title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: : hunner Graaden minder vlug fchee- ar en de veranderingen, die 'er zomtyds :bielyk in de gefteldheid van de Lugt allen , zoo íchielyk niet aanweezen, | deeze zwaarigheid wierd eerlang weg- nen, De Heer pz REAUMUR , onder ; beftier ik my op dien tyd oeffende, my zieh, dat die groote Werktuigen, » Tocítel, dien zy vereifchen om met jrlyke naauwkeurigheid vervaardigd te en, tot geen ander cinde noodig wa- dan om 'er anderen, die even naauw- x als zy, en merkelyk kleiner konden naar te regelen, Zedert heb ik 'er ook groote meer , dan alleen om ze daar toe »ruiken , vervaardigd , .en die ik thans on ben te maaken, zyn of van die lang- | de Barometers zyn, of in een klein rerpig Doosje beflooten, dat zeer final jg geen Voet lang is: gelyk men afge- ziet in Figwer 13. Ikzou ze nog wel pr, , deiner maaken kunnen, zoo dat menze P. 15 | een Tandítookers Knipkokertje by zig zou XIV LES. 3. A F- BEELe Gebrek in alle Thetmo- meteis. PL. 1. Fig. 1. 606 Dt lTHERMOMETERE: zou kunnen draagen, gelyk men 'er 1m: tyds wel van die grootte ziet, en in Fi. vertoond wordt ; maar my dunkt dar, gdyk het niet redelyk was de eeríte T£ermometri van den Heer ps REX&UMUR te verwerpa, daarom alleen om dat men dergelyk zoort van Werktuigen niet gewoon was vier of vyf Voeten lang te zien, het ook byna kin- deragtig is, dezelve even als een Mesje of Tandítookert e in de zak by zig te willen draagen, en cp de ongemecn fyne verdeelin- gen van de Schaal, zonder ecnig het minfte nut of noodzaakelykheid , zyn oogen blind te Zien. De eeríte Proefneeming, daar wy in det- ze onze Veertiende Les gewag van maak- ten, heeft een zwaarigheid doen ontítaan, tegen alle zoorten van Tbermormeters zon- der onderfcheid , welke tot nog toe zyn uit- gcvonden. Allen gelyken ze van Maakzet min of meer naar het Glas, dat in Fig. 1 af- getekend ftaat, en wy hebben toen gezien, dat ce Bol A, dic het grootíte gedeelte van 't Vogt in zig bevat, naar maate dat hetzelre wat» DE THERMOMETER. 607 i. mei wierd , zig uitZette, en grooter. 1 van omtrek. . Hier uit volgt, dar het van een Thermometer door 'den Graad Bw erene, dien bet gévoclt, in de Buis Zo00 hoog niet ryft, als het gereezen zou ie x i, indien de inhoud van den Bol vol- kt de zelfde en onveranderlyk gebleeven - :en dat in't byzonder op den Termo- -Buis, die elk de langte van een Graad in, ftrikt genomen, niet ieder een dui* ndíte gedeeite uitmaaken van den ganfchen dud, die 'er beneden o is ; dan alleen ur op dien tyd , als hec Werktuig den zelf- n Graad van gemsatigdheid heeft, dien hadde von men de Afdeelingen m die lafmat en bepaalde. By groo- Hire inde Man te klein, en bevatten dio Adeelingen het düizendfte gedeelte, dar ice : inde bevatten moeft, niet volko- en : pts Koude beprypen zy dat "v r daar by, en is bygevolg dan de 33 at te groot. Wanneer het Vogt, derhal- Ww, Dzsi — T ven, der pn REAUMUR de Afdeelingen van XI. dis 3. A F- DEE k. e gedeclte niet alleen, maser nog - XIV.LES. 3. A F- D E E L. "t Is on» vermyde- lyk, Memoires 608 D& THERMOMETER, ven, door kookend Water heet gemsskt, tegenover het getal 8o ftaan blyft, meet men zig verbeclden, dat hetzelve,7o t Glas onveranderl]yk bleef, juiít zoo veelhoogse in de Buis zou ryzen, als het Werktuig van - onze Eeríte Procfneeming , in kookend Wi- ter gedompeld,, het zyne doet daalen: indien. beider Bollen en Buizen wederzyds in gely- ke evenredigheid tot elkander ftonden. Dit Gebrek is onvermydelyk. Het eene fte, dat 'er in te doen ftaat, is dat men or derzoeke, hoe veel of hoe weinig verande- zing het te weeg brenge in de bepaalde mat der evenredigheden, daar de naauwkeurie heid van deezen TLermemeter van afhang: in welke gevallen het een. onvolmsaktheid van merkelyk belang zou kunnen veroirzs* ken, en of'er middelen zyn, om zulks voot- te komen of te verbeteren. De Heer pi REAUMUR beantwoordt in de voorheen aar gehaalde Memorie alle deeze Vrasgítukkes de Aud, breedvoerig: en ik kan, dunkt my ,niet be des $cie»- cet. 1730. p.44 ter doen, dan dat ik den Leezer derwesr wyze; gelyk ik reeds hem derwaarts: gezon* den - [ [ Dg TRERMOoMxTER. 609 jm een omítandig berigt te kry- XIV.LES. les wat 'er tot het vervaardigen rr n Thermometer 5ehoort.. Want, ,.,, dz. oorheen meermaalen gezegd heb, 45:. s piet gefchikt, om Gereedíchap- :ktuigen tot Natuurkundige Proe- aarneemingen te leeren tnaaken; ymtyds een weinig buiten myn be- n"er de eeríte algemeene Beginzels 'ekken, om zoo te fpreeken, van nen, hebben egter die uitweidin- en vry naauwe en duidelyke be- t de Stof, die ik onder handen iarom hope ik, dat men my de deeze over de Tbermometers wel — | ergeeven. lk kan dezelve egter - n, Zonder nog een woord te zeg- 2 : algemeen en. meeít gewoon ge- nen van de Tbermometers maakt , wyze, hoe men 'er Waarnceemin- et. ! "uikt dit Werktuig doorgaans ,en Voorzor- zelfs ryzen en daalen agt, om wyze om ende Graaden van Warmte en 'er waar- T a van neemin- gen meé te doen. - 3. ÀAE- DESI . 616 Dx 'l'SERMOMETER: Xiv.LXS.- E Koude te weeten, die in de Lustie fchen, Om zulks op een gefchikte en. voeglyke wyze tc doen. meet men ec Voorzorgen in agt rieemen, zonder wt die Waarneeiningen de behoorlyke ne keurigheid zouden mifftn. Mem mo den Thermometer plaatzen in de open L dat is, buiten 's huis; en zo men hem ! een Muur hangen wil, moet men cerí toezien , dat "er geen Schoorfteen door Muur loope, of dat "er asm,den am kant geen Haardfteé of Kachgl tegen dasr men zomtyds Vuur in ftookt. De »ometers , die men in de Kamers hangt zen alleen maar de Koude en Warm van de Vertrekken , daar ze in hangen geen in menigvuldige voorvallen ool nuttigheid heeft (*); maar men kan 'c (*) By voorbecld , om een Zieken- vertrel Kachelkamer, Droeikzs en dergelyke phaau haar behoorlyke Warrnte te houden ;. om het fcheid van Warmte en Koude binnen enbuiter te zien en te weeten, hoe veel kouderde Loft men op Stràat zal inademen , dan die van 't Yi , Dr THERMOMETER. 611 refteldheid van de Buitenlugt , en hoe XIV. LES. n of koud het buiten's huis is, niet uit ?: ^*- eelen. 2. Men moet hem hangen tegen Noorden , of byna Noordwaarts , op Jaats, die nooit regtítreeks van de Zon 1eenen. wordt, en daar zelfs haar Straa. et by weerftuiting op kunnen vallen. 'ant men weet, en moet zulks hier wel 't neemen, dat de nabyheid van een groo- Joom, van een Gebouw , al ftaat het op amelyk verren afftand van een nabuuri- lerg of Heuvel, en dergelyke voorwer- neer,een weerftuiting van Ligt kunnen rzaaken, die zeer fterk en voclbaar is: rond zelfs en de Straat kaatzen naar de : Verdieping en de Vertrekken, die ge- 3ronds zyn, een Wartute te rug , mer- : veríchillende van die, welke in Plaat- veerícht , die wat hooger boven den id zyn.. 3. Dewyl de allergrootfte Kouy de nen zig in bevindt ; tcn cinde de al te mroote en yke veranderiingen, en alie gevaarlyke uitegr» ? vermyden. — No//et DEEL. flV.LES. de van de | intig en Nagt in cem uc TM 3. AF- DEELI ius é1) doorgaans gevocld wordr ee het opgaan van de bs ac; fte tyd. jn den Nad eon Uuren na dat de Zn de geloopen: zo moet een. din neemer dagelyks twe :maal z gaan zien, *s | Aorgens gelyk ik gezegd heb , m ven den Dag, en Ms tween en dri&n; ders Y T verdere byzondere Waarne gevallen doen kan op : all le ande Dag of Nagt, welke hy wil. 4. naar het Vogt ziet, moet r keurig te kunnen opáeid Graad het ftaat, zyn cog o te plaatzen, en warerpas T -— de Schaal zien. Want zo n ger hield, en als van duas op Zag, ZOu men denken, dat l ftond, dan bet meter daad was; in ioenided het oog tc laag € en t4 FoU m E T LES Ji D& 'THERMOMETER: 61 ao Zou het Vogt te hoog fchy p Afbeelding in Fiz. 15 lig 1f te neemen. $. Eindelyk moet me; : d zm, dat men niet een geruime len zeer naby aan de Tbermorete X we, inzenderheid niet indien .mei É :nden Fakkel.of Kaars in handei X Ny Been naar den Graad van Kou. E & van de Lugt wil zien, dewy — Éyk Z0ü kunnen gebeuren, dat he vm. den Bol daar door een Warmt —ReredPlaedecld, die het van de Lugt nie! hs en de Waarneeming dus d« iwkeurigheid niet hadde. id dam zyn Opmerkingen er ; stir ngen over de verfchillende Lugts Ica Bia: en Koude, de Waerek ^e-y my dezelve de goedkeuring en "i yan Kenners doen verdienen, hj dy voegen, welk een zoort van hy daar toe gebruikt heeft; ir [^ Genet en op wat plaats van dei ; hoe dezelve hing, en op wel T 4 k eozmc -ierd zx | ^R 2— : - ded, t drag 61 Dz TRERMO METE dires ke Uuren, en met v P. DERL. 'er zyn W Wekiag — ite eeríte en tweede Produce vaneen deeze onze Veertiende - neo eed zien, det de vate Ligha m: "n, 3 zs z : P J3ladz. lerhardft en mecít i in één g EC ' aro go;,515. Uitzetten en in grootte van c men , als men ze warm maakt beet doet worden tot een Lekeren G De derde Procfoceming he vr ons geleerd,- dat de Vogten die zelíde We onder rworpen 2yn. Thans (tzat ons te onderz ken, wel- ke Uitwerkzels een lang: wuri er en Vuur, een Hitte, die een ge om tyd ag- tereen gevoed words en 7 grooter is dan die, daar flegts een enkele uitzettng of wederzydfche verwyd:ring van deeltjes uit ontítaat, in Lighaamen van de eene en & sndere zoort kan veroirzaaken. Last ong met die van de ecrfte zoort, de vate Lighas- men, beginnen. Het doec De mceefte gemengde Lighaamen, 10fs de dc Metaa-. ^ ulken , die zamenhang en hardheid genos Jen fmel- Rladz. 457- — Ds 'T'HERMOMETER: 615 n, om met den naam van vaíte Lig- :n benoemd te worden, zyn zamenge- lic deeltjes, van welke zommigen mer- loffer en vlugger dan anderen, hun- lomp verlasten met het Vuur, dat'er affemt, en vervliegen. Dergelyk een $ van deeltjes neemt dikwils al aan- ; een aanvang met de allereeríte Graa- 'an Warmte; zoo dat het heetgemaakt iam, eer het tot de laatíte en hoogíte en van Zyn uitzetting is opgeklommen, niet meer het zelfde Lighaam is; dat as in den beginne. Het is door de uit- ing van een gedeelte van zyn beginze- in aart veranderd, en heeft reeds ver- len verwiffelingen van ftset en geftel- ondergaan , indien die beginzels niet laps, maar allenskens, het een voor, nder na, voor de werking van't Vuur :'ken zyn. Men verwagte niet, dat ik n een breedvoerig Verhaal zal treeden lle de veranderingen, die langs deezen in de veríchillende zoorten van Stof- ebeuren , daar men't Vuur op werken T 5 doet. XIV.LES, 3. AF- DEXKI^ XIV. LES. 3. A F- BEEL. 616 Dr TBERMOMETER: doet. Dit is iets, dat eigenlyk tot deSchtd- kunde behoort , en op myn tegenwoutig onderwerp zoo zeer geen betrekking bett, Myn oogmerk is alleen, de werking van't Vuur in't algemeen te leeren kennen, 8 wat die Hoofdfktof in ftaat is om te kunnt uitwerken; niet wat zy op dceze of geex Stof in't byzonder met "er daad uitwerkt. Ik moet, 'tis wasr, van Voorbeelden ge bruik maaken, om dat ik alle myne Proc ven uit de Ondervinding ontleen; maar ik zal'er ook met voordagt de allereenvoudig- ften toe uitkjezen, en de werking van't Vuu. aantoonen inzonderheid op zulke Stoff, wier deeltjes, elkanderen meerendeels g— lykvermig , allen te zamen en op gelyke w;- zc een zeltde uitwerkzel ondergaan, of trag- ten te ftuiten. In de meefte Lighaamen nv van dien aart, gelyk ik ze hier veronder- ftel, eindigt die uitzetting, tot den hoog- ften trap toe voortgedreeven , op 't laatft met een weekwording van den Klomp, nxt een min of meer volkomen fmelting, nfi fmaate de natuur is van 't Lighaam, d px "TVUvUR DoET LIGHAAMEN SMELTEN. 617 maen heet maakt, of de Graad van werk- xiv.rrs. paambheid van 't Vuur, 't welk men 'er zyn » ^*- kragten op laat oeffenen. DEEL. IV. PROEFNEEMIN 6. Toefiel, Ik leg in een halven Nootedop een van Een ftukje die ítukjes Geld, die wy Sel sewf of nieu- Geld in we Stuivers noemen, wier waarde thans ag- tedop ge- tien Penningen of zes Oortjes (Frenfcb Geld) M ene bedráagt, en die uit een zamenfmeltzel be- r;,, ". Ítaan van Koper met een weinig Zilver. On- der en boven op dit Geldítukje, dat ik een weinig krom buig als een Eijeríchaaltje, Ítrooy ik, zoo vecl als 'er op dat zoort van Smeltkroesje leggen kan, een Mengzel uit drie declen beften Selpeter, tot een zeer fyn Poeder geftooten, en op een yzeren Vuur- Íchop over glocijende Koolen gedroogd, daar ik twee deelen Bloem van Zwavel, en ook twee deelen Zaagzel of Raspzel van "t eenof 'tander week zoort van Hout, dat ik door. en Zeef laat loopen, by doc. Deeze Maa- ten 3. AP- De Vuure $18 heeft, geithikt is, itat en fleek met een Tai dat'er op ligt, in brand; . die Nootedop op ecn Schr: jag) " becid. Uitsverkxels, Men ziet het Poeijer ec ceni - 5 1 3 sgtereen vlam geeven en fmelren, wa men op den bodem van den Noetedoo be Metaal gefinolten en zeer gloeijend ziet leg- gen, dat zig tot de vorm van een Knoop of Knopje byeen vergeat, en fchielyk hard wordt, zoo dra de Stof, die rondom bet- zelve brandde, vertcerd is, E oddicpe -Het Vuur, daar men in deeze Proeinte ftof maakt ming gebruik van maakt, werkt dasr door | Qe Me- *« ? * , I * AX " "AF. . ? P *« E. ci T3 A AX L Y! 5. 1 " 4 ! a AL. | ak 4 a , , 4A LM - v nd aes r E "L S S - ran 1, het t £ -ns roet zig XIV.LES dadild M" k. eu - E. - 1 3. À Fe» 1 ve M | IE - - heeft: DERL. : taaldeelt. nin 2Ig ies geheel los, en 1 ftaat Zou , T doet ze r, daar het dryven. r(te Les heb- I. Deet. tween : Stuk, bladz. 19e Vet* E AN "n. : * REN £6 ^. [m XIV.LES, asnklecving te teen, 1 bir hyk te eenemaal los; en d, 2e]f en afzonderlyk, in. van Vuurftof, dic henorerd alle zyden tu(ichen hen is do cnc Niet minder ook dan dis ei gendie; Vloed vàn Vuurdeeltjes. wotde!ok $tof voce- om het Koper en het Zilver ge un fipwee, heuden. Zoo dra het Mengzel s nu alles byéea. — kens verteerd geworden , jum gelegenhe ] gecft om uit te wasffemen , en uir ien p, dien zy in ccn flaat van vlietb xarhei den, te vervliegen, neemt die ze lomp eerlang zyn voorgaande armed enn zamenhang weer aan, na alle veríchüllende Grasden van Koude, of mindere Werne liever,die het Vuur hem voorheen had dora verliezen, den cenen voor, den sndesen ns, maar allenskens en veel trasger, weder on- dergaan te hebben. De Noo- — ket geen het zeldzaamfíle is, en ente ap- sia merking wel verdient, is, dat dir Vue; t niet, . — welk zoo werkzaam is, dat het een seerhad: Metaal (nelten doct, egter mm YvASTE LIGHAAMEN SMELTEN. (Óa3I hier tot een Smeltkroes dient, niet ver- re. Doorgaans blyft hy na de Procfnee- og gehecl en byna ongeíchonden: hy is i binnen (legts een weinig befchadigd , of 'er een gat in gebrand is, is't alleen maar die plaats, daar het gefmolten Metaal ge- en heeft; en wanneer men geen zorg heeft Iraagen.om hetzelveop het oogenblik , dat n merkte dat het gefinolten was, met Wa- ' te bluffchen. Dit uitwerkzel, op zig lven aangemerkt, fchynt geen zaak van rkelyk belang te zyn , en naauwlyks waar- ;, dat men "er op blyve ftil ftaan; maar : heeft een. nasuwe verbintenis met ver- eiden andere Veríchynzels, die men van er gewigt zal oordeclen , en die, even ge- t dit, van een zekere cigenfchap van't Iur afhangen , Welke onze ernítige opmer- ig en overweeging dubbel waardig is. Het Vuur, als het naar vereifch van om- ndigheden íterk genoeg is, brengt zoo à grooter uitwerkzels voort, naar maate t dezzelfs werking langer vertrasgd en te- DgeRaan is, Wanneer die werkipg, ein- de- XiV.LES, 3. A Y» DEEL, Hoe meer weerfland, hoe krag- tiger 't Vuur Wertkt. XIV.LES, 3. A T* DRAL. 622 Tr VUUR DoxEkT delyk, eens de overhand krygt, en áàof« berít, doet zy het Lighaam, daar ze imt kragt op oeffent, zig uitzetten, fmelt be, ontbindt en rukt het geheel uit één met 100 veel grooter fnelheid , en op zoo veel volko mener Wyze, naar maate dat de deeltjes vin dat Lighaam die werking meer weerftand booden, eer ze "er voor v;yken wilden, Dt Metaalen,die zig veel moeielyker laaten íme- ten dan Wafch, Harít, Vet, en andere ligt fineltbaare Stoffen van dien aart, raaken ook vec] fchielyker, veel gez winder san *t vloci- jen, zoo dra zy eens dien Graad vsn Hit- te, daar de zamenhang van hun deeltjes voor wyken moet, gevat hebben, De vette Olién gaan vecl traager dan de W'yngeeft of Ter- pentyn-Olie in brand, maar hun brand voert ook een trap van Hitte met zig , die merke- l]yk heviger is. Het Buskruid, dat in de open Lugt wordt aangeftoken, doet een kragt, die maar zeer gemeen is, en geen de minflc overeenkomít heeft met het geweld , dar het oeffent in een Schietgeweer, of in een Myn. It vasrE LIGHAAMEN SMELTEN. 623 [k verbeeld my , derhalven, dat het Vuur, xiv.rgs, en de oppervlakre van een vaft Lighaam A T Jaatft, op den zelfden tyd twee 2aaken Werke fens doet, Het dringt "er van alle kan- sign iin door, en brengt met dat doordringen imelren Vuurdeeltjes, die zig in de Stofklomp- ken. , daar dat Lighaam uit zamengefteld is, thouden , in beweeging. Indien die Stof- »mpjes van dien aart zyn, dat zy aanftonds or de eeríte trappen van Uitzetting, wel- het Vuur krygr, dat in hun verborgen , gemakkelyk wyken willen, zullen die 1 de oppervlakte reeds fmelten of in damp 'vliegen, eerde Klompjes, die dieper leg- ), nog genoegzaame Hitte daar toe ge- vgen hebben; en dus het ganíche Lig- wn allenskens van. Laag tot Laag ímel- i3 gelyk men in Waích, of in Boter, by erbeeld, ziet plaats hebben, of van bui- 1 sf naar binnen allenskens in vlam en ok vervliegen en vergaan, gelyk men op- €tken kan, als men een akkebos ziet randen, Maar indien de Stofdeeltjes van de opper- 1,,4« IV. D ER L. V vlak- eensklap?. XIV.LES 3. A F- DEEL. De Noo- tedop heeft "^ gcen tyd om in brand te iaaken. 624. 'T VUUR DOET vlakte zoo vaít en hard van aart zyn, dt i zy niet aanftonds wyken willen, max 't. Vuur, dat hun aantaít, tyd geeven, om ok zZyn kragt op dieper liggende deeltjes te otf- fencn, en de kleine Vuurklompjes, die'e in verborgen zitten, werkzaam genocgtt maaken, dan verbeeld ik my, dat de ut e Zctting van al dat inwendig Vuur, wsardoot dc eigenaartige deeltjes van het Lighaam via elkander losgemaakt en verípreid moctea worden, bypa op een zelíden tyd oyverü moet plaats hebben, en de fmelting binne Zeer weinige oogenblikken algemeen wot": den; gelyk men zulks ook in de Metalle gebeuren Z iet. Als wy nu weder op onzen Nootedop, dic ons tot deeze aanmerking aanleiding gsf, he oog ílaan, zal men ligtelyk zien kunnen, waarom hy byna in zyn geheel en onbefcha- digd gebleeven is; terwyl het Metaal, d& 'er in lag, zoo geweldig een Hitte onder^ gcan heeft , dat het "er door geímolten is. De werking, naamelyk, vant Vuur, dit maar cenige weinige oogenblikken geduwd / 3 vÀsTE LIGHAAMEN SMELTEN. 625 eft, heeft egter tyds genoeg gehad , om xiv.LEs. een zeer dun ítukje Metaal, dat het van EL le kanten teffens aantafltte, door te drin- n, en hetzelve tot in zyn binneníte en einfte deeltjes toe te fchudden, uit één te Xkken en lod te maaken, |. Maar ten opzigt n het houten Smeltkroesje heeft het gcen jd gebad, dan alleen om te werken op des- £lfs binneníte oppervlakte , die het een wci- sg gebrand heeft; of zo het'ér door hcen Eedrongen is , en een gat gemaakt heeft , hceft het door de al te groote ylheid van den Dop bp die plasts den doorgang zoo vry en ge- inskkelyk gevonden, dat het vervloogen is, tonder de Vuurdeeltjes,, die zig daar of daar- yntrent in "t Hout bevinden mogten, Zoo Berk werkzaam te maaken, dat er cen al- jeneene brand door ontítond. Gevolgez. | Met die werking van t Vuur, waar door wu: de het verfcheiden Stoffen van vafte tot vloci. Smelt- kragt van bare Lighaamen maakt, hebben de Kon- | y. i4 ftx en Ambagten ongemeen wel baar voor- Koníten en Arte V a ded bagtari. [| XIV LES 3. A K- DLEL. 626 ^?r VUUR DGOET deel weeten te doen. Naauwelyks is'ereen Handwerk, dat "er niet eenig behulp wn heeft, of zelfs als een der voornaamfte ft- ken van zyn ganích bedryf heeft aan te mr d. ken. De Schrynwerker, de Viool- en Spe: tuigmaaker , de Beeldfryder , de Kabinetmut 4 ker en zoo vecle anderen , maaken dagelyts gebruik van Lym, die niets anders is, din Hoorn of dergelyk zoort van taaikleevendt. Stoffen, naar de Konít bereid ,om in wam Water te fmelten, en vervolgens weer bari te worden. Zy laat zig, alsze vloeibas is, op het Hout ftryken, vervult alle ho- ligheden en openingen, en verbindt, war neer ze weer hard wordt, twee op elkinder gevoegde oppervlakten, als een ondeiling band, vaít aan een, en maakt ze als tot &n Lighaam. Eveneens omtrent gaat het ook met de Soldeerfels, die by de Blikllagers, de Loodgieters, de Koperflaagers, de Zil yerfmits, en dergely ke Handwerkslieden zoo gemeen zyn. ^t Zyn Samenfmeltzels, di vloeibaar worden door een Graad van Hie te, welke minder fterk is, dan die, welt? y 'ASTE LIGHAAMEN $MELTEN, 627 ht zou worden om de ftukkea Me- die men aan elkander foldeeren wil, ? XIV.LFS. . A T. ? DEEL. a fmelten; en die, als ze weder koud n, een hardheid en vaítheid van hang aanneemen , welke die van de eerde ftukken byna of volkomen even- Het ganíche Bedryf van Kaarsgieters, akmaakers; en zulke Ambagten meer, t genoegzaam alleen in *t fmelten en elten van die Stoffzn , om dezelvé haar te geeven; en eindelyk is men, door de rdíte Lighaamen tot fmelting te bren- 00 ver gekomen, dat men Glas ge- heeft, een Stof hooger mogelyk dan oud te waardeeren, indien men naar nften en voordeelen, die zy ons tot ^nggemak en genoegen veríchaft, en fieraad en luifter, dat zy , behalven ler Weetenfchapp:n, de waereld by- iaar waarde íchatten wil. w van alles wat fmelten, en daar sa hard worden kan, ken ik niets dat en igyuldigbeid en in nuttigheid van Ge- 'Ddaar men't toe zou willen hRzigen, Y 3 . de Inzonder« heid van de Meraa- len. XIV.LES. 3e A Fe. DEEKL. ilct Yzer. ea 7, CC. 6:8 'T VUUR DOET dc Metaalen evenaart. Van het oo: af, dat ze uit den fchoot der Aarde ven zyn, tot 2an het tydítip toe, dat z dc onibinding en verfpreiding hunner jcs derwaarts wederkeeren , zyn zy al daanten , die men hen heeft: doen aanne verfc:uldigd aàn het Vuur, dat hen ii Sa;cltkroes vloeibear maakt, om in Vo gegooten te kunnen worden, of hen r:iaikt in de Stmidíe, om ze op ?t Aam buigbaar te doen zyn onder den Hame Het Yzer , op het zclfde oogerblik ! da: hct uit de Myn komt, gefmolten,: izrt in allerhande zoorten van Pot Ketcis, van Gefchut, in Pypen tot Y lei in2en, Haard- cn. Kachelplea:en, zeà tot T'uinfitraad, en ontelbazr and rcedíchep; en wat zou men 'er nog: mcr van maaken kunnen, indien iedc "cr Hanéd in dryít, zyn voorded x docn mct alics, dat de Heer pg REA over de wyze, om dat Metaal te beha en te bewerken, onderzogt en geích hecft? Het zagt Yzer en dat, "c wl WASTE LIGHAAMEN sMELTEN, 629 z Staal gemaakt heeft, wordt niet meer xiv.rrs, $eibaar genoeg, om gegooten te kunnen ^ ^F . . DEEL. 3rden; maar het is egter van dien aart, dat t nog geíchikt is om een halve fmelting te ànnen ondergaan, dat is, om week te v/or- *n; en neemt in dien ftaat en door vcrder pruasken onder de handen van den Slot. t&aker, Grof- en Fynfmit, Meffemaaker, iNvaardveeger, Roermaaker, Hocffmit, en 1dere dergelyke Hlandwerkslieden, ontel- aare verícheiden Vormen aan, waar door nze Gebouwen, onze Rytuigen, hegt en ievig, (veilig, aangenaam en gemakkelyk emaskt worden. Zy veríchaffen ons Wa- knen tot onze verdediging en tot ons ver- Mak, en geeven ons allerhande Werktuigen ti Gereedíchsppen aan dehand, tot beoeffe- ing van Konften en Ambagten noodig. De Zilverfmit, de Juwclier, de Bercider Gond en in. kofibaare Stoffen, Dienaars van de over-. 2ilve7 tad en van de Mode, werpen dikwils het Xorheen reeds afgewerkte Goud en Zilver eer op nieuws in den Smeltkroes, om hec takzel en beloop van hun Goud en Zilver- V 4. werk XIV. LES, s, A F- DEEL Koper, 630 ^T VUUR DOET werk te veranderen, om aan Doosjes, Ko: ker:jes , en dergelyk Gercedfchap cen nieuwe Vorm te geeven, om de fatzoenen en verfitr- fels van het voorgaande Jaar met nog fraaijer of konftiger te verwiífelen. Zonder die ge makkelykhcid van finelten en herfmelten zou de fmaak der nieuwigheid, daar men door- gaans zoo veel mcé op heeft, merkelyk min- der raad weeten om zig te voldoen en lee- vendig te houden ; en vlyt en fchranderheid van Zoo vecle middelen en gelegenheden niet voorzicn zyn, om zig te oecffenen en te vol- maaken. .—— Tot welk een eindcloos getal van Gebrui- ken wordt niet het Koper, inzonderheid het geen men door vcrmenging met Kalamyn- ftcen gcel gemaakt heeft, gebezigd? Naau- welyks is 'er thans eenig Fluisraad, dat'er nict een gedeelte van zyn fieraad van ont- lcent, Flet Verguldzel, dat het zoo gemak- kelyk vat, en dat het zoo íchoon doet af- ftecken , heeft niet weinig toegebragt om dat Metaal in zoo algemeen een gebruik te brengen, Maar 't geen ten allen tyde dit (melts E" D" - vAsTE LIGHAAMEN SMELTEN. 65t ]tbaarheid van 't Koper inzonderheid Wdierbear gemaakt, en zoo hoog heeft doen "chatten, is, dat men dit Metaal boven alle anderen heeft kunnen en moeten kiezen, em "er die Gedenkítukken van te vormen, x die de merkwaardige gebeurteni(f:n, de Af- : beeldzels van doorlugtige Mannen, de Mees- La 0 - - terfukken van groote Konfítenaars vereeu- A vi , wigen en onder't cog brengen der laate Na-. komelingíchap. By Voríten en andere voor- : naame Liefhebbers vindt men nog heden ; een aanzienlyken voorraad van Afbeeldingen in haltverheven Werk, van Penningen, van K Beelden en Beelteniffen in rood Koper , daar " de Geleerden nieuwe Kundigheden uit haa- E len; de Konítenaars hunnen ímaak by vor- men of verbeteren. 3. A Xe DEEL. Tin. Zik, 633 'Tr VUUR DOE'T vermydelyke toevallen gefleeten en te niet Bl geraakt, of door de begeerlykheid der Men- & íchen wecgzeroofd en verfmolten , zoudem zc nimm:r ongetwyffeld onze dagen bereikt hcbben. Het Tin, ecrft in zyn vorm gegooten, e daar na met den Hamer plat en glad gefla- gen of afgedraaid, levert ons een zoort van Vaatwerk uit, dat op verre na zoo vecl niet koít als het Zilveren, en geen gevaar val brecken loopt, gcelyk Porfelein err gebakken Aardewerk. Om deeze twee redenen is het Zoo ongemeen wel gefchikt, dat 'er onmo- gelyk een gcvoeglyker toe gevonden zou kunnen worden , voor de Keukens van groo- te Huizcn, die ezn talryken ftoet van Be Cicndcn houden, in Gaft- en Wecshuiztn, Kloofters, cn 1n 't algemeen overal, dáir cen vry groote. menigte van Menfchen zin tafci gaat, cn men op pragt en koftbaarháó in t aandiffon van de "Tafel niet te zitn heeft. Het gefmolten Tin hegt zig, door U* Íchenkomft van eenige Bereiding e Á— pn —— AQ — taba UI rrr amaa, wASTE LIGHAAMEN SMELTEN. 633 ft ep het Yzer ; en uit die onderlinge ver- xiv res, ntenis en aaneenkleeving dier twee Metaa- : ar r n ftelt men die dunne Bladen toe, welken lu y den naam van Blik geeven , en daar men ;:o veel aartige Werkítukken en Huisge- edíchappen van maakt,en voor zoo weinig reld. Vertind Yzer roeft nietligt, endaar- m bedient'er zig ook deSpoormaaker van, m "er het Mondítuk van zyn Pagrdetoomen 1eé blank te maaken ; en op verfcheiden laatzen is men ook gewoon , om al het Y zer- rerk aan de Deuren en de Venfters der Ver- 'ekken te vertinnen, Zonder dergelyk een bekleedzel van ge- vcrtind molten 'lin, daar men de Ketels, Braad- Vaatwerk, annen, Stoeofíchotels en ander Keukenge- eedíchap, van rood Koper gemaakt, van: innen meé vertint, zou men onophoudelyk ievaar loopen om door het Spaass Groen , "t. reri de Gris welk de Roeft is van dit Metaal, vergeven € worden. In weerwil zelís van de alge- meene gewoonte , om het Keukengereedíchap te vertinnen, gebeuren 'er egter nog maar al te dikwils toeyallen , door de agteloosheid. van XI V.LES. 3. À Fe DEEL. Lood. 654. T VUUR DOET van de Dienftbeoden, die het gevaor end: fíchadelyke uitwerkzels van een verfleeten o£ kwalyk opgelegd Vertinfel niet kennen, e dic het Spaans Groen aanleiding geeven om zig gereeder te openbaaren , door zouteSto : fen en zuure Vogten en Sauffzn in dergelyk Vaatwerk te laaten ftaan. Tot hoe veelerhande Gebruiken doet men niet het Lood fímelten? 'I'ot Bladen gegoo- ten, is het zeer bekwaam gefchikt om'er de Daken en Platten der Gebouwen meé te dekken , om 'er Gooten en Pypen van te maaken, om 'er Bakken en Kommen van binnen meé te bekleeden, of alles, met &n woord , dat Water vangen , bewaaren en le- den moet. Feet en terwyl 't nog vloeibaar is gebruikt, dient het om yzeren Staaven, Ankers en allerhande ander zoort van Yzer- werk, dat een hegt en ftevig verband mott geeven, of vaft en onbeweeglyk ftaan bly- ven, in Steen te zetten en 'er aan te verbin- den. Geímolten en tot ronde Bolletjes ge gooten, is het beter dan eenige andere StoF- fc gefchikt om de fnclheid, die het kryg! yi vASTE LIGMAAMEN SMELTEN, (53$ nt Buskruid, wanneer gefchooten wordt ; eenig Schietgeweer, lang te behouden. ' dat voordeel, ?t welk aan hetzelve uit rzaak van zyn zwaarte eigen is, heeft het ik nog dit, dat het niet zeer koftbaar valt ; ar door een grooter getal van Menfchen Jegenheid krygt om *'t vermaak te neemen n de Jagt, en'er hun voordecl meé te »en. Gelyk "er grooter Warmte vereifcht wordt n hét Waích, dan om Boter of Kaars- ieer, te doen fmelten, zoo worden ook de etaalen niet vloeibaar, dan ieder door zyn "zonderen Graad van Hitte, die met zyn rt oyereenkomt. Het Yzer laat zig "t be- vaarlykft van allen fmelten. Het Koper yelt met minder Vuur; maar moct 'er eg. r meer toe hebben, dan het Goud of het ilver. Het Lood wykt voor een Graad van litte, die nog merkelyk zwakker is, en het "in, dat zig nog veel ligter fmelten laat, an zelís dien trap van Warmte niet ver- rasgen , dien men vette Stoffen kan doen anpeemen, Ditis ook de reden dat Scho- tels, XIV. LES. 3. A Ee DEEL., Ieder Me- taal heeft een vere Ícheiden Graad van Warmte o: door te (mel- ter, 636 'T VvUR DoET Xiv.LEs. tels, Kommetjes en ander dergelyk Kex- n L kengereedíchap, van dat Metaal gemuskt; of 'er meé vertind, eerlang bederfr, ofi loopt en fmelt onder de handen van em Keukenmeid, die het wil doen dienen, om 'er Boter, Spek, Vet en andere Stoffen van dien aart in op te braaden. Gemengd — Het Vuur doet de vermengde Metaalen yd eerder fmelten dan de eenvoudige cn zuive- finelteer. re, daar ze uit vercafterd en zamengefteld dun z»- yn. Het Geldftukje, by voorbeeld, yan onze Proefneeming, zou fmelten in een Graad van Hitte, die noch het Zilyer, noch he Koper, uit welke beide het beftaat, iedef afzonderlyk vloeibaar maaken zou. Diteg- ! ter heeft men niet als een algemeenen Reg. , Zonder uitzondering op te vatten.' Dat blank | zoort van Metaal, daar men de Spiegels van maakt voor de Teleskoopem , en die, dat men de verícheiden Proefneemingen me£ doet van de Spiegelkunde, en't welk een Zamen- i ftelzel is van rood Koper, van Tinenvan / Rottekrnuid of Spieszlas , fmelt zoo ligt niet al ! zuiver Tin, Het zelfde kan men ook vant j.- ge i rfenic «ann, ip;einte itam, en... vASTE LIGHAAMEN SMELTEN. 637 gemengd en verbafterd Metaal van Klokjes en Schelletjes zeggen : en't Metaal, daar het Geíchut en de Klokken van gegooten wor- den , weerftaat een Graad van Hitte, die niet Zeer ver veríchilt van dien, welke'er ver- eifcht wordt om het Koper vloecibaar te maa- ken, en ongemeen veel fterker is, dan die het 'T'in fmelten doet. Waarfchynlyk hangt dit onderícheid af vau de verfchillende even- tedigheid en de maate der Metaalen, diemen tot het zamenítellen dier Mengzelsgebruikt ; en de Graad van derzelver fimeltbaarheid komt het naaft aan dien van het Metaal, dat het meerder dee] van dat Mengzel uitmaakt. In 't ophelderen van de Uitwerkzels der voorgaande Procfneeming heb ik aangemerkt dat het ftuk Geld zyn fchielyke fmelting ver- fchuldigd was aan het branden van 't Sa/pe. fer en van de Ziwavel, daar het in gedom- pelá, en van alle kanten meé omringd lag. Dit Veríchynzel, wel begreepen, kan ons dienen om reden te geeven van cen Hand- Breep, die zeer gemeen is in alle Koníten, Waar in men gebruik maakt van Hardfol- deer? XIV.LES, 3. AF- DEEL. Hand- g:eep van Hard!ol- dcerene f£. oli I..4fT. LO C27 i25 ma'kander fü. .ocmoc2.lc£mwe0 ÍiDCG ial vain Hitte, dim LEID OTI 22 W'erxdeden van 7i 2 LI ail Tir. oz dat Toe- -Gtcfacmims Oqp. Zo gbziem hun Sol- .D20i2 LLXTT LG IIÉ]SG Miuden, nin li Toi mmululiuil viz Maa onderem DOLITTI. IIDIS CGIALhIIIT kanaen worden QmMBOQIZDO.IDCciD KLOE, Lus miner fbekis 2 22. UCuàng.C8 vfTÉGQCIIIOU worden om fol. 0D DsIlag2. XL? zs iin één (ol -— SOGH.I.DIiÉÍkEUm 2. Zymen. tul ITAITLUS vin bun So. II lnlete Zournsgrige "o ono ss. e Do ITILG, ziDínekenvant - Q0. T. DIDI. REOIDIILyNer de over. 2 é.7.l CaDTit IZ XMcpamx ds het fyn DOcul7fcc.:.c0 kf cun "coe gebruikt. T:i0.07 007 CRISP Ifs22 Voorzorgen QDIQOIiolf DTIOfelsIPD, Xie men aam $0IADIOLS.. LOGHI Gi cwurnm) gemunt, a í i VLOEIBAARE LiGHAAMEN KOOKEN, 639 en door die Warmte uitgezet , 200 veel als -noodig is, om door het gefmolten Mengzel, dat tufíchen haar ingeplaatít en daar vloei- baar is, overal gedekt en ligtjes doortrokken te kunnen worden. V. PROEFNEEMING, Toefzel, : Àan den Arm van een Schraagje, dat op kde wyze van een Galgje gemaakt is, gelyk in Figwwr 17 ítaat afgebeeld, hangt men twee Draadjes van Bindgaaren een lang- werpig ronde Fles van zeer dun en helder las, daar men omtrent een half Pint zui- -ver Íchoon Water in doet. Men dompelt XIV. LES. 3. A T- DXEL, 7, - AC I / e "er daar na een klein Fiooltje in, van niet - minder dun Glas; en, op dat hetzelve den bodem van de Fles niet raaken zou, rygt men aan den Hals van "t Fiooltje, met 'er &nigzins kragt op te doen om hct vaft te doen zitten en klemmen, een rond Schyfje Kurk ,dar men vervolgens op den Mond van de Fles laat ruíten: zoo dat de Bol van *t IV. D£2xr, X Fiool- XlV.LES. 3. A F- DEEL. Verfchyn- gels van 640 'T VUUR DOET VLOEIBAARE Fiooltje rondom in *t Water hangt, e alle zyden met ómtrent één Duim Wt omringd is. | Op één Voet afítands zet men ondt Fles een Komfoor met gloeiende Kok die volkomen dcorgeglommen zyn, eng de miníte vlam maaken. De Stander var Schraag, die uit twee ftukken beftaat, : welken het cen in 't ander íchuift en ry kan of daalen zoo veel men wil, gecft gemakkelyk middel aan de hand om de. neér te laaten zakken naar het Vuur, en 2elve 'er allenskens nader by tebrengen, maate dat ze warm begint te worden, Na dien Toeftel dus vervaardigd te ben, plaatít men''er zig voor op zull Wwyze, dat men de Fles tuffchen het Li het Oog heeft, en dus, door dezelve t 't Ligt aanziende, wordt men 'er deeze gende Veríchynzels in gewaar. Gevvlgex, 1. Als het Water 3$ of 40 Graaden Wi kookend t€ heeft aangenomen, wordt de bine Water, LiaGHAAMEN KOOKEN. 641 oppervlakte van de Fles, inzonderheid die X!v.LEs. van haar Bodem , en de buitenfte oppervlak- P L te van het Fiooltje bedekt met een zeer groo- "te menigte van kleine Blaasjes, die Lugtbel- letjes fchynen te zyn. Die Blaasjes worden allenskens grooter van omtrek ; naar maate : dat het Water warmer wordt, en als zy ein- ,delyk tot een zekere grootte gezwollen en 'üitgezet zyn, maaken ze zig los, en dryven (om hoog naar de oppervlakte van 't Water. * 2. Op de 6o of 7o Graaden Warmte ziet dg den Bodem van de Fles een kleine p als opryzen, die ongemeen fyn is; en Bien men bezwaarlyk,en niet dan met groo- tie oplettendheid toe te kyken, en het Lipt ,é&n weinig fÍchuins te neemen , zien kan, 'jie Damp gelykt volkomen naer dien , wel- "ken men rondom de Kachels gewaar wordt : .én na dat hy den Boden van de Fles, daar ly uit fcheen op te ryzen, verlaaten heeft, *iet men hem zig verdeelen, zig gints en herwaarts uitftrekken, en door het ganfche Water zig verfpreiden , dat 'er zyn voorige Xa hg- 642 'T VUUR DOET VLONIBAARI XIV.LES, derheid door verlieft en als een wei S rn, Klar wordt. 3. Als de Hitte van "t Water ger tot de $o Graaden of daaromtrent is íche Water vervuld met kleine byna baare Belletjes, die deszelfs dooríc heid belemmmeren , en. met groote v van den Bodem van de Fles in een rej opwaarts klimmen naar de oppervb et Water. | 4. Wanneer hetVuur tot op eenL onder tegen de Fles gebragt is, íc! Bodem van de Fles als van &én te fp zig te openen met verícheiden kleine die men egter met het oog niet on: den kan; maar waar uit men zig" een zoort van doorfchynende Stoffe voortkomen , die zig in verícheide gen als Straalen verdeelt, en, op d wyze gelyk de Vlam , met een on fnelheid voortíchiet, Het Water ; dan van alle kanten op, en men groote dooríchynbaare Bellen in cU "Li6HAAMEN KOOKEN. 643 m, die aan. de oppervlakte van één EV PES, n. DILL. - dergelyks wordt men ondertus- *t Water van't Fiooltje gewaar. Het- t niet dan allenskens en zeer lang- len Qraad van Warmte aan, die al- lis weinig minder is, dan die van koo- Water ;en het kookt zelf nooit , fchoon Vater, dat'er van alle kanten rondom.- eer dan een Uur agtereen aan de kook ' NI. PRoEFNEEMING. d. Toeftel, feem cen T»ermometer-Glas, wiensBol st een Duim Middellyns heeft ; en i;Buis een Voer lang is. T'wee derden & Bol vul ik met Kwikzilyer, en bind en Mond van de Buis, dien ik open de helft van dé Lugtblass van een Kar- » die wyze, gelyk in Fg. 18 te zien ,, , l'ervolgens dompel ik den Bol van het. rg. :;. iuig in een Zjndbad, dat ik allens- X 3 | kens 614 'r VuUR DOET VLOEIBÁAR X1V.LES. kens warm maak, tot dat het zoo b 3. AF- DELL. worden is, dat het dunne Schyfjes dic ik "er van tyd tot tyd infteek ; k: — fmelten. Daar na neem ik het Glas Ye:íchyn- zels van kookend Kwikzil- ver. Ziand , en houde het boven gloeiend len, zoo naby , dat het'er flegts een Duim boven is. En na dat men't e nig tyds op die wyze heet getaakt en het verder over het zelfde Vuu houden, zal men'er de volgende Ve zels in gewaar worden. Uitwerkzelr. 1. Áan zommige oorden van den van den glazen Bol, en juift net plaatzen, die meeft voor?t Vuur bloo ziet men het Kwikzilver zig opgeeve als of het door onophoudelyke en herhaalde fprongen en fpuitingen zekere dooríchynbaare Stoffe, die ge heeft, voortgeftooten wierd: en z als dit Uitwerkzel duurt, kookt al het zilver , dat in den Bol is, 2, De kleine Karperblaes, die « ?ovATY— LÓIGHAAMEN KOOKEN: 645 Mond van de Buis gebonden is, fchynt een wceinig gezwollen en uitgezet te zyn, den ganíchen tyd , dat het K wikzilver dus kookt. Maar 3. zy (lenkt weder, en keert genoeg- Zaam wecer tot haar voorigen ftand, na dat , &lles koud geworden is, Opbelderingen, Het koeken van de Vogten, en inzon- derheid van 't Water, dat men heet maakt XIV.LE5, 3. A F- DELL. "t Vuur dosi het V vAter over 't Vuur, is een van die Verfchynzcls, kooken die men zoó menigvuldig en dagelyks ge- woon is te zien, dat men al een weinig P/i- lefopbifcb van aart moet zyn om te durven . hopen, dat men 't der moeite waardig zal . Sgten, om 'er op te biyven ftil ftaan. De £rootíte Hoop der Meníchen vraagt alleen naar naar de reden van zulke Verfchynzels, dic hem zeldzaam en ong*meen voorkomen; maar niets is 'er, zeker, dat minder onge- mmeen en zeldzaam is, dan het kooken van'*t Water. Zelfs is'er niemand , of hy kent 'er de oirzaak van: ieder weet, dat het het Vuur is, 't welk het Water kooken doet. X 4 Maar XIV LES. 3. À Y« DLEL. (Vital diinct ) Y » eor don 646 "^r VuvR DoET VLOEIBAARE Maar het heeft egter al wat zwaarigheids in om te kunnen zeggen, op welk eene wyze het Vuur dit kooken en opborrelen van 't Water vceroirzaakt , terwyl tuffchen bes beiden een ander vaft L:ghaam is, de gin- íche dikte van een Bodem , wiens Stof door gains dizter en minder yl is, dan het Vogt, dat kooken moet, Zyn het Vuurdeelrjes, die ik onder de gedaante als van kleipe Be- leties in "t midden van "t kookend Vogt ge- waar wordt, en'er die fchuddipg en bewec- ginzin veroirzaakt ? Of is heteen ander zoort van Vloeiftof, die zig of uit den boezem zclf van dat Vogt ontzwagtelt en los maskt, of welke de werking van "t Vuur door de wyder geworden openingen van den Boden van buit:n naar binnen doet doordringen? D:eze Vrzazftukken vallen natuurlyker wy- ze op dir onderwerp, en ik zal 'er myn ge- degten ovcr zcggen volgens het beloop van 't &cen ons door de twee voorgaande Procf- ncetmiprgen aangewcezen fchynt te worden. 