title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Van God geieerden! Dat waren de profeten. Hun getal was niet ge- ring en hnn invloed op Israels voortgang en ontwikkcling bij tijdgenoot en nageslacht onberekenbaar groot. Als organen der openbaring, die het goddelijke te zien geven en uitspreken , begroeten wij hen en is ook nog voor ons onnoemelijk veel van hen te leeren. Wanneer wij de geschiedenia raadplegen ala eene openbaring van Goda gedachten , als eene steeds voort- gezette, nc^ niet voltooide onthulling van zijiien eeuwigen raad, vergeten wij dan niet: deze bron van kennis, waarvoor men eerst een oog bebben moet om haar te bespeuren en wel te gebruiken , is ons door hen ontslo- ten f en wat uit deze bron hun werd aangebragt, hoe eenvoudig en diep* zinnig bieden zij dat san , bij voorbeeld : Gods handelwijze met Israel is als de verpleging van een wijngaard en dus regtmattg is de verwachting van vrucbt. Wanneer gij poogt u Goda betrekking tot de wereld te den- ken en noch het Dtfanie nocb het Pantheisme u bevredigt, berinnert u 81« Digitized by Google 8** J. G. D. MART" ( s irordea. Neen , Israeis God was »•*' y^-st ware en heilrijke voorstelling Hier is het Monotheisme, hii^ ^ /reffende beeldspraak hebben inge- den wil en van hef geaHv ^onbekenden, heden vooral te weinig wat het iu zich sluit. ■'• ^» Z U> n * et philosophisch van aanleg en sinnelijke wezens -' • , '^/,/losophen u onthouden, voor zoo ver zij hunne zinnelijt ' * ^Jpiet getracht hebben, ook bij hen vermeerde- aeveus zich .- ''fiibbeid , van stof voor hun nadenken te zoeken. maar doe' * - ** ivaarlijk vlug en weelderig is hunne verbeelding; clk jr ' ' tfy * ^eet het niet ? is een verraogen , dat zelf snel wordt der ' pfy, * B t het aanraakt, misvormt en verontreinigt ; de verbeel- r ''»' /^^/jfl een meer uitgestrekt veld, om lustig zich te bewegen tsfy gr 8 P e * te s P e ^ en » dan °P het g e ^ied van het bovenzinne- dtfrfM* /ieidensche godsdiensteu leeren ons, hoe juist op dat gebied **' e ° oi>g emeT ^ en ^ et m ' nst er aan gedacht wordt , dat zij bedwang fi* "'^eeliog behoeft. Voorwaar, vreemd is het niet, dat haar het meest e0bete <tel gevierd wordt, waar van de Godsopenbaring slechts weinig en * ^ e inige bovendien slechts gebrekkig wordt gekend. Maar bij Israels fetea wordt het wezen Gods streng en zuiver gevat, wordt het vast in bet oog gehouden , wordt het niet bezoedeld , niet zoo als eldcrs uit elkander gerukt en verbrokkeld. Bij hen eene gezonde beschouwing van de materie, terwijl deze in bet Heidendom hier de zonde noodzakelijk , onvermijdelijk doet zijn en ginds tot doorgangs- of louteringsplaats dienen moet van afge- vallen geesten, die van het kwade teruggebragt moeten worden, De voortreffelijkheid van het door hen verkondigde lijdt geen twijfel, maar hoe zullen wij haar het best verklaren? Uit hunne natuurlijke be- gaafdheid? Uit de scherpte van hun verstand en het innige hunner vroom- heid? Maar, om nu niet van verstandige menschen te spreken, vrome menschen zijn er behalve hen, zijn er ook in het Heidendom geweeat, wier opregt en ernstig streven nogtans gefaald heeft door het ontbreken van de ware en de noodige Godakennis. Van waar dat deze al zoekend en tastend haar uiet gevonden, de profeten daarentegen haar wel hebben gevonden, en, naar het ons toeschijnt uit den toon en den inhoud hunner woorden, zelfs zonder mistasten, zonder lang eu moeijelijk zoeken? Mijns msziens, omdat de profeten niet alleen organen, maar ook lichten waren Digitized by GoogI( R E D E. 245 der Godsopenbaring. Het licht, dat God zelf in hen ontstoken had, lieten ze schijnen. Zoo aan God gewijd, hadden zij ook regt om elke goede gedachte, die in betrekking tot de godsdienst en tot de tijdsomstandigheden bij hen oprees, terug te brengen tot hunne afzondering, die immers niet zij had- den gewild, maar God had gewild. Mechanisch verbonden is dat wat slechts uiterlijk wordt zamengevoegd en aan elkander gepast, zoodat niets van het een kan overgaan in het andere. Maar dat de menschelijke natuur aan God is verwant, wordt door niemand betwijfeld. Dat er behalve deze vatbaarheid van 's menschen wezen, ook eene sterke begeerte, een rein en vurig - verlangen bij de profeten aanwezig was en zij dus min of meer rijp waren voor de mededeeling van het hoogste; dat zij, biddende en hopende, diep doordrongen waren van het bescf hunner eigene onwetendheid en ledigheid, dat bij* hen te sterker zijn moest, naarmate zij reeds door hunne natuurlijke gezindheid tot een hooger graad van wilskracht en inzigt opgeklommen waren, waarom zouden wij dit uit het oog verliezen, waarom ook dit niet gereedelijk erkennenP Mechanisch zou het zijn, indien God van zijnen geest gaf, niet aan de dorstenden, maar aan de tragen en onbewogenen, aan heu, die verstandelijk en zedelijk zeer laag of het allerlaagst stonden. Is er inderdaad een inleven Gods in de we- reld, doordringt hij het geschapene, kan hij zijne tegenwoordigheid overal Digitized by Google 846 J. 6. D. MARTENS doen gevoelen, waar en zooveel en op welke wijze hij wil, dan weet ik niet, of er wel afdoende reden bestaat, om de verzekering der profeten: de Heer spreekt, niet letterlijk, niet anders dan oneigenlijk te verstaan. Ia God overal , hij kan ook in den mensch zijn. Maar hoe iu den raensch ? Alleen zoo als hij is in de onbewuste, zinnelijke natuur, als de kracht, die alle dingen draagt? Alleen in *s menschen redelijke vermogens, die ala goddelijke vermogens geeerd behooren te worden? Alleen in zoover als de mensch aan hem denkt en pogingen aanwendt om hem eenigzina te bevatten, gelijk de stralen van het licht in den spiegel zijn, die ze terugkaatst? Gods openbaring is niet gedwongec, noch bekrompen, niets minder dan het ruim heelal spreekt u van hem, hij zelf openbaart zich daarin. Maar hoe, is het dan zoq verwerpelijk , is het niet veeleer waar- schijnlijk, noodzakelijk , dat God zich opeubaart, niet enkel aan den mensch , maar ook in dcn mensch , in het menschelijk subject ? De mensch ia toch dat schepsel, hetwelk het naast aan God staat. God in hem, ook om aan hem en door hem zich te openbaren. Hoe kan dit? God is zoo groot, en wel nabij, maar toch ook zoo verre! AIzoo, dat God van het zijne hem geeft, zijnen geest, en in dien geest, naar 'snienschen vatbaar- heid, zich zelven. Dit geschiedde bij de profeten, het was niet eene schokkende, tijdelijke mededeeling van denkbeelden of begrippen, maar eene mededeeling van geest en van leven, waarmede zij verwaardigd werden. Dat ze dan voor ons treden, die grootsche gestalten uit het verledene. Hoe nietig zijn wij tegenover hen, al is het dat wij als ware, levende Christenen iels in ons hebben van denzelfden geest, die in hen was en dien zij geenszins wenschten bij uitsluiting ontvangen te hebben, ja iets van dien geest ook bij het derven der charismata, waarmede hij voor hunne bijaondere zending hen bijzonder toegerust heeft. Hoe nietig zijn tegenover hen alle godgeleerden ! Zij , die zich het meest bij hen aansluiten en trachten door te dringen tot hunne diepste gedachten , mogen voor alle anderen met dien naam worden versierd; die met hen niet zamenstemmen om hetgeen bij hen zoo hoog, vol en rein is, moeten met andere namen aangeduid worden , die van schriftgeleerden of wijzen of denkers. Het is iets anders dan kunst- of denkgave, waarom we met eerbied tegen hen Digitized by Google REDE. 247 opzien. Tot welk een hoog standpunt van reinheid, geestelijke gezind- heid, liefde tot God en het goddelijke en vrijheid van het overwigt der Wenlijke dingen de mensch zich wel verheffen moest, om de eeuwige waarheden der godsdienst, geheel onbesmet en onvermickt, uit zich zelven te vinden, dat te bepalen is voor ons, nu wij ze eenmaal kennen, niet wel doenlijk. Indien 's menschen natuur uit zich zelve onder den indruk van het goddelijke, dat in de schepping is, als een zoo vruchtbare bodem tot het voortbrengen van de ware godsdienstkennis moet beschouwd wor- den, hoe is het dan mogelijk, dat zij zelfs in onze maatschappij niet me- nigvuldiger en spoediger te voorschijn komt en uitspruit? De profeten van lsraei blijven een eenig verschijnsel : het Godsbewustzijn onderscheiden sij van het wereldbewustzijn, zij wijzen niet naar het verledene om slechts het oude te herhalen, maar naar de toekomst, zij zijn ons de getuigen en de leermeesters der nooit geeindigde, altijd voortgaande Godsopen- baring. fiij hen was de overtuiging onwrikbaar, dat zij spraken niet in hunnen naam, niaar in Gods naam, dat zij hetgeen zij verkondigden niet aan zich zelven, niet aan hunne wijsheid te danken hadden, dat het steunde op zijn gezag, niet op het hunne. De leeuw brult, wie zou niet vreezen, de Ileer spreekt, wie zou niet profeteren? Wij hebben dus hun zelfgetui- genis. Was het zelf bedrog ? Lieten zij zich ongemerkt verleiden , om wat zij uit de diepten hur.ner eigene ziel verkregen hadden , met zoo groote verzekerdheid voor hoogere openbaring aan te zien en uit te geven? Dan heeft niet een, maar hebben zoo velen zich laten verleiden, en dat niet gedurende een korten tijd , maar allen hun leven lang. Hun zelfgetuigenis verdient de opmerkzaamheid, omdat het gesteund wordt door hun zedelij- ken ernst , hun zedelijk karakter, door de opregtheid en het onbezweken geduld, waarmee zij den kamp hebben volgehouden tegen hunne booze, 'vijandige tijdgenooten , tegen logen en afval. Noch onnoozelheid , noch geestdrijverij , noch hoogmoed maken hun zelfgetuigenis verdacht, integen- deel de diepste ootmbed en de reinste bedoelingen spreken ons toe uit hnnne daden en hunne geschriften, doen ons met eerbied op hen staren, als heilige menschen Gods; en dat er in zedelijke kracht wel eenig ver- schil is tusschen hen en ons, wie zou wagen dit te ontveinzen? De geest, Digitized by Google 248 J. G. D. MARTENS die in hen sprak en zoo krachtig werkte, was niet hun eigen geest, zondig en dwalend als de onze, maar de geest van God, dat is: de heilige geest. Hoe vele geesten mogen uitgaan in de wereld, hoe menig brokstuk der waarheid zij vaak magtig zijn geworden en met eenzijdigheid vasthouden, hoe veel goeds zelfs zij mogen gesticht hebben en stichten , heilige geest is niet een natuurlijk eigendom des menschen, maar iets bijzonders, eene gave, niet ons noch iemand aangeboren, maar op geheimzinnige wijze afkomstig uit God. Ik meen, dat wij den profeten regt laten wedervaren door hun dien geest toe te kennen, als van God ontvangen, en dat wij hun onregt doen , hen verlagen , wanneer wij hunne redevoeringen en tafe- reelen willen verklaren uit den visionairen toestand, waarin zij zullen ver- keerd hebben. Dat zij in gezigten de goddelijke waarheden hebben ge- schouwd, dat zij die gezigten hebben verhaald en opgeschreven , welke oorzaak is er, om ons hierover te verwonderen of hen deswegens gering te achten? Het goddelijke is voor den mensch niet te bereiken zonder gelijkenissen en beelden , het is aan anderen niet me£ te deelen zonder deze hulpmiddelen. Wij hebben geen grond om dit te wraken, zoo maar het goddelijke niet gekleed wordt in een vorm , die onwaardig is of die het bezoedelt. Maar is dit het geval bij de profeten? Visionaire toestandl Deze doet ons denken aan iets ziekelijks, aan overspanning , aan de ge- zigten en verschijningen , waardoor vele heiligen der middeneeuwen zoo beroemd zijn geworden. Maar zullen wij uit het lage het hoogere ver- klaren? Naar het gedwongen en gezochte namaaksel den aard en de waarde van het oorspronkelijke bepalen? Waar ia bij de profeten iets van het kleingeestige en matte? Waar een spoor, dat zij bij voorkeur in stille mijmering het maatschappelijk verkeer en het bedrijvige leven hunner medemenschen ontvlugtten? Zij waren volksmannen in deu edelsten zin van het woord, en hadden nog wel andere zielskrachten aan het werk en in beweging te zetten dan die, bij het jagen naar visioenen, inzonderheid ' plegen geoefend te worden. Frisch en aangrijpend waren hunne gedachten, zij drongen diep, zeer diep in het gemoed, indien niet van velen, dan toch van sommigen , zij droegen bij tot de ontwikkeling der heilsopenba- ring, en zijn nog heden voor ons onder de beste, die wij hebben. Of zullen wij het groote en buitengewone , dat den profeten onloochen- Digitized by Google REDE. 249 baar eigen is, uit intuitie afleiden, uit den gelukkigen blik, waarmee de vaardige menschengeest het ver ver wijderde , het voor anderen nog diep verborgene bespeurt, zoo bespeurt, dat hij wel van eene lange reeks van gebeurtenissen , gevolgtrekkingen en denkbeelden, middelen en proefne- mingen de eerste schakels reeds waargenomen of gegrepen heeft, maar de tusschenliggende hem nog niet helder geworden, door hem nog niet be- paald onderscheiden en nagegaan zijnp Gewis, zoo kwam de menschen- geest meer dan eens en toch zelden tot het voorgevoel eener toekomstige gebeurtenis, tot het vermoeden van een belangrijk resultaat, tot het doen van eene invloedrijke vinding. Die scherpe , verziende blik kan als analogie ter vergelijking worden aangehaald bij de beschouwing der Bijbelsche profeten. Maar is dit wel de sleutel eener verkiaring, die alles of die genoeg verklaart? Zou het niet zeer bevreemdend zijn, indien deze na- tuurgave in een volk bij zoovelen had gewerkt en bij die veien zoo dik- wijls? Breng haar echter in verband met den geest Gods, den heiligen; er is dan niets vreemds in , dat zij , waar zij reeds was , werd opgewekt en verlevendigd , en, waar zij te kort schoot of gemist werd, geholpen, vervangen en vergoed werd door eene divinatie van hoogeren oorsprong en meerdere gewisheid. Die geest gaf dan te aanschouwen wat 's menschen geest niet zou gedacht en gehoopt hebben , wat hij aan zichzelven over- gelaten, slechts met onzekerheid en al weifelend zich zou voorgespiegeld hebben. Ons geloof dan aan Gods openbaring, en daarin het levensbeginsel der Godgeleerdheid , wordt niet weinig gesterkt, wanneer wij zien op de pro- feten der oudheid , die niet alleen zelven aan haar geloofden , maar boven- dien haar dienden en geen oogenblik twijfelden of zij ook wel door hen en in hen geschiedde. Gods openbaring! Wij kunnen tegenwoordig dit onderwerp niet aanroeren met voorbijgaan van de vraag, hoe en op welke wijze de godsdienstige waarheid , zoo bij de profeten als bij Jezus en de Apostelen, in de wereld, tot de menschen is gekomen. Langs zeer na- tuurljjken weg, door ontwikkeling en nadenken, door de godsdienstige behoefte in hare aanraking met de natuur, de geschiedenis en de wisse- lingen van het menschelijk leven. Zco wordt door zeer velen geantwoord: het woordje ibijzonder" heeft bij dit onderwerp een zeerkwadennaam, van 32 Digitized by Google 250 J. G. D. MARTENS bijzondere hulp of mededeeling Gods wil men niet weten, ofschoon de aard dier waarheden niet zou buiten sluiten, dat ze op gansch bijzondere wijze haar oorsprong hadden in God. En nu meen ik, dat de loochening der bijzondere openbaring aan de godsdienst, aan de Christelijke waarheid tot eer verstrekt, een gevolg is van hare zelfstandigheid. Men zou tot die loochening niet zoo spoedig overgaan, indien de leer der godsdienst en des Christendoms niet zoo eenvoudig, niet zoo innerlijk waar was, geene waarde had op zich zelve en niet kon losgemaakt worden , in de gedachten althans, van den historischen bodem, uitgeligt uit het overgeleverde vat. Daar de geest meer is dan de vorm en de letter, en de godsdienst eene fontein des levens in ons eigen binnenste is , zoo is het niet onnatuurlijk , dat meii geoordeeld heeft: wat in zich zelf zoo klaar is en zoo zeer de getuigenis heeft van ons eigen geweten, daarvan is ook de wording zoo verwonderlijk niet: het is met ons geboren, met ons opgegroeid en tot ontwikkeling gekomen. Zij evenwel, die zich van dit oordeel onthouden, waarom onthouden zij er zich van? Uit halstarrigheid en bekrompenheid ? Neen, maar omdat bij deze geheel menschelijke en natuurlijke verklaring voor hun gevoel wezenlijke, ja de voornaamste bestanddeelen van de leer der godsdienst verloren gaan. Die, waarin de gezindheid Gods om de zonden te vergeven en de mogelijkheid dier vergiffenis en de heiligheid van Gods toorn, die de vergiffenis noodig deed zijn, de verzoening van den zondaar en zijne verlossing geleerd worden. Heeft de mensch deze leeringen zelf gevonden, uit zich zelven en uit de wereld en menschen* beschouwing geput, dan denkt hij zich slechts in God wat eigenlijk in hem zelven omging , het kan zijn , dat aan zijne gedachten en verwachtin- gen niets beantwoordt in God, dat Gods toorn en Gods genade een schrik- beeld is of een droombeeld der menscheiijke voorstelling , want God zelf is niet tot hem gekomen , wat niettemin , daar de zonde wel gekomen is , tot zijne geruststelling allernoodzakelijkst was. Neem eens aan voor een oogenblik, dat er is eene openbaring in de openbaring, eene heilsopenba- ring tot heeling en heul voor het verdwaasde en verdwaalde menschenge- slacht. Neem eens aan, dat Hij bij hetgeen de menschen reeds hadden nog iets gegeven heeft van het zijne, hoe onbetwistbaar zijn dar>, hoe diep van zin , hoe goddelijk en verheven die axioma's der godgeleerdheid : Digitized by Google R E D E. 251 God is persoonlijkheid, geest, liefde. Omdat Hij dat alles is, daarom heeft Hij nog nader zich doen verneinen, van zijn geest, wiens rijkdom wij niet meten kunnen noch begrenzen mogen, aan sommigen gegeven ten bate van allen. Zijn die axioma's geioofswaarheden voor u, ik vreea, dat zij, geheel als van menschelijken oorsprong, geheel op zich zelve geno- men, weidra zeer twijlachtig zuilen worden, om misschien langzamerhand weg te zweven en te verdwijnen. Het moge zijn nut hebben, dat men voor een tijd het begrip eener bijzondere openbaring prijs geeft, om uit ervaring te leeren tot welke uitkomsten men dan geraakt en hoe veel men na de schipbreuk van het oude, waarvan men slechts den gebrekkigen vorm, niet de kern en het wezen omgekomen en weggezonken waant, nog zal overgehouden en gered hebben, het moge waar zijn, dat door het zuiveringsproces, dat men beproefd heeft, inderdaad veel onbruikbaars is opgeruimd en nuttelooze 82* Digitized by Google 252 J. G. D. MARTENS gereedschappen en hulpiniddelen zijn weggespoeld, ik acht, dat de God- geleerdheid zich zelve benadeelt, wanneer zij de heugenis verliest van wat zij aan dat begrip is verschuldigd, ik acht, dat zij leeft en bloeit juist. door dat wat zij uit dat begrip, al stoot zij het van zich; ongemerkt heeft overgenomen en zich toegeeigend, ik acht, dat zij er toe terugkeeren zai als het liefste goed harer jeugd , de onmisbare bron harer mannelijke kracht. Dat God zich heeft geopenbaard, is de idee, waarvan zij zich niet losrukken kan. Heeft hij zich geopenbaard door in den stroom d$r menschengeslachten en der menschelijke ontwikkeling van zijne waarheid en van zijnen geest te doen instroomen, deze daad, dezc reeks van daden maakt het dan mogelijk voor ons , het eindige voorbij , ons tot Hem te verheffen, en dat is juist het wezen en de zegen der godsdienst, ons te verheffen tot Hem, den Oneindige, die dan voor ons staat, alsof hij heden en aan ons die daden volbragt; want hij is dezelfde van voorheen, niet een God der dooden , maar der levenden. Bij deze voorstelling komt eerst zijne persoonlijkheid en zijne liefde tot haar volle regt, hare werkelijke uiting; en dat zijne openbaring eene levende, voortdurende , toenemende is, niet eene dorre, koude, reeds afgesiotene, dat hij, die dezelfde blijft, eens nieuwe daden doen zal, waarvan de reeds verrigte voorbereiding en aanduiding zijn, daarvan houden we, door die voorstelling en geenszins buiten of zonder haar, ons innig overtuigd. Zelfs zij, die haar verwer- pen, deelen haar min of meer, kunnen van haar niet geheel los komen, het allerminst in de beste, meest kritieke oogenblikken van hun leven- Neem het streng met hare. uitbanning , het geheele begrip van openbaring ontglipt, vaart weg, het woord zelf moet worden geschrapt. Wordt de Godskennis verkregen door 'smenscheu religieuzen zin en de redelijke vermogens, ziju deze goddeiijk van natuur gelijk alles goddelijk is in meerdere of mindere mate, is uwe Godskennis dus niet zoo zeer een raden en ontcijferen van wat gij ziet en ondervindt, als wel een herkennen van het goddelijke buiten u door het goddelijke in u, het komt mij dan voor, dat het religieuze van uw wezen aan zich zelf , uw geest aan zich zeiven openbaar wordt en aan uw geest wat er van God is in de eindige dingen, de eindige wezens. Openbaring is dan zelfopenbaring van den mensch, een in de wereld openbaar worden van God aan zich zelven. Maar is de religieuze neigidg onzer natuur niet een voortbrengend ver- mogen ? JNeen ; op zich zeive beschouwd , is zij een zeer behoeftig vermo- gen: aannemen wat haar van buiten wordt toegevoerd, de stof verwerken, die zij vindt, meer dan dit kan zij niet, zij is receptiviteit, verlangen naar een wezen, van welks voortreffelijke , eigenaardige natuur zij, zij alleen, een voorgevoel heeft, een wezen, dat alleen door haar zich tot den mensch in betrekking kan stellen. Van bijzondere openbaring te spreken is onderscheid maken tusschen het voedsel, dat de religieuze begeerte ontvangt. Waar de bijzondere openbaring ontbreekt, daar behelpt zij zich met de natuur, welker schoonheid zoo treffend , welker overwigt zoo groot is, met deft mensch zelven, die geheimzinnige stemmen in zijn bin- nenste hoort en op de vleugelen der gedachte zich zoo grootsch en zoo moedig verheft. Waar echter de bijzondere openbaring gegeven is, daar ieeft de godsdienstige mensch niet langer van de fantasiebeelden der natuur» daar is God zelf, God boven de natuur, God de Schepper der natuur, zijn leven, daar is diens liefde en voimaaktheid zijn voedsel. En zoo ver- schiilen de Heidensche godsdiensten van de Christelijke niet enkel gradu , maar specie. Of is het licht en de gestalte, waarin men in genen en in deze God en het goddeiijke ziet, niet ongelijksoortigp Er is een ander gevoel, eene andere betrekking bij den vader en bij het kind, naarmate dit nog magteloos en onmondig geheel in de magt is van den vader, dien het vreest, op wien het instinctmatig vertrouwt, of wel als jongeling met diens wil en gebod te rekenen, hem zelven te eerbiedigen heeft en zou kunnen onderstaan zich met den vader te meten, of eindelijk als man Digitized by Google 254 J. G. D. MARTENS inzigt heeft verworven omtrent de liefde der vaderlijke magt en de nut- tigheid van het vaderlijk gebod: nu wil de vader zelf niet meer dan raadsman zijn en helper en vriend, nu is hij eerst waarlijk vader voor den zoon , die hem nu eerst leert verstaan , waarderen al meer en meer. Er moge in de godsdienst eene ontwikkeling zijn, de vader spreekt en handelt anders met den jongeling dan met het kind, met den man anders dan met den jongeling, hij openbaart zich anders en nader naar gelang van de vordering in leeftijd en ontwikkeling. En wat ook uit zich zelf zich tot het hoogste punt mag ontwikkelen, de godsdienst kan het niet, want zij is afhankeiijk van Een, die buiten en boven haar ia, die eerst iets geven, een nieuwen steun voor haar neerleggen moet, zal zij een nieuwen tred, een tred naar boven kunnen doen. De natuur verscbaft •na een God der natuur, de menschelijke ontwikkeling een menschelijken God, noch aan dezen noch aan genen hebben wij voor onze ware rust en vreugde tot verzadiging onzer onsterfelijke zieisbehoefte genoeg; die God; dien wij noodig hebben , wordt het voorwerp onzer kennis niet en onzer vereering, tenzij hij uit zijne hemelsche verborgenheid zich te zien geve aan ons , zich meedeele aan enkelen van ons geslacht , door in hen te leg- gen een deel van zijn geest, dien geest, welks gangen en werkingen wij niet kunnen naspeuren met voliedigheid , die in niemand onzer, in nie- mand onzer tijdgenooten zoo ruim en zoo heerlijk geweeat is, zoodat ons de ervaring niet in staat stelt, om naauwkeurig te bepalen hoeveel van hetgeen boven den mensch is, in zuik een hoogen, reinen, geestelijken toestand, is waar te nemen en te erkennen. Dat er boven de natuur en het menschdom cen rijkdom is van wijsheid en iiefde, die in beide, hoe veelomvattend en veelvermogend zij zijn, niet worden zaamgevat noch uitgedrukt zijn ; dat er is eene heiligheid en eene genade , waarmee alleen Hij ons bekend maakt, tot wiens innerlijk wezen qj behooren, boven het- geen wij zouden gegist en gehoopt hebben van hem , Hij , die deze aanbid- delijke gezindheden eenig en oorspronkelijk bezit, zietdaar wat de meest diepe, onuitroeibare , blijde overtuiging is van elk christelijk-godadienstig gemoed. En wordt zij wegens verstandsbegrippen verloochend of verdron- gen of eenigermate vergeten, het is omdat men God zich niet denken kan, niet denken wil, als onderwofpen aan eene tijdelijke, wisselende Digitized by Google REDE. 255 betrekking tot de wereld en het menschdom , zich zelf daaraan onderwer- pend in de vrijheid der liefde. Is de idee der Godsopenbaring de alles beheerschende gedachte der God- geleerdheid, welk eene onbegrensde waarde moet zij dan toekennen aan den persoon van Jezus. Ook bij de vraag naar het al of niet bestaan eener bijzondere openbaring is die eenige, hoogheerlijke persoon het mid- denpunt. Elke theologische rigting staat tot hem in eene ondubbelzinnige verhouding, elke rigting heeft ten doelwit hem te leeren kennen, zooals hij inderdaad en in der waarheid naar de onopgesmukte, ongeschonden geschiedenis in deze wereld verkeerd en gewerkt heeft, elke rigting be- roemt er zich op, dat zij boven alle andere zijn beeld het helderst, zui- verst en voHedigst heeft in het oog gevat en wedergeeft, en niet eene is er, die zich schaamt, zich als leerling bij hem neder te zetten. Als Christelijke godgeleerden , die zijne zegenende werking aan ons zelven, in meerdere of mindere mate, hebben waargenomen, voegt ons dit, hetzij hij naar onze beschouwingswijze slechts de eerste is onder velen , slechts de voorganger in godsdienstigheid en ware zedelijkheid , die langs den- zelfden weg als wij tot de hoogte, waarop hij staat, is gekiommen, hetzij wij erkennen, dat hij, hooger dan alle profeten en dan het ware geeste* Digitized by Google 256 J. 0. D. MARTENS lijke Israel, ons door eene onvergelijkbare , persoonlijke vereeniging het bovenzinnelijke zelf in zijne reinheid en volkomenheid , de Godheid zelve naar de mogelijkheid van hare menschelijke verschijning onder de men- schen , dus in een vorm ons onthuld heeft en te zien geeft, die voor onze aan God verwante ziel de hoogste is en de reinste. Het verschil der meeningen aangaande hem is een bewijs zijner grootheid , en leerrijk is het en aangenaam , die meeningen nategaan. Er is e£n gezag, waarvoor alle mannen van wetenschap zich met gewil- ligheid buigen: dat der waarheid. De waarheid nu, waarnaar de Godge- Digitized by Google R E D E. 257 leerdheid streeft, is in den Waarachtige, is uit Hera; al hare dienaren geven dit toe , en het levensbeginsel , waarvan wij spreken , is een wettig , onontbe&lijk beginsel. Hoe zagen wij het leven in den man , wiens gemis op dezen dag u en mij zoo smarteiijk wordt herinnerd. O, bezaten wij hem nog; hoorden wij hem nog, den welsprekende , wiens woord was met magt, en die, als het ons drong in de ziel, ons deed denken aan den grooten, eenigen Meester, wiens getuige hij was; konden wij nog tot hem gaan, den menschenvriend en menschenkenner , wij zijne leerlin- gen, die hem eerbiedigden , terwijl we hem liefhadden. De verschijnselen die hij betreurde, waren die, waardoor — om zijn eigen woorden te be- zigen — waardoor de eerbied voor het heilige werd verminderd. Graveren in de harten zijner hoorders, tot mededeeling van heilige waarheden en tot opwekking van heilige voornemens , dit rekende hij , als prediker en hoogleeraar, zijne roeping. En hij kon het, kon het met vastheid, met diep indringende magt: vertegenwoordigt u slechts dat stemgeluid, waar- mede hij sprak: een leeraar moet graveren in de harten. In de plaats, die hij ledig liet, komt een ander, een leerling, gedrukt door het gevoel van onwaardigheid, als hij het waagt zich te denken in die plaats, maar toch zijn dankbare leerling, die, bij het zorgvuldig bewaren van zijne gedachtenis, nog veel van den geliefden leermeester hoopt te leeren. Door de vereerende benoeming van Z. M. den Koning is mij dan de post opgedragen, dien de onvergetelijke zoo ijverig waarnam. Edelachtbare Heeren, Curatoren onzer kweekschool, die ook mijnen naam op uwe voordragt geplaatst hebt, ik dank u voor het vertrouwen, waarmede gij mij verwaardigd hebt. Al mijne krachten, al mijn tijd en mijne liefde wensch ik te wijden aan mijne belangrijke taak. Niet uit strijdlust, maar omdat het noodzakelijk was en ook door u, naar ik meende, verwacht werd, heb ik heden niet onduidelijk doen uitkomen, welke rigting ik met overtuiging toegedaan ben. Schoon niet allen haar deelen , er is niemand , die het in mij wraken zal , dat ik haar voorsta. Ook door u wordt zij niet buitengesloten aan de kweekschool; daarom is het mij eene eer niet alleen, maar een genoegen tevens, aan uwe school te mogen veirbonden zijn , een genoegen , dat te grooter is , wanneer ik dank- 83 Digitized by Google 258 J. 6. D. MARTENS baar herdenk , hoe veel ook ik aan haar ben verschuldigd. Nog gevoelt zij het verlies van den waardigen man , dien zij onder hare verzorgers mogt rekenen, en ook ik mis hem bij deze voor mij zoo plegtige gelegenheid. Moge het werk waaraan hij met u heeft gearbeid, in en door deze kweekschool, ^onder uwe voorzorg en ook door mijne dienst, voorspoedig voortgaan. Aan dat werk zal ik, naast u geplaatst, mij te wijden hebben, geeerde ambtgenoot, die in kennis en ervaring zoo hoog boven mij staat. Ben ik tot dusver u nog weinig bekend, ik hoop, dat gij bij meerdere bekend- heid uw vertrouwen mij gaarne schenken zult. In uwe welwillendheid en uwe medewerktng mij aan te bevelen , daartoe dringt mij het gevoel der betrekking, waarin ik tot u staan zal, en het gevoel bovendien van de behoefte, die ik heb, aan uwen raad en uwe hulp. Zamenwerking ont- staat van zelf, waar menschen zamenkomen, die, vrij van zin, de waar- heid liefhebben en den vrede. Opregte liefde tot de kerk dringt u en mij tot de bede, dat het in onze kerk nimmer aan dusgezinde leeraars moge ontbreken, hooggeachte Leden der Synodale Commissie. Theologisch gevormde en godvruchtige Evangeliedienaars blijve in toereikend aantal onze kweekschool verschaffen. Ook aan uwe medewerking heb ik te danken, dat ik, van nu af, ter voorziening in die behoefte, de aangenaamste pligten vervullen mag. Ge- lukt het mij met Gods hulp, die voor mij nog nieuwe pligten eenigermate naar eisch te vervullen , dan kunnen mijne pogingen in de uitkomst nuttig zijn en gezegend. Dan zal het mij niet berouwen , dat ik mijne gemeente heb verlaten en uit de gewone Evangeliebediening , waarin ik mij zeer gelukkig heb gevoeld, getreden ben. Waarom zou ik ontveinzen of ver- zwijgen, dat het besluit, om het ambt van herder en leeraar neder te leggen, mij moeite, dat de keus van dit nieuwe mij ook opoffering heeft gekost? Maar, schoon op eene andere wijze en door andere middelen, ik zal in het Evangelie mogen dienen tot hetzelfde doel , dat ons allen na aan het hart ligt. Zijn de beoefenaars der wetenschappen hoeders van de beste goederen der menschheid, uithoofde van deze edele roeping, betuig ik u mijne achting, Hooggeleerde Heeren, Frofessoren aan het Athenaeum Illustre, Digitized by Google R E D E. 250 welks kweekeling ik eens geweest ben. Van mijne voormalige Hoogleeraars mag ik u nog aantreffen, Hooggeleerde Boot, wiens onderwijs bij mij de overtuiging heeft doen ontkiemen , dat zelfs eenige kennis van de klassieke oudheid voor de Godgeleerdheid in meer dan een opzigt van onberekenbaar nut is, dat voor den godgeleerde naast zijne eigenlijke studie geene meer aantrekkelijk is dan deze; en u, Ilooggeleerde Moll, die zelf, bezield met hooge iiefde voor den Christus, mij geleerd en aangewezen hebt, hoe hij te allen tijde leefde in de kerk , leefde in de zijnen. Dit uur is mij een feestuur, omdat het mij toestaat, de dankbaarheid te uiten, die ik jegens u beiden gevoel. Om het doel dat ik beoog, hoop ik ook op uwe welwillende gezindheid, Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan de Seminaria des Doopsgezinden en der Remonstranten. Op de plaats, waar de Voorzicnigheid mij gesteld heeft, ziet gij een medearbeider, die bij het gevoel zijner zwakheid, dat hem tot vermeerderde krachtsinspanning . aandrijven zal , zich toch innig bewust is van het streven, om in zijne gexinge mate der Christelijke Kerk ten zegen te zijn. Een zegen te willen zijn voor de menschheid, dit, edele jongelingen, Studenten aan het Athenaeum Illustre en aan de Godgeleerde Kweek- scholen , bezielt ook u met moed en verlangen. Nadat ik het werkdadige leven ingetreden was, heb ik menigmaal aan het voorregt gedacht, dat gij nog geniet, dat ik eens genoot, van onverdeeld en ongestoord met de letteren en de wetenschap zich bezig te mogen houden. Toen de roeping tot mij kwam, die mij gebood heden het woord te voeren aan deze plaats, toen lachte mij toe, toen boeide en trok mij de gedachte, dat ik, door die roeping op te volgen, tot dat uitstekend voorregt wederkeeren zou, en mij als ievenstaak zou worden opgelegd, wat ook uwe taak is, kennis te vergaderen, op een gedeelte van het groote veld der wetenschap werk- zaam te zijn. U zal ik daar als makkers en vrienden ontmoeten, Kwee- kelingen van ons Seminarium, u daar ter zijde staan met de wijsheid en de kracht, die ik afbid van God. Gij hebt gehoord, in welke rigting ik u zal voorgaan; aan u zij het verbleven te beoordeelen of gij iu die rig- ting mij volgen kunt en wilt. Waarheidsliefde is u echter welkom, gelijk zij het mij is; haar onderstel ik in u, daar ik verwacht, dat gij eene 33* Digitized by Google 260 J. G. D. MARTENS REDE. vaste overtuiging u te verwerven zoekt. Neemt ook mij aan als uw raads- man, en God bekroone uw pogen met zijn6n zegen. En zoo, geeerde vergadering, aanvaard ik het ambt, over welks diep door mij gevoelde inoeijelijkheid ik niet uitweiden zal. Mijn vertrouwen is op dien God , van wiens openbaring ik u gesproken heb. Om het ge- sprokene zaam te vatten, het zal u niet verwonderen, dat ik verklaar, dit gezegde van den Christenwijsgeer te beamen: *Gods openbaring is niet alleen geschikt, om wijsheid aan de eenvoudigen, maar ook om cen- voud aan de wijzen te geven." 1K HEB GEZEQD. Digitized by Google ATHENAEUM DAVENTBIENSE. Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PBOFESSOBUM ET LECTOBUM, aui A.D. XX SBPT. CIOIOCCCLXX, USQUB AD FERIAS AESTIVAS CIOIOCCCLXXI DOCENDI MUNUS OBIERUNT IN ILLUSTRI ATHENAEO DAVENTRIENSL a. I. VITRINGA, Antiq. Rom. etGraec. etHist. Prof., h. t. Rect. Magn. p. BOSSCHA, Iitt. Antiq. Prof. honoraxius. I. DUYMAER VAN TWIST, Iur. Prof. 1. 1. CORNELISSEN, Litt. Graec. et Lat. Prof. G. B. I.VAN EYK, Litt. Orient. et Antiq. Israel. Prof. extraord. LIONGENEEL, Hist. et Litt. Belgic. Prof. A. I. VAN PESCH, Prof. titulo ornatus. s. susan, Ling. recenl. Lector. P.A.VANMEURS, J Ling. Lat. et Graec., Antiq. et Hist. Prae- H. G. A. BAKHO VEN , j ceptores. D. B. WISSELINK, Math. Praeceptor. C. G. SLOTEMAKER, \ I. H. MEUER, [ Ling. recent. Praeceptores. F. DBSTOPPELAAR, ) Digitized by Google ORDO LECTIONUM UABENDABUH IN ILLUSTBI DAVENTRIAE ATHENAEO, A. D. XX SEPT. A. CIOIOCCCLXX USQUE AD FERIAS AESTIVAS A. CIOIOCCCLXXI. Rbctobb Magn. A. I. VITRINGA. A. I. VITBINGA, PhU. Theor. Mag. Litt. Hum. Doct. t Antiquita- tum Bomanarum et Graecarum Professor 9 h. t. Bector Magni- Jicue, Antiquitates Romanas tradet, die Lunae, hora X. diebus Martis et Veneris, hora XI. die Mercurii, hora X. P. BOSSCHA, Phil. Theor. Mag. Zitt. Hum. et lur. Utriusq. Doct., Prof. honorarius, Historiam recentiorem aut aliquam veterum literarum partem lubens desiderantibus explicabit, horis cum auditoribus conveniendis. Praeterea lectiones publicas habebit de aliquo historiae capite. I. DUTMAEB VAN TWIST, lur. Bom. et Hodierni Doctor, lur. Professor, Institutiones Iustinianeas explicabit diebus Lunae, Martis, Mercurii et Iovis, hora X. Historiam Iuris Romani tradet diebus Lunae, Martis, Mer- ourii et Iovis, hora IX. Ius Naturae exponet die Martis, hora IX. die Veneris, hora . . X. Encyclopaediam Iurisprudentiae exponet diebus Martis et Ve- neris, hora IX. Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 265 Gaii Institutionum Commentarios exponet hora auditoribus sibique commoda. I. L COBNELISSEN, Phti. Theor. Mag. Ltit. Hum. Doct. , Littera- rum Graecarum et Latinarum Profewor, Aristophanis Nubes et Herodoti lib. I, interpretabitur diebus Martis, Mercurii hora VIII. die Iovis, hora - IX. die Saturni, hora . X. Ciceronis Orationem de imperio Cn. Fompeii et Horatii Satiras selectas, diebus Mercurii et Iovis, hora IX. die Saturni, hora XL G.B.J.VANEYK, Theol. Doct. 9 Litt. Orient. et Antiquitatum Israel. Profeeeor extraordinarius , Elementa Grammatices Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet die Lunae, hora XI. et die Iovis, hora II. Exercitationes de Etymologia Hebraica habebit adhibito clar. Landii compendio, cui titulus: Hebr. Grammatica ten dienste van het hooger onderwijs. Amst. 1869, die Mer- curii, horis vespertinis ..:...:. .VletVII. Cursoria Iosuae libri lectione Syntaxeos regulas exponet die Martis, hora ;:....... IX. Psalmos selectos cum provectioribus leget die Mercurii, hora IX. Iisque Iesaiae Vaticinia explicabit die Veneris, hora .... IX. Introductionem in V. T. Libros tradet die Mercurii, hora X. et die Veneris, hora # VHIetlX. Antiquitates Israelitarum exponet die Lunae, hora IXetX. et die Iovis, hora XII. Ceterum Literarum Orientalium historiam enarrabit, bis per dierum hebdomadem, horis cum sibi tum comilitonibus maxime commodis. I. IONGENEEL, Historiae et Ltierarum Belgicarum Profeesor, Historiam gentium antiquarum enarrabit diebus Lunae, hora.. I. Martis, hora ; : : ; . . . X; Saturni, hora . ; IX. 34 Digitized by Google 266 ORDO LECTIONUM. Historiam patriae tradet diebus Martis, hora II. Iovis, hora ; XII. Saturni, hora XI. Literas Belgicas , literarum Belgicarum historiam et praecepta styli bene Belgici exponet diebus Mercurii, hora . . . ; . II. Veneris, hora . . . . : X. Saturni, hora I. Logicam docebit diebus Lunae, hora ; . XI. Veneris, hora II. Exercitationibus artis oratoriae praeerit diebus et horis cum sibi tum comilitonibus maxime commodis. A. I. YAN PESCH , Professoris titulo ornatus , Disciplinas mathema- ticas docebit, horis post ferias constituendis. S. SUSAN , Linguarum recentiorum Lector, Literas Germanicas docebit. Idem de tragoedia anglica, Hamlet, ad ductum editionis suae disseret, horis cum auditoribus conveniendis. P. A. VAN MEUKS, H. G. A. BAKHOVEN, Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctoree, Linguarum Latinarum et Graecarum, Antiquitatum et Historiae Praeceptores , D. B. WI8SELINK, Matheeeoe Praeceptor, C. O. SLOTEMAKER, I. H. MEIJEB, F. DE STOPPELAAB, IAngua- rum recentiorum Praeceptorea , Exercitationibus , quibus elementa disciplinarum traduntur, praeerunt, horis alias indicandis. Bibliotheca Athenaei unicuique patebit diebus Lunae, Mercurii et Saturni, horis . II — IV. feriarum autem tempore die Mercurii, horis . II — IV. Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA GRONINGANA, DTR XXYI \f nirriruttUTfi mmno.nni.Yvuf Deze verbeterbladen , na wegsnijding van de fou- tieve, in de Annales van 1868/69 en van 1869/70 in te voegen. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDB A D. VIII OCTOBBIS OIOIOOCCLXVin AD D. XIV OCTOBBIS CIOIOCOCLXIX. IN FACULTATE IURIDICA. D. 28 Martii a. 1869. Fran^ois van panhuts, Groninganus, defensis quaestionibus, Iur. Utr. Doctor creatus est cum laude. Eodem die. Iacobus iohannbs christiaan ensched^, Groninganus, de- fensis quaestionibus , Iur. Utr. Doctor creatus est cum laude. D. 19 Martii. Jan pelinck stratingh, Groninganus, defensis quaestio- nibus, Iur. Utr. Doctor creatus est cum laude. D. 20 Martii. Albertds abraham frederik van panhuts, Winschota- nus, publice defensa dissertatione , sic inscripta: de Landgemeente in Friesland, Iur. Utr. Doctor creatus est cum laude. D. 15 April. Jan willem telting , Franequeranus , defensis quaestionibus , lur. Utr. Doctor creatus est. D. 30 April. Gustaap willem wijckkbheld bisdom, Oroninganus, de- fensis quaestionibus , Iur. Utr. Doctor creatus est. D. 10 Maii. Jacob jan ermerins, Groninganus, defensa dissertatione , sic inscripta: het Koninklijk Besluit van 17 December 1819, Iur. Utr. Doctor creatus est cum laude. D. 11 Maii. Jan qerabd van deb hoop, natus in pago Oroningano, Hoogezand, defensis quaestionibus , Iur. Utr. Doctor creatus est. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GBONINGANA, INDE A D. XIV OCTOBRIS CIOIOCCCLXIX AD D. XIII OCTOBRIS CIOIOCCCLXX. IN FACULTATB 1URIDICA. D. 10 Novembri8 a. 1869. Hendricus mrinesz, Delfensis, defensis the- sibus. Eodem die. Allardus iansenius de vries, e pago Warffum, Omlandus, defensis thesibus. , D. 25 Iunii 1870. Edouard george constant scheidius, Arnhemensis, defensis thesibus. D. 19 Septembris. Adriaan jan willem van roten, e pago Onderden- dam , Groninganus , defensis thesibus , cum laude. IN FACULTATE MEDICA. D. 6 Novembris 1869. Albbrtus busschbr, Med. Doctor, Winschota- nus, defensis thesibus, Artis Obstetriciae Doctor, eum laude. D. 23 Maii 1870. Menno antonius schepers, e pago Woudsend, Frisius, defensa dfssertatione : De uitzakking van de laarmoeder , Med. Doctor, cum laude. D. 27 Iunii. Jan arings venema, e pago Sappemeer, Groninganus, de- fensa dissertatione : De koudwaterbehandeling van typhm abdominalis en exanthematicu8 , Med. Doctor, magna eum laude. Digitized by Google 192 DOCTORES CREATI. D. 12 Octobris. Hbndrik woltsr van vebn, e pago Hooge Smilde, defensa dissertatione : Over stenose van het ostium der arteria putmo* nalis, Med. Doctor, cum laude. 1N FACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. D. 20 Iunii 1870. Joachim wjllem muurling, defensa dissertatione : De krotnme r n = a* Cos. n 6 , magna eum laude. D. 29 Iunii. Sybien rienks van der let, e pago Hallum, Frisius, defenso specimine: Iets over de dissociatie-t&eorie van Deville, cum laude. D. 12 Septembris. Hendrik jan van ankum, Groninganus, defensa dis- sertatione: InlandscAe sociale toespen, magna cum laude. D. 8 Octobris. Geert noording, e pago Noordbroek, Groninganus, defensa dissertatione : Bepaling van de gedaante der aarde uit slin- gerproeven $ cum laude. 1N FACULTATE THEOLOGIAE. D. 6 Decembris 1869. Tjerrd cannegieter, e pago Schingen, Frisius, publice defensa dissertatione : CAristologie volgens den brief aan de Hebreen, magna cum laude. D. 22 Iunii 1870. August pjledrrik hbndrik blaauw, Delfensis, publice defensa dissertatione : Jezus Christus in de Bergrede vergeleken met Jezus Christus  