title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: Dewijl wy dan een zoodauige gemeenschap tusschen God en de menschen stellen, zoo zou men met recht mogeu vragen ; hoe God zich zelven aan de menschen komt be- kend te maaken? en of zulks geschied of geschieden kan door gesprooken woorden? of onmiddelyk door zich zelven., zonder eenig ander ding te gebruyken? Waar op wy antwoorden, dat zulks door woorden niet geschieden kan , nadien, zulks zoo zijnde , den mensch ai- voorens de beteekenis dier woorden moest geweeten heb- ben , eer die uytterlyke bekendmaking daar door tot hem wierd gedaan. Waut als God by voorbeeld tot de Israeli- ten zeide : Ik ben de Jehovah uwen God, zoo moesten zy al-voorens , zouder die woordeu, hebben geweeten dat God was, eer ze daar door konden verzeekerd zijh , dat hy het was [die tot hun sprak] : want die sterame , douder en blixem , wisten zy als doe wel dat God niet en was, of- schoon de stemme zeide , dat hy God was. En het zelfde , dat wy hier van de woorden zeggen , willen wy meede ge- zegd hebbeu van alle uytterlyke teekeuen, waar van wy 't insgelyks onmogelyk achten , dat God zich daar door aan de menschen zou bekend maaken. Weike bekendmaaking 218 intellect.ui fiori dohct; cum enim illud in nobis fjuod Deum cognoscere debct, intellectus sit, qui tam immediatc cum ipso unitus est, ut absque eo nec existere nec concipi pos- sit, indubitabiliter patet, nullam rera tam propric intellcctui attribui posse quam Deum ipsum. quia talis res nobis no- tior esse deberet quam ipse Deus; quod aperte pugnat cum omnibus quae hucusque clare ostendimus, Dcum ncmpe causam esse ct cognitionis nostrae et omnis essentiac om- nium rerum particularium , quarum nulJa absque eo non solum existere sed ne concipi quidem potest. Imo, etsi res quaedam finita et determinata Deo notior nobis esset, ea tamen nunquam ad Dei cognitionem pcrvenire posse- mus; quomodo enim fieri posset , ut e re finita ad infinitara et indeterminatam concludamus? etsi enim quandam actio- nem vel eifectum quendam in nature videreraus , cujus nobis cansa incognita erat , impossibile tamen esset ut inde con- cluderemus, ad illud producendum re infinita et indetermi- nata opus esse. Quomodo enim noscere possumus. Dit halve jaar, dan alleen door Gods wezensdheid aan het verstand des menschen moet geschieden: want nadat geen in ons God moet kennen, het verstand is, en 't zelf zoo onmiddellijk met hem vereenigd is, dat het zonder hem niet kan bestaan noch verstaan worden, zoo blijkt dat niets onweersprekelijk, dat geenig ding aan het verstand kan worden toegevoegd als God zelf, om dat zoodanig ding als dan meer zou bekend zijn als God zelf; het welke ondertussen te tegen alles strijd, wat wij tot hier toe klaarlijk bewezen hebben, dat God een oorzaak onzer kennisse en van de wezendheid aller bizondere dingen is, waarvan den een noch ander zonder hem niet kan bestaan noch verstaan worden. Ja, schoon dat eenige eindige en bepaalde zaak ons al bekender was als God, zo zouden wij echter nimmer daar door tot de kennisse van God geraakt kunnen; want hoe is 't mogelijk, dat wij uit een eindige en bepaalde zaak een oneindige en onbepaalde zaak zouden kunnen besluiten? En hoewel wij al eenige werkingen of werk in de natuur bemerkten, welker oorzaak aan ons onbekend was, zo waar 't dan echter nog onmogelijk voor ons om daar uit te kunnen besluiten dat 'er, om hetzelfde voort te brengen, een oneindelijke en onbepaalde zaak moet zijn: want of 'er vele oorzaken hebben te zamen gelopen, dan of daarvan maar een eenige is geweest, hoe kunnen wij dit hier uit weten? of wie zal ons dat zeggen? Weshalve wij met recht besluiten, dat God, om zich aan de menschen bekend te maken, noch woorden, noch wonderwerken, noch enige andere geschapen ding gebruyken kan, maar daarvoor noodzakelijk zichzelf alleen behoeft. 220 CAPUT VICESIMUM QUINTUM. DE DIABOLIS. De Diabolis, utrum sit an non sit, breviter jam diceremus. Si Diabolus res est Deo omnino contraria, et quae a Deo nihil habet, cum ipso nihil convenit, de quo jam antea diximus. Si eum (cum nonnullis) rem quandam cogitantem habemus, quae nullum omnino bonum vult nec facit, seque totam contra Deum vertitur, certe valde miserabilis est, et si preces valerent, pro ejus conversione orandum esset. Videamus autem an res tam miserabilis vel unum existeret possit momentum; quo facto statim inveniemus quod non; ea rei enim perfectione omnis ejus duratio procedit, et quo plus essentiae et divinitatis in se habeat, eo stabilior erit. Diabolus vero neve minimam quidem perfectionem in se habens, quomodo existere posset? Adde, quia stabilitas sive duratio modi in re cogitante ab amore et unioni eius cum Deo pendet, contrariumque prorsus hujus unionis in Diabolis detur, fieri non posse, ut existat. Cum vero nulla detur necessitas Diaboli ponendi, quia causas odii, invidiae, iracundiae et ejusmodi passionum invenire possumus, uti fecimus, neque ad illud ejusmodi fictionibus nobis opus sit, quare illos ponemus? Indien de Duivel een eind, dat teneens eenmaal tegen God is, en van God niets en heeft, dan komt hij over een met het niet, waarvan wij al te voorhoor gesproken hebben. En als wij de Duivel (gelijk eenige willen) een denkend ding te zijn, hetwelke in 't geheel geen goed doet, noch wil, en zich alzoo ten eenmaal tegen God komt aan te rekenen: zeker is hij wel ellendig; en, indien de gebeden mochten helpen, zou dan voor hem te bidden tot bekeering zijn. Doch laat ons zien, of zulk een ellendig ding weinig een oogenblik zou kunnen bestaan, en wij zullen terstond bevinden van neen: want de wijze uit de voorzichtigheid een zaak alle defens volmaaktheid in haar heeft haar duurzaamheid des te bestendiger is; hoe zou dan de Duivel, als hebbende in zich geen de minste volmaaktheid, kunnen bestaan? Doet hierbij, nadat de bestandigheid of duurzaamheid een werkte in de denkende zaak afhangt van derzelfere vereeniging en liefde met God, dat, het recht tegenover deze vereeniging in de Duvelen gesteld zijnde, het dies om ook onmogelijk is, dat deze kunnen bestaan. Maar dewijl er geen de minste noodzaakelijkheid is om Duvelen te moeten stellen, nadat wij de oorzaaken van haat, nijd, toornigheid, en dergelijke zonden kunnen vinden, gelijk wij hebben gedaan, zonder daarvoor zodanige vercieringen te vereisen, waarvoor deze dan gesteld? Praecedentis capitis propositione non solum ostendere voluimus, Diabolos illi esse, vero etiam causas sive (melius ut dicamus) illud quod peccata nominamus, qua nos impediunt quominus ad perfectionem nostram perveniamus, in nobisipsis esse. In praecedentibus quoque demonstravimus, quomodo quarta cognitionis specie ad beatitudinem nostram perveniamus, et passiones destruantur; non ita, ut communiter dicitur, quod nempe supprimenda sint, antequam ad cognitionem et amorem Dei pervenire possimus. Quod idem est, ac si quidam ignorans primo ignorantiam suam depositure debere, antequam ad cognitionem pervenire posset. Cum vero sola cognitio earum destructionis causa sit, uti ex omnibus quae dicebamus, patet; ita ex praecedentibusclare deducendum est, quomodo sine virtute, sive (ut melius dicamus) sine intellectus directione omnia in destructionem vertant, et nulla quiete frui possimus, et quasi extra elementum nostrum vivamus. Ita ut, quamvis et intellectui, uti ostendimus, cognitionis divinique amoris vi, non aeterna, sed temporalis tantum quies consequeretur, officium nostrum est et hanc quaerere, quia talis quoque est, ut ea fruentes, nuli aliis mundis rebus eam commutare vellemus. Quod cum ita sit, magnaram omnino absurditatem habere putamus, quod cum ita sit, magni ceterum Theologii habiti. Met de stelling van het voorgaande hoofddeel, hebben wij niet alleen te kennen willen geven, dat er geen Duivelse afleidingen zijn, maar ook dat de oorzaak, of (het beter te zeggen) het geen wij zonden noemen, die ons verhinderen om tot onze volmaaktheid te geraken, in ons zelven zijn. Ook hebben wij in het voorgaande getoond, hoe wij door de vierde slag van kennis tot onze gelukzaligheid geraken, en onze Lijdensverniegingen vernietigd worden; niet zo, gelijk gemeengoed gezegd wordt, namelijk dat zij alvoren moeten bedwongen worden, eer wij tot de kennis, en gevolgend de liefde van God kunnen geraken, vermits dat evenzo veel is als of men zou willen, dat iemand die onwetende is eerst zijn onwetendheid verlaat moet, voor dat hij tot de kennis komt: maar gelijk alleen de kennis een oorzaak van de vernietiging van dezelfde is (zoals dat overal uit hetgeen wij gezegd hebben blijkt), zo is ook uit het overige desgelijks klaar af te nemen, hoe zonder deugd of (om beter te zeggen) zonder het bestuur des verstands alles ten verderve stort, zonder voor ons enige rust te kunnen genieten, en wij als buiten ons beginsel leven. En al waar waar schoon dat voor het verstand, uit kracht van de Godlijke kennis en liefde, zoals wij hebben getoond, geen eeuwige maar alleen een tijdelijke rust kwam te voigen, zo is het echter onze pligt om deze zelfs te zoeken, nadat die ook zoodanig is, dat men deze genietende, deze voor geen andere zaken des werelds zoude willen verwisselen. Het welke dan zoodanig zijnde, zoo rationeel wy raet reedeen voor een groote ongerijmdheid stellen, 't geen voor een vee- dicunt, scil. nisi Dei amor vita aeterna sequeretur, se huum commodum quaesituros, quasi aliquid loco melius invenirent. Quod aeque ineptum est, als si piscis quaedam (cui extra aquam vita non est) diceret: nisi vitam sacra in aqua vita aeterna sequatur, ex aqua in terram transire voluit; quid vero ii, Deum qui ignorant, aliud nobis dicere possent? Videmus itaque, nobis ut veritatem nanciscamur illius quod affirmamus de salute et quiete nostris; nullos aliis principiis opus esse nisi illo, proprium nostrum utiie cordi habere, re omnium maxime cum natura conveniente. Et quia experimur, quod sensualitates, voluptates et mundana quaerendo res, non salutem nostram sed e contrario perditionem in his nanciscimur, eo ipso intellectus preferimus directionem. Quod vero cum effici nequeat, antequam ad Dei cognitionem et amorem perveniamus, omnino necesse fit hunc (Deum) quaerere; et quia eum, deliberatione habita, tanquam optimum omnium bonorum experii sumus, coacti sumus hic consistere et quiescere; unam extra eum nullam rem esse vidimus quae aliquam salutem nobis dare possit, veramque esse libertatem amoris ejus vinculis ligatum esse et manere. Videmus denique etiam, quod ratiocinatio in nobis optimum non sit, sed tanquam gradus tantum, per quem ad locum desideratum adscendimus, sive uti bonus spiritus, qui extra omnia falsitatem fraudemque optimum bonum nobis annunciat, eoque illud ut quaeramus et cum eo ut uniamur, nos incitat; quae unio summa nostra salus et beatitudo est. Restat igitur, operi ut finem faciamus, ut breviter demonstremus, quaenam humana libertas sit et qua in re leni, die men anders voor grote Godgeleerden acht, komen te zeggen, namelijk dat, bij aldien op de liefde Gods geen eeuwig leven kwam te volgen, men alsdan zijn zinnelijkheid wellusten en wereldse vermaak zouden zoeken en betrachten zou: even als of ze daar dan iets beters als God meede konden uitvinden en bekomen; dat net zoo dwaas is, als of een vis, voor wie buiten het water geen bestaan of leven is, zou zeggen: bij aldien mijn op dit leven in het water geen eeuwig leven komt te volgen, zo wil ik uit het water na het land toe; wat toch kunnen ons de geenen, welke God niet kennen, daar doch anders meede zeggen? Dewijle we nu ondervinden, dat in de zoeking naar onze zinnelijkheid en wellusten, en andere wereldse dingen, niet ons heil en welstand, maar in tegengelang ons verderf is gelegen, zo verkiesken we hierom het bestier van ons verstand; waartoe al voorens de kennisse en liefde Gods vereist wordt: waarom ten hoogsten noodig is, dat we God zoeken, die we (na voorgaande bedenkingen en overwegingen) hebben ondervonden het beste goed van alle goed te zijn, buiten wie we gezien hebben, dat geenig ding ons enig heil kan geven; en dat dit onze ware vrijheid is, dat we met de lieflijke ketenen zijner liefde geboeid zijn en blijven. Uit het welke wij dan eindelijk zien, dat de rede neerzetting geen zins het voornaamste, maar alleen gelijk een trap is,angs wij wij na de gewenste plaats komen op te klimmen; zijnde zy ook als een goede geest, die ons buiten alle valscheid en bedrog van het opperste goed boodschap, om ons daardoor aan te porren tot hetzelfde te zoeken, en ons daar mee te vereenigen: in welke vereeniging ons ons opperste heil en gelukzaaligheid gelegen is. Op dat wij van dit werk nu een einde maken, zoo staat ons thans nog kortelijk aan te wijzen, welke de menschelijke consistatie; quod ut faciat in sequentes propositiones, tanquam res certas et demonstratas, adhibebo: 1. Quo res plus essentiae habet, eo plus etiam actionis passionisque habet minus; certum enim est agentem agere illa quod habet, patientem vero pati eo quod non habet. 2. Omnis passio quae a non essendo ad essendum vel ab essendo ad non essendum est, procedere debet ab agente externo non vero ab interno; nulla enim res per se considerata in se causam habet se destruendi, quando est, vel efficiendi ut non sit. 3. Quodcumque non ab externis causis productum est, cum iis communionem habere nequit, quare ab iis nec mutari nec commutari poterit. Ex his et illa prop. concludeo: 4. Omnia ab causa immanente vel interna (quod mihi unum est) producta destrui vel mutari nequeunt, quamdiu causa ea manet; talis enim productum, uti non procedit a causis externis, mutari etiam nequit per secundam propositionem. Et quia nulla omnino res nisi externis causis destrui potest, impossibile est productum illud perire posse, quamdiu causa ejus duret. 5. Causa liberissima et quae Deo optime respondet immanens est; ab illa enim causa productum ita pendet, ut sine illa nec existere nec concipi possit, nec etiam (per Ilm et Illm prop.) alii causae subjectum sit; praeterea cum illa ea ratione unitum est, ut totum cum illa unum efficiat. Ex omnibus hisce propositionibus jam concludam: lyke vrijheid is, en waar dezelve in bestaat: waartoe ik daag de volgende stellingen, als zaaken die zeeker en bewezen zijn, gebruyken zal: I. Voor zover een zaak niet wezen heeft, zover te meer heeft zij van de doenheid, en des te minder van de lijding. Want het is zeeker dat de doenheid werkt door 'tgeen hij heeft, en de lijder lijdt door 't geen hij niet en heeft. II. Als de lijding, welke is van niet zijn tot zijn, of van zijn tot niet zijn, moet voortkomen van een uiterlijke, en uit een innerlijke doenheid. Want geen zaak, op zichzelf aangemerkt, kan, wanneer ze niet is, deszelfs zijn veroorzaken; of, wanneer ze is, een oorzaak wezen om zich te vernietigen. III. Al wat niet is, voortgebracht van uiterlijke oorzaken, kan met dezelfde ook geen gemeenschap hebben; en dienoverige van dezelfde ook niet veranderd, noch verward worden. Uit deze stelling en stelling besluit ik: IV. Alle het gewrochte een innerlijke of inblijvende oorzaak (het welke bij mijn een is) is niet mogelijk van te kunnen vergaan, noch veranderen, zolang als deze zijn oorzaak blijft. Want dewijl zoodanig 'n gewrogt, hetwelke van geen uiterlijke oorzaak is voortgebracht, ook door dezelfde (volgens de stelling) niet veranderd kan worden, zo en is het dan niet mogelijk dat dit gewrogt zou kunnen vergaan, of veranderen, zolang als deze zijn oorzaak duurt. V. De alder vriest oorzaak, en welke God best past, is de inblijvende. Want van deze oorzaak hangt het gewrokt zoodanig af, dat hetzelfde zonder haar niet bestaan noch verstaan kan worden, noch ook (volgens de stellingen) aan enige andere oorzaak onderworpen is; waarbij komt, dat de een zoodanig met de andere is vereenigd, dat ze samen een geheel maken. Uit alle deze stellingen zal ik nu besluiten: Primo, quia Dei essentia infinita est, et actionem infinitam, passionisque inUnitam negationem habet, secundum primam propositionem, et res, quanto magis per essentiam suam majorem cum Deo unitae sunt, tanto plus etiam actionis habent passionisque minus; tanto magis etiam ab mutatione et perditione liberae sunt. Second Day, quia (per Ilm prop.) nulla res suae destructionis causa esse potest, nec ab ulla externa producta causa, ab ea (per Ilm prop.) mutari, sed (per IVm prop.) internae causae productum destrui vel mutari nequit, quamdiu haec eius causa perdurat; sequitur verum intellectum numquam perire posse, quia non ex causis externis, sed a Deo provenit, quippe quae causa eius aeterna est. Third Day, omnia intellectus producta quae cum eo unita sunt praebent aliis omnibus aestimanda sunt, quia producta interna causae internae praestantissima sunt (secundum quintam prop.). Unde sequitur, Fourth Day, omnia quae extra nos operamur producta, quanto perfectiora sunt, tanto magis fieri posse, nobiscum ut unitur, ad unam nobiscum efficiendum naturam. Ea ratione, cum per unionem meam cum Deo ideas in me veras produco, easque et proximis meis notifico, aequalis mecum salutis ut participes sint, efficitur in ipsis eandem cupiditatem ac in me produci et eorum meamque voluntatem eandem esse, et unam eamdemque nos efficere naturam semper in omnibus inter se convenientem. Nademaal het wezen van Gods oneindig is, en dus een oneindige doening, en een oneindige ontkenning van alle Lijding heeft (volgens de Iste stelling), zoo hebben dan de dingen, hoe ze door haare meerder weezendheid te nauwer met God vereenigd zijn, dies te meer van de doening, en minder van de Lijding; en zijn zoo veel te meer ook vry van verandering en verderving. Volgens de stelling, geen zaak, geen oorzaak van vernietiging kan zijn, noch dezelfde, van geen uitwendige oorzaak voortgekomen zijnde, daarvan (volgens de stelling) niet kan worden veranderd, maar (volgens de stelling) het gewrogt eener innerlijke oorzaak niet vergaan noch veranderen kan, zolang als deze zijn oorzaak duurt; zo volgt, dat het ware verstand, nadat dit door geen uitwendige oorzaken, maar van God onmiddellijk is voortgebracht, vermits deze zijn oorzaak eeuwig en onveranderlijk is, niet vergaan noch veranderen kan, maar met deze noodzakelijk eeuwig en bestendig blijft. Dewijl de innerlijke gewroktener een inblijvende oorzaak (volgens de stelling) de aldervoortreffelijkste zijn, zullen dan alle de gewroktener van het ware verstand, die met hetzelfde vereenigd zijn, ook boven alle anderen worden gewaardeerd, en met haar oorzaak noodzakelijk eeuwig zijn. Waar uit volgt, dat hoe de gewroktener, die wij buiten ons zelf werken, te volmaakter zijn, hoe ze meer mogelijke worden om met ons te kunnen vereenigen, en een en dezelfde natuur met ons uit te maken. In deze voegen is 't, wanneer ik door mijn vereeniging met God in mij werkelijke denkbeelden voortbreng, en deze dingen aan mijn naasten kom bekend te maken, opdat deze met mijn gelijkend dat heil deelachtig zijn, dat hierdoor in hun leven een gelijke begeerte als in mij ontstaat, en dat hun wil en de mijne een en dezelfde is, en wij aldus een eenige natuur, die in alles overeenkomt, uitmaken. 230 Ex omnibus dictis facile intelligitur, quaenimiscit libertas humana, quam igitur definitio, esse eam firmam existentiam quam intellectus noster immediata sua cura Deo unione acquirit, ut in se producat ideas, et extra se opera cum ejus natura bene convenientia, cum tamen nec eae nec opera ejus quibusdam externis subjecta sint causis, per quas mutari vel corrumpi posent. Ut et ex eo quod dictum est patet, quaenimis res in potestate nostra nec posternis causis subjectae sint, Quo etiam simul demonstratur aeterna et constans intellectus nostri duratio, et denique quaenimis sint opera, quae praebenz aliis aestimanda sint. Jam mihi restat, omnia ut ad finem perducamus. Amici, quibus haec scribo, adhortari, ne mirentur nova (quae hic forte viderent); res enim vera esse non desinit, quia non a pluribus accepta est. At quia conscius quoque estis qualitatis seculi in quo vivimus, quam maxime vos precor ut curam habeatis circa manifestationem, horum aliis. Non dicere volo, vos ea omnino vobiscum servare debere, sed tantum, si unquam incipitatis illa euidam patefacere, nullus vobis adsit scopus nisi proximorum vestrorum salus, certioribus simul quam evidentissime laboris vestri. Uit alle dit gezegde kan ligtelijk begrepen worden, welke de menschelijke vrijheid is; die ik aldus beschrijf te zijn, namelijk, dat ze is een vaste wezenlijkheid, die ons verstand door derzelver onmiddellijke vereeniging met God verkrijgt, om in zich voort te brengen denkbeelden, en buiten zich gewrochten, die met haar natuur wel overeen komen, zonder dat ze of haar gewrochten aan enige uiterlijke oorzaak onderworpen, noch door dezelfde veranderd of verwisseld kunnen worden. Gelijk ook uit ons gezegde blijkt, welke de dingen zijn, die in onze macht en aan geen uiterlijke oorzaak onderworpen zijn, wat mee dan ook te effens de eeuwige en bestaande duur van ons verstand bewijzen word: en eindelijk welke de gewrochten zijn, die wij boven alle anderen te waardeeren hebben. Nu is mijn, om van dit alles een eind te maken, alleen noch overig de vrienden, tot welke ik dit schrijf, te vermaanen, dat ze zich niet verwonderen over de nieuwigheden die hun hier mochten voorkomen; al zoodanig een zaak, schoon zij van velen niet is aangenomen, daarom niet na laat waar te zijn. En dewijl u ook niet onbewust is, de hoedanigheid der eeuw, in welke wij leven, zoo wil ik u dan ten hoogsten gebeden hebben, wel goede zorgen te willen dragen, omtrent het gemeen maken van dergelijke dingen aan anderen. Ik wil niet zeggen, dat gy die ten eenen maal zult bij u houden, maar alleen, zodanig gy diezelfde ooit aan anderen wilt gemeen maken, dat dan uw oogmerk niets anders is als alleen het heil van uw naasten is: met een door baarlijkheid verzekerd zijnde, dat de beloning van uw arbeid u daar in niet bedriegen zal. ^«t-»^ 233 delyk zoo u, in liet doorleezen deezer dingen, teegens 't geene ik voor vast stel, eenige swaarigheid mogt toeschij- nen, zoo verzoek ik, dat gy u daarom aanstonds niet ver- haast om het zelve te weederleggen , voor en al eer gy het met genoegzame tijd en overweeginge zult hebben over- dagt; het welke zoo doende, ik mijn verzeekerd houde, dat gy zult geraaken tot het gewenschte K I N D E. APPENDIX. I. DE SUBSTANTIAE NATURA. AXIOMATA. I. Substantia natura sua suis modificationibus prior est. II. Res quae differunt vel realiter vel modaliter distin- guuntur. III. Res quae realiter distinguuntur vel attributa di- versa habent, uti cogitationem et extensionera, vel diversis adscribuntur attributis, uti intellectus et raotus, quorum unus ad cogitationera , alter ad extensionem pertinet. IV. Res quae attributa liabent diversa, uti et illae quae ad diversa attributa pertinent, una alterius nihil in se habent. V. Illud quod nihil alterius rei in se habet, nec causa esse potest existentiae istius rei. VI. IUud quod sui ipsius causa est se ipsum non potuit determinare. VII. Ulud per quod res conservantur , natura sua, illis rebus prius est. ANHANGZEL. I. VAN DE NATUUR DER ZELFSTANDIGHEID. KUNDIGHEDEN. I. De zelfstandigheid is, weegens zijne natuur, eerder als deszelfs wijzen. II. De dingen welke verscheiden zijn worden onder- scheiden 6f dadelyk 6f wijziglyk. III. De dingen , welke dadelyk onderscheiden worden , hebben 6f verscheide eigenschappen , geiijk als de denking en uitgebreidheid , 6f worden toegepast aan verscheide eigenschappen, als de verstaning en beweeging, welke eerste behoort tot de denking, en het andere tot de uit- gebreidheid. IV. De dingen welke verscheide eigenschappen hebben, als meede de dingen welke tot verscheide eigeuschappen behooren, hebben in zich geen ding den eene van den ander. V. Dat geene, 't welk in zich niet iets heeft van een ander ding, kan van de weezendlykheid van zulk 'n ander ding geen oorzaak zijn. VI. Dat geene, 't welk een oorzaak van zich zelven is, kan onmogelyk zich zelfs hebben bepaald. VII. Het geen, door 't welk de dingen onderhouden worden, is weegens zijn natuur eerder als zoodanige dingen. 286 PROPOSITIONES. I. Nulli substantiae realiter existenti adscribi potest unum idemque attributum, quod alii adscribitur substantiae , sive (quod idem est) duae in natura substantiae unius ejusdem- que naturae existere nequeunt. Demonslratio. Substautiae eaim cam duae sint, diversae sant , itaque (per IIi^ axioma) vel realiter vel modaliter distingauntur; non modaliter , tum enim raodi natura sua substantia essent priores , contra axioraa 1: ergo realiter, itaque (per IVm axioma) de una dici nequit quod de altera dicitur; quod erat deraonstrandum. II. Una substantia alterius existentiae causa esse nequit. Bem. Talis causa aliquid effectus talis (per I™ prop.) in se habere nequit ; utriusque enim difFerentia realis est , itaque (per Vra axioma) una alteram producere nequit. III. Omnis substantia, sive ejus attributa, sua natura in(i- nita, et in genere suo summe perfecta est. Dem. Nulla substantia (per Ilm prop.) ab alia causata est; itaque si realiter existit, sive Dei attributum est sive extra Deum sui caasa fuit. Si primum, necessario infinita et in genere suo summe perfecta est, uti 237 VOORSTELLINGEN. L Geen zelfstandigheid , weezendlyk zijnde, kan worden toegepast een en de zelfde eigenschap, welke aan een an- dere zelfstandigheid word toegepast; of (het welk 't zelfde is) in de natuur en konnen geen twee zelfstandigheeden , van een en de zelfde natuur, gesteld worden. Betoging. De zelfstandigheid, twee zijnde, zijn verscheiden; eendelig en halve worden zij (volgens de tweede kundskap) onderscheiden of daadlijk of wijziglijk, niet wijziglijk, want dan waren de wijzen door haar natuur eerder als de zelfstandigheid, tegengestelde eerste kundskap: derhalve dan daadlijk. En dienvolgende kan (volgens de vierde kundskap) van den eenen niet gezegd worden, dat van den andere werd gezegd, het welke te bewijzen was. De eene zelfstandigheid kan geen oorzaak zijn van de weezendlijkheid van een andere zelfstandigheid. Betoging. Zoodanig een oorzaak kan in zich niets hebben van zulk een gewrogt (gelijk blijkt uit de eerste voorstelling); want het verschil tusschen hun is daadlijk; en dieshalve kan (volgens de vijfde kundskap) de een de andere niet voortbrengen. Alle zelfstandigheid, of derzijver eigenschappen, is door haar natuur oneindig, en ten opperste volmaakt in haar geslag. Betoging. Geen zelfstandigheid is veroorzaakt, van een ander (volgens de tweede voorstelling): en bij gevolg, zodra ze weezendlijk is, zodra is ze of een eigenschap van God, of ze heeft buiten God geweest een oorzaak van zichzelf. Indien het eerste, zodra is ze noodzakelijk oneindig. omnia sunt Dei attributa. Si accipitur etiam necessario talis est, quia (per 1a Vlm axiom) se ipsa determinare non potuit. Ad substantiae essentiale existentia natura tantopere pertinet, ut impossibile sit in intellectu infinito ideam essentiae alicujus substantiae ponere, quae non realiter in natura existat. De mens. Vera ideae objecti essentia, aliquid realiter ab ea idea diversum est, et vel realiter existens (per illi axioma) vel in alia re comprehensum est quae realiter existit, et a qua non realiter sed modaliter tantum distinguitur; quales sunt omnia entia sive res quas videmus ante non in estensione, nec in ejus motu et quiete comprehensa fuisse, et quando existunt non realiter sed modaliter tantum ab extensione distinguunt. Contradictioni vero se implicat, ens substantiale tale modo in alia re comprehensum esse, quippe quod ab ea non realiter distinguereetur, contra prop. I, nec quoque producta esse posset a subjecto quod eam comprehendit, contra prop. II, nec denique natura sua infinita et in genere suo summe perfecta esse posset, contra prop. III; ergo, quia essentia ejus in nulla alia re comprehensa est, res est per se ipsa existens. COROLLARIUM. Natura per se ipsa et per ullam aliam rem cognoscitur. Infinitis constat attributis, quorum unumquodque ipsum infinitum et in genere suo perfectum est, ad cujus essentiam existentia pertinet, ita ut extra illam nulla sit essentia sive esse, illaque accurate conveniat cum essentia solius augusti et benedicti Dei. Schreven eindig, en ten hoogste volmaakt in haar geslag, als hoedanig zijn alle de eigenschappen Gods. Bijgen het tweede, zoo is ze noodwendig ook zoodanig, nadat ze zich (volgens de zesde kundskap) niet kan lieben bepaald. Tot het wezen eener zelfstandigheid behoort van natuur wezendlyk te zijn: zoo zeer dat het onmogelijk is, in een oneindig verstand te kunnen stellen, een denkbeeld van het wezen eener zelfstandigheid, welke in de natuur niet wezendlyk en zij. Bewijzing. Het ware wezen van het voorwerp een denkbeeld is iets dat van dit denkbeeld onderscheiden is: en dit iets is (volgens de derde kundigheid) hier direct wezenlijk begrepen in een andere zaak, die hier direct wezenlijk is, van de welke het niet direct maar alleen wijziglijk onderscheiden wordt; hoedanig zijn alle de wezens of dingen die wij zien, dat te vooroordelen in de uitgebreidheid noch derzelver beweging of rust begrepen waren, en wanneer zij wezenlijk zijn, daarvan niet direct maar alleen wijziglijk onderscheiden worden. Doch het wikkelt zich in tegenspraak, dat een wezen van zelfstandigheid op deze wijze in een andere zaak begrepen zou zijn, als waarvan het dan niet direct zou kunnen onderscheiden worden, tegengesteld de eerste voorstelling als ook dat zij van een onderwerp 't gene haar begrijpt zou worden voortgebracht, tegengesteld de tweede voorstelling; en eindelijk dat zij dan door haar natuur niet kon oneindig en ten opperste volmaakt in haar geslag zijn, tegengesteld de derde voorstelling. Derhalve dan, dewijl haar wezen niet in enig ander ding begrepen is, zo is zij dan een zaak die door zichzelf bestaat. De natuur wordt door zichzelf en niet door enig ander ding gekend. Zij bestaat uit oneindige eigenschappen, waarvan elk oneindig en volmaakt in haar geslagen is. Invoegen tot deszelfs wezen zoodanig de wezenlijkheid behoort, dat buiten deze ivc geen wezen meer en is, noch zijn kan; en zij aldus bestiptelijk over een komt met het wezen van den alleen heerlijke en gezegende God. Homo cum sit res creatura finita, etc., necesse est illud, quod cogitationis habeat, quodque mentem vocamus, mundum illius esse attributum quod cogitationem vocamus, nec aliud quid nisi hanc modificationem ad ejus essentiam pertinere; et hoc tantopere, ut, si modificatio illi destruitur, mens etiam destruatur, etsi praecedens immutabile manet attributum. Eodem quoque modo illud quod mens extensionis habet, quodque corpus vocamus, nihil aliud est nisi modificatio alii illius attributi, quod extensionem vocamus, quo destructo, nec corpus humanum amplius est, etsi extensionis attributum immutabile manet. Ut vero intelligatur qualis illa sit modificatio quam mentem vocamus, et quodorum a corpore originem ducat mutatioque ejus a solo pendeat corpore (quod apud me est unio corporis et mentis) notetur: 1. Modificationem immediatissimam attributi, quod cogitationem vocamus, in se habere objective essentiam formalem omnium rerum; quidem enim re formalis posita, cuius essentia objective non esset in attributo praedicto, omnino non infinita nec in genere suo perfecta esset, contra illud quod tertia propositione jam demonstratum est. Atque cum natura sive Deus sit ens, de quo infinita dicuntur attributa, quodque in se comprehendit omnia rerum creatarum essentia. De mens een geschapen eindige zaak enz. zijnde, is 't noodzakelijk dat het geen hy van de denking heeft, en 't welke we ziel noemen, zulks een wijziging van die eigenschap zij welke we de naam van denking geeven, zonder dat tot zijn wezen enig ander ding als deze wijziging behoort; en dit zoodanig zelf, dat als deze wijziging te niet gaat de ziel dan ook vernietigd wordt, of schoon de voorgaande eigenschap onveranderlijk de zelve blijft. En op dezelfde wijze is ook het geen bij van de uytgebreidheid heeft, en 't welke we lichaam noemen, niet anders als een wijziging van de andere eigenschap, die we de naam van uytgebreidheid geeven, zoodanig ook, dat als deze wijziging vernietigd wordt dan 't menschelijk lichaam opgehouden te bestaan, ofschoon de eigenschap van uytgebreidheid mee onveranderlijk dezelfde blijft. Om nu te verstaan wat deze wijze, die wij ziel noemen, is, en hoe dezelfde haar oorsprong van het lichaam heeft, als ook hoe danig haar verandering alleenig afhangt van het lichaam (het welke bij mij de vereeniging van ziel en lichaam is), zoo heeft men aan te merken: 1. Dat de alderonmiddelste vorm van de eigen schap, die wij denken noemen, voorwerpelijk in zich heeft het vormelijk wezen van alle dingen; want indien men stelde een vormelijk ding, welkers wezen in de voornoemde eigenschap niet voorwerpelijk en was, zoo waar dezelfde dan niet oneindig, noch ten hoogste volmaakt in haar geslag, 't geen strijdig is teegen het geene in de derde voorstelling is bewezen. En nadien de natuur, of God, een wezen is, tot de welke oneindige eigenschappen behoren, waar in de weezens van alle de geschapen dingen. quae. objective in se habeat totam naturam, quas realitatem in se est, Notetur, omnes reliquas modificationes, ut amor, cupiditas, laetitia, etc. originem ducere a prima ista immediata modificatione, ita ut, nisi ista praecederet, amor, cupiditas, laetitia, etc. esse non possit. Unde evidentur concluatur, amorem naturalem, qui in quaque re est, suum corpus conservandi nullam aliam originem habere possit, nisi ideam sive essentiam objectivam, quae talis corporis in attributo cogitante est. Porro, quia ad existentiam ideae sive essentiae objectivae nihil aliud postulatur nisi attributum cogitans et objectum sive essentia formalis, certum est quod dicebamus, ideam sive essentiam objectivam attributi cogitantis immediatissimam esse modificationem. Quare in attributo cogitante nulla alia dan potest modificatio, quae pertineret ad essentiam mentis cujiquam rei, nisi sola illa idea. quae necessario tantus rei in attributo cogitante esse debet. Ut enim idea ceteras modificationes, amoris, cupiditatis, laetitiae etc. secum trahit. Quia objecti existentia, objecto mutato vel destructo eadem mutationis vel destructionis ratione ipsa quoque idea mutabitur. 2. Staat aan te merken, dat alle de overige wijzigingen, als liefde, begeerte, blijdschap, enz. hebben hun oorsprong van deze eerste en onmiddellijke wijziging bevat hebben, zodanig dat, indien deze niet voorhanden is, daar geen liefde, begeerte noch blijdschap, enz. zoude kunnen zijn. Waar uit klaarlijk besloten wordt, dat de natuurlijke liefde, die in iedere zaak is, tot behoudens zijn lichaams, geen andere oorsprong hebben kan als van het denkende of voorwerpelijk wezen, dat van zodanig lichaam is in de denkende eigenschap. Verder, wijl tot het wezenlijke zijn van een denkbeeld of voorwerpelijk wezen, geenige andere ding als de denkende eigenschap, en het voorwerp of vormelijk wezen, wordt vereist, zoo is 't dan zeker, het geene wy gevoeld hebben, dat het denkbeeld of voorwerpelijk wezen, de alderonmiddellijkste wijziging is van de denkende eigenschap. Dienoverige kan er in deze eigenschap geen andere wijziging gegeven worden, welke zou behoren tot het wezen van de ziel eenes gelijkluidende ding, als alleen 't denkbeeld, 't welk noodzakelijk van zulk een ding wezenlijk zijnde moet wezen in de denkende eigenschap; want zulk 'n denkbeeld sleept met zich de overige wijzigingen, van liefde, begeerte, blijdschap, enz. Nadat nu het denkbeeld voortkomt van de wezenlijke heid des voorwerps, zoo moet dan ook, het voorwerp veranderende of vernietigende, na deszelfs hoedanigheid en maat van verandering of vernietiging, ook deze haar. tari sive destruire debet, quippe quae cum objecto unita sit, Ut igitur mentis essentia adscribamus illud quo realiter existat vel sit, nihil aliud inveniri poterit nisi attributum illi et objectum de quibus locuti sumus; quae tamen ad inentis essentiam non pertinent, quia cogitationis objectum nihil ejus habet, et ab eo realiter distinguitur. Et quod ad attributum illud, jam demonstravimus illud ad essentiam praedictam pertinere non posse, quod per illud quod deinde dicemus evidentius adhuc videbitur; attributum nempe tamquam attributum cum objecto non unitum est, quia neque mutatur neque destruitur etsi objectum mutatur vel destruitur. Mentis igitur essentia in eo solo consistit, quod idea sive essentia objectiva in attributo sit cogitante, ex essentia objecti originem ducens, quod in natura existit. Dico objecti quod realiter existit, etc. sine alia particularitate, ut comprehendam non solum extensionis modum sed et omnium finitorum attributorum, quae aeque uti extensioni mentem habent. Ut vero haecce definitio melius intelligatur, attendatur, necesse est, ad illud quod jam dixi, de attributis loquens, ea non secundum eorum existentiam distinguere, uti etiam essentiam omnium modificationum in nobis attributis comprehensam esse, et denique omnibus attributa entis infiniti attributa esse. Quare etiam attributum cogitans, sive intellectum in re cogitante, in cap. IX partis prioris, filium sive creaturam diximus Dei immediatam, ab omni aeternitate existere. Om dan aan het wezen van de ziel te spreken, van dat geen toets te geven, waar door ze wezenlijk bestaat of is, men zal niets anders kunnen vinden, als die eigenschap en het voorwerp, van wie dat wy gesproken hebben; welke niet behoort tot het wezen van de ziel, nadat het voorwerp van de denking daarvan niets en heeft, maar van hetzelfde zelf dagelijks is onderscheiden. En wat die eigenschap aangaat, wy hebben ook al-reeds bewezen, dat ze daar toe niet behoort, kan; dat, door het geen wy hier na zullen zeggen, noch klaarder zal gezien worden, alzoo de eigenschap niet is vereeuwigd met het voorwerp, wijl ze niet verandert noch vernietigt, schoon het voorwerp veranderd of vernietigd wordt. Derhalve dan, zoo bestaat het wezen van de ziel alleen in het zijn van een denkbeeld of voorwerpelijk wezen in de denkende eigenschap, ontstaande van het wezen eenes voorwerps, dat in de natuur dagelijks wezenlijk is. Ik zeg, van een voorwerp dat dagelijks wezenlijk is, enz. zonder enige meerderheid, om hieronder niet alleen te begrijpen de wijzinge van de uitgebreidheid, maar ook die van alle de oneindige eigenschappen, welke zooo wel als de uitgebreidheid meede een ziel hebben. Doch om deze beschrijving wat bizonderlijker te verstaan, dient acht geslagen op het geene ik al-reeds gezegd heb, sprekende van de eigenschappen, dat namelijk deze niet na haar wezenlijkheid worden onderscheiden, als meede dat het wezen alle wijzigingen in de nu genoemde eigenschappen zijn begrepen, en eindelijk dat alle de eigenschappen zijn eigenschappen van een oneindig wezen. Waarom ook de denkende eigenschap, of het verstaan in de denkende zaak, in het 9de hoofdstuk van het eerste deel een zone, maakzeld of onmiddellijk schepzeld van God, van alle eeuwigheid van hem geschapen, hebben genoemd. Creatura, omdat in zich objectief heeft een essentieel vormaal van alle dingen, niet vermindert of toeneemt. Notandum en wel, modificaties praedictas, hoewel er van geen enkel een reëel is, toch evenwel begrepen zijn in de attributen; en omdat er geen ongelijkheid is in de attributen of in de modificaties, in geen van beide in de idee kan er een bepaald zijn, wat in de natuur niet is. Waar echter de bepaalde existentie van een idee beïndeld wordt door een van welke dan ook afgezonderd van de attributen van hem (omdat de bepaalde existentie van een idee, wat in het attribuut ligt, zijn essentie is subject is) laat een bepaald zich in de modificaties van de essentie tonen, en per slots als in de essentie objectief, wat noodzakelijk de onderdelen in het attribuut denkend begrepen zijn. Deze cause is, waarom in de definitie met deze woorden gebruikt zijn, dat mens, idee of essentie objectief (wat mij idem is) in het attribuut denkend een oorsprong moet hebben uit de essentie objectief in de natuur werkelijk existend. Met dit hebben we voldoende verklaard wat namens algemeen is, zowel ideeën intelligenten die ontstaan uit lichamelijke modificaties, als die die ontstaan uit de existentie van welke dan ook modificatie van de andere attributen. Cum autem de andere attributen niet zo hebben, als de extensie, kunnen we zien of aan de extensie denken of er een definitie van extensie voor ons beschikbaar is, die meer aangepast is aan de mens en onze essentie uit te drukken; want dit is in feite ons doel in dit onderwerp. Supponimus itaque tanquam rem demonstratam, in extensione nullam aliam esse modificationem nisi motum et quietem, et quamcumque rem corpoream particularem nihil nadien zy in zich het is liet voorwerpelijk wezen aller dingen, zonder te nemen of te geven. Want staat aan te merken, dat de voorziende wijzigingen, schoon geen derzelfde dadelijk is, nochtans gelijkmatig in haar eigenschappen zijn begrepen; en nadien er in de eigenschappen, noch derzelver wijzen geen ongelijkheid is, zo en kan er in geenig denkbeeld enige onderscheid zijn, welke in de natuur niet zijn zou. Maar als hare onderscheidelijkheid word aangedaan van enige wijze, welke zich dus of zoo ouderscheid van haar eigenschap (dewijl als dan hare onderscheidelijkheid, die zy in de eigenschap heeft, het onderwerp van haar wezen is) als dan vertoont er zich een onderscheid in de wezens van de wijzigingen, en gevolglijk ook in de voorwerpelijke wezens, die van de zoodanige noodzakelijk begrepen worden in de denkende eigenschap. En dit is de rede, waarom wij in de beschrijving gebruikt hebben deze woorden, dat de ziel, het denkbeeld, of voorwerpelijk wezen in de denkende eigenschap ontstaat van het wezen eens voorwerps dat in de natuur dadelijk wezendlijk is. Waar mee wij genoegzaam achten verklaard te hebben wat in het algemeen de ziel is: verstaande onder het gezeide niet alleen de denkbeelden, welke ontstaan uit de weezendlijkheid der lichamelijke wijzigingen, maar ook die welke ontstaan uit de weezendlijkheid van een eenvoudig een wijziging der overige eigenschappen. 