title: Annales Academici
creator: None
text: Dat i^ magnetiame en de eieotrieiteit op hanne henrt een aterken invbed ijp de etofmeeeHng uitoefenen ^ leeren insgdijkfi de dagelijksdiUB ondervinding an de (voideiiBgra van de praktische geaeeskunde van.,den iateren tijd. 232 I. VAN DEEN Dat l%gcha4m%hevDeg%ng de Btojwisaeling bevordert, wie is er wel, die dit Diet aanhoudend heeft hooren beweren en bij eigen ondervinding weet? Vergelijkt het uiterlijk van den zich steeds in beweging bevindenden man met dat van hem , die altijd een stiksittend leven leidt. Doorgaans verraadt het eerste eene krachtige, gezonde» het andere, in den regel, eene zwakke, ziekelijke stofwisseling. Ook eniele ligcAaamsdeelen kunnen van den invloed van het magnetisme der spieren op de stofwisseling getuigen. Het been, de arm, de hand, de vingers van den werkman en kunstenaar, die, naar den aard van den arbeid en de kunst , meer aanhoudend bepaalde bewegingen moeten maken , zijn ook beter g^voed en ontwikkeld , met andere woorden , daarin is de stofwisseling ook krachtiger dan in andere deelen. Daarentegen ziet men niet zelden die ligchaamsdeelen vermagerd , welke , geheel of gedeeltelijk , het vermogen om zich te bewegen hebben verloren. Om het meest treffende bewijs te hebben , hoe de spierbeweging op de stof- wisseling van invloed is , behoeft men slechts te letten op de vermeerdering of vermindering van den /lartslag , — dezen allervoomaamsten hef boom der stof- vidsseling , — naarmate de spierbewegmgen toe- of afnemen. Zoo is het getal slagen het minst, als men ligt, wordt iets meerder , als men zit, neemt nog meer in aantal toe bij het staan , en vermeerdert aanmerkelijk bij het gaan. Ja! de invloed van de zameDtrekking der spieren op de stofwisseling is zoo groot, dat hoofdzakelijk door haar verklaard kan worden het groote nut, dat de gymnastische geDeeswijze vaD oozeD tijd sticht. Wat den invloed van de electridieit op de stoftoisseling betreft , zoo kan mcD dezcD op verschilleDde wijze aaDtooDCD, maar iD het levend organisme slechts laDgs indirecten weg. 1®. WetcD wij, dat de electriciteit hare toerking uitoefent op het mag* netisme, de zameDtrekkiDg der spiereD» eD deze weder op de stof* wisseliDg. Hieruit volgt, dat de electriciteit middellijk vau iDvIoed is op de stofwisseliDg. 2^. Leert de prahtischegeneeshunde, dat door de aanweDding van electriciteit op verzwakte deeleD, vooral ledemateD^ de stofwisseling er iii wordt verbeterd, dat het zwakke deel ziJDe krachteD weder kan herioijgen. REDEVOERING. 288 S^ Bewijst de dagelijksche ondervinding , dat de appewektieid des i/eestea Yoordeeiig, neeralagtigheid enz. nadeelig op de stofwisse- Hng werkt Zonder nu iets naders over de natuur of geeteldkeid van den geeet in het midden te wilien brengen , omdat wij er niets van weten » zal toch niemand aarzelen, om aan te nemen, dat de hersenen de organen zijn, waardoor de werkingen van den geest zich openbaren, en dat deze wer- kingen van den toestand der hersenen afhankelijk zijn. De invloed, welk^ cpweiiende en verdoovende middelen op de hersenen, en dien ten gevolge op de werkingen van den geest uitoefenen, is een onwederlegbaar bewijs voor het hier in het midden gebragte. WiUen wij de werking der hersenen verklaren , dan zijn wij genood- zaakt, ze met die van de electriciteit te vergelijken. De snelheid, waarmede de bevelen, van de hersenen uitgaande, door de verschillende bewegingen van het ligchaam uitgevoerd worden, en waarmede de indrukken, door de zintuigen opgenomen, tot hen worden oveigebragt, kan met geene andere dan met die van de electriciteit vergeleken worden. Deze snelheid is geenszins afhankelijk van hoc^re geestvermogens, want wij vinden ze ook in zenuwelementen, die met de geestvermogens regtstreeks niets hoegenaamd te maken hebben , zooais in het ruggemerg , de zenuw* knoopen enz., terwijl ze zich bovendien bij dieren, die veel iager staan dan de mensch, even sterk, ja somtijds in veel grooter mate vertoont. De mensch onderscheidt zich vooral van de overige dieren door een veel meer ontwikkeld vermogen der hersenen» om zelfstandige bewegingen, zonder dadelijke hulp der zenuwen, te kunnen verrigten. Deze verrigtingen zijn af hankelijk van de meerdere of mindere ontwik- keling der hersenen in verhouding tot het ligchaam. Oelijk deze ontwikkeling bij de dieren veel lager staat, staat de ontwikkeling van den geest bij hen ook veei lager; maar ze kan hun» volgens mijn oordeel, geenszins geheei ontzegd worden. Wij kunnen de verecJUfneelen en de noerking van den geest waamemen, zonder dat wij hem kennen, even als wij de verschijnselen en de werking van de electriciteit waamemen, die wij ook niet kennen. Ze vertoonen zich voor ons slechts als krachten , die aan eene bepaalde stof gebonden zijn. 80 234 1. VAN DEEN Ik begrijp, dat men aarzelt» om aan te nemen» dat de werking van den geest identisch is met die van de electriciteit , maar desniettegenstaande zal toch ieder physioloog, bij emstig nadenken, moeten toegeven, dat ze steeds door electriciteit vergezeld wordt. / Indien derhalve de werking van den geest op de stofwisseling van invloed is, zooals de ervaring dit leert, dan is de werking van de electriciteit dit ook, en dit is het juist, wat ik wilde bewijzen. Ik moet hier nog met een woord spreken over de warmte en over het licAt, om den invloed aan te toonen , welken deze krachten cp de electHciteit en op het (door mij genoemde) magnetime uitoefenen. — Deze invloed komt duidelijk aan den dag, indien wij letten op het opwekkend vermogen, dat het heldere, niet te sterk werkende» licht en een gepaste Warmtegraad der atmospheer hebben op de stemming van den geest en op de werking der spieren. Wij gevoelen ons daarin in den regel veel opgewekter en bewegen ons gemakkelijker dan in eene te hooge of te lage temperatuur en in de duistemis, al zijn wij met den weg, waarop wij ons bevinden, nog zoo goed bekend. Maar bovendien , daar de warmte en het licht eenen zoo grooten iwloed cp de stof^Disseling hebben, zooals hierboven is aangetoond» volgt daaruit als van zelf, dat ze dezen invloed ook uitoefenen op de electricitdt en op het magnetisme» welke zoozeer van de stofwisseling afhankelijk zijn. Dat de electriciteit en het magnetisme op hunne beurt tot de warmtepro- ductie in het dierlijk organisme bijdragen, dit kan men ook genoegzaam afleiden uit hetgeen door mij is uiteengezet omtrent de afhankelijkheid, waarin de stofwisseling tot de gemelde krachten staat. TJit het medegedeelde ziet men reeds, dat verreweg de meeste der ver- schillende natuurkrachten zich in het organisme als in een' hring beioegen, dat uit de eene de andere kracht ontstaat en er door wordt onderhouden. Deze cirkelbeweging der krachten is voor het behoud van het dier een vereischte. Zij is het kenmerk van het individuele dierlijke leven, dewijl door het gemis van eene schakel aan deze zich in een' cirkelkring bewe- gende keten dit leven een einde neemt REDEV0ER1N6. 235 Na deze beschoawing van de nataurkrachten in het dierlijk organisme en van hare werking in het algemeen zal ik spreken over den invhed van de electriciteit op de atofwisseling in het bijzonder. Yan de nataurkrachten , waardoor het dierlijk leven in stand gehouden wordt» is er geene, die men zoo laat heeft leeren kennen, als de electrid* teit. Eerst sedert een twintigtal jaren zijn wij , na de onderzoekingen van MATTEUGci en Du BOis RETHOND , met dc electriciteit in het dierlijk lig* cbaam bekend. Ofschoon zij zonder de andere natuurkrachten in het organisme niet be* staanbaar ia, neemt zij daar toch eene eerste plaats in, en wel: l^. deunjl ze haren voornaamten zetel heeft in het zenuw- en apiersy' steem, — deelen, die het dier bij uitnemendheid kenmerken; 2^. omdat belangrijke stoornissen daarin meer van algemeene uitwerking zijn en het leven spoediger benadeelen dan die der andere krachten; 3^. omdat zij eene zoo voorname, zoo niet de voomaiamste^ rol bij de yeestesverri^tingen speelt, en 4^. omdat haar onmiddellijke invloed op de stojwisseling zoo buitenge- woon groot is. Het is deze iaatste stelling vooral, waarmede ik mij hier in 't bijzonder zal bezig houden. Over den invloed der electriciteit op de stofmsseling heb ik reeds hier- boven gesproken, maar slechts om er op te wijzen, dat men langs mid^ deUiJken weg kan aantoonen» dat ze aan de stofwisseling in het dierlijk Uffchaam bevorderlijk is. Thans zal ik trachten te bewijzen» dat zij ook buiten het liffchaam de stc^en op gelijke wijze omzetj, als dit in het lig- chaam geschiedt, waardoor haar onmiddellijke invloed op de organisohe 8t(^wisseling , naar ik meen, duidelijker wordt aangetoond. Indien men van stofmsseling in het dierlijk organisme spreekt, verstaat men daaronder eene omzetting van stof in scheikundige zamenstelling, met of zonder organische vormverandering. Deze vormverandering noemt men morphologische ontwikkeling. De scheikundiffe omzettingen kunnen namelijk zonder organische vormont* wikkeling plaats hebben , maar deze laatste niet zonder verandering in schei- 30* 286 ^ I. VAN DEEN kundige zamenstellmg , want er bestaat geen deel van het ligehaam, — hoe klein dan ook, — dat, bij verschil van kenmerkenden vorm met em ander deel, er in zamenstelling gebeel mede overeenkomt. De organische wmveranderingen behooren in gezonden toestand bijna alle tot de zoogenoemde progressive metamorphose. Zij konnen namelijk dienen , om integrerende deelen van het ligcbaam uit te maken. De uitslai- tend scheikandige veranderingen zijn bestemd, om ten eerste de ver* branding en voeding te onderhouden, ten tweede uit het ligchaam te worden verwijderd als eindproducten. Nu heeft de ondervinding van den laatsten tijd ona geleerd, dat deze omzettingen, die men tot hiertoe alleen aan de werking van het levend organisme heeft toegeschreven , ook voor een gedeelte » door den invloed van de eene of andere kracht, buiten het ligchaam kunnen tot stand komen. De invloed, dien de eleciriciteit in dit opzigt uitoefent, is vooral hoogst opmerkelijk. Er zijn namelijk stoffen, waaruit, door den uitsluitenden invloed der electriciteit, dezelfde producten ontstaan, als zij teweeg brengen, indien ze in het ligchaam aan dierlijke stofwisseling worden blootgesteld, — En dit is niet alleen het geval, — voor zoover ik tot hiertoe gelegenheid heb gehad te onderzoeken, — ten opzigte van zeer yele enkelvoudige stoffen, zooals van organische zuren, zouten, aIkaIoiden,enz., maarookten aanzien van meer zamengestelde stoffen, b. v. van eiwit, lijm, enz. Komen orffaniscAe, geene eHhetof houdende zuren, aan ci niet aan basen gebonden, in het dierlijk ligchaam, dan verbranden ze daarin, gelijk men het noemt, en, zooals door bekwame en geloofwaardige physiologen is aangetoond, — tot koolzuur en water. Dit geschiedt insgelijks, vol* gens mijne onderzoekingen ^) , als men de electriciteit buiten het ligchaam er op laat werken. Worden zekere stiketofhoudende stoffen, hetzij ze al of niet voedings- middelen zijn, in het ligchaam gebragt, dan verbranden ze daarin tot >) Zie bet Deensch tijdscliriit: ^BibUoilkeh for Loger^' Jan. 1861, blads. 1—71 en iV^f- Serlandich iiidBchrift voor genee»hmdigen 1861. REDEVOERING. 287 stikstQfhoadende eindprodacten , zooals ureum, allantoin, enz. ^). De elec- triciteit heeft op deze stoffen dezelfde uitwerking buiten het ligchaam. — Zoo wordt acidum urictm, in het ligchtfam gebragt, in gemelde stoffen, namelijk in nreum en allantoin omgezet» terwijl hetzelfde plaats heeft, in- dien deze atof aan den invloed van de electriciteit wordt blootgesteld *). Het dierlijk ligchaam prodaceert uit lijm, alsmede uit fffycin, ureum; ook de electriciteit doet dit '). Op het zoozeer zamengesteld hoendereimt heeft de electriciteit een hoogst merkwaardigen invloed/ omdat daardoor niet alleen de bovengenoemde eind* producten, ureum en allantoin» worden voortgebragt» maar ookstoffen, die van eene progressive en vorm-ontwikkeling getuigen» zooals cellen en vezelstof ^). Bij deze voorbeelden omtrent de werking van de electriciteit op dierlijke stoffen zal ik nog twee voegen, om te doen uitkomen, welk licht eenige hierdoor verkregen resultaten beginnen te verspreiden over zaken, die vroeger zoo duister waren. Door fflycerine, een bestanddeel van vet, weken achtereen met zekere dierlijke organen onaangeroerd te laten staan, verkreeg bebthelot, in 1859, uit eerstgemelde stof suiker. Deze uitkomst baarde overal groot opzien, omdat niemand ze verwachtte, en was ook de eerste drijfveer, die mij bewoog» om de electriciteit op gemelde zelfstandigheid toe te passen. Met welk gevolg? — In weinige minuten kon de suiker, waarvan de ^) Zie de boven aangehaalde tydschriften. *) Nederlandeck tydickri/t voor geneeskimde 1860. Ook uit aUantciin heb ik door den constanten electrischen stroom ttreum zien ontstaan. De uream-ontwikkeling uit pisznar ge- schiedt door de electridteit reeds na verloop yan 10 minuten. *) In lateren tijd heb ik ook met tanrin proeven genomen en yerkreeg daarait insge^jks ureum tege^jk met vioaeehmur, — Kreaiiimney aan den oonstanten stroom blootgesteld, geeft ook ureumy maar bovendien een zuur, dat ik nog niet ken, en kristallen, die in rorm ge- heel overeenkomen met ZtfKm-kristallen. Werd leadn zeer langen tijd aan de werking van de electriciteit blootgesteld , dan ontstond hieruit evenzeer nrevm. *) Sijer-dooijer met constanten stroom geeft, rolgens mijne latere waarnemingen, dezelfde producten, en bovendien op leuein geljjkende kristallen. Uit cMeine en niereneelfatandigkeid kan op deseifde wijze ureum worden gevomd. 888 l. YAN DEEN vorming uit glyceriDe eerst zooveel tijd en moeite had gekost, doidelijk worden aangetoond ^). Hierdoor werd de weg gebaand tot eene ^roote reeks van proefhemin- gen, waardoor ik overtuigend meen bewezen te bebben, dat het vet door de glyoerine, die het steeds bevat, eene der voomaamste bronnen van sui« ker in bet dierlijk ligchaam is, — een feit, dat en in diaetetisch en in physiologisch opzigt als zeer belangrijk mag beschouwd worden. Dezelfde uitspraak meen ik te mogen doen omtrent een ander resul- taat, door de electriciteit verkregen, dat ik hier ook zal mededeelen. Wendt men de electriciteit aan bij coffeine, een stikstofhoudend bestand- deel der koffij , dan ontstaat daardoor ureum. Deze ureumvorming brengt voorzeker de coffeine ook in het ligchaam teweeg> hetgeen ons aantoont, dat in de koffij een verbrandin^mcUeriaal aanwezig is, dat de behoefte aan andere verbrandingsstoffen , die alie voedingsmiddelen in de eerste plaats bevatten, eenigzins vermindert, — eene omstandigheid , die rekenschap geeft van het bekende feit, dat het gebruik van koffij de behoefte aan voedsel eenigzins tempert , welke ervaring vooral het vrouwelijk geslacht der min* vermogende klasse gelegenheid heeft te maken *). Dat de electriciteit bij dezra scheikundigen invloed, dien zij op de stof* fen uitoefent, ook verhinderen moet^ dat zeinde^^o»^M^dfWix^overgaa&» was ligt te veronderstellen , en de ervaring heeft deze veronderatelling ten voUe bevestigd^). — Hierin meen ik een voldoenden grond te vinden» ') Zie NederUmdsch t^d8chr\ft voor geneeahmdigen 1860 , HolUmdiiche BeUrdge van DONDBas en BBRLiN III, blz. 61 en JJge%hr\fl for Loger 1861. — Men heeft onlangs de bewe* ring, dat uit glycerine suiker wordt gevormd, van verschillende z^den bestreden. Dit heeft n^j aanleiding gegeven, deze zaak aan een nieuw onderzoek te onderwerpen. De resultaten hoop ik spoedig mede te deelen , en daarbij aan te toonen , dai de ingebragte bezwaren alechta eMjnbaar, niet in wezenlijkheid gegrond zijn. ^) Theobronien geefl met den electrisc^hen stroom insgelijks ureum. ') Indien men in ti^ee verschillende glazen gel^ke hoeveelheden eiwit doet en den in- houd van het eene glas weken achtereen i^iu den constanten electri^chen stroom blootstdt, dan. zal daarin de gewone oniHnding niet plaats grijpen , terwyl dit wel het geval is met den inhoud van het andere glas, waarop de electriciteili l}eeft,^ewerkt. REDEVOERIPfG. S39 om aan te nemen , dat de electriciteit de voornaamste , zoo niet de eenigste kracht is, die de ontbinding in het dierlijk ligchaam verhindert en hier- door ook als de eerste factor van het dierlijk leven kan beschouwd worden. Ofschoon ik het onderzoek omtrent dit onderwerp nog slechts beschouw als zich in de geboorte bevindend, zouden hier nog zeer vele voor- beelden kunnen worden aangehaald van den invloed der electriciteit op de stoffen buiten het ligchaam, welke geheel overeenkomt met den invloed, dien het levende organisme daarop heeft. — Ik zoude dan echter te veel in bijzonderheden moeten treden, die.voor een beknopt betoog niet ge- schikt zijn, en die U, M. T. I misschien ook te veel zouden vermoeijen. Ik vlei mij evenwel , dat het hier in het midden gebragte ^ in verband met hetgeen ik in het eerste gedeelte mijner rede heb aangetoond, toereikend is^ ten einde te doen inzien, dat atte natuurkrachten in het dierlijk ligchaam gezamenlijk werkzaam zijn, om het leven te onderhouden, en dat de rol, die de electriciteit er bij vervult, eene zeer opmerkelijke en hoogstbelang- rijke is. Deze zamenxoerking van aUe natuurkrachten, alsmede de belangrijke pbats, die de electriciteit er bij inneemt, kenmerken juist het leven van het dier en van den mensch. In de plant zijn ook de beweging, het licht, de warmte eu de schei- kundige krachteu werkzaam. Maar eene kracht, welke met die van het magnetisme der spieren> zooals ik hare zamentrekkingskracht noem, kan worden vergeleken, bestaat er niet. De oorzaak der lewegingen, die men in de planten waarneemt, door den invloed van licht, temperatuur, aanraking, enz. , schrijven de meest uitste- kende planten-physiologen van onzen tijd toe aan den inwendigen bouw , aan de gesteldheid der cellen van de planten, aan scheikundige processen en aan de zoogenaamde diosmose. Er zijn bovendien in de planten geene elementen, die met de spieren of zenuwen eenige overeenkomst hebben. De schijnbaar willekeurige bewe- ging der zwermsporen of zoosporen heeft men nog wel niet kunnen ver- klaren, maar men weet met zekerheid, dat deze haren grond niet heeft in eene gesteldheid, wdke met die van eeoig dier analoog is. 240 I. VAN DEEN Men heeft wel beweerd, dat in de planten electriciteit aanwezig is; maar dit is ook sterk tegengesproken, — en, zoo ze zich er ook in mc^ bevinden, waarvoor wel eenige waarsehijnlijkheid bestaat, dan ia ze er voorzeker in zeer geringen graad in aanwezig, terwijl nergens meer electriciteit wordt gevonden , dan in het dier en in den mensch , bij wien ze de aUervocmaamte voorwaarde van het leven is. — Als een be* wijs hiervoor wil ik nog aanvoeren, dat de hartslag eenigen tijd kan nit- blijven, zonder dat het leven wordt uitgebluscht , want de in het ligchaam aanwezige electriciteit kan dezen weder opwekken. Is echter de electri- citeit uit het ligchaam verdwenen, dan is het leven voor altijd vernietigd. De oorzaak daarvan is wel hierin gelegen, dat de electriciteit niet alleen bij de verrigtingen van de hersenen, zenuwen en spieren, met andere woorden, bij die van den geest» bij willekeurige en andere bewegingen werkzaam is, maar, — zooals ik meen te hebben aangetoond, — ook de stofwisseling zoozeer beheerscht, en de gewone ontbinding tegengaat. Na hetgeen hier uiteengezet is ziet men, dathetniet noodig is de levens* verschijnselen te verklaren door zijne toevlugt te nemen tot de zooge* noemde t/levenehracAt^*' een woord, dat hoegenaamd geene beteekenis heeft, en dat tot de menigvuldige woorden behoort, die men in den regel bezigt, in den waan, alsof men iets heeft verklaard, dat voor ver- klarmg niet vatbaar is , of dat men wegens gebrek aan kennis en onderzoei niet in staat is te verklaren. Wil men het woord /r levenskracht"" gebruiken als eene uitdrukking, die al de genoemde, in het organisme werkende krachten in zich bevat, dan kan niemand daar iets tegen hebben. «— Maar als zoodanig wordt dit woord niet gebruikt. In de beteekenis, waarin het doorgaans gebezigd wordt, is het niets dan een klank. Doch terwijl de natuuronderzoeier zich beijvert, om» waar het slechtB mogelijk is, de wetten der natuur te leeren kennen, zal er steeds, ja, tm eeuwigen dage, zeer veel voor hem verborgen blijven. — Zoo luUen wij wel nimmer de wetten leeren kennen , die de verschillende vormen van REDEVOERING. 241 de dieren en planten en hiinne organen bepalen, evenmin als die, waar- van de vormen der delfstoffen afhangen. Wij zouden op de vraag, daaromtrent gedaan, wel kunnen antwoorden, dat in de kiem of het zaad van elke plant^ van elk dier de atomen der stoffen zoo zijn zamengevoegd , dat ze zich slechts in eene bepaalde rigting en binnen bepaalde grenzen kunnen bewegen ; maar door zoodanig antwoord zouden wij slechts onze onkunde willen verbergen. Beter is het, ronduit te zeggen: wij weten het niet^ evenmin als wij weten, waarom in de eene stof de eene, in de andere eene andere kracht hoisvest. Er zijn ei, welke meenen^ dat zij juist voor de genoemde duistere zaken een' sleutel ter verklaring hebben gevonden, indien zij het zoo even door mij aangehaalde woord // levenskracAt ,'' of ook wel f/vormkracAi'* Dat door het eerste woord niets wordt opgehelderd, dat het slechts een klank is, daarvan heb ik reeds boven gesproken. Hetzelfde geldt ten aan- zien van het woord //vorm&racit" Dit woord geeft van de organische vormen geene rekenschap, omdat wij de menigvuldige, scheikundige , plaatselijke en andere verhoudingen der stofdeelen tot elkander, waarnaar de verschillende vormen zich regelen, niet kehnen. De phymhog mag zich bij zijn onderzoek slechts bezig houden met hetgeen door waameming voor hem toegankelijk is. — Hij mag zich van den hem hierdoor voorgeschreven weg niet laten afbrengen door ijdele klanken, die niets verklaren, maar die zijn oog met eenen nevel omgeven en hem verhinderen de grenzen te leeren kennen, welke tusschen het door waameming bereikbare en het niet bereikbare zijn afgebakend. Hij mag^ ik herhaal het hier ten slotte, zich niet laten afschrikken door de beschuldiging van materialime, waarvoor weinige physiologen van onzen tijd gevrijwaard zijn» te minder» omdat het wezen van materia- lisme -^ in de beteekenis, waarin men het woord bezigt» — volgens mijne overtuiging, gelijk reeds boven is aangeduid, niet bestaat. Immers dewijl men moet aannemen, dat al de in de natuur zich openbarende kr^cht in de stof is gelegen, kan toch wel geen denkend wezen daardoor tot het besluit worden geleid , dat deze stof met de zich daarin bevin* dende kracht uit zicA zelve ie ontstaan , geenen oorsprong, geenen schep- 81 242 I. VAN DEEN REDEYOERING. per he^. -~ Het bewijs daarvoor te willen leveren, zonde onzinnig zijn, dewijl het onderzoek daamaar boiten het bereik van het menschdijk ver- stand ligt, even als het dwaas is, te willen beweren, dat de Schepper de eenmaal vastgestelde natnurwetten moet veranderen, om zijne almagt aan het menschengeslacht te openbaren ^). IK HEB OEZEGD. ^) Deze redevoering is gehouden in October 1861 , met aanteekeningen voorzieQ en ge- drokt in Jvi^ 1863. VOLKSHUISHOUDKDNDE M BEGT8WETM8CHAP. INWIJDINGSREDE, UIT6ESPR0KEM DOOB M\ B. D. H. TELLEGEN, £U DE AANVAAEDINQ ZIJNER BETREKKING ALS HOOGLEERAAR IN DE EACULIEIT DER REGTSGELEERDHEID AAN DE HOOGESCHOOL TE GRONINGEN, OP DBN 20*«« DECEMBER 1860. 31* EDEL 6R00T ACHTBARE HEEBEN CUBATOREN DER GRONING- SCHE HOOOESCHOOL. WELEDELOESTRENOB HEER, SECRETARIS YAN HET COLLEOIE VAN CURATOREN, H006GELEERDE HBER, RECTOR MAGNIMCUS, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE YEBSCHIL. LENDE YAKKEN YAN WETBNSCHAP, ZEER OEACHTE AMBT- GENOOTEN, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BBSTUUR YAN DIT OEWEST BN YAN DEZB STAD £N DB HANDHAYING DES RBGTS IS TOBYERTROUWD, yrELEERWAARDB HEBREN, LEBBABEN DEB GODSDIENST, WELEDBL ZBEB GELEEBDE HBEBEN, DOCTOBEN IN DE YEB- SCHILLENDE FACULTBITEN, AANZIENLUKE SCHARE YAN JONGELINGEN, DIB U AAN DBZE HOOGBSCHOOL OP DE WETENSCHAPPEN TOBLEGT, GIJ ALLEN YOORTS YAN WELKEN BANG OF STAND, DIE DBZB PLBGTIGHEID MET UWE TEQENWOOBDIGHEID YEBEEBT, ZEEB GEWENSCHTE TOEHOOBDEBS ! Geplaatst in de &culteit, waaraan de studie der regtswetenschap in haren geheelen omvang is toevertrouvrd , is aan mij tevens opgedragen het onder- wijs der volkshoishoudkonde. Gewigtige wetenschap, zij, die de wetten leert kennen, waamaar de stoffelijke goederen, noodig ter vervulling van 's menschen veelvuldige en veelzijdige behoeften, worden voortgebragt en tnsschen de menschen verdeeld! Waarom echter — die vraag rees bij mij op — waarom heeft de wetgever gewild, dat aan de regtsgeleerde faculteit dat onderwijs verbonden zoude wordenP Bij den eersten oogopslag toch zoude het schijnen, alsof tusschen deze wetenschap en die des regf» geen 246 B. D. H. TELLEGEN of weinig verband bestoDd. De regtswetenschap leert ons de vervlogene en bestaande inzettingen kennen; zij speurt na, welke regten en pligten er bestaan tusschen burger en burger , staat en onderdaan , volk en volk. De taak harer beoefenaren in het maatschappeli|k leven bestaat hoofdzakelijk daarin, dat zij elk bijzonder geval, waarvan het menschelijk verkeer er duizende en duizende oplevert en waarvan geen enkei gelijk is aan het ander^ brengen onder den regtsregel , waartoe het behoort. De volkshuis- houdkunde of leer van den rijkdom daarentegen heeft tot onderwerp den mensch geplaatst in den maatscbappelijken toestand in- en tegenover de natuur^ en beschouwt hem in zijn streven naar het bezit van stoffelijke goederen. Zij leidt uit de meoschelijke natuur de redenen af , die den mensch doen verlangen naar die goederen , en toont aan en ontwikkelt , hoe en op welke wijze die redenen 's menschen handelingen bepalen. Om dit te kunien doen, moet zij bekend zijn en met de wetten van den menschelijken geest^ en met de wetten van de stof; want eerst uit beider verband trd^t zij hare gevolgen. Dat de mensck zoowei om te leven , als ter zijner ontwikketing , behoefte heeft en behoefte gevoelt aan voedset, kleeding, deksel en zoo veel meer; <)at ter verkrijging vm dat alles de arbeid des nieBscheii noodzakelijk is; dat zonder werktuigen^ grondstoffen, m:et een woord zonder kapitaal^ de Toortbrenging niet kan plaats hebben; dat, om dat kapitaal, te bekomen, het noodig is, dat niet al het voortgebragte verteerd, maar in het voor- gaande jaar voor het volgende, door het eene geslacfat voor het andere gespaard worde; dat de arbeid zouder de hulp van de natuur en hare krachten niets kan uitrigten, en dus de kennis daarvan een hoofdvereischte ifl; dat om te arbeiden en om te sparen, er een prikkel moet zijn voor de meDschenj welke in eene vrije maatschappij gelegen is in de zeker- Jfteid, dat de vruchten van den arbeid en die van het sparen, aan bem die arbeidt, of hem die spaart, ten deel zullen vallen; dat fiiet ieder mensch , en niet elk volk alles kan doen , maar het werk tusschen de men* SGben en volken te verdeelen is, en dat de ruilingen en de noodzakelijkhdd van een ruilmiddel hiervan een gevolg zijn; ziet daar zoo vele stellingen, waarop ten deele het gebouw der volkshuishoudkunde is opgetrokken, m welke hetzij 6f uit 'smenschen natuur, zoo als zij zich openbaart in het « REDEYOERING. 847 maatfichappelijk leven, 6f uit haar, in verband met de wetten der stof , eijn afgeleid. Hoewel nu de beoefenaar dezer wetenschap verkeerd zoude doen , met het oog te sluiten voor de geschiedenis , daar ook uit haar de menschheid gekend wordt^ zoo blijft het desniettemin waar^ dat hij zich niet bezig houdt met hetgeen de menschen gedaan en gedacht hebben^ dan alleen, voor zoo ver deze kennis hem diep^ kan doen indringen in 's menschen natuur , in het streven der menschelijke maatschappij naar het bezit van rijkdom en welvaart ; terwijl de regtswetenschap daarentegen zich hoofdzakelijk bezig houdt met hetgeen de menschen voor regt gehouden hebben of nog houden. De beoefenaar der volkshuishoudkunde is in zijne besiuiten door niets gebonden, dan door de resultaten^ getrokken uit den menschelijken geest en de stof in haar onderling verband; de regtsge- le^de is gebonden door het bestaande ot bestaan hebbende regt. Rij , die wil beoordeelen , in hoe verre het bestaande regt bevorderlijk of nadeeiig is voor de algemeene welvaart; hij die wil nagaan^ in hoe verre het moet worden gewijzigd en verbeterd, — voor dezen moet de volks" hui&houdkunde geen gesloten boek zijn. Ik heb gememd, dat het voor deze gelegenheid niet ongepast zoitde ziJQ, tot n te spreken over het verband» hetwelk tusachen de regtswe- tenschap en volkshuishoudkunde bestaat, en eene zwakke poging te doen^ om dat verband in 'Cenige bijzonderheden in het Ucht te stellen, Moge uwe welwillende en verschoonende aandacht mij daarbij vergezellen. 248 B. D. H. TELLEGEN Het regt van eigendom maakt de kern ait vair dat gedeelte van het pri- vaatregt, betwelk de stoffelijke goederen tot onderwerp beeft. Hoewel na de begrippen over den eigendom — zoo als zoo veel — van de Romeinen tot ons zijn gekomen^ zoo zal wel niemand — ook niet de grootste be- wonderaar van bet Romeinscbe regt — - meer beweren, dat het daarin zijne regtvaardiging vindt. Het is op wijsgeerig gebied aangetast en verdedigd; met velerlei redenen beeft men het van de eene zijde trachten te onder- mijnen, van de andere zijde te bandhaven. In vroegeren tijd, toen men» overeenkomstig de wereldbeschouwing dier dagen, datgene als het nataur- regt bij uitnemendheid beschouwde, wat in den aanvang bestaan had of bestaan zoude bebben, was ook het denkbeeld algemeen» dat gemeen- scbap van goederen^ als het eerst bestaan hebbende^ en niei de bijzondere eigendom^ overeenkomstig het natuurregt was. Zoo op het voetspoor van anderen onze groote de groot» ^) die weder door velen werd nagevolgd. //Daar/' zoo spreekt hij ongeveer» //daar die gemeenschap zoowel van de bestaande goederen als van de vruchten, niet meer in overeenstemming was met den toestand des menschdoms, nu het en zijne eenvoudigheid had verloren, en in liefde en regtvaardigheid qphteruit was gegaan, is de bijzondere eigendom ontstaan, welke geacht moet worden te berusten op eene tusschen de menschen te dien opzigte geslotene overeenkomst." Die overeenkomst was echter niets dan eene fictie, en zij ligt naast hare twee- lingzuster, het maatschappelijk verdrag, thans begraven. Anderen^ zoo als MONTESQUiEU ^) , hebbcn den grond van den eigendom gezocht in de wet. Maar is er wel een wankelbaarder grondslag dan dezeP De eigendom, zegt hij, berust op de wet. Maar welke waarborg is er, dat de wet van heden ook die van morgen zijn zalP De grond moest juist aangegeven wor- den , waarom de erkenning van den eigendom in de wet dient te worden op- genomen. Kan de kennis van de wetten der volkshuishoudkunde geen be- ter steun geven aan den eigendomP Waarom arbeidt men? Waarom spant men zich inP Omdat aan het einde van die inspanning eene beloo- JnB Belli ac Pao. 11, c 2. { 2, Mare liberam, c. Y, Inleidiiig II, dl. 3. >) Eaprit des Loiz XXYI, ch. 16. REDEVOERING. 249 ning ligt. De mensch, waar het de voortbrenging van stofifelijke goederen geldt, wordt gedreven door zijn eigenbelang; hij zoude — ik spreek hier in 't algemeen — niet werken, wanneer de vruchten van zijnen arbeid niet hem en de zijnen zouden toebehooren. Waarom spaart raen? Waarom wendt men de producten van vroegeren arbeid aan tot nieuwe voortbren- ging? Waarom vormt men kapitaal? Omdat die handeling beloond wordt. Wie zoude besparen hetgeen hij bezit, wanneer hij de zekerheid had, dat zijn regt op die besparingen niet zoude erkend worden, dat hij daarin tegenover geweld en roof niet zoude worden gehandhaafd? Zoo lang de menscben dus menschen blijven — en wij handelen alleen over menschen en menschelijke maatschappij — zal de eigendom noodzakelijk zijn, waut zonder hem geen arbeid, geen sparen, geen vooruitgang, geene welvaart. Of meent men misschien , dat de Economische wetenschap geen heil kan brengen, dan alleen wat betreft den eigendom van roerende goederen» en niet voor de onroerende goederen, voor den bodem, die niet door men- schenhanden gemaakt is, maar van nature bestaat en zijne waarde uit zich- zelven ontleent. En toch is de bodem ook langzamerhand in de beschaafde maatschappijen een onderwerp van bijzonderen eigendom geworden. Zal het antwoord dan niet dit zijn, dat wel de bodem van nature aanwezig is^ maar dat ook in de meeste gevalien de mensch door zijnen arbeid er van gemaakt heeft, wat hij nu is; en dat niemand zich met noeste vlijt op de ontginning en verbetering van dien bodem zoude toeleggen, zoo hij niet wist, dat het voordeel voor hem en niet voor een ander zal zijn? tfZeUs de minst ontwikkelde landbouw veronderstelt grondeigendom, althans tus« schen den ploeg en de zicht.'' En wat dan in eene beschaafde en ont- wikkelde maatschappij , waar vermeerdering van bevolking noopt» en ver- meerdering van kennis in de gelegenheid stelt , steeds meer producten van den bodem te trekken, en waar men en door aanwending van kapitaal, en door verstandige toepassing der natuurkracht , dat alles bewerkt? Wie zal land ontginnen, zoo hij weet, dat een ander daarvan de voordeelen zal plukken? Uit het oogpunt van de voortbrenging van de stoffelijke goederen is alzoo de grondeigendom nuttig, ja noodzakelijk ! Mijne rede- nering is dus deze. Ik begeer niets te kort te doen aan de waarde van het natuurregt; kan het de instelling van den eigendom onder de men« 82 950 B. D. H. TELLEGEN 8chen regtvaardigen , me zou bet wraken P Bij den strijd echter , die (^ dat terrein gevoerd wordt, zoek ik steun in de volkshuishoudkunde , die leert en aantoont, dat de bijzondere eigenddm in overeenstemming is met de natuur des menschen; dat hij voor de voortbrenging nuttig en noodig is ; en dat hij , aangezien men om goederen te hebben , die eerst moet ^voortbrengen , ook voor de maatschappelijke welvaart de eerste en sterkste hefboom is. Wij erkennen alzoo het regt van eigendom, en het is voor ons, uit een economisch oogpunt, voldoende geregtvaardigd. Kan de volkshuishoudkunde het nu laten varen , of moet zij er zich nog verder mede bezig houdenP of zai de civilist haar kunnen terugMrijzen met het beweren, ddt, moge al de volkshuishoudkunde eenig licht kunnen verschaffen over het beginsel, waarop het regt van eigendom steunt, of althans de noodzakelijkheid daarvan in 'tlicht stellen, daarentegen de ontwikkeling van het begrip van eigendom alleen op het zuiver juridieke gebied te huis behoortP Het regt van eigendom, zegt men, is het regt, om over eene zaak op de volstrekste wijze te beschikken, en haar van elken houder terug te vorderen. De ontwikkeling van dat denkbeeld be- hoort aan de regtswetenschap en zij roept den Economisten toe: non tali auwiliol Is die bewering bij eene grondiger beschouwing echter niet voor tegenspraak vatbaarP Is dit vooral daar niet het geval, waar wij de vraag behandelen , hoe en op welke wijze wij eigendom verkrijgen ? Het is waar, omdat wij onze denkbeelden over eigendomsverkrijging hoofdzakelijk van de Romeinen ontvangen hebben , zoo zeggen wij het hun na , dat wij eigendom verkrijgen door toeeigening (occupatio), natrekking (accessio), vormverandering (specificatio) , wanneer wij de zaak zonder tusschenkomst van een derde beko- men ; of door andere middelen , levering , erfopvolging , wanneer wij haar van den vorigen eigenaar, hetzij bij het leven, hetzij na doode ontvangen. Ik erken, dat de groote Romeinen van die dagen nog steeds onze bewon- dering opwekken, wanneer wij hunne schriften lezen, wanneer wij zien, hoe elk bijzonder geval hun als van zelf den daarop passenden regtsregel voor den geest brengt , en hoe zij bij elken regtsregel op de toepassing lettea; en wanneer wij daarmede vergelijken , hoe zeer onze regtsstudie zich dikwijls in abstractien oplost en er niet zelden Btrijd is tusschen de theorie en het leven; -— wanneer wij onze aandacht vestigen op hun meesterschap over BBD£yOBRIN& 251 6% kaal, op het kdrnacfatige , joiste en (}porschijflieii(}e huQjier uitdrukking^ en dawmede vaisgelijkea, hoe gebrekkig en aqhteboa wij dat werktaig oDzer gedachten hanteren; ^ wanneer wij sieni, met welke scherpzinnig;* heid zij uit teatament of overeenkomst de bedQeling der partijen ontwik- kelen^ of den invloed van dwaling, arglist of geweld op de handelingen der menschen nagaan. Wij staren met bewondering op hunne leer over bezit en bezitregt, dat mommentum aere perenniua, zoo als het door de 8A viQNT uit hunne schriften is opgetrokken. En met het oog op dit alles , en zooveel meer , zal ik het dan ook niet betreuren , dat ons regt boofd- zakelijk op hunnen bodem gegroeid is en beaam ik volkomen, dat ook op dit oogenblik de regtsgeleerde nog ter schole moet gaan bij de groote Romeinen van die dagen ; en geene regtsstudie , welke dien naam verdient^ mogeUjk is, zonder grondige beoefening van het Bomeinsche regt. Maar van de andere zijde moeten ook wij niet vergeten» dat ons veel helde^ ea duideUjk is geworden, wat in die dagen nog in 'tduister verscholen kg. Zij rekenden het niet beneden zich Ucht te zoeken bij de wijsgeeren. van vroegeren en lateren tijd ; zoo papinunus ia*^onze maatschappij had ge- kefd, ik gis, dat de werken van adam smith in zijne boekerij niet zou-^ den hebben ontbroken. Hunne opvatting over de nuddelen van eigen* domaverkrijging zoude anders geweest zijn. Bij de Romeinen, waar niet alleen de nijverheid niet in eere was; maar bij wie ook het denkbeeld nog geen wortel had geschoten, dat de arbeid dea menschen eigenUjk dQ waarde aan de zaken geeft, en da^t zij naar de meerdere of mindere ar^ beidskosten tegen elkander worden verruild, en dat hij, die de waarda aan eene zaak had gegeven of doen geven» er de meeste aanspraak op had , bij de Romeinen werd op den arbeid ala ratio of middel van eigen* domsverkrijging weinig of niet gelet. Waar het niet de vraag was of men defwaiie/, dat is van een ander, eene zaak had bekomen, maar regta< streeks zondbr tuaschenkomst van een derde, daar stonden de toeeiffenin^ cn de. naireiiinff boven aan. De eerste ia in onze maatschappy op den aehtergrond getseden. Bijna alle zaken hebben thans een eigenaar, aUeea de vreedzame hengelaar en de vurige jager eigenen zich nog zaken toe, die aan niemand toebehooren ; maar voor het overige is dat middel van eigendomsverkrijging van weinig of geene beteekenia, Qok de tijd van 82* 252 B. D. U. TELLE6EN het schatgraven en schatten vinden is voorbij. Waar thans doolr toeeige- ning iets verkregen wordt^ gescbiedt dit gewoonlijk door iemand, die belust is op het goed van zijn naaste, die grijpt in eens anders beurs. Van meer gewigt is ook nog in den tegenwoordigen tijd, wat men na- irehking noemt. Gij wordt eigenaar eener zaak, wanneer zij zich met de uwe vereenigt , de uwe het principale , de andere het accessorium uitmaakt. Ik zal niet spreken over die natrekking, welke zonder medewerking der menschen ontstaat, b. v. door aanwas, maar uwe aandacht vestigen op die gevallen, waarin de werkzaamheid van een ander persoon in het spel komt. Ook dan werd die zaak de uwe; mits zij slechts het accessorium was van uw eigendom. De vraag bleef dan echter over, wat als de hoofdzaak, wat als de bijkomende zaak was te beschouwen. Bij de Romeinen lag hoofdzakelijk daarbij dit denkb.eeld ten grondslag, dat die zaak de bijko- mende was, welke zonder de andere niet bestaan konde. Indien iemand, al ware hij ook ter goeder trouw, op uw erf had gebouwd, hij had ge- bouwd voor u, en het gebouwde werd uw eigendom. Indien iemand uwe wol met purperverw had gekleurd, hij had gewerkt voor u. Indien iemand op uw papier de historiae van Tacitus had ter neder geschreven, dan had hij geschreven voor u. Want het gebouw konde niet bestaan zonder den grond, de kleur niet zonder de stof, het geschrift niet zonder het papier. De Romeinen klemden zich geheel en al vast aan het — als ik 't zoo noemen mag — stoffelijke beginsel ; en vergaten , dat de zaken daarom onder het regt vallen, omdat zij den mensch van nut zijn, en dus de vraag nooit uit het oog mag worden verloren, wie dat nut, wie die waarde aan eene zaak heeft gegeven. Hoe weinig zij daaraan dachten, ontwaren wij uit het gezegde van labeo *), dat het voor u even onverschillig is, of uwe wol purper gekleurd is, dan of zij in het slijk is gevallen, en daar- door hare kleur verloren heeft. Tot welke ongerijmdheden dit beginsel leidde, blijkt uit de toepassing daarvan op de schilderkunst. Wanneer een schilder mijn paneel voor zijnen arbeid heeft gebruikt, is de schilderij mijn eigendom, zegt paulxjs ^). En nu zegge men niet, dat jxjstiniakos , en *) fr. 26, § 8, Dig. de A. B. D. *) fr. 23, { 8, Dig. de Bei Vindic. REDEYOERING. 253 ook anderen voor hem, het tegenovergestelde beslisten^ en de schilderij aan den maker toewezen; dit kwam omdat de natuor hier sterker was dan de leer. De ongerijmdheid sprong te duidelijk in het oog, dat de eigenaar van het paneel of het doek meer zoude gelden^ dan hij, die op dat doek had getooverd. Maar die tegenovergestelde beslissing was uit een juridiek oogpunt inconsequent ; zoodat dan ook gajus daarvan zegt: //cuius diver- sitatis vix idonea ratio reddi potest ^). De Romeinen zagen niet in, dat de fout in het beginsel lag, waarvan de toepassing slechts het gevolg is. Zij zagen niet in, dat men op iets anders diende te letten, dan alleen op de zich zelve vrij onverschillige omstandigheid^ welke zaak zonder de andere niet bestaan kon; dat men niet moest vergeten, wie door zijnen arbeid de waarde aan de zaak had gegeven. Stelt het geval, dat iemand eens anders grond tot eene fabriek heeft ingerigt : zal hij nu moeten toezien , dat deze gebouwen de eigendom worden van een ander, als het later blijkt, dat hij bij vergissing gebruik gemaakt heeft van eens anders erfp Zal hij nu ook^ wanneer hij ter goeder trouw is, worden afgescheept met eene vergoeding voor hetgeen dat erf meerder waard is geworden? Zal hij moeten toezien^ dat zijn geheel bestaan wordt vernietigdP Door dit zoo te beslissen zag men tevens voorbij^ dat degene^ wiens eigendom men meende te handha- ven, dikwijls met die bescherming weinig gediend was, b. v. wanneer hij niet in staat was, aan den bezitter te betalen datgene, wat het ert meer- der waard was geworden; in welk geval eene aan hem te gevene schade- vergoeding wegens het verlies van den grond^ hem beter zoude hebben ge- past. De Romeinen zagen eindelijk voorbij^ dat de zaak voor hem van meer waarde is, die haar opzettelijk in den tegenwoordigen toestand ge- bragt heeft; meer dan voor hem^ die dit niet heeft gedaan noch heeft wil- len doen^ haar niet in dien toestand begeert. Waar dus de tegenstrijdige belangen van twee personen tegenover elkander stonden, konde meu niet volstaan met het aangenomen willekeurig beginsel, en klemde men zich daaraan alleen vast» omdat men met de ware natuur van den rijkdom en de voortbrenging onbekend was. Desniettegenstaande heeft men, hoewel geplaatst onder het licht onzer dagen, zich van de Romeinsche theorie Instit U, { 77. S54 B. 0. H. TELLEGEN Diet kunnen bsmaken, en haar, althans ten deele, ook nog in ons regt getolgd. Hoe 2eer eene zaiTer juridische redenering uit het r^ van eigendom OQVoIdoende is, blijkt voorai bij de beachouwing van hetgeen de uitlegge» van bet Romeinsche regt betiteld hebben met den naam van speeijicatie, Indien iemand sonder mijnen wii van een aan mij toebehocn^end stuk bout eene tafel maakt, dan zoude uit het begrip van eigendom moetw volgen, dat de eigenaar van het hout ook regt op de tafel behiehi la bet tocb met dat begrip ov^reen te brengen, dat ik tegen mijn' wil den eigendcMn eener zaak kan verlieEen? Hoe oneigenaardig nit een juridiek oogpunt dit moet beachouwd worden , springt in het oog , wanneer men de genealogie en bet wesen van het begrip van de spect^tcalie nagaat Toen die kwestie het eerst zich opdeed, waren de juristen van de oude school, de Sabinianij van meening , dat door eens anders daad op mijn regt gerae inbreuk konde gemaakt worden. De zaak bleef aan den eigenaar. De Juristen van de nieuwere rigting, de Proculejani, daarentegen, waren van oordeel, dat de zaak hem toekwam, die haar een andaren vorm had gegeven. Maar op welken gtond? Zij beweerden, dat hetgeen nu gemaakt was« vro^er niet bestood, en dat het dus als eene ree nulliue aan den maker todcwwi. De leer der Stoicijnen kwam hun daarhij te hulp, volgens welke het de vorm en niet de stof was, die de zelfstandigheid aan eene zaak gaf. Dua niet omdat de maker daaraan zijoen urbeid bad ten koste gelegd, omdat hij aan de zaak de bruikbaarheid had gdgey&a, welke zi} nu bevat^ werd a^ kem toegekend; nutar omdat de zaak aan niemand toebehoorde en de ma* ker zicfa ze dos mogt toeeigeneQ. Het denkbeeld ran occupaUe wm, hoe^ wel zij het woord niet wAsptdken , hunne raiio decidenii. Tusschen die beide nmningen in stond later eene derde of media eenteniia, door Jna- tiNiANus orahekd , volgens welke, indien de nmawe zaak tot hare oude fff^ daante konde worden tmiggebragt, 2^' verbleef aon den eJgensAr der isl^, terwijl het omgekeerde piaats vond , wanneer dit niet meer siogelijk waa. WwBaieer Cajus het mcteal wi Titius in een ataDdbeeid hnd iiecBcfaapeii« bteef Titias «igenur, omdat het staiidlMeld veder konde wotdmn, goamolteii; was er echter wijn uit de druiven gemaakt, dan verloor Titius zijn eigen- dom en Cajus mogt den wijn opdrinken. In het hedendaagich^ n^ is REDEYOERING. S55 de Tnedia aenteniia verworpeu en de leer der Procalejani ombelsd. £n het standbeeld zoowel als de wijn komen aan den^enen» die de zaak gemaakt lieeft tot wat zij na is. Maar ik vraag : is die beslissing gevallen op jori- dieke gronden, is het omdat de maker zich eene zaak, die aan niemand toebehoorde , heeflt toegeeigend , even als men zich meester maakt van een vogel in de lacht of een visch in het waterP Neen, Mijne Heeren, zoo- wel de oude jaristen als die van den nieaweren tijd werden, bewast of onbewast» door eene economische reden gedreven. Zij kwamen tot dit resaltaat contra rationem iuria oh utUitatem en zij wenschten het te gieten in een jaridieken vorm. Want het gold ook van de gropte jareconsalten dier dagen, wat thans nog van de Engelschen gezegd wordt: /^Si le l^iste Anglais se voit rednit a modifier les (loix) en qaelqae point, poar les adapter aax changements , qae le temps fait sabir aux societes , il recoart aax plas incroyables sabtilites, afin de se persaader, qa'en ajontant qael- qae chose a Toeavre de ses peres, il ne fait qae developper lear pensee et completer lears travaax" ^). En zoo was het ook hier. Waar men meende of zeide voort te boawen op het bestaande regt, week men daarvan af. Men deed dit om redenen, in het maatschappelijk verkeer en in eene on- bewaste opvatting van den waren grond van den eigendom gelegen. Wan- neer iemand een tak van nijverheid nitoefent, en hij komt ter goeder troaw in 'tbezit van grondstoffen en verwerkt die^ en geeft daaraan een anderen vorm en eenen hoogeren en anderen graad van braikbaarheid , dan is er niemand , die er meer aanspraak op heeft dan hij , omdat de braikbaarheid , die na de zaak heeft, haar door hem is gegeven. Hij moet daarvan niet kunnen ontzet worden, om eene omstandigheid baiten zijne schald, en de eigenaar der stof moet met de waarde der stof tevreden zijn. Waar zoude het daarenboven met de nijverheid henen, wanneer den fabrikant het ge- vaar boven het hoofd hing, dat de stofien^ door hem verwerkt, hem docMr een derde zouden kunnen worden ontnomen , omdat misschien degeen , die ze aan den fabrikant faad verkocht» niet op eene wettige wijze in haar be- zit was gekomenP Maar is die zienswijze overeen te brengen met het ') Tocqaeyille, la D^mocratie eo Am^riqae. III ch. I p. 17. 256 B. D. H. TELLEGEN strenge regt, volgens hetwelk de eigenaar zijne zaak van elken hoader kan terugvorderen? Ik betwijfel het, al schijnt dan ook nog een der eerste Duitsche juristen van den tegenwoordigen tijd zich met den aangevoerden juridieken grond te vereenigen, en al keurt hij het af^ dat men de ratio dier bepalingen zoekt in de zucht, om de nijverheid te begunstigen ^). 