title: Annales Academici
creator: None
text: Digitized by Google 176 DOCTORES CREATIONIS d. 15 Junii. Marcus Janus Baart de la Faille, Groninganus, publice defendit Dissertationem Medicinae de vi causarum, fibrinis et sanguine acquirendi quantitatum mutantium, Med. D. magna cum laude. DOCTORES HONORIS CAUSA CREATIONIS. 1852. d. 3 Dec. ADOLOPHUS Hannover, Licentiatus Medicinae Hauniensis et Medicus secundarius Nosocomii Regii Fredericiani, Med. Doct. Digitized by Google ATHENAEUM ILLUSTRE AMSTERDAMENSE. 23 Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM, qui IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTERDAMENSE INDIVIS A DIE 1 M. JAN. MDCCCI ad D. XXXI M. DCCCII DOCENTES HUNIUS OBIERUNT. PROFESSORES MEDICINAE. G. E. VOORHELM SOHNBEVOOGT, Prof: extraord., Clar. Ord. Praeses. GEB. VOLLE. QUIL. VOLLE. C. B. TILANYS, Prof. honorarius. P. H. SUBINGA, Prof. honorarius. J. TAM GEUNS, Prof extraordinarius. THEOLOGIAE. G. MOLL. JURISPRUDENTIA. C. A. DUN TEX. M. DES AMBOIE tam et sas HOEVEN. J. DB BOSCH KEMPE (extremo anno). PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. j. BOSSCHA, Prof emeritus. H. BEYEBMAN. P. J. VETH. J. C. G. BOOT. DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. F. A. G. MIQUEL. C. J. MATTHES. E. H. TOM BAUMHAUB. 28* Digitized by Google ACTA ET GESTA IN CONVENSIBUS CLARISSIMI ORDINIS PROFESSIONUM ATHENAEI ILLUSTRIS AMSTERDAMENSIS, ANNO MDCCCLII. Die 22m. November Clarissimus ordo frequentes convenerat rogatu Curatorum ut novum luris Antecessorem redperet. Nam Vir Clarissimus C.A. DEN TIBX, qui per annos duo et triginta lus Naturae, Gentium et Publicum hic docuerat, propter adversam valetudinem hoc munus abdicaverat et die 6m. Octobris ab amplissimo Senatu Amstelodamensi honorifice otium impetraverat. Decreto eiusdem diei successor ei creatus erat Vir Cons. Hieronymus de Bosch Kempe, Advocatus generalis in Curia Hollandiae Septentrionalis, addito titulo Professoris lurisprudentiae et disciplinarum politicae. Is in Clar. Ordinem receptus statim munus publice adiit, habita Oratione Belgica de discipula politica ex vita et philosophia construenda et critice a ope perjicienda (over de staatswetenschap gegrond op waarzinnig en wijsbegeerte en voortdurend door kritiek te verdedigen). Digitized by Google SERIES LECTIONUM IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELDAMENSI HABENDARUM INDE A DIE I M. OCT. A. MDCCCCLII AD FERIAS AESTIVAS A. MDCCCCLIII. JUSTAVUS EDUARDUS VOORHOLM SCHNEEVOGT privatim Neuropathologiam docebit et ad lectulas aegrotantiam exponet, die Saturni hora XI — L Elementa psychiatryae exponet hora dein indicanda. GERARDUS VROLIK privatim docet Obsteiriciam theoreticam, diebus Mercurii et Veneris hora II. GUILLELMUS VROLIK privatim demonstrationes anatomicae habet, tempore hiemali, diebus Lunae, Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora p.m. I; docet tempore aestimali, Zootomiam, diebus Jovis, Veneris et Saturni, hora matutina IX; Osteologiam, tempore autumnali, iisdem diebus et horis; Pathologiam, iisdem diebus, hora X et XI; Metallurgiam secandi, tempore hiemali quotidie. CHRISTIAAN BERNARDUS TILANUS privatim docebit Pathologiam et Therapiam et Chirurgiam, ter quavis hebdomade, hora XII; Artem obstetriciam, tribus reliquis diebus, hora XII; Evaminatio aegrotarum et artis exercitii in Nosocomio Scholae Clinicae praeses diebus singulis, hora IX; Enucleationes medicas in cadavere demonstrabit, diebus et horis indicandis. PETRUS HENRICUS SUBINQUAT privatim Pathophysiologicam et Therapiam generalem docebit, diebus Martis, Mercurii et Jovis, hora p.m. 11; Doctrinam morborum singularium interpretabitur, iisdem diebus, hora p.m. 1; Praenarrationes medicas ad lectulos aegrotantium moderabitur, diebus singulis, hora matutina 8; JOANNES VAN GEUNS privatim Pathologiam generalem docet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora 10; Morborum singulorum indagandi methodum exponit una cum exercitationibus clinicalibus, diebus Lunae, Martis, Jovis et Sabbati, hora 11; Medicinam politicam tradit bis in quavis hebdomade. GUILIELMUS MOLL privatim tradit Evangelium Novi Foederis, interpretanda Oratione, quam Jesus in monte habuit, diebus Martis et Mercurii, hora 10; Historiam Religionis et Ecclesiae Christianae, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora 11; Theologiam dogmaticam, iisdem diebus, hora 9; Exercitiationes Somnium moderatur. CORNELIUS ANNE DEN TEX publice varia loca ex Jure Naturae, Publico et Gentium juventuti discutienda proponit; privatim tradit Statisticam patriae, diebus Martis et Jovis, hora 8 matutina; Doctrinam judiciorum criminalium, diebus Mercurii et Veneris, eadem hora; Encyclopaediam Jurisprudentiae, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora 9; Jus publicum cum universo lumpatrium, iisdem diebus, hora 10; Jus Gentium, diebus Martis et Jovis, hora 11. MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN publice disputandi exercitia moderatur; privatim Differas selecta capita tractat, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora 9 matutina; Institutiones Imp. Justiniani interpretatur, iisdem diebus, hora 10; Jus Civile Hollandicum docet, iisdem diebus, hora 12; Methodum procedendi in causis civilibus tradit, iisdem diebus, hora p.m. 1. JOANNES BOSSCHA privatim Historiam universalem tractat, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora 11. HUGO BEYERMAN privatim Rhetoricen sive praecpta stili Belgici, additis belgice scribendi exercitationibus, tradit die Lunae hora X — XII et die Saturni hora XI — I; Historiam Patriae enarrat, die Lunae hora XII — II et die Saturni hora XI — I; Declarationis sive eloguentiae exterioris exercitia moderatur. PETRUS JOANNES VETH privatim docet Hagiologiam Veteris Foederis, interpretandis Psalmis selectis, diebus Martis et Mercurii, hora VIII matutina; Grammaticae Syriacae elementa, diebus Jovis et Veneris, hora VIII; Antiquitates Hebraeas, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora IX; Grammaticam Hebraeam, adjuncta libri Deuteronomii lectione, iisdem diebus, hora X; Officium tradit, diebus Lunae et Saturni, hora VIII, et Psychologiam, die Lunae, hora IX; Cum provectioribus legit Kosegarteni Chrestom. Arabicam et Borschii Chrestom. Aegyptiacam, altermis vicibus, die Veneris, hora VI— VIII post meridiem. JOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT privatim Antiquitates Romanorum tradere perges diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora XII; Literas Latinus docebit interpretans Terentii Adhœnam, Cicero orat. pro L. Murena et pro M. Caelio, iisdem diebus hora I; Literas Graecas explicans Vitam Ciceronis a Philerco narratam, Euripidis Hecubam, Sophoclis Oedipum Tyrannum, iisdem diebus hora II, FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL privatim tradit Geologiam et Palaeontologiam, horis inde dicendis; Pharmacologiam generalem et speciam, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, hora XI; Botanica Elementa, iisdem diebus, hora X; Stirpium medicinalium, venenatarum et oeconomicarum historiam per dierum hebdomadem; Instructionibus botanicis praesit; Fœtus cryptogamaicum et Oeconomiae ruris elementa explicare paratus est. CAROLUS JOANNES MATTHIAS privatim docebit Planimetriam et Geometriam rectilineam, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora IX matutina; Physica experimentis illustrata, iisdem diebus, hora XI; Stereometria, inclusa Trigonometria sphaerica, in commodum Medicinae et literarum studiosorum, diebus Jovis et Veneris, hora I; Calculi differentialis et integralis elementa, horis cum auditoribus constituendis. Digitized by Google SERIES LECTIONUM. 185 EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER privatim Chemiam anorganica docebit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XII; Chemiam corporum organicorum, diebus Lunae et Martis, hora X; Chemiam Physiologica, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I, excepto tempore hiemali; Chemiam pharmaceuticam, die Lunae, hora II— IV, et die Mercurii, hora IX; Chemiam analyticam, diebus Martis et Mercurii, hora II — IV; Chemiam practicam quotidie in Laboratorio Chemico. 24 Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELDAMENSI DIE XXXI DECEMBRIS MDCCCLIII. Theologiae 3. Jurisprudentiae 6. Literarum 54. Medicinae 61. Philosophiae 18. 142. Digitized by Google DE STAATSWETENSCHAP, EENE WETENSCHAP OP WAARNEMING EN WISBIGEERDE GEGROND, EN DOOR VOORTDURENDE KRIETIEK TE VOLMAKEN. INWIJDINGS-REDE, ciTfixspaouir sooa r\ U\ r, DE BOSCH KEMPER, BESCHREVENING VAN DE REGTSGELEERDE EN STAATSWETENSCHAPPEN AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE AMSTERDAM, DEN 23STE VAN NOVEMBER 1852. 24* Digitized by Google Digitized by Google BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN LEDEN VAN DE GEMEENTEVAAD DE STAD AMSTERDAM, VEELZORG VAN AMSTERDAM'S DOOBLUCHTIGE SCHOOL, ACHTBAANDE MANNEN, BIJ WIJE HET TOEZIGT OVE DE INBIGTINGEN VAN ONDERWIJS IN DE STAD AMSTERDAM, HOOGBOGEDELEN VAN HET DOOBLUCHTIG ATHENAEUM EN VAN DE ONDERSCHEIDENE GODGELOOIDE KWEEKSCHOLEN, HOOGGEACHTED AMBTGENOOTEN, ZIE ACHTBARE HEEN, LEDEN DE BEGETELIJKTE MAGT, WEL-EEBWAARDE HEEN, BEDIENDE DES GODDELIJKEN WOORDS, VERDEDIGERS VAN HET BEGT, LEEBAREN VAN LETEBEN EN WIJSBEGEERDE, BEOEFENAARS DE GENEESKUNDE, VOORSTELLIJKE JONGELINGEN, DIE IN U EEN EDELE NEILING GEVOELT, OM U WETENSCHAPPELIJK TE VORMEN, GIJ ALLEN, WIJ GIJ ZIJN MOOGT, DIE DEZE PLEGTIGHEID DOUBEL AWEWEGEN WILLET, WIJ ZEGGEN BIJ U, ZIE GEWENSCHTE TOEHORENDES I Ofschoon gewoon in het openbaar te spreken, heb ik echter niet dan met zeer groote beschroomdheid dit spreekgestoelte beklommen. Na bijna twintig jaren in onderscheidene maatschappelijke betrekkingen werkzaam te zijn geweest en daarin vele bewijzen van achting te hebben ontvangen, ben ik thans opgetreden om het Vaderland mijne krachten te wijden in den zoo uitgebreiden werkkring van Hoogleeraar in alle de vakken, die tot het Staatsrecht en de Staatswetenschap behooren. Is het wonder, dat al het gewicht dier verandering op dit oogenblik levendig door mij gevoeld wordt? Ik sta daarenboven op een plaats, door kinderlijken eerbied voor algemeen erkende verdiensten tot een altaar der waarheid geheiligd. Is het vreemd dat ik met aandoening vervuld ben? Digitized by Google 190 J. DE BOSCH KEMPER Deze redenen zouden mij dringen een verschoonend oordeel te verzoeken, zoo mijne overtuiging mij niet zeide, dat de dienaar der wetenschap niets mag wenschen, wat het recht der kritiek zoude kunnen verkorten. Maar wat ik vragen mag en met volle vertrouwen inroep, is een geziene oor voor mijn rede, een onvooropgezeten oordeel voor mijn overtuiging en een welwillende verschoonings voor de gebreken in de uiterlijke voordragt. Deze plegtigheid wijst mij vanzelf het onderwerp mijn redevoering aan. Waarover anders kan ik spreken dan over de wetenschap, tot welke onderwijs ik geroepen word? En de inhoud mijn rede... gij verwacht geen anderen dan mededeling van mijn overtuiging omtrent hetgeen ik tot grondige beoefening die wetenschap noodig oordeel. Ik wil die overtuiging u reeds dadelijk in het algemeen doen kennen, door de inhoud mijn rede te noemen: De Staatswetenschap, EEN WETENSCHAP OP WAARNEMING EN WIJSBEGEERDE GEOBOND, EN DOOR VOORTDURENDE KRITIEK TE VOORZIEN, I. Reeds de naam van Staatswetenschap duidt aan, dat zij een wetenschap is, op waarneming van de Staat gegrond. Kennis van de Staat moet rusten op kennis van zijn leden. De waarnemingen omtrent den lichamen aanleg van de mensch, omtrent zijn vermogen om de stoffelijke natuur te beheersen en omtrent zijn zedelijke eigenschappen vormen de eerste grondslagen, waarop de Staatswetenschap rusten moet. De physiologie heeft voor de Staatswetenschap een uitgebreid nut. Bij de leer van de toerekenbaarheid der misdaden, bij de wetsbepalingen betreffende de krankzinnigen kan de rechtswetenschap de hulp der physiologie niet ontberen. Ja, zelfs bij de beoordeeling der stelsels van strafrecht en strafvordering en in de Staatsgeschiedenis en Staatkunde mag het niet voorbij gezien worden dat de physiologie, na strenge waarning van feiten, leert, hoe de zinnelijke verschijnselen der buitenwereld, door zenuwdraad en hersenvezel geleid, gewaarwording veroorzaken, tot beweging aanzetten, op menig orgaan des menschelijke lichaams terugwerken, driften en hartstogten doen ontstaan, en door vrees en hoop dikwijks den wil der menschen en dus ook vaak der volken bepalen. Het is naar mijn overtuiging een groote verdienste der natuurwetenschap, dat zij, tegenover de eenzijdige richting van het rationalisme en van het idealisme, aan fysische anthropologie een voornamelijke plaats in de biologie der maatschappijen toekent. Dit verdienste wordt evenwel bij sommigen geheel uitgewist door de beklagenswaardige bekrompenheid, waarmee door hen op hun beurt de waarheid wordt miskend, onlangs nog door den beroemdsten schrijver over de physique sociale aangewezen; dat de geschiedenis met onmiskenbare klaarheid de altijd voortgaande zegepraal van den intellectueelen mensch op den fysischen verkondigt. En voorwaar, al wijst de natuurkundige mensch een plaats aan in de natuur, zij schenkt hem ook een macht boven haar. Dat vermogen, door wetenschappelijke kennis verduizendvoudigd, verheft hem tot bestuurder der natuurkrachten, tot heer der Schepping. De Staatswetenschap merkt met vreugde op, dat deze uitnemende eigenschap van de mens in de hedendaagse samenleving tot een vroeger geheel onbekende hoogte ontwikkeld is. Hoe meer de wis-, scheiding-, dier- en plantenkunde, met haar toegepaste wetenschap van geneeskunde, werktuig- en landbouwkunde, den vooruitgang van het menselijk vermogen over de stoffelijke natuur openbaart, des te meer leert men, bij de kennis van het volkenleven, volkskrachten te waarderen. Zo een bekrompen beschouwing van de samenleving in de menscheh slechts voorwerpen en zaken ziet, uit welke, na eenige voorbereidende trappen, een meer stellige toestand geboren wordt, de geschiedenis van de laatste eeuw verkondigt met luide stem, dat de Staatswetenschap in elken mens een vermogen, in elken wetenschappelijke mens een staatskundige kracht te erkennen heeft. Maar de mens is nog oneindig meer dan redelijk dier. Hij is niet alleen in graad, in soort, in vermogen boven de dieren des velds verheven, hij is in de aardse schepping een geheel eenig wezen. Wanneer de geestelijke roeping van de mens wordt weggedacht, staat de kennis der menschelijke maatschappij niet veel hoger dan die van het gezellige organisme van een bijenvolk of mierenhoop. Het mag voor de Staatswetenschap gewaard zijn het wezen van de mens te kennen, zij moet ook de mensen gadeslaan, hoe zij zich vertonen midden in het leven der maatschappij, met hunne algemene gelijkheid in aanleg en met hunne oneindige verscheidenheid van karaktervorm en vermogen. Hier onder de heerschappij van hunnen lichamen, vaak pathologisch, toestand, daar met hun zweven in ijdele gedachten, die zij hoogmoedig waanden aan Gods geest te hebben ontleend, maar die inderdaad slechts de vruchten waren van een krankzinnige verbeelding; hier met hunne reuzenkracht, daar met hunne hulpbehoevende zwakheid; hier met hunne vasthoudendheid aan vooroordelen, daar met hunne ongelijkheid aan zichzelf, waar zij beloofden den maatschappelijken vooruitgang te zullen bevorderen. De miskenning van deze verscheidenheid voert tot de dwaling, alsof de Staat slechts een werktuig ware, — een dwaling, die reeds voor twintig jaren een wel toegeruste bestrijder vond in den gereden man, aan wiens zijde ik ben opgetreden, maar die niettemin bij velen, ook in ons Vaderland, is blijven bestaan. Hoe verscheiden de karakters der mensen ook mogen zijn, naauwkeurige waarneming heeft echter overtuigend geleerd, dat zelfs in de meest buitengewone opvattingen een zekere gelijkheid heerscht. De statistiek, die deze verschijnselen opspoort en den toestand der maatschappij waarneemt, om daaruit de wetten te ontdekken, die de Voorzienigheid ook in het leven der volken doet heersen, staat bijna in dezelfde verhouding tot de Staatkunde en Staathuishoudkunde als de physiologie tot de geneeskunde, als de natuurkunde tot de werktuigkunde. Zij is echter daarin van vele natuurkundige wetenschappen onderscheiden, dat de verschijnselen, die zij heeft op te merken, zeer samengesteld zijn door de fysieke en zedelijke oorzaken, waaruit zij voortkwamen, en dat het voorwerp van onderzoek aan gestadige verandering onderworpen is. Met de meest nauwkeurige statistiek is echter de reeks der waarommeningen, waaruit de Staatswetenschap moet opgebouwd worden, nog niet gesloten. Eerst de geschiedenis van een volk en van de verhouding, waarin de volken tot elkander vroeger stonden en nu staan, leidt tot volledige kennis der maatschappijen. De nationale krachten der volken worden niet ontdekt, wanneer men de openbaring daarvan op een enkel tijdstip heeft gadeslagen. De toekomst der volken blijft voor mensen oog in diepe duisternis gehuld, tenzij men acht geven op de richtingen, die in de geschiedenis zijn op te merken, en die soms tijdslooos loopen, zodat men met volkomen zekerheid zeggen kan: daar, daarheen is de weg, — de weg tot volksgeluk en volkswelvaart, daarheen de weg tot volkseufdemde en volksarmoede. De natuurkundigen bouwen op de zekerheid hunner stellingen bij proeven, wij laten hun dien roem, geven zij ons slechts toe, dat die zekerheid altijd een voorwaardelijke is, zodat de proefneming wel eens als mislukt wordt beschouwd, wanneer men de voorwaarde niet heeft aangegeven; maar die voorwaardelijke zekerheid vindt men niet alleen in de natuurkunde. Met onwankelbare gewissheid heeft Burke bij den aanvang der groote Fransche omwenteling hare gevolgen voorspeld. Een Gisbert Karel van Hogendorp was zoo zeker overtuigd, dat de Fransche heerschappij over Europa een einde zoude nemen, dat hij zijne schrift van een Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden opstelde, toen Napoleon zich de Keizerlijke kroon op het hoofd drukte. 25 Digitized by Google 194 J. DE BOSGH KEMPER Bij den aanvang der omwentelingen van 1848 hebben zeer velen met niet twijfelachtige overtuiging voorspeld, wat op haar zoude volgen: eerst onrust, eenige jaren lang, en in die onrust financiële verwarring, kwijning van de welvaart, voortdurende onwettige beweging en aan het einde alleenheerschappij. Het moge moeilijker zijn de gevolgen van veel maatschappelijke gebeurtenissen te voorzien, dan de uitkomst van stoffelijke natuurverschijnselen te berekenen, — waar eenmaal de werking van voorafgaande feiten met juistheid is aangewezen, is de proefondervindelijke natuurkunde niet zo veel zekerder dan de Staatswetenschap, door het licht der geschiedenis beschenen. Het schijnt vreemd, hoe de hoogst eenvoudige waarheid, dat ook de Staatswetenschap op waarschijnming van feiten moet gegrond zijn, zoo dikwijls wordt miskend. Maar ook dat schijnbaar vreemde wordt opgehelderd bij het licht der ervaring. Leert deze het niet , dat het veel gemakkelijker is zich te laten mede- slepen door de zinnelijke indrukken , die de gebeurtenissen des tijds ge- woon zijn op zwakke gemoederen uit te oefenen, dan de zelfstandigheid van zijn redelijk vermogen te handhaven in het oogenblik dcs gevaars? Door de physiologie voorgeUcht, wordt het verschijnsel zeer verklaar- baar, hoe in een naburig rijk, waar de zinnelijkheid gewoon is zeer haar kracht te doen gevoelen, de meerderheid der arbeidende klasse gisteren alles kon wagen voor den triomf der communistische en socialistische denkbeelden, van welke zij ligtgeloovig algemeenen rijkdom verwachtte, en heden met gejuich den alleenheerscher kan begroeten, die de hoop verlevendigt op de herstelling eener geschokte welvaart, en hoe de hdogere standen uit angst bij de omwenteling werkeloos bleven en bij de tegen- omwenteling aile vroegere staatkundige beginselen kunnen verloochenen uit vrees voor erger. Bij overheersching van het zinnelijke staat men beurtelings bloot in eene onbezonnene volksbeweging of in eene niet minder dwaze reactie medegesleept te worden. Verkondigt de geschiedenis op nadrukkelijke wijze het oordeel over den omwentelingsgeest , met niet minder klaarheid spreekt zij het doodvonnis Digitized by Google REDEVOERINa 195 uit over elke partij^ die terug wil keeren tot een vroegeren toestand. Aan een niet mogelijken triomf worden de sterkste krachten verspild. Gestadige vooruitgang is de weg der ontwikkeling, die de Godheid aan de volken gesteld heeft. Die vooruitgang heeft plaats , in weerwil van menschelijke overijling of menschelijken tegenstand. De geschiedenis is een dubbele openbaring, een openbaring van den wezenthjken bUjvenden vooruitgang, maar niet minder een oordeel over tijdelijke dwaling en tijdelijk onregt. II. Naauwkeurige waameming van feiten en verschijnselen , dringend noodig voor de kennis van het leven der maatschappijen, is geheel onvoldoende de Staatswetenschap te vormen. Bij een blauw empirisme kan deze zich nimmer verheffen boven een beperkt nuttigheidsbeginsel, waarbij men de toekomst vaak opoffert aan de behoefte van den dag van morgen, of boven een dorre wetgeleerdheid, die onze kennis doet verouderen bij de snelle wisseling der wetgevingen. De Staatswetenschap is wel een wetenschap van waarneming, maar niet minder een wijsgeerige. De waarneming mag betrekkingen doen kennen, de wijsbegeerte toont het recht aan, dat in die betrekkingen gelden moet. Maar de wijsbegeerte heeft haar naam klinkt velen verdacht in de ooren. Bij dezen is zij bijna hetzelfde als ongeloof; bij genen is zij een droomerij, inzonderheid op Staatsterrein hoogst gevaarlijk. Bij anderen is zij een onnutte wetenschap, die bij de regeling van het hooger onderwijs (die eerlang zal plaats hebben, gelijk sommigen meenen) uit de rij der academische studie behoort te worden weggeruimd. Wil ik niet verkeerd begrepen worden, dan ben ik wel genoodzaakt mij duidelijk te verklaren, wat ik versta door wijsbegeerte in betrekking tot de Staatswetenschap. Ter geruststelling van sommigen, vang ik aan, als mijn overtuiging uit te spreken, dat de ware wijsbegeerte niet te vinden is in het rationele, hetwelk, ook bij uitnemende juistheid van redenering in de afleiding van waarheden, het gebrek heeft van geen andere rustpunten te bezitten dan willekeurig aangenomen grondstellingen. De rede is een der vermogens, geschikt om den ware aard der dingen te kunnen ontdekken; uit de rede op zichzelf vloeit geen waarheid voort. Op meningen kan slechts een gebouw gesticht worden, dat blijft zo lang de tijdgeest duurt; en wat is veranderlijker dan deze? De wijsgeerige grondslagen der Staatswetenschap zoek ik evenmin in die sensualistische bedrieglijkheid, waarbij vaak uit een bedorven gevoel het begrip van Recht en van Staat wordt afgeleid. Nog minder vind ik zekerheid in het geloof aan het leven van een algodheid, waarbij de rechtsbegrippen groeien, alsof zij planten, gevormd worden, alsof zij aardlagen waren. De wijsbegeerte, die dezen naam wil waardig zijn, vordert een weten met geheel onzen geest; — een weten in overeenstemming met het werkelijke verband der dingen, — een weten, dat voortdurend zich uitbreidt en voortdurend gezuiverd wordt. In deze drieledige stelling, die ik weldra, gelijk ik hoop, duidelijker zal worden, is ook het wezen van de wijsbegeerte des Rechts aangeduid. De zielkunde leert op haar tegenwoordig standpunt, dat door de mensch geen zekerheid kan verkregen worden door een enkele zijner geestvermogens, maar alleen door de overeenstemming van de waarheid buiten hem met al de erkenningskrachten, die in zijn ziel inwonen. Alleen langs deze weg ontvangen wij een volledig bewustzijn. Op dat redelijke bewustzijn rust ook de kennis van het beginsel des rechts, dat onveranderlijk is en blijft, bij de verloop van de wetgeving. Het zal ons blijken, wanneer wij slechts aandacht geven op de betrekking, waarin de mensch staat tot de wereld die hem omringt. De mens is niet geroepen tot een lijdelijke werktuigische bestaan, beperkt om indrukken te ontvangen en alleen bij wijze van terugwerking een handeling te verrigten, — een toestand, die inderdaad een voortdurende dood zou mogen genoemd worden. Een stem uit het binnenste onze ziel zegt, dat in ons aanwezig is een beginsel van waarachtigheid, dat is van een persoonlijk leven, waarbij de geest, die zich uit ons openbaart, met zelfbewustheid inwerkt op de schepping buiten ons; en de stem, die dat getuigenis geeft, schenkt ook de zekerheid, dat de mens een bevoegdheid, een recht heeft om zijn roeping te vervullen, om als persoon te bestaan, te handelen en heerschappij te voeren over de stoffelijke goederen, die hem het naaste toebehooren, en om invloed uit te oefenen op de menschen, die hem omringen. Dit volkomen bewustzijn dat men rechten bezit, is een der schoonste eigenschappen van de mens. De uitoefening van recht geeft aan zijn persoonlijkheid kracht en zelfstandigheid; daarin verkort, belemmerd of onderdrukt te worden, doet zijn persoonlijk levensbeginsel kwijnen. Eerst door het bestaan van recht op eigen persoon en eigen goed, krijgt de zedelijkheid een gestalte. Zonder recht op persoonlijke vrijheid geen hulpvaardigheid, geen vaderlandsliefde, geen zelfopoffering. Zonder recht op eigen goed geen mededeelzaamheid, geen verstandig gebruik, geen verantwoordelijkheid over het geschonken talent. Geheel bevredigd wordt men evenwel niet bij het onderzoek wat recht is, wanneer men uitsluitend een door de zielkunde voorgelicht eigen bewustzijn raadpleegt. Op de vraag naar het wezen van het recht kan geen volkomen antwoord worden gegeven dan door een meer algemene wijsgeerige beschouwing van de menschelijke samenleving. De Staatswetenschap verkrijgt eerst den rang van wijsgeerige wetenschap, wanneer zij van de afzonderlijke verschijnselen in de maatschappij tot het wezenlijk verband der dingen tracht op te komen. Zonder vaste rustpunten zinkt zij evenwel bij dit onderzoek tot een laag pantheistisch materialisme, of verliest zich in een ijdel idealistisch zweven. Een vaste grond ontbreekt haar echter niet. Terwijl de materialisten niet hoger kunnen opklimmen, dan tot het begrip, dat de Staat een natuurproduct is in de Schepping; terwijl diep-zinnig en edeler wijsgeeren zoeken, welke gedachte van den oneindigen Geest in den Staat verwezenlijkt wordt, weet de echte wijsbegeerte, die haar vasten steun vindt in geschiedenis en openbaring, dat de Staat is en zijn moet een beschutting voor de tot volmaking geroepen samenleving, — dat elke betrekking in de maatschappij zich tot een meer volkomen toestand moet verwezenlijken en dat de verplichtingen en rechten der Staatsburgers telkens grooter en belangrijker worden, bij elke nieuwe ontwikkelingsperiode, die de Godheid aan de volken schenkt. Elke wereldbeschouwing, waarbij het oog niet geheel gesloten wordt voor het licht der waarheid, leidt met logische noodwendigheid tot het besluit, dat alleen langs den weg van het eerbiedig onderzoek van Gods wereldbestuur in het maatschappelijke leven, onveranderlijke waarheid voor de Staatswetenschap te verkrijgen is. Maar hoe die weg te betreden zonder moedeloos te worden, wanneer bij elken stap zich de gezichteinder verruimt, en bij elke vermeerdering van kennis de bekritiek moet worden, dat ons weten slechts stukwerk is? De wijsbegeerte in haar eigenlijke betekenis geeft daarop het antwoord. Wijsbegeerte is geen wetenschap. Zij is een gemoedstoestand; zij is een behoefte, een verlangen, een begeerte, niet zozeer naar kennis, als naar kennis die zich in het leven openbaart. Toen niet lang geleden, een der grootste geleerden van den tegenwoordigen tijd, wiens men de eerbefaam van 'de laatste der kerkvaders' heeft toegekend, ten grave werd gedragen, zeide een zijner lijkredenaars: 'De Godgeleerdheid was hem het weten van een discipel, die den Heer lief had.' Deze zelfde naauwe vereeniging tusschen wetenschap en levensstand kan op de Staatswetenschap overgebracht worden. Zij moet zijn het weten van een Staatsburger, die zijn Vaderland bemint. Ook hier is leven middel van erkenning en het weten levenskracht. De door de liefde tot de maatschappij wordt aangetrokken, zoekt, welke zijne betrekking ook zij, steeds naar meerdere kennis en gevoelt steeds meerdere behoefte, die kennis in woord en daad te openbaren. De zoogenaamde praktische loopbaan verschilt van de wetenschappelijke inderdaad meer in vorm dan in wezen. Het beginsel, dat den Staatsman aandrijft om aan de waarheid, die in hem leeft, de meest uitgebreide toepassing te geven, uit zich bij den beoefenaar der wetenschap in een voortdurende kritiek van stelsels en gebeurtenissen, opdat het rijk der dwalingen wordt ingekort en dat der waarheid uitgebreid. De edelste vrucht der wijsbegeerte is een onpartijdige Kritiek, die de wetenschap volmaakt. Het weten, dat er een algemeen verband aanwezig is, geeft nog geen kennis van den inhoud van dat verband. Eerst uit het klare besef der betrekking tussen vele verscheidenheden en uit de grondige kennis van de overeenstemming van vele waarheden, ontstaat wetenschap. En eerst door voortdurend scheiden en scheiden van vele bouwstoffen, wordt de rijkdom, het kapitaal der wetenschap gevormd. Door een Kritiek die de Staatswetenschap volmaakt, versta ik niet die onbarmhartige afscheidstheorie, die de leden van het Staatslichaam en de magten van het Staatsbestuur volkomen van elkander afsnijdt, — de koning van het volk, de macht der justitie van die der politie, de bloei der letteren van de stoffelijke welvaart, het godsdienstig leven van het leven des Staatsburgers. De ontleedkunde behoort, gelijk een geestig schrijver over Kerk en Staat opmerkte, liefst alleen op doden lichamen te worden uitgeoefend. Alleen bij de erkentenis van het levend verband tussen al de deelen der maatschappij, kan aan elk verschijnsel zijn eigen plaats en aan elke waarheid haar eigen recht worden toegekend. Evenmin geloof ik, dat de wetenschap zeer bevorderd wordt door die ongelukkige gewoonte, ook in ons Vaderland niet vreemd, om een vonnis te vellen van afscheiding, van verwerping, van veroordeeling over elk nieuw richting, zonder dat men nog de tijd gehad tot grondig onderzoek. Vele frissche loten zijn door deze kouden wind op het veld der wetenschap verdor. De kritische voorzichtigheid mag de stem terughouden als de juchtoon gehoord wordt, dat er een nieuw licht aan de Hemel verschenen is, zij behoedt ook voor medepligtigheid aan de verkettering, die dikwijks volgt op een teleurstellende verwachting. De Kritiek, uit echte wijsbegeerte voortgezet, verheugt zich bij elke schrede, die de waarheid voorwaarts doet, en laat liefst de dwaling in vergetelheid wegzinken. Ook bij de wetenschap geldt: "Overwin het kwade door het goede." Die de wetenschap wil verrijken, zocht onder het veroordeelde het goede, onder het toegejuichte het verkeerde op, niet met huichelaarsgezindheid, om aan de dwaling haar eer te laten en aan den overwinnaar in den strijd tegen onkunde door kleingeestige betweterij den lauwer te ontrukken; maar met de opregte zucht om overal, en wel het meest uit eigen kennis en eigen meening, het kaf van het deugdzame graan af te zonderen. De opleiding tot deze Kritiek vindt men voornamelijk in de philologische studiën, waardoor het oordeel zoo verfijnd en gescherpt wordt, dat niet zelden de mannen, in de school der oudheid gevormd, de uitstekendste Staatslieden zijn geworden. En het klimaat, waarin zij alleen haar levenskracht kan ontwikkelen, is vrijheid van stelseldwang, vrijheid van partijzucht. De stelselvorm moge bij de ontwikkeling der wetenschap tijdelijke bescherming aanbieden voor het doen rijpen van waarheden, alleen onvoorbiaseerde beoordeling van stelsels en verschijnselen kan de wetenschap doen vooruitgaan. Bij de Staatswetenschap begint deze kritische behandeling veld te winnen, gedeeltelijk ook ten gevolge van het krachtig oordeel, dat de geschiedenis van Staatsbestuur en rechtsplichting over sommige eenzijdige richtingen heeft geveld. De lange reeks van wijsgeerige theoriën omtrent het recht schijnt gesloten, en zoo zij een stelsel onder den naam van nieuwe school op den voorgrond wil dringen, dan blijkt het, dat zij oude waarheden of oude dwalingen in een nieuw kleed hulde. In plaats van nieuwe theorien te scheppen, bepaalt men zich thans meer tot een kritische geschiedenis van de verschillende systemen en de voordragt van een eigen overtuiging, gevormd uit hetgeen aannemelijk of verwerpelijk is verklaard. Zelfs bij hen, die hun Staatsleer meer uitsluitend of op een gedeelte van de Openbaring, of op de rede bouwen, doet deze neiging tot kritisch onderzoek zich gelden. Friedrich Julius Stahl heeft, hoe eenzijdig zijn richting ook mag zijn, met veel meer onbekrompenheid dan vroeger zij gewoon waren te doen, die met hem dezelfde partij zijn toegedaan, in zijn geschiedenis van de rechtspolitiek vele waarheden erkend bij hen die hij bestrijdt. Staatsgeleerden der rationalistische school in Duitsland hebben, in een wijl medegesleept te zijn geweest in de gebeurtenissen des tijds, de bekenningsaflegd: kennis aan feiten heeft ons ontbroken. Nadat in het strafregt vele uitsluitende theorien om de voorrang hadden gestreden: een theorie van wedervergelding, van voorkoming, van afschrikking, van psychologischen dwang en van zedelijke verbetering, begint men meer en meer uit alle die theorien de waarheden te verzamelen en tot een te brengen. Terwijl jaren lang in Duitsland strijd is gevoerd tusschen de voorstanders van een schriftelijke, niet-openbare rechtspeling en hen die meenden, dat alleen in de Franse instellingen de toverstaf van een volkomen rechtbedeeling te vinden was, is men eerst later begonnen kritisch te schiften, welke eigenlijk de voor- en nadeelen van de openbare rechtspeling, en deze richting breidt zich meer en meer uit bij de weinig voldoende vruchten, die de zoo hoog geprezen instelling der gezworenen in Duitsland heeft gedragen. De Staathuishoudkundige wetenschap is inderdaad slechts een kritisch opbouwen op de grondslagen, door Smith en Sismondi gelegd. 2020 J. DE BOSGH KEMPER Zeveneinde Bastiat mag het licht, voor zijn overtuiging opgegaan, dat de vinger Gods de welvaart der volken bestuurt, dat alle regelmatige belangen in onderlinge harmonie met elkaar zijn, in een welsprekend betoog met zulk een frischheid hebben teruggegeven, dat zijn inzichten aan velen geheel nieuw toeschenen; zijn overtuigde bewonderaars zijn onparmeidig genoeg om te erkennen, dat veel van hetgeen hij als nieuw voorbracht, niet nieuw was voor de wetenschap, en dat hij bij het jagen naar een bevredigende slotsom over een gedeelte der wetenschap een onnauwkeurig oordeel heeft geveld. De wetenschap der Statistiek heeft haar kritisch standpunt nog het minst bereikt. Nog heerst hier in de waarneming der verschijnselen grote oppervlakkigheid. Niet zelden worden cijfers en berichten opeengestapeld, waarvan vele gegeven werden met volkomen bewustheid dat zij onjuist waren, alleen ter voldoening aan de aanschrijvingen uit de bureaux van het centraal bestuur, waarin de vragen werden gedaan op een wijze die het antwoorden met juistheid onmogelijk maakte, en wanneer men op wetenschappelijke werken de aandacht vestigt, doen zich verschijnselen voor, die doen vreezen, dat men hier het tijdvak van onrijpe theoriën en te snel aangenomen wetten nog moet doorworstelen. Niet alleen stelsels en meningen, maar ook gebeurtenissen zijn het voorwerp voor de Kritiek der Staatswetenschap. Ook hier ontwijkt zij partijzucht en stelseldwang. Terwijl zij te velde trekt tegen hen, die de gebeurtenissen dogmatiseren en daardoor niet zelden de geschiedenis van een tweesnijdend zwaard der waarheid tot een wapen voor eigen mening versmeden, tracht zij door nauwgezette waarneming onder de uiterlijke overheersching van dwalingen den bijna verborgen, maar toch zekere voortgang der waarheid op te sporen. Al heeft de groote omwenteling in Frankrijk in de voorgaande eeuw, de troonen met verdoovend geweld ineen doen storten en Europa met stromen van bloed geverwd; de zachtzinnige driften, die toen hebben gewoed, mogen het oog niet doen sluiten voor den grooten vooruitgang, die een liefderijke Voorzienigheid ook toen, te midden der Staatsorkanen, heeft tot stand gebracht. Hoe ook de ongerijmde stellingen der communisten en de giftappelen, aan den boom van het socialisme gegroeid, tot streng onderzoek naar de bron van zoo verderfelijke dwalingen mogen opwekken; het onderzoek mag evenmin worden nagelaten, of misschien die dwalingen de tijdelijk voorbijgaande, zondige omkleedingselen zijn van een waarlijk goed begin, dat zich ontwikkelt en eenmaal die omkleedingselen zal afwerpen. Al is het jagen naar politieke eenheid van Duitsland gebleken een ijdele poging te zijn geweest, ontstaan uit politieke inbeelding, alsof men nationale eigenaardigheden uit de volken en zelfzuchtige Staatskunst uit de hoven kon redeneren; de Critiek onderscheidt tusschen politieke eenheid en eenheid van maatschappijken toestand, en erkent met vreugd, dat de eenheid in Duitslands handels- en strafwetgeving sedert 1815 steeds is vooruitgegaan, en hij, die geloof slaat aan de geschiedenis, moet met volle vertrouwen den vooruitgang van die richting verbeiden, ook dan, wanneer de voorgaande gebeurtenissen van den dag de zwakgeloovigen aan het wankelen brengen. Heerscht er een regeringstelsel, dat in vele opzigten gebrekkig toeschijnt, de onpartijdige beoordeelaar weet ook dan onder het verkeerde het goede te waarderen. Eene onpartijdige, maar toch welwillende Kritiek is de zekerste weg der wetenschap, — het schrafste wapen tegen de dwaling, — de zuiverste dienst der waarheid. De ervaring leert dat partijdigheid ter rechter-, partijdigheid ter links van de weldadige werken op de overtuiging van hen, wiens waarheidsgevoel sterke prikkels noodig heeft; de Kritiek van het tegenwoordige behoedt voor de harde lessen der ondervinding; — de geschiedenis der wetenschap mag het verkondigen, dat uit werking en tegenwerking van verschillende stelsels ontwikkeling plaatsvindt; de Kritiek oogst de rijpe vruchten voor de wetenschap in, zonder schuld aan eenzijdigheid en overdrijving; ^ zij, die door den geest, die in hen leeft, ligt worden voortgedreven, mogen niet alleen in dwaling maar ook dikwijks in waarheid anderen vooruit zijn; de schatten der wetenschap vinden de veiligste bescherming bij hen, die de zelfstandigheid van hun redelijk verstand handhaven tegenover hun gevoel. Wanneer zich een verderfelijke leer openbaart, roept het behoud op tot harer verdelging. Maar niet zelden doet de heftigheid van den strijd het gevaar vermeerderen. Zwakke punten worden bekend en door de onbedachtzame verdedigers worden nieuwe wapenen aan den vijand geleverd. Dat men het toch nimmer mag vergeten: de kracht der dwaling is niet in haarzelf gelegen. De engel der duistenschin vermag niets tenzij hij zich als een engel des lichts vertoont. Wanneer de Kritiek volledig erkent het ware, dat gewoonlijk de dwaling vergezelt, ontrukt zij haar het wapen en herschept soms wel een gevaarlijke vijand in een krachtigen bondgenoot. De waarheid moet worden gediend. Ieder belijdt dat beginsel; het komt er op aan, hoe zij gediend wordt. De godinnen der wetenschap zijn naijverig op de hulde, die haar wordt aangeboden. Wanneer in oprecht de betuiging wordt afgelegd: wij zijn onze leerstellingen met onverdeelde harten toegedaan, omdat zij waarheid zijn — dan is in deze belijdenis, die met de overtuiging overeenstemt, onloochenbaar enige waarheidsliefde aanwezig, welke aanspraak heeft op onze hoogachting. Ongeveinsde opregtheid is ook in de Staatswetenschap een edele breedte. Maar een schoon gedeelte is nog niet het volmaakte ideaal. De enige ware dienst der waarheid is deze: dat men haar zoekt, opspoort, najaagt, vasthoudt, niet alsof men haar reeds volkomen gegrepen had, maar alsof men haar eens volkomen grijpen mogt. Tot zulk een dienen der waarheid in het ambt mij opgedragen, wekt mij menige herinnering krachtig op. Van deze plaats was het, dat eenmaal de Hoogleeraar Henderik Constantijn Cras zijn lofrede uitsprak op den man, wiens onbekrompen zucht naar waarheid over een reeks van wetenschappen een nieuw licht heeft verspreid en wiens gemoed ook onder de vervolging vrij bleef van partijzucht. De Hoogleeraar Cras was gewoon, gelijk hij bij zijn intrede begonnen was, zijn leerlingen, en onder hen mijn vader, te wijzen op Hugo de Groot, als op een type van een Nederlandschen staatsman en een Nederlandschen rechtsgeleerde, en in mijne jongelingsjaren is mij door hem, wien men het liefst als voorbeeld zoekt na te volgen, diep in het hart gedrukt: "Heb de waarheid lief boven alles." Dat woord was het begin van zijn godsdienst, het beginsel van zijn wetenschap, het beginsel van zijn staatkundig leven. En hoe werd dat woord bij mij verlevendigd, toen gij, Hooggeleerde VAN Assen, mij als promotor op het vaderlijk voorbeeld weest en bij de intrede van mijn maatschappelijke loopbaan, mij tot leidsvrouw medegaf de spreuk: "tranquillus nunquam de veritate." — De vele weldaden, die gij uit vaderlijke vriendschap mij hebt bewezen, inzonderheid de kennis, die gij mij hebt medegedeeld uit den rijkelijke schat van uw uitstekende geleerdheid, hoop ik steeds te erkennen, door getrouw te zijn aan de mij aanbevolen spreuk. Ik wordt daartoe thans te meer aangespoord, nu ik hier tegenwoordig zie vele voortreffelijke mannen in het Staatsieven en de Wetenschap uitmuntende, die ik onder mijne vrienden mag tellen, gelijk zij reeds de vrienden mijns Vaders waren of zijne nagedachtenis de innigste hoogachtend toedragen. Het zij mij vergund U daaronder te mogen rangschikken, erewaardige grijsaard Maurits Cornelis van Hall, — U, Broeders van mijn geliefde Moeder, zeer geachte bloedverwanten Abraham en Jeronimo van Urfelt, — U, Hooggeleerde Gerardus Vrolik, die met U, Hooggeleerde van Len, ambtgenoten mijns vaders zijt geweest aan deze Doorluchtige School. U, Gt. Ed. Achtbaar Heer Willem Dakeil Crane, een zijner geliefde leerlingen, — U, Hendrik Crookewit, een zijner getrouwste vrienden, — U, Hendrik Habben Klijn, die zijne nagedachtenis plegtig heeft helpen vieren, — U, vrienden van lateren leeftijd, die uit bekendstelling in mij, van elders herwaarts zijt gekomen: Hooggeleerde Roelands, Vissering, Hoog Ed. Gestr. Vebnede; U inzonderheid Hooggeleerde Vebnede, speelmakker van mijn kindschheid, vriend van mijn jongelingsjaren, vriend van mijn mannelijken leeftijd. In alle zul je hier tegenwoordig, als een wolk van getuigen, om bij deze plegtige inwijding tot het Hoogleeraarsambt mijne gelofte te hooren: Ik beloof trouw te zijn aan den echt wetenschappelijken geest, die een geest der waarheid is." Heeren Burgemeester, Wethouders en Leden van den Gemeenteraad der aanzienlijke Stad: De bloei van wetenschappelijke inrichtingen is het echte sieraad van een hoofdstad. Wetenschap en kennis zijn de grote beweegkrachten, die volksgeluk en volkswelvaart bevorderen. Dat is uw overtuiging, en gij hebt mij, uw vroeger medelid, met ere van stemmen geroepen om den bloei van Amsterdam daarin te helpen handhaven. Ik stel dat uitstekend bewijs van vertrouwen op hoog, op zeer hoog prijs. Magt ik daaraan beantwoorden en inderdaad tot nut zijn aan de Doorluchtige School, die door U ter eert aan een der schoonste stedelijke instellingen beschouwd wordt. Hoogst verdienstelijke Mannen, aan wiens het heilig dier School zoo uitnemend goed is toevertrouwd: Zijn de redenen, die gij gelden deedt, opdat ik het Hoogleeraarsambt mogt aanvaarden, naar mijn overtuiging, niet geheel vrij geweest van een te gunstige verwachting omtrent mij, het zal des te meer mijn ernstig streven zijn, zoo mogelijk, uw voordragt te rechtvaardigen. Met U in rechtelijke en administratieve betrekkingen werkzaam te zijn geweest, heeft mij een levendig denkbeeld doen verkrijgen van vele uitnemende hoedanigheden, in een maatschappelijke loopbaan van hoog gewicht, waartoe ik hoop anderen te kunnen opleiden. Redevoering. HooggeEerde ben ik Vergeef mij het woord tot U te vragen. Het gesprek, waarin gij mij het eerst te kennen gaf dat gij verlichting in uwen uitgebreide werkwilligheid te ontvangen, waarin gij de hoop uittet, dat gij mij tot het Hoogleeraarsambt mogt inleiden, gelijk het op aanbeveling mijns Vaders was geweest, dat gij aan Crass waart opgevolgd, waarin gij mij in herinnering bracht, hoe mijn Vader den academische leerstoel boven aanzienlijke Staatsposten had verkozen en waarin gij als uwe meening voordroegt, dat ik misschien in dit ambt nog meer dan vroeger de gevoelens, die mij lief waren, zou kunnen openbaren - dat gesprek heeft in mijn hart een onuitwischbaar gedenkteken van uw vriendschap gesticht. Mogt ik uwe ondersteuning nog een reeks van jaren ontdervinden en mogt de Doorluchtige School, tot welker bloei gij zoo veel hebt bijgebracht, nog lang het vruchtgebruik genieten van uwe uitgebreide en veelzijdige geleerdheid. Hooggeleerde Martinus des Amoribus van der Hoeven Hooggeachte ambtgenoot, die met mij geroepen zijt tot de vorming van regtsgeleerden. Het is mij een bemoedigende gedachte, dat, waar ik tot kort mogt schieten in de gave om het hart van den jongeling met liefde tot wetenschap te bezielen, het mij ontbrekende zal worden aangevuld door den overvloed, waarmee gij uwen edelen geest weet uit te storten. Sinds jaren heb ik het voorrecht U mijn vriend te noemen. Zoo ik mij niet bedrieg heeft dit zijn oorsprong daarin, dat wij in de regtswetenschap niet alleen een voorwerp van kennis, maar ook een levensbeginsel erkennen. Mogt onze vriendschap een nieuw voedsel vinden in onze thans gemeenschappelijke levensroeping. Hooggeleerde Heeren, vroede Ambtgenoten die met mij tot het hoger onderwijs binnen Amsterdam zijt geroepen, het verheugt mij nog nauwer aan een kring verbonden te worden, waarin ik reeds vele hooggeschatte vrienden mag tellen. Al zijn wij in verschillende vakken van wetenschap werkzaam, mijn rede zal, hoop ik, u overtuigen, dat ik de bloei van mijn wetenschap nauw verwant beschouw aan de vakken door u beoefend. Nergens wordt meer de noodzakelijkheid gevoeld van een algemeen band tussen alle gedeelten der menschelijke kennis, dan bij de beoefening der Staatswetenschap. Het beginsel echter dat allen die de wetenschap liefhebben, met eenen geest bezielen, verkrijgt in onze betrekking tot Amsterdam een nog nauwere bepaling. Bij de oprichting en uitbreiding der Doorluchtige School is het wel de voornaamste maar niet de enige bedoeling geweest, dat hier te Amsterdam een gelegenheid zoude zijn voor jongelingen, om hunne studie te volbrengen. Indien wij niet slechts aan de formule van onze aanstelling, maar ook aan den geest onzer dienst getrouw willen blijven, dan moeten wij onze wetenschappelijke krachten toewijden aan allen die in deze stad op kennis prijs stellen. En wanneer ik mij nu te binnen breng hoe uitnemend door u die eigenaardige betrekking van Hoogleeraren te Amsterdam vervuld wordt, dan kan ik de vrees niet onderdrukken, dat ik daarin zeer te kort zal schieten. Wilt dan ook mij uwe vriendschap verleenden en, zoo mogelijk, vergeven, dat ik een groot deel van den last op uwe schouders laat drukken om aan alle ingezetenen van Amsterdam het hooge gewicht te doen gevoelen, dat in deze handelsstad een instelling van hooger onderwijs bestaat. In de laatste plaats wend ik mij tot u, tot wie mijn hart mij riep in de eerste plaats te spreken. Tot u, edele Jongelingen, Kwartierlingen derze Doorluchtige School, inzonderheid tot u die ik weldra mijn leerlingen, en, zoo ik hoop, mijn vrienden zal mogen noemen. Amsterdam heeft, niet alleen door de talrijkheid van haar inwoners, maar ook door de rang van Hoofdstad des Rijks, aanzienlijke rechten uit te oefenen, groote verplichtingen jegens het Vaderland te vervullen. Gij hebt u aan de rechtsweinstegeboeid en zult later gekozen worden om in pleinzaal, in gemeenteraad, of in de vertegenwoordiging van de provincie of van het algemene Vaderland uw overtuiging op anderen te doen inwerken. Dat is een schoone, een hooge roeping, waardig om het hart van den jongeling warm te doen kloppen. Ik stel mijne ervaring, mijne kennis, mijne overtuiging, die ik in een twintigjarige maatschappelijke loopbaan, vol van verscheidenheid, verworven heb, tot uw dienst. Wilt er ten allen tijde over beschikken, want voortaan behoor ik tot U. Op het groote onafzienbare veld der Staatswetenschap zal ik trachten te zijn minder uw leraar dan uw wetenschappelijke vriend, die u op dwalingen wijst en voor de waarheid uw mannenkracht zoekt te winnen; en gezegend zou ik het besluit noemen, dat mij een eervol rechterlijk ambt tegen dat van Hoogleeraar deed verwisselen, mocht ik ooit in latere tijd ontwaren, door een onpartijdige kritische beoefening der Staatswetenschap voor het Vaderland nuttige burgers te hebben gevormd, bezield door liefde tot waarheid en toegerust met de wapenen van grondige wetenschap, de dwaling ter vernietiging en den wezenlijken vooruitgang tot vasten steun en onweerstaanbare kracht. 27 Digitized by Google Digitized by Google 