten wasdom alfi eene liefdebetrekking tusscheu God en den roensoh mogen besehreven worden. Werd zij in den laatste niet gesteund en op» gewekt door openbaring der goddelijke liefde, sij bleef eene onzekei* gewaarwording en niets nieer, en bij de groote neiging, die het men- echenhart heeft om te twijfelen, vooral waar het de zekerheid geWt van eene ongedachte weldaad, eene overstelpende goedheid, zou zij spoedig kwijnen en aterven. Zonder Godsopenbaring geene Godgeleerdheid. Ik beh getracht dit in het licht te stelleo en een en ander aangevoerd wat dieoeo kan , om deae stelling. ala verdedigbaar aan te bevelen. Wat ik nu verder over hare waarde in het naidden ga brengen moge nog tot aanbeveling het zijne doen. Waarde heeft onze stelling tot afbakening der greaien, die de Godgeleerdheid van de dosgenaamde godsdienstwetensehap scheiden. Qf wel, zou djeze misschien de plaats der Godgeleerdheid cnoeteo innemen? Ja, -~ indieo waar ia wat sommigen bewereo, dat er van God en bet goddelijke niets met sekerheid te zeggen i*, nieta meer kan worden gewe* ten, dan wat 'sntensehen gevoel en verbeelding vermeed en gedicht heb* Digitized by Google R E D E. 289 ben, deels bevallig en verheffend, deels fantastisch en dwaas, altijd met eenige willekeur, zonder vasten grond, naar de wisselende, oogenblikke- lijke aandrift Ja, — indien het bovenzinnelijke of niet bestaat of ten eenenmale boven 's menschen bereik is. Dan hebben ztj, die honend van de Godgeleerdheid spreken, gelijk, en ook zij doen wd, die, scboon zelf theologen, althans naar hun stand te oordeelen, den naam theologie bij menige gelegenheid met afgrijzen doen voorkomen als den naam van iets, dat in een kwaden reuk staat. Dan ruime de Oodgeleerdheid hare plaats voor de godsdienstwetenschap , en deze laatste zal niet, zooals gene, de godsdienst , die de beste wordt gekeurd , maar alle godsdiensten , ook de Heidensche, in behandeling nemen. Zonder twijfel, afgezien van den strijd om den voorrang of de alleenheerschappij , welk godgeleerde zou deze wetenschap niet als eene voortreffelijke medehelpster begroeten en met hare inlichtingen winste doen , waar zij het ruime veld der godsdiensten hem binnen leidt en hare lotgevallen en vortnen hem bloot legt bij de verschillende volken? Wie zou bovendien niet met meer dan gewone op- merkzaamheid het oor leenen aan de uitkomsten van het philosophisch onderzoek, waarbij het verschijnsel der godsdienst, na dat het historisch gekend wordt, in zijne bestauddeelen ontleed, in zijne wording en zijn wezen wordt nagevorschtP Maar wat al spoedig de wijsgeer zou verraden, bezit of gemis van godsdienst, dus de meerdere of mindere mato van zijne geschiktheid , om, bij ware sympathie voor het onderwerp, het met juistheid te beoordeelen, dat kan den geschiedschrijver onverschillig zijn: hij neemt aan den toensch, in de geschiedenis, eene eigenschap waar, die men godsdienstig streven kan noemen, maar in hoeverre dit wettig en gegrond ia, daarover bekommert hij zich niet, en of dat streven ook bij hem wordt gevonden, door hem wordt geliefd of gehaat, is niet of te naanwernood de vraag. Van anderen aard is de Godgeleerdheid , bij welke wetenschappelijke zin niet bet eenige, alles afdoende vereischte is. Haar is de godsdienet eene betrekking tot God, die niet atleen is, maar zoo- danig is en zoodanig werkt, dat de mensch ook werkelijk in eene bewuste, min of meer ware betrekking staan kan tot Hem. Zij rust dan op Gods openbaring, op iets, dat buiten ons is, iets betrouwbaars. Die opcn- baring is onderscheiden : bij de Heidenen, eene openbaring, hoofdzake* Digitized by Google 240 J. G. D. HARTENS lijk, van magt; bij de Joden, van heiligheid; bij de Christenen, van lieide. Met onware voorstellingen mag ze veelzins verbonden , door velerlei ruwheid en zinnelijkheid in zeer onzuiveren vorm hier en daar worden op- genomen, zij zelve is blijvend, onverderfelijk , eene levens- en waarheids- kiem in de menschenwereld. En de Godsoj>enbaring, zoo als wij Christe- nen haar hebben, d. i. in Christus, is dan ook de heilige band, het god- delijke middenpunt , waarin de verschillende vakken of disciplinae der God- geleerdheid vereenigd zijn en van alle aangrenzende zich kennelijk onder- scheiden. Der heilsopenbaring. Deze uitdrukking geeft aan den loop onzer ge- dachten eene nieuwe wending. Met opzet bedienen we ons van haar, want de stelling, die ons bezig houdt, heeft ook waarde tot aanwijzing van het hoog , ja , eenig gewigt , dat Israel en zijne profeten hebben voor de Godgeleerdheid. Wilt gij niet een enkel persoon , in wien het geloof aan Gods openbaring regt sterk en levendig was, maar een gansch volk aanschouwen, dat, althans in zijne voortreffelijkste deelen en in zijne uit- nemendste vertegenwoordigers, dat geloof met groote voorliefde en beslist- heid kweekte, het overgaf van geslacht aan geslacht, en er al vaster en vaster in werd, totdat in hem, die het ware ideaal van dat volk was, het toppunt en de kroon zijner geschiedenis , en de hoogste openbaring zelve en het volkomen geloof aan openbaring tot stand kwamen, vestigt dan uwe aandacht op het volk, welks naam ik u genoemd heb. Openbarings- volk mag het heeten. Het volk der toekomst was het eeuwen lang. Is uw openbaringsbegrip veelomvattend en zuiver en rijk, ziet gij in het groot beelal het werk en den wil des Waarachtigen , in de geschiedenis zijne hand, in de verhevenste en dierbaarste neigingen uwer ziel eene aantrekking tot hem en zijne volmaaktheden , van waar hebt gij dat be- grip, indien gij het niet hebt van dat volk, hetwelk, naar de ongedwon- gen bekentenis aller echte Israelieten, al wat het geweest, ten goede Digitized by Google R E D E. 241 geweest is, door zijnen God is geworden? Het staat daar met al zijne lotgevallen voor ons als eene openbaring van de openbaring, als eene openbaring in de openbaring. Terwijl de Scbepper alle andere volken wandelen liet op hunne eigene wegen en aldus hen geworden liet in hun veelal verkeerden en ongodsdienstigen zin , opdat blijken mogt , hoever de mensch het brengen kan zonder die nadere openbaring, voerde hij Israel met zachtheid en niet dwang op de wegen , die hij had verkoren , en hoe groot ook de vatbaarheid moge geweest zijn, welke voor het reine en goddelijke Israels edelste zonen in zich droegen, de grondgedachte van Israels verleden, van zijne geheele verschijning op het wereldtooneel : ik nw Grod, gij mijn volk, hebben zij verkoudigd ja, maar zelf uitgevonden niet. Hier is het Monotheisme, hier treffen wij het aan als eeoe rigting van den wil en van het gemoed, eene levensrigting. Rekenen wij eens na wat het in wch sluit. Vooreerst de opvatting van Gods wezen als geest: zinnelijke wezens als de menschelijk gedachte godea der Grieken, door hunne zinnelijkheid beperkt, dulden ja vereisohen andere soortgelijke wezens neveus zich; de vergoddelijkte natuurkrachten maken geenszins onmogelijk, maar doen verwachten en brengen met zich andere dergelijke krachten in elk gebied der natuur. Dan de opvatting van God als den Volmaakte, den Absolute, waarbij het bestaan van een anderen of meer anderen naast of boven hern ontkend wordt, een denkbeeld, dat wij juist daar het atelligst uitgesproken en tot het licht- en levengevend oentrum van den geheelen gedachtenkring verheven vinden, waar de philosopbi?che aanleg achaars of ganschelijk niet voorkomt. Maar ook andere godsdiensten beroepen zich en eijn gegrond op mededeeling der goden. Kan dit afbreuk doen aan de geloofwaardigheid van Lsraels geloof , dat het in godsdienstig opzigt voor alsnog het eenige volk was van den eenig waarachtigen GodP Wat is dan de inhoud van die mededeeling der goden? Eene godenge- schiedenis of geestengeschiedenis in verhalen, die zeer veranderlijk zijn en zonder bezwaar menige wijziging hebben ondergaan, zeer romantische ver- halen tot schildering van drama'*, tfaarvan een deel zelfa op aarde ge- speeld wordt. Wie geeft niet toe, dat in die voorstellingen concepties zijn wedergegeven, die meer dun dichterlijk zijn, die van nadenken getuigen en waarin we iets bespeuren van godsdienstige behoefte , dezelfde behoefte, welke ook ons eigen is en de scboonste en beste karaktertrek der mensche- lijke natuur? Maar algemeen geldige, godsdienstige waarheden, die voor het verstand tot eene leer aangaande God kunnen worden eamengevoegd en in verband gebragt? Die mist gij en moet gij er missen. Waartoe voorts dat beroep op een goddelijken oorsprong? Om zekere maatschappe- lijke toestanden en verdeelingen als door de goden gewild te regtvaardigen en te bestendigen. In die Heidensche godsdiensten wei een weerachijn van menachelijke barmhartigheid , van natuurlijke welwillendheid op de godheid of de goden overgedragen , maar niets van die tucht der liefiie, waaraan Israel ook als een geheel genomen onderworpen was. Ginds de Digitized by Google R E D E. 