title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Vergunt mij ten slotte nog in een ander opzicht u de beteekenis der pathologie voor de physiologie te schetsen. Wie uwer kent niet de fabei van Menenius Agrippa en huldigt niet in die vergelijking van het levend iicbaam met een statenbond eene der meest populaire voorstellingen der werkelijke toedracht van zaken ? Elk deel van bet lichaam , elk orgaan , elk weefsei leidt tot op zekere hoogte een volkomen zelfstandig bestaan, en eerst uit de harmonische samenwerking van alien wdrdt de reeks van verschijnselen geboren^ die het levend lichaam aanbiedt. Welke eene on- derlinge verscheidenheid tusschen dezelfde organismen, al zijn zij betrek- kelijk nog zoo eenvoudig^ hieruit moet voortvloeien , springt in het oog. Maar past nu dezelfde gevolgtrekking toe op het meest samengestelde eu ingewikkeld organismus: op den mensch, en het duizelt u van de ver- schillende combinatien , die in dat zamengestelde organismus kunnen plaats vinden , zonder dat de harmonie van het geheel een oogenblik verbroken wordt. Voor alle die verschillen nu heeft de physiologie geen oog. Zij traclit de verrichtingen van een bepaald orgaan als een noodzakelijk ge- volg van zijne inrichting, vao zijne natuur- en scheikundige eigenschap- pen , van zijn verband tot andere organen en tot de buitenwereld te leeren keunen. Zij bestudeert dan in het algemeen den zamenhang dier verrich- tingen, huunen gemiddelden invloed op elkander, en nadat zij zich eerst in de fijnste analyse verdiept heeft , beproeft zij het leven van het geheele organismUs synthetisch als de resultante van alle bijzondere vcrrichtingen te doen begrijpen. Voorwerp harer studie is dus de mensch, of iiever nog de gemiddelde mensch in dat tijdperk zijner ontwikkeling , waarin een volkomen evenwicht tusschen zijne lichaams-inkomsten en uitgaven^ zoowel 406 B. J. STOKVIS in morphologischen , als in cheinisch-mecbanischen sin bereikt is ^^). Bven- zeer intusschen als dit tijdperk alleen in abstracto bestaat, zoo is ook de mensch, de ^emiddelde menscA niets anders dan eene abstractie In de natuiir kennen wij slechts individuen van een bepaald geslaeht, van een bepaald ras, met een bepaalden erfelijken aanleg» met deze of gene con- stitutie , met een bepaald temperament. Zal er dus niet een groote leemte in onse kennis van het leven des menschen overblijven, dan dient eene andere wetenschap te individualiseeren , waar de physiologie haars ondaoks moet generaliseeren , en op het concrete te wijzen, waar de physiologie tegen beter weten aan zich met het abstracte bezighoudt. Dat geene andere wetenschap dan de pathologie — hare wettige tweelingsoster — zicb met dien taak belasten kan, spreekt wel van zelf. Zij heeft niet met ziekten, gelijk men zoo vaak meent, maar met zieke mensohen, neen! alleen met een bepaald individu te doen, waarvan zij de ievens- aitingen tot bare naaste oorzaken terug wil brengen. Op haar gebied behoort de leer van deu erfelijken aanleg, van de voorbeschiktheid tot sommige, de onvatbaarheid voor andere ziektetoestanden , op haar gebied de leer der idio-syncrasie , de leer der oonstitutien en temperamenten. Maar gesteld eens , dat dit zoo ware , gesteld eens , dat inderdaad eene der meest veelvuldige ziekte-oorzaken ^ een der meest schadelijke uitwendige invloeden op die wijze in zijn wezen erkend was, kan dan daarmede de pathologie.hare taak als voor het grootste gedeelte voleindigd beschouwen? De ziekeiijke toestanden, die men tbans op rekening der kleine organismen schuift, hebben sinds jaar en dag bestaan. En sinds jaar en dag is de nuchtere waarnemer getroffen door het feit dat van tweezooveel mogelijk gelijksoortige individuen , beide onder dezelfde scbadelijke invioeden geplaatst , het eene de nadeeligste uitwerking dier invloeden ondervcnden heeft, terwijl het andere geheel of bijna geheel ongedeerd bleef. Stelt u eens voor, dat ge een scbeikundigen gevraagd badt naar de samenstelling van twee scbijnbaar gelijksoortige poeders , waarvan gij het een hadt zien opbruischen en ver- anderen, zoo gij het met een u onbekend vocht badt in aanraking ge- bracht, terwijl het andere onder volkomen dezelfde omstandigheden geheel ongedeerd bleef. Zoudt ge dan met zijn antwoord te vreden zijn, indien hij u op uwe vraag naar de samenstelling der beide poeders en naar de oorzaak van hunne geheel verscbillende verbouding tegcnover dezelfde vloeistof ten antwoord gaf , dat zijn onderzoek hem het onbekende vocht als verdund zwavelzuur had doen kennen P Welnu ! zulk een antwoord is het antwoord, dat de pathologie onzer dagen geeft, als zij ter verklaring der ziekteverschijnselen op de bacterien c. s. als algemeene ziekte-oorzaak wijst. £en op zichzelf belangrijk antwoord, eene onschatbare aanleiding tot nieuwe onderzoekingen , maar waaruit ge volstrekt niet tot een duidelijk inzicbt in de verscbijnselen komt, zoolang ge niet weet, dat het ongedeerd gebleven poeder gips of zwavelzure kalk , bet opbruischende en veranderde krijt of koolzure kalk geweest is. Krijt of gips? — ziedaar de vraag, waarop de palhologie een antwoord wacht. Worden de algemeene schade- lijke invloeden beter in hun aard en wezen erkend » zij zal bet voortreffelijk uoemen^ maar zij mag niet vergeten, dat haar meest belangrijke taak bestaat in bet analyseeren der verschijnselen van het zieke individu, en in het erkennen dier verschijnselen als het onvermijdelijk gevolg van de 408 B. J. STOKVIS scbadelijke invloeden niet alleeny maar van de bijsondere combinatie» die hier tusschen de verachillende verrichtingen met betrekking tot elkander, tot den uitwendigen invloed en tot het geheel gegeven ia. Miiller geldt : dat zij in hare verdeeling , nuralt, vortrejlich und vieUeichl unverbesserlici'' rooet heeten^^). Vooral hier, waar het de wisselwerking INWIJDIN6SREDE. 409 der psychiache functien en der overige lichaams-fanctien geldt, soeke nj in plaats van woorden en algemeene beschrijvingen feiten en getallen, in plaats van redeneeringen exacte bepalingen te verschaffen. Aan de hand van Helmholts en sijne leerlingen kan zij bier de geleidinga-snelheid der senuwen en der zenuw-centra bepalen ; van E. H. Weber en Fechner kan 8ij leeren, hoe de acherpte der zintuigelijke gewaarwording, van Tiirck en Setschenow hoe de reflexprikkelbaarheid , onder bepaalde cijfers wordt ge- bracht; en eindelijk heeft haar hier Donders den weg gebaand^ die later door Exner en Obersteiner uitgebreid is , om den voor het tot stand komen der eenvoudigste psychische processen noodigen tijd tot vergelijkbare ge- tallen terug te brengen. Zoo eerst , maar zoo alleen zuUen de verschillende hoofdstukken van de leer der individualiteit een bruikbaren wetenschap- pelijken grondslag leveren, waarop men voortbouwen kan, als men de oorzaak der bijzondere levensuitingen van het individu in eene bijzondere combinatie zijner samenstellende deelen wil trachten te erkennen. Zoo eerst maar zoo alleen kan zich de pathologie waardig van de taak kwijten , die zij tegenover de physiologie op zicb genomen heeft. Indien het mij gelukt is u te betoogen, dat de pathologie uit den aard harer bemoeiingen geroepen is om onderwerpen van zooveel belang voor de kennis van het leven aU de verklaring van den ouderdom en het na- tuurlijk einde, sls de leer der individualiteiten ter hand te nemen, indien het mij gelukt is u te doen inzien, hoe alleen door de zamenwerking van physiologie en pathologie een volkomen beeld kan ontworpen worden van wat in den werkelijken zin des woords natuurkunde van den gezonden mensch mag heeten , indien het mij gelukt is elken twijfel omtrent de aequivalentie van physiologisch experiment en pathologische waarneming bij u weg te nemen, dan mag ik elken verderen stap overbodig achten, om de beteekenis der pathologie voor de physiologie nog nader toe te lichten. Waar zou ik eindigen , indien ik het onderwerp , al was het maar in ruwe omtrekken , uitputten wilde P Er bestaat geen gezondheid , er bestaat geen ziekte als absolute toestand ; er bestaan slechts levensverschijnselen , wier naaste oorzaak wij moeten erkennen, willen wij ooit leeren ze te beheer- schen. Daarom acht ik de uitdrukking van vergelijkende physiologie, die 52 410 a J. STOKYIS lneD wol 90M voor da patlnlogie herft foorgitstokl ^)» oeae miiider gelnb kige. Veigelijking venmderBtelt een mxrm^ een staildaeid, wiarvM meB toiigaat, en die norm, die ttandaard it niet aan fce g&nm, mndal gesHid- lieid als abaolvte toestand niet beataat , ooidat wdi bet eindraMllaBt Yan de barmoaie der teracbilleDde levensverriohtiageii in een aoogeBaaiad ge* aond organismw in abetmoto hetselfde is, maar omdat in oonoceto da wyze, waarop die harmooie kan bereikt worden, doiaendvoadige verBohiUen aalibiedt. Bvenmia drukt de benaming van (Ayaiologiaohe pathologie» Dondica heeft er reeda voor twiotig jaar op geweieQ ^^), diiidelijk uit» wat hij de beoefening der natuurkuiide vaa den adLeo meoaoh aohering en inahg moet sijn. Phyaiologieche pathologie P ia het niet alaof de patibokgia ook Wel volgeaa de b^;ioaelen der physiologie kan bebandeld worden» aiaar ali^ daarnaaat eeoe aodeie wijae van beoefeoing eveaveel recht op beBtaaa had P Neen ! de pathokgie ia nieta andera dan eea deel der phjttolQgpe » aij kan, aij mag tan haar reoht geeu afaland doen» om ala de wettigo tweelingzjister van gene beachouwd te worden. Wilde mm de onmiakeD* bare eenheid van beide wetenschappen ook in hare benamingen terog ge- ven , men aou deaverkieaende van eene ph7aiok>giacbe ea eeae patbokigiache phyaiologie kunnen apreken. Veei beter daa elke nieuwe titulataur 8cbi]at eehter het behoud der door de gewaonte vau eeuwen geijkte nameo. Wi} welea immera dat pathobgie en phyablogie beide betaolfde doel beeogeo» dat, 000 ala het leven ^n ia» zoo ook de wetenachap vao het levea dea meoaeben ^en en ondeelbaar moet heetea I ^a en ondcelbaar! Zoo aij de toewijdiog van elk, die een heog** leeeaaraambt aanvaardt! Zoo mcge ook de mijne wordea» Bdol-vA.ohtbtfe Heeren Curatoren dezer Dooriuohtige Scbooll Gij bebt my een Uyk van bet greotste vertrouwen gegeveo^ door mij tot tweemalea toe op 4]e «oor» daaeht tot het vervnllen der betrekking van hoogleeraar in da geneeskoade te fdaataen, een vertrouwen, waarop de Raad deaer Stad later oijn legel gedrukt heeft, deor njoe eervoile k0a0e op oiij te testagen. Wat mj^ aw INWIJDIN6SREDE. 411 ftftiouwM datd winncBP Niet mijne «edcMamheid Bk praktisch medieWi iiBt mijos lattdb ver^eBslen op het gebied der wetenacbsp, maar m^nfl wanne liefde lopr de pbjaiQlogie. Ook bg u immera leefde de overtdh gpng, dat phynologie en palliologie 66a eijn. Laat mij thana niet qndei^- ioeken , of ik dat vertitmwen waard ben , laat mij mijn verleden , waarin de eifichen eener dmkke pmktijk tkk loo aleobt met die der wetenachap heten bawen, waarin mijne Kefde voor de pbysiobgie aicb boogetens in het filakea van vnrige auehten of in het uiten eener ongevdnsde bewonde«- ring ludijt gaf , laat mij dat verleden tbana niet tot maatstaf nemen voor de toekpmstx waarin «an den Hoogleeraar daden geeiflcbt worden, die der wetenachap an bet onderwijs ten goede komen. t^n en ondeelbaar aij de baad, die ons omstrengelt, Hoogeleerde Hee^ ren I wien het onderwijs aan dit Athenaeum is opgedragen I Hoc^geacbtte Ambtgenooten I Ik kom tot u als een aan bet onderwijs gebeel vreemd element, waarvan bet aiet aeker is, of bet ooit een waardige pkats sal innemen in bet groote organismus der wetenscbap door u vertegmwoordigd. Wat ik aanbreng is een luttel wetensebapi era luttel ervariag, maar veei 62» 412 B. J. ST0KVI8 goede wil. Zal daaruit ooit een nuttig integreerend deel van het geheel groeien , dan is mij uw raad , uw steun , uw krachtdadige medewerking onontbeeriijk. Ik bid u, verle^nt mij diel Maar verleent gij mij se vooial^ Hooggeleerde en Wel-Edel Zeer Oeleerde Heeren, die met het Onderwija in de Natuur- en Geneeskundige faculteit belast zijt! Ik zie onder u mannen, die ik als mijne leermeester hoogacht en vereer, anderen, wier vriendschap en welwiilendheid mij onder verschillende omstandigheden ge- bleken is; geen uwer is mij een onbekende. Daarom beroep ik mij met vertrouwen op uwen steun , op uwe voorlichting. Ik weet het I het lal nwe schuld niet zijn, indien ik in het vinden van den rechten weg mocht falen, indien mijne krachten voor den opgenomen taak te kort schieten. Ik weet het! het zal geen gemis aan uwe voorlichting, geen gebrek aan uwe medewerking zijn , Hooggeleerde Hertz en Suringar 1 indien ik onwaar* dig blijk de plaats te vervullen, die tuaschen u, naast u is opengebleven. Hoeveel goeda, hoeveel onvergeteiijks hebt gij op die plaats niet ge- wrocht, mijn Hooggeachte Leermeester, waardige van Geuns! Neen het is geen ijdele loftuiting, indien ik het hier openlijk uitspreek, dat wij, Studenten in de Geneeskunde aan dit Athenaeum, in u steeds den banier- drager der wetenschappelijke geneeskunde vereerd hebben en vereerenl Innig overtuigd, dat de geneeskunde een deel van de groote natuurkun- dige wetenschap moest uitmaken, hebt ge bij uwe leerlingen steeds de lust tot eigen onderzoek opgewekt en aangehouden, stondt gij steeds in de eerste gelederen , waar het er op aan kwam voor de belangen van het wetenschappelijk onderwijs aan dit Athenaeura eene lans te breken I Toen de beteekenis der pathologische anatomie» het belang van het mikrosko- pisch onderzoek , de waarde der physische diagnostiek lang npg niet alge- meen erkend waren, hebt gij primus inter pares» de hooge waarde van alle deze middelen tot onderzoek door woord en daad aan uwe leerlingen ingeprent. Toen in Utrecht en Leiden de physiologie nog te vergeefs naar eene harer waardige werkplaats uitzag, verrees op uwe roepstem aaa dit Athenaeum een Physiol.-Pathologisch Laboratorium , waaraan Heynsins als Directeur verbonden werd. Toen voor weinige jaren een onweder van bezuinigingswoede het bescheiden Pathol. Laboratorium dreigde te vemie- tigen , heeft uw flink gesproken woord deze zoo nuttige instelling voor het INWIJDIN6SREDE. 413 ooderioek en het onderwijs weten te behouden ! Waarlijk ! als ik dat alles bedenk , als ik bedenk , hoe gij aan de traditien van uw geslacht getrouw, dat reeds voor een eeuw op Matthias van Geuns als op een der uitste- kendste Nederlandsche hoogleeraren in de geneeskunde kon bogen, gedu- rende meer dan 26 jaren met rusteloozen ijver en onwrikbare belangloos- heid de taak vervuld hebt, die mij thans op de schouders wordt gelegd, dan besef ik eerst ten voile het gewicht mijner tekortkomingen. Blijf » bid ik u» bij het opnemen^van die taak mij dezelfde toegenegenheid , dezelfde welwillendheid betoonen» waarvan ik reeds als student zoo vele doorslaande blijken nK)cht ondervinden, maar blijf vooral nog lang, al zijt gij niet meer aan bet onderwijs verbonden^ dezeUde warmte voor de wetenschap, dezelfde belangstelling voor den bloei van dit Athenaeum koesteren, die aan uwen naam naast dien van onzen hooggevierden Nestor C. B. Tilanus eene eereplaats in de jaarboeken dezer Inrichting voor Hooger Onderwijs verzekeren ! Hooggeleerde Place ! Gij hebt groote aanspraken op mijne dankbaarheid. Niet alleen voor de heusche gastvrijheid , waarmede gij, even als uwe voorgangers , Prof. Heyusius en Kuhne , steeds het Physiologisch Labora- torium en zijne hulpmiddelen ter mijner bescbikking hebt gesteid» maar vooral ook voor de humaniteit en belangeloosheid » waarmede gij het onder- wijs in de gerechtelijke geneeskunde • — een aan uwe gewone bemoeiingen zoo geheel vreemd onderwerp — wel op u hebt wiilen nemen, toen ik emstig bezwaar tegen het aanvaarden mijner tegenwoordige betrekking meende te mogen maken^ indien daaraan het onderwijs in dat vak ver- bonden werd. Voortaan zuUen wij een levensdoel hebben» voortaan zullen onze wegen te zamen loopen» voortaan zal ons beider streven zich oplossen in het zoeken der wetten, die het leven des menschen beheer- sohenl Hechter en steviger dan ooit blijke daarbij onze vriendschap, krach- tiger dan ooit de steun^ dien wij elkander verleenen! Zoozeer ik het betreur, dat eene lichte ongesteldheid Prof. Donders verhindert hier tegenwoordig te zijn, gelijk hij zoo gaame gewenscht had, zoozeer waardeer ik het voorrecht, u Hooggeleerde Heynsius, in dit voor mij zoo veelbeteekenend uur onder mijn gehoor te tellen. Wat kan den toekomstigen vertegenwoordiger der pathologie een grooter prikkel zijn, 414 B. J. STOKVIS dan (k bekigBteUing iii zijn ttawen, door de eoiyfiBSD der phTsiokgiidbs mtanaohap iii Nederlaiid betoondP Wat den leerling aangeoamer, daa de deelnaming lijner leermeestevBp Want met tvote noem ik ooowd Do»* dors ali u, vaarde HeynfiiiiB, mijne kermoeatera. Al cNitbreekt mijn naam ia het aibum tan uwe atadenten , met jdankbaarheid erken ik voel , SBor veol aan a verBchnldigd te aijn. Snol moge se fijn ToorbijgevlogoD : de korte spanne tydB, die ik te Utrecht onder leiding van den hooggeviordon DoBiderB mooht doorhrengmi , le blijft mij eene oaf ergetdijko. ren! Dat gij mij in dat beecheiden gebouwtje en op mijnen nieowen levensweg met uwe beste wenscfaen venelt, daarvoor fitaat mij uwe vriend- schappelijke toegenegenheid borg» waarvan uwe tegenwoordigheid te deier phtatse een faeniieawd bewijs is, en op wier voortduring ik niet te ver- geefs hoop te rekenen« Mijn waarde vaderl In u erken ik mijnen oudeten, mrjnen eorBten, mijnen besten leermeester en vriend. Zoo ik iets geworden ben, soo ik iets te beteekenen heb, rsi placeo, dum placeo, tuum est/' Hoe helder was uw doorzicht, toen gij mij op het nut der propaedeatiBche stadifin opmerkzaam maaktet door het woord, dat mij nog fiteeds in de ooreo klinkt: //De medicus moet chemicus en phyfiicuB ex profefiso fijn." Waik een heerlijk voorbeeld van trouwe plichtfibetrachting en ruBtehxMse weris- zfiambeid is voor mij , voor alle awe kinderen , uw welbosteed en kofitehjk kvenl Neen! Niet hier is de pkiats, niet thans is het oogenblik, vrfiarop ttw leerling en uw zoon u zijne dankbaarheid aehetaon kan. Er wqa INWIJDINGSREDE. 41» oogtnblikkM» waarin on» het gevoel overstelpt, waariD onze gewaarmHv dia^m te YQrgee£s aioh id woordeii trachteD lacht te gevea. D^n weigeit ona de stcui haroD dieiiat, dan trilt oos gemoed van de zaligste aaodoe- iiDgeB» laanr het aoeoord, dat dan ontataat lost zich op in een veelbe- teekaneod awijgen. Laai mij daarom u swijgend danken \ WelEdele Heerenl Studenten aan deae InrichtiDg voor Hooger Ooder- wijal Welk een heerlijk tajueel oDtrolt zieh voor mijne oogen, nu ik u t^geMver mij aie, brandende van aucht tot kenois, edeie jongelingeo^ hoop des Yaderhindsl Neerlands todcomst op wetensehappelijk gebied ligt in uwe hand! En zou ik er dan niet trotsch op zijn, uw leidsman te mogen worden ? Of ik een goed leidsman zal zijn , Mijne Heeren Studen- ten en Militaire Studenten in de Geneeskande^ wie zal het zeggenP Aan goeden wil» aan ijver, aan innige toewijdiag aal het mij althans, hoop ik, nimmer ontbreken. weten tegenofer de groote som van ons niet-weten in het licht gesteld^ in de vaste overtuiging dat wij onze Sphinx niet door min of meer ao»- dige invallen , maar alleen door waamemen , proefhemen , door eene on- kreukbare trouw aan de waarheid tot spreken kunnen dwingen 1 Daarom ook in de uitoefening van on8 beroep geen vertwijfelen , geene ontmoedi- ging, waar wij de hulp niet geven kunnen, die men van ons verwacht, maar steeds vooraan op den post , waar de lijdende menschheid ons ge- plaatst heeft , en waar de echte menschenliefde ons een vaandel in de hand heeft gegeven, dat wij in den strijd des levens onbesmet moeten bewa- ren, en dat in goude letteren tot devies heeft is^Repos ailleursl" AANTEEKENINGEN. 1) De hier bedoelde passas laidt woordelgk aldas: Un immeDse interTalle eepaie (la phyriqaei la chimie etc.) de la science des corpe oigams&^ parceqa'ane ^norme difFerenoe eziste entre lears lois et oelles de la vie. Dire^ qae la physiologie est la physiqae des animaoZy c^est en donner nne idfe eztrAmement inezacie, j'aimeraiB aatant dire qae l^astronomie est k physiologie des astres. Bichat^ Beciereh. phyi. mr la vie et la mart, 5e Edit. par Ma^endie, 1820, blz. 100, 110. >) In zijne redevoering, op de laatste iyNatarforscher-Yersammlang'' teWiesbaden (187S) gehoaden. *) Men vei^lijke o. a. sijne redevoering: Ik usu ratioeinii meeianiei in medieina^ gehoaden den ft^T^ Sept. 1708, aitgegeven Leiden 1700 (Edit. altera) waarvan de volgende passages der aandacht overwaard sijn: Non id (medicis) datam negotii, at ez fictomm principiornm praeceptis corpas l^amanam regerent sed at ez his, qaae observatio prios docaeiat hominem constitaere, ipsa de^in artis elementa applicatft Mechanice conderent (p. 47). — Non in Mechanico medicinae, in medico vero Mechanices peritiam desidero (ibid). — Men lette verder op de volgende volzinnen, waa|in hij beschrijft, hoe de medicas, na zich met de borst op mathesis, phjsica en chemie te hebben toegelegd, na anatomie te hebben bestadeerd^ zich een dui- delijk beeld van het menschelijk werktaig kan ontwerpenf hanc Anatomicis, Che- micis, Hydrostaticis, ipbiasqae microscopi adjamentis in vivo corpore et extra illad ezaminat (p. 50). Sic proximae cufneque efeetue eaueae indagantar (p. 61) hoe hij verder pathologische anatomie en ezperimenteele pathologie aanbeveelt: hic incisa, qnoram notaverat morbos, raspatar cadavera, illic in bratis arte fectas aegritudines observat (p. 63), en vrage ten slotte of niet de volgende ^professions de foi" nog in onze dagen geldig zqn: Eadem igitar lege, qaa mathematicam iliud, et hamana haec machina ezplicabilis arti geometricae erit, si modo pro datis assumantur^ non qnas arbitriam mentis ez inflnita possibiliam varietate pro Inbidine finzit; sed 53 418 AANTEEKENINGEN. sensaum asa probe compertae dotes ejas pecaliares (p. 67). Si ezacta stractarae eBset oognitioi si sensibilis prob^ nota esset hamoram natuniy doceret cito Mechanice ez simplicissimis flaere principiis^ qaae ignota mazimam nanc pariunt admira- tionen (p. 33). ^) Een der eerste, die in ons land daide^jk en onomwonden het bestaan van eenen scheidsmuur tasschen de wetten en verschijnselen der doode, en die der levende natuur ontkende, is de Ajnsterdamsche doctor Joh. Budolf Deimann geweest. Zijn merkwaardig opstel over de levenskracfat. {I» de kvenskraelU in ket diereH- en planUnriji van de algemeene ffrandkraeht der eioffe afyeleid, of eene bijzandere grandiraeht? Yan Hemerfs Magazijn voor de CrUische Wijsbegeerte , lY 1. 1801; Beils AreMv. 1806^ blz. 618)^ waarin hij tot de conclusie komt, dat de ooreprong- lijke verseheidenheid en menging der organiecie etoffe en de daarvan a/iangende organizatie der levende toezene eene uitwerking ie van de verwantseAapskraciten der eeieikundige grondsicffen (1. c. blz. £96), T^ieivt nog w onae dagen om de hel- derheid der daarin ontwikbelde begrippen en de jaistheid der ait^nzettiog in aUe opzichten de aandadit. ^) Bup BaUoty Seie^ eener piysiologie van het onbeuferiiuigde riji. 1848% ^) Eb du Bois Beymond, die Orenzen dee Natureriennens. 1878* Se Aafl. & 4 en 25. Dat ^a^tronomische kennis'' als het ideaal vai dile bexeikbare kenms op het gebied der nataurwetenscfaappen moet worden opgevat, is, behaliFe <bor dn Bois Beymondy reeds treffend door Buys Ballot in de voorrede (blz. xxn) van zijn zoo even genoemd werk ait^ngeeet. 7) j^Les lois vitales sont en effet tellement modifi^, chang^s^ je dmis presqoe denatnr^ par lea affections morbifiqaes, qoe nous ne poayons plus akrs parttr des phenom^nes connas de ranimid yivant ....'' Bicbai, 1. o. p. 268^258. ®) G. H. P&ff, Orundriss einer allgemeinen Piysiologie umd Patiologie des meneei' liehen Korpers. Kopenh. 1801. Zie Bndolfl, Grundriss der Physiologie, Berlin 1821. le Bd. blz. 6, § 13. Anm. 1. *) Yoordat er werkelijke physiologische laboratoria onder dien naam waren opge- richt, kende men reeds bijzondere instellingen tot het doen van phyBiologische onderzoekingen. Zoe b. v. bet in den aamvaaig dezer eeuw^ onder de leiding van Beil, opgerichte f/Institut fUr die Cultur der NaturkunSe der Organismen.*' ^^) Yergelijk Molesohotfs Pathologie und Pigsiologie. Oiessen 1866. ^^) Vergel. Schrant^ Over de empirisehe ontwiiieUng van iet eiektebegrip , Leiden 1862, blz. 26^6. 1«) Vergel. Herrmann, Onmdriss der P^siologie des Menscien, 1870. Einleitnng. ^*) //Nous sommes r^Hetnent <et physiqaement comme «& flea:ve, d(»it toos les eaux conknt dans un flux perpetael. Cest le mtee 'fleuve par son lit, ses rivesi sa source, son «embouohure, par tout ce qui n^est pas faii; mais chaDgeant h, tont AAMTEEKENINGEN. 419 momeDt son em, qui constitae aoii dtre; il ii'j a niille idoBtit^, aaUe mAmet^ pour le fleuTe/' Deze tieffende vergelijking van Yoltaire, wiens beteekenis als natnai^ ondecEoekeri o. a. doi» da Bois Beymond in een helder licht is geplaatst, vindt men in Reveill^Parise, HraUS de la Fieillease, 1863, blz. 6, aant. i^) ^Das Leben des erwachsenen Qrganismus .... macht also den Gkgeustand i^der Physiologie ans. Sie sieht ihn als einen gegebenen an, and hat die Auj^be 0za unteisuchen, wie er einmal hergestellt^ sich unter den gegebenen Bedin- i^gangen erhalten kan.^' A. Fick, Compenditm der Phymloffie des MeneeAen, 1869, blz. 8. i^) //Wie die morphologische Entwicklong eines Individuams eine kurze Wieder- j^holung seiner morphologischen Yergangenheit ist, so musa es auch die physiolo- ^gische sein ... hftngen ja schon beide aus dem Gkunde unmittelbar zusammen, ^als jede Gestaltanderung durch physikalische Ursachen bedingt werden musz, und i^letzere ja in das Gtebiet der Fhysiologie gehoren (blz. 28). Die Physiologie steht i^so lange sie sich an den Organismus, wie er jetzt gegeben, halt^ einem Unbe- ^kannten gegentiberi das... stets ein Unbekanntes bleibt, so lange wir nicht die ^phylogenetische Methode an dasselbe anlegen'' (blz. 26), E, Strassburger, die Bedeutung pij/logeneiieeher Meiioden Jur die Erforsehung lebender Weeen , Jena 1874. ^') Zulk eene uitsK)ndering maakt b. v. onder de nieuwere Duitsche Handboeken: Vierordt, Orundriee der Phyeiologie des Mensehen, 1860. 17) G. E. Stahl, 2%eor. med. ver., Patholog. Part. I. 8eet I, Membr. 8 en JPw- puiaHo de tnortis iheoria mediea 1702. Zie M. v. Geuns, De morte eorporea ei eausis moriendi Disseriatio paihologica, Lugduni Batavorum, 1761| p. 11 en 12. i^) J. Oosterdijk Schacht, Oratio inauguralis qua senUe fatum inevitabUi neees- siiaie ea humani eorporis meehamismo sequi demonsiraiur , Trofecti ad Shenum^ 1729. 1*) Nam quod machinarum fatum est, atteri, ao protracta diu actione magis magisque inutiles fieri, id et machinae nostrae corporeae accidit. M. van Gbuns. 1. c. blz. 7. ^) Yolgens onderzoekingen, wier resultaat Qaubius aan v. Geuns ^benevole'', mededeelde, was het soortgelijk gewicht van spier, zenuw^ ingewand steeda grooter bij een onder dier dan bij een jonger» M. v. Geuns, 1. c. blz. 8 en aant. h. *i) C. G. Ontijd^ de morie ei varia moriendi raiione. Lugd. Batav. 1797. p. 38—84. ») Yalli, Bniwurf eines Werhes uber das hohe Alier, 1796. Wien (tkbers. aus d^ Ital). Michel Levy noemt deze wijze van tenietgaan door afisetting van phosph. kalk zeer geestig ^ane sorte de pftiification graduelle par anticipation tumulaire.^ Qe Beveill^Parise^ 1. c. blz. 15. ^) Cf. Joh. MoUer^ Handbueh der phj/siologie des Mensehen, Goblenz 1884. le Th. Uz. »8—88. 58* 420 AANTEEKENINGEN. M) Hadebrandt, LeHfiuei der Pfynoloffis, Etkmgen, 1817. § 886, $ 917. ••) L. c. bk. 65. **) Zie hier een tabel van het watergehalte van venchillende weefiBels in opkUm- mende reeks: Email 0.2 pCt. Tanden (in hnn geheel) 10. i, Beenderen 22. ^ Vet 29. „ Elastisch weefsd 49. » Eraakbeen • 55. g Lever • 60. , Men ziet het: er is geen twijfel aan, of de meer en meer van het protoplasma zich verwijderende weeflBels onderscheiden lich door een voortdorende vermindering van het watergehalte. Evenzoo neemt evenredig met den groei en den onderdom het watergehalte van het geheele organiamaB af^ geHjk dit nit de onderzoekingen blijkt van A. v. Bezold {Untereuehungen uber die Veriheilung van Waseer q. s. w. ZMeehrifi f. wiee, Zoologie, Vni, 1857, blz. 487). Zoowel voor zoogdieren, vogela als amphibien liet zich deze vermindering dni- delijk constateeren , waarvan de volgende tabel getoigt: Zoogdieren. Op 1 kilogram dier ia bevat in grammen : Mnis. Water. Oi^an. stoi Aach. a. Embryo , . . , 871.86 116.98 11.46 *. Paageboren 825.80 166.68 18.07 c. 8 dagen oud 767.79 211.29 20.92 d. Oude dieren 708.12 267.01 84.87 Fogele: Musch. a. Ongevederd 789.27 186.70 24.08 b. Jong gevederde, die nog niet vliegen kunnen 736.89 289.82 2S.2S c. Oude 670.00 278.46 61.66 Naakie amphibien : Op 1 kilogram dier is bevat in grammen: Bombinator igneus. Water. Organ. stof. [AaoL a. Larven 906.92 ..... 66.91 86.17 b. Geheel jonge, pas uitgekropene dieren 867.02 118.25 18.88 c. Jonge dieren 812.98 166 21.02 d. Oudere dieren 773.21 193.94 82.86 A ANTEEKENINGEN. 421 Y. Bezold laat in het midden of dezelfde verhoadingeD ook bij visschen en onge- / wervelde dieren voorkomeni al vond hij bij Arian empiriecrtm een afaemen van ^' het watei^ehalte bij toenemenden ouderdom van het dier. Naast het feit^ dat het watergehalte der weefsels steeds evenredig is aan de levendigheid van hnnne stofwisseling en groei, dat bij gebeele organismen ditzelfde watergehalte omgekeerd ev6nredig is aan hannen onderdom^ kan men ten slotte ter illnstratie van het verminderend watergehalte als oorzaak van verval en ondergang nog wijzen op de onderzoekingen van Oidtmann {die anorganiBche Bestandtheile der Zeber 1868, Cannstatfs JaAresb. iib. 1868). Daarait blijkt, dat, wat voor ver- schiUende weefsels en organismen in han geheel geldt, ook van toepassing is op hetzeLfde orgaan in verschillende leeftijden. Zie hier het watergehalte van lever en pancreas bij een jongen en een oaden hond: Jonge Hond. Oade Hond. Lever 79 pCt 63 pCt. Pancreas 77 // 49 ^ Ook de onderzoekingen van Priedleben over den thymus wijzen op het vermin- deren van het watergehalte bij het normaal atrophieeren dier klier. ^) Dat onttrekken van water het leven tijdelijk kan doen stilstaan, en den zoogenaamden anabiotisehen toestand (Freijer) kan teweeg brengen, bewijzen de proeven van Leeawenhoek, Spallanzani e. a. over het door bevochtiging weder in het le^ teragroepen van oitgedroogde levenlooze angaillalae, rotiferae enz. Yergel. Fteijer, Zwr Brforeehung dee Zebens, 1878 (blz. 26—81). ^) Volgens onderzoekingen van v. B&rensprang is in den oaderdom geene ver- mindering der temperataar, zooals men algemeen meende, maar integendeel eene geringe vermeerdering na het 50® levensjaar waar te nemen, gelijk de Haen reeds in de vorige eeaw beweerd heeft. Onderzoekingen over de warmte-productie in versohillende leeftijden schijnen geheel te ontbreken. >*) De beroemdste dier familiea is wel die van Thomas Parre^ die 162 jaren en 8 maanden oud werd, en wiens lijk door Harvey in 1635 geseceerd werd. Zijn achterkleinzoon bereikte den leeffdjd van 108 jaren. Vgl. M. v. Oeuns 1. c. bk. 9. Annot (X); Haurowitz^ die organisehe Entuncklung des Menschen, 1871, blz. 198. ^) fieeds Oosterdijk Schacht (1. c. blz. 26) merkt op : ^phtisicos nullo ^fere a senibus distingui posse criterio.^' '^) Fick (1. c.) noemt te recht het leven van het volwassen organismus: i^eiDen ^Beharrungszustand, der sich bei gleichbleibendem Zu-und-Abfiuss der Stoffe mit i^unbedeutenden und periodischen Schwankungen diirch Iftngere oder kOrzere Zeit i^erhalt." 422 AANTEEKENINGEN. •<) C. Haeter, IHe allgmeime CJtimrffie^ 1874. Leipsig; Klebe, AstMm.f. etpe- fimmMh PathoL II, S en 4, bte. 208. ss) Dareste, 8ur la t^atogenie esip^entale, Omptee-Bmuhe, 1873, hk. 989-^990; leferaat in Centralblatt. f. d. med. Wiee., 1874, N^ 6, bls. 86 — 87. Uit die onderzoekingen blijkt, dat het mogelijk ifl onder aekere inyk^eden nataor» Kjke misYormingeu kunstmatig te weeg te brengen. Toch is het indiTidaM ?enehil in het protoplaema van geheel gelijksoortige eieren reeds zoo sterk ontwikkdd, dal men ouder dezelfde voorwaarden volkomeu uiteenloopende misTormingen , onder ail> eenloopeude voorwaarden volkomen dezelfde miavormingen siet ontsCaan. M) Joh. Mtiller, Handb. der Phye. dee Menechem, II. 1840, bhs. 576.. '*) i^Daar men ateeds vergelijkerderwije het oog gericht houdt op den nQrmalfl& ^staud vau zakeu, zoo volgt daaruit, dat de pathologiache anatomie en de phjflio- ^rlogie //(pathologieP)/' welke alle ziekelijke toestanden en levenswijzen behandelen^ i^eigenlijk eene auatomia eu physiologia comparata zijn/' Schrant, 1. c. hlz. 27 — 28. &<) Donders eu Baudaiu^ Natuurkunde van den gezonden meneci, D. I, Afyemeene Naluurkunde. luleidiug, § 1. Aaumerkiug. DE IDEE DEB UNIVERSITEIT IN HABE HISTOBISCHE ONTWIKKELING. R E D E TBB OPBNINQ VAN DBN NIBUWBN LBBR-0URSU8 BIJ HBT ATHBNABUM TB AM8TBRDAM, OP DBN S8«^ 8BPTBMBBR 1874 UHeESPROKSN DOOB DEN A.FTKEDEin>EK VOOBZITTEB VAN D£ OBDE DEB FBOFESSOBEN, D". W. M O L L. ' MUNB HBBBENI Ik boD voor u opgetredeD ter vervalliDg eeDer tweevoudige verplichtiog , mij opgelegd als aftredeadeD voondtter der orde vao professoreD des Athe- oaeums. Ik heb eeD woord te sprekeD ter opeDiag vaD deu oieuweD ieer-cursus, dieu wij iDgaan, en u teveas te heriuDereD aaD de lotgevalleu oDzer school gedurcDde het laatst verloopeD leerjaar. Ik aanvaard mijD taak met belaDgstelliDg , vooral het eerstgcDoemde deel vaD hareD iDhoud, eu doe het iD de vooroDderstelliDg , dat ik mij geeDssdDs aaD ecD misgreep schuldig maak, zoo ik mijne rede meer tot de studeuteD dau tot de doceDtcD vaD ods AthcDaeum richt. Odzc leerliugeo komeo tot ods om lesscD vaD hooger onderwijs te oDt- vaDgcD. Zij siJD discipelcD ecDer schooi, die oiet dcD Daam vaD uuiversiteit draagt, maar uaar haar weseD, krachtcDs de spoDtane oDtwikkeliDg, welke zij gedureude derdehalve eeuw oudergiDg, ioderdaad is wat zij Dog Diet heet CD, Daar mijDe overtuigiug, iu ecD Diet zeer verwijderde toekomst heetcD zal. Wakkere studeuteD behoeveu ecD klare voorstelliDg van dcD aard der imrichtiDg, waarbij zij huDoe vormiog zoekeo, opdat zij weteo, wat zij zelve voor die inrichtiog moeteo zijo. Ter vervulliog dier behoefte weosch ik heden iets bij te dragen, en daarom zal ik spreken over: De idee der uoiversiteit io hare historische ootwikkeliog. Meo heeft de geschiedeois als reproduktie vao het verledeoe voor het deokvermogeD soms vergelekeo met ^eeo geoeeskrachtig waterbad, waario 54 426 W. M L L lich de mensch een frisscher en als verjongd leven bereidt." Die verge- lijking, meen ik, kan ook voor de geschiedenis van het hooger onderwijs gelden. De verschijnselen van den tijd, dien men beleeft, zijn op alle deelen van het levensgebied steeds menigvuldig, en niet altijd sijn zij naar hun wezen en samenhang licht te begrijpen. Uit het heden in den geest terug te keeren tot het verledene^ opdat men wat is moge kennen ait hetgeen was, is ons gedurig noodig, «^weldadig als de herdenking onzer jeugd in de jaren des ouderdoms." Immers, het is goed voor den man en den grijsaard, zich van tijd tot tijd voor den geest te plaatsen, wat hij was als jongeling en met welke idealen hij den levensweg opging, opdat hij waarheid en illusie onderscheide , zijne bestemming zich op nieuw voor oogen stelle en wete , in hoeverre hij aan die bestemming beantwoordt. In die overtuiging wil ik eenige belangrijke verschijnselen uit de geschie- denis van het hooger onderwijs in herinnering brengen, gedenkwaardighe- den, die ons verklaren, hoe het edelste deel des vroegeren menschdopis zich dat onderwijs dacht en wat het daarbij bedoelde, gedenkwaardigheden die deze benaming verdienen, omdat zij ons kinderen der negentiende eeuw lessen toebrengen, waarom wij de zonen der vroegere eeuwen met hunne vruchtbare ideen en instellingen onze weldoeners hebben te achten. Opvoeding en onderwijs zijn bevorderingsmiddelen der algemeene be- schaving en tevens hare vruchten. Waar algemeene beschaving geheei ontbreekt, worden opvoeding en onderwijs in den waren zin des woords niet aangetroffen. Volken, die nog in den ruwen natunrstaat verkeeren, hebben geen scholen. Hunne kennis is louter voortbrengsel der dagelijk- sche ervaring, een produkt van het toeval, dat door de praktijk des levens wordt overgeleverd. Hun gedachtenkring bevat alleen het zinlijke, want hun orgaan voor 't geestelijke is nog niet wakker geworden. Van onder- wijs kan bij hen nauwelijks, van hooger onderwijs ganschelijk geen sprake zijn. Maar zoodra hebben de natien niet eenige schreden op den weg der cultuur gemaakt, zoodat zij balf gecivilizeerde mogen genoemd worden, of de vrucht der aanvankelijke ontwikkeling vertoont zich: er ontstaan inrich- tingen, soms zelfs op breede schaal aangelegde inrichtingen tot verbreiding van technische, religieuze en moreele kennis en kunstvaardigheid. Daaraan R £ D E. 427 ift bet toe ta Bchrijveii^ dat de bewerkers der geachiedeiiis van de pae- di^ogiek in hunne eerate hoofdstukken doorgaan& gewag maken van de oude Mexikanen, de Hindoes en andere volken, insonderheid de Chineesen. De Chineeaen — hoe vreemd het europeesche ooren toeklinke — sijn onder alle natien der wereid het wetenschapminnende volk bij uitnemend- heid. Die den staat hunner halve beschaving beschrijven, ^) leeren dat nergens meer scholen bestaan, lagere en hoogere, dan bij hen. Sinds overoude tijden waren eij vlijtige beoefenaars van de astronomie, de natuur- Ujke historie/ de geneeskunst, de geschiedenis en de filosofie. De weten- fichap geldt inderdaad als de hoogste macht in hun maatschappelijk leven. Niemand kan bij hen eenig openbaar aml>t bekieeden , of hij moet tot den stand der geleerden behooren, en hun stebregel is: die het meeste weet, aal den hoogsten rang innemen. In het eerste decennium der vierde eeuw onaer jaartelling stichtte een keizer van China eene sc^ool^ waarin drie duizend leeraren hunne verschillende lessen gaven. Drie eeuwen later deed een ander keiser eene inrichting verrijzen, waarin twaalf honderd lokalen voor docenten van alle wetenschappen, en aan rijke middelen tot onderhoud dier instellingen ontbrak het niet. Welke natie van Europa kan op iets dergelijks bogen ? . . . Gansch Duitschland met zijne negen en twintig hooge scholen bezit nauwelijks twee duizend universiteitsleeraren van v^rschillende rangen, en ddar, in Engeland, ons vaderland en elders, overal klachten, billijke klachten over gebrek aan financiele kracht tot bevordering van het onderwijs , daar de regeeringen , door de kronkelgan- gen der diplomatie verleid, met milde hand aan het militairwezen toevoe- gen, wat zij der wetenschap en kunst onthouden. Bn toch — gij weet het allen -*- wij Europeanen hebben geen reden om de Chineezen te be- uijden wat zij in zake van opvoeding en onderwijs bezitten en bezaten. Hunne beschaving is en was, trots hunne kolossale en rijke leerinrichtin- gen, steeds een halve beschaving. Het vermogen om kennis te verzamelen en langs den weg der ervaring veel te vinden » is bij hen aanwezig , maar niet het vermogen om uit het verzamelde gevolgtrekkingen te maken, de verkregen atofi^en te combineeren, besluiten te vormen en in toepassing ta brengen. Daarom konden zij lang voor ons Europeanen het buskruit» 64» 4S8 W. M O L L de drakpers» de uurkiok en andere gewichtige saken uitvinden, maar die- zelfde ziJLen voimaken tot verhoogd nut en veeivoudig gebruik^ dit konden sij niet Wat wij ideaiiteit noemen, hoogere denkkracht, achijnt in de hoofden dier taankleurige lieden geen woonsted gevonden te hebben. Daarom, zeide men terecht, komt de kunst, irdie Bteeds overmacht van den geest over de stoffelijke natuur vooronderstelt /' bij hen niet tot belangrijke ont- wilLkeling. Hunne ivoorwerken noemde men niet aonder reden ziDneloos spel, hun muziek disharmoniesch geluid^ hun schilderwerk plat, zonder perspectief en welberekende proportie, hun t^ouwkunst eenzijdig op het nuttige, niet op het schoone gericht. Dat bij zuik eene natie, i/wier geest zoo weinig in het diepste wezen der dingen poogt door te dringen/' wier leven door standhoudend ceremonieel en formaiisme gelionden is^ — dat van zulk eene natie tot veredeling van ons ideaal van opvoeding en onderwijs weinig of niets te ieeren is , is duidelijk. De eenige belangrijke ies , die zij ons geeft , is wel deze : dat ook de meest grandioze ieerinrich- tingen, in de rijkste mate gedoteerd^ met een overgroot aantai ieeraren voorzien , daarom nog niet de beste zijn , ja voor een volk bijna onvrucht- baar kunnen wezen, zoo het bij dat volk ontbreekt «aan natuurlijken aanleg, en bij docenten en studenten aan die aandrift des geestes^ die rusteloos voortstreeft naar meer en hooger, naar vokuaking in het weten en doen, het willen en kunnen. Eigenlijke geleerden-scholen , vereenigingen van leeraren en leerlingen, waarin de discipelen voor de wetenschap gevormd worden, opdat zij haar straks door eigen arbeid verrijken, ontwikkelen en voor het leven vrucht- baar maken — zulke scholen worden slechts aangetroffen bij edeler volken, wier nationaal karakter^ met de hoogere krachten van den geeat mild bedeeld en van nature met liefde voor het ideale bezield^ lich door politieken en dogmatiesch-religieuzen tegenstand niet belemmerd gevoelt in het genot van het voor den bloei ailer wetenschap onmiabare voorrecht der vrijheid: vrijheid van onderzoek, vrijheid van me£deeiing der verkregen resultaten. Zulk een edeler natie was het voik der Helienen^ dat onder een zonnigen hemel op een bodem vol natuurschoonheid woonachtig, door zijne rijke geestesgaven , onder vrije staatainrichtingeu en door geenerlei R E D E. 429 prieBterkaste overheerscht, in drie eeuwen de hoogste beachaving verwierf, waarvoor de onde wereid vatbaar bieek te zijn. De Grieken badden hunne lagere scholen, waarin van staatswege aange- stelde leeraren onderwijs gaven in iesen, schrijven, rekenen, dicht- en toonkunst en gymnastiek. Maar reeds vroeg kwamen die beroemde filosofen- aoholen op, waarin vrije mannen uit eigen aandrift optraden, om de som aller toenmalige wetenscbap, voor zoover zij die in zich droegen, aan leergierigen meS te deelen , opdat zij het wezen der dingen mochten door- gronden en de raadselen des levens leerden oplossen. Pythagoras en den knng zijner leerlingen noemden schrijvers onzer dagen ^) »de oudste universiteit /' en zij deden 't niet ten onrechte, zoo de historische bestanddeelen , die zij uit de overlevering poogden op te zamelen, in waarheid historie zijn. Te Croton in een vriendelijk iandhuis met zijne discipelen uit gemeenschappelijke beurs levende, vertegenwoor- digde Pythagoras door zijne universeele wetenschap eene corporatie van vele geleerden. Zelf onder vele leeraren in verschiilende landen geoefend in grammatica, logica, muziek, mathesis, fysica, anthropologie , regtsge- leerdheid, zedekunde en godgeleerdheid , droeg hij den inhoud dier weten- schappen zijn hoorders voor, onder aanboudend pogen om hun denkver- mogen te sterken , hunne moreele krachten te ontwikkelen. De eerste groote paedagoog der oudheid had hij een ideaal van het eindoogmerk van alle opvoeding en onderwijs, waarom hij het voorbeeld aller latere leeraren wordt genoemd. Opvoeding en onderwijs — zoo wilde hij — zouden den mensch tot zijne ware bestemming leiden, zijne bestemming om door kennis en wijsheid vrij te worden van het slavenjuk der zinlijkheid, den goden gelijk en door die gelijkheid waardig, straks in de vergadering der goden eene stede te verwerven. Harmonische ontwikkeiing van den gan- schen mensch met al zijne kracbten moest daartoe dienstbaar zijn : harmonie van lichaam en geest^ harmonie in denken, voelen en willen, barmonie der menschen met menschen, der stervelingen met de goden, door de liefdei den alles vereenigden band der wereld. Na Pythagoras, gelijk ieder weet, hebben andere wijzen hun licht over het Oriekendom doen opgaan: een Socrates, die ons nog heden ieert, dat wij de hoogste vrucht van het onderwijs niet van de geleerdbeid, maar van 4a0 W. H O L L de omcht eener veredelde perfiooDlijkheid zaUen ferwaditen; eon PlatOy de dichter-filosoof , die in schoone vormen de verhevenftte waarheden aao- flchouwelijk maakte; een Aristoteies, /i^ttniveraaliat en kritiesoh wijageer in aiJD weten, realist naar eijne riohting/' begaafd met den sin van orgni* satie, die gedachten tot eystemen vormt lCaar goen hnnner achijnt door paedagogische wijsheid Fythagoras overtroffen te hebben ; alien schijnen het hnnne met het zijne verrijkt te bebben. Onder de leiding van g^oemde en andere mannen werd het doel vaa alle onderwijs en opvoeding der Grieken de kalokagathie , ') de uit- en inwendige schoon» en deugdelijkheid van den menaoh door harmoniaehe ontwikkeling van ai zijne fyeische en psjrchitche krachten in gynmaBieOi palaestren en fitoeofenschool. Had bij dit inzicht het aesthetische zioh aUengs niet zoozeer op den voorgrond gedrongen met achtersteliing van het zedei^ke en religieuze , en hadden die grieksche denkers de veredeling van den mensch niet uitsiuitend of Yoornamelijk aan de idee van den etaat willen dienstbaar maken, daar zij het begrip van menach in dajt van staatsburger lieten op- of veeieer ondergaan, — wij zouden hun ideaal van opvoeding en onderwija het ideaal voor aUe tijden noemea. Maar al mogen wij dit niet , wie onzer zal ontkennen , dat van die rijk begaalde natie iets, ja veel ook voor de onderwijszaak onzer eeuw te leeren is?... Die eene gedachte i/harmonische ontwikkeling van den meBSch als Ucha* meiijk en geestelijk wezen/' door de oudheid zoo krachtig uitgesproken, -* hoe weldadig zou zij ook voor onze en toekomende tijden werken» zoo zij ia aUe leeraren en leerUngen geUjkeUjk leefdel Belangrijke leemten in onze universiteitsinrichting zoaden aangevuld worden« De gladiator aeada* micus, de lector musicae, wier namen in het begin dezer eeuw nog op de Leidscbe seriea lectionum voorkwamen^ zouden huane pkats wedsr innemen, en vele andere profesaien, die de beatemming hadden, om de fyaiache en psychiache vermogena der jongeUngachap geUjkmatig te wekkea en te aterken. Harmonische ontwikkeling ! Heil den Btudeat van goeden aanleg, die dit woord verstaat en in de scliool niet aUes vindende, wat tot dit groote oogmerk dienen kaUi met beradanheid om aieh ziet, om zich zelf te verschaffen , wat hem de schooi niet aanbiedt ' Zulk een student zal het lidhaam oefenen, niet- ten koste, maar ten bate van den geeet R E D E. 4ai «rMens saiia in oorporo sano" sal zijne sprrak sijn. De faculteiten aijae geestes worden door hem beproefdi opdat het daar niet ontbreke aan bet noodige evenwicfat. Hij sai het niet gedoogen , dat zijn geheugen bij het leeren het begfip&vermogen te sluimeren legt; dat zijn gevoel en fantasie onmatig heefschen , of omgekeerd versterven onder de abstractien dea ver- standa; hij zal het niet gedoogen, dat zijn religieuze aanleg, als behoorende tot de menacheli}ke natuur, bezwijke onder de aandrift van den kritischen waarheidszin. Voor de wetenschap en hare toepassing in de maaUchappij wil hij ieven, maar ook voor de idealen der kunst wil hij zijn gemoed openen en steeds open houden. Lichaam en geest, hoofd en hart beiden wii hij waarlijk bezitten, beheerachen, opdat hij met al zijne krachten ook meer zij dan een geleerde, een mensch, een voiwassen, edele persoon, zieh zelven en zijn Maker tot eer, en anderen ten zegen. In Griekenland bedoelden opvoeding en onderwijs de kalokagathie der indlviduen ten dienste van den staat door harmonische ontwikkeling , waarbij iiet aestlietische op den voorgrond stond. De Romeinen zochten niet het schoone, maar het nuttige en eerbare, waartoe de artes bonae, honestae zouden vormen. //Zij stonden tegenover de Grieken als reaiisten tegenover idealiaten." Yandaar, gelijk dikwerf werd opgemerkt, bij hen geen oorspronldijke kunat en wijsbegeerte , maar wei rechtsgeleerdheid , geachiedvorsching en welsprekendheid. Ook de Romeinen hadden reeda vroeg hunne duagenoemde. triviaal- acholen, naar men meent zoo geheeten, omdat de armelijk bezoldigde onderwijzers hunne lessen //in triviis/' op de openbare straten gaven. /rLudi/' apelen noemde men die scholen, naar men zegt, om de trage jeugd aan te lokken en haar vreea voor de magiatrale tucht door de maoht der eufonie te temperen. Door de omwenteling, die de grieksche geest in den romeinschw bewerkte, begon ook te Rome het onderwija hoogere ontwikkeiing der geestvermogens te zoeken* In de laatste helft der tweede eeaw voor ooze jaarteUing bestonden er reeds inrichtingen , waarin de grielcsehe wetensduip werd voorgedragen , ea die door hoogere beaehaving aanzienlijke stelltngen in den ataat wenschten te veriii^rHent maakte ziob die wetenschap te nutte. De rhetoten-acholea kwamen op» om eeuwen aaneeo tn de zaak van hefc onderwijs een naeer of mia gewidbitige plaata in 482 W. M L L te nemen. Hier atelden de discipelen verhandeiingen over opgegeven onder- werpen; zij oefenden zich in zoogenoemde declamatien, suaaorien en voorai in controversen , die hen voor de raadzaal , de volksvergadering en pleitzaal zouden bekwamen. ^) Hoogstmerkwaardig is het, dat de machthebbera onder de Romeinen, vooral de latere keizers, des te ijveriger wetenschap- pelijke beschaving bij hunne onderdanen poogden te verbreiden ,. naarmate de voorvaderlijke moraliteit meer zonk en de banden , die den staat moesten Btaande houden, zwakker werden. Wat in onzen tijd^ na het moordjaar 1870 in Frankrijk gebenrde, dat er een stem uitging door den lande, die vermeerderd en verbeterd onderwijs verlangde, opdat de vemederde natie zich mocht oprichten en behouden worden , — dit achijnt destijds ook te Rome en in de provincien geschied te zijn. Constantijn , dien men ^de groote" noemt , stichtte eene bibliotheek met honderd en twintig duizend BchriftroUen en tal van bibiiothekaren , anti- quaren en schrijvers, die de boeken corrigeerden en vermenigvuldigden. Hij bevorderde het oprichten vau scholen, en gebruikte zijne wetgeving, om de voorrechten der professoren — die titel kwam reeds voor — te ver- sterken en te beschermen : openbare leeraren , wilde hij , moesten ontheven worden van alle staatsdiensten en lasten, die hen in de uitoefening van bun ambt konden belemmeren. Die hun of hunne familie eenig onrecht aandeden, zouden met zware boete geslagen worden. Hunne irmercedes et salaria" werden uit "s keizers schatkist verstrekt. Juliaan verlangde leeraren van streng zedelijk karakter en trok de schoohsaken, die sedert CoDstantijn onder het beheer der gemeentebesturen stonden, weder aan de hooge regeering; hij wilde dat de curialen de rhetoren voor hunne aan- stelling beproefden en hun de voegzame standplaatsen aanwezen. Valen- tiniaan II vemieuwde die bepaiingen, oordeelende dat mantel, ataf en baard nog niet den filosoof maakten. Theodosius II en Valentiniaan III verhieven Rome en Constantinopel tot brandpunten der wetenschap. Hier ontstonden scholen, die men ^ware universitates literarum'' heeft genoemd. Deze universiteiten hadden vijf faoulteiten. De grammatica bad twintig professoren voor het latijn en grieksch, de rhetorica tien , de rechtflge- leerdheid twee, de fiiosofie e^n, de geneeskunde meerdere. Alleen de door den staat benoemde leeraren mochten in de openbare gehoonalen R E D E. 438 optredeo; privaat-doccDten oDderweBen in privaat-woningen. Piofessoren, (^ twiotig jaren met trouw hon ambt hadden bekieed, werden bij kei* lerlijk bealuit tot graven van de eerste klasse verheven. Voor het ordelijk leven der Btndenten waren bepalingen gemaakt, die de prototypen van Boortgelijke voor het iatere universiteitaweaen mogen heeten. Jongeiingen, die de lessen wilden bijwonen en van elders kwamen, hadden een reispas en bewijs van admissie te toonen, verklaring af te leggen van het vak, waarvoor sij sich wenschten te bekwamen, en hun woning aan te wijaen. 