title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Uit China, het platte land van °t nuchteren verstand; over de hooge bergen naar Indie, den lusthof der weelderigste natuur, het rijk der fan- tasie en der droomen, de betooverde wereld, waarin de voor zich zelven REDEVOERING. i 199 - ontwaakte, uit de boeijen geslaakte geest in °t eerste genot der vrijheid rondzweeft, evenals de pas uit zijn cel gebroken vlinder in de eerste stra- len der zon! Hier in Indie is alles beweging en onrust, dus scheiding en splitsing van elementen, schoon alle nog in zoo hooge mate door den in- vloed van °t familieleven beheerscht, dat de geboorte over ieders. lot en loopbaan beslist. Van daar zoovele families, zoovele staten in den staat als er ondeelbare en erflijke kasten zijn, die als staatsgilden godsdienst en krijgswezen, handel en bedrijf vertegenwoordigen, elk met eigen rechten en vrijheden, met eigen plichten en straffen, met eigen deugden en woon- plaatsen. Evenals aan deze verscheidenheid en versnippering van elementen de hoogere eenheid ontbreekt, zoo ontbreekt die ook aan de indische kunstwereld.. De fantasie toch, hoe gloeijend ook en overvloeijend van lieflijkhedén, bindt den geest zoo goed als zij dien ontbindt, omdat ‘haar evenals een droom de. werklijkheid ontzinkt, omdat zij zich wel een eigen wereld kan scheppen, maar geen gegeven toestanden organi- seren. Dat vermag het gezond verstand en gezond verstand verfocit de Hindoe. Met zijn onuitputtelijke vindingskracht toovert hij met de aan vormen rijkste aller talen, mengt hij hemel en aarde ,’t goddelijke en men- schelijke in dwarrelend gewemel dooreen , herschept hij menschen in goden,“ goden in menschen, planten in bezielde, olifanten “en apen in redelijke wezens; en tusschen het schoone en leelijke, het verhevene en platte, het bevallige en wanstaltige , tusschen monotheïsme en pantheïsme, tusschen spiritualisme en sensualisme als in een zinbedwelmenden roes geslingerd , komt hij nooit tot zich zelf en tot rust. In weerwil van staatkundige woe- lingen nu, en dan onder de kasten gerezen, in weerwil van een langduri- gen godsdienstoorlog tusschen de orthodox-aristocratische Braminen en de liberaal-democratische Boedisten gevoerd, bleef ook in Indie het maat- schappelijk leven en de algemeene volksontwikkeling, onder den druk van middeleeuwsche despotie en hierarchie, ten eenenmale gestremd en in de kiem verstikt. Bepalen deze volken in den passiven of kinderstaat zich tot eigen huis en haard: .die van westelijk Azie, tot rijper leeftijd gekomen , voelen zich geprikkeld om hunne grenspalen te overschrijden en een active rol te spelen. Vol van die bewustelooze , instinctmatige krijgs- en veroveringszucht 200 W. HECKER treedt Perzie op als npmadisch-militaire staat bij uitnemendheid , een over- gangsstaat, waarin de ‘eenheid een beginsel, een nationaal element , geen werktuigelijke dwangwet is. Dat beginsel: was symbolisch, de zon, het zuivere, vlekkelooze licht, tevens de goede geest, tegenover de duisternis , den geest van °t booze. Als uitverkorenen des lichts hielden de Perzen alle andere volken voor kinderen der nacht, voor vijanden des lichts, voor Řunne eigene vijanden, die ze in °t gevoel van nationale fierheid en aristo- cratische ridderdeugd bestreden en onderwierpen, Naardien als zoodanig volk en staat als °t ware ééne kaste uitmaakt, verrijzen hier voor °t eerst .- vrijere standen met gelijkmatige rechten en wetten. Dater, schoon alles op de leest van het strengste krijgsbewind: geschoeid was; krijgsbeleid en krijgskunde ontbrak, verklaart zich uit den nomadischen trek, den Perzen met al. hunne stambroeders uit het Zendvolk gemeen. Die nomadi- sche trek spreekt onder anderen in hunne liefde voor °t paard en voor de jacht, gelijk hunne ruiterij en hunne diergaarden wereldberoemd waren ; vooral ook in het trekken, bij wijze van volksverhuizingen , heinde en ver van werelddeel tot werelddeel, van Azie tot Africa, van Africa tot Europa, waar hunne tallooze ongeordende legerdrommen te land en ter zee voor een handvol Grieken uiteenstoven; eindelijk in de regeling der provincies, die niet als leden van één ligchaam bij het rijk ingelijfd, maar er als dienst- en cijnsplichtige aanhangsels aan vastgeklampt waren, onder °t be- stuur van eigenmachtige satrapen , regenten in den trant der latere pacha’s. Van versmelting der vreemde nationaliteiten , van staatkundige eenheid, van inwendig bestuur en beheer geen zweem! Perzie kon veroveren , niet rege- ren; was van buiten monsterachtig groot, van binnen hulpeloos zwak en helde op het glibberige pad van hofkabalen en serailintrigues al spoedig ten wissen ondergang. Voor °t overige overgoot de dienst des lichts het leven der Perzen met een heldere kleur en frisschen tint, die tot in hunne latere letterkunde nog vonkelt. Bij de Israëliten, die zich als het uitverkoren volk Gods midden in de kom der machtigste rijken binnen het enge Palestina als hun gewijden grond opgesloten hielden, werd het denkbeeld van oostersch despotisme overgebracht op den onzichtbaren Jehova, als God van schrik en wraak, wiens heilige wil de eenige, onschendbare wet was van den staat, die REDEVOERING. 201 daardoor zuiver- theocratisch werd, evenals hunne. geheele geschiedenis eene doorloopende “theodicee. Zonderde Chiną zich zelf van de overigė wereld af, Indie kasten van kas- ten; zagen de Perzen en TIsraeliten alle andere naties als verworpenen aan: in Aegypte, den priesterstaat bij uitnemendheid , waait ons een ruimere lucht te gemoet. Op den kruisweg tusschen Azie, Africa en Europa gelegen, wel waardig de sleutel der geheele wereld te heeten , onderging het bij beurten den invloed vaù alle drie werelddeelen onder de heerschappij der semitische Hyksos, der Aethiopiërs, der Perzen, der Grieken en ten laatste der Ro- meinen, zoodat het nooit tot het volle besef zijner nationaliteit geraakte en een bont mengsel van tegenstrijdige begrippen en maatschappelijke overgangen vertoonde. Door rekbaarheid van geest leende Aegypte zich voor- beeldig tot een smeltoven der over de wereld verspreide elementen van be- schaving, sedert onheuglijke tijden. tot aan’ de dagen toe dat Alexandrie als door magnetische kracht de rijke schatten van oostersche en westersche wetenschap en wijsheid in haren schoot vergaderde en verwerkte. Ter- wijl Perzie te midden zijner heerschappij Perzie bleef, ontwikkelde Aegypte zich- door vreemde ` tusschenkomst: te -midden zijner afhankelijkheid van trap tot trap. Evenals het geographisch half tot Africa, half tot Azie be- hoorde, half uit berg- en vlakland, half uit bouwland en woestijn bestond, half onder, half boven den grond bouwde, goden vereerde half dier half mensch, bij het leven zich den dood, in den dood zich het leven voor oogen stelde, zoo levert Aegypte ook nog anderzins het beeld van een ge- broken geheel. Half was het priester-, half militaire staat; ’tging van landbouw tot nijverheid, van land- tot zeehandel over; ’t bezat een streng kastenstelsel en haalde toch vreemdelingen in, ja was het pelgrimsoord der grieksche wijzen. Aegypte hield het hoogere niet meer onvereenigbaar van het lagere gescheiden , zoo als Perzie en Israel; maar liet het goddelijke in het menschelijke, het menschelijke in het natuurelement versmelten: de voorbode, hoe plomp en ruw dan ook, van de beeldende kunst. Bij al die scherpe contrasten nu lag er over land en volk een last van pijnlijke ge- druktheid, een donkere schaduw en sluijer van doodsche somberheid, aan alle tegenstrijdigheden en symbolen verbonden, omdat de geest er zich niet helder van bewust is. 26 a 202 W. HECKER De zee alleen, het vrije , voor allen geopende veld, vermag de beschaving door algemeener verkeer van menschen en door naauwėr verbinding van volken voort te planten; zij-was °t, die Phoenicie ,:dén grooten handelstäat op de smalle kuststrook van den Libahon, een nieuwe weréld-óntsloot: voor den nijveren geest. Phoenicie verwijdde de. grenzen der aarde, ontdekte en ‘bevolkte over het nog ongetemde element dè: verstė gewesten , zette zijn “eigen havens open , legde tot diep int oosten straatwegen aan; bouwde steden in smaakvoller trant dan die van Indie, Mesópotamie, Perzie, Aethiopie en Aegypte, scherpte zich op uitvindingen en verbeteringen , op berekeningen en ondernemingen, verwerkte de voorwerpeh der natuur en bracht ze in andere handen en landen en leerde ze gébruiken tot verfijnder levensgenot. Bij eene handelsnatie ontwaakt ongevoelig het besef van per- soonlijkheid, het vertrouwen ‘op eigen kennis en` kracht; van daar in Phoe- nicie voor °t eerst eên vrije volksgeest, een democratisch zelfgevoel. De handelsjaloersheid echter, op godsdiensthaat na de bekrompenste, verlamdé het bondgenootschap der phoenicische steden , waardoor ze, elk aan haar eigen lot overgelaten, voor ieder veroveraar bukten; ja zij maakte ten laatste dat bedrijvige, nijvere volk, ten gevolge van een onverbiddelijk afsluitings- en monopoliestelsel, tot dë 'doodvijandén der algemeene -beschaving die zij eens zoo weldadig gekoesterd hadden. Bij Salamis vochten dé Phoeniciërs het hardnekkigste tegen de Grieken. Evenzoo stond het later tusschen Venetie en Genua, tusschen onze republiek en Engeland. Ook verzwolġ het ma- teriële handelsbelang alle hooger belang; geen vaderlandsliefde, geen krijgs- wezen noch letterkunde en, évenals in Aegypte en later te Rome, stond er de wetenschap in dienst der practische behoeften. Carthago, het Londen der oude wereld, bracht met- hare sterke, uit aller- lei tongen en talen zamengestelde land- en zeėmacht, met hare sluwe doch bekrompen politiek, met hare geslepen diplomatie en wreede dwangmaat- regelen als die der latere volken van Europa in Oost- en Westindie, hef handelsbeginsel op nog grooter schaal over dàn haar moederland, totdat zij voor Rome bezweek , evenals vroeger Azie voor Griekenland, in een worstel- strijd tusschen de twee van aanleg en aard vijandigste rassen, een worstel- strijd na eeuwen hernieuwd in de vlakten van Andalusie, in de velden van Palestina, aan de boorden van den Bosporus tot voor de poorten van Weenen. REDEVOERING. 203 :Over Kleinazie , de door de natuur gelegde. brugutusschen ’ti Oosten en Westen, het land van ongedurig trekken en kruisen, het. land vani kleine en kortstondige staten en rijken, nadert de beschaving al. meer: tot: de kom -der Middellandschei zeeen zet haren, voet. in Griekenland; als haar » uitverkoren grond, waar- ze- voor de dienst: van. Gratien- „en. Muzen de harten blaken doet. Elders stelselmatige afzondering, hier vrije vereeniging en- harmonische zamenwerking van.. krachten ‘als ondergeschikt aan- één hoogste doel, den: staat, ‘die al zijne leden als burgers- door: den- broeder- band eener : gemeenschappelijke. nationaliteit, door. het,- verheffend „gevoel van een eigen vaderland ‘omstrengelt.;; elders het: beginsel: van ;stoọflijke macht, hier van inwendige -kracht; elders mechanisme „hier organisme! Van daar geen- ziellooze. familie-etikette als in -China ,; maar toch vriend- schap en liefde; geen kasten: als: in Indie en toch standen; geen militair despotisme als in Perzie en. toch ‘persoonlijke dapperheid ;. geen hierarchie - noch mysteries-als in Aegypte en. toch. heilige godsyereering en- fijne, be- schaving ter bevrediging van den naar waarheid en. schoonheid :dorstenden geest; geen koopmansleven en geldaristocratie als in Phoenicie en. toch bloeijende handel en nijverheid, 'colonies-en zeemacht ;-niet het on-;en boven- natuurlijke van °t Oosten, maar de verheven eenvoudigheid dẹri natuur zelve , die er de werken der kunst. bezielde en alle vezelen-van::het. staats-.en volksleven doortintelde..- De geest, nu tot zich -zelven ,- tot, kalmte:-geko- men, gevoelt en- openbaart-zich-in eigen: volle „kracht ,zonder dwang.:of geweld te gedoogen. Als eenizonnigeidag-verrijst-de vrije. individualiteit, het persoonlijk zelfgevoel, het -oorspronkelijk genie, dat zich langsiden koninklijken weg bij de Grieken theoretisch en; poëtisch door kunstbescha- ving- tot-den. hoogsten trap ontwikkelt, evenals: later -bij: de Romeinen, prac- tisch en-prozaisch door -krijgskunde-en zechtskennis»i, Het: zuiverste spreekt die individualiteit -inde afgescheidenheid der’ grieksche: volkstammen -en steden-'als. zoovele bijzondere -staten met eigen wetten enizeden;sin -den cyclus hunner voltooide kunstvormen en.dichtsoorten;. die. afzonderlijkesperio- den. van -staatsleven vertegenwoordigen ; inde; dialecten;;; idie, ?’t eigenaardig karakter, van elken 'stam-tot in de: fijaste schakeringen: helder, afspiegelen; in de scherpgeteekende „persoonlijkheid hunner ¿ groote; staats-::en krijgs- oversten;; in de democratische- republiek- met hare- kruisende: partijen -en z 26 * 204 W. HECKER klubsen, die in het’ ostracisme als politieke Nemesis den waarborg vond vän allēr gelijkheid; In Griekenlands heldentijdvak gaf de volksindividualiteit zich lucht in avontuurlijke zwerf-, stroop- en krijgstochten te land en ter zee. De ‘hegemonie; “die niets dan eenė conventionele souvereiniteit vergunde , REDEVOERING. 205 als twistappel tusschen de eerzuchtige steden geworpen , splitste Grieken- land in twee onverzoenlijke partijen en verwekte ten laatste den pelopon- nesischen oorlog, een oorlog, evenals de perzische, van zuiver politieke beginselen, gevoėrd tusschen de democratie en aristocratie: de eerste ver- tegenwoordigd in den ionischen stam met Athene, de andere in den dori- schen met Sparta aan °t hoofd. Athene bezweek en zocht voor ’t noodlottig verlies harer politieke vrijheid troost in een hoogere vrijheid; bij het verval der voorvaderlijke godsdienst en zeden liet ze zich door de wijsbegeerte den spiegel der zedekunde voorhouden en trok zich na ’t uitsterven der schoone kunst in de bespiegeling van °t zedelijk schoon terug. Evenals Athene, had Sparta weldra haren tijd gehad en na den vrede van Antal- cidas ging de vrijheid in de gelijkheid onder. De individualiteit, die Griekenland het leven gebracht had, bracht tot het uiterste volgehouden .den dood. Thebe’s kortstondige hegemonie leverde de grieksche staten één voor één in handen van den sluwen Pamprus van Macedonie, onder wiens zoon ALEXANDER grieksche beschaving tot in °t Oosten hare heer- schappij en te Alexandrie haren wereldzetel vestigde. Dan, allengs verloor zich Griekenlands nationale geest en zelfstandigheid onherstelbaar in de sluipwegen en valstrikken der diplomatie, die in den doolhof van kuiperijen onder de Diadochen ter eene en in de grieksche confederaties ter andere zijde hare eerste leerschool vond en den weg ter overheersching baande aan de Romeinen, die het verstrooide overschot der toenmalige beschaving als eene nalatenschap tot vruchtgebruik overnamen en later vermeerderd ten algemeenen nutte aan de geheele wereld vermaakten. Met Rome treedt het proza als albeheerschende macht op het wereld- tooneel, de practische volksindividualiteit, die krachtig eerst in en door zich zelve en onuitputlijk in middelen van dwang en geweld, zich onweer- staanbaar aan anderen opdringt, vreemde nationaliteiten in de hare ver- zwelgt en zich aldus tot de souvereiniteit verheft. Als geboren krijgs- en staatsman, voor de markt en de legerplaats opgewiegd, zei de Ro- mein de schoone kunst en de vrije natuur vaarwel, om zich zelf en zijne onderworpelingen aan de eentoonige orde vån °t werkelijk leven en aan strenge tucht te binden, al zijne gedachten en handelingen , zijn goed en bloed aan het ééne onwrikbare doel van den staat en van °t rijk, dat van 206 W. HECKER geslacht tot geslacht als gemeengoed overging, dienstbaar te-maken: een trek, die op alle romeinsche karakters denzelfden onveranderlijken stempel drukt. Wist de Griek, als schepper van °t ideaal, in zijne kunstgewroch- ten de schoonste natuur te overtreffen, de Romein met al het talent van wijs overleg en ijzeren volharding wist de- ruwste natuur in- en uitwendig te overwinnen, waardoor hij de schepper werd van alle positief recht en practische wetenschap, van krijgs- en legerbouwkunde, van heirbanen en openbare werken, van een nieuw colonisatie- en verdedigingsstelsel. Letter- kunde was een mode- en weeldeartikel voor verfijnde grooten, geen be- hoefte. voor °t volk, dat, om wapenoefeningen , wedrennen , zwaardvech- tersspelen en dierengevechten °t genot der fraaije kunsten verzaakte. - Zich in ’t openbaar te doen gelden door daden meer dan door woorden: ziedaar aller leus en tegelijk cen oorlogsverklaring aan de geheele: wereld: Hun wil was wet, hun wet was recht; beide drongen ze de vreemde naties als eene weldaad op en inderdaad, die staatkundige gevangenschap: en curateel, ze was voor de toenmalige wereld eene weldaad: Volgens PoLyBIUS, Srrago en Punius toch was Rome door de godheid uitverkoren, om door haar alomvattend gebied de vaneengescheiden en verbrokkelde volken en staten der aarde te verbinden, ze door maatschappelijke orde uit den poel van barbaarschheid op te heffen en door ééne taal en ééne wet met een hech- ten band te omslingeren, waardoor zij het algemeene vaderland en brand- punt der wereldbeschaving werd. Ja wat meer is, door die onderdrukking zelve maakte Rome de volken langzamerhand wakker en rijp voor de vrij- heid, voor de waarachtige, de zelfbewuste, nationale vrijheid; gelijk-de zucht en behoefte: van. Zelf bij wijze van emancipatie ontstaan, in een hoek van Italie verscho- ven, hernieuwde Rome in den boezem eener enkele stad, door de worste- ling of liever door het politieke tweegevecht van plebejers en patriciërs, den kampstrijd van democratie en aristocratie, in: Griekenland nog tusschen Athene en Sparta “verdeeld: een strijd niet meer van stammen alleen, maar van standen, niet alleen op staats-, maar-ook op godsdienstig, maatschappelijk en familieterrein. In stelselmatige oppositie en als in slagorde ontwringt het plebs zijne even hardnekkige tegenpartij voet voor REDEVOERING. 207 vot de ontzegde: staats- en burgerlijke rechten, van de persoonlijke vrij- heid af tot de hoogste eerambten toe. Te midden van dien edelen wor- stelstrijd, waaraan Rome hare grootheid dankt, stonden de beide partijen, evenals de legers der fransche republiek, als één man tegen de vijanden over, die alle voor hun reuzenmacht en reuzenarm bezweken. Dan, met de -onverzadelijke drift, waarmeê ze staten verzwolgen, verzwolgen ze de schatten der wereld in een toomelooze wellust en weelde, die zich te Rome uit de communistische heerschappij ontwikkeldėé, evenals te Sparta uit de communistische staatsregeling. Van daar hoe meer staatkundige luister, des te minder burgerdeugd; wetten zonder zeden; de deugden door tegen- overgestelde ondeugden verdrongen; vroeger alles met goede middelen in °t belang van den staat, nu alles met slechte uit persoonlijk belang. Schraapzucht van gebied was in schraapzucht van geld verkeerd. Door de latifundia en de ophooping van slaven ging de landelijke stand , door de op- hooping van kapitalen in ééne. hand de burgerklasse letterlijk te gronde. In zulk een tijdsgewricht van losgereten banden en invretend pauperisme verplaatste de vroegere emancipatiestrijd zich op maatschappelijk terrein , — van armen tegen rijken. Gėélijkheid van rechten vorderde in eene stad als Rome, die op egoïsme gebouwd was, gelijkheid van bezittingen als on- misbaren nasleep. Als weerstuit dezer revolutionaire bewegingen dwongen de bondgenooten met het zwaard in de vuist Rome het burgerrecht, haar heiligste onderpand, af, terwijl door slavenoorlogen en slavenopstanden de kring der emancipatie zich uitbreidde en coalities in °t oosten en westen zich als donderwolken zamenpakten. De partijwọede en democratische om- wentelingsgeest, die met geweld een stelsel van verjaarde voorrechten en vermolmde instellingen verbrak, verbrak tevens de kracht en individuele eenheid der republiek, die zich van zich zelve willende emanciperen ; af- stand deed van haren souvereinen wil, om dien aan een partijhoofd over te doen en zelf het slachtoffer er van te worden. De kampstrijd om die souvereine macht, een lokaas voor persoonlijke eerzucht, eindigde na de burgeroorlogen, waarin Rome als onder den bloedigen geesel der Erinnyen voortgezweept werd, met de bevestiging der alleenheerschappij: waarmeê wel de souvereiniteit hersteld, de anarchie gebreideld en het rijk gered , maar tevens de staat te loor gegaan en het volksleven de hartaar afge- 208 W. HECKER stoken was. Alles toch hijgde naar rust en verademing en trok zich van het staatstooneel in zich zelven terug, onder °t genot der stille beoefening van kunst en wetenschap, in de schaduw der stoicijnsche , later der christelijke leer, die, zoo als de Romein de eeuwigheid van een wereldrijk droomde, de eeuwigheid predikte van een zedelijk rijk: de groote emancipatie niet van een stand of van een volk, maar van het geheele, tot broederschap geroepene menschdom. Onder en door de keizers werd om eigenbelang en zelfbehoud, evenals door de tyrannen der grieksche steden, de aristocratie gefnuikt en de volksklasse opgebeurd, ja te midden der uitgezochtste onmenschlijkheden de menschheid krachtdadig en merkbaar vooruitgebracht. Ook de eeuw van Juvenaris en Perroxnius levert hare schoone partijen. Herinnert u die reeks van weldadige wetten en verordeningen, allen bestemd om het lot te verzachten en de` rechten te verbeteren der eeuwen lang miskende slaven en vrouwen, kinderen en weezen, erfgenamen en provinciebewo- ners! Het bijzondere maakte gaandeweg voor °t algemeene plaats ; mensch- lievendheid, een sprank der algemeene menschenliefde, look op en met haar het subjective element der nieuwere beschaving. Dat subjective element, dat zedelijk. gevoel lag in de diepte der oud- germaansche wouden verscholen en wachtte op het oogenblik, om welig op te kunnen schieten. De Germanen, in °t hart van Europa geboren en geto- gen, bezaten, als eenvoudige kinderen der vrije natuur, weinig of niets van °t geen Grieken en Romeinen zoo groot had gemaakt, maar ook veel, ja meer om hen nog grooter te maken dan deze: alle deugden eener onbedorven inborst, goede zeden meer dan goede wetten, ongedwon- gen leefwijze, goedhartigheid jegens minderen: en` eerbied voor de vrouw, vrijheidsliefde en eergevoel. Voorts leefden de verschillende stammen, uit zucht tot zelfstandigheid , wel afgezonderd en in kleine kringen besloten, maar in vrede toch door onderling verkeer, in oorlog tegen een gemeenen vijand voor langer of korter tijd door vrijwillig bondgenootschap vereenigd. De verdeeling der onder zelfgekozen aanvoerders veroverde landen, de moe- der van: ’t leenstelsel, riep al vroeg de demoċratie der vrije gemeenten , de aristocratie der vasallen, de monarchie van den leenheer als voorbode der hedendaagsche staatsontwikkeling te voorschijn. REDEVOERING. 209 Door de geimaansche volksverhuizingen wefd als doot eene aardbeving de oude maatschappij op hare grondvesten geschud, in hare lendenen ontwricht. Twee werelden, de eenėé door overbeschaving ontzenuwd, met niets dan een voorleden; de andere frisch, maar in halve barbaarschheid verzonken, met niets dan een toekomst, botsten en ploften op elkaâr, dat de ene onder de scherven der andere begraven scheen. Eerst nadat lang- zaam de geestbeschaving en godsdienst der overwonnenen in de onverzwakte jongelingskracht en °t onvervalschte gevoel der overwinnaars had post gevat, doe de er eene nieuwe toekomst voor ’t ontredderde Europa op; het lot der menschheid kwam in handen van andere geslachten, door den adem des christendoms bezield. °t Was de trein die` van spoor verwisselde. Dan, daar verrijst een schrikbarende antagonist der jonge leer in den Islam , die als een vlammend en vernielend meteoor uit de woestijnen van Arabie in weergalooze vaart over Africa tot diep in Frankrijk dringt, om met het zwaard in de vuist een theocratische wereldmonarchie te stichten. Doch door oostersch fanatisme en despotisme verkankerd , zonk deze heersthappij , hoe ook voor °t overige door wonderen van heldenmoed en ridderdeugd , van pracht en praal, van kunst en wetenschap opgeluisterd , even spoedig als ze verrezen was, in °t niet, om zich met hare uitgestorven kracht en `fatalistisch geloof tot de semitische stammen van Azie en Africa in te krim- pen, waar zij alleen te huis behoort. Langzamer vorderde, maar ook langer en zekerder werkte het christen- dom, de leer der vrijheid en gelijkheid aller menschen in de eenheid van God, in het bewustzijn van aller gemeenschap aan ééne bestemming, in dè onvoorwaardelijke overgave van den wil aan de ééne en eeuwige wet der hoogste zedelijkheid. Op dit beginsel gegrondvest, van dezen geest doortrokken, verheft zich de staat, die de waarde en rechten van ieder mensch als zoodanig en van iedere natie op zich zelve, in de eenheid der hun allen gemeenschappelijke en in de zich harer algemeenheid bewuste mensch- heid, erkent en eerbiedigt. Uit kracht dezer hoogste individualiteit als nationaliteit vermag een enkele staat geen langdurige, meer dan be- trekkelijke opperheerschappij over de andere uit te oefenen, tenzij op het gebied van den geest, die in alle beschaafde landen °t hoogste burgerrecht bezit. -> 27 210 W. HECKER - Breidde zich dus met den overgang van de oude tot de germaansche ` wereld de vrije individualiteit ‘tot vrije nationaliteit uit, dan diende zich van zelfs ook het tooneel der geschiedenis, de bedding als °t ware van den ştroom des tijds, te verbreeden; want de individuele vrijheid en zelf- standigheid van één enkelen staat was bestemd om die vañ vele, van álle zonder uitzondering te worden. Niet weinig echter werd van den beginne af die nieuwe geest in zijn vrije ontwikkeling belemmerd en gedwarsboomd. Het roomsche rijk, het pausdom, de ridder- en priesterheerschappij, het absolutisme, ziedaar zoovele bolwerken, het eene met reusachtiger hand. dan °t andere in den loop der eeuwen achtereenvolgens daartegen opgewor- pen! In het keizerschap en pausdom beide herleefde de souvereiniteit van het romeinsche imperatorschap; de kerkelijke macht verlamde en vernie- tigde door hare onfeilbaarheid en door geloofsdwang de individualiteit der geesten; de wereldlijke door hare alomvattende opperheerschappij en door wapengeweld de individualiteit der afzonderlijke staten ; beide echter vond hardnekkige tegenkanting en stelselmatig verzet bij de germaansche vol- keren, die, met al de kracht hunner aangeboren overtuigingen, eeuwen lang een soms wanhopigen worstelstrijd voerden , totdat- eindelijk de refor- matie de vrijheid van den geest en de revolutie de rechten van den mensch in hunne volle waarde herstelde. ‘ i l Het roomsche rijk zoowel als het pausdom waren uit de orde der dingen en de behoefte der tijden geboren en oefenden‘ als alle gewrochten der omstandighedėn een heilzamen invloed uit. De dreigende houding des Islams, de scheuringen der secten, de vervalsching der leer dwongen tot eenheid, gemeenschap en ondeelbaarheid in het middelpunt van Rome, in den schoot der moederkerk, die tevens in haar bestuur het beginsel van volkomen gelijkheid huldigde en hare armen voor allen vanm wat rang of stand geopend hield. Ook de europesche staatsverwarringen en volksop- schuddingen , bij °t woelen en worstelen van ‘allerlei elementen der in een chaos herschapen maatschappij, riepen luide om een vuist, die een ijzeren band om de verstrooide, zich zelve ontvallen en uiteengespatte krachten slingerde, om haar een gemeenschappelijk doel te verschaffen en ze voor volslagen ondergang te behoeden. Gelukkig echter voor Europa’s toe- komst, dat het theocratisch en monarchaal bestuur zich nimmer, zoo als in REDEVOERING. 211 den Islam en °t Byzantijnsche rijk, op één hoofd vereenigd zag. De res- publica christiana, eenheid van staat en kerk, van godsdienst- en recht, de lievelingsdroom der middeleeuwen , strekte alleen om de christenwereld in twee bloedige’ legerkampen te verdeelen. ; De zamensmelting en verbroedering dier twee alleenheerschende machten leed schipbreuk op hare onderlinge ijverzucht, op den nationalen haat van Italianen en Duitschers, bovenal op de onverzetlijke antipathie en den tegen- werkenden volksgeest der germaansche stammen , die, wars van alle cen- tralisatie , in het leenstelsel. en leenmanschap , waardoor zelfs kleinere staten in °t oneindige verbrokkeld werden , een palladium van zelfverdediging en zelfbehoud bezaten. Te gevaarlijker voor de nationale vrijheid der volken werd mettertijd die absolute monarchie door hare heerschzuchtige veroveringsplannen. Spanje trad in verbond met Rome op, om het kerkelijk en wereldlijk absolutisme van vroeger eeuw te doen herleven, in een laatsten strijd der roomsch- katholieke tegen de germaansch-protestantsche volkeren, Rome tegen de reformatie, Spanje bij beurten tegen Duitschland, de Nederlanden , Frank- rijk en Engeland. Spanje en Rome, die één grafkleed over al de christen- naties wilden slaan om zelve in een graf te eindigen , bezweken en moesten wel bezwijken voor de kracht en overmacht der nationale zelfstandigheid, der algemeene beschaving en verlichting, van wereldhandel en volksnijver- ` heid, die op den nieuwen tijd den stempel van echten adeldom drukken. Sedert ook riep de als recht erkende individualiteit der europesche staten , tot schut en scherm tegen willekeurige en onwettige aanranding, het poli- tiek evenwicht en de coalitieoorlogen te voorschijn en blijke er al soms nog niets schommelender dan de politieke evenaar en niets wrakker dan het aangenomen statenstelsel, toch is er meer dan de woorden alleen ge- vonden; ’tis eene behoefte, eene overtuiging en stemme des tijds die er luide in spreekt. Was door de reformatie de vrije gedachte en de wetenschap herboren ; herleefde de maatschappij door al meer en meer de hierarchie en feodale ridderschap met hare lijfeigenschap van ligchaam en geest af te zweeren en af te sterven: de. burgerlijke gelijkheid werd ten laatste, na °t voorspel van den noordamericaanschen vrijheidsoorlog, door °t absolutisme zelf zijns ondanks in ’t leven geroepen. Door in een eedgespan met adel en gees- telijkheid alle rechten te vertrappen, alle wetten en goede zeden te verza- - REDEVOERING. 213 ken en- ten spot te maken, deed het de revolutie met al hare gruwelen als laatste redmiddel der versmoorde vrijheid uitbarsten: de revolutie, die op de puinhoopen van een gesloopt staatsgebouw de eeuwige rechten der mensch- heid, de gelijkheid der burgers en het stelsel van vertegenwoordiging ten aanhoore van heel Europa afkondigde. Leerde de reformatie de volken vrij te-denken, de revolutie leerde ze vrij te leven. Sedert zija godsdienstige en staatkundige vrijheid geen ijdele hersenschimmen meer; °t zijn waarhe- den geworden, lang in den schoot der nieuwere staten gerijpt, met ver- scheurende barensweeën gewonnen en met bloed gedoopt. -Onder hare vleugelen hebben voortaan de volken hun eigen:lot in handen; onder hare banier betreden zij, vroeger de stomme, nu de hoofdpersonaadjes op het wereldtooneel, de rechte. baan; meer dan ooit gevoelen ze zich door hunne nationaliteit; in het volle besef daarvan spannen ze hunne broederlijk vereende krachten in ter behartiging van eigen en algemeene, van stof- felijke en zedelijke belangen, gelijk eene wijze regering hun daarin on- ` bekrompen ter zijde staat. Voor hunne blikken ligt de aarde met hare versnelde gemeenschap tot in de verste hoeken open, de natuur met zoo- vele harer vroeger verborgen schatten en krachten, de toekomst met hare van hun zelven afhankelijke vooruitzichten en` verwachtingen. De vrije mededinging lokt alle gaven en talenten uit en geeft alle hoofden en hari- den werk. De stem der rede in kerk en staat is niet meer eene des roe- penden in de woestijn. De openbare meening, de tolk der algemeene volksovertuiging , heeft zich tot eene weleer ongekende politieke kracht en morele macht verheven, die een op den duur onoverkomelijken slagboom opwerpt- tegen reactie en restauratie, tegen domperij en dweeperij, tegen monopolies en privilegies, tegen propaganda en proselytisme. Welk gebruik de mondig verklaarde volken voortaan van- hunne vrij- heid zullen maken; in hoe. verre: ziji aan de hooge en: heilige roeping hun opgedragen zullen: beantwoorden , daarover zal te zijner- tijd de ge- schiedenis uitspraak doen, zij, die met een onfeilbaar geheugen hare jaar- - boeken aanhoudt en met een onverbiddelijke gerechtigheid hare vierschaar spant; zij, die door tallooze verwikkelingen :en verwarringen heen het groote drama der wereldgebeurtenissen tot-eene heugelijke- ontknooping leidt. Zij dan- ook- al de toekomst verborgen ‚zooveel staat vast; dat- de eerste- stap 214 W. HECKER op- het gebied der zedelijkheid gedaan is-en dat die te beter beklijven zal, hoe meer voortaan in °t huisgezin de: opvoeding, in de maatschappij de arbeid van ligchaam. en geest, in den staat de burgerlijke vrijheid aan de eeuwige wetten van °t ware, schoone en goede beantwoordt. Mocht de geschiedenis eens manem lan ook onze m diasin niet ach- tergebleven is! Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren der groningsche hoogeschool! Mocht ook de geschiedenis : dezer: stichting eens van. mij getuigen, dat ik niet achterbleef in de dienst van °t- ware, schoone en goede! -Zij -U zulks, ook van mijnentwege, eenè waardige voldoening voor de zorg die Ge aan hare belangen wijdt! In die hope en doordrongen van de dure plichten der taak die mij wacht, mag ik mij-yleijen dat te dezer ure geen stem U aange- namer zal zijn dan die van: °t warme plichtgevoel, later: geen hulde gewenschter dan: die der trouwe plichtsbetrachting, waartoe ik mij met al. de kracht van een vasten wil en volle overtuiging verbind. Verre is en zij van mij de waan, als werden door weidsche beloften verplichtingen vervuld of gewaarborgd; en meen ik dies met betuigingen voor de toekomst spaar- zaam te mogen zijn, zoo dringt zich toch: de wensch op mijne lippen: dat nooit mijne-daden tegen mijne woorden getuigen! Verre is en zij van mij de waan, als of ik met deze waardigheid de hoogste eere behaald , den hoogsten lof ingeoogst, den hoogsten trap beklommen zou hebben! Inte- gendeel, op nieuw en meer nog dan ooit gevoel ik den brandenden ijver in mij aangeblazen, om, als priester der wetenschap, tevens haar jongere te blijven, ten einde al dieper en dieper in hare goddelijke geheimen door te dringen en de vruchten daarvan in woorden en daden te openbaren. Het einde alleen zet de kroon op-het werk; dat einde: beschame mij niet! En voelde ik al ooit mijn ijver verflaauwen, dan zal de gedachte aan de eervolle onderscheiding die mij tot dezen leerstoel riep mij met frissche kracht en volharding omgorden. Dan, zulks verhoede mijn goede geest, door mij, buiten mijne verplichtingen jegens de maatschappij en den staat, ten einde toe die jegens mij zelven te doen gedenken! Hooggeleerde Heeren, zeer geachte Ambtgenooten! Onder even aange- REDEVOERING. 215 name herinneriigew-als blijvende indrukken~en blijde voorteekėns zie-ik mij aan uwe- zijdeiigeplaatst, in uwen kring opgenomen. :Aan-uwe zijde ge- pláatst, om met: U den bloei der hoogeschool te hèlpen bevorderen’ door de- belangen, harer kweekelingen met naauwgezetten ‘ijver ter harte te ne- men; im uwen‘ kring opgenomen ,: om: de uren van ‘ernstige inspanning ‘en studi door de geńoegens: des gezelligen levens te verpoozenm., Moetik mij daartoe ` nog in: uwe genegenheid aanbevelen? ik, door velen Uwer: ge- wenscht, bij-allen welkom? Mag ik het, zonder U te miskennen , zonder zelf onbescheiden: te worden ?'-Beschaamd gevoel ik mij eerder dan stout genoeg om:'ván:uwe welwillendhėid nog meer:te verlangen. Onder U zijn er, die mij aan hunne: voeten zagen‘ gezeten en door latere vriendschap de kroon- op hun: 'oùderwijs wilden- zetten ;>ońdert U-zijn er; ‘die’ mij in mijne studien, in mijne lóopbaan volgden , ondersteunden ,'bemoedđigden’; onder U, die in mijne blijdschap «zich verheugden , die in mijne droefheid {ook voor zoo kort nog!) als hunne eigėne deelden. Bij den wensch dat Ge mij die genegenheid en vriendschap}; waarop ik roem-draag, voortāan bij vertrouwlijker omgang en gemeenschappelijken werkkring niet onwaardig bevinden moogt, zij U mijn hartelijke dank gebracht! Ook onze betrekking, edele Jongelingen, sieraad dezer hoogeschool, dagteekent niet van heden of gisteren. Mij heeft ze niets dan geroegelijke ondervindingen geschonken, niets dan zoete herinneringen achtergelaten. Trachtte ik vroeger voor U te zija wat ik moest, wat ik kons bij het nader toehalen van den band, bij °t verwijden van den kring mijner werk- zaamheden, wensċh ik dat in de volste mate te blijven, niet omdat het mijn plicht is alleen, maar ook de. behoefte mijns harten. Mij plechtig aan U en uwe belangen verbindende, roep ik tevens met klem uw bond- genootschap in. Ons wacht eene schoone maar zware taak. Overal waar op het veld der geschiedenis onze voet zich zet, is heilige grond, overal het gebied van den geest die door daden van zich getuigt. Begeleidt mij op dien weg met open oog, met vrije borst, met een hoofd verhelderd en met een hart verwarmd door den blijden zonneschijn der wetenschap, om in de lente des levens de zaden van °t eeuwig goede, ware en schoone in - U welig te doen opschieten en om bij tijds het heiligdom der waarheid en vrijheid binnen te treden. Deinst niet terug voor naauwgezet, onpartijdig 216 W. HECKER. REDEVOERING. onderzoek, dat U tot eigen overtuiging, tot vaste beginselen brengen zal. De geschiedenis is geen voorraadschuur van feiten en niets dan feiten, alleen bestemd om ’t geheugen te stofferen. In de aaneengeschakelde reeks der groote gebeurtenissen ligt, als in een omhulsel, een geest, een ziel verborgen, in hare verscheidenheid de eenheid, in hare tegen- strijdigheden een hoogere wet, in hare bijzonderheden een organisch geheel. Zoo ooit, dan is în onzen tijd het ware begrip der geschiedenis eene behoefte geworden voor allen; niet omdat onze tegenwoordigėë maat- schappij zich uit het voorleden alleen verklaren en begrijpen laat, maar ook omdat in alle wetenschappen de historische gang en behandeling de eenig onmisbare em meest onfeilbare bevonden is; omdat de voortgaande ontwikkeling van waarheid en vrijheid, die de ziel is aller wetenschap, nergens zich zuiverder in afspiegelt, nergens luider in spreekt dan juist in de geschiedenis. Zuigt ze diep in, hare leuze: veel daden, weinig woor- den; zij leere U geringe middelen tot groote uitwerkselen gebruiken en boezeme U de overtuiging in, dat het de geest is die de wereld regeert, de geest Gods in dien van den mensch ! Jit i ORATIO LINGUAE LITTERARUMQUE LATINARUM STUDÐIO HOC TEMPORE NON NEGLIGENDO, QUAM HABUIT CORNELIUS MARINUS FRANCKEN DIE VII M. FEBRUARII ANNI MDCOCLVI, QUUM IN ACADEMIA GRONINGANA LITTERARUM HUMANIORUM ET PHILOSO- PHIAE THEORETICAE PROFESSIONEM SOLENNI RITU SUSCIPERET. 28 ACADEMIAE GRONINGANAE CURATORES, VIRI AMPLISSIMI, ET QUI HIS AB ACTIS ES, VIR CONSULTISSIME! SENATUS ACADEMICI RECTOR, CETERIQUE PROFESSORES, VIRI CLARISSIMI! ARTIUM ET DISCIPLINARUM DOCTORES ERUDITISSIMI! EVANGELII INTERPRETES DOCTISSIMI, REVERENDI! IUVENES LECTISSIMI, ACADEMIAE CIVES EXOPTATISSIMI! QUOTQUOT DENIQUE ADESTIS, CUIUSCUNQUE ORDINIS ET LOCI, AUDITORES HUMANISSIMI! Etsi neque Latine dicendi insolentiam praetexere possim , nec debeam aetatem aut occupationem excusare, tamen si me hoc tempore valde com- moveri negem, multum a vero absim. Nam quum illa statio vitae, quae me adhuc tenuit, docendi facultatem ut pararem copiam satis amplam de- derit, dicendi tamen coram lectissimo conventu opportunitatem raro concessit. Nunc minimus natu ex omnibus vobis, qui ex hoc loco dicere soletis, surgo, parum ab exercitatione ad dicendum instructus, pauċis notus; surgo ad illam habendam orationem, quae iure an iniuria specimen eruditionis aut peritiae solet haberi; cuius eventus ut maximam ad commendationem vim habere potest, ita, si iustae exspectationi non satisfaciat, facile in contrariam partem possit verti. Quae dum cogito, sustentat me tamen et recreat vestra, Auditores, humanitas, multis perspecta et cognita. -Quae ne hoc tempore mihi desit, eo enisius rogo et expeto, quod oratio mea versabitur in argumento, quod iamdudum in hominum ore et disce- ptatione versatur, et doctorum studia excitat; in quo pertractando videri possim parum aut novitati aut temporis nostri usibus et ingenio servire. Etenim constat linguam Latinam multorum hodie favore excidisse, que- rentium nec litteras Latinas dignas esse, in quibus multum etiamnunc 28* ` 220 C M. FRANCKEN opérae ponatur, néc linguam eiusmodi, qua aut loquentes aut scribentes recte possimus uti. In quibus quid veri insit considerare non mihi ab hoc tempore videtur alienum, quo munus mihi ab Augustissimo Rege de- mandatum auspicaturus sum, quod cum litterarum Latinarum studio proxime cohaeret. Dicam igitur de linguae litterarumgue Latinarum studio hoc tem. pore non negligendo. In eo argumento pertractando ita versari constitui , ut de sermone scriptoribusque Latinis singulatim exponam. Et quoniam neque quem loċum adhuc in doctrinae studiis tenuerit sermo Latinus, neque quem in posterum sibi vindicare possit intelligi potest sine praeteriti tem- poris commemoratione, paulo altius adscendam, ut etiamnunc Latini ser- monis notitiam eruditis commendandam esse exponam , exquiram deinceps, quid de hodierno eius usu iudicandum sit. Est haec de studiis litterarum, quae ab humànitate nomen habent, per- vulgata sententia, quod quum reliquae disciplinae ad paucos fere perti- neant, haec contra nullum non genus doctrinae aliqua certe cognatione attingant. Id quum de Graecis valeat, tum multo magis de Latinis, quae cum fatis et. historia culturae Europeae tam arcte cohaerent, ut haec Latini sermonis notitia non patefacta intelligi nequeant. Iam ante renatas litteras Bononiae et- Lutetiae et Salerni florebant scholae iuri, theologiae , philoso- phiae, arti medicae excolendis destinatae , quae quum universos reciperent !) , exteros simul et cives, magistri in lectionibus Latina lingua utebantur, quae ab ecclesia ad id tempus servata et propagata posset ab omnibus intelligi, et omnis eruditionis copiam et instrumentum offerret. Quum autem altius spirare homines incepissent, et constituta libertas civitatum Ttalicarum novo ardore artium liberaliorum omnes incitasset, Romanorum optimi scriptores e bibliothecarum pulvere protracti exemplaria praebebant poetis, ad quae sua carmina effingerent, et veterum subtilis venustas pe- pulit scholasticorum spinosas ineptias et halucinationes.. Sed dum multa abolita sunt et improbata, quae superioribus saeculis placuerant, tamen illa, quae vere fuerant ab antiquis profecta, manserunt et suam tenuerunt: dignationem. Non illa actas reiecit ARIsTOTELEM, quod eius scriptis studia 1) De nominis notatione cf, v. SavieNy, Gesch. des Röm. Rechts im Mittelalter , Vol. IIT, ed, 23e. (1834), p. 412 sq. ORATIO. 221 dialectica tum improbata superstructa fuissent; non abrogavit studia iuris Romani, quae medio aevo numquam plane evanuerant, et saeculo XII Bononiae egregie fuerant exculta, non Punrum, non HiırrocRATEM, non GALENUMN sprevit. Imo tanta fuit et tum et multo post veneratio antiqui- tatis, ut illi etiam, qui facilius eius luce caruissent, dum veteres aemu- larentur et diu se iis inferiores putarent, sensim adscenderent eum prae- stantiae gradum, in quo longe magistris sunt anteponendi. Cumque ii, quibus lingua -Graeca parum erat cognita, aut Graeca exemplaria deerant, per Latinum sermonem cum Graecorum placitis et doctrina consuetudinem haberent, recentiores autem linguae parum essent notae, sponte et ipsa rei natura cogente Romanorum lingua per Europam imperium tenuit, quod per superiora saecula habuerat, et primi humanitatis propugnatores ex Italia notitiam antiquitatis et culturae initia per totam Europam spargere potuerunt, quum per linguae communionem omnibus ad interiores scien- tiae recessus aditus pateret. Neque sermonis Latini usus iis circumscribebatur temporibus, quae re- natum studium litterarum proxime secuta sunt. Renovatis quidem sacris effectum est, ut rudiorum hominum causa recentiores linguae magis exco- lerentur; tamen tantum abfuit, ut ea re quidquam de honore Latinae de- traheretur, ut principes illius aetatis viri, antiquitatis succo nutriti, ERASMUS et Mrrancataonus, artibus uterque conscribendis , hic etiam discipulorum frequentia et successu non minus ecclesiae emendationem quam studia Latinae linguae in scholis. promoverint. His autem qui mox adversarii exstiterunt. Iesuita multo etiam magis eiusdem sermonis puritatem cura- bant et sinceritatem. Adeo erat illa de virtute illius linguae confirmata opinio, ut inter viros, qui in plerisque rebus et gravissimis dissentirent , hoc tamen conveniret. In iuris autem disciplina quam altas radices eadem studia egerint, si-vobis multis demonstrare velim, vereor ne operam frustra insumam. Ad medium paene saeculum XVI ius Romanum et lingua Latina sine detrimento iuris patrii unice viguit non modo in suggestu professo- rum, sed in subselliis iudicum; ita certe in Gallia factum accepimus, quae tamen eadem maturius exculti sermonis patrii laudem sibi vindicat; qui quidem sermo quam verecunde et quasi pedetentim ex/umbra processerit, vel hinc intelligitur , quod centum annis post orator, qui in regis aula ver- 222 C. M. FRANCKEN sabatur, orationes antequam ederet, sibi in Latinum vertendas putavit. In rebus ad omnium intelligentiam accommodatis si tantum valuit Latii observantia, quid miramur, si, quod penes omnes constat, diu inter doctos non alia lingua in honore fuit? Serius nos aliquid novavimus quam Ger- mani, apud quos XVII saeculo exeunte iam a recepto etiam tum usu descitum est, quum CurIst. Tuomasrus in Academia Hallensi recens con- dita lectiones sua lingua habere instituit, vir pro illo tempore non satis eruditus, ut qui latine nesciret; ceterum si Gesnero credimus satis habuit idoneas causas. Quas tamen maiori iure philosophi Cartesius, LErBNIT- zıus, Woxrrus produxissent, qui nihilominus in arduo argumento satis se latine scribendo exercitatos probabant, ut plane quod sentirent possent eloqui. Rectene hi ita fecerint nec ne, nunc non quaero, AA. HH. Fe- cisse illos, fe- isse Grorros, Borrmavios, fecisse a renatis litteris per ali- quot saecula omnes, qui ullo eruditionis genere excelluerint, id sane constat; quamcunque artem quis factitabat, earum quidem, quae ad liberalem in- genii cultum pertinerent, ab illa lingua proficiscebatur. Quod si non prae- sentem tantum suae disciplinae usum homines doctos spectare oportet, sed initia etiam et progressus, ut praeteritorum memoria tum recentioris temporis existimationem afferat, tum commoneat de vitiis olim et saepe commissis, quam linguam prius et disci et excoli convenit, quam quae non unius aetatis uniusve populi finibus continetur, sed tam arcte cum humanitate cohaeret, ut ad omnis eruditionis cunabula viam aperiat? Profuisse antea Latinam linguam doctrinis, hodieque in historia lit- terarum non negligi debere satis, opinor, apparet; eiusdem véro usus num etiamnunc sit necessarius aut utilis adeo et fructuosus, a multis ambigitur. Nimirum acerrima contentione subinde de ea re pugnatum est; multi philologi, tanquam pro aris et focis certarent, hanc sibi causam suscipiendam putaverunt. Ego (fatebor enim) neque ab illa re salutem studii nostri pendere existimo et frustra puto pugnari, siquidem aliarum disciplinarum cultores nostrum iudicium non exspectant, sed faciunt, quo illos necessitas aut animus impellit; suis se verbis libere uti malle dicentes , quam orationis membra quasi ponderosa lorica circumdare, de rebus solli- citi, elegantiam Latinitatis minus curantes. Veruntamen quum multa pos- sint et soleant pro Latina lingua dici, et multi sint, qui philologis certe £ ORATIO. 228 illam commendent , denique quamcúünque artem quis profitetur, hoc a veri- tatis cultoribus exspectari: debeat, ut ne inconsiderate reiiciant, neve temere spernant, minime id hoc tempore detrecto, ut possitne usus Latinae linguae retineri, quibus etiamnunc utilis esse explorem. Omnes omnium nationum eruditos: una lingua loqui et scribere, ita demum est utile, si plane omnes et facile quae sentiunt hoc velut instru- mento inter se communicare possint. In verbis si laboratur, si qui loquun- tur adeo a patrio sermone pendent, ut’ cogitata cum nativa illa lingua quasi coaluerint, magnum habet impedimentum peregrinae linguae usus. Non potest fieri, ut suam quis- linguam verbum de verbo reddens intelli- gatur ab exteris, a quibus se intelligi velit; et vere dici solet, qui externa lingua recte velit uti eadem cogitet necesse esse, quo intelligunt, debere illum aliquamdiu certe: illud ingenium induere: illamque cogitandi viam et rationem inire, quae populi propria sint, a quo sermonem mutuetur. Scite iam Ennius ille »tria se corda habere” dixit, quod tribus linguis ~loqui sciret.” Etenim mores populi et ingenium quasi in cera molli, in lingua expressa conspiciuntur; eaeque notiones, quae sunt maxime singulis genti- bus. familiares , facillime earundem linguis enunciantur. Itaque quo maio- rem similitudinem populi“habent ʻinter“se , eo facilius alter alterius lingua utetur. : Nulla vero gens quum sit, quin habeat notiones quasdam singu- lares, tam accurate ipsius liugua expressas, ut quaevis alia in his deficiat, non potest inveniri sermo , qui ‘universorum desideriis plane satisfaciat; proxime tamen ad illam praestantiam: accedet, qui`sit divitissimus et sive compositionis facilitate sive flexibilitate nova verba facillime assumat. Iam vero, si ad hanc normam Latinum sermonem exigamus, usibus linguae communis minime potest satisfacere. -Constat numerum satis magnum ver- borum, quae possent: salva analogia formari, fuisse spretum; quam cautus in vocabulis fingendis fuerit princeps: e Romanis oratoribus nemo nescit. Verba compositione novata respuebant fere Latini et poetis relinquebant , 224 C. M. FRANCKEN qui, quo magis lingua fuit a scriptoribus exculta, eo minus illa licentia usi sunt. Prauro et Carcuro maior fuit in eo genere libertas, quam VırerLIio et Horatio, quam pedestris orationis scriptoribus. . Accedit, quod novare aliquid ad praesentem usum in lingua antiqua res est diffi- cillima, idque raro nec nisi peritissimis conceditur. Neque iniuria; longe enim facilius est ingenium sermonis, quod sciat necesse est, qui nova fic- turus est verba, e viva populi voce efficere, quam ex litterarum umbris divinare. Itaque vulgo recurritur ad vocabula Graeca , aut ad remedium , quod damnum numquam potest resarcire, ut verborum circumitione utan- tur. Si quis dubitet, evolvat legislatores hoc in genere, iam a NOLTENIO illo satis superque noto, cuius Antibarbarus nubem exemplorum offert. Inde diffluit oratio, aut ~ fluit lutulenta, ut sit quod tollere velis,” si uti- que malis aliquid relinquere, quam totam abiicere. Et toto coelo recentiores linguae a Latina differunt. Si fieri posset — quamquam quomodo: possit, non video — sed si fieri posset, ut optimus quidam Latinitatis iudex singulis rebus, quae antiquis ignotae fuerunt, nomina poneret, in cuius auctoritate reliqui acquiescerent, tamen ut color linguae servaretur prorsus necesse esset. Hoc vero quam sit difficile iis, qui parum temporis Latinis libris dare possint, neque, toti esse in antiquis, facile mihi AA. concedetis, si reputāveritis, usitatissimas etiam nobis notiones, praecipue rerum absiractarum , suis verbis apud Romanos caruisse. Non tam mihi- difficile videtur propria artium vocabula (ćechnica vulgo dicunt) Latine efferre, quam adeo succo antiquitatis -nutritum esse, ut alteram illam verborum supellectilem-non desideres. At hoc loco, quid mihi obiecturi sint nonnulli, facile isilid; i Si tanti laboris est Latine scribere, qui fieri potuit, ut inde a renatis litteris tot viri Latine scripserint? An omnes hi male. scripsisse existimandi sunt? Bene scripsisse non multos puto, sed- clare, perspicue , subtiliter quam plurimos.. Hoc: vero- quare nunc minus facile possimus assequi, paucis est declarándum. ' Una erát olim quasi respublica virorum doctorum, eiusque pivitáki com- munem linguam facile quisque discebat. A teneris quum veluti saluberrimo mentis nutrimento illa imbuerentur, non magis lingua sententiis, quam cogitata sermoni se accommodabant; : eius non ‘sentiebant inopiam, copiis ORATIO. 225 fruebantur. Pueri iam ducibus CorperIo et Erasmo Latine exprimere discebant quae illa aetas maxime curat; adolescentes quae legebant, erant Latina; viri cum. iis, quorum iudicia unice cordi illis erant, quorum con- suetudine magis: etiam quam suorum hominum delectabantur , per linguam Latinam usum habebant et familiaritatem. Testantur crebrae doctorum virorum migrationes, quas nemo tum gravabatur, si bonas artės in exteris discere aut profiteri posset, testantur ScALIGERI, Lırsir, Vossn, alioram epistolae, quam frequens commercium viros remotissimos inter se concilia- verit. Multi exteri Academias nostras frequentabant, a nobis exteri ad summos honores vocabantur, si maiori cum emolumento quam nostri ho- mines studiorum duces esse possent. Inde magna pars philologorum, qui suam gloriam cum nostra copulantes nomen Batavum per totam Europam laude cumulaverunt, peregre oriundi erant. Tosepmus ScarieEr patria Gallus, Wyrrensgacnius Helvetus fuit; Germania nobis misit IOHANNEM FREDERICUM GRONOVIUM, GRAEVIUM, RumnkKENIUM. Hi igitur omnes suae linguae paene obliviscebantur, eratque iis Latina pro patria. Quod si qui _ minore erant peritia, tamen facile tantam sibi sermonis illius parabant fa- cultatem, ut de iis rebus, quae in disceptationem doctorum veniunt, co- piose possent aut apte ad intelligendum exponere. ; At quantopere nunc haec mutata sunt! Magni facimus etiam nune cuiuscunque nationis homines de doctrinis bene meritos, et summorum in- geniorum excellentia numquam non illecebris suis admirationem et amici- tiam invitabit. Sed tamen facile nunc, etiam in doctis ipsis et libris, quos publici iuris faciunt, proprium nationum, quarum `sunt, ingenium perspi- citur, Germanorum severa gravitas, Gallorum levis dulcedo. Quae univer- sitates olim sui iuris et quasi extra civium communionem erant collocatae , nunc a civitate pendent, eiusque usibus inserviunt. Ex quo litteris anti- quis succreverant recentiores, et humanitas latius sparsa homines etiam. 