title: Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum
creator: Benedict Spinoza
text: Deum omittere posse id quod agit, negamus; quod de« monstrabimus quando de Dei praedestinatione agemus, ubi ostendemus omnia necessario a causis suis pendere. Quod etiam demonstratur ex Dei perfectione, quia extra ullum dubium est, Deum omnia aeque perfecta efficere posse ac in idea ejus concepta sunt; et» uti res, quae ab eo concipi possunt^ non perfectius concipi possint quam ipse ea conci- piat, sic omnia tam perfecte ab eo effici possunt, ut per- fectius ab eo proficisci nequeant. Quando autem oonolu- dimus Deum pmittere non potuisse id quod egit^ hoo de eo affirmamus propter ejus perfectionem , quia in Deo id quod agit omittere imperfectio esset, nec tamen in Deo causam zaak 18 zijne volmaaktheid zelve, door wien hy van zich ielh, en by gevolg ook van aile andere dingen oorzaak is. 6. 6od is alleen de eerste of beginnende oorzaak , geiyk by onze voorgaande betoging komt te blijken. 7. God is ook een algemeene oorzaak; doch alleen in opzigt dat hy verscheiden werkcn voortbrengt: anders kan zalks nooyt gezegd worden; want hy niemand van doen hceft, om uytwerkzelen voort te brengen. 8. God is de naaste oorzaak van die oneindelyk en on^ Tcranderlyk zijn, en welke wy zeggen van hem onmidde- lyk te zijn geschapen. Doch de laatste oorzaak is hy, en dit eenigzins van alle bizondere dingen. VIERDE HOOFDDEEL. VAN GODS NOODZAKELYKE WERKINGE. Dat God het geen hy doet zou konnen nalaaten tedoen, ontkennen wy , en zullen 't zelve ook bewijzen , wanneer wy van Gods voorbeschikking handelen: alwaar wy toonen znllen, dat aile dingen noodzaakelyk van hare oorzaaken afhangen. Het geen [mee beweezen word door Gods vol- maaktheid, alzoo het buyten alle twijifel is dat God alles^ eeven zoo volmaakt kan uitwerken ais het in zijn denk- beeld is begreepen ; en gelijkerwijs de dingen die van hem verstaan worden van hem niet voimaakter konnen worden verstaan als hy die verstaat, alzoo konnen alle dingen zoa volmaaktelyk van hem uytgewerkt worden , dat ze van hem niet volmaakter konnen voortkomen. Doch als wy beslui- ten, dat God niet kon nalaaten te doen.hetgeen hy heeft gedaan, zoo bevestigen wy dit van weegens zijn volmaakt- heid, dewijle in God na te laaten *t geen hy doet een onvolmaaktheid zijn zou, zonder nochtans in God een min 56 minus praecipue iucipientem ponimus, quae ad agendimx. eum movisset; tunc enim Deus non esset. Jam vero quaestio movetur, num Deus omne qaod in. idea ejus sit et quod tam perfecte agere possit^ omittere posset, et num illud omittere in eo perfectio sit. Dioimns, quia omnia quae fiunt a Deo aguntur^ illa apud eum ita necessario praedestinata esse debere, cum aliter mutabifis esset, quod magna in eo esset imperfectio: et quod prae- destinatio illa apud eum ab omni aeternitate esse debeat; in qua aeternitate nec ante nec post locum habet. Unde sequitur Deum antea res non aliter praedestinare potuisse» quam ab aeterno praedestinata sunt, et quod Deus nec ante istam praedestinationem nec sine ea esse potuit. Porro si Deus aiiquid omitteret, boc proficisci deberet vel ex causa in eo, vei ex nulla causa; si illud , necesse est, eum id omit- tere debere; si vero hoc, tunc necesse est eum non omittere debere; quod per se patet. Deinde, est perfectio in re ore- ata esse et a Deo esse; nam omnium imperfectionum maxi- ma est non esse; et quia saius et perfectio omnium est vo* luntas Dei, Deo hanc rem esse noiente, ejus salus et per- fectio in eo consisteret quod non esset; quod sibi contradi- cit; itaque negamus Deum omittere posse quod agit. Quod nonnulli pro calumnia et diminutione Dei habent ; hoc vero inde ortum, quod non bene capiunt, qua in re vera liber- tas consistat, quippe quae nullo modo, uti putant, in eo sita sit ut aiiquid agere vel omittere possimus; sed in eo tantum vera libertas consistit, quod prima causa a nulla aiia re pressa vel necessario coacta^ sola sua perfectione 57 Toornaam beginnende oorzaak te stellen, die hem zou be- woogen hebben tot doen; want als dan en waare hy geen Ood. Doch nu valt weeder het geschil , of God al dat het welk a zgn denkbeeld is, en hy zoo volmaakt kan doen, zou bniien nalaaten te doen, en of zulks na te laten in hem oen Tolmaaktheid is. Wy zeggen, wiji alles wat 'er ge- lehied van Gk>d gedaan word, hetzelve alzoo noodzakeiyk ky hem moet voorbepaaid zijn , nadien hy anderzins veran- deriyk was, hetweik in hem een groote onvolmaaktheid z|b zou; en dat deeze voorbepaaidheid by hem van alle eeitwigheid moet zijn, in welke eeuwigheid geen voor noch aa is: waar nyt volgt, dat God te vooren op geen andere wgs de dingen heeft konnen voorbepaaien als die nu van eeawigheid bepaald zijn^ en dat God voor noch zonder deeze bepaaling heeft konnen zijn. Vorder als God iet zoude nalaaten te doen , zoo moest dat voortkomen uyt een oonaak in hem, of uyt geen: ja, dan is 't noodzakelyk dat hy het moet nalaaten te doen: zoo neen, dan is hel nood- sakelyk dat hy het niet moet nalaaten : dit is in zich zei- ▼en kiaar. Wijders, het is een volmaaktheid in en gescha- pen zaak dat ze is en van God is: want van alle onvol- naaktheid is de grootste onvoimaaktheid het niet zijn: en dewyl het heil en de voimaaktheid van ailes is de wilie Gods, zoo zou immerSj als God wilde dat deeze zaak niet was, het heii en de volmaaktheid van dezelve zaak bestaan hi het niet zijn: het welke in zioh zelf tegenstrijdig is ^ ai- zoo wy dan ontkenuen dat God kan nalaaten te doen het geen liy doet. Het weike zommige voor 'n laster en ver- kleininge van God achten; 't geen hier uyt voortkomt , om dat niet recht begreepen word waar de waare vryheid in bestaat, als welke geenzins zoo zy waanen hier in is ge- leegen, van iets goeds of kwaads te konnen doen of na- laaten; maar de waare vryheid is alieen hier in geleegen, dat de eerste oorzaak, van niets anders geprangd of ge- 58 omnis perfeotionis cansa sit; quam ob rem, si Deus illud omittere posset^ non perfectus esset; nam bonum facere vei perfectionem omittere posse in eo quod efficit, locum In illo babere nequit, cum defectnm includat. Econtra dicitur quidem, bonum eo solo bonum esse, quod Deus iilud veiit, et Deum igitur efficere posse maiam bonum fieri. Hoc autem aeque valet ac si dicerem, Denm Deum esse quia veiit Deum esse, et ita posse non esse Deum; quod ipsa est absurditas. Porro si homines aliquid faciunt et rogantur cur ita faciant, responsio est: quia justitia ita exigit. Si iterum rogatur: cur justitia, vei po- tius causa prima omnium quae justa sint^ ista exigatP res- pondetur: quia ipsa justitia ita vuit. Sed, precor! justiti- ane omittere posset justa esse? Nuilo modo^ tunc enim non amplius justitia esse posset. Et quamquam iiii, qui dicunt Deum omnia quae agit eo agere, quod in se ipsis bona sint, putabunt fortasse se nobiscum non differre; procui tamen abest, cum aliquid bonum adesse dicant^ cui obligatus vei obductus esset, quippe causa desiderioque quod hoc bonum iiludque rursus justum sit. Deinde quaestio oritur, num Deus^ etsi omnia ab eo aiio modo creata fuerint et ab aeterno aiiter disposita et praedes- 59 noodmki, alleen door zijn voimaaktheid oorzaak van alle voJmuktheid Is; en dat dienvolgende , zoo God dit konde oaiMten te doen hy niet volmaakt zon weezen; want het goed doen of d' volmaaktheid te konnen laaten in 't geen liy oitwerkt, kan in hem geen piaats hebben, als siuytende gebrek in. Dat God dan de eenigste vrye oorzaak is , is Biet aileen klaar nyt het geene wy gezegd hebben, maar ook hier ujt, dat er bnyten hem geen nytwendige oorzaak is, die hem zon konnen dwingen of noodzaaken; al het weik geen plaats heeft in de geschapene dingen. Hier teegen word wei ingebragt, dat het goed aileen daarom goed is, om dat God het wil; en dat dieshalven 6od wei maaken kan, dat het kwaade goed word. Docb sniks slnyt eeven zoo wei ais of ik zeide : om dat God wii dat hy God is , daarom is hy God , en dieshaiven is het in sijn magt, geen God te weezen; hetwelk de ongerijmd- heid zeiven is. Vorders, als de menschen iets doen, en men vraagt haar , waarom dat zy zuiks doen P 't antwoord is, om dat de rechtvaardigheid het vereyscht. Yraagt men weeder, waarom de rechtvaardigheid of iiever d' eerste oonaak van ailes dat rechtvaardig is, het alzoo vereyscht? 100 is 't antwoord, om dat de rechtvaardigheid het zeive too wii. Maar eilieven ! zou de rechtvaardigheid wei kon- nen nalaaten rechtvaardig te zijn P Geenzins ; want als dan kon ze geen rechtvaardigheid weezen. En hoewel de gee- nen weike zeggen , dat God alles wat hy doet , daarom doet om dat het in zig zeiven goed is, mogelyk zullen denken OQet ons geen verschii te hebben , zoo is dit nochtans verre daar van daan, nadiea zy iets voor goed stellen te zijn **n het weike hy verpiigt of verbonden zou weezen, uyt oorz&ak van en begeerten om^ dat dit goed en dat weeder rechtvaardig is. Nu vait wijders het geschil , of God , schoon alie dingen ▼*n hem op een andere wijs geschapen waren , en van eeu- ^S^eid af anders geordonneert en voorbepaald als die nu 60 tinata quam sant, aeque perfectus esset? Ad quod respon* deatur, quod, si natura ab omni aeternitate alio modo cre- ata esset quam nunc creata est, tunc ex eorum opinione, qui Deo voiuntatem et intellectum adscribunt, necessario secuturum , Deum tunc aliam utrumque et voluntatem et in- tellectum habere debuisse, quibus res aliter fecisset quam facta sunt ; et sic sequeretur Deum tunc aiium fuisse quam est ; quare ponentes Deum nunc omnium perfectissimum es. se, dicere cogiraur eum talem non futurum si omnia aliter crearet. Quae omnia absurditate plena nuilo modo Deo , qui nunc, et in omnem aeternitatem immutabiiis est, fuit eterit, tribui possunt. Quod porro a nobis demonstratur ex des- criptione quam dedimus causae liberae , quippe quae non in eo consistat ut aliquid vel agere vel omittere possit, sed in eo solo ut a nullo aiio pendeat, itaque omne quod agat Deus ab eo solo, tanquam a causa sapientissima fieri et effici. Quia autem Deus rerum prima causa est, aiiquid in eo esse debet , per quod agat quod agit nec agere omittat ; et quia illud quod eum aliquid agere faciat, nibii aiiud esse potest quam ipsa ejus perfectio, conciudimus, nisi ejus perfectio agere iliud eum faceret, res non existerent nec esse inoe- pissent eo modo quo jam sunt. Hucusque de prima Dei proprietate. Transeamus jam ad secundum ejus attributum> quod proprium in eo vocamus, et videamus quid nobis de ea dicendum sit. 61 ijfB^ of hy daa eeren loo TolBaakt con sgn &ls na? Waar op tot antwoord dient, dat zoo de natmir rma alie eea- «Iglieid op eene andere w^ie als die na is. gesebapen wUy dan na de steiling der geener die God wii en Ter- iteiid toesehrgTen, noodaakeljk xal Tolgen, dat God dan Mde een andeie wil en Terstand als nn gehad moest heb- btn, Toigens 't weike liy de dingen andcrs liad gemaakt ak deieiTe na ign: en dns zoa Tolgen» dat God dan an- d«n zou gesteld zjn als na: wesiiaiTen wj, indicn wy stdien, dat God na d' alierToimaaktste is, genoodsaakt iga te s^gen, dat iiy soIIls niet son sijn wanneer hj ai- ]m anders schiep. Al het weike , seer tasteijke ongerijmd- heden in sich besioitende, geensins aan God (die na te Tooren en in aile eeuwigheid onTeranderijk is, geweest heelt, en bliJTen sai) l^an worden toegepast. Dit word Tan 008 yerder lieweesen ujt de beschriJTing die wj van de Tije oorzaak hebben gemaakt; ais de well^e niet bestaat ia iet te konnen doen of laaten, maar alleen hier in dat le Tan niets anders afhangt, aisoo ailes wat God doet nn bem aJs Tan de ailerwijste oorsaak gedaan en ujtge- verkt word. Aangesien nu God de eerste oorzaak aiier diBgen is^ zoo moet iets in hem zijn, door 't welke bj doet het geen hj doet^ en niet nalaat te doen: en dewijl dat geene het welke hem iets doet doen, niets anders zijn ksn als zijn eigen volmaaktheid zelf, zoo besluiten wj, <lat indien het zijn voimaaktheid zelf niet en was die hem zqUu deede doen, dat de dingen niet en zouden bestaan of in weezen gekomen zijn , om te weezen het geene z j nu z^n. Dqs verre van de eerste eigenscbap Gods. Nu zulien wij over gaan tot Qods tweede eigenschap, die wj in bem eigen noemen; en zien wat ons daaraf te zeggen vait, in 't 64 1. Deum omittere non posse agere quod agit, nempe om- nia tam perfecta creasse ut perfectiora esse nequeant. Et 2. Nullam rem sine eo nec existere nec conclpi posse. Jam quaerendum est, num in natura quaedam possibilia sint i. e. talia quae et fieri et etiam non fieri possint, et porro , num aliqua res sit de qua rogare possimus an sitP NuIIas res possibiles esse, hao ratione demonstramus : Aliquid quod causam essendi non babet, impossibile est. Aliquid quod possibile est causam non habet. Ergo — Primum extra omne dubium est. Secimdum sic demon- stramus: Si aliquid , quod possibile est, causam habet cer- tam et determinatam ut sit, necessario sit oportet. Quod antem aliquid et possibile et necessarium esset, secum pug- nat. Ergo — Fortasse aliquis dicet, quoddam possibile determinatam et certam quidem non habere causam , at vero possibilem. Ad quod respondeo: hoc igitur esse debere vel in sensu diviso, vel in sensu composito i. e. vel quod existentia ejus causae, non tanquam causa, possibilis sit; vel quod possibile sit> quod aliquid in natura necessarium causa erit quod possibile hocce producatur. Sed utrumque falsum est; nam, quod ad primum, si possibile illud propterea possibile est, quod causa ejus possibilis, causa etiam pos- sibilis esse debet, quia causa, quae eam causavit, etiam pos- sibilis est, et sic in infinitum. Et quia jam antea demon- 65 1. Bat Qod niet kan nalaten om te doen het geen hy do«t; namendlyk dat hy alles zoo yolmaakt gesohapen Jweft, dat het niet rolmaakter zijn kan. En daar by 1 Dat geen ding zonder hem kan bestaan, noch ver- itaan worden. Nu staat aan te merken , of 'er in de natunr eenige ge- MDieljke dingen zijn, dat is de zulke die gebenren en mk niet gebeuren konnen. Ten andere , of 'er eenige zaak s, ?an weik wy niet konnen vraagen, waarom dat ze is? Dat 'er geen gebenrelyke dingen zijn bewijzen we aldus : lets dat geen oorzaak heeft om te zijn , is onmogelyk dat let zij. lets dat gebeurelyk is heeft geen oorzaak. Derbalven — Het eerste is bnyten alle geschil. Het tweede bewijzen wy aldus: Indien iets dat gebeurelyk is, een bepaaide en zeekere Mruak heeft om te zijn, zoo moet het noodzakelyk zijn. Maar dat iets te gelijk gebeureiyk en noodzakelyk zou ign is strijdig. Derhalyen — liissohien zal iemand zeggen, dat iets gebeurelyk wei geen bepaalde en zeekere oorzaak heeft, maar een gebeu- ttiyke. Waar op dient, dat zulks dan zou moeten zijn of in een verdeelde zin^ of in een zamengevoegde zin, te weeten: 5f dat de weezendiykheid van die oorzaak, niet aU oorzaak zijnde, gebeurelyk is^ hi dat het gebeurel^k is. dat dat iet , 't welk noodzakelyk in de natuur is , een oor- saak zal weezen dat dit gebeurelyk iet voorkomt. Doch het een en ander zijn beide valsch ; want , ▼at het eerste aanbelangt, indien dat gebeurelyk iets daarom gebeurelyk is , omdat zijn oorzaak gebeurelyk is , zoo moet die oorzaak dan ook gebeurelyk zijn , om dat de oorzaak , die hem heeft veroorzaakt , ook gebeurelyk is , en 200 tot in 't oneindig. En dewijl nu al te vooren bewee- 5 66 stratum est ab una causa omnia pendere, etiam causa i possibilis esse deberet; quod aperte falsum. Et quod ad alterum, si causa ilia non magis ad um quam ad aiterum producendum vel omittendum determini esset, omnino impossibiie esset, ut illud vel produce vel omitteret; quod secum pugnat. Quod jam ad aiteram quaestionem attinet, nihil in i tura existere de quo rogari non possit, cur sitP Hoc n trum dictum significat nobis inquirendum esse per quamn causam aliquid essentiale existat; nam nisi causa ilia es tat, impossibile est illud aliqi^id existere. Et haec quidem causa vel in re vel extra rem quaeri del Si autem regula quaeritur ad inquisitionem istam facienda dicimus omnino nulla opus esse videri ; nam , si existei ad rei naturam pertinet , certum est causam non extra 111 nobis quaerendam esse. At si tali modo non se habet, caus extra illam quaerere debemus. Quia autem primum iliud Deo tantum iocum babet, ostenditur (uti jam antea ieoim Deus soius omnium primam causam esse. Et inde pj etiara hanc et illam hominis volitionem (voluntatis ei ejus existentia ad ejus essentiam non pertinet) causam ex nam habere debere , per quam necessario causata sit. Q etiam ex omnibus quae in hoc capite diximas, ita h&bere patet, et magis etiam patebit, quando in parte cunda de hominis libertate agemus dicemusque. Omnibus hisce ab aliis objicitur , quomodo fieri possit, q Peus, qui summe perfectus et unicus causator, ordin 67 iSf dat van een eenige oorzaak alles afhangt, zoo zou I ook die oorzaak moeteii gebeurelyk zijn : 't welk open- r ?alsch is. En , ^at het tweede aanbelangt^ byaldien die oorzaak niet ir was bepaald om het een als 't andere voort te brengen, mlks na te iaaten, zoo was het t' eenemaal onmogelyk hy het konde voortbrengen , of 't zelve nalaaten : 't ke recht strijdig is. L&ngaande nu ons voorige tweede, dat 'er in de natuur Q zaak en is van wien men niet kan vragen, waarom ze is? dit ons zeggen geeft te kennen, dat by ons te erzoeken staat, door welke oorzaak dat iets weezend- s is; want die niet zijnde, was het onmogelyk dat het zou zijn. )eeze oorzaak nu is in de zaak of buyten dezeive io ken. Doch zoo men na de reegel rraagt, om dit onder- k te doen, wy zeggen, dat er in 't geheel geen schijnt [ nooden te zijn: want indien de weezendlykheid tot de aur van de zaak behoord, het is zeeker dat wy dan de saak niet buyten haar moeten zoeken. Doch indien het t dit iet zodanig niet en is, zoo moeten wy immers de *mk buyten haar zoeken. Nademaal nu tiet eerste al- Q aan God toebehoort , zoo word daardoor betoond (ge- ; wy zulks ai-voren hebben gedaan) dat God alieen de :aie oorzaak is van alles. En hier uyt blijkt dan meede,^ t deeze en geene wiiJe van den mensch (want de wee- adlykheid van zijn wil behoord niet tot zijn weezen) ook :>et hebben een uytterlyke oorzaak , van wien zy noodza- lyk veroorzaakt word: het weike ook zoodanig blijkt te in. uyt alle het geene wy in dit hoofddeei hebben ge- gd; en ook noch meerder biijken zal, wanneer wy in het reede deel van des meuschen vrijheid zuUen handelen en )reeken. Teegen dit alles word van anderen teegengeworpen : Hoe J 't mogelyk , dat God , die gezegd word ten hoogsten voi- 5» 68 et provisor omnium dicitur, ubicunque talem confusionem in natura videri sinatP et etiam, cur bominem non taiem creaverit, qui peccare non posset? Quod ad primum, naturae inesse confusionem, boc dou recte dicitur^ quia nemini omnes rerum causae cognitae sunt , ut ea de re judicare possit. Objectio illa vero oritur ex ignorantia ea, quod ideas generaies posuerint, qulbuscum putant res singulares , ut perfectae sint, con- venire debere. Hasce igitur ideas in Dei inteliectu po- nunt , qua ratione muiti Flatonis sectatores dixerunt , gene- raies istas ideas , ut animai rationaie etc. , a Deo creatas esse. Et quamquam Aristotelici dicant basce res non vere existere sed tantum entia esse rationis> ab iliis tamen saepe tamquam res babentur, quippe qui clare dixerint pro- videntiam ejus non ad individua^ sed ad genera tantum se extendere; uti v. c. Deus providentiam suam nunquara in Bucephaiem babuit, sed tantum in equi genus univer- sum. Dicunt etiam Deum scientiam non babere rerum par* ticuiarium et praetereuntium , sed tantum generalium quae eorum opinione immutabiles sunt. Quod autem in iis recte pro inscitia babere possumus, quia particuiaria ilia omnia soia causam habent, non vero generaiia/, cum nibil sint. Cum igitur Deus particuiarium tantum causa et provisor sit , par- ticularia, ut convenirent cum aiia natura^ cum propria sua convenire non possent , et per consequentiam non essent quod revera sunt. V. c. si Deus omnes homines tales creasset 1^1 maakt, en de eenige oorzaak^ beschikker en voorzorger i^an alles te zijn, toelaat, dat des niettegenstaande alomme zalk 'n verwarringe in de natuur gezien word? en ook, waarom hy den meusch niet heeft geschapen , zoodanig dat hj niet kon zondigen? Aangaande het eerste, dat 'er verwarringe in de natuur is, zulks kan met recht niet gezegd worden, aangezien dat niemand alie de oorzaken der dingen bekend zijn , om daar van te konnen oordeelen. Doch deze teegenwerping ont- staat uyt deeze onkunde, van dat zj algemeene denkbeei- den hebben gesteld, met weike zj meenen dat de bizon- dere dingen. om volmaakt te zijn, moeten overeen komen. Beeze denkbeeiden dan stellen zj te zijn in Gods verstand: en dusdanig was het, dat veele der navolgers van Plato bebben gezegd, dat namendljk deeze algemeene denkbeel- den, als reedeljk-dier en diergel jken ., van God geschapen xijn. En schoon de volgers van Aristoteles komen te zeg- gen, dat deeze dingen geen dadeljke- maar aileen reeden- veezens zijn, zoo worden die nochtans bj haar veeltijds als zaaken aangemerkt, aangezien zj klaareljk gezegd heb- beu, dat zijne voorzorge zich niet over de bizondere dingen nuuu* alleen over de geslagten ujtstrekt ; als bj voorb. , God beeft zijne voorzorge noojt gehad over Bucephalus , enz. niaar alleen over het geheele geslagte van paard. Zj zeg- gen ook, dat God geen weetenschap heeft van de bizondere en vergankeljke dingen , maar wel van de algemeene , die na haar meeninge onvergankeljk zijn. Doch wj hebben dit met recht in haar voor een onweetendheid aan te mer- ken, aangezien alle die bizondere alleen een oorzaak heb- ben, en niet de algemeene, dewijle die niets zijn. God dan alleen een oorzaak en voorzorger van de bizondere dingen zijnde, zoo en zoude de bizondere dingen , om over ^Q te komen met een andere natuur, dan niet konnen over een komen met haar ejgen natuur , en dien volgende niet zijn hetgeen zy waareljk zijn. Bij voorbeeld , als God 70 qualem Adamam ante lapsum, Adamum tantummo vero Petrum nec Faulum creasset; cum e contrario vera perfectio sit omnibus rebus a minimis inde a mas essentiam suam dare, vel, ut melius dicamus eum perfecte in se habere. Quod ad alterum attinet, cur Deus homines n( creaverit , ut peccare non possint ; ad boc respondec quae de peccato dicuntur tantum ratione nostru nempe, quando duas res inter se vel unam vario oompararous, uti v, c. si quis horoiogium apte fc sonandum et horas indicandas, et opus ille bene c cum fine auctoris , bonum dicitur; at si minus, vocatur. quamquam et ita bonum esse posset, mt torifl finis fuisset confusum illud reddere et sona te«pu8. Concludimus igitur Fetrum necessario ci idea, at non oum hominis idea convenire debere , e malumque vel peccata nihil aliud esse quam existent ao nullo modo res quasdam , vel aliquid quod essen bet, uti fortasse in sequentibus amplius demonstrabin nes enim res et opera, quae in natura sunt, perfe 71 alle mensehen zoo gesohapen had , als Adam voor den ral ^ £00 had hy dan ook alleenig Adam en geen Petrus noch PaQlus gesohapen : daar het in teegendeel in Qod de rechte volmaaktheid is, dat hy alle dingen van de minste tot de oeesten haar weezendheid geeft; of , om beeter te zeggen , dat by alles volmaaktelyk in hem zelfs heeft. Wat het andere aanbeiangt, waarom God de menschen coodanig niet geschapen heeft, dat ze niet konden zondi- gen; daar op dient, dat ailes wat 'er van de zonden ge- segd word , zuiks alieen maar gezegd word ten opzigte van ons, te weeten wanneer wy twee dingen met elkanderen of een onder verscheiden opzigten vergeiyken ; als by voor- beeid : indien iemand een uurwerk om te slaan en de uuren aan te wijzen net gemaakt heeft^ en dat dat werkstuk met lift oogmerk van den maaker wei over een komt , zoo zegt aen, dat het goed is; en zoo niet, zoo zegt men, 'tzeive kwaad te zijn; niet teegenstaande het in H iaatste gevai ook zeifs goed kon weezen, zoo maar des Maakers oog- merk was geweest , om het verward en buyten tijds siaande ie maaken. Wy besiuyten dan, dat Petrus noodzakelyk met het denkbeeid van Petrus, en niet met het denkbeeld van mensch, moet overeen komen: en dat goed en kwaad of zonden niet anders ais wijzen van denken, en geenzins eenige zaaken zijn, of iets dat weezendiykheid heeft; ge- lyk wy zulks veel-iigt in 't navolgende noch breeder zuilen betoonen; want alle dingen en werken, die in de natuur eiJD , die zijn voimaakt. 72 CAPUT SEPTIMUM. BE ATTBIBUTIS QUAE AD DBUM KON PEBIINBNT. Hic jam incipiemus dicere de iis attributis * quae Deo attribui solent, nec tamen ei oompetunt, uti et de iis qni* busy sed frustra, Deum demonstrare oonantur; et deniqae de verae definitionis legibus. Ad hoc faciendum non multum curamus imaginationem quam homines de Deo habere soient, sed breviter tautBm inquiremus quid nos philosophi de eo dioant. Hi igitof Deum nobis definierunt tamquam ens de vel ex se existens^ omnium causam, omnipotens, omnisciens, aeternum, sim- plex, infinitum, summum bonum, infinitae miserioordiae, etc. Sed antequam ad iliam disquisitionem aooedamiUy videamus quid nobis ooncedant: Et primo quidem diount, Dei veram sive legitimam defi- 1) Q.aod ad ea attribata, qaibus Deas existit, oihil sant aisi sab* stantias infinitas, qaarum qaaeque infinite perfecta esse debet. Qaod necessario ita esse nobis persnadet clara et distincta ratio , qaoram tamai hacasqae dao tantam ips4 earam essenti^ cognita esse veram eat, eo^- tatio nempe et eztetuio* Omnia porro qaae Deo attribai soleat mhi attribata, sed certi tantum modi sunt quae ei attribuipossunt, valqiiod ad omnia vel quod ad unum ejus attributorum , uti, quod ad oiDiiia, qnod sit aeternus, per se consistens, omnium causa, (infinitus, immiika- bilis ; qaod ad unum , quod sit oronisciens , sapiens (quod ad oogitatio» nem), et qaod sit obique, quod oronia impleat, etc. (qaod ad extenno- oem pertinet). 73 ZEEVENDE HOOPDDEEL. VAN DS mC^SGHAPPBN I>IB TOT OOD NIET BEHOOBEN. . Alhier zullen wy nu aanvangen te spreeken van die *) Sigenschappen , welke gemeeneljk aan God toegepast wor- ien, en nochtans aan Hem niet behooren: als meede van die, door welke men poogt om God te bewijzen; docb vruchteloos ; en eindeljk van de wetten der waare beschry- vinge. ' Om dit te doen zullen wy ons niet zeer bekommeren net die verbeeldinge , welke de menschen gemeenelyk van God hebben; maar wy zullen alleen kortelyk onderzoeken w&t ons de philosophen daarv^n weten te zeggen. Deeze dfta hebben God beschreeven te zijn: een weezen van of vyt zich zelf bestaande , oorzaak van alie dingen, almagtig, ftiweetenHe, eeuwig, eenvoudig, oneindig, 't opperste goed^ ▼an oneindige barmhartigheid, enz. Doch aleer wy tot dit onderzoek treeden, Jaat eens voor af zien wat zy ons bI toe staan : Eerstelyk zeggen zy, dat 'er geen waare of wettelyke 1) Aangaande de Eigenschappen , van welke God bestaat, die sijn uet als oneindige selfstandigheeden , van dewelke een ieder deszelfs on- «ideiyk Toimaakt moet zijn. Dat dit noodzakelyk zoo is, daar van OMitQjgt ons de klare en onderscheiden reeden; doch dat *er Tan alle ^•oe oneindige tot noch toe maar twee door haar zelfs weezens bekend i|b, is waar: en deeze bennen de Denkeng en Uytgebreidheid. Voorts iflei lat gemeenelyk aan God word toegeschreven en zljn geen Eigen- Nfatfimi, maar alleen zeekere wijzen, dewelke hem moogen toegeSigend vorden, of in aanmerking van alles, dat is alle Eigenschappen , of in ttBinerkiBg van een Eigeoschap: in aanmerking van alle, ais dat hy is MQvig, door zich zelf bestaande, oneindig, oorzaak vanalles, onveran- ^yk: in anmerking van eene, als dat hy is alweetende, wijs, enz. 0>etvelk tot de Denking), en weeder dat hy is overal, alles vervalt» ^« Ct welk tot de XJytgebreidheid behoort). 74 aitionem dari non posse, quia nulla definitio (secundum eorum opinionem) esse potest nisi generis et speciei : et cum Deus non sit alicujus generis forma, recte vel legitime definiri nequit. Secundo dicunt, Deum definiri non posse, quia definitio rem nude et affirmative describere debet^ et seoun* dum eorum sententiam de Deo nihii affirmative sed negative tantum scire possumus, quare Dei definitio legitima dari nequit. Fraeterea ab iis adhuc dicitur, Deum a priori nunquam demonstrari posse, quia causam non habet, sed verisimi- liter tantum vel per efi^ectus ejus. Hacce eorum sententia igitur nobis satis concedunt,, se parvam et paucam Dei cognitionem habere , quare in eorum jam inquiramus definitionem: Et primo quidem non videmus eos nobis quaedam attri- buta vel proprietates dare y per quae res (i. e. Deus) cognos- citur, sed tantum quaedam ei propria, quae quidem ad rem aliquam pertinent nunquam vero explicant quid revera sit. Etsi enim per se existere, causam esse omnium, summum bonum , aeternum , immutabilem , etc. Deo tantum proprium sit, non tamen hisce proprietatibus scire possumus quid ens iliud sit, et quaenam attributa habeat ad quae propria iiia pertineant. Tempus etiam erit contemplandi res quas Deo attribuunt quaeque tamen ad eum non pertinent *) , uti quod sit omni- sciens. sapiens, misericors, ' etc; quae res, quippe certi 1) Intellige eam ratione omniam qaae est , vel omniam attribatoram ; ▼ide pag. praecedentem. 75 bescbrijviDg van 6od kan gegeeven worden , aangezien geen beschrijving na haar waan bestaan kan , aJs van gesiagt en onderscheid ; en God geen gedaante van eenig geslagt zijn- de, zoo kan hj niet recht of wettelyk besohreeven worden. Ten anderen zeggen zy, dat God niet kan beschreeven worden^ om dat de beschrijving de zaak naakt en bevesti- gende rooet uytbeelden : en , na haar stelling , van Gk)d niets bevestigende^ maar aileen ontkennender wijze van onskon- nende geweeten worden, zoo en kan 'er dieshalven geen vetteiyke beschrijving van God worden gegeeven. Daar 'n boven word van haar noch gezegd , dat God Tan vooren uooyt kan beweezen worden , om dat hy geen oorzaak heeft, maar alieen waarschijnelyk, of door zijne Qytwerkingen. Dewijl zy ons dan met deeze haare stellinge genoegzaam toestaan , dat zy een zeer kleine en geringe kennis van God bebben , zoo moogen wy dan haare beschrijvinge nu eens gaan onderzoeken : Eerstelyk , wy en zien niet dat zy ons hier eenige Toe- eygeningen of Eigenschappen geeven, door welke de zaak (namendlyk God) gekend word , maar alleen eenige propria of eigenen , welke wel aan een zaak behooren , doch nooyt ▼erklaaren wat dezelve is. Want hoewel van zich zelf be- Btaande, oorzaak te zijn van alle dingen, opperste goed^ eeuwig, onveranderlyk enz. aan God alleen eygen is, wy konnen noohtans niet door deeze eygenheeden weeten wat datweezen is, en wat Eigenschappen het heeft, aan 't welke deeze eygenheeden behooren. Het zalnu ook tijd zijn» dat wy eens bezien die dingen velke zy aan God toeschrijven , en nochtans aan ^) hem niet behooren ; als daar is alweetende, wijs^ barmhartig, enz. welke dingen, om dat ze maar zijn zeekere wijzen 1) Ventaat hein genomen in aanmerking van alles wat hy is, of Tan alle zijne Eigenscliappen. Zie hier van pag. 72. 76 tantam rei cogitantis modi , qaaeque nec existere nec concipi queant sine substantia iila cujus modi sunt, nec ei, qui est ens per se tantum existens, attribui possint. Fostremo eum summum dicunt bonum; quo si aiiud quid intelligant quam jam dixerint, nempe Deum esse immuta- bilem et omnium causam, in ipsorum idea confusi fuere, nec se ipsi inteliigere potuerunt; quod ortum est ex eorum de bono et malo errore, quo putant hominem, nec vero Deum, boni sui et mali causam esse; quod, secundum id quod jam demonstravimus , esse nequit , nisi bominem etiam sui causam esse ponamus. Quod vero, ubi de bominis voiuntate agemus, clarius adbuc patebit. Jam necesse erit, ut eorum sopbismata, quibus inscitiam suam de Deo excusare conantur, soivamus. Dicunt igitur primum, legitimam definitionem consistere debere in genere et specie. quod etsi ab omnibus logicis concedatur, nescio tamen unde illud habeant; hoo enim si verum esset, nihii esset quod scire possemus, quia, si rem antea perfecte cognoscere debeamus per definitionem generis et speciei^ nunquam perfecte cognoscemus summum genus, quod supra se nuilum genus habeat; atque nisi genus sum* mum, quod omnium aliarum rerum cognitioni causa est, cognoscatur, multo minus aliae res, quae genere hocce explicantur, intelligi vel cognosci possunt. Cum vero liberi simus nec nos eorum opinionibus devinc- 77 ▼an de denkende zaak» en geenzins konnen bestaan noch Terstaan worden zonder die zelfstandigheid van welke zy wijzen zijn , hierom ook aan hem , die een weezen is zonder iets als uyt hem zelfs bestaande , niet en konneu toegepast worden. Eindelyk noemen zy hem het opperste goed ; doch indien ly daarby iets anders als zy alreeds gezegd hebben verstaan , te weeten dat 6od onveranderlyk is, en een oorzaak van ftile dingen, zoo zijn zy in haar eigen begrip verward ge- weest, of hebben hun zeifs niet konnen verstaan: hetweJk kerToort gekomen is uyt haar doolinge van goed en kwaad, meynende dat den mensch zelfs en niet God oorzaak is Tan zijn goed en kwaad; het welke, volgens 't geene wy na aireede beweezen hebben , niet kan zijn , of wy bennen genoodzaakt te stellen, dat den mensch dan ook een oor- zaak is zijns zelfs. Doch dit zai, wanneer wy van de wille des menschen hier na handeien, noch klaarder blijken. Na zal het noodig zijn, dat wy haare schijn-reedenen , waarmede zy hare onweetenlieid van Gods kennis zoeken te Tersohoonen , ontknoopen. Zy zeggen dan vooreerst, dat een wettige beschryving bestaan moet van geslagt en onderscheid. Maar, schoon dit van alie Reedenkundige word toegestaan, zoo weet ik ^hter niet van waar zy zulks hebben ; want zeeker , zoo dit waar was, zoo en was *er dan niet iet het geen wy konden weeten; alzoo, indien wy voimaaktelyk een zaak door de beschryvinge van geslagt en onderscheid bestaande alTorens kennen moeten, wy alsdan nooit volmaaktelyk konnen kennen het opperste geslagt hel; welke geen geslagt neer boven hera en heeft; en wanneer het opperste ge- s^t, het welk een oorzaak van de kennisse aller andere ^ingen is, niet gekend word^ veel minder konnen dan de andere dingen , die door dat geslagt worden verklaard , ▼erstaan noch gekend worden. Doch nademaal wy vry zija, en geenzins achten aan hun stellingen verbonden te 78 to8 habeamus , per veram logicam alias definitionis leges proferemusy nempe secundum distinctionem quam in natura facimus. Yidimus jam attributa, vel uti alii ea vocant, substan- tias , res esse , vei , ut melius et proprius dicamus , ens esse per se existens/ atque igitur per se se cognoscere faciena et ostendens. Et quod ad cetera attinet, haec nonnisai at- tributorum modi sunt , sine quibus nec existere nec concipi possunt. Quare definitio duorum generum vel specieram esse debety nempe: 1. Attributomm quae entis sunt per se existentis, quae nullo genere aliave re , quibus melius inteiligi vel explicari possunt, opus habent: nam quia, uti entis cujusdam attri- buta, per se existunt, etiam per se nota fiunt. 2. Eorum quae non per se sed per attributa tantum ex- istunt, quorum modi sunt et per quae, quippe eorum genus, inteiliguntur. Et hoc quod ad eorum sententiam de definitione attinet. Quod ad alterum vero , Deum a nobis cognosci posse co- gnitioue adaequata, ad hoc satis responsum est a Cartesio in responsione sua ad objectionem hac de re. Et quod ad tertium , Deum a nobis demonstrari non posse a priori, ad hoc jam antea a nobis responsum; quia enim Deus sui causa est , satis est nos eum per se ipsum demon* strare; quod argumentum etiam multo strictius est qoan arg. a posteriori, quod fieri non solet nisi causis externis. 79 weezen , zoo zullen wy , volgens de waare reedenkonst , an- dere wetten van beschry?inge voortbrengen , te weeten vol- gens de schifting die wy van de natuur maaken. Wy hebben nu aireede gezien , dat de Eigenscbappen , £00 andereu die noemen, zeifstandigheeden , zaaken zijn; of, om beeter en eigendlyker te zeggen , een door zich zelfs bestaande weezen is , en derhalven door zich zelf zich zelfs te kennen geeft en vertoont. En wat d' andere aanbe- Ungt, dat zijn maar wijzen van die Eigenschappen , zonder welke zy niet en konnen bestaan noch verstaan worden. Weshalven de beschryvinge moet ziyn van twee geslagten of zoorten. Namendlyk 1. Yan de Eigenschappen , die van een zelfbestaande weezen zijn: welke geen geslagt, of iet waar door ze meer Terstaan of verklaard worden eu behoeven; want aangezien ly als Eigenschappen van een weezen door zich zelf be- staande zijn. zoo worden zy ook door zich zeifs bekend. 2. Yan de geene die niet door hun zelfs bestaan, maar alleen door de Eigenschappen , van welke zy de wijzen zijn ^ en door wien zy , als haar geslagt zijnde , moeten worden Terstaan. En dit is voor zoo veel haare stelling van de beschry' vinge belangt. Wat het andere aangaat, dat God van ons gekend zou konnen worden met een evenmaatige kennis, hier op is genoegzaam geantwoord door Descartes^ in zijn Antwoord op de Teegenwerping , deeze zaak aangaande. En belangende het derde, dat God ons van vooren niet Koa konuen beweezen worden, daar op is van ons hier Yooren al meede geantwoord; want aangezien God oorzaak ▼an zich zelfs is , zoo is H genoeg , dat wy hem door zich zelfs bewijzen: welk bewijs ook veel bondiger ais dat van aohteren is, hetgeen gemeenelyk niet geschied, als door vytwendige oorzaaken. 80 CAPUT OCTAVUM. DB KATU&A KATUBANTE. Hic jam, antequam ad aliud trandeamus, breriter distinguemus naturam in nat. naturantem et nat. natu Fer naturam naturantm intelligimus ens, quod p nec alia quadam re opus habens (uti omnes proprieta attributa quae hucusque descripsimus) , clare et distim teliigimus; quod est Deus; uti et Thomistae Deum pe intellexere ; natura yero eorum naturans est ens , u tabant, extra omnes substantias. Naturam naturatam in duo dividemus, nempe in g lem et particularem. Generalis consistit in omnibus ill dis 9 quae a Deo immediate pendent, de quo in se traotabimus capite. Particularis consistit in omnibv particuJaribus rebus quae a modis generalibus caus Ita ut natura naturata^ ut bene concipiatur, q substantia indigeat. CAPUT NONUM. DB NATURA NATURATA. Quod jam ad naturam naturatam gen. attinet, sive vel creaturas^ quae immediate a Deo pendent, hori 81 ACHT8TB HOOFDDEEL. YAS D£ NATUT7BSNDE NATUUB. Alhier zullen wy, eer wy tot iets anders over gaan^ kortelyk de geheele natuur schiften, in een natuurende utaur^ en in een genatuurde natuur. Door de natuurende natuur verstaan wy een weezen iftt wy ,door zich zelfs, zonder iets anders als zich zelfs na doen te hebben , (gelijk alle de Eigenschappen of Toe- 8g0ningen die wy tot noch toe beschreeven hebben) klaar en onderscheidendlyk begrijpen; het welk God is: gelijk ook de Thomisten by het zelve God verstaan hebben ; docb luuffe natuurende natuur was een weezen (zoo zy noem- den) buyten alle zelfstandigheeden. De genatuurde natuur zullen wy in twee verdeelen, na- Bcndlyk in een algemeene, en in een bizondere. De alge- aflene bestaat in alle die wijzen, die van God onmiddelyk afhangen; waar van wy in het navolgende Hoofddeel zul- len handelen. De bizondere bestaat in alle die bizondere dingen, welke van de algemeene wijzen worden veroor- aakt. Zoo dat de genatuurde natuur, om wei begreepen te worden , eenige zelfstandigheid van nooden heeft. i1 NEEGBNDE HOOFDDEEL. VAN DE GENATUUKDE NATUUR. Wat nu* aangaat de algomeene genatuurde natuur , of de w^zen of schepzelen, die oomiddelyk van God afhangen of gesebapen zijn, deeze kennen wy niet meer als twee, na- 82 nisi duo cognoscimus nempe motum <) in materia et intei- lectum in cogitatione; quae dicimus ab omni aeternitate fuisse et in omnem aeternitatem immutabiJiter futura. Opas revera tale, quale cum auctoris granditate conveniat! Quod ad motum igitur, cum proprius ad tractatum de soientia naturae quam huc pertineat y uti quod ab omni aeter- nitate fuit et in omnem aeternitatem immutabilis manebit, quod in genere suo infinitus est , et quod per se ipse nec ez- sistere nec concipi potest , sed tantum extensionis medio ; de hiSy dico, hic non agemus, dicemusque modo, quod sit fiiius, opus, vel efFectus immediate a Deo creatas. Quod ad intellectum in cogitatione attinet , et hic , nt ille, fiiius , opus vel immediata Dei creatura est , ab omni aeter- nitate et in omnem aeternitatem immutabiiis manens. Quod' ejus attributum unum tantum est , nempe omnia omni- bus temporibus clare et distincte intelligendi ; unde oritar laetitia infinita vel summe perfecta et immutabilis, quae omittere nequeat quae agit. Quod etsi satis per se pateat; tamen postea in tractatu de animi afiPectibus ciarius demon- strabimus; quare hic non amplius de eo dicemus. 1) duod hic de motu in materia dicitur hic noa serio dioitar ; auetor enim ejas caasam adhuc se inventurara patat, ati a posteriori qao* dammodo jam fecit; hic autem ita dici potest, cam nihil in eo coastraa* tar Tel ab eo pendeat. 83 lyk de beweeging >) in de stof » en bet verstaan in de onde zaak. Weike wy zeggen, dat van alie eeuwig- is geweest, en in alle eeuwigbeid onveranderlyk blij- snllen. Waarelyk een werk, zoo groot, als de groot- des Werkmeesters betaamdel Agaande dan de beweeging, nadien die eigendlyker de verbandeling van de natuur-weet als wel hier be- t, gelijk als daar is, dat ze van alie eeuwigheid is ge- i, en in alle eeuwigheid onveranderlyk zal blijven, ze oneindig is in haar geslagt, en dat ze noch door zelfe bestaan noch verstaan kan worden^ maar alleen middel van de uytgebreidheid ; van deeze , zeg ik , zui- wj alhier niet handelen , maar alleen dit 'er af zeggen , Ee is een Zoone , Maakzel , of Uy twerkzel ^ onmiddelyk God geschaapen. ilangende het verstaan in de denkende zaak , deeze zoo als d' eerste is een Zoone, Maakzei, of onmiddelyk psei van Qod, van aile eeawigheid, en in alle eeuwig- onveranderlyk blijvende. Deeze zijne eigenschap is een^ namendlyk alies klaar en onderscheiden in alle 1 te verstaan: uyt het welke spruyt een oneindelyk of rolmaaktst en onveranderlyk genoegen, niet konnende kten te doen 't geen het doet. Het welke, hoewel ge- saam door zich zelf klaar zijnde, zoo zullen wy dit kans bier na in de verhandeling van de aandoeningen iele klaarder komen te bewijzen: waarom wy 'er thans meer af zullen zeggen. 't Geen hier Tan de beweginge in de stoffe gezeid word, is hier I emst geseidj want den anteur meent daarop de oorzaak nochte , gelijk hij a porteriori al eenigsins gedaan heeft ; doch dit kan > wel Btaan , dewijl op hetzelye niets gebouwd is , of daarvan af- 84 CAPUT DECIMUM. QUID 8IT BONUM ET MALUM. Ut breviter dicamus , quid in se sit bonum et malum , advertamus quaedam esse in iateliectn nostro, ne eodem modo in natura; quae igitur etiam nostrum t opus sunt serviuntque nonnisi ad res distincte intelligi inter quae habemus omnes relationes quae ad divers pertinent, quaeque entia rationis nominamus. Quaerit tur, num bonum et malum inter entia rationis an inl tia realia referenda. Cum vero bonum et malum nihi! sit quam relatio, extra dubium est ea inter entii onis esse ponenda; nunquam enim aliquid bonum ( nisi relatum ad aliud quid; sic dicitur homo malu non aliter quam relatus ad alium quemdam, vel etif mum malum esse, relative ad aliud bonum vel n Quae omnia dici nequirent, si melius vel bonum isti: esset tale relative ad id quod sic dicitur. Ita ut , si 8 nomine boni nominatur, hoc nihil aliud significet qu lud convenire cum idea generali , quam de talibus reb bemus; cum tamen quaeque res convenire debeat cui sua particulari , cujus esse essentia perfecta esse debe cum generalibus (ideis), quia tunc omnino non existt Ad affirmandum id quod diximus, quamquam res perclara sit, addemus adhuc argumenta sequentia, a< conclusionem : 85 TIENDE HOOPDDEEL. WAT 60BD EN KWAAD IS. 