title: Annales academici
creator: None
text: Digitized by Google REDEVOERING. 217 Maar ook buiten de wingewesten» die het toenmalige keizerrijk vorm- den, overal, waar de Romeinsche adelaar voor korteren of langeren tijd adjne vleugelen had oitgeslagen, was in mindere of meerdere mate de kracht gevoeld van het te Bome ontwikkelde recht uitgegaan. AIs de wapenen van Belisarius en Narses de wetboeken van Justinianus ook onder die volken zullen brengen^ die zich op de puinhoopen van het oude Bome hebben gevestigd, vindt het recht, dat later uit Bologna zijn baan over Europa beschrijven zal, de lijnen voor die baan reeds afgeba- kend. In de twaalfde eeuw staat dat recht niet als vreemdeling voor de poorten dier volken, die eeuwen te voren^ volgens Bomeinsche beschou- wing, niet naar geschreven maar naar natuur- en gewoonterecbt geregeerd werden *). Ook in on» Vaderland, welks oudste bewoners tot die volken behoorden, was de bodem reeds lang voorbereid om het geschenk dee hemele, het aUermlkomenste recht, waarvoor het Bomeinsche Becht onder de beoefe- ning van Imerius en zijne talrijke volgelingen gold, te ontvangen. Of is deze uitspraak gewaagd, als wij zien, hoe reeds de legerkampen der Bomeinen^ bij hunne pogingen tot onderwerping der woeste volks- stammen in deze streken opgericht, den grond hadden gelegd tot later welvarende steden? Wordt zij niet bevestigd, indien wij het oog slaan op de noordeiijke deelen van ons Bijk, waar mindere wisseling vau volks- stammen is waar te nemen , en waar de invloed van het Bomeinsche Becht , zich niet het minst heeft doen gevoelen , ook al moge bij het verhaal van den Bomein Corbulo» die aan de Eriesen wetten opdrong, aan geene privaatrechtelijke wetten te denken zijn? Maar zeer zeker kan zij geen tegenspraak uitlokken voor die tijden, die op meer vasten historisohen bodem voeren , als Franken en Saksers de oorspronkeiijke bewoners dezer gewesten hebben verdrongen. De sporen toch van Bomeinsch-rechtelijke beginselen , uit de codificatien voor Justinianus overgenomen , zijn in sommige hunner volksrechten en rechtsboeken niet te miskennen. Evenals in geheel het westelijk deel van Europa had zich van dezen tijd af de invloed van het Bomeinsche Becht in ons vaderland doen ge* 1) Taoitas. 28 Digitized by Google 2W G. VAN IIERHQVEN li^iv^. Wi^ behMf ik de rodbnen daama U voor dMn geesfe te iMpen , JJi t% ^}9eo ep het atelsel vaii penooDUjka raokien, volgans belwelk niat i^Uew gesoUUlM tusiehatt Romeinen oaderUagnaftpAomeinsehawetten wQCt den beslecht , xof^ d^ ook dikwijla dflop anderen «ordw iogeraepeD , -^ ppi M fiOffn§m dap Ffa«kiaflhe voBaten om dooi hunne eapkularia, waarin aev mntal ^MMinacke. r^htevagela waw opgaBomen , verandering ta bim» gm in era toe&tand > die vi^ peraonen op daaetfde plaata kon aanwijaan , elk nMT wgen wefeteB bestuurd» -^ op da eeaheid van kerk eindekfk, dio am hand had gelegd oin da wlken van Europa, en a^ den hoogan prqa, door die kcark giBtald c^ een recht, dat baler dan 6aB% ancka hare ka^ laiigeii aohean te bevordeien. Hoe grooten invloed echter geestelijken en edellieden, die ook uik deaa I^en de «ishQlen van RoBie hasochten, mogen uitgaoefend hebban om dm wag fOG# het RomeinaahQ Reoht effan te makan, van de wettel^# kraoht van dat leohfc kon voav aijne meav wetana^happelijke beoefesiag geen sprake weaan. B» deae^ beqafiening vangk aiel tai Rame aan» al im^ daar hat Reoht van Jra&tiniAnua uit Codex en NoiveUen onderweaen z^^ maar in het noQrdaHjk gedaelte wa Italie» dat im de middalaeuwieii het brandpgiiit van het verkeer vaov Euiopa gewordoA waa. Yan de twMlfde aauw wordt het recht» zooala het door Jnstinianaa vof» het nagai^ht ia bewaacd» ia aijn vaUaa omvang bekend, ea elk ztjner dealQi loeii kwulsaditige drift beoefend. De aehoel van Belogna wondt door de opriekting v^a tal van Hoegeaohplen in Frankrijk en Duilsohlaad gftv^d, — m groot is de plaata, die, bij bet onderwi|a, aa& het Ror meiBsqk W Caneniek Becht wordt iageroinuL Leerlingen, van heinde en, Yeis toe^tioomd, in aoo gvQotan getak als, volgana de aohrijvem van d|^ t^4>. ^etfi» Athene eo. Al^xandrie in kim gloaifirijkale dageai niat haddea. v^WJgd gema>. makan^ in hun vaderland tejpuggekeerd, Ad Yerkregeu kijindigheden di^iwtbaar aan hel leveA en mm het ondetling verhettr hiiB'^ ner medebmigm, Kon het andera of een reoht, in de meeata ii]ae0 daale» Qog thfMia nhi h^t mmk wtwikkelde dbp woBeld erkeiid» moest, bi^ den kige^ top, wmrop bet inaAt»(AapjpeUjk veikeer diar dagen stoad, ook dair^ waar het tegenover rechtstoestanden trad, nog niet van zijn geest doortrokken^ zegevierend uit den strijd komen? Digitized by Google RKDKf OfiRlNt}. ms Ma&r ook mdete ooriaiketi wwktNi iu am Vtttteriftbd «Dt ftijne feegvpml mede. De Duitsche koniDgen hadden hunne heerschappij ook o?^r italie^ -de bakdtrolat ^ bqte ob^^rokM de kwedc^Mlbl Mta l«t RomeiMche ft06ht, mtgestriekt; ^ m motaC dd hun toegekende keherfltitel lien tmn- gang van dA macht 'der ftmieQisehe ImperaitoTefi in faunDe handeb ttm^ ^uiden, m«t welgevallen, soo al niet iiet stastkiAidige pfaAnM, bdscbtmw^ iisn zij de Meedh toeoemende kra^ van het lUymekitwfhe Bieabt ook ui irtib rijkBgdbied. iDe iwlrtakrtcht vab het Corpiw lustinianeam erkeMilia»Ae> varbeoden aij dbaraan bij toorkeur faunoa wetten. £n aan faet Duitaote ttjk waren ock ofMt gewesKeb of «nmiddeli^ of als teeiien onderwolrpaa. in de vehlen tan Roncalte , wasr vier der ▼oornaamate leerlingen ran Irse^ liuts aan 'Frederik Sarbarossa , bij faM vastetellen ^ijner Wetten > faet ftofat «ttUen v^klfltren, aijn onder de voraten en rijksgrodten de graaf wn Hol*- land, de herteg Van Brabant en de bissohop van Utrecfat» knet tafaajk ^e>* volg> aanwtefeig *). Bij de toenettiende kenais van faet Romeioscfae Recfat volgdea die vor^ 6te)i hat V^rbeeld des Keizers. Had vroeger, onderhet veokti^ken Tmar r^eAten en nuBf a&rdkel of nttar tk pijf mnnen dat recfat hier te laide arijne ktacht ilecfats doen gevoelen, voor zooverre de raefaters daarVan eenige k^nis v^ktegen hadden , of geestelijken als Bcfarijvers aan de km* handeling d^r zaken deel fiameti , langzamcfrfaand wordt in keiiren en ipA^ vU%gien) btj ontstentenis van locale recfaten en coatelmen, aaar het Ro* meiTmhe en CanoBieke Recht verwesen. In het kracfatvolste tijdperk der grafelijke rtigeering WoTdcm de vooi4)eelden van geschiUen, vc^ens dtae rtschten besUM, stfeeda tatrijker. Kon echter de verwijzing naar die rechten slechts een fetteli^k bestaan^ den toestand erkenfien, de rachtepraak g»at vooit de faeeracbappij tan Biofue'B Begt telkena tmer uit te breiden. Bij de stoeda iogewUckaldar tevensbetrekkkfgdn begst die recfatspraak dringend recfat^leerdfan twr bare tlito^euUig ,te eiBobcto. Reeds Philippus a Lejdis, dt bekaitiiB ga^ iec^de, tUe zeU aaa de beroemde HoogeBabool te iPariytf fant Oanenbfaa necht faad onder#eaeii> wijat WiUem van Beijeren op de jmmirlifibe fdwu* "0 t.il. Spi^* Otot^iig eii Bntotie der Vaderl. rebUteiu 28» V Digitized by Google 220 G. VAN TIENHOVEN lingen, door de rechters begaan bij gemis aan geestelijken , die alleen de taeiien kenden. Bij de noodzakelijkheid om aan buitenlandache akademien zich aan de beoefening van het recht te wijden^ kon ook van eene algemeen verspreide rechtskennia geen sprake zijn. Deze te bevorderen was het doel der Hoo- geschool, door Jan van Brabant te Leuven opgericht in een tijd, toen de oitvinding der boekdrukkunst elk monopolie op hel gebied van den geest beloofde te verbreken. Van nu aan stijgt de kennis van het Romeinsche Recht steeds meer en meer, en wordt zij tevens zuiverder, naarmate sij minder het uitsluitend eigendom der geestelijkheid blijft, en zich aan de knellende banden van het Canonieke Recht weet te ontworstelen. En hierop oefende het streven naar eenheid van rechtstoestand der verschil* lende gewesten en steden, dat zich tegen het einde der grafelijke regee- ring krachtig begint te openbaren, een gunstigen invloed uit. AIs de Groote Raad van Mechelen den vatftl van Frankrijk ontheffen zal van de verplichting om het in zijn naam gesproken recht aan de revisie van het Parlement te Parijs te onderwerpen, — als in bijna elk gewest, dat onder den schepter der machtige vorsten«uit het Bourgondische huis zich buigt, een hof verrijst, om, evenals in HoUand en West-Friesland aan eene eenvormige jurisdictie dienstbaar te zijn» wordt de graad van Doctor of Licentiaat in de rechten gevorderd om de verschillende betrek- kingen bij deze rechtscollegien te vervullen, ja zelfs om daarvoor als pleit- bezorger op te treden. Langzamerhand wordt dezelfde wetenschappelijke opleiding ook verplichtend voor de peneionarii, de rechtsgeleerden, die, op raad van Fhilippus a Leydis, thans alom aan de rechters in de steden zijn toegevoegd. Het tijdperk der geleerde rechtspraak neemt een aanvang, en kon het anders of, berustende bij personen, die in de scholen geene kennis van eigen maar slechts van vreemde instellingen verkregen hadden» moest voor die rechtspraak het Romeiasche Recht ten richtsnoer strekkenP Waarop anders dan op Romeinschen grondslag kon een recht berusten^ dat gespro- ken wordt in naam van een Souverein , in wiens erflanden reeds voor lang de testamenten volgens Romeinsche wetten worden verleden, de clausula codicillaris en het wettelijk erfdeel bekend zijn^ en eene instelling van zoo Digitized by Google REDEYOERING. 221 zuiver Germaanschen oorsprong als de irmorgeQgabe" in het Romeinsche kleed van een schenking ter zake des huwelijks niet meer te herkennen is? Bfaar wat behoef ik U het steeds toenemend gezag van het Romeinsche Recht verder te schetsen? Met de kennis van dat recht» houdt de in- vloed^ dien het op den rechtstoestand doet gelden, gelijken tred; — in deze woorden ligt de geheele geschiedenis zijner receptie hier te lande. De Groot moge die receptie door gewoonte zien tot stand gebracht, Bijn- kershoek haar van de heerschappij der Bourgondische vorsten afieiden, aan beider gevoelen ligt in zooverre waarheid ten grondslag, dat de kennis van bet Romeinsche Recht er het wettelijk gezag van bepaalde , en de hoogste overheid , bij de verwijzing naar zijne uitspraken , slechts een fei- telijk bestaanden toestand erkende. In de 16® eeuw is de plant, van vreemden bodem overgebracht, reeds z66 inheemsch geworden, dat ia- structie en eed de rechters der hoven tot de toepassing van het vreemde recht dwingen, waar het natioqale te kort schiet, en zelfs bijzondere ver- ordeningen noodig zijn , om sommige gevallen aan die toepassing te ont- trekken. En welke plaats aan dat recht zou zijn iDgeruimd, indien eene volledige en algemeene codificatie gevolgd was op de wetten , die hiervan in het laatste gedeelte der 16e eeuw het begin schenen te zullen worden, daar- voor behoeven wij slechts te wijzen op die wetten zelve, en op den man, die daarop meer dan iemand anders invloed had uitgeoefend, die niet had opgehouden den koning van Spanje het voorbeeld voor oogen te houden van den Romeinschen Imperator, wiens wetten hij vereerde, op Wiggele van Aytta van Zuichem, den leerling van Alciatus. De ijzeren vuist van een Alva zou echter niet lang de verschillende be- langen» zoo vijandig aan eenheid» op welk gebied ook, tot zwijgen bren- gen; — en wat schoone toekomst de duur gekochte vrijheid aan onze vaderen beloofde , voor het recht zou zij slechts den ouden toestand be- stendigen. Onder de republiek is aan geen eenheid van wetten, noch voor de verbonden maar zelfstandige provincien gezamenlijk, noch voot elke provincie in eigen boezem, te denken. Spreek van onwil, die de daartoe aangewende pogingen verlamde, maar erken tevens het moeielijke, zoo niet onmogelijke van den eisch om den kameelen-Iast van bijzondere Digitized by Google 222 G. VAN TIENHOVEN wMten en inrtelliogea dier dagen» ik mg niet te ordenen, UMir te be- acArifven. Bij iiet verschil in rechtBtoestand deed eich eohter de kmcht van JklBti- nianus' wetten overal in steeds toenemende xmte gevoeien. Aanvaardt eene provincie de taak van wetgever, in hare wetten is de geest van Rome aichtbaar; — maar, hetzij men ais in Frieeiand «n aodm der Noordeiijke gewesten tot een algemeen landrecht komt^ hetzij men aaa het tot stand komen van zoodanig recht telkens meer begiat te wnnho^n , het Romeinsche Kecht blijft als 8 ubsidiair recht erkend , en treedt in eteeds sui*- verder vorm op> naarmate het Canonieke, zoo ai ni^t geheel, dad toeh waar het met godsdienstige instellingen io verband staat^ in onbraik geraidct. Ook de wetenschappelijke beoefening van het Rcmieinsche Beebt blreidt zich aanhoudend uit. De stichting der Leidsche Hoogeschool verbindt zich aan het geboorteuur der krachtige repubiiek; — en de voorsldiing, bij de inwijding dier Hoogeschool, van vier der meest bekende Romeindohe juristen, ais verdedigers der Justitia, mocht een omen voor de toekon»t heeten. Het recht toch, hier en aan de Hoogescholen en inriolitiligea van Hooger Onderwijs , die weldra in elke provlnoie wordto iil het Utven geroepen, onderwezen, zou het Recht van Rome tifik; ~ mogen al de vaderlandsche rechteu beoefend worden, siechts weinq^en in aantai ai)* zij, die zich daaraan wijden. Met grondige kennis van de geschriften der Oudheid, met diepeii flfa vo6r studie konden de krachtige geesten dier dagea ook geen weerataod bieden aan de aaotrekkingskracht van een recht, dat vm de nmbt voi- komen menschelijke ontwikkeling getuigde. De metfaode irolgendb der Fransche rechleschool , die de Iduiaters verbrak» waarin de gbMa eodlang de zuivere uitspraak der Romeineche juriaten geboeid hiekl^ «ochtea iq faunnen dorst naar rechtskennis steeds aan de «bronaen erive te lesschm. £n moge al het verwijt gegrond zijn, /rdnt veel geieerdheid ijddi verspUd, en het Romeiusche RechC door hen nooh in al oijne diepten gepeiid> necfa in zijne toepassing op het leven steeds met oordeel des onderaoheids aan- gewend werd /' ^) — moge al de strijd over vraagpuaten , voor bet prak- GoTidsmit, PandektdH-sytUem. Digitized by Google REDEVOERING. 2?3 tiflche leven gei^ onvfmchillig., reedadea laohluftt haoMr tijdgenopt^n hebben opgewekt, toch dwingt, al blijven zij kind^ien baEn^r eeqw., ^ ^j aciifebavQ iqMutciP Qnzeii eerbied al. YoIkd%e kennia van bet recht ^fm yimnx^n oorsprong inpefit i^i^ 4? juiete^ toepasaiDg ^rvan op \iet leven voorafgaan; -^e n tot het yierschaffipn diei' keBnis» tot het doen ingang vinden van dat recht in praklijk @n volkflPveitiiigiAg , daartoe heeft de Holiandsche reoht^chocf} ni^t weinig bijgedfagen. lB»u Pothier had ze gekend, die werken v^ een. Vinni^s en Voet, van eeu Bynkersboek en Noodt, en dc^vin de herleving eei^ studie gezien , die in Frankrijk z66 lang had gebloeid , dat hi) meende Siwki^ ala haar eigenlijk vaderland te mogen heschouwen. Ma^^r d^ aaii dea vmvndeling op Bataafschen bodem , zooah Pothier in da opdra^^t zijner Pandekten aan d'Agiwsaeau h^t Romeinsche Recbt in Nederlfvpd Qoemd^^ op scbitterende wijs het burgerrecht waa vierleend, dat le^rde bfit loft di^ellde Fapdekten, waarvoor in Friankrijk geen plaats ^heen tft aqA, ent die^, hiev wet open armen ontvangen, weldra uit Nederlanc}, den lo£ van hare& samenateUer dedea verkpnden. Ik wil mij. bier niet ia den strijd begeven , in hoe verre de receptie en da ^mefeniiig naq een vreemd reoht nadeelig heeft gewerkt op onzen rechts- toestand;. mA voop de ontwikkeling van nationale rechtsinstellingen als een milde regen had moeten werken, was weUigt bier, evenala in andere k^n- den» ^ y^ in eeq stort.vloc^ ontaard; -r- maar hij slechta kan de opmis- kenbare verdieQaten van, dat recht ook voor dien toestand ontkennen , die alkiii, bij heti misbruik staan blijlt en de oogen sluit voor bat goede, dat iiinmer onvermengd op den akker d^r menschheid heefii gebloeid. yt¥)irzeker^ vieemdo^ Yecbtsbeginseleii, pntijdig toegepast op npg in ont- wikkeKng verkeesende of sbchts half ge]cende natiimale rechtsrinstituten , moesten tojt verwarring of balfslachtigheid leiden; regels, in het Romeia- sebfi Rsoht opgespoord voor nieuwe en aan de Romeinen onbekende toe- standen» mQeatea, door het aanleggen van handen juist daar, waar vrijheid het eerste en zelfs eenige vereiachte waa, de ontwikkeling van een zelfstan- dtg recht bfdemmefiQnd in den weg tredeu; -^ in vele opzichtea echter doen het leven w het verkeer bij alle volkea dezelfde rechtsbetrekkingen geiHffe^ wosdeifr. Waarom , waar deze oatatQnden of regeling misten , nieii Digitized by Google 224 G. VAN TIENHOVEN geput uit de broD, die niet op Romeinschen, maar op algemeen mensche- Ujken bodem ontsprongen was? Aan een de Groot kpnden de voorwaardeu voor de geldigheid van bet vreemde recbt niet ontgaan; de>waarde van dat recht wordt door bem vooral gezien in de leer der contracten en in die van het damnum iniuria datum ; — maar ook hij kon zich niet gebeel losmaken van de algemeene ricbting van zijn tijd ; ook voor hem lag voor een deel bet nationale recbt in bet duister, en daarom wordt ook door bem bet Romeinsche Recbt, niet altijd op juiste wijze, toegepast. Afgescheiden echter van zijne toepassing, kan aan dat recbt voor ons Vaderlaud de verdienste niet worden ontzegd, dat het eene algemeene rechtsovertuiging te weeg bracht, die, eenmaal over plaatselijke belangen zegevierende , eenbeid van wetgeving zou mogelijk maken. Het Recbt van Rome^ als toetssteen der zelfs in de laatste dagen der republiek nog zoo uiteenloopende belangen, kon de grondslag zijn van een algemeen Nederlandscb Privaatrecbt, aan bet verlangen en streven waarnaar bet einde der 18^ eeuw eindelijk scbeen te zuUen voldoeu. — Maar de weg was niet, als in Frankrijk, voor onzen wetgever gebaand. VTel was bet getal rechtsgeleerde werken zoo aanzienlijk, dat^ volgens een schrijver dier dagen, een oorlogschip van het grootste cbarter daarmede kon over- laden worden, — maar geene recbtsgeleerden waren onder ons opgestaan, die, met het algemeen geldende recht tot uitgangspunt , vereeniging bad- den beproefd der costumen en recbten van provincien en steden; Uit den boezem der republiek, zelfs in baren na 1798 een- en ondeel- baren vorm, kwam eenheid van wetgeving dan ook niet tot stand. Eene wetgeving, uit den vreemde aangebracbt^ zij het al gedurende een korten tijd naar onze instellingen gewijzigd, gaf het eerst aan gebeel ons Vader- land een zelfde ricbtenoer tot leiding van het verkeer zijner burgers. Maar die wetgeving bracbt een niet geheel onbekend recbtl Om niet te spreken van die deelen^ welke, van Germaanscben oorsprong^ nationaal Nederlandsch recht mochten genoemd worden^ het drie vierde der bepa- lingen van den Code Civil was ontleend aan Pothier'8 geschriften» — en ik beboef slechts den naam te noemen van dien rechtsgeleerde , uit Nederland het eerst als tfPandectarum restitutor felidssimua" begroet, om te doen Digitized by Google REDEVOERING. 225 weten welke plaats daardoor in dat wetboek aan het Romeinsche Recht waa toegekend. Of zoa het feit, dat meer dan twintig jaren na het herstel onzer onaf- hankelijkheid wetten^ die, door een machtig geweldenaar waren opgedron- gen^ voortdurend van kracht bleven, niet voor een groot deel zijne ver- klaring vinden in de voortreffelijke bearbeiding, die de bouwatoffen, door het Romeinsche Recht ons overgeleverd , in die wetten gevonden haddenP Hoe diep ook dat Recht in de volksovertuiging hier te lande had wortel geschoten, en hoe zijne beginselen, zuiverder dan in onze wetboeken ge- schied is, aan de privaatrechtelijke wetten, door de staatsregeling van 1798 toegezegd, ten grondsiag zouden gelegd zijn, bewijzen de ontwerpen, die in 1816 en 1820 als eerste pogingen eener nationale wetgeving het licht zagen. En moge de algemeen menschelijke natuur om te volgen, waar zij niet verbeteren kan^ reeds bij het Ontwerp van 1820 de getui- genis hebben doen afleggen, isrdat meer dan eene wijziging van het Fran- sche Wetboek in sommige of minder bearbeide of met de zeden en ge- woonten van ons volk minder strookende deelen niet beoogd was/' de hoofdbeginselen van dat wetboek, ofschoon dan van vreemden oorsprong, waren juist, omdat zij grootendeels Romeinsche beginselen waren^ aan het nationale rechtsbewustzijn niet vreemd. Dat bleek ook, toen eindelijk in 1888 het eerste waarlijk Nederlandsche Wetboek tot stand kwam. Niet alleen toch werden daarin^ zonder iemands tegenspraak, die bepalingen van den Code, die op Romeinsche beginselen steunden^ vaak gedachte- loos overgenomen, maar zelfs, waar men er van afweek, geschiedde dit bijna overal met het doel om de Romeinsche rechtsregelen in zoiverder vorm terug te geven. Getuigen dit de betere onderscheiding tusschen overeenkomsten en ver- bintenissen, de afzonderlijke behandeling der bezitsleer, de bepalingen omtrent eigendomsovergang als gevolg van overeenkomst, de vollediger regeling der vordering, den schuldeischer tot handhaving zijner rechten verleend. nLe^ Codea dea peuplea se font avec le tempe^ maie proprement dit on ne lee fait pas.'' Hoeveel behartiging verdienen niet voor elke oo- 29 Digitized by Google 8S6 6. VAN TIENHOVEN difloatie dese gillden woorden, bij de Bamenstelling der FraDsche vret- boeken geuitl Wetten mogen, en kunnen aleobts zijn de uitdrnkking der rechtaoYer- tttigtng van een volk. De wetgever gaat met die overtuiging te rade, — de uitlegger moet haar kennen om tot een hooger begrip der wetten op te klimmen, dan dat in haren wisselvalligen en dikwijls slechten vorm gelegen is. Maar die rechtsovertuiging is niet een werk van het blinde toeval. Wil rij in waarheid dien naam dragen , dan moet eij haren steun vinden in de eeuwige beginselen yan het Recht, met den mensch geboren> en sich in het leven en de geschiedenis van het volk ontwikkeld hebben. Wat het Romeinsche Recht in dien sin voor onze wetten geweest is, een blik, als in vogelperspectief geworpen op de geschiedenis van sijn ontstaan en sijne invoering hier te lande, moge dit hebben aangetoond. £n om die historische beteekenis aal» trots elke wettelijke bepaling, dat recht zijne waarde blijven behouden, eoolang waarheid blijft wat eenmaal zoo uitnemend gezegd is: Afdat eene verklaring van rechtsinstituten uit de wet alleen slechts een bloote schijn is» dat men daaruit de voorschriften sal weten, zonder ze te kennen, omdat hun organisch wesen ^istorisch is, en de voorhanden weC alleen het laatste phaenomenon." ^) Onmisbaar is de kennis van bet thans van wettelijk gezag verstoken recht gebleven^ niet alleen om tot het juiste begrip van recbtsbeginselen op te kiimmen , die , al zijn zij ook door onzuivere kanalen tot ons geko» men, toch de duidelijkste sporen van hunnen Romeinschen oorsprong dragen, maar ook en voorol met het oog op dezulken, die» aoowel uit Romeinsche als uit andere rechtsbronnen gevloeid, en daarom id zich zelve vaak duister en tegenstrijdig , aan de uitlegkunde een uitgebrcAd veld ter bearbeiding aanbieden. In den labyrinthue inemtneaiiUs der deelbare en ondeelbars, der solidaire of hoofdelijke verbintenissen zal het Recht van Rome alleen U den draad van Ariadne kunnen geven, al zult gij, door dien draad geleid, iirtoch het hoofd met schaamte van den vaderlandschen arbeid afwenden." Maar ook HoltiiiB, Eet NederUMdiehe FaiUUettreeht. Digitized by Google REDE^rOERING. SS7 het kerstuk der levering blijft U in odb Wetboek eea raadael, indien gij, vaBthoudende aan de Germaansche beginselen bij eigendomsoverdracht, den invloed van het Romeinsche Recht miskent, en niet tracht^ door aan de verachillende rechtsbeginaelen hunne juiste plaats aan te wijzen, te ont- warren, wat de loop van eeuwen heeft vermengd en in een gestrengeld, Maar — z66 hoor ik mij tegenwerpen — waarom te spreken over eene waarde, die van eene vergadering, als tot wie gij het woord^cht, geene tegenspraak te vreeasen beeft? Waartoe u te verliezen in algemeenheden in een land, dat als eerste oefenschool voor zijne toekomstige rechtsgeleer- den geene andere dan die van Justinianus aanwijstP Inderdaad de tegenwerping mist niet elken grond. Met het oog ecbter op de hooghartige minachting, waarmede de richting onzer eenw, zoo zij tot overdrijving overslaat, dikwijls gevaar k)opt ondoordacht de ladder w^ te werpen, die haar op de hoogte bracht, door haar bereikt^ meen ik, dat niet genoeg gewezen kan worden op de redenen, die de waardeering van een schijnbaar verouderd recht ook voor onze dagen volkomen recht- vaardigen. Maar de genoemde redeneu rechtvaardigen de beoefening van dat recbt dan toch alleen voor die gedeelten, welke, met onze nationale rechtsover- tuiging saamgeweven, in onze wetten uitdrukking hebben gevonden? Welk nut, zoo zal de bloote practicus vragen, zal mij de kennis geven van het Romeinsche Recht in zijn voUen omvang, ook in zijne voor onzen tijd afgestorven gedeeltenP Alaof niet het geheele veld bearbeid moet worden om de schatten te bemachtigen , in een gedeelte daarvan verborgen 1 — alaof gij zonder ken- nis van het geheel tot het juiste begrip der deelen kunt doordringenl Nog meer echter apreekt tegen deze bedenking. Aan het kunstig ge« bouw zal de kunstenaar zijne onverdeelde aandacht wijden, niet om de daarvoor gebruikte bouwstoff», maar om de kunst van den bouwheer tot de zijpe te maken. Ik betreed hier eea terrein , waarop de waarde van het Reoht van Rome voor onze dagen zich het krachtigst doet gevoeien. Indien toeh die waarde uitsluitend was eene historische^ indien zij zich alleen deed gevoelen bij da verklaring van de daaruit overgefiomen rechtsinstituten , indardaad dat 29» Digitized by Google 228 * G. VAN TIENHOYEN Recht zou hier te lande geen meerdere aanspraak op beoefening kunnen maken dan het oud-Fransche of oud-HoUandsche , en minder wellicht, omdat het, zooals nog voor eenige jaren door mijn booggeachten leer- meester Frnin op uitmuntende wijze werd in het licht gesteld , in de meeste gevallen slechts als verwijderde bron onzer wetgeving kan gelden. Maar wilt gij de voorwaarde voor verdere rechtsontwikkeling leeren ken- nen^ dan voorzeker komt geen recht in waarde het Romeinsche nabij. Geen recht toch is in meer ontwikkelden vorm tot ons gekomen; — geen recht gunt ons, zijn ontwikkelingsproces uit eenvoudige beginselen in ver- schillende phases beter en naauwkeuriger na te gaan. 6a ter school bij die juristen, wier uitspraken voor ons bewaard zijn. Tracht van hunne fijne kunst van onderscheiding en begripsontwikkeling de logische wetsinterpretatie te leeren^ maar tevens en niet het minst van hunne wetgevende talenten de methode af te zien , die recht en wet steeds hand aan hand doet gaan. Blijf niet staan bij de gewrochten , maar dring door tot de geheimen hunner kunst, en niet zonder vrucht voor het leven zult gij terugkeeren van die priesters in het recht , van die wetgevers bij uitnemendheid. Slechts van hem, die de aequitas, het bijzonder eigendom der Romei- nen , in zich heeft opgenomen , is eene goede regeling te wachlen voor het verkeer der volken , dat in steeds stijgende ontwikkeling voor het juiste in- zicht zijner behoeften het geoefend oog eens meesters vraagt. Eene verkeerde beoefening en toepassing alleen heeft klacbten kunnen doen rijzen over den schadelijken invloed van het Romeinsche Recht op latere levensbetrekkingen. Het recht toch , dat in de erkenning der rechten van het individu zijn oorsprong genomen , en op het veld der grootst mogelijke vrijheid^ die uitlegging en wetgeving verbond» zijn hoogste ont- wikkeling heeft bereikt, kan en wil voor het maatschappeiijk leven geene kluisters smeden. Het eischt geene kinderlijke vereering, maar voortzet- ting van het werk der groote meesters, die het der volmaaktheid zooveel nader brachten. De wetenschap moet niet alleen nemen, zij moet ook leeren geven; — en, doordrongen van zijn geest, het Recht van Rome over zijn inhoud henenvoeren. Neen! de geest van dat Recht wordt niet begrepen, indien men bet Digitized by Google REDEYOERING. 229 den schepter laat zwaaien over de nieuwe toestanden, die inzonderheid onze eeuWy toen zij het wachtwoord uVrijheid^' op maatschappelijk , zoo- wel als op staatkundig gebied van hare wegstervende zuster overnam , in zoo grooten getale en in zoo talloos afwisselende vormen in het leven riep. Voor eene andere beschouwing moet de weg worden gebaand, dan die onzen wetgever leidde tot het dwingen onder Rome's heerschappij van zoovele aan Rome geheei onbekende rechtsbetrekkingen. Toegerust met de kennis der beginselen^ door de Komeinen in hunne ffsodetaa'' en /funiversiiaa personarum'* gelegd^ moeten de verschiliende vormen, waarin zich de associatiezucht van onzen tijd openbaart, beoor- deeld worden niet naar den maatstaf » door de Romeinen gebruikt^ maar wel naar dien^ welke» overeenkomstig die bekende beginselen^ door hen zoa gebruikt zijn. En wat op dezen weg ook voor andere rechtsinstituten te wachten is, — voor het pandrecht, in welks knellende voorwaarden de handel zich niet thuis gevoelt» — voor de wissels> wier tijd en plaats van ontstaan, aan die der wedergeboorte van het Romeinsche recht zoo nauw verbonden, niet het minst tot eene onbedachte toepassing der uitspraken van dat recht hebben aanleiding gegeven, — de wetten, bij onze Duitsche naburen voor eenige jaren tot stand gekomen, geven hiervan het meest welspre- kende voorbeeld. Maar evenmin wordt de geest van het Romeinsche Recht begrepen, indien men zijne uitspraken voor die toestanden, welke door alle tijden heen dezelfde zuUen blijven , voor het laatst gesproken woord van het recht houdt. Justinianus was tot dien geest niet doorgedrongen » toen hij het door hem gecodificeerde Recht, als het volmaakte richtsnoer voor de leiding van hun verkeer» zijn volken aanbood, waaraan zij zich voortaan onvoor- waardelijk houden zouden. Zoo iets toch, dan streed dit met den geest van een recht» dat op elke bladzijde zijner geschiedenis naar ontwikke- ling benen wijst. Ligt in deze beschouwing» hoe zuiver Romeinsch zij ook wezen moge» wellicht eene bescbuldiging tegen een recht^ waarvan de beoefening in ons vaderland, ook voor onze dagen is aanbevolen, /^tion quia JRomanumy sed quia jus''? Wie zal het beweren? Zeker niet de rechtsgeleerde , wiens Digitized by Google 280 G. VAN TIENHOVEW woorden ik U daar voor den geest riep. Een voorbeeld, waarop hij aelf en anderen reeds wezen, ten betooge, dat ook het Romeinsche Recht zijn ontwikkeiingstijdperk niet ia uitgetreden, moge hier spreken. ^) Om de moeielijkheid van het eigendomabewijs op elk afzondertijk stak der nalatenschap , en tot verkrijging der vruchten, door die nala*- tenscbap reeds afgeworpen, was aan den erfgenaam de hereditatiB peiUio toegestaan. Deze vordering, waarbij de eischer slechts zijn erfrecht behoefde te be- wijzen , kon natuurlijk alleen opgaan tegen den bezitter der nalatenachap , die dat erfrecht betwistte, d. i. tegen den bezitter, die 61 zelf bewemle erfgenaam te zijn, 6f althans het t^en hem aangevoerde erfgenaamschap bestreed. Tegen hem, die voor zijn bezit een titel wist aan te wijzen, die met eens anders erfrecht bestaanbaar was , kon de erfgenaam alieen de eigendomsactie instellen om de tot de nalatenschap behoorende goederen onder zijne macht te brengen. Oorspronkelijk werd dan ook de kerecUtatia peiitio alieen gegeven tegen hem, die beweerde als erfgenaam te beaitten, of die, sonder eenigen titel voor dat bezit te kunnen aanvoeren, indien hij het behouden vrilde» dea rechtsgrond, m. a. w. het erfrecht van den eischer moeat ontkennen. Maar wat nu , als de bezitter zich op den koop der nalatenachap in haar geheei beriep P Bij dien koop had niet alieen de verkooper zich ala erfgeaaam gedragen — want alleen de erfgenaam was tot die rechtshandeling be< voegd — maar ook de kooper, hetzij te goeder hetzij te kwader trouw, had» door hem als zoodanig te erkenoen» evenzeer de rechten miskeiid van den waren erfgenaam, die thans tegen hem optrad. De bereditatie petiiio moest dus ook tegen dien kooper gegeven worden, en ai] werd dit, overeenkomstig de bekende beginselen, als utUie uctio. Hierbij bleef het Romeinsche Recht staan , -— ra toch , het aangeno- men begtnsel moest, consequent toegepast, die rechtavorderii^ ook doen toekennen tegen hem, die te goeder of te kwader trouw een evenredig deel der erfeois , of te kwader trouw een enkei atuk goed , daartoe bahoo- rende, gekocht had. Immers de erkenaing van een ander als er^enaam. 1) Goudsmit en Opzoomer^ ThemU, 1843. Digitized by Google REDEVOERING. 281 in loodanigeD koop uitgesproken , was evenzeer eene betwistiog der door ^en waren erfgenaam beweerde recbten. En ook elders in het rechtssysteem treft ons hetzelfde verscbijnflel. Ook daar ontmoeten wij inatituten , die door de Romeinsche Juristen niet tot hun volle ontwikkeling zijn gebracht. Bij voorkeur bedien ik mij, tot staving dezer stelling, wederom van bekende voorbeelden ^). Het geoefend oog der Romeinen had reeds vroeg opgemerkt> dat bij verbintenissen , die hare wettelijke kracht van een bepaalden tijd beginnen , of slechts tot een bepaalden tijd behouden/ dit gevolg niet van den tijd sls zoodanig kon worden afgeleid. — De tijd toch , in zijn zuiver passieve Tol tegenover de handelingen der menschen, kan evenmin eene verbintenii verwekken als vernietigen. Maar welk middel zou dan, bij de erkenning der geldende kracht van de verbintenis, onafhankelijk van denbij de overeenkomst bepaalden tijd, den schuldenaar ten dienste staan, indien v66r of na dien tijd het object der verbintenis van hem gevorderd werdP Men nam hier zijne toevlucht tot eene exceptie; — al kon de tijd geen invk)ed op het bestaan eener verbintenis uitoefenen, ten opzichte van hare werkzaamheid kon die invloed worden erkend. De gevolgen dezer beschouwing liggen voor de hand. U kracht der verbintenis heeft de schuldeischer het recht om te vorderen, en al is de schuUienaar tegen onrechtmatige vorderingen door eene exceptie gedekt, indien hij betaalt, aonder zich om den gestelden termijn te bekommeren, hij betaalt slechts, wat hij schuldig is, en aan terugvordering kan niet gedacht worden. Het Romeinsche Recht heeft zich niet kunnen verheffen tot een hooger beginsel, dat in de overeenkomst de werkzaamheid der verbintenis in haren vollen omvang besloten ziet. Maar niet dit bijzonder punt alleen uit de zoo rijk ontwikkelde leer der verbintenissen doet zien, dat de kracht van den overeenstemmenden wil van partijen in het Recht van Rome hare volle erkenning niet gevon- den had. ^) Opaoomer, gThmii* 1846. Kappejne van de Coppello, gThmis" 1867. Digitized by Google G. VAN TIENHOVEN De algemeene oorzaak der schuld was met eigenaardig biliijkheidsgevoel bij de verbintenis gesteld in de verrijking, daardoor den schuldenaar ver- schaft. Oorspronkelijk moest deze door overdracht van eigendom werkelijk geschied zijn. Langzamerhand echter van wezen tot schijn afgedaald^ werd eene voorafgaande overdracht reeds dan geacht te hebben plaats gehad, indien van den overeenkomenden wil van partijen tot het vestigen eener' schuld ^oor mondelinge of schriftelijke formaliteit bleek. Om aan de overeenkomst , zonder eenige bijkomende handeling^ zooda- nige fictie te knoopen, zoover kon de praktische zin der Romeinen niet gaan, maar evenmin konden zij het oog sluiten voor het verkeer, dat, in gestadige ontwikkeling , de muren van een hoe ook gewijzigd formalisme dreigde omver te werpen. Met de stellige wetenschap dat het strenge recht geene bloote overeen- komst erkende^. begonnen partijen zich meer en meer op elkanders goede trouw te verlaten. Voor de rechten en plichten zijner burgers eischt de welgeordende Staat echter een steviger grondslag dan die in de goede trouw gelegen is, — en aan dezen eisch gehoorzamende , verleende het Romeinsche Recht voor sommige der meest voorkomende rechtshandelingen vrijstelling van den regel, die de overeenkomst op zich zelf krachteloos verklaarde. Z66 ontstonden de vier zuiver consensueele contracten: koop en verioop, huur en verhuur^ maatschap en lastgemng^ waaruit, als niet op ware of verdichte eigendomsoverdracht gegrond , geene condictio of strenge rechtsvordering om datgene te eischen wat eene onevenheid in den toestand van schuldeischer en schuldenaar had te weeg gebracht, maar slechta eene bijzondere, door de goede trouw bepaalde^ actie gegeven werd. Uit het leven was echter slechts een greep gedaan naar de meest voor- komende transactien. Nog andere bestonden of ontwikkelden zich, waarbij evenzeer de goede trouw alleen de gevolgen der overeenkomst regelde. Deze, van de zoo even genoemde als naamlooze overeenkomsten, quarum nullae iure civili proditae sunt appellationes , onderscheiden , vat Paulus in hoofdgroepen te zamen, al naarmate ze een ^even of een doen van de eene of andere zijde ten voorwerp hebben. — De bloote overeenkomst blijft hier zonder eenig wettelijk gevolg. Eerst dan, wanneer de eene partij aan de goede trouw heeft gestand gedaan, door eene beloofde zaak Digitized by Google REDEYOERING. 283 in eigendom over te dragen, kon bet recht, bij de weigering der contra- praestatie door de andere^ naar de bestaande beginselen, niet werkeloos biijven, en moest het de terugvordering toestaan. Maar niet die terogvordering was het doei der overeenkomst geweest; dit streed met de goede trouw, waarop men zich verlaten had. Bovendien kon van terugvordering geene sproke zijn, indien niet eene zaak gegeven, maar eene daad verricht was, met de toezegging der contrapraestatie, — daden kunnen niet ongedaan gemaakt worden. Ten tijde van Augustus ontstaat dan ook eene algemeene, op de goede trouw rustende> actie, die, langzamerhand ontwikkeld, in de beste dagen der Romeinsche jurisprudentie, aan de partij, die hare verplichting ver- vulde, de contrapraestatie der andere in rechten verzekert. Niet op de overeenkomst steunt ook deze actie, maar op de vervulling der overeen- komst van de zijde des schuldeischers. Verder ging ook hier het Romeinsche Recht niet. Wel wordt later een vijfde contract bij de consensueeie en met eigen naam begiftigde gevoegd; — maar zelfs de ruiling, die oudste vorm van het koopcontract , wordt nim- mer tot die hoogte gebracht, dat zij uit de overeenkomst , zonder bijko- mende handeling, kracht erlangt. Waartoe, M. H. zou ik bier de voorbeelden vermeerderen? Heb ik bij U de overtuiging gevestigd, dat ook in het Romeinsche Recht sommige instituten nog verdere ontwikkeling behoefden, dan verlangt Gij te weten, in hoeverre onze wetgever, waar hij deze overnam , die ontwikkeling voltooide. Ook hier heeft hij zich geen erfgenaam betoond, die zich bewust is van plichten evenzeer als van rechten. Wel verre van zich ab voorzetter te beschouwen der krachtige persoonlijkheid, die in het Romeinsche Recht tot hem sprak, heeft hij dat recht als een kereditasjacens hehaiidGldy en zelfs den rijkdom der schatten niet gekend, die zij hem met kwistige hand toewierp. Laat mij blijven bij de door mij aangehaalde voorbeelden. Bij de rege- ling der hereditatis petitio heeft hij, wel verre van die verder te ontwik- kelen « zijne schreden achterwaarts gericht op den reeds v66r hem betreden weg. Wel heeft hij de kracht van den overeenkomenden wil van partijen erkend^ maar deze verbeterde rechtsbeschouwing was niet in staat om hem over de gevolgen van een verouderd stelael henen te voeren. Te vergeefs 80 Digitized by Google 8M G. VAN IIEHHOTEN ^ Zioekl 6y in om lacht nasr cleii grondsleg vra hxt ?erbod ooi, hetgeett tegeo de ovefeeDkooi^ to vroeg betaald u, terag te wrderen; vm de verplichting om het in ruiliiig ontvangen voorwrp tenig te gevea, ndieB de oontrapcaeetatie , xonder eenige scfauld of nalattgiieid , is onmogelijk Ik wil hier de klaagliederen niet herhalen, tallooee makn aangehofett over eene wetgeving^ die, na vele wisselingea tot itand gebracht, soo verre bleef beneden het peil vao datgeoe, wat men faillijkerwijs bad mogen verwachten. Inderdaad, onze wetge^r kan in menig opticht het verwijt iiiet ontgaani dat, waar eooveel ea zoo goed te leeren was, soo weinig es aoo aleefaA geleerd 10. Maar dat deae toeatand geen blijvende zij, dat ods privaatrecht vit den doodslaap, waartoe het reeds zoovele jajren gedoemd schijnt, ontwake — daarvoor zorgo de wetenachap. Om deze grootache taak te volbiengen, stelle zij aich luet tevreden met de kennis der wetten en bepalingen, waar* uit zich oaze rechtstoestand ontwikkelde, maar doordringe zij zich van den geest van een recht, dat, gelijk nog oulangs door een mijner leermeestera werd in het licht gesteld, het leven niet met abstracta begrippen naderde, laaar de vragea van het leveo voor bijzondere gevaUen en in vorband tot bijzondere omstandigheden steeda naauwkeuriger bepaalde en omscfareef , en daaruit zijne begrippen wist te vormen ^). Het is waar^ die wetenschap mist bij ons de wetgevende bevo^dheid, die het Eecht van Rome heeft groot gemaakt; en de staatsmachten , waar- aan deze bij ons werd toevertrouwd, blijkeni zelfs met die vretenscfaap ala leidsvrouw, hoe langer hoe meer onmachtig ooi haar uit to oefenea. Waar wijziging in deaen toestaod in den geest der Romeinen beoogd wordt, Uijft het oor doof voor de opwekking van mannen , in de sobool van Rone opgeleid eo gevorBMl. Maar deze hinderpalea strekken den beoefenaar van bet reefat alecbta ien pnkkd tot verdubbelde inspaniiing. Onwil tocfa of onmacfait njn ver* acidjnselen van voorbijg«anden aard, die wijken voor de kraeht der waar* ^) Xiiiitelo le Geer: ,IHeme B^iMffm to&r R, m W/* im. Digitized by Google RKDBV0IRIN6. fSS beid. En deze weet te wachteii, — wftnt cij » eeuwig ftla de bton, «tt wq vloeit. Haor is de toekomBt, boe oiigfMi8tig bet beden moge fldjnl Eerst in die toekomst zal het Recht van Rome ons verschijDen in riJB voUe grootheid; eerst dan sal bet Romeiniche volk in waarheid voov ons de volbrenger zijn eener macbtige sending. Green vrnebt van meDseheiijke ontwikkeling is bestemd, ooveranderlijk dezelfde te blijveu^ — voor de •tof zoowel ala voor den geest itggen in de vruchtea van het bedeoi alechts de zaden van betgeen worden moet» Met het Excelsior voor oogen, door de hand des Eeuwigen zelven m bet vaandel der menschheid geschreven, zijn latere geslachten verplicht zieb aan de voortzetting der taak te wijden, door vroegere begoBneo, op hunne benrt verzekerd van bet dnurzame van bnn streveo. Want wat waaflijk groot en goed gewrocbt is, gaat in de wereld niet ondet* Wat waarlijk groot en goed getvrocht is, gaat in de wereld niet onderl Tiroostrijke gedacbtel Bij het eindige van 'smenschen streven, het eeuwige zijner werken f De wetenschap steeds verder, hoevele dragers haar onCvaHen ! En zonden wij dan hen kunnen vergeten, wier leven, wat ook de nit- riag van hun pogen was, aan die wetenschap zich wijdde! Bij wien Uwer rijst hier niet als van zelf het beeld voor den geest van den raan, wiena opengevallen plaats aan dit Athenaeum ik gereed sta in te nemen. Ik zal niet wagen U dat beeld te schetsen. I>e lofspTaak van onii^wrjden kan alfoen een fint van alledaagschheid werpen op een leven, dat boven het alledaagsche zoo verre verheven was. Zij worde slechts gehoord nit den mond van hen, wien bet vergund was een diepen Uik te siaan in dien denkenden geest, die met onleschbaren dorst naar waarhetd, zoolang het voor bem dag was, gewoekerd beeft met talenten, zooals de natuur rsmm zeMen in ^n mensdi vereenigt. Aan mij past het slechts , te herhineren aan dat rusteloo» etreven , aan die zncht om, wat eigen aanschouwing geleerd had, voorf te planten en uit te storten iit anderen met de kracht van een geheel eenige taal, van bet befooverende en wegslepende woord, waarbq geen roem toor ergen 80» Digitized by Google 286 G. YAN TIENHOVEN persoonlijkheid, maar alleen uitbreiding beoogd werd van het rijk van kennis en waarheid, aan welks dienst die persoonlijkheid geheel werd ten ofPer gebracht. Hoe trilt niet alies in mij , nu ik de taak aanvaard , die de onverbidde- lijke dood aan zulke handen ontnomen heeft. Maar geen bewustzijn van eigen onmacht alleen wekt deze gemoedsaandoening bij mij op. Het Toorbeeld van zulk een voorganger, al herinnert het mij ook in de eerste plaats aan de zwakheid mijner eigen krachten, treedt toch ook bezielend mij voor oogen. Hem , zij het ook uit de verte , na te volgen , het recht te dienen op een wijze^ een Martinus des Amorie van der Hoeven niet geheel onwaar- dig, — het is mijn heilige begeerte^ het zal mijn hoogste streven zijn. Het afleggen dezer verzekering zij in dezen oogenblik eene eerbiedige — och of de toekomst haar ook maken mocht tot eene schoone — hulde, gebracht aan de nagedachtenis van een groot man. Met die verzekering op de lippen wend ik mij tot U, Edelachtbare Heeren, Burgemeester, Wethouders enLeden van den Raad dezer Gemeente! Gij hebt mij de leiding niet onwaardig gekeurd dier omvattende studien , waaraan gedurende zoovele jaren in Uw midden een in menig opzicht ongeevenaard meester zijne krachten en zijn leven heeft gewijd! Hoe gering ook, eenige voldoening moge het U wezen te vernemen, dat mijne op- yatting der wetenschap hierin met de zijne overeenkomt, dat, ook naar mijne overtuiging, de rechtsgeleerde zich boven alles van den geest van het recht doordringen moet , dat leffime zonder Jurime nimmer den toe- komstigen wetsuitlegger of wetgever vormen zal. Wel riep uwe keuze mij uit een werkkring, waarin het aan veelvuldige schakeeringen zoo rijke leven zich nog slechts korten tijd voor mijn oog ontplooid had^ — maar in dien korten tijd leerde ik toch reeds eenigszins de eischen kennen , den rechtsgeleerde door dat leven gesteld. En tot het dieper doordringen in de kennis dier eischen, daartoe zal mij de beoefe- ning van een Recht^ dat zich uit de praktijk ontwikkelde, daartoe ook het wonen in Uwe stad ruimschoots de gelegenheid schenken. 