title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Sunt sane illa subsidia parciora quam vellemus, parciora quam ut 16* Digitized by Google 1^4 G. A. ENSCHEDE institutio eodem modo quo doctrinae ipsae amplificetur» Quum tamen sapienter dispensentur, non solum conservari, sed etiam paululum augeri potuerunt musea. Tempus vero, intra cuius limites contineor, facit ut omnia augmenta enucleate exponere non valeam. Bibliotheca sane angustis subsidiis hoc anno sustenta est; sed pietas iubet non reticere, a multis dono acceptos esse libros plures. Fraesertim memorare oportet liberalitatem senis doctissimi et maxime venerandi Eoppii, itemque eruditorum eius filiorum, in dando manuscripto antiquissimo, pre- tiosissimo, scilicet Chronico Emonis et Enconis» abbatum olim in hac re- gione monasterii, quod Floridus Hortus vocabatur. Accesserunt his diebus manuscripta tria a primo rectore academiae nostrae profecta, ab Ubbone Emhio. IUa scripta» quae instar omnium, quae a viro illo eximio ad nos pervenerunt, res simt nobis pretiosissimae^ debemus singulari liberalitati civis honoratissimi « qui stitpem ab ipso Emmio ducit, senis venerabilis, medicinae doctorum in hac urbe nestoris» Wolthersi. Gratias quam maximas agimus tum illi tum omnibus , qui eiusmodi ra^ tione instituto nostro profuerunt. Etiam museum historiae naturalis, quod a Muldero nostro magis magis- que ad anatomes comparatae studia accommodatur, dono locuplete auctum est. Feritissimus scilicet Janus Cabolus yan den Bboek museo donavit collectionem rerum ab ipso praeparatarum > ad organi auditus anatomen pertinentium. Quicunque tales symbolas confert academicae institutioni, is profecto optime meretur de ipsa re publica. Memorandum superest, quod ex iis, quae anno superiore ad amplifica- tionem institutionis academicae sunt confecta, maxime est insigne. lam decessor meus dixit, provinciam et urbem hanc coniunctim in novo noso- comio aedificando operam ponere. Mihi contingit vobiscum communicare, novum aedificium esse perfectum, quin iam in usum aegrotantium et institutionis medicae usurpari coeptum.esse. Licet igitur regionis et urbis civibus gloriari novo templo doctrinis et humanitati dicato, quod simul monumentum est, quam admirabiU jconsensu conspirent in laudabilibus qui- busvis rebus promovendis. Fertinet hoc quoque ad eius, quod vivimus, aevi feUcitatem. Ante hos quinquaginta annos nosocomium academiciim hic erat nuUum; hodie academia possidet aedificium amplum et aptum- Digitized by Google R A T I 0. 125 Etiam iUae partes institutionis medicae, quae ad propaedeusii) medicam spectant» anatomia microscopica et physiologia' experimentalis , indigebant loco apto, ubi exercerentur et docerentur. Huic quoque desiderio satisfiet. Id autem fieri, academia debet maxime vestrae operae in hac re positae, viri amplissimi, academiae curatores! Impense Vos de hac re praesentes laudare , vix decet ; nolite tamen recusare animi grati nostri significationem: Tandem ad Vos me converto, iuvenes optimi! quorum res hic agitur. Etiam hoc anno iam elapso dolore affecti estis ex morte commiUtonum, quem praeceptores vestri item senserunt. Lulofsii vestri iam continentui* eodem sepulcro , quo patris , reliquiae. Spem , quam de eo susceperamus , fefellit praematura et acerba mors. Etiam vester Iohannes Christianus Fredericus Trip exstinctus est, iuvenis candido animo et probo, qui sine dubio honoratum occupaturus erat locum in vita civili, in quam brevi erat transiturus. Numquam higetis mortem alicuius commilitonis vestri, quin animadver- tamus, quam quasi fratemo amore Yos mutuo amplectamini. Vinculum tam arctum Vos coniunctos tenere, Vobis laudi est; neque enim nisi inter bonos amicitia esse potest. Nec solum hoc in Vobis laudo; lubentissime enim testor eo tempore omni, quo rectoris munere functus sum, nihil me a Vobis esse expertum, nisi quod gratum mihi acciderit. Sed in con- iunctione vestra et mutua vestra fide inest quoque id, quod bonum hoc tempore est signum. Quid enim? Fierine posset» ut inter Vos ita coniuncti essetis, si nimis magna in Vobis cemeretur animi ingeniique cuMs differentia? Cum aditus ad academiam ante hos duos annos unicuique patere coepit, etiam iis, qui non in studiis pergere, sed eorum initium facere deberent, metus erat ne talis dissimilitudo inter Vos oriretur. Quod si factum fuisset, non est quod dicam, id noxium futumm fuisse tum institutioni vestrae, tum vestro consensui fratemo. Iste metus tamen, partim certe, vanus fuit; maxime vero vanus est factus propter sapientiam parentum, quum pauci tantum advenerint iuvenes nullo modo praeparati; vanus etiam propter diligentiam plurimomm advenarum. Etiam huic rei debemus fieri posse, ut fortunatum praedicemus annum elapsum. Digitized by Google 126 G. A. ENSGHEDE ORATIO. Nihii est quo gloriari malimus quam iUa sedulitate civium nostrorum academicorum» vero illo doctrinarum amore, quem praestantissimi quique labore suo optime testantur. In academiis nostris, iam unicuique patentibus^ valet illud nBeyme jinemy Multi autem re ipsa respiciunt. Utinam omnes faciant, nec spes fallet patriam nostram in posterum. Antequam ex hoc loco discedam id unum restat, ut publice dicam, Regem augustissimum virum clarissimum Fetbum Hofsteds de Groot^ Theologiae Doctorem, in Facultate Theologiae Frofessorem ordiDarium, Rectorem Magnificum creavisse in proximum annum academicum. Lubens Tibi cedo magistratum, collega honoratissime I eumque Tibi gratulor quam maxime. Sit annus tuus non minus fortunatus quam meus fuit; prospereque cedant omnia , quae facies in salutem academiae et Tibi et nobis omnibus carissimae. Academia et tuo anno et semper floreat! DIXI. Digitized by Google DE SCHEIKUNDE IN VERHOUDING TOT MAAT- SCHAPPELIJKE BELANGEN. REDEVOERING, T£R AANVAARDINO YAN HET HOOGLEERAARSAHBT AAN DE HOOGESCHOOL TE GRONINGBN, D£N d NOVEMBER 1851, UITO£SPROK£N Dooa D*. P. J. VAN KERCKHOFF. Digitized by Google Digitized by Google EDELGKOOTACHTBABE HEEREN, CURATOBEN DER GRONING- SCHE HOOGESCHOOLI WELEDELGBSTRENGE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIE DER CURATOREN! HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUSI HOOQGELBERDE HEEREN, WAARDE AMBTGENOOTEN ! EN WEL- EDBLE ZEER GELEERDE HEER LECTOR! DIE MET HET BESTUUR VAN DIT GBWEST OP DEZE STAD OF MET DE HANDHAVING DES REGTS ZLTT BELAST, MANNEN DOOB UVrBN STAND BN WERKKKING EERWAARDIG! WELEDELB ZEER GELEERDB HEERBN DOCTOREN DER VER- SCHILLBNDB FACULTBITBN ! WBLBBRWAARDB HEERBN, BBDIENAARS VAN DE GODSDIENST! AANZnBNLUKB SCHAAR VAN JONGBLINGEN, DIE U AAN DE BEOBEBNING DBR WBTENSCHAPPEN TOBWUDTl EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE ONS MET UWB TBGBNWOORDIGHEID VERBERT, ZEER GBWENSCHTB TOEHOORDERS ! Al wat den naam van wetenschap draagt^ heeflt een enkei gemeen- schappelijk doel. Waarheid is het, waamaar alles streeft; waarheid, in zoo verre zij voor ons menschen bereikbaar is, de eenige grondslag, waar kennis op rust. Op geen gebied welligt van wetenschap is die grondslag daidelijker zigtbaar, nergens wordt men meer er aan herinnerd^ dan op het gebied der natuurkundige wetenschappen. Daar is het niet mogelijk, dat dwaling zich langen tijd als waarheid doet gelden » of dat onjuiste waameming niet spoedig wederlegd wordt. Mogen al menschelijke driften zich ook hier eenen weg gebaand hebben, weldra moeten zij zwijgen voor de kalme 17 Digitized by Google 130 P. J. VAW KERCKHOFF natuur, die, onafhankelijk er van, niet ophoudt hare eeuwig ware stem te doen hooren. Meeningen mogen ook hier tegen elkander over staan; het zijn en blijven meeningen , duidingen van de letters , die in het boek der natuur gegrift zijn' die letters zelve blijven onveranderd. Ze te ken- nen, is de eerste taak der wetenschap; ze te verbinden en te lezen ligt nabij , maar den oorsprong er van te verklaren , meestal in het verre verschiet. Is dat zoeken naar waarheid de band, die alle wetenschappen vereenigt, niet minder algemeen is de hoofdvoorwaarde , waaraan dat streven voldoen moet, om bevredigd te kunnen worden. Hetzij men zich op het gebied der zedekundige of op dat der natuurkundige wetenschappen bewege, die eerste voorwaarde is geene andere dan de juiste waameming der verschijn- selen. Onverschillig of deze zich in stbffelijke vormen uiten of niet, in die waameming ligt het punt van uitgang, waar verdere kennis zich uit ontwikkelen moet. Eigenaardig moge nu de weg zijn, die de studie der stoffelijke natuur volgt, eigenaardig de middelen, die haar ten dienste staan; aan deze voorwaarde van kennis, van opklimming tot hoogere waarheden, blijft zij steeds gedachtig ; waameming ligt in haar wezen ; waameming alleen (nooit is het geloochend) kan haar de stof aanbieden, die zij verwerken moet. Zoo dikwijls men bij de studie der natuur dien weg verlaten heeft, om eenen gang te volgen, die haar vreemd was, zoo dikwijls men uit aan- genomen begrippen de natuur a priori heeft willen verklaren, even dikwijls heeft er een stilstand in de wetenschap plaats gehad. De geschiedenis is daar, om het te staven. Op die zuivere en onbevooroordeelde waarneming steunende, is er een bijzonder karakter in de wetenschap der natuur merkbaar, dat van de naaste oorzaak der verschijnselen op te sporen, van, zonder eene schakel over te springen , van oorzaak tot oorzaak op te klimmen , en langs eene onafzienbare maar zekere keten, onvermoeid en aanhoudend, hoe langzaam dan ook, tot meerdere en meerdere kennis te geraken. Gebeurt het al, dat, op zekere trappen van ontwikkeling, de wetenschap gedoogt, sommige verschijnselen onder een meer algemeen gezigtspunt te brengen, zij doet het niet dan onder voorbehoud. Dan ontstaan theorien, die der wetenschap vooral daardoor nuttig zijn , dat zij ons op een of ander Digitized by Google REDEVOERING. 131 nieaw veld van onderzoek heenwijzen, maar die zich thans niet meer aanmatigen, waarheid te behelzen voor dat zij door vdledige waameming geheiligd zijn. Zulke theorien zijn goed, zoo zeide Berzelius, zoo lang zij van al de bekende verschijnselQn , die zij omvatten , rekenschap geven. Met het eerste goed waargenomen feit, waarmede zij in tegenspraak zijn, moeten ze noodzakelijk vallen. Niet altijd kunnen wij door enkele opmerking der ons omringende natuur getuigen zijn van de werkingen , die plaats hebben ; nog zeldzamer kunnen wij, zoo doende, de wetten ontdekken, die haar beheerschen. Dan bren- gen wij zelven verschijnselen te weeg ; wij nemen ze waar onder bepaalde omstandigheden^; wij volgen ze in hunnen loop; en wij bevinden ons op het gebied der proefondervindelijke wetenschappen. Het kan niet ontkend worden, dat onder deze, die de natuur onder- vragen en hare antwoorden zoeken te verstaan, eene voomame plaats aan de scheikunde toekomt. Meer dan aan eenige andere is het haar gegeven, over een vollen rijkdom van verschijnselen te beschikken en die duizend- voudig te wijzigen of te herhalen. Zij biedt ons eenen schat van ervaring aan, ook daar waar de natuur niet onmiddelijk tot ons spreekt, en opent met een zeldzaam geluk nieuwe wegen van onderzoek, die steeds op waar- neming steunen. Maar die magt, van verschijnselen in het leven te kunnen roepen, van de waameming te volmaken, doet tevens de scheikunde eene der meest praktische wetenschappen zijli; praktisch niet slechts in den zin van toe- passing , maar ook in dien van kennis , door eigene oefening in het voort- brengen det verschijnseleu verkregen. — De kennis van hetgeen de weten- schap reeds verkregen heeft, maakt de wetenschap niet uit; de wijze, waarop zij dat verkregen heeft, en de geschiktheid om hare methoden van onderzoek te bezigen, behooren haar niet minder toe. Van de gelegenheid, die mij de eer verschaft, voor eene vergadering als deze het woord te voeren, wensch ik gebruik te maken voor de behande- ling van een onderwerp , dat zoo naauw in verband staat met de taak , die mij aan deze Hoogeschool is opgedragen geworden. Op uwe welwillend- heid steimende, zal ik trachten uwe aandacht eenige opgenblikken te vestigen op de scheikunde in verhouding tot maatacAappelijke helangen. 17* Digitized by Google 132 P. J. VAK KERGKHOFF Die belangen zijn gewis velerlei , maar kunnen toch onder twee hoofd- punten gebragt worden: die, welke betrekking hebben op de veredeling van den geest en de bevordering van zedelijkheid, en die, welke de mate van stoffelijke welvaart betreffen. In eenen tijd, waarin men tot de overtuiging gekomen is, dat intellec- tuele en materiele ontvidkkeling van een volk zeer eng zamenhangen, mag men bij een onderwerp als het mijne dit tweeledig oogpunt, waaruit het beschouwd kan worden , niet laten varen. Mijne rede zal zich dus in twee deelen splitsen: ik zal de waarde der scheikunde pogen te schetsen^ 1) als middel van wetenschappeUjke beschaving, en 2) als middel tot vermeerdering van stoffelijk welzijn. Niemand uwer zal van mij verwachten, dat ik hierbij van de plaats gewag make, die de scheikunde in den rang der zuiyere wetenschap be- kleedt, of in bijzonderheden trede over hetgeen zij toebreiigt om het ge- heel van menschelijke kennis te vermeerderen. Eene uitweiding daarover ligt buiten de grenzen vanmijn tegenwoordig bestek. De vooruitgang in beschaving heeftsteeds gelijken tred gehouden met de mate van kennis, die aanwezig was. Langen tijd bleef die kennis beperkt tot hetgeen den mensch als denkend wezen betreft, of strekte zich ten hoogste uit tot die verschijnselen in de natuur, waarop zelfs de meest onbeschaafde zijne opmerkzaamheid vestigen moet. En dan nog bepaalde zich die uitwendige ervaring tot eene zeer oppervlakkige be- schouwing. Naar de naaste oorzaken werd zelden gevraagd. Integendeel het mag als kenschetsend in de oude wijsbegeerte beschouwd worden , dat zij, onmiddellijk over de natuurlijke oorz^en heenstappende, zich beijverde, om naar eerste beginselen te zoeken, waartiit alle stoffelijke werkingen verklaard konden worden. De gang van onderzoek, met de latere natuur- kundige wetenschappen ontstaan , was haar ten eenenmale vreemd. Men verwisselde wat niet verwisseld worden mag; men bragt de wijze van onderzoek, die welligt op het gebied der morele wetenschappen de eenige ware is, op het gebied der natuur over, en de natuur bleef zwijgen. Eerst toen door Baco de vruchtbare gedachte verkondigd was, die ons in het opsporen der stoffelijke verschijnselen leiden moet, werd er een nieuw veld zigtbaar, waaraan de menschelijke geest niet alleen zoo vele Digitized by Google REDEVOERING. 133 schatten ontwoekeren, maar waarop hij zich door voortdurenden en goed geregelden arbeid sterken zoil Sterrekunde en natuurkunde zijn hier de andere wetenschappen vooruit- gegaan. Zij het eerst hebben zich tot eenen rang verheven, die haar nimmer betwist zal worden. — De scheikunde, die dezelfde beginselen aanneemt, heeft zich eerst in latere dagen tot eene zelfstandige wetenschap gevormd. In haar wiUen wij beschouwen, w^lke voordeelen tot ont- wikkeling zij in zich bevat. Elk scheikundig onderzoek, voor dat het begonnen wordt, vordert een helder inzigt in datgene, wat de eigeulijke vraag uitmaakt» die men der natuur. stelt. Daardoor worden de middelen bepaald, die men te bezigen zal hebben om een verstaanbaar antwoord uit te lokken. — Mag het nu geene oefening voor den geest, geene versterking van het geheugen^ geene scherping van het vindingsvermogen genoemd worden, wanneer men tel- kens genoodzaakt wordt , datgene te overzien , wat de wetenschap* reeds bijeenverzameld heeft, dat bekende met het onbekende in verband te brengen, en de omstandigheden, waaronder het onderzoek plaats moet hebben, met de strengste naauwkeurigheid te overwegenp Analogien te zoeken^ onderscheid op te sporen, betrekkingen na te gaan^ dat zijn immers werkingen van den gee&t^ die zijne ontwikkeling in hooge mate bevorderen moeten! — Men mag het als eene aanwinst beschouwen zich te gewennen, in voorafgegane werkingen den sleutel der tegenwoordige of der toekomstige te vinden, en de vaste wetten, waamaar zich de werking van stof op stof regelt, in elk bijzonder geval, mits goed gevat, aan kracht te zien winnen. Geen stap kan er op het gebied der scheikunde gedaan worden, of er doen zich moeijelijkheden op, moeijelijkheden , en wel de grootste, in de beraming van den gang des cnderzoeks, maar ook moeijelijkheden in de uitvoering. Hier bevindt de mensch zich in strijd met de natuur ; haar te overwinnen, om hare geheimen deelachtig te worden, is het denkbeeld, dat hem steeds bezielt. Zoo gewent hij zich aan strijd; zoo is er een prikkel levendig, die gestadig werkt en voor verslapping behoedt. Zal ik veel van de methode behoeven te zeggen, die de scheiknnde bezigt om nieuwe en zekere kennis te vergaderen? Van onbetwistbare Digitized by Google 134 P. J. YAN KERGRHOFF daadzaken uitgaande en twijfelachtig omtrent al hetgeen door stellige waar- neming niet als bewezen vaststaat, duldt zij niet, dat in hare leer eenige sprong gemaakt worde. Op hechte grondslagen, eenmaal gelegd, wordt aan de voltooijing van haren tempel slechts langzaam^ met hoeveel kracht dan ook, gewerkt. Daar wordt geen steen geplaatst, die niet voortdurend kan blijven liggen , of die niet bestand zou zijn om den verderen last te torschen , dien latere geslachten er op zullen plaatsen. Ware het aan eene wetenschap van stoffelijke ervaring gegeven, zich ooit tot het ideaal van zekerheid in bewijsvoering te verheffen, waarop de wiskunde bogen mag, dan gewis zou de scheikunde in dit opzigt bij geene andere behoeven achter te staan. Twijfel mag , ja moet gewekt worden bij elk natuurkundig onderzoek , zoo lang de ervanng niet in alle opzigten uitspraak gedaan heeft. Maar is dit geschied, dan komt men tot eenen graad van zekerheid, die juiste gevolgtrekkingen toelaat, en ons daarom veroorlooft, de gestrengheid onzer besluiten aan de ervaring te toetsen. Op zulk eene wijze klimt men al meer en meer tot algemeenheid op, en, ofschoon de onbepaald voortgaande ontwikkeling der wetenschap ons elk oogenblik herinnert , hoe zwak onze kennis is in het onbegrensde rijk der natuur, geniet toch de geest de zoete voldoening van den blik al verder en verder uit te strekken. Dat mag toch wel een verheffend gevoel ge- noemd worden! Eene niet geringe waarde der scheikunde ligt daarin, dat zij haren beoefenaar tot zelfstandigheid vormt. Geene der natuurkundige weten- schappen is er, zoo zeer met het voorregt bedeeld van aan elk individu toe te staan , hare leer in elk bijzonder punt te toetsen en zelf aan den verderen opbouw werkzaam te zijn. leder staat alleen tegenover de natuur; daar helpt geen gezag; daar ligt het in ons en niet buiten ons, om waar- heden te verkrijgeu; daar moet eigen kracht, en geene geleende, iets te voorschijn brengen. Meeningen, zoo ze niet gerugsteund zijn door goede waamemingen, lijden daar schipbreuk; en het is niet zelden gebeurd, dat jongeren in de wetenschap de uitkomsten van het onderzoek van uitste- kende voorgangers herzien en voUediger gemaakt hebben. Wel verre dat zulk eene verhouding tot hoogmoed aanleiding zou geven, doet de ge- Digitized by Google REDEVOERING. 135 dachte, dat elke onjuiste waameming geen stand kan blijven houden, en het besef van pligt, oni in de wetenschap geene verwarring te veroorzaken, eene omzigtigheid en naauwgezetheid in acht nemen, die slechts strekken kunnen om elke opwelling van verwaandheid te beteugelen. En hoe zou ook overmoed kunnen ontstaan, wanneer men zich tegenover de eeuwige wetten der natuur^ die dageUjks duidelijker worden, zoo klein en nietig gevoelt? Door dat gedurig ontstaan van telkens nieuwe moeijeUjkheden , maar ook van telkens nienw verkregeu uitkomsten, door die inspanning, om aan den rijkdom der wetenschap zelf een greintje toe te voegen, wordt seker zelfstandigheid gewekt en vastheid van karakter bevorderd. Niet allen is het gegeven, om de wetenschap door belangrijke ontdek- kiiigen te verrijken of een nieuw veld van onderzoek te openen. Wij weten het: hier, zoo als in alle andere takken van menschelijke kennis, is dit slechts weggelegd voor enkelen , die , met meer dan gewone gaven bedeeld, als zoo vele lichtpunten in de geschiedems staan aangeteekend. Maar wat zegenrijk is in de studie waar wij van spreken, dat is, dat hare uitbreiding niet uitsluitend afhankelijk is van zeldzaam voorkomende talenten, en dat zij elke gift, die haar gebragt wordt, elke onbevooroor- deelde waameming, die men haar aanbiedt, zonder overdreven schsitting tot het doel doet itiedewerken, waamaar zij streeft Terwijl in vele wetenschappen de uitkomsten van langen en moeijelijken arbeid slechts voor weinigen verstaanbaar zijn, kunnen die, welke de schei- kunde verkrijgt, onder zulk eenen eenvoudigen vorm gebragt worden, dat ze voor elk gezond menschenverstand vatbaar zijn. Hare waarheden zijn dus geschikt, om in een wijderen kring opgenomen en begrepen te wor- den; haar invloed strekt zich dus verder uit. Bij dat opnemen van scheikundige kennis door een grooter aantal per- sonen, moet ook in dien wijderen krihg veel van dat raadselachtige en toevallige verdwijnen, dat de menigte, helaas thans nog! in zoo vele natuurverschijnselen ziet. Niets is er misschien, dat de algemeene ont- wikkeling des verstands meer in den weg staat, dan dat donkere, angstige gevoel, dat de verschijnselen aan verborgen oorzaken toeschrijft, naar wier , kenniB de mensch niet mag streven; een gevoel, dat vrees aanjaagt zonder Digitized by Google 136 P. J. YAiv KERGKHOFF iets verbevens op te leveren^ dat de zintuigen benevelt en den geest in zijne vrije werking belemmert. Niets daarentegen is er^ dat eene grootere voldoening oplevert, dan het helder inzigt in de verschijnselen der nataur, dat meer behoedt voor de verkeerde opvatting van hoogere denkbeelden^ dat stelliger leert dat het niet op het gebied der stoffelijke wereld is, dat wij tot het bewustzijn van iets hoogers op kunnen klimmen. Daardoor iuist wordt onze kennis gelouterd, dat wij in het wetenschappelijke leeren scheiden, wat niet bij elkander behoort. En die eerbied voor wetten in de natuur, zal zij zonder gevolg zijn voor onze beschouwing van het maatschappelijk leven? Waar wij bij elke schrede leeren^ dat orde aan wetten gebonden is, zullen wij daar de overtuiging niet opdoen, dat ook in de maatschappij orde aan wet te danken is? Voldoening is het, zeg ik^ die men smaakt, wanneer de stoffelijke wereld in helderder licht voor ous staat^ een genoegen van hoogeren aard, zuiverder en edeler dan dat, hetwelk uit een duister gevoel van het onbekende kan voortspruiten. Doch waartoe dit herhaald? Welsprekender en krachtiger dan dit door eenen yon Humboldt gezegd is, zal het wel niemand gegeven zijn^ dit ooit te zeggen. Zoo heb ik dan getracht de scheikunde te schetsen als van waarde voor intelleetuele ontwikkeling. — En inderdaad, wij hebben gezien, dat zij van haren beoefenaar eene onverdeelde opmerkzaamheid vordert en dat zij hem gewent, op alle omstandigheden acht te geven, die op de uitkomsten zijner proeven van invloed kunnen zijn. Zijn vermogen, om schijnbaar verschillende zaken onder een gezigtspunt te vereenigen of om onderscheid op te sporen, waar uiterlijk slechts overeenkomst bestond, wordt geoefend; zijn karakter tot waarheidsliefde en zelfstandigheid gevormd; zijne gestreng- heid in het vormen van besluiten op de prodf gesteld; zijn geduld en standvastigheid vermeerderd; zijn blik in de stoffelijke natuur verruimd; zijn vuur voor kennis aangewakkerd. En zullen nu die intellectuele voordeelen zonder invloed op zijne overige faculteiten blijven ? Niemand zal dit durven beweren. Oeene enkels toch dier faculteiten kan vermeerderen, zonder dat de overige er deel aan nemen. — Die z66 de natuur in hare schuilhoeken bespiedt, die z66 dodr Digitized by Google REDEVOERING. 137 moeijelijkheden tot waarheid komt, hij moet er zich ook in een zedelijken zin wel bij vinden. Zal ik nu overgaan om van den invloed der scheikunde op stoflFelijke hielangen te spreken^ dan weet ik naauwelijks waar te beginnen; geen stand toch is er in de maatschappij ^ op wier handelingen en bemoeijingen de scheikundige kennis niet van invioed geweest is, die niet van verre of van nabij heeft moeten te rade gaan met hetgeen dit deel van de weten- schap der natuur met rijke hand aan allen aanbiedt. Bepaal ik mij vooreerst tot hetgeen de fabriekmatige nijverheid betreft , dan behoef ik niet meer dan namen te noemen, om al het' gewigt te doen beseffen, dat deze uit scheikundige kennis geput heeft, ja nog dagelijks put. — Mogen eenige voorbeelden mijn gezegde staven. Men bevinde zich in eene fabriek, waar vetten en alkaUen als grond- stoffen gebezigd worden, en vrage zich af: van waar die grondstoffen? van waar het verbeterde fabrikaat? . — De scheikunde heeft den weg geopend, die de ontzettende massa's kunstsoda in den handel stort, heeft nieuwe bronnen van vetstoffen ontsloten, overbUjfselen <rf bijproducten van andere industrien. — Die soda, de natuur leverde ze schaars op; het zeezout werd door de wetenschap dienstbaar gemaakt om er eenen sulfas uit te bereiden, die alweder in een koolzuurzout werd veranderd, terwijl het afgescheidene zoutzuur door andere fabriek en kon worden gebruikt. — De wetenschap ging verder; men leerde die zwavelzure soda aan het zeewater ontwoekeren, dat ons reeds met zout had voorzien. Wat vroeger Rusland en America uitsluitend leverden , werd vervangen door eene stof , door de wetenschap geschonken, van gelijksoortige eigenschappen en in sommige opzigten zelfs van meerdere waarde. Die toepassing alleen heeft eene nieuwe fabriekmatige nijverheid in het leven geroepen, heeft be- staandc industrien gewijzigd en yerbeterd, heeft den handel veranderd, maar, wat niet het geringste is, heeft het menschdom met eene voor de toekomst onbegrensde hoeveelheid van een voor onze beschaving noodza- kelijk geworden product voorzien. Wat in die fabriek van vetstoffen gebezigd wordt, het is niet alleen dat, wat vroeger diende; nieuwe stoffen zijn er bijgekomen, zelve weder voortbrengselen van een anderen tak van nijverheid, die ze als bijproducten 18 Digitized by Google 138 P. J. YAif KERGKHOFF beschouwt. — Indien men thans een licht geniet, vrij van dien walgelijken reuk en dien zwarten wakn^ dien vroeger de zoogenoemde vetkaarsen opleverden, indien men thans een helderder licht verkrijgt, alweder is het aan de wetenschap dat wij die verpligting hebben, de wetenschap, die ons leerde de vetten in vetzuren en glycerine te ontleden , die vetzuren van elkaar te scheiden, de vaste tot verlichting te bezigen, en het overblijvende aan andere toepassingen prijs gaf. Weinige takken van nijverheid kunnen op dergelijke wijze doorloopen worden, of men vindt er eveneens bij iedere schrede de sporen der weten- schap. — Daar worden in weinige uren en in eene enge ruimte honderde stukken lijnwaad gebieekt , waartoe vroeger vele bunders grasveld benoodigd waren; zij worden het, want Berthollet wees het aan uit scheikundige ervaring. — Ginds blinken ons voorwerpen in een zilveren of gouden gewaad tegen, en de prijs er van is gering; het was de wetenschap, die deze voorwerpen onder het bereik der minder gegoeden bragt, en te gelijk met het gebruik ook het oog bevredigde; zij leidde die bescher- mende laag der kostbare metalen er om heen; zij stelde perk aan den vernielenden kwikdamp, die zoo vele arbeiders ten grave sleepte. — Daar weder wordt hydraulische kalk gevorderd en hij is niet aanwezig; maar de scheikunde geeft de middeien aan, om dien kunstmatig te verkrijgen. — Elders vraagt de nijverheid een nieuwen weg, om het koper uit zijne ertsen te voorschijn te brengen; ook daar bhjft het antwoord niet uit, en het goedkoopere ijzer scheidt het duurdere koper af. — Men ziet de met loodwit aangemaakte verwen op sommige plaatsen zwart worden; de scheikunde geeft de oorzaak aan, duidt eene andere niet daaraan onder- hevige stof aan, en het zinkwit begint het loodwit te verdringen. Doch genoeg gezegd ! de grenzen der technische toepassing van schei- kundige kennis kunnen met geene mogehjkheid afgebakend worden. Wenden wij ons tot den landbouw ; nergens welligt is in de laatste jaren zoo zeer van toepassing van scheikunde sprake geweest als daar. Men heeft zich soms voorstellingen gemaakt van te behalen voordeelen, zoo als ze slechts op konden komen bij hen, die in die wetenschap eene oostersche tooverroede meenden te zien, waardoor eensklaps, en zonder offers van hunnen kant, onuitputteUjke aders van rijkdom ontsioten zouden Digitized by Google REDEVOERING. 139 worden. Die verwachting werd bedrogen en, zoo als het meermalen gaat bij te lenr gestelde hoop, men verweet aan de wetenschap eene fout, die alleen in eene overdrevene voorstelling gelegen was. Gelukkig evenwel is het niet aldus met allen gesteld^ die van den landbouw een voorwerp hunner bestendige zorg maken, en men mag er zich over verheugen, dat de aandacht van den landbouw zich al meer en meer op scheikundige be- ginselen vestigt. Niet door hare waarde te hodg aan te slaan , maar door ze op juisten prijs te schatten, bevordert men den invloed van nuttige kennis. Hier, zoo als overal, heeft men zich voor overdrijving te wachten. Neen, de scheikunde schept geene stof uit het niet; zij stort geene massa's voedingstoffen op onze akkers uit, evenmin als zij aderen van goud in de bergen doet ontstaan; maar zij leert ons datgene kennen, waaraan die akkers behoefte hebben; zij geeft ons middelen aan de hand, om in die behoeften te voorzien; zij toetst de gebruikelijke wijzen van cultuur, ontdekt wat er goeds of verkeerds in is, en wijst den weg aan, die tot verbetering voert. En zou zulk eene hulp , aan de uitoefening van eenig bedrijf aangeboden, niet dankbaar aangenomen moeten worden? zou daarin voor de toekomst niet de ware rijkdom liggenp Geen onbevooroordeelde zal het ontkennen. Om te doen inzien, wat hier reeds door de wetenschap is opgehelderd of aan de hand gedaan, behoef ik slechts te wijzen op de rol, die ammonia en koolzuur bij de vegetatie vervullen, op de noodzakelijkheid , om daar- van eene voortdurende bron in de akkeraarde aanwezig te doen zijn, op de hoeveelheden minerale stoffen, die aan den bodem ontnomen worden en op hare hoedanigheid, op den invloed, dien lucht en vochtigheid op de veranderingen des bodems uitoefenen, en op de beoordeeling en de op- zameling van meststoffen. Het zijn zoo vele punten (en hoe menige zou men er nog bij kunnen voegen) waar het verband tusschen scheikundige kennis en praktischen landbouw uit bUjkt. Ook van den handel wensch ik te spreken als van een der bedrijven, bij welke de toepassing van scheikundige kennis veelvuldig kan zijn. Ik zal mij niet laten ontmoedigen door den tegenzin, die bij de handelaren nog zoo algemeen tegen de natuurkundige wetenschappen heerscht. Luide moet ik mijne overtuiging te kennen geven, dat die tegenzin langzamer- 18* Digitized by Google 140 P. J. vAir KERCKHOFF hand zal verdwijnen, naarmate het aan het onderwijs zal gelukken dc kennis der natuur en harer werkingen onder den handelstand te verspreiden. Sedert jaren schijnt men te begrijpen , dat het voor een fabriekant nuttig zijn kan, scheikunde te leeren; sedert korteren tijd wordt die aanleering den landbouwer niet meer euvel geduid; er zal ook een tijd komen, dat de handelaar er zich van zal bedienen , om de vervalschingen op te sporen , die spoediger toenemen, dan de middelen, die hij bezit, om ze te ontdekken. Ik heb alweder niet meer noodig dan eenige stoflFen op te noemen, om te doen inzien , dat bij velen daarvan de beoordeeling op geene andere dan scheikundige gronden steunen kan. Indigo ontleent zijne waarde aan de hoeveelheid werkelijke kleui*stof , die er in bevat is ; die kleurstof is schei- kundig juist te bepalen; zij wordt door chloor vemietigd; de hoeveelheid van het daartoe gevorderde chloor geeft de maat aan van de kleurstof. Gewis eene eenvoudige proef, die door geene wankele beoordeeling van uitwendige of inwendige kleur of structuur vervangen kan worden. Bruin- steen bevat soms aanzienlijke hoeveelheden vreemde stoffen, waarover het oog alweder niet oordeelen kan; maar bruinsteen is zijne waarde ver- schuldigd aan het gehalte van zuurstof, en dit kan scheikundig zonder moeite bepaald worden. Potasch werkt in verhouding tot de hoeveelheid kali pf koolzure potasch, die er in aanwezig is; alleen door^een eenvoudig scheikundig onderzoek kan men die hoeveelheid bepalen. Niet anders is het met de metalen, met salpeter, menie, guano en eene menigte andere koopwaren gelegen. De beoordeeling rust op wetenschappelijke gronden. Niet uitsluitend voor den handelaar is het belangrijk, den aard en de waarde van sommige waren op vaste gronden te kunnen bepalen ; ook voor den staat, voor zooverre deze als waker voor het algemeen welzijn op- treedt, zal er veel aan gelegen zijn, de vervalschingen dier waren, en in het bijzonder die der eerste levensbehoeften te kunnen ontdekken. Mag het, in den tegenwoordigen staat van beschaving, aan de belanghebbenden uitsluitend toevertrouwd blijven te onderzoeken , in hoeverre b. v. tarwe- of roggemeel met vreemde stoffen vermengd, in hoeverre suiker door schade- Kjke bcstanddeelen verontreinigd , in hoeverre brood met giftige eigen- schappen beladen zijP Ik vermeet mij niet, die vraag uit een staatkundig of staatshuishoudelijk oogpunt te beantwoorden , maar ik betwijfel, of men Digitized by Google. REDEVOERING. 141 Ee uit een natuurkundig oogpunt. bevestigend beantwoorden mag. Zoo algemeen immers mag men de kennis van de natuurkundige wetenschappen niet stellen» dat men zou kunnen aannemen, dat elk individu zulks zelf zou kunnen onderzoeken. Een wakend oog behoort hier voor het alge^^ meen te zorgen, en men ontkent dan ook geenszins, zelfs niet in die landen, waar de staat niet van bemoeizucht te beschuldigen is, dat, in afwachting eener in het verre verschiet liggende volmaking van intellectuele en morele beschaving, de staat in zulke eaken nog niet van tusschenkomst ontheven kan worden. Aan industrie en handel moge vrijhcid toekomen; de vrijheid om te schaden moet hun ontzegd worden. In het algemeen belang worden wegen en kanalen aangelegd; vordert dat algemeen belang dan minder, dat men verpestende uitwasemingen voorkome, dat men voedingsmiddelen niet in het groot vervalsche , of dat men acht geve op de behoorUjke zuivering van water en lucht? Rust die pligt op den staat, wie zal dan ontkennen, dat hij zich moet doen voorlichten op de eenig mogelijke wijze, waarop eene beoordeeling rusten kan, dat is door de natuurkundige wetenschappen. Deze alleen kunnen aanwijzen, hoe het onderzoek te bewerkstelligen zij. Een voor- beeld zal alweder genoegzaam zijn. Het gas, tot verlichting gebezigd, bevat soms bestanddeelen , die, in de dampkringslucht uitgestort, zeer schadelijk op de gezondheid kunnen werken. Geen nood daar, waar mededinging is ; de kooper zal zeker dat gas verkiezen , waar dat zwavelig zuur in de minst mogelijke hoeveelheid in bevat is. Vestigen wij een oogenblik onze aandacht op het dagelijksche leveu, en wij zullen alweder telkenreize de wetenschap met hare toepassingen ontmoeten. Reeds daar, waar het eerste levensbehoeften geldt, zoo als water en lucht en voedingstoffen, treedt de scheikunde op, om ons vqor te lichten. Zij leert ons, dat er eene zekere hoeveelheid lucht in onze Digitized by Google 142 P. J. VAif KERCKHOFF vertrekken vereischt wordt, en dat die lucht ververscht moet worden, om niet van zamenstelling te verandercn. En de natuurkunde schrijft ons de middelen voor, om daartoe te geraken. Het onderzoek van water leert ons, in hoeverre er nadeelige bestanddeeien in bevat zijn^ en doet ons eenige der stoffen kennen, die er noodzakelijk in moeten voorkomen, om het drinkbaar te doen zijn. De kennis der omstandigheden « waaronder plantaardige of dieriijke stoffen in rotting overgaan, heeft de middelen aan de hand gegeven, om voedingstoffen voor bederf te bewaren. Daaraan is het -te danken^ dat zelfs op langdurige reizen de spijzen als versch, dat sommige producten uit verre gewesten als inheemsche worden aangeboden. Op het zuiveren van lucht, op het wegnemen van smetstoffen is de scheikunde niet minder van invloed geweest. Werking van chloor, van koolpoeder, van metaalzouten, bevrijdt ons op eene eenvoudige wijze van walgelijken^ ja soms ondragelijken , stank. Maar» zoo toepasshigen waarde hebben voor het dagelijksch leven, nog grootere waarde verkrijgen ze, wanneer het hoogere belangen geldt. In de geregtszalen neemt de wetenschap der natuur hare plaats in; daar steunt zij met onafwijsbare redenen de zaak der onschuld, of stapelt ver- plettende bewijzen op het hoofd der schuldigen. Is er wel eene taak , die haar meer op onze achting aanspraak geeft? In het belang des staats zoowel als in dat der enkele personen wordt de wetenscbap der natuur geroepen, hare stem te doen hooren. De staat heeft zelf stoffelijke belangen te bezorgen. Dan is administrative bemoei- jing niet genoeg; de kennis van de voorwerpen der natuur wordt uit geene papieren of reglementaire voorschriften geput. Men heeft er menigmaal in gedwaald; maar het mag een verblijdend verschijnsel van onzen tijd genoemd worden, dat men de noodzakelijkheid begint in te zien,' om ook daar te raadplegen, van waar een oordeel over wat stoffelijk is kan uit- gaan. Moge het aan Nederland voorbehouden zijn, het voorbeeld, door sommige naburen gegeven , niet uit het oog te verliezen. Die hoop mag met vertrouwen uitgesproken worden, nadat door de Hooge Regering aan den eersten onzer scheikundigen de gelegenheid geopend is geworden, eenige bestaande wetten aan de scheikunde te toetsen. Digitized by Google REDEYOERING. 143 Ik heb gesproken van magten in den Staat, van nijverheid, handel en bedrijveni en meen getoond te hebben^ dat de scheikunde bij allen te hulp geroepen kan worden, om voor te lichten, te verbeteren of te vol- maken. — Maar wie is er, die niet van mij verwacht, dat ik van haar verband spreke met de edelste der wetenschappen, de heilzaamste der kunsten, met haar, die regelen voorschrijft voor het behoud van gezond* heid of er zich aan wijdt, der lijdende menschheid te hulp te komen. — Ja, geachte Toehoorders! waar ook de scheikunde door hare raadgevingen en ontdekkingen de kennis der stoffelijke natuur dienstbaar maken moge aan het welzijn der menschheid, nergens neemt zij een eerbiedwaardiger karakter aan dan daar, waar zij de geneeskunde hare hulp aanbiedt. — Daar vormt zij een band tusschen die wetenschappen , dien latefe eeuwen nog naauwer zuilen toehalen. — Men mag het bijna niet betwijfelen, dat door de ervaring , in de levende natuur verkregen , niet slechts voor de geneeskunde menig verschijnsel tot juiste oorzaken teruggebragt zal kunnen worden, maar dat er ook voor de scheikunde een helderder blik in de werkingen der organische wereld mogelijk worden zal. — En mag men van organische scheikunde spreken zonder de groote verdiensten te erkennen, die zoo vele geneeskundigen op dit veld onzer kennis verworven hebben? Uit hunnen boezem zijn de eerste vragen luide geworden, die de scheikunde tot taak heeft te beantwoorden ; zij hebben menigmaal gewaarschuwd tegen overijlde gevolgtrekkingen , en gewezen op het ver- band tusschen scheikundige werking en uiterlijken of innerlijken vorm. In hunne voortdurende medewerking zoowel als in die der artsenijbereid- kundigen moet de scheikunde gedeeltelijk hare toekomst zoeken. Wat deze wetenschap reeds bijgebragt heeft, om in de leer van phy* siologie en geneeskunde meerder licht te doen ontstaan, is zoo veelvuldig, hare onderzoekingen dringen zoo zeer in bijzonderheden door, dat ik de hoop moet laten varen, in deze korte rede een duidelijk beeld daarvan voor te stellen. Ik moet mij vergenoegen met eenige punten aan te stippen, die van dat alles slechts een flaauw begrip kunnen geven. Al had de scheikunde geene andere verdienste gehad dan die van hare methode tot navolging te stellen op een veld van onderzoek, waar men vroeger aan verborgene onkenbare krachten geloofde en zich bevredigd Digitized by Google 144 P. J. vAn KERCKHOFF achtte door eenen naam, dan reeds zou men haren grooten invloed niet kunnen ontkennen. Door hare lichtende fakkel te verhefiten, gaf zij de eerste aanleiding» dat men in de georganiseerde natuur niet meer naar doel, maar naar oorzaak ging vragen^ en dat teleologie vtx>r echte natuur- studie moest wijken. Het was het gevolg eener nadere aanraking tusschen physiologie en scheikunde; deze, even als de met haar vermaagschapte natuurkunde, had zich sinds lang gewend, uitsluitend naar oorzaken te zoeken, en had de vraag naar doel naar de zedelijke wereld verwezen, waar zij fhuis behoort. Een ander voordeel harer methode, hetwelk in phjrsiologische zaken niet minder toepasselijk is, bestaat daarin, dat zij de zamengestelde verschijn» selen der natuur eerst in meer eenvoudige tracht te splitsen, in deze tot zekerheid geraakt en eerst dan tot meer ingewikkelde overgaat. Het is waar , dit beginsel is zoo duidelijk , dat het als van zelf in het oog springt , maar er zijn tijden geweest , waarin dit beginsel niet bij alle onderzoek der natuur gevolgd werd. Waar zich nieuwe ideen ontwikkelen, ontstaat altijd strijd. Zoo kon het ook niet anders^ of men moest de scheikunde het regt betwisten^ om van de verschijnselen der bewerktuigde natuur rekenschap te geven. Men gevoelde niet genoeg, dat de kennis der organische wezens niet op zich zelve staat, dat zij zoowel bij scheikunde en natuurkunde als bij ontleed- kunde steun en hulp zoeken moet. Hetgeen vooral aan de scheikunde verweten werd, was, dat zij zelve nog in hare kindsheid verkeerde en zich daarom onthouden moest, hare nog bnvolledige kennis toe te passen. Als of het ooit aan de wetenschap der natuur gegeven zou zijn, in eenen anderen toestand dan dien van voortgaande ontwikkeling te verkeeren. Langen tijd heeft men het niet begrepen, dat de scheikunde^ wel verre van zich het gebied der physiologie te willen toeeigenen , slechts hare reeds verkregeiie schatten, hoe onvoUedig dan ook, aan deze aanbood. En dat die ervaringen (ik noem ze gering in vergelijking van hetgeen te ervaren overig is) toch zoo onaanzienUjk niet zijn^ daar kan de vooruitgang der physiologie in de laatste jaren bewijzen in overvloed van leveren. Wat men tegenwoordig van spijsvertering , van bloedvorming, van voeding, ademhaling of afscheidingen weet, is men grootendeels aan de vorderingen Digitized by Google REDEYOERING. - 145 der organische acheikunde v^scholdigd. Zij heeft den sleutel geleverd van het ontstaan van dierlijke warmte; zij gaat de stofwisseling na en heeft reeds mmige opheldenng geschonken over^de omzettiog, die sommige stc^en in het organisme ondergaan. De beteekenis der inorganische stoffen in de levende natuur, hare verhouding tot de organische, de ont-' ledings-producten , die organische ligchamen opleveren , en de betrekkingen die tusschen deze bestaan^ — ziedaar zoo vele onderwerpen^ wier studie door de scheikunde begonnen is, en die eind*resultaten moeten geven» waaraan de physiologie niet vreemd blijven kan. Nog onmiddeliijker dan de invloed, dien de scheikunde door toedoen der physiologie op de geneeskunde oefent, is die» welken zij door tus* schenkomst der artsenijbereidkunde er op heetlt. Lang voor dat er van eene scheikundige wetenschap gesproken werd^ bestond er eene kunst van geneesmiddelen te bereiden; eene kunst, zeg ik, want eeneh anderen naam mag men niet geven aan de vaardigheid om, volgens zekere soms onge- rijmde voorschriften , stoffen op elkander te doen werken. Maar die kunst is wetenschap geworden; zij is het met en door de scheikunde. Overbodig zou het zijn te betoogen, dat de artsenijbereidkunde meer dan eenig ander vak van kennis verpligting aan de scheikunde heeft; zonder deze is zi thans niet denkbiftu'. Alle natuurkundige wetenschappen breugen er toe bij, om de pharmacie tot een zelfstandig geheel te vormen, maar hoofdzakelijk is het de kennis van den aard, de eigenschappen en de wederkeerige werking der stoffen, die haar voorUcht en waar zij op steunt. Nergens doet zich de behoefte aan scheikundig onderzoek zoo veelvuldig voor dan daar, waar geneesmiddelen bereid of beproefd moeten worden. Hoe zou ik kunnen opsommen, wat de voormtgang der scheikunde aan de pharmacie geleverd heeft, welk aantal nieuwe stoffen zij geschonken, welke krachtige geneesmiddelen zij aan de hand gegeven heeft? — Is er, zou ik Uever vragen, eenige bdangrijke ontdekking gedaan op het gebied der scheikunde, zonder dat de pharmacie er vruchten van geplukt heeft? — Het helpt mij niet, dat ik spreke van iodium of chloor, van de lactaten of alkaloiden , dat ik aan de gehalte-bepaling der geneesmiddelen herinnere of aan de verbetering, die de meeste bereidingen ondergaan hebben. — 19 Digitized by Google 146 P. J. VAW RERGKHOFF Die zich eene voorstelling maken wil van hetgeen hier door de scheikunde gewrocht is, hij doorloope het geheele gebied der pharmacie. Een onderwerp heb ik gekozen uit de vele, die de studie der nataur aanbiedt. Het was datgene, wat mij het naaste lag. Ik ging daarbij van een gezigtspunt uit, omdat het mij het eenige middel voorkwam om een helder beeld te ontwerpen, niet als of ik meende, dat 't het eenige was. — De natuur vormt een geheel; al de wetenschappen , die haar toegewijd zijn, staan in een innig verband; geene enkele kan de hulp en mede- werking harer zusteren ontberen. Verre zij het dus van mij , dat ik , ten koste van even belaDgrijke wetenschappen , de scheikunde op den troon zou hebben willen plaatsen. ' Maar hare leer is niet altijd goed verstaan , hare bemoeijingen zijn wel eens verkeerd begrepen, de haar toebehoorende grond is haar zoo menigmaal betwist, dat het mij toescheen geene over- bodige zaak te zijn, hare regten te bespreken. Ik mogt dit te meer, om het denkbeeld tegen te gaan, als zoude aan de Hoogeschool de studie der scheikunde slechts voor weinigen eene be- hoefte zijn. Dan alieen zou zulks waar kunnen zijn, wanneer er bij het meerendeel der jongelieden^ die de Hoogeschool bezoeken, eenige kennis der natuur bestond, uit vroeger onderwijs geput. Maar zoo lang de voor- bereidende inrigtingen in Nederland, op enkele uitzonderingen na, zich zoo weinig van de natuurkennis als verstandontwikkelend element zuUen bedienen, zoo lang ook zullen natuur- en scheikunde aan de Hoogeschool een ruimeren invloed behooren te hebben dan die haar als faculteits- wetenschappen toekomt. Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogeschool! Vergunt mij, dat ik mijne woorden in de eerste plaats tot U rigte, aan wie de bloei van het onderwijs zoo zeer aan het harte ligt, die met onvefmoeiden ijver de belangen voorstaat, aan uwe hooge zorgen toevertrouwd , en die steeds getoond hebt, dat gij met wijs beleid de degelijkheid der studien weet te bevorderen. Aan U breng ik mijnen dank voor de onderscheiding, die mij te beurt viel, toen gij mij waardig achttet om aan Zijne Majesteit Digitized by Google REDEYOERING. 147 onzen geeerbiedigden Koning aanbevolen te worden. De taak, die op mijne schouders zal rusten» is, ik ontveins het mij niet, zeer zwaar. Ik vind mij geroepen om de academieburgers voor te gaan op een veld van wetenschap^ dat in bloei staat, dat in zijne rassche ontwikkeling niet duldt , dat men de schreden vertrage o£ de steeds aangroeijeude uitbrei- ding uit het oog verlieze. IJver en aanhoudende werkzaamheid worden daartoe gevorderd; ijver, om aan de jongelingschap dat uitgestrekte ge- bied te doen kennen; werkzaamheid ^ om niet terug te blijven bij de be- bouwing van het veld der wetenschap. Hooge eischen kunnen aan hem gesteld worden^ die zich aan die taak durft wagen. Mogen die eischen binnen de grenzen blijven mijner krachten! Op uwe hooge ondersteuning vestig ik een deel mijner hoop. Waar het geldt, der Hoogeschool nuttig te zijn en aan onze ijverige jongeiingen eene ruime gelegenheid open .te stellen, om de natuur te onderzoeken en zelven vragen aan haar te rigten, daar zal mij uwe vermogende hulp niet ontbreken. 