title: Annales academici
creator: None
text: v^ederde Frankrijk hebben wij moreel of materieel weinig gevaar te wachten, Och of ik hetzeUde n^t volle overtuiging van Diiitacbland zowfe kunnen bewerenl Waipneer ik dit zeg, bedoel ik dan juist bet gevaar eener aipnexatie? Dit niet, altbfma niet boven alles! Uit al het tot dusver gebeurde va^t nog geenszins het beluit te trekken» dat dit gevaar ons boyen het hoofd hangt, dat Duitscbland ons^ mo%\» meq dit thans noemt, owe ureigene nationaliteit zoude willen opdringen, Docb mpgt het al het geviJ zijn^ wat dan? lederen dag, ieder oogen<- blik wacht ons de dood: wat wordt er van den menscb, die zijnen geest ateeds daarmede bezig houdt? T^n zoo wordt het eene ontzenuwde natie, wie het denkbeeld van annexatie voortdurend op den drempel van bet gemoed ligt. Wat ziUIen wij doen? Al onze krachten uitputten^ om door materieele middelen eene kleine natie als de onze in kracht gelijk te doen worden aan den kolossus daar naast ons? Dat is, zullen wij het oninogelijke willen? Wanneer wij dien weg op gingen: ik vrees, dat alka ten slotte zoude uitloopen op militair vertoon en militair geknutsel^ dat den vreemdeling doet glimlagchen en den Nederlandscben minister van Finantien biltere tranen doet schreijen. Neen, M. H. I Laat ons kalm ons we^ gaan, onze verdedingsmiddelen inriglen met het o(>g op onze kmchten , niets aan den schijn opofferen en verder door eene onzelfisuchtige vryzinnige politiek alle r^gtmatige grieyen van axidere natien trachteii te vQorkoiQen, En ver^er ligt ops k)t op de knieen der goden ! Digitized by Google 152 B. D. H. TELLEGEN Maar het is een gevaar van eene andere natuur, waarop ik u wensch te wijzen ! Het gevaar eener andere annexatie ! Het in werkelijkheid Duitsch worden maar den naam van Nederland behouden. Er is veel ver- leidelijks in de geschiedenis van Duitschland sedert 1866. Vooral wan- neer men zelf niet op krukken rondloopt, of geen zijner bloedverwanten verkalkt heeft liggen op de velden van Boheme of van Frankrijk. Men moet vast in zijn schoenen staan; zal niet soms de vraag opkomen: Is de weg der vrijheid wel zoo aanbevelingswaard ; of hebben de Duitschers welligt de beste keuze gedaan met autoriieii hoven majoriteit te stellen? Want het is niet te ontkennen: dat Stahlsche Schibboletb beheerscht die geschiedenis. De historieschrijver moge uitmaken , of die schildering ook ietwat over- dreven zij. Ik vermoed, dat zij wat al te fraai is. Ook is het ligt mo- gelijk^ d^, terwijl Dmtschland is vooruit gegaan, wij daarentegen, wat titeizucht en jagt op onderscheidingen betreft, er niet beter op zijn ge- worden. De zaden der ijdelheid, door Koning Lodewijk en Keizer Napo- leon hier te lande gestrooid, zijn niet op steenachtigen bodem gevallen. Toch blijft het waar, dat de zeden van een volk, hetwelk vooral door bandel en nijverheid heeft gebloeid^ hetwelk gedurende meer dan twee eeuwen republikeinsch is geregeerd^ sedert lang van allen oorlogsroem afstand heeft gedaan -— dat de zeden van dit volk hemelsbreed verschillen van die van het monarchaal-aristocratische Duitschland. Wanneer^ wij een veldoverste hooren zeggeu: kus mij niet op die wang maar op deze: want da hat mich mein gnadiger Herr und Koniggekiisst, dan draait ons het hart om in het lijf ; doch zoudeo er niet nog zijn in Duitschland, die zoo'n geheiligde wang zeer natuurlijk vinden? Wat daar natuurlijk en dragelijk is, is daarom nog niet door ons te verteren. Want wij zijn niet alleen een burgerlijk , wij zijn niet alleen ee» volk, wij zijn ook een vrij volk. Ook voor ons is de weg naar de vrijheid niet gemakkelijk geweest. Waar de 18^<^ eeuw in de Republiek derVer- eenigde Nederlanden luide de noodzakelijkheid der hervorming predikte, daar bleef men zitten met de handen in den schoot. Eenheid van den staat, scheiding van kerk en staat, politieke gelijkheid, het was eene revolutie, die ons een en ander moest brengen, en eene revolutie^ die met het verlies onzer onafhankelijkheid gepaard ging. En na allerlei lotwisse- lingen^ en na allerlei doorgestane stormen kwamen wij bij de herleving onzer onaf hankelijkheid te regt in het patriarchale stelsel van de restauratie. Wij trokken — want ochl wij waren door al dat lijden zoo mod en zoo matl wij trokken de dekens over het hoofd en sliepen trots de wekstem van Hogendoirp den slaap des regtvaardigen. En toen wij in 1840 uit den dommel ontwaakten ^ toen , ja toen stonden wij voor eene ledige schat- kiat en aan den rand van een staatsbankroet. Nog drukken ons de ge- 20 Digitized by Google m B. D. B. TELLE6EN tolgen. Het bewustzfjn, dat iiet peraooDHjk Gouveniement oc^ met de beste bedoelingen ons bijna ten verderve had geleid, gaf aaa de neder- landsche natie, den zedelijken moed en de zedelijke kracht om vooit te schrijden op de baan der politieke vrrjheid, totdat de stoot van 1848 voor goed den vrijen Tegeringsvorm vestigde en ons deed breken met het per- floonlijk Gonvemeoient. »De beste regeeringsvorm , legt Gothe, ia die, vrelke het volk leert, zich zelf te r^eeren." Welna, vfij kunnen dan tevreden zijnl Ginds te 'sHage, hier in de hoofdplaatsen der gewesten, daar ia de huizen der gemeenten» elders in het Waterschapshuis, overal en over alle zaken van pubiiek belang wordt er beraadslaagd en besliftt door vneP ^ Niet door hen, die door het toeval der geboorte, maar die door het vertrouwen huaner medeburgers zijn aangewezen te waken voor het gemeenebest. De Nederlandsche staat is een aggregaat, of wil men liever een organisme van allerlei zich zelf regeerende kringen, die hoewel tot eene zekere hoc^te zelfstandig, toch alle behooren tot een en hetzelfde geheel. Of^ zooals Thorbecke het nog dezer dagen beter uitdrukte^ daii ik het kan doen : iySelfgovernment van provincien en gemeenten (en water- schappen), leden van het geheel en als zoodanig ondergeschikt, tot auto- nomische ligchamen geformeerd met eigen vertegenwoordiging naar het beeld en onder de hoede van dat geheel!" En^ voeg jk er bij, de kroon op dat gebouw is, dat dit geheel bestuurd wordt door eene aan de aige- meene Vertegenwoordiging verantwoordelijke regeering. Welk een verschil tusscben Duitschland en Nederland. Verschil, dat ons nog meer in bet oog springt, wanneer wij bedenken, hoe de Neder- landsche staat zich onbevoegd heeft verklaard op het stuk van Godsdienst, hoe hij een ieder niet alleen vrij laat in zijn geloof , maar evenmin aan banden legt de zedelijke ligchamen, welke het uitvk)msel zijn dier indivi- dueele godsdienstvrijheid , de kerkgenootschappen ; hoe hij geen dier kerk- genootschappen voortrekt boven een ander, hoe hij dan ook van de andere zijde aan den leiband noch van allen noch van enkele dier vereenigingen begeert te loopen. Familie en school worden niet van staatswege aan haar onderworpen. Welk een verschil tusschen het verpligte kerkelijke en het burgerlijk huwelijk, tusschen de gemonopoliseerde openbare gezindteschool en de wereldlijke staatsschool met vrijheid van onderwijs. Hoe ver zijn Digitized by Google R B D E. 155 Nederland ea Doitachland vaii elkander verwijderd. Znikn zij elkaoder weder nadereDp Zal, terwijl wij vreeeen, dat de weg, door Duitaehland ingeslagen, niet de weg is, die tot de politieke vrijhmd leidt, zal Neder- land sich laten verleiden tot het Daitache standpant terag te keerm, Ju/oriteit, niet majoriieit/ de leuze worden ook bij onsl Waarom niet M. H. I Het thans levende geslacht ia bijna vergeten de treurige gevolgen van het Gouvernement der restauratie. Hier rijst eea Btandbeeld voor Hogendorp op, maar men vei^eet of liever men durft er niet op te setten , wat *s mans groote verdienete geweest is : sijne oppoaitie tegen het wanbestaur van die dagen. Zoude het zoo^onmogelijk zijn, dat wij daarin te ugzonken ? Het is nu reeds meer dan 20 jaren, dat wij hebben de constitutioneele monarchie. Die staatsvorm, /Bfwiens wezen/' om met Thorbecke te spre* ken, «frust op voUe onverdeelde aansprakelijkbeid van het verantwoordelijk /^bewind/' En todi komt van tijd tot tijd het streven boven om den per- soonlijken wil van den vorst voorop te zetten, wat Thorbecke noemt //de ifhrug tot de autocratie!" teneinde wat men niet door oveneding kan be- werken met een beroep op 's vorsten wil gedaan te krijgen. Ja wat seg ik; ziJD er niet geheele takken van staatsbestuur , die ontoegankelijk aehij- nen te sijn voor de constitutioneele beginselenP Dooh dat alles is aog niets M. H. Daar staat op een lid der Tweede Kamer, wat zeg ik^ daar staat op een der attniientijkflte mannen van den lande, en wat doet hij? Hij stelt de qnaeatie der doodstraf afhankelijk van de beteekenia van hel woord|e be in Genesia IX v. 6. Beteekent het door of betedcent het omF Bn wij vnigen : waar gaan wij henen P En wij zagen cmze landgenooten in grooten getale optrekken naar: over de bergen, wij zagen hen de lijfwadit vof* nmi van den vorat, die den bandvfeek heeft uitgesproken over ooze moderne maatschappij met al hare regten^ met al hare vrijbeden. En nog eeM vragen vrij: waar gaan wij henenP Jutariteit, niet maforiteit is hun aUer has! Ik herhaal het, men moet onder dit alles vast in zi}iie sehoenen staan, 20* Digitized by Google 156 B. D. E. TELLEGEN oni zijn vertrouwen te behouden in de kracht onzer instellingen. Zij wor- den steeds bedreigd, zij verliezen zoo ligt hare populariteit I Wat gaat ook alles langzaaml Hier vindt men niets van CaeMurs vem, vidi, vici. In den tijd die voldoende is om bijna al de weerbare mannen van Duitschland over te brengen op de slagvelden van Frankrijk, in dien tijd kunnen wij geen enkelen maatregel des vredes van eenig belang tot stand brengen. Met een sprong wordt het algemeen stemregt in Noord- Duitschland ingevoerd, hoeveel moeite kost het hier tot eene bevredigende regeling van het kiesregt te gerakenl Wat is het bezwaarlijk in waarheid tot regeeringsbeginsel te hebben, bet beginsel van overredingl ^ En dan die staatsinrigting, zij is niet mild! Uitgaande van het begin* sei, dat de Staat de zaak des volks is, die door het volk zelf, door zijne penningen in stand wordt gehouden , keurt zij af alle uitgaven zonder vol- doend aequivalent voor het algemeen. Zij kent geene sinecuren. Br mag, hoe karig! hoe bekrompen! er mag' niets aan den strijkstok blij- ven hangen. In 't algemeen zij gaat zoo laag bij den grond! Waar is de dichter, die het volk in vuur brengt door de schildering van de weldaden der volksvrijheid P Waar is hij, zegt het mij! En is het vreemd , dat hij niet te vinden is P Want wij vechten niet , maar wij stem- men, wij schieten niet, maar wij redekavelen, wij dooden niet, maar wij besluiten. Wat zal de poezij daarmede doen? In e^n veldslag» wat z^ ik , in ^n watersnood zit , naar 't schijnt , meer poetische stof voor den Nederlandschen dichter dan in de geheele constitutioneele monarchie! En nu zoudt gij uw vertrouwen blijven stellen in eene staatsinrigting , die zoowel voor de theocratie van het Oude Verbond als voor het ultra- montanisme een gruwel is; die het regeeren maakt tot eene lastige en on- voordeelige taak, en die van de natie vereischt, voortdurende belangstel- ling, voortdurende medewerking, toenemende ontwikkeling ! En dit alles voor iets, wat niet spreekt tot de verbeeldingl waarin men mist, wat men gewoon is poezij te noemenl En ginds; ziet daar den Barbarossa der 19^« eeuw gezeten op zijn strijd- ros, ziet hem optrekken in den krijg, omstuwd door zijne edelen, gevolgd door de goede gemeente» hoort de geestelijkheid hare gebeden uitstorten Digitized by Google R E D £. 157 voor den grijsen held, voor het eenige vaderlandl Welk een tafereel voor den Bchilderl welk eene stof voor een epos! En met vlammend schrift staat het aan den Hemel te lezen: autobitsit, majoritsit, toat is het beste? En sBOude er dan niet eenig gevaar kunnen bestaan, dat wij braken met ona verledenP Ongelukkig echter Nederland, wanneer het zich liet verleiden door dat schitterende voorbeeld! Want even als het mogelijk is, dat de vrije regee- ringsvorm niet past voor Duitschland, hetwelk boven alles de eenheid stelt, even zeker is het dat alleen die regeeringsvorm bij ons historisch, voor ons geschikt is. Ik vraag het u, M. H. Ook al wilden wij weder gaan onder de tucht, waar is hij die de roede zal zwaaijenP 1k meen, dat dit niet is de historische roeping onzer dynastie, en dat evenmin onze aristocratie daarvoor geschikt is. En het minst voorzeker de aan alle staatstucht ontwassene geestelijkheid. En zoude het dan eene zoo weinig eervolle taak zijn , de taak eener vrije al is het dan ook kleine natieP Zoude er zelfs in die vrijheid niet iets zijn, in staat de verbeelding te ontvIammenP Ik vraag het u» of het besef aich zelf te regeeren niet verheffend is voor het gemoed. Ik vraag Digitized by Google 158 B. D. H. T£LLEGEN, REDE. het u: welk voik staat hooger op ib ladder der menflchelijke ontwikke» liog, dat alles van boven ontvangt, of dat zelf over siJBe belangeB be* Eaadalaagt en beslist? En vooral das is die taak niet nedeiig, wanieer men is, zooals wij, eene koloniale mogendheid, wanneer men is de voogd over millioenen minder ontwikkeld» medemenschen ! Wanneer mm ver- antwoordelijk is niet alleen voor zijn eigen lot, maar ook voor dat dier Oosterlingen! Zal het Nederiandsche volk voor die taak berekend blijven ? 3teeda voor oogen houden, dat het lot van Nederland en zijne kol<mien afhankelijk is van zijn eigen ontwikkeling , vao eigen krachtainspanning P Studenten der Qroninger Hoogeschool ! Het antwoord op die vraag moet door u en uwe tijdgenooten gegeven worden. Vroeger of later ontvalt ona ouderen van dagen de fakkel, die door u moet worden opge- nomen. Zult gij in staat zijn , daarmede het Nederkndeche volk voor te gaan op de baan der volksvrijheid? Ontwikkeling is daarvoor noodig, maar niet alleen, maar niet boven alies. Daarmede moet gepaard gaan eene zelfstandigheid , die u bestand doet sijn tegeo de verlokaeleo van het eigenbelang, tegen het Sirenei^zang der gemakzncht. Leve de vrijkeidl te roepen in de opgewondenheid uwer jeugd, is niets; maar» alie teleor- stellingen ten spijt, door daden te toonen, dat gij nief u zelveo zoekt, maar het algemeen welzijn beoogt, dat is de zaak! Ik zie u io mijne vcrbeelding , moge het geene illusie zijn 1 ik zie o in de toekomat elkander verdringen rondom de banier, waarop geschrevm staat: j^een autoriteit mnar vrij onderzoek , geen autoriteit maar zelfregeering , oiel Dwitick maar Nederlandech! Digitized by Google SCRIPTA ISAACI VAN DBEN. De di&rentia et ^eKu mter nervos vitae animalis et vitae organicae. Diss» inaug. L. Bat. 1884. Beschreibang eines monstrosen Wasserfrosches. Leiden. 1838. Over de voorste en achterste strengen van het roggemerg. Tijdschr. voor Nat. Gesch. en Physiol. V. 8. 151. 1888. Nadere ontdekkingen over de eigensdiappen van het roggemerg. Leiden. 1889. Over de gevoelszennwen en het verband tnsschen de gevoels- en bewegingszenawen. Tijdschr. v. Nat. Qesch. en Phys. VI. 1889. Traiife et d^uvertes sor la physiologte de la moelle ^piniire. Leide 1811. Over eenige bijzondere eigenschappen van het mggemerg. Heije's Archief II. 191. 1842. Twee nieuwe proeven over de verrigtingen van de voorste strengen des roggemergs. rbid. 413. 1842. (Doitsch in: Froriep^s Neue Notizen XXV. 828.) Een bijzonder geval van gastritis chrouica, geeindigd in een perforatie van de maag. Van Deen^s Nieuw Archief I. 1. 1845. Voorloopige mededeeling van een merkwaardige buikzwangerschap. ibid. I. 58. 1845. Een geval van perforatie van het intestinum rectum. ibid. 127. 1845. Voorloopige mededeeling van eenige proeven genomen op de medolla oblongata van Bana temporaria. ibid. 804. 1845. Pericarditis chronica in verband met pleuritis en peritonitis chronica. ibid. II. 1846. Gfeval van fissura ani. ibid. 11. 1846. Bijdn^en tot de leer en de bebandeling der aziatische cholera. ZwoUe. 1848« Beitrag zur Entwicklungsgeschichte des Menschen und der Saugethiere mit beson- derar Beracksichtigung des uterus mascoKnas. Proriep^s Tagesberichte tkber die Fortschritte der Natur- und Heilkunde. 1860. 100. Digitized by Google 160 B. D. H. TELLEGEN Antagonisme tasschen febris intermittens en phtbisis tnbercolosa. Y. Deen^s Archief IIL 1850. (Duitsch in: Froriep's Tagesberichte. 1850. 6.) Over den omvang der pbysiologische wetenschap en over de waameming als het eenige middel om haar te beoefenen. Inwijdingsrede. 1851. Bewijs dat de eileider bij vogels zonder aanwezigheid van den dojer alle Yerrigtin- gen kan volbrengen, die rondom hem heen moesten volbragt worden. Ned. Tijdieir. voor Geneeek. 1857. 405. In Ned. Tijds. v. Gen. ;i868 : Opmerkingen over de werking van upas antiar. 308. Bijdrage tot de kennis der fistula divertic. intestin. congenita. 318. Opmerkingenomtrent het koper-potasch proefvocht. 498. Over eenige tot electrolyse behoorende feiten. 602. Yergelijking tusschen het door H. Beins uitgevonden werktaig tot onderzoek van dierlijke electriciteit en den tot hetzelfde doel gebezigden toestel van dn Bois- Beymond. 601. Over het zien met twee oogen. 690. Over het aantreffen van sarcina bij dieren. 692. Ibid. 1859: De betrekking van de nervi vagi en splanchnici tot de darmbeweging. 7. Yoorloopige mededeeling omtrent de uitkomsten van een onderzoek over bloed- kristallen. 88. Over het schaarscher worden der kinabast. 97. Over den zetel van het smaakzintuig. 100. Over de gevoelloosheid van het ruggemerg voor vreemde invloeden. 293. (Duitsch in: Moleschott^s Untersuchangen VL 297.) Over suiker in' de spieren. 861. Over Meissner^s theorie omtrent de zweetafscheiding der huid. 437. Over de beweging der ovarien. 460. Over de reactie der zenuwzelfstandigheid. 651. Ibid. 1860: Konstmatige antophagie. 92. Over de gevoelloosheid der Gerebro-spinaalcentra voor electriciteit. 305. (Duitsoh ^ in: Moleschott^s Untersuchungen VII. 380.) Over de vorming van suiker in het dierlijk lichaam uit glycerine. 431. (Daitsch in: Archiv fiir die holland. Beitrage III. 51. 81.) Digitized by Google R £ D E. 161 Over het ontstaan van pisstof uit piszaor door den constanten electrischen stroom. 5«2. (Doitsch in: Arch. f. d. hoU. Beitr. III. 146.) Oordeel van de geneesk. faculteit te Groningen over een ingekomen antwoord op een prijsyraag. 664. Ibid. 1861: Nader onderzoek over de vorming van suiker uit glycerine. 97. Over veranderingen welke stoffen buiten het dierlijk lichaam kunnen ondergaan en die overeenstemmen met die welke in het lichaam plaats grijpen door de stof- wisseling. 586. Puitsch in: Arch. f. d. hoU. Beitr. III. 224.) Yoorstel om tinctura gnaiaci en een ozondrager te bezigen als reactie op bloed. 625. (Duitsch in: Arch. f. d. holl. Beitr. III. 228.) Ibid. 1864: Yoorloopige mededeeling over de kristallisatie van proteine stoffen. 353. (Duitsch in : Centralblatt fiir die medic. Wissensch. 1864. 355.) 21 Digitized by Google Digitized by Google DE ONTWIKKELING DER NIEUWEBE PHYSIOLOGIE. REDEVOERING BIJ DB AANVAAEDING VAN HBT HOOGLBBRAARSAM BT AAN DE GRONINGBR HOOGBSOHOOL, UITGBSPBOKEN DBN 27»tett JANUARI 1870 D». D. H U I Z I N G A. 21* Digitized by Google Digitized by Google EDEL GROOT AGHTBARE UBEREN , CURATORBN DBZER HOO* GESCHOOLl WELEDEL GESTRENGE HBBR, SECRBTARIS VAN HET COLLBOE VAN CURATOREN! HOOGGELBERDE HBBR REOTOR HAGNIFICUS, HOOGGELEERDE HEBREN PROFESSORBN, ZEBR GEACHTE AMBTGENOOTEN I EDEL ACHTBARE HEBRBN, AAN WIB HET BESTUUR VAN DEZB STAD OP DB HANDHAVING VAN HET RECHT IS TOBVBR- TROUWD! WELEDELB ZEBRGELEBRDE HEEREN, DOCTORBN IN DB VBR- SCHILLENDE FACULTEITEN! WBLBERWAARDE HEERBN, GODSDIENSTLEERARBN ! WBLEDELE HEBREN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOLI EN VOORTS GIJ ALLEN , DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VBREERT! GBACHTB TOEHOORDERS! Mythol(^e is bet begin van alle gescbiedenis ; voordat de eigenlijke bistorie optreedt verscbijnt de in 't wolkenkleed gehulde legende. Dat is natuurlijk en noodzakelijk; de bistorie moet beginnen met een mythologi- scbe periode, op straffe van geen begin te bebben. En wat ten dezen opzichte van de gescbiedenis geldt, 't geldt evenzeer van elke andere we- tenscbap; Overal vinden wij in den beginne een tijdvak, waarin mytben en sagen den boofdinhoud vormden, van methode slechts bier en daar een spoor, van onderzoek slechts bier en daar een zweem. De schitterende fee fantazie was van al die kinderen van den menscbelijken geest die wetenscbap heeten» de eerste voedster. Sommigen zijn er misscbien tbans Digitized by Google 166 D. HUIZINGA onder hen, forscbe mannen die tot den zwaarsten arbeid in staat zijn, die zich dien lang verleden kindertijd haast niet meer berinneren. Bij anderen is dat verleden niet zoo lang en die berinnering nog verscher; de dagen dat zij bont werden opgesierd en met sprookjes werden tevreden gesteld liggen nog niet zoo ver achter ben. Tot die laatsten beboort de pbysiologie» haar kindertijd is zij nog niet zoo beel lang ontgroeid, haar eigenlijk opgroeien valt bijna gebeel in de laatste bonderd jaren. Eerst in den laatsten tijd heeft zij zich ontwikkeld tot weteMchap» en tot vrije zeifstandige wetenschftp. Want het is baar gegMn gelijk bet den meesten harer zusters ging; haar kindertijd was tevens eeo tijd van dienstbaarheid. De sterrekunde heette astiokgie en was in dirast van de nieuwsgierig- heid, zij moest de toekomst voorspellen; de scbeikunde was onder den naam van alchjmie, de dienares van de hebzucbt» zij moest den steen der wijzen zoeken ; de physiologie bad geen bijzonderen slavennaam , maar zij was evenzeer dienstbaar; de geneeskunde nam baar in beslag om pa- tbologiscbe systemen te maken en empirische kuurmethoden te verdedigen. Langzamerhand werd dat anders, de wetenschap van het leven ontwik- kelde zich en werd vrij. Een ontwikkelingsgeschiedenis is zelden onbe- langrijk, te meer als zij gepaard gaat met vrijwording: dat geldt van individuen , van staten , ook van wetenschappen. De ontwikkeling der nieuwere physiologie biedt belangrijke punten 'genoeg; vergunt mij u de voomaamsten daarvan te doen zien. Alleen de voornaamsten , want ze allen eenigzins voldoende na te gaan , 't zou binnen de hier gestelde gren- zen ondoenlijk zijn. Wij zullen ons daarbij tot de laatste honderd jaren bepalen. 't Was een zonderlinge obaos op het gebied der physiologie omstreeka de helft der IS^ eeuw* 't Was Mn slagveld, dat de aporen nog toonde van heftigen strijd. Ailerlei theoiien faeerscbten, zooder dat een enkele zich de alleenbeerschappij had kuoaen verwerven. Hier was het de aether- theorie van Hoffmann, die atle levensverschijna^n verklaarde door een ondefinieerbaar geheimnnnig ieta dat als aetfaer de levende wesena door*^ drottg; ginds was het Stahra antmisme dat dieeelfde rol Ket ^pelm door Digitized by Google REDEVOERING. 167 aen even gektimziDiige atiiiM; Men spookten miflsofaiei nog overblijMs lond tan de owb ohenisolM en mathematisehe theorieen, of ?an de myt- ttek vaii Pafacelras. Wel.ia waar was reeda de groote polyhiBtor Albeit voB HaUer opgestaan en had in aijn Slementa PhjfiMogiae een eocycia* paedie Van het mentohelijk weten op dit gebied gciev^, maar aijn invloed i^ Asa vooraitgang der wetensdiap was niet coo groot ala die onder an* dere omBtaBdighedea had knnnen aijn: Haller'8 groote verdienrta w«b eenfldede dat bij het experiment weer op den voorgrond Btelde in plaatB van de specalatiei andardeek dat hij in plaats van de vage weaens van Hoff^ mann en 9tahl tastbare^ voor definitie vatbare eigenBchappen stelde, nl. sijne irtitabiUteit en aandbilUeit, die de hoekBteenen vormden van eijn physiolo* gisch systeem* Maar faet toenmalig geslacht der medici foilde speeuleren en niet experimenteren , en het door Halier gestrooide aaad van gecond natuur* ondensoek gfoeide slechts kwijnend op op den onbereiden akker. Met dien Bpeculatiege^st hiDg samen, dat men tot elken prijs een systeem wilde, en emi systeem waarin alles uit 66ia b^insel werd afgeleid. Daarom kon men Eioh met de twee beginselen van Haller niet verzoenen. En daarom nam ieder nit Hailer^a werken wat hem aanatond voor zijn syBteem. De sooge* naamde zenuwpathologen met den beroemden Schot William GuUen aan het hoofd, hteven de Bensibiliteit q> den tro<m, Brown, de stichter van het v^- maarde firownianisme, leidde alles af uit de irritabiliteit. Voorait kwam door dat alles de wetenschap niet. Wel oefenden Haller'8 uitnemende ondensoe- kiDgen een gunstigen invloed op enkele detailstudies, doch de zoo noodige algeheele reoiganisatie der phyttofegiscfae weteBecbap iiet zich nog wachten. Het ging hiaY eooals het meer gaat; de eefste stoot daartoe moest van elders, van buiten komens uit een hoofd niet verward door de oude twiet* vragcn ett hrt marktgeBchreeuw van den dag, kwam het nienwe levenwek- kende denkbeeld. De scheikunde kwam de ievenswetenschap te halp: LvroiBier, de geniale reformator der ohemie, bewees dat wat men tot dua* ver eerknlking der metalen noemde met verbranding en ademhaling , v«r- fldiijiiedett waren» die (^ een en hetzelfide feit beruiMen, dat bij al die verMhi]naeleB suoietof «it de luoht werd opgenomen , dttt in een zuur&tof- vr^ oBngeviDg geem verbranding of dierlijk leven kon plaata hebben. Hoe vniditbe»r im gei^en die ontdekking was, toonde LateiBier zelf eenige Digitized by Google 168 D. HUIZIN6A jaren later door zijn onderzoek over de dierlijke warmte. Want zoo er e^n eigenschap was die op goeden grond tot speculatie aanleiding gaf , die niet anders scheen verklaard te kunnen worden dan als 't onmiddeliijk werk van een anima of een archaeus, dan was het wel deze; dat wonderbaar warm blijven onafhankelijk van de omringende temperatuur. Lavoisier bewees dat die dierlijke warmte het noodzakelijk gevolg is der scheikua- dige werkingen in het organisme , dat het leven naar zijn chemiscben aard een verbrandings-» een oxydatieverschijnsel is. Het beeld der oude dichters van de levensvlam, de genius met den uitgebluscbten fakkel, die op de Grieksche basreliefs als symbool gold van den dood , 't waren geen beelden, geen symbolen meer; maar de zuivere uitdrukking der werkelijk- heid. Maar Lavoisier deed meer dan een metaphoor tot waarheid maken; zijn groote verdienste, die wij hier vooral op den voorgrond moeten stel- len, was deze dat hij het eerst voldingend bewees, dat de wetten die gelden voor de overige natuur, ook gelden op het gebied des levens; dat het leven niet iets is buiten en boven al 't andere , maar tot den rang van natuurverschijnset , zij het ook een in de hoogste mate samengesteld ver- schijnsel, moet worden teruggebracht. Wel is waar was reeds vroeger door Borelli, Bernouilli en anderen de geldigheid van de wetten der me- chanica ook voor het levend lichaam aangetoond, doch eerst nu begon dat bewustzijn zich meer algemeen ingang te verschafien en daardoor invloed te oefenen op den voortgang der wetenschap. £n zou de wetenschap voortgaan , dan was dat bewustzijn noodzakelijk. Want hoe zou ooit de physiologie met vrucht kunnen beoefend worden als natuurwetenschap ^ wanneer men niet van de algemeene geldigheid der na- tuurwetten ook op haar gebied ten volle overtuigd was? Onmiddellijk op Lavoisier volgt in onze rij van opbouwers der physiologie een tweede reformator^ Bichat. Hij ook geen physioloog in engeren zin evenmin als Lavoisier; deze was chemicus, Bichat was anatoom. En (nog een punt van overeenkomst) ook een even tragische figuur. Lavoisier stierf door de guillotine als slachtoffer van 'tschrikbewind, hij bezweek voor 'tbrutaal geweld van 't ignorantendom , dat geen wetenschap erkent: de republiek heeft geen geleerden noodig, werd hem toegeduwd bij zijn vonnis. De tragedie die ten titel voerde //Bichat" zou ons den man schet- Digitized by Google REDEVOERING. 169 sen, die bezwijkt niet voor geweld van buiten, maar voor de macht binnen in hem, de cri^a/xq die hem dwingt zijn lichaam te dooden voor zijn ideen. Bichat schreef in 4 jaar zijn onsterfelijke meesterstukken , waarvoor 40 jaren niet te veel tijd zouden geweest zijn en stierf toen , doodgewerkt , 31 jaar oud. Bichafs beide voornaamste werken ziJD: zijn Anatomie generale en zijn Becherches physiologiques sur la vie et la mort. Op den titel afgaande zou 't schijnen alsof voorai het laatste werk ons hier zou moeten bezig houden. Toch is 'tniet zoo: Bichafs eigenlijk physiologische onderzoe- kingen hoe verdienstelijk ook, hebben niet dien blijvenden invloed uitge- oefend als hetgeen hij op anatomisch gebied praesteerde. Zijne beteekenis voor de ontwikkeling der physiologie is deze: Lavoisier had gewezen op het noodzakelijk verband tusschen levensfunctie en chemische werking, Bichat wees op het even noodzakelijk verband tusschen levensfunctie en structuur. Want gelijk de bouw van een werktuig gekend moet wor- den door iemand die U begrijpen zal, zoo moet de anatomie de grondslag zijn van alle physiologie. Dat was wel reeds vroeger erkend^ en niet te vergeefs hadden de uitstekendste anatomen , van Vesalius af tot Albinus en Sommerring toe, gearbeid, zoodat toen ter tijd de beschrijvende anato- mie reeds een hoog ontwikkelde wetenschap was. Maar het genie van Bichat schiep een nieuwe wetenschap , de algemeene anatomie of zooals zij later genoemd is, de histologie of weefselleer. De beschrijvende ana- tomie ontleedt het lichaam in organen» inspieren, beenderen, bloedva- ten^ enz. De histologie drijft haar analyse verder en ontleedt de organen nog weer in weefsels^ spierweefsel^ bindweefsel, klierweefsel^ enz. Bichat onderscheidde 21 van die weefsels. Het getal en de groepeering daarvan is sedert met den vooruitgang der wetenschap vele malen gewijzigd, doch het gronddenkbeeld van Bichat is hetzelfde gebleven^ namelijk dit: de levensverschijnseien zijn gebonden aan en de gevolgen van de eigenschap- pen der levende weefsels, evenals in de anorganische natuur de verschijn- selen gebonden zijn aan de eigenschappen der stoffen. Worden de eigen- achappen der weefsels abnorm gewijzigdi dan ook de levensverschijnselen die daaraan gebonden zijn en er ontstaat ziekte. Het ondenoek van een samengesteld verschijnsei moet altijd beginnen 22 Digitized by Google SVD D. RUIZINGA inek ten sMlyi^ vaE dat versehijnsel in aijn elmieiiteD. Bn teo miDsleft bij een venbhijkisei zoo samengeBteld als het leven is ilie analjrse Doodig. Bichat'8 groote verdiraste voor de levenfivretenBchap is , niet juiet dat hij die noodaakelijkheid heeft in 't licht gesteid (want zij deed zioh van aetf ook reeda vroeger gevoelen) , maar dat hij door zijn Anatomie g4nerale het «leteiieel substraat voot die analyse heeft gegeven. leder elementair Weefsel is de droger van een elemeDtaire functie en geiijk de organiidch verbonden weefsels het lichaam vormen, eoo is het leven de som of iiever de resnltante van al die eiementaire samenwer- kende fonctien. Ondi^r zulke gunstige voorteekenen , met de werkzaamheid van die twee groote mannen, Lavoisier en Bichat^ tot haar steun^ trad de phjsiologie de 19<^ eeuw in. Maar het gesiacht dat onmiddeilijk op die mannen volgde scheen de portee van hunne denkbeelden nog niet wei te hebben gevat^ althans het tijdvok van bloei bleef nog voorloopig uit. l\)ch is er in de eerste 20 jaren dezer eeuw op dit gebied veei ge* dacht, veel geschreven, veel onderzocht (ofschoon dit laatste misschiea niet genoeg op de rechte wijze). 't Was wei een schoone tijd , die tijd der natuurphilosophie, een tijd van opgewondenheid , van enthou- siasme, van gloeienden ijver, die meer sympathie verdient dan de spot- tende glimlach van het tegenwoordig geslacht schenken wii. De natuur- philosophie was een zeer natuurlijke en noodzakelijke phase in de ontwik- keling der wetenschap. Door den invloed van Kant, den grooten heerscher in 't rijk der ge* dachte^ hadden de wijsgeerige stndien in Duitschland een liooge vlucht genomen , die niet verminderde onder Kanfs opvolgers in 't bewind , Fichte en Schelling. De philosophie van den laatsten vooral heeft in wijdere kringeo, met name in de natuurwetenschap , opzien gebaard en verbrei- ding gevonden» zooals misschien geen stelsel voor of na hem. Schelling's doel was, voor de wetten der natuur hetzeifde te doen wat Kant voor de wetten van het denken had gedaan. Maar langs welken weg hij dat AoA wilde bereiken, blijkt teta volle uit zijn uitspraak: de natuurwetten moeten zich ook onmiddellijk in het bewustzijn als wetten van 't bewusteijn laten aantoanen en omgdceerd laten zioh de wetten van 't bewustfeijn ook in de Digitized by Google REOIBVOEIitlHG. m obJMUeyq HiAtaur tA^ n^taurwQttQa terugviodeq, M* ^ W. J^heUing wil^e dt ^^tuor GOQstruQr^o. uit het 4enkea lill^, ery^ring kon n)«t^ oatbfr^n, Iwt Ql)j«oti»y9 Uet sich uit bet subject ^fleideo. Was h^t wo^der, dat d/^ gtiKjerendQ JQOgeUngsQhap , qpgewonden bovaqdieQ dqor de gioote poUtiQkv gali^prteni^fieQ , zi^b door z^lk een steUel Uet mee^pem dat per slot v^n wheoing aAQ elbn dv^hterUjke fanta^lQ den vrijen teugel UetP Was het WQuder, dat en^ioente maonen, siende op d# a^enigte reeds ontd^te feit^ ea dd veel groQtera meoigte niet ontdekte over 't hpofd ziende, s^eideo: W^ bebbeo hQuwsto^TeQ genoeg om te gaan cQO^ru^ren en waar wij te kprt komen zoUeo wij de natuurwetten a^id§n uit het bewustzijn. ToQO oqtstooden de fantastische systeman vE|p OkeUi yao KiUaOy vao I^ser eo andereoa toen kwam de tijd dien HMa^boldt geooemQt heeft de .3atornalieo der oatuurweteo&chap; een tijd waariq o^en speelde met WQor- den en de mijn der wetenschap n\eende te kunoen gpaveo aUeen rpet de opald der dialectiek. Die eenzijdigheid leidde tot uitspraken als 4^ze: de vQgels zijo evanfjs de loet^len producten van het magnetisch deel der wq* reld» dfuftrom zijn de reizen der trekvogels het geyolg yao aantrekking eo itfatooting der beide polen» zij moeten op gezatte tijden eq jui^t in het voorjaar en deo herf^t plaats bebbeo omdat d/an de variaMe^ veo het aard- mngoeti^me bet groot^t [^ijo ^). Zij leidde tot definities, zoQ oovartaalbaa^ els dege: dea Leben ist die individueUe Froductivitat in wel^aher dee Prq^ d^eireode opd das Frodupt unter der Form yon Selbstbestin^mung upd j^stimmbarkeit aich verscblingen ^). -^ Zij leidde met een woord tot een tofstand, weario der weteoschap ^Ue vooruitgang oomogdUjk gemaakt wasi eWYQudig qmdat baar de beboefte ^p vooruitgangi het bewpstz^jo vao MlkHnde ootnomeo was. Waqt: wo Begriffe fehlteo da ^teUt' ein Wort fior rephbep Zeit sich ein; mep meende alla3 te weten eo die mee;)iog i? de dpod vQor #Ue weteoschapt JPoQb het 9QU onbUUjk i^ijo de natuurphUosophie zoo gebeel onvoQrw^er- deUjk te veroordedLen. Een harer denkbeelden wfts: het diej; is dq vit elkaAr gwim^, 4e ooUede men^ch, d» w. z, de verricbtipgep die ly^ bij 1) Oken. ^ texkr. 22» Digitized by Google 172 D. HUIZIIfGA den menscb allen vereenigd vinden, zijn bij de dieren afzonderlijk optre- dend en ieder voor zicb praedominerend terug te vinden ; zoo is het week- dier de repraesentant van den tastzin, bet insekt van den gezicbtszin, enz. Datzelfde geldt ook op anatomiscb gebied: de maag praedomineert bij de ampbibie , bet beenstelsel bij den vogel > enz. De zeer betwistbare juist- beid van dat denkbeeld nu daargelaten , moet tocb erkend worden dat ten gevolge daarvan de natuurpbilosopbie krachtig wees op het belang van de vergelijkende anatomie voor de physiologie. Sommigen harer voorstanders » bij wie de zucht tot systeem-constructie den lust voor onderzoek niet had uitgedoofd , legden zich op vergelijkend-anatomische en embryologiscbe stu- dien toe. De kennis van belangrijke feiten was het resultaat van dien arbeid. Ter dezer zake zal het genoeg zijn alieen te noemen Oken^s ont- dekking van de beteekenis van den wervel voor het vertebratenskelet en< zijn onderzoek over de ontwikkeling van het darmkanaal. Bovendien is er nog iets, wat bij een rechtvaardige beoordeeling der natuurphilosophie niet buiten rekeniDg mag gelaten worden. De natuur- philosophen stonden op een verkeerd standpunt. Toegestemd. Maar was het standpunt hunner tegenstanders dan zooveel minder verkeerdP Tegen- over de natuurphilosophie stond te dier tijde een onbeperkt vitalisme, een richting wier leus was: in de levende wezens werken krachten speci- fiek verscbillend van die der overige natuur. Had die ricbting zich nu tot die leus alleen bepaald, het kwaad ware nog zoo groot niet geweest, men had een stellin^ meer gehad die met tal van argumenten voor en tegen besproken kon worden en dat was alles geweest. Maar het vitalisme had een praktisch gebrek, dat meer kwaad deed. Dat gebrek vloeide trouwens noodzakelijk uit de pas vermelde stelling voort. Overal waar de verschijnselen niet door bekeude feiten en volgens bekende wetten zich lieten verklaren, daar liet men een speciale kracht optreden die met de voortbrenging van zulk een yerschijnsel bepaaldelijk belast was. Zoodoende bleef het niet bij de e^ue ievenskracht, maar er trad een heirleger van dienende geesten op; men sprak van resorptiekracht, afscheidende kracht, -zenuwkracht , verteringskracht, vormkracht, (de beroemde nism formativus) en dergelijke meer. De oude Griek bevoikte zijn bosscben met dryaden , de oude Germaan Digitized by Google REDEYOERING. 173 » zijn bergen met kobolden, deed de vitalist wel anders dan zijn lichaam bevolkQH met demonen? Dat zou nu op zich zelf nog niet tegen 't vitalisme pleiten. Maar wat er wel tegen pleit , is dat het evengoed als de natuurphilosophie « een hin- derpaal was voor den vooruitgang der wetenschap. Dat lag in den aard der zaak. Want waar de onmiddellijke werking eener kracht begint daar houdt alle verder onderzoek op. Het aannemen van een kracht is een bedekte bekentenis onzer onwetendheid , en tevens een poging om die onwetendheid te verbergen. Wanneer wij zeggen: twee stofdeeltjes be- wegen zich naar elkaar toe door aantrekkingskracht , dan beteekent dat eigenlijk : twee stofdeeltjes bewegen zich naar elkaar toe en wij weten niet waardoor. Elaarblijkelijk verklaart dat woord //aantrekkingskracht" die beweging nog volstrekt niet. Overal waar wij in de wetenschap dat woord e^kracht" in dezen zin vinden, nl. als oorzaak van beweging^ daar staan wij voor een slagboom » die ons aantoont dat wij aan de grens van 't ge- bied zijn gekomen. Geheel iets anders trouwens is het, waar het woord gebruikt wordt niet als oorzaak , maar als maat van beweging , doch dit dOet hier niet ter zake. Zal nu een richting, die voor elke onverklaarde beweging een bijzondere kracht als oorzaak stelt en dus overal slagboomen opricht, wel veel kans hebben het gebied der wetenschap uit te breidenP Waarschijnlijk niet. Zoo ongeveer stonden de zaken omstreeks 1820. Stond dan toen de physiologie even hoog als 50jaren vroegerP Gold dan ook van de physiologen het: ils n'ont rien appris et rien oublieP Niets vergeten van Hoffmann en Stahl 9 niets geleerd van Lavoisier en Bichat P 't Scheen haast zoo. Doch saturnalien duren nooit lang. Een betere toekomst was aanstaande. Tegenover de dichterlijke natuurwetenschap van de Schellingsche school en de vitalisten stonden twee mannen op, realisten bij uitnemendheid > die de physiologie weer terugbrachten op den rechten weg. Die twee mannen waren Magendie en Joh. Miiller. Snijdend was de tegenspraak tusschen Magendie en de toenmalige ge- zaghebbers der wetenschap. Zijn uitgangspunt was: la physiologie est une science a faire, wij weten nagenoeg niets. De geest waarin hij werkte blijkt uit zijn woord: le doute est le cachet du veritable savoir. Si vous Digitized by Google 174 D. HUIZINGA Q'avez pas suflfisammeDt etudie une questioii, oe vous b&tez pi^ d^ dii^: cela D'est pas. Ed eiudelijk ziJD methode karakteriseerde hij, 4wff tnt zeggen: 1'experieDce seule xie trompe pM. Dat wareD drie vruchtbare begiQseleo: bewustbeid vau oskuDde, voorsuch- tig oordeeleu tot twijfelzucht toe eo steuneD op bet experimeoJtt Bq ^iet alieen dat MageDdie de weteDschap io zulk een uieuweD geest bearbeidde, maar hij voerde ook ecD methode in, die tot dien tijd toe wei hier eo daar maar Diet op ruime schaal was toegepast, nl. het eigenlijk phjffiolo'^ gisch experimcDt, de proef op het leveode jiier, de vivise4>tie« H^t was Diet gcDoeg dcD bouw van het lichaam te ouderzoeken met de beste mikroskopeD eD zija samenstelliog met de fijnste analytische bulpmiddelen ; wilde men iets vao 't leveD weteD , daD moest het leven zelf wordea ondsr- zocht. En dat oDderzoek moest plaats hebboD Diet alleea door waar- nemiDg, maar ook door proefDemiog; om ecD verschiJDsel goed te leereo keDDCD moesten de omstandighedeD waaroDder het plaats had met opzet gewijzigd wordcD en de daardoor veroorzaakte veranderiDg vaD het ver- schiJDsel wordeD Dagegaao. Ed of du dat verschiJQsel plaats bad in ecD levend lichaam of aaD ecD IcvcdIoos voorwerp, dat maakte geea verschil. Die steliiDg, hoe natuurlijk zij ods thaos ook toescbijnt, is niet aUijd zoo gaafweg toegegeven. Ten tijde van Magendie waren er zielfs uitste^ kende physiologen, o. a. de beroemde Rudolphi, die alle vivisecties , als wreed en nutteloos, tea eenenmale verwierpen. De vooruitgang d^r we- tenschap faeeft althane die laatste beschuldiging schitterend gelogeustraft. Wat zouden wij weteu vaD de functien der verschillende zenuwen, van de oorzaken en wetten der bloedbeweging , van de afscheiding der klieren, enz^ ensk zoo de proefnemiDg op het leveDd dier daarbij niet waa aaiige^, wend? En met die beschuldiging van antteloosbeid vervalt ook die van wreedheid, waot bij wreedheid is pijn doea en nutteloos pijn doan bet eigenlijk doel. Nog f^rooter dan de iQvloed van Magendie was die vaii Jofa. Mutler, den man aan wieD de nieuwere phyaiologia ODtegeofieggeiijk verroweg faet maeat te daokeD faeeft. Opgeleid io 4e nattiurphilosophisclte schooi, maakte hij zich vao de daar faQer^oheDde denkbeelden langztBierhaDd loa Digitized by Google REDEVOERING. 175 eD stelde zieh gebeel op het door Magendie iDgenomeii standpunt , dat in ervariDg , op waarDeming en proefDemiDg steunende , den eeoigen grondslag vond voor alte wetenechap. Terwijl eohter Magendie in zijn vrees voor voorbarig oordeelen en onvaste speculatie zoo ver ging, dat hij zich van alle generalisatie bijna angstvallig onthield en zich alleen bepaalde tot de aiededeeling van hetgeen hij bij zijn proeven zag, wist Miiller zich van deze overdrijving vrij te bouden en kwam door scherpzinnige combinatie VftD het gevondene tot hoogstbelangrijke resultaten. Daarbij kwam nog lets: Magendie gebruikte als hulpmiddel voor 't onderzoek met een zekere voorliefde hoofdzakelijk de vivisectie, Miiller was minder etclusief en ge- bruikte bebalve de proefneming op het levende dier ook in de ruimste mate de bulpmiddelen die chemie , physica en vergelijkende anatomie aanbo- de». Vooral als vergelijkend anatoom en embryoloog was hij groot en van het belaiig dezer wetenschappen voor de physiologie gaf hij het duidelijkst bewijs in aijne drie phjsiologiscbe monograpfaien : over de vergelijkende pbysiologie van den gezichtszin, over den fijneren bouw der klieren en over de ontwikkeling der genitalien. Miillers voornaamste werk is zijn Handbuch der Phymhffie, een meesterstuk waarvan de eigenlijke ontwik- keliag dier wetenschap uitging. Gcen enkel deel van het groote gebied, waar niet het kritische mes vaD den meester snoeiend en uitroeiend te werk ging) iliaar geen enkel deel ook, waar hij niet gezonde krachtige boomen plantte of aithans zaden strooide die de later komende geslachten souden opkweeken. Zulk een werk deed meer tot bestrijding van ver- keerde richtingen , dan boekdeelen vol theoretische uiteenzettingen en spits- vondige dialektiek. En niet het minat heeft Miiller gewerkt voor den vooruitgang der weten- schap door zijn persoonlijken invioed, doordat hij jaren lang aan de Ber- lijnsche Universiteit werkzaam was, waarheen zijn roem een lal van talent- volle mannen heenlokte, die hij voor de physiologie wist te winnen en met ziJD geest wist te bedelen. Bijna al de uitstekende leiders der tegen» woordige wetenscbap zijn leerlingen van Miiller. Toen nu de physiologie eenmaal op den rechten weg was, ging zij ook met reuzrascbreden vooruit. De eene belangrijke ontdekking volgde op de aadere. Die alleti op te noeoien zou ons vlucfatig overzicht tot een dorren Digitized by Google 176 D. HUIZINGA catalogus maken, wij zullen alleen die vermelden welke een overwegenden invloed hebben uitgeoefend. Bicbat bad geleerd , dat de organen van het levend lichaam uit weefsels waren samengesteld en dat de functie van een orgaan de som van de func- tien zijner samenstellende weefsels was. Maar waaruit bestonden nu de weefsels zelve? Op die vraag had men tot nog toe slechts onbepaalde antwoorden gegeven: men sprak van een vezeligen bouw, een korreligen bouw^ euz. zonder aan die woorden een zeer duidelijken zin te hechten. Daar verscheen in 1839 het werk van Schwann Mikroskopiache Untersuchungen iiber die Vebereinstimmunff in der Sttuctur und dem Wachsthum der Thiere und Fflamen, dat aan dien toestand een einde maakte. Schwann voltooide de analjse van Bichat en bewees dat het dierlijk lichaam ter laatster instantie uit cellen en metamorphosen van cellen bestaat, dat de ccl de anatomi- sche eenheid is, en het organisme de som van al die eenheden. Het schema van de cel dat Schwann stelde, een blaasje met omhullend vlies, vloeibaren inhoud en kem, is sedert in vele opzichten gewijzigd; het om- hullend vlies is op den achtergrond getreden, het zoogenaamd protoplasma, het taaivloeibaar hoofdbestanddeel van vele cellen, op den voorgrond. Doch het gronddenkbeeld is hetzelfde gebleven. En wel was het een vrucht- baar denkbeeld. De ontwikkeling en groei van het lichaam bleek te be- rusten op celvermeerdering en celmetamorphose , want het dierlijk ei bleek een cel te zijn, waaruit zich door voortgaande verdeeling het embryo ontwikkelt. En niet alleen de normale maar evenzeer de abnorme ver- schijnselen lieten zich terugbrengen tot cellenleven. Virchow grondde op de nieuwere histologie zijn cellulairpathologie. Zelfs is het niet te gewaagd te beweren> dat de toekomst der physiologie daarin ligt dat zij wordt een physiologie der levende cel. Want de cellen hebben in den laatsten tijd den beteekenisvollen naam gekregen van //eiementairorganismen", d. i. zij zijn niet alleen anatomische , morphologische eenheden , maar ook physiologische , functioneele eenheden. Stofwisseling» contractiliteit , prik- kelbaarheid, zijn aangetoond als eigenschappcn der cellen zelf. De klier scheidt af omdat zij bestaat uit afscheidende kliercellen» een spier trekt zich samen omdat zij bestaat uit contractiele spiercellen. De cellen zijn de verschillend gevormde en daardoor verschillend werkende staatabur- Digitized by Google REDEYOERING. 177 gero van de republiek, waarmee wij 't organisme zoudeu willen ver* gelijken. Terwijl dus de wetenscbap des levens vorderingen maakte op morpholo- giach terrein , bieef zij ook op de overige gedeelten van haar gebied niet stilstaan. De snelle ontwikkeling der organische scheikunde door Liebig en zijne tijdgenooten bleef niet zonder invloed op de physiologie. De verbeterde methoden van analyse veroorloofden de scheikundige ver- schijnselen in het levend lichaam nauwkeuriger na te gaan dan tot nog toe had kunnen geschieden. En het gevolg er van was, dat men een beter en vruchtbaarder inzicht verkreeg in de stofwisseling ; dat men zich niet meer behoefde te bepalen tot Lavoisiers algemeene stelling: het dier- lijk leven uit een chemisch oogpunt beschouwd is een oxydatieverschijnsel ; maar die stelling ook in bijzonderheden kon toelichten. De omzettingen die de verschillende stoffen in 't lichaam ondergaan werden nader in 't licht gesteld, de oxydatietrappen die zij doorloopen nader nagegaan, de rol die een aantal stoffen in het lichaam spelen , juister gepreciseerd. Daarmede ging gepaard, dat de gebondenheid der levensverschijnselen aan scheikun- dige werkingen onweerlegbaar werd aangetoond; spierwerkzaamheid ge- bonden aan 't stofverbruik in de spier, vermoeidheid het gevolg van een K ophooping der oxydatieproducten in de spier, de werking der verterings- sappen bestaande in chemische omzettingen, de veranderiug van bloed en lucht bij ademhaling verklaard volgens physisch-chemische weiten, zenuw- werkzaamheid gepaard gaande met scheikundige verandering in het weefsel; ziedaar enkele van de belangrijke resultaten der nieuwere physiologische chemie. 