title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Maar de Lezer zegt gewaarschuwd, dat dit alles wel Wiskundig, doch niet Natuurkundig waar is, en erg sorteert wel eens een ten naasten bij oploopt. De tegenstander der Lucht doet zelfs de Kromme lijn, die de geworpen Lichamen beschrijven, enigermaal van aard veranderen, en ruimt zo veel, min of meer, naar een vliegende Keguise, dan naar een Brandend en Helder Huis. Gelykens. Dae WERTEWOORDY: vt. LES: ect de Bovril in Mortkris; men beschrijft de Onderscheidingstekens van de Wapens die, en de Krijgsmacht en de Noodzaakelijkste Stukken, derhalve, en 't welk men vooral weet, om aan de Beweging van een Bommet te kunnen oordelen, is, gelijk hier blijkt, van Vry. Wt: Verklaring is verkregen, Manden had de Breukte vroeg, Stervatoth der harten, en ook van de Offert der Adelijheid met respect en vertrouwen, en. 1719. CH3, de Grootslag van de Gevechtstroepen, p.79, geeft Tuchtgever onderschrift nog niet, de opvatting bij de Krijgsmacht, dat ze vroeg aan de Krijgsmacht opgetogen waren. pY-- * ey mebietad imer d^ Obgécoiifeld Wigrek opníziMdA vam het'zeppen^; ddi"cehrkussdty Bots féliteteryn gon ópode" phiafs 5? ddir^hy"ze hebBen wif, z09^net"zil "breb gem; 1^ of liy ze "ertet del Jánd "ie&ioecte^ dit iy 2e0pdétrfoop-tamdeiritibhg dié op cen"Tatéi fat; werpea'zat Hj'*atvt*ér -- büiterr ewyffét wet dast- of" daassOrtre tte* brestyen; pe Officiers van ervarenheid weceten wel, dit de Be- FM 0€ 00 09 007 qv. p MU d" hd u . 5 0.4 1 5g Vos E i 7 H Aa t? ^ 0 ks RLMUPQELEE ABTOR, LENCX Av: ] T LOEN F^UNDAYICwNx e» ba aed n uam *u- nme aramullm i appupeer. e "a »* [7 - . - , » - s ^o à S. 0! ULL 79 M motu - - . 2-4 ^ n. *. - * -— — 00007 7 07 a -— Ang " Yy 2h IA i ^ UN f! BE TIS 2vaL] VN "| " E 4 1 to cr 8 ME ' 'oUBLIO P7 8Y ; [9c - * . 4 del c ' ' : ' , D | 2 ^l | MC 0^ a^ 5o AETOR,(Q Qut AA CU a * TÀAC NS, 2a . we» 7 T .( 7 *. 1 ' m t T7 $4 : " t EP "E NUN ^ E jr dus L rt i3 t em *r* i :. ) ! [i Hd A*TOR, LENOX AXh (07 QSEN FCONL ATIONS, Pus -rurterertiumq. pum -x.etr MP coram e M "you "(tiu - ^* PLE L4 - -TT11 2 a -" ^ 0*7. " . 7 "o£ - " -. ". .. .—- 1 [3 - ANT 503 708 77 * ATI. NE, amm n o» M — o" -—— Wo —MÀ — bibe toys CPUS 2A 2 a d2a247 1 b. : A&TOR, ! ENOX AN! TL ü8"oResn pe TIC xt. e*t "e, " , LI LI ,. ' -—- '! H - -——— o — - UN " -^ M LEE | . . 4 ,! 9 0, ! | 1 . .. E ^ * J » . ' 4 . e^. , . C! Í. E : à PM — [| . ^ -— . P * 1 4 a . .. ' Tc . ».. (o Anhoc 2À LT 4 )(8 c - à e -- Mid P | l' e-— * Í (EU Y ^t ] . l Ln C. 4 H a—— — e, - - , l » ec 9 PEU — e *3* $9 psu e «50m» $*69«5*.,8 , € tpud 2909000 024099 € "^ Gu-» *»" (789-9998 93 7^» 95a 2090 * -— oio dfe tup tblfililiiben ^ axune PSPER LL M ro TR *t wA 5.7 299a ——. db. 7 . 4 un. . i uU 4. [d UC. * we v- EL ete LIN. "o^ vlt ) /. - * 4 n. ;  . . ;. : s .F :. - . )gq. Y. LENOX | ND. e| i. JAN X CONS n. —— ^ —ÀX uà * |:. - A D |. ' — ' B. t ; T ^"- *7 m At DA -* *" u -. » (i; --4 " 9$ *t4$.,7 e Lea * E * : ( e 04 UE -*x LM. 2*7 4. € *w348 s ^ c4 d rt Í : TUE m - t* ' "m . :c 3 EUH .Y. t - »*- e 48 ar OÉGZEL. "Geen beelden van Zamenge- sing. Het Werkken. De ren. Het zeilen en laven pen. Het kompanjé der - et IWater- Molens , enz.; verleidt den Leerlingen en een groot - der Meesters, die aan luft Breeken zou om zich in verheven, Regelingen in te laten, het On- -k Natuur krachtiger aan, dan dat. Daad het nut en 't gebruik zien, de Kennis hun dienen kan. Een - die zich wel vernederen wil neenzaamste Uitwerkzels en Ver- - die men overal ontmoet, te - voldoet den meeste algemeenen - fmaak, - hoe net ook op 't Papier afgepakt en le, in de Praktyk echter door verschillende omstandigheden te veel afvallen lydt, dan volmaakt meest zou overeenstemmen. BELIDOR, die men in dit Stuk zekerlijk vernoemt, is ook, hoe zeer hij op de Kennissen van de Werkplichten met recht aan- - An deze gedachten - Hy stelt toe, dat 'er - VvOEG- - ZEL. 538 GEMEENZAAM VOORBEELDEN - fmaak, en wekt den yver op tot verder n- voorzichtigheid. De Heer NorLET hieldt zulks in zynen Leven beheerstend in 't oog. - Ik neem de vrijheid om het voorbeeld van mijn Schryver eenigermate na te volgen. Dewyl de Kennis der Samengestelde Beweging van een uitgezette staf is in de Natuurkunde, en op een duidelijk en bevattelijk denkbeeld kan leren vormen van verschillende Uitwerkzels, die we dagelijks zien, zal ik enigen van derzelver gemeente bij het laden van een Mortier zo veel dingen te zien loopen, die de Regels van de Koste en alle de emancipatie van den handige stevige Bonewerper kunnen te leur vallen, dat het roekeloosheid zou schrijnen; zich zoo groot een nauwkeurigheid te laten voortzetten, De gebreken, ongeacht door de opvallendheid der Korrels van het Buskruid, zoo ten opzichte van derzelver grootte, als van hun vorm, door de min of meer aangezette Aarde &c., daar men de Laading meebraat, door de ongelijke zwaarte en gebrekkelijke vorm der Bommen zelf, en door de geduurige verandering, op iedere Schoot, van den grond, daar 't Mortier op staat, meent hij dat door genoegzame oplettendheid verholpen en voorkomen zou kunnen worden, en dat dus een grondige kennis van de Regelen der Koste, met ervaringheid en tactvolheid te gebruiken, een belangrijke verhooging van de veiligheid opleveren. De heet nochtans maakte schuldig van let zorgen van een Biljalal, uit het vlak van zijn grote stent: of Midideh-Cirkel, die loodrecht op de Tafel ligt, met de kant van de hand gevangen: gelijk ook van het welbekende schieten mét Kruisensteenen, en dergelijke. De aard van werking en de samengebrachte beweging, welke die lichamen voorwaarts drijft, is helaas te zien uit PL.6, Fig. 1. Laat ons echter BCH , , , - . - . ech. Standaard punten lijn tot, vrije nagel aan de volmaaktheid brengen. De. Oordeering althans, zegt hij, heeft mij doen zien, dat, indien men er aangeeft dat twee lijnen aan een punt te koop liggen, het zwaar mogelijke is, dat een menigte van Bommen altijd ten naderen bij op dezelfde plaats te zetten. Nog even: de "Mijn bei lido; Fig. 3. Van de Kriegs- of Artillerie-Scholen, op verschillende plaatsen in Vrankrijk door LopgW XV» opgericht, waar de jonge officieren in de Kunde der Gronden van deze Wapenfeit, en zelfs in derzel- yer , dasdelyke. De oefening onderwezen werd, de zelfde Heer een Bericht voor het strateegische gemeen. Wels. PL.5vY- vO£€GOes ZEXRE. Aard en Werking der Zamengelde Beweging opgehelderd. PL. 6. Fig. Le Y. B"U- YvOSsG- ZE&E 340 GEMEENZAAME VOORBEELDEN BCH zulk een Steen zijn, die door twee Kragten AB en AC, Duim en Vinger, bij voorbeeld, in B en in C gedrukt wordt. De Bewegingsvrijheid, welke die Drukkingen het Lichaam tracteren te doen aannemen, zijn BED en CDE, die, loodrecht op de krachten staan, volgens dezelvere Neigingen uitdrukken. De Stok, dus door de sene kragten naar F en door de andere naar E geduwd, loopt door die Samengetelde Beweging voorwaarts, volgens de Lijn DG, die de Heekskip is van 't Raam, waarvan DF en DE de sterren of iriserende Zijden verbeelden. Op dezelfde wijze gaat het met het voorwaarts springen van den Bal; gelijk men gemakkelijk zal kunnen begrijpen, als men CA voor de waterpas staande Tafel neemt, wier werking loodrecht opwaarts volgen CDE geschiedt, en B voor het Stip, dat men met de hand treft. Het vlak, waar van men dat stip als het middelpunt kan aanmerken, staat altijd loodrecht op de halve middelyn van de lijn die de bal, welke lijn derhalve ook altijd de neiging en lopstreken uitdrukt van de kracht, die op dat vlak in 't stip bescheiden. Dat men schuins of loodrecht op het vlak flap, mag den bal met meerder of mindere kracht voorwaarts doen springen, maar het maakt altijd in de lijn van 't raam op de doeldefinierende lijn en de lijn van het raam de samenverzamelde beweging, die de hoeklijn van 't raam op de doeldefinierende lijn beschrijven. Doch indien de drukking of slag in de ene en b volgens de lijnen definitief, ziet men dat die twee krachten, rechtstreeks met hun bewegingen tegen elkaar staande, en geen hoek makend, elkaar zullen vernietigen, en het lichaam, als getroffen door twee gelijke krachten in evenwicht gehouden, stilstaan doen blijven en zonder beweging. Wanneer men een vles, een glas, een theeschoteltje of enige andere ronde en gladde lichaam niet welgevat heeft, ontglippt het lichtelijk, wel vatten is, hetzelfde op zijn middelyn, in a en in b, te vatten. Drukt men 't, gelijk de karaffensteen, in enige ander stip, in B en C; bij voorbeeld, men geeft Y3, geeft het door die drukking een samenverzamelde beweging, die het, gelijk de korsfenleiën; langs de bovenlijn doet ontglippen. Op de zeldzame wyze en om de zelfde reden, flitst ook een rond of schuine afvlopende lichaam, dat men in een tank, kleihask, niptang, &c. gevat heeft, dikwijks af; en hoe gladder die lichamen en werktuigen in, hoe zelden lichter, als er niet op hun druk dellen of grootste dikte gevat zijn, los schieten. De ruwheid der oppervlakten vermeerdert de wringving, die strafjoodse groot genoeg is, om de werking der samengebrachte beweegingskrachten geheel te verhinderen, zodat het lichaam, zodat het her en weer geklapt is, plat te doen blijven staan. Het samengebrachte bewegen, waar de 34e bladzijde van deze week over spreekt, vormt niet kwetsbaar te gelijken na af die soort van werking, die bij onze zielelieden veelal in zwang is, en in scheepstaan wordt genomen. Het is echter te denken, dat onze marroozen die kunst tot een merkwaardige volmaaktheid zullen gebracht hebben, dan de hoi-fschippers op de rivier. Bovendien, terwijl zij er zich niet zelden met een voor- of achterstroom, maar ook in filstaande wateren en zelfs tegen stroom en wind, van weten te bedienen. Een marroos leger een gemeende. Riem, van die soort daar men meer roes, op het Achtersteven van je Jol of Sloep; die hy er zomettyds met een Liet of iets dergelijks aan vaaïemaakt, zomettyds enkel in een daarvoor gemaakte Sleuf houdt: hy vat het ronde-of bovenend van den Riem tuimelen beide zijde handen, en doet er rechts en links enige korte en schelijke Slagen mee; eveneens gelyk de Visschen, als ze voorwaarts willen zwemmen, het Water met haar Staart in de lucht: het Water, door het plaatje van den Riem van weerszijden met zo groot een gewindheid geflagen, en zo schielijk niet kunnen wijken, biedt den Riem weerstand, en versteekt dus denzelfde tot een Draag- of Steunpunt, aan door een Samengebrachte Beweging in de Jol veroorzaakt wordt, die volgens de Hoeklyn tuimelen de Peint d'appui. GEMEENZAAM VOORBEELD twee Beweeglijnen, welke de weerstand van 't Water recht en (links geven, voorwaarts gaan. Hier komt bij, dat hy in 't begin en herwaarts vloog van den Riem dezelfde tussen zijn handen draait, en daar door het plaatje een soort van Boog in Water doet beschrijven. Dus werkt hetzelfde niet alleen flaand, maar ook effectief als scheppende, en maakt de beweeglijnen der weerstandbiedende kracht van 't Water, die anders meer zylings liepen, schuiner en meer voorwaarts loopende. Op deze wijze eens aan den gang gebracht, wordt het Vaartuig gelijk daar in gehouden en verstoerd; en wanneer er dan langer en langzaamer Slagen gedaan worden, kan men den aard dier Samengebrachte Beweging, en de Streeklijnen, die er door veroorzaakt worden, zelfs op 't oog onderscheiden. De kop van de Jol draait zich dan meer of minder rechts en links, en gaat met een flauwe vloeiende beweging voort. Die Boogjes en Dwarslijntjes zijn anders, om de korte en schuine Slagen, te klein om zichtbaar te zijn, en de VAN ZAMENGESTELDE BEWEELGING. Beweeging volgens een Rechte lijn te beschrijven, Eer ik tot andere Voorbeelden van Samengebrachte Beweging overga, zal het niet ongepast zijn, dat ik vooraf kortelik iets Zeggen van den aard en werking der schuine Bewegkrachten, en derzelver Oorzaken. Wanneer een Lichaam, Water, Wind, of eenig ander vermogen, schuins, volgens de Lijn CD, bijvoorbeeld, tegen een ander Lichaam AB stoot en aanbott, kan men dezelfde Werking ontbinden, en dezelfde als een Hoeklijn, gelijk in de Samengestelde Beweging, door twee krachten veroorzaakt, aanmerken, verdeelen in twee Werkingen; van welke de een gaat volgens ED, en de andere volgens CE. Deze laatste, dewijl zij evenwijdig aan de oppervlakte van het Lichaam AB is, werkt op dat Lichaam niet; schuift st, OD zoo te spreken, ongedeerd langs heen, en doet niets anders, dan dat zij de botsende kracht, uit C komende, in plaats van op de Stippels A, op de Stippels D doet vallen. Onderbinden der schuiven, Beweeg-kragtex. De. juiste picht op het Lichaam staat, werkt er met haar volle kracht. Op een drijft het, zo is beweegbaar, voort. Nas x. Dec kracht, derhalve, die door de schuiven stoet op het Lichaam A B gevraagd, moet niet gerekend worden naar de wacht van de Lijn C D, (die, gelijk in de samengebrachte Beweging de vermoegdheid en beweegbaarheid van de twee Krachten CE en CA of ED uitdrukt), maar naar de Leidlijn ED en de Beweging, welke het Lichaam door die stoet aanneemt, gevraagd volgens de Loopstraat Dx. Maar indien het Lichaam A B, door een een of ander Beletsel geplaatst, verhinderd wordt de Lijn Dx te volgen en gedwongen om zich volgens de Straat Dy te bewegen, dan zullen, om de kracht te weten, waar mee het in die nieuwe leiding zou voortgaan, de loodregte werking ED nog eens ontdoenden moeten. Indicatief voorbeeld, twee Regelmaaten waren, die, schuinskogepaatst, het Lichaam beletten volgens Dx te wyken, maar zelf een vrijheid lieten om schuinks, volgens haar eigen beloop, voort te schuiven en de Lijn Dy te beschrijven; zodan men niet op de volle kracht ED moest staan, maar alleen op GD. Want de gegeven Bewegingsstraat, die het Lichaam AB nu alleen kan en moet volgen, langzaam Dx gevraagd, is ED niet langer een loodregte naar een schuinskogewerkt kracht. Men moet ze derhalve weer ombinden, en. kan haar begrip pen als samengesteld uit EG en uit FD en uit GD. De kracht, die volgens EG of FD werkt, zou schroefregt op G zijn, dat is, terwijl de Lijf Evenwicht zyn, op het Beletsel $3; stroomde; wordt door deszelfs tegenwezigte verijdigd, en doet niets ter zak, terwijl het Lichaam volgens die strek niet Nodig kan, maar overal door de Kracht van gevoeld wordt. De kracht G.D is derhalve de enige die op het Lichaam indruk maakt, en hetzelfde naar de maat van haar vermogen door de lange tijdlijn verbeeld, volgt de Bewegingsstrekte D) voortdrijft, Zie, deze Beginstelen zal nu niet moeilijk vallen, om het Denkbeeld te verduidelijken de werking, die in verschillende gemeenschappelijke voorbeelden van samengestelde Beweging plaats heeft. Een der Middelen, daar men zich van bedient om op gemakkelijke en vrije manier breed en snel loepende Rivieren te passeren, is de Gierbrug. — Men heeft er een op de Waal te Nymegen, en op andere plaatsen in den Ryn. Een Gierbrug is samengesteld uit twee zware Schuiten, op den afstand van 12 Voeten, meer of minder, aan elkanderen gekoppeld, en met planken, als tot een vaste en effene vlakte gevloerd. In yder zijde van de Schuitjens staat een Maf, die boven aan met een ijzeren Stang of houten Riĺ aan elkaar verbonden zijn, waarover de reep loopt aan de Ketting, op welke de Brug gaat, en die, hoger op met Ankers in 't midden der Rivier wel afgemaakt, door enige min of meer meegerechtige Schuitjes wordt opgehouden. De lengte dier Ketting en het getal der Schuitjes, waarop derzelver Bogt ruft, is grooter of kleiner naar mate dat de Rivier, ter plaats daar men zulk een Brug gebruikt, breder is of smaller is. Die Ketting derhalve kan men aanmerken als de halve Middellyn, wier een eind, in 't midden der Rivier vast en onbeweeglijk blijvende, het Punt is, om welk de Brug, in 't overgieten een Cirkelboog beschrijft. Door middel van twee breedde Roeren wordt de Brug schuinks tegen den loop des Strooms gehouden, die derhalve schuinks tegen die zijden der Schuiten, welke naar den Stroom gekeerd staan, aanvattende, de Brug voortduwen. Die kracht kan vermeerderd of verminderd worden door middel van een Val- of Schotdeur, die het water den vrijen loop laat hebben de twee Schuiten door, en dus de vrijee werking op een der beide Schuitens toelaten of verhinderen kan. AB is een Gierbrug, die van den Wal afsteekt, schuinks tegen den Stroom gekeerd legt; BD het Giertouw of de Ketting, waar aan de Brug vast is, en op overzwaait: x B de loop van den stroom, die tegen de Brug aanvattende. Omdat de werking van den Stroom x B niet loodrecht maar schuinks op AB valt, kan men om de kracht en bewegingsrichting te vinden, die Ly Fis. 4. 3060 GEMEENZAAM VOORBEREIDER Dat licht geven zal, daarzelve even Voorzien, gelijk in het eerste geval, daar waar we. Zo als in de taart, ontbindt in: want alsdan De tak de lijn loodregt op AB vallen lagt, Trottem zeg van zelf het raam ABC, welks Hoekly CBA, is, en de kracht, welke dit Lijn uitdrukt, wordt vermeld vertoond in Twee wetten, naamelijk, de zijden CE En CA; CE-evenwijdig met AB loopende, Werkt niet op, en de gehele kracht, die De stroom op de brug doet, wordt verbeeld Door de lijn CA. Deze zou haar volgens De bewegingsteek: CA achterwaarts doen wken, maar DB houdt haar tegen, en belet haar niet die kant achter uit te denken; even gelijk in het tweede voorbeeld gegeven geval Grijnsch de; Wanneer men derhalve EA vrijbinder, en door het oprechte van Loodlijnen op de strek, volgens welke het Beletsel werkt, als AB, BC; het raam ABC Voorzien, vindt men de kracht van CA of Van deszelfs gedeelte A-B (welk op één uitkomt, dewijl alle lijnen in dezelfde Evenredigheid toe en afneemen) verdeeld in twee werkingen, Waaronder de een geschiedt volgens A, en de andere volgens BD of AB, waarvan de werking rechtdraad vervolgt Zo is de werking van de beletsel kracht DB, Wordt door dezelfde algemeen vernietigd: En A blijft er derhalve alleen en wijdt de Bewegingsteek aan, welke de stroom de Brug doet aanvaarden, en tenslotte de kracht Of failliet, waar men bij ziet in die strek Voortzettingen. En dewijl deze Bewegingsteek Loodregt op DB staat, de raaklyn CBA, is van een cirkel, wiens halve middellyn Daar zou zijn, beschrijft de Brug, in die Raklynn onophoudelijk voortgezet, volgens De aard der middelpuntpunten den boog z. Op de Teichwyze kan men ook begrijpen, dat de Brug het midden van de Rivier doorgeeft, en den anderen Wal naderende, zich den Stroom opzijt. Brug, Loop des Strooms, en Giertawi bijviert zich nu in den stand, gelijk in 's wereld vertoont Fa. s. wordt, Door middel van het Raam A B C wordt de werking van de Hoeklyn C B, een. Voorzijig van de Zee. Aanmerkingen op derzelver Werkingen. Gemeenbeeld. Gedeelte van x B, die den Loop des Strooms verbeeldt, ontbonden in C E, die evenwijdig met de Brug, en in C A, die loodregt op werkt. Deze C A, wederom, of C A, is de Hoeklyn van het Raam A d, en kan aangemerkt worden als uit twee krachten samengesteld, die volgens P2 en A wekken. De Kragt C a wordt door de rechtstreekse trydige Werking van het Giertouw volgens B D vernietigd; en de overblijvende Kragt A is de Raaklyn, als voorheer, van den Boog s z;, welken de Brug als voortzwaaiende doorloopt. Als men op het Raam A b a4 in Figs 4, en 5 acht geeft, ziet men ligtelijk, dat er een merkbaar Verschil is in de Evenredigheid, welke de Lynen of Zyden in 't een en ander Raam tot malkanderen hebben. In Figuur 5 is Aa in vergelijking van b een kleiner dan dezelfde Lijn in vergelijking van elkander zyn in Figuur 4. En dewyl door die Lijnen a A de Kragt des Strooms verhoed wordt, waar door A B volgens die strek wordt voortgezet, zal dezelfde derivatie in 't een geval vrij fterker werken dan in het ander. Dus ziet men ook dat de Brug, in 't afvaren naar het midden der Rivier, inderlijk voortschiet; daar ze naar de andere zijkant, tegen den Stroom opwaarts, bezwaarlijker voortkruipt. Een fterk tegenwind, die rechtstreeks inzonderheid tegen a aanwaait, kan derzelver kragt zomtyds zoozeer verzwakken, dat hy 't Landen moeilijk maakt. Een fterk Stroom maakt ook den voortgang traagere. Hoe men de Lijn CB, die hier de volle kracht der Rivier verbeeldt, kleiner of korter neemt, hoe de Loodlijn CA ook nader aan het Punt B zal vallen. De tweede Loodlijn 2A, de maat der Werking die de Brug voortdryft, zal derhalve ook naar Evenredigheid kleiner worden, en minder zelfstandig kunnen bijzetten. Op de breedste plaatsen van een Rivier, daar men doorgaans of alleen in 't midden, of aan de oever meer Stroom heeft dan aan de andere Zijde, is daarom de voortgang niet eenpaside, maar hier of daargebreeklijk; De Brug giert niet beter, dan wanneer men over de gehele breedte der Rivier even fterker Stroom heeft. In een stroomend water, een schip dat op de anker legt, vertoont een soort van gierbrug. Als men het, door middel van het roer, schuine met de zijdde tegen de stroom gekeerd houdt, drijft het min of meer, naar de lengte van het anker touw, langs een boog tegen de stroom op, voorwaarts. De vliegende beer is geregeld noezig in zijnzelfde geval als de gierbrug in Eigendom. Op dezelfde wijze en om dezelfde reden klimt hij naar boven in de lucht, als de brug tegen de stroom op naar de oever zwaait. Men heeft het algemeen voor de vliegende beer te nemen, de db voor het touw, en zB voor de wind, die er schuine tegen aan staat. Hij, en hem volgens de rechte lijn voortstootende, langs de boog doet oplossen. De gier. Ook finale rivieren, in welke echter een afschuwelijke vloeiende stroom gaat, bedient men zich soms van een ander soort van gierbrug. VAN ZAMENGESTELDE BEWEZING. 355 Zy bevat (legt zich in een gemeene Schouw of Pont. Een Touw, dwars over de Rivier geloopen, loopt op een Schift, die met haar Blok of Stander, daar ze op staat, in de voor- kant van de Schouw wordt vastgezet. Het achter- gat van dezelfde maakt men met een reep van 8 of 10 Voeten lang, en bijgevolg ook op zulk een afstand, vast aan een holle houten Boom, die over het Spantouw loopt, en de Schouw in haar beweging volgende, langs hetzelfde voortgeschuift. De Schouw legt dus met haar zijde schuivend tegen den loop des Stroom, die haar vrij snel langs een brede Lyn naar de andere Oever doet voortgaan; zonder dat er de Schouwknegt iets meer aan te doen heeft, dan dat hij mogelijk bij tegenwerping, of op een plaats daar weinig of geen Stroom gaat, haar beweging wat te hulp komt. Men ontmoet onder anderen dergelijke een Gigantische Schouw op den Yssel bij het dorp Weffervoord, niet ver van 4brocken, Zie de afbeelding in Fig. 6. Daar vertoont A.B de Schouw, en B de loop des Stroom die schuivend op valt, en het Spantouw, I. BY- Voor- ZEL. Fig. 6. Zie dat N:leE Cole éénig vin dia :z2 5 GROOTE VOORBEELDEN gaat vin de eene tot de andere oever reikt. De aandrijving van het vaartuig, door de combinatie van verticale, horizontale en loodrechte krachten, laat toe dat het vaartuig voorwaarts, achterwaarts, hel of rechtdoor loopt, en een lode recht op. Volgens de wet van de wetten kan het vaartuig, door het spanning van het spannend touw, niet wijken; maakt men de evenwichtsschroef, met de loodlijn A, op de tegenoverliggende kant, laatende vallen, dan komt de kragt B X, die senkrecht uitgekeerd is, tot stand. Men vindt de kragt B X, door de twee werkingen, waarvan de een, volgens A, geschiedt, en de andere volgens B. De kragt B wordt door de regelmatige stevige werking van het spanning touw, waar aan de schroef valt, geheel vernietigd, zodat weer B allen overblijft, die de schroef volgens die zelfde leiding, B, dat is volgens het spannend touw, voorwaarts dryft. De Zamengestelde Beweging der Giërbroekjes, welke wij tot beter begrip van den sart, ontbinding, en werkingen der schuinkruizen, zou men op een korteren mogelijk duur, I. Beweging, V. Orgel, verklaar kunnen. Men kan, ze enkel aanmerken als Lichaamen, die door twee krachten van verschillende Bewegingsfiguren bewogen worden: den loop des Stroom naamlijk, die haar met een zekere snelheid volgens een zekere Bewegingsrichting voorttoont, en het Gewicht, dat haar volgens een andere strek tegenhoudt, en als een Middelpuntzoekende kracht middelerwijl naar het Middelpunt terugtrekt. Door de bestendige werking van die krachten beschrijven ze van zelf 'den Boog, waarvan die Keten de halve Middellyn is. De kracht des Stroom loodrecht op AB vallende, stoot haar volgens die richting achteruit (want dus gevolg de Werking bij alle schuine standen van de Vliakte daar op gewerkt wordt,) en doet haar yder oogenblik trachten te ontsnappen met een snelheid en langs een Bewegingsrichting, die door Ay, bijvoorbeeld, wordt uitgedrukt. — Maar in denzelfden tijd, dat zij de Lijn AB zou afgeloopen hebben, heeft haar de Middelpuntzoekende kracht of Keten. GEMEENZAAM VOORBEELD ting, die nicht weiter toegaf dan hast lange Teilte, eine weg als zurück getrokken. Die zwei Seiten A y en y z vanden Driehoek A x, (of 20 men ze volmaakten wil, van hier Raam daar op gevormd,) drukken derhalve de schewheid en de Bewegreken uit, waar mee beide de kragten gedurende één en den zelfden tijd werkten, de eene volgens Ay en de andere volgens yz. Het Lichaam zal bij- gevoegde Hoeklyn A x in dienzelfden tijd loopen, of, dewyl dezelfde uiteen reeks van oneindig kleine Lyntjes in elk oneindig klein tijdvlak gevonden bestaat, den Boog A x. En dewelke de loop des Strooms x B altijd samsvolgende Evenwijdig, en de hoek x BA, waar mee hy tegen de Brug floot, dezelfde blijft, 731 A7 ook overal, op welke plaats van den Boog betreffende zij, Evenwijdig met zich zelf, en overal de oneindigheid en Bewegrekens uitdrukken, waar mee de Brug trekt achter zich vijandig te wijken; 7x, op. 't Middelpunt rechte lopende, de Tegenwerking die het Gier- touw middenwijst doet, en Az den weg, die de Brug in dien tijd door die samen- gedraaid. VAN ZAMENGESTELDE BEWEGING. 359 Deze wegen, nu, alle bij elkaar gevoegd, maken voor de gehele tijd de Boog uit, die de Brug derhalve in 't overgijen volgt en doorloopt. Op dezelfde wijze kan men zich ook de Boog van het Spantouw in Fig.6, als den Boog verbeelden, wiens Middelpunt hoger op in 't midden der Rivier geplaatst, de Schouw yder oogenblik naar zich trekt, terwijl de Stroom, haar yder oogenblik langs een schuin vlak als C A naar beneden dragende, te doen ontspannen, haar door die Samengebrachte Beweging den Boog of Bogte volgt langs te lopen. - De Vlieger is in 'tzelfde geval als de Gierbrug, die tegen de Stroom op giert, in Fig.7. Hier uit merkt men ook lichtelijk, gelijk wij reeds voorheen gezegd hebben, dat een Gierbrug in 't afzakken naar het midden der Rivier sneller voortgang maakt, dan wanneer ze aan de andere zijde tegen de stroom opklimt. - Alle de Hoeklijnen of Boogjes die drukken den weg uit, die de Brug in een even gelijken bepaalden tijd afspeelt. Verdere Voetbeelden. 360 . GEMEENZAAM VOORBEELDEN Maar op de een plaats ziet men dat die wegen merkelijk korter vallen dan op de andere, en de Brug derhalve in dezelfde tijd hoger, hoe minder snel vorderend, alleskens traagere loopt: Zoo lang tot dat de Bewegingsrichting Ay met yz in één vallende, de eenige kragt de andere vernietigt en de Brug niet verder voorwaarts gaat. De stroom vertraagt of verlangt, zal men duidelijk zien, als men de lyn van de kracht of snelleheid waarde de brug voortgebracht wordt betekenen, verkort of verlengd. Want naar mate dat de lyn korter is, zal het nader aan de stip A, en naar mate dat hij langer is, verder van A af op de boog vallen, en bijgevolg de boog of wegen AZ, in dezelfde tijd afgeloopen, korter of langer. Wanneer men rechte lijnen of schuine vegen een deur of venster staan; wanneer men een wijzer, een draaihek of enige lichaam van die soort meer, draaien doet; maakt men een samengebrachte beweging. De kracht en wijze van werking begrijpt men gemakkelijk, als men de schuine stootlijn op het vlak van het lichaam een loodlijn, die eveneens de raaklijn is van de cirkel beschrijft, vallen laat; het is men de strek van de stoot met de middelpuntzoekende kracht samenstellen, om er beider hoeklijn of boog, die het lichaam beschrijven zal, uit te maken. Ik ga nu tot andere soorten van samengebrachte beweging over. Een der gemeenste voorbeelden van zulk een beweging is het zeilen en leveren van een scheep. Hoe een schip voor de wind zeilt, begrijpt men gemakkelijk. Het is geen samengebrachte maar een enkelde beweging. De wind A, Fig. 8, die loodrecht op het zeil z B valt, doet het schip ZZ, daar hij evenwijdig mee waait, rechtstreeks voorwaarts gaan. Hij zou wel, dewijl hij de kracht op het zeil aan de ene zijde van het schip geleidt, en aan de andere zijde geen tegenwerk of werking is, die haar opweegt, het schip met de boeg ter zijde af doen. Om draaien; maar het Roer houdt het gemak - Zeilen en Lelieën vatten Schepen. Lig. S. A m. Met een ruimen Lywind. Fs. s. GEMEENZAME VOORBEELDEN Gelyk in Evenwicht. Het Water (en dit moet ook inzonderheid op de volgende gevallen worden toegepast) onder het voortzeilen tegen het schuine gehouden Roer weerszijde biedende, doet op de wijze en volgens de werking als van een kromme hefboom het Schip in een rechtdraaiing strekking draaien; vernietigt daar door de beweging en drang, die de Wind veroorzaakt, en houdt het Schip in een rechte lijn. Het Zeilen met een rijke zwaan is ook niet moeilijk te begrijpen. De Wind valt als te voren. Rechthoekig op het zeil zal hij dan derhalve en zeilen schip volgens die bewegingsrichting voort stuiven, en langs dezelfde lijn, die hij waait, tragen te doen voortgaan. Maar dat zou afduiven zijn, geen zeilen. Men zocht derhalve, zoveel mogelijk is zulks voor te komen, en den weerszijde aan die kant zo groot te maken, dat het schip niet zwaar voor de wind, maar recht voorwaarts uit gevoeld worden zich te bewegen. Men vindt die weerszijde gedeeltelijk in de grotere tegenstand, die de platte zijde van het schip, in haar bijna volle lengte dwars tegen het water aanvoortende, gewaar wordt boven die, welke de boeg ontmoet, die scherp afloopt, en ongelijk kleiner oppervlakte tegen het water biedt. Maar men maakt die weerszijde ook nog merkbaar groter, door middel van het werktuig dat men een zwaard noemt, en bijzonder wel ge schikt is, om het afduiven krachtig te beletten. Want terwijl het, door zijn dichte en scherpe kanten zeer weinig weerstand van het water ontmoetende, den voortgang van het schip zeer weinig benadeelt, maakt het met zijn breedte een geweldige groot vlak, dat tegen het water gekeerd een weerstand naar evenredigheid vindt, en door dezelfven belet wordt, die kant heen te duiven. Gelyk men dus ook in het zeilen mogelijk wel opgemerkt zal hebben, dat de zwaarden onder het wenden wapperende of zelfs tijdens het schip afgewezen, tracht daar na, als men weer gang maakt, zeer sterkt tegen de kant van het zwaar. J. Bv. VOEG- Zi. 364. GEMENEAAME VOORBEELDEN van 't Schip worden aangedrukt. Men laat hetzelfde daarom inzonderheid tewaarts valgen, dewyl het Schip over die zijkant hellend, het Zwaard, daar door dieper ongedompt, het Water met een grooter oppervlakte raakt, en bijgevolg den weerstand vermeerdert: gelijk het om die reden ook, als het uit zichzelf niet genoegzaam zinken wil, met kracht wordt omdrukt. Uit dit grondbeginzet komt het ook voort, dat men in Stroomende Waters, en daar Eb en Vloed gaat, tegen Stroom op niet wel Laven of scherp bij den Wind zeilen kan. Want, de Stroom in zulk een geval genoegzaam dezelfde strek als de Wind volgende, vindt de zijde van 't Schip en 't Zwaard, die denzelfden weg heen gedreven worden, geen weerstand in het Water; dewyl dat evenzo als zij voortdryvt, of hen meelevend: geen weerstand kan verwezenlijk worden, tenzij het Schip sterker afduwt dan de Stroom, en dus door zijn meerder snelheid dezelfde voortstoot, en uit zijn plaats tracht te dringen. Maar op die wijze zou men zeer gemakkelijk achteruit gaan, terwijl men vooruit wilde zeilen. Het enig middel derhalve, bij zulk een gelegenheid, is de kracht van de riemen, de boeg en de zeilen omsturen, en om de kruisbeweging te voorkomen, de stuurman bijzonder opletten dat de voorsteven recht voorwaarts stroomt. heid, is te floppen, gelijk men het noemt, en den Voorruit af te wachten. Op het omhaan, om er dit in 't voorbijgaan bij te voegen, bij het meest overvloedige van Zelen of een sterken Rukwind, is het Zwaard, ook van goeden dienst: dewijl in zulken geval van onder met zijn grote breedte tegen een geweldigen klomp Water stoofende, die zoodanig niet wijken kan, tegen de drang, die van boven in 't Zeil drukt, een zeer krachtig tegenwecht maakt. Het verhoedt anders, buiten twijfel, onder fberkafdrijven het hellen van 't Schip, en zou zelfs, zo de drang groter genoeg toe was, het omvallen kunnen beginnen. Want terwijl de Wind de Zeilen en het Tuig van boven naar het water drukt, werkt het Zwaard van beneden onder den bodem, door den weerstand van 't water in 't afduiven, volgens een recht strijdige Looprichting, maar die, als het andere einde van den Heekboom, de kracht van den Wind beginstigd. Dog dit in 't voo. mijn boekje heeft aangegeven dat de afdrijf belet, of ten minsten grootelijk verminderd wordt, mag men tellen, dat de wind langs die bewegingslijn ook zijn kracht niet kan onthullen, en het schip doen voortgaan. Laat ons dan, om te zien wat hij doen kan, zijn werking ontbinden, en de loodlijn laten vallen op het beletsel, de zijde van 't schip zelf, dat hier den weerstand maakt. In het raam A, Fig. 9, is de hoeklijn cA samengebracht uit c4 of yA, en uit ey. De eerste, die met dezelfde strek als de zijde van 't schip naar den kant werkt, daar de weerstand van dan komt, wordt er door vernietigd; en derhalve, die er overblijft, toont den koers, dien 't schip houdt, en de snelheid, daar het in die streklijn meer voortgaat. Laat ons nu eens eenen lab zy-winde aan, als in Fig. 10. De wind xB valt nu niet loodregt maar schuinks in 't zeil xB. Zijn kracht derhalve moet niet naar de hoeklijn cB van het raam ABE: gerekend worden, maar naar de lijn cA, die loodregt op 't zeil valt; terwijl cE, als evenwijdig met hetzelfde loopende, daar niet op werken kan. Dog volgens cA kan het schip, door den weerstand van 't water, niet afzakken, en die kracht kan derhalve volgens die bewegingslijn geen werking doen. Ontbindt men haar dan wederom door middel van het raam A, by-ot g-, zil. A, de loodlijn yA, recht tegen den weerstand zelf gekant, wordt er door vernietigd, en 't schip gaat volgens y, met een snelheid, welke door die lijn wordt uitgedrukt, voorwaarts. Op dezelfde wijze begrijpt men ook, hoe een schip voorbij de wind zeilen kan, z.B. die zeer schuins in het zeil z.B. valt, werkt, volgens het raam ABC, dewijze scherp bij den wind. Figt. 11e evenwijdig met het zeil loopt, alleen met de kracht van, die horizontaal op staat. Volgens die bewegingstreek kan ze echter, als voorheen, om den weerszijde van 't water, het schip niet doen afdrijven: haar ontbinding, door middel van het raam ABC, toont ons wat ze doen kan. Ze verliest dat deel van haar kracht, het welk door de lyn ABC verloren wordt en in 't afdrijven verhoorloos. Gaat. En dit is de kracht en snelheid, waar meer ze 't schip voorwaarts drijft. Ik zal 'er nog deze aanmerkingen kort bijvoegen. In de ramen ABC van figuur 10 en 11 wordt niet alleen de kracht des winds die loodrecht op het zeil staat, maar ook in de ramen ABC de lyn cy, die de trek en snelheid van den voortgang des schips uitdrukt, allesgenskink korter. 