title: Annales Academici
creator: None
text: Faxit rerum humanarum supremus arbiter» ut oculorum acies ei brevi in eum modum restituaturi ut totus^reverti ad adimplenda ipsi imposita officia possit. Pergat igitur tecumi Clarissime Suerhannx, ooU^ tuus Celeberr. DondeeSi ut coepit, omnemque suam quam doctior Europa agnoscit et celebrat ddctrinami ingenii acumeni artisque dexteritatem ad- hibeat ut collegam nobis, uxori, familiaeque suae conservet! Digitized by Google O R A T I 0. 69 Altera autem felicitatis nostrae pars haec est, Omatissimi luvenes, Aca- demiae nostrae cives» quod vobis utimur non auditoribus tantum numerosis, sed optimis etiam sedulisque discipulis. Dicam enim in hac doctissimo- rum virorum frequentia, quod sentio. Magnus, et in annos singulos fere auctior, est civium in hae Academia numerus; sed maior etiam in annos singulos et auctior diligentia, qua in studia incumbitis, arctius etiam jet efficacius vinculum, quod vos praeceptoresque vestros continet. Quorum quidem illud significare videtur, probabilem aliquam apud homines de Aca- demia nostra valere opinionem, hoc vero, eam opinionem patriae nostrae non esse inutilem. Pergite, luvenes Omatissimi.ut coepistis, artem doctrinamve eligite talem, in qua excolenda vitae tabemacula aliquando coUocetis. Ce- teras artes doctrinasque non negligite, quandoquidem nulla est, quae non ad ingenium omandum aliquid coUatura sit. Id igitur. agite, ut e multis vanisque disdplinis eUgatis, quae ingenio animoque vestro maxime con- veniat Ita cum patriae debitum poteiitis exsolvere^ tum vero vobismet ipsis prodesse. N^mque iis vivimus temporibus^ quae si non ab omni parte laudibus sunt extoUenda^ hoc tamen sibi propriiun habent^ ut in eo qui ad gravius aUquod munus, ad gradum aUquem exceUentiorem tendat, postu- lenti ut honore illo haud indignus^ munerique haud impar sit. Vos igi- tur, Ora. luvenes, id agite, ut in Theologia» lurispradentia^ Medicina, Literis» disciplinis denique mathematicis, Scholae Traiectinae laudem in dies augeatib. — Quod si per studiorum diversitatem et studiosorum nu- merum non ampUus uno in loco JHusis reguiescere vobis contingit, uno tamen animo Musis operari pergitel concordes coUte almam matrem; et quidquid ad huius commodum , gloriam et prospeiitatem pertineat unanimis et coniunctis viribus agite. Itaqu^ ut adhuc fecistis ita deinceps etiam caveatis, ne ex studiorum nesdo qua controversia aUquid detrimenti capiat res pubUca nostra! De civibus Academiae praedicanti triste quotannis renovatur ofiicium commemorandi eorum nomina^ qui nobis per menses elapsos sunt erepti, et quorum maior fere numerus est, quo frequentior ipsa est Academia. Digitized by Google 70 I. VAN HALL Etiam hoc annOj ut superiori, tres iuvenes lectissimiy Otto Gekardus Helbring, TheoL Cand., Thomas Guilielmus Schadb van Westbum, luris Stu(L et GERAaDUS Gann Dun, TheoL Stud., suae familiae atque Academiae nostrae erepti fuerunt ; quorum hic , Gera&dus Gann Dun , laudabiliter peractis stadiis propaedeuticis per anni fere spatium Theo- logorum disciplinis operam dederat ac vitae annum iam ingressus erat secundum et vicesimum, cum, lenta tabe exhaustus, parentum in domo, succubuit : iuvenis ob morum modestiam vitaeque probitatem praeceptoribus aeque ac commilitonibus probatus. Alter , Thomas Guilielmus Schade van Westrum , mihi in memoriam revocat eiusdem nominis patruum , virum eximium , item praematura morte studiis ereptum, quo oUm in Athenaeo Amstelodamensi usus sum docto optimoque commilitone. Tertium et vicesimum aetatis annum modo egres- sus, cum in eo esset ut iuris candidati gradum assequeretur, correptus est vehementi morbo, qiu vires iuventute florentes intra breve tempus absumsit. Occidit defletus patri, propinquis et amicis, nec minimum tibi, Cioniunc- tissime KabsteneI qui, ut viventem illum propter feiix ingenium et can- didum animum^ fiiii instar, diligebas, ita mortuum diu tristi desiderio prosequere. De tertio, quem dixi, Ottone Gerardo Heldbinq, silere eo magis nefas est^ quandoquidem talem iam sese praestiterat, animo, ingenio» doc- trina^ ut iam non optare tantum, aed sperare atque auguiari optima quaeque de eo liceret. Patre utebatur eo, quem cognovimus onmes, qui humani nihil a se alienum putat, atque humanae imbeciiUtati omni modo subvenire, aliosque in eandem quam ingreditur viam inducere omni ope tentat. Quanta, eheu^ spe ille excidit^ quum praematura morte ereptum sibi non tantum filium^ sed futurum adeo adiutorem lugeret. Recte et pie vos^ Commilitones ! officio vestro functi estis^ qui patrem, virum opti- mum, funus fiiii ducentem veluti fratres defuncti comitati estis. Ut ingenii acumine, morum honestatCi pietate sincera, boni et pulcri denique studio, iure meritoque se vobis commendavit , ita praesens vobis semper sit optimi iuvenis imago et perpetua memoria. Cives nostros cum lugemus, vobis^ AA. HH.! vobis in primis, Ordinis lurisconsultorum coliegae coniunctiBsimi ! Diderici Hogendorpii etiam, Digitized by Google R A T I O. 71 civis Academiae Leidensis» gratissima ob oculos versatur imago» quem superiori anno victorem in certamine literario pronunciatum , maximo favore amplectebamur, cum egregie placeret iuvenis elegans, ingeniosus^ animi modestia non minus quam doctrina conspicuus, qui nobilitatem generis morum simplicitate studiorumque industria ita tuebatur, imo omabat atque quasi augebat, ut felices nos praedicaremus» hunc potissimum ad quaestionem respondisse, quam de nostratium meritis in esBcolendo iure gentium post Hugonem Gsqtiith proposuerat lurisconsultorum Ordo. Edita egr^ia prorsus commentatio nomen Dibebici Hogendobpii ad posteritatem perlatura est, tanquam iuvenis qui| patris et avi meritorum germanus heres patriaeque laudis egregius vindex» exemplum civibus Academiae ad imi- tandum reliquit eximiuml Non omnis mortuus estl De doctoribus et disdpulis dixi, superestut dicamdeacademicissubsidiis, quae si non ab omni parte talia sunt^ ut nihil in iis desideretur, longe tamen meliora sunt et splendidiora, quam vulgo iactantur abiis, qui reprehendere malunt quam laudare» inque rerum vitia potius quam virtutes inquirunt. Bibliotheca utimur amplissima» multorum liberalitate^ Curatorum muni- ficentia et Fraefecti, viri doctissimi, cura in annos augescente, hoc ipso anno nova» quam maxime idonea, aedificatione amplificata. Qua in re mihi quidem quam maxime placet ipsa pluteorum dispositio^ quae facilem praebitura est ad libios aditum. Quo nomine est adhuc quod in Bibliotheca nostra desideratur, si quidem libri ita libris superpositi sunt» ut sine ver- tiginis metu ad superiores adscendi nequeat. Ceterum optandum est^ ut ad cerfam constantemque normam tales potissimum libri colligantur, qui tum studiosorum utilitati inservianti tum privatorum hominum collectioni- bus non ita facile sint parabiles. In primis vero id agendum ab omnibus , quibus Bibliothecae* cura est mandata» ne libros considerare. videantur tan- quam thesaurum aliquem diligenter recondendum , sed ut pretiosam supel- lectilem usibus studiosorum» i. e. doctorum et discipulomm^ destinatam. Ut de Bibliothecae I ita etiam de HorH Sotanici conditione^ probabilia ad vos, AA. HH.! referre possum. Cum India cum Orientali tum Occiden- Digitized by Google 72 h VAN H A LL tali^ item cum peregrinis regionibus assiduum exercetur plantarum com- mercium^ quod earum copiam et delectum interire aut inminui nonsinit. Frovectior aetate Hortulanus rude donatus locum hunc vacuum reliquit , qui si perito viro occupandus traditur diligentiorem etiam Horti nostri cultum praesagire nobis concedit. De Nosocomio clinico annuas querelas iterare supersedeo. Aut mirifice fallor, aut praeter Curatores nostros caeteri etiam, quos res ista spectare videtur, magistratus Traiectini tristem iUam nosocomii conditioneni amplius durare non sinent^ sed mox manum operi admovebunt, ut Academiae nostrae amplum et salubre aegrotantium receptaculum ne desit. Quod utinam te Rectore eveniat^ Clarissime van Goudosver^ ut de perfecto vel mox per- ficiendo Nosocomio clinico gratias agere potissimum ille queat, qui quan- tum illud rei medicae in Academia nostra profuturum sit^ me longe melius veriusque praedicare valet. De Laborcdorio chemico non est quod dicam. Neque aedificiorum neque' supellectilium^ neque vero doctorum ratione habita neglecta in Academia nostra res cheinica iacet. Neque sane id exspectari oportet in ea schola , quae a te, Clarissime Muldere, nomen habet. Observatorium astronomicum optime respondet exspectationi ^ quae, cum superiori anno aedificaretur^ a nobis fovebatur. Musei phjfsid supellectili nova quaedam aocesserunt instrumenta, in quibus commemorandum est exemplar telegraphii ekctromaffnetid , quale, inventore Morsio^ hodie in patria nostra et universa Germania adhibetur. Museum anatomicum mirifice auctum est novis speciminibus, vel a dili- gentissimo Prosectore confectis , vel in publicis auotionibus coemtis. Accessit catalogi repetita et emendatior recensio et praeparantur alia quae visitantes docere poterunt, quantopere curae sit semper res anatomica collegae nostro SCHROEDERO VAN DER KOLK. Museum microscopicum diligenter conservatur et- colitur. Illud aut&m quod ab Historia naturali nomen habet, inde a Kalendis luliis superioris anni Hartingii nostri curae commendatum, partim coemptionibus partim recens confectis speciminibus auctum est, atque eum in modum ordina- tum, ut iam melius etiam quam olim pleniusque erudiendae iuventuti inserviat. Digitized by Google R A T I 0, 73 lutelligitis, AA.HH.I maximopereerrare, qui Acadepaiae nostrae subsidia, quae Museis^ ooUectionibus , caeterisque eius generis instrumentis continen- tur, parvi esse facienda altoque quasi supercilio despicienda esse censeant. Quid igitur est quod huic minus iustae de rebus nostris sententiae» late tamen propagatae^ locum facit? Duplex^ ni fallor^ eius rei reddi potest causa. Altera haec est^ >quod magis in oculos hominum incurrunt, quae vel sunt vel videntur reprehendenda, quam.quae laudanda et probanda sunt. Altera haec, quod subsidia illa, de quibus dixi, passim per urbem sunt dispersa atque quasi disseminata^ imo vero magna pro parte post alia aedificia sive publica sive privata quasi latent. Nemo autem amat quod ignorat, et ignorantur fere musaea nostra ab omnibus, qui non studiorum causa ea explorare et perlustrare debent. Fallor igitur, aut ea maxime desunt, quae ad extemam Academiae nostrae spedem pertinent. Opus nobis est aedificio satis amplo, quod insignes nostras collectiones bene distributas et recte expositas contineat, quod aulis et senaculis non sit destitutum, denique quod auditoria singu- larium facultatum in usum suppeditet. Quamdiu haec omnia defutura sunt, habebimus Academiam, instrumentorum doctorumque nomine commendabi- lem, magno frequentatam civium numero, neque minus studiorum cultu florentem; sed Traiectina dyitas Academia carebiti quam possit artium doctrinarumque templum salutaie. Quidni igitur vos, CuratoreSi vosque CoIIegae, Cives, Auditores cuiuscumque ordinis et loci» eo tendimus omnes ut Traiecti sedes aliquando condatur doctrinarum, quae temporis necessi- tatibus respondeat? Quod singuli ne tentare quidem possint id cuncti fa- cile perficiunt. Vos igitur^ Academiae Curatores, Yiri Amplissimi, huius tantae, vestra cura omnino non indignae rei, et suscipiendae et perficiendae auctores estote et principes. Habebitis oonatibus vestris suffragantem in hac pro- vincia Procuratorem Begttm, de Academia nostra optime semper meritum, habebitis amplissimae huius civitatis dves fautores et adiutores. Itaque ut omnium voluntate et quasi conspiratione hactenus et conservata et aucta est Academia nostra, ita aliquando etiam omnium ope consilioque novae hic assurgant aedes^ incljta urbe florentissimaque Academia non indignae. 10 Digitized by Google 74 L TAK HALL ORATIO. Restat, ut Rectoris Magnifici nomine et aactoritate Academiae modera- men designato Rectori tradam. Itaqne te, Ludovici Ghristians van GoinioiYXR» ex Regis AugustiB- simi Decreto^ in proximum annum Rectorem Magnificum dico^ renuntio» proclamo. Accedas igitur, Vir Clarissime^ et oocupa locum iam tuum. Salve^ Rector Magnifice^ iterumque salve! Fasces tibi cedo et sigilium. Magistratus lubens cedo omamenta; ma- gistratus oedo etiam onera. Te Rectore floreat vigeatque Academia nostra. Tibi munus deponenti feiiciori esse contingat quam decessori tuo. Sano salvoque tibi summo Deo, post exactum annum, gratias agere iiceat de munere feliciter perfecto, de servata atque confirmata Academia nostra. Tu^ Deus Opt Max.^ Curatoribus, Collegis^ Civibus, indytae huic urbi, Patriaeque nostrae, Regi denique Augustissimo propitius adsis. Tibi in omne aevum sit lauSi honos et gional Digitized by Google ACTA IN SENATU A. CIOIOCCCLVI— CIOIOCCCLVII, Rbctobe LUDOVICO GERARDO VISSCHER. Obaphiabio IAGOBO van HALL. Die 4 m. AprUis. Rector MagnificuslAcoBusvANHALL, soUeDnibus Aca- demicis propter ferias in hunc diem dilatis^ a Senatu Amplissimo in cathedram ductus, orationem habet de ofido iuris inierpreHs et legislatoria in patria noaira hac codicum noetrorum condiiione. Deinde Academiae fata enarrat et Ordinum iudicia de commenta- tionibus ad quaestiones superioris anni missis legit praemiaque victoiibus in hoc certamine literario tribuit. Victores, praemio aureo omati, sunt: Dibebictjs van Hogen- DOBP^ Acad. Lugd« Bat. Gvis, in Facultate luridica. GisBEBTus Henbicus Lamebs , Ac^d. Rheno-Traiect. Civis in Facultate PhiL Theor. et Lit. Hum. Honorificis testimoniis omantur: Ianus Iacobus Schneithbb, Acad. Groning. Civis, in Fac. lur. Bebnabdus Dobhout Mbss, Acad. Rheno-Traiect Civis^ in Fac. lur. Tandem Rector Magistratum deponit, datumque sibi successo- rem proclamat et salutat Virum Clar. L. 6. Visschsb. Senatus Graphiarius lectus est Vir Clar. I. van Hall. 10* Digitized by Google 76 ACTA IN SENATU. Die 13 m. lunii. Vir Doctissimus Ioannes Abbahaicus Christianus Ou« BEMANS, Math. Mag. Fhii. Nat. Doctor, Observator in Academiae Leidensis Observatorio astronomico, decreto regio diei 27 m. Aprilis in Facultate Math. et Fhil. Nat. Professor Extraordinarius creatus, munus auspicatus est, habita oratione Neerlandica, cui argumen- tum : de jonffste vorderingen der sterreiunde. Die 27 m. lunii. Leguntur literae Guratorum, quibus cum Senatu com- municatur , Regem Augustissimum Viro Doctissimo F. I. Vsemeulen, mandasse munus Bibliothecarii. Die 22 m. Septembris. Vir Clarissimus Henricus Christianus Millies, TheoL Doctor et in Seminario Euangelico Lutheranorum , quod Amstelodami est^ Frofessor Ordinaiius^ decreto regio diei 16 m. Apriiis in Facultate FhiL Theor. et lit. Hum. Frofessor Qrdinarius creatus, munus auspicatus est^ habita oratione de Literarum Orien-^ talium cum Theokgia necemtudine. Die 28 m. Februarii. Designantur quatuor viri, e quibus a Rege Augu- stissimo Rector in proximum annum eligatur, Ex Ordine Medioo L. C. van Goudobyer. «f Math. et Phil. Nat F. Haeting. // Theologico B. tee Haae. » iuridico I. Ackeesdtck. Designantur etiam quatuor viri^ e quibus Senatus Academici Graphiarius eligatur, Ex Ordine FhiL Theor. et lit Hum. li Math. et FhiL Nat. // Theologico // luridioo Assessores constituuntur, Ex Ordine Math. et Fhil. Nat // luridico // Theologico // FhiL Theor. et lit. Hum. I. A. C. ROVEES. F. Haeting. B. TEE Haae. I. ACKEESDTCK. F. Haeting. I. ACKEESDTCK. H. E. VlNKE, L. G, VlSSCHEE. Digitized by Google ACTA IN SENATU. 77 Cum Senatn oommunicatur^ Yirum Clar. B. I. Lintelo be Geeb/ in Facult. lur, Prof. Bxtraord,, decreto regio d. 81 m. Decembris creatum esse Professorem Ordinarium. Die 27 m. {"ebruarii. Ex Senatus decretis diei 27 m. lunii et diei 23 m. Februarii honoris causa summi in Chirurgia honores conferuntur in Marcum Polano, Lugduno-Batavum, Chirurgiae Lectorem in schola Glinica, quae Roterodami est, iidemque honores in Medicina et Chirurgia conferuntur in Oeblofium Wassink, Rheno-Traiecti- num, rei medicae in India Orientali Fraefectum. Die 20 m. Martii. Curatores cum Senatu, iiteris ad ipsumdatis, commu* nicant^ Coliegio Curatorum a Rege Augustissimo adscriptum et Praesidem lectum esse Virum Excellentissimum Danislem Iacobum EwYGK VAN DE BiLDT , amplissimis in re pubUca muneribus per- functum. Digitized by Google Digitized by Google DE J0N6STE V0BDERIN6EN DER STERREKUHDE. REDEVOERING TER AANVAARDme VAN HET BUITEN6EWO0N HOOGLEERAARSAMBT AAN DE H006ESCH00L TB UTRECHT, DEN 18UH JUNIJ I8S6, J>\ J. A. C. OUDEMANS. Digitized by Google De schrytfer was voomemens %^ redevoering docrloopend nan aankekenihgen te voor%ien; onder %ijne bij %ijn vertrek naar Nederlandseh Oost-IndU achterge- latene fMpieren heeft men niet dan de wemge hier geleverde gevcnden. Digitized by Google EDEL 6B00TACHTBABE HEBBEN, CUBATOBEN DEB UTBECHT- SCHB HOOGESCHOOL, WELEDELGESTBENGE HEEB, SECBETABIS VAN HET COLLEGIE VAN CUBATOBEN, H006GELEEBDE HEEBEN, BECTOB HAGNIEtCUS EN VEBDEBE HOOGLEEBABEN IN DE VEKSCHILLENDE VAKKEN VAN WE- TENSCHAP, ZBEB GEACHTE AMBTGENOOTEN EN WELEDELE ZEEBGELEEBDE HEEBEN LECTOBEN, EDELACHTBABE HEBBEN, AAN WIE HET BESTUUB VAN DIT GEWEST OF DEZE STAD, OF DE HANDHAVIN6 DES BEGTS IS TOEVEBTBOUWD, WELEDELE ZEEB GELEBBDE HEEBEN, DOCTOBEN IN DE VEB- SCHILLENDE PACULTEITEN, WELEEBWAABDE HEEBEN, LEEBABEN DEB G0DSDIEN8T, AANZIENLUKE SCHABE VAN J0NGELIN6EN, DIE U AAN DEZE H006ESCH00L AAN DE BE0EFENIN6 DEB WETENSCHAITEN TOEWUDT, 6U ALLEN VOOBTS, DIE DEZE PLE6TI6HEID MET UWB TE- 6ENW00BDI6HEID VEBEBBT, ZEEB 6EEBBDE TOEHOOBDEBS, iiet is eene algemeen erkende waarheid, dafc de beoefening eener wetenschap door die harer geschiedenis moet vergezeld gaan. Wetenschap zonder kritiek kan haren naam niet met eere dragen, maar tot de beoor- deeling van hetgeen door een vakgenoot tot de uitbreiding onzer kennis is verrigt, is het noodig zich een jnist denkbeeld te vormen van den toestand der wetenschap tijdens die verrigting, en den aard en den graad van volkomenheid der hulpmiddelen waarover hij te beschikken had. 11 Digitized by Google 82 J. A. C. OUDEMANS Geldt die waarheid voor alle wetenschappen, voor de sterrekunde geldt zij in het bijzonder. Vooral bij haar, waar elke wetenschappelijke arbeid zich aansluit, zoowel aan werkzaamheden die vroeger volbragt zijn, als aan onderzoekingen van tijdgenooten , is eene oordeelkundige kennis van den gang, dien de wetenschap genomen heeft» allemoodzakelijkst. Ik geloof , dat men bij de beoefening der geschiedenis eener wetenschap twee oogpunten moet onderscheiden. Het eene zoude misschien met voeg- zaamheid het historische, het andere het wetenschappelijke genoemd kun- nen worden. Uit het eerste oogpunt beschouwd, zijn alle tijdvakken even belangrijk, en ook de toestand der wetenschap bij verschillende volken moet met dezelfde belangstelling worden gadegeslagen. De begrippen der Ouden omtrent de onderwerpen der wetenschap, die beoefend wordt, zijn voor hem , die ze nagaat , ter verbindmg met den gelijktijdigen toestand , hetzij eener andere wetenschap, hetzij hunner staatsinstellingen , of wel ter verklaring hunner geschriften , even belangrijk als die der latere volken » al verdienen zij somtijds naauwelijka anders dan den naam van wanbegrip- pen. Is echter het doel van het geschiedkundig onderzoek hoofdzakelijk gelegen in de toelichting van den lateren en vooral van den tegenwoordigen toestand der wetenschap, dan is het duidelijk, dat de geschiedenis in belangrijkheid wint, naarmate zij tijdvakken behahdelt die korter geleden zijn. De geschiedenis der sterrekunde voor de herleving der wetenschappen in de 15' eeuw is voor den tegenwoordigen sterrekundige zelden van eenig belang en in het daarvoorafgaande tijdvak van 20 eeuwen treft slechts de Alexandrijnsche school, als eene oase in eene groote woestijn, de aandacht. De sterrekunde kan eigenlijk eerst toen gezegd worden, eenige betee- kenis verkregen te hebben, toen Ttgho-Bbahe gedurende een twintigtal jaren menigvuldige waamemingen van planeten zoo naauwkeurig maakte als zulks zonder het gebruik d^r in zijnen tijd nog niet ontdekte kijkers mogelijk was , en Keppler daarna uit die waamemingen den waren aard van den planetenloop had afgeleid. De grondslag, door hen beiden gelegd, moe^t echter nog voltooid worden; er moeat nog een Niwton opstaan, om de grondoorzaak dier bewegingen te bntdekken. Van Newton'8 tijd bestond een aanhoudendei strijd tusschen theorie en praktijk, die met afwisselende zege gevoerd werd, en thans nog voortduurt. Belangrijk is Digitized by Google REDEVOERING. 83 de beschrijving , door Bessel in eene zijner voorlezingen over dien vdssel- strijd gegeven. Het zou ons te veel afleiden, hier de beschouwing van Bessbl te herhalen of er slechts eene schets van te geven ; ik moge daar- mede volstaan, dat ik in korte trekken de beteekenis van dien strijd uiteenzette. De taak der sterrekunde bestaat hoofdzakelijk daarin, voorschriften te leveren, waardoor de plaats^ die een hemellicht op^een bepaald tijdstip inneemt, berekend kan worden. Die voorschriften moeten echter door de theorie uit de reeds bestaaade waamemingen worden afgeleid. Door de theorie moeten de plaatsen der hemelligchamen , zelfs voor eene reeks van jaren vooruit, berekend kunnen worden. Nu leveren de waamemingen altijd grootere of kleinere verschillen met de vooruitberekening op. De leer der waarschijnlijkheid geeft voorschnften om te beoordeelen, in hoe verre deze verschillen aan de waamemingen, in hoe verre aan de nog on- volkomene theorie moeten toegeschreven worden. Hierdoor is,'dunkt mij, het wezen van den strijd tusschen theorie en praktijk duidelijk, waarvan ik zoo even sprak. In de theorie van de beweging der hemelligchamen moet men twee verschillende gedeelten opmerken, de kennis van de krachten, welke die beweging regelen, en voorts de kennis van de grootte en gedaante van de loopbanen der hemelligchamen, en in het kort van al de grootheden , die op hunnen loop invloed hebben. Door de praktijk wor- den hier de waamemingen bedoeld, waardoor de schijnbare loop der hemelligchamen gevonden wordt, die van den eenen kant dienen, om de theorie te toetsen, van den anderen kant om haar te verbeteren. In de reeds genoemde voorlezing, die Bessel in 1832 hield, ontwikkelt hij het toenmdige standpunt der sterrekunde, zoo als het door onophoudelijk wedijveren van theorie en praktijk ontstaan was. Sedert dien tijd is het standpunt der wetenschap, de verhouding tusschen theorie en praktijk, niet veranderd, nieuwe werkingen zijn niet met zekerheid aangewezen, die tot eene verdere volmaking der theorie zouden kunnen strekken. Maar niettemin is de wetenschap zelve, sedert den tijd, waarin Bessel^s ver- handeling valt, met reuzenschreden vooruitgegaan. Er is geen gedeelte der sterrekunde aan te vnjzen, dat in het laatste vierde gedeelte eener eeuw niet meer is volmaakt geworden. Ik heb mij voorgesteld, bij deze 11* Digitized by Google 84 J- A. C. OUDEMANS gelegenheid nde jongste vorderingen der eterreiunde, meer bejoaeddelijk in de laatste 25 jaren'' te beschouwen. Daartoe zuUen wij eerst een overzigt nemen van die sterrewachten (de werkplaatsen waar de waamemingen moeten ingezameld worden^ die tot de volmaking onzer kennis van den loop der hemelligchamen moeten dienen)^ welke in dat tijdvak ontstaan zijn, om daama de voomaamste werkzaamheden en ontdekkingen na te gaan^ waarmede zij de wetenschap verrijkt hebben. Met glans opent Rusland'8 keizer het tijdperk, dat wij beschouwen, door het stichten, op onbekrompen schaal, van twee nieuwe sterrewachten. Toen in September 1^27 het grootste gedeelte der stad Abo, het gebouw en de boekerij der hoogeschool , benevens alle andere bij haar behoorende wetenschappelijke verzamelingen eene prooi der vlammen waren geworden, werd de hoogeschool naar Finland'8 nieuwe hoofdstad, Helsingfors ver- plaatst, en ofschoon de sterrewacht, door Argxlamber'^ werkzaamheid vermaard , door hare gunstige ligging de vemielende werking van het vuur ontkomen was, zoo werd toch besloten, ook deze wetenschappelijke inrig- ting met de andere naar Helsingfors te verplaatsen, en haren voorraad van werktuigen te vermeerderen. Doch niet alleen deze nieuwe stichting had men aan den ijver van keizer Nikolaas, om tot bevordering der wetenschappen mede te werken, te danken. Niet te vreden met den milden bijstand, dien hij reeds zoo vele malen aan de sterrekunde ge- schonken had , zoowel door de krachtige ondersteuning , aan de sterrewacht te Dorpat verleend, die hare oprigting aan keizer Alexandkr, haren roem aan Struve te danken had, als door het stichten van vijf kleinere akademische sterrewachten; besloot hij eene hoofdsterrewacht in de nabij- heid van de hoofdstad des rijks op te rigten , welke tot de akademie van wetenschappen te St, Petersburg zou behooren, op de ruimste schaal zoude worden aangelegd, en aan de strengste eischen der sterrekunde zoude moeten voldoen. Misschien gevoelt men eenige verwondering bij de opnoeming der ver- schillende sterrewachten en vraagt men haastig naar het doel van hun groot aantal. De oplossing dezer vraag ligt ten deele in de uitgebreidheid van het Russische rijk, waardoor er eene reeks van jaren, ja eenige eeuwen noodig is, het in kaart te brengen, niettegenstaande een talrijk personeel Digitized by Google REDEVOERING. 85 daaraan werkzaam is. De bepaling der hoofdpunten is van zoiver sterre- kundigen aard, en ook de meer in kleinigheden afdalende bewerkingen der opmetingen geschieden met hulpmiddelen en langs handelwijzen ^ die geheel bij de praktische sterrekonde te huis behooren. Alleen dus om de geografie van het land te leeren kennen^ is een groot personeel en een behoorlijk aantal oefenplaatsen noodig. Maar het was niet uitsluitend dit doel, dat keizer Nikolaas tot het oprigten eener nieuwe sterrewacht bewoog. Het tweede oogmerk was, eene inrigting te stichten, voorzien van de beste en volkomenste werktui- gen, die men verkrijgen kon, bestuurd door den uitmuntende Strtjv£> en bestemd, om onder zijne leiding, door een onbekrompen getalwaarnemers, voortdurend tot de volmaking der sterrekunde te kunnen arbeiden. Ook Pruissen bleef niet achter. Reeds was Bessel gedurende een twin- tigtal jaren tot roem van zijn vaderland te Koningsbergen werkzaam ge- weesti doch in de hoofdstad, die zich reeds sedert het jaar 1810 in het bezit eener hoogeschool bevond, was slechts een ondoelmatig lokaal voor- handen, dat den naam van sterrewacht droeg, doch bij welks toerusting^ in het jaar 1711, eigenlijk niets anders beoogd werd, dan den sterrekun- dige eene gelegenheid te geven , in het gebouw der akademie van weten- schappen eenige bepaalde waamemingen geschikter en naauwkeuriger te kunnen volbrengen, dan hem in zijne eigene woning mogelijk was. Ook dacht men toen ter tijd niet aan aanhoudend voortgezette reeksen van waamemingen, hoedanige tegenwoordig als de voomame werkzaamheid eener sterrewacht worden aangezien , en zelfs toen daarvan in Engeland het voorbeeld gegeven was» werden zij toch nog niet van den sterrekundige te Berlijn gevorderd. De opstelling der werktuigen was zoo wankelbaar, dat BoDS, niettegenstaande de verbouwing en verbetering, nooit eenige goede resultaten op zijne sterrewacht heeft kunnen verkrijgen. Toen de talentvolle Encke in 1827 de plaats van Bode innam, moest Qok hij verklaren, dat het lokaal, dat tot nog toe de plaats eener sterre- wacht vervullen moest, geheel voor zijn doel ongeschikt was. Doch in de hoofdstad zelve werd toen en wordt steeds van zoo vele zijden de onder- steuning der staatskas gevraagd, dat er een buitengewone prikkel moest ontstaan, voor en aleer de regering tot den aanbouw eener nieuwe sterre- Digitized by Google 86 J. A. a OUDEMANS wacht besloot. Het waren de welsprekende voorlezingen , door Alexandeb voN HuMBOLDT, na de terugkomst van zijne langdurige reizen, te Berlijn, over physische en astronomische onderwerpen voor een uitgezocht pabUek gehouden, die zulk een geestdrift en een zoo sterk verlangen bij de toe- hoorders opwekten, om door de aanwezigheid eens grooten kijkers, ook in de gelegenheid te zijn» dieper in de geheimenissen van het heelal te kun- nen doordringen, dat de koning, dezen aandrang gehoor gevende» tot den aankoop eens kijkers, als die van Dorpat, zijne toestmming gaf. De noodzakeUjkheid, zulk een werktuig eene plaatsing te geven, overeenkomstig zijne volkomenheid en tle waardigheid der hoofdstad, was de aanleiding tot de stichting der nieuwe sterrewacht te Berlijn. Nog eene tweede sterrewacht van den eersten rang had haar ontstaan te danken aan de onbekrompene zucht van Pruissen^s koning, om de weten- schappen te bevorderen. In het jaar 1836 beval hij dat de hoogeschool te Bonn met. eene sterrewacht, geheel naar de eischen der wetenschap inge- rigt, begiftigd, en dat met het bouwen onmiddeUijk aangevangen zou worden. Aegelakdee, aan wiens onverdroten ijver en onder Bessel^s leiding ontwikkelde talenten men reeds meer dan eenen verdiwsteUjken arbeid te danken had, was de man, die de nieuwe inrigting ontwerpen en besturen zou *). Wenden wij het oog naar Groot-Brittannie, dan viiiden wij daar wel geene vermeerdering van het aantal wel ingerigte sterrewachten , maar de be- staande observatorien hebben, met uitzondering van Greenwich en Cam- bridge^ eerst in de laatste 20 jaren zulke werkzaamheden begonnen en voortgezet, dat zij tot de wezenlijke vohnaking der sterrekunde krachtdadig hebben bijgedragen. ') Door hiQdemisseii van allerlei aard werd er echter eerst met het begin en later met de ToortzettiDg yan het bouwen getalmd en reeds waren de meeste der bestelde werktoigen aangekomen, toen nog geene geschikte plaats aanweidg was ze op te steUen, eoodat in 1841 ten dienste der hoofdinstrumenten eene roorloopige sterrewacht, bestaande uit eene houten hut, op eene der oude bastions der stad, #der alte Zoll," werd opgerigt, en eerst een yijftal jaren later het ruime Obsenratorium op de FoppeUorfer AUee kon betrokken en de waarnemingen aldaar konden yoortgeset woiden* Digitized.by Google REDEV0ERIN6. 8? De sterrewacht te Greenwicb handhaaft steeds haren alooden roem , sederti na den dood van Pond, op het einde van 1835, Airy, die te Cam- bridge reeds eenige jaren de hoogeschool en de sterrewacht tot sieraad verstrekt had» met haar bestuur belast werd. Door een genoegzaam aantal waaniemers, eene, misschien meer dan noodig is, naauwkeurige verdeeling en regeUng der werkzaamheden, en onbekrompene middelen, om zoowel de aterrewacht al die verbeteringen te geven, welke de vorderingen der we- tenschap noodzakelijk maakten , als de oorspronkelijke waarnemingen en de daaruit afgeleide resultaten jaarlijks door den druk bekend te maken, was zij steeds ijverig voor het doel werkzaam, waarvoor zij, anderhalve eeuw geleden, werd aangelegd. Ook den opvolger van Airt te Cambridge,* den bekwamen Challis, H^NDSRSON, onder wiens bestuur het reeda in 1816 gebouwde oiservatorium te Edinburg eerst eenige observaties leverde, zijnen opvolger Piazzi Smyth, en JoHNsoN, die sedert een zestiental jaren aan de prachtige Radcliffe- sterrewacht te Oxford de werkzaamheden regelt, komt de lof toe, dat met hun bestuur een verhoogde bloei der aan hen toevertrouwde inrigtingen gepaard ging. Doch niet alleen in Engeland zelf , maar ook door het aanleggen van. sterrewachten in de kolonien heeft de Britsche Regering de wetenschap bevorderd. De sterrewacht aan de Kaap de Goede Hoop , sedert het begin van 1829 in werking, had haren eersten bestuurder, den ongelukkigen Fallows verloren, doch werd spoedig daarop door H£NI)srson, en deze weder, na slechts e& jaar aan de Eoiap werkzaam geweest te zijn, door den ijverigen Maclear vervangen. Ook te St. Helena is eenige jaren lang eene sterrewacht, onder Johnson, in werking geweest, die voor de kennis van de sterren aan het zuidelijke halfrond des hemels hoogst naauwkeurige gegevens geleverd heeft, terwijl ook de sterrewacht te Madras, vroeger onder Taylor en thans onder Jacob, in ruime mate die bepalingen oplevert, waartoe zij door hare geografische ligging geschikt is. Maar nog in het bijzonder treft ons in Engeland het overgroote aantal personen, die, voor eigene lief hebberij , sterrewachten hebben aangelegd, en ofschoon verreweg de meesten voor de wetenschap van geene de minste Digitized by Google 88 J. A. C. OCDEMANS beteekenis geweest zijn , zoo zijn er toch enkelen , zoo als die van de heeren BisHOP te Londen ^), Di^wES te Wateringbury ^), Lassell bij Liver- pool, Lord RossE te Parsonstown, en Coopbr te Markree, die, ieder in eene bijzondere rigting, maar toch aanhoudend in dezelfde rigting werk- zaam, zich voor de sterrekunde zeer verdienstelijk gemaakt hebben. Niet minder verpligting heeft de wetenschap aan den vorigen Hertog van NoRTHUMBERLAND , dic, zoowcl door de uitgave der waamemingen van Herschel aan de Kaap de Goede Hoop, als door het geschenk, waarmede hij de sterrewacht te Cambridge vereerde, zijnen naam duur- zaam aan de sterrekunde verbonden heeft'. Was in het eerste derde gedeelte dezer eeuw geene enkele stichting in de Nieuwe Wereld aan de sterrekunde gewijd, ook daar vinden wij tegen- woordig eenige sterrewachten in werking. De praktische geest der Noord- ') De Heer Bishop, vroeger handelaar ia wijn en sterke dranken, had reeds in 1836 eeno eigene sterrewacht, op z\jne buitenplaats in het Begenfa Fark te Londen, yoor z^ne verlustiging opgerigt, doch begreep weldra dat de middelen, aldaar aanwezig, aanhoudend en verstandig gebruikt, ook voor de wetenschap bevorderlijk kondeiT z^'n. Hij verbond dos kort daarop, in het negaar van het jaar 1839, den heer Dawss aan z^'ne sterrewacht, die zich reeds door het uitgeven van twee uitgebreide verzamelingen van waamemingen (Memoirs of the E. A. S. Vol. V en YUI) had bekend gemaakt; en na diens vertrek in 1844 den heer Hind (vroeger assistent voor de magnetische waamemingen aan de koninklijke sterre- wacht te Greenwiuh), die door zijne talrijke planeten- en kometenontdekkingen en het ver- vaardigen der naauwkeurige ^Mr. Bishop's Ecliptic Gharts" de sterrewacht van Begenfs Fark eenen eersten rang onder de bijzondere sterrewachten deed innemen. Als tweede assi- stent is, voor ecn korten tijd (waarschynHjk van Jannarij 1852 tot Januarij 1853), de heer E. VooEL werkzaam geweest, die later, zoo als bekend is, ter vergezelling van den heer Baetu naar de binnenlanden van Afrika vertrokken is, en vervangen werd door den heer Mabth , toenmaals student te Koningsbergen. Na den dood van den heer W. S. Stbatfosd , den 9uperintendent voor den Nautical Almanac (welk overlgden 29 Maart 1853 voorviel), werd de heer Hind in diens plaats benoemd, zoodat thans (Jun^ 1856), voor zoo ver mij bekend is, alleen de heer Mabth aan de sterrewacht van den heer Bishop werkzaam is. ') De heer Dawbs, in 1844 door den heer Hikd vervangen, vestigde zich wddra te Cranbrook en daama te Wateringbury , waar hij, vooral in den kteren tijd, door zijne waamemingen over den ring van Satumus de aandacht der sterrekundigen tot dch getrok- ken heeft. Ook gaf hij kort daama zijne derde lijst waamemingen op dubbelsterren , nog voor zijn verblijf by den heer BiSHOP, te Ormskirk by Liverpool volbragt, uit (Mem. of the R. A. S. Vol. XIX), waardoor de gaping tusschen zyne vroegere waarnemingen en die, wclke hij bij den heer Bishop deed, werd aangevuld. Digitized by Google REDEVOERING. 89 Amerikanen was langen tijd een beletsel tegen eene onbaatzuchtige bevor- dering der wetenschappen , waarvan niet regtstreeks stoffelijk voordeel te verwachten was , doch in de laatste jaren is hierin eene groote verbetering te bespeuren, en de sterrewacht te Washington stelt zich, wat de werk- toigen, het aantal waamemers, en vooral wat den ijver aangaat, waarmede waargenomen wordt en de uitkomsten der waarnemingen worden openbaar gemaakt^ met de voomaamste sterrewachten in Earopa op eene lijn ^). Ook de Regering der republiek Chili, door de aanwezigheid voor een bepaald doel eener ^) zending van Noord-Amerikaansche sterrekundigen , op de sterrekunde opmerkzaam gemaakt, besloot de door hen medegebragte werktuigen aan te koopen, en beriep onmiddellijk na hun vertrek, uit Beeds in 1838 was er op kosten van het Ministerie van Marine der Vereenigde Staten eene kldne sterrewaeht aan he^ d^pdt van kaarten en zeevaartkundige werktoigen te Vf ashing- ton gebouwd. Uet hoofddoel van deze sterrewacht was in den beginne slechta het onder- jEoeken der aldaar bewaarde zee*uurwerken, doch verkreeg spoedig eenige meerdere betee- kenifly doordien de Begering der Vereenigde Staten eenige achepen voor eene ontdekkingsreie mtmstte en voor de bepalingen der geographische lengten bg deze gelegenheid overeen- komstige waamemingen op het obserVatorium der Marine wenschelijk waren. De luitenant ter zee Gilliss werd met de waamemingen aldaar belast, otschoon hij vroeger bijna geene sterrekundige opleiding gebad had^ de wijjze van waameming werd hem, zonderling.genoeg, in eene tamemk kort gestdde instractie medegedeeld, doch Oilliss heeft later, toen hig slechts eenige gelegenheid tot oefening gehad had, getoond, dat h^ voor de taak, hem toevertronwd , geheel berekend was. In 1842 werd er besloten, eene sterrewacht van den eersten rang te Washington te siichten, die den naam van naiumale aierrewacki dragen zou; de aanleg werd aan Qilliss en» na diens vertrek naar Chili, aan Mjlubt toevertrouwd, die zich met de voomaamsta instrumentmakers van Europa in verbinding stelde, en gemagtigd werd eene onbekrompene kenze te doen. De tegenwoordige voorraad van groote werktuigen is, na de Pulkowa, op geene sterrewacht grooter dan te Washington, en men moet den bestuurder en den waar- nemers den lof nageven, dat zij van de mildheid der regeiing en de hun aangebodene gdegenheid zoo veel mogel^k part\j weten te trekken. ^) Dit dod was, om, naar het door GsuLiNa te Marburg hemieuwde voorstel, door overeenkomstige waamemingen der planeten Mars en Venus, op beide halfironden der aarde te volbrengen, mede te werken tot het bepalen van de afinetingen Van ons zonnestdsel. Aan GiLLiss, tot nog toe waamemer aan het Naoal Ohiervaiory te Washington, werd opgedragen , zich met de noodige werktuigen naar Chili te 'begeven , ten einde aldaar de waamemingen te leveren , die in het zuidel^'k halfrond gedaan moesten worden. Hij stichtte op den heuvel Santa Luda nabij Santiago eene steirewacht, die, met de werktuigen, na Qjn vertrdc door de Chilische r^xing werd aangekocht. 12 \ Digitized by Google 90 J. A. C. OUDEMANS Duitschland den steiTekundige Mobsta, die, bijgestaan door het uitmtm- tende klimaat van Chili, zich onvermoeid betoont in het leveren van die waamemingen , welke voor de noordelijke sterrewachten door hunne ligging onmogelijk te verkrijgen zijn, en die niettemin voor de kennis van den hemel gevorderd worden. De zucht om , ook in het bezitten van wel ingerigte en geregeU werk- zame sterrewachten, met Europa te wedijveren, heeft ook hier en daar bijzondere personen in de Vereenigde Staten van Noord-Amerika aange- dreven om sterrewachten te stichten. Zoo bezit thans de hoogeschool der kleine stad Cambridge in Massachusetts eene sterrewacht, voorzien van een' reuzenkijker als die van de Fulkowa, die uit bijzondere bijdragen werd aangekocht. Ook te Cincinnati is eene sterrewacht onder bestuur van MiTCHELL gesticht, doch beide hebben, in vergelijking tot de aange- kochte hulpmiddelen , nog weinig van zich laten hooren. Maar niet alleen vinden wij in de grootere rijken eene onbekrompene bevordering der sterrekunde. Ook verscheidene der kleinere staten hebben, naar gelang hunner mindere krachten , toch door het oprigten eener grootere of kleinere sterrewacht bijgedragen tot het bereiken van het edele doel: het bevorderen van de uitbreiding der menscheUjke kennis. Zoo werd in 1835, bij Munchen, de groote sterrewacht gesticht en van de kostbaarste en beste werktuigen voorzien, waaraan Lamont reeds sedert eene reeks van jaren zoo ijverig bezig is. Het kleine Denemarken zelfs bezit twee sterrewachten , te Altona en te Koppenhagen , waarvan de eerste althans steeds voor de sterrekunde van het hoogste belang geweest is, niet alleen door de waamemingen die ze opleverde, als wel voomamelijk door de veelvuldige bemoeijingen van den waardigen Schumacher, en het door hem uitgegevene sterrekundige tijdschrift. Zelfs de stad Hamburg ver- heugt zich in eene bij de zeevaartschool toegevoegde sterrewachti door de mildheid' harer inwoners van uitmuntende middelen voorzien, die door de tallooze waarnemingen van den onvermoeiden Rumker voor de wetenschap rijpe vruchten heeft opgeleverd *). Beeds in het jaar 1803 hadden de ^'veiige bemoe\jingen van den oaden Bepsold te weeg gebragt, dat men in deze groote handelstad, pUumen maakte voor bet aanleggen eener Digitized by Google REDEV0ERIN6. 91 De opgenoemde^ inrigtingen zijn de voomaamste die in het laatste tijd- perk ontstaan zijn, en die aan de bevordering der sterrekunde een grooter of kleiner aandeel genomen hebben. Het zoa ons te ver voeren, de ge- fichiedenis van al de overige bestaande sterrewachten slechts ter loops te behandelen. . Yerscheidene der oudere sterrewachten , zoo als het reeds op« genoemde Koningsbergen , Gottingen^ Padua, Kremsmiinster , zijn steeds meer of minder werkzaam gebleven. De sterrewacht op den Seeberg bij Gotha is reeds sedert 1840 door haren tegenwoordigen bestuurder Hansen verlaten en door den invloed van weer en wind bijna geheel vervallen. De sterrewacht van het Trinity CoUege te Dublin , weleer door de naauwkeu- rige waamemingen van Brinkley zoo vermaard, heeft na diens dood geene teekens van leven meer gegeven. De sterrewacht te Armagh, eveneens^ in lerland , is van goede werktuigen voorzien , en staat onder bestuur van den kundigen Robinson, doch heeft sedert zijne oprigting evenmin iets van zich laten hooren. De sterrewachten te Christiania en te Brussel hebben, ofschoon van goede werktuigen voorzien, ook jaren lang geene sterrekun- dige waamemingen opgeleverd, hetgeen wel daaraan hoofdzakehjk moet toegeschreven worden dat hunne bestuurders zich meer met weerkundige en magnetische observaties bemoeijen. Nogtans levert sedert eenige jaren ,- nadat Hansteen te Christiania door eenen helper, den heer Fearnlet, wordt bijgestaan, ook deze sterrewacht weder geregeld eenige planeten- waamemingen op. Wij hebben nu de voornaamste werkplaatsen vlugtig beschouwd, van sterrewacht, doch het schijnt, dat de ongunstige tijden desse plaanen verijdeld hebben. Al- thans, niet yoordat in 1823 twee Hamburgers, de heer Gbell 10000 markbanco (9000 gl.) en de heer yon Hess 1000 mark courant (720 gl.), bij uiterste wilsbeschikking aan de te bouwen sterrewacht vermaakt hadden, werd de geestdrift weder vemieawd en binnen een drietal jaren zag men, verbonden aan eene school voor de zeevaart, de schoone sterrewacht verrQzen, waar Buhkee zijne talrijke sterrekundige waamemingen volbragt heeft. Nog meer werd er in het jaar 1833 gedaan, toen eenige der aanzienlijkste bewoners der stad eene som van 28000 gulden bijeenbragten , om eenige door den ouden Bspsold nagelatene in- strumenten voor de sterrewacht aan te koopen, en nog bovendien den voorraad met een ander hoofdwerktuig te vermeerderen. 12* Digitized by Google 93 J. A. G. OUDEMANS waar de bouwstoffen verwacbt moeten worden, die tot verbetering der sterrekunde moeten dienen. Maar wij moeten niet vei^ten, dat deze werkplaatsen op zich zelve niets konnen uitrigten, en dat zij in de eerste plaats van werktoigen voorzien moeten zijn, wier naaawkeurigheid in overeenstemming is met de behoeften der wetenschap, dat de waamemer die behoeften kennen en de noodige talenten en bekwaamheden ^ en vooral de noodige volharding bezitten moet om , zooveel die werktuigen toelaten , in die behoeften te voorzien , en dat eindelijk de door hem verkregene uit- komsten nog uit niets bestaan dan getallen, waardoor de tijdeUjke plaats der waargenomene hemellichten wordt aangeduid en dat het verder de taak is van den berekenenden- sterrekundige ^ uit die getallen de resultaten af te leiden , waarmede onze kennis van den hemel moet verrijkt worden* Van deze vereischten zullen wij nog alleen op het eerste letten^ en eenige aandacht schenken aan die mannen , die aan de sterrekunde door het ver« beteren der werktuigen zulke uitstekende diensten bewezen hebben. Sedert^ op het einde der 17^ eeuw^ de verrekijkers aan de sterrekundige werktuigen de vroegere visierlinialen hadden vervangen, hangt de naauw- keurigheid der sterrekundige waamemingen voor een groot gedeelte van de voortreffelijkheid der gebruikte verrekijkers af. Reeds had, omtrent het jaar 1820, de onsterfelijke Fraunhof£e, daartoe door den yermogenden Utzschneider ondersteund, het vervaardigen der glazen tot zulk eene hoogte gebragt, dat hij al wat, vroeger, door de beste engelsche kunste- naars geleverd was, verre achter zich liet. Door de milde ondersteuning van Utzschneider in diens werkplaats in staat gesteld door kostbare proeven de groote moeijelijkheden te boven te komen , aan het gieten en slijpen van groote voorwerpglazen verbonden, verkreeg daardoor die inrigting een onge- kenden bloei en de naam van Fraunhoper werd met dien van Utzschneider in de firma vereenigd. Maar het waren niet alleen de glazen , tot welker volmaking Fraunhofer zoo veel toebragt, ook de geheele opstelling der kijkers werd door hem op eene zoo kunstige manier ingerigt , dat de behandelmg en het gebruik van de grootste even gemakkelijk geschiedde als van een klein draagbaar werktuigje. Ook de vroeger reeds gedurende eenigen tijd verworpene dra- denmikrometers werden door de hooge en ongekende volkomenheid, waartoe Digitized by Google y REDEVOERING. 98 Eij door Fbaunhofsr's bemoeijingen gebragt werdeni een der volmaaktste holpmiddelen ter bevordering der sterrekunde. 