title: Horti medici Amstelodamensis rariorum tam Orientalis, quam Occidentalis Indiæ, aliarumque peregrinarum plantarum ... descriptio et icones ad vivum æri incisæ auctore Joanne Commelino opus posthumum latinitate donatum, notisque & observ. illustr. aÌ€ Frederico Ruyschio ... & Francisco Kiggelario [volume 1]
creator: Commelin, Casparus
text: SISYNRICHIUM i^THIOPlCUM MAJUS LATI-FOLIUM FLORI- BUS ALBIS , HEXA PET ALIS, Ll- NEIS PURPUREIS STRIATiS. RAdiceeftbulbosa , fubftantia compa- aa&carnosa, Crocieffigie, folia emittente graminea , fesquipalmaria , fe- inunciamlata , intcr qux caulis exfurgit ar- ticulatus, teres^ longitudine pcdcm fupe- fans, e cujus articulis binaac binacxeunt folia ex adverfo fita > articulumque quafi ampleaentia. Flores inodori e fiimmo caule exeuntes & finguli ,fingularifuo pediculo ftilti , Menfe Majo fefe proferunt, qui per aliquotdies fuperftites manent , funtquc hexapctali ^ Narciffi Orientalis magnitudine: Horum petala mucronata , intus candida , extus ftriis fuave purpurafcentibus notata : A flo- i^um cavo aliquot fluunt llamina , fucceden-^ tibus capfulis feminalibus triquetris , in qui- bus femina rotunda , glabra , tufa. tladicibus Hottentotti in cibo deleaaii- tur* GROOT BREED BLADEPJG MORR^ LANDS SISVNRICHIUM MEt WITTE SES-BLADERIGE EN TURPURGESTREEPTE BLOEMEN, De mrtel van dlt gcwas is een bolle^ ken , "Vaft en vkfig van fubftantie'^ in gedaante die van de Safraan niet on^ gelijk ; nyt defe komen grasachtige bladeren voort , een en een halve hand-breed langi een halve chiyfn breed ; tufjchen dewe/h een rond-lange bloem-fteng voord komt i meer als eene voet lang zjjnde ) die in le- den verdeeld is , uyt dewelke eenige blade-^ ren twe aan twe dwers over den anderen ftaande , haaropdoen ^ waarvan deleden als omvangen worden. Defeharereukloofe bloemen komen een- faam te voorfihijn^ uyt het opperfte der bloem-fteng , endat in de Maandvan JMay^ /leunende ider op een byfonder , en kleen fteeltjen ; defe blyven eenige dagen in wefeny fijncie fes-bladerig, eningrootetnet dievan de Orientaalfihe Narciftus overeenkomen- de^ hare bioem-bladeren f jn puntig , van binnen wit , van buytcn met purpureftrepen getekend: uythet jnidden defer bloemenko- Inen eenige bloejn-draden (ftamina) voord i waar na cbie-lmkige zaad-huysken volgen^ onthoudende in haar ronde , gladde , en rofe zaden. De Hottentotten eeten defe wortelenfeef geerne. C A P. XLIIL SISYNRICHIUM /ETHIOPICUM MATUS ANGUSTI-FOLIUM FLORIBUS ALBIS. PRxcedenti quidem fimile hoc Sifyn- richium , flos autem minor , ut & ra- dix. Foliis gaudet anguftis , gramineis , inter quae caulis emergit glaber , teres , folns pn- GROOT SMALMADERIG JMORE^ LANDS SISVNRICHIUM, MET WITTE BLOEMEN. Dit Sifynrichium is het voorgaande wel gelljk , edog de bloem , en ook de wor-- tel, iskleemler. Het heeft fnalle, gras-wyfe bladeren^ tufchen dewelke fig een bladerloofe bloem- Ss VUS3 (84) vus, fpithameiis, qui Mcnfc Majo in qui- nos aut fcnos faftigiatur florcs hcxapetnlos, praeccdcntibus minorcs, altcrnatim prodc- untcs , quorum finguli pcdiculo nituntur longiori: Petalaanguitiora , partc intcrio- re alba , exteriore purpurco-rubicunda. Hifce fuccedunt vafcula fcminaHa trigo- na, brevia, fcmina cxilia, rotunda con- tincntia. Radix bulbofa qiioquc , Sc cdulis. ^e^ig vertoond^ denvelhe gladenookrofjdis, Defe^ eenfpanne langzijnde y brengdinde Maand van May ^ tiyt haaropperjle ge^ deelte vijf^ ook wel fes fes^bladerige bloe-^ men voord , die boven den anderen ftaan , in groote de voorgaande mjhende \ defelve fteth nen op langachtige fteeltjens of voetjens , en jijn hare bloem-bladeren fiyial ^ van binnen wit , van buyten rood purpnrachtig. Hier na vo/gen horte , drie-hoehige zaad- huyshens, waarinh/eene, ronde zaden /eg-r gen. Defe bo//ehen$ %ijn van ge/ijhen eetbaar, C A P. XLIV. SISYNRICHIUM i£THiOPICUM MINUS L ATI-FOLIUM FLORE HEXAPETALO ALBO. PRaecedentium radicibus tubcrofis finii- lis hujus radix , qux carnofa , magni^ tudine tamen nuccm avcllanam non exccdit. Folia craffiufcula , fcmunciam fere lata , palmamlonga, mucronata, ereSa. Caulis teres non foliofus , aequalis, gla- ber , ipithameus , e cujus cacumine Mcnfe Martio florcs emcrgunt fcptem oftovc nu- jnero, non raro quoqne pauciorcs , uno (Verfu difpofiti, pcdicellis longiufculis ful- ti , inodori , hexapetali , intus nivei , firib purpurcis extus elcgantcr variegati , per biduum fuperftites. Hifce fuccedunt capitula triangularia , femina continentia fubrotunda , mucrone exili praedita , quse ad maturitatcm pcrdu- cuntur exeunte a;fl:atc, Semine Promontorio Bonx Spci tranf miflb, nata nobis annis M DC LXXXVII & M DC LXXXVIII. Non minus ac prxccdentcs , edulis r^* KLEEN BREED-BLADERIG JMO^ RELANDS SISYNRICHIUAUMET WITTE SES-BLADERIGE BLOEMEN. De v/efige ho/-ivijfe mrte/ van dit ge- was , een /xafe-noot groot zijnde-t i$ die van de voorgaandege/ijh, De b/aderen fijn dihac/jtig , by na een /ja/ve duym breet , een loandbreet /ang ^fpits aan Imar uyt-einde , en regt opftaande. De b/oem-fteng is rond , b/ader/oos , efen eng/ad^ eenfpanne /angj uyt wiens boven- ftegedee/te^ feven^ acht, ooh minder b/oe- men voort homen , en dat /angs eene zijde yan de ftee/^ zittende op /angachtige voet- jens^ defe/ve fijn fes-b/aderig^ van bimien wit y van buyten met purpure f/rcepen aar- dig verperdy fy b/yven twe dagenin /oaar vigeury en fijnfonder reuh, Nayder b/oemtje vo/gt een drie-hoehig zaad-/ouyshen , waar in een rondachtig zaad gevonden word , V we/h een h/een puntje J)eeft: en Jijne rypigheid in V uytgaan des zomers behomt. Dit gcwas /oeb ih uyt zaad opgehregeny V we/h my in de Jaren 1687 i^^^- van de Caap de Goede Hoop toegefonden wierd. Defe bo/-wyfe worte/en fijn Jo we/ eet-- baar, a/s de voorgaande. c A E (85) C A P. AMARANTHO AFFINIS INDIi^: ORIENTALIS , FLORIBUS GLO- MERATIS, OCYMOIDIS FOLIO. Breyn.Cent.i. WADAPU Horf. Mal GAudet hsec planta radice fibrosa , cau- lem promens bipedalem , ramofum , teretem , pilis brcviffimis obfitum , geni- •culis purpureis ex intervallis longioribus , interceptumi Folia fubtus dilute virefcentia , bina ex adverfo rcfpondentia , non raro quoque plura fimul ad ramorum divaricationes pro- deuntia , magnitudine & forma varia ^ quse ortu funtprima, majora, latiora , & ob- tufa , longioribusque pediculis fulta : fupc- riora autemminora, breviora, anguftiora inucronata , omntsque divifionis ignara , breviffimis pedicellis fulta. Cauies ut & eorum rami litmmo fafiigio flores fuftinent glomeratos , maxima parte cxfquamis purpureis , rigidis , oblongis, tiiucronatis , nitentibus , bicompofitis , con- flatos : hafce intcr fquamas flofculi emicant flellares, albicantcs, quorum fmgulis fe- ttien fuccedit foHtarium , Amaranthi fere fimile, lanugine niveaobfitum» Tuffim , fauciumque dolores lenire fo- lia , Horti Malab* Authores autumanr. XLV. BOLRONDE OOST-mDlSCHB FLUJVEEL-GELVKENDE BLOE^ MEN 3iET BLADEREN VAN OCYMOIDES. DEfe Vlante heeft een za%elige mrtel > dewelke eengetake^ en een twevoet hoogeftenge voortbrengt ^ defelye is rond^ met korte hayrtjens befet^ wiens purpur^ verwige leden of knietjenswijtvandenan* deren (laan. De bladeren zijn van onderen /igt-groen^ tivee aan fwee dwers over elkanderen ftaan^ de ; ook komender ivel meer byeen te voor- fchijn , en dat ontrent de leden , van for^ me engroote van den anderen veel verfchiU lende ; die gene , dewelke eerft voor defi dagkoment zijngrooter^ breder, en aan haar uyt-eynde ftompi fteunende op langer voetjens : de bovenfte in tegendeel ftjn kleen- der, korter , fmalder ^ puntig ^ en onge- fneden ook ongefchaart , welkers voetjens feer kortzijn. De bloemen fitten aan het uiterfte des flengs, en defelfs takken, defelveftjn bolwijs 'op eengeJjoopt , voor V grootfte gedeelte uit purpure , ftijve i langwerpige , gepunte ^ blinkende ^en gepaarde fchubbens te famen geflelt^ tuffchen dewelke witagtige fterre- %)ijfe bloemtjens tevoorfchijn komen , waar van ider een eenig zaadjen voortbrengt > Hwelkhetzaadvande Eluweel-bleemen by na gelijkj en omvangen isvan eenfneeu- witte donligheid. Dat debladeren vanditgewas denhoefl ftillen, en de pijne der keele verfagten , ver- fekeren ons de tAutheuren van den Hortus Malabaricus. OBSERVATIONES. ^ ANTE ^EN ING EN. Cattli/B^duUa nlvca in&raus,maculis purpurafccn- Vefimge, mct ce« ■witie merg-agtige frbfiMie vervM tibus" pr^^^^^^^^^ ^il^de 'sge,eeknt,r,e,„ur.ver^.l^vl.kkn, v»,n.. ' *^ mentlijk van onderen. T t (80 Qui intcr fquamas cmicant flofcuH , e caliculo cmer- gunt quinquepartito , quse lacinise admodiim anguftae, mucronatae , tomento albo obfellk & virefccntcs funt cxceptis mucronibus , qui colore purpureo perfufi : flofculorum cinereo-albicantium orx in quinas lacinias quoque funtdiviliu, intcr quAs apices locanturlongiuf. culi, nivei, qui prima frontc vi(i , lineas albas mentiun- tur. Stamina adeo brevia, ut nudis oculis vix ac nc vix quidcm confpiciantur. Stylus cujuspars fuperiorbifurcatur, e fundoflofcu- culorum cmergens , innititur vafculo feminali conifor- mi. Sapor totiusplantaefatuus. De blosntkeHS, dewelke haar tujfchende fchubbem epdoen\ komen uyt een kflhjen voort , V welk^in vi/ven tsgefnedett, welke verdeelthcden hj/fonder fmal en ptintig zjjn , ook.met een ivitte dons bejet , engroen van coulenr ^ ujtgenomenha*^ re uyteynden , dewelke purphr-veru^ig z.ijn : het uyterjie de- fer asgrawwe ivttte bloemkens is mede m vyven gejneden , tuffchen welke verdeeltheden langiver^ige fneeu-wttte topjent geplaaji zjjn , die met d'eerfie opjlag der eogen haar aU wittt fireepjens vertoonen. T>e bloemdraden zynfikleen, datfe fonder vergroot-glafen befwaarlijk^e/ten kt^nnen werden. De bloem-Jiijl, iviens bovenfie deel intween isgeJpouweH, uyt de grond der bloemkens voortkomende , fit op 't FifH-appeU' formige Zjaathuisken. 'De gehtele pUnte isfmakeloes. (87) C A P. XLVI. POLYGALA ARBOREA MYRTI- FOLIA CAP. BONiE SPEI, FLORIBUS ALBIS INTUS PURPUREIS. CAAPSCHE, BOOMAGTIGE MUVS^ BLOEMEN, MET MYRTUS BLADEREN.WITTE ENVAN BINNEN PURPUR-VERIVIGE BLOEMEN RAdix ci lignca , parte interiore lu- tea. Caudexpollicem craffus) corticegrifeo amiaus , diverfis brachiatur ramis. Folia Myrti lati-folix Belgicae paria, paulo tamcn minora & molliora , viridita- te dilutiore praedita , incondita , fapore fubamaro. Flores tripetali extus albicantes , intus purpurafcentes ; horumpecala binalatera- lia ex adverfo fita , tertium vero , galeam aemulans, fitum habet fublimiorem. Semina videre haud mihi contigit , ob infortunium, quod fupcrvenit huic arbuf- culae , ea propter pingi curavi ante ejus interitum. Promontorii Bonae Spei alumna eft , un- de ad nos tranflata. D// gewas /jeefi eenhoufagtigeivorteiy van hhmengeel van cotileiir, De Jlamme een duym dik , en met een grauwe /chorj/eojnvangen zijnde^ ivert in verfcheydetakken verdeeld. De hladeren gelijken die van de hreet- hladertge Hollandfche Jl4yrtus niet qualijk i hoewelfe wat kleender cn fagter zijn j de- felve ftjn hleek-groen^ fonder ordre aan de takken gehegt , en wat hitteraghtig van fmaak. De hloemen fijn driehladerig van huyten wit , van htnnen purpur-verwig , waar vandattertwe hloem-hladereu opzy dwers over elkanderen ftaan , het derde , een helm verheeldende , hefitd^opperjleplaatfe. Noyt heh ik de zaden gefien, wegens een ongeval , V welk dit Boomtje over^ quam , weshahen ik het heb laten afteke" nen, eer dathet quamuytte gaan. Hetgroeit op de Caap de Goede Hoop , van wmr het tot ons is overgehragt. OBSERVATIONES. H*c pcrpetu^frondis pbntn , tresciroter pedesalta, intcr fruticem &: arborem ambigit , dense fruticans. Rami obrequlofi , foliisamidi, maxima ex parte al- ternatimdifpolitis, hihinore virore perfufis . margme noncrenatis , partim mucronatis , partmique mucronc defl:itutis. , , , Pctalum tertium & fupremum , barbulam parte antc- riore Scexteriore exferens, complicatur fecundumc us longitudinem, in qua complicatura o^^^lt^^^^J-. & ftamina , quce numero funt feptcm odove albicanu , apicibus luteo-croceisinftruaa, interqux-ftilusemergit pallide luteuS. AANTEKENINGEN. Het is twijfelagtig ofmendefe altoos qroen-ftamdeflayite^ dewelke ontrent dnevoeten hoogopfclmt ,onder de digt getaklc Boomen, ofHeeftersfilfielUn. De takh^ fP^ bnjgz,aam en met bladeren befet , dte meeren- decls een(aam en ongepaart fiaan , bly-groen- van verwe , omefchaard , waar v.m jommige aan haar upeynde rond ^ andere pufittg d;n. Het derde en opperfie bloem-blad is nade(]elfs langtetoege- vottwen , aan wtens voorfie en ttjierfie gedeelte een voorttyt- fiekcnd baardekfn (barbula) fit , m de gefejde vouwe ver- beraen haar debloem-fiifi en bloem-draden ,-dtwelke ftven of AoTtn getale en ^ftt van couletir -Jjn , 'verfien van gecU Sajfraan-verwige hooftjens , tuf[chen dewelke de bloem-fitjl voortkomtf van couleHr ligt-geeU V V Calix trifoliatus herbaccus. Locisaridis & montofis ad Promontorium Bon^Spei luxuriat planta ifihxc; hinc advearam poffidet Hortus Medicus Amaelodamenfis , cuia Nobihflimi & Ampliffi- mi Dommi Joh. Huydekoper , Equitis , Dom. in Maar- leveen, Ncerdijk , &c. &c. Augufti Emporii Amfle, Jodamenfis Conlulis & Senatoris &c. &;c. (88) De bloem-kell^is'drtebladeng eftgroen vancouletir. tJ¥:en vinddit gewas veel op bergaguge endroge plaAtfen van de Caap de GoedeHoop, van waarhet inden^mfter' damfchen ^JHedtcijn-Hof gekpmenis , door devoorjorge van denmUSd.en Grootagibaren Heer 9. Hnydekoper, Rtdder, Heere van tJMaarfeveen , NeerduL &c. &c. BHrmmtC' Jter €» Raad der Stad Amjierdam. &c. &c. ARBORESCENS SPINOSA. (89) C A P. XLVII. ANGELICA ARBORESCENS SPI- NOSA, SEU ARBOR INDICA FRAXINI FOLIO , COR- TICE SPINOSO. Ray.HiJlM DOno Revcrendiffimt Epircopi Loh- dinenns, Henrici Compton ,de ftu- dioBotanicooptime meriti, hancnattilu- mus plantam, cu)us. dcfcriptionem a Do- aiff. Rajo concinnatam yerbotenus rm- tareanimuseft Bac foliahabf mphjhj, ramofa ad inffar Angeluf, Loh fet oka partialia Jngelic^ mula. fidghhma Coft^fohrum Jpmis ohJiU fant , non ad- Jodum crebris , uti eft & trumis arbor - Folimm infuper pediculi /attufcula & jlut membranaceabaftcaudici & fmi. Folta heme decidtmt. Vtdtmus tft Horto Chelfeiano hujus genern arborcm, qua ftaturd humanam altittidinem, crajjt- le Lchiumfttperahat, ftmmapartei ramos divifam. Stmt autemgermmajeu furculi, qmsquotannisemttttt, admodtm cralji, f ltis crehris obfti. I'"!!"'"/^'^ titHdtnim excrefrat floreumctptat cujtfmocltftoreme-fru^tm producat , qttamqtte diu duret nefcmt^, umbelltfcram tamen ejfe fufptcamt^r. Ha^ Senus Ilajus. BOOMACHTIGE JINGELICA MET bOORNEN. caudiceafpero, cubitumako m amculo in^qualesdivifo, cort.ce gnleo tedo , pol licem craffo. , Dit geinas , V mlkeonstoegefondenn door den Eerv^aardigen Heer Hennc Compton , Btlfchop tot London , Mk^ om de bevorderinge , dte hy oebrengd, tot 7eLniifedcrgeLjfen,veeleerevg^^^^^ is van den feer gcleerden Heer Ratus be- fZenl Lsioorden ^vy voorgao,r.n \ebhen alhier te verhalen. Dele p ante , Jeydhy, hceftfeerbreede e"tak-wyleW - dtrcn, iielvkdegemeene Angehca, ^vaar tdeJhareverdeeldebladerenovereen- LKn,rnetdatonderfcheydnochtans,d^ defe wat gladder zijn. De r.bbens , d.c door de vcrdeelde bladeren loopen , ab n.edede ftam , fip riiet door.n,ens befg, dog fpaarfaam enver van eenftaande De fteelen dcferbladercn (i)n breet, en als v hes !Lgaa.,haargrond.^^^^^ Chelf a^i(cn Hof is ons dufdan.gen Boom, :nashoo,tcovertreftl.Kie,voorgeko^^^^^^ le ef^n Boom jaarl.iks komt V^t te' brengen f.)n feer d.k , en met veck bhd rcn befcl Hoe hoog defelve komt tc wafl^^", opw.atti)ddesiaars de bloemc« Tna l ginnen te vertoonen , hocdan.g de- Sve ^ifn , als medc hare vn.chtcn , hoe hn.e" ookbeftend.gz.,n .so,.stotnog oe^onbckeud, Edognaonfcmcn.nge .s c ec^boom wicsblocmcn vva.)crs.wvs , e. vecle by ecn in de rontc z.)n gefchikt , Iner toeftrekken de morden van Ratus. D tLvtis heeft in onfen Hofdehoogte .ekregenvan cen elleboog,dedikteva,t een %m\ en is in leden verdeeld, dte op ec oielijke diftantie van den andcrcnjlaan , omvanKcn van een graime Jchorftc. W w Folia, ex advcrfobina, pediculis rubi- cundis fulta , dilute vircfcentia , fapore afiringente, ficut in Angelica vulgari, (90) Patriam agnofcit Virginiam , e qua in Angliam , inde ad nos in Belgium eli ad- veda. DoffiflimusD. Pjukenet hujus fiirpis fi- guram exhibet in fua Phytographia Tab. 20. nomine, Chrijlophoriana arboris acth katdd Virgtnienjis, OBSER VATIONES. Radicc eft crafla, lignea, pullo cortice obduaa, g gua exfurgic caudexfoliis ramofisaltcrnatim pofitis, per intervalla brevia exornatus. Folia triangulata , tribus qumis & plunbusconftant alarum conjugationibus,cum' uno irapari ad coftam : Harum fingula; in Iblo Jxtiori OC calido non raro fubdividuntur in alias bicompofitas uno impari alam claudente , unoquc fingulari folio al^ ba- fin fa;pe obfidcnte : Alarum folia brevifTimis pediculis fulta , ex latiori bafi in mucronem longjorem definentia , nonnihil ferrata funt. De hladeren fipt ligt-groen , fzatnen- trekkend van (maah en overeenkomende met die van de gemeene^Angelica, divers over malkanderen ftaande, twe aan twe, en dat op rojfie fteeltjens. De mtnurlijke groeiplaats is Virginia, van waar het in Engeland , en eyndeling tot ons tn Hollandis overgeftnurd Den fier geleerden Dr. Tkkenet heeft hter van een fignre uytgegeven , in ftjne bejchryvtnge der gewajjen lak 20. onder de benamtnge van Boomaciitige en ^^e- doornde Chriftophoriana van Virginia.'' -^antekening£n. ^' -^ortehs d^i, homachtig en 'vm een fwartachtige fihorjje omvangcn-.htcrHjt komt deftam voort Mfit ry,et make, '^o^f f^^rdc cn met ver van den anderen voortkomcndc blade- ''^'^^gcheelebUdcrcnfijndrte.hoekig.behelfcndctnhaardrie, It 'ft"" 7'' ^'f''''''^' f gcbladcYdc nbbens , •^aar van de uyterfle al een ongepaard bcjfd : en wannccr V ac^as op ecn rZctl^^^^^r 'fr,r ^« kleeidercg:paarde Iv rt^^^^^^ f""' -^.«^W^ en tegcndiLdcre heZZ If '^^' gelyk^oo^hJ eerfle dat iythet begtn dsr nbbensvaorth^rm : allc defebladcrkens met (eer kprte (90 C A P. ALOE SUCCOTRINA ANGUSTI- FOLIA SPINOSA, FLORE PUR- PUREO. Breynii Prod. a. SObolcm hujus plantac , cx India Oricn- tali in HoUandiam tranfmiflae , poffide- musmunere Nobiliffimi Ampliffimiquevi- ri D. Simonis a Beaumont , Secretarii Nob. PraEpotentiffimorumque Dominorum ordi- num HoU. & Weft-Vr. Luxuriavit&floruit,A.M DCLxxxix. &: M DC xc Menfe Feb. (loco calidopo- fita , alias flores tardius perficit) in Horto noftro, ubi eandem accurata icone advi- vum exprimi curavi. Radix tuberofa , cortice cinereo obdu- fia , folia emittit faturate virefcentia , in fefquipedalem longitudinem produ^^a , an- gufta, crafla, fucculenta, extremoinmu- cronem denfe ftipatisdefinentia, fentibus- qucexiguis, pallidis , mollioribus arma- ta. Ex horum mcdio thyrfus feu caulis e- mittitur fefquipedalis & altior, teres , Ix- vis, parte fuperiore foliolis amiQ:us , colo- re fufco , cujus cacumen floribus ornatur denfifllme ftipatis & fpicatis, hexapetalis, dilute purpureis , nutantibus, ab imo ad fummumufque fucceflive fc explicantibus, horum petala ad ungues connata , inter qux ftamina aliquot rubicunda emergunt, cxtra flores emicantia : hifce pra^teritis , fuccedunt capfuk feminales triangularcs. Brumamrigidiufculam patienter fercns, cuftodiri quidem poteft in hybernaculo vul- gari, aft quo cahdius illudfuerit, eo ve- getior & floridior erit planta. Caule evanido novae foboles aut germi- »a producuntur e latcribus plantac , quibus XLVIII. SMAL-BLADERIGE , DOORNACH^ TIGE ^LOE VAN SUCCOTO- RA MET TURPUR VERWIGE BLOEMEN. V An ditgeivas hehhen tvy een jonge plante gekregen , van den Wel Ed. Heer Mr. Simon van Beatmont , Secre- taris van de Ed Gr, Mog. Heeren Sta- ten van Holland en Weft-Vriefland , tpt Ooft-Indien in Holland overgefonden zijn- Defe plante^ d'welke ik na 'tlevenheb laten aftekenen , heeft m onfen Hoffterk gehloeidin de "Jaren 1689. en 1690. tnde Jiiaand van Fehruary , in een ivarmeplaat-- fe gefet zijnde, anders bloeid fy later inH jaar, De mrtel knohhelachtig , en met een grauive fchorfe omvangen zijnde , brengd donker-groene bladeren voord , die ander- halve voetlangzijn, ook fmal, dtk .fap- rijk, voor fpits toelopendc , aan dekanten met kleene , dlgt hy eenftaande , bleekey fagte doorntjens hefet. Uyt het midden defer komt een bruyne^ rondey gladde, hoven aan met k/eeneb/a- derkens hefettefteng voort , anderhalve voet ofmeer hoog , aan wiens hovenfte gedeelte de bloemenairs-wyfeenfeerdigt hyeen, voort' komen : defe hloemen ftjn fes-hladertg , bleek purpur-verivig , nederwaards hangende , fiiccefivelijk van onderenaf opgaande; de- fe hare hloem-hladeren fijn vereenigd on- trent de hloem-nagelen , en komen eenige roode hloem-draden tujfchen defelve voort, die ecn iveynig huyten de hloem uytfteken : 7ia de hloemen komen der drie-kante zaad- huyskens voort. Dit gewas is vry hard , en kan in een gemeene wintcr-p/aats bewaardworden ^ e- dog hoe warmerdatfe gefetword, hoemi/- . der datfe groeid en h/oeid, ^ Na dat de b/oem-fteng vergaan is , /5 maaktfe weder nieuwe Jpruyten , en dat uyt (n) multiplicatis , uno codemque tempore plu- res thyrfi fimul exeunt. Folia tranfcifla fuccum emittunt luteum, atqueamarum, qui melioris eft nota;, ac odore gratior quam vulgaris&: vera; Aloes, cujus fuccus ingratus & foetens , hujus ve- ro odor cum Aloe Succotorina vera con- vemt. de zyden des plants , dewelke vermemg' vuldigd zjjnde^ op een en defelve tydveek bloem-ftengen en bloemen voort-brengd, Wanneer de bladeren dwers door-gefne- den iverden , fo geven fy een geel bitter zap van haar , V welk beter en ook aan- genamer van reuk is, als dat van de ge- meene en ware ^Aloe, wiens fap onaange- naam^ enftinkendis^ maar defe hare reuk komt over een met die van de ware iAloe Succotorina. (P3) C A ALOE ARBORESCENS AFRICANA. CataL Horti BeaumontianL HAc planta exotica nos donavicNo- biliffimus vir Simon a Bcaumond, Hollandice Weft-Vrifixque ordinibus a Se- cretis &c. &c. Caudcxjam fpithameus, polliccmcraf- ^us 5 gcniculatus , cortice erifeo ami- Folia e fummitate caudicis exoriuntur, qU3e duas uncias lata , manufque longitu- dinem xquantia , ad exortum angufta , extremo mucronata , rigidiufcula , fplen- dentia , atro virore perfufa , dcnfiffimo ftipatu congeruntur, Yuccxnondiffimilia, aft breviora , latiora , molliora , & deor- fiim reflexa. A bmmx injuriis prsefervanda , caute- quc cl ftodienda , tenera enim eft. Flores videre mihi nunquam conti- git. OBSERVATIONES. . Caudex vix dici potefl: geniculatus , annulares cnim circuli , genicula mentientes non nifi foliorum abjefto- ruin funt vcftieia. qux fenefcentearbufculafenfnncva- nefcunt. I^olia in exortu (uti in Canna Indica) cucullorumin ^nodum convoluta vifuntur. XLIX. AFRICAANSCHE BOOM-ALOE. Dlt geivas is ons vereerd van den Wel- Ed. Heer Secretaris Smon van Beaumond^ &c. &c. Des felfs ftamme is nu een Jpan lang geivorclen , een duym dik , in leden verdeeld , en omvangen van een grauwe fchorffe. De bladeren kojnen feer digt en veel hy een uyt den top voort , die van de Yucca eenigftnts gelijkende , uytgenomen datfe fachter-i korter^ en breeder zj/nde, haar jneer nederivaards na de aarde komen te huygen : defelve %ijn twe duym hreed , een hand lang-, fnal aan haar begin , fcherp toelopendpf jlyfachtig-, b/wkende ^ endon- ker-groen van verwe. Dewijl het ecn teder gewas is , fomoet hetfergvuldigvoor de koude bewaardwor- den. Deffeljs bloemen en zijn my noyt voor- gekomen. ^ANTEKENINGEN. De Jfamme kan befwnarlijk^ g^f^^2} u^erden in leden ver- deelA te z.ijn ; aangefien des felfs circulaire verdelingen , ivel eeniqfints haar als leden vertoonen , edog in der dciad niet anders en zjjn als 't overhlyffel v.in de afgevalle bladeren , dewelke , wanneer dit Boom-gewas onder kotnt te worden , ienemaal vergaan. De blc.deren z.ijn in haar eerfie voortkomen moniks-capS' wys gevoHwen , gelijk. "van de (anna Indica of Indiaans (94) Patrlam agnofclt Africam ^ cx Guinca emm , cur^Sc De natuurlijke groel-plaats is tAfricA ^ waM het is ujit fomptu fupra nominati Domini, in Patriam noftram de- Guinea in dit ons Vaderland. gebracht , door de voorfirge lata c(l. cnkofien van den boven gemelden Heer, (95) C A R L ARUM iETHIOPICUM FLORE ALBO , ODORATO, INtcr varias radices , qiias mihi doiid dc- dit Nob. D. Simon vanderStcl, Pro- tnoiitorii Eonx Spei Gubernator digniffi- musjhujus quoque Ari radicem ofFendi, vul- garisfimilem ^bisautem ejus magnitudiricm ftiperantem , e qua folia aliquot , pedicu- lis longioribus fulta , enafcuntur, Ixvia, glabra, nitentia, dilute virentia , Arima- joris xmula , aft produftiora , in cxtremo clavicula quadam in gyrum circumaci:a , donata, non minus ac radix acredine fua poft mafticationem , fauces linguamque Vellicantia, & quafi tranfadigentia. Inter hgec folia caulis exfurgit bipedalis &procerior, teres, glaber, nitens, foliis concolor, in cujusfaftigio, etunicaemcm- branacex ceu vaginx medio , piftillum nudum eminet, colore fubluteo , in cu;us smbitu flofculi producuntur , iifquc mar- cefcentibus , fuccedunt fru6lus , quos ob cxli inclementiam , xftatifquc brevitatcm in Horto Noftro ad maturitatcm nunquam perduximus, itaque de iisnihil certirckr- pofliim. Radix , qux nobis tranfmifla anno rcpa- ratae falutis M DC LXXXVU vivax, fin^ gulisannisnova promitfolia, aliispcrhye- mem marcidis 8c corruptis. Floret circa xftatis exitum. Notatu dignum exiftimo , quod in l^i^ce foliis obfervavi , nempe , fi nimis irrigetur planta , per claviculas fuas lu- perfluam humiditatem guttatim cruaa- JMORELANDS KALFSVOET MT EEN WITTE EN RIEKENDE BLOEM. ONder verfcheydc nvortelen , die my vcreerd zijn , door den Ed. Beer Si- mon van derStel-, Gotivernetir op de Caap de Goede Hoop , hebbe ik de wortel van defe Kalfs-voet ?nede gevonden , dewelke ^ hoewefe de gemeene gelijkt , echter meer als twemaal fogroot is ais defelve : Uyt defe ko- men eenige gladde i eifene , ligt-groene en blinkende bladeren te voorfchijn <, fleunende op lange voetjens\ dcfelve fi]n die van de groote K^alfs-voet gelijk , hoewel fy langer ^ijnde , aan haar uyterfle met een rond- lopend claauwierken ver/ien zijn : Defe hla- deren en Jijn niet minder fiherp van Jmaak^ als wel hare wortelen , waar door de tonge en keele byfter geoffenfeert werden , als men die komt te kauwen. Tujfchen de bladeren komt de bloe?nfieel te voorfhijn, twe voeten ook wel hoger groeien* de , 'defelve is rond en lang; glad , blinkend , en in couleur met de blader-ftelen overeen- koniendc , uyt wiens opperfte een bloot , geel-achtiii jlampertjen fig opdoet f en dat uyt een vliefig bekleetfef als ware het een jfchee: rontom U gefieyde ftampertje komen 'de bloemkens te voorfichijn , en defie ver- droogd zijnde vertoonen haar de vruchten^ dewelke wegcns de kortheid des fomers ^ en guurheid onfes climaats noyt tot rypigheid gekomen zyn: fio dat ik daar van nietsfii- kers feggen kan, De^wortef die onsin't jaar 1687 toe- gefonden is , hebben wy eenige jaren in V /e- %en gehouden, en geeft alle jaren nieuwe bladeren., d^oude ^swintersvergaanzijnde. De blocmen werden in V uytgaan des fo- mers gejien. T is aanmerkens weerdig , V geen ik ontrent defe hladercn geobferveert hebbe^ namentlijk , fio men dit gewas te veel wa- ters geeft , fio is V , dat het fovertollige ( ri , 8c quafi diftillari limpidam & guftu acrem. An eadem fit planta , qux in Catalogo Horti Lugd. Bac. nomine Ari iEthiopici flore albo , odorato , mofchum redolente infignitur, haud affirmo , propterea quod ibi prxter denominationcm nil additum. Radices virtutibus convenire cum vul- gari, & ejus loco fiibftitui quoque pofle, cx rclatione eorum, qui illud funt exper- ti, baufimus. (loor ftjne claawwierhens , druppetender- of diftilleerender-wyfe tiytwerpt ^ zijnde Hf l' ve als dan klaar , en fcherp van fmaah Of dit nu V felve gewas is ^tgeeneinde Cataloge van den Hort. Lug, Bat. onderde name van Morelands Kalfs-voet metwit- te ^ en na mufim riehende hloemen voor- gefteld word , en kan ik niet zeggen , om dat aldaar niets anders als van een hloote henaminge werd gefproken. Dat de wortelen in krachten overeen- komen met die van de gemeene Kalfs-voet en in des felfs plaatfe mede gehruykt kan werden , is ons gefegt van die gene , de" mlke fulks ondervonden hebhen. 1 ■ (97) C A ARUM HUMILE CEYLANI- CUM LATI-FOLIUM, PI- STILLO COCCI- NEO. SUnt ei radices rotundx , Ari viilgaris fimiles 5 extus colorc dilute fpadiceo , intus lafteo, fibris albicantibus capillatx, nec non guftu acri praeditx : Ex iis folia exurgunt , pediculis longioribus inniten- tia, forma diversa, alia enim aliis ad pe- diculumprofundiiisdiiTeaa, magis minuf- ve quoque cufpidata, atro virore perfufa, fapore acri etiam praedita. Inter folia caulis exit uncialis, incujus fafiigio piftillum pulchre coccineum emi- cat, in mucronem definens 5 idqueemem- branea, cufpidata, & fulcata vagina, in- tcrna facic purpurae decorem induente , cxterna virefcentc colore perfufa. Piftillo brevi evanefcente nullum fru- fium fub climate noftro perfecit : Planrx fuperficies quotannis hyeme marccfcit , ra- dice reftibili , (qua propagatur) germina novella infequente vere producente. Frigoris impatiens folem auramque ca- lidiorem amat , itaque in rcpofitoriis , fe- neftris vitrcis inftruSis, confervanda. Ceylona hanc aflecuti fumus plantam , q^am haaenus in Horto noftro excokii- nius. R LI LEEGE EN BREET^ BLADMtGB CEVLONSCHE KALFS-VOET, m£T EEN SCHAARLAKE-RO- DE STAMPERWYS DOD^ DEKE. DE vonde nvortelen van dit geWas gelijken dte van de gemeene Kalfs- voetJ^Kxwm)defelvezijn van buiten ligtca-' Jlanie-verwig^ van binnen rnelk-Tvity ook met veelezazelingen befet , en feherp vanfmaah uyt defe komen de biaderen voort , verfieri van lange fleelen , fcherp van fmaak , don- ker-groen i drie-hoekig^ enongelijkvange^ daante-f door dien ieene meer ingefneden isy alsiandere-^ ookenfijnfeniet alleeveti Jpits aan haar uyt-einde, Tuffchen de bladeren doet fig de hloent^ fleng op, een duym-breed langtijnde ^ uyt iviens toppe een fchoon root-fchaarlakeflam^ per-wys doddeken voort komt , welk ifi een fpitfe eyndigd^ V felveis vaneenvlie- fig^ geveurd, en puntige fcheede (\2ig\v\z^ omvangen , deivelke mn binnen purpuY^ veriDig cn van buyten groen is, Het flamper-ivys doddeken in korten tijd^ fonder vruchten hier te tande vergaan- de , fo Tuerd ook te gelijk alle het loof te-^ gens de ivinter te niete gebracht , de wor- telalleen overblyvende ^ waardoor defelv^ voortgefet ivord. Dewijl dit gewas geen hude kan vet^ dragen ^fo moet men het felve iVel ivarm fet- ten , en dat in glafe-kaflfen. Wy hebben het uyt Ceylon gekregen^ en cultiveren het tot nog toe in onfen Hof Aaix Vi* Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuestLLC. Images reproduced by courtesy of Konlnklijke Bibliotheek, Den Haag. 1 77 A 3 vol. 1 (99) C A P. LII. ARUM POLVPHYLLUM CEV- VBEL.BLADtBKE ClYLOn- LAN.CUM , CAULE SCABRO , SCHE KALFS^OET, MET EEN V.R.Dl DILUTO, MACU- LWHTCROENE. ROUWE. ,-,..DTTc FN WIT GEVLAKTE LIS ALBICANTIBUS, t^t-^ ^.^r^ STENGE. NOTAl O. RAdicemfuppeditat rotufidam , afpe- ram, fufcam, intus ex candido lub- flavam. Caulis ad duorum pedum proceritatcra fefeextollit, tres uncias craffus , taSulca. ber, ceu exilibusfpinulisobfeflus, colore dilute viridl perfufus , niveifque maculis notatus , quod vifu pulchrum , gratumque; Caulis ad faftigium in tres difpcfcitur ra- mos, &hiinaliosfecundarios, quibusto- lia anneaunturalata, quorum partialia bi- compofita, nuUispedicellisfulta, oblon- ga, mucronata, raargine abfque crenisae- quali , unciam lata , aut paulo latiora. Flos in hifce oris nunquam emicuit. De mrtel van defe plante ts rondi rouw, hruyn, van bmenwitacb' tlg-geel. De (ieng drk duym-breet dik zijndei isrouw ln ^taantaflen, {alsof defelvemet doorntjens befet 'was,) e» met ^f ^ff ' ken Ldig getckend ^nde. fchet tvie voeten hoog uyt het aardryk , vjmt op^ mHe Ik tn drle takken komt te verdelen, en defe wederomme in kleendere takskens', de blderen ftjn gevleugeld , ^fflLZl' deeldehladerkenstm aan ^w/.M^''^^^' voegdziinde, haar aan de r,bbens vereen - J:detehelijnkngwemg,fcherp.toelopen^^ %cn duym ofmeer breecl, en efen van kanten. De bloem heeft fig hier te lande noyt vertoond. y nndertufTchen dat de oude nvortet ver- Radix quotannis .^'^Z^neu.d fig een andere uyt de fi , priore emarcida , & corrupta. i^^^^^ ./ Mult6calore indigens planta , menf.bus «ftivis fxpius irriganda. Utrum hxc eadcm fit , qu* Mulcn- fchena dicitur Authoribus Hort. Mal. ton. 12. dubitandi mihianfam prxbmt, cauUs glaber, qu6 Mulen-fchcna eft prxdita, a me nunquara (quod fciam) vifa , hxc vcro noftra planta gaudet cortice icabro. Na dien dit gewas veel ivarmte des fo' mrs van noden heeft , fimoetmen tfelve dikwils bevochtigen. De rouheyd van de fchorfe desjlengs heeft my in twijfel gcbracht , of dit nvel V felvegewas ts, V welk by de <Autheu- ren van den Hortus Mabaricus , m t twaalfdedeel, Mulen-fchenageheten word, en een efe gladde fienge heeft , Uwelkvan my in defe plante noyt mijns wetens gejien Ebb ( loo) Patriam agnofcit Ceylonam; unde no- bis radices ftint allatae , nomine Kida" De natuurlijke groei-plaats van ditgC' was^ is Ceylon , van waar ons des felfs «'^- telis toegefonden^ met de namQ van^^' daram. (lOl) C A P. LIII. ARUM CEYLANICUM POLY- PHYLLUM CAULE ASPERO, MACULIS VIRIDI-FUSCIS, VIRIDI-DILUTIS, ET ALBI- CANTIBUS, PULCHRE NOTATO. R Adice fuftinetur magna , fphoenca , afpera , extus fufca , intus alba. Caulis exfurgens, fpithamam longus & procerior , cralTus , taftu fcaber , fun- gofus 5 exuviarum ferpentum inftar ele- ganter variegatus , viridi-fufcus , hinc inde dilutiore viriditate prxditus , Sc maculis albis notatus : primo tamen ortu , caules in- carnato pallore albefcunt , qui temporis progreffu obfcurantur : fuperiore parte ra- mofi fafti foliis veftiuntur quafi alatis , prx- cedentis Ari latioribus , in mucronem ex- cuntibus , atro-viridibus , averfa paite di- lute herbaceis. VEEL^BLADERIGE CEVLON^ SCHE KALFS^VOET, MET EEN ROUIVE, ROS-GROENE, OOK. LICH7-GR0ENE , EN WIT- GEVLAKTE STEEL. heeft een groote^ boUmtdey rouwc I ivortel^ die van hyten bruyn-roody en van binnen wit is, De fleng , een voet of anderhalf hoog opfchietende ^ is dik^ rouiVj voos ^ fehoon gevlakt als een Jlange-huyt , donker ros- groen , ook hier en daar licht-groen , en ?net ivitachtige vlakken door een ver- mengd ; /;/ V begin , ivanneer defe fleng eerft uyt het aardrijk voortkomt , is de- felve licht-incarnaat oflijfverwig , die dan met der tydmeer en meer komtte verduy- fteren : de ftenge boven aan in takken ver- deeld zijnde is verfien van bladeren , de^ ivelke haar alsgevleugeldebladerenQsXdXTi^ opdoen-i breeder zijnde alsdievan de voor" gaande , edog voor fpits toelopend , en donker-groen , van onderen lichter-groen van verive. Flores proferre haud potuit , omni quan- tumvis induftria adhibita. Circa autumnum fuperficies plantae perit , imo & radix poftea j nova qux produfta , ut denuo gcrminet , multo indi- get calore. Quiaaerisinjurias ferre nequit tempore Vemali , locum expofcit calidum & fic- cum, quo denegato facile putrefcit radix. Tot het bloeien en heb ik fe niet hmnen krijgen , hoeml alle vlyt daar toe van my aangeivend is, Ontrent den Herfft vergaat de fteng^ en daar na ook de wortelfelfs\ fodraeen nieuive voortgehracht is , heeftfe veel warmte van noden , om wederom aan V uytfchieten te koomen, Ook en kanfe des winters tegen geen koude^, maar moet defelve droog en warm gehouden worden , anders komt de wortel ligt te verrotten. Ccc U- (102) Utrum facultatibus vulgaris Ari , aut Serpentariac, gaudeat, affirmare haud au- ftu. Ofdefe ook de krachten van de gemene K^lfs-voet^ of van die van onfe Serpents- kruyd (Serpentaria) heeft j en kan ik niet verfekeren. Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Konlnklijke Bibliotheek, Den Haog. 1 77 A 3 vol. 1 Balsamika Cvcvmekina Indica ( C A BALSAMINA CUCUMERINA IN- DICA FRUCTU MAJORE FLA- VESCENTE. PANDI-PAVEL Hon.Ml T TT palam fiat , qiiantniTl valeat ars V-/ circa culturam plantarum exotica- rum 5 confultum duxi , hanc , cujus fru- ftus maturos in Horto Noftro Anno M DC Lxxxviii & M DC xc. confpexi- ttius ) cxteris adjungere , quantumvis in Horto MaL fit defcripta. Radice firmatur fibrofa , e qua viticulx t^roducuntur i qux , iiifi adminiculis fufti- neantur , in terram procumbunt 5 alias vi- cinis quoque ftirpibus aut perticis fefe cir- cumvolventes) capreolorum beneficio, iis cohgerent. Folia bina ex adverfo refpondentia > irt feptemlaciniasprofiindas & angulofas, di- ^'ifa, longioribuspediculis appenfa, Vitis foliis fimilia , capillis exilibus obfita funt) odorem faetidum exhalantia , faporc amaro. Flores inodori , pentapetali , colore in dilutiorem flavedincm inclinantes , fex fi:a-=- Ji^iinibus medium occupantibus , prjediti j ^nhi cx iis fteriles aut inutiles evadunt, '^uod plantis cucumcraceis admodum fami- liare , fruSiferi vero praevium habent fru- ftus rudimentum, cujus apiciflos marccl^ ^ens infidet. Fruaus oblongus i ventricofus ^ extre- ^nomucronatus, Cucumeris forma : cortcx Verrucofus &: tuberculis exafperatus , pri- 016 herbido pallore albefcens , tandemquc colorem croceum induens j hujus parsex- trema per maturitatem dehifcit > in cu- )us hiatu pulpa fungofa , ut & femi- coloris citrini > involucro fanguineo 103) R LIV. INDIAANSCH COMCOMMERAGH^ tlG BALSEM-KJ^UYD , MET EEN GROOTE GESLB VRUGHT Niet tegailiaande diigeivasm den ttor- tus is bejfchv even , Jo hebbe ik e- venTdcl geraden gevonden ^ defelve hier bj te voegen ', om tetoonen hoe verre men doof de konfle van culture de vreemde geivaffen hier te lande kan brengen , en heeft defe in onfen Hof rijpe vruchten voortgebracht in de ^aren 1688 t?;/ 1690. Het heeft een zazelachtige worte/y lOaar uyt rijfige takjens voortkomen i die ter aaf- de nederleggen ten fy defelve onderfleunt worden i anders fo ?nakenfe Jmar ook wet vaft aan de byftaande gewaffen , offtaak" jensy en dat door hare clawierkens. De bladeren gelijken die van de wjfr" gaard ^iiet qualijk, tweaan tweoverinuU kanderen geplaatft i en infeven diepe en hoekige verdeeltheden gefneden %tjnde \ de- felve rujlen op tange voetjenS i enfijn met kleene hayrtjens befet zijnde , ftinkende vati reuk , en bitter van fmaak, De bloemen fijn reukloos i vijfUaderigi Ucht-geeU ""t midden metfes bloem- draden verfien : onder defelve tjjnder veele^ dte vruchtloos komen af te vallen , V welk de comcommcrige ptanten feer gemeen is ^ maar die gcne s dewelke vrucht-dragende bloe:;ten^jn, dcfe befitten van den begimie tfhct bcginfclvaneen vrucht y aan wiens uyterfte het b/ocfntje vaft ftt , fchoon het aan V vergaan is. De vrucht ts gelijk als een Comcojnmer^ langwerpig ) in V middcn uytpuylende , voof fpits toelopcnde : de fehorjfe is knobbelach- tig en oncffen j in V ecrft bleek witachtig- groen^ daar na fafraan-verwig wamjeef "de vrucht rijp is , fo herft dejclve aan V eynde opcn , waar door men als dan het voofe^ geele-^ enfoetachtigmergin^tgejigte krijgt , Ddd dul* dulci ami5a , in confpc£lum producun- tur, Semina oblonga , plana , fufca , Cucur- bitie minoris fere semula , afpera , figuris variis infignita , modice acuminata cum fo- vea aut comprcfTione in utroque later? , nucleo albicante & amaricantepraedita, Eodem , quo femina & fruSus perficie, anno , perit ; annua enim eft planta , quae fingulis annis femine renovanda , quod copimittendum &: fovendum loco foloque calido , enutritioni plantarum exoticarum idoneo, quibus negleftis fterilitatem adi- pifcitur. In India Lupuli vicem fupplent folia in confe£iiQne cerevifia;, ad necandos & exr pellendos vermcs decodio foliorum ex a- qua fimplici fada verminantibus propina- tuvy OleumOlivarum, in quo fruaus ma- cerati fupt , vulneribus recenter inflici:is fanandis conducit , prodeftque cutis fcabiei, Prxterhancdefcriptam & aliae duae olim quoque fedem fixerunt in Horto noftro, nempe BaKamina Cucumerina , fruSu mi- nore flavefcente , Authoribus Hort. Mal. T. 8. Pavel di^a : Ut & Balfamina rotundi- folia repens , five mas Bauh. Pin. , quae a multis eft defcripta , ita ut fupervacaneum foret illam hic infer^re > 8c defcribere. >4) als mede de zaden , omvangen Jtjnde van een fchoon roat bekleetJeL De zaden /ijn langachtig^ plat^ dievan de kleene Caatiwoorden niet qualijk gelij- kendcy rouiv^ bruyn^ en als mct verfchey- de figuren getekend^ tamelijkpuntig^ derzijds wat ingedrukt , van binnenverfien met een hittere en witte pit. Het vergaat V felve jaar wanneer de vrucht en zaden rijp geworden zijn , want het is een een-jaarige plante^ dieal/ejaar van nieuws op gezayt moet werden , en d0 op een warme plaats , hequaam 07n uyt- heemfche planten uyt te hroeien , en Jonder dat blijfd defetve onvruchtbaar, D.e bladeren werden in Indien gebruykt in plaatfe van Hop in het maken van BieVy het affietfel met fchoon water toebereyd-, geeft men aan diegene te drinken , dewelke met wormen beladen zijn ; de vrucht in OlijfOlygeleyt , geneefi de verfche wonden-, en fchorftheyd des huyts. Behahen defe , hebben wy nog twe aU" dere foorten in onfen Hof gehad^ nament- lijk , de Comcommerachtige Balfem kruyd^ met een kleene geele vrucht , in den Hort. Mal. befchreven onder de name van Taveh en dat in V achtfte deeL \Als mede J^uy- pend JMannekens Balfem kruyd^ met ron- de bladeren van Bauh, in Tin. befchreven^ edog dewijle deje van veele verhandeld en hefchreven zijn^ achten wy het onnodigdc^- felve hier by te voegen. C A P. BIBUOTIIEEIC FlCOmES, SEV FlCVS AMmCAKASPHiSRICA.lWm:va.AIAI^^ C A P. LV. PICOIDES VEL FICUS AMERI- CANA SPHi£RICA , TUBER- CULATA, LACTESCENS, FLORE ALBO, FRUCTU RUBRO PYRAMIDALL Caf. Hort. Beatm. INter oinnes plantas , quas Omnipotcns Conditor e terra produxit , haud infi*- mum locum occupat ifthxc Ficoidcs , quae Caudice & foliisquafipriva , e terracmer- git obfcurius virens , oblonga , fiiperiorc parte plana , femipedalis eft longitiidinis , ambitus vcro pedem integrum praeter pro- pter xquat j parte exteriore plurimis oblongis tuberculis obfita , quorum cimi fpinulis fpadiceis armati. Flores exigui ex ambitu inter tubercula cmicant , albicantes , quibus emarcidis fuc- cedunt coloris amethyftini fruftus oblongi cum prominula fibrilla ex ejus apice : ho- tum pulpa purpureo-rubicunda & fubdul- cis , plurimis feminibus exiguis , pulUs , infaraa , qux maturitatem adepta cum fru* ftu procidua quotannis propullulant. Planta tranfverfim fe^a experimur eam conftare carne, cucumcracea: immaturx fi- mili , herbido pallore albefcente , faporis fub acris , hinc inde fucco laaeo emanantc, praefertim parte cxteriore ksa , ut & vafis fucciferis , qux a centro ad circumferen- tiam ducuntur. Radixcivivax, exilis, paucifque fibns capillata. ^ America alit hanc plantam , ex Curalia- via & aliis Americx infulis ad nos tranlla- tam. RONDEy GEBUCHELDE i l^MERI^ CAANSCHE MELKcGEVENDE VVGE, METWITTE BLOE- JHEN, EN ROODE PVRA^ MIDWVSE VRUCH' TEN. ONder alle geivafen , die den KAlmo* gende Schepper uythet Aardrijkheeft laten voortkomen , en heeft geenftnts de min^ Jle plaatfe defe kkene vyge^demlke gelijk ak ftam- en btaderloos uyt het aardrijk voort^ komende , donker-groen , en langwerpig /V, van boven plat^ inden omtrek ontrenteen voet dik^ een halve voet lang , van buy- ten met feer veel langachtige heuveltjeni befet , wetkers uyterfte gewapend is met rvffe doorntjens. De bloemen fijn kleen-i wit , en komen ttiffchen de gefeyde heuveltjens voort ; defe verdroogd zijnde vertoonen haar langwer^ ge^ roodamethyp-verwige vruchten^uyt weU kers toppe een kleen zazelingtje te voorfchijn komt : het merg defer vruchten is purpur^ rood van couleur , en zoetachtig vanfmaaky vervuld met feer veel kleene/wartezaden > dewelke rijpgeWOrden , en op V aardrijkge- vallen zijnde\jaarlijks jongeplantjens voort- hrengen. Dcfe planfe , dwers doorgefneden zijnde^ bevinden wy te beftaan uyt eenvlefigefub^ ftantie y dewelkc die van een onrijpe com- commer gelijk is , wit van couleur , tnet ee- nige bIel:egroemg;heidver?nengd i eenigfints fiherp van fmaak ^ hier en daar eenig melk'- achtig zap van fig gevende , voornament' lijk als mcn het buytenfte komt tequetfeni of wel de fap-rijke vaten , die van */ mid^ dcl-punt na den ojntrek lopen. Ditgewas heeft een kleene , lang-levende en ntet feer zazel-rijke worteL America is dejjelfs natuurlijke groei- plaats^ entstotonsovergeftuurduyt Curaf fauw-i enandere omleggende eylanden. Eec Fri. (io6) Frigons efl: impatiens , pauco folo & a- qua indiga , confervandaque in repofitoriis feneflris vitreis inftruftis. OBSERVATIONES. Primo ortu fphacricas quidcm eft figur^ , veriim planta adolefcens teres fit , nullis tamen fulcis£xarata, & altcra aiteri quafi innafcitur , Cerci fpinofi facie. Florcs lanugine mollicella , denfa , obfiti , non e plan- tx fummo exoriuntur , fcd ex ambitu inter tuberofas prominentias , fpinulis in extremo armatas , ita ut im- pune eos carpere non iiceat. Monopetali funtflores, (quorum lacinijc fquamatim fibi invicem impofitjE, exlatiori bafiin aculeum tenuif- fimum, atro-purpureum abeunt , ) quinon raro, luxu- riante natura , gemelli , fibi invicem connati , vifuntur, ficut annexa figura indigitat j extrinfecus albido virefcunt, intrinfecus albido colore nitent. Stylus nutritivus, qui extremo in plures partes mi- nutiflimas divifus, afterifcum repraefentat , hujus color ex luteo purpurafcens. Scaminulanumerofiffima, brevia, albicantia, apicu- lis luteis apiculata. Pars frudus latior, cui Sc flofculus emarcidus & fic- catus plerumque adhuc adhseret , primum producitur , & paulatim gracilefcenspyramidalcm induit Cormam fru- Het en Jcan geen koude verdragen , heeft ook weynig aarde van noden , ook en moet het niet veel hegoten , en in een glafe-kaf[e beivaard worden. ^ANTEI^ENINGEN. , 7)it gewa4 is wel hol-rond , TA/atitieer het felve jong u » maar oud geworden zi^nde word het langwerpig rondj fi^' der nochtans geveard te z.ijn , en fchijnt d'ene ujt d'andere voort te komen ^ cp de wijfe van een doomige was-kaarpt (Cereus.) De bloemen , met een fachte donfigheid digt befet djnde, en komen niet ujt het opperjle van de plante , maar uyt den omgang dcs gewas , tHjJchen de bultige gedoornde henveltjens , fo dat mcn Je fonder cjuetfmge niet cn k^n pluk^n. Ilet z.ijn een-bladerige bloemen , ( welkers fnippelingen fchnbs-^uijfe op den anderen leggen , defelve Jijn breetachtig aan haar grond , cn eyndtgen m een dun fwart-pHrpHr-ver- wig doorntje ) dewelke fomtyds twe aan een gevoegd werden^ de natuur weeldrig z.i/nde , ge/ifk^ Jnlks de geanncEleerde fi- gure verbeeld : defe bloemen ftjn van buyten uyt den witte groen , van bmnen bUnkend en wit. De voedende bloem-ftijl , dewelke aan het eynde in veele deelen gefneden is , verbeeld een kjeen Jlerretje , van couleHr uyt den geele purpur-verwig. De bloem-draatjens fijn feer veele , kort , wit , en rnet geele hooftjens verfen. Het breedjie gedeelte des vruchts , waar aan het verdroog- de bloemken gemeenlijk^vajl ztt, komt eerjl te voorfchijn , en de vrucht allenkskens uytwajjende en verdmnende , krijgd ee» pyramids- ifyfe gedaante. (107) C A P. LVI. FlCUS INDICA» S E U OPUNTIA CURASSA- VICA, MINIMA. Cat. Hort. Beautn. iNDIAANSCm P^rCE, 0 P KLEENSrE CU- RASSAUSCHE OPUNTIA. EX radicibus ligneis ^ cjuae fibris hbn admodum crebris prxditx funt , prodit hxc planta fruticofa admiranda , cu- jus folia inferiora non foliim in caudicem degenerant, verum etiam fuperiora ramos teprxfentant. Folia fuat admodum fucculenta y crafTa) t>a1mam ^ non raro quoquc fpithamam lon- ga , digitum minimum lata , nec multo minuscrafTaj huniore vifcido referta j plu^ timis tuberculis exafperata j e quibus fpi- fiulae crebra: prodeunt tenues , rigid^i a- cutae , contrc6tadtibus facile adhaerentes j foliaque relinquentcs. Subciimateiloftroaoresnondum, quod fciam , protulit. UVt houtachttge en nlet feer zazetri/k wortelen komt deje heefterachtige en wonderbare plante voort , iviens onderfte bladeren niet aUeen in een ftammeveran^ deren , maar ook de bovenfte takken komef^ teverbeelden, De htaderenfijnbyfinder Jap-rijk, diki eenpatme y ook ivel een fpanne lang , een pink breed-^ en ook niet veeldunder^ met eenftijmertge vocht vervu/d^ en ongelijk van fuperficie of oppervlaktemgens de veelheyt derbultjens, nvaar uyt veele kleene ^ dtmne^ ftevige , fcherp-ftekende doorntjens voort- komen^ deiDe/ke aangeraakt zijnde , hare biaderen ticht veriaten , en haar aan de aanrakers vaft-hegten, Tot m toe en heeft het hier te tande niet geb/oetdi voor fo veet my bekend OBSERVATIONES. jANTEkENiNGEN. ■ « r«^^;/.Kr,c ni- Dit Z^^^^^ dufereert oeenfmts m ntanter van groeien Crefcendi modo a rchquiS ^P""''f *f '^"<^''-' de and.re foorten van dt Indtaanfche Vjgen , alleen it mmc difFert hxc, fed omni ex P^»'^^ "^^"^J^ ' Sc llime defclvc in alUn deeUn kUcnder, en met ontclbHarc doorntjens ineris fpinulis annata j Congencrum more tacimmc ; (io8) propagatur l calorc multo 8c rariore irrigatione con- tenca. Neque flores neque femina in locp natali confpiccrc !icuitillis,quicx Curacao hanc nobis attulere plantam, .quibus&florc & femine viduadicitur. gewapend s Het werd ooJ^op de wyfe van dejjelfs confoort Itcht voort-geteeld , waar toe veel warmte en wepig focb' ttghejft van noden z.ijn. Dte defe plante uyt Curacao medegehracht hebben , fi.l$'^* datfe aldaar hare bloemen , nog Jaaden noyt vernomen heb' ben,en datfe vertronwen ^dat dtt gewas nog bloem nogs^ komt voort te brengen. C'A P- Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklljke Bibliotheek, Den Hoag. 1 77 A 3 vol. 1 (109) C A P. LVII. ANANAS. Acofta , Pifonk. s E U CARDUUS BRASILIANUS FOLIIS ALOES. Bauh. Tin. HErbis pomiferis accenfenda hxc plan- ta, cujusvarixextant varietates re- fpc^u foliorum, ut & fruftus magnitudi- ne. Vulgariseft, qux hic a me defcribitur, quxque in Horto Medico arte exculta , fm- gulis annis magnos ac maturos protulit fru- Sus. Radix ei crafla , Cinarx feu Cardui edu- lis in modum fibras aliquot fpargens capil- lares. Folia in aculeum abeuntia , fefquipol- liccm lata , longitudine duos pedes non ra- ro adxquant > rigida , dilute viridia , ad oras aculeis munita. Caulis, quiinterfolia exurgit, pedalis eftproceritatis, ro^undus, digitummino- remcrafliis, duobus tribufve foliolis obfi- tus, cujus cacumini fruSus infidet oblon- go-rotundus, tuberculis fuis buUatis , Pini fmftum referens. Flofculi Menfe Majo , aut ineunte Junio ex fingulis frui^uum tuberculis exeuntfin- guli , tripetali ex cxruleo-purpurafcentcs , e quorum medio ftamina (ex prodeunt lu- tea. Fruftus primo viridis & nitens , per ma- turitatem colorem intense flavum induit MenfeAugufto, aut Septembri , carofru- ftus ex albicante flavefcit, odore gratifll- mo, fuccofa, guftu acido-dulci , vinofo. E fruaus cacumine plantula nova gene- ratur, Corona di6i:a , qux decerpta , folo- que convenienti* impa6ta, facile propaga- tur. Fruftus maturitatem perfe£i:am adcptus in talcolas fecundum longitudinem feca- tur, (cortice exteriore adempto) qua: Vi- A N A N A S O F BRASILIAANSCHE DISTEL MET BLADEREN VAN oiLOE. Dlt gewas behoordonder de appel-dra- gende kruyden en wordgrootever- anderinge onder defelve gevonden , fo in grootheid des vruchts , als in de bladeren. 'tls de gemeene^ diehiervan my hefchre- ven word, fo als ik die door dekonfteinon- fen Medicijn Hof gecultiveert y en aUeja- ' rentot volkome rijpigheyd jijner vruchten , die groot waren , gebracht hebbe. De wortel is dik , eenige dunne vefelin- gen , op de wyfe van uirticiochen van haar gevende. De bladeren zijn fomtijds twe voeten /ang^ anderhalve duym breed ^ ftyf-, Hcht" groen , aan de kanten , en ook aan haar uyterfte met doornen befet, De fteel , dewelke tujp:hen de bladeren uytfchiet^ is een voet lang rond, eenpink dik , met twe of drie kleene hladcrhcns bcfet-, wiens toppe de vrucht hefit , van maakfel /angwerpig rond , een pijn appel niet qua- /ijk geiijkende , van wegen deffelfs uytpuy- /ende knobbe/s, De b/oemkens komen in de Ji^aand van JMay , of in V begin van Juny te voor- fchijn., uytydere knobbei een^ zijndedrie- b/aderig^ b/aauw-peerjig, in' t midden met fesgee/e b/oe?n-draden verften. De vrucht is in V eerfteblinkend-groen^ en in de Jlaandvan Auguftm ofScptember rijp geworden zijnde-, fo is defeivehoog- cn rosachtig-geel.feer iieftijk van reuk , lappig^ wijnacinig , en amper zoet van fnaak. 