title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: 5) De nicuwe sehepenbank in Den Bosch bestond uit twee leden der vorige regeering, Robbert van Woiren of Voorne (rie hierboven, blz. 314, aant. 4) en Jun Pelgrom, beiden »hertelyck'" Roomsch-katholiek. De zeven overigen waren Gereformeerd; t. w. de president-schepen Henrick Kuysten, Joris van Bernage, Gijsbert Pieck van Thienhoven, David Sweerts de Weert, Herman de Bittere, Cornelis Baccaert en Jan van der Meulen. Zie van Oudenhoven, Sylea-ducis, blz. 73, en mr, van Heurn, a. w,, dl. Il, blz, 456—460, uen. 323 ACHTSTE THOOPDSTUK. openbare godsdienstoefeningen. Door hen werd bepaald, dat er op den dag des Heeren, 's morgens om negen uur, in twee kerken te gelijjk zou gepreekt worden, en wel, naar verkiezing der broederen, over ,dominicalia euan- gelia"?), of over ,andere texten". Hetzellde moest des namiddags om twee uur geschieden; doch daarbij diende een begin ook gemaakt met ,het verhandelen" vau den Heidelbergschen catechismus. Wat de weekbeurten betrof, deze zouden plaats hebben op Dinsdag en Donderdag te vier uren in den namiddag, op Woensdag en Vrijdag te negen uren 'smorgens; terwij die samenkomsten niet langer dan een uur mochten aanhouden, onder verbeurte van vier stuivers, wanneer het een kwartier over den tijjàà was — ,ende voorts na advenant verdobbeleert" ?). Daarbij rekenden de predikanten nu het oogenblik ge- komen om uit den aanvankelijk mog zéér bescheiden kring van ,vrome ende getrouwe ledematen Ohristi", binnen 's-Hertogenbosch woonachtig, een kerkeraad te benoemen ?). Zoodra dus deleden derzichallengs vormende — « *) Den 29*«» Mei 1030 bepaalde de Bossche kerkeraad: »Euangelia domi- — —. micalia sullen voortaen, om de gemeynte te gerieven, die daerna verlangt, — 4 in de vroech-predicatien, ende 's winters in het avontgebedt des Sondaechs —4 verclaert worden: beginnende vanden eersten sondach naer Trinitatis", Kerkl. —73&. arch. Den Bosoh, n*. 20, fol. 25. Zie ook Voet., Polit, eccles. tom, l, parsL, 3E p. 607—014. Vgl. hierboven, blz. 150, aant. 4. 3) Kerkl. arch. Den. Bosch, n*. 90, fol. 9. Vgl. met. laatstgenoernde bij — i3 zonderheid deze bepaling, opgenomen in de kerkeraadsnotulen der Hervorrmdeese-ll gemeente van Gorinchem: »Is gesproocken datter verseheijden claechden daltz-aeen de broederen de predicanten somtijts haere predicatien wat te lanck maeclten, aet ende hebben de voornoemde broeders geerne op haer genoomen sieh daerinam—mE—7 te reguleren na den santloper ende maniere van anderen". Acta kewckr.— 7 Gorinchem, 20. Aug. 1630. 3) Tegen den arbeid door Voetius en zijne medeafgevaardigden ten behoevese der »wordende" Gereformeerde gemeente in Den Bosch verricht, werd toen——— Tnanls door sommigen geprotesteerd. »Haec missio ad primum et provisio——. nale ministerium in urbe illa obeundum, et ecclesiam colligendam non vide—— batur alieni synodi zuyd-hollandieae pro tempore deputato, ordinata esse 5 ÉmmT—- BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 323 gemeente, Zondag 21 October, nu afgeloopen voormiddag- dienst, in tegenwoordigheid van Zijne Excellentie, Heeren Gecommitteerden en onderscheidene magistraatspersonen, behoorlijk waren aangezocht, zich te beraden op het verkiezen van vjjf ouderlingen en vier diakenen !), ver- schenen den 26st" daaraanvolgend ter consistorie enkel de manslidmaten, die er, 6ón voor óén ,met cedulkens" hunne keurstemmen uitbrachten *). Maar ook andere belangen eischten dringend voorziening. Daartoe behoorde: het aanstellen van nieuwe bestuurders over de te 's-Hertogenbosch vrijj talrijke gestichten van liefdadigheid *); het hervormen van het groote gasthuis, met verwijdering van den inwonenden priester en afschaf- fing van ieder dienstbetoon door Roomsche meiden en quod tolum hoc pertineret ad synodum, hoc est ad synodi deputatos, qui synodum (ipsius judicio) repraesentant, Is duobus condeputatis, in senten- tiam suam pertractis, exhibita remonstrantia illustr. et praepot. dd. Ordinibus Generalibus sententiam et eausam suam exponebat, sperans aliquam mutationem fore: sed frustra". Daarop volgt dan het beslist verdedigen zijner kerkelijke wending door Voetius. Zie Polit, eccles, t. III, p, 327—399. Vgl. Acta sgn. part. Z. H., Schoonhoven, 1630, art. 40. *) Tot ouderlingen werden gekozen, de schepenen David Sweerts de Weert en Herman de Bittere, de auditeur Jacques Essingh, de convooimeester Ploos en Jan Mertensen; tot diakenen de schepen Cornelis Baccaert of de Backer, de pensionaris mr. Lazarus van Zonst, Cornelis van Jissen en Simon Govertsen. Laatstgenoemde werd, 21 Mei 1630, in eene extraordinaire" vergadering tot »ordinairo" bookhouder nangesteld, op een tractement van 900 gld. en een wrij, proper »wooningxken': terwijl men hem uitzicht gaf op eene ver- lheogde bezoldiging, »de middelen vande diaconio gesegent werdende, ende lmsteu verswaerende". Kerkl. arch. Den Bosch, n*. 90, fol. 4, 5, 94 en 29, Hoc de tijdelijke predikanten zich te 's-Hertogenbosch wisten te be- lhelpen wóór het in dienst treden der diakenen, zie Voet, Polit. eceles., tom. I, pars I, p. 933. 1) Door let eonsietorie werd 99 Mei 1630 geresolveerd, »overmidts de diaconen clachtich waeren, dat deu dienst vanden armen haer te lastich wiel met haer vieren", om san dit getal nog drie nieuwe broeders toe te woegen, Kerkl. arch. Den Bosch, n*. 90, fol. 24. ?J Zie over de verschillende »godts-huysen" te 's-Hertogenbosch: van Ouden- oven, Sylea-ducis, blz. 194—129; mr. van Heurn, a. w., dl. II, blz. 460. 324 ACHTSTE HOOFDSTUK. knechts"); het benoemen van ,scholarchen", gehoudersm-— namens de kerk toezicht te oefenen op alle inrichtinger-m- 3 wan openbaar onderwijs?); het, bij de bedeeling hunneme —3 wederzijdsche behoeftigen, in gemeensehappelijk overlegcemses treden der stadsarmverzorgers en. ,blockmeesters" ") meig--* de, 11 November 1629, bevestigde diakenen, opdat geer——9* nooddruftige ,tusschen beijden onbedient soude blijven". 7^: en zooveel doenlijk mocht worden geweerd ,alle confusie e - ? fraude ende schandelijcke bedelrije"; het verleenen van -- volle vrijheid aan de bagijnen*), die haar hof verlaten wilden, om te doen en te gaan ,soo ende daerhethaeren 9 raet gedraecht"; het opnemen, zonder hun veel last of E moeite te veroorzaken, van Calvinistiseh gezinde vreem- delingen onder de poorters en gilden te 's-Hertogenbosch, opdat versehillende huisgezinnen, der Gereformeerde religie toegedaan, zich metterwoon binnen hare muren mochten vestigen; en, ten laatste, het hervormen der Meierj, waartoe door de naburige predikanten .op eenige notabele plaetsen de kercken souden worden in possessie genomen"'s). 1) Kerkl, arch. Den Bosch, n?. 90, fol. 4. Vgl. daavmede fol. 94—96, passim. Zie ook Catal. prov. gen. N.-Br., 29* gede, blz. 447, 448, han- delend over het Groot gasthuis te 's-Hertogenboseh; over zijne bezittinged. en fondsen, alsmede over de vraag, wien het bestuur daarvan toekoml. 3) Kerkl, arch. Den Bosch, n?. 90, fol. 7. In de k: wan $ April 4630 »sijn tot seholarehen verkoren (nevens de scholarehen by de magistraet gesteli) d. Voetius ende Swalmius, die dien last ten Ujdtmmes haerer tegenwoordicheyd alhier van wegen de kercke sullen dragen", fbiderremmes,. fol. 16. *) Den Bosch was in negen »blocken" of »gebuerien" verdeeld, waarws*—m elk zijn eigen blok- of buurtmeester had, die, onder meer, gehouden wez9me* »de nelmoessen te versamelen, ende den armen van sijnen block. uytte declex ^ - Van Oudenhoven, Sylea-ducis, blz 31—33. Voor het huisbezoek te togenbosch, bij loling vastgesteld, was nan Voetius met den ouderling B 9»? - " " Mertensen ten deel gevallen »het derde quartier, vervatende de Mocken e 29^ 30, gi, mw 7 "t Orten-eijnde ende de Visch-rnerckt". Kerkl. arch. Den Bosch, n*.' 4) Over de bagijnen in Don Edwh, har klooder en groo-bof, sie vem Oudenhoven, Sylva-ducis, blz. 493.. 3) Kerkl, arch, Den. Bosch, n*. 20, fol, 4. pm —€— JN BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSEN]US, 325 Midden uit die beslommeringen zagen eerst Bushoff!) en Spiljardus, daarna Voetius en Moringius, door hunne respeetieve gemeenten zich opgeéischt?). Wist men, wat Spiljardus, Moringius en Voetius betrof, het vroeger gegeven verlof, ten dienste der ,aan-comende kercke", nog enkele weken verlengd te krijjgen?) — de plaats van Bushoff, een man ,met singuliere gaven", moest voorloopig onvervuld bljven*) Natuurljk werd door dat gemis bij de Bossche gemeenteleden het verlangen des te sterker om, minstens, drie eigen predikanten daar ter plaatse te hebben, die dan later met het consistorie de twee overigen konden kiezen?) Ter bespreking en vaststelling van het tractement dier toekomstige kerke- dienaren ging straks Voetius met dem diaken Baecaert naar 's-Gravenhage op reis *). Den 124& December 1629, na eene afwezigheid van ongeveer drie weken, in Den Bosch teruggekomen, be- groetten daar sommigen zijner vrienden Voetius, tot diens groote verbazing, als ,eenen schoonen dooden" 7); terwij| zij hem meédeelden, hoe niet sleehts binnen de vesting, maar ook rondom in de Meierjj het gerucht had !) De gecomrüitteerde raden Olfert Barents, Rembs Jensema en Johan van Goch sehreven, 31 Oct. 1629, uit Den Bosch aan hunne Hoog Mogenden : »De predicanten alhier by leeninge tot noch toe geweest synde beginnen te spreecken van verireck, ende speciaal Bushoff van Utrecht (die singuliere gaven heeft en hier veel goets doet sulex dat het te wensche ware dat hy nog een tyk mogt continueren) sey£ geen verder verblyfT vande kerckenraet te hebben als voor se& weecken". Vers. w. oorf., st. IIl, blz. 124. ?) ie bijlage CXIV. ?) Tie bijlage CXV. *) »Van gelijeken sal geschreven worden aanden kercken-raad van Utrecht, dat sij d, Bushoff, dien sij maar 6 weecken hadden gestelt om hier te blij- ven, weder gelieven te senden". Keri. arch. Den Bosch, n*. 20, fol. 6. Op dat verzoek werd echter blijkbaar afwijzend beschikt. JDen. Bosch , n?. 20, fol. 7—9. Den. Bosch, n*. 20, fol. 10. 5) Kerkl. avch. *) Kerkl, arch, Y) Voet, Dispp. "select, t, IV, p. 837, 838. 326 ACHTSTE HOOFDSTUK. geloopen, dat hij, tot straf voor zijn heftig uitvaren tegen het koperen kruis, geplaatst boven het Janskerkhof ?), zoowel als tegen het houten crucifix, opgehangen in de cathedraalzelf*), kort daarma ,subytelijck" gestorven waa). Ten einde dat zot geklap voorgoed de wereld uit te helpen en het lichtgeloovig Roomsch-katholieke volk te 's-Her- togenbosch van zijn welstand te overtuigen, wandelde Voetius onmiddellijk de wallen en straten der stad op en neér: eene bewijsvoering, die aan duideljbkheid niets te wenschen overliet *). *) Bij het verlaton van Den Bosch op 17 Sept. 1629 had bishop Opho- vius ook dat kruis willen meénemen en met de andere kerkschutten naar het predikheeren-klooster te. Antwerpen, vroeger door hem bestuurd, ovor- brengen — »maar zijn gewicht was te groot". Hezenmans, d.w., blz. 994. Vgl. hierboven, blz. 310, aant. 3. *) Bedoeld »crux triumphalis", vervaardigd door den vant yesnijder"", meester Antony van Helmont, uit Antwerpen, moest indertijd door zeventien ge- zellen »om hoogh opt oxaol" worden gebracht. Hezenmans, a. w., blz. 949. *) Ofschoon het, naar Voetius, Dispp. select., tom. IV, p. 841, verzekerde, zeer wel mogelijk was, in de Janskerk »stante ligneo illo crucifixo concio- nari et coenam domini ibidem celebrare", en hij eveneens betuigde: »nec concionatorum ingressum in templum, et ex eodem egressum impediebat vasta illa moles aenei crucifixi in coemeterio splendens", zoo werden toch. beide skerckelycke ornamenten", zonder twijfel op aandrang der vier sge- leende ministers" en van den verderen Gereformeerden kerkeraad , tusschon. B en 12 Dec. 1629, door de Bossche mngistraat verwijderd; waaromtrent Ophovius den 49/4 December in zijn sdiarium" opteekende: sScripsit d. Leemputt, quod pridie conceptionis haeretici deposuerint crucem meneam ex coemeterio, et ante octo dies crucem ligneam ex oxsali". Verz. w. eor, st. I—IE, blz. 372. Vgl. Voet., Dispp. seleet., t. IIT, p. 53, 301, 901—905, 915—918; t. IV, p. 840. *) Toeh kreeg die legende nieuw voedsel, toen in 1632 te Granada bij den Spaanschen uitgever Miguel de Lorenzana een boekje verscheen , getiteld : Relatio mirabilium signorum, quae evenerunt SyIcae-ducis, et poenae, quam. Deus dominws noster maledictae sectae concionatoribus immisit, wwaarin boveagenoemd vertelsel vannieuws werd opgerakeld, Voetius getroostte sich later de moeite, om dat libel te wederlegren door een afzonderlijk gesehreven. »Examen hujus novellae mirabiliariae de horrendo interitu, etc.", afgsdrukt. in de Addenda" zijner Dispp. select, t. IV, p. 838—843, Ook kwam er wan gemelde sRelatio" eene Nederlandsche vertaling uit, rami Calvinistisch spotdieht, in kreupelrijm: naar later Utrechts hoogleeraar ber d—D BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUs. 327 Met het voorjaar van 1630 kwamen Samuel Everwijn uit Dordt, Henricus Swalmius uit Haarlem en Godefridus Udemans uit Zierikzee drie maanden lang de plaats in- nemen?), reeds sedert eenigen tijd door Bushoff, iets later door Moringius, en nu onlangs door Spiljardus opengelaten?). Die broederlijjke hulp bleek des te ge- wenschter, omdat er een ernstig confliet dreigde tusschen twee machten, uit den aard der zaak tot onderlinge samenwerking geroepen. De wijze, welke hunne Hoog Mogenden te 's-Hertogenboseh wilden gevolgd zien in het beroepen van vaste predikanten, stond lijnrecht tegen- over ,de practycke ende ordre vande Gereformeerde kercke". Immers verlangden zij, dat door het eonsistorie aldaar, met advies der gecommitteerde raden Bruininex en van Goch ?), bij meerderheid van stemmen ten spoedigste ,Soude gedespieieert werden naer seven, acht ofte negen personen, wel geleert, goet van leven, begaeft ende van vriendelicken ommeganck". Uit die nominatie*), door een der broederen hun aan te bieden, zouden alsdan de in rijne Dispp, select., t, III, p. 906, »addito abaliquo ex nostris epigrammate fabulam Papistieam non inconcinne exsibilante", onder dezen titel: Vertooninge des leugenachtigen miraeckel-geest, ofte wonderlijche teeckenen. die gebeurt soude zjn binnen de stad! van s Hertoghen-Bos. Wt het. Spaens originael in 'tnederduyts. ghetrouwelijck overgheset. Na. de copije, met licentie ge- elruekt binnen. Granada, ten. huyse van. Miguel de Lorenzana. Nono 1632. Vgl L. D. Petit, BibL. w. Nederi. pam[L, dl. I, n?. 1814. Zie voorts hier- mehter, bijlage CXVI. 3) Kerkl. arch. Den Bosch, n?. 90, fol. 14 en 17. *) Busshoff schijnt terstond na de kerkeraadsformatie, begin November 1629, uit Den Bose vertrokken te zijn. Van Moringius wordt door de con- mistoriale notulen het laatst melding gemaakt op 14 Dec. 1629. Spiljardus is den 209» Maart 1630 voorgoed binnen Goreum terug. Vgl. Voet., Dispp. select, i. IV, p. 838: »reliquos concionatores prima illa plantatione sylvae- suconsi defunctos, jam pridem salvos et sanos inde discessisse". Zie ook bij- lage OXVII. 7) Ridder Johan van Goch was tresorier-generaal der Unie, Veve. w. ors, 328 ACHTSTE HOOFDSTDK. Staten-Generaal vier of vijf predikanten kiezen; daarbij lettende ,op de genegentheyd des kerekenraeds tot de eene ofte d'andere". Maar langs dien weg, zoozeer afwijende van de ge- bruikeljke voorsehriften '), kon men, volgens het Bosscehe consistorie, onmogelibhk hopen een goed en mauwgezet predikant te bekomen; weshalve er werd geresolveerd om Voetius, Everwijn en Swalmius, met den ouderling de Weert?), naar HH. Gecommitteerden aftevaardigen en dezen te verzoeken, dat zijj de bezwaren des kerken- raads wilden ter kennis brengen van de Staten-Generaal, opdat der kerk het recht verbleef tot het doen eener beroeping. Zij, van hun kant, beloofden dan bij de aan- staande keuze geen acht te zullen slaan, op wie den Algemeenen Staten of heeren Gecommitteerden Raden mochten ,tegen de borst sijn" *). Nadat nog Everwiji, met den ouderling Herman de Bittere, te 's-Gravenhage de Staten-Generaal vruchteloos hadden pogen af te brengen van hun vroeger genomen be- sluit, als zijnde ,een exempel van quade ende schadelicke consequentie voor andere kercken" *), legden beide par- tijen zich ten laatste neér bij een soort van compromis ?), hetwelk bepaalde, dat de beroeping der predikantem dit- maal zou plaats hebben ten overstaan van de Gecom- mitteerden hunner Hoog Mogenden, op denzelflen voet *) Zie bierboven, blz. 194, aant. 4 en blz. 195, aant. 5, 7) Aangaande David Sweeris de. Weert schreef later Voetius in zijne Polit. eccles, t, HI, p. 421: »uti memini per viginti annos consulatum Maroci gestum. fuisse ab ampliss. eL prudentiss, Davide de Weert, mihi amico et familiariter noto, eum anno 1629. inter primos scabinos urbis sylvae-ducensis post urbem in potestatem Foederatorum redactam ab illustr. et. praepot. Ordd. Gene- ralibus constitueretur". Vgl. hierboven, blz, 391, nant. 5 en blz, 393, aant. 4; ?) Kerkl, arch. Den Bosch, n*. 20, fol, 46, 47. 4) Kerl, arch, Den. Bosch, n*. 90, fol. 93, 96. - *) Kerkl. arch. Den Bosch, n*. 90, fol. 94. Vgl. bijlage CXIX.. — —] BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUSs. 329 als waarop te voren de ,denominatie" was geschied "). Dienovereenkomstig werden nu, in samenwerking met de heeren Bruyninex en van Goch, 18 Juni 1630, door den kerkeraad bij meerderheid van stemmen tot predi- kanten van 's-Hertogenbosch gekozen: Gisbertus Voetius, Johannes Spiljardus, Everhardus Schuylius, Nicolaus Antonii van der Delión en Franciseus Nicolai de Wael, Eerstgenoemde echter had, ter vergadering tegenwoordig, mitdrukkeljk verzocht, hem in de electie voorbjj te gaan, daar Heusdens gemeente en magistraat met zijn vertrek zeker geen vrede zouden hebben, en hijzelf die keuze onmogelijjk kon inwilligen ?). Evenals Voetius, toen men hem later in wettigen vorm het beroep aanbood, vast besloten bleef ,bij sijn gemeijnte te leven ende te sterven", zoodat hij met recht ,nijet erijgelyck" mocht gerekend worden?), bedankte Johannes Spiljardus mede voor de op hem uitgebrachte electie, welke moeite Heusdens predikant, daartoe nevens den ouderling Essings gecommitteerd, bij zijmen Gor- cumschen ambtgenoot en diens kerkeraad ook aanwendde, om beider goedkeuring te winnen?) Derhalve werden enkel Schuylius en de Wael, respectievelijk uit Schiedam en Almkerk overgekomen, Zondag, 4 Augustus 1630, tot predikanten van Den Bosch bevestigd. Eerst den 184 hierop, geschiedde hetzelfde met van der Delien, uit, Nieuwerkerk *). 1) Zio hierboven , blz. 327, aant. 4. 7) Kerkl. arch. Den Bosch, n?. 90, fol. 99, 3) Kerkl. areh. Den Bosch. n*. 20, fol 35, 38. Wat voorts betrof het werkiezen der twee predikanten, later te beroepen in plaats van Voetius en Spiljardus, zoo wesolveerde het consistorie, 94 Juli 1630, dat men daarbij xou aanvragen »de approbatie vande achtb. magistraet, ende dat simpelijck 330 ACHTSTE HOOFDSTUK. Bij de ,jonge, teere, aenwassende" gemeente vertoonden zich, ontegenzegljk, nu en dan teekenen van helang- stelling in het werk der reformatie". Immers werden onder hare leden ,goede ijveraers" aangetroffen, die, na getindigde godsdienstoefening, door den predikant, welke daarin was voorgegaan, zich verschillende vragen — ,raeckende eenige controversen" — lieten opgeven ,om haer alsoo te stercken tegen de wederspreeckers" *), Toch viel er over het algemeen op den gang van zaken niet ie roemen. Nog altijàd bleven de parochiekerken van Sint Jacob, Sint Pieter en die der Kruisbroeders wachten op hare inriehting voor den Gereformeerden predikdienst, en zag zich het Bossche consistorie uit dien hoofde genoodzaakt, 11 Mei 1630, zin praeses Everwijn met den ouderling de Bittere aftevaardigen naar de reeds 3 November 1629 door het nieuwe stadsbestuur aangestelde kerkmeesters .vande religie"?); met verzoek, voornoemde inri eindeljk eens ter hand te nemen, overmits deze hoog noodig was ,tot de stichtinge der gemeijnie Jesu Christi, ende met cleyne costen conde gedaen worden" *). Als hierop volgens de kerckenordre van het synode nationael 1586: sonder eenige andere correspondentie, ofte oock met ijemant anders verder in te willighen of te houden". Kerkl. arch. Den Bosch, n?. 20, fol. 34. Vgl. echter fol. 44. *) Kerkl. arch. Den. Bosch, n?. 20, fol, 21. 3) Vgl. Kerki. arch. Den Bosch, n*. 90, fol. 23; alsook hierbovon, bir. 302. 3) Kerkl. arch. Den Boseh, m*. 90, fol. 9. Vgl. mr. van Heurn, a, wu di. 1L, blz. 460. 5) Zoo bevond zieh in de kerk der Kruisbroedors, Sint Catharina geheolen, tot veler ergernis, mog steeds het beschilderde glasvenster van Gisbertus Masius, waarop die bisschop was afgebeell, knielende tussehen Jezus en Maria, terwij de eemste hem zocht te laven met een stroom bloed uit zijne zijde (hic a sanguine pascor), de laatste hem wilde drenken znet een stroom melk uit hare borst (hic ab ubere lactor), en Masius zelf betuigde: »ik sta in het midden, en weet niet waarhe?n mij te keeren'' (positus in medio, quo me vertam nescio), Kort na de verovering vans Hertogenboseh onder deze schilderij een onbekende: »O groote sot, keer "u tot Godt". Zie BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 331] hun boekhonder Willem Hendriks'), onder verwijzing naar het sober inkomen van bedoelde drie kerken, het. consistorie den goed-gemeenden raad gaf bij de Staten- Generaal in persoon aan te dringen op eenige onder- steuning tot herstel dier gebouwen, wilden de broederen zulks wel doen, maar met uitdrukkeljk beding, dat heeren kerkmeesters de ,ornamenten ende superflui- teijten", waaraan men als Gereformeerden volstrekt geene behoefte had, onverwijid zouden te gelde maken *). Ofschoon bij het overgaan van Den Bosch onder de punien des verdrags de bepaling was opgenomen, dat alle Roomsche geesteljken de stad binnen twee maanden moesten verlaten hebben, bleek aan die voorwaarde door slechts weinigen voldaan"), en werden hunne Hoog Sonterius , a. w., blz, 299, 300. Vgl. Kist en Royaards, Archicf, dl. IV, blz, 134, aant, 29, dr, Knuttel, a. w., dl. 1, st. II, n*. 4113, en Owud-arch. Heusden, FE. 56, fol. 99 verso. *) Hezenmans, 4, tw, blz 9929, noemt hem: Willem Hendrikx van Hoate. 3) Kerhl. arch. Den. Bosch, n?. 20, fol. 36. Tot die »superfluiteyten" naar Gereformeerde schatting behoorden in de Sint Janskerk: het vsanetuarium"" of »sacramentshuysken" (na de beeldstormerij van 15006 door Jacob Mathijssen omstreeks 1614 gerestaureerd); de vier onderste beelden van het oksanl; die boven den preekstoel, het orgel en de doopvont; Maria »metten engol- kens" boven het hoogaltaar: de boom »Jesses", zijnde een fresco schildering. der geslachtstafel van Jezus, volgens het Mattheusevangelio, en »staende tegen den pylaer omirent het L, Vrouwe choor". Naar Hezenmans, a. w., bir. 278, mededeelt, zou Voetius, in een schrijven van 9 Febr. 1634, den rad hebben gegeven aan de Bossche vroedschap, om dat alles &wech te memen"; hetgeen toen niet, maar enkele jaren later, grootendeels geschiedde. "ie hierover in het breede Hezenmans, a. w., blz. 270—293. Vgl. Voet., Polit. eceles., tom. I, pars Il, p. 920. 3) Naar het getuigenis der vier predikanten »by leeninghe" was de Katho- lieke geestelijkheid tijdens die dajgen in Den Boseh zoo sterk vertegenwoor- digd, dat.de straten »daer van krielden". Ook vergaderde in »kleyn Romen" mog altjd het scapitulum" en de »clerus" der toenmalige »cathedralis eeclesine", terwijl, wie danrtoe behoorden, »hare vryheyd soo verre ende onbeschroomt ghebruyckten", dat zij zich als zoodanig »in openen druck lieten intituleren". Vgl. Hesol. Holi, 11 Juli 1630. UE 332 ACHTSTE HOOFDSTUK. Mogenden ten laatste gedrongen, strenge maatregelen tegen de achterbljvers te nemen. Dit geschiedde) bij plakkaat van 3 Januari 1030. Ook achtte zich de kerke- raad verplicht bij de vroedschap een ernstig vertoog in te dienen, naar aanleiding van onderseheidene ,Paepsche stouticheden ende exorbitantien". Als zoodanig wees het consistorie de magistraat op het jaarlijks planten van Mei- boomen en de ongebondenheden, welke daaruit telkens weer voortvloeiden *); op de bagijnen, die in het stedelijk gasthuis nog altijd hare diensten bewezen; op zoo menig kind, dat iengevolge van den drang der Roomsehe geestelikheid, door bloedverwanten of vrienden uit het weeshuis was teruggevraagd *); op de tegenwerking bij allerlei maatregelen steeds van Katholieke zjjde door het schooltoezicht ondervonden*); op het aanbrengen wan zoogenoemde ,mutserden" vóór de sterfhuizen der be- middelde ingezetenen*) — ,stouticheden", waaruit ten duideljkste bleek, hoe in ,kleyn Romen" den Ualvinis- lisehen beginselen wel ,een groote deure" was geopend, 1) Zie mr. van Heurn, a. w., dl. Hf, blz. 467. Vgl. ook dr, W. P. €. Knutel, | De toestand dex. Nederlandsche katholieken ten tide der republiek, 'sdim- venhage, 1899, dl. I, blz, 940—912, 916—918. | 3) Kerkl. arch. Den Bosch, n?. 90, fol. 21. Vgl. Acte» KAewhr. Gon. 48 April 1098. 3) Ophovius teekende 98 Febr. 1630 in zijn dagboek aan: »Reecepi ase- nissima S, Celsitudine (t. w. de aartshertogin Isabella, die te Antwerpen rezideordo) litteras ad civitates antverpiensem , mechliniensem et lovaniensum, quatenus reciperent ex orphanis, in civitate buscoducensi relictis, et natis legitimis parentibus, qui cogebantur nd heresim, octo aut deeem puer d. puellas", Verz. v. oork., st. I—II, blz. 379. 5) »Dedi litteras ad d, vicarium et d, Leemputt, (quod) nullo mode per- mitterem, ut catholici ludimagistri doceant a. b. c. haereticorum. varias causas, quas addidi: 19, quia non sequuntur in Patre mostro, decem praeceptis et aliis versionem vulgatam, nec partitionem Desi Ave Maris, Benedicite baeretico more etc", Uit het dagboek Verr. v. oor, st. I—II, blz. 387. Y 5) Voet,, Polit, eccles., tom. 1, pars Il, p. 271. BUITEN kN BINNEN DEN BOSCH. STRJJD MET JANSENIUS. 393 maar hoe zich daar evenzeer nog bevond eene menigte van ,tegen-sprekers" !). Om nu dien laatsten den mond te snoeren, deelde Voetius als voorzitter van het Bossehe eonsistorie, 3 Mei 1630, im eene buitengewone vergadering aan den kerke- raad mede, dat de vier tijleljke predikanten samen ontworpen hadden zeker programma of biljet, hetwelk , na met goedvinden der stadsregeering te zijn gedrukt en aangeslagen, bestemd was ,de leere ende eere" van de ehristelijke *) Gereformeerde kerk alsook die harer dienaren krachtig te handhaven tegenover ,de grove tastelycke leugenen ende calumnien, seer onbesehaemdelyck vande Papen ende Paeps-gesinde achter haer rugge wtge- stroeyt"^) Immers eischten bedoelde predikanten alle *) Ook. met de hervorming van de Meierij, ging het nog niet naar der Gereformeerden wensch. Zie 4cía syn. part. Z. H., Den Hang, 1634, art. 58. Vgl. duarmede Verz. v. oor/t, st. I—1I, blz, 365—400, passim; Ftesol. Holl., 41 en 15 Juli 1630, 4 en 17 April 1631; dr. Knuttel, De foest. d. Nederl. kathol., di. 1, blz. 213—216; 919—221. 3) Later sprekon de vier predikanten met voordacht van de »Catholijcke ghereformeerde kercko binnen 's Hertogenbosch". 3) Als wstaelken" van dat »vuyle ghesnater", sommen Voetius en do zxijmen in een hunner vlugsehriften op, hoe er door de Roomschen binnen en buiten Den Bosch werd rondgestrooid: »dat eene van haer, die sy seggen dat teghen het coperen cruüys, dat op Sint Janskerck-hof gestaen heeft, geprediekt hadde, korts daer aen subytelijck ghestorven i$; — dat een ander wan haer, naer Breda was over-gheloopen , ende aldaer sijn geloove versaeckt, ende nende Paepsche catholijcken binnen dese stadt gheschreven hadde, dat &y doch constant souden blijven in haer oudt gheloove; — dat de predikanten selve niet en gelooven, dat sy leeren, ende datter niet eene van alle do predikanten sijne ziele daer voor soude derven te pande stellen; — datter niet een vande predikanten is, die tegen hare priesters soude derven in dispuyte comen, overmidts sy haer met weynigh woorden souden den mondt. sioppen; — datter geene luyden met eeren in haere kercke en komen, maer een hoop soldaten, ende anders niet vele bysonders". Geenszins achter bun rug, maar als in het aangezicht der Bossche predikanten, verzekerde Jobannes de Gouda, pater-jezuiet, in een ten jare 1630 uitgegeven libel: »Sylvamducis cum templis et bonis ecclesinstieis a. dorninstionibus ipsorum tanquam a fure ei rapiore fuisse occupatam". Zie Voet, Thers, heaut., p. 945; vgl. Dispp. select., t, IV, p. 842. m— 9334 ACHTSTE HOOFDSTUK. priesters en monniken, welke vroeger te 's-Hertogenbosch de Roomsch-katholieke belangen hadden voorgestaan of zulks nog deden, daarbij ten stelligste op, om, binnen eene maand na afkondiging van het manifest, hum ge- drag te komen rechtvaardigen ,voor de volle ghemeynte, of ten minsten voor den achtbaren magistraet'", die hiertoe wijze, tijd en plaats behoorlijk zou vaststellen. Versehenen de gedaagden niet ,ter vriendelijeke conferentie", dan rekende men hen geenszins bij machte ,haer stuck te verandtwoorden" "). Nadat over bovengenoemd program door het consistorie ernstig beraadslaagd en daarin tevens was opgenomen de uitdrukkelijke verklaring, hoe ,de ministers by lee- ninghe" tot heden niets hadden geleerd en, op ver beurte ,haerder zielen salicheydt" *, evenmin van plan waren, den burgers ,der loffelijjeke ende wijt-beroemde stadt van 's Hertoghen-bosch" iets anders voortaan ie leeren als ,het out apostoliseh, catholjck, christeljck geloove, naer ghelaten van onsen ghetrouwen salich- maker, ende oppersten herder Jesu Christo, door sijne heylighe propheten ende apostelen", werd deze Ver | daginghe?) den 15de Mei 1630 op het raadhuis de | schout em schepenen geapprobeerd, en den volgendn | dag — maar eerst nog door Voetius, Swalmius, Udemans 9) Kerkl, avch. Den. Bosch, n*. 90, fol, 99. 3) Voet., Dispp. select., t. TII, p. 1447. Zie ook hierboven, blz, 339, aunt. V- 3) Het sprogramma", 16 Mei 1630 »publijckelijek ghenfligeort", beitond wit een blad in-plano, met, tot inleiding, aan het. hoofd de woorden ; »Allt den ghenen, die dese letteren sullen sien of hooren lesen , ghenaede: van Godt den Vaeder, ende onsen Heere Jesu Christo". Het werd. ukt» de copije, tot 's Hertogenbossche by Jan van Turnhout, indem Bijbel, san? 4630". Later kwam datzelfle program wit onder den titel: Verdaginjhé van. Gereformncerde vier predicenten van s Hertoghenbosch, aen alle Galho- lüeke leeraers, tot bewijs van de ware Christelijcke rveligie. (2. n. v. pl. e v. dr). 41038. Ook bezorgde Jansenius daarvan eene uitgave in 'tframsch. ' — pum : BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 325 en Everwijn ter oorkonde onderteekend — hier en daar in de stad aangeplakt '). Niet groot bleek, althans voorloopig, het begeeren der Roomsch-katholieken om den hun toegeworpen hand- schoen op te nemen *). Sleehts met vicaris van den Leem- putte, die, kanunnik der Sint Janskerk, zije prebende in Den Bosch genietende daar ook mocht verblijf houden ?), sprak Voetius eene enkele maal over het aangeslagen manifest; evenwel zonder dat van den Leemputte of zijne medegeesteljken zich bereid toonden den vier pre- dikanten te woord te staan *. Nadat dezen bijkans eene maànd lang vrucehteloos hadden gewacht en verlangd, werd er den 14de» Juni 1630, 'savonds om negen uur — dus nog binnen den gestelden termijn — vanwege jonker* Filips van "Thienen ?), kommandant over de garnizoenen 3) Kerki. arch. Den Bosch, n?. 90, fol. 23, en mr. van Heurn, a. w., dl, II, blz, 468. 3) Toch bevat Ophovius' dagboek daaromtrent het een en ander. Hij tee- kende aan, op den 1945» Mei: »Detulit quidam copiam citationis ad dispu- tandum in civitate buseoducensi ridiculum ete," — op den 969 Mei: apologium contra quatnor praedicsntes buscoducenses super sym lolum"; — op den 28**» Mei; »Dimisi fratrem Andream conversum Busco- dueum, qui Lovanio venerat missus a. p. m. Ryder cum litteris, quod facultas theologica judicet, rescribendum edicto vel provocationi haereticorum ministro- rum: buscoducensium: ego illum remisi eum responso nostro ad provocationem. eL cum seripto super symbolum contra haereticos etc. Reliqui judicio facul- tatis, et seripsi litteras ad faeuliatem ut ipsi ordinarent, mutarent ete". Werz. w. oork., si. I—1l, blz. 385. Ook wermeldt de muctie-catalogus van Woetius' bibliotheek, pars II, theol. in oct, n?. 257, een repliek, getiteld: sBolognini wederlegginge tegens het manifest van de vier predicanten van den Bosch", Zie daarover Voet, Polit, eccles, t, III, p. 438. 3) Het voormalige kapittel der Sint Janskerk telde dertig kanunniken, san wier hoofd een deken stond. Hezenmmns, a.w., blz. 299, aant, 1, en do erste bijlage. 4) Kerkl. arch. Den. Bosch, n*. 20, fol. 25, 5) Niettegenstaande graaf Willem van Nassau, nog vóór het capituleeren der stad, zich bij de Staten-Generaal al toekomstig gouverneur van Den Bosch had aanbevolen (zie WVerz, w. oork., st. HI, ble, 107), was Joban Wolphaert, heer van Brederode, »een vertrouwt ende ghequalificeert. per- Wu CHEER 936 ACHTSTE HOOFDSTUK. 200 te 's-Hertogenbosch als op de omliggende forten, bij elk hunner een pakket thuis bezorgd, hetwelk voornoemden bevelhebber dien eigen middag door zekeren trompetter uit Diest overhandigd was, te geljk met een schrijven van den ritmeester in Spaansehen dienst, Bousbeke Vol vertronwen, dat nu eindelijk de uitdaging zou zijn aangenomen *) opende ieder predikant belangstellend het hem toegezonden pakket; doch vond daarin ,veel papiers ende weynich bescheet; veel woorden ende weynich re- denen; vele bravaden ende rodomontaden, maer gheene leeckenen van eene rechte couragie, om desen geeste- lijeken strijdt tot ondersoeck der waerheydt aen te gaen" *), Voor de priesters en paters van Den Boseh, die de ' Gereformeerde ,ministers", wat zij ook deden, maar tot geen spreken of confereeren konden krjgen*), traden hier — door hunne oversten gelast — met een in het sonagie, inboorlingh van dese landen, op wiens vromigheydt, dapperheydt, ende getrouwigheydt men sigh badde ie verlaten" (zie Ztesol. Holl., 47 Dec. 1629) door hunne Hoog Mogenden tot die betrekking geroepen. Daar hij echter meestal in het leger te velde of in Den Haag verbleef, voerde jonker. van Thienen, luitenant-kolonel bij Brederode's regiment, namens hem het bevel over de militairen te 's-Hertogenbosch en in den omtrek, Hezenrnans, &, w., blz. 984. !) Bousbeke was tijdens het beleg van Den Bosch hopman of kapilsin eener afdeeling garnizoensruiterij, en bij de overgave dier stad met har naar Diest vertrokken. Mémoires, p. 113; mr. van Heurn,, a. w., dl. 1H, blz 4i. ?) Reeds twee dagen later, den 104e» Juni 1030, schreef Ophovius in 1j dagboek: sAecepi a seulteto van de Velde citatorias et responsum ad di iorias quatuor praedieantium buscoducensium", Verz. v. oor, st, Il blz, 380. *) Zie. Naerder openinghe van de manifeste, enz., 9Ne druk, Amst., 15 biz, 2, 19. *) Zelfs werden sommige Roomsehe geesteliiken Le 's Hertogenbosch doit de predikanten »in haer logement" opgerocht en ter. conferentie uitgenodlipl: andere »in "t particulier, daer toe vriendelijek ghebeden". Zie Nani openinghe, blz, 94. A] dat pogen was evenwel tevergeefs, waarom Vols dan ook in zijn Philonium romanum correctum , p. 03, verklaavde: »Oiis aquam ex pumice, quam ex illis verbum aliquod ad emo nationem, aut suae defensionem eliceres", | BUITKN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIZD MET JANsENIUSs. 337 latijn, franseh en duitsch gescehreven ,cartel" ") als advo- eaten op ?), twee doctoren in de theologie: de kanunnik der collegiale kerk van Sint Pieter te Leuven, Guilielmus ab Angelis?, en de koninklijke professor ,van de heylige Sehriftuer" aldaar, Cornelius Jansenius *). Reeds aanstonds maakten Rome's geestelijken in hunne Daechs-vaerdicheyt) spottend gewag van vier pre- dikanten der Bossche ,synagoge"*), die, verlaten door T) Het Latijnsche en Duitsche (— Nederduitsche?) cartel werd te Urussel bij Jan Pepermans gedrukt, het Fransche te Leuven bij Jan Oliviers en Coenesteyn. Van laatstgenoemd cartel is een exemplaar aanwezig ter Ond- roomsch-katholieke pastoriebibliotheek, in den Hoek van St.-Marie, te Utrecht. Het wordt voorafgegann door eene vertaling, in "t fransch, van het »pro- gramma" der vier predikanten, 3) Elders heeten zij: »vooghden ende procureurs over de arme onmondiyge weesen, de geestelijekheyt vanden Bosch", *) Willem van Engelen, 1 Sept. 1583 te 's-Hertogenbosch geboren, stond. in hoog aanzien bij de pausen Urbanus VIII en Innocentius X. Sedert 28 Mei 1639 professor aan de Leuvenscehe universiteit, trad hij daar op als een krachtig bestrijder der denkbeelden van zijn vroegeren medestander Jansenius, in diens »Augustinus" nebrgelegd en ontwikkeld. Zie over hem Ag. Nederl. familieblad, dl. VII, blz. 177. *) Vgl Voet, Dispp. select, t. IV, p. 849; Polit, eccles, t. I, p. 945. Geboren te Aequoy, bij Leerdam, werd Jansenius in 1630 hoogleeraar te Leuven, en in 1630 bisschop te Yperen, alwaar hij 6 Mei 1038 aan de pest. overleed, 5) Het Fransche pamflet had iot hoofd: »Response des Catholiques au tarte| des ministres de Bois-ledue. A tous ceux qui verront ces présentes lettres ou oiront, salut, et lumiere du 8. Esprit pour recognoistre la vérité". Later verscheen dat vlugschrift onder den titel: Daechs-vaerdicheyl om alle Catholijcke weder-partyen te. beantwoorden, Op. het ghene, dat xy. teghen. de GCatholjeke religie souden willen opwerpen (z.n. v. ple, v. dr.), 1033. Een nadruk van het program en het daarop ingekomen antwoord was reeds ten jare 1630 uitgegeven als: Tooneel van de moedigheydt van vier predi- eanten binnen 8 Hertog hen-boseh, Ende elocckveerdicheyt wtr, tuee Catholijcke projfessoren. binnen. Lueven.. Aengaende een. openbare wt-daginghe om op Het siuck van twaraehtieh gheloove een "tsamen-spreeckinghe ende oprecht ondersoeck te doen. Na. de copye, gedruct tot s' Hertogen-bosch by Jan van Turnhout, ende tot. Brussel, by Jan. Pepermans, 1630, Zie dr. Knuttel, Pamjt., di. 1, st. II, n^. 4100, Gatal. prov. gen. N.-Dr., 23« gede,, blz. 421. 5) Naderhand, in zijn. Breeder antwoordt, enz, gewangt Jansenius onom- wonden van een »synagoge des satans". i— cmm 338 ACHTSTE HOOFDSTUK. het meerendeel hunner toehoorders ), met. ,alle ende een yegelyck", inzonderheid met ,kerckelycke persoonen", wilden handelen over het oud, katholiek, apostolisch, en christeljk geloof — ,dat sy haer beroemden te belyden", zonder het te bezitten?). Toch waren ab Angelis?) en Jansenius, naar zij verzekerden, niet ongenegen den strijd aan te binden met Voetius en Udemans, Swalmius en Everwijn, mits dat men ten platten lande, tusschen de twee ,frontieren", zou samenkomen; op eene plaats, volkomen vrij en voor beide partijen even gemakkelijk le bereiken. Ook moest er óver en weer hoegenaamd geen krijgsvolk te duchten zijn *); geen magistraatspersoon, eenzijdig en bevooroordeeld, moest het godsdienstgesprek leiden; niemand, in geestelijke zaken onervaren, moest recht spreken over de wederzijdsche geschilpunten; ter- wil, als laatste voorwaarde, van den tegenstander alle behoorljhe zekerheid en van de hooge regeering het voor de conferentie vereischte verlof moest gevraagd en ver- kregen worden ). 1?) Aldus het. Nederduitsche cartel; let Fransche hooft: »d'auditenrs Catlo- liques". Verklaren straks de ministers: »Wy hebben door Godts zeghen ioe-hoorders, oock Catholijpke toc-hoorders, geboren Bossenaers, mans em vrouwen, so vole, datse des Sondaeghs de helft niet sitten en. konnen" — z00 vali in die beiuiging zekere grootspraak niet te ontkennen, lmmert klaagden de predikanten, toen zij hun manifest lietem nanslaan, dat de. goede ghemeynte binnen s'Hertoghen-bosch van "t gehoor seer jamruerlik wierdt afgheschrickt", Verdaginghe, blz. 9. 3) Vgl. G. ab Angelis »Den deckmantel des catholycke naems aígerud van de leere die de Calvinsehe predieanten poogen 'sHeriogenbüsch (sd) in te voeren, Loven, 1030". Zie den Catal. prov. gemoots. N.-Brulunl, Als: god*., blz, 951. 3) Buiten twijfel onderteokende ab Angelis de Daeche-euerdicheg v opzet als »borgher van s' Hertoghen-bosch". *) Gelijk in Den Boseh, waar een sterk garnizoen lag. 5) »So hebben dese Yen nosiri den wech fijnkens met doornent goheynt, op dat wy daer niet sonden door-eruypen, om els cot verzekerden, naar aanleiding van die voorwaarden, de G Ormet dikanten; terwij later Voetius, in zijjne Polit, eccles, t.- 1il,| » 0 BUITEN KN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 939 In een wederantwoord, gedagteekend uit Den Bosch, 24 Juni 1630, en verschenen onder den titel: Naerder openinghe van de manifeste "), gaven Voetius en zijne ambigenooten ruimschoots lucht aan de niet geringe teleurstelling, bij hen verwekt door het gemeenschappelijk sehrjven der twee Leuvensche magister. Dezen toch hadden ,so vele noten op haren sanck", dat ,het aecoort qualjck te vinden was". Liefs& voor wind en stroom zeilende, schenen zij van eene aanstaande samenkomst geen profiji, maar wel sehade te wachten en namen, missehien juist daarom, hunne toevlucht tot eene reeks van laffe verontschuldigingen; tot allerlei ,geraepte grieven ende swarigheden", die geheel ongegrond waren — echte ».doeexkens" tegen het bloeden. Hoewel de vier predikanten binnen 's-Hertogenbosch sommige der door Jansenius en ab Angelis gestelde voor- waarden niet uitvoerbaar rekenden, en andere als dubbel- zinnig of onbillijk besehouwden , wilden zij echter toonen ,voor een cleyn gheruchte niet vervaert te zijn". Uit- tuigde: »Cleriei sylvae-ducenses publico programmate a quatuor ministris tune Sylvae-ducis in nove plantatae ecclesiae, rigatione el ordinatione occupatis provocati, excitabant duos theologos lovanienses , qui se ad collationem paratos histrionice simularent". !*) De volledige titel is: Naerder openinghe van de manifeste by de vier predicanden. binnen. S' hertogenbossche den 16. Maij wytgegeven. aen. de geesteljekheyt aldaer, Tegens seecher. cartel den 44. Juni by Iwee doctores lof Lowen den woorz. predicanten toeghesonden. Jerem. 8. 9. Wamt wat tonnen sy gocls leeren, da wyle sy des. Heeren. wordt. verwerpen, Tertul- Jianus noemt de ketteys lucifugas scripturarum, dat is, die het lieht der. Sehriftueren vlieden. Gheprent tot. S! hertogenbossche bj my Jan ean Turn- Aout Iden Bübel Anno 1630. Nog in hetzelfde jaar verseheen daarvan te Amsterdam, gedrukt »met consent" van Jan van Turnhout, bij Marten dans. Brandt eene tweede, door de sauthours" vorboterde nitgave: met wen breedvoeríg nasehrift »aende achtbare burgers van 's-Hertogenbossche", en eon vee| korter woord ter inleiding bij de genoemde Bossenaars, be- movens een »translaet uyt het latijn" der door ab Angelis en Jansenius den predi- kanten toegezonden Daechs-caerdicheij. Zie voorts hierachter, bijlage OXXII. "EN S— gaande van het beginsel, dat bij geloofszaken geen andere toetsteen mocht gebezigd worden dan het woord Gods, in wet en evangelie ten volle geopenbaard , gold hun noch de Katholieke overlevering, noch de Hoomsche kerk of paus, maar enkel het bijbelboek als ,pilaer ende vastieheyt der waerheyt". Hiermede gewapend, betuigden de Bossche kerkedienaren ad interim, bij hum dupliek, den Leuvenschen ,vooghden ende procureurs", dat zij ganscheljjk ,bereydt ende overbodigh waren, om met haerlieden in conferentie te komen" ; — alleen diende het dispuut plaats te hebben in het openbaar '), en moesten niet zij, maar hunne tegenpartijjders aan de overheid vragen, daarvoor zoo spoedig mogeljk met wederzijdsch goedvinden de noodige maatregelen te nemen. Naar zich verwachten liet, bleef die herhaalde ,ver- daginghe" zonder eenig gevolg. Ook zagen drie der onder- ieekenaren van het manifest: Voetius, Eyerwijn en Swalmius — reeds bij herhaling huiswaarts ontboden — ten laatste zich gedrongen tot hunne respectieve gemeenten terug te keeren?) Dientengevolge werden bedoelde pre- dikanten in de vergadering van Woensdag 14 puc ?) Met betrekking tot zulke publieke en private disputaties, zie Vot, Polit. eceles., t. UL, p. 055—657. Als »historiseh overzieht" niet onbelang- rijk is de »Index collationum seu disputationum de religione", gegee p. 607—679. 2) Den 6: Juli 4630 teekende Ophovius in zijn dagboek aan : »Praedicnte quatuor, qui provocarunt Catholicos sacerdotes eum indignatione DD, (sdl. Statuum) revocati fuerunt ex Sylvaducis et alii substituti", Weys. w. Url» st. I—II, blz, 387, Ten onrechte, Immers was door scliepen Herman de Biltart, in zijne betrekking als ouderling der Gereformeerde gemeente, den 4d» Juni 1030 ter vergadering van het Bossche consistorie meégedeeld »dat hy hudfe becomen brioven van haere H. M. aende respective magristraaten van Dordredls Haerlem, Heusden ende Ziericzee, om te obtineren continuatie voor ad olf ten minsten ses weken, vande praedieanten die hier (t. w. Everwijn, FLA Yoetius en Udemans)". Kerkl, arch. Den Bosh n?. 90, fol. 26. Maar zie ook hierachter, bijlage CXXIII. P m BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANsENIUS. 341 1630, na voor hunne goede en getrouwe ') zorgen hartelijk te zijj bedankt, uit hun tijjdelijken werkkring ontslagen met ,eene loffelycke attestatie in de beste forme, om haer in het toecomende te dienen daert behoorde"; — een ontslag , schier onmiddellijk gevolgd door de dringende bede ten afscheid, om toch bij voortduring het wakend oog gevestigd te houden op ,dese teere gemeynte" van Den Bosch, in welke, naar zich het consistorie vleide, Voetius ,.uls de naeste gesetene" groot en blijvend belang stelde). Reeds spoedig na zijne tehuiskomst zag er, met op- dracht aan de Bossche magistraat en burgerj, van Heusdens kerkedienaar een Latijnseh boekje het lieht, Philonium romanum correctum getiteld?). Door Voetius opgesteld onder medeweten zijner voormalige !) Zie bijlage CXXIV. 3) In zijne hoedanigheid van geleend predikant was Voetius, sinds 9 Oet. 1029 tot 29 Aug. 1630, alzoo ruim tien maanden, te 's-Hertogenbosch werk- zamm. Aanwezig ter gewone kerkeraadsvergadering, op Woensdag 21 Aug. 1630, deputeerde men hem daar nog met Udemans, juist &én dag vóór zijn vertrek, naar de magistraat, Wanneer derhalve Voetius, Dispp. select., t. IV, p. 283, sehrijft: »Adhaec Sylvà-dueis jam oceupatà ibidem novem mensibus operam meam commodasse", telt hij van zijn verblijf in Den Bosch waar- sehijnlijk den tijd af, dien hij doorbracht te midden der Heusdensche gemeente. Vgl. billage OXXIV. 3) Hoewel in de voorrede, gedagteekend op 98 Aug, 1630 uit Heunsden, door Woetius nadrukkelijk was verklanrd: »Tardius forte, quam nonnulli putaverant, in lucem prodeunt (n. hae notae); sed in causa fuit typographi defectus, ita ut editionem post reditum ad ecclesias nostras differre coactus sim", en hoetzelfle jaartal ook op den titel voorkwam, had hot geschrift wan Heusdena prediker: Philonium romanum correctum. Hoc est, notae et E rcwatsni in declamatiunculam | Cornelii. Jansenii theologiae doctoris , et professoris. lowaniensis, titulo »Alezipharmaei civibus buscoducensibus qpropinats, eic, editam", Dordr., 1630, naar Jansenius beweerde »niet en connen "wolmaeckt worden, dan ontrent de maent van Februarius van dit teghen- »woordich jaer (t. w. 1631)". Ook onderstelde hij, dat er voor die vertraagde witgave nog wel andere redenen zouden bestaan hebben dan »'tghebreck datter 'tvoorgaende jaer aende boeek-druckers in Hollandt was ghewoest", Met dat al, teckende Ophovius reeds den 24**» Januari 1621 in zijn dag- boek aan: »Misi Lovanium libellum Voétii eontra. Jansenium a fiscali missum Sylvaducis", Verz, v. oork., st. I—1I, blz, 394. 25 -— 343 ACHTSTE HOOFDSTUK. ambigenooten te 's-Hertogenbosch ', was het meer be- paaldelijbk gericht tegen zeker pamflet van Janmsenius: Alexipharmaeum civibus sylyaeducensibus propinatum ?), hetwelk deze eertijjds had toegevoegd aan de uit Diest overgezonden afdrukken der ,Daechs- vaerdieheyt" ^). Met dien Preservatyf-dranck, gelijk de vertaalde titel luidde *), bood Leuvens professor, vol- gens zijn zeggen, den Roomsch-katholieken in Den Bosch een heilzuam middel ,tegens den toover-gift-dranek van de Ghereformeerde ministers aldaer"; zoodat genoemd vlugschrift dan ook te recht kon worden aangemerkt, als eene ,corte beantwoordinghe op het beroep-boeexken" der tjjdelijke predikanten van 's-Hertogemboseh 5). 7) »fta hae notae de consilio rever. collegarum conscriptae sunt". Voet, Phil. rom. corr, p. MI, praef. *) Opgenomen in Voetius' »Philonium: romanum eorreetum", svaaraan bet. " onmiddellijk voorafgaat, heeft het geschrift van Jansenius tot titel : Aleriphar- maeum civibus sylvaeducensibus propinatum adwersus vinistrorum suoni fascinum. Hoc est responsio brevis ad libellum provocatorium ministrorum sylvaeducensium, Lovan, 1630. Het oordeel der Katholieke censuur, ge- plaatst achter dat boekje, luidde: »Bibite hoc ab experiente medico pro- pinatum alexipharmacum, o cives, et inolfensam, à prima Sylvae veste plantatione, fidei Catholicae sanitatem retinete; bibite ministri, wt für sani, ]ta voveo, et in praelum mitto. Lib. Fromondus, s th. in acd lovan. doctor, et prof. ord., archiepiscopalis per dioeces. mneclim. libr. censor. Die 4 Junij, anno 1630". Bij Jan Oliviers en Coenesteyn verscheen, even- oens in 1630, eene Fransche uitgave van hot »Aloxipharmacum" bes. door Pues achter welke gevoegd waren les lettres de desfy de pa et d'autre"; hierboven vermeld op blz, 334, nant. 9, en ble, 397, manL 5. 3) Zie hierboven, blz. 336. Den 174e» Juni 1630 teekende Ophovius in ijt dagboek nan: »Recepi a d. decano et pastore eyndoviensi responsum lntinnm* Alexipharmacum ad provocationem quatuor ministrorum sylvaeducensium". Verz, v. oork., st. I—II, blz, 380. *) Catal. prov. gen. N.-Br., 9* gede, blz. 491. *) Zoo was allengs eene vschriftelijcke conferentie" in de plaats gelredet van het mondeling dispuut; iets, waartegen de vier predikanten werkluar- den geen bezwaar te hebben, mits daarbij zou gebezigd worden * nederlandtseh, dat de gemeynte verstaet"; alsook, dat men over elkanders boeken zou mogen lezen ssonder verhinderinghi. openinghe, 91* druk, blz. 44. E BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 343 Buiten twijfel verried Jansenius' pleidooi eene niet geringe mate van heftigheid, zich openbarende in breed- sprakige, sterkgekleurde, nu en dan zéér holle rhetoriek. "Tegen Voetius en zjje medestanders werd uitgevaren . als tegen ,waggelmutsen", die voortdurend de waarheid zoehten en haar nimmermeer vonden'); — ,woorden- pronckers", die met mooie praat de onkundigen misleid- den ?); — ,lant-roepers van nieuwigheden ende lap-cramers van 't gheloof"*) . Door opgeblazen verwaandheid en ,kittelachtighe onruste" vervoerd, beeldden die vier ,Gommariste ministers" zich dwaselijjbk in, dat zij der bevolking van 's-Hertogenbosch het oud, apostolisch, katholiek ehristendom konden brengen; zijj, die wat ze nog goeds bezaten aan Rome's kerkleer te danken had- den. Dat derhalve die opgeworpen herders ,ad interim", hunne zending en macht om te reformeeren eens voor- af met onweérlegbare bewijjzen staafüen — de katho- lieke geestelijkheid van Den Bosch zou, im dit geval tot wijken gedwongen, de schapen harer kudde willig hun overleveren. Met geen andere bedoeling onderwierp dan ook Voe- tius den ,Preservatyf-dranck", dien hij liever ,Laudaensch slaep-eruyt" heette*), aan een afzonderlijk, zéér nauw- keurig onderzoek, dat wel grootendeels zich aansloot bij hetgeen door de ,Naerder openinghe" gemeenschappelijk *) »Audiunt illum (n. Paulum apostolum) cum admiratione detestantem vertumnos illos, qui semper inquirendo discunt, et nunquam ad scientiam veritatis perveniunt", Jansenius, AlexipA., p.4. Vgl. Preservatyf-dranek, blz, 3, *) Jansenius, Alexiph. p. 9. Vgl. Pres.-dranck, blz. 7. 