title: Horti medici Amstelodamensis rariorum tam Orientalis, quam Occidentalis Indiæ, aliarumque peregrinarum plantarum ... descriptio et icones ad vivum æri incisæ auctore Joanne Commelino opus posthumum latinitate donatum, notisque & observ. illustr. aÌ€ Frederico Ruyschio ... & Francisco Kiggelario [volume 1]
creator: Commelin, Casparus
text: Het heeft een fafelachtigemrtel^waaf iiyt een getakt ftammeken voort komtj V welk anderhalve voet lang , en een fchrijf pen dik is , V gebeurd ook wel dat het hoo- ger komt te groeijen : Dit ftammeken en takken fijn bekleet fnet een caftanien hruyne fchorfie , als mede met korte kromme doorn- tjens befetj ivaar van de meefte eenfaam^ ja felden twe by een ftaan. Defe gefeyde takskensftaanyU enfon^ der eenige ordre , ook vind men een onor-- dentljjkheid-, wegens de fituatie dergetak- te btadeun^ waar ontrent te confidereren ftaat, dat defelve in deronte gerangeert %ijnde, ider der felve uyt 5. 6. 7. 8. ge- bladerde fteeltjens beftaat , d^te al tefamen op een gemeen fteeltjen komen te ruften , en dat veders-wijs (Pcnmtim) twe aan twe over malkanderen: en^ijn defe bladerkens langwerpig, die van de fmal-bladerige A- cacia gelijkende ,donher groen vancouleur^ dewelke niet alleen door een ligte aanra- kinge^ ofdoor de Tvint beweegd zyndetot elkanderen komen , en haar toefluyten , (V geen fy ook doen met het ondergaan van de Sonne) maar hare gemene fteel- tjens neygen haar ookveerdig nadeaarde, Edog na een weynig tijds rechten fy haar weder op , ende de bladerkens weder van den anderen wijkende^ nemen harevorige plaatfe mderom in. Ee Flo: Flofcs pediculis uncialibus , tcnuibus , ramulorum fummis enafcuntur in globulos congcfti 5 primo ex albo vircfccntes , po- ftea colore purpurafcente permixti , nume- rofis ftaminibus prominentibus prxditi : Hofce cxcipiunt fruftus filiquofi exigui , hiriuti , colore fpadiceo , in mucronem abeuntes , quorum finguli femina continent bina, rotunda, paululum comprelTa , fu- fca , qux ad perfe&am maturitatem in Hor- to Medico perdufta funt Menfe Oftobris , Anno M D C XC. floribus praegreflis Menfe Augufto, De hol-wyfe bloemen komen uyt het op- perfte van de fteelen voort , fteunende op dunne voetjens , die een duym lang zijn , defelve zijn eerft uit den wittegroen , daar na fo werd haar couleur vermengdmet ee- nige peerfigheid^ en fijn defe ook hegaafd met veele uitftekende en langc hloem-draad- kens : Na de hloemen fo komen de peul-wijje vruchten te voorfchijn , defe zijn kleen , hairig , caftanie hruin , enpuntig , ider in haar onthoudende twe ronde , platachtige^ hruyne zackn , dewelke tot volkomene rij' pigheyd zijn gekomen in onfe Medicyn Hof in V jfaar 1 690. in de Maand van Odo- her , na dat de hloemen in de Maand vm Auguftus voor gegaan waren. (5?) C A P. XXX -^SCHYNOMENE S P I N O S A CLU I N T A, s E u FOLIOLIS ACACIiE LATIO- RIBUS, FRONDIBUS LON- GISSIMOS ACULEOS HABENTIBUS. Breyn. Cent. i. F-TFDE DOORNAG^ TIG, LETEND' KRUTD, O F LEVEND^KRUYD J4ET BRE-* DE BLADEREN VAN CACLA , WELKERS LOF SEER LANGE DOORNT- ^ENS HEEFT. IN arbufcuk altitudineiri cxcrefcit , cau- dice, minimum digitum craffo , fpinis ^cutis rigente. Uami inconditi angulofi > pilofi , fpi- Jiulis longioribus flavefcentibus , acutis prsediti , ad quoium exortum , ab imo ad fummum ufque , folia contrariis inter fe pediculis bina , fpatio autcm intermedio vifuntur quoque fpinae bicompofitaj , bre- ves, flavefcentes, zcutx^ nutantes. Difta folia Acacise fimilia , pinnata font , mucrone fubrotunda , fupcrne fa- turate ^ inferne dilute virefcentia , qux taftum non folum fefe complicant, verum etiam pediculi communes , folia fiiftinentes , verfus terram detorquentur ^ quod tamen fegnius in hac peragitur, quam in congencribus plantis^ Flores nunquanl offendi. Siliqua , femina continens , pilofa , quatuor uncias longa , femunciam lata , ^oloris fufci , qua: in varias cellulas diri- Dif geivas groeid tot een Boojntjmi mens /Ja^nmeken een pink dik , en met fcherpe doorjujens befet is. De takken kojnen fonder ordre te voor- fchijji, defelve zijn hoekig , hayrig , met geele lange doorntjens befet , aan welkers grond de bladeren j van onderen tot bo- ven toe^ gevejl zijny twee aan tweeoyer den anderen , tu/fchen welkers fteeltjens ook nog andere korte gee/e nederwaards ge- booge fcherpe doorntjens uythet ftammeken voortkomeniy Defe gefeyde Acdcia gelijke^tde bla- deren , /ijn gevederd (pinnata) rondach^ tig aan het uyterfte , van boven donker- groen i van onderen licht-groen , dewelke haar niet aljeen op het aanraken van de^ jelves komente jluyten.maar ookfelfsde gemeene fteeltjens , waar aan de bladerkens zitten ^neygen haar na het aardrijk: Het welke nochtans trager toegaat in defe plante, als wel in dejfelfs mede foorte. De Bloemen zijn my noyt voorgeko^ men. De Uauwe , daar de taden in fitteny is hayrig , vier duym lang , een halve duym breet , bruyn van couleur i in ver- pf miturj L6o) mituri quanim quaelibet unicum planum, oblongo-rotundum , glabrum , durumcon- tinet femen , colore olivae. Loco natali per plures annos fiiperftes manet, /ckyde cellekens af gefcheyden 5 'waar vm ider een plat , langiverpig-rond , glad^ hard olyfcQuleurig zaad in fig onthoud. Het hlijfd lange jaren in V leven h > defe/fs natumlijke groei-f laats. ENE MlTlS PrIMA ■ » (6i) G A P. XXXI. iESCHYNOMENE MITIS PRIMA. FRondes faturate virefcentes ^ palma- res 8c longiores , alternatim pofitx , per intervalla longiufcula fuffraginibus do- nantur quatuor in quolibet latere , In harum unaquaque fufFragine fex , feptem- \c fupra viginti foliola obfervantur , pa- numero fibi invicem oppofita ^ Suntque pinnulae , glabrae , anguftae , margine ^on crenatae. Citca caulis ut & ramulorum fummuni, c fingulis foliorum ilnubus pediculi exfur- gunt fingulares, digitalcs, & proceriores, parte inferiore foliolo uno atque al- ^ero , a caeteris valde diverfo , & cordi- Wni , prxditi , flores fufiincnt in capi- ^ulum congefi:os & ex multis flofculis com- pofitos, quorum finguli admodum cxiles quatuor vel quinque lacinias funt divi- > multifque ftaminulis , ex albo langui- flavefcentibus , ditati. Hifce fuccedunt filiqux tres , plurefve fimul jnndix , fesquiunciam longx ^ pla- > fufcae , in quibus femina comprefla , ^^ra , lucida , colore fpadiceo. viribus altum filentium apud Au- EERSTE, SAGT E?l DOORNLOOS SCHAAM-^ AGTIG OF LEVEND^ KRUVD. HEt lof van defe plante is donher- groen , een hand breet lang , ook wel langer , en ongepaard : Het felve ivat verre van den anderen Jlaande , is verjien wederzijds van vier gebladerde fteelt]ens\ aan ider defer iverden ook we- der-ztjdsfes of feven-en-twintigkleenebla- derkens gevonden , dewelke dwers over malkanderenftaande , glad fmal en e fen van kmten zyn. Ontrent het opperfte van de fteel > en van deffelfs takskens , komt uyt ider knie- tje een fingulier fteeltjen te voorfchijn , V welk een vinger en meer lang is , wiens onderfte deel begaafd is met een of twe kleene bladerkens , dewelke van de ande- re feer veel zijn verfchillende , van ge- daante een herte reprefenteren : ^Aan het iiyterfte van dit fteeltje zitten de bloem- kens , dewelke bols-wys by een vergaderd zijn , wdar van ider feer kleen en in vier of vyf fnippelingen verdeeld zijnde i met veele wtt-geele bloem-draden verrijkt is, Na dat de bloemen vergaan zijn > ver^ tonen haar drie en meer platte , bruyne penlt]ens , d^welke digt by een ftaande^ anderhalve duym lang zijn ; Hier in ver- bergen haarplatte , harde , blinkende , en bruyne zaden, Van de krachten en werd niets gefchre- Ven by de lAutheuren. (^2 OBSERVATIONES. InlnfulaCuracao fatis frequcns cft, unde femina no- bisallata, nommt mide Dft^ve-honen j quse Turtunbus cxiguis ibidem degentibus , imo Jfomini , cibi pcnuri^ io eicam ctiam cedunt. <AANTEKENINGEN. Fan CmAcao^ alwaar het genoegfaam kpmt te wajfchen^ Z,yn ons de zjiden overgeJiHHrd , onder de benaminge van Wilde Duyve-Bonen , dewelke tot voetfel komen te ver» Jlre%en niet alleen aan die kleene Tortel-dnyfkens , die daar gevonden werden , maar ookjwel tot een Jfijfe VQor den Mf^' jchf, en dat hj gebrek^van ander -voetftl. Tribvlvs TKRRESTms Americanvs Ci LCISTI TLOKE^FRVCTV SPI^roSOiyiAXlJ^. C A P. XXXII. TRIBULUS TERRESTRIS AMERI- ^MERICAANSCHE EERT-AN- CANUS, CHAM^CISTI FLORE, GELS, met BLOEMEN vanKLENE FRUCTU SPINOSO MAXIMO. CISTUS, en SEER GROOTE Breyn. Pred. 2. DOORNIGE VRUGTEN. RAdice alitur nonnihil lignosa , e qua caules ramofi , pauca hirfutie prx- diti, ac in terram , ni fi adminiculis fiifti- neantur, procumbentes , prodeunt. Hi foliis ornantur bicompofitis , dilute virefcentibus 5 extremo mucronatis , Ci- ccris aut Tribuli terreftris vulgaris fimili- bus ) aft majoribus. Florcs pentapetali , lutei , Chamxcifti semuli , quorum umbilicum ftamina occu- pant varia. Floruit in Horto noftro Menfibus Julio & Augufto 5 quibus fuccedebant femina , vulgaris Tribuli terreftris fimilia , majora tamen , qua; tam raro ad perfe6i:am matu- ritatem perducuntur , ut femel tantiim il- lud obfervaverim Anno M DC LXXXIX. Tenera admodum & annua eft planta, in ciftis vitreis , folo convenienti , fimoque equino inftruSis, enutrienda. DE iDortel , 'waar door dit gewas ge* voedet iverd , is eenigfints hotit-ag-^ tig , "waar tiyt getahte en met een iveynig ruygte befette Jleelen voortgebracht wer- deny dewelke , ten Jy datje onderjletmd worden , op d^aarde nederleggen. Defe hare bladeren zijn gepaart , ge^ punt , dte van de Cicers , of van de ge- meene Eert-angels gelijkende , maargroo^ ter-y van couleur licht-groen» De hloemen fijn vijf-bladerig , die van de leege Ciftus gelijkende , geel van cou* leur^ in V midden verfien van verfcheyde hloem-draden, Het heeft in onfen Hof gehloeid in de Maanden van July en lAuguftus , waav 7ia de zaden quamen te volgen , dewelke die van de gemeene Eert-angels geleken ^ hoewel fy groter zijn : defekomen fbfelden tot perfeBie , dat my futks maar e§ns vooy- gekojnen is in V Jaar 1689» Het is fkr teeder , en eenjarig^ ^noe- tende in fodhnige glafe-kajfen uytgebroeid werden , dewelke verfien zijn van bequa*- me aarde en peerde-mis. OBSERVATIONES. ^ A NTE I<^E N ING EN. Caules culmum crafli , geniculati , teretes , quibus adhaerent in utroquc latere folia pinnata diverfas lon- gicudinis ; horum unum , feptem oftove paribus com- ponitur fohohs , uni coHx adhaerentibus , aljerum & oppofitum , duobus tantum gaudet paribus. De Jleelen van dh gewAs ftjn ronden langy in leden vtr* deeld , en een flroo breed dtl^ , aan defe z,ttten de hladeren wederdjds , z,ijnde van dat fag , V geen de naam draagd van gevcderde Bladeren , deje en z.ijn wederftjts niet evert kloek^, wam die van d'eene z.ijde befn fevert , of acht paar kleene bladerkens , die te famen aan een en 't fehe ribbeken vafl zjtten , het twede en tegen over ftaande , en heeft niet meer aU twee paar kleene bladerkens. Hh Flo- (64) Florcs h calicc qulnquc.panito herbaceo criun-- tur, idquc e foliorum finubus pediculisuncialibusnixi, quorum medium deccm ftaminibus brevibus , capitula lutcageftantibus, donatur ; inter quae ftylus emicat ca» pitatus , hirfutic copiosa undique obfitus. Cuique flori fucccdunt femina quatuor quinave , in ■globulum fpinofum congefta , quac per raaturitatem fa- cile a fe inyicem dcccdunt. De bloemen konten uji een vtjf-bUderig groen bloem-kelk- jen te voorfchijn , en dat uyt der felver oxelen , /tttende op fieeltjens die een duym lang z.ijn , welkers midden tien korte bloem-draden bejit , verjten van geele hooftjens , tttffchen de- welkeftg de bloem-fi^l verhefty 't welkjnede van een hooft' jen verfien , en alfints met een ruygigheid befet is. Ider bloem brengd vier of vyf zjiden voort , die haar aU een gedoornd bolletjen vertoonen , en rijp geworden djnde , ligt van den mderen komen te wjken. e A R XXXIII. ORLE ANA , SIVE ORELL ANA FOL^ BRASILIAA NS CHE LICULIS LAPPACEIS. Herm.Cat.Hort,Lugd.Bat. ' ORLEAAN. URUCU BRASILIENSIBUS. ANno nonagefimo primo fupra mille- 7^^^ '^P^* hebben nvy dit Boom- fimum &fexentefimumprognatano- JL ^yt ^mericaans zaad opgekregen^ bis femine, ex America ad nos tranfmif- uytwiens mrtel , die niet feer dik en met fo, arbufcula ifthxc , e cujus radicenon "^^^1^ zazelingen hejet was , een Jlamme- admodumcrafsa, fibrisnumerofis capillata, ken voort-gekomen is., ^t welk bmnen drie caudex cortice ex grifeo fufco ami6tus , j^ren de hoogte van anderhalve voet triennii fpatio in fesquipedalem procerita- ^iaajn. tem excrevit. * Folia alternatim pofita , cordiformia , De hladerenflaaneenfaambovenden an* quatuor quinqueve uncias longa , tresau- deren ^ enzijnherts-mjs^ vierof vyf duym tem lata , hilariore virore perfufa , mu- lang , drie breet , bly-groen van verwe , ge- cronata , pediculis biuncialibus , & lon- puntj ruflende voetjens dietweduym lang^ gioribus infident, quorum mediuminlon- ook wel langer zijn , welkers midden van gitudine nervo fulcatur , ex quo venulae €en geveurde zenue doorlopen word^ uyt de complures difFunduntur. we/ke veele kleene aderkens voortkomen, Flores , qui pentapetali , albi , incarna- • Tot nu toe en heeft dit gewasgeen bloe- to diluti , nondum produxit , quos , fi men voort-gebracht ^ die andersvijfblade- comparuerint , fequuntur folliculi lappa- rig en wit zijn ) met licht incarnaat ver- cei, hifpidi, pediculis uncialibus racema- mengd^ wanneer defelve verfchijnen , en tim difpofiti , tumidi , acuminati , ad ba- na hcen komen te vergaan , fo werden Jy fin lati , per maturitatem rufefcentes , qui gevolgd van klitzige , rouwe , opgefwolle , in duas partes dehifcentes , plurima conti- puntige 5 breet-grondige beurskem .^ofzaad" nentfemina, colore miniato , per exficca- huyskenS', dewelke trots-wys by een ftaan^ tionem obfcure mbro , forma conica. op voetjens , die een duyjn lang zijn ; defe rijp en bruyn van couleur geworden zijnde^ gaan in tween open , waar in haar veele pijn-appels-wyje zaden onthouden , dewelke voor hare droginge meny-couleurig , en na^ heen bruyn-rood worden. Quamvis perpetui viroris fit hxc arbu- Hoewel dit Boomtje altoos groen flaat , ^cula , brumam tamen rigidiufculam pa- fo en kanhet evenwel geenguurweerver» tienter perferre imposeft, cuftodienda id- dragen ^ weshalven het in glajekajjen be- circo in hypocauftis vitreis. waard 77ioet werden. Extraftum e feminibus aqua fimplici Het extraB uyt de zaden met fchoon confe^um , haud exigui ufus , ad buty- water toebereyd zijnde is vangeengering i'um Scpannos linteos tingendos. gehruyk ^ ojitrent het verwen vanboteren linne doeken. OBSERVATIONES. AANTEKENINGEN. Non folum in Brafilia crefcic , verum etiam in variis Bit gewAs en groeid, niet alleen in Brafil, maar ook^in verl "'^niericae plagis, tam in continenti quam infulis, ctiam fehejde gewejien van ^mtriQH^ en dat fo welaan devaftt (66) luxuriat arbor hic dcfcripta & indigcnarum corpori- bus , illorumque fupelleftili ornandae cjus femina in- ferviunt ; Plurcfque ejus fpecics repcriri ex diverfis & diffimilibus ejus frudibus liquido conftat ; Practer hic depidam enim, cujusfruftus nomine Bixa Oviedi, a Clar. Carol. Clufio exotic. lib.^. c.20. proponitur, duo alii nobis noti , quorum alter fruftu latiori , & longio- ribuscrebrioribufquc fpinulis aculcato , qui foUicuIi echi- nati & Daburi nomine ab eodem Ciufio libro prtcdido cap. 19. defcriptus, depidufque : Alter frudu rotun- diori cordiformi brevioribus & ferc nuUis fpinis hifpi- do. Folia Populi nigrac foliis conformia fiint. kufi als eylmden s en dienen dejfelfs z,aden om de Ifchamett , ais mede het huysraat der inwoonders te verperens hetisfi' ker dat 'er veele en verfcheyde fiorten gevonden -worden , en dat 'wegens de verfihejdendheid der vruchten , want behal- ven die gene ^ dewelke hterverbeeldword ^ zi/iens vrugtmct de name van Bixa Oviedi van CaroL Cl^fius Exot. iib.g. cap. 20. voorgefield words fi z,i)n 'er ons nog twe anderen bekend , waar van d'ene van den felven ClHfins in 't filve boek,cap. 19. afgetckend en befihreven word , ondcrdebena- rntng van Dabmi , en is defi fijne vrucht bredcr , en met langer , en meerder doorntjens befit : d'andere in ttgcn- deelis ronder van vrucht , ook^kortery harts-rvysy cnhyti^ doornloos. De bladeren geli^k^n die van de fv/arte fofulier. iiii "iPfiipif RIBVS AtBIS,PETAU$ MFLEXIS. (^7) C A P. XXXIV. PHALANGIUM JE- THIOPICUM RAMO- SUM FLORIBUS AL- BIS, PETALIS RE- FLEXIS. INter ea , qux Promontorium Bonx Spei nobis fuppeditavit femina , & hujus quoque plantx debet recenferi 5 Prodiit autem anno M DC LXXXIX. e radice vivace, fibrosa, caulibus ramofis , nume- rofis , fefquipedalibus , craflis , glabris , nitentibus , foliolis parvis , non admo- dum crebris , obfitis : Sunt autcm folia , qux e radicibus excunt , longa , craiTa, angufta, Porri xmula. Flores fparfim difpoHti , albidi , hexa- petali , intus quinis , fcnifve ftaminibus compofiti , quorum apiccs lutei , pcta- la autcm extrorfum funt rcflexa , oblon- Floribus fucccdunt vafcula fcminalia oblonga , triangula & in tres partes dc- hifcentia , in quibus femina fufca , trigo- na, fuperficie inxquali, & per microfco- pium vifa , tribus foraminibus minutilfimis pertufa. jETHlOPISCH G£- TAKT PHALANGIUM MET WITTE BLOEMENy EN BUYTENWAARTS OM- GESLAGEN BLOEM- BLADEREN. ONder de zaden van de Caap de goe-* de Hoop tot ons over-gejluurd zijn- de , is ook geweeji het zaad van dit ge- was , en is by ons opgekomen in V ^aar 1689. hebbende een zafelige wortel , (die lang in V leven blyven kan , ) ook veel ge- takte-i dikke^ gladde^ b/inkende^ enmet weymge kleene bladerkens befette fteelen , die anderhalve voet lang zijn : de blade- ren in tegendeel , dewelke immiddels uyt de wortelen voortkomen , /ijn lang , dikj fmal^ die van de Pareije gelijkende, De bloemen verjpreyden haar wyt en breed van den anderen^ defelve ftjn wit^ fes-bladerig , van ¥mnen fnet vijf of fes hloem-draden verjien , welkers hooftjens geel van couleur zijn : De bloem-bladeren fijn langwerpig en buytenwaards om gejlci- gen. Na het vergaan der bloemen Jo komen de zaad'huyske7ts te voorfchijn , dewelke lang-werpig en drie-hoekig zijnde in drie deelen open gaan , waar in haar bruyne^ drie-hoekige zadcn verbergen , die van een onejfene fuperjicie , en inet drie feer kleene gaatjens doorboord zijn , die niet als door een vergroot-glas gefien konnen werden, Flo. Kk (58) Floret ineunte «ftate , femcnque per- fceit in Horto noftro. Hyeme in hybernaculo reponenda , quo- niam frigoris impatiens eft. Het h/oeid in V begin van de ZomeVy en heeft in onfen Hof rijp zaad voort-gc* hracht, Deivijl dit geivas de koude niet verdra* gen kanj fo moet men het des winters in een ivinter-huys hewaren. V C A P. XXXV. LILIUM ZEYLANICUM SUPERBUM. radice ob- SArmenta ramofa , ^ longa , ex rotnndo nonnihil comprelTa, craffa, exduobus quafi brachiis compofi- ta, paucis fibris capillata, intus alba, li- brofiifco amifta, prodeunt, tricubitalia funt, &proceriora5 (pro ratione foli cui committitur,) rotunda , glabra, virefcen- tia, calamum fcriptorium tenuiorem craf- fa, quotannis marcefcentia, radice inter- rafuperftite, interram procumbentia , nifi vario flexu fruftices adfitos arripiant. Folia, longioribus intervallis, inxquali &c inordinato fitu , farmentis innafcuntur , fpithamam prope longa, duasuncias lata, in proceriorem mucronem capreolatum de- finentia , faturate viridia , fapore adfirin- gente. Ex alis foliorum ut & farmentorum ci- mis flores emergunt , hexapetali, pedicu- lis glabris , digitalibns & longioribus fiil- ti, inodori, coloris fpcciofi , primoenim dilute virefcunt folo petalorum cufpide ex*- cepto , qui rubedine aliqua perfunditur , &:ficnutant, donec explicantur , quo fa- fto non folum eorum petala , verum etiam ftamina , ftylufque furfum retroque fle- ftuntur , & qux primo erant dilutc vui- dia petala , fenfim colore aureo, poftre- mo autem coccineo imbuuntur ; funtque hxc petala cufpidata , angufta , margme undulata, duastrefve uncias, profolifer- tilitate 8c folis calore , longa. HOVEERDIGE ZEVLON^ SCHE LELIE, DE rijsachtige , en getakte Jcheuten van ditgewas, komen uyt een lang- werpige , en een weynig plat-gedrukte , dik'- ke^ en gelijk als in tive gedeelde ivortel voord , 7net weynig zazelingen verjien zijft' dey van bmnen wit ^ van huyten 7neteen bruyjie bekleetfel overtrokken, Defe ri/s- achtige fiheuten of fleelen fijn drie elle- bogen hoog , ook wcl hooger , (im de ge- fteldheyd van V aardrijk , daar fie in ftaan , ) defielve fiijn ook rofid , g/ad , groen , een dmme fhrijf-pefme dik , alle jaar vergaafide , en alleen de wortel in ^wefien latende , fiy leggen ook langs hct aardrijk fieder , ten zy defielve haar aan de fievens jlaafide heefters hmnen komen vaft je fnakefh De bladeren , op een wyde^^ diftafttie van een (laande , fijn oftordentlijk aan de rijsachtige Jcheuten gevoegd , ontrent een fipafifte laftgj entweduyfnbreetzijftde^ de- fie fijn hoog groen , fzamen trekkend van finaak , en eyttdigen in een laftge otnge- krulde pimte. De bloetnen komen voord uyt de oxelen der bladeren , als tnede uyt de toppe der ficheuten , defe/ve fiijn Jes-bladerig , ftaan- de op een viftgerlaftg voetjen^ 'twe/kfiotn- tijds ook we/ wat /attger isy fiy zijn reuk- /oos , fichoon van cou/eur , in V eerft /icljt- groeuy uytgefoftclerd de ptmtenjer b/oem- b/aderen , die dan eefttgftftts roodachtigbe- voftden werden; en a/Jo /jaftgen dejeb/oe- men ftederwaards , tot dat fie opengaan^ a/s waftfteer ftiet a//een de b/oefn-b/aderefty fnaar ook fe/f deb/oefn-draden^ enb/oetn- ftij/y Jjaar opwaarts begeven , en weftden baar achterwaarts om ; en a/s dan fio ver- aftderd ook de cou/eur der b/oetn-b/aderenj waftt fiy die eerft groen waren , worden ftu /aft^rafner-haftd mt<ee/, ende ten /aatften rootjUar/ake^verwtg: en fitjn defie b/oem^ S&^pS aafidekafttenofeftfted^^^^^^^^^ twe drte dttym /attg. na de hoedaligheyd en vrttchtbaarheydvande Aarde, enSonswarfnte. ^^^^ ( Statninibus donantur flores fenis capi- tatis, ftyloque viridi-fufco , craflb , tri- fulco. Floribus cmarcidis fuccedit feminarium, trilaterale , duas circiter uncias longum , tricapfulare 5 in quibus plurima feminapri- xnd albicantia, permaturitatem rubra , ni^ tentia , duplici ferie difpofita» Luxuriavit 8c floruit olim in Horto Me- dico Amftelodamenfi , nullo infequente fru&u. Partum facilitare radices creduntur. OBSERVATIONES. Non folum frutices, arborefquc adftantes , farmen- tis fuis flexilibus afcendit&: perreptat, (edcapreolismu- croni foliorum cnatis omne arripit hsec planta venufta, & fpeciofa, quae Horti Malabarici Authoribus Mendom, Clarifllmo Hermanno vero Cat. H. Lug. Methonica Malabarorum, audit. Cubitum inflexum vel gnomonem fabrilem rftpr«- fentat radix , quae in icone minus re6te dclineata cft , ytringue cnim in obtuf^m mucroncm abit. 70) Defe bloemen Jtjn verjien van /es ge- hoofde hloem-draden , als mede van een bloem-flyl^ dewelke bruyn-groen^ dik^ en boven m drte gefcheyden ts. Na de bloetnen volgt Vr een drie-zydig zaadhtiysken:; t welk ontrent tive duym langy en drie-zaadhtiyfig (tricapfulare) is : Hier infijn dczadenjcwelke getal-rijk^ eerftwity en rijp gewordenzijnde , rood^ en blhikend zijn , gerengeert in een dubbelde rye. Dit ^ewas heeft eertijdsin denAmfter- damfchcn Hof weelderig gegroeid ^ en ge- bloeidy fonder eenige vruchten teverlenen. Mcn geloofd datde wortels dien/ligzijn tot bevorderinge van dc baring. 4ANTEKENINGEN. Ditfchoon en aardig geivas ^ en klimt niet alleen door des felfs bnygfameen rijsachttge fchemen tegens de naajt h fiaande Heefiers en Boomen op , maar grifpt ook^alles aan, door des felfs cla-wterkens , die nyt heteyndeder bladeren voortk^meni Hetfehe iverd van de AutheHren van den Hortus tMal. Mendoni , maar van den Heer Profeffor Hermans C^t. H. Z,»^.|Methonica der Malabaren geheten. T>en^ortel, dewelke in detekeningnietivelverbeeldword, geltjktfeer weleen drie-hoek^, der werk^tieden , en is def felfs uj/t-epde weder-!itjds in een fiompe pnnt ejndi£end(^. I.iijo-miicissvs Afmcanvs platicanus HVMms.rtoM pvrpvkascente^odoxaIO (70 G A R LIUO-NARCISSUS AFRICANUS PLATICAULIS, HUMILIS, FLO- RE PURPURASCENTE, ODORATO. An Harcissus major indicus serotinus cornutu QUem hic reccnfemus Lilio-narciffiim, ^cum Narciflb fphoerico f ndico flore liliaceo Ferrarii viilgo confunditur, quan- tumvis ab eo prorfus fit alienus , neque ul- libi d Ferrario commemoratus : videtur au- tem convenire cum Narciflb majore Indico ferotino Cornuti fol. 155. cap.57. Radice nititur iiiagna oblongo-rotundaj bulbosa , ad bafin , ubi carnofae habitio- ^'efque fibrae albicantes prodeunt , plana , colore(pofl: exficcationem) obfolete flavo. Folia humi difperfa , oblique prodeun- > fena"^ odona, duas fpithamas longa , fefcunciam lata , in apicem dcfincntia , craf- glauce virentia, fi:riata. Caulis femi-fpithamam longus , aut prd- cerior , planus, latus, ex viiidi-purpura- ^cens a latere foliorum exfurgit, in cujus cacumine mcmbrana vaginalis emcrgit , qua "^xpansa, umbella florum hexapetalorum, odoratorum apparet 5 quorum numerus qua- tuor fupra viginti , & auftior , pro ratio- J^e magnitudinis bulbi j flores autem partia- lcs pediculis nituntur tenuibus , digitali- ^us 3 &: brevioribus i forma Lilii albi j color autem primo dilute purpurafcens , non fine ^ixtura aibicante , pofiea in faturatiorem Piirpuramdegenefat. Stamina fena florum umbilicum occu- P^t , capitulis purpureis donata , inter ^uae ftyhis protraftus emergit. XXXVl AFRICAANSCHE LELV-NARCISSi MET EEN RUYKENDE TUR^ PURE BLOEM EN LEGE PLATTE STEEL. DEfe Lely-wijfe Narciffe , die wji hier vertoonen , wm/ gemeenlijk gecon-^ fundeert ynet de Indtaanfche Narciffe inet de bol-ronde en lely-wijfe hloemen , dewelke van Ferrartus aangewefen isi edog defelve en is nergens van Ferrarius verbeeld , 7nacir komt niet qualijk over een metdiegene , die Cornutus^ Cap.^j,f.i^f^. laat-voordkomen- delndiaanfchelSlarciffe genaamd heeft, De wortel is een langwerpig-ronde boly van buyten (jia dat fe gedroogd is , ) vaal- geel-, nyt wiens platte grond vee/e lyvige^ witte vefelen voort komen. De hldderen fijn fes of acht in getale i dewelke wcder%ijds voort komende , op H aardrijk verfpreyd leggen , defe zijn dik' achtigtwe fpannen lang ^i anderhalve duym hreed , voor fpits toelopend , van couleur afch verwig-groen ', ai gejlreept, De bloem-fieng een halve f^an , ook wel hoger groeyende , is platachtig , breet , purpurachtig-groen t en komt by-%ijden de bladeren te voorfchijn ; uyt wiens uyterfle Jig een vellige of vliefige fchede op doet ^ dcTOelke na de grootheid des bol-wijfe wor- telsgeopend zijnde^ een hoop van 24. enmeer bloemen te voorfchijn brengen , defelve fijfi fes-bladerig , waijers-wys geplaatft en lief- lijk van reuk : Ider defer bloemen flaat op een vinger langC y ook wel korter ^ endun fteeltje , van gedaante een witte lelygelij- kcnde. Van couleur fijn defe bloemen in H begin Iichtpurpur-verwig^ 7net wittigheid doorlopen , daar na een hoger purpur aan- nemende. In V midden der bIoe?nen doen haar fes hloem-draden op^fVerften vanpurpure topjes^ tujfchen dewelke een lange bloem-ftijl ge- piaatft is. Mm Flo- (• f iores, qui in fine Menfis Augufii aut Septembris non fimul , fed altcrnatim pan- duntur, fuave olenr, quibus pristeritis pcrfi- ciuntur capfuk feminalcs , breviorcs , tri- quetrae, feminibus rotundis prxditae, qux fub climate noftro duriore raro aut nun- quam ad perfeaam maturitatem perducun- tur. Patriam agnofcit Promontorium Bonse Spei , unde ad nos pervenit liberalitate Nob. & Stren. D. Simonis vander Stel , Gu- bernatoris ibidem ineritiffimi. Eandcm cxpofcit cum caeteris ex Afri- ca allatis plantis culturam : locanda igi- tur hxc in fi^ili tcrreo fatis capaci , folo Jaudabili referto , modico indiget humore, multo calore , tempore autem hyemali a frigore, prxfertim a gelucaute prxfcrvan- De/e bloemen fipi aangenaam vanreuh en komen in V laatfte van September of O&ober te voorfehijn ; Jy en openen haar niet te gelijk^ 7naar fnccefjivelijk (Peenn((f (Tander-^ vergaan fijnde volgen haar drie- hoekige^ kortezaad-huiskens ^ ivaarinron- de zaden onthouden werden , die hier t& lande noyt rijp ivorden. De geboorte plaatfen , vm dit gewas ? is de Caap de goede Hoop , van waar ons die over geftuurd is , door den weiEd. Heet Simon van der Stel^ Gouverneur van die plaatfe, Het vereyft defelve culture metdeander. re Gewajfen , uyt Africa toegefonden zijn* de : derhalven moet men defelve in een groote aarde pot met goede aarde fetten j en dat op een warme plaats , ook des win^ ters forgvuldig voor de koude , en infof}>:^ derheid voor de vorft , bewaren. c A P. / KO{«NKUIKE lIIIO-mRCISSV5 CEYI^ICVS X ATTFglJVS IXORE XI\g;o EXTERKE XJ^^TEA. ^^nrpvrea. STRI (73) G A XXXVIl LILIO-NARCISSUS CEYLANICUS LATI-FOLIUS, FLORE NIVEO, EXTERNE LINEA PURPU- REA STRIATO. TOLABO CEYLANENSIBUS. "Par. BaL Prod. ANno M DC LXXXV, ptanta hxc Tolabo nomine Ceylona nobis tranl- toiffa^radice bulbosa , albicantc, oblongo- rotunda) lanugineis fibiis donata. Foiia longa , lata , glabra , hilariore vi- roreperfufa, liilcata & carinata , fapore amaricantia , oblique & ex adverfo humi fiifa , inter quse , non medius caulis , lcd i-clidis foliis, adlatera erumpit bipedahs, tcres 5 coloris purpurafcentis, qui fattigiatur in florcs , membranacea thxca feu vagina bifida^ purpurafcentejcmergentes, umbclla- timque difpofitij nuintro kni, plurefve, he- icapetalij pediculis tcnuitiis fulti j odore Li- lii CohvaUii gratifTimb ; Horum petala in iniitronem abeuntia , Lilii albi vulgaris ae- tnula angiiftiora tamen ,co]ore niveo, par- tc autem exteriore ftriis purpurafcentibus fecundum longitudincm cxcurrentibus variegato. Florum mediurtl oceupant ftytus , ut & fiamina fex, nivea, apieibus luteis eapita- ta, Floribus cvanidis fuccedunt vafcula femi- iialia triangulariaj quorum femina nunquam ad perfedam maturitatem perduxi. Cultura rite obfervata , floruit per ali- quot annos in HortoNoftro Menfc Junio. ^REET^BLAD^RiGE CEVLOM- SCH£ LELV^NARCISSE i .METEEN SNEEU^WITTE, EN VAN BUYTE PUR^ PUR GESTREEPTE BLOEM. IN V faar 1685, is ons de nvortel van defe plante uyt Ceylon over gejonden^ met de name van Tolabo : defelve is knob^ helachtig', ivit f langwerpig rond ^ enmet wolachtige zazelingen verjien. De bladeren fijn lang^ hreet ^gladihly- groen van verive , geveurd > en gekield (carinata) bitierachttgvan Jmaak i/chuyjn en over dwers langs de aarde verjpreyd: De bloem-Jleng en komt niet uyt het mid- den , 7naar aan de ^yde der hladeren te voorfchijny defelve istwe voet lang^rondy purpur-verwig aan wiens opperjle de hloe- men haar vertoonen^ en dat uyt een Jche^wys^ m in twege/pouwepurpur-verwig vlies-^defe hloemen Jlaan waijers- of kroontjens-wys ge- rengeert , en dat feven , ook wel meer by een^ fes-hladerigyvanreuk feer aangenaam en die van de Lelyen van den Dalegelijk.Defe hare bloem-bladeren i voor fpits-toelopende^zijn die van de witte Lelye enigftnts gelijk , hoe- weljmalder^ wit van couleur ^ vanbuyten met purpure Jirepen in de lengte doorlo- De h/oem-Jli/l iverd nevens fes hloem^ draden in V mtdden des hloems gevonden i en, zijn defe bloem-draden metgeele hooftjens hegaafd. . - • Na debioemenvolgen drte-hoehgezaad- huyskens , wetkers zaden ik noyt tot vol- 7naaktheid gehracht hebbe. Ditgewas heeft eenigejaren in den lAm- Jlerdamfchen tiof gebloetd , en dat in de Maand van Juny j een goede oejfening^ waargenomen zjjnde. (74) OBSERVATIONES. ^ Non folijm fibris lanugincisdonata eftradix, fedipfe integerbulbus , fi arcfcat, infilatenui^rimadudilis, quse tcnuicate & mollitic, fcricurafaltemaequant, finonfu- perant, quodinbulbis Africanis, Narciflinis foliis Horti Lugd.etiam conlpicuum, cum quibus irt plcrifque par»- tibusplurimumconvenit hacc planta. 'AANTEK_ENINGEN. De wortd van defe pUme en is niet alleen vcrfien van wolachttge draden , maar felfs de geheele bol droog gewor- denz.ijnde, kan men tn feer fijne hayrige zjiz.eUrgenjcheyden en Hjt trekkn , en /ijn defe draatkens ten mmjie jo fijn en fagt, alszxijde , 't -welk, men ook geivaarword tn de Afncaa^fbe Boilen, met Narctjfe hladeren Horti Lptgd. met d^welke dft geu/asin allc deelen feer wel over een ksmt. C A P. Early European Books, Copyright© 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkliike Bibliotheek, Den Haag. 1 77 A 3 vol. 1 l^ARCISSVS CEYLANICVS ri.ORE ALBO HEXAGONO 0D0R.\10,, (75) C A P. XXXVIII. narcissus ceylanicus flo- re albo hexagono ODORATO. LUNULA CEYLANENSIBUS. Cat, Hon. Lug. Baf. D Ux occurrunt fpecics hujus plantae, magnitudinc Sc petalis differentes. Hujus radices bulbofas pofndemus ex ttiunere reverendi Viri D. Pyl , celebris ^rbis Columbo Gubernatoris digniffimi Cujus defcriptionem a Clariff. Hermaifho concinnatam , hic commemorare erit ope- pretium. Huic NarciJJo fubftcrmtur hulbusohlon^ go-Yotundus, pailidus , fub corticibns fuis lcinuginofus^ folta promens Narci/fina^ aft l^reviora\ Ad horum latera afurgit thyr- fislcevis^ cra/Jitudine calami , proceritate dodrantali , in cujus apice turget vagina ^ncmbranacea , excludens florejn unicum hexagmm , monopetalum , candidum , odd- ^'atifimum, fcx foliaceisdeorfimflexiscir' cinnatifque laciniis difJ^cBum .mediumoccu- patcalix, duodccim pcr orascrenislncijus, ^x quo producitur (lylus cum fix fubalbidis falcatis ftaminibus in luteos apices dcjtnen- ^ibus:^ Sequunturfeminafufca, angulofa^ ^^nvafculo tricapjulari , dc more congene- ^'m. HucufqueHcrmannus. Flores pandit Menfe Julio , quod diffi- cile evenitj nifi cultura debita fuppetias affcrat. CEVLONSCHE NARCISSE, met een SES-HOEKIGE , WIT^ TE, en RIEKENDE BLOEMEN. DAar uoerden tivederley foorten van dit gewas gevonden , vangroote en hloein-bladeren verfchillende. De hollen van defe iijn ons toegefonden door dcn eerwaardigeHeerPijl^ Gouver-^ neur van de vermaarde flad Cohmbo. Wiens befchryvinge van dcn Heer Vrofef " fhr Hermans in V Itcht gebracht zijnde^ hier weerdig is te verhalen. Defe Narciffe heeft een langachtig-ron- de bol-wortel , bleek van coulcur , de- welke tuffchen hare fthorffe , die hayrig is, bladerenvoord brengd, over een ko- mende met die van gemeene Narciffc , edog korter ^ aan de fyde defer bladeren ver- toond fig de blocm-fteng , zijnde een lchnjt penne d^ik, glad , en dtie derde van cen voet hooi^: aan het opperfte van detelve doct fig een gefwolle vhefige fchede op , en defe haar opcnende vertoont fig cen ccnige, en ook een bhiderii^e blocm, fijnde gloemd- v.''it , fes kantii^ , fccr hcflijk van rcuk , en ni fcs omgewelde cn omgekrulde fnippehn- acn verdceld ^ in 't middcn vmd men blocm kclk , wiens uytcrfte in twaa f kleene fnippehngcn gefncden is ^ uyt dcicl- ve komt de blocm-llijl , te gefMk mctfc3 witaPtigefeyfens-wyfebloem-diaden , vcr- fien van geele hooftjcns : hier na komcn bruyne , hoekige zadcn te volgcn , leg- gcnde in een drie-zaadhuyfig vaatjcn {va- fulo tricapju/ari) opdc wiife vanhare me- dcfoorten. Tot hier toe den Heer Her- ^^^^De hloemcn vertooncjihaar in de Maand van "Juli, 'twelk evenwelnieten gefchtedy tenfy een behoorlijke oejfeningc cn waar- neminge daar toe aangewend word. Oo ( Nefcit fcrre frigus , ca propter hyemali tcmpore caiite prxfervanda ab aeris frigi- dioris injuriis ; ineunte aeftate fovenda in cifta enutritioni plantarum idonea, 8cmo- dkk aqua irriganda. Multiplicatur Sc propagatur bulbulis in ambitu buJborutn ^nafcentibus. 5) Dh gewas en kan geen houde verdra- gen , mshalven fuen het des winters forg-^ vuldig bewaren moet voor de koude: in V begin des zomers moet men het weder in een bequame glafe kaffe koefteren , en ma- telijk bevochtigen* Het word vermeenigvuldigd en voord- gefet door die kleene bollekens , dewelkeaan dezyde des groote hoh komen tegroeijen. '.A i (77) C A P. XXXIX NARCISSUS AMBOINENSIS FOLIO NARCISSE VAN ^MBOINE J^^, LATISSIMO ROTUNDO, FLO- ^-xTT^r. DT RIBUS NIVEIS inodoris. ^« ALLIUM VEL COEPA SYL- VESTRIS AMBOINENSIS FOLIO ROTUNDO Rumphii? SEER BREDE EN RONDE BLA- DEREN, EN SNEEUWIT- TE REUK-LOOSE BLOEMEN. NEc Alliaceis , nec Coepaceis plantis accenfenda hxcce eft ; Bulbus enim oMongo-rotundus , albicans , Narciffinis ^iilbis undique fimilis eft, fibris craffiori- "^s ditatus 5 omnifque odoris expers. f olia emittit quaterna , aut quina , pe- ^iculis longioribus , craffifque innitentia , ^^na, lata, fubrotunda , & in apicem ^"endam terminantia , utraque parte di- ^^teviridia, & fcre infipida, diverfisner- J^^s per longitudinem illorum difcurrenti- •^^s diftinfta, qui nervi in prominulum Sc apicem omncs coeunt. . Inter folia caulem fcfquipcdalem & al- tiorem emittit , rotundum, Ixvem, cu)us ^^ftigium ornant flores inodori decem , ^uodecim , & plures nivci , e membrana- ^eo involucro crumpentcs , pcdiculis lon- gioribus & glabris fulti , quorum finguli ^^nis conftant petalis oblongis , in mucro- exeuntibus : medium horum occupat ^^lix, fex crenis incifus, e quo ftylus ni- ^^us producitur , quem fex ftamina cm- Bnnt concoloria , quorum apices lutei. Hifce fuccedunt capfulae feminales trian- gulae. Flores Menfe Junio protulit. Dh gewas behoord geenftnts tot dat van Look , 7iog Ajuyn , want de bol is langwerpig rond, witagtig , fonderreuky v^rjien met dikke vefelen^ en inalledeelen die van de Narciffe gelijk. Hier uyt komen 4. 'J. hladeren voort ^ flaande op lange en dtkke fteelen defe hla- deren ftjn groot , mderzijds hly-groen van verwe en by na fmakeloos : waar doorkeen 7ia de lengte verfcheyde zenuen loopen , die aan V einde van het blad , m de gefydc punte, hy den anderen komen. De bloem-fteel , tuftchen de hladeren voort-komende , is anderhalve voet lang, ook ivel langer , defe is ronden glad, wtens mterfle toppe verperd ivord van 10, 12. en meerfneeu^mtte , ret^-loofe bloemen, de^ mlke uyt een vliefig bekleetfel voortko^ mende , op lange gladde fteeltjens ftaan, Yder defer bloemen beftaan utt 6 lang- werpige en fpits^toekpende bloemMaderen, hebbende in V midden een fes punttge kelk, tiyt wiens midden een fneeu-wttte bloem-ftyl te voorfchyn komt.rontom befet met 6 bloem- draden, van gelijke couleur , ver/ten van geele topjens. Na defe komen de zaad-huyskens te voor- fihyn , dewelke drie.hoekig zijn. De bloemen zijn ons in Junio verfche- nen, Pp Multo ^ het bloemen 'vom Bulbus ^Bgtavia mijQTus nullo adfqripto ni/^ . . /- aenjonder eemge name. G A R Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Imoges reproduced by courtesy of Koninkliike Bibliotheek, Den Hoag. 1 77 A 3 vol. 1 GRAiioiAArri^s ^KVTESCENS Americana Toi,m Agerati,sev Veronica Ierectamaio* (79) C A P. XL GRATIOLiE AFFINIS FRUTESCENS AMERICANA, FOLIIS AGERATI, SEU VERONICiE ERECTi£ MA JORIS. Breymt Trod, 2. CAPRARIA CURASSAVICA, CA- BRITTA vulgo diBa. PLanta hsecce fruticofa tripedalem & al- tiorem affequitur proceritatem , radi- cijbufque nitituralbicantibus, mukistibns capillatis. ,^ Caulis digitum crafTus , cortice grileo a- tniaus , in multos panditur ramos , foliis ve- ftitos inconditis , fere inodoris , oblongis, mucronatis, ferratis, Agerati non difpari- busj fapore fere fatuo. Exalis foliorumflores emergunt, pedi- cellislongiufculis & calicibus quinque-par- titis inniteBtes , monopetali , in quinqu^la- ciniasdivifi, niveii Quibus exculTis , fuc- cedunt femina exilia , oblonga i coloris fufci, qux continentur incaliculis m qua- tuor partcs dehifcentibus. NatalesfuosCuraffavix^ ut & adjacen- tibus Americx Infulis debet , quorum inco- lis Cabritta audit; caprx enmi avide hanc efitant plantarn, &fic ex re nomen habet. Planta hsec radicibus fuis vivacibus folo noftro facile affuefcit , femenque protert maturum, multo tamen calore &humore indiga. Anno M DC XC. ad meas pervenit manus arcula , quam attulerat navis Oal- lorum , ex America redux , hu)us pianrx fohis exficcatis , & The^e inftar pra^para- tis, repleta, quod ideo fa^um puto , ut loco herbse These venditarent. CURASSAUS CABRIT- TEN-KRUTD. Dit heefterachtig gewasde hoogte van drie voeten , en ook tvel hooger op- fchietende, heeft mttemrtelen , demlh zazel-rijk zijn, De fteel van een granwe fchorjje om- vangen zijnde , is een vinger dik , enwera in veele takken verdeeld, befetzyndemet irremlier ftaande bladeren ; defehe zyn hy na reuk- en fmaak loos, langwerpg y puntig i enaan de kanten gefchaard^ dte van de RynMomen of Motten-kruyd met 07igelijk. ^ i 1 1 De bloemen komen uyt de oxelen dev bladeren voord, uyt ke/kjens die in vyvenge- deeldzijn Jeunende op hngagtige voctjens: Defe bioemen zijnfneeu-mt , een-bladertgy (monopetah) en werden in vyf deelen ver- deeld, waar na kleene bruyne zaden ko- men te volgen , iverdende onthoudcn m kelkS' kens die in vieren open gaan. Het is oofjpronkelijk op Curacao , en de naaft aan leggende Eylanden van fl- merica , alwaar het van de Inwoonders Cabritta werd geheten \ omdatde Geyten dit gewas fraerne eeten. Hct wil hier te lande welgroetjen , over- blyven, en rypzaad voordbrengen ,maar vereyft groote warmte en veel vochttg- beyd. . ^ /;/ V "faar 1690. ts my een ktjtje ter hand gefteld, V welk een Frans Scheepje, uyt America komende^ mede gebracht hady V felve was vervuld met gedroogde blade- ren defesgewas, dewelke op de wyfe van The toebereyd waren . V welk tk geloof gedaan te zijn , om defelve voor The te ver^ koopen, OB- (8o) OBSERVATIONES. Folia in caulibus ad intcrvallalongiufcula fita, partc fuperiore atro-virore , inferiore vcro hilariore viriditate ihnt perfufa , guftu nonnihil mordcntia , ad oras pihs rarioribus&exilibus, obfita. Flores , calicibus virefcentibus quinque-pariitis enixi; ftaminibus ditantur quatuor albicantibus , totidcmquc apicibus ex albido luteoHs. Styhis ladeus capitcUo donatur lucido albo, Floribus cmarcidis fuccedunt vafculafeminaliaoblon- ga m quatuor carmas dehifcentia, in quibus feminami- nutiflima, colore & forma Papaveris hortenfis fupparia, muliis numcris ctfi minora, ^ANTEI^ENINGEN. De bladeren der fieelen wat wytacbtig van den anderen ftaande , zj,]n van hoven danker-groen , van on^eren hly-groen^ emgfints fiherp van fmaak^^ aan de kanten met yUftaande hayrtjens hefet. De bloemen onderfieftnt vangroene, en in vyven verdeel- de kelkjensy fijn verfien van vter witte bloem-draden ^ wel- kers topjens ofhooftjens uyt den witte geel z^ijn. 2)e hloem^fiyl u melk^wit m hegaafd met eeu wit blin- kend hooftjen. ^ls de hloemcn vergaan djn , fo volgender langwerpige ZAad-hnyskens , dewell^ in vteren opengaan s u/aar tn haar onthonden feer kleene z/tadjens ^ die van de hof HenL ntet ongelijk^fo tn coHleur als gedaante , hoewel feer veel klcen- GlADIOIX) ATHIOTICO SIMILIS PIANTAANGVSTO0IJA.,CAVLK inRSVTO,riX)KEl<^ICVNDISSlM(> (§0 C A P. XLI GLADIOLO iETHIOPlCO SI- MILIS PLANTA ANGUSTI- FOLIA CAULE HIRSU- TO, FLORE RUBI^ CUNDISSIMO. NOn mmoris elegantix & raritatis exi- mia hxc gladiolo fimilis planta, ex A- frica ad nos tranttata , cujus folia ex radicL bus prodeuntia numero funt fcna , fcptena, non raro quoque dena , pediculis brevio- ribus fulta, rigida, ereSa , duas palmas longa, femunciamlata, extremo mucro- nata,ftriata, fulcata^ inter hxc caulis ex- furgic fefquifpithamx proceritate , imo lon- gior, teres, hirfutus Sc pilofus, faturate purpurafcens ^ in mucronem rubicundum exicns , cui fupponitur tuberculum rotun- dum , ut & foliolum coloris rubicundi , novi germmis xmnlum , intra caulis medium emergunt pediculi hirfuti ftores fuftmcntcs, qui parte inferiore foliolis brevibus Iqua- matimdifpofitis, calicisloco, obfcfTilunt, horum foliolorum nonniilla margine ut ^ mucrone rubedine funt pcrfula, intcrqux flores emergunt forma admiranda , cx ba J ani^uua fenfim in latitudinem fcfe exten- dentes, extrinfecus colore primo ex vi- ridi-flavo, pofthac pallide rubelccnte , m- trinfecus vero fanguineo. Hi florcs fuiit monopetali in fex laci- iiias dirempti , latcquc fcfe expandcntcs; horum prima lacinia longitudine cxtcras antecellcnsfcfcerigit, partc inferiore , ad marpinesundofa, fuperiore non itcm : ex ea ftylus emerait apice trifido prxditus , ut & ftamina duo apicibus pulhs fagittx alatx mucronem cemulantibus prxdita : bub ha:c fecunda & tertia lacinia prodeunt , prx- cedentebreviores, acummati, colore di- lute rubescentcs, quarum extremitates , SMAL-BLADERIG MnLAmS SWEERT^KRVYD GELYKEND GEWAS, MET HOOG ROODE BLOEMEN, EN RUYGE STEELEN Niet minder raar is dit uytflehend fchod^ ne Sweert-hruydgelijkendgewas , uyt ^frica dns toegefondenzijnde ; De wortel brengd 6. 7. ook wel 10. hladevenyoordi flaande op korte voetjens , defe /^n flyfj twe pahnen lang , een halve duym breed^ geflreept , en geveurd , /pits toelopendej en recht op flaande: tuffchen deje verheft fi(T de hloem-fleeU een en een halvefpan lang ^jnde ^ ookwelhoger opfchietendei rond- tang, ruyg en hayrig , hoog purpur-ver- wig , emd^igende met een roode fpitfe i waar onder een rood knopje, als rnede een kleen rood blaatje haar op doen i verbeeldende een nieuwe hotte-, ivat lager als hetmid^ den defis bloem-fleels ziet men eenige rm- (re fteeltjens voord komen , waar aan de %locmen vaft zttten defe fteeltjensfijn vmi onderen hcfctmet kleenefchub-wys leggende bladcrkcns , en dat in plaats van h/oemj kelkskens , fommige deferfijn rood van rand, als mede aan hare puntjens \ tufjchencie e komen de bloemen te voorfchyn , de welke mnderlijk van maakfel zijn , dun enjchraal aan haargrond , en allenkskens haarver" breedende : van buyten fijn defelve eerfl geel-groen , daar na bleek-rood , van bm- nen in te^endeel bloed-rood. Defe blocfnenfijn een-bladeng, entnjes fnippelingen verdeeld ^ die haar wyt van een verbreiden; de eerfte en langfte deferregt fi^ op , '^iens onderfle gedeelte aan de zijden alleen golfs-wys op- en neder-gaat ; uyt defe fnippelinge (lacinia) komt hct bloemfyl' tie te voorfchijn , wiens uyterfle in drie is (Tefpouwen , als mede twe bloem-dra- den met fwarte topjes , die gevleugeLe toppen van een pijl gelijk zi/n ; onder deje eerfle gefeyde bloemsfnippehnge doeu haar ^ Rr ftib- fubvirefcunt : Hifce fuppofitse funt quarta 8c quinta lacinia ad exortum fublutcge , par- te autem fupcriore & latiore rubicundiffi- niae, ftamine fingulari fanguineo , &apice nigro capitato, pr^ditae : inter didas ul^ timafque , & fexta adhuc fefe ofFert, labii in modum dependens , mucrone fubluteq. ^82) Flore emarcido , fuccedit vafculum fe- minale triquetrum , in quibus fcmina trian- gula , coloris fufci , quae Mcnfe Oaobris ^d perfeftam maturitatem perdufta funt , m tJprtQ Aipftelodamenfi, de twede en derde op , korter ztjnde alsde eerfte^ en puntig^ bleek-rood van verwe^^ uytgejonderd haar tiyt-elnden , dewelke bleek-groen zijn: onder defevertoonenhaar de vierde en vijfde hloems-Jntppelingen y fchoon-rood van verwe , uytgenomen hare nageltjens , dewelke hleek-geel zijn ^ tiyt defe en komt niet meer als een bloed-rood hloem-draatje te voorfchijn , wiens topje mede fwart is j tuftchen defe laatft ge/eide hloems verdeeldheden vertoond fig 7iog een fefdefnippelinge , lips-wijs neder-hajtgendey wiens uyterfte hleek-geelis. xAls de bloefn vergaan is^Jovolgt daer een drie-kantig zaad-huysken , waar in drie- hoekige bruyne zaden gehuisveft worden y dewelke in OBober tot volkome rijpigheid gekomen zijn in den Medicijn Hof vm sAmfterdam, KUMINKUIKE piBUOTHF.EK SlSYNRICHmiiEjHIOWCVM MAIVS WIFoimi, FLORIBVS ' SiSYSBicHrvM -aLrHioncvM maivs AlTGVSTirouvM.SI^Kravs ALBIS (83) C A P. XLII. 