title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: In dien zin heeft zeker ieder Mens zonder uitzondering den Paar in 't Hog: maar men vindt Mensen die er beter dan anderen, meer weten om te gaan; of om duidelijk te spreken; die het bijzonder voorrecht bezitten, dat ze uit de indrukken en gewarworingen, welke ze met allen die zien gemeend hebben, zeer juist over de grootte der Voorwerpen oordeelen, en die met den uitslag van 't Hog, al weten te treffen. Het is ook buiten twijfel dat, als men gezien en juist toepasselijk is, naar mate dat de gezichtshoeken, onder welke de afmetingen der Voorwerpen bevat worden, wijder zijn, ook die Voorwerpen groter zijn; om dat in zulken geval die zelfde afmetingen, de hoogte, wil ik zeggen, de lengte en breedte der Voorwerpen, ook met elkaar verhouden en naar evenredigheid wijder zijn. De schijnbare grootte van 't Voorwerp hangt af van den gezichtshoek. De afmetingen, die op de bodem van 't Oog worden afgelegd, verhouden zich naar de mate dat de gezichtshoeken, door welke de schijnbare grootte van elk Voorwerp in evenredigheid afneemt, naar mate die afstand toeneemt; dus, wil ik zeggen, dat de schijnbare grootte van elk Voorwerp, vallende op de bodem van 't Oog, in evenredigheid afneemt met de mate van de gezichtshoeken, door welke die schijnbare grootte bepaald wordt. Sinds de Revolutie is de plats veel mooier. Dus zie je voorbeeld: de Maan is groter dan de Mer, en de Schijnwerper omlijst het worden afgemeten, met een groter dan die, onder welke de Satire zijnsteekt. Maar die "zevende" Rechtvaardigheid. Erg leuk voor 's werelds wer, naar mijn idee. Voorwerp zit verder van ons dan het. De hoek van het net is gelijk aan de hoek van het ABC. Om die reden neemt men in 't algemener lijst de Gevorkten bij de Beelden die door een Voon in ons Oog gevormd zijn; in al dit aantal een kleinere. Dat Voorwerp op een afstand ziet die eens. Zo ver is. Deze Beeldtenis is in 't Oog kan tot een rondpaal te worden aangepast, en je ziet elders een verschillend Gezicht blijven geven. Maar wanneer ze beneden die maat komt, verliest men het Voorwerp uit het Gezicht, of ziet het alleen verward, en, zoals men het noemt, bij verwarmering. Om dat de verschillende delen van het Voorwerp zich dan niet meer op verschillende en genoegzaam van elkander onderscheiden plaatsen van het Zintuig aftekenen, maar, alle als in één loopende, geen eigenlijke Beeldtenis meer vormen. Deze Maat, waarbij 't Menschelijk Gezicht houdt, en men de Voorwerpen uit het Oog begint te verliezen, of niet langer onderscheiden te kunnen zien, wordt men te zyn, wanneer de Gezichtshokken 200 klein beginnen. Nen te worden, dat geen minuut meer, mensen gras bevatten. Indien deze bepaling juist is, vonden sommige onderverklaringen, waar oogen groter of kleiner waren dan de onze, ook de voetwerken da daanden - Centraal, de ander vroeger dan wij, uit de grond - Gezicht verliezen. Want de meerderheid of minderheid. Oog der grootte van de Beeldenis, die in zomer van Oog enkel valt van de grootte van de Gezichtshokken afhangt, verhoudt in zomer: Hoog of in een kleur Oog weinig, naar mate van den verfijneden Afstand, die men in iedere van diezelfde in de plakken van de Steen geschilderd, een kruisen, een die daar zitten en dan Tennis vortnieuwt. Dus, volgens de voorbedeling, een Beeldenis, die blijkt met de beloggings- en de dertigste grootte, van de toekomstige "eer Ogen vereist. De machine voor de optische Wijzheid, als het in zyn Oog de kijkmaakt, did kleiner is dan een halve Minuut. Remarques jur. Ja, de machine CP, Efie 4 Bevelius p. s. Dog voor minder vast liggende Voorwerpen moet de Hoek Vette aanzien, indien ze gezien zullen worden. N. Natuurkunde, schoon de Gezichtshoek van diezelfde bleef, voor een Oog van een ander makkelijk, wiens bodem groot was; en weer meer dan overvloedig groot voor een ander Oog, waarin die Beeldenis verder achterwaarts moest getekend worden, en eerst plaats kon hebben in FF. Ten zy de Natuur niogeleijk, verplicht om de oogen van sommige kleine Dieren in een gepaste Evenredigheid tot dezelver gestalte te vormen, het gebrek van die Afstand en daar door van de vertheid van hun Gezicht vergoed te hebben door de Zorgvuldigheid en het fijne gevoel der Vetzel, die geschilderd zijn op de aandoening van het Licht te reageren. Dit schijnt men althans veel blijk te geven van te veronderstellen, als men aantifft, hoe een Pavis het oog niet ontikt van een Roofvogel, die een honderd Voeteter of meer misschien boven hen in de Lucht drijft. Dewyl de "Verwydering van een Voorwerp alleen genoeg is om ons hetzelfde onder een kleiner hoek te doen zien, en de Gezichthocken, naar mate dat het verder van ons af -z- 2. ANDEEL. Uit den bekende Afstand van het Voorwerp, geeft men. XV. LESEN. 3. ANDEEL. deszelfs groote. 6o PROCLIJVERSCH.LicurT. aft is, hoe langer hoe scherper worden, begrijpt men ligtelijk, waarom wij in 't oordeel over de grootte van een Voorwerp ook op deszelfs Afstand aandacht geven. Wij ontdekken, bijvoorbeeld, van verre in 'n Veld een Dier, dat wij in den echtensen opzichte, dat het ons zo klein van omtrek en gestalte voorkomt, voor een Schaap of voor een nog kleiner Beest zouden aan zien, maar dewyl wij tegelijk op den Afstand het Geboort (laan, en merken dat het mogelijk wel een vierde van een Mile van ons af is, valt ons in, dat het misschien wel een Koe of een Paard zou kunnen zijn. Indien deze Afstand ons onbekend, of op de een of de andere wijze, voor ons Oog verborgen was, dat wij die niet merkten, zouden wij uit de Schijnbare grootte alleen der Voorwerpen over derzelver ware grootte met geen zekerheid of juistheid kunnen oordelen, inzonderlijk het vreemde en nieuwe Voorwerp zijn, of zulken, die wij nooit van nabij gezien hadden, zullen dergelyks geen opmerkzaamheid, of voor de XV. LESSEN. Eerstemaal door de Gebergten reizen; en van van de eenen Berg, daar ze op zijn, het Oog laat vallen op een anderen, zonder te weten of 'er om te denken, dat die twee Bergen door een brede Vallei van elkander gescheiden zijn. Om dezelfde reden valt men ook ligtelijk in zijn oordeel, wanneer men onverwacht een Voorwerp gewaar wordt, dat afzonderlijk op zichzelf en alleen staat: tijd en nadenken wordt 'er verzoekt om een juist denkbeeld van te krijgen, en het kennen leert. Dit is ongetwijfeld daar uit voort, dat men, ten minstens als ongevoelig en door gewoonte, weet dat de Schijnbare grootte van een Voorwerp afneemt, naar mate dat het Oog zich verder van dat Voorwerp verwydert; en dat men bijgevolg over de ware grootte niet oordeelen, noch met enige zekerheid zeggen kan, hoe groot het Voorwerp eigenlijk en in feite is, tenzij men weet hoe ver omstreeks van ons af is. Gelyk de meerdere of mindere verbij van Gelykuis ADEEL, L Afs. len; zoo leert ook aan de anderen kant ees Voorewerp, dat we gewoon Zyyn en dagelijks voorkomt, ons door zijn duidelijke grootte giften, hoe ver het van ons af is; nooit wel, 't is waar, met een juist naauwe keurigheid en op de nette maat, maar bijna altijd met een daar of daar omtrent, dat genoeg is en voldoende. Een Mens, een Paard, een Boom, een Huis, die zich onder een Beeldentheek vertonen, veel kleiner, dan ik weet dat ze in de daad zijn, dat mij, zonder merkwaardig in die berekening: dwalen, overclen, dat ik er nog op gezekert afstand van af ben. Doch dit is heel anders met de zaak gelegen, indien het Voorewerp, dat ik dus van verre zie, een Lichaam is ongelijk zwaarder en groter van onttrek dan ik verwachtte en mij verbeckt. lad. Indien men dus iemand, die plotseling onderdan Heuvelen, Zeeduinen of tamelijk. Laat Bergen gezien had, in de Pyrenees waar Bergen gebracht, zou hij zich in "t beoordelen der Wandelen ongetwijfeld groot verplichten, en een Berg maar een Mile of twee verwacht- ten, die meer dan twaalf Mylen mogelijk van hem af lig. Want, dewijl hij geeroor de pijn had kunnen hebben van zulke geweldige waste Gevaarten en onherkende Stok-klommen, zou hij ook niet kunnen weten hoeveel hun Schijnbare grote van hun ware verhouding aangepast, om er hun Afstand uit op te maken. In dergelijke Gevallen is het enige middel om te kunnen begrijpen en geloven, dat men er ver van af is, dat men acht geeft op de Voorwerpen, die zich boven beiden zijn, en op de verlaten van 't Licht, die altijd bij groote Afstanden plaats hebben. Maar zelfs dan ook, wanneer het Voorwerp, dat op een zekeren Afstand van ons verwijderd is, ons bekend is, helpt ons alles, Wat er tussen beiden staat, niet weinig, om de ware maat van die afstand te leren kennen, en juister te bepalen. Het Oog loopt al die tefen geplaatste Voorwerpen over; rekent al de verschillende onderlinge afstanden van 't een tot het ander. De opbrengst van een brengt ze tot een algemene vorm bij één: maar, zo men zulks in het beeld niet of niet gevoeglijk kan doen, of uit haag zich 'er niet toe verledigt, schat men doorgaans den Aftand kleiner dan hij met 'er daad is. Dit is ook de reden waarom Mensen, die niet gewoon zijn over te zien, op twee of drie Mylen afstand van zich een Eiland waand te zien leggen, dat mogelijk meer dan tien Mylen ver is - want dewyl de gapse ruimte, die tussen beiden ligt, een gelykvormige en een paarige Vlakte is; waar op het Oog niets ontdekt, dat enigszins dienen kan, om 'er een verdeling van te maken; kan het ook op die stukkenruimte geen gedeelte onderscheiden, om het voor stuk op te tellen, en bij-één te rekenen. Op dezelfde wijze komt het gelegen met zulks, dat men aan het eind van een groote Weide ziet, of van een wyduisgestrekte Vlakte, waarin wer: GEZIGTKUNDIG, 168. Gezicht, noch door Boomen, noch door Huizen, noch door eenig ander opmerkelijk - Voorwerp wordt afgebroken: en zo het waar is, dat men geen Vogel in een Vyer of Waterplas 700 gewis als wel elders en over Land treffen kan, komt zulks daar meer van daar, gelijk men gemeenlijk zegt, dat het Lood zijn snelleheid merkbaar eerder. Boven het Water dan boven het Vlakke Land, werkt, (want ik heb er met voorgadert de Proef van genomen) maar veel eerder, om dat men den Afstand kwalyk giffende, zonder dat men 't weet, te ver van den Vogel af is om hem te treffen; en dikwils op Vogels vleugel, waar Veeren en Huid zoo gemakkelijk niet te doorbooren zijn, als die van een Paaier of Kwartel. Door middel van de Gezichtshoeken is het, wat ook daarmee, dat Wy over den ondergrond van verschillende Lichamen afstand van ver schuiven, en giften maken hoe ver twee onderliggende Voorwerpen, die wy op een en denzelfde tijd zien, van elkaar staan, of het zulk werk zijn twee verschillende Voorwerpen, dan of het de twee Uiteinden zijn van een en hetzelfde Voorwerp, is voor het Oog evenaars; zij maken er een Indruk even ongeveinsd op, in alle opzichten van denzelfde soort, en werken er op, met een Woord, even gelijk de twee Straalpunten van onze laatste Proefneemingen op het Lad van de Koperen Schijf werkten. Dit is dan ook de reden, dat, zodra wy in een Laan treeden die vrij lang is, de Zelfde ons aan haar andere eind nader voorkomt, en 't Geboomte ons daar lager toe schijnt; scheint inderdaad de Boomen van de hele Laan allen even hoog zijn, en Rijen overal net Evenwijdig van elkander staan. met den eertien opslag van "t Oog, hoe de Straalen, die van de verstaafstandende Bomen, paar aan paar ter weerszijde van de Laan genomen, als 6 en 6, 8 eng, 4 en 4, op het Oog vallen, scherper Hoeken maken dan die van de nader bij staande Psaaren, 3 603, 2 en 2, 1 en 1, Met de hoogte begrijpt men zonder moeite dat het evenwicht moet gelegen zijn; en dat de Gezichtslijnen, die van den Voet en van den Top van ieder Boom op het Oog vallen, hoe langer hoe scherper Hoeken zullen maken, naar mate dat die Boom verder van het Oog verwyderd is. Op dezelfde wijze moet men ook het stuk bevatten, ten opzichte van alle andere Voorwerpen in 't algemeen, die van een aanmerkelijke lengte; en door twee Evenwijdige Lijnen of Vlakten ter weerszijde bepaald zijn. Een zeer lange Weide, bijvoorbeeld, tussen twee Greppen bevochtigd; een Vaart, een wijde Sloot, of Vleuritieefstrekte Waterplas; komen ons altijd aan het andere eind, dat veruit van ons af is; nadat verder voor, en schynen allenskens toe te lopen, schijn over al even breed zijn, en nadere minst even lang. Want dus rijt men dat de twee Lijnen, die van den Boom, de een vanzelfs Voet, de andere of geslagen Lijn, van den Top, op het Oog vallen, een veel scherper Hoek maken, dan de twee dergelyke Lijnen van den Boom 1; en zal daarom die scherpte ons merkelijk kleiner en lager voorkomend dan de eerste. Gelyk ook een lange Weide, Vaart, Gangbare. 16 REGTLYNSCH Lijnen! dunkt zich ons aan het eind van de verdieping te zijn; om dat de gezichtshoek die de hoogte van de gangery, of den afstand tuffchen vanzelver vloer en gewelf afmeet; noodwendig hoe langer hoe kleiner wordt, naar mate dat de plaats van de gangery, tegen 't oog op zit, verder van ons af is. Een lan - Wanneer dergelijke, zich in de lucht uitstrekkende voorwerpen, op zulk een wijze boomen, geplaatst zijn, dat ze maar een enkel vlak oogsten - een enkel regelijn uitmaken, gelijk een lopen. Muur, bij voorbeeld; menschen, en wij aan het een eind en erg weinig ter zijde staan, zodat wij de hele gang of de gehele rij kunnen afzien, gelijk in de afbeelding verbeeld wordt; vervult ons oog. Vervolgens - de plaats van de afwijkende zijde of rij, die er ontbreekt. Terwijl wij rechtop voorwaarts uitzien langs de lijn, die men aanmerkt, moet die de verlengde as van ons oog zijn. Vergelijken wij al de onderliggende stippen van het voorwerp, met die lijn, en op welke afstand zij tot diezelfde staan. Die stippen schijnen ons toe, dat die lijn hoe langer hoe nader te komen, naar mate dat de hoek, welke de straal die van ieder van die zichtbare stippen op 't oog valt, met diezelfde vooruit, kleiner wordt. © Michiel van Woerkom, 2021. Daar door komt ons die Reeks van Stappen niet als een rechte en aan P-Q Evenwijdig lijn voor, maar als een Rij die schuins staat, en allenskens, van 1 af tot 6 toe, hoe langer hoe meer naar de Lijn P-Q afhelt. Om dezezelfde reden verbeelden we ons ook altijd, als we een brede Vaart, een Rivier, of Waterplas van enige uitgebreidheid op zien, dat de Oppervlakte van 't Water, in plaats van Waterpas te zijn, gelijk ze ook inderdaad is, allenskens in de hoogte oprijst, naar mate dat ze verder van ons afkomt. Wanneer we op een weg zijn, die langs een lange Muur heen loopt, schijnt het ons om die reden ook altijd toe, dat die Muur, schijnbaar maken Recht en Evenwijdig met de weg, denzelfde hoeveelheid qua lengte. XV.LES. 2. AARDEEL. De Oppervlakte van 't Water rijgt, Torens helpen. XV.LES 2. AARDEEZEL. Mijn Rechtlijnig Lijk, langer hoe nader komt: en als twee op eenige Voeten afstaand van een Toren of van een Muur, die vrij hoog is, op z'n rug op de Grond gaat liggen; en het Oog van beneden naar boven flaat, zou meer zeggen dat ze zigtbaar naar ons toe helpt, en ons der wijze boven het Lichaam hing, dat het iemand zou doen schrikken; die niet wist of bedacht, dat ze Loodrecht stonden, en niets minder dan te vallen dreigden. Den van het Netvlies, Die Lyn: Voorwaarts, die verlengd, gelyk hier in figuur 12, P(q), geeft mee de naam van Gegen-asc; om dat zcy als de As of het midden van een vol 'Gezicht uitmaakt en Regtsreeks tot op het Netvlies doorloopt. Alle andere of zijdeche Straalen kruisen elk op diezelfde weg, en maken er dus min of meer wijde of scherpe Hoeken mee. Het Vergeeflijf van die Hoeken, door de Straalen uit de verschillende delen van 't zelfde Voorwerp gevormd; valt vaak de boven- genoemde Schijnvertooningen. Als wij een Vaart op zien, loopt onze Gezichtsas Waterpas, en dewijl de Straalen van de Oppervlakte van het Water, dicht bij ons gekomen, een groter Hoek maken met die Waterpas Lyn; en de Straalen die van verre EEN VOORWERP, DAT MEN VAN VERRE ZIET; GECOMÉN: ZELDEN IN ZYN WAARDE GEDAANTE. Want de orde van vissen, waar in de bij- zondere delen van een Lichaam geplaatst zijn, maken deszelfs gedaante uit, en die schikking, die wederzijdsche plaatsing en stand der verschillende delen en Stippen krijgt, in de vertooning of Beeltenis van 't Voor- werp, een andere Vorm, min of meer naar XV. LES. DEEL, Een regte Kijk Boog van Ver gezien blijft regt. De verichillende wijze, waarop deszelfs Af- meetings de GezichtsHoeken maken. Als men op een Hoogte afftands, bij voorbeeld;. komt een veel scherpere, schijnt ons die Opper, vlakte van verre naderbij de Waterpas Lyn te zijn, en dus als tot de hoorter reijen, de Maur schijnt den Weg te naderen, om dat de stralen, naar maar dat zij van plaatsen komen van de Maur die meer naby of verder van ons af zijn, groter of kleiner hoeken maken met de gezichtas, die het beloop van den Weg volgt. Als wij aan den voet van een toren op den rug liggen, staat onze gezichtas loodrecht in de stralen van den top van de toren maken, er als verder van ons oog zijnde, daar de hoek gevormd wordt, een veel scherpere hoek mee, dan die van den voet; dus schijnt de top de loodrechte lijn boven ons hoofd nader te zijn, en bij gevolg als over ons heen te hellen, even als hij vallen wilde. XV. LEUS DEEL. Plaat XIV. Factie. Een bogen-ay fchijnt Recht. 187 INCISIE LICHT. in een van een plaats die wat verheven is, eet Ry Boomen geplant ziet, gelyk R KR. in figuur 13, ziet men ze allen in een rechte lijn, en ongeveer even ver van elkaar staan, gelyk ze ook inderdaad gepoetst zijn. "Want dewyl alle de Gezichtshoeken, die ze ieder paar aan paren in 't Kog maaken, zeer weinig of niet van elkander ver verschillen komt de Beeltenis, welke, die Ry Boomen op den Bodem van 't -Oog vormt, zeer wel met het oorspronkelijke en deszelfs WATE. /stand Overeen, Maar indien die zelfde Boomen half Maans wys stonden, gelyk ST V in figuur 14, zou het ons echter altijd toefschijnend, als of ze in een regte Ry, en op de Lijn SV, geplant waren ; met dit onderfcheid alleen dat ze ter wederzijde naar de uiteinden der. Ry. Digter, één scheen te staan dan in 't midden. Want op zoveel een afstand ver schillen de Lichtkegels, die van de verschillende delen van het Voorwerp, van de verschillende Boomen der halve Maan, tot ons Oog komen, door 't Verwyderen hunner. GEZIGTEUND, per sinds te weinig van elkaar om her onder te kunnen scheiden, en daar ik door gewaar te worden, dat de Boomen dig in 't midden staan, nader bij ons zijn dan die van weerszijden aan de einden der Ry: door de Gezichthoeken door de Straalkogels uit den kant naar 5, en uit die naar V gevormd, kleiner zijn dan de andere, die door de Straalkogels meer naar het midden gemaakt worden, volgt vanzelfs, dat, als men twee Boomen neemt aan 't einde van de Ry, de- zelfs ons toekunnen moeten dichter bij te staan, dan twee van diezelfde Boomen, genomen in 't midden bij T... De Zon en de Man die, zoals men weet, Kloostermuizen van Lichtnaams zijn, schijnen op het Oog niks meer dan enkele Lichtende Cirkels en ronde Vlakken te zijn, even als of het maar platte Schijven waren; om dat, naamelijk alle de kromme Lijnen, die hun Bolronde Oppervlakte vormen, zich even goed aan ons vertonen als de Ry Boomen, daar ik zoo aanstonds van sprak, dat het is: in regel Lijnen, TOTALiteit, Voorzichtigheid. Voorwerpen, die uit rechte Lijnen, of uit Vlakke Oppervlakten samengesteld zijn , misliden, als ze zeer groot zijn, door hun Schynbare gedaante ons Gezicht, zelfs dat door alleen, dat we de verhoudingen deelen van dergelyke Lichamen niet allen op één en dezelfde afstand, maar het een van nader bij, het ander meer van verre Zien; Om die Reden schijnt het ons dan toe, als of de Afmetingen van die Lichamen een heel andere Evenredigheid tot elkaar hebben, dan ze inderdaad hebben. Een, vierkante Waterkom of Meer verleent dus in ons Oog een vierkante gedaante,' en komt ons aan het eind, dat ver van ons af is. Gekmallerd voor. Maar behalve deze Reden gebeurt het ook dikwijks, en genoegzaam al tot slot, dat zomtijds Afmeetingen van het Voorwerp met een schijnbare stond op de Gezichten vallen, terwijl we de andere meer rechtstreeks en als vlak van voorzien zien, Hieruit entstaat ook noodwendig Schijnverschijnselen die van de Waarheid afwijken, het Voorwerp niet in zijn eigen grenzen. — dan— GEZIGTKUNDE daantoe doen voorkomen. Als ik, bij voorbeeld, van een Heuvel, of van enige andere hoogte het Oog sla op een bezaaiden Akker, die zich door het uitlopend Groen, of staande Kool van alle omgevallen stukken Land onderscheidt en kenbaar maakt; gelijk die van figuur 15, en de breedte varieert die Akker zich aan mij vertoont, als de Lijn AB, langs AG; zodanig dat mij korter voorkomt dan hij werkelijk is: want in de Beeldentheorie die de Akker op den Bodem van mijn Oog maakt, wordt de gehele lengte in plaats van even groot te blijven als de breedte, of de Lijn AB, door den schijnende stand van de Lijn AG, ten opzichte van het Oog, binnen merkbaar kleinere Hoek bevat; en op 't Gezicht maar gelijk aan AA. Ligtelijk zal men nu ook kunnen begrijpen, dat de min of meer schijnbare standen, waarin de Afmeetingen van een Lichaam voorkomen, niet allen de grootte van sommige Zijden op 't Oog kunnen veranderen, terwijl de andere schijnbare gedaante, (de onevenwichtige veranderingen door de Affstanden) onzichtig blijven. DEEZIET LES, 2. AT- DEEZIET. Verklaring van de verschietende - 166 REGTLYNSCH LICHT. den uitgezonderd) blijven behouden; maar dat zij tevens die Zijden te eenmaal kunnen wegnemen en onzichtig maken. Dat een vakt Lichaam een enkel Vaak lijkt, een Vlak een Lijn; een enkel Punt. Dus zolang wit Marmer, indien het op die - dat men er niet meer dan een Zijde, (de Voorkant), namelijk, maar alleen; ja peinsten, kunnen verre voor een witten Laken nemen: dat de Windwijzer van een Loren, maar alleen de Steng daar hij op Lett, de Mee hier rechts naar ons toegekeerd, en dat Vlak is van den Gezichtshoek, de hoogte hierboven: dus worden wij, eindelijk, ook niets anders dan een zwarte ronde Vlak, daar een Metaalenn rand omheen loopt, gezien, als wij vlak tegen den mond vinden een Kanon aanzien. Liefhebbers, die hun Werk maken van Gezichten is 't Verbeeldingsvermogen, kunnen nooit met te veel oplettendheid en herhaling van de beoefening hun gedachten laten gaan over de veranderingen der Gezichtshoeken, die, of door de Affektenden der Voorwerpen veroorzaakt worden, of door de verikillende en min of meer schuine standen, waarin ze zich aan 't Oog vertonen. Want dewyl hun gehele konsel daar in bestaat, dat zij de verkeerde Gezichten, welke de Lichamen in allerhande hoek en verhouden uitleveren, wel uitdrukken, 't geen inzonderheid van deze Hoeken afhangt; zouden ze in hun. Werk nooit gelukkig alleen, tenzij ze de beginfelen daar ik van gefproken heb, of in den Grond kennen, of ten minste door gewoonte zich eigen gemaakt hebben. Doch dit is echter nog niet genoeg; meer zaken zyn er, waar ze in dit werk op te letten hebben. Hun schilderij, die de beelden draagt, zal, heeft doorgaans, een geheel anderen stand dan dies van het Waterpas vlak, waar men de meeste voorwerpen ziet, die ze zullen afbeelden. De schilder of tekenaar moet derhalve letten op de waarde der kleuren, uit een zeker gezichtspunt gezien, even, om te weten wat er van deze afbeelding af zal zijn. DEEL 057 M of Een plan verticale Recolectie schil chiecht of geen afmetingen, van deze of die afstanden worden zal; maar hij moet ook nog daarenboven in aanmerking nemen, op elk een wijze diezelfde hokken door een vlak, in de plaats en den stand, die de schilderij hebben zal, gezet, zullen doorgefinen worden, om nauwkeurig de juiste afstand te bepalen. ruimten te kennen, binnen welke hy de ver- fcheiden gedeelten van het Voorwerp, of van den Grond dien hy. vertoonen wil, be- fluiten moet. Indien men, bij voorbeeld, een Ry Boomen uit het Gezichtspunt G op de Lijn EF gezien, als in figuur 16, wilde aftekenen, zou 't niet genoeg zijn dat men wit, dat die Lijn door den Gezichtshok E FG begrepen werd; maar de Tekenares moest nog daarboven: wel Zorgvuldig hier op moeten letten, dat de zelfde Lijn onder denzelfde Hoek op een Loodregerandig Vlek, gelijk aan Tekenprent, of: Schildery zyn zou; gezien, de lengte maar van ef zou beseffen; en dat derzelver verhouding van 't Oog afgelegerde delen ook naar dezelfde Evenredigheid in grootte zouden aan- nemen aan 3 200 i) 'Mag GEZICHTSKUNDE 179 dat de eerste Boom groter aangemerkt zou moeten worden dan de tweede, en deze wederom groter dan de derde, en dus alles- kens hoe langer hoe kleiner. Hier uit ziet men; dat Voorwerpen die op een Waterpas Vlak zeer ver van elkaar verwyderd zijn, merkbaar nadat bij een gebracht worden, als men ze in 't ver- richt op een Loodregerandig Vlak aftekt. Dus zouden ook aan den anderen kant, in- XV.LES. 2. AR» DEEL.. Bedrieg- lyke Schilderijen. Dien de. Schildery Waterpas gelegd werd, —— Gelyk in den Stand van E F , zonder dat het Oog G. van plaats veranderde, de Voorwerpen binnen de ruimte van ef naat 't Lijnjen afgetekend, zich niet langer duidelijk onderscheiden vertonen, maar de 'Tekenaar zou op nieuw zijn beeld moeten veranderen, en alle gedeelten der 'Tekening weerom vergrooten en verwyderen tot dezelfde onderlinge Evenredigheid als die van de Lijn EF. Dan zou het Oog, in G geplaatst; het Voorwerp onderscheiden en alles in zijn juften stand en behoorlijke Evenredigheid en ; terwijl diezelfde Schildery uit-een-ander der Gezichtspunt, waar men ook het Oog anders plaatst, niet dan een verwarde en mismaakte Beeldenis zou vertonen. Overal vindt men dergelijke bedrieglijke stukken, met voordrag dus getekend, in de Kunstkabinetten der Literatuur. Alles wat ik tot hier toe van den stand; van de grootte, en van de Schynbare vorm der Voorwerpen gezegd heb, moet ook op derzelver zichtbare bewegingen worden toegepast. Een Lichaam, tegelijk zien bewegen, is een Voorwerp, welke Jeeltehis, naar mate het zelf van plaats tot plaats; voortgaat; op den bodem van ons oog geduurig van plaats verandert, — Alles. De stralen, die deze bewegbare beelden tekend houden, moet men zien als zoveel rechte lijnen, die, gelijk ik het voorheen verklaard heb, elkander in het voorste gedeelte van het oog kruisen, en die ook nog daarenboven in dit geval met een paarige beweging hun allen gemeen rondom dat punt zelf van kruisling draaien, zodat ze van daar verder naar de bodem van het oog voortgaande, op dezelfde hun indrukken maken van de linker hand naar de rechter, terwijl het uiterlijk voorwerp, dat ze tekennen, zich van de rechter hand naar de linker beweegt. De bewegingen der halve schilderen zich, eveneens gelijk de verhoudingen deelen van het zichtbaar voorwerp, op de bodem van het oog in een omgekeerde orde. De processement van het kalisoon, daar ik voorheen gewag van maakte, bewijst het een zo wel als het ander. Wanneer men zich een duidelijk en juist denkbeeld gevormd heeft, hoe de stralen, die eerst zich op de bodem van het oog vallen, elkander kruisen, ons het voorwerp in zijn natuurlijke stand doen zien, zal men ook logisch begrijpen kunnen, waarom we een lichaam, wiens beeldens zich van de linker hand naar de rechter beweegt, op het zintuig van de rechter maar de linkerkant van het lichaam zien voortgaan. Want terwijl we altijd iedere stip van het voorwerp verbeelden aan het uiteinde geplaatst te hebben, in een omgekeerde orde. Wij zagen een legermand, die de ganze lijn afgebroken was, vlegte het pad 1&, daar in vergelijking van de andere wegen zeer kort is, langs wandelen, en wij gingen ons bij het zwart voor die dwasling wachtten. Ten ziele we op zekere bijzondere omstandigheden, die men er de hele tijd bij ontmoet, of die niet genoeg te onthouden en te bemerken zijn, wij gingen, en ons op letten, van de achterkant. Om dezelfde reden vullen twee die beiden even achter elkaar gingen, de een de weg langs, de ander over de heide; een zeer ongelijk voortgang schijnen te maken. De laatste zal ons voorhoedsterker doorstaan, en meer wegen in diezelfde tijd afleggen dan de eerste; en zelfs gelyk iedereen hierboven begrijpt, kan het gebeuren, dat hij die den meesten spoor schijnt te maken, inderdaad veel meer is, en langere tijd gaat de andere. De beweging is voor het Oog onzichtbaar, wanneer de Wegen in elkaar liggen. Gezien het tijds afloopt, bevat worden binnen Gezichtshoeken, die niet meer dan twintig Sekonden van een Graad halen kunnen. Het allerfijnste en oplettendste Oog kan zelfs de Wyzer, die de uren op de Wyzerplaat van een Slingerwerk aanwijst, niet zien voortgaan; hoewel hij merkelijk sneller loopt dan in die bepaalde maat en uiterste Eindpaal van zichtbaarheid. Merk hier verder ook nog bij aan, dat de allergrootste Macht onzichtbaar kan worden, door de. "bewogen Lichaam en het Oog. Want in die, bij voorbeeld, de Gezichtsfraude PL, van zo aanmerkelijk een lengte waren, dat een Weg van 600 Voeten op de Lijn LM, door een Gezichtshok van vijf Seconden of 20 Sekonden van een Graad; gemeten werd, zou een Lichaam, dat zich op die Lijn afstand van het Oog bevond, en daar met de snelheid van een kogel gefschoten Kannonkogel voortvloog, onbeweeglijk toegevallen, en even als of het stilstand, Dit is ook de reden, waarom wij van de een of andere bo, MS | Se- Plaat XIV, Fig. 17, kunnen vallen op het Oog vinden. Aan de andere kant, de beweging in kromme Lijnen, zometijds onzichtbaar, terwijl dat wij beginnen te merken dat het gezien, die Hoeken van een genoegzame wijde vormen. Want zodan ze geen Hoeken in 't geheel vormen, of de Hoeken die ze maken, te scherp zijn, gelijk gebeurt als het Voorwerp, op een verre afstand, rechts naar ons toekomt, of rechts retireert van ons afwijkt, is de beweging onzichtbaar. Het geen wij op die wijze zien, schijnt ons als stil te staan en op dezelfde plaats te blijven; en het is eerst na verloop van enigen tijd, om dat wij het dan groter, meer verlicht, en onderscheidend zien dan tevoren. Een Lichaam, dat, terwijl het nadert ongevoelig van Strekking lijnt verandert, beschrijft een kromme Lijn, die wij zeer wel onderscheiden kunnen, als wij het Vlak, daar die kromme Lijn de omtrek van verbeeldt, zien kunnen. Plaat XIV, FR. 18. Als de Gezichten van ons Oog, gelijk die van de wereld, zich in hetzelfde Vlak bevindt, dan dat van de kromme Lijn, is de kromme. GEZIGTKUNDE 189 Toen zagen we met haar verheven ronde Zijde aan ons vertoonde als QRST, toen zagen we met haar holen ronde kant gelijk TVX, onzichtbaar. Dus... XV. LES. Ze A y. DRIE Wanneer men van verre een Kaarskroon, daar maar één brandende Kaars staat; ziet, ronddraaien, schijnt het ons toe als of die Kaars, die ondervlochten echter den omtrek van den Cirkel RTVX. Omloopt, niets anders deed, dan beurtelings van de Regter naar de Linker, en van de Linker naar de Regter Zijde, langs de Middelyn TX heen en weer te lopen. Om dezelfde reden als men op een scherpen afstand een draaiende Windmolen van ter Zijde ziet, wordt men niets anders dan een geduurige beweging van boven naar beneden, en van beneden naar boven gewaar, zonder iets te zien dat naar het Kringswijze omdraaien van deszelfs Roeden gelikt. Overal daar ik van de Schijnbare grote van de Voorwerpen heb gesproken, heb ik altijd verondersteld, dat wij er over een grooter of kleinere afstand, Een van de Natuurlijke Kenmerken der grootheden. Geregenschap Powder bewust dat een volwassene veel meer is dan alleen maar de uitstoot van de ademhaling, die lang is, en op het uiterlijk niets vermeldt; om te zien of het is een volwassene moet men de denkwereld, die meestal mijn zoonatuurlijke eigendom is, en daardoor mee kracht op mijn geeft, helaas een druk van een weinig grooter dan een gewone gevoelens, een gevoelens oordecens op een goede zicht van verre een boom, die bij een huis staat en schat hem omtrent 25 meter hoger, om dat hij zo toefleint in de lucht boven ons, weet dat dergelijke huizen zelden lager is dan 300 meter vandaar tonnen gevonden die boom sfgezonderd en alleen op 'het vlakke veld, je zou hem mogelijk voor een firuik kunnen aanzien, 2008 een donderamp; de andere kant van zijn leven, zijn geest laat gaan over de volle zee, zal het wel zijn voor een visser, een visser die aan het eind met een ooggoor een schip van een size ziet. GEZONDHEID. 19] te erkennen, Deze, naamelijk, oordeelt er over. over niet alleen uit de Schynbaars grote, maar ook nog daarenboven uit zekere delen waar hij beter dan een ander weet te onderscheiden, uit de Bauwheid van 't Licht en van de Kleuren: 't welk alles, by de gewoonte gevoegd van dergelyke Voorwerpen van nabij te zien, hem met een tamelijk juiste nauwkeurigheid den aftend van dat Voorwerp doet geven, en daar door de grootte, waarop hij 't uit aanmerking van de Gezichten, waar onder hij 't ziet, moet schatten. Maar, zal men zeggen, indien het wel Veen, zulk een soort van Zien die ons de Voorwerpen leert kennen voor 't geen ze met daad zijn, van deze en dergelyke beoordeelde vergelijkingen en wel in afgestopt genomen kundigheden afhangt, hoe komt hij dan dat een Boer even goed ziet als iemand die wel onderwezen, en een man van kennis en gevoeld oordeel is? en hoe weten dan alle andere soorten van Dieren, Zonder 'er over te heen gaan, zonder verlies te maken van de zelfs bij de aller-onverstandigste, EV.LES. 2. AK. DEEL. q$Ty rede-meeren'er over zon-dert dat wij 't weten. Natuurlijk, proberen ze, die wel en even al wij dat geen te onderscheiden, daar ze lang bij hebben dat ze beter wel zien. Want dat ze de Voorwerpen wel zien, zo als ze zijn, blijkt duidelijk. Zou anders waarachtig wel een Haas met zoveel schril en ongemeen snel de vlucht nemen voor een Jager, die hem een honderd treedjes voorziet; zo dezelfde hem, uit kracht van de aard der Gezichten, niet grooter dan een erg van een paar duim voorbijkwam. Om deze tegenwerpingen op een voor iedereen volledig te beantwoorden, zou men elk die ze of niet kende of er niet over gedacht had, een juist en overtuigend denkbeeld moeten kunnen inboezemen van de kragten dergewoonte. Schoon telkens als wij Voorwerpen zien, bij alle indrukken die ze op onze zintuigen gebracht hebben, de ziel met de daad werkzaam is, en ze over denkt, ordeneert, redeneert: nog steeds, wij van ons eerst kindbeen zulks gewoon zijn, ons onophoudelijk daar in te coïnciden. Dit, verkregen wij al vroeg de bekwaamheid om ons beleven met zoo weinig of geen vooraf op te maken, dat in algemene gevallen dat ogenblik, aan overweging en redeneringen een onberekenbare tijd wordt; wij 'ons; 'niet eens ter overwegen te bedenken. Dog zo handig ervaring zyn wij altijd niet geweest, dat de gewoonte van zien, welke wij ongevoelig verkregen hebben, die ons zo rijkelijk leert zien; en die gewoonte ten bate in opzicht tot een zeker getal van Voorwerpen; wordt met de tijd zelf de allerdomste en onbedreevendste Mensch eigen. Wil men nog van deze waarheid nog overtuiging en duidelijkheid overtuigen, men gaat een weinigje in gedachten gaan over wat voor soort gebeurtenissen, als men eenig bijzonder Voorwerp eerst leert zien. Merk bijvoorbeeld, met welk een gemak en vaardigheid een Zangkunstenaar, daar het Boek openvalt iets zingt, dat hij te vooren nooit gezien of gehoord had; zou men niet zeggen, dat bij het Over den aard der Noten niet eens bedacht. 