title: Annales Academici
creator: Academia Groningana
text: Beschrijft een natuurlijken en een kunstmatigen waterval en het onderscheid valt terstond in het oog. Zoodra de natuur door de kuns geleid wordt, is elke illusie weggenomen. Het majestueuze van het krachtige element treedt op de achtergrond bij de telkens wederkeerende gedachte, dat de hand van de mensch hier behulpzaam is geweest. De voortreffelijkheid van de natuur boven de kunst komt het sterkst uit, als wij de levende natuur in oogenschouw nemen. De schoone vormen van plant en dier zijn dikwijks voor de kunst onbereikbaar. De kunst vermag ideale toestanden te voorschijn te roepen, de schoonheid en de verscheidenheid in de natuur kan zij alleen teruggeven. En wie met een opmerkzaam oog de hem omringende voorwerpen gadeslaat, wordt behalve door de schoonheid, nog meer bijna getroffen door de oneindige verscheidenheid, welke zich in de natuur openbaart. Een grondvlak wordt door duizende afwijkingen gevarieerd en bij een nauwkeurig onderzoek is het ons, als of de natuur opzettelijk niets heeft verzuimd, dat tot afwisseling kan dienen. Geen blad is gelijk aan het andere, zoudt het reeds van oude tijden en dezelfde verscheidenheid wordt in alle andere deelen van planten en dieren aangetroffen. Dwingt de schoonheid der natuur ons onwillekeurig tot onderzoek, de willekeurige verscheidenheid noodzaakt ons daarbij volgens een geregelde methode te werk te gaan. Het verstand toch voelt zich als vanzelf aangetrokken om orde te brengen in alles, wat het waarnemt. Op elk gebied openbaart zich bij ieder een streven om het veld zijner kennis te begrenzen, ten einde tot duidelijke voorstellingen te geraken. De noodzakelijkheid van rangschikken beseft ieder, ook al kent hij niet de juiste methode om daartoe te komen. De dilettant herkent reeds een zekere mate van gelijkvormigheid midden der vrij grove verscheidenheid. Hij merkt op, dat elk van de vormen een eigen hoofdpunte heeft, die op hun beurt ook weer onderling punten van overeenkomst en verschil aanbieden. Door deze waarningen leert hij een zekere orde te brengen in de massa van voorwerpen, welke hij heeft gadegeslagen. Onwillekeurig heeft hij ze in groepen gescheiden naar de punten van overeenkomst en verschil, die hem het meest in het oog zijn gevallen. De wetenschappelijke natuuronderzoeker beoogt echter meer dan een zekere orde te brengen in de voorwerpen, die hem omgeven; hij wil bovendien geraken tot nauwkeurige kennis. Zijn doel is niet alleen de overeenkomsten en verschillen op te sporen, ook wil hij trachten uit de veelvoud van vormen de eenheid terug te vinden. Een bloot opmerken is hem niet voldoende; een nauwkeurig onderzoek in te stellen wordt hem een wel, wanneer het hem er om te doen is het geheel plan, dat in de natuur is verwezenlijkt, te overzien. Dat onderzoek behoort hij verder zooveel mogelijk tot alle deelen en bijzonderheden uit te strekken, zal hij geraken tot zijn einddoel, volkomen kennis. Dat onderzoek moet in de eerste plaats zijn, vergelijkend. Vergunt mij hier iets uitvoeriger voor u te ontwikkelen, hoe uit de geschiedenis blijkt, dat de plantenkunde door de toepassing van de vergelijkingsmethode van stap tot stap is opgeklommen tot het standpunt, dat zij thans bereikt heeft. Kortelijk wil ik dan nog uiteenzetten in welke richting dat onderzoek naar mijne meening moet worden voortgezet om voor de wetenschap goede vruchten op te leveren. Wiets mij daarbij Uw toegevende aandacht schenken. Wanneer wij de plantenwereld, die als een veelkleurig tapijt de aarde oppervlakte bekleedt, gadeslaan en ons oog laten rusten op de grenzenloze verscheidenheid, welke zij allerwege aanbiedt, dan rijst onwillekeurig de vraag, hoe is het mogelijk, een juiste kennis van die onuitputtelijke rijkdom te verkrijgen. Het antwoord daarop is te vinden, wanneer wij slechts onze eigen dagelijksche ervaring raadplegen. Deze leert ons toch, dat het een eerste vereiste is daarbij zooveel mogelijk alle onze zintuigen te gebruiken. Wij moeten, even als het kind, beginnen met op te merken en waar te nemen, wat zich aan het oog voordoet. Dat waarmaken leidt, zoodra men er eenigermate in geoefend is, tot onderzoek, waaruit weer gevolg trekkingen kunnen worden opgemaakt, indien namelijk verschillende voorwerpen met elkander worden vergeleken. Door die vergelijkende beschouwing wordt het overzicht van het geheel gemakkelijker, omdat het onderzoek op de punten van verschil en overeenkomst gewezen heeft en daardoor aan het geheugen is te hulp gekomen. Zooals het in 't klein gaat, moet het ook in 't groot geschieden. Het bewustzijn van eigen zwakheid en de beperktheid van het bevattingsvermogen kunnen ons doen terugdeinzen voor die onmetelijke massa, bemoeiend is de overtuiging, dat met de ontwikkeling van de geest, evenredig aan de inspanning, steeds meer en meer de grote geheimenissen der natuur worden ontsluierd. De vermeerdering van kennis gaat trapsgewijze, en hoe ruimer de grenzen van ons weten worden, des te gemakkelijker valt het ze nog wijder uit te zetten. Raadplegen wij de geschiedenis, dan vinden wij het voorgaande op een duidelijke wijze bevestigd. De eerste natuuronderzoekers vergenoegen zich met waar te nemen en op te merken, wat de natuur onmiddellijk voor hun oog ten toon spreidde. Dat waarnemingsvermogen is hoe langer hoe meer geoefend en heeft na verloop van eeuwen geleid tot de erkenning van natuurwetten. De eerste kennis, waaraan waarde gehecht moet worden, is die van AISTSOTELS. Zijn wetenschap, welke de blijken geeft van scherpzinnigheid, talent van waarneming en vergelijkende studeer, werd helaas nog langen tijd na hem niet begrepen. Het standpunt dat hij bereikt, bleef eeuwen lang het hoogste, dat bereikt kon worden. Even als in andere wetenschappen, is ook in de plantenkunde het wetenschappelijk denken belemmerd geworden door fabelachtige voorstellingen en dichterlijke bespiegelingen. Honderden van jaren moesten verloopen, voordat aan de verdiensten van Abistgtes rechtmatige hulde werd gebracht. In de middeleeuwen eerst kon Albertus Magnus, een monnik, zijn leer verder verbreiden en zelf voortgaan op den weg van vrij en zelfstandig onderzoek. Ofschoon zijn onderzoekingen gebrekkig moeten genoemd worden, omdat te veel onderzocht, te weinig onderling vergeleken werd, heeft hij toch de verdienste bouwstoffen voor een morphologie in het plantenrijk te hebben verzameld. Toen door nieuwe ontdekkingstochten ook andere landen hun plantenschatten begonnen te ontsluiten, moest het onderzoek noodzakelijk worden uitgebreid. De vermeerdering van materiaal kon vooral nuttig worden, nu men langzamerhand begon te begrijpen, dat kennis van de levende natuur uit haarzelf, niet uit dorre beschrijvingen kon worden verkregen. Botanische tuinen, die uitstekende oefenscholen voor vergelijkend onderzoek begonnen te verrijzen. Dit moest leiden tot betere kennis. Door den aanvoer van vreemde gewassen leerde men nieuwe verwantschappen kennen. De botanie verkreeg meer en meer een wetenschappelijk karakter. De lust tot onderzoek was nu eenmaal ontwaakt, en van alle kanten was men ijverig bezig de planten onderling te vergelijken, met het doel om te geraken tot een behoorlijke rangschikking. Ten koste van andere delen der wetenschap werd al de aandacht aan systematiek geschonken. En lang heeft het geduurd, voordat deze eenzijdige richting weer door een beter verdrongen werd. Men zou denken, dat de wetenschap een grote schrede voorwaarts gebracht moest worden, nu talrijker hulpmiddelen nieuwe gezichtspunten konden openen. Toch waren de resultaten gering, daar de eerste pogingen tot het vormen van een stelsel volgens een vast beginsel schipbreuk leden. De overtuiging, dat voor de systematische plantenkunde het vergelijkend onderzoek, uitgestrekt tot alle deelen, noodzakelijk is, had nog geen ingang genoeg gevonden. Bijna niemand had een heldere voorstelling van enig verdeelingsbeginsel. Stelsels van casuallief, bat, enz. voldeden niet aan de bestaande behoefte. Over de waarde van enkele organen kon men het niet eens worden, omdat niemand hunne betekenis voor het leven der plant begreep. Er was geen vaste basis waarop kon worden voortgebouwd. Zonderlinge denkbeelden bovendien hielden de geleerden van die tijd bezig. Toubene fob b. v. beschouwde de meeldraden als: afvaten, die zouden dienen tot afvoering van onvruchtbaren stroompje. Alleen ibibnitz scheen een ruimere opvatting van de natuur te hebben. Ofschoon hij, evenals zijn voorgangers, zich ook nog niet los kon maken van de voor hem algemeen aangenomen verdeeling der planten in boomen en kruiden, had hij toch in vele zaken een dieper inzicht. Hij vond het zeer waarschijnlijk, dat planten, welke aan hetzelfde insect tot voedsel dienden, ook onderlinge verwantschap moesten vertonen. Bovendien erkende hij de noodzakelijkheid om niet alleen naar den vorm der bloemen de planten onderling te vergelijken, maar daarbij alle deelen der bloem op te nemen en vooral de aandacht te schenken aan de gewichtigste deelen, nl. de voortplantingswerktuigen. — In den vorm van een brief legde hij in 1701 zijn gedachten neder. In 1750, een jaar later, ontwikkelde Buackhad in zijn antwoord aan l'ibnitz ongeveer dezelfde denkbeelden. Hij ging nog een stap verder, door te wijzen op de grote overeenkomst welke de stimulerende onderling vertonen bij hele plantenfamilies, zoals Malvaceae, Cruciferae etc. Als zijn overtuiging sprak hij dan ook uit, dat men alleen aan de generatieve werktuigen zekere en veilige differentiëring kenmerken kon ontleenen. Dit denkbeeld werd algemeen gehuldigd, doch niet praktisch toegepast. Velen hebben getracht in deze zaak nog nieuw licht te verspreiden, maar betere gezichtspunten werden niet geopend. Men werd het ten slotte hierover eens, dat de meeldraden en de inwerking van het stuifmeel op de stamper noodzakelijk zijn voor de bevruchting. In 1732 eindelijk werd deze fecundatie-leer bezongen door dr. van roijen in een Carmen sacerdum de connubuis et amoribus plantarum. Voor de wetenschap kon deze leer echter eerst vruchtbaar worden, toen Linnaeus optrad en de bevruchtingsorganen, welker betekenis en verscheidenheid hij door uitgebreid onderzoek had leeren kennen, ten grondslag legde aan zijn seksueel systeem. Het was den grooten Zweed voorbehouden, een bestaande leemte aan te vullen door in een chaotische verwarring orde te brengen. Gebaamd met een helder verstand, bezield met liefde voor ware natuurkennis, heeft hij zelfstandig, geheel onbekend met de denkbeelden van Leibniz en Bekketord, veel verwezenlijkt, wat nog steeds in staat van wording verkeert. In den waren zin van het woord was hij de reformator der plantenkunde. Op meesterlijke wijze heeft hij de plant kort, helder en eenvoudig beschreven. Zijn veel omvattende geest was ook alleen in staat het geheel te overzien, te ordenen, de delen onderling goed te vergelijken en daaruit de wetten voor de verscheidenheid der organisatie vast te stellen, om zodoende de regels voor een goede classificatie te vinden. REDEVOERING. 159 Hij erkent eenzelfde grondslag van vorming voor bepaalde groepen van planten. De door hem ingevoerde binaire nomenclatuur was voldoende om alle toen bekende planten in zijn stelsel samen te vatten. Volkomen overtuigd van de behoefte aan een natuurlijk stelsel, slaat hij als tijdelijke maatregel een kunstmatig systeem voor, omdat de tijd voor het volledige volgens hem nog niet rijp was. Toch beschouwt hij de natuurlijke methode als het hoogste doel voor de botanie. "Eerst moeten," zegt hij, "de gedachten vaten gesteld worden, dan de orden en daarna de grootere afdeelingen. Karakters voor de orden kan ik nog niet geven, hier geldt geen regel a priori, ook niet het ene of het ander vruchtvorm, maar alleen de overeenstemming in den bouw van alle deelen." Spiegelt zich in zijn eigen woorden niet af, dat hij er volkomen van doordrongen was, hoe een vergelijkend onderzoek alleen hier in staat is goede resultaten op te leveren? Ofschoon hij in zijn Classes plantarum geen melding maakt van de redenen, welke hem tot de daar aangenomen groepering geleid hebben, toch valt het bij een iets meer dan oppervlakkig onderzoek in het oog, dat hij bestuurd werd door juiste beginselen, welke op hun beurt weer ontstonden uit de onderlinge vergelijking der plantenvormen. Linnæus heeft dus de grondslagen voor het natuurlijk stelsel gelegd en het is zijn verdiensten miskennen, wanneer aan de Jussieu de eer wordt toegekend de stichter te zijn van een natuurlijke methode. Wij hebben eerbied voor de doorwrochte studie en den onverdrochten ijver, waarvan het stelsel van de Jussieu getuigenis draagt, maar wij vinden voor Linnæus de verdienste van de eerste te zijn geweest, die een duidelijk begrip had van hetgeen er voor een goed natuurlijk stelsel vereist wordt. Zo zou het ook niet onbillijk zijn te vorderen, dat hij reeds een natuurlijk systeem in alle zijn klaarheid moest hebben gegeven. De mensenleefijd is immers te kort om alles te omvatten en was het vooral in een tijd, toen de wetenschap nog in haar kindsheid was en van alles als het ware nog de grondslag moest worden gelegd. Het onvolmaakte van het standpunt der kennis van linnaeus moeten wij erkennen, niet echter om dat hij de juiste methode niet in toepassing bracht, maar omdat hem de hulpmiddelen ontbraken voor zijn onderzoekingen in alle richtingen vergelijkend uit te strekken. Laten wij nagaan in hoe ver dit vergelijkend onderzoek niet volledig kon zijn en op welke wijze het verder is toegepast geworden. Het behoeft ons niet te verwonderen, dat de morphologische betekenis der organen aan linnaeus nog niet duidelijk was. Zijn beide theorieën, de een over prolepsie, de andere over metamorfose plantarum strekken er van ten bewijze. Zij dragen wel de sporen van ernstig nadenken en onderzoek, doch zijn later door betere waarnemingen vervangen. En geen wonder ook. Over de ware morphologische betekenis van een deel wordt eerst een helder licht verspreid, wanneer de ontwikkelingsgeschiedenis, de anatomie en de physiologie ophelderingen hebben gegeven. De anatomische school in de laatste helft der 17de eeuw werd in haar ontwikkeling gestuurd door de Italiaanse anatomische school, vooral door Malpighi. De anatomie wijst aan de physiologie den weg ter verklaring van vroeger raadselachtige verschijnselen. Door beiden worden de inwendige structuur en de verrichtingen van verschillende delen opgehelderd. Vooral treedt dit duidelijk op den voorgrond, nadat de verbeterde microscoop een blik gaf in die kleine werkplaatsen, waar vroeger het ongewapende oog niets vermoedde. Door het gebruik van dit onmisbare en niet genoeg te waardeeren werktuig werden nieuwe gezichtspunten geopend, grote geheimen ontsluierd. Linnaeus nu was geen anatoom en maakte geen ernstig gebruik van de microscoop. Het gevolg daarvan kon niet anders zijn, dan een onvolledige kennis der organen. Maar daarenboven was men in de tijd van Linnaeus niet genoeg overtuigd van de waarheid, dat het niet voldoende is de plant alleen in volwassen toestand na te gaan. Dat een vergelijkend onderzoek in elkanderopvolgende levenstoestanden zeer gewichtige zaken aan het licht kan brengen, hiervan had men nog geen heldere voorstelling. De grote betekenis der ontwikkelingsgeschiedenis begrepen Wolff en Goethe. Terwijl de eerste uitstekende onderzoekingen verrichtte, door het leveren eener microscopische ontwikkelingsgeschiedenis, heeft de laatste de grondslagen gelegd van een leer, welke later blijken zal van uitgebreide toepassing te zijn. WOOLFF trachtte aan te toonen, dat niet alle deelen der plant in de kiem aanwezig waren, maar dat het een zich uit en na het ander ontwikkelde. Hij begreep, al waren zijn resultaten niet altijd even juist, dat vooral de ontwikkelingsgeschiedenis hier in inzicht moest en kon geven. Hij onderscheidde het eerst de bladen als appendiculaire organen van de as- of centraalorganen. Calyx en corolla werden bladvormingen, stamina en pistillen as-organen genoemd. Deze opmerkingen konden leiden tot de kennis, dat deelen van gelijken oorsprong zich in uiteenlopende richtingen kunnen ontwikkelen. In 1790 trad GOETHE te voorschijn met zijn leer der planten-metamorfose, welke eerst grote tegenkanting ontmoette. Nadat echter de aan DOLLBERG in het begin van deze eeuw de aandacht op vestigde, werd de metamorfosen-leer als een afzonderlijk hoofdstuk in de wetenschap opgenomen. GOETHE levert ons een treffend voorbeeld, dat dichters de natuurwetenschappen aan zich kunnen verplichten. Bij de grote talenten, welke hij reeds bezat, heeft hij de grondgedachte een theorie uitgesproken, welke de kiem gelegd heeft voor een hogere morphologie. Dagelijks vindt men gelegenheid de juistheid zijner leer door velerlei voorbeelden in de natuur te staven. Indien men let op de veranderingen, welke de deelen van een bloem kunnen ondergaan, op de overgangen welke tusschen petalen en stamina plaats grijpen, op de gevallen waar uit polyandrische bloemen florens plenus ontstaan en zoovele andere meer, dan zijn dit bewijzen te over dat eenzelfde vorming aan alle die deelen ten grondslag ligt. En uit de ontwikkelingsgeschiedenis, en uit de leer der monstruositeiten put men bovendien voor deze theorie krachtige bewijsgronden. Eene beschouwing van den volwassen vorm kan dus - dit zien we duidelijk - niet toereikend zijn. Het onderzoek moet hier in meer dan een richting uitgebreid worden, zal het goede vruchten afwerpen. En hiervan was Goethe volkomen overtuigd. "De natuurgeschiedenis beruikt in het algemeen op Vergelijking," zei hij en bij het lezen van de Geschiedenis een boekmanschen Studium wordt het ons duidelijk, hoe hij dat beginsel op deed toe passen. Hij verklaart met opzet lang bij de kleinigheden te hebben stilgestaan, indien men hem daarvan sinds een verwijt mocht willen maken. Eerst moest hij de bijzonderheden kennen, - en dit is alleen door onderlinge vergelijking mogelijk - alvorens daaruit algemene waarheden te kunnen afleiden. Het was echter niet voldoende de verschillende vormen met elkaar te vergelijken, er moest ook bepaald op gelet worden, dat alleen onderling vergelijkbare delen met elkaar vergeleken werden. Niet volgens hunne verhouding, maar voor den vorm was een vergelijking der delen wenselijk. De leer der homologe delen, vroeger wel door anderen vermoed en gevoeld, is eerst sinds Gobthe tot juiste waardeering gekomen. Dit onderzoek beloofde vruchtbaar voor de wetenschap te zullen worden en door de uitkomst is het niet gelogenstraft. Het eigenlijk karakter der plant, eenvoudig van grondvorm naast de meest mogelijke verscheidenheid in ontwikkeling, trad nu duidelijker op den voorgrond. Het begrip van morphologische eenheid werd alingst beter afgebakend. Enkele voorbeelden om dit duidelijk in het licht te stellen, zullen niet overbodig zijn. Alle plantendeelen zijn tot enkele grondvormen terug te brengen. Men spreekt zoo van wortel-, stengel-, blad-, haar- en loofvormingen. Bij een zodanige morphologische opvatting, treedt de physiologische functie op den achtergrond. Morphologisch zeer verschillende delen kunnen evenwel physiologisch equivalent zijn. En het omgekeerde geldt evenzeer. Zoo zijn bijvoorbeeld alle zich onder den grond bevindende delen, welke dienen tot bevestiging der plant in den bodem en tot opneming van voedsel, physiologisch equivalent. Plaatsen wij ons echter op een zuiver morphologisch standpunt, dan kunnen daarbij zoowel haar- als wortelvormingen voorkomen. Vreemd moge het geklinken, de papillen, welke aan de bloembladeren een fluweelachtig aanzien geven; de een- of meerdere haren aan de oppervlakte van den stijl der Campanulaceae, aan de zaadhuid van Gossypium, Eriodendron, enz.; de strooischubben op het blad van een Aspidium Filix mas; de borstels bij de Boragineae; de prikkels van de algemeen bekende Urtica enz. allen met den titel van haarvormingen te bestempelen; dit veldje vervalt, wanneer men bedenkt, dat zij allen in een opzicht overeenkomen, namelijk dat ze zijn aanhangselen der oppervlakte van de huid, die uit epidermiscellen zijn ontsproten. Bij een nog ruimer opvatting zouden alle zeer heterogene delen met het haar op een lijn gesteld kunnen worden. Het haar — onverschillig of weken grondvorm men kiest — blijft de morphologische eenheid. De overige delen zijn gemetamorphoseerde haren. Zo heeft ook het woord stengel, ten gevolge der nieuwere onderzoekingen, een veel uitgebreidere betekenis gekregen, dan het gehad heeft. Terwijl men in vroegere tijden aan elken bijzonderen vorm van de afzonderlijke delen een afzonderlijke naam gaf, vat men thans zowel den halm van de eenvoudige grasplant als den onverdeelden stam van den slanken palm; den windende stengel van een Convolvulus en den wortelstok van een Convallaria; den knol van een aardappel en de rank van een wijnstok, allen samen onder den algemeenen naam van stengelvormingen. Op soortgelijke wijze wordt de naam van blad toegepast op een aantal delen, die vroeger om meer of minder groote uitwendige verschillen met allerlei bijzondere namen zijn aangeduid. Niets zou gemakkelijker zijn dan deze voorbeelden te vermenigvuldigen, doch het voorgaande zal voldoende zijn om mijn meening duidelijk te maken. Het spreekt vanzelf dat door de uitbreiding, welke op deze wijze aan de betekenis van elk nummer gegeven is, dikwijks moeilijkheden ontstaan, wanneer het er op aankomt deelen te beschrijven die de overgangen tusschen tweeërlei organen vormen. Het gemakkelijkst zijn de wortelvormingen van alle anderen te scheiden. Veel moeilijker is het, wanneer wij op de grens komen tusschen stengel en blad. Doornen en ranken kunnen zowel blad- als stengelvormingen zijn, en meestal is het ook gemakkelijk te zien, tot welke rubriek die deelen behooren. Verlangen wij echter een scherp begrensde bepaling van hetgeen wij onder 'stengel' en 'blad' te verstaan hebben, dan is deze vraag niet zo direct oplosbaar. Wanneer in een bepaling van 'blad' niet gesproken wordt van 'een' betrekking tot den stengel, dan geldt zij niet voor alle gevallen. Zouden dan onder de laagste Cryptogamen planten te vinden zijn, waar men ook van bladvormingen kon spreken. En zoals bekend is, spreekt men bij die lagere organismen eenvoudig van loof of thallos, omdat er geen duidelijk onderscheid tusschen de vegetatieve organen valt op te merken. Stengel en blad zijn beide deelen van een geheel, waar tot zij steeds in een zekere betrekking blijven staan, welke differentiering van vormen er ook plaats gegrepen moge hebben. Zullen zij ieder een grondvorm van de meest uiteenloopende deelen vertegenwoordigen, dan is een eerste voorwaarde, dat de hoofden scherp van elkaar gescheiden kunnen worden. En dit is niet wel mogelijk. Het zou dan misschien beter zijn niet langer van 'stengel' — of 'blad' — maar van 'thalus' vormingen te spreken. De laatste kunnen dan weer met de thallusvormingen op een lijn gesteld worden. Van hoeveel waarde scherpe begrenzing is, kan uit het voorgaande blijken. Is er echter altijd een scherpe grens te trekken? Linnaeus was wel wat voorbarig met zijn uitspraak: "Natura non facit saltus."* Zo ook nu, dan bevatten deze woorden nu veel meer waarheid, dan in zijn tijd. Wij willen echter niet verder van ons onderwerp afdwalen. Laten wij dankbaar erkennen, dat in den lateren tijd door het vergelijkend onderzoek in deze richting voor de wetenschap grote aanwinsten zijn gedaan. The's leer heeft dus rijpe vruchten afgeworpen en is de kiem geworden van een wetenschap, waarin de waarheid steeds eenvoudiger te voorschijn tracht. Wanneer hij de verdienste heeft het plan ontworpen te hebben, anderen hebben niet opgehouden in zijn richting voort te werken. Vruchtbaar moest dit worden voor de wetenschap en niet het minst voor de systematische plantenkunde. Door de beoefening der systematiek ging de studie der organen, de vergelijkende morphologie, regelmatig vooruit. Het een was een noodzakelijk gevolg van het ander en van een goede beoefening der morphologie kon de systematische plantenkunde alleen heil verwachten, vooral nu de invoering van een natuurlijk systeem ook grootere eischen stelde. Men kon niet meer volstaan met een enkel orgaan te onderzoeken, alle deelen moesten tot in de fijnste bijzonderheden met elkaar vergeleken worden. Van hoeveel belang dit is, hebben wij uit de bovenvermelde voorbeelden kunnen leeren. Het is daarbij gebleken hoe dikwijls men nog omtrent de morphologische natuur van enig plantendeel in het onzekere wordt gelaten. Meer dan ooit werd de behoefte gevoeld, dat het oog ook op de inwendige organisatie moest gevestigd worden. Reeds du petit-thouars heeft daarom getracht den samenhang tussen knop en blad anatomisch aan te wijzen, overtuigd als hij was dat de phytotomie onmisbaar is voor de morphologie. Ook heeft hij - zijne morphologische onderzoekingen waren de gewichtigste - de spruit als den grondvorm van het geheele plantenorganisme beschouwd, en zoo gemeend de metamorphosenleer aan te volgen. Niemand heeft echter aan de wetenschap in deze richting een zoo grote stoot gegeven als de verdienstelijke Robert Brown. Op het gebied der botanische wetenschap heeft hij zich een goed naam verworven. Niet alleen werkte hij krachtig mee tot de ontwikkeling van de anatomie en systematiek, de physiologie ook in hem was een gelukkig begaafde, Een bloote beschrijving der dieren te geven was hem niet voldoende, hij moest ze ook in de verschillende tijdperken hunner ontwikkeling gadeslaan. Het was hem volkomen duidelijk, dat vergelijkend onderzoek hier een eerste vereiste was om tot juiste conclusies te geraken. Bij een eike beschrijving van een familie-karakter toont helder aan, hoe diep hij van het idee der plantenmetamorfose doordrongen was. De omstandigheden hebben er toe geleid, dat hij zich voornamelijk met systematiek heeft bezig gehouden, en deze tak van wetenschap heeft hij dan ook grootelijks aan zich verplicht. Nu hij daarbij het voordeel had een uitgeleerde anatomie te zitten - zijnde ook ontdekker later aanleidde tot vele gewichtige onderzoeken - werd zijn verdiensten dubbel groot. Misschien heeft men het recht te beweren, dat na hem geen man is opgestaan, die tegen lijker tijd zulke gewichtige ontdekkingen maakte en tevens zo te huis was in al de verschillende onderdelen van het vak zittende studie. In Frankrijk, waar lange tijd de anatomie minder beoefend was geworden dan in Duitsland, werd de naieve opgewekt en zodoende de microscoop weer bij de hand genomen, om met het oog op de systematische richting nieuwe feiten aan het licht te brengen. De man die na B. Brown, hier het eerst verdient in aanmerking te komen is B. Candoll. Het was, zeker streven door uitgebreid onderzoek de metamorfosenleer geheel uit te werken en te grootste lag te leggen. P. Deber zette aan morfologische begrippen. Te midden der oneindige verscheidenheid wilde hij de eenheid terugvinden, ook bij de meest afwijkende vormen. Misschien is hij in elke opvatting niet even gelukkig geweest. Het zwaartepunt zijner kennis lag echter ook in de systematiek. Hij ontwierp in zijn theorie elementaire de botanie het eerste plan van zijn steunsysteem, dat op den anatomischen bouw der delen gebaseerd is. Ofschoon zijn verdeeling van het plantenrijk in plantae cellulaires en plantae vasculares niet volkomen aan de eisen van een natuurlijk systeem voldoet, daar de cryptogamen onderling altijd nog grootere verwantschap vertonen, dan de vaat-cryptogamen met de phanerogamen; toch levert zijn stelsel het bewijs, dat inwendige samenstelling een belangrijke factor is, waarmee rekening moet gehouden worden bij het ontwerpen van een natuurlijk systeem. Een critisch onderzoek blijkt dat er wel meer fouten aan dit soort kieven. Zo b.v. heeft de candolle de mening van desfontaines dat monocotyledonen naar binnen, dicotyledonen naar buiten in dikte toename, zich ten nutte gemaakt door zijn plantae vaeculares te splitsen in een binnen- en een buitenlaag. Het onhoudbare van deze beschouwing werd aangetoond door Hooijman, toen deze de loop der vaatbundels bestudeerde bij de Palmen, welke hem door von Melliand waren afgestaan. Dergelijke gebreken worden door onderzoek wel aan het licht gebracht en waarschuwingen voor het vervolg. De methode is in elk geval aangegeven, en hiervan hangt veel af. Het is bovendien de verdienste van de hedendaagse kritische methode, tegenover die van vroegere dagen, de leemtes aan te tonen en zo mogelijk de weg te wijzen waardoor ze verbeterd en vermeden kunnen worden. Men komt zo allengs dichter bij de waarheid meer nabij. Niemand meent echter, dat alleen aan het stelsel van de gandolle gebreken kunnen worden verweten. Een enkel, noch voor, noch na hem ontworpen systeem is in alle opzichten vrij te pleiten. De omvang een rede gedoogt echter niet een critisch onderzoek in te stellen naar de meerderde of mindere deugdelijkheid van dit of dat stelsel. Voor ons doel is dit ook minder noodig. Het is echter gemakkelijk in te zien, dat de tijd nog niet rijp, de kennis nog niet genoeg gevorderd is voor het ontwerpen van een — en dan natuurlijk ideaal — stelsel. Daarnaar moeten wij streven en geen middel mag onbeproefd blijven. Zeker is feit evenwel, dat door in zeer verschillende richtingen vergelijkende onderzoekingen moeten worden ingesteld, voordat het mogelijk is dit te bereiken. En zal het ooit bereikt worden? Nutteloze vraag! Onze taak is het slechts met de leus »door onderzoek tot waarheid« eendrachtig te blijven voortwerken. Dit kort en oppervlakkig overzicht heeft reeds kunnen leeren hoe door het vergelijkend onderzoek onze kennis trapsgewijs vermeerderd is en hoe men de ware weg heeft ingeslagen om te komen tot een behoorlijke rangschikking en tot juiste kennis. Voor een natuurlijke rangschikking verschaft de morfologisch-anatomische richting, gesteund door de studie der ontwikkelingsgeschiedenis, de eenigen waren grondslag. Men behoort echter in het oog te houden, dat het niet genoeg is op feit aantal punten van overeenkomst en verschillen te letten, maar dat ook hunne relatieve waarde, waarover de functie van feit orgaan uitspraak kan doen, moet in aanmerking genomen worden. Een onderzoek op deze wijze in alle richtingen ingesteld, zal tot resultaat hebben, een beter inzicht in de verwantschap tusschen de verschillende plantenvormen. Hieraan ontleent men dan natuurlijk de gronden voor een natuurlijke verdeeling. Heb ik in het voorgaande in het algemeen aangewezen, in welke richting en op welke wijze het onderzoek moet worden voortgezet, zal de plantenkunde met vaste schreden voorwaarts gaan op de baan der volmaking; met een enkel woord wenschte ik nu nog mijn gevoelen toe te lichten, dat het vooral het anatomisch onderzoek is, dat taans in de eerste plats de aandacht verdient te trekken, niet omdat het ons ontbreekt aan een groot aantal feiten, maar vooral omdat tot nu toe niet genoeg gelet is op een vergelijken van de samenstelling van overeenkomstige deelen. Wie in den huidige tijd zich met rangschikken onledig houdt, kan niet meer volstaan met een eenvoudige beschrijving van de uitwendige deelen. Dit is zonneklaar. Hij zou zich dan geheel op het standpunt van Linnaeus platsen en dat mogen wij tegenwoordig gerustelijk vooroverd noemen. De eischen van den tijd zijn grooter en betreffen alle deelen der plant. De verwantschap, welke er tassen plantenvormen onderling bestaat, moet blijken uit de overeenstemming in het geheele maaksel. Hoe nauwkeuriger dit wordt nagegaan, met des te meer recht zal men over de meerdere of mindere verwantschap uitspraak kunnen doen. Microscopische onderzoekingen zijn hier een eerste vereiste. Van haar mag men verwachten, dat zij nog over menig duister punt licht zal verspreiden, nu de levende en ook de dode natuur voor den voorachtkenden blik van het gewapend oog toegankelijk is gemaakt. Zonder den microscoop is thans bijna geen onderzoek meer volledig te noemen. Dit kunnen de nasporingen van den nieuweren tijd getuigen. De planten-anatomie heeft vooral ontwikkeld in een kort tijdsbestek. Dit is vooral in het oog vallend wanneer wij nagaan, welke verschillende ontwikkelingsfasen de cellenleer van af het begin van deze eeuw heeft doorlopen. Aan de studie daardoor noodzakelijk gemaakt werden, danken wij in de eerste plaats de grote vooruitgangen, welke de botanie in de laatste jaren heeft gemaakt. Bij de planten wordt de anatomie echter nog niet in die mate vergelijkend toegepast, als in het dierenrijk. Wel zijn de grondslagen er voor gelegd en wordt door verdienstelijke mannen, wier namen ik niet behoef op te noemen, in deze richting gewerkt, doch een ware vergelijkende ontleedkunde bestaat er nog niet. Deze moet toch het richtsnoer zijn voor een ware morphologie, welker taak het is de wetten op te sporen, die den organische vorm beheersen. De vergelijkende anatomie dan — misschien drukt histologie beter uit, wat ik bedoel — zoo opgevat, dat uit onderlinge vergelijking van het fijnere maaksel der delen, zoowel uit- als inwendig, algemene gevolgtrekkingen worden afgeleid, zal eerst de onderlinge verwantschap tusschen zeer verschillende vormen duidelijk kunnen maken. Ongelijkvormige delen kunnen immers gelijk georganiseerd zijn en hoe dikwijls gebeurt het niet dat men alleen op den uitwendigen vorm let, waar de kennis van den inwendigen toestand ons tot andere inzichten zou brengen. Nu zal de studie van den inwendigen bouw wellicht nooit duidelijk maken, waarom dit niegaan een vorm heeft zoo geheel afwijkend van die van een ander. Al verkrijgen wij hiervan geen betere voorstelling, toch kan het vergelijkend onderzoek van de elementaire delen in andere opzichten nuttig zijn. Wanneer men het anatomische maaksel van alle leden van een orde, bijvoorbeeld vergelijkt met dat van een andere orde, dan zullen er misschien geen grote verschillen gevonden worden; het zal reeds genoeg de moeite belonen, indien de onderlinge overeenkomst tussen de leden van de afzonderlijke orden zoo groot is, dat voor elke orde een anatomisch type, als het ware, kan worden vastgesteld. Een op deze wijze ingesteld onderzoek, toegepast bij kleinere groepen, zoals families, geslachten enz., moet grootere verwantschap tussen de verschillende plantenindividuele doen kennen en wel des te grooter, naarmate de groep, waarvan de leden onderzocht zijn, kleiner is. Het geeft verder een middel aan de hand voor betere rangschikking, meer overeenkomstig de natuur der verschillende deelen. Wie zal het ons zeggen, of een dergelijk onderzoek ook niet in het vervolg leiden kan tot een beter begrip van soort. In vele werken over systematiek vinden wij reeds, nevens de beschrijving, afbeeldingen, analyses tot in bijzonderheden. Aan de microscopische eigenschappen wordt soms al een ruime plaats toegekend, zoowel in werken over zuivere als pharmaceutische botanie. Men is dus reeds den goeden weg ingeslagen en gaat daarop ijverig voort. — Het vergelijkend onderzoek van de jongste tijden heeft geleerd, dat er een merkwaardige overeenkomst bestaat tussen de voortplantingswerktuigen van phanerogamen en vele cryptogamen. Daardoor is ons het uitzicht geopend, dat eens de sexualiteit ook voor de lagere organismen zal worden vastgesteld en dus de scheidsmuur tussen de twee hoofdafdeelingen in het plantenrijk zal verdwijnen. Op derzulijke wijze is het te verwachten, dat ook bij veel kleinere groepen het microscopisch onderzoek gewichtige uitkomsten zal doen vinden. De moet eindigen en kan dus niet in een beschouwing treden van hetgeen in dit opzicht reeds is tot stand gekomen. Veel, wat nu geschiedt is, zal later misschien verenigd worden en omgekeerd. Met verenigde krachten moet hier gearbeid worden. Nu het onderzoek zoo ontzaglijk zal worden uitgebreid, is verdeeling van de arbeid daarbij zeer gewenst. De monografieën, welke vroeger en later van families en geslachten geleverd zijn, bewijzen reeds, dat de bewerkers inzagen, hoe nuttig het is, het werk aan verschillende krachten toe te vertrouwen. Jammer echter, dat bij de verschillende schrijvers niet meer eenstemmigheid bestaat. Bijna allen verschillen van meening over het begrip van soort. Weinigen zijn het met elkaar eens over de regels, welke ons bij de beschrijving behooren te leiden. Wel is waar, dat dit laatste geen bezwaar opleveren, als het slechts mogelijk was, dat 1 mensch alle bekende planten volgens dezelfde beginselen beschreef, doch daarvoor is een menschenleeftijd klaarblijkelijk veel te kort, ook al zou hij van zijn geest de krachtigste inspanning verlenen. Toch zouden wij eenigen kunnen noemen, die zich in dit opzicht zeer verdienstelijk hebben gemaakt. Het zij mij vergund hier te denken aan onzen helaas te vroeg aan de wetenschap ontrukt. Minaus, die door onvermoeide werkzaamheid de syste- matische plantenkunde in hoge mate aan zich heeft verplicht. Een groot deel zijns levens heeft hij daaraan gewijd en onvergankelijk is de lauwer- krans, hem daarvoor gevlochten. Al heeft hij zijn lievelingsdenkbeeld, de geheele flora van het rijk van insulinds te bewerken niet ten einde kunnen brengen, toch heeft hij aan de ontwikkeling der systematische richting in de plantenkunde een krachtigen stoot gegeven. Door zijn veven en werken heeft hij zichzelf een waardig monument gesticht. Zijne groote verdiensten te schetsen is het werk van meer bevoegden. Wat hij gewerkt heeft in zijn nimmer rustloos leven, zal nog voor de toekomst rijke vruchten dragen. Zijn uitstekend voorbeeld verdient navolging. Niemand laat zich echter daardoor afschrikken; vooral niet, omdat nu ook de vergelijkende anatomie als een belangrijke factor in het algemeen wordt opgenomen. Vergelijkend onderzoek blijft het doel van ieder streven en ongetwijfeld zal hij in de veelheid eenheid vinden. Het ideaal, dat wij najagen, wordt nimmer bereikt, maar toch is het leven daarnaar een schoone zaak. Het zoeken naar waarheid vergezellen een goede methode levert onmisbaar altijd goede vruchten op. Meer en meer is reeds door den vlijt van achtereenvolgende generaties de plantkunde geworden als een spiegel, waarin zich het geheele rijk der planten weerkaatst. Nog meer volkomen wordt de voorstelling wanneer de monumenten van vroegdinosaurische tijden als verbindende schakels den keten vormig maken en ons een denkbeeld geven van de plantenwereld van af het eerste wording tot op den huidigen dag. Vergelijken wij in dit opzichte onze tegenwoordige kennis met die van vroegere dagen, dan komen wij haast geneigd zijn tot overschatting van hetgeen de wetenschap reeds heeft gevonden. Een enkel blik op hetgeen nog te doen overblijft, zal echter voldoende zijn om ons tot nederigheid te stemmen en ons volkomen helder te maken, dat de huidige hedendaagse botanicus de deur open heeft rust om met alle krachten voort te werken aan het werk, dat door zoovele voortreffelijke voorgangers is begonnen en voorbereid. Aan de verplichting, welke mij was opgelegd, heb ik voldaan. Terwijl ik U mijn dank betuig voor de welwillendheid, waarmede Gij mij hebt willen aanhooren, vraag ik nog eenige oogenblikken Uw aandacht om een enkel woord te spreken met betrekking tot dit plechtig oogenblik. Edel Groot Achtbare Heeren, Carpeten dezer Hoogeschool. Op Uw vereerende voordracht door Z. M, den Koning tot de eer van deze betrekking geroepen, welke ik heden aanvaard, dank ik U met geheel mijn hart voor het uitnemend blijk van vertrouwen, dat Gij mij hebt geaccepteerd. Of ik aan de verwachting, welke Gij van mij koestert, zal kunnen beantwoorden, dat zal de tijd leeren. Wanneer toewijding aan de wetenschap, waar mij lief is geworden, en de belofte, dat ik aan het onderwijs al mijn krachten zal besteden, U een waarborg zal zijn, dat ik ernstig de mij opgedragen taak opvat, dan betreed ik vrijmoedig de mij toegewezen leerstoel. Vergaand mij, van mijn eerbiedigen dank te betuigen voor de mij door u geschonkene gelegenheid, om voortaan een deel der schoone doch omvangrijke natuurwetenschap nog grondiger te kunnen beoefenen. Dat ik 22 P. DE BOR op uw verdere krachtige ondersteuning en op uw veel vermogende invloed reken, mag ik niet ontveinzen. Immers, zal het botanisch onderwijs aan de hooge eischen, welke het in den tegenwoordigen tijd moet gesteld worden, beantwoorden, dan zijn daarvoor vele hulpmiddelen noodig en deze zijn — waarom behoef ik dit te verzwijgen ? — naar mijn bescheiden mening alhier niet voldoende. Bij den uitgebreiden werkkring, die mij hier wacht, is mij inzonderheid uw medewerking onmisbaar. Wel, Ed. Gestr. Heer, Secretaris van het College van Curatoren. Uw mij reeds getoonde welwillendheid, uw belangstelling in alles, wat onderwijs betreft, uw ijver in het behartigen van de belangen van deze Hoogeschool geven mij de zekerheid, dat ik ook bij u hulp en steun zal vinden. M. H. Curatoren, overtuigd van uw warme belangstelling in en hooge ingenomenheid met alles, wat strekken kan tot bevordering van den bloei van deze Hoogeschool, eindig ik hier met den wensch, dat het u gegeven mag zijn, nog langen tijd voor hare belangen te waken. Hoog Geleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Hoogeschool. Hoe zal ik U mijne gewaarwordingen schetsen, nu ik U thans openlijk als mijn ambtgenoot mag begroeten! Het zal mij moeilijk vallen mij te gewennen aan het denkbeeld, dat ik voortaan met U in rang gelijk sta. Ofschoon aan de meesten Uw'er nog onbekend, neem ik de vrijheid, nu ik met alle bescheidenheid Uw' aller welwillendheid aan te bevelen. Ik behoef U niet te verzekeren, hoe veel prijs ik er op zal stellen, met U in vriendschappelijke verstandhouding te leven. Wilt den jongeren ambtgenoot Uwe vriendschap niet onthouden. Inzonderheid richt ik die vraag aan U, Hoogleeraren der Wiskunde en Natuurkundige faculteit. Het ligt toch in de aard der zaak, dat het innig verband, dat er bestaat tusschen de verschillende takken van wetenschap, waarin wij geroepen zijn voor te gaan, ons meermalen tot elkander brengt. Uwe welwillendheid, mij reeds bij ervaring gebleken, is mij een waarborg, dat Gij mij Uw' vriendschap, Uw' voorlichting niet zult onthouden, waar ik die dikwijks zal noodig hebben. Ik kan niet aanvaarden, wat Gij verloren hebt in mijn hooggeacht Voorganger, den waardige van hall, in den man, grijs geworden in de wetenschap, wiens bereidvaardigheid om allen, niet alleen zijn leerlingen, maar ook zijn vele vrienden voor te lichten met zijn uitgebreide kennis, en wiens ijver en getrouwe plichtsbetrachting nog lang in herinnering zullen blijven. Weest echter verzekerd, dat ik van mijnen kant niets onbeproefd zal laten, mij Uw' achting, Uw' vriendschap waardig te maken. Hoe zal ik mij verheugen, indien ik in Uw vriendschap en omgang tegenwoordig vind, wat ik in mijn onvergetelijken Leermeester MiauEL verloren heb. Al bereikt mijne stem zijn oor niet, toch is het mij eene behoefte hem hier met een hartelijk woord te gedenken. Hoe zou hij zich ver- heugd hebben, in het geluk, dat mij thans ten deel valt ! Het heeft niet zoo mogen zijn. De dood heeft hem aan gade en kroost en aan zijn vele vrienden ontnomen, maar de herinnering aan zijn beminnelijke omgang zal bij hen niet worden uitgewischt. De wettoschap, die hij zoo uiterlijk had, heeft in Hem een diepzinnigen priester verloren, die vele harer mysteriën tot helderheid bracht, maar in hare tempelen blijft zijn naam voortleven, niet alleen in ons vaderland maar ook ver daar buiten, want mannen als Hij sterven niet. Met innige vreugde begroet ik U hier van deze plaats, zeer geliefde Vader. Hoe vermenigvuldigen zich de gedachten binnen in ons, nu wij hier getuige zijn van elkanders geluk. Deze dag is voor U een bron van vreugde, die niet te omschrijven is. Uw tegenwoordigheid verhoogt ten zeerste mijn genot. Nu mijn bevordering tot een eervollen werkkring de kroon zet op Uw onvermoeide pogingen, rijst, bij de herinnering aan mijn vroeger leven, nu levendiger dan ooit bij mij de gedachte op, hoe gij geen opofferingen hebt ontzien, wanneer het slechts in ons belang kon zijn. Talloze bewijzen van uw deelneming heb ik van u ontvangen. Met raad en daad hebt gij mij steeds geleid en gesteund en de uitkomst heeft geleerd, dat gij mij den waren weg hebt gewezen, daartoe waart gij ook in staat met uw heldere blik. Uw eerbied voor wetenschap zijn mij ten voorbeeld geweest, ook nadat onze studie uiteenliep. Als ik je klimt aan je grooten wal, waarachtig een gelukkige onderkoning, want gij kan met zelfvoldoende terugzien op het werkzaam aan dat gij genomen hebt in de opvoeding van uw kinderen. Maak mijn beste Moeder deelgenoot van uw vreugde en beleef met haar nog vele gelukkige jaren. Het is mij een waar genoegen hier vele bloedverwanten en vrienden te zien. Kan ik u allen in het bijzonder niet toespreken, uwe tegenwoordigheid is mij een streelend bewijs uwer belangstelling. Ik dank u daarvoor. Houdt u overtuigd, dat het gevoel, dat u voor mij bezielt, ook weerspiegelt in mijn hart. Iek. 