title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: ongerymd zyn, dat men veertig en meer Jaaren arbeids aan "t meeten der Graaden van den Middagcirkel te' koft leide, en naar "t een en 't ander eind der Wereld reisde, om dergelyke Afmeetingen te doen ; indien die. Meetingen , hoe naauwkeurig en omzigtig yitgevoerd , egter. niet in ftaat waren, om Cc 4 ons 45$ OxrpgeEKKnDiGEN OMTRENT DE ons de gedaante der Aarde cn de jusfle mar van derzciver Graadente leeren kennen. H-—- z21, derha' ven, niet ongevocglyk zyn, à: wy hier die drie zaaken of veronderftcilin- £9, n voor &n, wat nzder onderzo-- ken. Dat een Loodlijn of Paslood overal en op iedere plaatzen van Aardbodem rechtgetrokken en loodrecht staat op de oppervlakte van 't Water, en bijgevolg ook op het Vlak van de Aarde, en welk als in een enkel geval op iedere plaats van de oppervlakte van 't Water, kan met geen den minsten vorm van recens in twijfel getrokken worden. Maar, zal men zeggen, is de oppervlakte van Water wel overal van dezelfde vorm en vorm als de oppervlakte van Aarde, en aan dezelfde in beloop en gevolgens gelijk? In 't algemeen althans ziet men zulks overal plaats hebben. De Zeekusten hebben overal zo weinig verhevenheid en hoogte boven het Zeewater, dat men de Oppervlakte van Aarde gevocolijk als even hoog kan aanmerken met de oppervlakte van Zee, en als eenzelfde oppervlakte, die zich over land en water beide uitstrekt. Maar zou dit daar op de ene of andere plaats niet enige onevenwicht en onregelmatigheid kunnen zijn in die oppervlakte? Zou niet een plaats kunnen zijn, alwaar het Paslood, hoewel daar loodrecht op de oppervlakte staat, de zelfde neiging en strekking niet had met opzicht tot de As van de Aarde, welke het op een andere plaats, even ver van de Evenaar afgelegen, zou hebben? Alle Sterrekundige Waarneemingen leeren ons, dat een dergelijk geval geplaatst kan hebben. Het is wel waar, dat de misvorming, die daar door in 't neemen van de hoogte van 't Aspunt veroorzaakt zou worden, niet gemakkelijk zou te ontdekken zijn; maar dan zouden ook alle de Evenaar-Breedten van de Sterren, in die plaatst waar genomen, verichten moeten van de Evenaar-Breedten, welke diezelfde Sterren hadden op alle andere plaatst; en de Waarneemingen van de Sterrenkonstnar in verachtheid van de Landtrekken, gelijk tenslotte overal wereldgeschiedenis gevolgd, pedagen, zouden in de Stuk van de Evenaar-Breedten met dat. kanderen geen de minfle overeenkomft kun. men hebben. Mazar * is "er wel ver van dazn, dar jets derpelyks gebeuren zou. In t-pendeel ziet :nen, dat naar maate de Star- yck-nde tot grooter. volkomenheid gebrspt wordr, die Evenaarsbreedten der. Starren, o» veríchnde plastzen wasrgenomen , hoc lnger hoe volmaskter en naauwkeuriger met clkanderen overeenfiemmen. De Natuorkundigen, die de Zwaarte al; het Uitwerkzel begrypen van de Aantrek- kingskragt der Declen, war uit de Aard- k!oot beftzat, fiemmen toc, dat genoegzsam £lle Gebergtens , die wy kennen, te klein van Lighaam zyn, dan dat de Aantrekkings- kragt der Stoffe, die ze bevatten, met de Aantrekkinzskragt van het gantíche Lighaam der Aarde zou kunnen vergeleeken worden, en derzelver Werking belemmeren. Men zou egter mogelyk Bergen ontmoceten kun- nen, wier Aantrekkingskragt met 'er daad eenig Uitwerkzel zou kunnen voortbren- gen, GEDAANTE DER ÁARDE. 4II gen, en in ffaat 2yn om deoppervlakte van .*t Water en't Paslood naar hen min of meer te doen overhellen. De Heer Ng wroN beeft de Aantrekkingskragt , welke een Boog van 3 Mylen hoog en ó breed bezitten zou, uitgerekend , en bevonden, dat dezelve,. indien hy overa] pit een Gel/ybflagtige Stoffe en ven dezelfde foort als die , waar uit de Aarde beftaat , was zamengefteld , een hel- ling en afwyking themwaarts van 2 Minuu- ten in *ct Paslood zou veroirzaaken, Het geen de Heer N Ew roN berekend hadt, íchynt door eenige Waarneemingen, van de.Leden der Akademie, naar den Eve- naar gezonden, met 'er daad geftaafd en bes kragtigd te worden. In de Mabuurfchap van een zeer zwaar Gebergte ,, Cbimbora[fo genoemd , bevondt men door verfcheide Procfneemingen , dat de Loodlyn wezendlyk eenige hélling en afwyking hadt naer dem Berg; áchoon dezelve wel juift zoo groot niet was, als zy volgens dergelyke bereke- ningen, als die van NEwToN , gehad moefs hebben, Doch II. Bt» VO&RG- Z Ele Homogéne 412. ON'TDEKKINGEN OMTRENT pE v. 2v. Doch hoewel al cens zulke yffelyk 7waa, zii." . re Stofklompen eenige afwyking in de Lood- lyn kunnen te weeg brengen, en daar door de Werkingen, die men tot het meeten van de graaden des Middagcirkels doet, belerfi- meren , de Chimboraffo's egter zyn 'er zeld- zaam. Ook behoeft men niet bekommerd te zyn, dat ze zig voor "t oog van den Waarneemer bedekt zullen houden, en men kan ze gemakkelyk daar laaten en voorby- gaan, als men de plaatzen uitkieft , daar men zyn Waarneerningen denkt te doen. pe star: Laat ons nu tot het tweede Stuk en de ren heb- byzondere Beweegingen overgaan , welke be^£-*^ de Star mogelyk zou kunnen maaken in den kende — tuffchentyd, die'er middelerwyl, dat men egelde * de Waarneemingen doet van derzelver.Hock Bewee- met de Toppuntslynen, verloopt. ging. Deze Bewegingen kunnen de Werking des Waarnemers geen de minste belemmering en naadelijk toebrengen, dan voorzover ze onbekend zijn. Geen geregelde Beweging, daar maat en rekening op valt, kan oorzaak zijn van eenige misvorming. Van die soort, bij voorbeeld, is de Beweging, die men al overal heeft opgemerkt, waarbij elke vaste Ster zich in de tijd van 72 Jaaren een Graad, rondom een zeker vaste punt aan de Hemel, voorwaarts schijnt te bewegen. Men kent de hoeveelheid en maat dier Beweging: men weet welk verhouding daartoe in de afstand van elke Ster van het Zenit moet ontstaan: en men is altyd in staat om er in je berekening behoorlijk op te geven, indien de tijd, tijdsduur der Waarnemingen verloopt, dan merkelijk genoeg is om er eenig verhouding, dat der moite waardig is, in te veroorzaken. Nog een andere schijnbeweging is er in de vaste Sterren, waarbij elke vanzelf een vooruitgang van klein Loopgraad aan de Hemel schijnt te beschrijven. De Heer BRADLEY is de eerste, die ze ontdekt heeft. Deze Beweging geldt zeer regelmatig, en derzelve en haar soort wordt bij Beschouwing vrij gemakkelijk opgemaakt; doch de Beschouwing valt wat sier en diepzinnig. Die schijn, van beweging ellipsvormig. De Aar. Eindelijk komt het derde en laatste. ONDEKRINGEN OMTRENT DX meer dan 200 uitmaakten; zonder ooit gemerkt te hebben, dat een enkele van dezelfde zich verder dan twee Seconden van de standplaats, daar ze wezen moeite, verwijderde: een Afwijking, zoo gering, dat het al steeds twijfelachtig zal blijven, of men dezelfde aan de beweging der Ster of aan enige gebrek en onvolmaaktheid in de Waarneming zelf moet toewijzen. Indien de Sterren, derhalve, boven de al reeds genoemde nog enige andere beweging hebben, moet dezelfde ongekomen traag zijn; en bewegingen van die traagheid zijn niet in staat om enig merkabel mislaging in het meten van de Hoeken des Middagcirkels te veroorzaken. Zoo veel tijd verloopt er niet tussen de Waarnemingen, die men doet, om den Hoek van de Gezichtstraal der Ster met de Top-puntenlijnen aan het een en het andere eind van den Boog, dien men meten wil, te bepalen, dat men van dergelyke bewegingen in die tijdsduur enige de minste verandering te denken heeft. Fte Stuk, en de Vraag; of de Aarde een regelmatige gedaante heeft, dan of zy een ongeordend en warrigheid gelijkaartig is. Zy; gebult, ingezakt, hier hoog, daar laag, zonder enige soort van eenhoogheid en regelmaat? Vraagt jemand zulks in ernst, en denkt hij die Vraag door de regelmaatigheid van de gedaante, welke hem de schaduw der Aarde in de Maansverduisteringen doet zien, en door het evenwicht van 't Water, dat overal de Aarde rondom bespooft of bedekt, niet genoegzaam beantwoord; men zal hem waarlijk moeten toe staan, dat, in die de Aarde zoo onregelmatig is van Gedaante, alle de Afmetingen, die er tot nog toe van gedaan, alle arbeid en kouwen, die er aan verplicht zijn, ons haar ware Gedaante niet zullen leeren kennen. Doch dan moet men op tegelijk toe staan, dat het met de gehele Aardrijksbeschrijving en Zeevaart te eenmaal is omgekomen, en dat men in die Wetenschappen naar geen Regels meer te zoeken, geen Wetten meer te flauwen en niet te vatten en niet te vatten en niet te begrijpen, want de Aarde is niet ongelijkvormig en ongeschikt van Gedaante. Geografie. 8. ONTROKINGEN AURHKT DG ### Voetje van de februari ven heer. Meer onderhouden Wet men dat de Struwmann z'n Schip brengt daar hij 'eer meer genegen wil, en als hij 't ook verwacht veel per Combust en zij zo veel rhinoceros geveld 't thisetenkamp, naar tate dat hij de Repel of Wetten van zijn Koninkrijk nu meer zorgvuldiger toepast. Last weech, zonder ons verder met dergelijke repen werpingen op de houdbaarheid, hij, te weten wat Ge vrijde dat Meetings en 't vervangen van derzelfde recht en gegrondreid, tot de daadlijke Meeting van de Grasden des Middageirkels verpand. Hier val hier peet. Breedvoerig onderzoek van! vroege en finale Proeven, ter bepalende van de grootte der. Afstand, in vorige eeuwen genomen: De Namen zijn verkrijgbaar. Akts'TOTELES, en ERATOS'HE-NEs, ten FipaecHUs, en Posidonius, en die andere grote Numenten, welke deze Meetings ontdoen, vormen alleen Sina, om ons te deth um, van hoe veel be. OEFENPANTZ DER AARDE. belang en smeulendheid men. dezelve te allen cyde geoordeeld heeft. Doch de Mannen, die ze ons inschreinen, ver chillen te voelen van nWalksanderen, dan dat men er behoort te staan op zou kunnen tanken. Dat Verchillen, t is waar, moet wel ten grootste deel toegegeven worden aan de onzekerheid, waarin wij ons thans bevinden, onzeker over de waarheid van de Lengte van Mylen en Stadien, daar die Schrijvers zich van bedienen, te bepalen; maar dezezelfde onzekerheid is een reden te meer, die ons afwijkt van de nutteloosheid, in wederwil van de kundigheid en bekommertheid van die groote Mannen, in weerwil van de gevangen genoodzaamheid van het Stuk zelf, waren hun Onderneemingen dikwijks zoo omgekeken. De Nederduitsche Lezers zien over deze Meetingen der Ouden, de Wegen, die ze toen ten dienst einden invoegen, en de Uitspraken hunner Berkuntingen; den Werelddeel en de Befortvning des Aardkloots van 9 tot 45. Gelijk over de Meetingen en Uitrekeningen van de protesten der Graden door de Jabijepen. Maar, dat om het midden van de voorafgaande eeuw, SNELLius en Riccioli op de lengte, die ze aan de Graad gaven, nog 7550 Tuissen, dat is, meer dan op den ganzen omtrek der Aarde, van elkaar verwijderd waren. Dit was SNELLius, onze beroemde Landsgenoot, die de eer had gewonnen, die de rechte weg tot het meeten der Graaden van de Middagcirkel insloeg. Hij ging te werk genoegzaam volgens diezelfde handelwijze, welke we beschreven hebben, en die thans als de vaste en nauwkeurigste in 't algemeen gevolgd wordt. Het Verichil van de As punt hoogte te Breda en te Leiden gaf hem de grootte van den Boog, die tussen die twee Steden bedroegen werd, Door behulp der Torens van verschillende Steden, Breda, Dordrecht, Gouda, Haag, Rotterdam &c., vormde hij Zig een reeks van Dreihoeken, die zich van het eenende uiterste van die Boog tot aan 't andere uitstrektten. Een vlak Veld, van ruim 326 Roeden, tussen Leiden en Zoeterwoude gelegen, was zijn Groothuis. Deze Maat verbeterde hij naderhand in den Winter van het Jaar 1622, toen de Landen rondom Leiden, onder water liggen, door den Vorfst tot een effen en gelijke Vlakte gemaakt waren. Door deze nauwkeuriger Meeting vond hij een eenigszinds verhoogend Aantal, van de Torens van Leiden en Zoeterwoude, welke hij tot de grote Grondlijn van zijn reeks Dreihoeken gebruikt had. Doch de langzame en verdrietige arbeid, die er aan vaf was, schijnt hem afgeschrikt te hebben, om dezelfde volgens zijn verbeterde Maat op nieuw te berekenen. Hij had voorheen met zijn eerste Meeting den Graad des Middagcirkels in Holland bepaald op 28500 Rynlandse Roeden, of 55021. Franfibe Toifes, De gebrekkelykheid der Werktoigen, dar hy zig vanbediende, als welke op dien tyd pog op verre na tot dien trap van volmaakt- : heid (*) Zie hier over breeder den Heer LULOFS N. ea W, Befchouwing des Aardkloots, g. 49. $0«. - Dd; !. Bv- VORG- ZtL. Bafe Door den Heer MUS- SCHEN- BDROEK , veibeterd, It. B vY- vORG- £5&L 422. ONTDEKEINGEN OMTRIMT Dg heid en verbaazende naauwkeurgheid, daag "76 "zedert toe gebragt zyn, nict geleomen waren, hadt SN ELLIUSs verícheide mise flagen doen begasn. Met een gemeen Kua- drent , van 21 voeten firaa]s, zonder Verse» kyker, de grootte der Flocken neemende, mat hy zommigen van dezelve kwalyk. Zy» ne Uitrekeningen , deor *t eindeloos Ver- menigvuldigen en Deelen, dewyl dc Eage- sitbmes toen nog niet in gebruik waren, on- gemeen lafsig geworden, hadden ook wom: tyds haare feilen. Deezc fellen en misílas gen, van welke SurLLIUS zclÉ Bog mopami. gen naderhand verbeterde , zyn zedert doos den Heer P. vau MysscHERBROBK weg: genomen, en de gantíche Meeting wat naauwkeuriger onderzogt en nagegaan. Vol- gens de tweede en netter bepaalde Mass der Gaondlyn , en na de noodige Verbete- zingen der Flocken, bevondt die Heer, dac de Graad. des Middagcirkels 39514. Roedgn, 2 Voet, en 3 Duim Rynlands of 570604127 Franfibe Toifes bedraagen zou. Doch dewyl *er over de juifte Aspuntshoogie der tweo | Ste» OQEBRAANTE RERR ÁARDEC 43) . Seden, «mas en Tarzex qp Zaun; egi ge cwyficlingen valln., die nog niet beflift ícbyngn, hecít decae Meeting ven QNELe II. nY- voXq- ZEL LiVs dien trep van nasuwkeusigheid mist,. Die "oor thens in verdicht zou worden, De Exgaeste Wiskopsebaar NoRWwOQR had in de Jaaren 1635 en 1636, bij de uitgezochte Zesmestaat, dergelijke hoogte en lengte van, met een Kijker (det van meetden 4 voeten afgelezen, Uit het Verborgen die Hoogte in de een en de andere Stad, zag hij de Graaden van den Doorgang, welke tuiten die twee Steden begrepen werd, Vlinder met dengelven peau verkrijgbaar, meer een Landmeetings Ketting, op alle krom ten der Wegen, en op rijzen en dalen, en dagelijks van den Grood , zorgvuldig afgemeten, 52 bepaalde den Graad des Middagmaals, op die Breedte, op 75300 Rijst. In Italië wendde Vader Riccioli tot de zelide, Quantum ingenio veel meer dan eens, leg tenslotte tijden dien einde verijverde wegen in. Door de Waarneming der Gouverneur van verschillende vaste Steden, als zy door den Top-punt van de Maat van Noord, zelfstondig en secuur. Maar van Riccioli, in Italië, en van Voge, in Frankrijk, ontdekten om te trekken, en de puntscirkel gingen van twee plaatsen, waarvan de onderlinge afstand gemeten en bekend was, het Zuiden verrijkt van die twee plaatsen ontdekt hebbende, bevondt hij, onder ander, dat de lengte van een Graad des Middagmaals, in die Gewesten, gelijk was aan 63159 Boolemsche Schreden : het welk op 61478 Franse Toisen uitkomt. Door een ander soort van Werkingswijze, en het waarnemen van het rijzen en dalen van den Gezichtseinder; met betrekking tot zekere bekende en gemeten Hoogten, Bergen of Torens, moet een dergelijke Graad 64362 Boolemsche Schreden of 62650 Toisen bedragen. Deze en andere manieren van rekenen te weinig met elkaar overeen, en verchilden te veel van die van zyne Voorlopers, dan dat men op al die Afmeetings eenigen zekeren staat maken kon. De waarde van de Graaden bleef twijfelachtig, en men bepaalde ze, als van ouds, bij giften. Om deze onzekerheden weg te nemen, en De Belonnende Schrede heeft naamelijk tot de Franse Toekomst als $43 tot £64. GEDAANTE DER AARDE. 425 en ter bevordering van het nut der Aardrijkskunde en Zeetaart een nauwkeuriger en gegronderde Kennis op te maken van de grootte des Aardkloots, werd, op order van Lodewijk de XIV, de Heer Picard in Jaar 1669 tot het doen der Afmeetings verkooren. Door den Hoek der Top-punten van Malvoisine, ten Zuiden van Parijs gelegen, en van diens, den Boog van 10 Graad, 22 Minuten en 55 Sekonden, welken die twee plaatsen tussen zich bevolken, ontdekt hebbende, met hij denzelfden door middel van een reeks Direchteken, ter wederzijden uit de gevoeglijke en zichtbare plaatsen gevormd, De Grondlyn, daar hij met de Roede de daadelijke Maat van nam, was zekere Vlakte, tussen Villejuif en Twyffis, aan het zuidelijk gedeelte van zyn Boog, ter lengte van 5663 Toises, en bewaarde vervolgens zyne Drie-hoeken door 't meeten eener dergelyke Grondlyn bij Montdidier, niet ver van Parijs, aan het Noordelijke van den Boog. Voorgesteld de uitkomst zyn berekeningen Dit moet ONTDEKINGEN OMTRENT DE mocht een grad. des Middagcircels, op die plaats, $7060 TW/is bedragge. Door de Meeting van een zoo kundig en oplettend Wearnemer ischeen nu de zaak genoegzaam afgedaan, en de ware lengte der Girgaden, en daar door de gehele omtrek en grootte des Aardkloots bepaald, . De Heer. RicHER , niet lang daar na uit Cae te rug gegaan , bracht , deort zyn ontdekking van de vertraagdheid des Slingers , de Natuurkundigen op nieuws in twijfel. Was de Aarde, gelijk uit deze Profefneeming bleek, niet volmaakt klootrondd, maar verhevend onder den Equator en bij de Aspunten platter, daar moest voorbij komen in de lengte der Graaden, datzelfde op de ene plaats vallen, de andere korter en zo. Zoo lang men derhalve de eigentijke gedaante der Aarde nog niet wist, kon men uit één enkelen Graad over alle andere en de grootte des genoemden Aardbollen geen besluit maken; en de Mast van den Heer Réerd was slechts goed voor die Grond, die hij gemeeten had, Uit 200 klein GEDAANDE DER AARDE. 427 klein een stuk van de Middaglyn was het beloop van derzelver kromme niet te zien. Men mocht ver Boogen toe hebben van grootes uitzicht, en verhielden Graaden van den Middagcirkel meeten, om uit vergelijking van elks bijzondere lengte, en derzelfde verhouding, den aard dier kromme Lijn, de grootte van elken Graad op elke plaats, exclusief de ware vorm van 't geheele Lichtgewand der Aarde, te ontdoen, Op aanvragen van den beroemden Colbert; begrijpsel en voorstander van alle Koninklijke Wetenschappen, en op dien wijde Besluitshier van Akademie, gaf Lodewijk XIV, dat de gehele Middagcirkel van Frankrijk, die, over de Straatweg van Parijs loopende, horizontale Bijk van. deszelfde Noordergrenzen tot het Zuiden doorloopt, te bepalen en of I. 28 VVOORSP-BZL. Maar vaag, dit werk ons beval, verdeelden die Middaglyn in twee Boogen, den een Noordwärts van Parijs tot Duinkerken, den ander Zuidwärts, van Parijs tot op de boogte van Collioure 22p. de Middellandse Zee. Door middel van de Top-puntenlynen dienen plaatsten van een Stearin den Draak voor den eersten, van den Bok voor den tweede Boog, maten zy derzelver Graaden, die van Parijs tot Duinkerken 2, Gr. 12 Min. 15 Sek, 30 Tert., tot Collioure 6 Gr. 18 Min. 56 Sek. 20 T'ertien, en dus met elkaar een Boog van 8 Gr. 31 Min. 11 Sek. bedroegen. Zy vormden zich, door behulp van Torens, hoogten of opgerichte Bakens, een reeks van Driehoeken, van welke er, behalve verscheidene andere van minder rang tot behulp van staan de eerst, 29 van Parijs ten Noorden, 48 ten Zuiden liepen. De wijl de Figuur, die er uit ontstond, zowel over hoge Landen of Gebergten ging, en de oppervlakte der Aarde, op zulke plaatsen, als verhevener dan het Waterpas, en verder van het Middelpunt verwyderd, een ruimer en langer Boog maakte, brachten zij, door 't meeten dier hoogten en 't waarneemen van den Hoek van derzelver verheffing, alles tot één en de zelfde oppervlakte, en bepaalden de lengte van de Figuur, gelijk zij had gehad, wanneer zij geheel op het Waterpas der Zee gemaakt geweest waren. Tot hun Grondlijnen gebruikten zij die twee, welke Pernau voorheen gemeeten had, bij Parijs en Duinkerken, en maten, tot het bewaren der Driehoeken. Ken aan het Noorderdeel van de Middaglijn, langs het Zeestrand bij Duiskerkem en Lyn van 5564. Toifes, gelijk aan het Zuider eind bij Perpignas een dergelijke Lijn langs Strand van 7246 Toifes. Na dat zij de nu bekende lengte der Figer tot de Middaglijn hadden overgebracht, vonden zij inderzelfde Noorderdeel van Parijs en Duisburg voor een Graad van den Middagcirkel 6960, en 57097 Toifes voor een Graad van het Zuiderdeel van Parijs en Colomne. Het Voordeel, welke deze Meeting van Cassini had boven die van Picard D, bestond inzonderheid daar in, dat zij gelegenheid gaf om twee Boogen van denzelfden Middaglijn; den eenen ten Noorden, den andere ten Zuiden, net elkander evenwijdig. Indisch et, gelijk de Eerste Noordelijke Totem en Fijvoorss beweerden, een verklaring. (chil €t ontgdlyiiseid pleats tad. tuffchen de Graaden, moet. 'er die ohpelykheid door Ontdekt worden, en deazelve zip zio vtdl te Zig:banrder openbaaren, meer fnaBte dat "er ineer van die Graaden gemetttn waren, en &aar'door hun onderhing verfhil te a3nmer- kelyker witrde. - Dat verfchil en ongelykheid der Grzaden werdt ook ontdekt. Dog de Rektning viel geheel anders uit dan men verwagtte. In plazts van een Aarde, verhevener onder den E verizar en 'by de Aspunten platrer datis van een Knolronde pedaattte, gaf zy een Eironde vorrn, platter onder den Evenaar en verlangd aan de Aspunten. De Graad van den Mid- dagcirkel ten Noorden werdt niet alleen kleinder bevonden dan die, welke Ziuidwaarts liep; maar zelfs ook kleinder dan hern Pr- CARD bepaald hadde; waar uit volgenmoeft , dat de As der Aarde langer was dan haarc Middellyn onder den Evenaar, . * De OEDAANTÉE DER Aambx, sb De Heer CastiNt in *c jaar 171$ een ver hual in t Higt £eevende ven zyn Behandelinp en Meetingen , befloot 'er wit, niet alleen dat de Aarde Eirond en aen de Asputiten verlengd was, tnaat bepaalde ook zelis de fnaat en hoeveelIheid dier verlanging , en eile de Adfmeetingen , welke een Lightam vandiet aart en vorm eigen waren. De Aatdkloot was volgens zyn befekening van gedaante als een laspywerpiz Bolrond , onder den Evensat placer, en verlangd naar de Aspunten ;welks Middellyn onder den Evenaar 6510796, eh wiens As 6579568 Toe bedtoeg. Deere Mectinpen, op verfcheiden tyden en plaatzen, met verfchillende werktuigen , en langs vet- Áthillende wegen herheald, hadden altyd de welfde uitkotnf. Flan tua&tnoemingen, me- dert in de jagren 1753 , 1754. en 1756 ge- daan, beveftigden het voorig belluit, dat de Orden van den Evenaar naar de Aspunten toe afnamen en kleinder wierden, ende Aat- «de derhalven Langwerpig Bolrond en vet- langd was aan de Áspunten. I. BY« vO&G- ZEdd De Aarde langwer- pig of Eironde Dimenfem Ellipfetde Tidi de (Maat wel genorheh was , was dis Aatt det N be- Graaden; 1L Bv- vOSG- SEL xiode 432 ONTDEKKINGEN OMTRENT DE befluit gegrond. De Afneemende Graadem des Middagcirkels, dat is, Graaden, die van den Evenaar af naar de Aspunten toe sllenskens kleinder worden, zyn een teken dat de Aarde Langwerpig of Eirond vange- daante is, platter onder den Évenaar en ver- hevener of verlangd aan de Aspunten: was- fende Graaden in tegendecl, die van den Eve- naar af naar de Áspunten toeallenskens groo- ter worden, zyn cen teken van een Knolron- de Aarde, ronder by den Évenaar, en san haar Aspunten plattig. Laat ons dit kor- telyk een weinig ophelderen. Indien de Aarde volmaakt Klootrond , en bygevolg alle haare Middagcirkels vol komen ronde Cirkels waren, begrypt men ligtelyk, dat de Graaden van den Middag- cirkel alle even groot en malkanderen ten vollen gelyk zouden zyn; want de 360 dce- len of Graaden daar een Cirkel uit beftaat zyn altemaal Boogen van de zelíde. grootte. Allede Toppuntslynen van den Middagcirkel, loodregt op deszelfs omtrek , dat is de op- pervlakte der Aarde, vallende, zouden dan Z72- GEDAANTE DER ÁARDE) ' 437 *zamenloopen in é£n enkel punt, het welk. het Middelpurit zyn zou van dien Middag- Cirkel; en téffens het Middelpurit des Aarüs kloots. Maar indien de Aarde een Klootvorm, en derzelver Middagcirkel een kromme Lyne is van een anderen aart en Langrond van gebied- daante, heeft zulks geen plaats. Verbeelden we ons die Toppuntslynen , loodregt op de oppervlakte van dat Langrond getrokken, verlangd tot binnen in het Langrond zelf, en dat daar ieder van diezelfde met haar nas- fte Toppuntslyn een hoek maakt van éénen Graad ; die Toppuntslynen zullen niet ineen enkel punt alle malkanderen ontmoeten, en de Boogen die ze twee aan twee tuffchen elkaar afínyden en bevatten , zullen niet meer even groot en: van ééne lengte zyn. Op die plaats, daar de Middagcirkel het kromst loopt en sterke geboogen is, gelijk aan de uiteinden van de grootste As van 't Langrond, zal het punt des Samenloopt, daar die twee naast- elkaar liggen. Door de Langgronde, fte Toppunten syn elkander ontmoeten, na: Drie aan de oppervlakte zyn en zoo diep niet. DESR. Ec in Onvergelding Geldrancé DS 11.'8 id de -Aborderichten: (bootsduk van daar) Middagblik dat drie: we: de oppuntenlijn uitkomt zich typen, zadelanderzijn; daar op die plaats, waar de Middagcirkel minder- kronische n. plakken. Als gelijk een de Middag van de kleinitie. Aziatisch van 't Lang youdl... Afstand -Teen "Middagcirkel su-der Aarde kan menda fenyeven gewiek alle.andete:kroonie Tryen geven.— vah -Welke-vorm-zy obk wezer mogen, aan- fg den, Middagmaalengeveld uit Een-asnelkander wifende &koppelde.reke van &letrie Cirkelboogjes, EM yder:van éda-Grader, wie Middelpunten in Aardbol, €€ spoorjesyn, daar jdér pir Toppuntenhoven famenleopt, en-wier-halve -Middagmaal &ie gedetecteerd van dezel fde Toppunten-Wanneer; welke.wan die spoorlijn aan de oppervlakte der: Aarde doopest; '"Nu zal men ligcbyk mien, dat: op, die plaatsen, daar-dé hale Middagmaal gap dit Cirkelboogjeshe? Kleine dis Boogjes, vat ik welke-y- dér-dón. Graad. van den:Middagcirkel viraakt, bet: kleinste zullen; vallen, en dat in tegenstelling daar de halve Middagmaal K: Cen . " . der COÉENAM TE BRIT GAAAR DE, De, 4$ der Boogjes groter v9, ook de Boogjeszelen 11:37 vé, of de Graaden van den Middagcirkel, ZÀk. x grooter zyn Zullen; -Hieruit begrijpt men van zelve, dat de twee uiteinden van de giot- fc^ AS vasa Langgrond; was de Middelpunt de Boogjes van Zameloop-stippen was yder paar? Toppuntenlijn het staan op de oppervlakte: der Aarde blijft de plaatsen Thoeten zyn, daar de halve Middagmaal van die Boogjes het kortst, en bijgevolg de Grootste, id, als bij halve Middagmaal evenredig zijn; Het komt voor; dat in tegenstelling van de halve Middagmaal van de Boogjes het grootste, en bijgevolg de Grootste, id, als bij halve Middagmaal evenredig zijn; Eesdect-ug 't'middén wie Langthof; even Ver '2P'ven belts Gifden waren Inoet, daar de halve Middagmaal van die Boogjes; als die: perceel de Aarde gelende, langst en bij ge- Nol& ue Gisadei das! Middagcirkel groot tyr? jud NDNeuv xd o5 c0 7 63i : pdki de/Gisadeh derhalve van de Middagcirkels def Aarde-das den Evennaaf naaf te Aspèniel e'iterien én gilenskensllénder worden; ; Zo Hioet min de tiec neided Vari [de Boog "As van: Langgrond bij de Aipünte voor èn de Aarde heeft eest Eea langs - Li II: BYs: vxOEG- EÀL. Zoals Nadere Meeting 46 ONTDEKKINGEN OMTRENT DE AARDGEBAL Langwerpige of Lijnvormige gebieden, platter dan de evenaar. Mijn indien de breedte graden, van de middagcirkel, van de evenaar naar de aspunten toe, aanwασλε. Een algemene grootte worden, zo heeft men groote as onder de evenaar terwijl de kleine van aspunten tot aspunten, zodat de asde heeft een knolronde vorm; onder de evenaar verheven, en platter bij de aspunten. Dit Denkbeeld is een langwerpige donder en verlangde asbol, dat uit de maan volgde van de as in, kon vreemd voorkomen; datzelfde meetsteken, taaf, royalist, of meer wel alles wat er bij vereist wordt opgemerkt, zodanig, dat de gehele zaken van alle kanten ingezien kunnen worden, bad, te regeren en duidelijk, e en zulk een geval tegen de onzekerheden aan van recht en wetten der wetten en te volgen, de koninklijke academie oordeelde dat dit een gewichtige, dat op haar verzoek aan de hoofdconstructie van de XV bevel gaf dat zich twee benden van wiskundigen, de een naar de evenaar, de andere naar den aspuntkring zouden bezenden om, door 't meten van zoveel ver van elkander gelegene boog des middagcirkels, een beflitssender proef te nemen; en de grootte der graden, de verhouding, en daar door, waar 't mogelijk, de ware gestalte des aardkloots te bepalen. Terwijl de Heeren GORDON, BOUVIER en DE LA CONDAMINE zich in Peru bevonden, vertrokken zij in het jaar 1736, de Heeren MAUPERRAULT, TUIS, CLAIRAUT, CAMUS, LE MONNIER, en OUTHIER, bij wie dit werk, uitgevoerd door CER, Hoogleeraar der Sterrenkunde te Utrecht, zich voegde, naar Laplace, om daar zo dicht onder het Noordelijk Aspect, als mogelijk was, de maat van een Graad des Middagcirkels te nemen. Van onder andere, een Stad, gelegen boven in de Bogota-vallei van de Roto, op de Breedte van 65 Grad. Min. 50 Sek. gelegen, namen zij hun maat. Deze Heeren, door de Zefendele Zuiderniss, vijandig gewapend, vervolgden hun weg tot voorbij het Noordelijk Aspectpunt, voort, en vormden zich terzijde een reeks van dezelfde, door middel van Bergen en de daar op opgerichte Bakens van gekapte Denenbomen, tot aan Kiftis, een gebergte op 66 Grad. 48 Min. 30 Sek. Breedte. De Grondmaat, daar zij, in twee Gezelligappen verdeeld, afzonderlijk met Meetstokken van 30 Voet de Maat. van hamen, was de Rivier van Torrea, op welke, tot glad ijspakken bevrozen, zij een Lijn maten van 7406 Toises 5 Voeten er 2 Duimen. Met een Geodesische Cirkel, zijder van 51 Grad. Boog en 10 Voeten straals, met Verrekijkers en Kleinmeters voorzien, door de beroemde konstenaar Graham te Londen vervaardigd, namen zij de grootte van den Boog des Middagcirkels te meten. circels, toefechter Tromp en Krijgsmachine beginnen. Uit twee verschillende Waarneemingen van twee verschillende Sterren in de Draak, het Ingewikkeldste van beiden, verschil van ongeveer 31 Sekonden neemend, bepaalden zij denzelfden eindpunten op 7 Minuten afstand van de Seine. Na hun Figuur te volgen, het Warenpas gebracht, derzelfde stand met 11. 9 x 4. Den loop des Middagmaal cirkels vergeleken te del diebben, bepaalden zij den Groot-van den Middagmaal cirkel, daar hij den Noordelijke As punt aanduidt, donderdag 7 mei 1735. Te. Dië Heeren in dat jaar 1735, de Britse Maart verkozen, stuggen in regering vervangen. Verhelden beter Werkteken voorzien te zijn, dan tegen die tijd van de Elect Pacar die bijgedragen, gezondheid van de cirkel verlaat, ze da da gedeelte van een Boog tussen Parijs af toe eert toe uiteinde strekt, en heren zieden bet met den beruggen cirkel van de Grabe. Daarvandaan een eene Barmaanse Perijse; en van de andere aan den Draak bevestigd zij, met verschillende Waarneemingen, dat die Boog, des Middagmaal cirkels, tussen Parijs en Amiens beginnen, is. Gri. Y Mit. en Sek, bedoeld. Dit gaf een groter lengte voor die Boog dan Piek 5 had. De eene Graad des Middagmaal cirkels, ten Noorden van Parijs, was. Dit gaf een groter lengte voor die Boog dan Piek 5 had. De eene Graad des Middagmaal cirkels, ten Noorden van Parijs, was. Uit vergelijking van deze Meetingen bleek dat de Graad naar de Apsunten der Aarde toe aanwijven en grooter werden. De Graad des Middagcirkels onder den Apsunt-kring begreep niet alleen merkwaardig meer Toisen dan die van Parijs of van Cassini in Frankrijk, maar was ook bijna 1000 Toises langer, dan hij volgens de rekening van Cassini en de Lijst, die deze Heer van de Graaden op allerhande Breedten uitgaf, zou moeten geweest zijn. Dit maakte de Aarde van een Knolrond aardvorm gedaante, wier As 4, korter was dan haar Middellyn. Die As des Aardkloots rekende de Heer Maupertuis uit op 16 op 6525600, de Middellyn onder den Evenaar naar op 6562480 Toises. Eerlang ontdekte men ook de Minafagen, welke de gebrekkelijkheid der Werkuigen den Heer Cassini had doen begaan, hem de Aarde een regtrydige gedaante toe te schrijven. De Heer Cassini, postuum bekend, namelijk; nu van meerwaardige Werktuigen voorzien en op verscheidene zaaken, die voorheen nog niet opgemerkt waren, behoorlijk erg gevende, ging in 'jaar 1740, met sommigen van zijn Kunstgenoten, alle de Aantekeningen, voorheen in Frankrijk gedaan, nauwkeurig na. Beelden verscheidene misvallen in de Grondlijnen en Hoeken van Parijs en bijgevolg in zijn Dreiboek Rekening en die van Cassini, waarop de Heer Maupertuis zijn verlaten had; vond hij een merkwaardige verandering in de grootte der Boogsegmenten. Dienstbaar aan Parijs en de Sint-Cloudkerk, welke voorheen op 2 Grad 12 Min, 14 Sek, 30 Tert. was gescand, bepaalde hij volgens het Middelgetal van vele weinige van een veranderende Waarneemingen, op 2 Grad 11 Min. 50 Sek. 17 Tert. De Boogsegmenten Parijs en Saint-Cloud, die voorheen 6 Grad, 18 Min. 56 Sek. 20 Tert. bedroegen, werd nu 6 Grad, 8 Min. 9 Sek. 37 Tert. groot bevonden. Dit gaf een geweldige verandering in de Maat der Graaden van den Middagcirkel. VOEG: Zh. Ex. Bv. vORG- L. Maart van Condamine. ORTEKKINGEN OMTRENT. De Aarde. Toen, van 48 Gradens 57071; op de Breedte van 451,7040 en van 431 Graaden 70481 Af. Niet tegengesteld dit laatste getal; door 't een of ander onverifieerdelijk gebrek in de Waarneming tafchen, Eesten en Perceptien, ongeordeld zy, ziet men echter duidelijk uit de voorgaande getallen, en uit de zelfvergelijking zelfs ook met dit laatste, dat de Graaden des Middagcirkels; van den Evenaar af naar de Apsunten: toe gerekend, allen kens aangroeien in länge, en dat de Aardbol derhalve, volgens deze verbeterde Maat van Cassini zoo wel als volgens die van Maupertuis, een geplatte of Krolronde vorm krijgt. Onderzoekers waren reeds in het jaar 1735 de Heren Gossin, Bouguer, Delacroix, Dejuissieu en Coupelet, beneden eenige andere, naar Peru vertrokken; om hier bij de Evenaar een Graad des Middagcirkels te meten, Dow Jones, Boursier en Dou Antoine D'Ulloa, Spanjaards. Einds; voegden aan order des Konings van Spanje. Midden in Gebergte der Andes, tuffchen twee Ketens van Hemel: hooge. Bergen, die bijna Evenwijdig, het grootste gedeelte van Zuid Amerika Zuid en Noordwaarts doorloopen, legt, meer dan 1450 Toises hoog boven 't Vlak der Zee, de vermaaklijke Vallei van Quito, grafplaats van den ongelukkigen Pizarra, laatsten onafhankelijk ken Vorst van Peru, uit het gebakken der Inca's. Deze Vlakte, tuffchen de z en 6 mijlen breed, verkooren zy tot het Veld hunner meetingen. Met ongelooflijke arbeid richtten zy ter weerszijden op de Gebergten hunne Bakens op, daar ze zier tot het vormen van hun reeks van 32 Hoofdrichtlijnen, benevens verschillen van minderen rang tot derzelver bevestiging, van de bedienden. Dezelve namen een weinig ten Noorden van den Evenaar hun aanvang, en bevolgen, Zuidwaarts aan, een lengte van 80. Kleine Frazino Mylen of ruim 60 uren. 'T'wege Grond. Ontdekkingen omtrent de Grondlijnen, welke ze in twee Benden verdeeld, yder afzonderlijk met Meetstokken gemeten, hadden ze uitgezocht, de eene niet ver van Zuid in de Vlakte van Tarija aan 't Noorden hunner Driehoeken, de andere aan derzelver Zuidzijde gedeciteerd in de Vlakte van Tarqui, 5 Mylen ten Zuiden van Cuenca. De eerste werd 6273 de tweede 5259 Toises groot bevonden. Na menigvuldige en telkens met de uiterste zorgvuldigheid herhaalde Waarneemingen bepaalden ze, door middel inzonderlijk van zekere Star in Oorsprong, de grootte van den Boog des Middag-cirkels tuffichend Tarqui en Cotocbisqui, hun Waarneemingsplaatsen aan de uiteinden van hun reeks begrepen, op 3 Gr. 7 Min. 1 Sec. Volgens de berekeningen van den Heer DE. LA CONDAMINE; het juiste middelgetal tussen die van den Heer GootN, welke 5 Twes minder, en die van den Heer BovGUER, welke 3 Teifes meer bedroegen had. Een Graad des Middagcirkels onder den Evenaar langs de oppervlakte der Aarde op 't Waterpas der Zee, de lengte van 56750 Sifes. Deze Maat van een Graad des Middagcirkels onder den Evenaar, 300 Toifes kleiner dan die van Freshrik, en bij de 700 kleiner dan een Graad onder den Aspuntkring, wees zigtbaar zodanig, hoe de Graaden des Middagcirkels, van den Evenaar af naar de Aspuntens toe allenkel aanwijzen en grooter werden, en staarden daar door onverwachte de geplaatste en Knolronde vorm der Aarde. De juiste Maat echter en hoeveelheid dier Platting komt den Heer en de Condamine Bog niet aan bewijs voor. De Evenredelijkheid tussen de As der Aarde en derzelve Middelpunt telde de Heer Maupertuis, zoals we voorheen gezien hebben, als 177. tot 178; maar behalvens den noodigen aftrek van nabij een Secunde voor de Straalknoop, geeft voor den Graad onder den Aspuntkring in plaats van 57438 Toifes 57422 geeft: steun die Evenredigheid berekening op de gebrekkelijke Hoek- en Grondlijnmeetings van Pylard; die de Heer Maupertuis aan 57183 Toifes deed tellen voor een Graad, VOTG' daar, gelijk naderhand bleek, 530741 Toifes in werkelijkheid was. Het dec, welk de As der Aarde korter is dan der zevende Middelijn, bedraagt volgens de uitkomsten van vergelijkingen, van 151.4. NewToon zegt het gelijk bezegd door enkel redenerend op 42.1 bepaald, dat de schoon dan de Kronde van de Aarde, de regel de, rond onder den Evenaar, et by de As, minder punten platter is en onwrikbaar door dadelijkheid van Graaden kan worden bewezen, Been twee fil meer en Mid-Yd; de joie, hoedelijkheid echter van die Middelijn, de nette Maat Vah, agter de eriger volgens aanwaffen de Graad, en de was: de lengte varieert per iedere Hoofd: des Middelgeirkels is per iedere gegeven Breedte, blijft tot nu toe ongebruikt. Hoorwel de Aarde zekerlijk gecreëerd een gelijkvormig lichaam, rond een enige eenvoudigheid en vervormde vorm, Niet van Gedaante, scheint echter geen geheel regelmatig niets ongelijkvormige. GEDAANTE DER AARDE. De kringels elkander vormen gelijk en zijn ééne zelfde Figuur. Zij nog ook, dat de jager kromt volgens een vaak en een parige Regel toe en afneemt. Hoe waarachtig ook de gelijke vormigheid zij, de Middagcirkels, dezelver redenen komen en ter den Heer DE LA CONDAMINE zo overtuigend niet voor dat men er niet nog eenige twijfel zou mogen hebben. Laat ons tenminsten, zegt hij, eer we de volkomen gelijkheid van de Gedaante der Aarde vaarden, wachten, dat de volkomen gelijkheid der lengtes van den Secunden-Slinger in alle plaatsen, die dezelfde Breedte gelegen, door volledige Meetproeven, die tot nog toe niet gedaan zijn, gevestigd zal zijn. Laat ons wachten, dat het regelmatig aanwijken der Graaden in Maktingen, als gewenzen worden, die op elkaar gelegen Boogen, die alle op zelfden Middagcirkel, gedaan zijn, eer we het Besluit uitbreken, dat de Middagcirkels in hun beloop en kromte hebben. De Boogen, in Londen, Engeland, en Parijs gemeten, zijn wel ver van Boogen te zijn, aan een zelfden Middagcirkel, en geen twee Proeven weet men, welke op plaatsen, die in lengte Oost of Westwaarts verbeiden, doch op dezelfde Breedte lagen, genomen zijn. Laat ons dan te vreden zijn, dat we nu weten, dat de omtrek der Aarde minder rond is bij de Aspunten; dan onder den Evenaar; en waarom en Redenering en delyke Meeting samenklappen om ons te doen gelooven; maar laat ons aan den tijd en herhaalde Waarneemingen overlaten, de Regelmatigheid van die kromte, en dezelver ware Maat te bepalen. 