title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Zij moesten beioven^ geen verboden verbintenissen aan te gaan en zich niet te sseer over te geven aan de vermakelijkheden, die beide wereldsteden te overvloedig aanboden^ ioaonderheid die der schouwspeien en drinkgela- gen/ Tevens werd den studenten aangekondigd, dat sij op wangedrag straf hadden te verwachteo, lichamelijke tuchtigiog, relegatie eo deportatie. Bij hun afscheid van de school werd ieders naam op een lijst geplaatst met aanteekening betreffeode vlijt en gedrag, welke lijst bestemd was in 'tkeisers hand te komen. ^.>i Ziet daar, Mijne Heeren, instellingen waarvan de stichters, die tijdge- noot en nageslacht van sedelijken en politiekeo oodergang poogden te redden, sich seker veel goeds beloofden. Maar wij weten» dat hunne verwachtingen werden teleurgesteld. De west-romeinsche staat, die reeda op sijne grondvesten waggelde, toen zijne hoofden de zaak van onderwijs en schooi met grooten ijver behartigden^ is door onderwijs en school niet behouden. De literatuur en de kunst zijn niet tot nieuwen bloei gekomen^ de wetenschappen niet vruchtbaarder geworden voor het leven, en de zedelijkheid is niet gesterkt, maar verachterd, ook bij die massa des volks, die, na het oude heidendom verlaten te hebbeUi het christendom aannam naar den vorm, niet naar den geest. Bn waaraan is het toe te schrijven, dat onderwijs en schooi bij de Romeinen destijds niet als een bederfwerend zout, een behoudend element gewerkt hebben?.. Ben der gelukkigste bewerkers der geschiedenis van de paedagogiek in onze dagen geeft een antwoord op die vraag, dat mij wel niet volkomen afdoend schijnt , maar in allen gevalle opmerkenswaardig is. Bij de Romeinen van het keizerrijk, zegt hij, was het onderwijs eenzijdig op de ontwikkeling des verstands gericht. /rHet gevoelsvermogen werd ten bate van het denk- 65 484 W. II L L ▼armogeft onderdnikt. l\>eii ie het gebleketi , dK het gMk der meneoheD niet altijd geli^matig toeneemt met den eanv^senden rijkdom der kennis; dAt eenzijdigheid hier de moeder eener Kdpsis kan worden , die ten htttile Gk>d en de menschheid looohent ei^-eich opmaakt ter verdediging Tan hek lage en gemeene docNr koude veratandsgrondeD 1" *) Ik aal deae woorden niet commentarieeren , ook niet tn eenig onderzoek treden, of de beschnldiging .van eenzijdige verstanderichting, die blj de beoordeeling van ona tegenwoordig onderwijs dageltjkfi uitgesproken wordt en ons hier vanself voor den geest komt, — ik sal niet onderaoeken, ot B) volkomen verdiend ia. Maar ik breng deie woorden in heriitnering ah eene waarsohawing , die ailen onderwijsgevenden on onderwijsgonietenden iuttig kan aijn^ als een drangreden om het grooto woord der griekadie wijsheid ^barmoniache ontwikkettng'' met allen ernst op ona hart te binden. De west-romeinsche staat ging onder, de oost-romeinache aleepte lijn kwijnend bestaan voort, maar de grieksch^romeinscbe beachaviag ging inet geheel verloren. De christelijke catechetenscholen , die dnda de tweede eeuw in het Oosten^ te Alexandrie, Antiochie en eldera, door eenigermate nniverseel ouderwijs leden en geestelijken voor de kerk kweekteo, hadden de meest ontwikkelde christenea overtuigd, dat het lidit der wetenachap door de kerk niet gevreest, maar gezocht moest worden. In het Westen belemmerde de onganst der tijden de opkomat van dergdijke inrichtingen , maar de resten der oude cultuur werden door eomm^ mannen der kerk gewaardeerd , versameld en door Gassiodorus in Italie , door Theodoraa van Oanterbury en Beda in Engeland, door Alcuinus in Frankrijk, door den abt Gregorius van Utrecht en den edelen Ludger in ons vaderland aan de middeleeuwsche menschheid overgeleverd. Kloosteiv en kathedraalschelen begonnen te bloeien. De scholasti^ vond hare wegbeieideie in mannen ah Oerbert van Rheims en bisschop Adelbold van Utrecht, die aan de stndie der theologie die der wijsbegeerte en exacte wetenschai^)en verbonden, en straka werd tle scholastiek de moed(ff der middeleenwsohe universiteiten. Gij weet, Mijne Heeren, wat het weord /rnnivemites" in den middel- eeuwsohen mond beteekende: niet eene sohool, waarin aUe wetenechappen in encyciopaedisohen samenhang aouden gedooeerd worden, — daarton a I D E. m had Bch de idee der hoqgeaohocd nog Diet ontwikkeld , — liet /rttiiifenite» Kteiarain et aoietitiariiDi" derhalve maar finiivenitaa magistroram et soolik liam/' eeDo oorpontie fan leerareii en leerlingeD, die men een gild mooht noemen, omdat tij gdijk alle gilden lekere aatoaomie besat, have ?aak door haar lelve ontworpen atataten^ lekere jariadictie en eene arbeidsTir- deding) waarbi}, gelijk men geaegd heeft, de hoofden, die de beatemming hadden om geleerde hoolden te worden , alt 't ware fabriekmatig behandeld werden. ^) De meefite dier aniverfliteiten waren aanvankelijk eenvoodig vaksoholen, te Bologna voor reehtakenniB, te Sai^^no voor geneeskande, te Parijs voor theoiogie; maar aliei^s namen zij ook andere vakken op. Waar bet laatste geschiedde, deed men der geleerdheid een dienst door den inhoad dea menseheiijken w^tene eenigermate te organieeeren. Naar het voorbeeid der keieerlijke hoogescholeD van vroeger^ te Rome en te Cionstantinopel, echiep men facalteiten, na echter niet vijf maar vier. De artes, nit het bekende triviam en qaadriviam bestaaade, bedoelden de algODieene beeohaving van den stadent en mochten met onae pn^Medeo- tica vergeleken worden. Theoiogische, rechtegeieerde en mediache lessm vormdea godgeieerden , juristen en decretisten en geneesheeren. Over de organisatie dier dikwerf kolossale corpomtien — Parijs had soms dertig daiaend stadenten en een evenredig aantal ieeraren — zal ik niet uitwij- den. Van de grove oDBedelijkheid der toenmalige stadentenwereld en de nationaie antipathien der landmanschappen aal ik awijgen, en eveneens van de onvrachtbare dispatatien over nominalisme en realisme, de onbe» vlekte ontvangenis der heil. Maagd ens., waarbij de catheder der defen- denten aoms strategiesch moest vereterkt worden tegen de vaist* en knup- pelslageo der oppoDenten. Liever sfmek ik dankbaar de erkentenis uit, dat de middeleeawsche universiteiten een onmisbare schakel in de ontwik- kelingsketen^ der hoc^ere geestesbeschaving zijn geweest, en dat aij de grondslagen gelegd hebben voor menige wetenschap, die later tot hoogen bloei kwam. Toch hadden zij zeker meer roem verdiend, ware de vrij- heidszin, die zieh somtijds op waardige wijze in hare gehoorzalen open- baarde, door den eigenaardigen godsdienst- of liever kerkzin dier tijden niet te zeer verdmkt geworden. Het ftiiddeleeawsche ehristeodom was de godsdienst van Jezus in zeer 66* 486 W. M O L L gebrekkige gestalte. Het plaatste zich in scherpe oppositie tegen de nataar, ■ocht haar in den mensch Yeeieer te dooden dan te heiligen, en si/n hoogste ideaal werd daarom de asceae^ de beoefening der onthoading, mortificatie, afsterving niet alleen van vieeflch en bloed, maar van de gansche wereld, die men sou ontviuchten, in piaata van haar, naar de leer des evangelies^ te overwinnen. Vandaar gerekte vasten en Dachtwa- ken , 200 mogelijk volstrekte armoede , coelibaat , kiooster- en kiuiaenaarscel enz. De meest devote belijders van dat kwalijk begrepen chriBtendom meenden, dat hun godsdienst niet zoozeer de wijding van hun leven^ ala wel het doei en oogmerk van hun leven moest zijn. Men leefde om goda- dienstig te wezen , terwijl men inderdaad godsdienstig moet zijn om waarlijk te leven. Diezelfde christenen maakten zich daarenboven schui^g aan een groven misgreep, die helaaB nog heden — de gebeurtenisfien onz» dagen leeren het maar al te duidelijk — de misgreep van ontelbaren^ is: zij vereenzelvigden godsdienst en kerk, en daar godsdienzt en kerk voor hen een was» meenden zij, dat de kerk de heerschende macht over het gansche menschenleven , ja de gansche wereld moest wezen. In hun begrip stond de kerk tegenoVer den staat als de glorieuze zon tegenover de bleeke maan. Alles, wat niet dienstbaar was aan de kerk, werd wereldsch, onheilig geacht^ alles wat niet met de autoriteit der kerkelijken , d« i. der hierarchie , strookte, was uit den booze. Oorsproukehjkheid en eigen inzicht in kunst en weten- schap gold voor ketterij. Het onderwijs regelde zich naar het weten der ketk, de zoogenoemde supranatureeie wetenschap, de heilige theologie^ en wat in filosofie, natuurkunde enz.» niet met de heilige theologie overeen- stemde, werd verworpen. Toch was het onderwijs dier tijden — wij erken- den het reeds — een weldaad, waardoor de menschheid tot hoogere ont- wikkeling werd voorbereid, en zelfs is er in de beginselen, waamaar de middeleeuwsche universiteiten zich bij de aankweeking van geleerden, magisters en doctoren, voegden^ een en ander dat ons nog heden tot leering kan zijn. De universiteiten waren , gelijk ik zei', gilden , die zekere autonomie bezaten en als alle gilden het jus promovendi, het recht om graden en titeis toe te kennen. Tot hare eer moet gezegd worden , dat zij 't in bet algemeen met de uitoefening van dit recht eeflijk meenden. Magisters en R E D E. 437 doctoreD moesten werkelijk leerarea wezen, althans hunne bevoegdheid daartoe kenbaar gemaakt hebben, voor dat zij met deze titels versierd werden. Kandidaten voor beide titels hadden zich eerst het baccalaureaat te verwerven. Maar niemand verwierf het baccalaureaat , tenzij hij eerst zijne gaven voor het doceeren had bewezen. Die b. v. naar het licentiaat- schap of doctoraat der theologie streefde, had eerst naar den rang van baccalaureus biblicaa te staan en als zoodanig exegetische leasen te geven , om daarna aententiarius te worden, waartoe hij twee jaren openbare voor- lezingen had te houden over het dogmatiesch bandboek van dien tijd^ de Sententien van Petrus Lombardua. ^) Zietdaar, Mijne Heeren, bewijzen van oprechtheid en eerlijkheid, die wij herdenken mogen in dagen , waarin theaea-prcmotien te dikwerf den doctoren*titel tot een ijdel sieraad achijnen te verlageu , en zietdaar tevens een bewijs» dat de middeleeuwache universiteiten de goede spreuk //al onderwijzende leert men" naar behooren wisten te waardeeren. Mijne ervaring en die van velen leert overtuigend, dat die leerlingen de meest wetenachappelijke mannen werden , die in hunne laatate studie-jaren of in privaat-woningen en openbare inrichtingen , of in daartoe opzettelijk ge- vormde studenten-gezelschappen ala docenten optraden. En geen wonderl De redelijke menach begint zijne wetenschap eerst recht lief te hebben, wanneer hij ondervonden heeft, dat hij zelf voor en door die wetenschap iets wezen kan^ voor zich zelven niet alleen, maar ook voor anderen. De autoriteit der middeleeuwsche kerk hield de wetenschap in banden, maar diezelfde kerk — ik vrees^ dat te velen het in onze dagen bijna moedwillig vergeten — heeft onder hare kinderen helden gekweekt, die het christendom van de edelste zijde wisten op te vatten, die het vrij- makend karakter des evangelies begrepen en daardoor dragers werden van den geest der vrijheid» ook op 't gebied der wetenschap. De voormalige monnik van Wittenberg is ook hier de onsterfetijke , van wien ingeestende kracht uitging op duizenden. Die io onzen tijd de geschiedenis der paedagogiek schreven, lieten niet na op te merken, wat Luther, door de,: verbreiding zijner beginselen» ook voor het universiteitawezen gedaan heeft, en zeer gepast noemden zij hem een verdediger van het recht der rede, een kampioen der menachelijke conscientie. y 488 W. 11 O L L. Luther trad op ak Yerdediger vaa het recht der rede; daarom bewees bij den plichl der gehoorzaamheid aan de positieve geboden der Schrjft, b. V. de aondagsweti door op de rede en de natnur te wijiea. Zoo gij hem vraagt, waarom wij den wekelijksohen rustdag lulien vieren, dan wij8t hij u niet op het gezag van Mozes, maar op de natuur, die ]eert dat men somtijds zai rusten , opdat menschen en dieren zich verkwikkeo. ^ ^uther waa de kampvechter voor het subjectieve geweten» waar uitwendig gezag de vaste overtuiging van dat geweten in het aangesioht sloeg. Yan- daar ziine onafhankelijkheid vaa de kerkvaders, voor wier uitspraken paus en concilie onvoorwaardelijk leerden buigen. «rOrigenes,'* •— zoo heet het bij hem — - isrOrigenes heb ik in den ban gedaan. Chrjrsostomus geldt bij mij niets. Basilius deugt ganschelijk niet; hij is maar een monnik, tt geef geen haar om hem. TertuUiaan is een ware Karelstadt, Gjpriaan een zwak theoloog. Lees de boeken der kerkvaders bedachtzaam en met den geeet des onderscheids , leg ze op de goudschaal , want zij struikelen gednrig en ver* mengen oogerijmdheid en monnikerij met het betere." *) Luther had den bijbel lief^ ja als zijn leven, maar wat Gods waarheid in den bijbel is, loa de door het evangelie in hem versterkte waarheidszin beslisseo. DHe de Jeer van Jacobus met de leer van Paulus in harmonie kon brengen, hem wilde Luther zijn doctorale barret uitreiken //und sich einen Narren scbelten las- sen /' en van de Apocalyps zei' hij : /rmijn geest kan zich in dit boek niet recht vinden , en dit is mij oorzaak genoeg het niet zeer boog te achten.'' ^^ Dat Luther, trots de naiveteit en de momentaneele ruwheid^ waarmee zijn mannenhart de innigste overtuigingen uitsprak, algemeene beschaving bezat en gk)eide van liefde voor alle kunsten en wetenschappen van zijn tijd, is der wereld bekend. Heeft hij als ^zijn lieve Philippus/' de #prae- ceptor Germaniae /' niet voor vele vakken handboeken geschreven en kathe- der-voordrachten gehouden, hij heeft ze toch allen geroemd en ter beoefe- ning aanbevolen: ^^) taalstudie, rhetoricai dialectiek en mathesis. De geschiedenis wilde hij in eere gesteld zien; de aanvitngende natuurstodie, //de kennis der creaturen/' gelijk hij haar noemde, begroette hij als bet morgenrood van een nieuwen levensdag voor de mensehheid. R E D E. 439 De grootsohe m voor wetensefaap en kunst, die in Lutfaer en andere fefomatoren zioh zoo krachtig uitte, maakte ontelbare geesten wakker, •n tal fan nieawe universiteiten — in Duitscfaland aileen gedurende de «estiende en zeventiende eeuw niet minder dan drie en twintig — getuig- den van het nieuwe leven det geeetes , dat ontwaakt was. Maar in die fldfde eeuwen is het ook gebleken , dat de edelste beginselen en grootste gedachten , ai worden sij kiaar en duidelijk , ale met de stem eener koperen faaBniii v^kondigd, niet dan zeer langsaam in de faoofden en harteo der stervelingea tot heerBcfaeode machten worden , en dat , terwijl de waarhaid eeuwig is, de dwalingen eeo taaie ievenskracht bezitten. De vrijaMidLeode beginseien der reformatoren en faun eofat wetenscfaappe- Ujke nn faebben in de universiteiten der zestiende en zeventiende eeuw niet de hun toegedacfate faeersohappij verworven. De zuivertng van het akademiesch onderwijs en akademiescfa Jeven, die Lutfaer en Melantfaoa wenschten , kwam niet of minder dan ten haive tot stand. De emancipatie van den vorschenden geest werd belemmerd. De scholastiek der middeU eeuwen herieefde. De kerkelijke orthodoxie der protestantsche wereld« den tegenwoordigen paus twee eeuwen vooruit, schreef lich zelve, onbe» wust van den zelfmoord, dien zij beging, het adtribuut der onfeilbaarheid toe. Het confessionalisme poogde de ^etenschappen weer aan banden te leggea. De vhim van den kerktwist dreigde de catheders te verteeren. De edeiste wetenschappen bieven verwaarloosd. De geschiedmis kwam niet tot faaar recfat , de kevfcgeBohiedenis Mlfis oiet , die men in den theo- logischen oorlog toeh waaHijk als tuighuis voor de wapenen der polemiek had kunnm beouttigen: onze Hornius, als hi^ricus latere ouinnefi van naam in het vak overtreffende , had nog in faet midden der zeveotieiide eeaw den Leidscfaen caratoron eerbiedig te veraoeken , dat het hem var- goad mooht worden openbare kerkhistoriscfae lessen te geven. ^) De natuurwetenscfaappen weorden onderwezen» maar meerendeels met materieele bedoelingen. Cartesius en Spinoza tradeo als koninklijke denkers in stiUe majesteit voor faet oog der wereld op« maar faun woord baarde dialectiacfaen krijg, en wat schoon en goed in hunne filosofie was^ werd slechts weldaad voor enkelen. De landtalen , die kostbare scfaat der natiSn , faeetten steeds «^barbaorsch :" toen ThomaaiuB te Leipzig het waagde, sijne leerlingen in 440 W. Hl L L het Duitsch toe te sprekeoy stormdeD sij^^ale ?oor abomioatie sijn gehoor- zaal uit. Inmiddels genoten de universiteiten aan de ^ne zij' priYilegien van eigen juriadictie, vrijdom van lasten ens., die docenten en etudenten bedenkelijke voorrechten gaven, terwijl aan de andere aij' professoren en studenten vaak geplaagd werden met bepalingen en wetten, die als de oude wet van Mozes slechts zonde baarden. Inderdaad was het akademi- ache leven van dien tijd te dikwerf zedeloos, zedeloos ala in de middel- eeuwen. Die weten wat in Duitachland de beanen-depoaitie en het penna- lisme ^^) waren , en waarom de eerzame burgers van Amsterdam bij het oprichten van ons Athenaeum zich huiverig betoonden, hunne zonen naar Leiden te zeDden^ — zij hebben hier geen verder bewijs noodig. Meent echter niet, Mijne Heeren, dat ik iemand aanraden sal, de -universiteiten der zestiende en zeventiende eeuw klein te achten. Van een man» die gedurende zijn besten levenstijd de geschiedenis der be- schaving poogde te leeren kennen^ kunt gij dit niet verwachten. Ala een-en-lwintig-jarig jongeling reeds» bij de eerste scriptie mijner hand, die ik schroomvallig der geleerde wereld aanbood^ schreef ik de spreuk van Isaak Vossiua op het titelblad : Amec alio nomine felicior possit videri haec nostra aetaa, quam quod huic docendae tot priora invigilarunt secula/' eo nu ik als meer dan zestiger mij moet voorbereiden voor den overgang in de grbote broederschap der dooden , nu roep ik blijmoedig dankbaar met den dichter: Immer reicher dorch der Yorzeit gaben, Beat ein Geschlecht dem andren froh die Handl Scholen, die een 6. J. Vossius^ een H. de Groot, een Arminius en Voetius, een Chr. Huygens en Boerhaave en anderen van onsterfelijken naam tot leeraren en leerlingen hadden, bezaten bij hare gebreken ook deugden» die in oDvergankelijke eer moeten gehouden worden. Zij hebben gedaan, wat God geve dat alle tegenwoordige, ook de onze mogen doen: een geestelij- ken rijkdom , vaD de vadereo geerfd , bewaard , zeer vermeerderd en aan het nageslacht overgeleverd , opdat het op zijne beurt hetzelfde deed. In de laatste helft der voorgaande eeuw werden in denkende hoofden gedachten geboreo^ die de bestemming hadden, om op staat en kerk, op R E D E. 441 wetensohap en kunst, derhalve ook op het schoolwezen^ een diepen invloed nit te oefenen. In het eerste decennium van de tegenwoordige , toen de wijsbegeerte zich tot eene zeldzame hoogte ontwikkelde, wenschte Wilhelm Yon Hamboldt, in overeenstemming met zijn koning, de verloren krachten van den pmissischen staat, die door den ijzeren arm des krijgs was nedr- geslagen , te herstellen door intellectueele en moieele ontwikkeling. Ben nieuwe universiteit/ te Berlijn gevestigd, zou het middel wezen» eene universiteit , die niet, als de meeste oudere, eenzijdig de dochter der theo- logie moest zijn^ maar /reen voldragen vrucht van het universalisme ^ dat van de jongere filosofie was uitgegaan" en derhalve de theologie niet negeerde; maar haar een voegzame plaats onder de overige wetenschappen aanwees. In 1810 kwam die school tot stand, en ieder, die weet wat de namen van Wolf^ Fichte, Schleiermacher en anderen beteekenen, weet ook wat zij voor de beschaafde wereld geworden is. Dat zij intusschen niet alles werd en is , wat men hoopte , wordt door bevoegde beoordeelaars in Duitsch- land zelf in onze dagen erkend, en ik zal mij niet vermeten hen te wedr- spreken. liever vermeld ik , wat naar de meening van een dier beoordee- laars, Earl Schmidt, het ideaal der hoogeschool voor onze eeuw moet wezen , een * ideaal dat ik den jongeren onder mijne hoorders wel diep wenschte in te prenten, opdat zij het in 'toog houden, voor anderen uit- spreken en te gelegener tijde der verwezenlijking helpen nader brengen: irde universiteit zal de vertegenwoordigster zijn van den geest der menschheid op de volle hoogte zijner ontwikke- ling^ draagster der levende wetenschap en des wetenschap- pelijken levens. Zij heeft wetenschap en kunst» waarheid en schoonheid te verbinden, het weten uit de sfeer der na- vorsching tot de klaarheid der aanschouwing te verheffen en aan de aanschouwing de diepte der gedachte meS te dee- len, om de studeerende jongelingen theoretiesch en prac- tiesch, wetenschappelijk en aesthetiesch, religieus en poli- tiesch tot waardige leden van staat en kerk te vormen."^^) De stichting der Berlijnsche school is een belangrijk feit in de jongste geschiedenis van het hooger onderwijs, maar niet het laatste, dat ik te vermelden heb. 66 4IS W. M L L Umveniteiten van den ataat sijn onderworpen aan de wetten van den itaat. Staatawetten aijn niet onveranderlijk, oiaar dikwerf weinig ekBtiek, te dikweif -^ wij Nederlandera weten er van te spreken -^ uitennate atabiel Schoolwetten aijn beatemd otn het onderwija te bevoideren , miuur sij kunnen het ook benadeelen, de ontwikkeiing der hoogeaehool etrem- mBa. Daarom acht men het in onaen tijd in landen, waarin de liefde voor de wetenachap wakker is^ weldadig, dat nevena de ataatssohobn vrije iniichtingen opkomen, welker bestaan niet van rijkawetten afhankelijk ia, maar van de inxichten van ernatig*iiberale mannen, die den voonttb* giDg en de ditbr^ding van het onderwija naar de behoefte dea tijda willea segelen, aooder daarbij te moeten wachten op de hepalingen eener m^ aehien trage of onmachtige wetgeving. In die overtuiging poogde men , ofachoon te vergeefa, in 1848 in Daitachland eene inateliing in het leveo te roepen, die meer of min gelijk aou aijn aan eene reede beataande in flngeland. In 1826 werden de giondalagen gelegd voor de eerate vrije universiteit , de univeraiteit van Londen. Drie jaren later wexd aij ten apijt van de tory-partij en de ataatakerk geopend. Zij vond hare finanoi£efe bestaana- middelen in de beunsen van aandeelhouders , die geen vrede hadden mel het door 'alanda.wetten te nauw beperkte onderwija van Oxford en Gam- bridge, en met de bepaling» dat alleen leden vaa de ataatakerk akade- miache graden konden verkrijgen. Spoedig kwam zij tot aannkerkelijke ontwikkeling. Haar leerplan omvat taalkunde, mathesia, filoaofie, geachie- denia, natuurwetenschappen , ataatahuishoudkunde en medicijnra; goda- dienatwetenachap werd niet opgenomen, waardoor de atiohtera, die een weaenlijk univeraeel onderwijs bedoelden, hun eigen oogmerk aohade toe- brachten. Zij aelve aohijnen dit gevoeld te hebben, want privaat-voorle- aingen over de theologie van aile secten werden toegelaten. Studenten der theologiache aeminarien van verachillende kerkgenootachappen wonen de leasen der profeaaoren bij. De graden, die deae uitreikeQi aijn het bac- calaureaat en doctoraat in de artea, de rechten en medidjnett. ^ Dat de gegradueerden minder geacht worden, omdat lij hnn titel van een vrije universiteit verwierven, blijkt niet. In 18S4 ontatond de tweede vnje universiteit» die van Bruaael. Ook ai] R E D E. 44a fCMid haro fioAiieidele krachtdn aanvankelijk in mjwillige bijdragen mannen, die ik gaame filanthropen tkoem, filanthropen van den eersten img, wier weldadigfaeid meer wilde geven dan brood en kleed en woning voor de behoefteni des Toika. Antipatbie tegen de belemmering, die de vrije stndie te Ledveo van het clmcalisme ondorvond^ was 6en hunner drijfveeren» maar geensmiB de ^ige: ook onvoldaanbeid met het onderwij» der ^taatsuniversiteiten te Gent en Laik , dat hun onvoUedig of eensdjdig toescheen, en bovenal: de innige overtniging dat de hoofdstad van een land ook hoofdstad sijn moet, derhalve ook een zetel van hooger onderwijs, ten bate harer groote bevolking en vail de gansche natie^ die nergens elders soo vele halpmid- delen voor de onderwijsBaak besit. Ook dese achool leed tegen* staod en had groote beawaren te overwinnen, financieele en andere. Maar de regeering van Brossel wist de nieawe stichting om de intellectueele en materieele voordeelen, die zij beloofde en straks aanbracht, te waardeerai. Zq schonk haar een aansienlijk jaarlijksch subsidie, waarbij de provincie het hare voegde. Het getal der bezoldigde en half bezoldigde hoogleeraren was snel aangewassen, ja ook dat der niet bezoldigde, want in een groote stad doen zich licht wetenschappelijke mannen voor, die, met liefde voor hnn speciaal vak bezield , gaarne gratis of om klein stofielijk voordeel hunne gaven aan de belangen huncer medeburgers dienstbaar makeo. Het gemis vao het promotie-recbt was in de eerste jareo ook deze school tot nadeel, want het voorbeeld , door de moedige mannen der Londensche universiteit g^even , werd door die van Brussel niet nagevolgd , daar zij , vermoedelijk te onrechte, vreesden» dat de door hen uitgegeven titels niet met die der staatsuniversiteiten in de openbare opinie gelijk zouden staan. Maar ook dit bezwur verviel, toen Belgie staatsexamina invoerde. Sinds wies de bloei dezer school, en die de hoogste belangen der hoofdstad en des lands van Belgie hef hebben , verblijden zich in dien bloei. ^^) Wat Londen en Brussel bezitten , wordt door ons aan Amsterdam toe- gewenscht, en waaromP.. Vreest niet, Mijne Heeren» dat ik u zal ver- moeien met een breed antwoord op deze vraag. Het is reeds dikwerf gegeven door welberadenen ooder mijne ambtgenooten , ook door anderen, met bijbrenging van zwaarwicfatige gronden. Slechts merk ik op, dat de 56» 444 W. MOLL ^ wensch naar eene oniversiteit , uit het oude, nog geensuns verouderde Athenaeum geboren» niet de wensch van enkele persoonlijk belanghebben- den is, maar een inderdaad wijd verbreide. De maatregelen, door oniea Gemeenteraad voor eenige jaren voor de filosofiache en geneeskundige facul- teit genomen» wijzen er op; ook de poging, onlanga door dien Raad aan* gewend, om aan professoren dier &culteiten» als sij van staatswege tot uitoefening van dit recht gecommitteerd zouden sijn, het jua examinandi te verschaffen^ een poging die voorshands miaiukte, maar niet sonder aanleiding te geven tot gedachte-uiting bij de vertegenwoordiging onier natie, die in overeenstemming met de laatst geprojecteerde wet voor hoo* ger onderwijs moed geeft. Wat ons Curatorium, onze hooggeachte Bur- gemeester aan het hoofd, begeert, werd openbaar toen het de hoogleeraren v6or eenige maanden uitnoodigde ter inlevering van een algemeen reoiga* nisatie-plan voor onze school, en dat plan ter kennis van den Raad bracht. Bleek het tot heden niet, welken indruk dit stuk op de Raadaleden maakte, wij mogen gelooven, dat dit geen gebrek aan belangstelling ver- raadt, maar alleen volharding bij de afwachting op de regeling van het hooger onderwijs van staatswege. Zelfs professoren van 's lands hoogescho- len, die men vooral niet van overdrevea voorliefde voor het Athenaeum mag verdenken , hebben zich gunstig laten hooren. De hoogleeraar Mulder achtte het in 1865 wenschelijk» dat Amsterdam eene universiteit zou ver- krijgen y mits zij maar geen vakschool zou zijn , wat hij , volkomen te recht , een verstandeloos terugkeeren tot middeleeuwsche toestanden noemde. ^^) De senaat der licidsche Akademie liet zich kort geleden op soortgelijke wijze uit. Ja» hij zou het ons /i^allerminst misgunnen/' zoo de hooge regeering het Athenaeum het jus eiaminandi et promovendi toestond, ofschoon hij er eene opmerking bijvoegde, die, hoewel ook in naam van eenige onzer voormalige collegen gemaakt, naar wij hopen niet rechtsreeks uit hunne pen is gevloeid, daar zij ons aan de voorvaderlijke onhartelijkheid van Leiden jegens Amsterdam herinnert en ons het woord /i^onverklaarbare omkeer van inzichten" op de lippen legt. ^®) Wij wenschen Amsterdam» voor de stad zelve en voor het vaderland, eeu vrije universiteit toe, en wat mij betreft, ik heb, gelijk mijn vriend R E D E. 445 De fiosch Kemper oDlangs deed» ^^) reeds de overtuigiog uitgesproken ^ dat die wensch vervQlling zal aieD. Maar waoDeer?.. Ja, waDoeerP... Als de sedert eeo halve eeuw voorbereide, maar Dog steeds oDgeboreo wet voor hooger ooderwijs eiDdelijk voldrageD zal ziJD eD door de vroed- sdiap vaD 's laods vertegeDWoordigers het leveDslicht zal zicD ! • . . Helaas , 100 zegt meo I MiJDe HeercD! uitgestelde hoop kaD het hart krank makeD, cd twijfel en oDzekerheid iD gewichtige zakea is vermoeicDd, soms verzwakkend voor deD geest. Tocd ik voor acht cd twiatig jareD vol goedcD moed miJD tegCDWoordig ambt aaDvaard had, kwam weldra, met het jaarlijksch hud- get, de fiDaDcieele verzorgiDg des AtheDaeums ter sprake vao onzeD Ge- meeoteraad. Vpor de eerste maal klonk ook mij toeD van uit de raadzaal het woord vau eeD raadslid toe: //het AthcDaeum is eeu luxe-zaak, waar- vau we dcD oDDUtteo last niet laoger hebbeo te drageo." Dit woord werd vao tijd tot tijd herhaald, totdat op zekeren avond op eeo oozer grachteo zich eeo wooderlijk gedruisch liet vernemen, een product van toonkunst, dat in eeo laod vao beschaviog oiet te huis behoort, — eeo woest ketel- muziek. Die ketelmuziek heeft d^ ooheilspelleDde stem des ooverstaDds tot zwijgeo gebracht teozij ze, mij oobewust, io het verborgeo bare oowijs- heid oog verkoodigde. Behoef ik u echter wel aao te duideo, dat zulke gedachte-uitiog op mij, die kort te voreo een met hart en ziel bemiod ambt io de kerk verlateo had^ om hi^r voorwaar toch iets aoders te doeo dao eeo luxe-zaak te dieoeD — is het noodig u te zeggen, dat die kwa- lificatie oozer school op mij eeo piJDlijkeQ iodruk maakte P . . Ware 't uiet mogelijk geweest, dat zij op mij en iiiijn collegeo, op onzen ijver en moed storeod gewerkt had P ; . Eo zou 't oiet kuooen zijn , dat de nog steeds voortdureode onzekerheid, die ten aanzieo onzer school bestaat, oadeelig, hoogst oadeelig ware voor hare bestemmingp. . En kan de zeer oogelijkmatige bezoldigiog der hoogleerareo , die oa de halve reorgaoisatie des Atheoaeums is oDtstaao , eo alleeo teo gevolge vao geooemde ODzeker- heid blijft voortbestaao , wel eeoe aaomoedigiog heeteo voor de mio be- gUDstigdeo P . .. Ik weet, miJD waarde ambtgeoooten ! wat gij op deze eo dergelijke 446 W. M O L L vragen te antwoordcn hebt, en ik wdet ook, dat gij 6en wocnrd hek eenrt en het krachtigst 2oudt willen uitapreken: vhet wachten kan ona aoM moede maken, maar moedeloos ^ neen, dat nietl Wij hebben de voUe bewustheid van in ona ambt eene edele levenstaak te beatten, en in cm streven naar de vervulling dier levenstaak sullen wij ons levensgeluk soe» ken. Arbeid en geduldoefening zijn lodn en plicht van een ematig mani die 't wel, zeer wel meent met zijne bestemming en de maatschappij/' Een ernstig man, die 't wel, zeer wel meent met zijne beetemming e& de maatscbappij I Terwijl ik deze woorden uitspreek, denk ik -^ hce zou H anders kunnen? — aan een drietal ambtgenooten, mijne vriendeD Tilanus, Van Geuns en Van Tienhoven^ die in den afgeloopen cursus om verschillende redenen afstand wilden doen van den werkkring der gewone hoogleeraren. Ik denk aan hen met verschillende gewaarwordingen : leed« gevoel dat zij hunne eervol bekleede plaats aan anderen lieten; dankbaar^ heid dat hunne gaven zeer ten bate onzer school hebben gestrekt; vreugde dat die gaven, ook na hun aftreden, in onderscheiden afeeren des maat- schappelijken levens, der wetenschap en der menechheid nog weldadijg blijven; hoop dat althans een hunner nog andermaal in onze orde zal optreden , om bij vemieuwing door zijn edel voorberid en veelzijdige be^ schaving een waardig leidsman onzer leerlingen te zijn. Inmiddels verheu* gen wij ons, dat wij drie nieuwe ambtgenooten , den Heeren Wurfbain» Fijnacker Hordijk en Stokvis een welgemeend welkom in onze rei mochten toeroepen. Hunne namen badden een goeden klank, toen zij tot onti kwa* men; hunne intreSredenen hebben onze goede verwachtingen versterkt: ook zij zullen ernstige mannen zijn, die 't wel, zeer wel meenen met huane bestemming en de maatschappij. En nu, daar ik gesproken heb van verleden en van heden, nu richt ik mijn oog nog op de toekomst, uwe toekomst, Heeren Studentenl Neen, gij weet niet wat het is, als man met vergrijzend hoofd in het afgaan der levensbaan tegenover het opkomend geslacht te staan, en gij zult het niet weten voordat tientallen van jaren zijn voorbijg^;aan. Ala wij van uwe zijde achting wenschen te verdienen, van onze zijde weten wij u te waardeeren , te respecteeren. Ja, te waardeeren en te reepeoteeren , a E D E. 447 wmt onte boop «oor de vnijoht van ons eigen leven rust op a, onae hoop voor de menachheid. Zoo wij iets goeds mochten doen voor de wetenechap en da maatsohappij , — u is het opgelegd, dit te bewaren, te vermeer- djoren, te volmaken. Zoo wij ieta goeds dachten, dat wij niet mochten «olbreQgen, — aan u is het, dit te verwezenlijken. Waar wij dwaalden, worcU het van u verlangd, de waarheid in het licht te stelien. Bedeokt het wel, ak mannen sult gij weldra sijn, wat gij in deee jaren «an atodia wordt Het eindoogmerk van "s menscben leven — zoo schreef WQ ^del denker van oBxen tijd , is : door kennen en kunnen waarlijk menach te aiJQ. Ik neem die leer over^ maar onder voorwaarde, dat ik bij de woorden jrkenneQ en kunnen" een derde mag voegen : het woord «^willen.'' Het kunnen zonder kennen is zeker blind bedhjf en het kennen zonder konnen leen bioesem zonder vrucht; maar kennen en kunnen beiden zon- dar anergiek wilien ts renteioos kapitaal. Wetenschap, praktijk^ ernstige^ hailige ain — o jaagt er naar, dat deze grootmaohten des levens u straka met ontbreken! Voor een paar maanden vierde Italie het vijf bonderd-jarig gedenkfeest vao deQ dichter van Vauclase, Petraroa, poeet, filosoof en moralist, een «eldoener van vele gealachtM en volken. Warm vriend van kunaten en vratanachappen , klaagde hij echter over de kunstenaars en geleerden van gi}n tijdi maQnen — raen merke het opl — voor wie het woord //harmo* oische ontwikkeling*' een ijdele klank was gebleven : grammatici , die angst- vallig tegenover de taalwetten stonden en lichtvaardig legenover de eeuwige wetten Goda; poeten, ^ de voeten hunner versen met nauwgezetheid in bawf^ng steldea, maar zelve hinkend en lamlendig de levensbaan betra- dan; muaici» levende voor de harmonie van in de lucht verstervende tonen, maar nbt voor de harmoBie honner beginselen en bedrijven; geschiedvor- sehena, die aich zaer bekommerden om de daden van koningen en volken, maar geen rekenschap konden geven van hun eigen kortstondig bestaan; arithmetioi en mathematbi, die alles berekenden, maar de kraohten hunner ziel luet wislen te wegen ; astronomen 9 die lon- en maans-eclipsen kenden , maar niet de duistere vlekken in hun zedelijk karakter; moralisten, die de deugden beBobreven» maar niet beoefenden; theologanten , aoh ook theoh>- ganten» die aofisten waren geworden, die de Gkxlheid wilden doorgronden, 448 W. M L L maar geen troawe zonen van den eeuwigen Vader der menscbbeid poogden te zijn. ^) Heeren Studenten, sal straks een andere Petrarca moeten opstaan, om over iemand uwer zulke klachten te slakenP.. Neen , neen, in Godsnaam, gij kunt het niet willen. 6ij wilt doen, wat die dicbter van Vaucluse zelf heeft gedaan , van hem leeren , wat hij tijdens een keerpunt in zijn inwendig leven van Augustinus heeft geleerd: zich zelven bewonde- ren. Heeren Studenten, 'tzij ge dezen eeretitel eerst nu of reeds langer draagt, betoont u den veel beteekenenden naam waardig, gelijk uw studie- genoot G. H. Van der Mey deed, toen hij onlangs, op het voetspoor van drie andere discipelen onzer school in het voorlaatste leerjaar, in een we- tenschappelijken wedstrijd den gouden prijs won. Wie gij ook zijt, acht de dagen, die gij beleeft, hoog ernstig, en weest overtuigd, dat nog veeJ ernstiger tijden u uaderen. Die de geschiedenis der volken kennen en de oorzaken van hun opkomst en ondergang,' spreken ook van de kenmerken, waardoor het verval der natien zich pleegt aan te kondigen, en de tee- kenen , die zij vooral noemen , zijn deze : in het staatsleven , of despotisme 6f volkspartijen , elkander in alles ongelijk» behalve in dienstbaarheid aan hartstochtelijk egoisme; in de kunst, gladgeschaafde vormen zonder kracht- vollen inhoud; in den godsdienst^ aan de eene zij' hardnekkig vasthouden aan 't onhoudbaar geworden oude, aan de andere zij' lichtzinnige of pedante loslating van het eeuwig ware; in de zedelijkheid , uitwendige schijn van het eerbare bij inwendig verderf van beginselen en moreele bandeloosheid. O zoo iemand u sommige van die kenmerken, ja maar een enkel, in den tegenwoordigen toestand van ons vaderland meent te moeten aanwijzen, — noemt hem geen pessimist, voordat ge zijne beweringen hebt beproefd, en — ^ in allen geval, rust u zelven toe» om te uwen tijde als ridders van den goeden geest voor de hoogste belangen van uw vaderland in de bres te springen, waar eenige verachtering ook maar in de verte voor R E D E. 449 erger doet vreezen. Voorzeker , ik geloof 't vast — daar zijn jongelingen onder u, die de bestemming hebben , om na weinige jaren in slaat en kerk, in het rijk van wetenschap en praktijk des ievens de eersten te weaen, de leidslieden en aanvoerders van hun geslacht. Weet dat het niemand uwer verboden is, voor zich zelven een plaats te begeeren onder die aitverkorenen. Zoo gij den arbeid meer bemint dan de uitspanningen der jeugdj — zoo gij streeft naar evenmatige ontwikkeling van al uwe krachten, — zoo gij het kennen, kunnen en willen in u leert samenvoe- gen tot den voUen drieklank van een harmoniesch , een waarachtig men- scbenleven , — dan staat het u vrij , voor u zelven een groote toekomst te wenschen , ja te verwachten. ^^). IK U£B OEZEGD. 57 AANTEEKENINGEN. I) Zie K. Schmidt, Die OesehiekU der Paeiagogik, Cothen 1860, I, s. 74 ff. >) Zie K. H. Scheidleri OeaeAieUliehe JDaniellung der Bwiaieitmji der Boek- seAulen {Leuteeher Universitdte-Almanaek fSf 1859) s. 197. >) Zie vooral Schmidt^s a. w. I, s. 140 ff. ^) Zie L. Friedlftnder, Daretellungen au$ der Sittengeech. Bom., Leipz. 1871, m, 8. 285 ff. ^) Zie Schmidt^s a. w. I, s. 402. Wat deze voortreffelijke achrijver bericht aangaande den ijver der latere Bom. keizers voor het onderwijs, werd hoofdzakelijk geput oit den Codex TheodoeianuB , dien hij echter niet aanhaalt <) Zie Scheidler, a. a. o. s. 206 f. 7) Vgl. K. Von Baumer's Oeeeh. der Pddagogii, Stuttg. 1854, IV, a. 26. B) Zie Luther^s Oroseer Caieehimue in de uitg. van Irmischer, LMe^e eSmmi- liche Werke, XXI, s. 48. ^) Zie Luther^s Tieehreden in de aangeh. uitg. LXII, s. 97 ff. 10) Zie Luther'8 Forrede zur Offenl. vom Jahre 1522 , bij Lrmischer, LXTTT, s. 170. II) Zie J. Brastlein, Luther*s Einfluss auf das Volkssehulwesen , Jena 1862, s. 74 ff. ") Volgens een nog onuitgegeven brief van Hpmius. i>) Zie over de depositie en het pennalisme Baumer'8 a. w. IV, a. 40 ff. Tholuck, Das akademisehe Lehen des siebzeknien Jahrhunderis , I, s. 200 ff., 281 ff. Ennen, Oesch. der Siadt Coeln, Coeln 1874, IV, s. 670 ff. en anderen. 1*^ Zie Schmidt^s a. w. IV, s. 582. i^) Zie over de gewenschte maar niet verkregen vrije universiteit voor Doitsch- land en over de thans bloeiende van Londen, Schmidt, a. a. o. IV, s. 547 f. 576 f. AANTEEKENINGEN. 451 10) Be g^chiedeniB der vrije nniyerBiteit van Brasjsel in het eerste stadiam ?an haar bestaan, kan men leeren kennen ait het in 1860 te Brassd verschenen werk VvmoetnU Ubre de Bruxellei. 17) Zie G. J. Mulder, SiMdium generale, Botterd. 1865, bl. 24. 18) Zie het adres van genoemden Senaat aan de tweede Eamer betrekkdijk het laatst geconcipieerde ontweip tot regding van het hooger onderwijs, opgenomen in het JSifblad van het HandelebL voor 6, 6 en 7 April 1874. Hier leest men: ^De Senaat misgunt allerminst aan de Athenaea gelijke bevoegdheid tot het toekennen van wetenschappelijke graden. Hij moet zich evenwel de vraag veroor- loven, of het mogelijk zal zijn, dat de Begeering bij het in dit artikel [betreff. de Athen.] bedoelde beslait, zoodanige voorwaarden stelle, dat zij voldoende waarborgen konnen opleveren. Immers, terwijl de Begeering het doceerend personeel niet be-« noemt noch ontslaatj eu geen wakend oog kan hoaden op het onderwijs en het afnemen der examens, zal zij wel de meest mogelijke voorwaarden kunnen stellen, doch bij gemis van behoorlijke controle niet kannen zorgen, dat zij worden nage- komen. Het oorrectief zal niet anders dan in zoogen. Staatsexamens kannen gevonden. worden, ook met betrekking tot de mate van wetenschappelijke kennis, door de gegradaeerden verkregen. Daarvan zal het noodzakelijk [111] gevolg zijn, dat men aan de universiteiten tegen wil en dank gedwongen wordt het onderwijs met het oog op die ezamens en niet op eischen der wetenschap in te richten. De bevoegd- heidj aan de Athenaea to^ekend, met het doel om de wetenschappelijke opleiding door wat men concoirentie noemt te bevorderen, zal metterdaad de vemietiging der ware wetenschappelijke studie tot uitkomst hebben, en daarmede zal het groote voordeel van de in dit ontwerp gehaldigde vrijheid der wetenschap worden prijs gegeven." Prof. Land, thans hoogl. te Leiden, heeft reeds in 1872, toen hij nog hoog- leeraar bij het Athenaeam te Amsterdam was, de bezwaren, die in 1874 blijkens het bovenstaande door den Senaat geopperd werden, bespioken en ontzenuwd in zijne rede over: JDe hoofdstad zetel van hooger ondenoijs, Amst., 1872, bl. 16 v. Klagende over ^/de ongelijke lotsbedeeling van het rijks-onderwijs en dat in de Hoofdstad, ten opzichte der akademische graden/' schreef hij: /rAIIeen op tweeerlei grond zoa men de bestendiging dier ongelijkheid nog kannen trachten te verdedigen, Men zoa op de gedachten kannen komen, dat zij voor de praktijk onverschillig is; alsof een monopolie in een vrij land ooit een onverschillige zaak mocht heeten; -^ dan wij hebben gezien, dat de ongelijkheid het onderwijs, dat in de Hoofdstad te hais behoort, in zgn natanrlijke oniwikkeling belemmert. — In de tweede plaats zoa men zich mogelijk beroepen op het gevaar dat Hoogleeraren, niet door den staat aangesteld en gewaarmerkt, de akademische titels lichtvaardiger dan anderen zouden verleenen. Om welken reden toch? om hunne gehoorzalen beter te vallen m AANTEKKKN1N6EN. miflscbienP Maar datzelfde vench^nBel eoa sich immen thaDs moeten yertoonen, bq den wedq.ver der lang bevoorrechte Hoogetcholen onderling. Of zou bet veeleer zijn om den goeden naam van Amsterdam in de waagsobaal te stellen^ en de graden, daar verkregen, al spoedig in de algemeene acbting bij andereQ te zien achterstaan? (rf; eindelijk, ligt het soms in den aard van wetenichappelijke mannen, tenzij het BiBgeeringBtoezicht daartegen waakt^ bet peil der univeraitaire stadien door achte^ loosbeid te doen dalen ? M. H. , wij behoeven niet ver te gaan om een feitelijk bewijs te vinden van het tegendeel. De stadenten van de Seminaria der Boopage- zinden en Bemonstranten in ons midden worden door niemand anders geexamineerd dan door de AmsteTdamsebe Hoogleeraren ; welnu, is het u ooit gebleken, dat dc mannen, aan die Seminaria gevormd, in kennis, oordeel en beBoharing voor bunne ambtgenooten b^ andere gezindten in het minst beboeven onder te doen? — Men zal toch niet bewereni dat althans in de overige &culteiten de hoogte van het onderwijs wordt opgehouden door het verplichte examen aan de lUjkahoogeschool? Ware dat zoo^ dan zou men ons onderwijs zich angstvallig zien bewegen in de riohtingen die ginds gevolgd, naar de eischen die ginds gesteld worden. Nooit heeft zich het Athenaeum of een Seminarium verledigd tot den arbeid van repetitoren; steeds was ook hier het bewustzijn levendigi dat het hooger ondeFwijs is de aelfstandige overlevering der wetenschap van onzen tijd.'' ^^) /^Met het licht der gesobiedenis voor zioh| mag men het als zeker aannemen, dat Amsterdam het voorbeeld van de meeste hoofdsteden van Enropa zal volgen en dat alhier eene vrije universiteit voor voldoend hooger onderwijs, naar de beboefte van de boofdstad ingerichti zal tot stand komen.'' De Bosoh Kemper, Uitbreid. wa» het hoogw ondeno. ts Amsierdam, Januari 1873 , bl. 19. 