title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: A vani, Baia Mare, & Macea Renaissance confundunt ilud cum Piping longo, primis cinere nationibus dicuntur Tabae, sic Tabia, sic Maceafermis Ladet. Boece Passet. Bandice Caledupa; in vicinis nostris Uraliscirent Cadurca. Tres autem memorata species sequenti distinguitur inodo; Prima, sic maxima vocatur Teschili Brvor, & Teschili aper. Javanice, & Balestice Tabe Lomboc: Secunda, sic media species Teschili Mera. Balestice Tabe Kimn. Tertia Teschili Cuning. Balestice Tabe Rawil. Caput sicum Occidentale praeter dicta nomina subsequencia gerit. Belgis Hispanoleps Pisum, quum ex novae Hispaniae regionibus sit additum. In Portugallia vocatur Pimentaon, quid sic putandum Piperarium, sed Pimenta de Brasil, idem in Brasilia Piper. Vocem Axi Portugallis scriptum Actus, Unde descendit Indica vox Acbar, quod nos legimus Asiar, idem denotatis quod supra dictum Recaldo. Lacus. Ego, ut dixi, puto eam plantam Indicam, ab antiquis iam tempore per totam Indiam Orientalem notam, nullaque est arduala, sed area tam pusilla, nec ullus pater familias tam pauper, si modo terrae angulum prope causam possideat, quin Teschili concedat locum, quum aroma sit adeo familiare, sit catholicum, ut quotidiano conducat cibo. Usitatur ejus in India multo vulgatius est ipso Piper, quum ubique terra facile plantari, & colli pomo, atque hinc quivis, quam pauper etiam fit, illud nihil difficillimum possit quaerebundum, Cuivis additur condimento, quod Piper aliter ingreditur, licet multum ab ejus sapore differat, sic acrimonia illud superet. Indi adeo huic funi adjectus, ut ejus filias gradum modo contineant, & cum ciliis comedant, quem in fine virides pocitionem elogium Olevam, quem SCTperrum gustum acriores funt maturis, dicentes incolas maturus fructus primo quidem die debiliores senescunt, sed deinde vehementiorem in ordine cauflares ardem ceneris immaturis. Europati nostrae quoque adeo adjectus funi, ut indigenis palmam dare negent. Exquisticus quoque oris sapor detexit, quosdam etsi Cibos, qui cum Tschili mixti praeficientiam funt gustus, quam si cum Pipere praeparatum essebant, pefertim Ambomenfium Papauram, et quodvis Asinum, quum vero tam fervidi sunt, vel potius cum modico calore mordentem, & corroivam habeant acrimoniam, hinc quotidianas ipsas usu non quibusvis conducit hominibus, pefertim calidis, & biliosis, neque illis, qui Asthmicus, tussil, vel quovis pettoris morbo laborant, nimium enim sanguinem inhaerent, sic pettus obpressant, contra pinguis homines, quique frigido, & pistui tostae laborant stomacho, quam saluberrimi funt hi fructus, concotionem enim promovent, nimios ventriculi exsiccatant humores, ejusque naturalem excitant adpetitum. In quibusdam mulieribus observatum fuit, quam maxime profuit ipsarum conceptioni, et faterundi lituandi prohibentur funi. Quumque perceptum fit, Tschili amatores cito senescere, rugosos, sic frigidus effiat, hinc multi funt putantes, tam Tschili quam quodvis Piper frigidem esse naturae, sed hi timui dicant Solis radios itidem esse frigidus, quum accensam candelam meridie exstinguere valeant, sed majorem ignis minorem suffocat, sic quoque meliore jure dici poteft, vehementem Piperis sit Tschili fervorem naturali nostro calori nimis fortem elicit, accaufticutn, lique nimis usurpetur, hunc suffocat, sic enervat. De Partnertu naam is in India Kocche, van het gesproken Reisje, komt Recherche, M. Keche-ard, dat een alfabetisch vruchtensoort is in A zyn, een peetling ingeleid, 't terzorgt gefaven zondert deze bouw. In 't Duill noemde hij ze Reisje, in de Temaldiun, een Ambonnij Reisje. Op Maleijt Lada Tschili, van het gesproken Tschili, bel terpentijn vrucht te doen geëxporteerd, dit is dit soort Peper uit het West-Indisch eiland, gebracht zij, het trosti met wij bijeenkomst. Een minister heeft belegd, zij die het Piper Indicum, het Indiase Peper, aangebracht hebben, naar alle Peper komt uit India. Boven al die belangen hebben die goede non, die het beste van onder van de taal, er lijkt ook van het gewone Soja van het Amerikaanse Peper, volgens de juiste naam in India is Azië, gelijk aan ons leest Acili. De Javanen, Baliërs, en Macassaren verwarren het met jonge Peper, namelijk de transplantaat komen te Tabel, in Tabel. De Maleisiërs in Lada, Batavia en Palembang. In 't Banda-Celebes. In onze nabuur Gujarat en Celebes. De drie voornoemde planten vormen de vierde en vijfde van de lijst van planten die in Chili, Peru, en Bolivia groeien, Tschili Belaar, en Tschili Javer in Java, en Bali en Tabel Lomboc. De zeventiende eeuw beslaat Chili Mera. In 't Maleijt Tabel Kling. De derde Tschili Cuning. Oorspronkelijk was het Capicum Occidentale bezaaid over de wereld, nu nog dezelfde. Bij de Acaja in de tweede Spaanse Peper, dat het uit de natuur Spaanse Peper heeft gebracht, het Portugees heeft dit Peper uit de Brazillese Pimenta onttrokken, namelijk uit de Braziliaanse Peper. Het immer door Azië spreken de Portugezen, Azië, te weten komt beter in vijandelijk contact met een Achaar, ‘s zomer in Brazilië. Atiërs, begrijpen even 't uitleg van de teruggekeerde Reccheado. Plaats. Ik hoorde bel, 's a.s. gezegd, voortaan in de handelscontext, van Portugal, tijd en plaats in het gebied van Kaffi- Indien bekend en daar is niet ten buiken, maar erft zwaar te lijden, en niet te hunnen. Wat vader aanzee, arm, die nu al eenmaal zijn land bij zijn dochter beïgt, of bij zoon de Tschili-Room een stuk, dat beter ten zomer algemeen geprijsd is, en in de dagelijkse kost nodig. Gebruik. Zijn gebruik in Indien is veel gemonderd dan een de Peper, dat het overaal 200 lire te planten kost, en ten ieder, zowel arm als rijk, bij zich heeft, twaalf bij zoon hetzelfde. Men dede beter in allerlei soorten, daar men anders de Peper in gebruikt, zomer 's in soep, veel daarvan ver- gelijkbaar, ten gevolg in schetspelen dezelfde overtreft. De Indianen zijn 's wereldwijd verspreid, dat zij de bouwwerken maar grofelijk in schilderen vryven, en met de bij het spelen gebruikt, groen en rood verf, die in eerste plaats gebruikt zijn, schepen zyn dan de rijk, mais legioen de Indianen in te brengen, dat de rijst vingers ter in 't vuur jaagden, maar daar na ten volde brand in de mond verstoppen, dan de jonge onrijpe. Onze Europeanen zijn 'er mee aangekomen, dat zij de Inlander niet wanneer toegeven. Ook de naad te schrijven, mond ondervat men, dat er zomijd/proeven, die met Tschili belerdmaken dan met Pepper, volgelmlik de Amboinese Papaya, en allen blad Atjari, daar deze cy zomer tevreden bestaan. Het is een matige beetje ten behoeve, en correction scherpheid behoeven, zoo is het derulver dagelijkse gebruik niet zo alom geprezen men smeet in onder beiden twa geen betekenis curieus. Als mede die met kool afstammen, barst, ongeveer, enig gebrek der borst beladen zijn, kunnen ze ontdekken het bloed lager te zitten, instinktief, en het bent nuttig de borst daar en tegen het vette menswein, in dit tijd vogtig mogen behouden, zijn ze lager godd, voorzover ze vorderen de concessie, duigen de macht op, in vrijwel ditzelfde natuurlijke groeivoli. Bij zamelige vrome been een man bevolkt, dat ze lager vruchtbareid meestal dienst in dit daarom zijn ze de klagers te volgen. De vijl men ontdekt, dat de fijne Tschili-peper vroeger oud, rimpelig, en koud voorden, zo zijn ze veel die drijven, dat ze 2000 vroten Tschili als ole Peper koud van soort zijn, doch dat hoeden luiden meer met een zeggen, dat de Zonneschijf te koud 2'. om dat bij hen aangetast kersen op de middag kan tovenarij, te weten een groot vuur verdoot een kuinder, zo moet men dan met betere redenen uiten, dat de geestdijk beit van Peper, en de Tschili voor onze tuurlijke levenskracht verarmt is, het is de vlinder in het vat gebruikt de lust en pijn. Il 7 luglio Julius Straliger 1. c. reprehendit Cordatam in II ora munis felum Cipficum, quo acerrimum est, rosum immo venenolum habere, dicirque contra, insula pura non tantum Gassones rubeles, aggerum solores, similesque robustos homines, avidissime in juliculis illud edere, sed venerabundos quoque flamines, & Franciscanos Monachi in bonis furi planta re, non unena ob elegantis fossus aspectum, sed erit in ad usum in cibis, atque, uti credunt, ut per ejus frigidam naturam libidinem estinguant, quin potius excitent, videtur autem mihi Dominus Straliger, eiusque monachi quam maxime fabulari, quis enim credere possit, tam fervens aroma libidinem excitaturum esse, melius itaque dixisset, flamines saporis sali tarem esse cibum, quando non magnum peragant laborem, pingues fint, ac putres habent tonicum, quem corroboraret, & excicarent; Hiscala obponere quid possit, quum Thribi tam fervens sit, qui fiat, ut Indi, qui exusto qualiter laborant sanguine, & sub fervido habitant coelo, tanta copia illi innoxiae utantur; Hisce respondeo, primo creator enim incolas ita constituisse, & generaliter, ut popularem sum cibum facilius digerere possit peregrinis. Secundo Indos calidiore, & ficeiore stomacho proditos, cibum simile naturae melius digerere, & macerare possit, immo licet fieri vene nosum, Europaeis. Tertio Europaeos in calidis regionibus multo debiliorem, & flaccidiorem habere stomachum, quam in patria sua, qui similibus acuentibus aromatibus Tescillatulus, & stimulandus est: Dicoque iterum, Tescilium acrimoniam non oriri ex fervore maximo, licet hic in initio presentiatur, sed ex corrollivo humore. Cum vulgo itaque stantendum est, Tescilium fervidum efficit in quarto gradu, quam rem a Medicis natura; quam maxime noxia, & contraria consentur. Cavendum est, si quis his cepis aperiet, filiquas, ne subulis humoris rivuli oculos vel nafum tangant, cerebrum enim quam maxime commovetur, mucum, & lachrymarum copiosissime provocantes. Ardor quoque per binas horas in digino percipitur, quando uliquas quis aperuerit, vel fre cavercit, praenunciam autem nocent pectoris, & bronchiis, pulmim si carbonibus inponantur, vaporque in piorum excipiatur, tantum excitat hic anxietatem, aeli quis suffocaretur, tantum excitat timorem, & ructus, aegri qua pulmonarum, & hepar evomeret. Hoc expertus sum in magno Piper Hispanico, quod non est tam acre Limo, in hortu meo Itinere, quum nebulones quidam nos ex camera quadam depellere studere co, deponebant ipsus filiqus portiunculam super carbones in angulo cubiculi, unde omnes, qui paucum tantum attingerent fumum,viderentur suffocari, donec liberum hauserent, sic adtraherent atern. Si quis his cepis adoriet labia vel os, aqua ne abluat, unde ardoris sensus augetur, sed oleo, vel alia pinguedine illud obliniat. Quotidie enim in India cum Tesbilus tales infinia incurant artes, ac novitianti hoc falluntur, quum elegantes has rubrasque in foro asptient filiqus, quas pro Cerasis, vel alais delicatis emunt fructibus, quos avidie comedere tentantes cito sese deceptos vident, et penitentiam agunt. In quibusdam legi Herbariis modum corrigendi hoc cce Piper, & ad usum aptum reddendi, qui mihi satis fiat, ac conveniens videtur, ut huic inferatur Herbario Indico sequenrem in modum. Maturis fumantur fructus rubras, speciem, cum pedunculis decerptis, in umbra siccati, torreantur deterior in fermento cum farina era flac, ita ut fragiles sint, deposita his iterum detergendo, dum pedunculos abruppendo, incruentam forcipe in parva illorum distensa frusta. Atque cum unci libel gram farinae admiscenda, aliquot fermenti partis rite subacti paita, ex qua parvi pinsuntur panes in fumo, demus holcem cotis in sha fistulae, et panem bis cossum eri in iis componitur tara siccura, ut in mortario facile in pulverem redigatur, et cauponium postest, qui demum spernendus est. Hunc p. VlU.rxp. L. Julius Caesar Scaliger, loc. cit., te raad van Cardan, dat bij eenige reizen, die ik zo ts jaar ben, van geopolitiek en van justitie in de Judicieel, zeer graag in alle zaken eet en mar vroeg of de Eerste Pater, de Franse Burger, Monniken, planen en bet in hart luit, niet alleen in de ogen, maar als de fijne vruchten, maar wel in de tot een gebruiken, en zelden gezoogen, door datzelfde voor het vleesbelevingspatroon te volgen; waarbij ik mij dunkt, dat grootvader Scaliger, in zijn Algonquinse veldwerk beuken, toegeeft hoe kan men dat zulke beitraag voor het spectaculaire vleesgebruik zoude, bij haar bij uitgezocht, dat dat voor die Pater, ten gebleken koek, om dat te verkrijgen, werkt zoals een aarvlikg schijnt, ten verweersmogend, mag hebben, en diezelfde op te dragen; Men mag hier ingaan, als de Tschili wittig belegd, bepaald, maar dan de Indianen, die alreeds een vroem brand bloed bebben, en onder een bepaalde Helende oorden, in zulke menigvuldige, tot zaden van fecond geschenk kunnen, hier op diend tot antwoord; Ten eerste, dat dat Schepper alle dingen zodanig genereus heeft gecreëerd, dat u boor inlandsecht faakt gemaakshalve kunnen nuttigen, dan een vreemdeling. Ten t veen den dat in Indicum een beter, drier vijag bestond, de Suy dan dergelijk soort lichter verleerd kon, ja, zelfs ok half vervelen, dan een Europenaar. Ten dertig dat zelfs de Europese in tele landen Sappari mag bestaan dan in hun Faedilani, waar met dergelijk prikkelende kiette moet opgeheven worden woorden. Ik zeg nogmaar, dat de moeite van de overprikkeling een groter bezwaar is dan in Chili niet kan staan tegen een tenvijfde belang, baas en zukken in 't hele gevoeld, maar door een constante vogelachtige. Men moet dan met de gemeente man vragen, dat Chili maar zoveel in de vierde graad, waardoor dingen van de Amerikaanse natuurstammen tegen geboden verhalen. Men moet zich ook bewust zijn van de effecten van deze bovengenoemde, dat de subtiliteit van de straatjong niet in de zaken, of nieuwe komen, ze ontstaan door de krachten machtig, en werelds niet, en lompen. De bitte van de gevoeld moet men wel een paar uren aan het vingert doorn, als men ze geopend, of gewreven beest, voor at het beter een badmeeuwen goed in het berms, en longpype, als men beter op helende wijze kunt, dan van een raar verlangen, verward blijft zulke benauwdheid, als of men verstikking voelt, met stikstoffen, en samentrekking, als of men longen, en lever zou kunnen vallen uitpoven. Dit heb ik ervaren aan de grove Spaanse peper, die na een tijd niet is als de Oosterse, in mijn Portugese reis, aan de pelgrimsroute, aan de reis naar de Gutsakken, aan de kamer zijnde geboten, zodat op een keer met koolen tegengekomen, lange tijd van dit boven in een bakje opgeborgen zodat, uitgezocht, op al die manier van dit rook ontzien, met een tevreden gevoel tot dat zij in de vrije lucht kwamen. Als iemand de lippen, of mond daar mee verbrandt, moet dat vervolgens met geen water spoelen, maar door het gevuldemondstuk met olijfolie, of eerdere vullende smeern. Dagelijks indien in Indische dorpen, dit soort poegen met Tschili aangedreven, invloed op de nieuwgebouwde gebouwen, als zij deze feestelijke roode bouwen op de markt zien; delven voor Kerst of andere heilige dagen fruit, grote daarvoor bij hen, doch dan hopen zij daar bruikbaar van kunnen maken, kan men liegen. Ik leef in sommige Kruldboeken ten manier gemaakt, deze papier te corrigeren, tot gebruik bepamd te maken, vele keuzes aan joods of christelijk, en het dunkt me goed in dit Oosterse Indische Krulboek in te vullen, zijnde alwetend. Neemt de rypt bouteen van ’ t node gefacbt , met ba- re Jlelen afgeSreoken , en in dr fcbttoduwegtdroogd , roofi ze dan in 'een pan mei grof meet, dat zy brp.eiig ‘Wtrden, vregt ze xceder af, e» zuiverd z» «an de Jltltn , daar na frtyti u in kteene jlukken met eenfcbeert neemt tot ieder met etn pand meri , msakc daar u:t ten dteg i met <u? jt zuardezem , en ah bti rati grreezen is , formerddaar 1 tit broadjes , die men in een ovenbakt, de gebakkenefnyd aan fiukken, en maak bejcbuU daar uit , dit zoo droog moet zyn , dat men zagtmakktlyk in een vyftl pubtrift** ren , en daar na ziften kan. ' 1)U HERBARII AMBOINENSIS Digitized by XlUBockXHoofift. AMBOINSCI! KRUYDBOEK. S$t Hunc put verem , qui mihi fulvu BreJHiams dicirur, ad nfum lirva , cuiiuMoqucmes tribuuntur ad cibum facultates, qu am omnium ciborum laporcm excitet i ventris flatos expellar, unde largitor admittendas eft citns nuraidis, ts. diculencis, ac ltepus metat ino tem- pore adfumendus eft cum jure carnium , ut nimias ventriculi hamiditaccs cxficcet j fic tollat, lpfutn ca- lefaciat , cd&ionem promoveat , uricam pellat , & vifum acuut. Si per tres continuos dies ingeratur cum Potev decotto, foetum mortuum expellit. Cum n? die in Imiplattri formam redactus htc pulvrs Scra- tiae , & Poaagra: dolorem fodet \ St cum meile coCto infinitus Anginam inflammatoriam curat. Cum Sale Nitri mixtus, omnes tolJu deformes cutis maculas. Siliqua; aqux puteali incott* Odootalgiam curant, fi cum bac os contuatur, deotesque roborat vacillantes. Eusebius. Nierenberg. Bis. Nat. Ubr. 15. cap. 80. Sex. Mexicanus Piperis ostrae speetes, et sicque vocem in illa regione et Te indigenam, uti fit cunctis istis species addicitur, Agis autem est vox Hispana ex Hispaniola oriunda, unde concluditur per Hispanicos translatum. In eodem capite dicit magno in usu apud Mexicanos ad cibos, ut appeteat excitetur, sed caduc et simul noxium ejus quamquam, si nimia adsumatur copia, uti sanguinis inflammationem. Dyssenteriam, renum, et lumborum dolores, et praecipue Pulmonis morbos, et Phthisin. In Ancillis, seti Charybdis in insulis Axi, si: Ciblis vocatur, atque Gallis ibi habitantibus Pymon. Tres huius ejus funt pedes, quarum prima obtusas, sic luberrimas rotundas gerit, Gallicas, rubras, nec majores Caryophyllus, alia: longiores, sic cornutas quibus alienas, rubras quoque. Indi ibi etiam credunt vimania copia increscens, homines indigesta esse, quod ita in celere sumat egesta, radicale consumere, qua alimentum est vitalis nostri caloris, qui umectum extinguendum, et minuitur. Benique mihi oehler videtur hic Ginger Axi descriptionis, sic ut symmetria ex Joseph. Aequator, cum ad hujus plenius cognitionem maxime conducit, sic ut apparebat, catholicum et aroma per totum mundum diffusum, seribit Itaque Ubr. 4. cap, 20. Aroma, quod Deus Indius Occidentalis populo tanotorum, proprium largitus est, et illud, quod in Castillo Piper indicum vocatur, sic in India generali nomine, desumpto a primis insulis ibi devictis, adxit dictur, quod illa lingua denotat Ca/co ubu, St Mexicanus Chili, quod latis notum est, unde trina necesse, multa de hoc commemori. Hoc columnulum sicendrum est, a purpurisque antiquos Indos quam maxime arstijmris, secum enim hoc ducebant ab uno in alium locum, ubi deficiebat s tanquara mercaturam neccesse. In frigidis terris, quales funt Penitentes montes, creber resumit, sed valles amant calidas similque humidas. Has varias habet soles, viridem nempe, rubram, sic luteam, quae quattuniquum acerrima: Caribes littora, quae fortiter mordent, ac urunt, sunt et quaestiones molliores nec sic ferviente, sunt et quaedam ultima, quae cruda ex manibus eduntur. Sic est alia parva quaedam species, est quae in ore malehctur, Musci odorem spirat, et bona est, nec nocet. Pars Auri urens, ac mordens, sunt venena, sic granula, reliquum innocens est. Viride editur, sicque commutum, et totum etiam in cibis, sit oblongum, ita ut praecipuum et condimentum omnium aromatizationis Indus, quique modice edatur, stomachi conservationem promovet. Sed vero nimia ingluvie, copia pravos effcit, et suum ferviam maximium. Iumidum, et penetrans, unde, sic juvenibus, nimium usurpatur, quam maxime ipsi nocet. Ut vero Auri temperetur, sic adhibent, quod maximime illud temperat, et corrigit, quum oppositos inter fecundum habeant effellus, quibus mitigantur. Hanc ipsam plantam decribit A Pictore. Monard. cap. 54. sub nomine Piperis Indici Occidentalis, ex adnotationibus autem Carali Ovesii patet, Camerum et alia. Dit poeder dan , ftrf vxtt ii pulverem BraGIianurtl iwiwr . bevxmd tat betgebrmJt , viant aan 'l zclve vxrd de vdgende nuilifibeid tatgijcbrttvtn ; bel it beqita-vn in aHtr- bande koji u tlwi , dte bel fimikclyt rnaekt i otitdced u!lt vmderigbedtn det LuiAi , >u>; bet rjMyk mag gtdatm tverden bywindenge , en ixigtigt /p >zen, dilxalt ’ toeb- lem met ten vlet/cbzop daar t» an ingenonen, vertterd de 'overteUige vogtigtecen der tnaage, verwarmd dcztivc , vervariert de kwkingt , Aryft dett uryn , eri vtrkluard bet gczkbt. Ihie dagen na nulzaar ingctwnen met een de- ca&ie oan Polty , dryft de datae vrucirt uit Met Ho- ning een Pleijler gmaobt , Jtild de pyne vten .VetoticJ, en PtSagrtiy rna«r met gcktoUen Honing opgtjlrtden , ge- neejt de otujlte/.inpe der keeie. Met Zalpcler gemengt , verdryft bel olle leelyke pltkken des huuls. De boteux» in /WKMttr gtkookt , genetzen tUe umdpyn , ais men ‘ t zrl- ve in de moud Uud , en beveftigen de a wbgeltnde (anien. Eufebius Nierenbergius hm. nat. lib. rj <ap 80. Beschrijving van verschillende soorten planten, - Mexicoanse pepers, en telkens beter ondersteunt Chili, uit dat land, onafhankelijk van elkaar, gelijk 't ook bij mij aan de hand is, deze soorten, zoorten, bewaard, maar ook vermeerderd, uit Haytians koorde uit Espanje afkomstig, deze mensen, Indianen, zonder fric, dat met door de Spaanse onderdanen over de Filipijnen in Oost-Indië en zo ver gedragen zijn. In dit gedeelte verbaald bij een groot gebruik vanzelf bij de Mexicoanse in de keuken, het apptetit te waarderen, Kaakken, maar bij zulke voorbij bij de inleiding, uit de andere aard al te beginnen beloond, al of het origineel, lingen de bladeren, bloedvaten, nieren, en onderbuik, en inzonderheid longen, en lever. In de Antillia, of Caribische Eilanden, verder beter op de as, en Caribisch genaamd, bij de Fransen aldaar, wendende Pijin. Ze zijn er drie soorten, verspreid, tum de rode Lima, en rondgewreven dragen, rood, en met groen, dan een Schotse naakt, de andere dragen langer, en geboren been, mede rood. De Indianen geloven aldaar mede, dat Let als te vlees gegeten daar vandaag meestal koken, dat de Chili als het leven voedt, versterkt, als het voedsel is van het leven vuurtje, en denk ook verminderd, nu eens. Eindelijk, dank ik aan mijn goed, de beschrijvingen, en het gebruik van de Azteekse Josephus a Costa, die bij het overgenomen, om te bewijzen, dat het een algemene soort is, over de gehele wereld verspreid. Hij schrijft dan in boek 4, hoofdstuk 7. 20. aldus. De tigten spekerijen, die God aan. Die van Indien gegeven best, at die gene, die in Castilia Papier van lodiën, en in Indien met een gemeeste benaming (gegenomen) vimsdeferjle eilanden, daaroververeen Machtigen mijnheer, is t! gnaavrt verd, bet geen in die taal, Cuelo uchub, en in het Mexikaans Chili genaamd teri, bet veel genoeg bekend ding, was ook niets van ander veeltijden te handelen. Dit alleen, het weten, dat bet bijde Indianen vergezeld aan, zodat ze vervaardien bet um de een plaats op de andere, dat bet tuet toet, voor een tien verende koopmanschap. Het werd in jagten koude landen, als daar is het gebergte van Peru gevallen, maar voort invali maken, en in begooten werden. Daar is Azië van verre hoofd afstanden, te Stellen groter, rood, en geel, daar is er ook, die Gerk is, die ze Caribische bieten, die dapper bijt, of brand. Men heeft er nog andere, die zwaar zijn, en niet zo sterk zijn, en daar zijn ook eeltelijk, die zeet zijn, die men uit de band eet. Zoo is er ook nog een andere soort, die klein is, devotie, als men zit in de mond van een reuk best aan Muischelmaat, en is zeer goed. Lietgeen van de Aziatisch brandhout, zijn de afderkn, en korte, vijand van de rechte weg, mogen brand niet, men eet het groen, droog, gemalen, gebeukt, en in pot fyzeurmengstegen. Infumma, betekent de principale bron van alle planten, in India, gegeten net met matigheid, zodat het de mag niet tot conquete, maar zodat het overdaadig is, blijft het zeer effectief, zodat het voorzichtig, en doordringend is, zuur door de zameer voor jongelingen te gebruiken, zeer bedrieglijk voor de ongeletterdheid. Om het Aziatisch brandhout te temperen, gebruikt men het zout daar toe, blijft dat zeer verbeterd, en matigd, om dat ze onder andere zeer tegenstrijdig zijn, zodat men ze niet tegen elkaar belemmert. Dezezelfde planten bevat Nico. Monard. cap. 54. onder de naam van West-Indisch Peper, doch uit de annotaties van Carol. Clusius blijkt, dat bij het Capsicum geen brand is. Dr. Pifo lib. 4. cap. 38. Aliud insuper describit Brasilia, Duct. Pifo lib. 4. cap. 38. Sive notus necque in alium filium Piperam, quod Brasiliense lingua vocat. Brasilienses Pecudus, bete vivum in Brofishant Manu Portugalica Pimenta dos Indos, omnino diversum a duabus in Peregrinam Pimentam dos Indos normand, ganci volgare Capiscum, quae planta mixtam habet vericbillende van ons Capiscum, in zije een planta formam ex longo Pipere, & Siro, unde deciphering een gemengde faculteit, uit lange Pepper, en Siro. Minatur Betus, & Beter, quod Indicum nomen est, daarom by ook Betus, en Beter bygenoemd, beter uitgelikt Sirii, vel autem Capficum describit lib. 4. cap. 51. Een O aft-Indische rusam, tum de Siri, maar beter regie nomine indigeno Quiab, & Portugalis Pimenta do Capicum beschrijft by lib. 4. cap. 51. In Brazilië, ubi duodecim enumerat species in Brasilië, viz. van Quiab, en Portugees Pimenta de Brazilië, crescentes, solis, ac floribus inter se convenientes, optelende naar zaadjes in Brazilië, voor een tijds, een blad, quarum quinque sementes gerunt, crestantes, septem alis ren, en huijzen makkelijk, voor van de vero, dependentes, vel ad latera inclinantes, vijf bare vruchten overeind dragen, en de zeven andere interexaars, of ter zijkant bellen. In Hort. Alalab. tom. 2. Fig. 16. Sub nomine Mala. In Horto Malab. comm. a. Fig. jd. Voerd bet betsebret- batico Molago deferibitur, ibi autem nij conmemorata- een onder den Malabarzen naam Molago, doch aldaar tur du quotidiano ejus, & ubique noto usum in culina, und men niets aangeboden van zijn dagelijks, en over- fcd vires ejus medicinales ibi deferibuntur non magni ai betende gebruk in de keuken, maar wel van zijn met- momen medicinaal kracht, die doch weinig zijn. Aliud porro Pallia Capo Molago part. 9. Fig. 35. Nog een ander Vallia Capo Molago in part. 10. Fig. deferibitur, quod convenire videtur cum nostro Cap- 31. tutent beschrijvingen febynt overeen te komen met ons fico oblongo, seu Ritsje aquilongus. Capificum obtuium, of watcr-Ritsje. Tabula Ologejima Ofiava De acht en tachtigste Plaat Ad Figuram Primam exhibet Capificum rubrum minus, Vertoont in de Serie Figuur het kweene rode Capificum, oft de Secunda est specii. Te de tweede soort van Ritsjes. Figura Secunda denotat Capificum rubrum minimum. De Tweede Figuur wyst aan het kleinste rode Capificum, oft de kirsjes. Figura Tertia Capificum flavum, Ico tertiam denotat spe- De Derde Figuur wyst aan de gele soort van Capificum, oft de derde zoon van Rumpfhut ii. Figura Quarta Capificum exhibet majus, seu Tubili Ayer. De Vierde Figuur toont het grootste noemer van Ritsjes, oft de Tubili Ayer. Capficum hoc Indicum cum aliases, & abusivem Dit Oost-Indisch Capficum mer zyn benamingen, en in Tbef. Zryl. p. 53. obeurrit. Vocaturque in II. Civis- Schryvers komt voor in de Tbef Zejl. p. 53. En werd in de fort. p. 59. Capficum annuum, ubi & ipsius praedictus, cum de Hort. Oist. p. 59. het volklijk Copshann genoemd, met variëteiten, quas praeter memoratum Cregorium de alwaar ook dezelfde voorname soort, ofte verandering Regio, Bartholomeus Vries in singulari propositione insistat, ringen opgesteld worden, welke beschrijving de aangehaalde Creg- avius titulus est de Capficorum varietate cum iconibus brevis historia de Regio, Bartholomeus Vries in een bijzonder historia van de tropische vruchten vertoont, waaronder ook de Capficums. Boneri. 1630. in 8 na. alwaar in een plaat dertig bijzondere Figuren van de vruchten vertoont worden. CAPUT QUINQUAGESIMUM PHIMUM. Mirabilis. Bonga Ma Clu Kitsji. Mirabilis est flos Indiarum Occidentalis, & jam descriptus in Europae libris, praetiepet in a Cluj libri. y. cap. y. rtfrjur. piant, unde hic Indiarum Orientalis species descriptus, qua, quantum videbatur, varietate, & eleganti aetia colorum in Indiarum Occidentalium species inferiores sunt, falcem qualis illas observavi in Europa in quorundem praedis, Indiarum autem Orientalis Mirabilis flores gerere semper colebantur in uno limine; plurimos nempe ex purpureo rubentes, quosdam penitus albos, quosdam gilvos. Usu planta adfinis quoque censetur Silanis, seti magis proprie Mandragoris, est enim ny&anthes, scilicet flos, radicem seme Raphanaceam. Non ultra ulmus crepitat altitudinem. et mox sese supra radicem in varios dividit nodosis lento, rubros caules, quorum nodi quam maxime procurrebat, & inferiores rubent, in rubra nempete specie. Rami sese quodammodo inordinati extendunt, ita ut quidam nodo sparse terra incumbant, non autem tam piceise istum conservant ordinem, quem Gustavus in India Occidentalis specie notavit in Europa, sed quodammodo, Exempli gratia, si ramus inferior ad Occidentem vergat, tum alter in geniculo subsequens hicettat ad meridiem, certius ordinem sequitur primus, & quartus imitatur secundum, plerumque tamen hic ordo confusus est, irregularis. Folia bina sibi opposita sunt in geniculis, conveniuntque cum illis Fagopyri, vel juxta Indicam comparationem insalarum illorum Sajer Baj-sng, inferius lata, superius angustata & acuta, minorem digitum longa, flavescencia, mollia, nec splendemia, suocibus quasi pilis hirta, qui tamen vix notari poliunt, suntque porro succus. Unde quidam hos comparant cum illis Solani, neotiquam tamen horum characteristicam habent, quod una necripe folii pan brevior fit altera, saporem habent ingratus, ac pruritum excitant levem, inter superiora foliorum paria varii excremiant calices, multi simul juncti, ex quinque pallide virentibus petalis constituentes; ex quibus flores proveniunt. Flores hi conveniunt cum illis Convolvuli minoris, leviter infar illorum Tabaci, sed magis explicati, & tenues habentes tubum, nec ita ungulosis. Quivis flores ex unico constat petalo, in orbem piscium mille denarii Hollandiae. In ejus centro quinque tenuia longa que, sed litoralia locamur flamina: aethera gerentia flavas, et incurvas. Color triplicis est in juxta tres species, quas in India Orientali observavi, quarum prima est vulgarissima, & pulcherrima, cujus flores vere purpureus est, splendidus, oculos maxime afficiens sine ulla macula, secunda: species flore albidus est. Tertiis flores flavus est, et ex albo flaveo litseus, est enim omnes harum tres species unam candidamque habent formam et naturam, excepto quod binarum posteriorum generica non rubeant. Batavi quarta sed rara observari poterat species, cujus flores perfetto rubent, ipsorumque odore gratus est, sed debiliis, nec ferme percipitur nisi post Solis occasum. Flores hi tenerrimi funt, nec catum ferre possunt, ipsoraque qualitas est, quod per diem clausi, sed post meridiem hora quarta, vel quinta, cum Sol parum inclinat, vel recedat, res ipsa aperiunt, ac post horam quintam omnes extensae funt, manuorque per totam noctem usque in matutinum tempus. Quam primum vero a Sole tangantur, res ipsa contrahunt, ac claudunt, conugunturque, nec iterum sine extendunt, relinquente hoc vicinis sui in eodem ramulo positis. Atque hic punctuus est ratio, cur Astrabilis vocetur; multo autem rarior, ac praesentior detegitur character in illis India Occidentalis, tibique in uno stipite non tantum flores diversicolors locentur, ut albi, flavi, et purpurascens, sed una floris dimidia pars purpurea, altera flavus, vel alba est, quales in India Orientali non observavi. Post hanc. Margoilje, het is een soort van indische hotnot, een achterstelde in de Europische boekenwereld, genaamd Clavijus, plenur, lib, y. cap. 5. die toegepast is om de Oost-Indische kortingen, die zo 't bestaan, aan te tonen. Verbinding, ta voorgesteld, heeft een significant effect op de faarmljke middelen van de West-Indische veilingen, ongeacht de soort, immers, wat ik heb gezien, bevat in Europa in sommige hoofden, de Oost-Indische markt bestaat uit bloemen altijd van een tendente kleur, te weten: de meeste purpers rood, soms goudgekleurd, soms van illusie. De planten die men met elkaar ontleent aan de magische kracht van de Solanum, zijn opvallend verschillend van die van de Mandragora, volgens de regels van de raciale wetten, met een Rumisaebte verbinding. Ze waren niet alleen boven de stok, maar verdeeld in barsten, boven de vijver, in verfijnde geknoopte takken, te zijner ere, en triade sierden, vandaar aan de knieën zorgvuldig uitschotten, en de onderste waren roodachtig, te weten aan de rode soort. De takken verspreiden zich uurbereikend, in elkaar verstrengend, tot dat er sommige met de grond roosten, zodat men ze zo precies zag, die orde met, die Clavijus aan de West-Indische in Europa aangemerkt heeft, maar het is een uitzondering, bijvoorbeeld als de onderste tak na de regel blijft, zoals in de volgende na het Wilde. De derde volle van de orde, van de eerste, en de vierde van de tweede, dit met dreigende ziet men dat de orde ontbonden is. De bladertren van de plant aan de knipt tweemaal het mal gmder, en gelijk die van de Botanik of na de Oude-Indische gelijkengemak, als die van Sajor Bang, achter bruid, voorop Jpits, een klein vingerlank, gelig-groen, ragfijn zonder glans, en alle met fijne barbellen bezet. Aan de tert maar kwalijk te kennen zijn, dan zappig. Zo vergeleek ik met die van Solanum, doch ze hebben drie verschillende karaktereigenschappen, te weten dat de een bestrafde desbetreffende korter is, terwijl de andere, van vorm en maak zijn, terwijl de derde alleenlijk, en in het algemeen, soepele, de vooruitgaande paren der bladeren kam en verbeide, keelkjes vormen, veel bij elkaar, uit vijf licht-groene bladjes gemaakt, en uit diezelfde de bloemen. Dit zijn beelden dit van Convolvulus minor; en ook van de Tabakplant, doch meer uiterlijk met een donderlaken, met een boekig met. Elke bloem is omgeven door een varkensvacht, terwijl de takken lichtroze zijn, veel bij elkaar, uit een vijfbladig, boekvormig, met de vijf zijdes, of vooruitgaande, niet verdwijnaand, zodat ze nooit zonder volwassen is. In de snede van de takken vijf dunne, lange draaien, met geel gekrulde noppen. De kleur is driedubbel, naar de drie soorten, die ik in Oude-Indië gezien heb, bevat, terwijl de gemeenschappelijke, en de zweem zijn rood, met een geelachtige bel maar lievend in de ogen vallend, zonder eenige plaatsen, de tweede is pietsichert. De derde is vaal, dat is uit den vloer, en geelachtig vervilt, anders alle drie van een format en aard, behalve dat de vaalde takken niets rood bezitten. Op Batavia vindt men nog steeds vierde, dochzelfde soort, veel bloemen, rechts, recht van zyn, barn reuk, lucht-gevoelig, en na de zonsondergang. Zij zijn zwaar ten, en afvallen gemakkelijk, bundelvormig, draagpje, baar, ongevoelig is dat zij over dag geblazen blauw, maar na de middag ten vier, of vijf uren na blauw zijn alist openblijvend, blijvend zo vooruit de gebeurtenis na dit op tot mergens. Zoo draaien zij van de zon beïnvloed worden, vallen zij baar uit, kruipen zij helemaal in slaap, zonder meer open rechtafel, het vloeit zij baar nabuur aan 't zitten kroonluchthuis op de volgende dag. Dit is een van de redenen waarom zij van de naam varieren wonderlijk zijn, omdat zij vet gevaarlijk zijn vindt men aan de linkerkant, daar aan eenmalig niet al meer bloemen van verschillende kleur, blauw, geel, en purpur, maar ook aan een bloem ziet men dat de tenen behalve purpur, de andere geel, of wit, dierglyk ik in Oost-indische niet gezien bebben. HERBARIUM AMBOINENSIS Lijst VIII. cap. Lf. Post flores in eodem calicule bacca excrescit, magnitudine baccarum Juniperi majorum, primo viridis, deinde nigerrima, infero coronata, per longitudinem in quinque dilolia fulvos; quorum intervallica notata sunt podiculis elevatis, & characteribus ad literas internae vero repleta sunt fune, hac bacca: medulla alba, siccus: Semina vero vetus vestusta, parum corrugantur, & oblonga sunt, sit Jaxandipes penicillifolia, quae tum ample extenduntur, unde fit illa facile dectdunt. Radix Raphanum reffert, nunc foliarium, nunc bifida, fibi incumbens, perfecue ut in Mandragora, externe nigra, ac fibrillis fere destituta, sed in longum exicnditur caudam, unde glirem reffert mortuum, intemal alba cfl, secusua, & fragilis, nec tam ingratum teremve habet laporem, quam folia, sed magis aquilacil, nec edulis. Facile tota civile potest, ac divi conservari, ac de novo plantari, lasciata vero externe transversales quosdam exhibet circulos, ut in Mecixniese annuum pro qua a quibusdam etiam agyrtis venditur. Nomen. Kuropari Scriptores ipsi diverpo tribuunt nomina, prout onus fet sunt mirarum de eius forma. Ex his ioc. cit. Indus Occidentalis, sic Peruvianae nomina funt Hascul Indus, licet melius Arabica esset videatur. Hilipanti ipsum vocarunt Maravilla dei Peru, sit Arreboltras, atque hinc Latine Mirabiles Mexicanas, Greek Tauvimtias. Belgice Maravilla, in Germania ab Hortulanis quibusdam audivi vocari Svsejtser-besenz, h.c., Caligar Helveticus a florum forma. Alii autem hanc plantam, sed lineare ratione vocarunt Jasminum Mexicanum, in nostra enim planta nil observatur ad Jasminum adhescens, nili longus florum tubus. Propius autem adhescunt, qui illam vocarunt Solimun odurisenum. In India nota est cit nomine Maiaico ii. ego Vossius Kitrii, h.c. parvae temporis flos, ad dilationem majoris, qui est flos barbarrum libel 6. descriptus. Portugalice vocatur Fultus quattuor, h.c. flos hortus quartus, quum co tempore fesse aperiat, licet melius esse cogeretur, si quinta hortus diceretur, item Fultus merendas, sit Fiscus quinquae, h.c. Umbellarum flos, a purpureo ipsi colore. Javanice, & Haleyice Nasia, seu Notua, & Cambang Norotja, item Cambang Rore, h.c. flos Verus, quod nomen commune est cum illo Aitutia libel 6. declerptus. Locus. In omnibus obvia, cfl hortis, uti fit ad arcarum oras, ubi fesse quam maxime spurgeiac per semina deciduum in solo arenato, ubi possibilitum amat crescere, sique ejus absindendum caules, ita ut radix fbla in terra superlit, ad regerminat hsc planta, majora producens folia quam antea, sed fimut pauciores flores. Usu ejus in re Medica huc trsque ignotus est, unde potissimum ob floris elegantiam in Aortis cultor, qui vespertino tempore debili, sed grato odore, vim in replet loca; forte magis expeteretur, si flos ejus mirum illustrem haberet colorum lustum, quod Mexicana producit planta, licet bina: ejus species purpurea nempe fit alba alternate locata elegantem quoque praesent adspedit, Clusium l. e. aliosque cum co (Latuere, rubram speciem in suifs ex grano rubri flores forte in quodam sipe produce, fieri potuit in Europa in planta Monii, sed in India Orientalis planta hoc concedere nequeo, quum in rus sim, tres supra memoratas species naturales, dic India indigenas est in plana; imo in Manethis intelligi stipites hos unicum cantum prosero colorem, purpureum nempe sum, & album idem. In Ternara fuit in quodam usu apud Hispanos, quum hic ibi habitant, praeferrri vero apud mulieres; ejus enim radix cum Oryzaca surina, sit Sandalus albus pulvis contritus, sit faciei insolutus, pusillus, surdulasque tollit maculas. I piorum matronae nobisistunt, si per diem fesse exponere velint Soli, vel eivir, neciem obliniunt floribus albi Ipccici, ne a boles scitur flavescere. Na de bloemen groeide in de tuin, een paar een beetje, in de grot als de grote Jenever-balken, daar naast dat kart, beneden met een troontje, langs de tafel met vijf ribben afgesteld. De tuinen/daalzetting zyn gelegen met vertrouwen in de gezondheid, en charboniseren, als de laatste levensvreten, binnen zijn ze uitgevonden met een witte doek, en droog merg; De oude van de zaden krimpt in, en wordt langzaan sappig, bangen of rood in de lente, die zit in de wijd geopende fietsen, vallen lieft uit. De exorteer is als een radertje, soms en zomsinus, zomerveld met houten staven verdedigd, en wat over malkander geeft. Regen als de mannequins, van buitenzijk, en klieren zonder verlangen, maar in een lange strel die adigend is, daar dan de doos voorbij gaat, dan roep je Oir, Zappi, en bruinezaam, zo ongeveer, mag zweren fevers van reuma, hooft, of buikpijn, maar nader en achteruit onzichtig, als een kers. Als je kunt ze helaas gebeten uittrekken, en zingen in de tijd van bedwelmde, daar naast pijn, en de verdroogde vondst van buiten werkviers enkelteken, gelijk de Mexicaanse cannabis, maar wordt ook verkocht voor ander. Nou, de Kuropatiet Schrijvers geven bemerkingswaardige romans, na dat ieder verwond is over zijn gedaante. Uit Clavius, loc. cit. bevat tvijf zyn de Indische, en Perujaanse, nemen Hachal Inji, boeven als uitstekend beter Arabisch gelijk. De Spanjaarden hebben het genaamd Maravilloso del Peru, en Arrebol, en daarvan in het Latijn Mirabilis Mexicana, in het Griekenland 1 haumaniis. In 't Nederlandsche Maravice, in 't Hoogduitsch teb, Vim zommee Hoveniers, boeren, mensen, Sweetcr-hoef, dat is Caligas Helveticas, baron zonder redding, Jasminum Mexicanum genaamd, heeft in de geheele plant niets van Jasminen genomen, maar heeft de takken van de bloemen. Nodig genomen, xy, heeft het Solanum odoriferum een van de planten gehad. In India is het beter gekend met de Maleijstische naam Bonga Wastu Kitsjil, dat is kleine tijd-bloem. In Portugal is het nog meer bekend met de naam Folha qu'ad roboras, dat is vier tur en bloem, om dat als het blad dan open gaat, hoewel men het beter aflegt aan de vijf uur 's ochends te plukken, zodat het blad vol is met Folha merenda, en Folha rabicoi, dat is Ternstods-bloem van barok purpere kleur. Javaans, met Haleets Notsia, of Notsja, in Cambang Norotja, als wit Cambang Sore, dat is Avondbloem, een nette gom met Abelia boven. Plaats, het is bekend in alle tuinen, en in de soorten van de tuin, daar het zich zeer vermenigvuldigd, door 't sterk verbreide zaad, in rijnen op een open zandige grond, daar het hevig tot ontplooiing komt, de blokken afgevallen, dat de volle smaak in de aarde blijft, zodat het weer tot wederopkomst komt met grotere bladeren, die dan tot voorraad maar direct tot ontkoming aan de kwaal. 