title: Dissertatio medica de indicationum doctrina ...
creator: Egeling, Fredericus | University of Glasgow. Library
text: GLASGOW UNIVERSITY L I B R A R Y. HAM/LTON COLLECTION. 1878. i( -r. s ‘. . 6 \ ’ < • • ' . // ■ / ^ITAYAE, c' .( ; y i I . J ✓ l H. \ \ t ^. 'I ■^1 I (. i ANNALE S ACADEMIAE LUGDUNO -B ATAYAE, 1817 — 1818. 4 ANNALES ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE, a d. VIII Februarii A, cididcccxvii ad d. viii Februarii A> cidiocccxviii» RECTORE MAGNIFICO SIMONE SPEYERT van der EYK. SCRIPTO CONSIGNAVIT JOANNES CLARISSE. ACADEMIAE ACTUARIUS* LUGDUNI BATAVORUM, APUD S. ET J. LUCIITMANS, agadeMiae typografuos , M DCCCXVIII, vf \y 'i' R ). o : '-J I r? :ri , r <* i. i :» I i 1 / «A tt < J * <1 > ' 3 ^ ('j ■ ,t\ ■:.' ''Al\ ■ R-! »• f\ ' l 0 ' A X £ :i r.l, >- \. A £ ;A 'f G J, .)■ )<.;<• 1.) ,\v iV^iUv.^’ T :> A' A '.♦ .*■ •>■ f' I J < ;i r: > r ’. ^ O I I ji ' a j jx I 1 — ! P=> A a. 1. 0 V ' f- 1 y-i ' V i r • 'fr. , »4 » «9( * * 4 ' ,ri J /J o A V /• !i .1 'r (T vf: \JiJ >I A l' T il O J J .1 X » ^ . , < i» II I <■. < •> ‘i - < ^ , ft ' ‘ ' * ’ • ,n !V >:'JD ' 'i !c’ u- 1 • >1 . . ''' ,. r;" ». ■ ■/ >v ' • yV • ;, v‘i';«/ ^'Al I D E X EORUM, QUAE TERTIO ANNALIUM LEIDENSIUM VOLUMINE CONTINENTUR. Nomina Professorum , Lectorum et Magistrorum Academicorum, Series Lectionum in Academia Lugduno • Batava, Nomina Pritfessorum et Lectoris Athenaei Amstelaedamensis. Series Lectionum in Athenaeo illo habitarum. Oratio inauguralis , vernaculo Sermone, C. F. RLEYNHOFF van ENSPYK, E. A BORGER. V J. BARE, H. A. II AMARER. — ■■■ — — F. VAN DER BREGGEN,' corn. fil. Acta et Gesta in Senatu, Programma Certaminis Literarii , anno cioiocccxviii indicti. Series Dissertationum inaugura lium publice defensarum, S. SPEYERT VAN DER EYR Oratio et Carmen. Commentatio L Rnappert. — » L. S vanPraag. ■ A. IMoolenaar, m — — D. Bax. ■ ' — - — H. C. van der Boon Mesch, — ' — ■ — Ejusdem. J. R Thorbecke. P. C a m p e r, J. Landt. F. E g e 1 i n g. F. Binkes, 1 / • . ■ I U:i /•■5 •: I ' ' 'il , J ni”':- ti .. ui i _r mu .f; i’f ifii' ■ . 11 I ? ■ l . . i i '.r)~ <J • i! . • ’ »' ' * 3 r.n >n'5i' •: t- 'I . , »1 , tn • ..MI ./ 'ICO (I .1111 j ■ .jI J . M. '• ' •'* , Ti ip •' ) /! )l ‘ ^ - t -.«» .iijm'*-* Ili I ‘ o'' js Io \ -> i £'0 '>'r I . :> MiJ-.' i;l.- i. I. I!I1 ':i. ■= *{'[ .U>1J. J J> A 7' \ K.MI rm A ' 1 'I } • : »J ^ I' A oili lii'> - ‘•Ki. ) 1 ' * * ■ n ,. V. , 't* llot. 9I*". II ' !»i> i Ii’' ' ■• cl ) 1 1 ’ • •- • t* vrjOa/.U . .'I C A ym' ' ' ' '' y . vy F ily • 2» *T* NOMINA PRO FESSORUM, QUI mde a d. vm Februarii crjiocccxvii ad d. Tiir Februarii cioiucccxviir. IN ACADEMIA LUGDUNO — BATAVA DOCENDI MUNUS OBIERUNT. RECrOR MAC N IFI CU S ^ / S. S P E Y E 11 T V A N d'e R E Y K. JCAD EMIAE ACTUA lUUS J. CLARISSE. DISCIPLINARUM PHYSICARUM et MATHEMATICARUM PROI ESSORES. S. SPEYERT VAW dbr EYK. G ER AMA. C. F. RLEYNIIOFF van ENSPYK. J. A. FAS, Professor Extraordinarius , ob aetatem septuagenariam rude donatus. PIIILOSOP.IIIAE TIIEORETICAE et LITERARUM IJU MANIOREM. J. II. VAN T)ER PALM. D. W Y’^ T T E N B A c II , ob aetatem septuagenariam rude donatus, M. SIEGENBEER. S. J. VAN DE WYNPERSSE. M. TOLLlUS,ob aetatem septuagenariam rude donatus. M. r M» T Y D E IVI A N , ob aetatem septuagenariam rude donatus. , E. A BORGER. - ' ' J. BARE, H. A. 11 AMARER, Professor LL, OO. extraordinarius, Legati War- neriaiii Interpres.. M EDICI. , 4 N. G. OOSTERDYR, ob aetatem septuagenariam rude donatus, S. J. BB UGMANS. M, S. nu PUb G SANDIFORT. J. C. RRAUSS. A. YPEY. A. G. F. PFLUG, primus in Nosocomio magno militari, quod Leidae est, Medicus. JURIDICE N. SM ALLENBURG. ^ E. HAGEMAN. J. M. REMPER. H. G. TYDEMAN. THE GEO G E J, G. TE W A T E R , ob aetatem septuagenariam rude donatus. J. V A N y O O R S T. J. CLARISSE. L. SURINGAR. ^ LECTORES. D. P. HUMBERT de SUPEPlVILLE, Literarum Italicarum et Gallicarum, M. TAA"LOR, Literarum Anglicarum. G. F. RUPPE, Musices. N. G. VAN RAMPEN, Literarum Germanicarum. MAGISTRI ACADEMICI. C. H. EYFFERT, Equitationis. ' - G, RN IPPENB E RG,. Altis Gladiatoriae. ,, SERIBS SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA LUGDUNO-BATA V A habendarum, a die xvi Septembris A* 1817, RECTORE MAGNIFICO S. SPEYERT VAN DER EYK. FACULTAS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. S. SPEYERT vATf DER EYK, Mathesin sublimiorem docebit, diebus et horis deinceps indicandis. Physicam experimentis illustratam tradet diebus Lunae, Martis, Mer- curii et Jovis, hora XII. C* EKAMA, demonstrabit Mathesin diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jo* vis , hora VIII. Astronomiam popularem diebus Martis et Jovis, hora IX. Physicam Mathematicam diebus Lunae et Mercurii, hora X, Astronomiam diebus Martis et Mercurii, hora XI. G F. RLEYNHOFF van ENSPYR, Oeconomiam ruralem exponet die- bus et horis deinceps indicandis, J. A, FAS, Professor Extraordinarius , Mathesin docebit horis dein indicandis, B 2 F A- 12 SERIES j' \ j FACULTAS PHILOS. THEORET. et LITERARUM. 3. H. VAN DER PALM, Grammaticam Hebraeam explicabit et analyticis exercitationibus vacabit, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora VIIL Jobi Carmina Philologice et Critice interpretari perget, diebus Lunae et Mercurii, hora I, Oratoriae Sacrae praecepta , speciminibus eloquentiae Biblicae illustrata tradet , diebus Martis et Jovis , hora I. Dialectorum Orientalium notitiam praebebit tempore commilitonibus com- modo. D. W Y T T E N B A G H , Quasnam lectiones sit habiturus et quibus horis , postea indicabit. M. SIEGEjNBEER, Historiam Patriae docebit, diebus Lunae, Martis, Mer- curii et Jovis, hora VIII. Literarum Belgicarum Historiam Criticam tradet , iisdem diebus , ho- ra XII. Rhetorices , inprirois Belgicae , praecepta explicabit iisdem diebus , hora I, Eloquentiae exterioris exercitiis vacabit die Veneris, horis III. Poeseos quoque Belgicae Specimina, a se edita, vel selectas vondelii Tragoedias , bis per hebdomadem interpretari paratus est hora Auditoribus commoda. S. J. VAN DE WYNPERSSE, Metaphysicam exponet, diebus Lunae , Martis* Mercurii et Jovis, hora VIII. Philosophiam Moralem iisdem diebus, hora XI. Logicam tractabit, diebus Lunae et Mercurii, hora X. H. T OLLIUS. Homerum, Xenophontem, Hippocratis Aphorismos, diebu» et horis postea indicandis, quantum per valetudinem et aetatem licuerit, in- terpretabitur. M. TYDEMAN, Antiquitatem Romanam exponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora XII. M. LECTIONUM. i3 E. A. BOPiGER, Historiam universalem antiquam tradet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora posthac constituenda. Historiam Philosophiae antiquam explicabit diebus Lunae et Mercurii; hora I. ' ' Unam singulis hebdomadibus horam tribuet Novi Testamenti interpre- ' tationi. J. BARE, Literarum Graecarum elementa tradet, cum prosae orationis, in- terpretandis Thucydideis et Xenophonteis , e Selectis Historicorum Cl. w t f- TENBACHii, tum Pocscos , cxponcndo libro N, Odysseae Homericae et se» ^ lectis Theocriti Idyllis , hora III, Exercitia Grammatica et metrica Graecae Linguae instituet , conjuncta cum interpretatione Sophoclis, iisdem diebus, hora X. Latinas Literas docebit, interpretando opere Ciceroniano de Divinatio- ne, et selectis Horatii Epistolis exponendis: tum et Latine scriben- di exercitiis instituendis , diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora deinceps indicanda. FACULTAS MEDICA. N. G. OOSTERDYR, Medicinam practicam docebit, ej usque usum in No- socomio Academico demonstrabit , hora X. S. J. BRUGMANS, Chemiam ac Pharmaeiam docebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora XI. Botanices fundamenta diebus Lunae et Mercurii , hora I. Plantarum Historiam tradet verno tempore, matutina hora VII, Historiam Naturalem , diebus Martis et Jovis, hora I. M. S. Du PUI, Chirurgiae disciplinam, cum praxi in Nosocomio conjunctana exponet diebus Lunae, Martis , Mercurii, Jovis et Veneris , hora XII. Artem Obstetriciam , cum Theoretice , tum Practice , iisdem diebus hora IV. Anatomiam Chirurgicam, cum Operationibus Chirurgicis, hiberno tem- ‘ pofc j diebus Lunae, Martis, Jovis et Veneris, hora V. B 3 G, 14 SERIES G. SANDIFORT, An atomiarn docebit , diebus Lunae, Martis^, Mercurii, Jo*^ vis et Veneris , hora IX. Physiologiam, iisdem diebus, hora X. Methodum secandi Cadavera hiberno tempore per duas horas, J, C, K R A USSj Materiem Medicam tractabit, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris , hora VIII. De Morbisi acutis aget cum exercitio in Noso.coniio Academico, diebus. Lunae, Martis, Mercurii, Jovis, \’eneris et Saturni, hora XI. Medicinam forensem tradet,, diebus deinceps indicandis. A® YPEY, Pathologiam explicabit diebus Liinae , Martis, Mercurij. et Jovis, hora IX- Hiberno tempore , iisdem diebus , hora XIT, Therapiam Morborum Chronicorum tradet, cum exercitio in Nosocomio Academico,, diebus Veneris et Saturni^ hora XI et I. Medicinam Politicam et Diaeteticam exponet diebus Lunae et Saturni, hora VIII. FACULTAS JURIDICA. N. SMALLENBURG, Institutiones , secundum westenbergium , tractabit diebus Lunae, Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora X. Pandectas iisdem diebus , hora VIII. Institutiones Juris hodierni dictabit diebus Mercurii, Jovis et Veneris, hora XIT. E. HAGEMAN, Statisticam docebit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I. Historiam Europae Diplomaticam explicabit, iisdem diebus, hora XI, J, M. REM PER, Jus Naturae explicabit, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora IV. Jus Gentium et Publicum, iisdem diebus^, hora IX. Jus Crimiuale, iisdem diebus, hora VIII. H, L E C T 1 O N U M. i5 H. O. TYDEMAN, Encyclopaediam et Melhodologlam Juris tradet, diebus Lunae et Martis , ^hora I. Historiam et Antiquitates Juris Romani tractabit, diebus Mercurii, Jo- • vis et Veneris^ hora L Juris hodierni, praeter Jus Civile privatum, institutiones docehit, diebus Lunae et Martis, hora XII. et die Veneris, hora IX. Encyclopaediam studii Politici , simul Oeconomiae Politicae primas li- neas, tradet diebus Jovis et Veneris, hora I. Praeterea Institutiones Juris Romani secundum tveste^Bergidm , >vel Pan- dectas secundum eckii principia, enarrare paratus est horis porro dehnieiidis. > .i FACULTAS THEOLOGICA- titn' IU L G. TE W ATER, Historiam Ecclesiasticam Regni Belgici narrabit die Lu« nae, hora XL : Usura variarum Disciplinarum in Novi Testamenti libris interpretandis exponet die Martis, hora XI, Jf.VAN yOORST, Selecta ^Capita Theologiae Dogmaticae explicabit, die- bus Lunae et Martis, hora X. • Doctrinam Moralem exponet diebus Mercurii, Jovis et Veneris, hora X» Hermeneuticam tradet et utramque Pauli ad i imolheum Epistolam inter- pretabitur, diebus Lunae, Martis, Jovis et Veneris, hora XII, Exercitationem examinatoriam de -Theologia Dogmatica universa insti* tuet, alia hora. ^ - v 5. C L A R I S S E , ' tradet Theologiam Theoreticam , sive l!)6gmaticam , diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora VI 11. Theologiam Naturalem , diebus Lunae et Mercurii , hora IX. Disciplinas Pastorales , diebus Martis et Jovis , hora IX. Encyclopaediam ac Methodologiam Theologicam, diebus Martis , Mercu* rii ac Jovis, hora 111. L, i6 SERIES LECTIONUM. L. SURINGAR, Theologiam Symbolicam , sive comparativam, et Selecta' Historiae Dogmatum Capita exponet diebus. Mercurii , Jovis et Veneris, hora XI. ? Historiam Ecclesiasticam, duce schroeckhio, narrahit, diebus Mer- curii,, hora XII , et Veneris, hora IX, . j i i , .. C. F. RUPPE, Musices Lector , Harmoniae fundamenta, et principia com- ■ positioriis Musicae docebit diebus Lunae et Jovis, hora III.- ' *• Si 'qui ‘sint y qui compositioni cantus Vocalis operam dare velint, iis tempus et horas commodas constituet. ■' D. P. HUMBERT de SUPERVILLE, Liierarura Italicarum et Gallica- rum Lector, has literas tradet, diebus Lunae et Jovis, hora IV. Nec non illorum in gratiam qui Artem graphicam colunt, signa Anti- quarum katuarum, in Aedibus, vulgo Hof ' vah Sesseri\ collocata', Historice et Aesthetice illustrabit, die Mercurii, hora I. ' ^ H. TAYLOR, Literarum Anglicarum Lector, has' literAs tradet ‘hOfis dein indicandisr N. G. VAW RAMPEN, Literarum Germanicarum Lector , Grdmmaticam Germanicam tractabit diebus Lunae et Mercurii', hora*IV. ' " Elorilegium 'e Poetis Germanicis seculi xvui. explicabit , ' diebuA Vene-| ris XI , et Saturni Xll. 1. u ; ‘ ^ • -.t • j! . VJ;-*' I ■ '■■i -il' C* EYFFERT, Academicus Equitationis Magister, artem equitandi quor j.*;; ... ■ , i:‘ ■ ■ ir tidie docebit. ' ‘ . . . ! ' ■ ’ ° = Theoriam artis equitandi exponet die Jovis, hora V. G. RNIPPENBERG, Academicus Gladiatoriae artis Magister, aptum et elegantem gladii usum quotidie docebit. NOMINA NOMINA P R O F E S S O R U M, QUI IN ATHENAEO AMSTELODAMENSI inde a d, ^ Februarii cicidcccxvii , ad d. 8 Februarii cioiocccxviii. DOCENDI MUNUS OBIERUNT, CLARISSIMI ORDINIS PRAESES. \ J. H. V A N S W 1 JM D £ N. ACTUARIUS, F, VAN DER BREGGEN, corn. fil. DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM et PHYSICARUM PROFESSORES. J. H. vA.if SWINDEN. C. G, C. RE IN WART'; cujus absentis vices sustinet H. W. van ROSSEM, Med. Doct. PHILOSOPHIAE THEORETICAE et LITERARUM HU MAIS lORU M. D. J. VAN LENNEP. J. WILLMET. H. BOSSGHA. J. P. VAN CAPPELLE. ' C ME* MEDICI. A. EONN. D. y A N K. H Y N. G. VROLIK. F. VAN DER BREGGEN, corn. fil. creatus mense Octobris 1817, JURIDICI. H. C. CRAS, J. H. VAN REENEN. " THE OLO G US. J. VAJT NUYS KLINKENBERG. LECTOR. H, Di HARTOG, Matheseos et Astronomiae, UKumsmmsrsxk SERIES SERIES LECTIONUM et INSTITUTIONUM, QUAE HABENTUR A PROFESSORIBUS ILLUSTRIS ATHENAEI AMSTELODA MENSIUM, inde a feriis aestivis anni mdccctii, ad ferias aestivas mdcccxviii. JOHANNES HENRICUS van SWINDEN, publice , Selecta Philosophiae loca privatira , ordinarie exponit Matheseos Elementa^ Physicam Experimentalem , Philosophiam Rationalem , Astronomiam aut Geographiam, extraordinarie, Matheseos sublimioris partes, HENRICUS CONSTANTINUS CRAS, publice, varios locos e Jure Naturae, Gentium et publico, tractat, privatim, exponit prima Juris Naturalis principia et praecepta, ANDREAS BONN, privatim , explicat Partium corporis humani intimam fabricam et usum ; Morbos externos eorumque curam , nec non vires Medicamento» rum , quae huc pertinent ; Artem obstetriciam. C 2 J A- 20 'SERIES JACOBUS VAN NUYS KLINKENBERG, publice. Disputationes de argumentis, ad Theologiam pertinentibus, instituet|, privatim, Historiam Ecclesiasticam narrabit, Hermeneuticam Novi Testamenti docebit, GER ARDUS VROLIK, publice, lu HORTO medtco de plantis medicinalibus agit ; IN THEATRO ANATOMICO partium corpofis humani fabricam et usum explicat; privatim, exponit Anatomiam , Physiologiam, Obstetriciam, Physicam plantarum, i DAVID JACOBUS van LENNEF, publice , praecipua quaedam Historiae et Literarum capita tractat , vel ipsi juventuti, exercitationis caussa, disceptanda proponit; privatim , tradit Literas Latinas^ interpretandis Ovidii Heroidum Epistolis, Terere tii Heautontimorumeno, Taciti Libro de Moribus Germaniae, ex- plicandis Antiquitatibus Romanis ; Literas Graecas^ interpretandis locis Herodoti et Xenophontis qui- busdam , in Selectis principum Historicorum , a n. wyttenba- CHio, Viro cl. editis; Hesiodi Operibus ac Diebus; elegantiori» bus aliquot Theocriti Idylliis, Historiam Doctrinarum ab antiquissimis temporibus ad instauratas in Italia Literas, JO- I LECTIONUM. 21 JOHANNES WILLMET, publice, Encyclopaediam Literaturae Orientalis exponit, ac praecipua Philolo- giae momenta ad Disceptationem proponit ; privatim , docet Linguam Hebraeam, cura institutione Grammatica , tum interpre- tandis, ratione aetatis, argumenti et stili, habita, sensim diffici- lioribus V. T. Locis ; Linguam Arabicam , primum Grammatice , deinde interpretandis selectis locis ex Anthologia Schultensiana ; Exegesin "V. T. tam illustrando Exodi Libro , explicandisque in eo descriptis Hebraeorum Ritibus , quam moderandis Exercitationi- bus Exegelicis ; Linguas etiam Chaldaicam, Syriacam et Samaritanarri , si expetan- tur , vel nunc vel deinceps tradendas ; uti et Harirlum, aut Antarae poema Arabicum Modllakah cum Sclioliis explicat. HER MANNUS BOSSCHA, publice ,y/Praecijuia quaedam renatarum in Italia literarum momenta tractat; pnvatim, Reipublicae Belgicae Jata exponit. JACOBUS HENRICUS vait REENEN, publice, doctrinam Juris Romani de acquirendo Rerum dominio', secutus principia Oeconomiae Politicae, quae dicitur, tractabit, privatim, Inslitutioncs et Pandectas Juris Romani explicabit; Encyclopaediam' Juris et Jus Hodiernum Civile et Criminale docebit. C 3 V CASPARI aa SERIES L E C T 1 O N U M. GASPARI GEORGII C AROLI -REIN WARDTI absentis vicem sustinens , HENRICUS WILHELMUS vait ROSSEM tractabit Chemiam Universalem; Chemiam Pharmaceuticam, JOANNES PETRUS vAit CAPPELLE, publice, partes quasdam historiae literariae Belgicae tractabit, privatim, de stilo Belgico aget; de poetis seculi decimi septimi Batavis disseret. HENDRIK DE HARTOG, Lector in de Wiskunde, Zeevaart en Sterrekunde, zal Dingsdags, Woensdags en Donderdags, ’s middags om twaalf ure, in hef klein Auditorium van het Athenaeum Illustre^ publieke Lessen, in het Nederduitsch , over deze We- tenschappen geven.; en dat wel in afloop van de volgende orde: Eerstelijk over de Rekenkunde , Decimale Breuken en Logarithmus Getal^ len , vervolgens over de Meetkunde en Algebra , en het maken der Sinus en Logarithmus Tafelen; voorts over de Platte en Rlootsche Driehoeks ■ meting en eenige Hoofd - eigenschappen der Kegelsneden ; waarna over de begiuselen der Sterre- en Aardrijkskunde, en laatste- lijk over de Theorie der Z eevaartkunde , en wel inzonderheid over de berekening der Lengte op Zee^ zal -gehandeld worden; het een of ander Stuk eehter meer of minder uitgebreid, naar male het ge~ lal en de lust der Toehoorders zulks zal schijnen te vordereu. k • \ REDEVOERING, OVER DE TVAARDE VAN HET HEDEISDAAGSCH LEERSTELLIG OJSDERFTIJS DER EAJSDHUISHOUDKUNDE , AES WETEISSCHAP BESCHOUFFD ^ D 0 O R CHRTSTIAAN FREDERIK KLEYNHOFF van ENSPIJK, GEHOUDEN TER AANVAARDING VAN HET HOOGLEEEAARAMBT IN DE LAND- HDISHOUDKUNPE A AN DE KONINKLIJKE HOOGESCHOOL TE LEYDEN. Ren IO Mei 1817. .■V \l V'-\ >V\ r ) V; ..f,., •'■:•. ,f T , ' •;- « >r n^/MTA/ •. ••*/ » .i:rr ;r ••?••* i;^p » t ; , 1 -V* ? ■'/( C ■' > ’ ■ '■'■ * ■' ' '’>p! ' ' ■* J I- EDELE GROOT ACHTBARE HEEREN! VOORSTANDERS EN BEOEFE- NAARS DER WETENSCHAPPENl VOLIJVERIGE EN GETROUWE VER- ZORGERS VAN DEZE HOOGE SCHOOL! EN GIJ, AANZIENLIJK MAN! DIE ALS GEHEIMSCHRIJVER BIJ.HET COLLEGIE VA,N HEEREN CU- RATOREN GEPLAATST ZIJT! ZEER VOORTREFFELIJKE BESTIERDER DEZER HOOGE SCHOOL I VOORZITTER EN LEDEN VAN DE REGTBANK VAN EERSTEN AAN- LEG! GESTRENGE EN ZEER ERVARENE M^NNEN! REGTVAARDI- GE REGTERS EN ZEER SCHRANDERE GEHEIMSCHRIJVER! WEL EDELE ACHTBARE HEEREN! BURGERMEESTEREN EN RADEN DER STAD LEYDEN! WIJDBEROEMDE EN ZEER GELEERDE HOOGLEERAREN VAN ALLER- HANDE WETENSCHAPPEN, ZEER GELETTERDE MANNEN! A a ZEER ( 4 ) ZEER GELEERDE HEEREN LECTORENl ZEER EERWAARDIGE EN ZEER GETROUWE BEDIENAARS DES GOD- DELIJKEN WOORDSl ZEER GELEERDE HEEREN, DIE DE WAARDIGHEID VAN LEERAREN IN DE ONDERSCHEIDENE WETENSCHAPPEN BEKLEEDT! EDELE, WAARDIGE JONGELINGSCHAP , OP WELKE HET VADERLAND ZIJNE VERWACHTING BOUWT! LEERGIERIGE KWEEKELINGEN DE- ZER HOOGE SCHOOL! GIJ ALLEN VERDER, VAN WELK EENEN STAND , RANfe OF ORDE^ ■ DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT.j VEEL GEPERDE TOEHOORDERSI. ) • ■ ^ * / \ Indiea Xndlen er immer eene billijke klagte voor deze vruchtbare moeder van schoo- ne kunsten en wetenschappeu oiitstoad, omtrent het gemis van eenen harer vvaardigste kweekelingerr . indien haar zorgelijk hart, door het gemis vati Hem, wien het onderwijs in de Landhuishoudkunde , met zoo veel grond, was toevertrouwd en opgedragen, inimer eene diepe wonde toegebragt wierd, dan was het vooral , toen de , in alie gedeeUen der Landhuishoudkunde voor- treffelijke, Hoogleeraar bennet , door een langdurig smertelijk lijden, en steeds Voortduiende kwij nende ongesteldheid , genoodzaakt werd den Hem toever* trouwden post neder te leggen: — grievend »viel dit besiuit den in letter- arbeid ijverigen Nian, die sedert eene reeks van jaren, in weerwil van zo* vele , allen lust en moed verdoovende , lotgevallen , het nitgebreide vak der Huishoudkunde met den gelukkigsten uitslag onafgebroken beoefend had , en wien niets meer ter hat;le ging, dan deze, ten gemeenen nutte, te doen dieast- baar zijn. Dan, nog veel smertelijker moet het ieder regtgeaard vereerder van geleerd- heid en braafheid en dengd, ieder voorstander en begunstiger van Leydens Hooge School zijn, in Hem eenen man le missen , die voor den Hem opge» dragen post , in alie opzigten , het meest geschikt en berekend was , en daar- in gewisselijk, door zijne nitgebreide geleerdheid en kennisse, een algemeen nut zoude kunueu gesticht hebbeu, waren de kiachlen zijus ligchaams evem A 3 6 C. F. KLEYNHOFF v a n ENSPIJK, redig geweest aan zijne uitmuntende kundigheden en glansrijke geest ver- na ogene, Zoo onzeker, zoo wisselvallig zijn de uitzigten, de verwachtingen en raads> besluiten der stervelingen ! Ja, hoe meer raen zijne aandacht op die geduri- ge afwisselingen , waar aan het ondermaansche te jaranaerlijk blootgesteld is, vestigt, zoo v/el ais op de middelen en wegen, hoe schijnbaar tegenstrijdig ook, waardoor dezelve tot zekere , nimmer te voren berekenbare, doelein* den werkzaam zijn, dan moet raen zlch vefwbnderen over de vermeteiheid van hen, die, het blinde noodlot ais hunne Godes beschouwende , stoutelijk ontkennen, dat dezelve door vast bepaalde, nimmer weifelende , wetten van eene wijze Voorzienigheid , tot geluk van ailen en van ieder wezen in het foijzonder , gewijzigd worden. ISiemand uwer, zeer. aandachtige , zeer geeerde Toehoorderen ! zal van mij het betoog dezer waarheid, in dit uur , waarop ik dezen nieuwen , eervoilen post, volgens oud gebruik, aanvaarde, vorderen/ ^ ^ i Of geiooft welligt ‘iemand, die “de oorzaken en de elkander afwisselende gevolgen der dingen in den wind slaat, en geSnen zamenhang tusschen het voorledene en het tegenwoordige erkent , dat’ het louter toeval zij , hetgene mij laeden mag gebeuren , of dat het blind noodlot mij , ais eene speelpop van toevallige omstandigheden , op dezen leerstoel plaatste ? Van mij ne vroe- ge jeugd aan, had ik het geluk van mijnen zeer .geleerden en onvergete* iijken Vader onderwijs in de Kruul-'W Landhuishoudkunde te genieten, en snet die wetenschap, welke met mijn bijZonder belang, in het vervolg, in verband stond, van jongs aan, eenigzins gemeenzaam te worden. Dan, helaas! te vroeg van dezen dierbaren leidsman en beschermm' be- roofd , leidde ik mij sedert meer dan dertig jaren, in de Hoofdstad van dit Rijk, op de uitoefening der Geneeskunde toe , en de door mij zoo geliefde Landhuishoudkunde en derzelver hutp- en bijwetenschappen , mogten mij al- leenlijk, slechts nu en dan, tot eene vermakelijke uitspanning en verademii^ verstrekken bij een werkzaam en moeijelijk beroep. Edoch , welke gemoeds • aandoeningen troffen inij , toen ik , op het onver- w^htsle , de tijding ontving, dat mij, ingevolge zijner Majesteit» besiuit, de n E D E 6 E R I N C. . ^ eervolle post van Eet onderwijs in de Landhuishoudkunde op Leydens ITooge School was opgedragen !. Het gemis nrijner bluedverwanten , vrienden en bekenden; het vertrouwen, hetwelk een aantal stadgenoolen in raijne geiieeskundige hutp geliefden te stel- len; het verlaten van huis en have , waar gewoonte mij aan geheebt had; bet gevoel van het gewigt, dat, bij het aanvaarden van zulk eenen moeije* liiken en geheel nieuwen post, mijnen geest ter neder drukte; aan de audere zijde de onverwachte , edelmoedige en vleijende uitnoodiging ; de gunstvollc en vereerende keuze ; het besluit van Zijne Majesteit ; de roepstem van een booger onzigtbaar Wezen , welke ik in deze gebeurtenis vermeende te onder- kermen: ziet daar de hinderpalen aan de eene, ziet daar de diijfveren aan de andere zijde, die ‘mij eindelijk tot het aannemen van dezen zwaarwigtigen post besluiten , en dadelijk handen aan het werk deden slaan , om dus doen • de, zoo veel' in mij mogte zijn, aan die nitnoodiging, aan die keuze, aan dat besluit bereidvaardig te beantwoorden. En waarlijk, wat kan er voor een hart, gevoelig voor eer, uillokkender en tvensebelijker zijn, dan door de magtigsle, de beste, de kundigste, waardig ge» 'keurd te worden , om in deze overoude zitplaats der Muzen , in deze luister- Tijke eh wijdberoemde Hooge School, onder zoo vele voortreffelijke Mannen, ais werkend Lid geplaatst te mogen worden ?. Wanneer ik echter nogmaals ernstig en met beratlene zinnen liierover na» denk , dan bevangt mij eene kille huivering, dat ik weliigt aan uwe ver- wachtiog, Hoog Edele en Groot Achtbare Heeren, welke Gijlieden misschien 'te goedguristig van mij gevoed hebt, niet zal kunnen beantwoorden noch de pligten , die mij in het doorioopen van dit nieuw , dit ongebaand , vak van we- ‘tenschap opgelegd zijn, behoorlijk zal • kunnen voldoen. Dan, de teerling is geworpen , en, zoo ik mij niet bedrieg, is het -vergenoegd en cpgemimd ^elaat der hier toegevloeide menigte ; de inschikkelijkheid en toegevendheid , waarmedc Gijlieden, zeer aanzienelijke en geeerde Toehoorders ! zoo veien, 'die van dit gestoelie het woord voerden, hebt willen aanhoren; en de vlei- jende hoop, dat ik mijnen kleinen voorraad van kennis in deze nieuwe loop» ■baan van Landhuishoudkundig Onderwijs, door vbjt en arbeid, langzamer» hand 9 G. F. KLEYNHOFF VAir fiNSPIJK; liand zal kunnen vermeerderen ea verrijken , dit al , dit al te zaraen , wekt mijne gezonkene krachten weder op, verlevendigt mijnen ter neder gedruktea geest , en bemoedigt mij , cm de eens opgenomene taak , zonder verderen schroom, aante vangen, en dnder den zegen des Alierhoogsten , is het raoge- lijk, te voldingen en ten eiude te brengen, Welaan dan, nadien het voorouderlijk gebruik, de loffelijke gewoonte, en de wetten der Hooge School , vorderen , dat ik dezen aan mij toevertrouwden post, met eene Redevoering aanvaarde, heb ik geoordeeld , geen gepaster onder- werp te kunnen Idezen, dan hetwelk regtstreeks de wetenschap en kunst be- betreft , waarvan mij het onderwijs is aanbevolen. £u gelijk de Zeeman van den wind en de Akkerman van ploegossen zijn verhaal begint, zoo zal ik ook spreken : I Over de waarde van het hedendaagsch leerstelUg onderwijs der Landhuis* houdkunde , ais wetenschap beschouwd, Verschoont dan , zeer aandachtige , zeer geeerde Toehoorderen !, het gebrelt,- kige van hetgene ik zal voordragen; beschouwt het oppervlakkige ais het gevolg van de uitgebreidheid van het onderwerp, en vereert mij met uwe bemoedigende aandachu Wanneer men de gedenkschriften der oudheid , waarin de lotgevallen en bei- drijven dereerste bewoners van dezen aardbol opgeteekend staan, doorloopt, dan ■■ vindt men in dezelve weinig aanmerkenswaardigs omtrent den Landbpuw , laat 'staan, omtrent de > Landhuishoudkupde,. ’t Is waar , Mozes zelf getuigde , dat de stamyader der stervelingen , door inbla- «ing der Godheid met zoo veel kunde en wetenschap bezield, denakker bouw* l ■.,iA -it ■ -Jj-iij de, / HEDEVOERING. 9 de, en dat zijn oudsle zoon, met even hetzelfde werk, zicli levens-onderhoud verschaiie : — zoo dat de Lierdichter mede in dien zin zijn lied aanheft ; 'Qelukkig , die van woelig zorgen , Ais ’t vroege menschdom, vrij vemoegd Den Fuderlijken grond met eigen runders ploegt ^ O' Wanneer men verder het oog vestigt op de Aartsvaderlijke tijden, wan* neer Gideon dorschende gevonden wierd , ais hij zijnen last ontving, en Boas met oogsten bezig was , ais Ruth bij hem dc nalezmg kwam doen ; tijden, die opgevolgd wierden door anderen, waaria het niets vreemds was, dat Koningen achter de runderen van het veld kwamen; zoo dat zelfs Saul, na 'zijxie verheffing, geenszins zijne levenswijze veranderde, David weder naar zijne kudde keerde, ais Samuel hem tot Koning gezalfd had, en Salomon, de wijze Salomon, zelfs meer dan gewone kundigheden in den Landbouw aan den dag leide, daar hij zijne aandacht, zijn onderzoek mede over boomen, planten, het vee, het gevogelte, kruipende dieren en visschen liet gaan : — • zoo zal men wel gereedelijk hieruit de oudheid en voortreffelijkheid van den Ak* kerbouw kimnen afleiden , maar nogtans bijster weinig tot leering , tot onder» wijs , veel min gcpaste stoffen tot leerstellige grondregelen voor de Landhuis- houdkunde kunnen bijeenzamelen. En ofschoon er in vroegere eeuwen, onder de meest verlichte volkeren, ten allen tijde voorname geslachten en geleerde mannen , Aristaeus Arcas, Nuina, Mago, Cincinnatus, Canus Dentatus en anderen, mogten geweest zijn, die zich met den Landbouw bezig Klelden C 2 3 , blijft het echter altoos duister cn onbeslist, wat de Egyptenaren, wat de Arabieren, tot verbetering en bloei yan den Landbouw; wat de Grieken, de Rarthagers , ja zelfs de Romeinen , den weet- ( 1 ) Zie de trelFelijke Vertaling van den Hollandschen Dichter van winter. (2) Jura dabat populis, posito modo Cofisul aratro Pascebatquc suas ipse Senator oves. Ovid. fast^* B iO C. F. R L E Y N H O F F v a ir E N S P IJ K , weetgierigen tot verbetering en uitbreiding van denzelven aan de hand ge- geven hebben. Veie bezongen den lof van het Landleven; eenige weinigen hebben opper-~ vlakkige bespiegelingen omtrent hetzelve te baek gesteld, maar geene kenmer- ken achtergelaten , dat zij een genoegzaam denkbeeld van algenaeene en zekere grondregelen der Landhuishoudkunde badden; zoo dat zij almede niet in staal ■waren, om dezelve in dien zin, ais wetenschap, tot onderwijs te doen strek- ken. "t Is w^aar; Fir^lius wist veel, schier alles , wat ten zijnen tijde van den Landbouw bekend wa» j zij ne Landgedichten bevatten zelfs vele wetens' waardige zaken, die eenigzins ais de inhoud van een overoud Landbouwkundig wetboek zouden kunnen aangemerkt worden, Columella beriep zich steeds op de verzen van dezen onnavolgbaren Dieh» ter: Plinius stelde op derzelver gezag veel vertrouwen; ja, hebben zelfs, in lateren tijd, niet sommigen een leerstelsel der natuur voorgeslagen , waar* van de grondstoffen uit die Landgedichten zouden getrokken worden ? ter- wijl anderen dezelve tot opschriften gebezigd hebben, ter opheldering en verfraai- jing der onderscheidene Verhandelingen , die tot de Landhuishoudkunde be» trekking bebben. •Hoe heilzamer de Landbouw, hoe voordeeliger derzelver huishoudkunde in vroegere eeuwen beschouwd is gewordcn , des te opmerkeliiker en betreurens- waardiger is het, dat zij in een zoo ruina tijdvak , zelf tot in het laatst der achttiende eeuw , over het algemeen , vefwaarloosd , naauwlijks ais kunst , iiin>- , aier ais wetenschap, ja zelfs schier met de diepste verachting, behandeld is ge* worden, Aristoteles^ Xenophon^ CatOf Columella^ Palladius en anderen, hebben, wel is waar, eenige grondtrekken van den Landbouw in hunne schriften ge- schetst; dan, hebben dezelve veel tot leering, tot onderwijs, of tot algemeen imt eu voordeel van den Landbouw toegebragt ? Oppervlakkige denkbeelden van huisselijk bestuur, eerder op Natuur-, dan Huishoudkunde gebouwd; alles verward, verstrooid en zonder orde^ ziedaar den den grootsten voorraad der grijze aloudheid. Weinig was er dus uit zoodanige Croebele bronnea te putten, zoodat dit anders zoo nultig en noodzakelijk onderwijs op de Hooge Scholen beneden de waarde van wijsgeerig onderzoek gesteld wierd ; te meer , nadien de nadeelige invloed der Arislotelische Wijsbegeerte , welke de wereld te lang beheerscht en ais betooverd had, het hare ruimschoots hierbij toebragt. En welke vorderingen hebben zijne aanhangers, die de voetstappen van dezen hunnen voorganger blindelings navolgden, en het zich ligt wel tot misdaad zouden gerekend hebben , wijzer dan hun meester te zijn , en , onder den fraaijen titel van Huishoudkunde , alleen de huisselijke pligten, op hunne wijze, verklaardenj welke vorderingen hebben zij gemaakt ? welke ver- beteringen hebben zij aan Landbouw en Landhuishoudkunde toegebragt ? En , wierd niet in de duistere middeleeuwen de leerstellige beoefeniug der ‘ Huis- en Landhuishoudkunde, even ais bijna alie onderwijs, in de meeste takken van wetenschappelijke kennis , onderdrukt, veracht, ja gehaat, door menschen, die, schoon met het overschot van ware oude geleerdheid van alie zijden omgeven , hunnen tijd, vedeer, ais de redenlooze dieren, in le- digheid en stilzwijgen doorbragten, dan dat zij, ter bevorderlng van nuttige Jiunsten en wetenschappeu , hunne geliefde , zorgelooze levenswijze opofferen, cn zich aan dezen of genen nuttigen tak van geleerdheid zouden toe- ■Wijden. Ook achtte de ijdele en opgeblazene trots der weinige geletterden , die zich , in die tijden , het eigendom eener geheimzinnige , en , ais ware het, meer verhevene geleerdheid toekenden , de Landhuishoudkunde verre bene* den zich ^ lieten dezelve aan de volksklasse over , en gaven zich in hunne dweepzuchtige en overdrevene bespiegeliu^cn zoo zeer toe, dat zij het zich ais tot oneer rekenden, om zelve het bestuur van hunne eigene huisselijke he- •langen op zich te nemen. De Rrijgskunde , die Rijken verovert , doch gewesten verwoest , en den Landbouw den hartaar afsteekt, was het ook, die, overal ais eene Godheid ,geeerbiedigd , overal in het onderwijs der jeugd de overhand had; nadien het B a grool» C. F. R L E Y N H O F F y x n E R S P IJ K, 4 grootste gedeelle der meest geliefde scbrijvers niet dan van volks - beroerteny van oorlog handelden , en weinigen , ja bijna geene , tot de vredelievende Land* buisboudkunde betrekking hadden. En waarlijk, wenden wij ons oog slechts een oogenblik naar die rij van klassische scbrijvers, die de jeugd* op de scbolen tot onderwijs verstrekken, en en vragen wij ons zelven dan, wat beschreef Julius Caesar? den oorlog; waar over handelde Cornelius Nepos? over oorlog; wat vermelde Florus? oorlog: wat bebben Justinus^ Suetonius, Livius^ Sallustius, io bunne scbriften te boek gesteld? volksberoerten , oorlog. De Landbouw kwatn daarentegen niet in aanmerking ala een «erbiedwaardig beroep , niet ais eene beilzame kunst; de Landhuishoudkunde veel minder ais eene hoogstnuttige en veel onr- vatlende, scboon tot nog toe miskende, wetenschap. Dezelve was zoo weinig ■ in aanzien , dat zij zelfs de opmerking ontslipte van den alles. overzienden geest van dan Held van bet Noorden , den stichter, den grondvester van het Russisch Gebied , Czaar Peter den Eersten , nadien men dat luistervol ver- nuft geen denkbeeld gaf van derzelver uitgebreide nuttigbeid, om ook zij ne hooge bedoelingen, tot verbetering van den Landbouw van zijn onmetelijk gebied , uit te breiden* De Edelman- en Ambagtsheer dacEt niet, dan om de jaarlijksche inkomsten van zij ne pacEthoeven en heerlijke regten; de Kerkvoogd om de geestelij^ ke tiende; de Vorst om de rijke inzameling der uitgeschrevene belastingerr, tot stijving van ’s Lands schatkist ; maar strekten zij bunne uitzigten en zorg' wel zoo verre uit, om den Landbouwer in zijnen nuttigen arbeid, door Land* huisboudkundige voorbeelden en onderwijs, in te licbten, hem den weg te banen en te doen wijzen, langs welken bij zijne akkers- voordeeliger zoude kunnen onderkenncn , verdeeieu , verbeteren; zij ne vrucbten voor nadeelen vrijwaren, schielijker oogsten, gernakkelijker dorscben; den veeteelt veredelen, uitbreiden, en voor schade behoeden ^ om dus doende zijne kennis en wel- vaart, te gelijk met de inkomsten van pacbt, tieode en scbatting, langzamer» Eand te vermeerderen ? Grootelijks is het dus te bejammeren , dat, door de duisterheid' der tijden, ea R E D E V O E R I N G. i3 4 en (Je Rortzlgtige denkbeelclen dier Besturen , de waarde van zoo een edei 'wetenschappelijk onderwijs op de Hooge Scholen , tot nog toe , was onbekend gebleven , ja ais gebeel ter zijde was gesteld geworden; welke onkunde, welk ' verzuim , des te meer in het ‘ oog. Gelukkig was dezelve uit den staat van vernedering , waaronder zij zuchtede, naauwelijks verrezen, of liever ais uit het niet herboren, of weldra werd zij met eenen luistervollen glans omgeven ; weldra werd hare waarde erkend, werd zij tot liooger toppunt? gevoerd; ja, weldra door lieden van het meeste aanzien en vermogen, ais heilzaam , ais voordeelig beschouwd, beoe- fend en thans door de eerste, de beroemdste geleerden, op de voornaamste Jiooge Scholen van Europa, tot Onberekenbaar nut , openlijk, leerstellig, ais wetenschap onderwezen. Of, kunnen een groot aanfaf genoeg bekende voorbeelden het reeds gezeg*» •de niet ten voHe bevestigen ? Met voordacht spreken v^ij echter niet vaa Don 'Sanches , Roning vati Portugal , wiens aanhouderide zorg', om de onbe- bouwde landen van doornen en onkruid' te ontiasten , en tot den Akkerbouw hekwaam te maken, zoo regt vaderlijk was, dat ‘hij den naam vati Ronink- iijken Akkerbouwer, in navolgihg der Chineesche Keizers , verwierf: wij spreken dus mede niet van den Raad van Parijs , onder' Lodewljk XV , ter oprigting van eene Maatschappij van Landbouw , naar het voorbeeld van die van Bretagne en Rennes: — Of zouden wij U, zeer aandachtige , ze^ geeen. die Toehoorders! opmerkzaam maken op de wijze inrigtingen van de onster- felijke Maria Theresia ? hoe zij in Milaan een leerstoei voor de Huishoud- kunde plaatsle, waarin de heroemde Beccaria zijne voorlezingen deed ? Zou- den wij van de verbeteringen in dezen , door den voortreffelijken Leopoid, ( 14 C, F. K L E Y N H O F F v a n E N S P IJ K!,’ • in Toscane , onder den naam van Academia Georgophilorum , en van de po- gingen, tot dit doeleinde, in Hongarije , door Joseph II, schoon vruchte- loos, aangewend; of van het Landbouwkundig Schoolboek, tot gebruik dee Boheemsche Landjeugd, reeds in 1774 in het licht gekomen , melding maken? , Even ais in Italie, zoo beijverden zich de Zwitsers reeds vroeg , om hunne landbouwers eenige kennis in de Landhuishoudkunde te doen verkrij- g^; en Klijiogg, de schrandere Klijioggy bragt , door zijn voorbeeld, nevens jde Maalschappij van Bern , door haar beredeneerd geschrift, veel , zeer veel | toe, tot bevordering van deze kunst en wetenschap, Wie is er zoo onbekend met den snellen aanwas en voortgang van deze >vetenschap, die niet wect, dat men in 1778 mede reeds eene verbetering in de Hessische Scholen invoerde, en op het Platte Land de grondbeginselen van de Landhuishoud - en Werktuigkunde leerde, zoo verre dezelve tot den Ak* kerbouw betrekking hebben? Door de K.oninklijke en Keurvorstelijke Landsregering te Hanover was reeds in 1771 > in navolging van de gene, die in Saxen, de Lausnits en Mora- vie plaats had , eene kweekschool voor schoolmeesters , die de landlieden in den Akkerbouw zouden onderwijzen, gevestigd, , Ook stichtte de Roning van Denemarken ten dien tijde, in navolging def Duitschers, eene Vqe -artzenij - School, en eene andere voor de Landbouwers „ Yoor Huishoudkunde , voor Ronstenaars en Werklieden,. 1$ Meer ziillen wij hier niet bijvoegen, om te betoogen, dat noch de grij* ze oudheid , zoo veel daarvan bekend is , noch de middeleeuwen , regt hebben , om zich te beroemen, dat zij de, op wetenschappen gegronde , Landhuishoudkunde aangekweekt en bevorderd hebben ; maar dat veeleer de jongste tijden haar tot die hoogte hebben opgevoerd , van ' welke zij zich schitterend naar alie zijden, tot heil van het menschdom, vertoont , zoo dat hare meerdere waar de thans in het helderst licht verschijnt. En nadien de pogingen van eenen OUvler de Serres, Liger du Hamel de Monceau , Rosier, Francois de ISeufi schateau Pomentier , en ^dere voortreffelijke mannen in Frankrijk nog geenen genoegzamen Invloed g^ad, en hunne weldoordachte en prijzeuswaardige voorstellingen , in dezen , tot nog toe , geenen diepen indruk gemaakt hebben , zoo kan men daarentegen, met het grootst genoegen, het oog naar het Noorden en wel vooral naar Engeland , Duitschland, zoowel ais naar Zwitserland wenden. Daar toch y/^ordt de Landhuishoudkunde op eenen hoogen prijs gesteldj daar is zij niet slechts in den rang der kunsten, maar reeds voorlang in die der wetenschappen verheven: daar is hare meerdere waarde voorlang door de verlichtste mannen erkend geworden. En hebben niet Oostenrijk , Saxen , Hessen en Zwitserland, metvereende krach- ten, haar gedeeltelijk ais uit het niet doen oprijzen, gedeeltelijk uit de ver- getelheid terug geroepen , en met nieuwen glans omgeven ? Pruissen ( 3 ) heeft niet i ' ‘ (3) Friedrich der Grosse 'war mhl der er st e in Dcutschland , der die idee fasste^ iinzere schafzucht dtirch einfuhrung der merin» racen zii verbesseren, Dieser gr&s^ se Regent hatte sehr viclen sinn fiir die Landwirthschaft ; er erkdnnte sie ah die ha^ sis des National -'wohlstcindes , fithlte iht-e mangel und suchte sic sehr crnstlich nack richtigen, aher ihm nicht yollig klaren, idecn zu verbesseren. Es %'altac aber ein hesonderes unstern iiber alles , was er hinsichtUch ackercultur imternahm. Seinc ideen und picine '<yurden yon denen , die sie ausftihren sollten , misyerstanden , manche yon ihnen aiis unmssenheit fur unausfuhrbar gehalten , und deshalb nur ais launen des grossen Monarchen betrachtet , uber derer ausfuhrung man sick erlaubte , ihm ein blend^ y/erk yorzumachen, Man konnte dies bei yerbesserungen dieser art eher^ ah bei an- dem i6 C. F. K L E Y N II O F F v I n E^N S P IJ K J niet minder haren weldadigen invloed tot verbreiding van derzelver nut , door het vermeerderen vaa het onderwijs , vooral 6p de Hooge Scholen, te Halle en Frankfort aaa den Oder, doen werkzaam zijn; de Landhuishoudkundige leerstoelen niet alLeen 'met de voortreffelijkste Geleerden van dien tijd voor- zien, nevens alie de noodige hulpmiddelen , ais afzonderlijke boekerijen , ver* zamelingen van werktuigen , en eene bijzondere kweekplaats voor gewassen; maar aan dezelve ook, ( waarheen de weusch van den Abt Rosier zich mede uitstrekte, om te Cliambord eene practikale school op te rigten ^ , eene daartoe geschikte Landhoeve, onder opzigt van den.zeer ve^aarden Borowski , ten zelfden einde, verbonden- A Landbouw was dus in zijne kindsheid veelal een handwerk; in zljne jeugd eene kunst; in zijnen meer gevorderden leeftijd eene wetenschap. „ Eene wetenschap”! hoor ik van alie!- zij den met verwondering, van eenige weinigen met verontwaardiging, „hoe! zal . . . Edoch zetten wij deze ver- wnndering, deze verontwaardiging, nog eenige oogenblikken ter zijde; over- wegen wij vooraf liever eens, wat kunst , wat wetenschap, in dezen zin, moge genoemd worden, Of is de Landhuishoudkunde, zoo lang zij met bespiegeling, met onderzoek, ais enkel beschouwende , zich bezig houdt , geeiie wetenschap ? en moet zij , zoo- dra men dezelve in werking brengt, en beoefent, en tot huishoudelijk gebruik aanwendt , niet ais eene kunst beschouwd worden ? en is dus deze vereeniging van wetenschap en kunst , niet het ware oogmerk, hetwelk de Landhuis- houdkundige zich ten doel stelt? zoo dat hare beschouwing in eene gcpaste wij- dem 'wagen' weil ndmlich die erfolge InndyfirthschaftUcher operationen ntcht zinmittel- bar von menschenhdndeh und vi/illen abhdngen ^ sdndern nur durch leitung der ziatur- i.rdfte bey^irkt werden kbnnen, und ihr erfolg erst ncich einem Idngercn zeitruuzne er- wartet 'werden darf^ wo man dann hoffte , der Kdning wurde es schon vergessen haben ! — Mdglinsche Annalen der Ldndmrthschaft ^ herausgegeben von den Lehrern des Instituis^ unter Leitung des Herrn Staats -Raths Thaer, Rrstcr Bandes erste Stucky- Eerlin 1817. Reimer. REDEVOERING. 17 wijziging der natuurkrachten , en de beoefening derzelve het naar vaste rege» len gewijzigd bestuur bevat. ' In dezen zin is de Landhuishoudkande niet alleenlijk binnen denkbeeldi» ge grenspalen besioten; maar, op ’s Landbouwers bedrijf werkdadig toegepast, bevordert zij de welvaart van den Landbouw, strekt zij tot nut van Land eu Volk , ja zelfs tot heil en luister der grootste, der magtigste Staten, Landhuishoudkunde, ais Wetenschap beschouwd, onderzoekt dus, door wel« ke algemeene en bijzondere middelen de voor het menschdom heilzame plan- ten en diereri aangekweekt , hoe alie die natuurvoortbrengselen , den mensch zoo mildelijk ten zijnen nutte aangehoden, in hdedanigheid verbeterd , in hoeveelheid vermeeiderd , verkregen : hoe akkers , beemden , hoven , boom- gaarden, bosschen, met voordeel aangelegd, behandeld, en in den besten staat gehouden worden ; welke zorg men aan het akker - en huisvee moet be- steden , om hetzelve in aanlal te doen toenemen , in aard te veredelen , en in kracht en volkomenheid te bewaren , hoe men , in een woord , zich moet bevlijtigen , om de roerende goederen , die tot den Landbouw vereischt worden in waarde te doen stijgen; en hoe men omzigtig moet toezien, dat niets ver- loren ga, of eenig nadeel lijde; maar dat ook vooral zij ne bezittingen, dus- doende, jaarlijks vermeerderen en toenemen- Wij bedoelen hier echter geenszins die zoogenaamde Huishoudkunde, wel- ke de Landbouwer over het algemeen behartigt , die alleenlijk op eenige dee- len van den Landbouw opmerkzaam is, alleenlijk acht slaat, ora die werk- zaamheden en handgrepen, welke hem het voorouderhjk onderwijs en voor- beeld heeft doen kenuen, in het werk te slellen ; onverschiilig , hoe dit of geen gedeelte van den Landbouw naauwkeuriger onderzocht, nader beproefd, verbeterd, of met minder arbeid en onkosten beoefend, kan worden Geenszins, zeer aandachtige , zeer geeerde Toehoorders! maar wij hebben het oog opdie alleen echte , die alleen ware , Landhuishoudkunde, welke, op wis* en natuurkundige Wetenschappen gegrond, thans boven alie beschuldiging Van onzekerheid en ligtvaardigheid verheven is. Zonder beider hulp toch kunnen nimmer grote vorderingen lu dezelve gemaakt; zuiider beider inviotd C kan 18 C. F. R L E Y N H O F F v a n E N S P IJ K, kan de algemeene welvaart van Land en Volk, door den Landbouw nin^ mer volledig bevorderd worden. De Landliuishoudkunde immers, bepaait zich niet alleen tot de gewone bezigheden van den Landbouw, maar strekt hare grenzen veel verder uit, daar zij algemeene, zoo wel ais bijzondere, huipbronnen en middelen in haar gebied omvat, die tot voortteling, verbetering en uitbreiding van alte, voor het menschdom nuttige. voortbrengselen dienstig, tot onderhoud, kleeding, dek- king , verkwikking , en veraangenaming des levens , met voordeel aangewend kunnen worden, Hoe wijd uitgestrekt is deze wetenschap, hoe vele voortreffelijke en voor het menschdom hoogst nuttige zaken bevat dezelve! welk een aanzienlijk aan- tal voorwerpen worden in dezelve tot onderzoek, tot nadere beproeving, tot onderwijs, opgenoraen! Verre zij het echler, dat zij zich tot dezen kring be- pcrke. Hij , die ais Landhuishoudkundige de voortbrengende n^tuur wil overzien, dezelve in hare werkplaatsen wil bespieden, moet daacenboven navorschea» hoe men die zelve natuur, daar zij te kort schiet, te hulp koraen, en debe- » letselen en gevaren, die zich opdoen en over het hoofd hangen, zoo yeel m<3gelijk uit den weg kan ruimen of vermijden. Hij, die wen,scht te welen, hoe die voorbrengselen ten meesten nutte laangewend worden, moet boven dien onderzoeken, op welke wijze het akkerwerk met de meeste orde, spoed en spaarzaamihaid gedreven wordt , opdat de Landbouwer er de meeste vruchten van plukke. Hij, die zich dus met ernst en tot nut van anderen op dezelve wil toeleggen , moet bovendien voorzien zijn van eene genoeg* aame kennis der hulp- en bijwetenschappen, Genoeg zij het, dat wij onder deze vooral de Wis-, Natuur-,. Schei-, Bouwkunde en Natuur ^ geschiedenis bedoelen. 