title: Specimen juridicum inaugurale: De culpae praestatione in obligationibus
creator: Pieter Rutger Feith
text: § 5. L de Loc. Cond. (3.24) 70 Qvi pro ttsa aut vestimentontm; aut argenti, aut ja- menti mereedem aat dedit, aat promisit ; ab eo coatodia talis desideratory qualem diligentissimos paterfiimilias snis rebns adhibet. Vgl. L 66 pr. D. de Usofr. (7.1), 1. 25 § 16 D. Fam. Ere. (102), L 35 § 4 D. de Contr. Emt. (18.1), L 54 pr* D. de A. E. V. (19.1), L 25 pr. D. de Prob. (22.3). Men zou de li)st dezer voorbeelden nog knnnen ver^ meerderen : doch de aangehaalde zgn voldoende em aan te toonen, dat de Bomdnen de beantwoording van de vraag naar de praestatio cnlpae alt^d in de eerste plaats af hankehjk stellen van de oplettendheid van eenen dili- gens paterfamilias in z^ne eigenezaken. Meerdandeze kan ea mag men van niemand verwachton; zi) vormt de omnis diUgeniia ^, die alles omvat, wat gevorderd kan worden, en die aan den easus grenst ; want, terwQl nimmer eene regtshandeling iemand tot bnitengewone krachtsinspanning of tot bnitengewone talenten kan veiv pMgten, niemand tot eenen Endio of eenen Gaesar nut- ken kan, is het niet meer dan de pligt van een ieder, zieh oardeiyk en vigtig te gedragen ^. In de meestver- sokillende c(mtraeten (zooals nit de aangehaalde plaataeii blgkt), ja zelfs boiten de eontracten ' wordt op haar gewezen aki bevatteade al wat men met grond vaa elkeen verlangen kan. Z^ is eindelQk de diligentia uaj i£»;nK en zoo dikwijls in eenig contraet de nitdmkking dUige»- tiam praestare zonder meer gebraikt wordt *, is zg het alleen, die daardoor verstaan moet worden. T^egt dns wordt sedert Hassb voor alle o(mtracten, die „non solnm dolom sed et cnlpam recipinnt/' op dediligentia » L. 38 pr. D. de Damno iBf. (39.2). > Vgl. Hassb, S 24. 26. * L. 31 D. ad 1. Aq. (9.2) : Cnlpa est qaod, cjim a diligeste provi- deri poterit, non erat provisum. * L. 68 pr. D. de Contr. E. (18.1). 1. 2 § 1, i- 3 D. de Per. et C. (18.6), 1. 36 D. de A. E. V. (19.1). 71 gentis patcifl&iiiilias gewezeo aki den maaUtaf^ waaxnaar de verpligiing van den schuldenaar in ieder geval moet beoordeeld wosden* Ond^ al deze wetten zijn er echter eenige^ waarin niet van eenen diligens, maar van eenen diligentiasinnui psterfanulias sprake is, en de vraag zoa dns kannen oinryzen : is deze dan niet ziilk een Euclio of Caesar^ ids waarvan wlj gequroken hebben, en ligt liierin niet era derde graad, de zoogenaamde cnlpa leviflsima; die even als de enlpa lata beantwoordt aan de dilig^^ omniuiiy ea de cnlpa levis aan de diligentia diligentis, evenzoo tegenover staat aan dediligentiadiligentissitti? Wanneer ik deze vraag, waarmede de geheele the<nrie der twee graden staat of valt, grcmdig bdiandelen^ en idle argumenten voor esi tegen qi nienw aaa een naanw- kefsrig onderzo^ onderwerpea wilde) dan zou ik mQ op em uitgebreid gebied wagen, en wel^ naar ik meen, z<Miider eei»ge noodzakelgkheid. Na voh L&hb toeh is er, aooali» i» de Inleiding geUeken is, niemand meer opge- itaan om dea handsehoea vooa: de thans zoo goed als vei^eten theorie der drie graden op te nemeUy en het eou dus tot niets meer dknen, op meuw uitvoerig te bewijzeoy hoe dikwgk die saperlativen voorkomen b^ ofmtracten,. die oek volgens hare verdedigers alleen eulpa levis opnemen (aooals in § 5 I. <»t. bf de loeatio coii- duetiO) en ia L 38 pr. D. de D. in£, 1. a6 D. de A.£. V. eitt. b^ de emtio voiditioX of omgeke^d van den dili- gens paterfamiiiaH gesproken wordt m gevaUeUy die vol- gena h«a tot calpa levissima verpligten (zooals in L 31 D. ad L A. dt. van de lex Aqitilia). Ik heb dezOi en vooral het innerlgke argoment, dat niemand tot zulke bviteBgewone peaestaties gehooden kan z§n, die de krach- len van een overigeais ofdettend mensch te boven gaan, in de Inleiding § 2 vermeld ; ze nader uit te werken, schynt thans overbodig ^ * Men zie hierover Donellus, 1. c. o. 15 — 18; ?. Lohk en Hasse, 72 Maar is dan alles gezegd met die woorden : de eott^ trahent heeft zich te gedragen^ zooals een ijveng hais- vader zieh in zijn eigen zaken gewoon is te gedragen ? Levert dit een vast begrensd begrip op, zoodatmenmet dit antwoord tevreden kan zijn ? ; Reeds Hassb * heeft er op gewezen, dat dit niet zoo is, maar vooral de jongste schrgvers over onze leer, MoH](isi>N en Sohaab* (die daaroit wederom een bewij» tegen den dil. pf. put) z^n het, die aangetoond hebben^ dat na dit eerste beginsel, en niettegenstaandeditsteeds den grondslag uitmaakt, allerlei omstandigheden op deze diligentia invloed nitoefenen, en van den schuldenaar nu eens meer, dan eens minder oplettendheid vorderen. Daarin liggen dan geen verschillende graden van culpa: verre van daar, deze is steeds eenerlei, en men is in culpa^ zoodra men de diligentia, die men moet aanwenden, niet aangewend heeft, men is geheel onschuldig, zoodra men die wel heeft betoond ; maar behoudens deze opmerking kan de mate van zorgvuldigheid zeer verschillend zyn. Wy willen deze bewering met eenige voorbeelden uit de Romeinsche regtsgeleerden ophelderen. Oedeeltelgk ligt het reeds in den aard van den regel, die den grondslag van deze geheele leer uitmaakt, een minder scherp begrensd begrip te vormen: immers wel verre van in alle gevallen even veel zorgvuldigheid en oplettendheid aan te wenden, zal ieder diligens pa- terfamilias in het eene geval wel degelijk veel meer voorzorgen nemendanin het andere. Als hij b. v. een slaaf moet verzenden, en hg weet dat de weg veUig is^ zal hij geene zwarigheid maken, hem alleen en ongewar pend te laten vertrekken ; verneemt hij integendeel, dat de weg onveilig is, hij zal hem ruim van verdedigings* middelen voorzien, en wachten, tot zich een voldoend a. w. w. passim; Mublenbb. II, § 354; Unthesrb. a. w. I,n.l35; ▼. Vangerow, Pand. § 107. i Hasse, a. w, S 25, 66. 73 reiBgezelschap opdoet, om den weg zonder gevaar te zamen te gaan ; of anders zal hij den slaaf bij zich hoa- den. Evenzoo moet ook de schaldenaar op deze omstan- digheden letten ^ Als een voorzigtig mensch glas of ligt breekbare konstwerken verzendt, dan zal hij vele voorzorgen nemen, welke hy kan achterwege laten, als hi) een transport balken of ander hout te zendenheeft ^. Op znlke omstandigheden zal das elk diligens pf. van zelf het oog vestigen. Maar er zijn andere gevallen (en op deze veoral moet men letten), waarin datgene, wat overal als ^6ne en de- zelfde diligentia diligentis aangedaid wordt, door ver- schillende omstandigheden zoo beheerscht wordt, dat wat in het eeoe geval wordt geoc»rdeeld, daaronder te behoo- ren, in het andere als onnoodig aangemerkt wordt. Wanneer menb. v. eenen siaaf, die gewoon was, eenig gevaarlQk werk te doen, verkocht heeft, mag deverkoo- per hem daartoe in het vervolg, zoo lang de kooper hem nog niet ontvangen heeft, nietmeergebraiken: heeftmen daarentegen zolk eenen slaaf ter leen ontvangen, dan mag inen dit wel doen, en wordt een ongelak, dat hg onder het werken ontvangt, als casos beschoawd '. Het karakter der teleengeving, waarbij de gever wist, dat de commodataris hem jaist noodig had, om dat werk te doen, waartoe die slaaf geschikt was, maakt das, dat hoewel beide dezelfde diligentia diligentis praesteren, den verkooper iets toegerekend wordt, wat bg den commo- dataris ge5orloofd is. De pandhoader is verpligt den slaaf, dien hy als pand ontvangt, verder te doen onderw^zen in de vakken, waarin de eigenaar reeds begonnen waS; hem onderrigt te doen geven : de verkooper daarentegen heeft in hetzelfde ge- ^ L. 36 D. de R. V. (6.1). » L. 25 S 7 D. Loc. (19.2); ben. pag. 79. • L. 5 S 7 D. Comm. (13.6), i. 54 D. de A. E. V. (19.1). 74 valy «Is hi) eens den slaaf verkocht heeft, de verfdigtiiig niety met die lessen voort te gaan, zoolang de kooper den slaaf ii^ zijne bewaring laat. ^ Ook hier ligt in hel karakter der foeide overeenkomsten zelve oniniskeAfoaar, om den pandhonder eene verpligting op te leggen, die de verkooper niet heeft, daar hg niet w^et, welke voonie- mens de kooper met dien slaaf heeft;. De verkooper van wQn staat niet voor bet gevaar vaii zaor worden in '; een lasthebfoer, die wgn van z^n mandans onder zgne hoede bad, zoa hier wel aanspra- keiyk z^n, gelgk ook de pUgt van een diiigei^ pater- familias medeforengt, in zgn eigen zaken te zoi^en^ dat z^a w§n niet zunr worde ; doeh daar de pligt vaa dea kooper gevorderd had^ dat hij zich den wQn spoedig had doen afleveren, ' en b§ den verkooper niet voor alt^ met zulk een last bezwaren mag; heeft mea hill^k ge- oordeeld den veikooper van zolke verpligting^ te ont- slaan* Waimeer een borg tot betaliBg aangeqnroken wordty zoa de diligentia diligentis pf. op zich zelve vcvdefen, dat hg elk middel gebmiken zoo, om ztcb) en mitsdifin den hoofdsehnldenaary te b6vri|deii* Dodi meoi ntaafct Uerb^ o^i^ nitzondering voor minder eervoUe exeqvtke: deznlke behoeft h^ ex pexsona sna in het gefaeel bmI Ofj^ te werpen^ en ex pecaona debitoris moet hg dfizaa eerst raa^riegen, of Mj faem faet gebraiken znlk eeaier exeeptie wel toestaat *• H§ faeeft dns de actio mandati ter teragbetaling tegen den hoofdsehiildenaaar^ o£BiehoQn hy, diligent faandelend^ de aotie van den sehaMeifNdier faad kami6B afweren: de faonestaa w^zigt faier evenwd de diligentza. Inhet a^meen gwdonen is nieBiand genoodzaakt^zidce « L. 25 D. de Pign. A. (18.7), 1. 18 $ 22 D. de A. E. V. (19.1). > L. 4 S 1, 2 D. de Per. et C. (18.6). • VgU 1. 1 S 3, 1. 4 S 2 D. ibid. ^ L. 10 S 12 D. Ifand. (17.1). 75 slaven te genezen: het behocHrt niet tot de cerpligtingen van iederen diligens paterfamilias, ook de geneeskonde nit te oefenen^ en men kan dos in den regel volstaan met die algemeene maatregelen, welke een goed hois- vader nemen zal. Doch als een geneesheer aanneemt eenen zieken slaaf te genezen, is hi) niet meer alleen voor nalatigheid, maar ook voor onbekwaamheid aanspra- kd§k ^. £n waarom? £en diligens pf. zal zich niet voor geneesheer nitgeveny als hg de foekwaamheden daar- toe mist: treedt dns iemand als zoodanig op, dan kan men van hem meer dsn van een ander verlangen; daar h$ zich vrywiUig heeft aangefooden tot znlke dienstra, die meer kennis vereischen^ dan de meeste menschen foe- zitten. In het algemeen genomen is niemand, zelfs de oommo- dataris niet, voor van Imiten komend geweld aansprake- Igk: foehalve de paditer van een laadgoed, en dan nog wel aUeen als het door een zgner v^anden veroorzaakt is ** De leden hiervaa s^gnt men daarin te moeten aoeken, dat te dier tgde de landfoouwers, minder foe- adiaafii, door hnnne oaderlinge twisten de goederen der grondfoezitterB in gevaar foragten, en mm d»s znlk ew aaaval van een hnnner vyanden als indirect door huttne tmstgierigheid nitgelokt meende te kunnen besQhouwen. Itt aUen gevalle wordt hQnne aansprakeiykheid hier nitgestrekt tot iets, wat men gewoonlQk aanmo^kt ate aiet door een diL pf. te vooikomen. Maar ook de persoon zelf van den sohuldenaar kaa op z9^e veririligtiBg invloed Qitoefenen* Eai stodent had van eenen voerman e^ paard g^uuerd, rgdt daarmede naar zeker logement, en geeft bet daar gekomen aan de» slalkneoht ter verzorging over. Als deae door nalatlg- heid het paard foenadeelt, is dan de student, die als huur- > L. 9 S 5 D* Loc. (19.2), 1. 132 D. de R. J. (50.17). > L. 18 pr. D. Gomm. (13.6), I. 26 S ^ I>* ^^ (19.2) 76 der Yoor diligentia diligentis instaat, hiervoor aanspra- keigk? MoMMSEN beantwoordt deze vraag ontkennend, omdat de verhnnrder, den stand van zgnen hnurderken- nende, niet anders heeft knnnen verwachten, of deze zoU; ter bestemder plaatse aangekomen, de verdere zorg voor het paard aan den staiknecht overlaten;. en hoog- stens eens zien, of deze hieraan wel voldeed. Had hi> het paard daarentegen aan een anderen voerman ver- huurd, dan had hlj met regt kunnen verlangen, dat deze zelf voor het paard zorgen zou: zoodat, ofschoon beide in het algemeen genomen voor dezelfde diligentia aan- sprakeiyk zyn, toch de laatste, op grond van zijne be- trekking in de maatschappij, meer zorg zal dienen aan te wenden *. Tallooze omstandigheden oefenen dus op de diligentia invloed uit, en leggen den sehuldenaar nu eens meer, dan weder minder verpligtingen op : hoewel altijd de eerste vraag blgft, hoe een diligens paterfamilias gehandeld zoa hebben, en ook de culpa, die uit het niet aanwenden der diligentia volgt^ steeds van denzelMen aard is. Haar verliest de regel daardoor niet allebelang? Immerswaar zoovele omstandigheden de diligentia w^zigen kunnen, dient het tot niets te weten^ dat men in eenig contract zich ais een goed huisvader te gedragen hebbe. Men moet dus zulk een antwoord, dat tot niets dient, achter- wege laten. Dit is een hoofdargument van Schaai* ^, doch dat m. i. onwaar is. Geheel deze leer is, zooals wij boven zagen, afhankelijk van de goede trouw en den veron- derstelden wil der partyen ; en by het zwggen^ zoowel der wet, die niet alle verpligtingen, welke uit eenig con- tract ontspmiten, optellen kan^ als der partyen^ die hierr * Zie MoiiMSEN*s beslissing over dit ware voorval, a. w. S. 372. • Vgl. a. w. S. 136— 143. 77 omtrent geen bijzondere voorschriften hebben willen ma- keu; komt de vraag, of men ex fide bona alles verrigt heeft, wat men moest, geheelophetarbitrinmjndicisaan. Opdat deze regter dan bg de beantwoording dier vraag ten minste eenigen leiddraad zou knnnen volgen, stelt men op den voorgrond^ dat de gedaagde had moeten handelen, zooals een goed hnisvader in zijne zaken pleegt te doen; maar hiermede een vasten, alle verdere vra- gen afsngdenden regel te geven, lag niet in de bedoe- ling der Romeinsche jnristen^ en kon ook hnnne bedoe- ling niet zgn in eene leer, die zooals de onze, alleen op de b. f. obligationes betrekking heeft. Het strictnm jos mogt voor alle verpligtingen vaste omschrgvingen ver- langen; de bona fides bragt van zelve mede^ dat op alle omstandigheden, die invloed op de praestatio cnl- pae uitoefenen konden, ook acht geslagen werd. Had men daarop niet gelet, en zich integendeel de diligentia diligentis patrisfamilias als een afgesloten begrip voor- gesteld, de zaak zon welligt voor den regter gemakke- l^ker, en het systeem voor den iheorist scherper en conseqnenter zQn, doch de bona fides zou hiermede weinig gediend wezen. Zij^ die niet tot een bepaald dare of £Eicere verpligtte, maar wier karakter het juist waS; door den regter als vir bonus te doen uitmaken^ wat beide partijen volgens de regelen der goedetrouw jegens elkander hadden moeten doen, zij moest een zoo scherp afgerond begrip, als de diligentia diligentis pa- trisfamilias op zich zelf zou aangeboden hebben; als met haar karakter strgdig, ten eenen male verwerpen, en in- tegendeel aan den invloed der omstandigheden overal een ruim veld aanbieden. Van daar dat de vele voor- beelden, die wij aangehaald hebben, den regel niet om- verwerpen, maar versterken; zoodat de diligentia.diligen- tis patrisfamiliaSy waarop alt^d in de eerste plaats gewe- zen wordt, minder beschouwd wordt als re<;<5re(;e^, die den regter moet binden, dan wel als leiddraady om hem in 78 het onzekere gebied der goede tronw op den regten weg te leiden. Wil men voor deze arbitrale m^ van den regter nog een bew^s, behalve het indirecte, dat in de aangehaalde voorbeelden gelegen is, zoo kan men hier nog de boven reeds aangehaalde L 64 § 2 D. de A. B. D. (41.1) ^ vergelijken : Damnnm dando damni injuriae tenebitnr, nt tamen cnlpam in danmo dando exigere debeamns gravioremi nec tam levem qnam ab extraneo. Deze laatste woorden dragen den regter de magt op, om bg den vreemde eerder tot het aannemen eener cnlpa over te gaan, dan bQ denbonafideflerviena: eno&chocm dns beide tot dezelfde soort van diligentia verpligt zyii, en de cnlpa by beide van denzelfden graad is, is de omstandigheid| dat de laatste zich niet vrijwillig maar gedwongen met die zaken had ingelaten, voldoende om de aansprakeiykheid ten zgnen opzigte te beperken. Zoo iets zon zonder een mim arbitrinm jndicis onmogel^k wezen. N<^ 4^ne opmerking. Zou znlk een geval^ waarin de ffiligentia diL pf. om de eene of andere reden stren^ ger opgevat wordt, niet dikwQIs de oplossing knmien geven van vele dier ^iaatseni waar (zoo als wQ zoo even zagen) van eenen diligentissimus pf. gesproken wordt ? Het is thans voldoende aangetoond, dat daarmedegeen andere maatstaf voor de diligentia wordt aangednid; maar toch is het altijd onverklaarbaar, dat een schry* ver zoo zonder eenige aanleiding den snperlativns ge- brmkt zou hebben^ waar de positivus de gewone spreek- wyze was. AI ligt dan de reden daarvan niet daarin, dat h^ hier aan een a&onderlgken graad van culpa heeft gedacht (zooals men oudt^ds meende), eenige aanleiding moet er toch wel geweest zijn. Somtyds ligt die voor de hand: b. v. in ^ Zie boven pag. 57. 79 § 9 !• de Soc. (3.25): 1. 72 D. pro Soc. (17.2) Praevaluit etiam culpae nomine teneri (socium). Gulpa aatem non ad exactis£dmam diligentiam dirigenda est : Sttfficitenimtalem diligentiam in commnnibns rebns adhi- bere socium, qualem suis rebus adhibere solet. De tegenstelling met de beperktere dil, q. s. levert hier voldoenden grond op, om de diligentia diligentis aan te wyzen als het uiterste van gevorderde zoigvuldigheid. Eveneens in: L. 1 § 4 D. de 0. et A. (44.7) Is verOy qui utendum accepit, • • . • exactissimam dili- gentiam custodiendae rei praestare compellitur, nec suf- fidt ei eandem diligentiam adhibere^ quam suis rebus adhibet, si alius diligenti<Hr custodire poterit. Ook hier, en op vele andere plasUsen, levert diezelfde tegenstelling voldoenden grond op^ om de gewone zorg van een goed huisvader als het uiterste, dat gevorderd kan worden, door een superlativus uit tedrukken. Maar waar zulk eene tegenstelling ontbreekt, en vo<»raI wan- neer de jurist in eenig concreet geval beslist, welk eene mate van zorgvuldigheid hier moet aangewend worden, sou daar niet dikwijls h^ denkbeeld, dat de omstandig- beden hier meerder gestrengheid vorderen, onwiUekenrig «nnleiding gegeven hebben tot het gebruik van den superlativus? Zulk een geval vinden wij in : L. 25 § 7 D. Loc (19.2) Qui columnam transportandam conduxit, si ea dum tollitur, aut portatur, aut reponitur, fracta sit^ ita id periculum praestat; si qua ipsius eorumque, quorum opera uteretnr, culpa acciderit: culpa autem abest, si omnia facta sunt, quae diligentissimus quisque observaturus fuisset. Idem scilicet intelligemus et si dolia vel tignum transportandum aliquis conduxerit. Hier is geene tegenstelling om. het gebruik van den superlativus te regtvaardigen ; en daarom geloof ik, dat de grond hiervan alleen te zoeken is in het geval zelf; 80 dat hier behandeld wordt, voor zoover het ligt breekbare voorwerp, dat vervoerd moest worden, en dat Gajtts dus bij het schrijven in de eerste plaats voor den geest stond, hem aanleiding gaf, om hier de meest mogelijke ©plettendheid te vorderen. Hiennede strijden de vol- gende woorden niet, omdat het inderdaad dezelfde dili- gentia is, die in beide gevallen gevorderd wordt; maar wanneer het omgekeerd dat hont was, waarvan in de eerste plaats was gesproken, zal ieders gevoel m. i. er- kennen, dat Oajus daarbij ongetwijfeld eene minder sterke uitdrukking zou gekozen hebben. L. 18 pr. D. Comm. (13.6) In rebus commodatis talis diligentia praestanda est, qualem quisque diligentissimus paterfamilias suis rebus adhibet : ita ut tantum eos casus non praestet, quibus resisti non possit. Ook hier was niets aanwezig, wat tot eene tegenstel- ling met de diligentia q. s. of eenige andere beperkter praestatie aanleiding gaf, en toch gelooven wi), dat de schrijver dezer plaats ook hier niet zoo gj^heel doelloos den superlativus (in verband met de strenge kleur, die deze geheele wet draagt) gebruikt heeft. Wat hier ech- ter m. i. de grond daarvan was, zal eerst in de volgende paragraaf duidelijk kunnen worden, wanneer wy op deze plaats nader zullen terug komen. Op zulk eene wijze zou men dan ongezocht eene spreek- wyze kunnen verMaren, die anders minstens genomen altyd vreemd zal bl^ven ^ ^ Mten bcscbonwe dit oiel anders dan als eeue pogiog ter verklariog yan eenige wetten, die ecbter boegenaamd niet met mijne ontwikkeling in een noodwendig verband staat. Cene andere uitlegging kan men daarin yinden, dat de meeste (zoo niet alle) wetten, waarin de snper- lativus voorkomt, van Gajus' band zijn ; men zou daarin dus eene eigen- aardige scbrijfwijze van dezen jorist kannen zien. Bij den zeer ver- minkten staat ecbter, waarin de werken zoowel van dezen, als van aa- dere Pomeinsche regtsgeleerden tot ons gekomen zijn, is zulk eene 81 § 13. Culpa et diligentia, Zooals ait de voorgaande uiteenzetting gebleken is, kan men derhalve de woorden culpa en diligentia als synon^nnen beschonwen: men is in culpa, zoodra men niet die diligentia betoond heeft, welke men moest aan- wenden, d. i. de diligentia diligentis patrisfamilias. Wat beteekent het dan, zoo men op enkele plaatsen deze woor- den naast elkander vindt gezet, alsof zij zoo gezamenl^k iets meer uitdrukten, dan of culpa of diligenUa alleen op zieh zelve zouden doen? Is culpa et diligentia inderdaad iets meer dan culpa levis, en moet men daarin de eulpa levissima der ouden zoeken; ofkrggtcu^paindiezamen- voeging eene J)eperktere beteekenis, zoodat alsdan culpa en diligeniia te zamen hetzelfde nitdrukken, wat anders elk dezer woorden alleen beteekent, zooals de nieuweren meestal willen ? Door het ee£8te aan te nemen werpt men wederom de theorie der twee gradengeheel omver, en wij hebben te voren te veel gronden voor deze opgeteld (en da^ronder juist de twee voomaamste wetten, waarin ook deze uitdruk- king voorkomt), dan dat wg aan zoo iets thansnogden- ken kunnen: maar ook de andere uitweg moet iederen onbevangen beoordeelaar onaannemelyk voorkomen. Wat noodzakelijkheid toeh zou er geweeilt zijn, om iets, wat opvatting altijd boogst onzeker. De iu den tekst aangegeYene komt mij de waarschijnlijkste voor; niaaralwil men de gewone meening, dat de Ro- meinen den positivas en den saperlativus onverschillig door elkander gebruikten, behouden (vgl. Dorbllus, Comm. XVI, 7, n. 17; Hassb in de voorrede tot zijn werk, vg. § 41; Untbrholzneb» a. w. n. 135. IV; Muhlerbruch, § 315; Pucbta» Vorles. II, S. 90 enz.), dan nog is daarmede niet te kort gedaan aan de arbitrale magt van den regter en den grooten invloed der omstandigheden op de mate der diligeotia, welke op geheel andere bewijzen rusten. 6 82 even goed, zoo niet beter, in den regel door het enkele woord culpa wordt aangeduid, hier als culpa et diligentia te omschryven, en dan wederom aarf de culpa op zich zelf over te stellen ? Dit ware eene breedsprakigheid, die nergens toe kon dienen, dan om h^ woord culpaj waar het alleen staat, eene onzekere beteekenis te geven. Of wat is het, dat. in de zamenstelling door elk woord aw- geduid wordt? Hassb ^ ziet bij deze spreekwijze in culpa de dillgentia q. s., en in diligmtia het verdere tot de volle diUgentia diligentis : maar niet een enkele maal wordt culpa zonder meer in zulk eene beteekenis gebruikt, in- tegendeel wordt de diligentia dil. pf. steeds als regel beschouwd^ en door het enkele woord culpa aangewezen^ de diligentia q, s. als eene uitzondering, die nader om- schreven moet worden. Ook is het vrij» willekeurig, juist aan culpa en niet aan diligentia zulk eene beperktere beteekenis te geven, daar integendeel de Romeinen altgd van diligmtia q, s. spreken, maar de uitdrukking culpa in concreto voor die praestatie geheel nieuw is. Niet ^6n leaer zou dus het wx>ord culpa zonder meer voor diligentia q. s. hebben aangezien, en de bijvoeging van het woord diligentia is dan gebeel overbodig. Of is culpa de Aquilische schade, dHigentia de overi- ge? Niet ^^n bonae fidei contract vergenoegt zich met de Aquilische culpa; niemand zal dus^als er alleen staat „dolum et culpam recipit", dit opvatten als „dolus en cttlpa Aquiliana" : maar ware hier vrees voor (om de te- genstelling der stricti juris obligationes b. v.), dan moest men zulk eene naauwkeurige uitdrukking overal gebrui- ken, daar alsdan bij alle conti*acten hetzelfde gevaarbe- stond. Hetzelfde argument geldt tegen hen, die in culpa culpa in faciendo, in diligentia culpa in non faciendo zien '. » Vgl. a. w. S 64, 65. * DoNELLus, Gomm. XVI, 7, n. 14; r. LoBii, a. w. w. passim; ScHAAF, a. w. S. 152— «164. 83 Neemt men ook al aan, dat de Romeinen die onderschei- ding kenden (wat wy meenen met regt te ontkennen)) dan nog nemen alle eontracten zoowel cnlpa als diligen- tia in dien zin op; en het ware dns zeer onjnist, alleen bij een paar contracten op te merken: ,^on solnm dolnm et cnlpam, sed etiam diligentiam recipit". Aan den eenen kant moet de bQvoeging dns toch iets beteekenen^ wil men de Romeinsehe jnristen niet als sehnldig beschouwen aan de meest onverklaarbare ver- warring van nitdrukkingen : aan de andere z^de kan men de beteekenis van culpa niet willekeurig beperken tot iets (wat dan ook), wat dat woord op zich zelf staande nimmer beteekent, daar het integendeel altijd gebruikt wordt om de volle diligentia diligentis patnsfa- miUas te kennen te geven. Alvorens echter verder te gaan^ moet ik hier eerst korteigk de plaatsen bespreken, waarin de beide woorden in die verbinding voorkomen. Zi) zijn slechts drie in getal ^ ; de eerste is L, 23 D. de R. J. (50.17) Contractus qaidam dolum malum dumtaxat reeipiunt^ quidam et dolum et culpam : dolum tantum depositum et precarium; dolum et culpam mandatum, commodatum, venditum, pignori acceptum, locatum, item dotis da- tio, tutelae, negotia gesta (in his quidem et diligen- tia), societas et rerum communio et dolum et culpam recipit. Tot nog toe is het m. i. niet gelukt, deze plaats (de eenige, die ex professo de leer der culpa behandelt) met de theorie der twee graden in ongedwongen overeenstem- ming te brengen, of er eene voldoende verklaring van te geven. Als beginsel wordt hier de onderscheiding in twee categori^n vastgesteld, en als zoodanig hebben wy ^ L. 5 S 15 D. Gomiii. (13.6) kan men hiertoe nietrekenen: over de yerklaring vtn deze plaats vgL m. ben. p. 100. 6* 84 de eerste woorden ook als een der hoofdargumenten voor deze verdeeling boven (pag. 50) aangehaald; terwijl vervolgens van beide categorifen eenige voorbeelden wor- den opgegeven. In de tweede categorie worden dan bij een enkel contract (de negotiorum gestio) de woorden ge- voegd: „in hisquidem et diligentia" sc. venitof exigitur; ofscboon zij volgens de meeste uitleggers op alle of op de meeste daar genoemde contracten van toepassing zQn. Hasse * verklaart dit daardoor, dat de schrijver eerst eene reeks van voorbeelden voor de tweede categorie aanhaalt, die de voUe diligentia diligentis (culpa et dili- gentia in zyn zin) vorderen, en dan na iiem eenige, die zich met diligentia q. s. tevreden stellen. Onder deze was dan de negotiorum gestio bij ougeluk gekomen, en in plaats van de geheele plaats over te schrijven en znlk eene fout te herstellen (zooals men van den minsten schrijver zou verwachten), vergenoegde Ulpianus zich met daar achter de bijvoeging te plaatsen, ^at dit con- tract ook diligentia opnam, en dus eigeniyk onder de eerste reeks y66t item behoord had. Voorwaar, eene lata negligentia van den jurist! Van diegene, die culpa en diligentia opnemen, wordt niets anders gezegd, dan „dolum et culpam recipiunt" ; van diegene, die zoover niet gaan, wordt wederom met geheel dezelfde woorden gezegd: „item et dolum et culpam recipit*'; en als hij dan wil aanwyzen, dat eenig contract bij de eerste, niet- bij de tweedo reeks behoort, drukt hij dit uit met de woorden : „in his quidem et diligentia", hoewel noch fn die eerste reeks noch ergens elders van diligentia wordt gesproken. Geen eenvoudig lezer zou dit begrijpen. Het is dan ook niet te verwonderen, dat men, er aan wanhopende, zijn systeem naar deze plaats in te rigten, er zich liever met allen ijver op toegelegd heeft, om door conjecturen deze plaats, ieder naar zQn eigen systeem, 1 Hasse, Culpa, $ 65; Zeitschr* f. g. Rechtsw. S. 208 fgg. 85 te wijzigen. De lezing der Mbs. is, zooals boven afgedrnkt is *, of wel zij lezen voor diligentia diligentiam *, waarbij men dan „praestamus'* of „exigimus" te verstaan heeft, maar wat geheel dezelfde beteekenis oplevert. De conjeetnren zijn vele. Eene der ondste en meest verbreide is de door Donellus verdedigde lezing : in his quidam et diligentiamy zoodat his niet op negotia gesta^ maar op alle bovengenoemde contracten slaat, en met quidam die worden aangeduid, welke de volle diligentia diligen- tis opnemen. Deze lezing stemt wel niet volkomen met zgne opvatting van culpa en diligentia overeen, maar zou velen van Habsb's volgers wenschel^k kunnen voor- komen ', als men maar over de zwarigheid kon heen- stappen, dat dan zes contracten op de acht door het woordje quidam worden aangeduid. VoirL5HB * leest: „in his quaedam et diligentiam," zoodat*de tusschenzin alleen slaat op die negotia gesta, welke diligentia dili- gentis opnemen, in tegenstelling van die, welke zich met culpa lata tevreden stellen * ; doch ook dit strgdt tegen * Volgens Hassb vindt men deze lezing in Bom. 1476» Norimb. 1483, Bas. 1541, Par. 1548, en in de Cdd., gevolgd door Raetarous (Gomm. ad tit. P. de B. J., 1568) en Bocbrus (Comm. in L. 23 D. de B. J., 1587). * Zoo doet de Codex Flor., en de Codd. Begiom. en Hafn. Ookde ▼olgende edities: de Tortis 1491, 1485, Ven. 1499, 1502, Lugd. 1513, 1515. Par. 1510, enz. ' Inderdaad heeft Thibaut in zijne recensie van Ha8SB*8 werk (Hei- delb. Jahrb. 1815) hem aangeraden, liever deze lezing te verkiesen, daar zij geheel met zijne theorie overeenstemt. Quidam slaat dan op het mandatam, commodatum, venditum, pign. acceptnm, locatnm ende neg. gestio, in tegenstelling van de dos en tutela. 4^p den in den tekst aangegeven grond heeft H. echter zijne oude leziog gebandbaafd inhet Zeitscbr. f. g. B., L c, S. 210 fgg. * NL in zijne beide vroegere werken: in het Mag. Bd. IV, S. 519 neemt hij deze conjectunr terng, doch meent dat men ook met de le- zing quidem dezelfde verklaring behouden moet. * Vgl. I. 3 S 9 D. de Neg. Gest. (3.5). 86 den geheelen loop der redenering. De tegensteUing is hier niet met die contraeten, welke zich met dolns vergenoegen, maar met die, welke voUe cnlpa levis op- nemen, en had ULPiAifrFS dat willen zeggen, wat v. L(5hb hem in den mond legt, dan had hg moeten schrg- ven: „in his qnaedam dolnm tantnm", d. i. „onder die negotia gesta zijn echter enkele, die alleen tot dolas ver- pligten :" hierdoor alleen vielen de overige onder den r^gel der culp^ levis terug« De in Hasse^s systeem meest conseqnente, maar ook meest stonte verandermg is, met HuscHKS * de woorden negotia... diligmtia te verplaatsen, en te lezen: y,dolnm'et cnlpam mandatamy commodatnm, venditmn, pignori acceptnm^ locatnm, ne- gotiagesta, (in his [sc. otnnibus cmtraetibus] qnidem et diligentia): item dotis datio, tntelae, societas et reram commUnio et dolnm et cnlpam recipit.'^ Doch behalve dat zulk een radicaal geneesmiddel niet dan in de nlterste noodzakelQkheid aan te nemeniS; geeft ook deze leniiig aan de geheele wet een matte, flaanwe klenr: in ide beide reeksen (voor en na het woordje item\ die dan scherp tegenover elkander staan, wordt de praestatie wederom door dezelfde woorden {dolus et culpa) aange- duid, enhet meerdere, dat in* de diligentiallgty alleenin een tusschenzin aan het eind der eerste reeks van vooibeel- den aangewezen. Oeene dezer emendaties heeft dns znlk een kenmerk van waarheid, dat ze ons geheel voldoen kan; behalve nog dat de Basilica (II, Sj2S) de gewone lezing volgen: sp jovjotg Se en^fiilsnu L, 5 § 2 D. Comm. (13.6) Nunc videndum est^quid veniat in commodati actione, utrum dolus, as et culpa, an vero et omne pericnlum ? £t quidem in contractibos interdum dolum solum, iaier- dum et culpam praestamus. Dolum in deposito, nam qnia nulla utilitas ejus versatur, apud quem deponitur, * Rhcin. Mus., Bd. Vir, S. 74 fgg. 87 merito dolus praestatnr s^lns ; nisi forte et merces acces- sit, tttnc enisn (ut est et constitutam)etiam€ulpaexhibe- tor, aut si Im ab initio couTenit, ut et culpam et peri« eulum praestet as, penes quem deponitur. Sed ubi utri< usque utilitas vertitur, ut in emto, ut in lecato, ut in dote, iit in pignore, ut in sooietate^ et dolus et oulpa praesta- tur. Commodibtum autem plerumque solam utiUtatem oon* tiiiet qius eui commodatur ; et ideo veri(Mr est Q. Mtjcxi sententia existimantiS} et eulpam {»raestandam et diligen- tiam* Bvenzeer, ja nog duidelijker dan in I. 23 cit. blijkt bier, dat door de slptwoorden iets (wat dan ook) wordt aaagednid, meer dan betgeen e^ige regels vroeger door bet eabele woord mlpa nutgedrukt was. Van de^e woir- den als voorbeelden aangevoerd: emtio^ locatiO; dos, socie- tas, dus zoowel contracten die diligentia diligentis in ab- atractO; als die sJleen dilig^itia q. s* opn^eni zonder dat tuflsehw de%e eenig vecsebil wordt gemaakt (even- mia als in 1. 23 cit.): endan wordt, met beroep op Ur- cim^ jon met aanwijzing v^an eenen bepaalden grond (soldmutil. e<^ ^.e. oomm.) <het oommodaat tegen deze allen overgesteld, als verbindende tot „et eulpam et dili- g^aiiam''. De geheele voimtelUng is weder onjuijst, aJUi men xoet Hassjs hierin ieta ziet, wat allen eontracteni die diUgentia dilig^tis opnemeni gemeen is ; daar het dan wel het •uiterste vm nalatigheid zou zyn, de sterkere iiitdiiikhing aUeen van het .fKunmodaat te gebruiken, te- genover de vro^^r gaioemde emtio en looatioi wAarby geheel hetzelfde plaats vindt| en waarvan toch alleen ^eeegd wordt: j,et dolus et cu]pa praei^tur''. De g^- heele tegenstellingi zoowel als het bewys en de autori- teit *, die voor de laatste beslissing aangevoerd worden, dienen dan tot niets. * Het is waar, dat uit de woorden v. e. Q. M. s.» zooals Hasse, % 64, zegt, niet behoeft te volgeo, dat tusschen de Romeinscbe jnrist^n 88 L. 47 § 5 D. de Leg. l. (30) Calpa autem qualiter sit aestimanda, videamus, an non solum ea, quae dolo prozima sit, verum etiam quae levis est, an numquid et diligentia quoque exigenda est ab herede ? Quod verius est. Ook hier zal een onbevangen lezer in de laatste vraag iets meer zien dan de vroeger vermelde culpa levis : van de diligentia q. s.^ als geheel exeeptioneel, is hoegenaamd geen sprake^ en wanneer de vraag geSindigd was met de woorden quae levis esty en hierop het antwoord Q. v. e. geslagen had, niet i^n lezer had om de diiigentia q. s. gedaeht. leder zou (en teregt) gemeend hebben^ dat als de schrgver hier deze exceptionele praestatie hadwillen aannemen, bij dit bepaald had moeten zeggen. De laatste woorden mmquid . . . herede doelen dus op iets^ dat verder ligt dan de culpa, quae levis est. Hoe zijn deze wetten dan overeen te brengen met den hoofdregel, dat in alle gevallen van culpa de zorgvuldigheid naar de diligentia van eenen diligens pater£unilias afge- meten wordt ? Naar m^ne meening eveneens, als de voor- beelden, die wij in de vorige paragraaf van eene w^zi- ging dier praestatio ontmoet hebben. De zorg van eeit goed huisvader toch, waarop alles in de eerste plaats aankomt, is alleen bestemd, om den regter een leiddraad bij zijne beslissing aan de hand te geven : en reeds het onzekere van het begrip wijst ten duideiykste aan, dat het nimmer de bedoeling der Romeinen kan geweest zijn^ die tot een vasten regtsregel te maken, waaraan de regter nu slechts de handelingen van den gedaagde blindelings te toetsen had. Menige handeling (b. v. het doen aanteekenen een slrijd zou geweest zijn: maar het is toch ook waar, dat daarin het aanhalen van cene autoriteit ligt, niettegenstaande het onnoodig zou wezen» om voor het commodaat te bewijzen, dat bet ook tot cnlpa levis verpligt, nadat men eerst voor deemtio en dos helzelfde zonder eeuig gezag of bewijs heeft aangevoerd. 89 van een brief met geld, het assureren van eenig goedte- gen de gevaren eener landreis, enz.), die volgens den een tot de pligten van een goed hnisvader behoort; zal den ander eene overdrevene angstvalligheid schijnen, en de meesten welligt in het onzekere laten, daar zij evenmin hem, die zoo doet, overdreven bezorgd, als hem, die niet zoo handelt, nalatig knnnen noemen. Het zal dns van de omstandigheden moeten af hangen, of de regter in eenig geval meer of minder streng datgene zal toepassen, wat in den grond dezelfde diligentia diligentis blijft. Yan dezen invloed der omstandigheden hebben wij reeds in de vorige paragraaf vele voorbeelden ontmoet ; en het is ons daar ook gebleken, hoe de goede tronw zelve gebie- dend vordert^ niet alle gevallen met ^^ne maat te meten. Hondt men dit in het oog, dan moet men noodwendig tot een resnltaat komen, wat ook bij Momhsek nog niet wordt gevonden, maar wat toch m. i. alleen den sleutel tot deze wetten kan geven. Enkele van die omstandigheden^ die op de meer of min strenge opvatting van het begrip der diligentia in- vloed nitoefenen, zgn zoodanig, dat zij niet eenig be- paald gevaly maar alle gevallen van hetzellde eontract, of m. a. w. het contract zelf eigen z^n : en van daar dat, hoewel in het wezen der diligentia diligentis hoegenaamd geen verschil is^ toch ditzelfde begrip ten gevolge van de eischen der bona fides, en door middel van het ar- bitrimn judicis in het eene contract strenger moet opge- vat worden dan in het andere. Dat de Romeinen dit door de zamenvoegingen culpa et diligerUiaj non tantum c. sed et d. nitdmkten, is niet vreemd, maar met het Ro- meinsche spraakgebmik geheel overeenkomstig. Evenals wy later de nitdmkking diligentia et custodia znllen ont- moeten voor wat elders diligens custodia heet, kan men ook in de klassieke schrijvers menig voorbeeld vinden voor eene dergelijke zamenvoeging van twee substantiva '; * Wij herinneren bier slechts aan de rcgeis van Vibgilius (Aen. I, 90 en men behpeft dus met ^(tn taal]?egel geweid aan te doen, door culpam et diligentiam recipU te vertal^ ^^dit of dat contract neemt onlpa levis, en dat wel in hai^ strengste opvatting op," Deze in hot contraot zelf ligg^e gronden ter var- zwaring der diligentia zgn vooral bg het commedaateii de negotiomm gestio, jruist de contracten, waannam hier sprake is^ op te merken. Veirgeigken wg hiertoe het ooiEaaodaat metdat^xmtraet, dat daarmede de meesto punten van overeenkmiist aan« hiedt^ de locatio con^etio rei; <en .danberoep ik mg op ieders natunrlijk gevoel, of dit niet erk^men zsAy dat men voor iets, wat men ter toen ontvasgen heeft, meer zorg verscbuldigd is dan voor eene gehnnrde zaak. £hi hoe kan het ook anders ? Is de Qmstandigheid, dat men uit e^kig contraot geen voordeel trekt, voldoende omaUe aansprakeiykheid buiten dolns nit te sluitai^ dan mocA de omstandigheid, dat men alleen voordeel tr^:t| ten minste die kracbt hebb^ dat men daar strenger wordt beoordeeldy dan wasmeer men fiijnen medeeomtrafaent de ons bewesen dienst heeft betaald. En dat dit geene kMi- tere h^Tpoibese is, zal iedernithet dooikzen vanidfia titel D. Comm. dadel^k blgken. Als voorbeeld wil ik hier sledbits aanhalen de op L 5 § 2 cit. volgende m zidh daaraan knoopende L. 5 § 4 D. Cbmm. (13.6) )Quod .seneotute contigit, vel morbo, vel vi latronun eireptum est, ant qnid ,ffimile aKMsidit, dicendum est, nihil eonnn esse imputandum ei, qui ^Mmmodfttnm aeoepit, nisi aliqua (Culpa xnterveniat. Proinde et ai inoendio ^ vel rttina aliquid contigit vel aliquod daianiiUEn fataley ;iton 61): >Sed pater omaipoteus Hoc metaens, molemque et montes iasnper altos Imposoit", d. i. molem montium. Evenzoo Georg. 11, 1*^: »qualem pateris libamus et aurct' voor: pateris aureis. Even als in het kiatste voorbedld sfaaa de bier bedoelde uitdraklfingefl voor.'^ aslpa {dUigentia) dUigens, custodia diHgens» 91 tenebitur^ nisi forte, cnm possit res commodatas salvas facere; suas praetalit. Voor casns is men in het commodaat nooit aansprake- l^k, gelijk in den aanvang gezegd wordt: hij dus, die beide zaken knnnende redden, de zijne voortrekt, moet hier gerekend worden, zicfa aan eene met zijne verplig- iing strydige culpa schuldig te maken ^j ofschoon als bg de zaak had gehuurd, memand znlk eene zelfopof- fering; als in de diligentia diligentis begrepeu; van bem gevorderd zou hebben *. Ook de aan het emd der vorige paragraaf geciteerde 1. 18 pr. D. eod. met hare sterk gekleurde uitdrukkin- geU; Bchijnt op deze meer strenge behandeling van deti commodotaris te verwijzen : en inderdaad volgt men niets dan Itet meest algemeene biligkheidsgevoel, door de wet bet strengste toe te pasSen met betrekking tot geleend goed. Oeheel ainders is de reden, die hiertoe leidt bij de negotiorum gestio. Bren als wij het commodaat met de locsiio conductio vergeleken hebben, moet deze naast het mandaat worden gesidd; en doet men dit, dan valt dadel^k in het oog, dat alleen bij het laatste de mandans * Immers dit yoorbeeld, ^ooals ons wetboek tloet, als een exoeptio- neel geval op te yatten, waarin de commodataris Toor caflns aanspnikfl- lijk is, gaat niet wel aan. VgU Hassb, % 64. Wij ^nUen dit eiAter nader bespreken, waar wij over de verantwoordelijkheid van d.en com- modataris in bet nienwe regt bandelen, vgl. ben. $ 19. * Ook hieromtrent zijn evenwel uiet allen het e6ns: Mackeldbt (J 843, m) en TnmAUT (S 166, V) zien bierin iets, waartoe a!(e contra- benUn, die voor diligentia diligtntis instaan, verpligt sijn; met beroep op GEaTERDinG, Alte n» Nene Irrlbfimer der Bvcfatsge)., SL 48S 'fgg. fie omstandigheid evenwel, dat dit alleen bij bet commodaat gcfx^rd^rd wordt, in verband met de strenge klenr, dien de geheele titel D. Cpmm« draagt, is voldoende om dit voorscbrift niet uit te breiden. Men moet ecbter altijd bedenken, dat als ^n hnnrder met vocirdacht zijn goed redt, en bet gebanrde, dat hij ook redden kon, in de vlammett laat om- komen, bierbij de animns nocendi niet ontbroken kan liebben: Bi| is dan ook aansprakelijk, maar op grond van dolns. ' 92 in de keuze van zijnen mandataris geheel vrij isgeweest; hg wist dns (of als h^ het niet wist, was het zijn eigen sehnld); of de mandataris wel die zorg zou aanwenden, die h§ van hem meende te mogen verwachten. Daaren- tegen hiedt de negotionun gestor zich geheel vrijwiliig aan; zonder last of voorkennis van den dominus rei (die zich dns niets te verwijten heeft), neemt hij de behartiging van eens anders belangenop zidi; en men kan dus welniet anders van hem verwachten^ of h^ gevoelt zich meer dan alle anderen geschikt voor deze zaak, en zal door een uiterst naauwlettend gedrag goedmaken, wat de do- minus rei anders wel eens als een onbescheiden en ver- dacht indringen zou kunnen beschouwen. Dezelfde be- denking dus, welke den voogd, die zich uit meerderen vry willig ter administratie aanbiedt^ uitslnit van de ge- wone beperking tot diligentia q. s. ^y heeft ook hierge* wigt genoeg om den regter jegens den negotiomm gestor tot meerdere gestrengheid te stenmien ^. Alleen als het onmiskenbaar blQkt, dat hij niet door zulke onbeschei- den of verdaohte beweegredenen, maar alleen door be- langelooze welwillendheid en vriendschap is gedreven geworden, wordt zijne aansprakelgkheid beperkt, zelfs tot beneden die van den mandataris, t. w. tot enkelen dolus en culpa lata '• Het derde geval heeft veel overeenkomst met de ne- gotiorum gestio. 