title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: 325. A year DEEL 398 . DE VAN DER LIGHAMEN groot is in den tweeden tijd als in den eersten. Egter, wanneer men den Kogel laat vallen van een viervoudige hoogte dan waarvan hij eerst viel, zoo is het verschil, tuffchen den tijd van zijn val en de duur van een Slingering, nog groter en kenmerkelder. Het is dan van veel belang, in de daadlijke oefening zelfs, den Val langs de Spanning niet, ten opzichte van de duur, te verwarren of als gelijktydig aan te merken met de nederdaaling langs een klein Boogje: alzoo deze in merkelijk minder tijds geschiedt dan de Val langs de middellijn, welke, gelijk men weet, in denzelfden tijd sf-geloopen wordt als de Spanning. Wenshoorlijk zou het zijn, dat men, door middel van diezelfde Proefneemingen, voor kon brengen de ware Exacerdeert, die "er is, tuffchen de duur aan den loodregten Val door de enkele of dubbele lengte van den Slinger, en den tijd van de halve Slingering: maar de Werktuiglijke Geftellen zijn tot die nauwkeurigheid al te brengen, en onze Zinnen zouden ze nauwlijks kunnen nazaan. Ik wil zelfs niet ontkennen, dat, in al hetgene de beweging der Lichaamen in 't algemeen betreft, verschil de van de Proefneemingen, die men gebruikt, minder aan te merken is als bewijzen, welke de Bespiegeling bevestigen, dan als Afmetzingen om ze gemakkelijker te doen begrijpen, en welken van weinig nut of aangenaamheid kunnen zijn voor degenen, die in de Wiskunde genoegzaam ervaren zijn, om zich eensklaps door de Beweging te laten overtuigen. Gevolgen. Niemand is er, die niet weet, van hoe groot en nut een belang de Kennis en een juiste Af-Gebruik van des 'Tijds is, niet alleen in het Burgerlijke Leven om de Plichten der Maatschap-apy te regelen, en alles, wat we doen, in een gevoeglijke orde te verrichten; maar daarenboven ook in de meeste Wetenschappen, inzonderlijk in de Sterrenkunde en in de Natuurkunde, waar in 't geene zeldzaam gebeurt, dat de juiste Tijd, die 't een of ander van onze Werk- en Vrijstellingen duurt, de voornaamste zaak is, daar men in het onderzoek op dielt, en het bekwaamste middel om van deszelfs oorzaken zich een goed denkbeeld te vormen. De Slinger, gelijk uit hetgeen we zo aangetoond hebben, is een Werktuig, welk beter dan enig ander, dat wij kennen, in staat is om oogenblikken en tijden, alle naar genoeg even lang, te meten en af te tekenen, en ons door de langer of kortere duur en door het getal zyner Slingeringen, derzelfde hoeveelheid en geheel beloop te leeren kennen. Zij, die er eerst de ontdekking van deden, of naderhand gelukkig dezelfde op 't gebruik te wijzen toe te passen, zyn de grootste toejuiching waardig. GALILEI hadt zo droog de Eigenlijke van den Slinger niet uitgevonden, of hij bevoordeelde het voordeel, dat hij er uit zou kunnen trekken. Het gebruik, dat hij er zelf van maakte, om zijn Proeven en Waarnemingen te regelen, zette dezelfde een netheid bij, een nauwkeurigheid, zo just en volkomen, dat hij er langs een anderen weg zeer bezwaarlijk toe zou hebben kunnen geraken, en vervalst daar door enige mate de lauwen en verdrietige arbeid, die hem die Uitvinding mogelijk gekost had. Doch de Slinger kon op die wijze, gelijk hij er zich van gewoon was te bedienen, niet dan een Tijdperk van weinig belang en duurzaamheid afmeten; dewijl de weerstand van de Lucht de Slingeringen hoe langer hoe korter en flauwer deed worden, enzelfde eindelijk geheel deed ophouden en stilstand, indien er niet bestaand iemand was, die zorg droeg om de beweging op nieuw weer aan den gang te helpen. Daarenboven moest men er ook onophoudelijk wel aandachtig op letten, en alle de Slingeringen met voorzichtigheid tellen, om derzelfde vorm en gantse loop te weten; en dit gebrek maakte de nieuwe Tijdmaat in menigvuldige voorvallen te eenmaal onbruikbaar en nutteloos; zodat men den Slinger toen nog illegitima voor een Philosophisch Konstwerktuig hadt aan te zien. Hierdoor had hij daar menigvuldig waar de Menschen weinig met wit uit te regten; dat altyd, wanneer het beide niet tegelijk hebben kan, het gemak kiest boven een stipte nauwkeurigheid. Na een arbeid en bewerking, die Meetkundigen alleen verstaan kunnen, maakte de Heer Huygens, een gebruik van den Slinger, daar iedere, zonder onderzoek, nut en voordeel van trekking kon. Hij voegde hem aan de Uurwerken, om derzelver beweging te beënstijgen en te regelen; en eene dergelijke vinding heeft zoo groot een opgang gemaakt, en is zoo algemeen aangenomen geworden, dat er de groote Huis-Uurwerken den naam van Slingerwerken door gekregen hebben. Om zich eentijd goed denkbeeld te vormen, op welke eene wijze de Slinger den loop van een Uurwerk netter en een paariger maakt, moet men weten, dat dergelyke Uurwerken aangedreven worden door een Veer, of door een Gewicht, wat een zeker getal van Raderen in beweging brengt, door elk middel de Wijzeis, de Verdelingen, waar in de tijd is afgeprikkel, één voor één, vijfes voorbij-draaiende, alle pskens de gehele dag door te gaan, en de Wyzer, die de Uuren, bij voorbeeld, aanwijst, nooit langzaam genoeg lopen, om in de tijd van 24 uur niet meer dan tweemaal de Wyzerplaat rond te draaien. Maar indien deze Beëindiging zelf aan ongelijkheid onderhevig en niet ten volle evenwichtig is in zijn loop, of het is dat hij zich door het Raderwerk, of door de Veer en het Gewicht, dat het in beweging houdt, laat overmeesteren, zal de. beweging zelf van 't gehele Werk ongelijk en niet meer regelmatig van loop Zijn, en de Wyzer de gelijke Verdelingen der Wyzerplaats niet in gelijke tijden vervolgen; daarom zullen uren zyn, die langer of korter zullen schijnen, dan ze inderdaad zijn. Ten hoeveel, de... VI. LE... 2. A FE... DEEL. 304. De VAL PER LIGMAAMEN Deze tot nog toe altijd vrije onvolmaakte Beteugelaar heeft men weggenomen, en het den Slinger in plaats gelegd, en dat op deze wijze. Dewyl alle de Raderen elkander onderling vatten, en het een Rad zich niet bewegen kan, nog staan zonder het andere, zal, zodra er maar één van die Raderen regelmatig en eenpaarig loopt, de gemeene Beweging van alle de andere, de gehele gang van 't Werk, ook eenpaarig en regelmatig zijn. Nu is er een onder deze, dat men het Schakelrad of het Strykrad noemt, 't welk niet draaien kan, tenzij een zeker Stuk, dat met twee Lepels of iets dergelijks voorzien is, zich opligt, om eenen der tanden van dat Rad door te laten. Indien er, van den doorgang van den eenen tand tot dien van den volgenden, beïndig altijd even veel tijds verloopt, en het Rad zelf nauwkeurig genoeg verdeeld is, begrijpt men, dat, en de Beweging van dit Rad, en die van alle de andere Raderen, daar het gemeenschap mee heeft, beïndig altijd dezelfde en volmaakt eenpaarig zal zijn. Moeten zyn. Aan dit Stuk, nu, dat de tanden van het Strykrad één voor één doorlaat Pris en doorgaan door de Onderwijs genoemd wordt, heeft men de Slinger aangevoegd, op dat deszelfs Slingeringen, die altijd net even lang duuren, de kleine ongeordendheden, welke uit het Raderwerk of uit de werking van de Veer of 't Gewicht kunnen voortvloeien; zouden beteugelen en verbeteren. Ik heb te vooren aangemerkt, dat de Gebruik van den Strykrad, die langs Boog van éénzelfden Cirkel gelegen, niet alle voltrekking in komen even lang van duur en volmaakt gevolg hebben. Ze zijn, wanneer die Boog in lengte verhouden, en de een groter is dan de ander. Schoon dit verhouding wel inderdaad zeer klein is, en men hetzelfde daarom ook verwaarloozen kan, als men vleugt een Tijd lang over het ding te staren. AFGEL open de BREVIER. DEEL II. Dre graad. 496. DE VAL VAN LICHAAMEN. Les verwaarloozen kan, als men vleugt een Tijd lang over het ding te staren. perk van weinig belang onder handen heeft, nogalis zouden, na een groot aantal Slingeringen, die kleine oogenblikjes, bij elkander gevoegd, eindelijk een aanzienlijke Som beginnen uit te maken: en dat gebrek, dat tegelijkertijd een dwaaling uit ontstaan kon, ontsnapte ook de oplettendheid van de Heer Huygens niet. Hij voorzag wel, dat het Raderwerk met de tijd vuil zou worden, dat de Olie verdikken zou, dat de wrijvingen zouden kunnen toeneemen, in een woord, dat de Beweging van het gehele Werk wel eens kunnen vertragen, en de Slinger, in het begin Slingeringen van groot formaat en uitgebreidheid te doen, diezelfde in vervolg van tijd wel eens korter zou kunnen maken. Dit gaf hem aanleiding om naar een kromme Slingerlyn te zoeken, waarin het volstrekt onverklikkelig zou zijn, of de Slinger grote dan kleine Boogen maakte. Feitelijk gevolg van zijn naverichtingen, daar veel Geleerden deel in namen; was zoo gelukkig, als de werken merkwaardig, en van algemeen belang was voor de Meetkundigen. Hij vond uit, dat de Cirkeltrek de Lyn was, welke die Eigenschappen bezat, daar hij naar zocht; en noemde ze daarom in plaats van de Cirkel, door in de Verhouding van de Slinger een gedeelte van die Kromme vast te maken, om welke de Draad, daar de Roede aan hing, zin in zijn Slingering zou kunnen buigen en dus gedwongen worden om dergelyk een vorm aan te nemen; maar, gelijk wij in Figuur 19 hebben doen zien, de Cirkel en de Cirkeltrek loopen in hun benedenste gedeelte in een met de Slingeringen gelijke richting, zodat ze niet zeer uitgebreid zijn, en maar kleine boogjes maken, met geen minimaal naauwkeurigheid in de Cirkel; en dit is de reden, dat men zedert in het maken van Uurwerken deze partij gekozen heeft; om daar door een zekere Buigbaarheid te verminderen, welke men noodzakelijk anders aan het bovenste gedeelte van de Roede geeven moest, en dezelfde het beloop van het stuk van de Roede, dat de aard van haar Beweging moet bepalen, te doen volgen. Va. Maar Ed VI. .E$, 2. À y- DEER Creleido Centre de Mestte ment PL s. Fig. 19. AI" À 3e8 Dg VaAt. DER LIGHAAMEN- VLLES. — Maar,hecft ons dus de Meetkonft de mid Taxi, Qélenaan de hand gegeven, om de Slinge- Gebre- ringen, door den aart of door de grootte der ken des Boogen of kromme Lynen, die ze befchry- puit ven, altyd eenpaarig van duur en volmaakt tuurkun- €Ven lang te maaken, men ontmoet dikwils dig: oir oirzaaken , op de Natuurkunde betrekkelyk, . diedezelve ontítellen, en van haar Naauw- keurigheid berooven, door de veranderin- gen, die ze in de langte van den Slinger te weeg brengen. Veran- Dewyl de Slinger het voornaamíte ftuk,. deringen dat de Strykmaakt, en de tanden van het slijer Strykrad doorlaat, beteugelen en verpoederen door moet, kan men den Kogel of het plaatje, 't Koudenaar. TUN Warme, elk de rillingen doet, niet weg aan een kap - dunnen en buigbare Draadophangen: men moet - gebruikt'er algemeen een Staalen roede toe, die omtrent een halve Lijn dik is, en 3, of 4 Lijnen breed. Deze twee afmetingen, en haar lengte inzonderheid, blijven niet altijd bekend dezelfde, dan in een Lucht die altijd volmaakt een paarig en even gemaatigd is. Van den hoogten graad der warmte af tot die der grootste koude wordt dergelijke een Slinger op een blijkbaar way langer of korter, naar maat dat zich het Metaal meer of minder uitzet of inkrimpt, gelijk wij breder zullen aantonen, als wij van de uitwerkselen van 't vuur spreken. De Slingeringen zullen derhalve, om deze reden alleen, in den Zomer trager en langzamer zijn dan in den Winter; en éénzelfde Uurwerk zal of trager of harder loopen naar dat de Jaargetijden of toestand der Lucht, daar het zich in bevindt, verlopen. Het vermoeden op dergelijke een Uitwerk deed de Natuurkundigen hun oordeel over de Waarneming van den Heer RICHER op 't Eiland Cayenne oplichten. Velen waren, die zich verbeeldden, dat de Vertraging van den Slinger, die hij aan de verminderde waarde, door de Middelpuntpersisterende kragt bij des Evesaar, meer dan in Vrankrijk, verzwakt zijnde, toeichreef, enkel veroorzaakt werd door de hitte van die Lucht, welke den Slinger langer gemaakt heeft. Pf de digtheid der Middelftof, daar hy in linn- V3 ger - 3109 Dr VA DER LIJKEAMEN VI. LES. gerde, verminderd hadt (*). Maar de Proef- 2. Af DERL. neemingen, die sinds met veel oplettenheid en toezicht door verscheiden zeer bekwaam en kundige leden gedaan zijn, en aanzonderlijk door de Leden der Academie, die op Konings Lafzo naar den Apsontsfring als naar den Evenaar gereisd waren, om Afmeetingen te doen, waaruit de waarheid over de aarde zou mogen opgemaakt worden; alle die Proefnemingen, zeg ik, hebben... Dewyl de Warmte, gelijk naderhand ter zynet plaats gezegd zal worden, alle Lichaamen uit maakt, en met denzelfde inhoud en soortgelijkheid een groter Omtrek doet aanvaarden, moet de Lucht op Cayenne, om de hitte der Landstreken, ook minder dichtheid hebben, en dunner of korter zijn, dat in kouder Geweflen. Deze dunner Lucht, nu, zal minder tegenstand doen tegen het lichaam van den Slinger, die er door bewogen wordt; dewyl de Middelstoften minder tegenstand bieden, naar maat van haar minder of meer Dichtheid. Hij zal, derhalve, minder tegenstand ontmoetende, en dus minder in zijn beweging vertraagd worden, breder uitspreiden, en groter of langer Boogen beschrijven; gelijk men, bij voorbeeld, ook gebeuren ziet in het Videl der Luchtpomp, in wiens uiterste verdunde Lucht een Slinger, weinig tegenstand ontmoetende, merkbaar langer of kras- ... LANGS KEEN HELLEND VLAK. ben ontegenzeggelijk doen zien, dat het niet de gemaatigdheid en luchtsgevoeligheid der Landstreken, maar wel derzelvere, Locomotie geweest is, die de Heer RicHER genoodzakt heeft zijn Slinger in te korten: want de gevoeligheid van de Lucht en derzelvere gemaatigdheid, die men op 't Eiland Cayenne ontmoet, verlichtt zoo veel niet van die, waar in wel hier te Parijs leven, dat ze zoo groot ... groter Slagen doet. Schoon nu wel het onderzoek den Tijd, die een Lichaam tot het aflopen van een langer of korter Spanwijdte en Boog besteedt, niet zeer groot of van een merkbaar belang is, het is echter groot genoeg om met verloop van tijd alle kens een verlichting te geven, en het getal der Sekonden, met den Slinger geteld, niet gelijk te doen uitkomen met het getal van die, welke er middelerwijze inderdaad verlopen waren. Aan zulk eene vertraaging, nu, op die wyze door een min digte of verdunde Lugt veroiraaakt , fchree- ven Ín 't eerít zommige Natuurkundigen de Miswy- zing van der Slinger toe, en de noodzaakelykheid, waar in de Heqr R1CHER zig bevondt, om hem 1£ Lyn in te korten, op dat hy, even als te Parys, Sekonden zou blyven flaan. Maar het onderfcheid der Lugtsgelteltenis yan Parys en 't Eiland Cayenne is te gering , en de noodige verkorting te gtoot, dan dat dezelve aan dic oirzaak toegeíchreeyen zou kupnnen worden, V4 VI. LES. 2. A F- DEEL, VILLES, 2. A F- DEEL. Menoie: de l' LA4ca- demi d 4 óc. 1735. P26. 203. 312. DE VAL, BER LICHAAMEN groot een verandering van den Slinger ver- eifchen zou. Want volgens den Heer PE MAIRAN, wiens doorzicht en nauwkeurigheid genoeg bekend is, moet de allereerste eenvoudige Slinger, die men zou kunnen maaken, namelijk, een Metzelse Kogel, van een Duim Middellyns, aan een Aloë-draad hangende, om te Parijs; Schrijven. (*) Een Aloë-draad, die de Fransen velen noemen, is een zeer fijn Draad uit de bladeren van de Amerikaanse Aloë getrokken. Die Draadjes zijn dun, luchtig, buigbaar, ze kronkelen niet, en werden daarom tot het doen van nette Proefnemingen met den Slinger boven alle andere soorten van Draad ver de belwaardigste geoordeeld. De Natuurkundigen bedienen zich daarom thans algemeen van, en in de meeste Proeven door de Heeren der Parijse Akademie en anderen over de lange tijden en kleden Slinger in verschillende Gewévten gedaan, hing men den Bal aan een Fil de Pire. Zulk een Aloë-draad, die vier voeten lang is, weegt niet meer dan 4 Gram, en wordt zeer gevoelig, door middel van een 'esche, aan den Slingerbal gekleefd. De Heer LULLORS, die zich met ongemene vijand en nauwkeurigheid heeft begeven, om de ware lengte van den enkelde Slinger, te zieden, reed bepaald, voor die weg in; gelijk hijzelf daarvan en van zijn gehele handeling in zoo fijne en netelige schilderijen, een omstandig bericht geschreven. LANGS EEN HELLEND VLAK. 313 te vingeren, een lengte hebben van 5 Vogen, 8 Lijnen, en 3 gedeelten van een Lijn; te zien van het Slingerpunt af tot aan het Bewegpunt toe: en uit alle de Proefnemingen, op verschillende tijden en door verschillende Personen gedaan; wordt bevestigend altijd dit een en 't zelfde beantwoord opgemaakt, dat een dergelijke Slinger meer dan twee Lijnen te lang zou zijn, om in Landschaps- Schilderijen de Verhandelingen der Maatschappij te Parma, te zullen, Del: wervaardelijk wy den Lezer wijzen. Eigentlich: vlegelijk een Aweinig minder dan twee Lijnen. Volgens de Waarnemingen van den Heer BOUQUOIR, was de Secunde-vlucht te Quito, in Peru, op 25 minuten Zuidbreedte leggende, lang 433,53 Lijnen; volgens den Heer LA CONDAMINE, 433,53 vier Middelgetal 458,12 Lijnen in dezelfde Maat van den Heer DA MASON, die na zijn dood 480,12 Lijnen uitmaakt, een verschil geeft van 21,63 Lijn; dat is, op een honderdste gedeelte na, 21 Lijn. Doch deze Waarnemingen zijn gedaan te Quito, op de hoogte van 1466 Franse baai, ter rechter (1), boven de oppervlakte der Zee, 't welk hier ongekend verandering geeft. Want aan het Strand, (1) Te, elk van 6 voet tot Franse maat. De grond zelf, daar de Stad Quito op ligt, is 1460 zulke Te boven het Waterpeaks der Zee verheven. Vlotten, 't welk den Slinger ontleelt, zal geen gebrek meer Zijn, indien eenig ander Stuk op den zeeden tijd, en door de zelfde Warmte uitgezettende, op een regelmatige wijze tegens aanwerkt, en in zulk een evenredigheid, dat de verlanging der Roede haar anders natuurlijke werking niet doe. Verschilde middelen heeft men ten dien einde uitgedacht, die vrij wel geflaagd hebben, De Heer JULIEN LE ROB, die de bekwaamheden van een uitmuntend Konstwerker paart aan de Kennis der Natuurkunde, en met Ontwerpen, die tot volmaking der Urwerken strekken kunnen, heeft 'er aan voorgelegen en ten uitvoer gebracht, welks goed gebruik door de Ondervinding van verscheidene jaren bekrachtigd is. En nog onlangs stelde de Heer Cassius het Ontwerp van een ander middel aan de Akademie voor, dat grootlijk werd toegejuicht, om dat men 'er zier gemakkelijker dan van de meeste andere tot nog toe bekende middelen, en met minder omvang van bedienen kan; terwijl het echter ontdoen geen minder nauwkeurigheid belooft. Maar dewijl beide het vlees Kwaad en het Hulpmiddel, daar wij hier van spreken, hun oorsprong hebben uit Hitte en Koude, en de mindere of meerdere verhitting van Metaal, daar door veroorzaakt, zullen wij, 't geen 'er verder over te zeggen valt, uitleggen tot de Les, waarin wij van Vuur, en de Uitwerkelijkheden, die de Warmte of Hitte op de Lichamen heeft, omstandiger zullen spreken. TWEDE DEEL. Van de Beweging der Lichamen, door de Zwaartekracht en door een verbazende en Snelvormige Kracht veroorzaakt. Deze Kracht, die wij veronderstellen dat werkt tegengevestigd met de Zwaartekracht op het Lichaam, noemen wij doorgaans Verm corkracht. Van dien soort is de kracht, welke een Arm doet, die een Steen voortwerpt, of het Boomkruid, dat een Boom door de Lucht smijt. Deze Beweging, eenmaal door de beverste blikken verbeeld... Oorspronkelijk in het Nederlands. 318 DE WERPKUNDGE. weggende kragt geregeld en zwaartekracht ingedrukt, zou alreeds een paarig voortgaan en gelykvormig b blijven, indien de weerstand der Middelstoffen, de Wrijvingen en dergelijke beletsel meer; zulks niet verhinderden. Hoewel dit nu in den natuurlijken stand der dingen buiten twijfel onvermijdelijk is, zullen wij egter in dit stuk al die beletsel en hindernissen ter zijde stellen, om dat het veel eenvoudiger en gemakkelijker zal zijn te tonen, wat er gebeurt, nu ze er zijn. Want wanneer een slag met de Rakiet, of eenige andere dergelijke indruk, een Bal loodrecht op den Zwaartekracht naar omhoog drijft, deelt hij den Bal een kragt mede, wier bewegingsrichting reguleert tegen die van de Zwaartekracht over groot. De Beweging, derhalve, die het Lichaam maakt, zal het uitwerksel zijn van die slag of Werpkragt, welks uitwerksel der Zwaartekracht, dat er afgetrokken moet worden. Indien de Werpkragt; namelijk, den Bal een zulk ultieme snelheid heeft bijgezet, dat hij 60 voeten in de eerste Sekonde zou kunnen opklimmen, zal hij, dewijl de Zwaartekracht een Val van 15 voeten in dergelijke een tijd veroorzaakt, geen grootere hoogte in de eerste Sekonde kunnen bereiken, dan van 45 voeten. Wijl de Zwaartekracht in de volgende tweede Sekonde driemaal zoveel werking doet als in de eerste, zal ze in de tweede Sekonde op de 60 voeten, die de Bal, uit hoofde van de Werpkragt, welke altijd een paarig en gelykvormig werkt, klimmen moet, een aftrek maken van 45 voet. De Bal zal, derhalve, in de tweede Seconde flits 15 voeten klimmen; waar hij niet hooger meer komt en met klimmen uitsteekt; dewyl dan de Zwaartekracht de overhand begint te krijgen op de Werpkracht. Deze, namelijk, Altyd zichzelf gelijk, geeft nooit grooter snelheid, dan gelijk ze gaf van het begin af aan, van 60 voeten in elke Seconde; daar de andere, in tegenstelling, het Lichaam in de derde Seconde een snelheid bijzet van 5 maal 15, dat is, 74 voeten. Voorbeeld. Bewegingsrichting. PL. 5. Fig. 22. Waarom de Werpkracht van een waterpas, Bewegingsrichting. PL. 5. Fig. 22. Waarom de Werpkracht van een waterpas, Bewegingsrichting. PL. 5. Fig. 22. Waarom de Werpkracht van een waterpas, Bewegingsrichting. PL. 5. Fig. 22. . Laaten wy nu de Werpkragt cens een waterpas Beweegítreek geeven, en; veron- derftellende dar ze altyd eeupaarig en zig zelve gelyk blyft, haar gantíche Uitwerk- zel, dat ze doen kan, in vier gelyke deelen onderícheiden , die even zoo veele gelyk- vormige oogenblikken of.tyden verbeelden zullen. Indien het Lighaam F in den eer- ften tyd, uit kragt zyner.zwaarte, uit r tot in «e daalt ; zal de zelfde oirzaak , in den vol« 'genden tweeden tyd, driemaal fterker wer- kende, het een langte als van bc, driermaal ! grooter dan 14, doen vallen ; welke lang- te, by den eerften Val gevoegd, de Lyn 2 € gecít. Wanneer men op de zelfde wyze hier by , of by de Lyn 34, die even lang is, het 0 ! uit- Dz:W'rxxtWbDE; ^ 435p liewetkerel verrsiedrderden "Pyd deoegt; ert: virga; sue dc fon ;- duatiuit fprülendes: 32 oPu f; 7- nnd " wadcróusi hicitJnwerkaek- var donryietüém "Ey fj; zal més daseseentrecks 'vam Bf — peniisyigen:. diéomeraxi]ioindereir cemícbsty vani rommmipbo oilén witmasltec; welkscidse Macc alise ite naemgi nuhi ni "rf griecer of kleinder zyn kan, gek , by voorbceld , .Ha. of HÀ . Vargucariemnen cuseens-vesondenfixlt; dát! pe Werp- Wet Lighuttr^McGGaréen Wet pirigtaregne Frog vormt al« JL DE xr. X ficcks tyd, de VJ..LES. : 2. AY- D EE L. Joodreg- tc uitge- zonderd, met de Zwaarte- kragt een Brand-. ' fnede. PL. $8. Fig. 43» 4325 . Dg WERPKUNDE;- ftreeks naar het Stip P gedreeven worde, eh van die kragt, geduurende een reeks van .gelyke agtereenvolgende oogenblikken , het zelfde getal van deelen aftrekt , die de Uit- werkzels, door de Ziwaartekragt middeler- wyl veroirzaakt, en als de Vierkanten dier - oogenblikken in grootte-toeneemende, vert- beelden zullen; dat is, dat "ér na den twee-. den tyd van oogenblik viermaal zo veel als op het eerste, op het eind van het derde ogenblik negenmaal zo veel als op dat van het eerste, werd afgetrokken; dan zullen de uiterste stippen van alle die Lijnen, welke die vertragingen of verminderingen in de Werpkragt: door de Zwaarte te weeg gebracht, uitdrukken, de Kromme lijn afleveren, dat is te zeggen, twee halve Brandstroom, aan die van Figuur 22. gelijk, welke boven in het Toppunt r zeg met elkander verenigen en in een lopen. MENSEN, Eerst Als men begrijpt, dat de Aarde in 24 uren onzijn As draait, zo moet zelfs ook een Lichaam, dat recht in de hoogte geworpen, schoon wij het niet merken; een Brandstroom beschrijven, en wel een Branc. "Waarfcuwen, dat hy hier geen Uitwerkzels, die met de Beschouwing in allen deele en volmaaktheid overeenstemmen, verwachten moeten. De Meetkonstenaars drukken de zaken uit zoo als ze zijn, en kunnen in hun bepaalingen nauwkeurig gaan, terwijl ze de Grondbeginzels, daar ze het stuk meest berekenen moeten, slechts te veronderstellen hebben: maar als er de Natuurkunde de zige in mengt, valt er bijna altijd enige aftekening op, dewijl men misschien al te veel of te weinig verondersteld heeft. De Werpkrag en de Zwaartekrag kunnen met elkaar geen Beweging, die waarlijk een Brandstroom beschrijft, te weeg brengen, dan wanneer ze samen de minste verandering in haar werkingen ondergaan; wanneer, bijvoorbeeld, een Brandstroom, die zeer langwerpig of wyd is naar maat van haar hoogte, Stel ics dat ik een Bal ef iets dergelyks loodrecht om hoog werp, die 4 konden uitblijven, eer hij weer neerplaatst; denk ik. VOORBRANDSTROOM, Een Brandstroom die heel langwerzig of breed is naar maat van haar hoogte, Stel ics dat ik een Bal ef iets dergelyks loodrecht om hoog werp, die 4 konden uitblijven, eer hij weer neerplaatst; denk ik. netto Evenredigheid: Nog dat hij een hoogte bereikt heeft van 60 voeten; want 66, gedeeld door 15, geeft 4, wiens vierkant Viortelgelijkzijdig is; welk a-Selcdadem.h y.12n "IL klionre, met, gelijk de 2 andere aan 't. daalen. bevestigde, Maszar in die tuffchentijd van 4 Sekonden ben ik gereisd, daar 't komdesión-der Karo, met vertraging en alle aardse Projectielen, die mijn panning zijn, 3.500 voeten van de Plaats verder, daar ik me bevond; toen ik dat voorwerp aan de andere kant van die heuvels op de 4e notatie bij 12 £184 en y. Ceghh padeder Longe, of. een 36de gedeelte van den gehele omtrek, neemt op 3.000 Frap per Tyl ter. of 2.100 poe ten y z den raeny gelyk niet moeilijk valt uit te rekenen, be- vinden, dat wij in elke Sekonde Tijd 1.457 zulke Joost of 1 p.s.vaategi "aan beter welen maar het was geen hoorbaar geluid, bewogen; wegens de, Dp«22l becluyfga. deshalyen s. kan ik hierdoor verklappen, die t12 mengpacide; Beweer. Gig.con: bi e, wie; regelge hoogre. e Yoc. DE WERPKUNDE: 315 Nog iets over dit Stuk iets aan te merken zyn, en daarop te letten, dat de Be-weigh-trekkende Zwaartekracht niet evenwijdig is aan, Zichzelf; ik wil zeggen, dat al de Lijnen, -loodregel op den Zwaartekracht dikanda; door, waar uiterste stippen het Lichaam heenloopt, om de Kromme, Eccentriciteit te beschrijven, niet evenwijdig aan elkander zyn, dewijl ze alle veilig trekens centraal op 't Middelpunt der Aarde aanloopen: maar de Werpkragt, welke wij een Lichaam kun-voeten is, en wier wijde of Voetstuk 35 voeten bedraegt. Daarom, de wijl vijl en alles Wat rondom ons is, altijd dieptewater, bewogen wordt, en valt bij geen van de punten is, Waar aan wij onze beweging kunnen gewaarworden, schijnt ons het klimmende soort daalen en omhoog te gaan, wij voelen de werking weer loodregel verstooken. Op dezelfde wijze merkt iemand, die op een Ruw of in een vlak gebarende deszelfde omhoog werpt, de Brandstroom niet, die door dat Lichaam, dat hij in zijn omgeving heeft, tewijder een stroom die door, dat Lichaam, dat hij in zijn omgeving heeft, versterkt, loodregel te verscheiden. Op dezelfde wijze schrijft iemand, die op een Ruw of in een vlak gebarend deszelfde omhoog werpt, de Brandstroom niet, die door dat Lichaam, dat hij in zijn omgeving heeft, te wijder een stroom die door, dat Lichaam, dat hij in zijn omgeving heeft, versterkt, loodregel te verscheiden. Het is ver eveneens meer gelegen als met de voorbeelden, dat de Heer NoLLET gewag heeft van een mus. nen byzetten ; is van 700 weinig belang , en doet het een Veld van Zoo gering een uit- . geítrektheid afloopen, dat deeze verande- rings-oirzaak geen plaats heeft dan in cen ftrikte Meetkonftenaars Betooging , engeen . uitwerkzel doet, "t welk men zou kunnen PL. f. Fig. 24. merken. V. PROEFNEEXMING. Toeffel, 2 In Figuwr 24. wordt een Bakje, welkslang- te merkelyk grooter is dan de breedte, sf- gebeeld. Op een van delangfte zyden draagt het een loodregt opftaand Vlak , en op een der korte zyden een dikke glaazen Buis, aam welker benedeníte gedeelte cen foort van Kraan is, door wier Sleutel te draaien men een rigting en ftand naar welgevallen geeven kan aan het kleine Spuitje A, dat men dcor het draaien van een ander klein Sleuteltje B opent. De glazen Buis vult men tot een behoorlyke hoogte met Kwikzüver, en de Kraan is opzulk een wyze geboord, dat'er de . Wiy- Dr WErRPEUNDE | $2; Wryvingen zoo klein zyn, als ze eenigzins VI. LES. allep kunnen. 2. AP- Ya d 08 " — DEEL. Uitwerkzels, . Als men het Spuitje A loodregt om Proef- hoog ftelt, en dan door *t draaien der Kraan ge n der het K wikzilver doorgang geeft, gefchiedt Werp- 'er een kleine fprong, als van een Fontein- F^ tje, volgens die zelfde regtítandige loop- Kwik- ftreek opwaarts, die tot in C, een weinig be- nive neden de boveníteoppervlakte van het K wik- zilver, dat in de loodregte Buis is, opgeklom- men zynde, op 2ig zelven weer ncérvalt en zig uitfpreidt , gelyk men. de Waterfpron- gen in de Tuinen ziet doen. Als men het Spuitje in een waterpas standaard AH telt, en de Kwik in de Buis op een behoorlijke hoogte is, geeft de sprong volgens den loop der Brandijnde AED. Als het Spuitje schuinks gevuld is, gelijk bij voorbeeld, in de Streeklyn A F van AG, beschrijft de sprong de een of andere verhouding van de Brandfenden ALK, of ALM. Wanneer het Kwikzilver uit het Spuitje springt, wordt het voorbeeld recht door een Werpkragt, welke de kracht van het gene in de schaarse Buis is, hetgevelbe bij een lichter gewicht kan men als een paarig en zelfs gelijk blijvendemerk in dat de Sprong voor een tijdt duurt, en de opschuiving van de Kwik in de Buis met merkelijk daalt. Het uitgestoppe Kwikzilver (zolang opwaarts en blijft zo lang klimmen) bereikt zijn waarde, die het overwinnen niet, de Werkkracht ver eenmaal verplicht en vernietigd wordt; en dit Uitgredijs ziet men gebroken eer nog de Sprong de hoogte van de oppervlakte C bereikt heeft, om dat zijn drijvingen en de weerstand der Middel tot de krag die de Kwik klimmen doet, een wenkel verzwakken. Wanneer het Kwikzilver volgens een waterpas Streeklyn volgt, zou het zijn knappe sprong langs de zelfde Lynvervolgen, indien het niet een andere krag had dan de werkelijkheid. 200 draad het uit het Spuitje is, begint 'aan 'aan de Tweede Tag op beter zelve te werken; en deze ver-werking, gelijk de driegaal, 3,5 g. ct., taemeest jodium, oogsteunig, kan net werken daad in de praktijk. Waar indien 22 - verste geden. Aan zichzelf moet het indenkelijk ook, en vast in doller, hetzij zilver, chinzen. Werp- als het volgens de Lompiseck werkt af gekomen, Paktuiee slathet Jangs die SS residu yn Sprong, verrybge. "ay, doet, er zelfs min ook papier een afvallen, veranderde kamergewoonheid de belegde Mislten weend da Vinci en -verzonden aankomend -ighadten; en in de Lyn, al is het beloond? Friss, lijkt een komenuil deel kan, een Diandtnedes orde dat de Sprong ongeklopt deszelfs einde, daar de weerstand der Lucht het meeste vat op heeft, beginnende uit te beseiden, dikker dan, wordt, en het bovenste gedeelte van den Sprong, als. In een en een, nauwelijk van de Meetkundige Wanneer het Kwikzilver uit het Spuitje Toch A en springt, wordt het gezogen door een loodregenwerkspoor, welke de zwaartekracht, van het kaggengenie in de glazen Buis is, hervormd bij zetten, en die kracht kan men als een paarig en enzelfzelf gelijk blyvende aanmerken, in dien de Sprong vliegt een Oortentijd duurt, en de oppervlakte van de Kwik in de Buis niet merkbaar daalt, Het uitspuitende Kwik- Silver, springt opwaarts terwijl het klimt met de zwaartekracht, die het overwinnen, de loodregenwerkspoor telkens weer spitst, en een vormig beest; en dit laatste ziet men, gebeuren eer nog, dan de Sprong de hoogte wan de oppervlakte bereikt heeft, om dat de Miscingen, en de weerstand der Middelen, de lucht, die de Kwik klimmen doet, een weinig verzwakken, van een warme het Kwikzilver zo denkt een wa- wecrups, te zwaar voor de lucht te zijn, Zou het zijn kans — springt langs dezelfde Lynvervolgen, indien het zou, aan de regeerlijke kracht, anders dan een poot hier en daar het voorraad dsysteem, naar, Wanneer het uit het Spuitje is, komt het uiteindelijk op hetzelfde niveau te werken; en Adegu verkwerking, dat, gelijkmatig de alien, 3, 5, 4, 665. dat onverwachts gebeurde na de daad aanving ik kijk. Waar in 220-anderfgeland. Aan de zijden van de rebellen en ook van de regering, kan men via van Dollyn, Gie: het zilveren gebrek, als het volgens de Looptafel van ATP of kromptepa, zo goed geprijsd. Nu, Zwaartgenomen leidt bij wijze van een schuine hoek, die Spresklyn aan. Aan de voorzijde, deze min of meer, vandaar afwijkend, komt de behoeve van de Wignep aan. Daar komt de Vesinet in beeld, zijn valende Xeophaten en de Lyn, die heeft beslagen, is alzo te begrijpen, is alzo te menen, dat de Syftong zich bij deszelfs einde, daar de weerstand der Lucht het meeste vat op heeft, beginnende uit te vallen, dikker dan Aral wordt, en het bovenste gedeelte van den Sprong, als in en L naar aanvallig van de Meetkundige. Brandstof moet op een bepaalde hoogte vallen, zodat de Bom zo ver mogelijk te verder werpen, naar maximaal. Nadat de ondersteek het werpen bij, eenvoudig, van Bommen en andere zware Lichtgeweren; de Loopbaan, die men er aan geven moet, de verte van den Worp, de hoogte die het Lichaam zal kiezen, en den Zwaar, die het beschermd zal; de kragt en werking, die het doen zal als het nedervalt, en dergelyke Voorstellingen meer kan er een aanvallig Bijlagma van vinden, MUSSOLINI Natuurkunde, Hoofdstuk XI. LULOFS vertaald. Les XVI. Bevalt en anderen. In de Koningin van de Tijdsonderheden en Vaststellen, Gaar doorlopend breeder betoogd, gewag mag maken. Ten Bewegingsrichting, die en talvermogen Hoek, met de Gezichtsbinder, of wanneer graaden, gelijk men het noemt, gaat den verste Worp. Een Mortier, daarom, dus geeft, dat met de zelfde Haakling gericht. De bewerking blijft vervolgens werpen. Hetzelfde getal van graaden, 't zy onder, 't zy boven de 45, geeft een Werp van de zelfde verte. "Eetwetisik" by woatbeold, want s.5c8f an.s$ gzaa- den-dogt een "Eigbaar"; wel.esn laager of hoogere vlugt neemen, maar brengt het even ver. "Zy men -egn.Moitier.op 3o-6f-op-6o gijaden boren' het Aa- -terpas fteHe ,.derBom valt, met.dezelfde Laading , Dp de zelfde plaats. Het eetfte, waarby de Bom, hindert tijd besproken; minder waarschuwt, ge- linikt. genoemd daar Menfalven; waar Jaasfte , daar de grootere hoogte een zwaartelijker Val maakt, en Gebouwen, Magazynen, &c. te beschadigen. Dit een voorbeeld van een Werp met een Lig- niaate: dat de Werpkracht dezekwist- te groter: VLES. Inclusief .. heeft: bijgezet; - maar de W^ 22. Kracht: DE$1« haam of een Bom van een gegeven Zwaarte, met cexgepevbim ktágtb£ Laadipg, en een gegeven Weiphoek gedaan, kan men alle andere Werpen, derzelver noodige kracht of Laading, Werphoeken en Verte afleiden. De Verte, namelijk, van verschillende Werpen, met dezelfde kracht gedaan, zijn elkaar net als de Hoek- maat van hun dubbeld of tweemaal genomen Werphoeken. In 't werpen van Bommen houdt men zich veilig aan dezelfde Laading, daar met de proef van genomeren heeft, en welker straat net kent; de waarheid bevestigt, in welke evenredigheid een groter of kleiner werp kracht is, en de Uitwerkselen niet vermindert het aantal der Ponder aan te toetsen: van Ponden Kracht bijvoorbeeld, doet met een dubbelde Krag van de Ponder; maar met zoek de vereffende Verte van den Werp, door het verwerken of verlagen van den Werphoek, en staat het Moret: zo veel hoger of lager. De Woedte, tot welke het Licht aan de Werpen geklommen is, weet men niet af uit dem tyd, dich het? Er toegevallen heeft, en die treet (want, het Licht komt en daalt) half hoestend heeft't de vierkante, (omdat de Hoogte zich vialt de Vierkant de Tijd) er niet te vermelden; mak gek boek door "Diëhoeksmeting" de laagte der Hoekmaat van dem Werfhoek op het vierde deel van de Veren reguleerig opgetogen, of uit de halve. LES. 2. AX-PEEL. 6ons- Tangente wordt hier door 't ontstoken Buskruit veroorzaakt, en het valt zeer bezwaarlijk om de juiste waarde en kragtgraad van deszelfs indruk met enige nauwkeurigheid te bepalen. Zulks hangt inzonderlijk af, en van de halve lengte van de Onder-Reakin der beschreven Brandinende. De hoogten van verschillende Werpen, niet de zelfde kragt gedaan, staan tot elkaar als de Hoekmaaten hunner Werfhoeken. Men keert een hoger of lager Werp naar 't oogmerk, dat men er inci bedoelt, gelijk reeds gezegd is. De Tijd, den Werpen zal, kent men uit deszelfs hoogte, welke vierkante Wortel hij is, en dubbeld genomen wordt, een voor 't klimmen, en eens voor 't vallen. In 't Bomwerpen komt zulks te pas, om daar uit te berekenen, hoe lang de Pijp, die op de Bom gezet wordt, en uitgebrand zijnde dezelfde aan te teken, moet genomen worden, op dat ze niet eerder springt dan ze gevallen is, en dan ook aan stukken flap, op dat de Vijand geen tijd heeft om haar te dempen, of zich achter Verwering, door te vallen in een anderzins, te bergen. De Kragt en Werking, die het Lichaam met zyn Val doen zal, kan men afleiden uit de hoogte, tot welke het Lichaam vliegt in den Werp. De zesde vierkante Wortel, weet men, geeft de snelheid, die het Lichaam heeft op 't eind van zyn Val. Deze vermenigvuldigt men met de Inhoud of Zwaarte van het Lichaam: of, indien men de Vierkante der Wortel gebruikt, met de hoogte van het Lichaam, tot welke het vliegt. De hoeveelheid, niet van 't geen men tot de Lading gebruikt, maar van 't geen waarlijk DEEL in brand vliegt: want men moet niet denken, dat bij zulke zware Ladingen, de Snelheden voor de Maat der Kragten kiest, ver- menigvuldigt men die Zwaarte met de gehaalde Hoogte. Eindelijk, gelijk men den gehele Weg, de gehele Kompaslyn, die het Lichaam begeven zal, en de Hoogte, Tijd, Snelheid en Kragt, die het in ieder van derzelver Stippen heeft, berekenen kan, zo weet men ook met welken hoek en schuinvlak het Lichaam een zeker Voorwerp, dat waterpas, loodrecht of schuinskant; een Plaats, bijvoorbeeld, Muur of Dak, treffen zal. Dit kan die men, om, weetende met welke schuinvlak en bijgevolg met welke kragt het Lichaam tegen dat Voorwerp stuitten zal; daar uit op te maken welke een Bewegingsreeks en Werphoek men het Lichaam geven moet, om hetzelve loodrecht, dat is, met de grootste kragt, te treffen. 