title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Qjt is mijqe tweede ste^ing. Wat tocb is de grQQ^» i^aarom ^ij de (|igolQgische en met haar alle c)^pstelijke wetenscbap ypor anthropologisch yerklarenP Hoedanig is het bggin^l der cbrist^Iijke t]^eologieP Het is een persoon, een mensch, iq wi/ep zoo wel God zicl; a^q den mepsch ppeabaart als de mensch in Ood verkl^ard wprdt; bet is de qv^Qcmog Jfiaavg XQiarog. Indieq h^t ^^wo jp, m. H. , dai die ipenspb verfchenen is, de ware mpn^ch, in wiep al w^t| KQen^cbi^Iijk fs vereenig4 en in dit menschelijke &l WAt godflGlijk is, geqpenb^^d ^s, indien het alzpo is, dat niet de peivioop y^n Jez^s Christi^ uit de n^ensphheid, maar de menschheid uit de^i per^n yan J^jf^ Pbri^tupi t^ visrkli^re^ is, w^t de hypothese is dpr th^j.QgiQ, m^z wat 9>j d|3sni(^);(e(nin in hare scbolep te yerkl^ren I^^ft^ 288 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE dan wordt daarmede niet alleen het menschelijk karakter der tbeologische wetenschap ten voUe gevindiceerd , maar hebben wij ook recht haar dit karakter bij uitnemendheid toetekennen en de verklaring gevonden, waarom juist in en door het christendom de wetenschap in het algemeen dit menschelijk karakter aangenomen heeft, uit de sombere tempelgewelven is uitgetreden en de vrije lucht heeft gessocht om daarin te wassen en te bloeien^ zonder haar gewijd karakter te verliezen. Dat, hoe zuiverder het christendom is opgevat geworden, des te meer de wetenschap heeft ge- bloeid, ja, dat zij, als wetenschap, als encyclopedisch organisme, eerst met het christendom ontstaan is, zie, dit historische feit wordt ons ver- klaard door het verschijnen van den &Bav&Qcmog , in wien het christendoni geworteld is en door wien het bestaat. Sacrosancta heet de theologie om haar heiligen oorsprong: welnu, dit karakter verliest zij niet, door zich in den cyclus der wetenschappen te bewegen , integendeel zij wil dit karakter niet voor zich zelve bewaren, maar het aan alle mededeelen, omdat zij haar kan wijzen niet op den mensch buiten 6od« maar op Gk)d in den mensch. De &mv&qemogi zoo noemde ik den persoon, van wien het christendom. uitgaat, en in wien het gegrond is. Waant niet, als ik dit kerkelijk geijkte woord gebruik dat ik nu voor den persoon een dogmatisch begrip stel en in de kerkelijke leer der twee naturen den grond der theologische ontwikkeling zou vinden. Verstaat dit woord niet van eene onmogelijke verbinding van twee heterogeene naturen, waarin dan noodzakelijk de hoogere de mindere, de &ew qwa&g de dv&qam&Vfi zou onderdrukken. Hiermede juist zou het denken ophouden en dus de wetenschap onmogelijk worden^ zoo als dit ook in de versteening der wetenschap in de grieksche kerk gebleken is. De kerkelijke leer der twee naturen is eene zwakke poging om het diepste mysterie der menschelijke natuur, zoo als dit in Christus geopenbaard is, namelijk haar geworteld zijn in God, haar ge- schapen zijn naar het beeld Gods (de Ebenbildlichkeif) dialectisch te om- schrijven, maar verklaren doet zij dat mysterie niet. Het is verklaard door het feit dat de mensch verschenen is« wiens leven niet alleen bet kenmerk draagt van eene natuurlijkheid en oorspronkelijkheid , van eene, indien ik het alzoo mag noemen, religieuse genialiteit^ die alle mogelijkr REDEYOERING 289 heid van verdichting buitensluit, maar van die waarheid, die de mensch, als mensch zoekt, die niet door de wetenschap, maar door de conscientie erkend wordt, en die hem, die haar gevonden heeft, het BbqtiKd doet uitroepen: ik heb gevonden, gevonden de waarheid, het weasen der din- gen, het leven, God. Voorgevoel was het wezen der grieksche wijsbegeerte; ervaring dat der christelijke. Niet op het religieuse bewastzijn bouwen wij onze weten* schap, maar op den peraoon van hem, in wien wij ons zelven kennen en Ood. Anthropologiach is onze wetenschap, niet omdat wij hypothesen vormen omtrent den oorsprong van het menscheiijk geslacht, maar omdat wij het wezen des menschen meenen te kennen. Onverschiilig omtrent de vraag, welke de historische aanvangen zijn van ons geslacht zijn wij niet: wij meenen voorzeker omtrent deze vraag mede iets te zeggen te hebben. Maar zij is ons niet de eerste; wij zoeken het wezen des menschen niet, ait venia verbo, in de vergelijkende anatomie der rassen» maar in den volmaakten mensch. Eene wetenschap, die van Christus uitgaat, is eene wetenschap, die uitgaat van de veronderstelling (en im- mers voramsetzungsloa is niemand) dat het ideaal der menschelijke natuur gelegen is in deze drie, geloof, hoop en liefde, en dat aan dit subjectieve ideaal het objectieve correspondeert, dat er een God is, die den mensch liefheeft, die zich aan zijn hart mededeeit en aan zijne rede openbaart. Men moge dit uitgangspunt al of niet erkennen of aannemen , van eene wetenschap die van dien mensch uitgaat mag het niet ontkend worden dat zij in den anthropocentrischen cyclus behoort, evenmin als dat haar het recht mag betwist worden, dat iedere wetenschap toekomt, hare hy- pothese te stellen. Is deze hypothese onwaar, zij zal vallen» onder den arbeid zelven, waartoe zij gebruikt wordt, zoo als zoo vele hypothesen gevallen zijn en dagelijks valleu. Opinionum commenta delet dies. Zijn er nog onder mijne hoorders die meenen dat ik den adel mijner wetenschap prijs geef, als ik alzoo haar anthropologisch karakter hand- haaf en voor haar eene plaats vraag in den cyclus, zonder de hegemonie voor haar te eischenP Ik meen integendeel dat ik dien adel handhaaf, juist door die hegemonie, die alleen aan de waarheid toekomt, niet voor haar, de dienares, te vragen maar tevens haar voor dien dienst eene 88 m D. GHANTBPIE DE hk SAUSSATE e€ffQp}a«A8 f^ntpwijsm^ md» plMts soeor dioht bij het midddlpaDt. Voom wkWi V«ITe vm n)ij eeqigo repmtioatiesuGht, eenig bankeren naar de QRwetUga beersobappij, die sij vroeger als dienareMe der kerk zicb ovee dfl ai^dere weteoicfaappen , die zij eerst had vrijgemaakt, beeft aangema^ tigd, tot groot nadeel voor deze en voor baar zelve. Maar vjranneer bh 4« volwaa^ep dochteren de moeder uit het buis willen verstooten, dan mag z^j hare jO&miliereqhtan laten gelden en ziqh op de gelaatetrekkan hares ^hteren b^roepeq» die nog haar type dragen. Is de enoyok^pediaohe idee eeq? religieuse idee, ligt \i\} ieder onderzoek der waarbeid oen onbe* VVst geloof ten grondslag, dat de waarbeid gevonden kan worden en dafc ^ meosch b^stemd is haar te zoeken en te vinden , welnu dit geloof vindt iq hare scholeq zijne bevestiging en verklaring. Het nHU Aumani a me qiienum puto ia haar woord juist daarom, omdat zij van al bet menschar Ujke dat voorbij gaat den eenigen grond zoekt en beeft in God. Zoekt en beejft beide. Aan baar is het^ aantetoonen, dat het wezen des menBeben, bet specifiek menscbelijke in den mensch is de godadienst. Het is bare Vorschule^ baar ascandente deel. Daarin reikt zij de hand aan de apeca*' latieve wijsbegeerte , docb slechts in eene van de vele levensuitingen van ^eze, Pe zoogeqaamde theohgia naturalis is de band tusscben heide. Aan haar is het, de openbaring, het objectief gegevene, dat aan de r^ gieuse bahQefte correspondeert, uitteleggen. Het is haar exponeerend deel, ^ ^ij den Uiband der Schrift eo de leer der kerk verklaart en op kriti- qpben weg daarin de kem en het wezen der openbaring zoekt. Aan baaff ip het verder, aantewijzen hoe de religie eene gestaite verkrijgt in de meqscbheid, aoowel in den voorchristelijken, als in den christelijken tijd. {Jet i§ haar historisoh deeL Maar in alle deze is re/tyio de leidende ge^ (Jachte, de bezieleode en verbindende kracht. Beliffio, niet in den zia der onbewMste religieuse aandoeningen en bewegingen , maar reX^ in den zin van bet in het Godsbewustzijn tot zelfbewustzijo ontwakende mensche- lijke leyeo, religtQ, zoo als het christendom die wekt en geeft, als hel door de kenqis vao Opd vrijgemaakte menschelijke leven. Poor de kenni^ van Ood! Voorwaar, wij ontadelen de tbeotegisebe ve<* teoscbap qiet, wanneec wij op baar anthropologiseb karakter dea aadpak leggen. Immers dit ia juiat hare verondersteliing , eene veiondeiateUing REDEyOE&IIIG. S91 ntet uit de ludit gegrepM, mur heM door de opeobaring Gods in ChriBttii g6gev6b , dht Qod en iDeoBch niet tegenoyelr elkaDder Btaan , dat Ood ia den kneoBch geopettbaard in en de tntesch den grond tan rijn wezen faeeft ih God, dat dus God gekend kan Worden en de mensch eerst ib God gekend wordt. Dat is onee anthropologie. Wij meenen dat onae weten* jftihap met haar een kleinen kring beschrijft om het tniddelpnnt heeo, itaaar eed kring die isijne Btnlen Bchiet tot aan de verste omtr^ken. Wij geveii dUB haar primaat taiet op, maar wenschen het niet andere te do^ gelden dan ab een plicht onB opgelegd om vooraantegaan in den dienst der waarheid, in nauwgeBetbeid van onderzoek, strengheid van methodt, en niet het taiinat ita heilige geestdrift voor onse taak. Maar die taak selve a geen andere dan de algemeen wetenBchappelijke: kritisoh anderzoek; geene Btellingen opleggen maar resultaten doen ontstaan; door analyae tot ^nthese. Over dit Ibatstb, de methode, nog een enkel woord, om mieverBtand te voorkomen. De thtologlsche wetenschap heeft haar greuB. Itidien zij tot kennis van God opleidt, verlaat zij daarmede het terrein niet van histo^ rische krititik en analytiBche psychobgie. Zij verkrijgt die kennis door ia de samentreffitag Vata den subjectieven en den objectieven factor» 'smen'' Bchen aanleg en het in de historie gegevene, den grond der openbaring te zoeken en hare Jnoaliteit te bewijzen. Verder gaat zij niet. Zij waagt zich niet op het gebied dei* intidtieve kennis, zij is fp&a^en geene aoqfic^ Ik zeg dit met het oog op eene ricbting, of liever gave> wier waarbdd en recht ik verre ben van te ontkennen, ja, die ik meen dat het hoogste ie, waartoe de mensch kan komen en die toch als zoodanig niet in den weten- schappelijken cyclus behoort en geen voorwerp van universitair onderwijs kan zijn. Men noemt haar theosophie. Omdat haar weg hoog is, namelijk om nit het efkedde wezefi Gods het al der dingen to begrijpen» kan haar val zecMr di^p feijta en ligg^ tt ter linker- en rechterzijde van dien weg a%rOndeii Van pl^bthtflMiBChe A nflturalistische myBtiek, waarin het zedo- Kjke we^n van den nensch te gronde gaat. Toch is haar recht alleen daarmede bew^n, dat, zoo er openbaring Gods bestaat en deze niet is eene BupMteturaliBtiMlrt) mededeefing Van iets van God^ maar de open- baring Vhb «ijta ire^eta zelf , «data tx)k in dit licht atte dingen kHnnen ver- 88« 292 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE klaard worden. Hare leeriDgen en beweringen, die eten als de baar ver- wante syBtemen der speculatieve wijsbegeerte allen analjrtischen oontrdle a priori uitsluiten en alleen op intuitieven weg gevonden worden, behoo- ren als historie tot de historische theoiogie, maar kunnen evenmin in den cyclus der wetenschappen opgenomen worden als dat er wetenachappelijke voorbereiding vereischt wordt tot die intuitieve kennis. Zij heeft toch hare voorstanders en vertegenwoordigers van den ongeleerden schoenmaker, Jakob Bohm , af tot den genialen , in de aristocratie der wetenschap eene eerste plaats bekleedenden Miinchener philosoof , geoloog en mineraloog Franz von Baader toe, die, even als Schelling, Hegei, en vroeger Hamann, den ongeletterden arbeider als meester erkenden. Doch daarom behoort sij niet tot den cyclus der wetenschappen omdat zij geene kritiek toelaat en kritiek de dagtaak is der wetenschap. De gave der intuitie heeft ook wel in de wetenschap eenen dienst^ in zoo verre als zij leert combineeren en de combinatie dikwerf het middel is tot ontdekking van het verborgene; maar alleen onder den controle van het kritisch verstand oefent zij dien dienst. Wat aan dien controle ont- snapt, kan waar zijn; la mitaphyHque, zegt Madame de Stael ergens, procede par eaute et par bondsj en dit geldt hoofdzakelijk van de theo- flophie. Zij ontdekt wellicht onbetreden velden en bestijgt onbereikte hoogten. Maar de weg daarheen is nog niet gebaand; en zoo lang dit niet geschied is« blijft de zuivere specuUtie ^^) eene geheimleer, die als loodanig niet in de wetenschap te huis is. De wetenschap toch doceert , jnaar profeteert niet. Ik zoude hier mijne rede kunnen eindigen. Immers het was inij alleen om deze twee stelUngen te doen: de encyclopedie der wetenschappen is eene echt menschelijke , eene zedelijke en religieuse idee; in deze ency- clopedie bekleedt de theologie, juist als theologie, dus als wetenschap van het zedelijke en reUgieuse hare eigene plaats. Ik voegde er bij dat deze plaats, als het naast bij het centrum gelegen, eene eereplaats is^ die zij niet heeft te veroveren, maar waarop zij zich heeft te handhaven. REDEVOERING. 293 Ik weet bet: mijoe opvatting der theologische wetenschap wordt niet door alle theoiogen gedeeld. Over het verschil der theologische standpun* ten te spreken acht ik niet voor deze gelegenheid gepast. Ik hoop daar- over bij de opening mijner tbeologiscbe lessen te zeggen wat ik noodig acht. Dit alleen wensch ik nog hier aan te merken, dat uit mijue voor- Btelling vau zelve volgt dat bet betrekkelijk recht van andere opvattingen daarmede niet noodzakelijk geloocbend wordt, omdat ook hier het meer- dere het mindere niet verdringt en dat het alleen op den weg der vrijheid van wetenscbappelijk ouderzoek kan blijken wat het meerdere, wat het mindere is. In de wetenschap, ik zeg het met Schleiermacher, kennen wij geene tegenstanders , . maar slechts medearbeiders. Ja ^ mocht het zelfs zijn dat er in de theologische wetenschap richtingen opkwamen, die haar beginsel loochenden — zooals dit in iedere andere wetenschap, met name in die der bespiegelende wijsbegeerte , en ook in de philosophische vakken der rechtsgeleerde faculteit het geval kan zijn, — ook dan zoude de ware wetenschap die niet willen afsnijden noch terugdringen , maar alleen door de waarheid willen overwinnen. Immers de waarheid, die meer is dan de wetenschap, de waarheid^ wier discipelen wij alleen wenschen te zijn en die boven onze wetenschappelijke richtingen en standpunten ver- heven is, de waarbeid heeft eene overwinnende kracht. Zij handhaaft zich zelve. En dit is de roeping der universiteit , om, boven de bestaande partijen^ met hare hartstochten en kunstmiddelen, de kracht der waarheid te openbaren in de atmosfeer der vrije wetenschap. Zoolang zij die vrij- heid handhaaft, is er voor haar geen gevaar. De geest der waarheid waakt over haar. Ik zoude dus hier mijne rede kunnen eindigen , daar ik mijn onderwerp juist z66 heb gesteld , dat ik zoo wel de vraag naar het goed recht der be- staande indeeling der wetenschap in verschillende faculteiten^ als naar dat van de inrichting der theologische faculteit buiten den kring mijner be- schouwingen beb gelaten. Toch mag ik eene tegenwerping, die ik^ zelfs van sommig6n dergenen^ die met deze beschouwingen instemmen^ te ge- moet zie, niet onbeantwoord ^laten. Uwe opvatting, zob zuUen zij zeggen, al is zij in beginsel waar» strijdt nu eenmaal met het bestaande verband tussch^n kerk en slaat en den 294 D. CHANTEPIE DE LA 8AUSSAYE immer luider wordenden eiach van dcbeiding van beide in de modeme maatechappij. De uitbanning der theologische faculteit is tien eisch vafi beide, kerk en staat, en is in het belang van beide. £!en heknopt antwoord zij mij Vergund. De uitbanning der theologische faculteit uit de universiteit zou door den modernen staat vereischt worden en in zijn belang zijn. Voorzeker, indiea het de eisch is van den modernen staat^ ai het geestelijke, lager en hooger onderwijs , alzoo te regelen , dat het tot een rad in het raderwerk van de staatsmachine werd, indien de moderne staat is een mechanisme, waarait de geest gebannen is. Maar is de vrijheid niet de eisch van den moderneli staat? En sluit die eisch niet uit iedere zoodanige regeling van eenig levend organisme, waardoor dit organisme gedood of verminkt zou worden? tndien de theologie tot den cjclus der wetenschappen « waaraan de univer^ siteit haar recht van bestaan ontleent, behoort, zou dan die cyelus niet verbroken, daarmede de universitaire idee geschonden en de universiteit als wetenschappelijke corporatie vermitikt worden door er uit weg te nemeh wat tot haar wezen behoort? En zou dit slechts eene verminking sijn? Zoude de ban over de wetenschap van den godsdienst nitgesptoken zich niet spoedig uitstrekken tot alle geestelijke wetenschappen , allereerst tot die« welke tot de faculteit der bespiegelende wijsbegeerte en der letteren behooren, die immer in de nauwste betrekking tot de theologische heeft gestaan? Of zoude daar het gevaar minder aanwezig zijn van het olitstaail van theoriSn die of voor den staat gevaarlijk 6f door de kerk, wiet leet- stellingen immers door den staat in zijne ihrichtingen te eerbiedigen zijn, gewraakt zouden kunnen worden ^^)? Buitendien, zouden deze studieh niet kwijnen, indien haar de machtige steud ontnomen wierd, dieb zij tot hiertoe van de theologische faculteit hebben odtvangen? En zoilde, bij het kwijnen der philologische en wijsgeerige studien, de jaridiscb6 faculteit alleen de taak van de handhaving der geestelijke wetenschappen kunneii op zich nemen en niet spoedig ontaarden^ op fransche wijze^ in een6 voorbereidende school tot het aanleeren van kundigheden voor de empiri- sche rechtsbedeeling en het empirische staatsbeMuur vereischt? Staat ook de wetenschappelijke idee van deze faculteit, de ided van reckt, niet in het allernauwste verband tot de historische en philosophische wdten8cha](i* REDEVOERING. 295 peq, das tot de liiteriurische en door deze tot de theologische faculteit '*)? ViHi de natuurwetfiDSQbap wil ik alleen dit onloocheobare zeggen , dat velei) illthans vaq hare beoefenaars nog het recht der geestelijke wetenschappesi en met deze bet verband tusachen beide deelen der encyclopedie erkennen fu dien niet wenachen verbroken te zien. Nog eens: de eisch van den modernen staat is vrijheid. Iqdien nu yrybi^id is de onbelemmerde levensbeweging \n eigen sfeer en de univei** aiteit in haar sfeer niet vrij zou zijn indieq zij den immer veranderendpn ftMtsvorm moest dienen^ dan kan het de eisch van den modernen staat niet zijn, hem daaraan te binden. Of is }iet thans niet meer waar, wat reeds in het begin van deze eeuw bij de stichting der berlijnscbe ^niver- ^iteit door Schleiermacher^ die aan die stichting zoo groot aandeel had» profetisch gezegd werd> -r* profetisch: het was immers in Pruissen, en nog onder Frederik Willem III — : /ySchulen und Universitaten leiden je langer je mebr d^unter, dass der Staat sie als Anstalten ansieht, in welr oben die Wissenschaften nicht um ihrer, sondern um seinetwillen betrieben werden" ^') Ook in ons vaderland is het voor eenige jaren te recht beweerd: //Bij zijne Wetgeving op bet Hooger Onderwijs heeft de Staat te bedenken: dat het hier niet de regeling geldt van eene zijner eigene levensfunctien , maar het bepalen van zijne verhouding tot eene menschelijke werkzaam- beid, die onafhankelijk van hem bestaat" ^^). Of eischt het bel^g van den Staat, door het opheffen der theologische faculteit het hooger onderwijs vrij te houden van den invloed van kerke- lijke twisten en partijschappen ? Van het belang van den staat kan eigenlijk niet gesproken worden; de staat is om de maatschappij , niet de maat- schappij om den staat. Het belang dus van den staat is bet belang dier maatschappij. Is bet een maatschappelijk belang in Nederland, het pro- testantsch karakter en den protestiuitschen oorsprong van den nederiandschen staitt op te gevenP 296 D. CHANTEPIE DE LA SADSSAYE Wij staan hier voor een feit, Diet voor een voorbijgaanden staatsvorm; De periode van eene heerschende kerk, eene staatskerk, is lang voorbij, althans in de landen, waar de Hervorming eenige sociale beteekenis heefk verkregen. Van eene faculteit uitslaitend ten behoeve van een kerkge- nootscbap , dat daardoor schijnbaar bevoorrecht , maar in den grond aan banden geiegd zou worden, kan geene sprake meer zijn bij eene nieuwe regeling van het hooger onderwijs. Daarover zijn , dunkt mij , alle partijen het eens. Maar eene and^re zaak is de heerschappij of de bevoorrecbting eener kerk te begeeren, eene andere den historiscben oorsprong van eenen staat, waarin zijn wezen en karakter is aangeduid, niet te willen verloo- chenen. Met het laatste zou de raison cfetre van dien staat ophouden» en de nationaliteit worden prijs gegeven. Men vergete het niet: het onderscheid tusschen Catholicisme en Protestantisme is niet enkel van religieusen , maar voornamelijk van socialen aard. Het Catholicisme wil — men zie den Syllabus — 6f zijne kerk over den staat doen heerschen, of, waar dit niet kan, ieder geestelijk belang onttrekken aan den invloed van den staat en wraakt iedere bemoeiing van Hezen met gene. Het wii dus niet alleen voor zijne theologie geene leersto^Ien aan eene universiteit , waar ook pantheistische en naturalistische leerstellingen kunnen verkondigd worden , maar zijn ideaal is eene katholieke universiteit. Om het coUegium philosophicum van Willem I scheidde Belgie zich van Noord-Nederland af en ook de welgemeende pogingen sommiger duitsche regeringen om^ door het oprichten van katholieke theologische faculteiten naast de protestant* sche, de pariteit te handhaven, lijden — het blijkt heden ten dage — schipbreuk, minder op den onwil der menschen, die de katholieke bewe- ging leiden , dan wel op de logica der katholieke kerkidee. De katholieke uuiversiteit I O, ik wensch haar te zien oprijzen. Ik wenschte dit ideaal van het catholicisme verwezenlijkt te zien en getuige te kunnen zijn van den onbloedigen, maar geweldigen tweestrijd tusschen de vrije en de gebondene wetenschap zonder anderen rechter, dan Hij die de historie leidt en den geeat der waarheid geeft in het hart der men- schen. Maar zich overwonnen geven v66r men gestreden heeft, dat niet, dat nooitl Daar zijn er, die mij te gemoet zullen voeren: gij staat bijna alleen met uwe beschouwing van de protestantsche theologie. Ook uwe kerk eizcht vrijmaking van den staat voor hare inrichtingen van onderwijz. Ook zij roept luide om seminarien! Ik weet het m. H. Ook in de protestantsche kerken zijn er talloos velen, die, de gevaren der wetenschap bij smartelijke ondervinding kennende, nu hun lijden aan de wetenschap zelve, wier beteekenis en roeping zij niet inzien, wijtende, haar schuwen en vreezen. Van den verkeerden weg , waarop zij gevoerd worden , minder door theologen dan door sommige politici, zullen zij eerst terugkomen wanneer zij, wat reeda hier en daar geschiedt, eene niet minder smarte- lijke ervaring zuUen hebben gemaakt van het ledige en geestdoodende eener prediking, die zich van Zondag tot Zondag binnen een zel^er kiein aantai stellmgen in bekenden en geykten vorm beweegt. Ik weet het, onder de heerschappij van het ^ufftage universelj dreigt, in de Hervormde kerk althans, eene toekomst, die het woord van Schleiermacher niet meer tot eene profetie zou maken: aan de eene zijde wetenschap en ongeloof; aan de andere, geloof en barbaarschheid. Ood beware ons voor die toe* komst, indien zij niet reeds een heden is! Het is mogelijk dat er, onder de preszie der menigte, in de Hervormde kerk eene organisatie ontsta, waardoor het bestuur dier kerk in handen komt derzulken, die, van de theologische wetenschap afkeerig, die kerk willen binden aan haar verle- den op eene wijze, waardoor hare ontwikkeling gestoord en in den grond haar wezen niet behouden, maar verloochend zou worden. Dit ia mogelijk. 89 m D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE Tkxlh kowt bet niet id mij op, dMo riohtiDg, ook al achd ik haw ?»- dBrfalijk voor de kerk , laet geweld te wiUeo tegengaaa door de kerk te dwingen haoe leeraiurs van de stafiteamvmiteijteii te ootvangeD. ledere inoieaging van den staat in de inwondige aangelegenkeden dor kerk aoht yc voor beide even gevaarlijk. Heb i» mogelijk ckit de kerk alzoo, in plaats van wetenschappelijk gevoroade leeraars, een tijd hmg li^t deaulken tot bet avibt zaL willcio wijden, wien het aan degettjke wetenschappelijke voorbea-eiding ontbreekt, en daA dientengevolge de theofegisohe £aculteiton aan onw hoogeficholen iatmer meer znllen kwijnen. Voorwaar, voor de eerste toekomst zijn de teekenen voor on^e wetensobap seer onganstig en daiden zij op zulk eene atmosfeer in de kerk, waarin de theologisehe wetenechap niet kaq bloeien. Desorganiaotie , verdeeldheid , paEtijachappen» biuiagemeenteii en afgeoonderde kringen, aiedaar waann het eene aoe sterke en krachtige lichaam der Hervormde kerk schijnt aioh te zuUen QplosBen. Toch wanhopen wij niet aan de toekomst. Uit de verstrooide buisgemeenten , onder allerlei sectarifiche afzonderiogen , is , te midden der vervolgingen , onder de heerschappij van Alva , de nedBrlandsche hervormde kerk geboren geworden. en zijn de universiteiten op nederlandschen bodem ontstaan, als vruoht van den piotestantfiohen geest. Die protestantscbe geest zalf kan niet sterven. Na de stormen en onweders zal bet wederom blijken dat bet licht niet is cmdergegaan. Op de tegenwocNrdige^ ovempaor nmg, aan beide zijden, rochts en links, zal, moet er een t^d komeO', dat de in hartstochtelijken paritijstrijd uitgeputte kraohten voedsel eo lafenia zuUen zoeken bij het in waarheid viijmakende evaogeliewoord., en dat de in dat woord gegronde wetensohap bij de gemeente piet geaohuvd nooh veraefat, maar gezooht en geeerd zal «orden. Deae toekomst «Qortebefioi^ den , zioh gereed te houden voor de ure dat men haar zal zoeken , is hare heerlijke, maar moeielijke taak. Voor haar is het op zich zelf onversohiUig of hare vertegenwoordigers door den staat of door de kerk worden aaor gesteld. Er kiyiiien tijden zijn dat er aan de eene, dan. weder dat er aan de andere zijde meer waarborgen hestoan voor diea bloei. Ik wil hier niet beaUsseni Het best ware wellicbt eoUegien, waiurin beide ver* tegenwoordigd waren, zonder aan een van baide gebonden te zijn. Dooh dit is niet boofdzaak. Hoofdzaak is, dat zij baar proto«tantaob , d<. i. bwP REDBYOERIIIft. 9M ▼rij en vrijmakend kamkter niet opgeve, dtts mt de encycbpedie der ^e^ toMcbai^n tiiet gtbaineil worde, althans aicfa oelve daaroit niet banne^ irDie UniverBitit — met deze aanhaling oit de piotestantnche Mraatablattei (XII. S. 7) -^ besliiit ik mijne rede — war von jeher eine Lebensfvage fiir dem ProteatabtiftmuB : einmal und eunachst im Hinblidi: auf die Tnch'- tigkeit imd Grnndlichkeit des theobgischen Unterrichti^ dann afaer und namentlich mit Rucksicht auf den sittlich erwarmenden Einfluss, den die Wissenachaft delr ekristUchen Religioo auf das gesammte UnifersitStsstu- dium ond Universititsleben aosiiben 9oUtey Het is omdat dese overtuigingen bij mij leven, dat ik, Edel Groot Aohtbare Heerenl de op uwe vereerende voordraeht gevolgde koninklijke bMoeming tot het iK)0gle6raarsambt in de theologische faculteit aan deze hoogeschool heb gemeend niet te mogen afsiaan* Hebt dank voor het vertrouwen in mij gesteld! OnbekeDd na dertigjarige ambtsbediening in de Hervormde Kerk van Nederland, ea na gedurende twintig jaren aaii deo strijd der richtingen en meeningen, onder veel tegewpraak aan ver- schillende lijdenj eeo wericsaam aandeel te hebben genomen, kan mijn pctooon en richting a ifiiM zijn. Dait gij mij op een leeftijd , waarop velen leeds nasr mstiger jare» verlangend uitzien, tot dezen nieuwen werkkring hebt bekwaam geacbt, ia mij een vereerend ieeken, dat in de wijze, waarop ik voer mfjne ovwtuigingen, die zeor beslist zqn ea door de erva- ring tievest^d, ben mtgekomen, de onpartijdigheid der waarheidsliefde niet gemist werd. Dit is mij tot aanmoediging. Dat het mij ved gekost heeft> om tot dit beshiit te komen, dat ik niet zonder moeielijken strijd het effer eener zoo gewenechte en rijk gezegende herderlijke werkzaamheid gebraebt eo eede gemeeate verlaten heb , waoraan ik met zoo vaste banden verbondftfl #aa, ik behoef het niet te zeggen. Toch ib mij het vooruitaicht W<dko» , het o^erige van mijn leven en van mijne kracht te konnen toewij« dten asn de beoctfemng eener wMenschap , die mij van der jeugd af dier- baar Ytm en ^ ik^ ook onder de meest afleidende bezigheden van het hsideriijhe bmM^ nim«6r had kunnen opgeven. Mij tikan» geheel aan 89« 800 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSAYE haar te wijden acht ik geen afbreking, maar eene vervalling van mijne levenstaak en mede , in hoogeren zin , een dienst der kerk. God geve mij licht en krachtl Op uwe ondersteuning en hulp durf ik rekenen. Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Hoogeschooll Bij de meesten uwer onbekend, hoop ik toch geen vreemde te blijven in uw midden. Hoe uiteenloopend ook» niet alleen de vakken van wetenschap mogen zijn , die wij beoefenen , maar ook — hoe kan het anders bij zelf- standige mannen? — de inzichten omtrent wezen en methode der weten- schap en hare betrekking tot het maatschappelijk leven, indien daar is eene encyclopedie , indien daar is een commune vinculum, dat alle weten- Bchappen verbindt, dan is er ook e^n geest, die alle hare priesteren ver- eenigt, het is de liefde tot de waarheid. Zij heeft mij in de kerk ver- draagzaamheid geleerd , zij zal mij ook thans , nu ik , niet als een jeugdig adepty maar met grijze ervaring, geroepen word in wetenschappeJijken kring te arbeiden, het oor geopend houden voor aile waarheid, op ieder gebied, en ook aan mij\ naar ik hoop, het schoone woord van Schleier- macher bevestigen, dat die de waarheid dienen niet oud worden, 6p uw ailer weiwillendheid durf ik rekenen. Meer dan op deze, op het behoud onzer niet verouderende vriendschap, door tijd en afstand niet verminderd, reken ik bij u, mijne waarde en trouwe vrienden, Valeton en Gratamal Maar wat z^ ik: ik reken daarop? Is zij' mij niet op nieuw gebleken in deze laatste dagen en weken? Neen, voorwaar zij behoeft niet hernieuwd te worden. Het is mij eene behoefte u in het openbaar te danken voor al de hulp aan mij en de mijne verleend, al de liefde ons bewezen. Onze omgang zij en blijve een levend bewija van gemeenschap der faculteiten, een bewijs dat niet gelijkheid van begrip. REDEYOERING. 301 maar opreohtheid des harten en eerlijkheid van overtaigiog eene verbin- dende kracht isl Tot u, Hooggeleerde Heer» Rector Magnificus! thans de oudste der dienstdoende hoogleerareu in de theologische facnlteit, kom ik in nauwere betrekking en veelvuldige aanraking. Teeder van aard is de verhouding tusschcn leeraren in ^ne zelfde faculteit, vooral indien zij klein is, vooral indien zij de theologische heet. En dan in onze dagenl Des te nauwge-» letter — en ik weet dit is ook uw wensch, geachte Van Bell, die weldra met mij zitting zult nemen in deze faculteit — des te nauwgezetter zij onze omgang, des te ijveriger ons streven naar onderlinge waardeering. Ver- krijgt door hare samenstelling onze faculteit een eigenaardig karakter, die haar van de zusterfaculteiten onderscheidt , moge het aan haar gezien wor- den dat zelfs aanmerkelijk verschil van theologische richting bestaanbaar is met onpartijdigheid van oordeel en den waarheidszin in ons niet ver- stompt, maar scherpt! Wanneer ik u aanschouw, eerwaarde emeritus hoogleeraar aan de theo- logische faculteit , hooggeleerde Hofstede de Groot ! dan is het alsof in mijn geest een verleden van v66r dertig jaren levendig als een heden we- der opkomty de tijd toen ik aan de leidsche hoogeschool van uwen toen- maligen ambtgenoot en geestverwant, den nauwelijks naar Leiden ver- plaatsten hoogleeraar Van Oordt, een nieuwen impuls ontving voor mijne theologische studien en geestelijke ontwikkeling , waaraan ik altijd dankbaar blijf gedenken; de tijd, verder, toen ik in Frieslands hoofdstad tot de heilige bediening gewijd , met andere inzichten dan die uwer school , vriend- schappelijk en tot veelvuldig nut voor mij zelven met velen harer leerlin- gen verkeerde; de tijd van den hefligsten strijd v66r en tegen hetgeen men de groninger school noemde. Hoe zijn sints de tijden veranderd en is bet zwaartepunt van den strijd verlegd! Stond ik meer aan de zijde der bestrijders dier school dan aan de zijde harer voorstanders , heb ik mij , geheel anders geleid, opgevoed en geleerd, nooit met hare dogmatische opvattingen, noch met vele harer historische beschouwingen kunnen ver- eenigen, in een opzicht was ik immer met haar homogeen, in dit, dat niet de leer over den Christus, maar de persoon Christus middelpunt van kerk en theologie beide zijn. Hierover is thans de strijd I In dien strijd , 302 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE ik weet het, staan wij niet tegeaover elkander, maar naart elkander. Wij, profesBOtes dicimur a prqfitendoy maar gij, studenten wordt gij genoemd a etudendo. Wij hebben u ons gezag niet opteleggen noch onae resultaten voorte- schrijven, maar u medetedeelen wat wij hebben en ons te geven loo ab wij zijn. Maar dit met het doel, dat gij lelvea ondersoekt, dat bij m die liefde tot de wetenschap gewekt en gevoed worde, die alleen uit den zedelijken grond van waarheidsliefde kaft ontstaao en daarop bloeieo. Yoorts , is de universiteit de gemeenschap der faculteiten , ook deze moet niet alleen bij de doceerenden, maar, niet het minat, bij de stndeerendeo worden gevonden en is daar, om de ontvaokelijkheid van het jeugdig ge» moed voor alle nieuwe en frissche indrukken, nog lichter te bereiken. Men roemt van u, dat die gemeenschap bij u bestaal;. Zij blijve be- staan! Gij zijt niet alleeu studenten in e^e fisculteit, maar studenten aan de universiteit, leden van ^en studentencorps» Onberekenbaar is het nnt, dat uit de wrijving der denkbeelden, uit de aaoraking tiisschen degenen, wier studien uiteenk)open« wier levensroeping versohilt, voor geheel het volgend leven ontspruit. De slagboomen, in het maatschappelijk leveo opgericht, bestaan voor u niet. De herinnering aaa deo tijd , dat zi/ niet bmtondeo , zal u in de maatschappij volgen en eeo aegen worden voor o eo vwr andereo. REDEYOERING. 303 Wat ik tot aUen zeg, geldt iDzonderheid u, wier voorganger en leids- man ik mede, meer in 't bijzonder, geroepen word te zijn, studenten in de Oodgeleerdheid 1 Ontvangt mij zonder vooroordeel , met vertrouwen , zoo als ik u met liefde te gemoet kom. U te helpen is mijn doel, niet over u te heerschen. Het klein getal laat nauwer betrekking toe. Moge die tusschen ons ontstaan, vrijwillig en ongedwongen. Tot kerkelijke par- tijmannen wensch ik u evenmin opteleiden als ik het zelf ben. Bij onder- vinding wetende dat alles afvalt, waJt opgelegd en niet in ons geworden is, wensch ik u opteleiden tot zelfstandig inzicht, tot persoonlijk geloof. Moeielijk is de roeping van Evangeliedienaar, waartoe gij u wenscht voor- tebereiden, maar schoon is zij. Veel lief en leed heb ik in mijne dertig- jarige ambtsbediening ondervonden, maar berouw over de keuze van die roeping heb ik nooit gehad. Ook uwe keuze zij onberouwelijk 1 Daartoe h^ipe u de Ood; dter waftrfaeid mo wiens zegen allea gelegw is, en aan wieDs hoede wij u m ons zelven en onze hoogeschool aanbevelen I IK H£B QEZKOD. AANTBEKBNINGBK 1) bL 267. gjyie Oemeinschaft der Faciiltaten. Bede snm Eintriti in die PhiloiO- phische Facoltftt der fiheinischen Friedrich-Wilhelms-UniTersitftt gehalten am 9 Jannar 1869 ▼on Jdrger Bona Meijer, Prol der Philoeophie. Bonn, bei Adolph Marcus.'' Merkwaardig is in deze rede de yergelijldng van den tegenwoordigen toestand met dien van vtfdr bijna eene eeaw^ toen Eant^ om zijne ^Seligion innerhalb der Qren- zen der blossen Yernonft/' op koninklijk bevel, een ministeriede waarachnwing had ontvangen, om zich voortaan in zijne philosophie te onthonden van alles wat met den hoofdinhond van Schrift- en Kerkleer kon geacht worden strijdig te zijn en hj daarop, tot zelfFcrdediging, zijn schrift giet Streit der Facnlt&ten'' oitgaf (1798). Hij verdedigt daarin de Trijheid der philosophische facnlteit; omdat zq minder directen invloed uitoefent op het staatsleven en dat^ wat in haar misdaan mocht worden, kter gecorrigeerd wordt door het onderwijs in de drie hoofd&cnlteiteny voor welke Kant geene vrijheid b^eert. /yBinden mnss die R^emng die Lehrer der Theologie, des Bechts und der Medicin an die angenommene Lehrsatsung in ihrer Unterweisung der stndirenden Praktiker nnd diesen selbst mass jede Ein- mischnng in den Streit der Gelehrten ganzlich nntersagt sein.'' Tien jaren later veroordeelde Schleiermacher, in dat zelfde Pmissen , iedere inmenging van den staat in het nniversitair onderwijs zelf en wil hem niets anders overlaten als gie okono- mische Yerwaltang, die polizeiliche Oberanfsicht, nnd die Beobachtnng des unmit- telbaren Einflusses dieser Anstalten auf den Staatsdienst" ((Megentliche Oedanken fiber Universitfiten in deutschem Sinn; Sammtl. Werke III. 1. S. 666 etc passim). *) bl. 269. Men vergelijke de zeer schoone rede van Prof. Dr. F. Hoffman (discipel van Baader) , /r^ber den Werth und die Bedeutung der Philosophie" (Philosophisohe Schriften I. S. 276 etc. 1868). Ik zoude bijna de helft der verhandeUng moeten REDEVOERING. d05 Oyenchrijyen, wilde ik den gang der redeneering in zijn geheel of ook maar de door mij aangeetipte plaataen temggeven. Twee aanhalingen Teroorloof ik mij met het oog op de pretensie der empirische wetenschappen om alleen tot waarheid te leiden. De eente, waar gewezen wordt op de geschiedenis : ,Die Oeschichte der empirischen Wissenschaften ist so reich an Abw^n ond Lrrthumem^ zam Theil der sonderbarsten Art, dass wenn das Yertrauen in die Wahrheit der Ergebnisse der empirischen Wissenschaften und die Ueberzeagung ron deren Oiiltigkeit von der Irrthamslosigkeit in dem Oange ihrer geschichtlichen Entwicklung abhangig wfire, smh nicht eine einzige Yertrauen verdienen und ITeberzeugung bewShren konnte/' Tot staving van deze stelling beroept hij nich op de feiten door den Engelschman Whewell in zijne /yHistorj of the inductive sciences^ opgezameld. De tweede, die ons de minachting der natauronderzoekers voor de philosophie verklaart en ons daarmede eenigzins verzoent : /r Wenn wir manche Natarforscher, welche die Methode- ihrer Wissenschaftszweige im Oanzen trefflich, zum Theil mit Meisterschaft gehand- habt und Entdeckangen gemacht haben, die durch reine Philosophie nie hatten gewonnen werden konnen •. in einer gewissen Yergessenheit der Dienste erblicken, welche die Philosophie den empirischen Wissenschaften durch AufSndung der richti- gen Forschangsmethoden geleistet hat, so erinnert diess an die allgemeine Erscheinung^ dasB jedes Zeitalter, wdches sich aus einer tieferstehenden zu einer hdhera Stufe der Cultnr erhoben hat sich selber und seiner eigenen YortrefUchkeit zuzuschreiben pflegty was doch haapts&chlich das Yerdienst der Oenien einer voraasgegangenen Zeit gewesen wai^' Hij bedoelt met die verdienste dat i^die Philosophie in genialen Sch5pfungen die Orenzen des menschlichen Bewusstseins erweitert^ einen bis dahin unbekannten Orad besonnener Forschung und Beobachtung hervoigerufen und wis- senschaftliche Methoden der Erforschung fGbr alle Oebiete dcr Erfiahrang an die Hand gegeben hat.'' *) bl. 271. Aanvangswoorden van eene Bectoratsrede over ^die Oefahren der Axbeitstheilung und die Au^be der deatschen ITniversit&ten als sittlicher Gtomein- schaft fUr die Wissenschaft" (in de Prot. Monatsbl&tter XXY. S. 69. 1865). Merk- waardig is in deze rede de aanwijzing, hoe de philosophie, na door Eant zich van de voogdijschap der andere faculteiten te hebben geemancipeerd, zich eene heer- schappij over haar heeft aangematigd, die deze wederkeerig heeft genoodzaakt zich van haar, de philosophie, te emancipeeren. Dit is in de theologie geschied door Schleiermacher, in de rechtsgeleerdheid door Savigny en Eichhora, en dit doet eerst heden ten dage de nataurwetenschap, door zich van de natuarphilosophie vrij te maken en hare eigene, inductieve, ezacte methode te volgen. /yDiese neae Epoche der Naturforschung ist bedeutsam und schon Jetzt fruchtbar fiir alle andere Facal- tfiten geworden. Par die Theologie einmal^ weil sie dadarch angetrieben ward, sich auf ihre eigentliche Wurzel und Substanz, den religioeen Offenbarangsgehalt, 40 806 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSATE t^timmter zu beBiimeD vnd sa conceatnran. Hatte feniei die Theologie l«iig» Zoit hiDdurch einen w spiiituatiBtiscliett, nicht eowohl idealeo als natiurfl&ehtigen Ch»> zakter, des sich beaondeis im Zaiiidibleibeu dei Ethik ze^^ so batte sicb jetat d^B Aage fai die ausseie Eealitat aod ihie treue, BiichteKne BetrachtuDg wie sum eisten Mal lecht eischlossen, woiaua dei Theologie, die biaifiii ein Yerstfiadniss hatte, und dei Philosophie^ die auf ihie Wejse an &hnlich6m Idealismaa gelitten, gaQz neue, benlicbe Aufgaben und Aussicbten evwucbsen. Deno die lCoteiie doifte jetzt nicbt mehi blosa als das Yei&chtliche^ Schlecbte, den Oeist bemaiende, wie Bo lange gescbah^ bebandelt werden; jetzt wuide mit steigendev Elaibeii etkannt, dass sie auch fiii den Geist etwas ist und ibm etwas leisten soll, nicbt Uoss alD Symbdi und Spiegel, als Mateiial und Uebungsplatz, sondem auch als Mittel zw Selbstobjectiyiiung und Selbstbefieiung des OeisteSi ja als Moment fiii seine sioh dailebende Wiiklicbkeit » • •. Und wenn aucb da und doit im jugendlioben Kxsfkge- fiihl einzelne Yeitietei dei Natuiwissenschaft sicb fiii die binge Unfreihdrt nadi menschlichei Weise m entschadigen gesucht, sie, die lange verkannte, jetet als dss Uniyeisum des wahieii Wissens odei Seins bebandelt, also die yon ibjam erkannten Natuigesetze als die ausschliesslichen Weltgesetze betiachtet baben oad demgesBiss das Entscbeidende^ wenn nicht veinichtende Woit iibei den Gteist, die Wett der Oeschichte^ der Beligion und Ethik^ baben sprecben woUen, so wiid man ?em Standpunkt dei Univeisitaten auch daiob nicht zu eischiecken haben. ^) bl. 275. Niet te Gottingen. Zie het aitikel gUmYemi&im*' m Herzog^s Bealencyclop&die, van de hand van Tholuck. Nog belangrqker dan dit zuiver historisch oveizicht is de verhandeling van Dr. F« Hoffmann (t. a. p. S. 1 etc.) yUeber die Idee der Universitaten /' met eene aan d^tails zeer rijke ^Beilage: tiber die Oeschichte der Universitaten.'' Naast de univmiteit van Par^s wordt door den geleerden auteur eene zelfBtandige beteekenis en eigen invloed toegekend aan die van Bologna en Oxford» die mede i^Stamm-Univeisit&ten^' woiden genoemd* Over het ondeischeid en de ondeilinge betrekking tusscben Univmiteit en Academie i» H. met Schleieimachei homogeen. AUeenlijk stelt hij de eeiste boven de laatste. REDEVOERIN6. 807 omdat i^die Beziehang zam handelndeB LebeB, za den weBeBtlieheii Zweeken dei meiiscblichen Daeeins der Wiaeenschaft nicht von anssen angethan iet, sondern mit Notfawendigkeit ans ihrem eigenen Wesen henroigehf'; en ahoo /fdie Univer8it6teB in demselben Maasse praktische Institate sind, in welehem sie wissenschafyi» che sind/' B) bl. 276. Zoo Hoffinann en Schleiermacher. De eerste in eene rede i^Ueber die Bedeatang der !Facaltftten fOr die Entwicklang der Wissenschaft'' (t. a. p.8. 160 eto.)^ waarin hij aan de^ nog ongescheidene, philosophische &calteit den eisch stelt, ffnm dem Gentrom des prindpiellen Wissens ans sich in das gesammte Oebiet des ratio- nalen nnd des empirischen Wissens aaszabreiten/' en aan de bijzondere &calteiten^ ^jede in ihrer Sph&re^ der Beichthnm des empirischen nnd des positiven Wissens dnrch Principifin zn beseelen nnd zn begeisten.^^ — Zoo als het evenwel thans geschapen staat, zal wd iedere lacalteit voor hare i^Philosophische Unterlage'' zelf moeten zorgen en kan zij het niet op de philosophische facnlteit^ in geene harer beide deelen laten aankomeu. — De laatste, Schleiermacher, in zijne /^gel. Gedanken'' passim; waarom hij ook wenscht, niet alleen dat alle docenten in andeie jhcalteiten ook in die iacalteit gegradaeerd^ aithans daarin zoo ^eingewnreelf' zijn, dat zij in staat zijn Toorlezingen te hoaden over vakken die tot haar behooren% maar ook dat de studenten haar eerst geheel zullen toebehooren en eerst in haar voor eene audere (acnlteit de keaze doen. <) bL 279. Deze aitspraak wordt aan Frotagoras, den Sophist, toegeschreven. Indien zq ook al van hem is, zoo is zij toch waarschijnlijk de conseqnentie van het natnralistische sjsteem van zijuen leermeester, den ionischen philosoof Heraclitos. Lnmers deze leerde dat de strooming en tegenstroomiug der materie (de avu S^^ en de xira Sih^), die niet zonder rede (^iyog) geschiedt^ in de intelligeate wereld sisteert en, voor een wijle althans en om altijd weder opgeheven te worden, tot rnst komt. Daar is slechts eene stap te doen om na ook in den mensch dat rast- pnnt te vinden. Hier ligt eeu keerpunt in de ontwikkeling der philosophie. Aan de eene zijde kan nn de intelligente wereld in haar geheel^ de xiyog en met hem God, worden opg^even en de mensch ab oogenUikkelijk, voorbijgaand verschijnsel tot maatstaf aaugenomen worden. Daarmede wordt aUes schijn; het objeetieve wordt prijsgegeven voor eene niet blijvende maar gestadig wisselende en verander- lijke sabjectiviteit. Daarmede hoadt de philosophie op en ontstaat de zedelooze sophistieky door Plato in zijnen Gk)rgias en Protagoras zoo te recht gekastijd. Dit deden de Sophisten. Maar aan de andere zijde kau de niet prijgegevene objectivi- teit nu in den mensch gezocht worden en deze als de Mikrokosmos beschoawd, waarin de Makrokosmos zich afspiegelt. Dit deden Socrates eu Plato; de eerste, voor zoo ver erkenbaar is, door op het ethische beginsel der kennis den nadrak te kggen, de tweede door dit ethisch b^nsel in zijne ideSnleer specnlatief te out- 40» 808 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE wikkeleo. DaArait ontstond een nienw idealisme^ niet meer, als bij de lonien, natnralistiscli, noch, als bij de Eleaten/ logisch, maar ethisch dat evenwel, joiflt ak idealisme, omdat de realiteit van de idee niet gegeven was, weder in sceptidame moeet ontaarden. Eerat door de vmch^ning Tan den waren mensch heeft het Bocratisch en platonisch idealisme zijn vasten grondslag gevonden en nu begrijpen wij het, dat de christelijk-alexandrijnsche sehool, als 't ware instinctmatig, in de socratisch-platonische philosophie niet minder eene voorbereiding voor het christen- dom kon zien dan in de israelitische profetie. Als wij op dezen samenhang letten (over dQ betrekking van Pjrotagoras tot Heraditos vergelijke men de Geschichte der Philosophie van Schleiermacher^ die van Heraclitns eene bijzondere studie heeft gemaakt), dan meen ik recht te hebben, in de stelling, dat de mensch de maatstaf is der dingen, ofschoon door een sophist aitgesproken en door hem in den dienst van scepticisme eu atheisme aangewend, toch eene uitdrukking te zien van het ware voorgevoel der grieksche philosophie. Deze stelling kon eerst tot waarheid worden door de verschijning van den iaivtpaTroq, 7) ald. ®) bl. 284. Te recht zegt J. H. Fichte (Deducirter Plan einer zu Berlin zu errichtenden hoheren Lehranstalt^ 1807): gDi^ Tkeologie^ falls sie nioht denehemals laut gemachten und auch neuerlich nie formell zuruckgenommenen Anspruch auf ein Geheinmiss feierlich aufgeben wollte, kann in eine Schule der Wissenschaft nicht au^enommen werden.'' Als hij nu evenwel verder eene scheiding wenscht tusschen haar praktisch en haar wetenschappelijk deel en voor het eerste een stelsel van accommodatie aanprijst, terwijl het laatste iu de philosophie zou opgaan, dan toont hij dat hij het wezen der theologie niet begrijpt en is dit oordeel een merkwaardig teeken hoe twee zoo uitnemende denkers^ als Eichte en Schleiermacher, als 't ware naast elkander kunnen leeren (F. te Jena, S. te Halle) en over hetzelfde onderwerp schrijven zonder van elkander notitie te nemen, noch elkander te waardeeren. Trouwens, Schl. laat zich in de rij^ die van Kant tot Hegel leidt, niet invoegen; het is dus niet te verwon- deren dat de speculatieve philosophen weinig op hem letten. Zijn invloed is immer stijgende geweest na zijnj dood en de nakomelingschap heeft die twee heroen, den schrijver van de /^Beden an die deutsche Nation'' en die van de /yBeden iiber die Beligion^' met een zelfde lauwerkrans versierd, als twee zedelijke machten, waaraan Duitschland wel hoofdzakelijk zijne nationale verheffing in de jaren 1813 — 15 te danken heeft. ') ald. Naar de oorspronkelijke beteekenis van het woord zijn Seminarien alleen R E D £ V E R I N G. 309 kerkelijke kweekscholen ^ onder bisschoppelijk toezicht, tot opleiding van geesteUjken. Later is dit woord ook op andere inrichtingen (b. v. Schollehrer-Seminarieny enz.) toegepast. Zie het artikel in Hensog^s Beal-encyclopadie). ^^) ald. Prof. Palmer, in bovengenoemd artikel, wijst er op dat zich hierin terstond het onderscheid tasschen roomsch-katholieke en protestantsche theologie openbaarde. Met de Lntherschen waren de Gereformeerden eenstemmig. Marbnrg onder den landgraaf Philip en Heidelberg onder den kenrvorst Frederik werden ITniversiteiten , geene Seminarien. Ongeveer terzelfder tijd stelde het Trentsche concilie het geheele theologische onderwijs in handen der bisschoppen. /rDer Ghmnd liegt darin^ dass es innerhalb des Protestantismus eine specifisch- klerikale Erziehnng gar nicht gibt.^' Ook de Frediger-Seminarien, tegenwoordig aan sommige dnitsche Universiteiten toegevoegd^ te Tubingen, Heidelberg, of ook wel bniten deze opgericht, als te Witfcenbergi schijnen aan het doel van zelfstandig praktisch onderwijs niet te beantwoorden en een kwijnend leven te leiden. 11) bl. 286. Mflanges de critique religiense. 1860. p. 522, 523. 