title: Annales Academici
creator: None
text: Digitized by Google Digitized by Google EDBL GBOOT AOHTBABE H£EBEN CUBATOBEN VAN DBZE HOO- GESCHOOL, HOOGGELEEEDE HESE BECTOB MAGNIFICnS, HOOGGELEEBDE HEEBEN FBOFESSOBEN, ZEEB GEACHTE AMBTGENOOTEN, EDEL ACHTBABE. HEEBEN AAN WIE HET BESTUUB YAN DEZB, > STAD OF DE HANDHAYING YAN HET BECHT IS TOEYEB- TBOUWD, WELEDEL ZEEB GBLEEBDE HEEBBN DOCTOBEN IN DE YEB- SCHILLENDE FACULTEITEN, WBLEEBWAABDE HEEBEN LEEBABEN YAN DE GODSDIENST! WELEDELE HEEBEN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOLI EN YOOBTS GU ALLEN, DIE DEZB PLECHTIGHEID MET UWB TEGENWOOBDIGHEID YEBEEBT, ZEEB GEWENSCHTE TOB- HOOBDEBS! Met schroom bekUm ik dit spreekgestoelte. Geroepen als op eens uit het volle bedrijvige leven, pm de rustige wetenschap te gaan dienen^ ge- Yoel ik thans al de beteekenis van het oogenblik, Ik moet een gelofte gaan afleggen voor de toekomst en een bewijs — een programma zoa ik haast zeggen — leveren hoe ik de stadie, waaraan ik van nu af mij ge- heel denk te wijden, zal opvatten. Daar is dus voor mij iets plechtigs in het optreden hier. 6ij verlangt van mij op dit oogenblik niets nieuws, niets verrassends, gij wenscht een overtuiging te hooren uitspreken. Nu ik het hoogleeraarsambt bij deze hoogeschool aanvaard , hebt gij er recht op te weten hoe ik de studien der staathuishoudkunde , der statistiek en der politieke geschiedenis zal leiden: wat ik denk over de twee groote onderwerpen waarmede deze takken der menschelijke kennis zich bezig houden. De inhoud van mijne rede is van zelf bepaald door den leerstoel dien ik ga innemen; door de wetenschappen die ik zal onderwijzen. Ik zal u spreken over Staat en MaaUehappij. 17 Digitized by Google 180 H. P. 6. QUAGK Honderd jaren gelegen was dit vraagstuk (wetenachappelijk gesproken) geheel nieuw. Die in het natuarrecht grond en oorsprong der reehtsbe- trekkingen zochten, bleven in hun stadeercel zitten^ peinsden en plooiden sich rimpels op het voorhoofd en constraeerden een ataat» maar zagen niet^ uit het venster naar de rijke natuur daarbuiten, waar^ even veelsoortig ala gewassen en planten, ook maatschappelijke toestanden en instellingen bloeijen, zich ontwikkelen en kwijnen. Doch terwijl die overigens ach- tingwaardige geleerden zoo dachten, en moeitevol het weefsel van hersen- schimmen uitspinden , waren er anderen die hun kamer verlieten , die het leven van het volk , het volk in zijn arbeid , opzochten , die een reis te 'midden van al de gewone dagelijksche bezigheden der menschen even leer- rijk achtten als het bestuderen der beschreven bladen. Zij togen op hun beurt aan het verzamelen en schiften hunner waarnemingen : zij verwerk- ten al die opmerkingen tot een geheel, en een nieuwe wetenschap ont- stond, die der staathuishoudkunde. Het was de huishouding vad het volk, waarvan zij de wetten opspoorden, en de naam» dien zij aan hun wetenschap gaven^ duidt reeds voor een gedeelte van zelf aan dat zij het volk vooral in zijne arbeids- en verkeersbetrekkingen , in zijn kommervol of welvarend bestaan» nagingen. Wel is waar werd z66 alleen de eoono- mische zijde der menschelijke maatschappij in het oog gehoudeii. Maar het groote wetenschappelijke vraagstuk was gegrepen. De perken moeaten dechts wat worden uitgezet. Afgescheiden van de inatellingen van den ataat beweegt zich te midden van dien staat of buiten hem om» zich niot atorende aan zijn begrenzingen , naar vrije wetten» de menschelijke maat- schappij. Te midden van een geregeerde vereeniging een niet ger^geerde toestand. In de menschelijke samenleving is de staat het eenheidsbegrip in een volk: de tot e^ geheel geworden organisatie van een volk of van een deel daarvan: het levend organisme, dat naarmate de beschaving tmp voor trap toeneemt, mede geleidelijk zich ontwikkelt. Want beachaving ia niet andefa dan Yermeerdering van leven. En naar gelang dat nieuwe leven zich door nieuwe verschijnselen en scheppingen openburt» , worden de Digitized by Google RBDEVOERING. 131 fiiDcties van den etaat veelaoortiger : de begrippen von rechtvaardigheid , van vrijheid» van orde, van ontwikkeling vragen iederen dag nieuwe vol- doening en nieawe werkzaamheid: nieuwe bepalingen en begr^izingen , OBdat nieuwe raimten worden veroverd. Maar hoe ver en werwaarts de Btaat ook sijne armen oitatrekt, hij blijft de vaate eenheid, die allea tot een organisme opvoert en vereenigt. Te midden nu dier eenheid, soma daarbuiten» ia een ganache rij van toeatanden^ die alechta van^ ter zijde, alechts gedeeltelijk door den ataat in zijn knng worden (^genomen, die een eigen leven en ontwikkeling behouden. Om die toeatanden te zien, behoef ik u alechta te plaataen in de voUe aetualiteit, in het heden. Treft het uwe aandacht niet, dat het huiage- zin , OB FAMiLix , toch eigentlijk een geheel eigen leven leidt , a^eacheidea van de rechtsbetrekkingen waarin het door de staatainatelling is geplaatat. Is de band der fiimilie verzwakt, de ataat kan er niets tegen doen, en toch de ataat plukt van zulk een verkeerde groei de wrange vruchten. De fiuniUeloop gaat zijn eigen gang. Het begrip zelf wordt — men behoeft geen acherpe oogen te hebben om het te zien ~ telkena nauwer begrenad. Onze vroegere landbouwera met al hun neven, hun nichten, hun ganache clan , zijn verre te zoeken. L'esprit de famille — zoo zucht Silveatre de Sacy — serait-ii au nombre des vieillesses feodales que nous avons abolieal en le Play, ontwerper en beatuurder van het grootache tentoonatellingsge* bouw^ dat gij ten vorigen jare te Parij^ hebt kunnen bewonderen, zoekt m, pdnat op middelen om de kracht der eigentlijke familie door andere vomien van erfopvolging dan de gewone weder op te heffen. Laat die twee franache aenatoren (het zijn niet de alechtate uit den Senaat) alechts zuchten en aoeken de familie gaat haar eigen weg en wil zich niet plooijen naar den wii der ataatalieden. — Sterker nog ia die zelfatandig«- heid» wanneer men het oog laat gaan over ds standbn onzer Europeeache bnrgermaatachappij» op het onderacheid tosschen meerderen en minderen. Van den ^nen kant komt de staat op met zijn stebregel: gelijkheid van allen voor de wet; doch verschillende levenswijzen en traditien he^bben ver- achillende vormen en toeatanden in het leven geroepen : bijzondere kringen zijn ontstaaa en een veracheidenheid van volkagroepeeringen ia daar, waarop de staat wel d^geUjk gedwongen wordt acht te alaan. Voor den ataat is 17» Digitized by Google 132 H. P. 6. QUAGR het een groote vraag te weten, hoe de elementen van macht onder die standen verdeeld zijn. Dreigende vraag, die soms de staatkondige instel- lingen in gevaar brengt I Wel is het niet langer de adel die aileen vow- rechten vraagt; wij zijn meerendeels gekomen in den toestand^ dien La- fiEtyette karakteriseerde, toen hij aan een jong edelman, die onder verwij- zing naar al zijn titels op een post aandrong^ toevoegde: /rMonsieor, cela n^est pas un obstacle", ~ maar juist van den anderen kant komt thana de storm opzetten; De arbeiders-vereenigingen en questien zijn aan de orde van den dag: questien van juister verhouding van kapitaal en arbeid dwarrelen als door de lucht. De middelklasse, de eigentlijke burgerij, die boven alles den vrede bevordert en liefheeft, wordt telkens als oit haar bedrijvige rust opgeschrikt door de woelingen van dien vierden stand. Neutraliteit wordt bijna niet toegelaten; men moet partij kiezen voor of tegen , en ondertusschen vervormen en plooijen zich de belangen tot nieuwe groepeeringen en komen deze met stouter eischen voor den dag. — AIs van zelf werpt gij nu reeds den blik op de in of buiten den staat om zich kruisende en bewegende belangen, voor zoover zij met de yolkswsl- VAART in verband staan, de economische vraagstukken , waarin volgens enkelen de gansche leer der maatschappij zich zou oplossen. Zeker is het dat de betrekkingen en verhoudingen door arbeid en bezit in het leven geroepen, door ruiling van diensten in stand gehouden, dat de gansche leer der volkswelvaart , met haar problemen tusschen rijk en arm, tusschen vraag en aanbod, — een geheel van het staatsbegrip onafhankelijk bestaan heeft. Volksvermogen beteekent nog iets anders dan het woord staatsfi- nantien. De wetten die de welvaart beheerschen, hebben in zekeren zin een eigen sfeer. Toen een Hogendorp op nog geen twintigjarigen leeftijd de Harz bezocht, dacht hij weinig aan het staatsverband waarin die schil- derachtige bergstreek was geplaatst; hij zag alleen de werkzaamheid der inwoners in de mijnen^ en uit dien maatschappelijken arbeid verklaarde hij zich den toestand. Die wetten van volkswelvaart zijn soms zoo krach- tig y dat de staat geheel haar richting moet volgen : ik herinner aan de diep- ingrijpende questien betrekkelijk de indeeling van het land in groote lan- derijen of wel zijn splitsing in ontelbare kleinere stukken : ik herinner aan het feit dat, toen op het einde der middeleeuwen het eigendom zich begon Digitized by Google REDEVOERING. 188 te mobiliseereii , dit bewegelijk eigendom (indien ik het dus noemen mag) het Romeinsche recht ter hulp nam en weder invoerde in de rechtsbedee- ling: — doch genoeg, niemand twijfelt in theorie aan het onafhankelijk bestaan van deze sfeer: integendeel, er is bezorgdheid voor overdrijving^ wanneer men ziet hoevelen bij deze onderwerpen alleen van maatschappij en maatschappelijke questien willen spreken. — En toch, de volken leven van nog iets anders dan van het dagelijksche brood. Ook de qodsdienstigb YXRBiNDiNGBN behoorcn geheel en al tot den kring der maatschappij. Had ik zoo even het oog op de menschelijke handelingen die betrekking heb* ben op de productie van stoffelijke zaken en hare verspreiding : hier zijn het inwendige motieven die tot hooger geestelijk leven roepen, die kerken stichten. De constitutioneele regeringsvorm bovenal is de regeringsvorm van de meer ontwikkelde^ maatschappij en zij eischt van deze een groote mate van zedelijkheid ^ zelfbeheerschend beleid en liefde voor het recht. Het verte- genwoordigend regeringsstelsel is een voortreffelijk werktuig, maar een werktuig» dat niet door elke hand kan gedreven worden. AI de questien van onderwijs, wetenschap en kunst (men herinnere zich het: kunst is geen regeringszaak) behooren hiertoe. De meerdere of mindere kracht eener veriichte of niet verlichte publieke opinie doet zich hier gelden. De letterkunde^ eoho van de stemmiDgen onder het volk^ toont bijna altijd Digitized by Google 134 H. P. G. QUACK aan wat krachten in het volk nog aanwezig zijn. £n beschaWng is tefent venneerdering van zedelijkheid. Zoo de sedeloosheid hand over hand toe* neemt, is meermalen het oogenblik da4r dat ook de ataatsband sbipper wordt. Kortom , hier is een uitgebreid veld , waar de begrippen van ataat en maatschappij een zeer merkbare wederzijdsche werking op elkander heb- ben. — Nog naauwer is die verwantschap wanneer wij thans op drie ver* «chijnselen het oog vestigen, op wat wij noemen oemsxntkk, PRoviNoien en STAMMEN. Ook de gemeente is een organisch op zich zelf staand ge- heel Zij is uit haar aard meer dan het onderste administratieve iid van den samenbaDg der gelederen dien men staat noemt. Bovendien, de staat kent soms alieen gemeenten, de maatschappij onderscheidt wel degelijk tusschen dorpen en steden. lets anders is de stad, brandpunt van maat- schappelijke ontwikkeling ^ iets anders het dorp met zijn gemoedsleven en huiselijke kalmte. Het is in de laatste tijden zoo keurig uiteengezet door Riehl, dat ik dit punt hier slechts aanstip, om den vinger nu te leggen op het zelfstandig bestaan der provtnciSn, afgescheiden van de ataatsin* deeling van dien naam. Trouwens een enkele blik op Frankrijk doet dadelijk het belang dezer onderscheiding kennen. Hoe ook de staat het volk in departementen bij tientallen heeft verdeeld, het volkskarakter bewaart het eigenaardige verschil tusschen de aloude provincien Normandie en Bretagne, tusschen Champagne en Provence. En in Duitschland — wie denkt niet aan het liefelijk Thuringen? al heeffc de ataatswijsheid van den dag zoo wonderlijk en grillig die streek verdeeld. Wat apreek ik van vreemde landen P Ons eigen land bewaart te goed het onderscheid tusscbaft Friesland, HoUand, het Sticht, en meet die provincien nog niet geheel af naar haar mindere of meerdere administratieve belangrijkheid. Er ia bij de maatschappij eene naast elkander plaatsing en wederzijdsche aanraking der deelen , waar de staat te-samenhang en een totaliteit vertoont Hier nog het rijke weeiderig leven in niets gestoord, daar alles reeds tot 66a bepaald doeleinde heengebogen, en afgesnoeid al wat niet tot dat oogmerk medewerkt Hier nog onsamenhangende elementen van een volks- \eyin, daar reeds een systeem. Hier nog chaotische stoffen die min of meer woelen om een bepaalde gestalte te vinden , - daar alles te-samenge- drongen in een juiste en afgepaste gedaante. Hier de zeden: daar het recht. Hior meer het inwendige leven, daar meer de uitwendige zijde van de als handelende persoon optredende menschheid. Hier de stof en inhoud, daar de vorm. Hier organieke draden, die al spinnende voort- gedreven, tot een weefsel zich moeten vormen^ het kleed eener samenle* ving van geesten , daar reeds een vast organisme. Hier individueele en zich niet aan regelen storende willekeur, daar een overal en in alles door« dringende en dwingende wiL Hier nog dikwerf een onbewust leven, daar alles tot het licht van het bewustzijn opgevoerd. Hier in een woord meer natnnr, d&ar meer kunst. Op den bergtop der actualiteit staande, wensch ik thans het probleem tusschen Staat en Maatschappij in enkele trekken uit de geschiedenis u toe te lichteii. Ik wijs u allereerst op dbn antieksn staat, op den toestand der Oriekm en Romeinen^ waar de staat de poging had gedaan geheel en al in zkh op te nemen de werkzaamheid der maatschappij. De Griekefil Ak wi| aan hen denkm , staan Athene en Sparta ons voor den geest. En Digitized by Google 136 H. P. G. QUAGK ^ welk een gansch eenig schouwspel levert dat Athene op ! Een staat waar de staatsdienaren , op wie het geheele bestuar rustte, door het lot werden aangewezen; waar een afgezant werd verkozen omdat hij schoon man was; waar een overwinning als van Marathon werd behaald door soldaten die nooit waren gedrild; waar een kunst als van de Acropolis door den staat werd gewrocht, — ziedaar wel een schitterend ideaal! Poog dit eens te vergelijken met de toestanden onzer modeme staten , roept men mismoedig uit. Doch die zoo klagen, gelieven te bedenken dat onze modeme natien millioenen inwoners tellen , tei^wijl Athene slechts 20,000 burgers bevatte. Slechts eens heeft men zulk een ideaal in een zeer kleine republiek kun« nen verwezenlijken. En nog slechts onder eene (trouwens aan geheel de oude wereld eigen) grievende voorwaarde, want de Grieksche staat was gegrondvest op het feit dat de vrije burgers het beneden zich achtten han- denarbeid te verrichten, dat de slaven hiervoor waren aangewezen en dat de staat vrijwillig onderdrukte al wat vrijheid van arbeid voor volkswelvaart vermag. Maar de staat ging nog verder: van het begrip uitgaande dat vrijheid beteekende niet de vrijheid in de stad, maar de vrijheid van de stad, nam hij ook inderdaad de zelfstandigheid weg van de vrije burgers. Het was een staat als van kristal, waarin ieder moest kunnen zien wat de ander deed. Zoo teeder was die inrichling van den staat, dat men zelfs door zijn privaat leven voor dien staat gevaarlijk kon worden; een Aristi- des moest om die enkele reden in verbanning gaan. Vrij te zijn was eensdeels mederegeren, maar anderdeels geplaatst te zijn in een organisme waarin men geheel en al opging. De kinderen behoorden nog meer aan den staat dan aan de familie. De armere burgers vroegen en verkregen geheel hun levensonderhoud van den staat. De rijkere burgers betaalden de schatting — die wij belasting noemen — niet als afgedwongen, maar geheel en al vrijwillig, zonder dat de staat iets behoefde te vragen. AUe stoffelijke en geestelijke krachten, waarover zulk een kleine republiek te beschikken had, werden dan ook wel harmonisch ontwikkeld, maar alleen dienstbaar gemaakt aan de grootheid van wat de Grieken noemde : Staat. Er was slechts eene verschijning waarvoor de Atheensche staat als het ware zijn adem inhield, te weten het begrip van schoonheid, de kunst. Daar herhaalde ;sich altijd dit tooneel door Homerus beschreven. De oude Digitized by Google REDEVOERING. 137 lieden van den Trojaanschen raad zitten samen beraadslagend wat te doen nn ter wille van eene vrouw het gevaar zoo dreigend nijpt, daar gaat iangfi hon vergadering die vronw, Helena^ en zij vergeten hun kommer en zien bewonderend en zwijgend haar aan, terwijl zu in haar volie schoonheid voortschrijdt.. — Zoo was het ten minste in Athene. Doch hetgeen Alhene nog had geidealiseerd, had Sparta als realiteit ten voUever- werkelijkt. Daar was geen enkel maatschappelijk verschijnsel, of het waa verwrongen in het staatsbegrip. Noch eigendom, noch stand, noch fami- lie, noch opvoeding, noch beschaving was geeerbiedigd : aan geen enkel dezer toestanden was vrije ontwikkeling vergund; de staat was alles en beheerschte geheel en al de maatschappij. De staat kende geen andere kringen buiten zich : toen die andere kringen zich vertoonden , toen weelde en armoede zich afscheidden, brak het kristallen knnstwerk en ging de Grieksche staat en daarmede het Grieksche leven te gronde. In zekeren zin sterker en in een anderen zin niet zoo scherp is dit alles waar te nemen bij de Bomeinen. Sterker dan bij de Grieken: omdat hier de staat zich niet binnen zekere geografische perken hield^ maar een missie scheen te volgen om geen anderen staat naast zich te dulden. Ceterum censeo Carthaginem esse delendam. Minder sterk: omdat aan het privaatrecht een eigen kring en ontwikkeling was toegelaten. Overigens omvatte in zijn inwendige sfeer die staat weder alles, den mensch met zijn vermogens, zijn krachten en uitingen: de mensch bestond slechts voor den staat, hij was slechts een middel om het staatswezen verder te vol- maken. Salus reipublicae suprema lex esto. Boven het huisgezin, boven kiuderen stond het vaderland, stond de staat. En de staat moest zich ten kosten van alles uitbreiden en verrijken. Op zijn beurt verdeelde die staat dan weder die rijkdommen (men denke aan de verdeelingen van het graan door Clodius ingevoerd) onder de burgers. Een gesloten staats- geheel, een vaste militaire organisatie werd bedoeld. Laat andere volken dit of dat doel najagen^ laat hen maatschappelijk woelen of handelen^ gij Romein — zoo zong de dichter, — begrijp dat gij tot den staat behoort, die hen allen moet overheerschen. Bij geen volk der oudheid is dan ook de godsdienst zoozeer gebruikt als een politiek middel om de massa te leiden. Doch het kwaad strafte zich zelf. Wel vervormde zich de Ro- 18 Digitized by Google 138 H. P. G. QUAGK ixkeinsche 9taat tot eeoe wereldmoDarchie, zoo als de bedoeHng was, eo Tersmolten ux die wereldmooarcbie voor een oogcDblik alle vevschillende wAionale karaj^ters; wel veranderde de vaste organisatie iD ecD reusachtig net ym centraUsatie , dat over alles was beeDgetrokken en alies ter neder hield: docb dat net, in den aanvaog stevig gespannen» werd, wijl bet te ver was uitgestrekt^ allengs een weinig slapper. In de gescbiedenis der eerste keisers stuit men berbaaldelijk op bun klacbten» dat sij, in wie de stat^ zicb tocb vertegenwoordigde> inderdaad de zaken niet meerin hunne macbt badden. De onderwerpen ontsnapten ben ; de keizers zelven vingen wn , ten einde den staat te beboeden « het rijk te splitsen : de maatschappij begon schoorvoetend zicb te ontwennen aan bet begrip van alzoo door den staat overbeerscht te zijn. De voortreffelijke recbtsregelen door bet Ro» meinscbe privaatrecht in het leven geroepen^ bielpen dezen langzamen ommekeer van zaken; Allengs merkte men minder en minder van het groote middelpunt dat eenmaal de knoop was geweest van alle koorden» van waaruit al die draden bewogen werden: de bevolking begon minder m minder het aanzien te vertoonen van een korenveld^ waar, als de stormwind loeit, alle balmen ter neder buigen. De val was ontzettend geweest. De scbok was op het laatst van twee kanten gevoeld. Van den eenen kant was het id^ van bet Cbristendom in de wereld getreden, en bad het de stelling voorop gezet dat er nog iets verhevener was dan de antieke staat, namelijk het begrip van de viqe persoonUjkheid die zkb lid voelt «an een geestelijk rijk: van den Digitized by Google RSDBVOfiRING. IM anderen kant stormden de Germanen op him paarden in vollen len tegM de OTeral wijk^de Romeinache verdedigers in. Toen de wateren dier aUea verswelgende ne wegtrokken , waa langzamerhand (ik apring thans eeawm over) een orde van aaken in het ieven getreden waar de maatschappij geheel en al den staat overheerschte ; wij bedoelen het tijdperk der pbodji* LiTBiT: den middeleeuwschen toeatand. Daar is geen grooter onderscheid denkbaar dan tusschen de fifeer deser middeleeuwen en die der antieke wereld. Wij meenen hieruit te mogen verklaren de soort van minachting waarmede een tijdlang die middeleeuwen zijn behandeld. De geleerdheid was gedurende de laatste twee eeuwen uitaluitend gekomen onder de heer^ schappij en leiding der klassieke denkbeelden^ en zeer zeker, door ziilke glazen gezien, zag de feodale wereld er wonderiijk uit. Die jaren lang op de schoone, ailes vaat begrenzende en als het ware rhytmisehe afme* tingen van het Parthenon heeft gestaard , kan niet op eenmaal een Gothi- acben dom met zijn naar het oneindige strevende dpitsbogen bewonderen. Tock zijn beide, ik herhaal beide, kunstwerken van het zuiverrte alk)oi, en de middeleeuwsche toestand is het even waard bestudeerd te wcNrden als die der oude wereld. Ik roep slechts twee feiten voor uw geheugen. Toen de middeleeuwen begonnen, was de instelling der Blavemij in voUe kracht: toen de middeleeuwen eindigden, was die dwang verdwenen. Ten ande«- reti : toen de Romeinsche staat viel , was de handenarbeid nog steeds in minachting, al werd hier en daar nog zoo ijverig gewerkt. 1>3en de mid- deleeuwen eindigden^ vond de moderne wereld overal en allerwege de ri jkste steden , steden die bloeiden , niet op de wijze waardoor Athene of Rome aanzien hadden verkregen , maar die door industrie en handel groot waren geworden , waar de noeste vlijt der inwoners voor alle bevrediging der behoeften van het leven voldoening bood. Diep ingrijpende hervor^ mingen en ontwikkelingen eener maatschappij die zich bijkans geheel heeft verfriicbt! Want bijna aUea is langzamerhand nieuw geworden. De Ger« maansohe geest heeft nieuwe begrippen omtrent persoonlijke vrijheid en trouw verspreid: het eergevoel is op andere wijze verataan dftn vroeger. Wel was door het feit dat uitsluitend aan het individu alle kracht en WMTde werd toegekend, het staatsid^ verbrokeu; wel had zieh de soeve- mniteit, oadcijds 66tk en ondeeibaar, nu in honderde deelen gespfitst, wtl 18* Digitized by Google 140 H. P. G. QUAGK was de macht overal verbrokkeld ; maar liet ^^nheidsbegrip werd dan ook nu elders gezocht. Het was het geestelijk christelijk begiDsel dat nu de band was geworden: losse band voorzeker, en die slechts eens een groote daad in de kruistochten wist te volvoeren , doch die aan de maatschappij vergunde een eigen ontwikkeling op te zoeken en te vindeo. Was het begrip van staatsbeambte een weinig op den achtergrond getreden, daar- entegen was het denkbeeld ridder te zijn en ridderlijk te handelen een wer- kelijkheid : tegenover de deftige waardigheid van den patricier, wiens ambt hem klem bijzette, stond nu de edelman die alleen uit zijn eigen per- soonlijkheid fierheid ontleende : waren er geen eigenlijke staatsrechten meer, daar alies als gebaseerd was op meer privaat-rechtelijke verbintenissen , zoo was het juist het maatschappelijk begrip van overeenkomst » van contiact, dat nu de gansche staatsmachine in bewegiog bracht. Was ook de alge- meene orde van zaken als verdwenen, zoo vond iedere gemeente nu aan- leiding en bevoegdheid om zich nieuwe rechten eo privilegien te veroveren en zoodoende binnen haar muren de vrijheid der personen te handhaven en tevens het gemeenschapsgevoel te versterken. Een gemeente had om zich te vestigen niet de toestemming van den staat noodig. AUerlei in- richtingen en instellingen kwamen van zelven op; de staat was er niet dadelijk bij om elk instituut naar zijn reden en doel te vragen en dan eerst zijn bestaan te waarborgen. De staat had nog niet zijn aandeel in de volksopvoeding; de groote inrichtingen van onderwijs waren vrije, zelfstandige corporatien; geen machtiging had een Abailard noodig om rondom zich op den berg Sainte-Genevieve de scharen te verzamelen. De fiEimilieband was weder een heilige band geworden: aan de vrouw was door de kniebuiging der ridders voor het eerst de ware hulde, waarop zij aanspraak had, de hulde van het gevoel en van de poezie^ gebracht. Eortom — want wij kunnen het tafereel niet geheel en al voor u ontrol- len — de middeleeuwsche maatschappij spreidde in haar vollen bloei zich weelderig uit. De staat was overvleugeld en had in zijne begrenzingen het opschietende leven niet kunnen vatten. De MODERNS TijrD heeft de twee antithesen, die der oudheid: /rstaat zonder maatschappij"> en die der middeleeuwen : «^maatschappij zonder Digitized by Google REDEVOERING. 141 staat"/ tot een synthese zoeken te verwerkelijken. Van nu af aan zuUen zich beide harmonisch trachten te ontwikkelen. Geen afscheiding meer, maar zeer bepaalde onderscheiding van beide begrippen werd toegeiaten; De breede zee der geschiedenis , die nu met haar voile wateren begint te raischen, kan ik natuuriijk niet in enge beddingen terugvoeren om u in kort bestek den ganschen loop voor oogen te voeren. Zoo iets is alleen mogelijk met afgeloopen en afgesloten ontwikkelingssferen. Ik kan u alleen wijzen op het feit, dat de staten van nu af aan een richting nemen even- wijdig aan de ontwikkeiing of bloei der maatschappij. In het middelpunt der maatschappelijke beschaving vinden de staten hun steunpunt. Anders constitueert zich de staat in het Cathoiieke zuidelijke Spanje met. zijn grootsche aspiratien en zwijgende minachting voor eerlijken handenarbeid : anders in .het Protestantsche Engeland^ waar de ploeg den akker steeds doorsnijdt en het aambeeld vrolijk blijft weerklinken door de nimmer op- houdende slagen van den ijzeren hamer. Denkt ook aan ons eigen land uit de zeventiende eeuw, waar het maatschappelijk leven zoo oneindig rijk zich vertoont, waar de staat slechts uit de verte die forsche impul- sies te volgen heeft. Ik wilde dat ik u als op een doek kon voortooveren die krachtige ontwikkeling , waar vioot bij vloot door geheei van den staat onafhankelijke maatschappijen werd uitgezonden, waar de O. I. Compagnie kolonien stichtte, waar de volkswelvaart overal was verspreid, waar van een ieder het woord getuigd kon worden dat Hooft op Vondel toepaste: i/die geen dings eerder moede scheen te worden dan der ruste." Van binnen uit moet de staat tot kracht en bloei gedreven worden; een ieder aan zijn arbeidj was het wachtwoord; al vliedt de vijand voor ons aange- zicht^ dit is niet het eerste en voornaamste: de eigen volkswelvaart moet gewerkt worden ; handel , scheepvaart en het raderwerk der nijverheid moe- ten de springveeren zijn , die het geheei in beweging zetten. Vondel zegt het voor hen allen: XTitheemsche vyanden te zitten in de veAren, Te slingeien den staert groothartigh oyer see Is ijdel, als uw long, geslagen saax het teeren^ Inwendig vast vergaet, en ghy van hartewee Soo deerlyok suoht en kuoht Digitized by Google 142 U. P. 6. QUACK Neen, gewerkt met kracht, en onder het werken vergnldt de violijkheid het gelaat, speelt de lach om dea mond. BeDone walgt van bloed en Mais vervloekt het daveren Yan Hzwangere metaal^ het zwaerd bemint de 8che& Dies biedt de dappre Wits aan d^edelen van Waveren Op 't eeuwige verbond den horen van de vree. Dit is de maatschappij in haar voUen bioei, terwijl de staat zich naar dit leven plooit. Wel is waar komt de staat nooit tot een goede eenheid. Maar geen nood. Zijn de staatsbanden zwak, het rijke maatachappeUjk leven bezieit en vervult die vormen. De maatschappij geeft leven en adem aan den staat, en de staat volgt en put zijn kracht uit die maatschappij , en bovenai — de staat beiet niets. — Elders poogt die ataat zich tegen die maatschappij in te zetten en eigen bedoelingen na te straven, geheel vreemd aan de stemmingen der maatachappij. Doch zij, die zolk een richting aan den staat pogen te geven , zijn van na af aan geheel machte» loos. Ik noem slechts een voorbeeld: Jacobus II van Engeland, die een piotestantsche maatsohappij , zich ontwikkelende in den ain van een vrij en onafhankelijk volksbestaan , wiide terugbrengen tot de begiippeo vaa het catholicisme en absolutisme, — dit voorbeeld aegt genoeg, het la tevens het woord van het geheim van Wiliem IIL Wiit gij uit de niea- wtte en zelfs nieuwste geschiedenis van Suropa nog eena goed het ondor* scheid tusschen de ontwikkeiing van den staat en van de flMatachappij gevoelen^ ik ben bereid u nog twee voorbeelden uit de Fransche geschie- denis te geven om daarmede dit vluchtig historisch overzicht te sluiten. Ik wijs u dan vooreerst op de 18« eeuw^ de regenng wm Lodewijk XV in Frankrijk. De n^htige Eransohe ataat waa door de weelderig viou- welijke hand van zijn koning zoowel inwend^ da oitweiidig geheel en al Digitized by Google REDEVOERING. 143 van zijn vrij hoog &tandpunt afgeleid. Wat de buitenlandsche politiek betioft, zoo worden in den krijg de kolonien aan Frankrijk ontnomen, worden haar vloten geslagen en lijdt men nederlagen als te Rossbach; nederlagen waar het verlies tevens belachelijk wordt De koning zelf, in QverprikkeUng van zingenot afleiding zoekende van allerlei verveling , houdt , wanneer hij zich met de staatszaken bemoeit, zoo weinig de waardigheid van hoogsten vertegenwoordiger van den staat op, dat hij, terwijl de Silezische oorlog in gang is, o. a. aan den maarschalk van Noailles schrijft : //Dezeu winter zullen wij zien wat wij in het volgende jaar kunnen doen en wat verricht kan worden voor den vrede en de toekomst, welke vrede niet voor ons een scAande moet zijn, tenzij men door overmacht hiertoe gedwongen wordf Een koning, die van schande spreekt, terwijl hij de staatsbelangen behartigt, heeft zijn staat al diep doen zinken. Inwendig was de Fransche staat geheel en al verzwakt door den slechten toestand der staatsfinantien en verkwistingen van den koning. En toch — niette- genstaande allerwege de verzwakking van den staat bekend was — wat waa de Franache natie van de 18« eeuw machtig! In geen discrediet kwa- man in de oogen van Europa deze overwonnen soldaten! Integendeel, aUer oogen richtten zich juist naar Frankrijk. De vorsten gingen elk hun pelgrimstocht naar Parijs doen. En waaromP Omdat de staat in zekeren zin een naam» een schaduw geworden was. lets buiten contract met de maatschappij. Digitized by Google 144 H. P. G. QUACK Een tweede voorbeeld is uit de oieuwste geschiedenis. Ik wai^ het een oogenblik uw aandacht te vestigen op de regering van Louis Philippe. Indien er ooit eenige staatsvorm was die voor Frankrijk aanspraak scheen te kunnen maken op duurzaamheid , dan was het, vooral in de oogen van hen die het systeem mede hadden helpen tot stand brengen, de par- lementaire regering van het jaar 1830. //De beste der repubiieken" noemde La Payette haar, en Charles de Remusat — wij noemen hier met opzet geen namen van doctrinairen — liet in 1840 van de tribune de woorden weerklinken : //de monarchie van 1830 is in waarheid de eenige en wettige erfgenaam van alle herinneringen , waarop Frankrijk zich verhoovaardigt." De regering had tot op het laatste oogenblik de voUe overtuiging, dat de staat de beste, de meest geleidelijke ontwikkeling volgde. De meerder- heid der kamers had zicb voor haar uitgesproken : wat wilde zij meer? Elke redevoering van den presidentminister was een nieuwe overwinning: de buitenlandsche politiek was tot nu toe schijnbaar met goed gevolg geleid. De netelige kwestien waren door verstandige compromissen der verschiUende beiangen voor het oogenblik bevredigd. De hoofdstad^ op welks woelin- gen men altijd een naauwlettend oog moest slaan, was met een vast cor- don van vestingwerken omgeven, waardoor de stad ja sterk tegenover een vijand werd, maar nu ook even veilig voor inwendige wanorde scheen, — in een woord, alles was tot een schijnbare stabUiteit en rust gebracht. Doch de maatschappij had in dien tusschentijd een gansch andere plooi ge- nomen. De expedienten dezer Orleanistische politiek waren niet in den smaak van het volk gevaUen. Zij druischten tegen het karakter, tegen den aard van beschaving der natie in. Het waren geen beginselen^ al noemde de doctrinairen ze met dien naam. Het waren theorien met het oog op een bepaald feit, niet met het oog op begrippen van regtvaardig- heid en vrijheid. Het karakter van het Fransche volk had andere zaken geeischt. AI die kunstmatige en artificieele staatsvormen , allen op onder- ling evenwicht gevestigd, werden niet begrepeo; is^La legalit^ nous tue", was de kreet geworden. Er was een bepaalde afscbeiding gekomen tus- Bchen wat men noemde : le pays legal en het overige volk; Het pays legal werd beticht iets anders, iets egoistisch te wiUen en een breuk was zoo langzamerhand ontstaan. De twee oude standen^ de kerk en de adel. Digitized by Google REDEYOERING. 145 morden omdat op haar eigenaardige positie niet gelet werd. De boorgeoisie scheen alleen het voorrecht te hebben een eigen staat voor sich te hebben verkregen. Daarbij begon onder het volk, onder de arbeidende klasse in de steden, de armoede zich drukkender te doen gevoeien. Theorien van nieuwe inrichting der maatschappdlijke huishouding, van nieuwe verdeeling van rijkdommen, van communisme, van socialisme, vonden open ooren en ontvankelijke gemoederen. Het volk wiide ook gehoord worden in de staatsinrichting. Het wilde niet langer afgescheept worden met het woord van Dupin: /g^Gaat werken en iaat aan hen die bezittingen hebben de zorg over om wetten te maken." Men begon slechts al te scherp op te merken hoe het geld in de staatskringen een begeerlijke zaak was; waar armoede wordt geleden^ wordt corruptie der aanzienlijken spoedig overdreven. De maatschappij , de Eransche volksgeest, vroeg iets ideeels, iets wat ook de verbeelding kon treffen, iets wat naar vooruitgang^ naar ontwikkeling riep, en de staatslieden gaven slechts mesquine twisten ten beste; het hoogste waartoe zij kwamen was een coalitie onder elkander — en op een bekenden winterdag (ten spijt van Louis Philippe's woord dat de fbranschen in den winter geen revolutie maken) moest de staat het ondervinden, wat het is als geheel de maatschappij een andere richting heeft genomen dan de staat. De staatslieden hadden ja Frankrijks ver- stand begrepen, maar van het hart en de hartstochten dezer natie niets gevat. Zij hadden geen oog gehad voor de algemeene ideeen die in de maatschappij woelden.' Tot dusverre ons historisch overzicht. De kleuren zijn wellicht iets te scherp getint, sterker dan de werkelijkheid in haar volheid het veroor- looft: maar in de vogelvlucht die wij namen verdwijnen de afstanden en trekt al het licht te samen juist op dat wat gezien wordt. Ik heb u nu — dunkt mij — na de opmerkingen die een eenvoudige waameming ons bood , opmerkingen waarmede onze rede begon » en na het volgen van den historischen loop der zaken, eenigzins meer in staat gesteld de be- grippen van staat en maatschappij in voUen samenhang te beschouwen. Ik mag iets breeder de vleugelen uitslaan. 10 Digitized by Google U6 H. P. G. QUAGK Ib het aigemeeii wii ik op deii voorgrond stellen, dat in de verschil* Inde phases waarin ataat en maatschappij in de ontwikkeiing der tijdea tegraover elkander staan, de ataat ateeda etoffe en inhaud tmtvangt van^de maaieeAappiJ. De maatsohappij is het meer inwendige leven van het voik. Het ia bij eea volk de atroom van belangen , behoeften , gedachten en ge* voelens die zich een k>op en bedding soekt. Het volk in zijne afstam* ming, godsdienat, welvaart^ kunsten en wetenschappen. De mensch toch ia niet alleen lid van een bepaalden staat: daarmede is zijn toestand niet volkomen b^rensd: hij is ook iid van een volkstam, heeft geslachtsbetrek- kingen, behoort tot de gegoeden of niet^ arbeidt in dezen of genen zin, schikt aich in dezen of genen stand^ geiooft, wat zijn godsdienst lietreft^ dit of dat, is zedeioos of niet, weet weinig of is in kennis ontwikkeid, verbindt zich eindelijk tot honderdvoudige doeleinden met ziJD medemen- flchen. Hieruit ontstaan tallooze betrekkingen en vormen zich gegevens^ die het volk nu oens in zijn stam-^ dan weder voorai in zijn economiscli verband doen beschouwen^ die voorts het volk in zijn verhoudingen van atandi geioof, kennis en associatie ons voor oogen steilen. Verschiliende kristaiiizeeringen van een volksleven dat in een staatsorganisatie is ge- plaatst. Deae maatschappeiijke toestanden nu zijn als het ware de grond- alagen» de elementen van een wordenden staat. Het inwendig ieven van een voik zoekt en vindt een vorm waardoor rechtszekerheid naar binnen, lelfstandigheid naar buiten wordt verkregen; een vorm waardoor eerst de eenheid wordt tot stand gebracht die de maatscbappij niet geven kan. De maatschappij toch omvat wei al het streven, het ieven, het weven, het werken, het door eikander siingeren van ai de leden van bet volk» maar uit den aard der zaak is dit een veeikleurige rijkdom ; het zijn vek belangen, niet e4n georganiseerd belang. De staat is de vaste vorm waardoor ai die verschiliende elementen een vaste richting krijgen — het een natuuriijk meer, het ander in minder graad. Want nu ontstaat uit den aard- der zaak de vraag , in hoeverre ai die maatschappeiijke eiementen juist aan den wil van den staat zich moeten onderwerpen^ in hoeverre de staat nit den aard van zijn roeping op zulke eiementen invloed mag uit- oefenen of ze bedwingen. De eigentlijke wetenschap van staat en maat- schappij begint liier. Op dit veid we&rklinkt nu eens het quasi-toover- Digitized by Google REDEVOERING. 147 WQord: laiaaes faire, bdsaeB pasaer, -<- daar hoort meu de leiiae dar socuif Uateii: a chaoun sekm sa capacite, a chaque oapadte aekui aes ceawaa» Daar weder wenacht men den staat in een verdeeling van rijkd(xnmen te doen treden: nul n'a droit au superfla, tant que chacan ]i'a pas le n6ees* saire. Kortom, hier is juist het terrein waar een beproefde wetensdiap haar banier opheft. Maar welke ook de resultaten sijn waartoe moa komt, welke ook de overdrijvingen waarin men vervalt, dit is eeker, dal het Btaatsleven in zijn ontwikkeling telkens als het ware gevoed wordt uit de maatschappij. De staat is niet aoders dan de georganiseerde maat-* schappij: regelen van orde te stellen waar de maatschappij al te weelderig slechts de phantasie van het individu en van het oogenblik wil opvolgen : een op elkander werking van recht en orde en vrijheid ; geen constructie uit het hoofd, geen mechanisch samenstel van wetten, maar een ievend organisme. Maar juist daarom omdat de staat telkens in iedere phase inhoad en opgave van de maatscbappij ontvangt, kan de ataat ffeen vasten obeoiutem wrm aannemen. Hij verandert en wijzigt zich met de maatschappij zelvei» Hij is historisch ontstaan met de maatschappij; hij verandert nu ook ge- leidelijk daarmede. Dan alleen ia er volkomen bk)ei en vrije roimte voor alle krachten en vermogens van het volksleven , wanneer staat en maat* schappij zich volkomen dekken. Op het gansche volksteven is alsdaii het oog van den staat gericht. De functien vau dea staat — zonder daarom de vrijheid der persoonlijkheid te schaden, aeen juist om die peraoonlijkheid tot haar voUe waarde op te voeren ~ venneerderen dan telkens, worden menigvuldiger en eenvoudiger tegelijk. Want geen ar-> moediger levensbeschouwing , dan die den staat telkens ala binnen enger grenzen zoa wiUen drijven, dan die van den staat geheel en al een poli- destaat wil maken; een nachtwachtsidee, M. H. H«l dat den staat zoa willen doen dienen om tegen roof en inbraak te beschutten. Niet alzoo wij ; de staat is niet het domein der beambten^ die met het zwaard op zijde de menachen tot hua pUcht moeten brengen en voorts het overtollige of niet overtoUige geld in den vorm van behtstingen huh moeten afnemen : het is niet dat vreemde iets, die band die van buiten als het ware op een voUl werdt gelegd, *- neen, het is de uit het volk, oit de maatsehappij 19« Digftized by Google 148 H. P. G. QUAGK zelve opgegroeide boom, onder wiens lommer alie voftbbelangen zich ont- wikkelen kunnen. En de staat — wanneer die harmonie tasschen Staat en Maatflchappij daar is — is dan van zelf in de maatschappij goed ge- worteld. Met andere woorden : het politiek systeem is dan in overeenstem* ming met het karakter van den tijd en van het volk waarvoor het bere- kend is. Want vergeten wij het niet, politieke maximes welke voor een zeer ontwikkeld volk een weldaad zijn, kunnen voor volken die nog op een lager trap staan, een straf uitmaken. Politieke instellingen kunnen nu eenmaal — zoo zij willen biijven ^bestaan — niet worden geimprovi- seerd, en politiek is nog iets anders dan een kunstje van diplomaten. Worden echter zulke politieke instellingen geimproviseerd , of wel wor- den de nuiatschappelijke toestanden door den staat geignoreerd of verwron- gen, dan — en wij komen zoo tot onze derde opmerking — ziju con/licten tu88chen etaat en maatacAappij onvermijdelijk. Het is een gevolg van een toestand^ waarin staat en maatschappij elkander als het ware niet meer dekken. Niet altijd is dit de schuld van den staat. De staat is soms door intemationale banden gebonden en wordt alzoo verhinderd zijn natuur- lijke ontwikkeling te volgen. Meestal echter ontstaan die conflicten^ omdat de staat geen oog heeft gehad voor de maatschappij , geen oog vooral voor de maatschappelijke kwalen. In politiek afgematte tijden komen juist altijd de sociale vraagstukken te berde. De kwalen der maatschappij zijn van hoogst droevige natuur, te droeviger en te onvermijdelijker» omdat de zonde, de misdaad van ^n individu dadelijk op geheel de samenleving haar invloed heeft. Het is een steen in den vijver geworpen, die tot zeer verre zijn kringen over het vlakke water uitstrekt. Wel teistert ook de natuur de maatschappij , wel is de maatschappij in een zinnelijke schepping ge- plaatst^ die haar aanvankelijk overheerscht en machtiger is dan zij\ maar de natuur is nog wel te overwinnen ; ais wij haar goed bekampen , dan wijkt zij dikwijls voor onze hand; treuriger echter zijn de rampen door de eigen leden der maatschappij , door den mensch zelven veroorzaakt. Hart- verscheurende problemen, wreede antithesenl Nu eens woedt de blinde haat der godsdiensttwisten , dan eens worden al de jammeren der zedeloos- heid, en dan weder al de ellenden der armoede gevoeld. Wij zwijgen Digitized by Google REDEVOERING. U9 nog van de groote oorlogen, waardoor de geheele maatschappij wordt om- gekeerd. Doch wanneer de arbeiders geen werk kunnen vinden, wanneer de levenBmiddelen te hoog in prijs zijn gestegen , wanneer het bestaan van irelen zoo precair, zoo onvast is geworden, dan is ook veeltijds, wanneer de staat hiervoor geen oog heeft, een omwenteling nabij. En toch kan die armoede niet genezen worden door kunstmatige middelen van herstel* ling, door aprioristische stelsels, door panaceen als der socialisten. Tegen dit probleem helpen geen douches^ geen dampbad, geen apparaten van alierlei kunstig gemengde artsenijen. De staat kan alleen zorgen dat meer geleidelijk de algemeene wetten der natuurlijke ontwikkeling worden op- gevolgd. Een eerste vereischte is het kwaad zelf te kennen. De ware wetenschap voor staat en maatschappij is deze, al de maatschap- pelijke verschijnselen en kwalen in het juiste daglicht te stellen. Dan ziet men veeltijds of altijd^ dat gebrek aan werk het gevolg is van verkeerde maatschappelijke instellingen , van de liefdeloosheid en eigenbaat dergenen die rijkdommen hebben verworven. Dan geldt in zekeren zin de leuze: het geheim der revolutie te ontsluijeren , is haar herleving te beletten. Het conflict tusschen staat en maatschappij kan dan worden weggenomen; de ' autoriteit moge zich een oogenbUk op den voorgrond stellen , waar de meerderheid de minderheid bepaald had onderdrukt; in de worsteling tusschen gezag en vrijheid moge een oogenblik het gezagde zege behalen: overgangs- toestanden kunnen ontstaan , totdat welhaast in gelijken en eigen loop beide stroomen van staat en maatschappij zich weder naar het doeleinde spoeden. Waarheen P — Dit^ zij altijd onze vraag. Want geheel mijn voordracht heeft u daarop gewezen dat ik het vaste geloof heb, dat beide, en staat ^n *maatschappij , onderworpen zijn aan een beweging die beide vervormt, een beweging die een vasten koers neemt en die men de wet van den voofuitffang noemt. Terwijl staat en maatschappij in onderling verband op elkander inwerken, van elkander afhangen^ elkander bepalen, bestrijden, vervormen en eindelijk harmonisch samenwerken» beschrijven zij beide een steeds voorwaartsche beweging. Vooruitgang beteekent: meer kennis in het intellectueele , meer macht in het materieele, meer zelfstandigheid Digitized by Google 150 H. P. G. QUAGK. en du8 ook gemeenschapsgevoel in het godsdienstige en ledelijke* De wetten en krachten van die ontwikkeiing •*« inwendig met die der naiani overeenkomende, — moeten zoowel door den staat aU dwr de maat- aohappij gevolgd worden. Zonder dat hebben sij geen recht van beataan en vergaan zij om plaata te maken voor andere instellingen. Het verleden bepaalt voor staat en maatschappij de toekomsts niet in dien sin aiaof elk jaar reeds de stap voorwaarts waar te nemen is, neen, de ontwikke- lingsgang der bescbaving is zeer juist bij den vorm van een apiraal ver- geleken; schijnbaar blijft de menschheid soms op dezelfde hoogte stiistaan; dan weder doorloopt zij een gansch tegenovergestelde beweging, en eeo zekere tijd is noodig om te bespeuren of men inderdaad gevorderd ia. Doch men vordert altijd. De gezichtseinder wordt telkena verruimd. ledere leeftijd geeft de lichtende fakkel aan het andere geslacht, en het liokt straalt telkens helderder en schitterender omdat het hooger wordt gedragen; Een diepere kennia der geschiedenia heeft van zelve geleid tot de kenaia der maatschappij : door het toevaltige, het telkens wisselende heen heeft men den vasten ioop opgemerkt: de wezentlijke vooruitgang, de geachie- denis, is in dien zin tevens altijd een oordeel, een gerichl over tijdelijke dwaling en tijclelijk onrecht geworden. Dat minder en minder overmatig wordt gehecht aan oogenblikkelijk genot; dat niet allea op eigenbeiaag wordt teruggebracht ; dat voor de hoogere ideeen van waarheid eia rookt iets wordt gevoeld , dat ia vooruitgang. De verwarring die daarbij ia de menschelijke maatschappij wordt opgemerkt is slechts acliijnbaar; ae apruit hieruit voort dat de opmerker zelf verward in z\jn denkbeekien, in ztjn methode is, dat hij in een eenmaal opgevat dogmatisme zijn zienswijze heeft gewrongen. Bovendien: de tijd atrooit de ideeen als een zaaijer om' zich heen , zonder bij het voortgaan achter zich te zien of die ideeen wel z66 vallen dat ieder ze dadelijk rangschikken kan. Weest veraekerd , die 100 klagen over allerlei debacles , zij onderzoeken en eerbiedigen nog niet genoeg en volkomen de algemeene wetten en krachten. Zij bcohten te eenzijdig aan bun begrippen. Die immer de vrijheid op den vo<H!groiid atellen , vergeten dat de dwang ook soms een goede leeraehool ia geweeat; Doch die veelzijdig het probleem besturen» vinden na denige mceite da algemeene wet. Voor hun oogen ontwikkelt sieh aladan htt achoonste Digitized by Google REDEVOERING. 151 sohouwflpel. Elke menschelijke infitelling op aarde is half door de natanr bepaald» half door den mensehelijken geest gewild. Oorspronkelijk tot atand gekomen door een onbewuste handeling of oiting, bestaat de levens* taak der menschen hierin, dat sij dien toestand ovememen, omwerken en veranderen in een bewuste schepping der menschen: met andere woor- den, dat sij het feit aannemen en tot een kunstwerk vervormen. Zonder betoon van geest en kracht, zonder geloof aan een sedelijke wereldorde en Hooger Bestuur, is die taak niet mogelijk. Doch de arbeid vordert toch; allengs wordt het kunstwerk meer voimaakt; allengs nadert het tot de plannen van die zedelijke wereidorde waarin alles zal worden opgelost. En aoo gaat de menschelijke samenleving, prototype van de zedelijke ufereldorde , steeds vooruit. Staat en maatschappij zijn slechts de facetten waardoor het leven -*• hetzij uit het eene, hetzij uit het andere stand- pont -— wordt waargenomen, of liever staat en maatschappij zijn de fac* toren der samenleving. ^n vaste loop , een streven heeft de menschheid. Als een breede stroom snellen de wateren voorwaarts; de golven glinste- ren van licht, daar zij de zon, het ideaal der wereldorde, weerkaatsen; zij ruischen voort langs berg en dal , altijd over vaste beddingen , en zelfs waar op een oogenblik een plotseling beletsel de bedding dreigt te doen ontzinken , waar de wateren nederploffen , daar welft zich in dien bruischen- den ybI, waar alles door elkander woelt, zacht en schoon een veelkleurige tinteling, de regenboog, de Iris, Coeli decus promissumque lovis lucidum. Bedrieg ik mij niet, dan kan in het onderwerp hier besproken licht een wegwijzer worden gevonden bij de beoefening der wetenschappen aan welke ik nu meer in het bijzonder mijne zorgen zal hebben te wijden. 