title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Hier worden waarheid en leugen , deugd en ondeugd niet onvermengd aangetroffen. Geen menschelijke voorstelling die volkomen waar is, geene ook die niets waars in zich bevat. Geen menschelijke instelling of zij heeft , bij zoo veel goeds gij wilt, toch ook hare kwade zijde. En omgekeerd, de slechtste zaak heeft toch altijd iets dat haar verschoont en in zeker op- zigt aanbeveelt. Ja, dikwerf hangt het goed of kwaad van de omstandig- heden af, waaronder het voorkomt. Wat nu slecht is, was misschien voorheen, onder andere toestanden, eer goed dan af te keuren. Het be- voorregten van den eenen stand der maatschappij boven den anderen wraken wij, en teregt. Maar zonder voorregten zou er in de Middeneeuwsche maatschappij geen vooruitgang, geen toenadering tot algemeene menschen- regten en volksvrijheden mogelijk zijn geweest. Ja zelfs de slavernij , de treurigste toepassing van het beginsel van bevoorregting , had in de vroege oudheid, in den tijd der aartsvaders, een reden van bestaan, die wij bij het beoordeelen van die tijden niet uit het oog mogen verliezen, al ijst ons gemoed van den gruwel der hedendaagsche slavernij. Wat zou er van de geschiedenis worden, indien wij alle feiten, alle daden, alle instellingen uit ons eigen oogpunt en in het licht van onzen tijd beschouwden , en naar den maatstaf onzer hedendaagsche zedelijkheid beoordeelden P Bij het be- oordeelen van de daden der menschen moeten wij in de eerste plaats letten op de drijfveeren, die haar te weeg hebben gebragt; en dikwerf zuUen wij bevinden dat dezelfde daad in verschillende tijden uit geheel tegenstrij- dige beweegredenen gepleegd is, dat zij nu eens hem die ze bedreef tot 54 R. F R U I N eer verstrekt, dan weder als schande moet worden aangerekend. Oeloo&"> vervolging! Wat is onredelijker, wat is onzedelijker dan zij. Een regering, die in onze dagen een gemoedelijk man , om wat hij van het bovenzinnelijke gelooft, ten bloede toe vervolgt, wordt door de gebeele bescbaafde wereid in den ban gedaan. Maar er wordt geen acht geslagen op de drijfveeren ; de daad wordt becx>r- deeld zoo als zij verdienen zou beoordeeld te worden, ware zij gepleegd in de dagen van onverschilligheid , waarin de schrijvers leefden^ die haar dus im toon stellen. In onzen tijd, bij de groote vorderingen die de kritiek en de historie hebben gemaakt, zijn zulke verregaande miskennin- gen van hetgeen vroegere eeuwen eigenaardigs hebben voortgebragt , niet meer mogelijk. Maar toch, hoe vaak zien wij nog den geschiedschrijver van zijn slecht gekozen standpunt het gebeurde onjuist kenschetsen en on- billijk veroordeelen. Er is maar een waar geloof, te midden der tallooze meeningen, maar ook dit zuivere geloof is een ideaal, dat op aarde niet gevonden wordt. En wee den geschiedschrijver, die in den waan dat zijn kerkgeloof dit ideaal verwezenlijkt, al de overige godsbegrippen als afgoderij , als satanisme verdoemt. De oude kerkvaderd^ mogten in de goden der heidenen vermomde duivels vermoeden , en alle volken , met uitzondering der Joden , als afgo- dendienaars verwerpelijk achten — wij kunnen hun bekrompenheid begrij- pen en om den tijd, waarin zij leefden, verschoonen. Maar een geschied- schrijver, die ons in dien geest de eeuw der Kerkhervorming beschreef. REDET0ERIN6. 56 ie, heteij in de nifiuwe, hetzij in de oude Kerk, niets dan leugen en boosheid ontwaarde , hij zou geen gehoor vinden bij ons , die geleerd heb- ben in alle godsdiensten iets goddelijks , de uiting van een religieus gevoel , te eerbiedigen. Eveneens» er is maar e^e inrigting van den staat die aan een volk volkomen past. Maar waar zuUen wij alweder dit ideaal aantreffenP In de MonarcbieP In de RepubiiekP Wee den geschiedschrijver, die am zijn geliefkoosden staatsvorm de volmaaktheid van het ideaal toekent, en het oog sluit voor het eigenaardig goede van de overige. Wat is onrede- Ujker dan het razen der Fransche revolutie-mannen tegen de Mooarchie, ak ware zij schuldig aan al het misbruik» dat zich onder haar bewind aU lengs had opgehoopt. Maar weinig bUlijker is het uitvaren tegen de Re- pabUek, dat ztch de contra-revolutionairen in een I^er tijdperk hebbea veroorloofd. Neen, de geschiedscfarijver , die alle toestanden naar waarheid beschrijven wil^ moet zich in alle kunnen verplaatsen , van aUe bet eigen^ aardig goede en kwade kunoen waarderen. De les van spinoza moet hem steeds voor den geest staan: niet bewonderen, niet besohimpen, maar be- grijpen. Doch zal zulk een beschouwing der geschiedenis het opkomend geslacht niet tot twijfelzucht en onverschilUgheid stemmenP Wordt de ijver voor hetgeen groot en odel is niet uitgedodd door de gednrig herhaalde opmeN king» dat er aoowel biiineii ab buitea de muren van Troje misdreven wordtp Worden de grenzen van goed en kwaad niet aUengs uitgewisckt^ en komt men niet onwiilekeurig tot de beruchte stelUng der casuisten : dat het tegenovergestelde van bet waarschijnUjke tooh ook waarsobijnlijk is? Ik wil niel ontke&nen , dat de onzijdigheid , die ik in den geschiedschijveF vorder, overdreven kan worden, en dni in onverschiUigfaeid ontaardcn. Maar in zieh zelf apreek ik haar met nadruk vrij van bet kwaad^ dat eerst door hare Dyerdrijving , door faet te buiten gaan van haar juiete auaat, geboren wordt. Het vercaadt zekfir geoi oaverBchUUgheid jegens waarh^d en deugd , wanneer men haar opepoort te midden vm bet onveratand m de boosheid , waaronder zij vaiioIeB ]igg&^. Wrj acfatea faet kwaad niet versdioonbaar , omdat het onder faet goede gemeogd is , maar wij verwer* 56 R. F R U I N pen het mengsel niet gebeel, omdat het toch nog iets goeds bevat. Of zou bet ODverscbilligheid jegens bet goiid bewijzen, als iemand onder zand en gruis naar goudstof zoekt, en bet zand niet verwerpelijk acbt, zoolang bet nog met edel metaal vermengd isP Neen, het tegenovergestelde van bet ware en goede is niet waar en goed^ maar de ervaring Jeert ons^ dat nergens goed en kwaad onvermengd tegen elkander overstaan. De ware vereerder der ideale deugd eert het goede waar hij bet aantreft, ook te midden van het kwaad , en haat het booze , al vindt hij bet op het naauwst met het goede verbonden. Doch waartoe langer in het afgetrokkene gesprokenP Ik wil u deo ge- gescbiedscbrijver noemen^ in wien ik de onpartijdigbeid , die ik beb aan< geprezen^ in boogere mate dan bij iemand anders opmerk en vereer: LEOPOLD RANKE. Het is bckend welk kerkgenootscbap , welke staatspartij bij toegedaan is. AIs burger heeft hij zijn voorkeur nooit oiitveinsd. Hij is de vriend van een kiachtige Monarchie; bij is een* streng Protestant^ en hij gevoelt meer sympathie voor de drijfveeren, die bet geslacht der 16^^ en der 17^^ eeuw bewogen, dan voor die waamaar wij bandelen. Maar leest zijne talrijke werken, en gij zult erkennen, dat zijn welgevestigde overtuiging hem nooit belet zich met liefde te verplaatsen in andere maat- schappelijke toestanden, onder andere kerkbegrippen. Hoe diep doordron- gen toont zich de Frotestant van de grootheid der Katholieke Kerk. Hoe billijk waardeert de Duitscber het eigenaardig goede van het Fransche en Eng she voIkb>karakter. Met dezelfde ingenomenheid, waarmee hij ons bet grootsche koningscbap van lodewijk XIV scbildert, bescbrijft hij, de koningsgezinde , ons de opkomst der volksvertegenwoordiging van Engeland. Het universeele van sha^espeare bezit bij in hoogere mate dan eenig ander geschiedscbrijver. Zijn historiscbe blik is zoo verziende, dat zij ons ' berinnert aan de intuitie van groote dicbters. Haxthausen , die het volks- karakter en het gemeenteleven der Slavonische stammen het eerst met kennis van zaken bescbreven beeft, betuigt zijne bewondering voor de treffende juistbeid, waarmee rankk daarover reeds vroeger met behulp van onzuivere bronnen in zijne «rServiscbe Revolutie" gebandeld bad. En is de indruk , dien ranks'8 geschriften bij ons achterlaten , een on- zedelijke^ een versIappendeP Ik geloof niet, dat iemand, die ze kent, dit REDEVOERING. 57 beweren zal. Ztj spreken tot het gemoed zoowel als tot bet verstand. Zi] boezemen eerbied in voor het goede en groote, dnder welken vorm het sich vertoont. Maar tevena stemmen zij ons tot een nederig bewustzijn van de onvoknaaktheid van al het menschelijke , tot de erkenning van het gebrekkige in ons eigen gelooven en handelen « en tot een billijke waarde- ring van hetgeen onze tegenpartij voor waarheid houdt en als pUgt betracht Mij dunkt^ dit is het hoogste wat men voor het leven van de geschie- denis wenschen kan, dat zij aan hare beoefenaars zulk een gematigd en verdraagzaam oordeelen^ zulk een billijk erkennen van al wat goed is, eigen maakt. En zou onze Nederlandsche geschiedenis niet verdienen met gelijke on- partijdigheid behandeld te wordenp ZuUen wij ons voor haar tevreden houden met die oude onpartijdigheid , die niet uit een juiste waardering van ieders verdiensten ais van zelf ontstaat^ maar die haar grond heeft in een gevoel van verschooning en medeUjden jegens onze verbUnde en ver- doolde tegenpartij. Die niet aUes ronduit zeggen wil , om andersdenkenden niet te kwetsen. Die Uefderijk vermijdt van sommige ergerUjke gebeurte- nissen te gewagen. Die zich bij voorkeur met lang verleden tijden bezig houdt, aan wier beschrijving zich niemand zal ergeren, omdat zij niemand bijzonder ter harte gaan. Neen, de geschiedenis van ons land isteschoon, te leerrijk om niet in haar geheel aan ons volk verhaald te worden. Zij neemt voor onze tijdgenooten in belangrijkheid toe, naar mate zij onzen tijd digter nadert. De geschiedenis der vorlge eeuw en van de eeuw die wij beieven verdient onze aandacht zeker niet minder dan die van het gra- feUjk bewind. Geen overilreven bezorgdheid om iemands Ugtgeraaktheid te kwetsen mag ons van de behandeUng dier gewigtige tijdvakken terug- houden. De ware onpartijdigheid zoekt aan aUe partijen regt te doen» niet aan aUe te behagen. Onze bedoeUng zij het de geheele waarheid aan het Ucht te brengen, in het gegronde vertrouwen, dat geen Nederlandsche staatspartij reden heeft om de waarheid der geschiedenis te duchten. Edel-Groot-Achtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogeschool, gij hebt ge- hoord welke hooge eischen ik meen dat aan den geschiedschrijver en aan 8 58 R. F R n I N den leeraar der geschiedenis met regt gesteld tnogeii worden : etn voUedig onderzoek van het gebeurde , een aorgvnldige schifting van het ware en on- ware der overlevering , een onkreukbare onpartijdigheid , een voordragt die liefde wekt voor het Vaderland en liefde voor hetgeen groot en edel ia. Niet zonder schroom heb ik al die vereischten opgenoemd. Ik waa mij bewust dat ik u zoodoende een maatstaf in handen gaf » waarmed ik niet gemeten zal worden zonder te kort te schieten. Geiooft niet, dat ik mij inbeeld het ideaal, dat ik geschetst heb, ooit nabij te komen. Maar het leven is een voortdurend streven , en ons streven zal niet minder ijvefig wezen, als wij ons doel hoog hebben gesteld. Ik betuig u mijn eerbiedigen dank voor het vereerende vertrouwen , dat gij getoond hebt in mij te stellen door mij bij Z. M. den Koning aan te bevelen voor het gewigtige ambt, dat ik heden aanvaard. Ik erken het gaame, *geen werkkring kon mij gewenschter zijn dan die mij thans geo*- pend wordt. De geschiedenis des Yaderlands is altijd mijn geiiefkoosde studie geweest^ maar slechts een gedeelte van mijn tijd en van mijne krachten mogt ik daaraan tot nog toe besteden. Voortaan zal mijn pligt van mij eischen wat mijn hart begeert> en onverdeeld zal ik mij met het vak van mijn keuze mogen en moeten bezig houden. En , wat mij die taak dubbel aangenaam maakt, ik zal ze vervuUen aan de Hoogeschool van Leiden, waar ik mijn opleiding genoten heb, waar ik de gelukkigste da- gen van mijn jeugd heb doorgebragt^ waar ik mij in vroeger en latertijd mijne dierbaarste vrienden heb verworven. Hier mijn leven te wijden aan de beoefening der wetenschap is een streelend vooruitzigt. Slechts e^ne gedachte tempert mijn vreugde: zal-ik mijn ambt waardig kunnen vervul- len? Zal ik uwe regtmatige verwachting niet al te zeer te leur steUen? Zal ik anderen, en bovenal zal ik mijeelven kunnen voldoen? Ik gevoel het , voor een gedeelte althans kan ik mij tegen die grievende teleurstelling waarborgen. Gtoede wil en inspanning van krachten komen veel te boven ; en ik acht het niet de minst heilzame zijde van het Hoogleeraarsanibt dat de vrije en openlijke beoordeeling , waaraan het ons bloot stelt, tot gesta^ digen arbeid en telkens vernieuwde inspanning aanspoort. Mijn ernstig streven zal voortdurend zijn aan uwe verwachting, zooveel in mij is*^ te beantwoorden. Ik weet dat ik u het best mijn dank zal betoonen voor de REDEVOERING. 59 eer, die gij mij bewezen hebt, door naaawgezet en ijverig mijne ambtsplig* ten te betrachten. Hoog-Geleerde Heeren Profeaaoren. Met onverdeeld genoegen begroet ik u als mijne Ambtgenooten. Met vertroawen beveel ik mij in uwe vrieod- flchap aan. Indien het niet onbescbeiden was, zou ik zeggen dat zelfs die aanbeveiing overbodig mag heeten. Met de pieesten uwer ben ik sinds lang van nabij bekend; en nooit ben ik met iemand uwer in aanraking gekomen, van wien ik niet de meest verpligtende goedheid ondervonden heb. Ik ken geen kriiig, waarin ik liever zou willen opgenomen worden dan in den uwen. Kwam ik van verre en waart gij mij nog vreemd» ik zoa opzien tegen de uitstekende en wijdvermaarde geleerdheid van velen uwer. Maar bij ervaring weet ik , hoe weinig gij u tegenover mij op die buitengewone gaven laat voorstaan. Weest gij weerkeerig overtuigd, dat nwe vriendschap mij nooit zal doen vergeten, welken eerbied ik u ver« flchuldigd ben. Indien ik ieder uwer in het bijzonder wilde aanspreken, aan wien ik mij inzonderheid verpligt en verknocht gevoel , met wien zou ik aanvangen , met wien zou ik eiudigen? Met blijdschap herken ik onder u nog som- mige mijner oude leermeesters, met blijdschap vooral u, hoog geachte bake^ in wiens toegenegenheid ik mij van mijn studietijd af heb mogen verbeu- geo, en aan wiens voorspraak ik mij beroemen mag veel verschuldigd te sijn. Want wij uwe leerlingen hebben er steeds onzen roem in gesteld, uwe goedkeuring op onzen arbeid te verwerven» omdat wij weten dat bij u het hoogst staat aangeschreven , wat inderdaad de beste vrucht der stu- die is, niet de mate van geleerdheid^ die wij opdoen, maar de beschaving van onzen geest, de ontwikkeling van onzen aanleg^ de oefening van ons oordeel. Uwe goedkeuring is ons daarom vooral van zoo hooge waarde^ omdat zij ons bewijst dat wij op den goeden weg voortgaan , dien gij ons hebt opgeleid. Blijf nog lang voor ons allen gespaard, geniet de eervolle rust nog lang, die uwe kngdurige werkzaamheid u zoo aangenaam heeft voorbereid , vind voortdurend stof om u te verheugen in den gelukkigea arbeid uwer jeugdige vrienden. Hoe gaame had ik ook een woord van erkentenifl gerigt tot mijn hoog- geflchatten vriend osel, wiens naam mij onwillekeurig op de lippen komt^ 8* 60 R. F R U I N Du ik dien van bake heb uitgesproken. Aan beiden heb ik gelijke ver- pligting , aan beiden draag ik dezelfde achting toe. Het is mij een stree- lende gedachte dat, hoewel afwezend^ de vriendelijke man toch hartelijk deelneemt, in het geluk dat mij heden te beurt valt. Ach, of ook onze van asssn dit geluk had mogeu beleven! Hoe in- nig zou hij er zich in verheugd hebben. Hoe gaarne had ik er hem ge- tuige van gezien. Een hartelijker^ een meer deelnemend vriend dan hij bestond er niet. Het is natuurlijk dat wij, die ons op zijn vriendschap mogten beroemen, te midden van ons geluk zijner gedachtig zijn. Gij zijt meer dan een deelnemend getuige van mijn geluk^ waarde de VRiEs, gij zijt zelf gelukkig in de vervulling uwer lang gekoesterde veen- schen. Hoe vele jaren hebt gij u beijverd om de afscheiding der geschie- denis Van de taalkunde, die gij in het belang van beide wetenschappen wenschelijk achttet , te weeg te brengen 1 Ten laatste is aan uw wensch voldaan» en ik sta gereed het onderwijs in de geschiedenis van u over te nemen. Nooit hebt gij , bij het onbaatzuchtig ijveren voor de goede zaak, naar personen gevraagd: en^ al moogt gij u vroeger een ander dan mij als medehelper hebben voorgesteld, ik ben overtuigd^ dat ik u als ambt- genoot aangenaam ben, en dat wij eendragtig zullen zamen werken. Want taal en geschiedenis, al zullen zij voortaan door verschillende leeraars on- derwezen worden , zijn uit haren aard naauw verbonden , en wij zullen el- kander gedurig moeten bijstaan. Van uwe vriendelijke ondersteuning houd ik mij verzekerd. Ik gevoel daaraan ook dringende behoefte. Ik wil niets zeggen wat uwe zedigheid zou kunnen kwetsen. Maar een ieder weet, dat gij ook het historisch onderwijs zoo hebt gegeven, dat het moeijelijk is u op te volgen. Ik reken op uw goeden raad^ en, waar het noodig mogt zijn^ op uwe teregtwijzing. Hartelijken dank, mijne trouwe vrieDden, mijne waarde broeders, dat gij zijt opgekomen , om van mijn intree in mijn nieuwen werkkring getui- gen te zijn. Uwe tegenwoordigheid verhoogt mij bet geluk van dezen dag. Wel mis ik er onder u , die ik niet noemen zal , maar die mij onvergetelijk zijn. Onwillekeurig denken wij aan hen, die ons ontvielen, als ons iets heugelijks overkomt. Doch hoe smartelijker hun gemis ons aandoet, des te gelukkiger gevoelen wij ons in de aanwezigheid van zoo velen, die ons REDEY0ERIN6. 61 gespaard bleven. De dagen van oads herrijzen voor mijne verbeelding als ik u aanzie, met wie ik zoo vele van de beste jaren mijns levens heb doorgebragt. Maar die herinneringen passen niet aan deze plaats. Wel mag ik a, opzoohkr> aan den tijd herinneren^ dien wij te zamen als kweekelingen aan deze, onze geliefde Leidsche Hoogeschool hebben door* gebragt; want aan uwen omgang» aan uw opwekkend voorbeeld heb ik het voomamelijk te danken, dat ik mij als student een hooger doel heb voorgesteld dan het bloot verkrijgen van den Academischen graad. Uwe vriendschap reken ik onder het gelukkigste, dat mij in mijn leven ten deel is gevallen. Ik weet^ dat gij weerkeerig de mijne op prijs stelt. Zoo mij iets te wenschen overblijft , het zal in de eerste plaats de dage- lijksche omgang met u zijn. Wees overtuigd dat ik niet de eenige ben, die den wensch koester van u nog eens in onzen Leidschen vriendenkring terug te zien keeren. Ten laatste wend ik mij tot u, Wel-Edele Heeren Studenten aan deze Hoogeschool. U ten gevalle is de nieuwe leerstoel gesticht, dien wij he- den inwijden. Of het doel , dat de regering met zijne oprigting beoogde , bereikt zal worden, hangt grootendeels van u af. Ik kan niet meer dan u de gelegenheid openen om kennis op te doen. Het zal aan u staan van die gelegenheid gebruik te maken. Hebt gij na de velerlei studie, die u is voorgeschreven , nog lust en tijd over voor de beoefening onzer schoone geschiedenis , gij zult mij steeds bereid vinden, u daarbij, zooveel ik vermag^ behulpzaam te wezen. Ik hoop dat mijne verpligte lessen slechts een gering gedeelte zullen uitmaken van het onderrigt, dat gij van mij vragen zult. Ik wensch dat velen uwer tot mij zullen komen om leiding en voorlichting bij eigen studie. Want eigen studie alleen geeft ware kennis. Wat gij van anderen ovemeemt, dringt niet door tot in den geest. Mijn toeleg zal het daarom zijn, niet zoozeer uw geheugen met een zekere hoeveelheid feiten te vervullen, als wel u den weg te wijzen en de methode te leeren, waamaar gij uw eigen studie hebt iu te rigten. Oe geschiedenis des Vaderlands is een onuitputtelijke weten- schap, waarvoor een geheel leven niet te lang is. Ik kan mij niet voor- stellen in een jaar u die wetenschap in haar geheelen omvang te ontvouwen. Maar mogt het mij gebeuren, dat ik ten minste enkelen uwer opwekte 62 R. FRUIN REDEYOBRING. » om de hier aangevangen studie het geheele leven door voort te zetten, 20tt meenen , dat mijn arbeid genoegzame vrucht had gedragen. Ik vraag u dringend om uwe toegenegenheid ^ zonder welke mijn onderwija niet regt vruchtbaar zijn kan. Ik verzeker u weerkeerig van migne vriendelijke dienstvaardigheid. Moge dezelfde vriendschappelijke verhouding, die er tusschen mijn voorganger en u bestaat, ook tuaschen ons ontataan. Meer voor u te wezen dan hij voor u is, zal ik zelfs niet beproeven. Gq zult sxker voldaan zijn als ik hem in hulpvaardigheid evenaar. Daamaar zal ik trachten. IK HSB OSZEOD. CHRI8TEND0M EN MEN8CHHEID. BEANTWOORDING DER VRAAG: WELK MOET HET LEDDEND BEQINSEL ZUN BIJ D£ VERKLABING VAN DE 6ESCHIEDENI8 DER CHBISTELIJKE EERKP REDEVOERING TER AANVAA£DING YAN H£T AMBT YAN BUITENGEWCX)N HOOGLEEBAAE IN DE GODGELEERDHEID AAN DE HCX)GESCHOOL TE LEIDEN DEN 2l««» SEPTEMBER 1860 U1TGE8PR0KBN DOOK D«. L. W. E. RAUWENHOFF. • •«••■•••< Ik geloof in den Hdligen Geest. EDELGROOTACHTBARE HEEBEN CUBATOBEN DEB LEIDSCHE HOOQESCHOOL. H00G6ELEEBDE HEEB BECTOB MAGNmCUS, HOOGGELEEBDE HEEBEN PBOFESSOBEN, ZEEB GEACHTE AMBTGENOOTEN. EDELACHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUUB VAN DEZE STAD OP DB HANDHAVING DES BEGTS IS TOEVEBTBOUWD. WELEDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN DOCTOBEN DEB VEB- SCHILLENDE PACULTEITEN. WELEEBWAABDE HEEBEN LEEBABEN VAN DE GODSDIENST. WELEDELE HEEBEN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL. EN VOOBTS GIJ ALLEN, DIE DEZE FLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOOBDIGHEID VEBEEBT, ZEEB GEWENSCHTE HOOB- DEBS. In de dagen , toen tiberius keizer was te Rome en fontius filatus procurator in Judaea, stond uit Nazaieth^ een onaanzienlijk stedeken van Oalilea , een nieuw profeet in Israel op. Tevreden met den bescheiden rang van volksleeraar en vriend^ zocht hij de gunst der grooten niet. De armen van geest , de treurenden , de zachtmoedigen , de reinen van harte prees hij zalig, en uit dezulken vormde hij zich een aanhang, die hem volgde op zijne omwandeling door het land. Hij was voor allen goed. Hooge zedelijke emst was de grondtoon zijner prediking en het kenmerk van zijn eigen leven; maar tegelijk wist hij met de kracht der reinste liefde dehar- ten aan zich te verbinden. Zelf beschreef hij het doel , hetwelk hij zich had voorgesteld , om ^ in aansluiting aan den arbeid van vroegere godsman« nen in Israel^ het koningrijk Grods onder zijn volk te stichten. Ondubbel- zinnig heeft hij het uitgesproken » hoe» naar zijne verwachting, eenmaal alle volken tot dat Gk)dsrijk zouden worden toegebragt, maar zijne eigene werkzaamheid bepaalde hij binnen de grenzen van het Joodsche land. Zoo 9 66 L. W. E. RAUWENHOFF had hij een drietal jaren gearbeid toen de steeds klimmende tegenstand der volksoversten hem het leven heeft gekost. De vrije godsdienst, die hij predikte, streed te zeer met de vergoding van vormen der priesterheer- schappij; hij had zich te weinig ontzien de ondeugden der grooten bij den waren naam te noemen; het volksgeloof, dat in hem den lang verwachten Messias meende gevonden te hebben, was te bedenkelijk voor de rust van den staat; — daarom hebben ze hem vervolgd en gedood. Maar het smadelijk einde van den meester ontmoedigde zijne volgelingen niet. Uit de eerste verslagenheid over de teleurstelling hunner aardschge- zinde verwachtingen opgewekt door het geloof in de opstanding van den gekruiste^ vangen zij in Jeruzalem zelf , met edele geestdrift en onbuigba- ren moed, de prediking van zijn Evangelie aan. Wie zijn zij voor zulk eene taak? En toch, spoedig reeds heeft zich om hen eene talrijke ge- meente vergaderd^ die met hen den Nazarener als den Messias erkent en verwacht hem eerlang in zijne heerlijkheid te aanschouwen. Te vergeefs, dat de overheid andermaal tot maatregelen van geweld haar toevlugt neemt ; — de gemeente wordt verstrooid, maar juist daardoor heinde en verre uitge- breid. Op een man is thans aller oogen gerigt, een gloeijend ijveraar voor de eer van mozes en de vaderen. Saulus zal in Damascus, waar meer dan ergens elders die secte zich gevestigd schijnt te hebben» de ketterij gaan bcfstrijden. Eer hij de stad bereikt, is hij zelf een gevangeue van aHRisTus geworden. Het is alsof nog maar op hem werd gewacht , om het Evangelie een werkkring te doen vinden, waarin het eerst zijn volle kracht eou kunnen openbaren. Faulus laat Paiestina aan de oudere apostelen over en wordt zendeling in de heidenwereld. Cyprus, geheel Klein-Azie, Macedonie, Achaje heeft hij doorreisd; overal worden door hem gemeen- ten gesticht en als hij , aan den avond van zijn moeitevol leven « te Rome als gevangene nederzit , is hij ook reeds in de wereldstad zelve door een aantal broeders in het geloof omringd. De Joodsche maatschappij , door inwendig bederf verteerd, bezwijkt voor de Romeinsche overmagt. Maar kan Israel de jeugdige kerk niet meer vervolgen, het Heidendom neemt die taak over. Het christelijk geloof , al om zijn Joodschen oorsprong een voorwerp van bespotting» valt nog bovendien onder de wet tegen verboden godsdienst eu heeft beiden, staatsbelang en volksgeest, tegen zich. Maar REDEVOERING. 67 hoe ook verdrukt^ de kerk wint n(^ elken dag aan omvang en magt. Zelve inwendig verdeeld weet zij te midden van haar lijden zich tot een welzamengevoegd Ugchaam te vormen. Zij dwingt de wijabegeerte van den dag zich met hare ieer bezig te houden en haar een plaats in de atel* sels van wereldbeschouwing in te ruimen. Drie eeuwen worstelt zij alzoo om haar bestaan; toen is haar zegepraal voltooid. Konstanttn weet voor den wegkwijnenden staat geen beteren steun, dan dat hij het christendom op den ouden troon der cesar's plaatst. Maar nieuwe volken dagen op en dragen in zich de kiemen van eene nieuwe ontwikkeling , die voor de menschheid nadert. Wat zal het christen- dom voor hen kunnen zijn? Eene dier vele instellingen van den ouden tijd, die zij in hun jeugdigen overmoed zuUen vertreden? Weldra geeft de geschiedenis u antwoord op die vraag. Niets was tegen die edele maar ruwe zonen van het oosten bestand, maar weder voor hen was de magt van het christendom te groot. Zij buigen daarvoor het hoofd, zij nemw in zich den geest van den Rabbi uit Nazareth op en de oude loot , op den jeugdigen stam geplant, wordt zelve tot een nieuw leven en nieuwen bloei- tijd verjongd. Het Getmaansche christendom bouwt zijne gothische tem- pels^ sterkt den staat om een tegenwigt te vormen voor de grenzenlooze aanmatiging van het priesterlijk gezag en bercidt in eigen binnen^ste eene hervorming voor, waarmeS de nieuwe tijd een aanvang nemen zal. De schoone dag van die hervorming breekt eindelijk aan. Het christelijk beginsel wordt weder in al zijn zuiverheid erkend en het christelijk leven daardoor bezield. Wel moet ook nu het Protestantisme in zwaren strijd zijne vrijheid handhaven; wel moet het zelf door lange oefening en niet zonder menige dwaling die vrijheid r^t leeren waardeeren en gebruiken; maar toch gaat het altijd op den weg van ontwikkeling voort en mag het met steeds beter regt beweren het zuiverg christendom te zijn. Zoo zijn er 18 eeuwen vervlogen , sinds jszus opstond uit Nazareth en , terwiji allea nit dien tijd is verouderd of vergaan» zietl wat er is geworden van njn werk. Is niet welhaast een derde deel van allen, die de aarde bewonen^ tot zijne godsdienst bekeerd? *-^ Is niet de christennaam overal de leuae der beschaving geworden? — Js het niet zijn geest» die de zeden heeft geauiverd, de wetten geheiligd, in de onderlinge betrekkmg der volken 9* 68 L. W. E. RAUWENHOFF het regt over het geweld heeft doen zegevieren? — Die oog ons huiselijk, ons maatschappeUjk , ons burgerlijk leven doordringt, zoo innig, zoo diep, dat, al zou de naam van ghristus nooit meer worden uitgesproken op aarde» hij nog zou blijven leven in de menschheid door zijn geest bezieid? Is het wonder^ M. H.I dat een verschijnsel gelijk dit de aandacht van alle beoefenaars der geschiedenis in bijzondere mate trekt en hun daarbij vooral de schijnbare onevenredigheid in het oog valt tusschen den geringen aanvang en de groote uitkomsten^ waartoe die heeft geleid? Sommigen hebben dan ook gemeend, dat hier de wet^ waaruit overal elders atle ont- wikkeling moet worden verklaard, die van het natuurlijk verband tusschen oorzaak en gevolg , te kort schiet en aan bijzondere , hoogere tusschenkomst moet worden gedacht. Naar de wijze^ waarop zij zich de betrekking tus- schen 6od en wereld denken , stellen zij zich voor , dat de onzigtbare hand van den Almagtige telkens in den loop der gebburtenissen ingreep, waar de nood der kerk het eischte. Als gij den vader der kerkgeschiedenis hoort» is het u, als ware de strijd der drie eerste eeuwen, die hij beschrijft^ een groot drama door God en den duivel op aarde gespeeld. Reeds als men ziet tot welk een willekeur deze beschouwing aanleiding REDEYOERING. 69 geeft, zou men aarsselen hare geldigheid op het gebied der geschiedenis te erkennen. Het ligt toch voor de hand, dat elk geschiedschrijver de goddelijke tusschenkomst in zal roepen tot verklaring van die gebeurtenis- sen, die het meest bevorderlijk zijn geweest aan hetgeen hij voor zich de waarheid acht. Hoe wilt gij, dat baronius en de schrijver der Centurien het optreden van een man als gregorius vii aan dezelfde oorzaak zuUen toeschrijven , of zelfs , op gemeenschappelijken Protestantschen bodem , dat er, in de erkenning eener hoogere werking^ zamenstemming wezen zal tusschen den regtzinnigen flacius en gottfrird arnold, den grooten ket- tervriendP Uitwendige kenteekenen van bijzonder goddelijken oorsprong zoekt men in de feiten te vergeefs ; de eenige maatstaf ligt derhalve in de eigenaardige meening van den schrijver en daarmede heeft de willekeur gansch ongehihderd spel. Maar ook bovendien, al ware het mogelijk hierin een vasten regel te vinden, dan nog zou men aan het supranaturalisme alle stemregt bij de behandeling der geschiedenis moeten ontzeggen. Immers, wanneer de ge- schiedvorscher zich ten doel stelt de gebeurtenissen in haar onderlingen zamenhang en zoo in hare noodwendigheid te begrijpen , en het hem daarbij gebeurty uit gebrek aan de noodige bescheiden of door de bekrompenheid van zijn geest, met een non liquette moeten eindigen^ dan komt de supranaturalist en voegt voor de onbekende oorzaak de goddelijke tusschen- komst als verklaring in. Is nu daarmede iets verklaardP Dan eerst zou hij het mogen beweren, als hij u die goddelijke kracht in haar wezen wist te beschrijven en u zoo den inwendigen zamenbang tusschen haar en het- geen hij haar voortbrengsel noemt kon doen zien. Maar hij ook weet alleen van het algemeene begrip der almagt Gods te spreken en gij zijt een stap nader tot uw doel gekomen. £n toch dat onvermogen om te geven wat het belooft is niet wat ons het meest in dit stelsel hindert. Er is meer dan dat. Het miskent^ zonder eenig regt, het beginsel waarop alle ware ge. schiedkundige behandeling rust. Moet deze , gelijk ons reeds bleek , in hare voorstelling een afdrak geven van het levend verband^ waarin de gebeur- tenissen in de werkelijkheid tot elkaar hebben gestaan^ dan is er, waar dat verband verbroken is, ook inderdaad geene geschiedenis meer. 2iOO offert dan het supranaturalisme de geschiedenis op aan zijne onderstelling 70 L. W. E. RAUWENHOFF eener ingrijpende hoogere magt. Met welk regt ? — Wij hoorden het reeds. De geschiedschrijver was niet bij magte het verschijnsel te verklaren ; daaruit wordt afgeleid, dat het verscbijnsel volstrekt niet verklaard kan wordea. Omdat gij de voortplanting van het leven in den mensch niet begrijpt, zal er bij de geboorte van ieder kind een nieuwe scheppingsdaad van God moeten worden aangenomen. O salto mortalel Of het supranataralisme op wijsgeerig terrein beter zijn regt van bestaan kan handhaven, ligt buiten de grenzen van ons onderzoek. Het is ona genoeg te weten , dat men daarvan voor de geschiedenis geen heil te wach- ten heeft. Met deze overtaiging zijn wij evenwei nog weinig gebaat. l^ne methode is afgewezen, er blijven nog anderen, meer dan ^ne, over, die ieder voor zich aanspraak op de erkenning harer waarde maken. Welke ia de wareP — Welk moet het leidend beginsel zijn bij de ver- klaring van de geschiedenis der christelijke kerkp — Op die vraag wii ik trachten antwoord te geven en dit tegen mogelijke bedenking regtvaardigen. Daarmede leg ik tevens rekenschap af van de wijze, waarop ik de mij toevertroawde taak hoop te volbrengen. Laat mij^ om het be- lang van het onderwerp^ niet te vergeefs welwiilende aandacht van u mo- gen verwachtenl Het belang van het onderwerp, — zeide ik zoo even. Mogelijk wordt dit door sommigen onder u betwijfeld. Zij geven gaame toe, dat^ g^lijk in alle wetenschap, zoo ook in de geschiedenis , geene vraag van meer belang is dan die naar het beginsel, waarop de beoefening rusten zal^ Maar is het eenmaal bij iemand uitgemaakt , gelijk het zoo even van mij bleek, dat hij het de taak van den geschiedschrijver acht de gebeurtenissen in haar inwendigen zamenhang en hare noodwendigheid te leeren begrij- pen^ waarom dan nog in het bijzonder onderzocht, welk het leidend be« ginsel moet zijn bij de behandeling van de geschiedenis der christelijke kerkP Welk belang heeft eene vraag, waarop het antwoord reeds voomit gegeven isP Zeker, het is mijne bedoeling niet voor de kerkgeschiedenis vrijstelling te begeeren van een dier eischen, waaraan ieder wetenschap* KEDEVOERING. 71 peUjk gesciuedvoracher zich gebonden acht. Maar toch, al kent men het doel^ de vraag blijft dan nog altijd: hoe dat het best te bereiken? — En er is waarlijk reden om die vraag in het bijzonder te steilen voor dat ge- deelte der wetenschap, waaraan het mij vergund zal zijn mij toe te wijden. Welk deel van de groote geschiedenis der menschheid men ook beoefent, wanneer men slechts genoegzame kennis van de feiten kan verkrijgen en de gaaf bezit om het algemeene in het bijzondere te onderscheiden , zal men altijd in den gang der gebeortenissen eene voortdurende ontwikkeling kunnen opmerken en weder in die ontwikkeling de openbaring eener ge- dachte , die haar geheel beheerscht. Zoo leert men uit de geschiedenis van een volk het eigenaardig volkskarakter kennen, welks bijzondere aanleg den sleutel geeft tot verklaring der ontwikkeling in hun volksbestaan. Maar meestal komt ook eerst in hare geschiedkundige openbaring die gedachte aan het lichty zoo als eerst uit het leven van elken mensch diens aanleg kan worden gekend. Anders evenwel bij de geschiedenis van elke gods- dienst, wier belijders hun ideaal verwezenlijkt of althans afgeteekend mee- oen te zien in den persoon of de voorschriften van haren stichter. Dan is die gedachte reeds in den aanvang uitgesproken. Zoo toont ook de ge- sdiiedenis der christelijke kerk, hoe hare leden niet als in het onzekere hebben gezocht, welke hunne roeping was in de wereld, maar zich steeds ten doel hebben gesteld» in hun gemeenschappelijk leven de gedachte te verwezenlijken , door jezub tot grondslag van zijn werk gemaakt. Dat is het, wat KARL HASE bedoelt, waar hij de kerk beschrijft als een gedurig streven om de in de menschheid voortlevende christus te zijn. Maar een zelf bewust streven is het geweest. De christenheid heeft niet alleen ge- dnrig den drang van het tegenwoordig oogenblik gevoeld, zij hield ook steeds het oog op dat verleden , waarin hare roeping haar was voorgetee- kend. De zamenhang der gebeurtenissen is hier derhalve veel meer inge- wikkeld dan ergens elders. Het is niet genoeg haar onderling verband te kennen, men moet nog bovendien onderzoeken in welke betrekking zij ataan tot den aanvang dier ontwikkeling , waarin zij ieder voor zich eene (daats bekleeden. Volgt dan ook daaruit, dat bij de verklaring der kerkgeschiedenis een afzonderlijk leidend beginsel moet worden aangenomenP — Het moge 72 L. W. E. RAUWENHOFF Btraks nader blijken. Voor het oogenblik zij het genoeg te weten, dat er waarlijk reden bestaat om de vraag , die ik bespreken wil , in het bijzon- der voor dit gedeelte der geschiedenis te stellen. Met hoeveel regt dit door mij wordt beweerd, blijkt reeds aanstonds, wanneer men nagaat welk antwoord op deze vraag wordt gegeven door geheel eene school van geleerden uit onzen tijd, die, met verwijdering van alle supranaturalisme uit hunne beschouwing, tot regel hebben aange* nomen, nergens dan in de geschiedenis zelve hare eigene verklaring te zoeken. Zij behooren tot onze Hoogduitsche naburen en zoo moge bet mij door u niet te streng worden toegerekend, wanneer ik^ van hen sprekende, niet altijd die zuiverheid van taal en eenvoud van uitdrukking weet te bewaren, die wij minder voor uitheemsche geleerdheid behoorden prijs te geven. Geheel de ontwikkeling der kerk, wordt, naar hunne meening^ door de idee der kerk beheerscht. Die idee heeft in zich het vermogen om zich in onderscheiden openbaringsvormen of hare verschijning , gelijk het heet , uit te zetten , zoodat de feiten , waarvan de geschiedenis verhaalt , de verschillende betrekkingen vertegenwoordigen , waarin de idee tot hare ver- schijning kan staan. Maar in de wijze^ waarop de idee zich aldus door hare verschijning heen beweegt, volgt zij eene door haar eigen inhoud be- paalde wet, die men uit den gang der gebeurtenissen kan leeren kennen. Zoo is , naar de voorstelling van den grooten meester der school , ferdin and CHRisTiAN voN BAUR» iu deu tijd voor de hervorming hare wet, dat zij steeds dieper in de werkelijkheid inga en zich met deze vereenzelvige ; na de hervorming^ dat zij zich altijd weder uit de werkelijkheid terugtrekke en in zich zelve verdiepe om zoo in hare verschijning steeds reiner uit.druk- king van de waarheid te geven. Het zal u^ M. H. I evenmin moeite kos- ten te ontdekken aan welk wijsgeerig stelsel deze bepalingen zijn ontleend, als u voor te stellen van welke feiten en rigtingen zij de verklaring moe- ten geven. Laat het nu onbeslist blijven , in hoe verre , naar de meening van die geleerden , de idee der kerk , de eenheid namelijk van God en mensch, geacht moet worden in den persoon van jtezus van Nazareth vol- komen verwezenlijkt te zijn; zij erkennen toch gaame^ dat zij door hem werd uitgesproken en de christenheid steeds heeft geloofd, haar in hem REDEYOERING. 78 vervuld te zien. Het is dan duidelijk, dat, naar deze bescbouwing, bet zwaartepunt van de ontwikkeling in de kerk uitsluitend in baar aanvang moet worden gezocbt^ en de gescbiedscbrijver zicb tot regel zal moeten Btellen om, nadat bij, met bebulp der kritiek, zooveel mogelijk beeft uit- gemaakt boedanig bet oorspronkelijk cbristendom is geweest, de verklaring der gescbiedenis" te zoeken in bet verband , waarin elk gedeelte van baar inhoud staat tot de idee der kerk, zoo als die door jezus uitgesproken is. Zoo, indien ergens op aarde een stroom ware, die van de bron waaruit bij ont- sprong niet alleen zijn water ontving, maar ook de bepaling van de rigting waarin bij voort moest vloeijen; die geen enkel van de bergen nederval- lend beekjen, geen ander vocbt van bemel of aarde in zicb opnam; die zicb voor geen bindemis op zijn weg beboefde te buigen^ door geen engte werd voortgejaagd; in geen viakte getemperd in zijn vaart; maar die, on- gedeerd door alles om bem been , rustig voort kon vlieten en zicb zegenrijk altijd verder uitbreidde over bet omliggend land; — zoo ergens zulk een stroom te vinden ware» ik zou bem u noemen als beeld van betgeen de kerk op aarde, naar deze opvatting, zou zijn. Inderdaad men moet zeif geen kleine voorliefde voor afgetrokken be- grippen koesteren om, met een goed geweten, in dit stelsei van de zich voortbewegende idee de verklaring van de levende werkelijkbeid te zoeken ; en ligt gevoelt men zicb daarbij geneigd aan hase gelijk te geven, als bij daartegen bet woord van mirabeau doet gelden: //on ne marcbe qu'avec des bommes" ^). Maar voorliefde of tegenzin worden voor de regtbank der wetenscbap niet als getuigen erkend. De vraag is alleen of de gescbiedenis zelve gedoogt dit beginsel bij bare verklaring te voigen. Ik gebruikte zoo even bet beeld van een stroom. Ik wenscb nog een- maial daarop terug te komen. Van de breede kruin van den St. Gottbard vloeijen vier stroomen naar de vlakte omlaag. Een daarvan naar bet oosten. Het is de Bijn. AIs nog onbewust van de grootscbe bestemming, die hem wacbt^ buppelt bij langs de rotswanden been, neemt uit duizend ade« ren en kloven nieuw voedsel in zicb op en snelt met altijd breeder zwier Die TilbiDger Schnle. Sendsdireiben an Herm Dr. VOM baub. 1866 S. 78. 10 74 L. W. K. RAUWENHOFF de omarDiing van bet CoDstanKeroieer te gemoet. Maar voor hem geen rost eer hij den oceaan heeft bereikt. Een laatste groet aan deu geboorte* grond voor Basei^s oude veste en Duitschiand opent hem zijn vruchtbaar oeverland. Na snelt hij voort» hier rustig in eijn wijde bedding, ginda her en derwaarts geslingerd in 't somber rotskanaai, langs overoude steden en lagchende wijnbergen heen, maar altijd voort, tot hij het land bereikt, dat hij uit het gruis der bergen zelf heeft opgebouwd en eindelijk zich uit* gtort in de zoute golven» die hem wachten in haar schoot. Een ona%e- broken geheel van zijn oorsprong tot aan Katwijk's strand en waar gij u aan zijne boorden plaatst, altijd is het dezelfde Rijn. Ja zeker dezelfde stroom; maar ziet toch ook, hoe menige beek of rivier hij op zijn w^ opnam in zijn schoot: Reuss, Neckar» Main» Nahe» Lahn, Moezel bren- gen ais om strijd hem hare schatten toe. Of volgt uw oog de kronkelingen van zijn vaart, merkt het op, hoe zijn pad hem wordt voorgeteekend door de streken, die hij doorstroomt: hier eng^ ginds wijd, een rotsblok in zyn bed, een diepte waarin hij nederstort; hij jaagt naar de zee, maar moet zich schikken naar den weg, die hem eenmaal daarheen werd gebaand. Ziet men hetzelfde niet in de geschiedenis der christelijke kerk? — On- loochenbaar, dat men in hare gansche ontwikkeling overal het beginsel van haren stichter wedervindt, en dat niet alleen als herinnering van een me«r of minder verwijderd verleden, waarin die ontwikkeling een aanvang nam« maar onmiskenbaar is dat beginsel de ziel die voortdurend al de deelen vaa het ligchaam der kerk tot een levend geheel verbindt. Zoo iemand die ontwikkeling in de kerk a 1 1 e e n zou willen verkiaren uit de zamen werking of den strijd der in elk tijdvak optredende personen of uit den invloed dien de gedurig afwisselende tijdaomstandigheden op het kerkelijk leveft hebben gehad, er zouden altijd een aantal verschijnselen onverklaarbaar voor hem biijven. Hoe toch zou hij met die eenzijdige beschouwing ooit kunnen begrijpen , dat in alle tijden kerk en staat en evenzoo kerkelijk ea maatachappelijk leven^ zelfs bij de naauwste vefeeniging, ieder voor zich een a&onderlijk karakter en bestaan hebben behoaden? — * Dat het ohriatendom, inet w^lke andere godsdiensten het ook in aanraking is g/^ komen, nooit met eene van die in een heeft kuunen vloeijen, maar zijne belijders alt^ de behoefte hebben gevoeki zich helder bewust te worden REDEVOERING. 75 vaa hetgeen / hunne leer onderscheidde van elk ander geloof ? •— Dat, itt die betrekking van de kerk tot alles om haar heen, hare eigenaardigheid altijd werd bepaald door het in haar levende beginsel van jszus , dat onaf* gebroken van het eene geslacht op het ander was overgegaanP — Nog meer. Niet alleen naar buiten, ook in haar eigen binnenste had de kerk. een strijd te voeren. Er werden telkens rigtiDgen in het christelijk den- ken en ieven openbaar, waardoor, naar het oordeel der woordvoerende meerderheid, het zaiver christelijk karakter der kerk in gevaar werd ge* bragt en die derhalve als ketterij afgesneden moesten worden. Voor zulk eene schifting van regtzinnigheid en dwaling was een maatstaf noodig« Wat werd daarvoor gebruiktP De rigting van den tijd waarin men leefdeP* Zeker, aan den geest des tijds kan niemand zich geheel onttrekken. Ook in de telkens gewijzigde voorstelling ^ die men zich in de verschillende eeuwen vormde van het christelijk beginsel en van den weg waarop dit moet worden toegepast, vindt men daarvan het bewijs. Maar grove mis« kenning zou het zijn van hetgeen de hoofden der kerk bij hunne veroor- deeling der ketterij heeft bestuurd^ als men in hen slechts werktuigen van den tijdgeest wiide zien. Zij waren zich bewust, dat zij een beginsel te handhaven , een erfgoed te bewaren hadden ; en onmiskenbaar hoort men aan hunne woorden en ziet men in hunne daden^ dat zij ais dwaling heb* ben afgewezen, wat, naar hunne overtuiging, met het evangelie streed. Neenl — zegt vrij, dat bij de lange vaart het kompas op het schip der kerk menigmaal van streek is geweest en de stuurlieden soms wijzer had- den gedaauy als zij niet te vergeefs hadden beproefd op te zeilen tegen wind en stroom; maar beweert niet, dat het vaartuig heeft rondgedobberd als een speelbal van storm en vloed, want zij die aan het roer hebben ge« fitaan maakten er eene gewetenszaak van het oog op de kompasnaald te honden en zoo hun weg te vinden op den wijden oceaan. 