title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: Quod ad intellectum in cogitatione attinet, et hic ut ille, filius, opus vel immediata Dei creatura est, ab omni aeternitate et in omnem aeternitatem immutabilis manens. Quod eius attributum unum tantum est, nempe omnia omnius temporibus clare et distincte intelligendi; unde oritur laetitia infinita vel summe perfecta et immutabilis, quae omittere nequeat quae agit. Quod etsi satis per sapateat, tamen postea in tractatu de animi affectibus clarius demonstrabimus; quare hic non amplius de eo dicemus. Quod hic de motu in materia dicitur, hic noui bene dicitur auctori eius causa adhuc se iuventurum putat, ut in posteriori quodammodo jam fecit; hic autem ita dici potest, cura nihil in eo construatur vel ab eo pendeat. Menselijk de beweeging in de stof, en beter verstaan in de denkende zaak. Welke wij zeggen, dat van alle eeuwigheid is geweest, en in alle eeuwigheid onveranderlijk blijven zal. Waarlijk een werk, zoo groot, als de grootheid des Werkmeesters betaamd! Aangaande dan de beweeging, nadat die eigendommljker tot de verhandeling van de natuur-wet als wel hier behoort, gelijk als daar, is, dat ze van alle eeuwigheid is geweest, en in alle eeuwigheid onveranderlijk zal blijven, dat ze oneindig is in haar geslag, en dat ze noch door zichzelf bestaan noch verstaan kan worden, maar alleen door middel van de uitgebreidheid van deze, zeg ik, zullen wij alhier niet handelen, maar alleen dit hier af zeggen, dat ze is een Zoone, Maaksel, of Uitwerkzel, onmiddellijk van God geschaapen. Belaugende het verstaan in de denkende zaak, deze zoo wel als de eerste is een Soort, Maakzelf, of onmiddelijk Schepsel van God, van alle eeuwigheid, en in alle eeuwigheid onveranderlijk blijvende. Deze zijn eigenschap is maar een, namelijk alles klaar en onderscheiden in alle tijden te verstaan: uit het welke spruit een oneindelijk of alloprikt het en onveranderlijk genoegen, niet kunnen nalatend te doen 't geen het doet. Het welke, hoewel genoegzaam door zichzelf klaar zijnde, zoo zullen wij dit niet aanstoots hier na in de verhandeling van de aandoeningen der ziele klaarder komen te bewijzen: waarom wij er dan niet meer af zullen zeggen. 't Geen hier van de bewegingen in de stof te gezen, is hier niet in ernst gezen; want de auteur meent daarop de oorzaak noch te vinden, gehakt hij aan positiwi al iets gedaan heeft; doch dit kan hier zo wel staan, dewijl op hetzelfde niets gebouwd is, of daarvan afhankelijk is. CAPUT DECIMUM. QUID SIT BONUM ET MALUM. Ut breviter dicamus, quid in se sit bonum et malum, animadvertamus quaedam esse in intellectu nostro, nec vero eodem modo in natura; quae igitur etiam nostrum tantum opus sunt serviuntque nonnisi ad res distincte intelligendas; inter quae habemus omnes relationes quae ad diversas res pertinent, quaeque entia rationis nominamus. Quaeritur igitur, num bonum et malum inter entia rationis an inter entia realia referenda, Cum vero bonum et malum nihil aliud sit quam relatio, extra dubium est ea inter entia rationis esse ponenda; nunquam enim aliquid bonum dicitur nisi relatum ad aliud quid; sic dicitur homo malus esse non aliter quam relatus ad alium quemdam, vel etiam per hoc malum esse, relative ad aliud bonum vel melius. Quae omnia dici nequirent, si melius vel bonum istud non esset tale relative ad id quod sic dicitur. Ita ut, si aliquid nomine boni nominatur, hoc nihil aliud significet quam illud convenire cum idea generali, quam de talibus rebus habemus; cum tamen quaeque res convenire debet cum idea sua particulari, cujus esse essentia perfecta esse debet, nec cum generalibus (ideis), quia tunc omnino non existert. Ad affirmandum id quod disvimus, quamquam res nobis perclara sit, addemus adhuc argumenta sequentia. ad dictas conclusiones: TIENDE HOOFDDEEL. WAT GOED EN KWAAD IS. Om kortelijk te zeggen, wat in zichzelf Goed en Kwaad is, dienen, dat enige dingen in ons verstand, en niet zoodanig in de natuur zijn; en zo zijn deze alleen ons eigen werk, en dienen enkel om de zaken onderscheidenlijk te verstaan; onder welke wij begrijpen alle betrekkingen, die opzicht op verschillende zaken hebben: en deze noemen wij weezende van reden. Wu is de vraag: of goed en kwaad onder de weezende van reden, of onder de zaakelijke weezens behooren? Maar aangezien dat goed en kwaad niet anders is als betrekkingen, zo is het buiten twijfel, dat ze onder de weezende van reden moeten geplaatst worden; want nooit zegt men dat iets goed is, als in opzicht van iets anders: zo zegt men dat een mens kwaad is, niet anders als in opzicht van een die beter is; of ook dat een appel kwaad is, dan ten opzichte van een ander die goed of beter is. Al het welke onmogelijk niet zou kunnen gezegd worden, bij alle dat beter of goed, in welker opzicht het zoodanig genoemd wordt, niet en was. In volgen, als men iets met de naam van goed benoemt, zulks is dan niet anders te zeggen, als dat het over een komt met het algemene denkbeeld, dat wij van zoodanige dingen hebben: daar nochtans ieder ding moet over een komen met haar eigen denkbeeld, welke wezen een volmaakte weezendheid moet zijn, en niet met de algemene denkbeelden, dewijl ze als dan geen zin zou hebben. Noopens de bevestiging van het geen wy nu gezegd heb- ben, schoon de zaak zeer klaar by ons is, wy zullen ech- ter, tot besluyt van het gezegde, daar noch de volgende bewijzen by voegen : 80 Omnia quae in natura sunt, vel res sunt vcl actiones. Bonum autem et malum nec res nec actiones sunt. Ergo bonum malumque non in natura sunt. Si enim bonum et malum res essent vel actiones, defini- tionem suam habere deberent. Sed bonum et malum , uti v. c. Petri bonitas et Judae perversitas extra Petri et Judae essentiam definitionem non habent , haec enim sola in natura , nec igitur extra eorum esseutiam describi possunt. Unde ergo sequitur, bonum et malum non esse res vel actiones quae in natura sunt. 87 Alle dingen die in de natuur zijn, die zijn 6f zaaken 6f werkingeu. Nu goed en kwaad zijn noch zaaken, noch werkingen. Derhalven zijn goed en kwaad niet in de natuur. Waut indien goed en kwaad zaaken of werkinge waaren, zoo moesten zy dan haare beschryvinge hebben. Maar goed en kwaad , als by voorbeeld , de goedheid van Petrus en de kwaadheid van Judas, hebben geen beschry- ving buiten de weezendheid Petri en Judae, want die is alleen in de natuur, en zijn niet buyten haar weezendheid te beschryven. Derhalven volgt hier uyt, dat goed en kwaad geen zaa- ken of werkingen zijn, die in de natuur bennen. «tWi» PARS POSTERIOR. PRAEEATIO. Cum in parte priori de Deo rebusque generalibus et infinitis dixerimus, in parte hacce posteriori de rebus particularibus et finitis tractabimus, non vero de omnibus, quia innumerabiles sunt, sed de his tantum agemus quae ad hominem pertinent. Ibique primum animadversionem, quid homo sit, prout constat modis quibusdam in duobus istis attributis, quae in Deo observavimus. Dico modos quosdam, quia non intelligo hominem tanquam spiritum, mentem. 1. Mens nostra vel substantia vel modus est. Nec vero substantia, demonstravimus enim nullam substantiam finitam in natura esse posse; ergo modus est. 2. Quia mens ratiocinatur est, talis esse debet vel extensionis vel cogitationis substantialis. Nec vero extensionis, quippe, etc. ergo cogitationis. 3. Cogitatio substantialis cum finita esse nequeat, infinita, in genere suo perfecta, et attributum Dei est. 1. Perfecta cogitatio habere debet cognitionem vel cogitationis modum oranium et cujusque rei existentis, tam substantiarum quam modorum, nulla excepta. VOORREEDEN. Dewijl wy in het eerste deel van God, en van de algemene en oneindige dingen hebben gesproken, zullen wy in dit tweede deel tot de verhandeling van de bepaalde dingen komen; doch niet van allemaal, dewijle ze ontalik zijn, maar alleenlijk zullen wy handelen van de geenen die den mensch aangaan, en daar in eerste-lijk aanmerken, wat den mensch is, voor zover hy bestaat van enige wijzen, begrepen in die twee eigenschappen, die wy in God hebben aangemerkt. Ik zeg van enige wijzen, omdat ik geensinds versta, dat den mensch, voor zover hij uit geest, ziel of lichaam bestaat, een zelfstandigheid of een wijze is. Geen zelfstandigheid, want wy hebben bewezen, dat er geen bepaalde zelfstandigheid in de natuur kan zijn. Derhalve dan een wijze. De ziel een wijze zijnde, moet ze dat wezen of van de zelfstandige uitgebreidheid of van de zelfstandige denking zijn. Niet van de uitgebreidheid, om [redenen] enz. Derhalve dan van de denking. De zelfstandige denking, dewijl ze niet bepaald kan zijn, is oneindig, volmaakt in zijn geslag, en een eigenschap van God. Een volmaakte denking moet hebben een kennis, of wijze van denken, van alle en een gelijk 'n zaak wezenlijk zijnde, zodat van zelfstandigheid als van wijzen, niets uitgezonderd. Cum igitur homo non fuerit ab aeterno, sitque finitus, pluribusque hominibus successivaliter, substantia esse nequit. Omnis existentis, quia hic non agimus de cognitione vel idea, etc. quae totam naturam omnium entium essentia sua internam cognoscat sine particulari ejus existentia, sed tantum de cognitione vel ideis, etc. rerum particularium, quae continuae existunt. Hanc cognitionem vel ideam, etc. cujusque rei particularis quae realiter existit, dicimus meum illius rei particularis. Omnis et quaecumque res particularis, quae existere incipit, nascitur ex motu et quiete; suntque ita modi omnes in extensione substantiae, quam corpus dicimus. Varietas illorum (modorum) nascitur ex alia motus quietisque proportione, qua hoc ita, illud alio modo est. De hac proportione motus et quietis et alia existere incipit corpus nostrum, cujus tura non minus quam orania reliquarum rerum cognitio vel idea in cogitatione esse debet, et sic etiam sensa nostra. Sed in alia proportione motus et quietis erat hoc corpus nostrum cum nondum natum esset, et deinde, et in alio erit nobis iam mortuum. Nilox aequaliter idea vel cognitio nostri corporis in cogitatione erit quam nunc, non vero eadem, quia nunc aliter situm est quod ad motum et quietem. Ad producendum igitur talera idea vel cogitandi modum in cogitatione substantiali, qualis haec nostra iam est, non exigitur corpus quodcunque (nam sic aliter sciri deberet quam est) sed tale quod in motu et quieti eadem proportione situm est; quia, quale corpus, talis etiam mens, idea, cognitio, etc. standigheid is, nadien we alvorens in het begin van dit boek getoond hebben: 1. Dat geen zelfstandigheid kunnen beginnen. 2. Dat de ene zelfstandigheid de andere niet kan voortbrengen. En eindelijk 3. dat er geen twee gelijke zelfstandigheidens kunnen zijn. De mensch dan niet having geweest van eeuwigheid, bepaald, en met vele mensen gelijk, en kan geen zelfstandigheid zijn. Zo zullen we zeggen, wezenlijk zijnde, om dat we hier niet spreken van een kennis of beeld, enz. die de geheele natuur van alle wezen geschakeld in haar wezen kent, zonder haar bijzondere wezenlijkheid: maar alzoo van de kennis of beelden enz. van de bijzondere dingen, die tot elk uur komen daar te zijn. Deze kennis of beeld enz. van ieder bijzonder ding, dat wezenlijk komt te zijn, is, zeggen we, de ziel van dat ieder bijzonder ding. Alle een eeuw iegelijk bijzonder ding, dat wezenlijk komt te zijn, wordt zulks door beweging en stilte; en zo zijn alle de wijzen in de zelfstandige uitbreidheid, die we lichaam noemen. De verscheidendheid van de zelfzelf [wijze] ontstaat alleen door een ander en een andere maat van beweging en stilte, waar door dit zo, en dat, een niet anders is. Uit deze maat van hevige beweging en rust komt ook wezenlijk te zijn, dit ook lichaam: van hetwelke dan, niet minder als van alle andere dingen, een kennis of beeld enz. moet zijn in de denkende zaak; en zo voort dan ook de ziel van ons. 10. Doch in een andere maat van beweging en stilte was dit ons lichaam, een ongebooren kind zijnde, en in gevolg daarvan en in een andere zal het bestaan wanneer wij dood zijn. Doch vroeg te min was doel, en zal dan, zoo wel een beeld of kenmerk enz. van ons lichaam in de denkende zaak zijn, als nu: maar geen zoon van dezelfde, dewijl het na andere geschikt is in beweging en stilte. 11. Om dan te zorgen dat dit beeld, kenmerk, of wijze van denken in de zelfstandige denking te veroorzaakt, als nu deze onze is, wordt vergezocht, niet evenzo wat lichaam (wat dan moet het andere gekend worden als 't is), maar ook zulk een lichaam, dat evenzo zoodanig gesteld is in beweging en rust, en geen ander: dewijl zo als het lichaam is, zoodanig ook is de ziel, beeld, kenmerk, enz. 12. Nu igitur, quae cogitationis habet, non nisi modi sunt attributi cogitationis, quod Deo attribuimus. Et iterum omnia quae habet formae, motus, et aliarum rerum, eodem modo iterum attributi sunt, sc. extensionis, quod Deo attribuimus. Et quamquam nonnulli, inde quod hominis natura sine attributis illis, quae ipsi substantiam esse concedimus, nec existere nec intelligi potest, demonstrare conantur hominem substantiam esse, hoc tamen non alio fundamento, nisi falsis suppositionibus nititur; cum enim natura materiae vel corporis jam ante formam hujus corporis humani fuerit, natura haecce corpori humano propria esse nequit, quia clarum est, eam ad hominis naturam pertinere non potuisse antequam homo fuerit. Tale igitur corpus, quod proportionatum habet uti e. gr. vivas ad tria, corpus illud et mens erunt uti nostrum est, mutationi sc. subjectum sed unius tali, ut extra fines eat anius ad tria j quantum vero mutatur, tantum etiam mens mutatur. 13. Haec mutatio ex aliis corporibus — in nostris operantibus — in nobis orta, esse nequit nisi mens, quae continuo tunc mutata, hujus mutationis conscia. Quae mutatio id est, quod sensum vocamus. 15. Quodsi alia corpora tam vehementer in nostrum operantur, ut proportio motus unius ad tria manere nequeat, mors adest et mentis destructio, prout idea vel scientia est hujus corporis in ista proportione motus et quietis se habentis. 15. Quia vero mens raodus est in substantia cogitante, et hanc uti extensionis cognoscere et amare, et se ipsa aeternam reddere potuisset, si cum substantiis se uniisset semper iisdem manentibus. 93 En hoewel eenigen hier uit, dat de natuur van den mensch, zonder die eigenschappen, die wij zelfs toestaan zelfstandigheid te zijn, niet bestaat noch verstaan kan worden, proogen te bewijzen dat de mensch een zelfstandigheid is, zo hebben die echter geen andere grondvest als valsche onderstellingen; want dewijl de natuur van de stof of het lichaam al geweest is, voor dat de gestalte van dit menschelijk lichaam was, zo en kan die natuur niet eigen zijn aan het menschelijk lichaam, dewijl 't klaar is dat in die tijd als de mensch niet was, het aan de natuur van den mensch niet kon behooren. En dat zy voor een zodanig lichaam dan, welk 'n gelijkmatigheid heeft als bij voorbeeld van eeu tot drie, zo zal dat lichaam en de ziel zijn gelijk nu 't onze is: zijnde wel gestadig verandering onderworpen, maar niet zo groot, dat ze buiten de palen van een tot drie gaat; doch zo veel het verandert, zo veel verandert ook telkens de ziel. En deze verandering in ons, ontstaande uit andere lichamen, die op 't onze werken, kan niet zijn zonder dat de ziel, die als dan gestadig verandert, deze verandering gewaar wordt; en deze verandering is eigendom dat, 't welk wij gevoel noemen. Maar zo andere lichamen zo geweldig op het onze werken, dat de gelijkmatigheid haarer beweging van een tot drie niet kan blijven, dat is de dood, en een vernietiging der ziel, zo ze maar alleen is een denkbeeld of kennis enz, van dit zodanig in beweging en rust gelijkmatigd lichaam. 15. Doch, dewijl de ziel een wijze is in de denkende zelfstandigheid, zo had ze ook deze, benevens die van de uitgebreidheid kunnen kennen, beminnen, en, vereenigende met zelfstandigheid die altijd dezelve blijven, haar zelven kunnen maken eeuwig. Et quod tanquam regulam ponant illud ad rem naturam pertinere, sine quo res nec existere nec concipi possit, hoc neffamus; jam enim demonstravimus sine Deo nuliam rem nec existere nec concipi posse, li. e. Deum esse et concipi debere, antequam res particulares esse vel concipi possint. Ostendimus etiam non genera ad naturam definitionis pertinere, sed talia, quae sine aliis existere nequeunt nec sine ists concipi possunt. Quae cum ita sint, quam nam res regulam ponemus, qua sciamus quid ad naturam rei aliuia pertineat? Hanc scil.: Iud, ad rem aliuia naturam pertinet, sine quo res illa nec esse nec concipi potest; nec sic tantum, sed ita etiam ut propositio semper reciprocate sit. Jam igitur de modis, e quibus homo consistat, tractare iuicipiemus, initio sequentis capitis partis posterioris primi. grondregel stellen, dat dit aan de natuur van een zaak behoort, zonder het welke de zaak noch bestaan noch verstaan kan worden, dat ontkennen wij; want wij hebben alreeds bewezen, dat zonder God geen ding bestaat noch verstaan kan worden: dat is, God moet alvorens zijn en verstaan worden. Ook hebben wij getoond, dat de geslagen niet aan de natuur van de beschrijving behoren, maar dat zulke dingen, die zonder anderen niet bestaan kunnen, ook zonder deze niet kunnen worden verstaan. Het zwakke zijnde, wat voor een regel zullen wij dan stellen, waarbij raen weten zal wat aan de natuur van een zaak behoort? Dezen regel namelijk: dat behoort aan de natuur van een zaak, zonder het welke die zaak noch bestaat noch verstaan kan worden; doch dit niet alleen, maar ook op zodanige een wijze, dat de voorstelling altijd weerkeert, te weten, dat ook het gezegde niet zonder de zaak bestaat noch verstaan kan worden. Van deze wijze dan, uit welke de mensch bestaat, zullen wij nu beginnen te handelen, in den aanvang van het volgende tweede deel, het eerste hoofdstuk. CAPUT PRIMUM. DE OPINIE, FIDEI, ET COGNITIONE. Ut incipiamus dicere de modis, in quibus consistit hora, dicemus 1. quid sint. 2. quibus effectus. 3. quaenam causa. Quod ad primum, incipiamus jam ab iis, qui nobis cogniti sunt, a quibusdam nempe ideis vel conscientia cognitionis nostrum et rerum extra nos. Hasce ideas igitur nanciscamur, sive 1. sola idea; quae fides oriitur 1. ex auditu, vel II. experientia; sive 2. fide vera; sive 3. clara distinctaque conceptione. lum generaliter errori subjectum est. 2um et 3um, quamquam inter se differentia, errare nequeunt. Modalis quibus homo consistit sunt notiones divisae in opinionem, adem et claram distinctamque cognitionem, es in singulis rebus secundum cuiusque naturam ortas. Haec notiones fidei cap. seq. primo ponuntur, ibique et alibi opinio dicuntur, ut et sunt. EERSTE HOOFDDEEL. VAN WAAN, GELOOF, EN LIEFDEN. Om aan te vangen van te spreken van die wijzen, waaruit de mensch bestaat, zullen we zeggen: 1. wat zij zijn; 2. harde uitwerkingen; en 3. harde oorzaak. Belangend het eerste, zullen we beginnen van die welke ons het aller eerst bekend zijn, naamelijk enige begrippen, of het meedegeweeten van de kennis onzes zelfs, en van de dingen die buiten ons zijn. Deze begrippen - dan verkrijgen we, of 1. Enkel door het geloof: welk geloof hoofdveroorzaakt of I. Door hoorden zeggen; of II. Door ondervinding; of 2. Door een waar geloof; of 3. Door een onderscheiden bevatting. Het eerste is gemeenlijk doolink onderworpen. Het tweede en derde, al schoon dat onderling verschil, kunnen die niet doolen. 1) De wijze van waaruit de mensch bestaat zijn begrippen, verdeeld in waan, waar geloof, en klare onderscheiden kennis, veroorzaakt door de voorwerpen, ieder naar zijn aart. 3) Deze begrippen van dit geloof worden bladz. 101 voor het eerst gesteld, als ook hier en daar de waan gevoerd, gelijk zij het ook zijn. Ad haec omnia vero melius irreteeligenda, exemplum proponemus ex regula de tribus sumtum; nempe 1. Audivit quis tantummodo, quod, ubi in regula de tribus numerus secundus cum tertio multiplica-tur, et bic per primum dividitur, quartus numerus inveniatur, qui ejusdem proportionalitatis ad tertium ac secundus ad primum. Et quamquam is qui hoc ipsi ita proposuit, mentire posset, laborem suum tamen ea rationale instituit, idque majorem cognitionem regulae istius de tribus non habens quam caecus habeat colorum. Et sic omnia quae de eo dixerit, garruit, uti psittacus ea quae addidicit. Alius, celerioris captus, se solo dicendi auditu non ita contentari sinit, sed rei periculum facit in computatione particulari quadam, vidensque illam convenire, fidem dat. Recte autem diximus et hunc errori subjectum esse; quod enim certior esse potest, experimentum particularis cujusdam rei omnium ei regulam futuram. Tertius nec auditu, quippe failaci, nec experimento particulari, quippe quod omnium regula essenequeat, contentus, veram rationem experitur, quae bene adhibita numquam fallet. Haec igitur ei dicit rem, numerorum proportionalitatis causa, ita se habere, nec aliter esse potuisse nec futuram. . Quartus autem, cognitionem clarissimam habens, neque auditu, neque experimento, neque logica opus habet, quia intuitione sua statim proportionalitatem in omnibus computat. Doch ora dit alles wat duidelijker te verstaan, zoodat zullen wy een voorbeeld stellen, genomen van den reegel van drie, namelijk: 1. Leman heeft alleenlijk hooren zeggen, dat als raen in de reegel van drie het tweede getal met het derde vermehard, en dit dan met het eerste gedeeld, dat raen als dan een vierde getal uitvindt, het welke de zelfde gelijkmatigheid heeft met het derde als het tweede met het eerste. En niet tegengestrand dat deze, die hem dit zoo voorstelden, liegen kon, zoodat heeft hy echter werking daar na gericht; en dit zonder enige kennis meer van van den reegel van drie gehad te hebben als de blinde van de verwen; en heeft alzoo alles, wat hy daarvan ook gezegd zou moegen hebben, geklapt als een papegaai het geene hem geleerd is. 2. Een ander, van geleerde begrip zijnde, laat zich niet verstoren met hooren zeggen, maar neemt er de proef van aan enige bizondere rekeningen; en die bevindende daarmede over een te komen, geeft hy als dan daar aan geloof. Maar te recht hebben wy gezegd, dat ook deze de dooling onderworpen is; want hoe kan hy doch zeker zijn, dat de ondervinding van enige bizondere hem een reegel kan zijn van alle? 3. Een derde, nog met hooren zeggen, om dat het bedriegen kan, noch met de ondervinding van enige bizonderheid, om dat die onmogelijk een reegel van allen is, te vreeden zijnde, die onderzoekt het aan de ware rede, welke, wel gebruikt zijnde, nooit bedrogen heeft; deze dan die zegt hem, dat door de eigenschap van de gelijkmatigheid in de getallen, het alzoo en niet anders heeft kunnen zijn, of komen. Doch 4. De vierde, hebbende de allerklaarste kennis, die heeft niets van nooden, noch hooren zeggen, noch ondervinding of kunst van rekenen, dewijl hij door zijn doorzichtigheid terstond de gelijkmatigheid in alle de rekeningen ziet. 100 Tertius ictaque certior quidem est vera lite tionibus videt. Tertius qua quoevera Udem habet; intuitus est, nec alia re quam rebus ipsis. CAPUT SECUNDUM. QUID SIT OPINIA, FIDES, ET COGITATIO CLARA, In tracticabimus de variae cogitationis effectibus, de qua caput praecedente loquebamur, et tanquam transitus dicendum quid sit opinia, fides, etcogitatio clara. Prima vocamus opinionem, quippe quae errori subjecta nequaquam bene habet in re cujae certiores quam suadere tantummodo, quam conijcimus, vel de qua dicimus Mem vocamus, quia res, sola ratione capta ceterisque multo praecellit. Haec praefati, jam scimus intuitu bonos appetitus, et tertia verum et sincerum amorem cum omnibus ramis ejus. Ita mente habeamus ziet. De derde dan is wel zeker door het ware geloof, dat hem nooit bedriegen kan, en is eigenlijk geloovende; maar de vierde is nimmer waanende, noch geloovende, maar de zaak zelf beschouwende, niet door wat anderen, maar door de zaak zelfs. TWEEDE HOEDDEEL. WAT WAAN, GELOOF, EN KLARE KENNIS IS. 1. Wij zullen nu verhandelen over de uitwerkingen van de verschillende kennis, waarvan wij in het voorgaande hoofdstuk hebben gesproken; en weer als in het voorbijgaan zeggen wat Waar, Gelogen, en duidelijke Kennis is. De eerste noemen wij Waar, om dat ze doorlopend onderworpen is, en nooit plaats heeft in iets daarvan wij zeker van zijn, maar wel in dat wat naar wij gissen, of meenen dat van gesproken wordt. De tweede noemen wij Geloof, om dat de dingen, die wij alleen door de rede begrijpen, van ons niet worden gezien, maar ook aan ons bekend zijn door overtuiging in het verstand, dat het zo en niet anders is of zou zijn kunnen. De derde noemen wij duidelijke Kennis, niet om dat ze zulks is door overtuiging van rede, maar door gevoel en genieting van de zaak zelf; en gaat de andere ver te boven. Dit voor af gezegd hbbende, laten wij nu komen tot haar uitwerkingen: waarvan wij zeggen, dat uit de eerste de leed, die strijdig is tegen de goede rede; uit de tweede de goede begeerten; en uit de derde de ware en oprechte Liefde, met alle haar uitsprijzels. Invoegen wij de naaste oorzaak van de lijdingen in de ziel. Ut videamus, quomodo (uti diximus) passiones ex opini- oue oriantur, ad recte et intelligenter hoc faciendum quas- dam eorum adhibebimus , et in iis tamquam in exemplis demonstrabimus quod dicimus, et quidem primo: Admirationem y quae videtur in eo qui res jprima ratione cognoscit; cum enim ex particularibus quibusdam conclu- sionem facit generalem, tamquam obstupefactus est, ubi aliquid videt huic ejus conclusioni contrarium '. Veluti quis- 1) Q,uod non ita intelligendum ac si admirationi semper conclusio for- malis praecedere deberet, cum et tacite adesse possit, ubi res ita nec aliter esse consideratur quam eara videre, audire vel intelligere solemus. Uti V. c. Aristoteles canem animal latrans dicens inde concludebat omne latrans canera esse; ubi vero rusticus canem nominat, tacite omne id in- tellie;it quod Aristoteles definitione sua; ita ut, ubi canem latrantem audiat, dicat: canis est. Rusticas igitur, quanqaam conclusionem non fecisset, ubi aliud animal latrans audiret, non minus miraretur obstu- pesceretque quam Aristoteles, conclusione facta. Porro, aliquid ani- madvertentes, de quo antea non cogitassemus, hoc non tale esse posset 103 de kennis stellen, alzoo wy t' eenemaal onmoogelyk ach- ten , indieu iemand op de voorgaande gronden en wijzen noch begreep noch kenden , dat hy dan tot eenige liefden begeerten of andere wyze van willen zou konnen bewoogen worden. DERDE HOOEDDEEL. VAN DE OORSPRONK DER LIJDINGE UYT WAAN. Om te zien hoe, gelijk wij gezegd hebben, de lijdingen uit de waanzin ontspruiten, zullen wij, om dit wel en verstaan te doen, eenige daarvan voor nemen, en daar in als voorbeelden vertonen. 't Geniet geen wij zeggen; en wel eerstelijk: De verwondering, welke gevonden wordt in de geenen, die de zaken op de eerste wijze kent; want dewijl hij van enige bijzondere een besluit maakt, dat algemeen is, staat hij als verbaasd wanneer hij iets ziet, dat tegen dit zijn besluit gaat. Gelijk iemand, nooit enige schaap gezien, een besluit maakt dat alle schapen kortoren hebben, staat hij verbaasd wanneer hij een schaap ziet met lange oren. Dit wil niet zeggen, dat juist altijd voor de verwondering een formeel besluit moet gaan, als zijnde zonder dit ook als raen stil zwijgt, en de zaak zoo en niet anders raet te zijn gelijk wij die gewend zijn te zien, te horen, of te verstaan. Gelijk bij voorbeeld, wanneer Aristoteles zei: de leeuw is een vliegend dier, zo besloot hij daarom, als wat vliegt, een haan is. Maar als een boer zegt: een haan, zo verstond hij stilzwijgend al hetzelfde dat Aristoteles raadde zijn beschrijving doen; zo dat als hij een haan hoorde vliegen, zo zei hij 't is een haan; en dus zou de boer, indien hij een ander dier hoorde vliegen, schoon hij geen besluit gemaakt had, niet min verwonderd en verbaasd staan als Aristoteles, die een besluit gemaakt had. Vorder, als wij iets gewaar worden, waarop wij van tevoren nooit gedacht hadden, zoiat echter niet zodanig, of wij hebben voorheen iets desgelijks. Quam, qui nunquam oves vidisset nisi curtis caudis ornatas, oves Maroccanas miraretur caudam longam habentes. Et sic narratur rusticus quidam, qui sihi (inserat exstra campos ipsius nullos alios esset, vaccam desiderans, coactusque eam procul quaerere, in admirationem cecidisse quod praeter parcum campum suum talis multitudo camporum adesset. Iloc autem certo locum habere debet in omnibus istis philosophis, qui sibi fingunt praeter campulum hunc seu terrae globulum, quem habitant, nullos alios mundos existere, idque solum quia non alios contemplati sunt. Nunquam tamen admiratio erit in eo qui veras conclusiones facit. Et hoc quod ad primum. Secundus est Amor qui oritur sive ex auditu, sive ex opinione, sive ex veris ideis. Quod ad primum, hoc animadvertimus communiter in pueris respectu patris, quippe qui, propter quod pater aliquid bonum dixerit, sine ulia ulteriore cognitione, ad illud inclinent; porro in his qui patriae amore vitam relinquunt; denique in his, qui auditu alicujus rei in eam inclincent. Quod ad secundum, certum est, hominem, ubi aliquid boni videt, vel videre putat, semper inclinare ad unionem cum eo, idque, propter bonum, quod in eo animadvertit, tanquam optimum praefert, praeter quod nihil tunc melius putandum. Zo verhaalt men van een boer, die zichzelf had wijs gemaakt, dat er buiten zijn velden geen anderen waren, dat hij een koe komend te vermissen, en genoodzaakt was die elders te gaan zoeken, in verwondering viel hij van dat buiten zijn weinig veld noch zoo 'n groote meente van velden waren. En zeker zulks moet ook plaats hebben in alle zoodanige wijsgeren, die zichzelf wijs maakten, dat er buiten dit veldje, of aardklootje, waarop zij waren, geen andere werelden meer waren, en dit enkel om dat zij geen anderen meer beschouwden. Maar nooit zal er verwondering zijn in de geenen die ware besluiten maken. En dit is wat het eerste belangt. Het tweede is de Liefde, welke ontstaat, of 1. Uit hooren zeggen; of 2. Uit waan: of 3. Uit ware begrippen. Wat belaagt het eerste, wij bespeuren dit gemeenlijk in kinderen ten opzichte van hun vader, als de welke om dat de vader dit of dat zegt goed te zijn, daar toe ook, zonder het meer daar af te weten, bemerken geneegenheid: als meede in de zulke, die uit liefde voor het vaderland hun levenslijden; en eindelijk in allen, die door enige hooren zeggen van iets op 't zelf verliegen. Aangaande het tweede, 't is zeer zeker, dat zo dikmaal jaar aanvankelijk eeuwig goed ziet of meent te zien, hy altijd is geneigd om zich daarmee te vereenigen; en dat, om het goede wil ik 't welke hy in 't zeventig aanmerkt, verkiest als het beste, buiten 't welke hy dan niets beter of aan- het zit in 't geheel of ten dele, al bekend, schoon niet in alles zoo gesteld zijnde, dat wy daarop gelijkwijs van begin aan gedaan geweest, enz. Volgens acceptius cognoscat. Ubiquo vero, ut plerumque hac in re, accidit eum melius aliquid quam bonum istud animadvertere, amor ejus illico ab uno ad alterum se vertit. Quae omnia clarus demonstrabimus in tractatu de hominis libertate. Quad ad tertium, nempe amor ex ideis veris, cum de eo loquendi hic non locus sit, eum nunc omittemus, animadvertentes, Odium esse amoris contrarium, ex errore ortum qui ex opinione nascitur. Quando enim aliquis conclusionem fecit aliquid bonum esse; et alius aliquid in hujus damnum essit, odium in huncce apud illum nascitur. Quod odium nunquam in eo locum habere posset, quando verum bonum recte cognosceret, uti deinde ostendemus; omne enim quod vel est vel etiam esse fingitur, cum vero bono comparatum vilil nisi ipsa miseria est. Nonne igitur talis miseriae amator misericordia potius quam odio dignus est? Odium denique etiam ex solo auditu oritur, uti videmus in Turcis contra Judaeos et Christianos, et in Christianis contra Turcos et Judaeos, etc. Quid enim horum omnium turba, suorum inter se religionis morumque nescia? Quod jam ad Cupiditatem attinet, sive (ut nonnulli volunt) in appetitu consistat, illud quod desideramus obtingere. Doch wanneer het kant te gebeuren dat hij, gelijk in deze geleegdheid meest geschied, iets beters als dit nu bekend goed komt te kennen, zoo keert zijn Liefde terstond van het eene eerste tot het andere tweede: het welke wij alles klaarder zullen doen blijken in de verhandeling van de vrijheid des menschen. Betreffende nu het derde, namelijk de Liefde uit ware begrippen, alzoo 't, om daarvan te spreken, hier de plaatsen niet is, zoo zullen wij dit nu voorbij gaan: en aanmerken, dat De Haat is het recht tegengestelde van de Liefde: ontstaande uit die doolheid welke uit de waan voortkomt. Wanneer iemand een besluit gemaakt heeft dat iets goed is, en een ander komt tot nadeel van hetzelfde iets te doen, zoo ontstaat in hem tegen die doener haat: de welke nooit in hem kon plaats hebben, zoo hij 't ware goed recht gekend had, gelijk wij zulks hier na zullen toonen; want alles wat er ook is, of bedacht wordt, is in vergelijking van het ware goed, niet anders als onbillijkheid zelf. En is dan zo een ellend-beminnaar niet veel eer erbarmen als haat waardig? De haat komt eindelijk ook voort uit hooren zeggen alleen; gelijk wij zullen zien in de Turken tegen de Joden en Christenen, in de Joden tegen de Turken en Christenen, en in de Christenen tegen de Joden en Turken; enz.; want wat is de hoop van alle deze onwetende denken een van des andersons godsdienst en zeden? Wat nu de Begeerten aanbelangt, het zy dat zij, gelijk sommige willen, alleen bestaat in de lust of trek om hetgeen men ontbreekt te bekomen; of, zoo andere willen, in de blijdschap dat men heeft wat men wenst te hebben. nemo, sive (ut alii dicunt) res conservandi quibus jam fruimur; certum est in nemine illam repertam iri nec nasci posse nisi forma boni. Ita ut patet, cupiditatem (utique et amorem, de quo ante dixit) e priore cognitionis modo oriri. Homo enim de re quadam audiens quod bona sit, appetitum in eam nanciscitur; uti patet in aegrotante, qui solo auditu medici, tale quoddam remedium malo suo bonum esse, illico in illud inclinat et cupiditate ejus affinitur. Cupiditas etiam ex experientia oritur, uti videtur in medicorum exercitatione, qui, remedium quoddam aliquoties bonum experti, in illud, tanquam infaliibile perfugiunt. Omnia quae jam de hisce passionibus diximus, uti cuique patet, de aliis passionibus etiam dicuntur. Et quia in subsequentibus inquiremus quaenam earum nobis irrationales, quaenam e contrario rationales sint, hic jam consistemus, finem facientes earum quae ex opinione oriuntur. In de diepe genieten, die wij nu al reeds genieten; klaar is, dat ze in niemand kan gevonden worden, of inkomsten, als onder de gedaante van goed. Dat het klaar is, dat de begeerten, gelijk ook de liefde, waarvan hier voor gesproken is, uit de eerste wijze van kennen voort komt; want iemand gehoord hebbende van enig ding dat het goed is, krijgt hij lust en trek tot hetzelfde: gelijk gezien wordt in een zieke, die alleen door hooren zeggen van den geneesmeester, dat dus of zoo een middel voor zijn kwaal tot hulp strekt, terstond daarvoor geneigd is, en tot hetzelfde 'n begeerte krijgt. Ook komt de begeerten uit bevinding voort; gelijk dat wordt gezien in de oefening der geneesmeesters, die enig hulp-middel enige maal goed bevonden hebbende, daarvoor, als een onfeilbaar ding, gewoon zijn hunne toevlucht te nemen. Alle hetgeen wij nu van deze lijdingen gezegd hebben, kan men, gelijk dat voor een ieder klaar is, van de andere lijdingen ook zeggen. En vervolgens zullen wij in het volgende zullen onderzoeken, welke van deze lijdingen aan ons onrechtvaardig, en week daarvoor 'n tegen reedelijk bennen, zullen wij het hierbij laten; en eindigen met de geenen die uit de waan hervoor komen. De eerste beschrijving is de beste, want als een zaak genoten wordt, houdt onze begeerte tot dezelfde op; en die gestalte welke daarin in ons is, om die zaak te behouden, is geen begeerten, maar een vrees van de geliefde zaak te verliezen. CAPUT QUARTUM. GUID FIDE PROVENIAT ET DE HOMINUM BONO ET MALO. Quia in capite praecedente demonstravimus, quomodo ex opinionis errore passiones oriantrum, iam transibimus ad utriusque alius cognitionis modus effectus, et quid enim primo illius, quam veram fidem diximus. Qui cognoscendi modus nobis ostendit quidem, quomodo res se habere debent, nec vero quomodo revera sunt; quae causa est, cur nos nunquam cum re credita uniri faciat. Dico igitur, eum nobis tantummodo ostendere quid rem esse oporteat, non vero qualis sit; inter utrumque enim multum interest; nam, uti quis proportionales invenire potest quartum numerum, qui ad tertium, uti secundus ad primum, ita etiam per divisionem et multiplicationem usus dicere. Fides fortis est rationum attestatio, qua in meo intellectu persuasus sum rem revera et talem extra meum intellectum esse, et in intellectu persuasus sum. Fortem rationem dico attestatio, nempe ad eam distinguendam ab opinione, quae semper dubia et errori subjecta est, et a cognitione quae non in rationis persuasio, sed in immediata unione cum re ipsa consistit. Rem revera et talem extra meum intellectum esse dico; revera nempe quia rationes me hac in re fallere nequeunt, neque mihi dicere potest quid rem esse oporteat nec vero quid revera sit; sin rationi, a cognitione non differret. Extra: intellectualiter enim nos non illo frui facit quod in nobis, sed quod extra nos est. VIERDE HOOFDDEEL. WAT UYT HET GELOOP VOORTKOMT, EN VAN HET GOED EN KWAAD DES MENSCHEN. De wijl wy in 't voorgaande Hoofddeel hebben getoond, hoe uit de doliug van de waan de lijdingen hervoortkomen, zoo zullen wy nu overgaan tot d' uitwerkingen der twee andere wijzen van kennen, en wel eerst van die welke wy het waar geloof genoemd hebben. Deze wijs van kennen doet ons wel zien, hoe groot de zaaken behooren te zijn, maar niet hoe dat ze waarlijk zijn; het welke de reden is, waarom ze ons niets met de geloofde zaak kan doen vereenigen. Ik zeg dan, dat ze ons alleen leert wat de zaak behoort te zijn, en niet wat ze is, nadat tussen deze twee een zeer groot onderscheid gevonden wordt; want, gelijk wy in ons voorbeeld aangaande de reegel van drieën toonden, dat als iemand door de gelijkmatigheid kan uitvinden een vierde getal, dat met het derde overeenkomt en tegelijk het tweede met het eerste, zoo kan hij ook (de deling en vermenigvuldiging gebruykt hebbende) 