title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: De kleiner is of groter, zal ook een taarlingslijn derhalve van deze lucht zo lwaar niet wegen, als een taarlingslijn van dezelfde lucht, eer ze nog verdund werd. Het genoemde hier van dit kleine gedeelte en vakje te zeggen, moet men ook begrijpen, dat op dezelfde wijze, naar evenredigheid, plaats heeft in een reeks van dergelijke vakjes en gedeelten, alle in de vorm van een kolom op elkaar gestapeld; waaruit men verder ligtelijk zal kunnen afleiden, dat, indien de gehele klomp lucht, binnen den Ontvanger begrepen, in een zeker aantal van zulke aan elkaar gelijkvormige kolommen verdeeld werd; elke van deze meer of minder zou, naar mate dat de gehele klomp meer of minder verdund geworden was. De Rook of de Damp, wiens oorspronk op den bodem van den Ontvanger is, kan ook als in zulke kleine vakjes afgedeeld aangemerkt worden, die alle in een reeks op elkaar gestapeld ook een kolom zullen opleveren; en indien men nu zulk een kolom of grooter klomp van Damp met een kolom of klomp Lucht van dezelfde omtrek en grootte vergelijkt, begrijpt men ligtelijk, dat die kolom of klomp, die de meeste waardedeeltjes bevat, ook de meeste kragt zal hebben om zich naar de laagste plaats te begeven en daar stand te houden. Dus doet de Lucht dan, zolang ze in haar natuurlijke staat is, de Damp, de Vlam, den Rook, etc. opklimmen, om dat, door de omstandigheden gelijk gerijmd te zijn, het meeste gewicht weegt; maar wanneer men ze verdund heeft, dat is te zeggen, het aantal der zware Deeltjes, binnen diezelfde omstandigheden besprenkel, kleiner gemaakt en verminderd, kan ze ze niet langer doen opklimmen, zelfs niet langer onderhouden, en de Rook, door den Ontzuiver verfpreid, nu in vergelijking van de Lucht, die van digtheid veranderd is, zwaarder geworden, en meer weegende, verplaatst dezelfde op haar beurt uit kracht van haar natuurlijke zwaarte. Vlame, die onophoudelijk uit alle lichamen, die zich op de oppervlakte van de Aarde bevinden, worden onophoudelijk eenige kleine lichampjes uitgetrokken en losgemaakt, die, na dat zij den groveren klomp, daar ze een deel van uitmaakten, verlaten hebben; zich door den Dampkring verfplitsen en opwaarts klimmen, zoo lang tot dat zekere omstandigheden hen wederom doen neerdalen. Die kleine ligha2mpjes, onder den naam van Dampes en Uit«oaaffemiszes bekend, leveren de ftoffe uit, die zoo oneindig een getal van Verfchynzelen doet geboren worden , wel- ke onze verwondering tot zig trekken , zom- tyds fchrik en verbaasdheid in ons verwek- ken, en onze nooden en behoeftens mildelyk vervullen. Elders zullen wy gewag maaken van de verfcheide gedaanten , die ze aan- neemen , en de voornaamfte uitwerkzels, door hun veroirzzskt ; hier zullen we enkel fpreeken van hunne bewecgingen ; van de vn, meen ik » 9p welke zy zig in den Damp- BER LIGHAAM E X. 144 Dampkring naar boven verheffen , en wedet nederyallen :: een zaak , waar toe ons de Proefneeming ; die we zoo a.nítonds op- helderden ; natuurlyker wyze ,. aanleiding get. — ' Fiet onderzoek van dit gantfche ftuk ken gevoeglyk tot deeze vier Hoofdvraagen ge- bragt worden: 1. Hoe die Lighaampjes zig zelve van die grootere Lighaamen, daar ze &en deelije van waren, los maaken? 2. Om welke reden zy, nu los gemaakt, zig in de Lugt near boven verheffen en opwaarts klimmen? 3. Op welk eene wyze zy zig daar tot zekere hoogte weeten op te hou- den, en zonder yallen om te dryven? en eindelyk 4. by welkeoirzaaken het toekomt, dat ze wederom daalen naar de oppervlakte der Aarde, en nedervallen. ' "Ten opzigt der eerfte Vraag, weet men; is het algemcen en meeít aangenomen ge- voelen, dat'er op onzen Aardkloot en binz YI, LES LP A Y-. DE Ely. Onder- zoek van derzel- ver be- weegin» gen. Oirzaak die hen los- maakt. nen in denzelven zekere trap van Hitté - heerfcht , die de onzigtbaare deeltjes vari 2lle Lighaamen in beweeging houdt, Die be-- P ed VI. LES. 3. A F- DEEL. Gteen Warmte of Vuur allecn. 156 "DE ZwAARTE beweeging , zegt men, noodzagkt zulke vári die decltjes welke de allerfynfte en bygevolg ook de allerbeweegbaaríte zyn, om den ge- meenen Lighaamsklomp, daar ze -toe be- hoorden, te verlaaten; gelyk men zigtbaar kan gewaar worden aan de oppervlakte van "t water dat men heet maakt , enaan't vleeích en de vrugten, die men kooken laat. Het heeft buiten twyffel vry wat fchyns, dat de hitte, "t zy Natuurlyke, 't zy door konít gemaakt, de voornaame oorzaak 7y , daar men dit uitwerkzel aan heeft toe te íchryven: maar bezwaarlyk kan men geloo- . ven, dat zy de eenigfte oorzaak is , indien men in aanmerking neemt, dat de uitdam- ping niet altyd afneemt naar maate van de warmte, en kleinder is by kleinder graad van Hitte, In de allerhardfte winters zieg men zomtyds de Sneeuw, die deoppervlak- te des aardryks bedekte, allenskens verdwy- nen en van dag tot dag als verteeren: en de ondervinding heeft verfcheiden íchrandere en ervaren Natuurkundigen doen zien, dat het Ys íterk afneemt en vermindert in cep | Lugt pnEkR L16HAAMEN. 167 Lugt zelfs, die ongemeen koud is, en in?t VI. LES. minft niet bloot ftaat voor de ítraalen der DriLs Zonne. Ik weet nogtens niet, of men daar uit wel iets kunnen besluiten, volgens de gedachten van een Heer in de Proefondervindelijke Natuurkunde, bijzonder wel bedreven, dat het IJs een inwendig beginpunt van Uitzetting van dampen bevat, dat noch in de stof des Vuur, noch in den graad van Warmte, die er mogelijk nog in overbleef, maar wel in de Menging van een andere Zeer fijne stof bevat, die een Soort van Giffiniteit veroorzaakt, Fermentation. Maar zou men zich niet gevoeliger kunnen houden, bij de gemeene en van De groote Natuurkundigen erkende Grondbeginnel; met te zeggen, dat men in die gevallen, waarin het schijnt, dat men de Uitbreiding van dampen aan de werking van 't Vuur alleen in aanmerking kan toeschrijven, de oorzaken van de -kingking- zelf zoeken moet in de grootte der oppervlakten, in haar verhopen gesteldheid en toestand, of wel in de natuur der Vloeistof, die de Lichaamen omringt, met bijzondere aandacht tot den aard en natuur der Lichaamen zelf, die de dampen uitgeven. Want het is zeker, alle andere omringende dingen gelijk geacht, dat een verhogen Lichaam IJs, dat afzonderlijk op zichzelf staat, Zesmaal zoo veel oppervlakte voor de Lucht bloot staat, als het Water in enige. Vat, een Glas, bij voorbeeld, wiens opening even groot is als een der zijden van den Tarling; in zulk een geval, derhalve, hebben de deeltjes, die uitdampen kunnen, ook zesmaal zo veel vrijheid om zich los te maken, en het Lichaam, dat hun bevel, te verlaten. Maar, ook al eens de oppervlakten op het uiterlijk oog gelijk en even groot neemt, heeft men dan evenwel geen reden om te geloven, dat de deeltjes van het IJs meer gelegenheid geven aan de Lucht om op haar te kunnen werken en vat te krijgen, dan de deeltjes van het Water? Gaat DER LICHAMEN. 159 fet met deze Vloeistof niet, gelijk met alle anderen? Vermindert deszelfs Vloeibaarheid? VIES. A E- DEPRI. heid, naar mate dat het de Vrijezing na- dert, niet bij trappen? Beginnen deszelfs deeltjes niet, eer ze zich tot een vaste en harde Lichaam vereenigen, samen te lopen, zet tot kleine klompjes te zetten, en alleskens min en meer scholletjes te vormen? En indien het ijs niets anders was dan een samenkoppeling van die kleine scholletjes en klompjes, een vereeniging van een hoop samen gebrachte deeltjes, grover dan de deeltjes van het Water; zou zulk een oppervlakte, ruuw en vol oneffenheden, zoo niet voor de gewaarwording van onze Zintuigen, ten minste voor een aanraking, naat die kleine rimpels en ongelijkheden geschikt, de Lucht, die haar omringt en razend, geen meer gelegenheid en vrijheid geven, om op haar te werken? Maar choon dit al eens, met opzicht tot het IJs, niet hoger dan vleugels als een gisling aangemerkt moet worden, men kan echter niet ontkennen, dat zulks blijkbaar een Congelatie van de Sneeuw, Waar op de Buitenlucht werkt. kleine lichtpjes, met minder hoeken en ogenfchynlijk plaats heeft in de Sneeuw. Met het eerst opvat van 't oog ziet men, dat derzelver oppervlakte bestaat uit een vereeniging van lichte vlokjes, aan alle zijden, om zoo te spreken, doorgaand, erit pveral los en open; en hoe kouder het was, waar in de Sneeuw gevormd werd, hoe die lichtheid en losheid van de Sneeuw ook groter is. Maar wat voordeel meenen we nu te zullen trekken uit die vergrooting en vermeerdering dering der oppervlakten, tot verklaaring van het stuk, dat we onder handen hebben? Indien men veronderstelt, dat de Lucht, die de Lichaamen omringt, tot hun uitdamping kan medewerken op een andere manier, dan door de graad van Hitte, die ze hun mee- deelt; zo volgt, dat die Lucht zo ver te laag en krachtigere werking doen, dan op de lichaampjes, die uitdampen kunnen, naar mate dat ze dezelfde raakt in een groter uitgebreidheid en oppervlakte, of, het geet op hetzelfde uitkomt, naar mate dat die kan PER LICHAMEN NM. 16t kanter aan hun gemeende grote klomp vaat en verenigd zijn. Men mag derhalve in 't algemeen zeggen, dat dezelfde deeltjes van een Lichaam, (van 't Water, bijvoorbeeld,) zoo veel beter geschikt zijn om uit te dampeen en los gemaakt te worden, als ze meer alleen, of rondsom los en op zichzelf staan; en dat bijgevolg de Sneeuw of enig ander bevrooren vocht van die soort, zo sterker en mogelijk sterker kan uitdampen dan het Water, dat in enig Vat of Glas meer besloten staat. Maar, zal men zeggen, wat kan de Buitenlucht nog doen op die kleine deeltjes, die bijna alleen en op zichzelf staan? Ze zal op hen niet alleen meer voordeel hebben, en kans, om ze van hunnen klomp los te maken, door hen hier en elders, van verschilde zijden, te kunnen stuwen, maar Ze zal ook, om hen rechtstreeks af te rukken en Weg te nemen, dezelfde middelen gebruiken, door welke ze gewoon zijn om opwaarts te klimmen, als ze eensmaal los gemaakt en van hun klomp gescheiden zijn. . II. DEzr. |.L Een Die de deeltjes los maakt, VI.LES. 1l. A F- DEEL. Oirzaak van 't klimmen der Dam- pen, 162 Dz ZwAARTE Een dier middelen, "t welk het allerbez kendíte is, en in 't algemeen meeft aangeno- men, is haar overmaat van 7waarte, Men zegt doorgaans , dat die kleine Lighaampjes, die de: Dampen en Uitwaaffetningen vor- men, zoortelyk ligter zynde dan de Lugt, die hen omringt , zig in den Dampkring ver- heffen en opwaarts klimmen, even gelyk de Rook , in onze Proefneeming , door de Lugt : van den Ontvanger naar boven klom; en dat Zy op die wyze al hooger en hooger fteige- ren tot aan de middelfte Lugtftreek van den Dampkring, daar ze met de Lugt, die op die plaats dunner en bygevolg ligter is, in evenwigt blyven hangen: maar de grootíte Zwaarigheid beftondt altoos daar in, hoe die deeltjes, uit de aardfche Lighaamen uit- gewaaffemd , zulk een zooitelyke ligtheid verkrygen konden, die nier alleen in ftaat . was om hen zig tot boven in de Lugt te . doen verheffen, maar oók den weérítand der Wryvingen, die zig onophoudelykK tegen hun opklimmen aankantten, te doen over- winnen; "t valt altoos vry moeielyk te be- ey- P 4 |DER Li1GHAAMEN: 163 £rypen, op welk cene wyze het Water, by. V. LES. voorbeeld , ligter kan worden, dan een ; id Vioeiftof , die , beider omtrek even groot gefteld , byna ioo masl ligter is dan het- Zelve.. Wianneer men die decies zeer fyn ver- Geen deeld ond;rflelt, helpt derzelver ongemeene dyke T kleinheid ons nog eenigzins een begrip maa- Ligtheid. Ze zit, hoe ze zich in de hoogte op houden kunnen, door middel van de Vlievingen, die, naar mate dat de oppervlakten door die verdeling vermeerderd en vergroot zijn, ook gewisselijk toeneemen. — Maar dit zelfde antwoord dat, als men gesteld het onderliggende lagen der Dampen verklaart wil, zwaarheid wegnemt, doet er een andere, die vrij gewichtig is, geboren worden, als men derzelvers opklimmen wil onderzoeken: want diezelfde vlieving, die hen op houdt, trekt hun tot een belager, als ze rijzen met men; en dat belager biedt hun, naar mate dat ze vinder verdeeld zijn, ook meer en krachtiger tegenstand. Maar wat wint men verder ook uit de verdeling uit, indien ieder deeltje (hoe klein het ook is) door de Lucht onmiddelijk van alle kanten omringd, eveneens blijft het gelijk het was, toen het nog een deel uitmaakte van den klomp, daar het nu van gescheiden is? Dat vakje Lucht, wiens plaats het beslaat, daar het tegen weegt, wordt dat ook niet kleiner in evenredigheid? En zo het Water in het algemeen 800maal zwaarder weegt dan de Lucht, zal zekerlijk ook dat verhouding, die soortgelijke Zwaarte; zoo wel plaats hebben ten opzichte van de allerkleinste deeltjes, als in vakken en gedeelten van een grooter omtrek. Eene van deze twee zaakjes moet men derhalve ongetwijfeld stellen; of dat de deeltjes, die uit de Vleeslichamen uitdampen, als ze dezelfde verlaten, van gesteldheid en tegenstand veranderen; of dat de Lucht, die hen omringt en raakt, een ander middel tot vorming van Blaasjes aanwendt. Om hen weg en naar om hoog te voeren, gebruikt dan haar. Zeer, deze overweging heeft tot sommige zeer vernuftige, ondercepties aanleiding gegeven. Men heeft elke van die delten verbeeld als een klein balletje of blaasje, met fijne lucht vervuld, dat door de warmte zich uitzette, ongeveer die luchtbelletjes van zeewater, daar de kinderen wel mee spelen: "dit blaasje", zegt men, "is lichter dan het vakje lucht, wiens plaats het bekleed in den dampkring, en de overmaat van deszelfs lichtheid kan gemakkelijk zo groot zijn, dat er ook de weerstand der wringving door overwonnen wordt". De uitvinding, moet men bekennen, is zeer vernuftig; en 't zou, geloof ik, niet onmogelijk zijn dezelfde voor vrij waarachtig te doen doorgaan: in zal zo 'er noodwendig warmte verescht worden, om die blaasjes zich tot een genoegzame grooten omtrek te doen uitzetten, zal men in den Winter niet veel dampen ontmoeten: of indien zo gering een graad van warmte genoeg is, om ze op te blaazen, waarom zouden ze dan niet blijven in den Zomer? Anderen, een beginsel van genoegzame Ligtheid in de uitzetting der Dampen 1e- kende, hebben derzelve deeltjes aangegeven, als zoveel kleine flardjes, wier openingen en holle tefchenruimten door de werking van 't Vuur vergroot en verder gemaakt, hen zoo ruim en uitgestrekt of zelfs ruimer en uitgebreider van omtrek doen worden, dan hun vorige dichtheid die van de Lucht te boven ging. Volgens deze veronderstelling zal een deeltje Water, in Damp veranderd, 1000 of 1200 maal, bijvoorbeeld, groter van omtrek zijn, dan het te voren was, en bijgevolg zal een zak Lucht, vergelijke grootte, ruim in staat zijn, om het op te weegen en naar boven te doen rijzen. Deze eigenschap, welke de Dampen bezitten, dat ze zich tot een ongemeen grote omtrek kunnen uitzetten; steunt op Proefnemingen, die men niet in twijfel kan trekken, en die wij, als het de orde der onderwerpen toelaat, ter zekerheid zullen voordragen; maar ze verklappen ook onderhuids een graad van Hitte, merkelijk groter dan die, welke men in de Lichaamsdampen, die beginnen uit te dampen, door- VI.LEs. gaans gewaar wordt. En indien men, op die grond, met redeneren voortgaande, als men bijvoorbeeld de Dampen zag opklimmen, daar uit zou willen besluiten, dat het warm genoeg was om deze zich zo ver te doen uitzetten, dat ze lichter werden dan de Lucht, zou men duidelijk in die redenering dat geen zelfveronderstelling, 't welk nog in geschiedenis staat. Het komt mij voor, dat er een groot onderscheid is tussen een enkelde Uitdamping en een Uitzetting van Dampen. Maar indien de natuurlijke Warmte meer niets anders doen kan, dan dat ze die delten van hun grotere Lichaamsklompjes mee helpt losmaken, en dezelfde niet altijd zulst in staat stelt, om naar boven te rijzen, indien de Lucht verder hen door haar gewicht niet noodzaakt kan, om, zoodanig ze zijn, omhoog te klimmen; wat soort van middel is het dan, daar zegt de Natuur ten dien einde nevens dit eerste middel van bedien? Want het is zeker, dat er ten allen tijde Dam- VI. LES. 3. A F- DEEL. Giffing van den Schrij- ver. Diffolvart 168 De Zwarte Damp. Dampen worden opgetrokken; en 't eenigste onderzoek bevat maar in wat meer of minder. Ideeën. Zo men ik vergunt, dat ik ook eens mijn Giftingen waag, zal ik zeggen, dat de Lucht van den Dampkring bij de Lichaamen, die ze onmiddellijk aanraakt, ter zelve tijd, dunkt me, de werking doet van een Ontbindvogt en van een Sponsje. Op welke wijze begrijpt men dat het zoete Water Zout wordt, als men het in een Glas doet, op wiens bodem men Zout gelegd heeft? Het ontstaat ongetwijfeld daar door, dat de Vogt door alle stoffenwijdten en openingen van 't vaste Lichaam indringende, zelfzelf onder de deeltjes, waaruit de oppervlakte bestaat, van alle kanten weer ontmoet, daar weer samenloopt, die deeltjes eindelijk oplaagt, en tot zulk een trap van fijnheid verdeelt, dat diezelfde Zoutdeeltjes ten laatsten in de stoffenruimten en holligheden van Water beginnen in te dringen, op dezelfde wijze en om dezelfde reden als de deeltjes van 't Water te voren in die van het Zout indrongen. Hoe de Zoutdeeltjes meer geïsoleerd en uit elkaar verteild zijn; hoe het Zout zelf fijner is, hoe het vogtiger is eer men het in 't Water doet; hoe gemakkelijker en sneller het zich ook ontbindt en smelt. Men begrijpt hierlichtelijk de reden van, zonder dat het noodzakelijk is, dat ik ze breeder voordraag. Op dezelfde wijze mag men stellen, dat de dampgevende Lichaamen, onophoudelijk in een vak van een spons-achtige Lucht gedompeld, en evenzovel het stukgenoemde Zout als op den bodem leggend, een menigte van Dampen uitleveren, min of meer sterker en overvloediger, naar mate dat derzelvers deeltjes voor de werking van die Vloeistof min of meer bloot staan, en die Vloeistof zelf, door haar bijzondere aardzijheid op die tijd, min of meer geschikt is, om die Dampdeeltjes in haar holligheden en stoffenruimten in te laten en doorgang te geven. Ik zou wel niet durven beweren, dat de lucht op dezelfde manier in de openingen en bolletjes van vaste lichamen of vaten indringt, als het water doet in die van het suiker of van het zout, dat het smelten doet; maar ik zeg niets, dan 't geen zeer geloofwaardig is; veronderstelling, als ik zeg, dat, terwijl er zich in alle lichamen een zeer groote menigte van lucht, die er door heen verspreid is, bevindt, de oppervlakten veelal moeten bestaan uit stofdeeltjes en klompjes, die voor 't meeste deel lucht zelf zijn, en daar genoegzaam alleen uit bestaan; dat deze eerste lucht gemeenschap heeft met de tweede, die op dezelfde manier een gedeelte uitmaakt van de volgende laag, en zo verder tot aan de benedenste laag toe; dermate, dat de eigen stof van deze lichamen, als ze omringd zijn van de lucht, niet kwalijk gelykt naar een reeds vogtig geworden zoutkorreltje, 't welk men in 't water werpt, dat zo veel eerder en lichter smelten zal; als het beter nat water doortrokken en doorweekt geweven is, eer men het er in wierp. Alle oppervlakten, derhalve, die zelfs, welke ons het aller Gladst en effenst voorkomt, zullen voor de lucht, welke haar aanraakt, een groot aantal deelen bloot; die als afgezonderd op zelve staan, en hier of daar nog nauwelijks in 't een of 't ander punt aan de grote klont vast zijn; en terwijl er geen een eenige stof bekend is, in welken staat zij ook zouden kunnen bevinden, waar deelen, met opzicht tot elkaar, alle in volmaakte rust zijn; zal men ook aan de oppervlakten der lichamen geen deeltje liggend ontmoeten kunnen, dat niet min of meer geneigd zij om te wijken voor de pogingen en kracht, welke de lucht, die het omringt, van alle kanten op hetzelfde aandringt. Maar indien de lucht, gelijk men zich de zelfde verbeeldt om haar veerkragt te beter te kunnen verklaaren, een spookgang lichaam is, wiens deeltjes naar kleine kraaien-sloopende draadjes, vleugels of plaatjes gelijken, zal zij, om de kleine deeltjes der lichamen, waar we van spreken, de dampdeeltjes. Jl, A N- DEEL. opgraven, naamelijk, te doen opvallen, den andere kracht van nood hebben, dan die; welke men dagelijks in Lichaamen van VI. LES. J. A EF- B BBIL. 572 "DE SWARTE van die soort gewaar wordt; want gelijk het Zout, naar mate dat het smelt, door het Water naar boven klimt, zo ook deszelfs deeltjes zoortgelijk zwaarder zijn dan die van het Water; gelijk het Water, in weerwil van zijn eigen gewicht, in den Suiker optrekt; zou men ook op dezelfde wijze kunnen zeggen, dat de Damp en Uitwaaffemingen, zonder dat ze just daarom lichter behoeven te worden dan de Lucht, zich in den Dampkring verheffen en opwaarts klimmen, volgens de evenredigheid, die zij tuffchen hen Men heeft tot nog toe, 't is waar, geen onderafgeleide en volkomen denkbeeld, hoe zíge de Vragen in een Sponsje, in de Hairpypjes, en andere dergelijke Lichaamen boven hun waterpas kunnen verheffen: want door de aantrekkingskracht de oorsaak er van te noemen, zou men alleen weinigen, al waren het niet van de zulken, die enkel duistere en verscheidenbare denkbeelden eisen, voldoen kunnen; maar over de zaak zelf is het allemaal ten vollen eens, dus wanneer ik zeg, dat de Damp in de res, Dampkring opwaarts klimmen, gelijk het water in een Sponsje, vermeet ik me geen zin om daar door de ware, natuurlijke en eenvoudige oorsaak aan te duiden: 't is alleen de naakte, middel-oorsaak, daar ik van spreek: met een woord, ik verklaar dat het een uitwerkelijkheid door het ander, een zaak, die, dunkt me, in de Natuurkunde volkomen vrij staat. Ik kan me hier over dit denkbeeld zoo omstandig en breedvoerig niet uitlaaten, als 'er wel verlangd zou worden, om 't zelf, als de waarzinnigheid, die er in vallen kan, bij te zetten; zulk een uitweiding zou ons te ver van ons tegenwoordig onderwerp verwyderen: ook zal ik in het vervolg wel gelegenheid hebben om het stuk weer op te vatten, en het dan verder na te volgen; als ik, namelijk van de Hairpypjes spreek. Ik zal er hier alleen bijvoegen, dat, zo deze laatste oorsaak, bij de andere voorheen gemelde komende, die wij ook geenzins verwerpen; dezelfde in staat stelt, om 154 . Dr. ZWAARTE om de Damp los te maken, op te trekken, en om hoog te doen vliegen, zy ook op de zelfde wyze mee helpen kan om ze op te houden en te doen blijven hangen, tot die tijd toe, dat de Dampkring, zy door Samenpersing, zy door Verdikking, zy zelf door Uitzetting, van Dichtheid veranderende, die kleine vliegende Lichtampjes of Dampdeeltjes nader bij elkaar gebracht worden, in een loopen, en zich tot klompjes of druppels, die wat meer gewicht hebben, beginnen te vormen : of ook wel, dat ze zelve aan hun eigen zwaarte worden overgelaten, gelijk men in den Ontvanger van een Lucht pompen bevreken ziet, waar in men na de eerstvolgende flakker van den Zuiger een soort van een kleinen Nevel ontdekt, om dat de Lucht, door 't pompen dunner en jonger geworden, de vreemde Lichamen, daar ze meer bezwangerd was, vallen laat. Maar, om tot onze Eerste Proefnemingen weer te keeren; het is derhalve zeker, dat ARISTOTELES en zijn Navolgers zich bedrogen, toen ze meenden, dat er Lichamen waren, die natuurlijker wijze een neiging hadden om zich van beneden naar boven te bewegen. Het geen wij over de uitwerkzels, waar door ze zich in die waan brachten, lieten gezegd hebben, is genoeg in staat, om elk te doen begrijpen, dat er geen volkomen, geen onafgebroken en natuurlijk ingebeeld lichaam is, maar dat de Lichamen, die men op een oneigenlijke wijze de naam van Aag geven, alleen de stukken zijn, die onder een grooten omtrek weinig eigen stof, weinig vasten inhoud en gewicht bevatten. Men kan in de Zwaartekracht, evenals in alle andere krachten, de Beweeglijke kracht in aanmerking nemen, en den Krachtgraad, dat is de maat, de hoogte grootheden en het vermogen, van derzelver werking op de Lichamen. De Beweeg- of Loopkracht der Zwaartekracht is altijd evenzo en blijft bestendig dezelfde, d.w.z. Alle Lichamen, die vrij, zonder toedoen van enige vreemde oorzaak of werking, van boven naar beneden vallen, nemen van zelf hun liggende houding. perpen- diculair Perpendi- culaire a [ Horizon 176 Dg£ ZwAARTE hun ftreek naar de oppervlakte; der Aarde ; langs een Lyn , die Jeodregt ítaat op den Gezigteinder; gelyk blykt, als men'er de Proef van neemt, en cen Lighaam op een ftilftaand Water vallen laat. Befchryven 2€ zomtyds door hun val fchuinze of krom- me Lynen, '*t gebeurt alleen, om dat ze'er door "t een of ander Beletzel en vreemde oirzaak toe genoodzaakt worden. Van dien aart, by voorbeeld, is de Val van een Slin- ger, terwyl hy de helft van zyn Slnger- boog afloopt. Hy zou geen Cirkelboog be- íchryven, zo hy door den Draad of Roede niet weérhouden werdt , .die hem dwingt te blyven draaien om zyn Hangpunt. . In plaats van de Loopftreck der zwaarte door een Loodlys op dem Gezigteimder uit. tc drukken, gebruikt men ook dikwiüs de fpreekwys van een Neiging of Rigting naar het Middelpunt-der aarde; "t welk net op dezelfde zaak zou uitkomen , indien onze .' aard volmaakt Rond was: want dan zouden alle ftraalen of hàlve middellynen uit ten en *t zelfde Punt,.het Middelpunt van den Kloot , DER LIGHAAMER: 175 Kloot, getrokken, alle Loodregt ftaan óp Vi. Lxs. de oppervlakte. Mar die Veronderftelling 5 ^T gast nu niet langer door, en mag niet lan-.. Gedicht door te gaan. Indien onze Aarde van een Koolronde gedaante is, dat is Klootsvorm; Sferide maar een weinig ingedrukt en plat ter bij de "P" Áspunten, gelijk men groote reden heeft om te geloven, zo kunnen Parabel en Winkelhaak: ons doen zien, dat Lijnen, loodrecht naar alle de stippen of gedeelten van de Aardkloot opgevatte, niet alle in het ware Middelpunt samenlopen, maar op verscheidene punten uitkomen, die een soort van ruimte vormen tussen het Middelpunt met elkaar vormen. Doch omdat deze ruimte zeer klein van uitgebreidheid moet zijn, wegens het gering aantal derdelen dat er is genomen de gedaante, welke men nu de Aarde toedeelt, en die van een volmaakt ronden Kloot, kan men, zonder merkbaar mistegen te begaan, en als men van het stuk zelf niet spreekt, de gewone uitdrukking behouden, en het Middelpunt der Aarde voor het algemene Zwaartepunt der Lichamen nemen. Ten opzichte van den Kragtgraad van de Zwaartekracht vraagt men: 1, Of die beïndeling onveranderlijk de zelfde is en blijft, in alle Lichamen, in alle Tijden. 2. Of hij ook, na die duurzame staat en bestaan, verandering ondergaat in de vormen der dingen. onderworpen zy. Of By in eenzelfde bewoog: Lichaam geneemt in kracht, en op welke wijze, langs welke trappen, hy dan aanwankt. De Ondervinding kan ons bevallen, dan vertelt men razzej, leeren dingen; hoe veel wegens lichaam, uit kracht der zwaarte, die het bezielt, in zekere bepaalde tijd aftopt; dewijze het altijd beletzels, in den natuurlijker stand der dingen onvermijdelijk, te overwinnen zijn; evenzo gelijk er alle andere lichamen, door weerstand kracht het geweld aandrijven, uitmoeten. De weerstand der middelen, die verkoelingende invloed hebben, "ven het dichteren bedande van het lichaam dat valt, de eenvoudigheid, die er is tegen deszelfs omstandigheden en inhoud, en enige andere onbehaanlijkheden, dat hier op aanteekening verdienen. DEN LICHAMEN, De letter f, en den wijze hoe vervolgens zullen verklaren ons de juiste en resulteerde maat te leeren van de gewoonlijke zwaartekracht, en zo aldaar ze waren, indien ze door geen vermindering van de oorzaken verminderd en verstooken worden. Meer zeker nu allen, dat te verhandelen, bij voorbereiding, en daarom een houten kogel, of enig ander lichaam, dat onder een kleine omstandigheden veel stof bevat, in de vrije en open lucht, ongeveer 15 voet boven de grond in de eerste seconde van zijn val optoont. Meer zeker de reden was, waarom ik dit voorstel zoo omstandig uitdruk, en hier alle deze bijzonderheden in bevat. Mensen geloofden met dit gewaar en zware woorden, wat een zelfde betekenis heeft; en dat de lichamen, hoe ze groot of klein zijn, en met gewicht voortweren, ook volgen VI. LES, VAN AT5- EEL. Viel hoofd wacht in de diepste dalen om schijnbaar vijf kor voorbeeld, bestaande, met meer drift en zucht. Het inkomen ook in de feitelijke opvatting, niet onverwacht voor, dat een Lichte naam, uit vier ware dekens, bij... Mijn woord. YT. LES. 3. APO. DEEL. 60 DE SCHAARTE voorbeeld, bestaande, met meer drift en zucht. Ker nieging zich naar het middelpunt der Lwaarte vouden zou, dan een Lichaam, dat er vreeselijk een of twee bezat; en, 't geen niet weinig doen moet om iemand in die Dwaaling te versterken, men zag een Veder, een stuk Papier, een vlok Wol, &c., altijd veel langzaamer naar beneden vallen, dan een Steen, een brok Metaal, &c. Maar een Mis of een Meer bepaald niets, als ze geen zekere evenredigheid hebben met de zaak, die men vermoedt dat dit Mis of Meer te weeg brengt. GALILEI zag wel, evenals ARISTOTELES, dat een Veder minder en lichter viel, dan een pond Lood; maar hij nam de maat van dat Ais; hij vergeleek het met de overmaat van inhoud van een Lichaam, dat het allerlichtste viel, en vond, dat het niet overeenkwam met het verhouding van 't gewicht van die twee Lichaamen. Dit bracht hem tot een ander denkbeeld van de Zwaarte, en in plaats van vandaag te verbeelden, gelijk men tot nog toe gedaan had, dat het Lood meer Zwaarte- krag had dan een Veer; dacht hij, dat die Krag in beide even sterk was, maar dat de wrijving van de Middelste vloer vat had en Kragt daadwerkelijk werkte op dat Lichaam, welke de mindere stof begreep, en 't zelve daar door ook langzaamer vallen deed. Deze Redenering was zeer wel gegrond, gelijk wij breeder en nauwkeuriger zullen aantonen in onze Ophelderingen over deze volgende Proefneming. II, PROEFNEEMING. Toefel, Men zet, door middel van een schraag, op de koperen plaat van de lucht pompt de wijze geplant, dat ze wel vast zit, een glazen buis op, die zes voeten langer, twee en een half duimen middenduim heeft, en aan haar beide einden open en merkelijk wijder is; als A,B, (Fig. 2). Men doet er van boven, met een ring van nat doorweekt leer, een koperen plaat dicht op (tuiten, waar aan van onderen de beugel is vastgemaakt van een stuk werks, dat VI. LES. I. À r- DEZL. PL, x. Fig. 2.3.4. VI. LES. ABJ« DEXRL. Alle lichtgevallen even in de lucht vertraagd. Dit werkzely, Alle deze lichtgevallen, twee aan twee losgelaten, vallen in hetzelfde ogenblik op de koperen plaat in A neder, en doen, zo ver men merken kan, niets gering terschil gewaar worden in den tijd, die ze al te besteden, : Maar indien men de proefnemingen herhalen wil, met de glazen buis vol lucht, zoals ze patroonwijzer is; dan vallen de lichtgevallen, die het meeste gewicht hebben, het zelfst, en de langzaamheid der anderen is te zwaar voor, naar mate dat ze minder lichtgevallen inhoud hebben of minder stoffen bevatten. Dus valt het hout wel langzaamer dan het ijzer, maar echter op ver na zo langzaam niet als de veer en het papier. Opbevelingen, Het eerste gedeelte van deze Proefnemingen, mingen bewijst regelmatig, en onafhankelijk, dat de Zwaartekracht in alle Lichamen even groot is, en dat het verschil, dat welk men in den valtijd van zwaar Lichaam korter of langer vindt, gewaar wordt, moet uitsluitend en alleen toegegeschreven worden aan den wervelstand der Middelen, door welke zij vallen; want als men die wervelstand wegneemt, of grootelijk vermindert, zijn de tijden, die zij nodig hebben om van gelyke Hoogten neer te vallen, zoo veel men merkt kan, volkomen geijk. Het tweede gedeelte der Proefnemingen wijst uit, hoe men die verchillen, die men in den valtijd van zware Lichamen, in inertie en soe in Stof hoeveelheid van malkander onderscheidt. der velden, gewaar wordt, schatten en beoordelen moet. Want indien we de Zwaartekracht aanmerken als een soortelijkheid, welke met zware lichamen met elkaar gemeen hebben, en die in alle gelijk en even groot is, kunnen de hoeveelheden van Beweging of Beweegingskrachten van twee lichamen, die beginnen te vallen, nergens anders in verhouding tot elkaar veranderen, dan alleen in opzicht hunner inhouden. Als men een stuk Lood van 12 onsen veronderstelt, en een stukje Hout, hebbende net denzelfde omtrek en dezelfde gedaante, van 12 onsen - en evenzo; zullen, dewijl de kracht en de snelheden, of de Zwaartekrachten van deze beide lichamen dezelfde zijn, hunne hoeveelheden van Beweging, in 't eerst oogenblik van hun Val, zijn gelijk hunne inhouden; dat is, de Beweegingskragt van het Lood en van het Hout aan de Aanvang, als het eerst beginnen te vallen, zullen gelijk zijn aan de Aanvankelijke Snelheid, bij voorbeeld, van een Kanonkogel is de Snelheid, die hij begint op 't ogenblik, dat het Buskruid losbrandt en het Geschuuk niet drijft: van een Kolfbal, de Snelheid, die hij door den slag met de Kolf krijgt, en waarin hij, op dat oogenblik, zyn loop begint, eer dazelfde nog de grond raken en indra. De gantse Beweegingskracht, namelijk, van een lichaam of aan de kracht die een bewogen lichaam leidt, ebbende voor oeffent, Zie, ik belaan en berekend te moeten worden uit deszelfs inhoud, vermenigvuldigd met de snelheid, daar het lichaam mee bewogen wordt. Nu is de snelheid, in / / DER LICHAMIEN. 183 ven het stuk leeg zal gelijk zijn dan 12, en die van het stukje hout aan x. Laat ons verder veronderstellen, dat de verstand van de Middeltoe hunne Beweging, duurende hunnen Val, een halve graad vertraagd; die vertraging of vermindering van Beweging zal in beide niet even groot moeten zijn, omdat een zelfde Middeltoe is, de omtrekken wederzijds gelijk, en de vormen volkomen gelijkvormig: maar het stuk lood, ondertussen, dat een halve graad Beweging verloren heeft, houdt er nog invoor, daar het stukje hout in tegengestelde richting met niets anders dan de Zwaartekracht zelf; en dewyl die in alle lichamen evenzeer werkt, even hard is, moet het verhouding dezelfde zijn en algeheel bepalen met behulp der inhoud; en de Bewegingskracht bygevolg van het stuk lood is gedaald tot die van het stukje heer, als 12 keer 1. Het is wanneer in een vrije val de enkelde zwaartekracht, of wel met het vierkant der snelheid vermenigvuldigd, voor de ware maat der krachten van bewogen lichamen reeksenboek, met hierop een afdeling; dewyl de snelheid in den aanvang of zwaartekracht der lichamen de zelfde en even groot is, en bygevolg ook haar vlekant met baas zullen zijn. VI. LES 11. À J- DEX I. WVI.LES. DEEL. Bewijs van dit Grond- beginnel door Slingers, 188 DE ZWAARTE gendeel, door 't verlies van dien zelden halve graad van Beweging, niet meer den eenen enkel en halve graad heeft overgehouden. In 't een is de Beweging slechts een vierentwintigste gedeelte, in 't ander de gehele helft verminderd en vermindert ; zodanof die twee verschillende Uitwerkselen beide door eenzelfde oorzaak worden tot gewicht gebracht. Gevelgen. Het grondbeginzel, wat we door middel van deze onze Proefnemingen gevonden hebben, is van zeer groot belang: om die rede heeft men ook niets verzuimd, dit te rekken kon om 'tzelfde in volkomen licht te stellen. De Heer NE wroon heeft het bevestigd door de slingeringen van verschillende (aan een vast punt opgehangen Ballen, waarvan de Middenmassa's en Gewichten hij in verschillende evenredigheden ten opzichte van elkaar had bepaald. We zullen straks hier na doen zien, dat die soort van Beweging mede een uitwerksel is der Zwaartekracht. Indien derhalve twee Ballen, van gelijke gewicht en dezelfde grootte, aan gelijke draad hängende, even lang in dezelfde Lucht blijven slingeren, mag men met regel beseffen, dat zij door gelijke Zwaartekrachten bezield en gedreven worden: en zoodanof de vermindering van gewicht alleen in verhinderd daarin tot weeg, brengt, moet men echter bij dat besluit volharden, indien, namelijk, dat verhinderd, gelijk de ondervinding ook doet zien, de evenredigheden niet volgt, waarin de Inhoud van die Ballen tot makanderen staan. De Heeren FAAREN en MAN 10 T- po, namen, op het voorbeeld van GALILEI, de Lood-proef van den regelstreken valvanzwaar. Zes lichamen uit grote hoogten vielen, maar niemand trof ooit tot het doen van dergelijke Proefneemingen gelukkiger omstandigheden aan, dan die, waar in zitting de Heer DESAGULIERS bevond, die gelegenheid had om in dit stuk zijn voordeel te doen. Met de geweldige hoogte van den Koepel aan n. 362. VI. LES, i. Are, DEBL. 192 DE ZÉWARTÉ welke de Lichamen, weer deelen hielden zich steeds verbonden en vast van samenhang. Zijn, vertraagd en van een spriet, zou men met geen minder gevaar dan verbaasdheid een Poot vol water, uit een venter geworpen; met denzelfden vlag, hetzelfde geraas en even grote kracht op de grond neer zetten, als een IJsklomp van hetzelfde gewicht doen. Zo dat water, stels chen aan een Pint bedroeg, zou het evenzo zijn, als of men een steen van twee Pond zwaar, uit dezelfde hoogte zou vallen. 