title: Hygieine, sive ars sanitatem conservandi. Poema
creator: Geoffroy, M. (Etienne-Louis), 1725?-1810
text: ho WmM aMAaAA* pljSPl SOI ' : f wHfkrMv/mjH rnTrm /V : mmRMrnmm KV'?.? QH ■frWv, -M& pM & s; ,A ift 111^1^1^1 ATAifclOfW» LUlW T./fc. y i a I 'nf V 1 t A^lfl‘)ip<™wAfA!MABlMBa^Pllffi53IWPK^wwf^ - j j a A IA/ xppiiP twh« '|'®iOKWHpinp| rfMjW (SaaaUiSiSsBHI IliUMi HH Digitized by the Internet Archive in 2018 with funding from Wellcome Library https://archive.org/details/b30508277 H Y GIEI NE SIVE . ' ARS SANITATEM CONSERVANDI, POEMA. < H YG I E I N E s i r e ARS SANITATEM CO N SERVANDI* POEMA * Auclore Stephano-Ludovico Geoffroy , Parijino ; D ociore & antiquo Profejjbre Medico P arijienji ; Regi d Conjiliis & Secretis 9 &c. PARISII S, Apud P E T R U M-G UILLELMUM CaVELIERj via San-Jacobxa , fub figno Lilii aurei. M. D C C. L X X I. Cum approbatione & Privilegio Regis. - r r DILECTISSIMO COLLEGAE ANNiE - C AROLO LORPvY, DOCTO RI MEDICO PARIS IENS L Grandibus aufpiciis gaudent prodire libelli , Magnaque turgenti nomina fronte gerunt* Nec meus hic tenuis tanto fraudetur honore , Atque ferat nomen liber , Amice, tuum. Me fincerus amor primis tibf junxit ab annis. Sis mihi Mycenas ,‘fis & Apollo mihi. Cur mea magnatum fulgerent nomine fcripta , Quos turpi obfequio plurima Mufa capit ? Non ego fortunae cupio captare favores , Nec titulos mea mens ambitiofa cupit. Tempore at a longo tecum , cariffime Lorry , Dulcis amicitis fuavia vincla colo. Accipe finceri praefentia pignora cultus. Pignora parva quidem, non mihi parvus amor. Quid referam varia tua mens ut dote refulget. vj. Utque Machaonia fedulus arte vales? Inclyta quid tenui memorem tua carmine fcripta 3 Saepe peritorum fcripta terenda manu > Jamque Melancholico nimium maerore gravatus Per tua fcita valens accipit aeger opem* Qua ratione gravi ventris concoda labore Vires reftituant pabula, rite doces, ddipus Hippocratis divina oracula pandis , Fulgentique fenis dogmata luce nitent* Lance novam fruftra tentat Sandorius artem Promere , ferutantem fallit iniqua bilanx £ Nutantem reda firmas ratione bilancem , En obfcura novo lumine fcripta nitent* Caetera quid memorem ?. major fit maximus Adrue, Xpfi dum calamum tradis , Amice , tuum Et mea languerent negledo carmina verfu , Ni mufam velles faepe juvare meam* $. L. Geoffroy p XL monitum auctoris. Diversas inter Artis Medica: partes infignem obtinet locum Hygieine , qua: de Sanitate tuenda , vitaque producenda trac¬ tat. Imo fi mortalibus multo magis jucunda merito videtur ars illa , qua: morbos futu¬ ros praecavet , quam ea quae fafios curat , exteris fere omnibus Medicina: partibus antecellit Hygieine. Haec autem praxi- pue verfatur circa res , quae homini non naturales dicuntur , & quarum ufu vel redo vel perverfo ftat aut infringitur Sanitas. Res illa: fex a Medicis numerari folent. i°, Aer : 2° , Cibus & Potus : 3% Motus & Quies : 4° , Somnus & Vigilia : 5° > Excreta & Re¬ tenta: 6° , Animi Pathemata ii ve affeclus ; qux omnia corpus humanum varie poffunt afficere. Id autem docet Hygieine ut harum rerum ita dirigatur a£tio , ut debilis cor¬ poris humani fabrica varias inter imminen¬ tes undique procellas farta tedla fervetur. viij MONITUM AUCTORIS, Utilem igitur hanc Medicinae partem , nec miniis Sanitatis cupido quam Me¬ dicis neceffariam y difficili poefeos cultu aufus fum adornare y ut fciiicet grato te£la carminis ftylo praecepta altius fefe poffint infinuare. Arduum quidem Opus & eo ma¬ gis difficile y quod abnuere poefeos lepores praecepta Medica videantur y & aliunde in tam afpero & invio tramite paucos habue¬ rim anteceffores. At me de Republica Me¬ dica non male mereri fum arbitratus y fi in hoc opere conficiendo tempus illud confu- merem y quo propter Artis noftrae negotia per urbis vias & compita faftidiose devehor > & txdia viarum jucundo Mufarum ftudio fallerem. Quod fi aliquid exinde & humano generi affertur utilitatis , & Arti accedit ornamenti ? maximum laboris praemium exif- timaverim. APPROBATIO N. J’ aiIu par ordre de Monfeigneur le Chari- celier un Poeme Latin excellent fur VHygiene 9 ou VArt de conferver la Sante ; je n’y ai rien trouve qui put en empecher Fimpreffion. A Paris le 23 Aout 1771* VERNA GE. PR IVILEG E BU ROL |_jOUIS, par la grace de Dieu , Roi de France & de Navarre : A nos ames & feaux Confeillers les Gens tenarfc nos Cours de Parlement , Maitres des Requetes ordinaires de notre Hotei , Grand-Confeii ,Prevot de Paris , BailliFs , Senechaux , leurs Lieutenans Civils , & autres nos Jufticiers qu'il appartiendra. Salut. Notre ame ie Sieur Etienne- Louis Geoffroy , Do&eur en Medecine, Nous a fait ex- pofer qu’il defireroit faire imprimer & donner au Public un Ouyrage de fa compofition intitule : Hygieine five Ars fani - tatem confervandi * Poema j s’il Nous plaifoit lui aceorder nos Lettres de Priviiege pour ce neceilaires. A ces Causes * voulant favorablement traiter 1’Expofant , Nous lui avons permis & permettons par ces Prefentes , de faire imprimer ledit Ouvrage autant de fois que bon lui femblera, & de le faire vendre & debiter par-tout notre Royaume, pendant le temps de fix annees confecutives , a compter du jour de la date des prefentes. Faifons defenfes a tous Imprimeurs , Li- braires, & autres perfonnes , de quelque qualite & condi- tion qu’elles foient , d’en introduire d mipreflion etrangere dans aucun lieu de notre obeilTance ; comme auffi ddmpri- mer , ou faire imprimer , vendre , faire vendre , debiter ni contrefaire ledit Ouvrage , ni d’en faire aucun Extrait, fous quelque pretexte que ce puiffe etre , fans la permiffion ex- prelfe & par ecrit dudit Expofant , ou de ceux qui auram ‘fm droit de lui , a peine de conlilcation des Exemplaires contre- faits , de trois mille livres d’amende contre chacun des contrevenants , dont un tiers a Nous , un tiers a fHotei- Dieu de Paris , & fautre tiers audit Expolant ou a celui qui aura droit de lui , & de tous depens , dommages & interets ; a la charge que ces Prefentes Ierant enregiftrees tout au long fur le RegiRre de la Communaute des Imprimeurs & Libraires de Paris , dans trois mois de la date dhcelles ; que TimprelTion dudit Ouvrage fera faite dans notre Royau- jne , & non ailleurs , en bon papier & beaux capaderes ; conformement aux Reglements de la Librairie , & notam- ment a celui du io Avril 1725 ; a peine de decheance du prefent Priviiege ; qu’avant de fexpoler en vente , le Ma¬ nu Ierit qui aura fervi de Copie a fimpreRion dudit Ouvra¬ ge , fera remis dans le meme etat ou 1’Approbation y aura ete donnee , es mains de notre tres-cher & feal Che- valier , Chancelier Garde des Sceaux de France , le fieur de Maupeou; quhi en fera enfuite remis deux Exem¬ plaires dans notre Bibliotheque publique, un dans celle de notre Chateau du Louvre, 8c undans celle dudit lieur de Maupeou ; le tout a peine de nullite des Prefentes : du contenu defquelles vous mandons & enjoignons de faire jouir ledit Expofant & fes ayant caule , pleinement & pailiblement , jfans foufFrir qu’il leur Ibit fait aucun trouble ou empeche- ment. Voulons qu’a la Copie des Preientes, qui fera impri- mee tout au long au commencement ou a la fin dudit Ou¬ vrage , foit tenue pour duement lignifiee , & qu’aux co- pies collationnees par Pun de nos ames & feaux Confeillers- Secrecaires , foi Ibit ajoutee comme a POriginal. Signe\ LE BEGUE. Regijlre fur le Regijlre XVIII . de la Qhambre Royale & Syndicale des Libraires & Imprimeurs de Paris , N°, 169$, fol. 6. conformemem au Rigkmens de 171$. qui f ait de* fenfe are. 41, a tomes performes de quelque qualite &conditiom qu elles foient, amres queles Lihj & Impr. de vendre , debiier , faire ajjicher aucuns livres pour les vendre en leurs noms , fok qu iis s'en difent les auteurs ou autr ement , & d la charge de fournir a lafufd. Chambre neufExemplaires , pr e ferit par Caru 108 du meme Reglement , A Varis ce zz Aout 1771« Signe 5 L 1^ C L E K. C» Adjointe \ ) \ ) 1 4 s J HYGIEINE. I \ hygieine SIVE ARS SANITATEM CONSERVANDI. p o E M A. LIBER primus. De Aere. I NCLYTA Meconio celebrent certamina cantu , Intrepidofque heroum animos & beliica fa&a „ Zf Queis manibus fpargens plenis fua munera Phcebus Os fu b lime dedit ? finxitque ad grandia vocem : 5* Phyllidis irata? rixas , & dulcia amantum Furta 9 Syracufia Mopfus moduletur avena j Piaudet amor , plaudent repetito Moenala cantUe Utiliora cano. Audacem per inhofpita Pindi A ?. I 2 Liber Primus. Culmina , per loca Parnafll prius avia , raptat Verae laudis amor ; facili medicaminis Arte so Abdita nafcentis refcindefe femina morbi Fert animus , tutamque hominum producere vitarru Tu Cythara telifque potens , qui fasva minantem Exitia, & late populos terrore moventem Fudifti certa vidum Pythona fagitta , I/ Mortiferum infefto ne fpargeret ore venenum , Adfis , Phaebe pater ; Nam te Medicina parentem Diva fuum jadat , mixtaque potentibus herbis Incedis cindus juvenilia tempora lauro ; Adfis 6 , placidoque infpira Numine Vatem , 20 Suavius ut praecepta fluant , captique lepore Arripiant homines Parnaffi e Nedare verum. Et tu, quem Stygias olim detrufit in umbras Juppiter , irata conquaffans fulmina dextra Irrita , namque Deum venerantur poplite flexo 2J Orantes populi , vernas pater & decus artis Phaebigena, St noftris faveas Epidaurie caeptis. Vos quoque , qui triftes aegro de corpore morbos Pellitis , illuftres Medici ; poli longa laboris Taedia , fi meritae dantur nonnulla quietis Tempora, carminibus placidos advertite vultus. Diviffo to- Qualis conveniat variis mortalibus aer opens* mihi principium eft ; tum fefe ex ordine pandent D & Aer f. 5 Omnia quas vitas varios inferre tumultus , 3? Aut fedare queant ; ventri quae fercula profint , Qui latices ; quantum moderato corpora motu Exercere juvet; recreanti tempora fomno Quae tribuat , vigiles quas natura imperet horas ; Humores inter fanum quos pellere corpus , 40 Siflere quos valeat ; quantumque Pathemata mentis Laedere vel pofiint , vel laeiis reddere vires. Splendida marmoreis niteant tibi te&a columnis. Purpureo jaceas ftrato * millenaque terras Jugera faecundis tua mefiibus horrea rumpant ; 45 Sis fama , titulifque potens * fummoque fuperbus Imperio , excelfo fedeas in vertice honorum Inter adorantum plaufus * turbamque clientum ; Quid juvat ! infirmo languent fi corpore vires * Atque eifceta fuo fe pondere vidia refolvic yo Machina , nec fenfu pollens , nec motibus apta. Non tamen ulla manet trepidae prudentia menti : Sed Syrtes inter circumftatitefque procellas Stertimus incauti , vel in ipfa pericula mortis Pr^cipites ruimus ; Canibus velut undique pulfa yy Involat in ferrum , & proprio fera concidit idiu. Nam premit infenfo mortales agmine morbus , Fallaces epulas inter , jucundaque Bacchi Pocula* caftra locat, volitanfve per aera torquet Perfida tela manu ; fomnus fi membra refolvic A ij Argumen¬ tum primi li¬ bri. ^ Liber Primus* Attentas vigili meditatur vulnera dextra* Quem facile vince-s/jufto moderamine rerum ; At (i ferventes fpreta ratione fequaris Affedus animi , fubitb ruit impiger hoftis , Et quaecumque vides circumdare corpora , vitae Subiidium 9 hoftilis fiant jam fpicula morbi. Haec inter nuraerofa, orbi circumfluus aer Praecipuas agitat partes : nam quidquid in orbe Vivit ? & oetherea vivendo vefcitur aura , Seu celeri volitans cur fu fecet aera pennis ? Sive per immenfi pifcis natet aequoris undas , Quadmpedumve genus 5 fquammofaque pedora volvens Lubricus ad terram coluber > genus omne ferarum ? Indiget aerio flatu , metuendaque mortis Limina jam pulfat , fi deficit aeris ufus. Inde vias faciles , tenerae fplracula pellis Perpetuo premit incumbens , & pervia vafa Ingreditur tacite , vafifque receptus apertis 5 Intima pervadit loca corporis ? exerit intus Multigenas vires , humoribus additus aer. Altera pars inclufa cibis per guttura praeceps Truditur in ventrem , & motu quaffata perenni , Per varios flexus cum chylo ad pedora fertur. Tertia adhuc fuperefl rediflima femita pulmo ; Semper enim vivo manans dum corpore fanguis Artubus infundit vitali rore calorem , 70 80 1 De Aer f. Excipit ^tliereos flatus, redditque vidllim Alterno peragens motu fua munia pe cius. Viribus hinc magnis claufus pulmonibus aer Sanguineum fubigit laticem , mitiloque colore 9° Inficit , unde nova nitidus redit ille juventa. Sic triplicem natura viam concefllt ut aer Corporibus fefe infinuet , fic firma falutis Exoritur virtus , numerofave turba malorum. Mus A mihi memora tenui quid in aere Ixdat _> Quid juvet: unde, premens toto gravis Athmof- phxrx Pondere , nunc levior , gravior nunc , pedtora mole Offendat varia ; nimio quid torridus asftu, Brumalive gelu rigidus ; quid ficcus , & undi Turgidus ; aut Zephyris Boreaque agitatus & Eum IOO Efficiat; quantumque infeftae tetra Mephitis Effluvia , horrendam fpargant in corpora labem» Divliio prl* mi libri. Dum flabili terras; primum libravit in axe. Goelicolurn re<5ior , totum circumdedit orbem Tegmine materiae tenuis , quam cernere vifix IOj* Mortales nequeant, manibus neque tangere poflmt, - Non incerta tamen , multis nam prodita fignis Nofcitur , & fimili cum terris vortice rapta i * Exequitur varios ipfis circumflua motus : Seu circa proprium tellus verfatilis axem Gravitas actis. I. i 6 Liber Primus. Luminis & tacitae disjungat tempora nodis ; IXO Annua feu folito percurrens tramite figna , Dividat aequatum bis fenis menfibus annum. At quae caufa vagum potuit fic figere terris Aera , ut aeternum concordia foedera fervans Tot docilis curfus nunquam renovare recufet ? ny Hoc tantum gravitatis opus : namque omnia nifu Corpora congenito pelluntur ad intima terrae Vifcera , & adversa fi obftacula mole liceret Vincere;, jam peterent orbis magno impete centrum. Inde vides valido pulfu projeda per auras 120 Viribus amiflis incaeptum vertere callem , Rursus & accreto motu procumbere faxa. Nec propria efl: folidis gravitas : gravitate potiri Fata finunt fluida ; aequato fic fuftinet aer Pondere mercurii varias undaeque columnas. 12$ Quae tamen indiciis gravitas manifefta patebat , Antiquos latuit ; vacui tunc irritus alte Mentibus haerebat fixis radicibus horror. Infani ! Quid enim vacuum producere poffet ? KCum fit inane nihil, vanum fine corpore nomen. 130 Heroum alma parens, Mufis gratiflima tellus Itala , tu primum naturae arcana recludis , Attonitafque novo perfundis lumine mentes. Ecce reluctantes afpirat dum antlia lymphas , Obftupet in medio confiftere rufticus undam , xjf Hanc que pedes quater odonos fuperare , nec ultra / D k Aere* 7 Scandere , quantumvis geminaverit embolus haufi» tum. ' Jamque Galilaei celebris Toricellius arte Prodigii caufas attenta mente revolvens : 1 40 Ecquid , ait , vacui fixo concluditur horror Limite , nec vacuum deinceps natura veretur ? Dixit, & ex animo, pellens male credita, rerum Jam nova miratur my fleri a , jam aera nofcit EfTe gravem , & fola evedos gravitate liquores 145* Pondere pro vario ad varios fe fiftere fines. Nec mora ; fplendenti vitreum replet ille canalem Mercurio , rapitur fufpenfi mafTa metalli , Septenoque quater fuperato pollice , eamdem Itque reditque viam vibrans & mole fua ftat. / i * . -V - - s. • ~ " ijo Nuntia fama volat, totumque vagata per orbem Dodorum refides animos exfufcitat ultro, Jamque ad felices regnant ubi lilia terras Venerat : hic primum Stagirsei jura parentis Natura monflrante viam Carthefius neros 155 Funditiis eruerat ; fublimi hic arte valentes Ingenioque viri , Gallorum gloria gentis Inclyta , certatim caufas evolvere rerum Aufpicibus tentant magnis totamque tribunal Ante fuum , fefe naturam fiftere cogunt. 160 Vix micat Italicis delatum lumen ab oris , Vixque novos rutilans radios per Gallica regna A iv Elaterium Seris. $ Liber Primus, Intulit 5 Aufonio naicens e lumine verum Pafchalius, falfi expulsa caligine, primus Mente videt; divino eve&us acumine mentis Pafchalius , nimium celeri quem funere raptum 1 6$ Abftulit atra dies , animoque elufa fenili Credidit effe fenem , crudeli mors pede pulfans. En volat , armatufque tubo Pererius alta Culmina , queis feriunt Arverni fydera montes Pafchalio fuadente petit , dumque ardua montis iyo Per juga confcendens , fuperas fe tollit in auras , Fertur ad ima tubi , adverfo liquor ordine motus* Scilicet asthereae major menfura columnas - Detrahitur , quantum fuperat mons vertice terras : Pars oneris cefTat , minus & comprefla liquoris ive Maffa cadit , tamen aequato non illa procumbit Ordine , fervat inaequales proportio paffus. Aere nam fupero graviter compingitur aer Inferus , aerias pars hinc extrema columnas Denfa magis , levior quae fefe tollit ad aftra. 1 80 Plinc fit ut , infernas fublato pondere partis , Praecipuum tollatur onus , praecepfque feratur Mercurii moles, cujus ( licet illa gradatim Tollatur fimili ftiper ardua culmina motu ) Deinde folet magis atque magis decrefcere lapfus. i 85 V Dum cumulos auri fofsa tellure requirit. Exercet que folum vana fpe lufus arator , 9 De Aere. Legiffe Jmmenfas pro munere fertur ariftas ; Sic mortale genus, fcrutatur dum intima rerum , 290 Praemia faepe legit nunquam quaefita laboris. Aeris ut primum vulgi pervenit ad aures Cognita vis , quifque aethereos expendere flatus * Et verfare tubos manibus , variofque liquores Volvere ; tantum mens rapitur novitatis amore! x<?j At dum mille modis verfatur mobilis aer Et premitur , refilit citus , injedafque catenas Excutit indignans , & rupto carcere liber Detonat, horribili fremitu data vincula folvens. Aeris hinc virtus nova cognita , nam impete fado 200 Corpora reftitui nequeunt compreffa , nec arda Queis conftringuntur perrumpere vincula nifu , Ni teneant intus conclufum elaftica robur. Sic prefliis * toto aeriae cum pondere mafTae Tentat in adverfos aer fe expandere motus : 2°5 Quo magis hunc arde cogas, magis ampla re fui- tans In fpatia erumpit , tantoque repagula frangit Impetu , ut horrificas magno cum murmure glandes Projiciens , valido munimina diruat idu , Intentetque necem; mortalia corda pavore .310 Sternuntur fubito , nec tantum dextra Tonantis Fulgura conquaflans & faetum mortibus ignem Terruit aut campos , aut murmure mifcuit aequor* At globus immenfis prorumpit viribus , alas 10 Liber Primus. Fulminis atque noti rabiem praevertit, 8c ipfo Ocyor adventat fonitu ; Balearica cedant 21 j Torta manu faxa , aut rapidae vertigine fundae Et celeres , Partho miflae fugiente , fagittae. Heu! Male per campos diris occurritur armis. Nam miferis via nulla fugae , via nulla falutis Linquitur , at longe vento velut ada per auras 220 Vita fugit , noftris tantum res bellica crevit Temporibus , tantum fcelerique datumque ruinae ! Efferus gra¬ vitatis &c eJa- Eciii. 1 At quae fanguineas hominum mens vertit ad artes , In nova Paeonio vertuntur commoda ju (Tu , Atque falus orta unde fibi mors regna parabat. Dum ftupet attonitis oculis , turba infcia , vulgus. Prodigiumque novum fufpenfis auribus haurit ; Dumque novas artes fucceflii animofior ipfo Luftrat turba virum, queis pedore fixus in imo Suadet laudis amor longofque novofque labores Aifiduis iterum fudoribus exanthlare ; Utilior vigiles animos & corda medentum Gloria follicitat, gravitas num corpora pofiit Laedere , num tetris praebere exordia morbis. Plaudite mortales , merces haud vana laboris., Pondere fi gravior terras premit incumbenti , Viribus aut nimiis aer elafticus urget. Urget & interno latitantes corpore flatus , 225: 230 237 \ D e Aere , it Nec facili humores patitur procedere paffii. 240 Interior namque humano concluditur aer Corpore , qui folidis ardoque liquoribus haerens Connubio , fimili rapitur cum fanguine curfu , Commixtufque fubit eundos per vafa receffus* Ille quidem adverfis externo cum aere librans 2 4f Viribus , aequatam folet affedare quietem ; Si vero exterior nimio fe pondere tollit , Interior cedit majori mole gravatus. Inde coardantur tubuli , preffique liquores Jam folitos facile nequeunt abfolvere curfus , 2JO Aft iter abrumpunt , mediifque meatibus haerenf. Anguftantur enim toto reptantia vafa Corpore ; tum manifefta cutis rorantia textum Agmine multiplici , tum quas latitantia dulces Vifceribus fundunt , vitalia pabula , fuccos , 25*5* Et quae pulmonum tunicas , tenuefque loborum Plurima membranas finuofis retibus ornant. Sic totum vexant corpus tormenta doloris. At primum premitur fubtilis machina Pulmo. Pulmones etenim cingant cum millia vafa 260 Parvula, quae folo nequeas dignofeere vifu , Siditur angufto tardatus tramite fanguis Nec finit impofita referari pedora mole. Pedoris hinc oritur gravitas , animamque trahendi Difficilis labor , & validis conatibus Afthma» i \ ■) iiz Liber Pri-mus. Attamen haec gravitas tantos inferre dolores Nunquam mole poteft , aegris mortalibus inflans. Pondere m immenfo terras onerofa jacentes Opprimat , elfraenifque incumbat viribus orbi : Quin contra ad nimium fi non devenerit ufque- Summa gradum , valet effoetas acerefcere vires 5 Pt fano validum firmare in corpore robur. Nam velut addudtis conftridlo fluminis alveo Marginibus, rapidis volvuntur fludlibus undae. Et citius celeri perflringunt agmine ripas : Haud aliter juflo confindas pondere venis , Praecipit! vehitur citius pede eunclaque fanguis \ afa fubit , facundo irrorans nedlare partes. Hinc fit ut implicitos, fua fecernicula , nodos Confertim fubeant , facilique a fanguine motu Secedant varia diffindi mole liquores, Koboris haec prima efl , haec prima falutis origo,. Quotquot enim impuras verrunt e corpore fordes Promptius humores oblata per oflia pellunt. Haud fiecus undarum finuofis flexibus errans Continuo flumen vehitur dum tramite , fordes Hinc inde ad ripas udi inter gramina prati. * Rejicit , illimis vitreo micat unda nitore : At juncos inter flagnans immota paluflres , Tardave proreptans ignavis motibus unda Putri faeta fitu , nigroque infeda colore 370 280 \ \ E A E 'E 'E i Ssepe venenatam diffundit tetra Mephitiitt. Nec minus interea , motu crefcente liquorum 5 Crebrius anfradus cerebri finuofaque vafa Juffus adire eruor, vitalibus irrigat undis. 29 f Hic fedes animae , hic folium natura locavit , Quo velut excelsa late fpedaret ab arce. Hic & Dedaleo nexu, de fanguine puro Purior unda fluit, celeri quse concita motu , Nervorumque levis deveda canalibus , omne 3 00 Corpus alit , partefque movet , diffufa per artus Perque oculos , fenfufque omnes , per vifcera cundla , Vitalemque parit diffufo rore vigorem. Sed cerebri tradus , nervofique organa fucci Dives abundanti fanguis dum mole falutat ; Copia dimanat iiquidi magis ampla, benigno Vifcera turgefeunt fucco , totumque valenti Rore madens, valido firmum flat robore corpus* At fimul aeria , qua cingitur undique, mole Fibrarum valide compages preffa , coardat 3 10 Sefe , contaduque ardo nova robora fumit. Telorum veluti denfum glomeratus in orbem Et circumdudo nexu conftridus acervus. Robore quem nullo poteris , non viribus ullis Rumpere, dum facili refolutis fafeibus idu Singula difliliunt: gravis ergo faepe falubres Procreat effedus pacatis flatibus aer» 4 Liber Primus* Afpice Mercurium tenui quem vitrea duchi Fiftula concludit ; petit en gravitate propulfus Summa tubi, purufque nitet fine nubibus aether: Quam faciles auras mortalia pedora fpirant ! Quae levitas membris ! qualis vigor ! intima eundis Vifceribus virtus crefcit ? renovata videntur Corpus uti mens ipfa novas aiTumere vires Sr cont™ vitro inclufus fe trudat ad ima ?ffc6tus. Mercurius 5 leviorque minus jam comprimat aer 5 Oppofita effedas diverfos caufa parabit. Ac velut aethereum crefcit dum pondere robur 9 Accelerant folitos curfus per vafa liquores 5 Additur & virtus folidis ; fic tarda liquorum Ignavo moles fenfim molimine ferpit , Debita fi gravitas abfit ; vix pigra moventur Corpora 3 & effeetis languefcunt viribus artus. Nonne vides aequo pendentem pondere libram ^ Quam tranquilla manet ! malfae nunc detrahe par- 33 o i tem ? Quantula fit s turbata quies 9 defertur in altum Altera lanx 9 celeri praeceps ruit altera cafu. Haud fecus externo internus praeponderat aer Aere5 dum gravitas fua deficit Athmofph aerae. Jamque incumbenti fublato compede , liber Profilit 5 impulfu fpatium fibi cudere tentans Majus-j inaequali ludantur robore vafa ? 333 34° De Aer e. Fruftra , debilibus vincuntur inertia fibris. Hinc tumidae inflato turgefcunt corpore venae , Sanguis & afluetis haud preflus viribus , aegre 34^ Procedit 3 ne&itque moras , gravidufque faburras Infardtu , extremis vaforum in finibus haeret. Felix heu numerofam inter faevamque malorum Congeriem mortale genus , fi vifcera tantum Concuteret levius , nunquam penetralia vitae 3 jTO Intima dilacerans , lethum minitata procella. At tu 3 fpiramentum animae , quod nulla quietis Nulla morae nofcis duro intervalla labori. Perpetuo infpirans , aut efflans aera nifu , Prscipuos toleras truculenti turbinis i<5tus. 3 Scilicet interno tumefa&us ab aere fanguis Ad teneras partes , magis & cedentia vafa Irruit, exundanti oneratur fanguine Pulmo. "V iribus ille quidem colledfcis tentat anhelans Pandere fe , impofitamque fibi depellere molem f 3 6o Motus caufa deefl: , levior non fufficit aer. Afluat interea valido eruor impete pullans y * Et rupto infolitum referat fibi parjete callem. Sublimi feflus furgit dum monte viator , Sentit inexperta fua pedtora mole gravari , 363 Aeriae levitatis opus ; mox montis in alto Vertice fpumofum trepidus fpuet ore cruorems Et quos fumma fuper miferos natura locavit Culmina, languentes quam creber anhelitus urget! I ■ \ *• ' • J <> L i b e r Primus. Calor & frigus. i Dum phtifica lente confumptis tabe , cupitum Serior attulerit finem Libitina malorum. Tu quem follicitat fervandae cura falutis. Hoc teneas amino , Ne quid nimis; elige federa 370» \ Quam nec in extrema nimium gravis opprimat aer Valle, nec excelfo praeruptam culmine montis Aeris optato defraudet munere cadum. Aut tibi fi errandum , faltem levioribus erra Belidis prudens , graviorque arrideat aer» Nec fatis eft legilTe locum , certamque quietem Jam pofita fperafTe domo , fi faevior urat Interea calor , aut fpiculis glacialibus intus Infinuent fefe fpirantes frigora venti.* Quid calor & gelidae praeftent quid frigora brumae Phaebe pater doceas , tibi nam conceffa poteftas Flatibus igniferis campos torrere jacentes , Siccave brumali glacie conftringere prata» Vix noflras etenim diredo lumine terras 3 IS Alpicis, & toto incumbens complederis orbe ; Vitales fpargis radios , quos laeta capeflit Faecundo natura finu, flammifque pererras Corpora , mens velut internos diffufa per artus* Inde calore novo referas genus omne vaporum ; i Seminaque expanfis tumefada liquoribus orbem Florenti decorant cultu , fradumque labore Agricolam, oblato folantur pignore mellis* Nec D £ A E \ E* i j Nec minus ut primum Zephyris fpirantibus aura Verna * novas frondes, Sc molles extulit herbas , Jam pecudes , armenta , feras , genus omne ani- mantum i • In venerem fiammafque ruunt , calor omnibus idem; Urget amor ftimulis , telifque potentibus urit ? 400 Effcetum reparans corpus , viridemque juventam Infinuans; teneros cantu modulatur amores Alituum lafciva cohors , pifcefque fub unda Concipiunt molli fuccenfam pedore flammam* At contra obliquo decedas fydere , tellus 4°S Contrahitur , viridi fylvae fpoliantur amidu 3 Horrefcunt concreta gelu glacieque rigenti Flumina , & ignavo torpet natura veterno. Triftia tunc latebris fyl varum animalia languent Abdita, tunc ovibus duplicat fua vellera, pennas 410 Aligeris natura parens , & frigora tentant Impofitis igni mortales pellere lignis. Aeris alternum , folo fic judice fenfu , Nofcimus experti frigus variumque calorem ; Sxpius at fenfus fallax , eademque calenti 41 J Frigida funt , quae tu gelidus ferventia cenfes» Tu quem natur£ nudos ratione recefTus Explorare juvat , nimium ne crede calori , Confule thermometrurh , rerum tibi vera refolvet, Italus hanc magicam Sandorius extudit artem 420 Primus P & ardenti replevit vafa liquore : B 1 8 Liber Primus. Ille tabo inclufus , calidam vix percipit auranl j Admiffo fenfim rarefcit turgidus igne , Arduus & fcandit , gelido dum labitur infra Frigore denfatus , tubuloque reconditur imp. At Medicum vix haec fpeculandi gloria tangit, 4 25* Non ea conveniunt afflidis otia rebus : Machina fed fenfu regitur , qui folus habenas Temperat , atque illam laxat vel compede vincit. Afpice Hyperboreis Lybiae quantum arva Gelonis Diversa diftent facie , difcrimine quanto 430 Et varient terre , varient & eunda animantum Corpora. Si primum fidentes vifimus Afros , Succenfus nimium fanguis , blandoque liquore Acrior , exhaufto nigrantia membra calore Alluit, ulteriufque nova nigredine tingit. 435* Inde brevi folide ficcantur tempore partes 5 Tenditur , & nimium fuccis orbata labafeit Fibrarum fragilis moles, folitique laboris Impatiens, fubitam accerfit refoluta fenedam. Ingenii natura quidem , & vis infita menti 440 Vividior , levius corpus , celerique fagitta Mobilius , folitum curfu praevertere Cervos. Subtiles etenim nervi , nervifque miniftrat Subtiles acri fanguis de fonte vapores. At quid naturae miferis haec munera profunt? 443* Quae vitae feries nimium contrada rependit. Tuta magis , non ipfa tamen diferiminis expers* De Aere. jp Quas propior tellus glaciali fubjacet ardo. Hic cutis immiti valide conftrida rigefcit 45° Frigore , non falfae exfudant e corpore fordes. Colluvie gravis inde eruor , putrique faburra Vapidus , ignavo reptat per vifcera motu. Quid ! quod & Ardoo ftringantur ab aere vafa Concretofque negent admittere preffa liquores. 4)5 ^-eu • quot languores mifero de fomite furgunt. Morborum quam immenfa cohors! obftruda cruoris Semita 5 dirus hydrops , fcirrhus , chronicique tu¬ mores. Et lymphas vitium , & morbi fquallore feroces. At vos profpexit vultu natura benigno , 4^° Felices terras, queis blando mixta calore Frigora , 3c aequali concedit tempora caelo. F elix ante alias , altrix faecunda virorum Gallia , dives opum , cui mollia floribus arva Rident vere novo , gravidus cui culmus ariftis 4$ S ^Eftivos decorat menfes , Autumnus & uvas Exprimit , unde nitent generofo pocula Baccho 3 Nec gravior defaevit Hyems , fpes proxima Veris* Si te non nimiis fuccendit Sirius ardor Ignibus , & nigro non civibus ora colore 470 Tingit ; fi glacie tua non premit arva rigenti , Horrida nec fpargit Boreas tibi frigora flatu | Tu tamen hybejrnique gelu , aeftivique caloris Bi ) ao Liber Primus Alternas ne fperne vices : famofa frequenti Funere tempeftas caelum ? cui mobile fulget. Oppofitis mutamur enim , mutatur & omne Terrigenum corpus ; glacie perfufus & igne Succenfus rapicio lapis ipfe refolvitur 5 Alpes Annibal ardentes fregifle refertur aceto. At tenera corpus conflans compagine , quantum Sentiet adverfos incerti temporis idus ! Namque ubi praecipiti motu variabile caelum Denfat erant quae laxa modo ? oc quae denfa relaxat , Tunc aliena fubit tenuatus in oftia fanguis ? Illaque vel rumpit , vel inerti mole iatigat : At ftri&ura gravis fubito fi frigore fibras Impulerit , tunc nulla datur remeare poteftas , Incumbitque mali vix elmflabile telum. Morborum inde vides fobolem prodire quot annis Immenfam , inde fimul funt & tua cuique malorum Agmina tempeftati 3 anni quae tempora fignent. 47 $ 4 9° Aspice cum rutilans verno fe frondis honore Extulit , & tepidas Zephyris famulantibus auras Alma parens fenfit tellus , fplendore corufco Ut triftes hyemis fol vi<5lor difcutit umbras , Sopitotque diii natura exfufcitat ignes. Attamen immiti vix unquam falce trucidat Tot Libitina viros primaevo in flore juventae* Scilicet hyberno concretus frigore fanguis 21 d e Aere. jgfgg|k Ignibus, admiffis citius rarefcit , & JOO Vifceribus labem repetitis idibus infert : Seu caput oppugnans , cerebri mollifiima vafa Obftruat ,unde maligna febris, fallaxque veternus* Defedufque animi & nimium furibunda Phrenitis ; Seu rapido pulfus defefla ad pedora motu joy Concutiat ficca pungens praecordia, tufii, Vafaque difrumpens crudeli tabe peredat : Sive per anfradus ventris , ftomachumque , jecur- que , Veficam &; renes , metuenda incendia fpargens * Mortiferis tentet flammis depafcere corpus. JIO At frugum genitrix meliori nafcitur afflas Sydere , fi* levibus ventis perflata , vapores* Quos putris e gremio tellus educit in altum * Spargit , & urentis mulcens incendia Cancri* Non finit effluxus fegni fiagnare quiete. J i S Fulmina , quae , venti violento turbine rapta * Terrificant animos & inania murmura mifcent % Non fine confilio vibrat natura,; benigno Frigore perfundit calidum nimis aera ventus * Halitibufque gravem totam movet Athmofphaeram* J2 O Frigus & effaetae revehunt infefla fenedae Tempora , triftis hyems , ancepfque Autumnus ; hiantes 22 IBER P R i M u s. Strin gdhtilf ubuli pellis ; coguntur & intus Tot varus pellenda viis excreta ; cruoris Concrefcit lento moles tardifiima greflii. At juveni , valido pulfat cui pedora fanguis y2j* Xdu, & tenduntur robuftis membra lacertis , Interea crefcunt vires , partimque retentis Quas facile exhalant vegeto de corpore , robur Additur , atque calens decedit ad intima virtus. Sic nocet acre gelu , funt & fua damna calori % yjo Tu fapiens extrema cave : fi flammeus ardet Phaebus , & exficcat fitientes Sirius agros , Deprefli pateant adverfo Sole Penates , Sparge domum lymphis, plenaeque liquoribus urnae Mollibus exultent herbis , Malvaque virenti , yyy Et tenui Laduca , queis comes additur uda Populus , humefcenfque Ebulus , frondefque Sali¬ gna a Et quot in umbrosa ftirpes tellure virefcunt. Mitigat urentem manans e frondibus humor Aera, jucundis perfundens roribus aulam. At focus aflidua lignorum mole corufcans , Et mediis Phaebi radiis obverfa feneftra F rigoris hyberni glacialia fpicula pellent. Non tamen ardenti femper conclufus in aura Sollicitus turpi fugias formidine frigus ; Sperne gelu juvenis, Caelo firmantur aprico 540 X4X 'D E 'j4 E R E. 2J Membra , foco licet aflideat tremebunda fenedus 9 Aut propiore petat terras fub fole jacentes, Jamque vides nimios calidi gelidique rigores yyo Aeris, oppofitas cohiberi poffe per artes. Nunc tibi debellanda lues venit altera , tanto Terrigenis gravior , quanto magis abdita ferpit. Nam tenuem denfos quis crederet aera lymphae Exhaurire modo latices , modo reddere eofdem? yyy Abnuere ipfa quidem illius natura videtur Illimifque nitor ; guttis tamen humidus aer Marmora confpergit , pluviofo tempore fudat Templorum paries , ficco qui pulvere fquallet Aridus , innubi rutilat dum fydere Caelum, y^oHerbofus cefpes Caelo ficcefcat aperto , Tertia vix primi fupereft pars ponderis , unda eft Quidquid abit volitans , pars fixior altera reftat. Copia quo tanta humorum evanefcit in auras ? Sic bibit ex tota ficcus tellure vapores ^dy Aer , ingentique humorum mole gravatur. At non fervat onus ; fenfim concrefcit acervus 3 Expanfo in tenues nimbos velamine aquarum : Inde brevi toto ftridentes aere venti Flatibus agglomerant nubes , caligine Caelum. £70 Horret, abundanti tellus fubmergitur unda , Ac videt optatas fegetes gemebundus arator Praecipitique undae fubverti vortice campos : B iv. Humi ditas. i ^4 Liber Primus Mitius aut folvit fua vedigalia caelum , Nodurnoque vapor concrefcens frigore , guttas Solvitur in tenues redivivos folis ad ortus , jyj Laetaque fecundis perfundit roribus arva. Nonne vides , ficco dum fol furit igneus aefiu ? Saepius exfuccum demittere lilia caulem : Vix aurora novos confpergit in aera fletus , Redditur his decor antiquus , madefada refurgunt j*8o Culmina, fublimefque gerunt viridantia ramos. At foenum afliduoque diu liccata calore Gramina confumuntur aquis , aeftumque recepto Concipiunt latice ; immundum mox illa putrefcent In tabum refoluta , cinis pro fronde manebit : Tanta eft aethereo latici concefla poteftas ! Ille graves potuit tumefadis tollere moles Funibus , ingentefque molas , immania faxa Expanfis Ccci clavis exfcindere ligni. Nec minus occultis mortalia pedora vexat jpo Idibus , & fecum trahit agmina tetra malorum. Scilicet immodico gravis athmofphaera liquore Ob Aruit exiles tubulos , queis pervia fenfim • Corpora perfpirant , intus compellit aquofam Colluviem ; effceta fuccorum mole gravamur. $9f Nam tenues fibrae aggefiu laxantur aquarum , Nec folidis vis ulla manet , vis ulla gravatis Vifceribus^ languent exhaufiis viribus artus*. Interea humorum delibatiflima moles de Aere* Soo Admixta vitiatur aqua , tardoque movetur Circuitu , vapidam volvens pro fanguine lympham* Corporis inde tumor , laxoque cachexia vultu Pallens , diftentufque efFufis venter ab undis : Enervis ftomachus ; {tridenti pe&us anhelat 6oy Stertore , & largos pituitas projicit hauftus. Sed via non lymphae una datur ; liquefada refolvi In tenues fenfim latices mortalia credas Corpora , diftillant nares * fit mollior alvus , Crudior exundanti urina expellitur alveo. > ! 6 io Diba quidem haec ; pejora tamen fymptomata vexant. Atra pruinofum ftringant fi frigora caelum, Amt calor undantem coquat uvidus athmofphaeram. Externas etenim fibras , pellifque meatus r Dum ftimulis premit acre gelu , laxata labores 615* Fibra negat folitos , admifsa mollior unda. Hinc toto humorum diffufus corpore gurges Per tenues pellis tubulos , ardlataque vafa Exhalare nequit , nec jam certo ordine raptus In varias partes, in membra , in vifcera praeceps 620 Irruit , hinc varii nafcuntur femina morbi. Non alio fixi furgunt e fonte dolores , Rheumatifmus iners , capitis tumefadla gravedo , Fluxio thoracis , pungenfque in dentibus ardor. Quin veteris renovant pugnae rediviva dolorem Liber Primus. Vulnera > & antiqua paenae importuna cicatrix Signa dat , excrucianfque pedes truculenta poda¬ gra. Humidiu* Verum aderit prorfus contraria forma nocendi , Aeris humidior fibi fi conjunxerit aeftum Temperies * caleantque imbres : vitiata refolvi Corpora quid referam pluviofi flatibus auflri * Quid carnes putrere fitu * coacefcere ladis Nedareos potus, jucundaque munera Bacchi ? At vivens moles non ipfa putredinis expers : Fervet, & expandit fuafulphura maffa liquorum Acrior , & rupto nexu refoluta liquefcit. Diffluit hinc tabo corpus, morfuque maligno Febris , & abfumens languentia vifcera peftis Exoritur , calidumque gelans gangraena cruorem. At fimui immunda fcabie & prurigine faeda Oris deturpatur honos , erudat acores Sanguis , & obfcasno fquallens cutis ulcere manat» Siccitas acris. Sol nimis obfcura velatus nube , ferenis Nunc radiis tenebras pellit , nimbifque remotis Sicca nitens revehit liquefadis tempora campis , Tempora quas tacita recreent dulcedine mentes. Et graviora novo perfundant membra vigore. Quae congefta diu laxis in vafibus unda Ingenti languens onerabat pondere corpus De Aere, 27 Abripitur , cutis expanfos fubitilla meatus. 6$0 Namque exhalantes , quos pervia corpora rimis Perfpirant , fumos ficcus trahit hauftibus aer y Ut bibula appofitas abforbet fpongia lymphas® Eli vapor ille quidem tenuis , quem cernere acuto Lumine vix poliis ; tamen, ,.|ft immane liquorum 6$f Pondus , quod nec adaequarent excreta per alvum Per ter quinque dies , nec quod Vefica profundit. Vivite felices ficcis fpirantibus auris Terrigenae; validum corpus, leviora feruntur Membra, viget fani mens integra corporis hofpes, 660 Felices tamen inde magis, queis humida corpus Proluit & nervos turgens pituita relaxat : Nam queis tenduntur ficcatis vifcera fibris , Queis nervi nimium fubtiles , vivida mentis Temperies ,. vultuique nitens , rutilanfque genarum 9^5 Purpura, & effufo variantur fputa cruore. Ariditas infefta nocet ; pluviofa requirant Sydera , quae tenfos laxent humoribus artus. Aeris ille mador facili dignofcitur arte : Dicitur Hygrometron Graecis haec machina , motu 670 Q uae ficci madidique notat difcrimina caeli. Quin manifefta tibi tellus dabit ipfa madoris Signa , quibus caeli variantia fydera nofcas. Floriger hic ficco quantum nitet aere campus , Quem Thymus , & tenui decorant redolentia fronde; &7$ Thymbraque , Serpillumque humile s atque Lavem dula caule * 2$ Liber Primus Sublimis ; caelo tellus hic gaudet aperto , Hfc lacrymas florum , & calido liquentia Sole Mella legit ftudiofa cohors , dulcique fuperba Pondere, ftridenti totum implet murmure campum. At contra obfcura depreflum in valle , paluflri 68o Pingue luto , 8c circumfusa te&um arbore pratum Inficit obfcaena fpiflum fuligine caelum , Qua frondofa Salix , acrique nociva fapore Plurima planta alitur, Juncufque & Canna paluftris. Mordax Hydropiper, praefenfque Cicuta venenum, 68 j* Vcmi» &d ftuftra afpeclu tibi riferit aura beato , Si fimul & varias ventorum nofcere vires Negligis , & claufos illinc fervare meatus 9 Hinc ventum totis capere atque haurire feneflris, Crefcit enim motus pro mole atque impete , naves 6$ o Quo femel accepto impulfu faeva aequora tranant. Sed nunc aura levis mulcet , fallaxque benigno Dum recreat fenfu 5 flringit penetrabile corpus Interea , atque graves infert malefida catharros. iEolus at quando laxis bacchatur habenis , 6$$ Afpice ut adverfo concurrunt turbine venti , Pulvereafque agitant nubes , concufla fragore Terra fonat a tremuere aedes , & fra&a do morum Teda cadunt: tum quae caput inter nubila condit Annosa Quercus fruftra fe mole tuetur , jqq Vellitur , 8c fecum in valles cava vifcera montis t> & Aer e; Abripit , ac totis fragor infonat undique campis. Corpora fic pulfans iteratis idibus aer Quas gerit ipfe finu dotes alte imprimit ; inde 705* Aeris augetur virtus 9 feu dote falubri Polleat ? aut terris metuenda pericula portet* Non fecus admoto valide compreffa figillo Ad vivum vultus infculpts cera figurae Exprimit , & varios imitatur flexilis orbes* 710 Sic fpecies oritur venti diverfa , falubris Tetrave pro variis queis pollet dotibus* aer* Nec fimiles eundis idenii regionibus auras Afpi rat ventus ; gelidam qui flatibus Ardon Africus obledat , Latium fervoribus urit, 715* Ventorum inde vides quantum diverfa patefias ^ Quam varios pro multiplici regione locoque Effedus pariant , morbos firmamve falutem. Attamen acre folet terris confpergere frigus Brumalis Boreas , rapidis furit ignibus Aufler * 720 Agglomerat nimbos fpiratque Favonius imbres. Eurus jucundis exficcat flatibus orbem. At fi multiplici confurgit cardine ventus , Compofita exoritur virtus , ficcumque calorem Sufcitat Euro-notus ; Zephyro dum proximus Aufler j Connubio madidos affert mortalibus asflus. Inde falutari perfundunt flamine terras Eurus & Euro-notus , fequitur tunc optima caeli 3° Liber Primus. Temperies , frigufque inter nimiumque calorem Jllud adeft felix medium, cui corpora tuto Credere fe poliunt , vegetum quo terra vigorem 730* Accipit , 3c fetu genitrix natura tumefcit : Arida non ficco tellus ardore dehifcit. Nec tumidis adi funduntur nubibus imbres , At tenas recreat placidi indulgentia Cadi, Non alium fine nube diem primaeva parentum 73 5" Progenies novit, morbi ciim femina nondum Senferat immortale genus , nec dura jubebant Fata perennantem praefcindi funere vitam. Fr/ETERRA ^oliis maSno dum murmure ab acri aii&sa. antris Stridula ventorum prorumpunt agmina , fordes , 740 Quas gravis e fpurca tellure receperat aer , Flatibus exagitant latumque per aera verrunt. Isi faceient j tetro fquallore putrefceret aether , Et diium patula traheremus nare venenum. Quidquid enim exhalant madidis morienda pratis 74 c- Ciramina , in infeftum fenlim refoluta liquorem , Et quascumque vides corrupta miafmata fpargi , Dum mediis inhumata jacent poft praelia campis Corpora , pelluntur furfum diffufa per auras Atque venenata corrumpunt aera labe. j?q Adde paludofo infeftum ex humore vaporem , Quamque metallifero dives de vifcere tellus De Aere. 31 Sulphure & Arfenico mixtam vomit athmofphae- ram. Eheu ! ventorum fi deficit aura falubris 15$ Quae niiferanda feges , quanta inde caterva malo¬ rum Pullulat ? & tetris terras afflatibus urget 1 Sollicita tentas cura vitare periclum Fruftra ; vitales dum naribus attrahis auras , Confufum fimul ingreditur fubtile venenum. 760 Illud , in internos penetrans levitate receffus , Altius infinuat fefe , jundumque cruori. Humorum vitiat fenfim putredine mafTam. Aiduathinc, inteftinoque agitata tumultu Vertitur admiffo fuccorum maffa veneno , Mole licet parva : magnam fic guttula aceti Nedarei ladis peffumdat acredine molem ; Sic & fermenti contritae mixta farinae Parva atomus , paftae ingentem fubvertit acervum* O nimium miferi , ruris quos caeca voluptas 770 Affixos inter loca faeta paluftribus undis Detinet, obfcura languent fi lumina nube , Si premitur gravitate caput , febrifque quot annis Impete confurgens alterno corpora folvit ; Morbprum tandem veras agnoicite caufas. 77$ Ille quidem tenero veftit fe gramine campus , Pallentes florent Violae , florent Hyacinthi , Et fylvas inter veteres Philomela querelas 32 Liber Primus Dtilcifono geminat cantu , venerifque Columba Lafcivos querulo gemitu declarat amores i Illecebris fallit .tellus blandita colonum , Deficit illibata falus , confumit acerbam Tantalus infelixinter tot commoda vitam. Nec minus immiti incautos Libifina trucidat Falce , metallorum diros quicumque vaporei Afpirare audent ; his foedat lividus ora 7^ Sanguine corruptopallor , refoluta tremifcunt Membra , dolor nervos repetito lancinat i&u : Saepius interno defixum in ventre venenum \ ifcera difcruciat , flexos rigor horridus artus Diftorquet , tandemque inter fera tormina trif- 790 tem Decrepiti exhalant juvenili e corpore vitam. ■Tantas , pro nummis aurique cupidine facra , Mortales natura jubet perfolvere poenas, tli tamen indociles inter fe praelia mifcent , Et quali tama gradu mors ferius atra veniret y H Accerfunt miferi; caeco concuffa furore Arma micant, faevis concurrunt agmina telis Impia 3 fpumanti faedatur terra cruore» At dum per campos fternuntur inertia palfim Coipora , & exhalant faedam corrupta Mephi- 800 tim. Dira per infectum late contagia manant Aera5 vidorefque inter monumenta triumphi Mortiferas D E A E R E® 3 j Mortiferas plenis afpirant hauftibus auras. Sic eundis invifa furit Bellona malorum 8oj Agmine , nec tantum rabido truculenta flagello Immenfas cumulat ftrages , totumque per orbem Plurima fanguinea confpergit funera dextra ; Hanc fequitur miferanda fames , febrifque malignis Ignibus * & febri Peftis crudelior ipsa * 8 io Peftis , avernali furgens e gurgite proles * Quam jubet ultrices pro crimine fpargere pcenas Vindex ira Deum & terrae infultare nocenti. Inde lues populis lethali horrenda veneno Saepius incubuit , glomeranfque cadavera campis * 815 Terrigenum gelido complevit corda pavore. Non tamen Europae fauftis innafeitur arvis : Nam veluti quaecumque fuas ditiftima tellus Jadat opes , aurum jucundaque facchara mittit India , dat gemmas Pontus, dant mollia Seres 820 Vellera , abundanti ditefeit Gallia mefte ; Sic mala quamque manent terram fua , torta Polo» num Sanguineo aggreditur plexos Plica * glutine crines* Scorbutus Anglorum gingivas ulcere rodit. Tu Stygiam infelix gremio paris Africa labem * * Plicapolonica morbus eft apud Polonos familiaris & endemicus , in quo crines fimul complexi & velur agglutinati cohxrent , qui Ci refecencur fanguinem ftillatiru reddunt» * Defcriprig> Peftis. / 3^ Liber. Primus Tu, quae tanta foves immania monftra ferarum i 82$ His rabidam peftem decuit confurgere cunis. Scilicet exundans tumefa&o gurgite Nilus Induit obfcaena madidos uligine campos. Illa diu ventis immota filentibus unda Dum jacet, & Phaebo fervens propiore tumefcit», 830 Putrida corruptos difpergit in aera fumos. Haec eft prima mali labes , hinc annua peftis Nafcitur , iEgyptique Endemia * regnat in arvis. Atque utinam hic fixas pofuiflet perfida fedes a Nec dira afflatu confpergere femina poffet. 83 j Verum ex JEgypto & Lybiae ferventibus oris , Ex Afia , & terra , qua fol novus afpicit orbem 5 Confluit ad tumulum Mahometi magna quOt>annis Turba catervatim properans , fimul horrida morbi Semina portantur, cujus contagia quifque 840 Haurit , & occultos admittit nefcius ignes , Quos dein ille redux patrias afportet ad oras , Hic peftis velut Emporium , hinc difperfa per or¬ bem Per quotquot populos Mahometi templa verentur , Tartareas hominum tot millia trudit ad umbras. 845 Quippe venenati folo non aeris hauftu Dira propagatur peftis , fub corpore quovis * Morbi fuut vel endemici vel epidemici. Epid/emici ii funt qui multos in aliquo loco eodem tem¬ pore aggrediuntur, Endemici vero qui femper in aliqua obfervantut regione , huicque vel u ci proprii 8c innati videntur. £> E A E R Ec ££ Teda latet ? varias merces 5 velamina* pannos Inficit * 3c magno defenfis sequore terris o Triftia Fallaci contagia munere portat. Tales infidias infelix Gallia fenfit * Cum celeri Peftis devedta per aequora vento ^ Mallihas miferos tetigit leva advena portus Er purum infe&o corrumpens aera flatu 3 2$ $ GaIlica vaftavit morientibus arva colonis. Undique concepta languentia labe jacebant Corpora per campos , per compita 5 templaque Divum. Necquicquam fefe tentant attollere in altum * Ad terram revoluta ruunt * vigor artubus omnis S<5o Deficit , ut celeri perculfis fulminis idtu. Interea pungens capitis dolor anxius * oris Ariditas latens * ignique fimillimus ardor Exercent miferos * fervens antiqua refolvit Vincla eruor , faniemque & tabum effundit in ora. 26$ Non tamen ardenti pallens cutis uritur igne * Intus flamma latet * penitufque infixa medullis H Proferpit , veluti ligno conclufa trabali Semina flammarum * nullo manifefta latefcuric Lumine , nec fcintilla micat , nec fumus in aliras §70 Spargitur , at rodit ferventis vifcera quercus Ignis edax 5 tacitufque trabem fibi concavat intus** Inde domus ruit horrendo revoluta fragore , Praecipitefque inter fublimis flamma ruinas CiJ Liber Primus Emicat , & celeri ad caelum fimul ada furore* Abforbet rapidis fubmerfas ignibus aedes. Ignea fic fenfim comburens vifcera peftis Se tacite expandit , calido fuffufa cruore Lumina fcintillant . volvenfque incendia fanguis Efflat anhelanti ferventem e pedore flammam. Hinc gelidae miferos flagrantia figere terrae Corpora, nudatofque artus confpergere lymphis, Ferventemque hauftis reftinguere fontibus ignem. Nec levat unda fitim , gelidos nam fervidus hauf- tus Projicit immani contorquens fe impete venter , Unda velut refilit ferro confperfa calenti. Interea vulgi pallent formidine vultus , Membra quatit pavidus terror , virefque veneno Sufficit , atque fovet morbum morbi anxius horror. At turbant animos cumulata cadavera terris , Exanimi commixta fimul morientia acervo Corpora , quae putridis confpurcant flatibus auras. Scilicet indocilis fledi juvenefque fenefque Et pueros , fortefque viros , nitidoque puellas Corpore florentes , gladio Libitina cruento Accumulat , non forma juvat , non mollior aetas , Ipfe perit materna infans conclufus in alvo , Vitalefve oriens reddit quas accipit auras. 