title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Dat de stofwisseling'het licAt niet kan ontberen^ daarvan getuigen veel- vuldige waarnemingen , op planten en dieren gedaan. Beide hebben sterke behoefte aan licht. Het bevordert de stofwisseling in hooge mate, terwijl duistemis haar tegengaat. Slechts het zaad en de wortel der plant kunnen het iicht ontberen. Om een voorbeeld aaih te halen» hoe nadeelig de duistemis op de dier- lijke stofwisseling werkt^ gelieve men slechts te letten op de gevolgen, die het onttrekken van iicht voor de gezondheid van menschen heeft , iets waarr van de geschiedenis der wreede strafoefeningen van ouderen en nieuweren tijd ous zoo vele hartverscheurende tafereelen biedt Ofschoon het dierlijk organisme het licht niet behoeft te produceren, omdat dit er steeds van buiten — hoewel periodiek in meerdere of min- dere hoeveelheid — aan wordt toegevoerd , en eene onveranderlijke kwantir teit geen vereischte daarvoor is, ontbreekt het toch niet aan voorbeelden, dat de stofwisseling Uchtverschijnselen kan teweeg brengen. — Men noemt dit: /^phosphoriseren der dieren/' en treflt het aan bij eene menigte wor^- men, medusen, enz. Dat daar, waar deze natuurkrachten op elkander werkzaam zijn en doojr elkander ontstaan, de electriciteit en het magnetime niet ontbreken, daar- toe mag men a priori besluiten , naar hetgeen de leer der natuurkrachten in den laatsten tijd heeft opgehelderd. Maar veel beter dan veronderstellen is het met zekerheid weten. De 280 I. VAN DEEN kennis van het bestaan der electriciteit in het dierlijk organiame behooit thans tot de meest onbetwistbare eigendommen der wetenachap. Wat ik onder nmagnetime^^ versta, moet ik hier nader uiteensetten. Ik bedoel hiermede niet de verhoogde gevoeligheid , die men bij Kwakke mea- achen teweeg brengt door op honne ziekeiijke phantaaie te werken^ door hen te betasten en te bestrijken, hetgeen men bij uitnemendheid #dierlijk magnetisme" noemt en gewoonlijk een mengeel is van ved leugen met weinig waarheid, welke laatste men door den nevel van bedrog niet gemakkelijk kan doorgronden ; — een' toestand » geenseins geschikt voor hel- derziende geneesheeren , om er als geneesmiddel gebruik van te maken; — iets wat, volgens mijn oordeel» veelmeer kwaads dan goeds heeft gesticht; dat zoo dikwerf niet alleen de gezondheid , maar ook de moraliteit heeft ondermijnd, en» wat het wezen betreft, niet veel hooger staat dan de klcpffee8tery\ tafeldans^ enz. ^), gewrochten van eene ziekelijke werkingdes geestes, die overal de kracht buiten de stof wil opsporen, en de <^ onveranderlijke nataurwetten gegrondveste verhouding van de eene tot de andere uit het oog verliest. Door ifmagnetisme'' versta ik hier den toestand van zamentrekking of con- tractie der spieren, die door de electriciteit wordt opgewekt. Deae zamen- trekking komt daardoor tot stand, dat de kleine deeltges, waaridt elke spiervezel bestaat , elkander naderen en aanbrekken , loolang ae door de zenuwen geeiectriseerd worden. Hierdoor krijgen de spieren eene meerdere of mindere kracht, om vooral de beenderen, waaraan ze zijn vastgehecht, en de zich daarop bevindende zwaarten te dragen , gelijk het ijaer door de electriciteit eene aantrekkingskracht voor ijzer erlangt en het vermogen ver- krijgt, om zware lasten te dragen. — Den toestand, waarin het ijzer hier- door geraakt, moemt men in de physica irmagnetisch worden." Hoeveel daartegen ook in het midden te brengen is , waag ik het , deze bmaming op dcj door electriciteit « vooral door die der zenuwen, opgewekte zamen* tMkking der spieren toe te passen. ') Hea geUeve de TeniieldiDg yan dese dwaaeheden hier ter plaatse te beschouweD als eene aoort van protest daartegen , wat op het tljdstip , toen deee rederoering werd mtgespro* ken , geenszins overtoUig was , omdat niet slechts onaoozde menschen sdch er mede hec^ hielden, maar zelfb mannen van wetenschap en geeagT REDEYOERING. 231 De verrigtiiig der qpieren, hare krachtsuitiogeD, worden daardoor, gelijk 3c mij voorsteU beter verstaanbaar. Wat nu de hoofdzaak betreft, tot welke wij hier moeten terugkeeren: of de veneAillende neUuurkrachten wederheerig inoloed op elkander vitoefenen in het organieme , pi de eene door de andere ontstaat en bevorderd wordt, flMX) eischt reeds de anabgie» naar hetgeen wij uit de physica van'deze krachten weten» dat wij er een bevestigend antwoord op geven^ zoodat wij xeeds a priori kunnen zeggen: de natuurkrachten werken wederkeerig op elkander buiten het ligchaam , — ergo zal het ook wel in het ligchaam ge- schieden. r— De ervaring bevestigt — zooals wij aanstonds zuUen zim — geheel deze aprioristische redenering. Wat den invloed van de stof wisseling op de electriciteit betreflt , zoo weten wij, dat in al de deelen van het dier, waarin men het bestaan van elec* triciteit kan aantoonen^ deze toe- of afneemt^ naarmate de toestand van de stofwisseling is; dat aij bij gezonde en goedgevoede dieren in hoogete mate aanwezig is» dan bij gelijksoortige zwakke met verminderde stofwis- seling; dat^ zoodra de dierlijke stofwisseling geheel heeft opgehouden^ de dectriciteit ook niet meer te voorschijn treedt. Deze belangrijke feiten» reeds sedert eenigen tijd in de physiologie be- kend, pleiten genoegzaam voor de afhankelijkheid der electriciteit van de stofwisseling in het dierlijk organisme. Dat het vermogen der apieren om door electriciteit te kunnen worden zamengetrokken , ook van de etofunseeling afhankelijk is , daarvan kan men zbh in het dagelijksch leven genoegzaam overtuigen, indien men ziet, hoe de uiting van meerdere of mindere zamentrekbaarh^d der spieren of spierkracht hand aan hand gaat met vermeerderde of verminderde stof- wisseling. — Vergelijkt de* bewegingen van den gezonden mensch met die van den door ziekelijken toestand zwakken en, zoo als wij het noemen^ uitgeputten mensch^ en gij zult den invloed der stofwisseling op de za- mentrekking der spieren erkennen. Dat het maffnetieme en de electriciteit op hunne beurt een sterken invloed op de stofurisseling uitoefenen , leeren insgelijks de dagelijksche ondervinding en de vorderingen van de praktische geneeskunde van den lateren tijd. l 232 I. VAN DEEN Dat ligchaamBheweging de atofwieseling bevordert, wie is er welj die dit niet aatihoadeiid heeft hooren beweren en bij eigen ondenrinding weet? Vergelijkt het niterlijk van den eich steeds in beweging bevindenden man met dat van hem , die altijd een stikittend leven leidt. Doorgaans verraadt het eerste eene krachtige , gezonde , het andere , in den regel , eene swakke, ziekelijke stofwisseUng. Ook eniek ligeAaamsdeeien kunnen van den invloed van het magnetiame der spieren op de stofwisseling getuigen. Het been, de arm, de hand, de vingers van den werkman en kunBtenaar, dxe, naar den aard van den arbeid en de kunst , meer aanhoudend bepaalde bewegingen moeten maken , zijn ook beter gevoed en ontwikkeld , met andere woorden , daarin is de stofwisselin^ ook krachtiger dan in andere deelen. Daarentegen ziet men niet zelden die ligchaamsdeelen vermagerd , welke , geheel of gedeeltelijk , het vermogen om zich te bewegen hebben yerloren. Om het meest treffende bewijs te hebben , hoe de spierbeweging op de stof- wisseling van invloed is , behoeft men slechts te letten op de vermeerdering of vermindering van den harUlag , — dezen allervoomaamsten hef boom der stof- wisseling , — naarmate de spierbewegingen toe- of afiiemen. Zoo is het getal slagen het minst^ als men ligt, wordt iets meerder , als men zit^ neemt nog meer in aantal toe bij het staan , en vermeerdert aanmerkelijk bij het gaan. Jal de invloed van de zamentrekking der spieren op de stofwisseling is zoo groot, dat hoofdzakelijk door haar verklaard kan worden het groote nut, dat de gymnastische geneeswijze van onzen tijd sticht. Wat den invloed van de electriciteit op de etofm%eeling betreft , zoo kan men dezen op verschillende wijze aantoonen , maar in hei levend orgamsme slechts langs indirecten weg. l^. Weten wij, dat de electriciteit hare werking vitoefent op het mag- netisme, de zamentrekking der spieren, en deze weder op de st^- wisseling. Hieruit volgt, dat de electriciteit middellijk van invloed is op de stofwisseling. 2^. Leert de praitischegeneeshinde, dat door de aanwendiog van electridteit op verzwakte deelen , vooral ledematen , de stofwisseling er in wordt verbeterd , dat het zwakke deel zijne krachten weder kan herkrijgen. REDEYOERING. 238 S^. Bewijst de dagelijksche ondervindiDg , dat de opffetoeitAeid dee ffeeatea voordeelig, neerslagtigheid enss. nadeelig op de stofwisse- ling werkt Zonder nu iets naders over de natuur of gesteldheid van den geeet in het midden te willen brengen, omdat wij er niets van weten^ zal toch niemand aarzelen, om aan te nemen, dat de hersenen de organen zijn, waardoor de werkingen van den geest zich openbaren, en dat deze wer- kingen van den toestand der hersenen afhankelijk zijn. De invloed , welken apwekkende en verdoovende middelen op de hersenen , en dien ten gevolge op de werkingen van den geest uitoefenen» is een onwederlegbaar bewijs voor het hier in het midden gebragte. WiUen wij de werking der hersenen verklaren, dan zijn wij genood- zaaktj ze met die van de eiectriciteit te vergelijken. De snelheid , waarmede de bevelen , van de hersenen uitgaande , door de verschillende bewegingen van het ligchaam uitgevoerd worden , en waarmede de indrukken, door de zintuigen opgenomen, tot hen worden overgebragt, kan met geene andere dan met die van de electriciteit vergeleken worden. Deze snelheid is geenszins afhankelijk van hoogere geestvermogens, want wij vinden ze ook in zenuwelementen , die met de geestvermogens regtstreeks Qiets hoegenaamd te maken hebben , zooals in het ruggemerg , de zenuw- knoopen enz. , terwijl ze zich bovendien bij dieren , die veel lager staan dan de mensch, even sterk, ja somtijds in veel grooter mate vertoont. De mensch onderscheidt zich vooral van de overige dieren door een veel meer ontwikkeld vermogen der hersenen, om zelfstandige bewegingen, zonder dadelijke hulp der zenuwen, te kunnen verrigten. Deze verrigtingen zijn afhankelijk van de meerdere of mindere ontv^ik- keling der hersenen in verhouding tot het ligchaam. GeUjk deze ontwikkeling bij de dieren veel lager staat, staat de ontwikkeling van den geest bij hen ook veei lager; maar ze kan hun, volgens mijn oordeel, geenszins geheel ontzegd worden. Wij kunnen de verechijnselen en de werking vdn den geeet waamemen , zonder dat wij hem kennen, even als wij de verschijnselen en de werking van de electriciteit waarnemen , die wij ook niet kennen. Ze vertoonen zich voor ons slechts als krachten , die aan eene bepaalde stof gebonden zijn. 30 SM L VAN DEEN Ik b^rijp» dat men aarzelt^ om aan te nemen, dat de weiking van den geest identiich is met die van de electriciteit ^ maar desniettegenstaande zal toch ieder physioloog , bij emstig nadenken , moeten to^ven , dat se iteeda door electridteit vergeseld wordt. Indien derhalve de werking van den geest op de stofwiasding van invked ia, Booals de ervaring dit ieert, dan is de werking van de electriciteit dit ook, en dit is het juist, wat ik wilde bewijzen. Ik moet hier nog met een woord spreken over de warmte en over het Ueii, om den invloed aan te toonen , welken deze krachten op de ehctrieUeU en op het (door mij genoemde) magnetime uitoefenen. — Deze invloed komt duidelijk aan den dag, indien wij letten op het opwekkend vermogen, dat het heldere, niet te sterk werkende, licht en een gepaate warmtegraad der atmospheer hebben op de stemming van den geest en op de werking der spieren. Wij gevoelen ons daarin in den regel veel opgewekter en bew^gen ons gemakkelijker dan in eene te hooge of te lage temperatunr en in de duistemis, al zijn wij met den weg, waarop wij ons bevinden, nog aoo goed bekend. Maar bovendien , daar de warmte en het licht eenen aoo grooten vnioed cp de etofwieaeling hebben , zooals hierboven is aangetoond , volgt daaruit als van zelf , dat ze dezen invloed ook uitoefenen op de electriciteit en cp het magnetisme, welke zoozeer van de stofwiaaelmg afhankelijk zijn. Dat de dectriciteit en het magnetisme op hunne beurt tot de warmtepro' duetie in het dierlijk organisme bijdragen, dit kan men ook genoegsaam afleiden uit hetgeen door mij is uiteengezet omtrent de afhankelijkheid, waarin de stofwisseling tot de gemelde krachten staat. Uit het medegedeelde ziet men reeds, dat venreweg de meeste der ver- schillende natuurkrachten zich in het organisme als in een* kring bewegen, dat uit de eene de andere kracht ontstaat en er door wordt onderhouden. Deze cirkelbeweging der krackten is voor het behoud van het dier een vereischte. Zij is het kenmerk van het individuele dierlijke leven, dewi|l door het gemis van eene schakel aan deze zich in een' cirkeJJoing bewe- gende keten dit leven een einde neemt. REDEVOERING. 389 Na deze beachoawing van de nataurkrachten in hrt dierlijk organisine en van hare werking in het algemeen zal ik spreken over den innhed vem de eleciriciteit op de atofurieseling in het bijzandfir. Van de nataorkrachten , waardoor het dierlijk leven in stand gehoaden wordt» is er geene, die men eoo laat heeft leeren kennen, als de electrici- teit. Eerst sedert een twintigtal jaren 2ijn wij , na de ond»zoekingen vafl MATTBucci en Du B0I8 BBTMOND, .mct dc clectriciteit in Iiet dierlijk lig* ohaam bekend. Ofschoon zij zonder de andere nataurkrachten in het organiame fuet ie^ ekumbaar ie, neemt zij daar toch eene eerste plaats in^ en wel: l^. dewiji ge haren voomaamsten zetei heeft in het zenuto- en ^fierej^ eteem , — deelen , die het dier bij aitnemendheid kenmerken ; 2®. amdat beianffrijie etoomieeen daarin meer van algemeene aitwerking zijn en het leven spoediger benadeelan dan die der andeie krachten ; S^ omdat zij eene zoo voorname, zoo niet de voomaamste» rol bij de geeeteeoerrigtingen speelt, en Afi. omdat haar onmiddeUijke invioed op de etojwieeeiinf zoo baiteng^ wooD groot is. Het is deze laatste stelling vooral^ waarmede ik mij hier in 't bijzonddr zal bezig houden. Over den imdoed der eiectriciteU op de etofmeeeUnff heb ik reeds hiar* boven gesproken, osAar slechts (Hn er q> te wijzen, dat men langs fliK/- deUijken weg kan aantoonen, dat ze aan de stofwisseling in hei dieriiji Ugckaam bevorderlijk is. Thans zal ik trachten te bewijzen, dat zij cok bmten ket iigckaam de stoffen op gelijke wijze omzet, als dit in het lig" chaam geschiedt, waardoor haar onmiddellijke invk)^ op de (»ganische stofwisseling , naar ik meen , daideUjker wordt aangetoond. Indien men van etofwieseiing in ket dierlijk orgamme spredLt> verstaat men daaronder eene omzetting van stof in scheikundige zameBstelliiig , m^ of zonder organische vormverandering. Deze vormverandering noemt men morphologische ontwikkeling. De sckeikundige omzettingen kunnen namelijk zonder organische vormont- wikkeling plaats hebben, maar deze laatste niet zcmder verandering in schei» 80* m I. VAN DEEN kondige zamenstelliiig , want er bestaat geen deel van het ligchaam , — hoe klein dan ook^ — dat, bij verschii van kenmerkenden vorm met een ander deel, er in zamensteUing geheel mede overeenkomt. De organkche vormveranderingen behooren in gezonden toestand bijna alle tot de zoogenoemde progressive metamorphose. Zij kannen nameUjk dienen , om integrerende deelen van het ligchaam uit te maken. De uitslai- tend scheikundige veranderingen zijn bestemd, om ten eerste de ver- branding en voeding te onderhouden, ten tweede uit het ligchaam te worden verwijderd als eindproducten. Nu heeft de ondervinding van den laatsten tijd ons geleerd, dat dese omzettingen^ die men tot hiertoe alleen aan de werking van het levend organisme heeft to^eschreven » ook voor een gedeelte , door den invloed van de eene of andere kracht , buiten het iigchaam kunnen tot stand komen. De invloed, dien de electriciteit in dit opzigt uitoefent, is vooral hoogst opmerkelijk. Er zijn namelijk stoffen, waaruit, door den uitsluitenden invloed der electriciteit , dezelfde producten ontstaan^ als zij teweeg brengen, indien ze in het ligchaam aan dierlijke stofwisseling worden blootgesteld. — En dit is niet alleen het geval, — voor zoover ik tot hiertoe gelegenheid heb gehad te onderzoeken, — ten opzigte van zeer vele enkelvoudige stoffen , zooals van organiscbe zuren , zouten , alkaloiden , enz. , maar ook ten aanzien van meer zamengestelde stoffen^ b. v. van eiwit, lijm, enz. Komen orffaniscAe, geene etiketof houdende euren, aan of niet aan basen gebonden^ in het dierlijk ligchaam, dan verbranden ze daarin, gelijk men het noemt, en, zooals door bekwame en geloofwaardige physiologen is aangetoond, — tot koolzuur en water. Dit geschiedt insgelijks, vol- gens mijne onderzoekingen ^) , als men de electriciteit buiten het ligchaam er op laat werken. Worden zekere stikstofhoudende stoffen, hetzij ze al of niet voedings- middelra zijn, in het ligchaam gebragt, dan verbranden ze daarin tot >) Zie het Deensch tijdschriit: ^BihUothek for Loger^' Jan. 1861, blads. 1—71 en Ne- derlandsek tHdeekrift voor ffeneeekundigen 1861. REDEVOERING. 287 stikstofhoudende eindprodacteii , zooals ureom , allantoin , enz. ^). De elec- triciteit heeft op deze stoffen dezelfde uitwerking boiten het ligchaam. — Zoo wordt acidum uricum^ in het ligchaam gebragt^ in gemelde stoffen, namelijk in ureum en allantoin omgezet, terwijl hetzelfde plaats heeft, in- dien deze stof aan den invioed van de electriciteit wordt blootgesteid ^). Het dierlijk ligchaam produceert uit lijm, alsmede uit fflycin, ureum; ook de electriciteit doet (Ut '). Op het zoozeer zamengesteld hoendereitoit heeft de electriciteit een hoogst merkwaardigen invloed , omdat daardoor niet alleen de bovengenoemde eind- producten^ ureum en allantoin, worden voort^ebragt , maar ook stoffen, die van eene progressive en vorm-ontwikkeling getuigen, zooals cellen en vezelstof ^). Bij deze voorbeelden omtrent de werking van de electriciteit op dierlijke stoffen zal ik nog twee voegen, om te doen uitkomen, welk licht eenige hierdoor verkregen resultaten beginnen te verspreiden over zaken, die vroeger zoo duister waren. Door glycerine^ een bestanddeel van vet, weken achtereen met zekere dierlijke organen onaangeroerd te laten staan, verkreeg berthelot, in 1859, uit eerstgemelde stof suiker. Deze uitkomst baarde overal groot opzien, omdat niemand ze verwachtte, en was ook de eerste drijfveer, die mij bewoog, om de electriciteit op gemelde zelfstandigheid toe te passen. Met welk gevolg? — In weinige minuten kon de suiker, waarvan de ') Zie de boyen aangehaalde tijdschriften. ') Nederlandach t^dackrift voor geneeahmde 1860. Ook uit aUantdin lieb ik door den eonstantea electrischen stroom ureum zien ontstaan. De orettm-ontwikkeling uit piszuar ge- schiedt door de electriciteit reeds na verloop van 10 minuten. *) In lateren tijd heb ik ook met toMrin proeven genomen en yerkreeg daandt insgeiyks wrewn tegelijk met stoaioehuur, — Kreaiinine^ aan den constanten stroom blootgesteld, geeft ook ureum^ maar bovendien een zuar, dat ik nog niet ken, en kristallen, die in vorm ge- heel overeenkomen met ZtftMTMi-kristallen. Werd leadn zeer langen tijd aan de werking van de electricitdt blootgestdd , dan ontstond hieruit evenzeer ureum. *) Bifer-dooijer met constanten stroom geeft, volgens mijne latere waarnemingen» dezelfde producteny en bovendien op leucin gel^kende kristallen. Uit CMeine en nierenzelfetandighmd kan op dezeUde wi^ ureum worden gevormd. SSS i. YAN DEEN vomiing uit glyoeriiie eent sooveel tijd en moeite had gdcost, doidelijk worden aangetoond ^). Hierdoor werd de weg gebaand tot eene groote reeka van proefiiemii^ gen, waardoor ik overtnigend meen bewesen te hebben, dat het vet door de glyeerine, die het eteeds bevat, eene der voomaamste hronnen van mh ker in het dierUjk ligdiaam is^ — een feit, dat en in diaetetiach ha in physiologisch opzigt als zeer belangrijk mag besohouwd worden. Deeelfde uitspraak meen ik te mogen doen omtrent een ander reaol- taat, door de electriciteit verkregen, dat ik hier ook nd mededeeleo. Wradt men de electriciteit aan bij cqfeine, een stikstof houdend bestand* deel der koffij, dan ontetaat daardoor ureum. Dese ureomvorming bieiigt voorzeker de coffeine ook in het ligchaam teweeg, hetgeen ons aantoont, dat in de koffij een verbrandingmateriaal aanwezig is^ dat de behoefte aan andere verbrandingsstoffen , die alie voedingtmiddelen in de eente pfattts bevatten^ eenigrins vermindert, — eene omstandigheid , die rekenschap geeft van het bekende feit, dat het gebruik van koffij de bdiodke aan voedael eenigzins tempert , welke ervaring vooral het vroQweKjk geslacht der no»* vermogende klasse gelegenheid heeft te maken ^. Dat de electriciteit bij dezen scheikundigen invkied, dien zij op de stof* fen uitoefent, ook verhinderen moet, dat le in de^a^om eMi/£MMfiii^ overgaaa» wae ligt te veronderstellen , en de ervaring heeft deze veroDderstetting ten voUe bevestigd'). — Hierin meen ik een voldoenden grond te vindeD» >) Zie Nmkrlmebch tifdaciri/t voor ffmeeshmdi^ 1860 , HoWmdUeke Beiirage vaa Domns en BXBLiM m» bk. 61 en Ugeekrift for Loger 1861. — Mea heeft onlangs de bewe- ring, dat uit glycerine soiker wordt gevonnd, van venchillende s^en bestredoi. Dit heeft mQ aanleiding gegeven» deze zaak aan een nieaw ondenoek te onderweipen. De resoltalen hoop ik spoedig mede te deelen , en daarb^ aan te tooneo» dat de ingebragte beawaren elechta 8ckijft6aar, niet in wesenlijkheid gegrond Eijn. ^) Theobronkn geeft met den (^ectiiBchen etroom inagelijks «mm. ') Indien men in twee verschillende glasen gdijjke hoevedheden eiwit doet ea den in- hood van het eene ghu weken achtereen aan den oonstanten electriachen atroom. blootetelt, dan nd daarin de gewone oMMSmg niet plaato grypen» teivyi dit wel het geval is met den inhoud van het andere glas, waarop de electridteit heeft gcwerkt REDEVOERING. S88 om aan te nemen , dat de electriciteit de voornaamste , zoo niet de eenigste kracht is, die de ontbinding in het dierlijk ligchaam verhindert en hier- dow ook als de eerste £Eu;tor van het dierUjk leven kan beschouwd worden. Ofschoon ik het ondersoek omtrent dit onderwerp nog slechts beschouw ak aich in de geboorte bevindend, aouden hier nog zeer vele voor- beelden kunnen worden aangehaald van den invloed der electriciteit op de stoffen buiten het ligchaam^ welke geheel overeenkomt met den invloed, dien het levende organisme daarop heefk. — Ik zoude dan echter te veel in bijzonderheden inoeten treden, die voor een beknopt betoog niet ge- schikt zijn, en die U, M. T. I misschien ook te veel zouden vermoeijen. Ik vlei mij evenwel , dat het hier in het midden gebragte , in verband met hetgeen ik in het eerste gedeelte mijner rede heb aangetoond» toereikend is, ten einde te doen inzien, dat alle natuurkrachten in het dierlijk ligchaam gezamenlijk werkzaam zijn, om het leven te onderhouden, en dat de rol, die de electriciteit er bij vervult, eene zeer opmerkelijke en hoogstbelang- rijke is. Deze zamenwerking van aUe natuurkraehten , alsmede de I)elangrijke plaats, die de electriciteit er bij inneemt, kenmerken juist het leven van het dier en van den mensch. In de fiant zijn ook de beweging, het licht, de warmte en de schei* kundige krachten werkzaam. Maar eene kracht, welke met die van het magnetisme der spieren, zooals ik hare zamentrekkingskracht noem, kan worden vergeleken, bestaat er niet. De oorzaak der beweffinffen , die men in de planten waameemt , door den invloed van licht, temperatuur, aanraking, enz., schrijven de meest uitste- kende planten-physiologen van onzen tijd toe aan den inwendigen bouw, aan de gesteldheid der cellen van de planten^ aan scheikundige processen en aan de zoogenaamde diosmose. Er zijn bovendien in de planten geene elementen^ die met de spieren of zenuwen eenige overeenkomst hebben. De schijnbaar willekeurige bewe- ging der awermaparen of sooaporen heeft men nog wel niet kunnen ver- klaren , maar men weet met zekerheid^ dat deze haren grond niet heeft in eene gesteldheid, welke met die van eenig dier anak)og is. 240 I. VAN DEEN Men heeft wel beweerd, dat in de planten electricUeit aanwezig is; maar dit is ook sterk tegengesproken « — en» zoo ze zich er ook in mogt bevinden, waarvoor wel eenige waarschijnlijkheid bestaat, dan ia ze er voorzeker in zeer geringen graad in aanwezig, terwijl nergens meer electriciteit wordt gevonden, dan in het dier en in den mensch, bij vnen ze de allervaomaamste voortoaarde van het leven is. ~ AIs een be- wijs hiervoor wil ik nog aanvoeren, dat de hartslag eenigen tijd kan uit- blijven, zonder dat het leven wordt uitgebluscht « want de in het ligchaam aanwezige electriciteit kan dezen weder opwekken. Is echter de electri- citeit uit het ligchaam verdwenen, dan is het leven voor altijd vemietigd. De oorzaak daarvan is wel hierin gelegen , dat de electriciteit niet alleen bij de verrigtingen van de hersenen, zenuwen en spieren, met andere woorden, bij die van den geest, bij willekeurige en andere bewegingen werkzaam is^ maar, — zooals ik meen te hebben aangetoond, — ook de stofwisseling zoozeer beheerscht, en de gewone ontbinding tegengaat. Na hetgeen hier uiteengezet is ziet men , dat het niet noodig is de levens- verschijnselen te verklaren door zijne toevlugt te nemen tot de zooge- noemde tf levenskracAt /* een woordj dat hoegenaamd geene beteekenis heeft, en dat tot de menigvuldige woorden behoort, die men in den Yegel bezigt, in den waan, alsof men iets heeft verklaard, dat voor ver- klanng niet vatbaar is , of dat men wegens gebrek aan kennis en onderzoek niet in staat is te verklaren. Wil men het woord // levenskracht" gebruiken als eene uitdrukking, die al de genoemde, in het organisme werkende krachten in zich bevat» dan kan niemand daar iets tegen hebben. — Maar als zoodanig wordt dit woord niet gebruikt. In de beteekenis, waarin het doorgaans gebezigd wordt^ is het niets dan een klank. Doch terwijl de natuuronderzoeher zich beijvert, om, waar het alechts mogelijk is , de wetten der natuur te leeren kennen , zal er steeds , ja , ten eeuwigen dage, zeer veel voor hem verborgen blijven. -^ Zoo suUea wij wel nimmer de wetten leeren kennen , die de verschillende vormen van \r REDEVOERIIVG. 241 de dieren en planten en hiinne organen bepalen, evenmin als die^ waar- van de vonnen der delfstoffen afhangen. Wij zouden op de vraag, daaromtrent gedaan, wel kunnen antwoorden^ dat in de kiem of het zaad van elke plant^ van elk dier de atomen der stoffen zoo zijn zamengevoegd ^ dat ze zich slechts in eene bepaalde rigting en binnen bepaalde grenzen kunnen bewegen ; maar door zoodanig antwoord zouden wij slechts onze onkunde wiilen verbergen. Beter is het» ronduit te zeggen: wij weten het niet, evenmin als wij weten, waarom in de eene stof de eene^ in de andere eene andere kracht huisvest. Er zijn er^ welke meenen, dat zij juist voor de genoemde duistere zaken een' sleutel ter verklaring hebben gevonden, indien zij het zoo even door mij aangehaalde woord u levenakracht ^' of ook wel f/ vormkracht'* bezigen. Dat door het eerste woord niets wordt opgehelderd^ dat het slechts een klank is, daarvan heb ik reeds boven gesproken. Hetzelfde geldt ten aan- zien van het woord u vormkracht'' Dit woord geeft van de organische vormen geene rekenschap, omdat wij de meYiigvuIdige , scheikundige , plaatselijke en andere verhoudingen der stofdeelen tot elkander, waarnaar de verschillende vormen zich regelen, niet kennen, De phynoloog mag zich bij zijn onderzoek slechts bezig houden met hetgeen door waameming voor hem toegankelijk is. — Hij mag zich van den hem hierdoor voorgeschreven weg niet laten afbrengen door ijdele klanken^ die niets verklaren, maar die zijn oog met eenen nevel omgeven en hem verhinderen de grenzen te leeren kennen, welke tusschen het door waameming bereikbare en het niet bereikbare zijn afgebakend. Hij mag^ ik herhaal het hier ten slotte, zich niet laten afschrikken door de beschuldiging van materialime, waarvoor weinige physiologen van onzen tijd gevrijwaard zijn^ te minder^ omdat het wezen van materia- lisme — in de beteekenis, waarin men het woord bezigt, — volgens mijne overtuiging, gelijk reeds boven is aangeduid^ niet bestaat. Immers dewijl men moet aannemen, dat al de in de natuur zich openbarende kracht in de stof is gelegen^ kan toch wel geen denkend wezen daardoor tot het besluit worden geleid , dat deze stof met de zich daarin bevin- dende kracht uit zich zelve ia ontstaan , geenen oorsprong , geenen schep- 81 V 242 I. VAN DEEN REDEVOERING. per lieeft. — flet 'bewijs daarvoor te willen leveren , zoade onziDnig zijn , dewijl het onderzoek daarnaar buiten het bereik van het menscheli^ ve^ stand ligt , even als bet dwaas is , te willen beweren , dat de Schepper de eenmaal vastgestelde nataarwetten moet veranderen, om srigne almagt afan het menschengeslacht te openbaren ^). IK HEB GEZIK^D. ^) Deze redevoering is geliouden in October 1861 , met aanteekeningen vooniien en ge- drukt in JuUj 1863. YOLKSHUISHOUDIMDE EN BEGT8WETEN8CHAP. INWIJDINGSREDE, UITGESPROKEN DOOB M«. B. D. H. TELLEGEN, BU DE AANVAAEDINQ ZUNEB BETKEKKING ALS HOOGLEEBAAE IN DE FACUI/TEIT DER EEGTSQELEEBDHEID AAN DE H00QE8CH00L TE QEONINQEN, OP DEN 20»»«» DECEMBER 1860. 81* EDEL GROOT ACHTBARE HEBREN CUBATOREN DER GRONING- SCHE HOOOESCHOOL, WELEDELGESTRENGE HEER, SECRETARIS YAN HET COLLEGIE VAN CURATOREN, BOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIEICUS, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE YERSCHIL- LENDB YAKKEN YAN WETENSCHAP, ZEER GEACHTB AMBT- GENOOTBN, EDELACHTBARB HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR YAN DIT GEWEST EN YAN DEZE STAD EN DB HANDHAYING DES REGTS IS TOBYERTROU WD , WBLEERWAARDB HEBREN , LEERAREN DER GODSDIENST , WELEDBL ZEER GELEBRDE HEEREN, DOCTOREN IN DE YER- SCHILLBNDE FACULTEITEN, AANZIBNLLFKE SCHARB YAN JONGELINGEN , DIE U AAN, DEZB HOOGESCHOOL OP DE WETENSCHAPPEN TOELBQT, GIJ ALLEN YOORTS YAN WELKBN RANG OF STAND, DIB DEZB PLEGTIGHEID MBT UWB TBGENWOORDIGHBID YEREBRT, ZEER GEWBNSCHTB TOBHOORDERS I Geplaatst in de faculteit, waaraan de studie der regtswetenschap in haren geheelen omvang is toevertrouwd , is aan mij tevens opgedragen het onder- wijs der volkshaishoadkunde. Gewigtige wetenschap, zij, die de wetten leert kennen, waarnaar de stoffelijke goederen, noodig ter vervulling van 's menschen veelvuldige en veelzijdige behoeften^ worden voortgebragt en tusschen de menschen verdeeld! Waarom echter — die vraag rees bij mij op — waarom heeft de wetgever gewild^ dat aan de regtsgeleerde faculteit dat onderwijs verbonden zoude worden? Bij den eersten oogopslag toch zottde het schijnra, alsof tusschen deze wetenschap en die des regts geen 246 B. D. H. TELLE6EN of weinig verband bestond. De regtswetenschap leert ons de vervlogene en bestaande inzettingen kennen; zij speurt na, welke regten en pligten er bestaan tusschen burger en burger, staat en onderdaan, volk en volk. De taak harer beoefenaren in het maatschappelijk leven bestaat hoofdzakelijk daarin^ dat zij elk bijzonder geval, waarvan het menschelijk verkeer er duizende en duizende oplevert en waarvan geen enkei gelijk is aan het ander> brengen onder den regtsregel, waartoe het behoort. De volkshuis- houdkunde of leer van den rijkdom daarentegen heeft tot onderwerp den raensch geplaatst in den maatscbappelijken toestand in- en tegenover de natuur, en beschouwt hem in zijn streven naar het bezit van stofielijke goederen. Zij leidt uit de menschelijke natuur de redenen af , die den mensch doen verlangen naar die goederen, en toont aan en ontwikkelt, hoe en op welke wijze die redenen 'smenschen handelingen bepalen. Om dit te kunnen doen^ moet zij bekend zijn ha met de wetten van den menschelijken geest, en met de wetten van de stof; want eerst uit beider verband trekt zij hare gevolgen. Dat de mensch zoowel om te leven , ais ter zijner ontwikkeUng , behoefte heeft en behoefte gevoelt aan voedsel, kleedtng, deksel en zoo veel meer; dat ter verkrijging van dat alles de arbeid des menschen noodzakelijk is; dat zonder werktuigen, grondstoffen^ met een woord zonder kapitaal, de toortbfenging niet kan plaats hebben ; dat , om dat kapitaal , te bekomen , het noodig is, dat niet al het voortgebragte verteerd, maar in het voor- gaande jaar voor het volgende, door het eene geslacht voor het andere gespaard worde; dat de arbeid zonder de hulp van de natuur en hare krachten niets kan uitrigten, en dus de kennis daarvan een hoofdvereischte is; dat om te arbeiden en om te sparen, er een prikkel moet zijn voor dd menschen , welke in eene vrije maatschappij gelegen ii ia de adcfic* heid, dat de vruchten van den arbeid en die van het spamn, aan heoi die arbeidt^ of hem die spaart, ten deel zulkn vallen; dat niat iedtt mensch, en niet elk volk alles kan doea, maar het werk tusscheo de meor achen en volken te verdeelen is , en dat de roilingen en de noodzakelijkbeid vaa een ruikniddel hiervan een gevolg zija; ziet daar zoo vele stellingeB^ waarop ten deele het gebouw der volkshuishoudkunde ia opgetcokkeo , » w^ke hetzij 6f uit 's menschen natuur , S900 ab zij zich openbaact in bat REDEYOERING. 247 maatschappelijk leven, 6f uit haar, in verband met de wetten der stof, eijn afgeleid. Hoewel nu de beoefenaar dezer wetenschap verkeerd zotide doen , met het oog te slniten voor de geschiedenis , daar ook uit haar de menschheid gekend wordt, zoo blijft het desniettemin waar, dat hij zich fiiet bezig houdt met hetgeen de menschen gedaan en gedacht hebben, dan alleen^ voor zoo ver deze kennis hem dieper kan doen indringen in 'amenschen natuur, in het streven der menscheUjke maatschappij naar het bezit van rijkdom en welvaart; terwijl de regtswetenschap daarentegen ^ch hoofdzsakelijk bes»g houdt met hetgeen de menschen voor regt gehouden hebben of nog houdra. De beoefenaar der volkshuishoudkunde is in zijne besliiiten door niets gebonden , dan door de resultaten , getrokken uit den nenschelijken geest en de stof in haar ond^Iing verband; de regtsge* leerde ia gebonden door het bestaande ot bestaan hebbende regt. Hij , die wil beo(»rdeelen , in hoe verre het bestaande regt bevorderlijk of nftdee&g is voor de algemeene welvaart ; hij die wil nagaan , in hoe vem het moet worden gewijzigd en verbeterd, — voor dezen moet de volks- hinshoudkunde geen gesloten boek zijn. Ik heb gemeend, dat het voer deze griegrabrid nwt ongepast zonde Tlqti, tot n te spreken over het verband^ hetwelk tusschen de regtewe- tenschap en volkshuishoudkunde bestaat» en eene zwakke poging te doeu, ofm dat verband in eenige bijzonderheden in het ficht te stellen. Mbge uwe welwillende en verschoonende aandacht mij daarbij vergezellen. 248 B. D. H. TELLEGEN Het regt van eigendom maakt de kern uit van dat gedeelte van het pri- vaatregt, hetwelk de stoffelijke goederen tot onderwerp heeft. Hoewel nu de begrippen over den eigendom — ssoo als zoo veel — van de Romeinen tot ons zijn gekomen, zoo zal wel niemand — ook niet de grootste be- wonderaar van het Romeinsche regt — meer beweren , dat het daarin zijne regtvaardiging vindt. Het is op wijsgeerig gebied aangetast en verdedigd; met velerlei redenen heeft men het van de eene zijde trachten te onder- mijnen, van de andere zijde te handhaven. In vroegeren tijd, toen men, overeenkomstig de wereldbeschouwing dier dagen, datgene als het natuur- regt bij uitnemendheid beschouwde, wat in den aanvang bestaan had of bestaan zoude hebben, was ook het denkbeeld algemeen, dat gemeen- schap van goederen , als het eerst bestaan hebbende , en niet de bijzondere eigendom, overeenkomstig het natuurregt was. Zoo op het voetspoor van anderen onze groote de oroot , ^) die weder door velen werd nagevolgd. //Daar/' zoo spreekt hij ongeveer, //daar die gemeenschap zoowel van de bestaande goederen als van de vruchten, niet tneer in overeenstemming was met den toestand des menschdoms, nu het en zijne eenvoudigheid had verloren, en in liefde en regtvaardigheid achteruit was gegaan, is de bijzondere eigendom ontstaan, welke geacht moet worden te berusten op eene tusschen de menschen te dien opzigte geslotene overeenkomst." Die overeenkomst was echter niets dan eene fictie, en zij ligt naast hare twee- lingzuster, het maatschappelijk verdrag, thans begraven. Anderen, zoo als MONTSsauiEU ^) , hebben den grond van den eigendom gezocht in de wet Maar is er wel een wankelbaarder grondslag dan deze? De eigendomj zegt hij , berust op de wet. Maar welke waarborg is er , dat de wet van heden ook die van morgen zijn zal? De grond moest juist aangegeven wor- den , waarom de erkenning van den eigendom in de wet dient te worden op- genomen. Kan de kennis van de wetten der volkshuishoudkunde geen be- ter steun geven aan den eigendom? Waarom arbeidt men? Waarom spant men zich in? Omdat aan het einde van die inspanning eene beloo- >) Jiu BeUi ac Pac. n, c. 2. { 2, Mare liberum, c. V, Inleiding II, dl. 3. >) Esprit des Loix XXVI, ch. 15. REDEVOERING. 249 ning ligt. De menscb, waar het de voortbrenging van Btofifelijke goederen geldt, wordt gedreven door zijn eigenbelang; hij zoude — ik spreek hier in 't algemeen — niet werken , wanneer de vrachten van zijnen arbeid niet hem en de zijnen zouden toebehooren. Waarom lipaart roen? Waarom wendt men de producten van vroegeren arbeid aan tot nieuwe voortbren- gingp Waarom vormt men kapitaalP Omdat die handeling beloond wordt. Wie zoude besparen hetgeen hij bezit, wanneer hij de zekerheid had, dat zijn regt op die besparingen niei zoude erkend worden, dat hij daarin tegenover geweld en roof niet zoude worden gehandhaafdP Zoo lang de menscben dus menschen blijven — en wij handelen alleen over menschen en menschelijke maatschappij — zal de eigendom noodzakelijk zijn, want zonder hem geen arbeid, geen sparen, geen vooruitgang, geene welvaart. Of meent men misschien , dat de Economische wetenschap geen heil kan brengen , dan alleen wat betreft den eigendom van roerende goederen , en niet voor de onroerende goederen, voor den bodem^ die niet door men- schenhanden gemaakt is, maar van nature bestaat en zijne waarde uit zich- zelven ontleent. En toch is de bodem ook langzamerhand in de beschaafde maatschappijen een onderwerp van bijzonderen eigendom geworden. Zal het antwoord dan niet dit zijn, dat wel de bodem van nature aanwezig is, maar dat ook in de meeste gevalien de mensch door zijnen arbeid er van gemaakt heeft, wat hij nu is; en dat niemand zich met noeste vlijt op de ontginning en verbetering van dien bodem zoude toeleggen^ zoo hij niet wist , dat / het voordeel voor hem en niet voor een ander zal zijn P isrZelfs de minst ontwikkelde landbouw veronderstelt grondeigendom , althans tus- schen den ploeg en de zicht." En wat dan in eene beschaafde en ont- wikkelde maatschappij , waar vermeerdering van bevolking noopt, en ver- meerdering van kennis in de gelegenheid stelt, steeds meer producten van den bodem te trekken, en waar men en door aanwending van kapitaal, en door verstandige toepassing der natuurkracht , dat alles bewerktP Wie zal land ontginnen, zoo hij weet, dat een ander daarvan de voordeelen zal plukkenP Uit het oogpunt van de "voortbrenging van de stoffelijke goederen is alzoo de grondeigendom nuttig, ja noodzakelijk 1 Mijne rede- nering is dus deze. Ik begeer niets te kort te doen aan de waarde van het natuurregt ; kan het de instelling van den eigendom onder de men* 82 250 B. D. H. TELLE6EN Bcben regtvaardigen , wie zou het wrakenp Bij Atn Btrijd echter» & op dat terrein gevoerd wordt, zoek ik steun in de volkshuishoudkunde , die leert en aantoont> dat de bijzondere eigendom in overeen&temming is met de natuur des menschen; dat hij voor de voortbrenging nottig en noodig 16 ; en dat hij , aangezien men om goederen te hebben , die eerst moet voortbrengen > ook voor de maatschappeUjke welvaart de eerste en sterkste hefboom is. Wij erkennen alzoo het regt van eigendom^ en het is voor ons, uit een economisch oogpunt, voldoende geregtvaardigd. Kan de volkshuishoudkunde het nu laten varen , of moet zij er zich ncg verder mede bezig houdenP of zal de civilist haar kunnen terugwijzen met het beweren, dat, moge al de volkshuishoudkunde eenig licht kunnen verschaffen over het beginsel, waarop het regt van eigendom steunt, of althans de noodzakelijkheid daarvan in 'tlicht stellen^ daarentegen de ontwikkeling van het begrip van eigendom alleen op het zuiver juridieke gebied te huis behoortP Het regt van eigendom, izegt men, is het regt, om over eene zaak op de volstrekste wijze te beschikken, en haar van elken houder terug te vorderen. De ontwikkeling van dat denkbeeld be- hoort aan de regtswetenschap en zij roept den Economisten toe : non iali auxiliol Is die bewering bij eene grondiger beschouwing echter niet voor tegenspraak vatbaarP Is dit vooral daar niet het geval, waar wij de viaag behandelen , hoe en op welke wijze *wij eigendom verkrijgen P Het is waar, omdat wij onze denkbeelden over eigendomsverkrijging hoofdzakelijk van de Romeinen ontvangen hebben , zoo zeggen wij het hun na , dat wij eigendom verkrijgen doorix)eeigening (oooupatio), nfttrdkking (accessio)^ vormverandertng (specificatio) , wanneer wij de zaak zonder tusschenkomst van een derde beko- men ; of door andere middeien , levering ^ erfopvolging , wanneer wij haar van den v<»igen eigeiiaar , betzij bij het laven , hetzij na doode ontvangen. Ik erken, dat de groote Romeinen van die dagen nog steeds onze bewon- dering opwekken , wanneer wij hunne schriften lezen , wanneer wij zien , hoe elk bijzonder geval hun als van zelf den daarop ipasaenden regtaregel voor den geest brengt , en hoe zij bij elken regtsregel op de toepassing letten ; en wanneer wij daarmede vergelijken , hoe zeer onze regtsstudie zich dikwijla in abstraetien oplost en or niet zelden atrijd is tusschw de theorie en het -leven; — ^* wanneer 'wij ooze aandacht veatigen op hun meesterachap over B£D£yaBRING. 251 de* taai, op het keimaehtige ,. jaisto. eai doovachijneiide humiefi uiibdirakking ,. eai daanmdei ^evgeli^en, \m gabrekk^ en adrteieosr w^, dat werktuigi onzer gedaehleD hMteren ; -~ wanne^ wij ziea ,. met welke 8cherp;iinnigr heid adj uit testament of overeenkomst die bedoeling. der partijen ontwik- kelen, o£ den invk)ed van dwaling, argiiet of geweld op de bandelingen der menschen nagaan. Wij staren met bewondering op hunne le^ over bezit en beraitregt, dat monumentum ctere perennius , zoo als het door db 8i)ViGtfT uit hunne aehriften is of^trokken. En met het oog op dit allea». en zooveel meer , zal ik het dan ook niet betreuren , dat ona regt hoofd- zakelijk op hunnen bodem gegroeid ia en beaem ik volkomen, dat ook op dit oogenblik de regtsgeleerde nog ter achole voioet gaan bij de groote Bomeinen van die dagen; en geene regtsstudie, welke dien naam verdient, mogelijk is, zonder grondige beoefening van het Bomeinsche regt. Maar van de andere zijde moeten ook wij niet v^geten , dat ons veel helder en dtiidelijk is geworden, wat in die dagen nog in 'tduister verscholen lag. Zij rekenden het niet beneden zich licht te zoeken bij de wijsgeeren van vroegeren en lateren tijd ; zoo papinianus in*|onze maatschappij had ge^ leeM , ik gis , dat de werken van adam 9Mifr a in zijne boekerij niet zou- den bebben ontbioken. Hunne opvatting over de middelen van eigenf doQMverkrilging zeude anders geweest zijn. Bij de Bomeinen^ waar niet aOeen de nijverheid niet in eere was ; maar bij wie bok het denkbeeld nog geen wortel had geschotenj, dat de arbeid des menachen eigenlijk de w^rde aan de zaken geeft, m dat zij naar de meerdere of mindiere ar- beidskosten tegen elkander worden verruild, en dat hij , die de waarde aan eene zadt had gegeven of doen geven^ er de meeste aaaspraak op had , bij de Bomeiaen werd op den arbeid als ratio o£ middel v«n eigen* domsverkrijgiiig weinig of niet gelet. Waar het niet de vraag was of men: derimhef, dat is van een anderi eeae zaak had bekomeni, maar regts* streeks zonder tasBcheBkomet van een derde^ daar stonden de toeeiyeniny ea de natreitimgi boven aaa. De eeiste is ia onae maatschappij op den aiAtei{pQiid getredam Bijna alle zaken bebben thans eeis eigenaar, alleen de vreedzame hengelaar en de vurige jager eigenen zich nog zaken toe , die aan niemand toebehooren; maar voor het overige is dat middel van eigendomsverkrijging van weinig of geene beteekeais; Ook de tijd van 82* 252 B. D. U. TELLEGEN het schatgraven en schatten vinden is voorbij. Waar thans door toeeige- ning iets verkregen wordt» gescbiedt dit gewoonlijk door iemand, die belust is op het goed van zijn naaste, die grijpt in eens anders beurs. Van meer gewigt is ook nog in den tegenwoordigen tijd, wat men na" trekking noemt. Gij wordt eigenaar eener zaak, wanneer zij zich met de uwe vereenigt , de uwe het principale , de andere het accessorium uitmaakt. Ik zal niet spreken over die natrekking, welke zonder medewerking der menschen ontstaat , b. v. door aanwas , maar uwe aandacht vestigen op die gevallen, waarin de werkzaamheid van een ander persoon in het spel komt. Ook dan werd die zaak de uwe; mits zij slechts het accessorium was van uw eigendom. De vraag bleef dan echter over, wat als de hoofdzaak, wat als de bijkomende zaak was te beschouwen. Bij de Romeinen lag hoofdzakelijk daarbij dit denkbeeld ten grondslag, dat die zaak de bijko- mende was, welke zonder de andere niet bestaan konde. Indien iemand, al ware hij ook ter goeder trouw, op uw erf had gebouwd, hij had ge- bouwd voor u^ en het gebouwde werd uw eigendom. Indien iemand uwe wol met purperverw had gekleurd» hij had gewerkt voor u. Indien iemand op uw papier de Aisioriae van Tacitus had ter neder geschreven, dan had hij geschreven voor u. Want het gebouw konde niet bestaan zonder den grond, de kleur niet zonder de stof, het geschrift niet zonder het papier. De Romeinen klemden zich geheel en al vast aan het — als ik 't zoo • noemen mag — stoffelijke beginsel; en vergaten, dat de zaken daarom onder het regt «vallen , omdat zij den mensch van nut zijn , en dus de vraag nooit uit het oog mag worden verloren, wie dat nut, wie die waarde aan eene zaak heeft gegeven. Hoe weinig zij daaraan dachten» ontwaren wij uit het gezegde van labeo ^), dat het voor u even onverschillig is, of uwe wol purper gekleurd is, dan of zij in het slijk is gevalien, en daar- door hare kieur verloren heeft. Tot welke ongerijmdheden dit beginsel leidde^ blijkt uit de toepassing daarvan op de schilderkunst. Wanneer een schilder mijn paneel voor zijnen arbeid heeft gebruikt, is de schilderij mijn eigendom, zegt paulus ^). En nu zegge men niet, dat jtustinianus ^ en >) fr. 26, { 8, Dig. de A. B. D. >) fr. 28 , } 8 > Dig- ^e Bei Yindic. REDEV0ERIN6. 253 ook anderen voor hem, het tegenovergestelde beslisten, en de schilderij aan den maker toewezen; dit kwam omdat de natuur hier sterker was dan de leer. De ongerijmdheid sprong te duideUjk in het oog, dat de eigenaar van het paneel of het doek meer zoude gelden, dan hij, die op dat doek had getooverd. Maar die tegenovergestelde beslissing was uit een juridiek oogpunt inconsequent ; zoodat dan ook gajus daarvan zegt: //cuius diver- sitatis viz idonea ratio reddi potest ^). De Romeinen zagen niet in, dat de fout in het beginsel lag, waarvan de toepassing slechts het gevolg is. Zij zagen niet in^ dat men op iets anders diende te letten, dan alleen op de zich zelve vrij onverschillige omstandigheid , welke zaak zonder de andere niet bestaan kon; dat men niet moest vergeten, wie door zijnen arbeid de waarde aan de zaak had gegeven. Stelt het geval, dat iemand eens anders grond tot eene fabriek heeft ingerigt: zal hij nu moeten toezien^ dat deze gebouwen de eigendom worden van een ander^ als het later blijkt, dat hij bij vergissing gebruik gemaakt heeft van eens anders erfp Zal hij nu ook, wanneer hij ter goeder trouw is^ worden afgescheept met eene vergoeding voor hetgeen dat erf meerder waard is geworden? Zal hij moeten toezien, dat zijn geheel bestaan wordt vemietigdP Door dit zoo te beslissen zag men tevens voorbij, dat degene^ wiens eigendom men meende te handha- ven^ dikwijls met die bescherming weinig gediend was» b. v. wanneer hij niet in staat was , aan den bezitter te betalen datgene , wat het ert meer- der waard was geworden; in welk geval eene aan hem te gevene schade- vergoediug wegens het verlies van den grond, hem beter zoude hebben ge« past. De Romeinen zagen eindelijk voorbij, dat de zaak voor hem van meer waarde is, die haar opzettelijk in den tegenwoordigen toestand ge- bragt heeft; meer dan voor hem , die dit niet heeft gedaan noch heeft wil- len doen, haar niet in dien toestand begeert. Waar dus de tegenstrijdige belangen van twee personen tegenover elkander stonden, konde meu niet volstaan met het aangenomen willekeurig beginsel, en klemde men zich daaraan alleen vast^ omdat men met de ware natuur van den rijkdom en de voortbrenging onbekend was. Desniettegenstaande heeft men^ hoewel geplaatst onder het licht onzer dagen, zich van de Romeinsche theorie Instit. n, § 77. 