title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Harum foliorum pinnarum quaedam multo longiores funt, aliae, longifoliae autem duodecim, aquatordecim gerunt foliolum perij. Ex illo vertice aliis quoque exercuncauliculi, itidem rebus, & firmis, quorum quis in summo sufflce patricola acutorum capitulorum, qua in foliotos expanduntur luteos, ac punctualos, ut in Primula veris, sed his multo minores funt, & quivis caliculo inseret retinuit, ose post flororum lapsu fese ample extendit in stellulas pentagones, interne alba, in loca multa fontantur granula alba, aesc ovium elastica. Multarum, vel aliorum inferorum, inque his latent minima, suffusa, flororumque ruina semina, arenosa quasi. Hac ex stipulis istis albis exsilunt, aesc ex gluma extricarentur, quum radiis Solaribus tangantur, lique quidque liquescit plantus, camque advertis proxime adspecta oculis, in hos sapores transluzent, adi hanc defendi fese vellet hac plantus contra intuitum. Ad quemque enim servent pedum distantiam leve abjiciunt, quibus & his propagatur herba. Regina, maxima porro miranda est, quod hujus plantulae foliola nullum catulum hominum, animalium, vel aliarum rerum ferre pollinem, neque quidem plummarum vel venti, imo quod subtilius adhuc est, neque oris quidem halitum, sed enim leviter modo tangantur, vel granula quamdam arundem in illam projiciantur, mox selem desertum claudunt, et contrahunt, ita ut nullus purpureus conspici possit. Hoc quoque folus efficitt ramulum, seu pinna foliifera, si levissimo modo tangatur, quam vero rudius tangantur, vel arena adspergeri mustius plantus foliola sese contrahunt, quae tum cadavera quasi videtur, et tam diu manet, donec homines, vel animalia ad quandam distanciam abierint, quum sese iterum expandunt. Per nodum pluviosum, si procacissum temperamentum sese quoque claudunt, et sentitiva haec qualitas uno tempore, et in una planta notabilior est, quam in altera, mane enim ante horam octavam quam maxime luxuriant, quum primum per radii folares fuerint extendit, et cadum quendam meliorem tolerare valeant, antequam tam facile lesu contrahant. Sic quoque veteranorum plantularum foliola tardius sese eludunt, et stadu magis succursum illis tenerarum. Net Geclelige-Kruid. DE AUBEUR HET KEBRIG KRUIDEN, ONT VERSTREWDEN KWILJEN, DE MET MET NATURE ZOOPHYTUM UTIEN BEBBEN, DAT HY TIAAR GROEIJEND, CURD MEDICINE, SENT G TIKEN TWE GELOVEN, VTIQZEN, VANTAMMIGE ETEN EIGEUTLIJK KWILJEN, ZALIGE REN, BETELDER, OF BOOMPIJEN ZYN. HET GEMEEN WY AALBIER BEKBRYVTN, ET CENT LAGRIVLJE, EENMATELIJKSDE NATUUR EN MATERIAL, TOT VERSTREWDEN VERFSCHABBEND, VTI DE SUBSTITUTIE GEMAKT ONZ, ET RADEN, VAAAR IN ZYN INUNDER LYLE EIGENSCHEP GELEGTEN SY. Dit "Iruidje" is een soort van een bezaai met de naam "Calabusboom". Het bestaat uit verschillende soorten bomen, onder andere de rode en bruine Calabus, gemengd met groene bomen. In de lente komen de bomen in bloei, vormend een fruitboom. Bovenop de boom staat een klein hokje, en omringt een bal, wat aan een lange steel hangt, eveneens een fruitboom. Verder, in de verte, daalt donkere leden trapsgewijs af, gelijk de trappen aan de Calabusboom, van rood, of bruin, in groot gemengd, in de definitie een fraai gezicht. Binnen het hokje staat een uitgevulde muistaf, bezaaid met een overvloed aan vruchten, net als op de boom. Aan de onderkant van de boom zijn veel meer takken, een veelvoud van de vruchten, rood, bruin, standaard. Daar aan het eind van de boom hangen verschillende blaadjes, ingestoken in elkaar, vormend een Tamaryn-blaauwe, gelijkend op de onderkant, en bouwen, omringd door een nagel van een gele lint, jong zijnd geveld, maar dan drie bladeren zijn aan de bovenkant zoveel groener, aan de onderkant liegeert paars, met een zwart vlekje, met een paar vleugels boven. Dit paraplu is een soort van schaamte, versteend, als een iruudje, niet te missen, bovenop te vinden, bezaaid met een bovenlaag van felgekleurd fruit, en een onderlaag van een enkelde, regenboogkleur, en kale, zachte, omringd door een bal, van langer, en in de verte, daalt donkere leden trapsgewijs af, gelijk de trappen aan de Calabusboom, van rood, of bruin, in groot gemengd, in de definitie een fraai gezicht. Aan de takken van de boom zijn veel meer bladeren, verliep de boom, aan mede in de vroeg-maanden, en die herfst, zijn ze ook gomtukt, bindend, als of ze met voor en na het seizoen hadden. Pan de zoom van de bladeren ligt een zomerse bekkende, zijn soms veel langer dan de voorstelling, en de langste beieren hebben twaalf, veertien keer zo veel bladeren. Uit deze verfboeken, kronkelende takken. Nog ander fietjes op, midden in de regio, en lyst, naar van de op zyn dag een tosje spelen. Knopjes, en uit deze tent een blompje voor, boven in vijf bladeren verdeeld, gelijk aan de Primula verica, doch kleinder, order flauwer. Laat in de lente telkje, maar in de zomer in het retje, van binnen en buiten, hier en daar zit men wel witte korrels te leggen, als of beter een paar klanten toos Pliegten, en ander meer, en in deze scherven zeer kleine, bruine, en van af rimpelige zandkorrels. Draai springt uit de witte buidewand, als uit de barre mist, een stroom aan de zon dan op schijnend, blijft zo ver commando bij het, en vijt daar na, dikwijks in de meest, als of beter sinds daar 'mee' verwart toe de toet, beter aanvliegende. Ze kunnen vijf, of ze t voelen van den vlam verre springen, hier en daar vermenigvuldigen zich de planten. Het gen nu bet mttfl xvnntndermt waardige in de-ze piante it, dit de taadfet gmtfcb getn aanraJun van meubels, bedden, of eentje ding hmntn verdragen, z eft van draagende, en und niet, tn dat meubelderu getn aassem eun de menleben, ikunt ait men ze maar tn 't min/le aanraabt, cf renigt zaturkvrh daar legen angwiii, zoodanig soen zy bar terzoon na bentzoon digt t'zullen, z:rj dat men vim btl unter jl e purper niet zen jan. Dit doet een lage aankoop alletn, als men bet zoethout aanrookt, maar als men 't lage der aanstaand, of met ton of strakrood, dan fluit n alie blauwe aan de gebakte planten toe, die dan ah verder dat, en zo blijft, 1« dat de mensch, of stijl een poot weggegaan it, dan breiden zy cederom uit. Hij naecht, regtervlek, en und jam zy doff geflooten, en men bemerkt dat furende eigenzaam op de een lijd en aan de tene planten meer dan dan de andere, namelijk 'r mergens voor arbl toekomst, blijft zy op 't kwartweldregse, als zyermle terzoon dsrs der Sannenzijlen uit ger eit, tn kunnen ah dan een fluitje verdragen, onder dat zy zo ligt toe uit en. Zm fluit en bar ook trage gelijk alie die van oude plantjes, ah of zy bet aanvoelen beter gevoeld su ren dan de jonge. Op 3 na.* Radix quodammodo illam Caluppi imitatur, compolita eufolia ex congerie multarum fibrillarum, quarum crafstilia vermiculata, seu nodosa funt, qua porro in multos qualis extenduntur pilo. Sponte quidem eruite sub Caner ad oras viarum, in solo duro, et argilloso, potissimum vero, et maxime in hortis in nigra, et pingui terra, ubi una aliter vel rare plantula commissa quotannis fessa propagat per semina projecta, ita ut tandem in cunulis horti angulis reperiatur. Nomen, Istinc Herba sensibilis, apud Aeschylum Herba viva, apud Portugalicus Herba Sentida, Belgice Gevoel-kruid. Apud Christi Aeglam Latine dicitur Herba anuria, & apud Indicos bifores magicos. Arabice, & Turcice AlfuJL Perlis Mhjk Malaise Dann lacui Mmujh, h. e. hominum timor, & Daun idap, h. e. herba viva, abhis Malaicis CV rang Ostruct. T crnaticv Igo Igo, h. e. xmului Calappi. Ex quo Graecis Chamais-Calappii derivarent. Alii Ternatesi hanc itidem vocant Coge Cagt. Amboinice dicitur Sie, quae etiam alta est arbor li milia gerens folia, Malaice Cttju dida. In Histoia sensitiva hanc phytula vocatur Alaun Mabay, h. e. folium vivens. Javanice TjjU Tsjit. In multis in India Orientalis, in locis, praefertim in toto Trandauctus, Canaracus, & Malabaricus, et porro in Moluccis, & hic in Amboina ubique pulcherrimus quidque sapore, uti & circa Siam in Hetares ora in campis juxta vias sub Carica, ubi solum est durum, & argillosum, sed non altior palma, si que effodiatur, et in hortis transplantetur, aliquid senescitivix lux natura; amittit, aliter autem plantus de novo ibi ex prolapso propugnaculis femine, & ab illa matricis ad unum, vel sescuic gradum distantes, aliter magisque luxuriós excrescunt, quam quae ad vias sponte proveniunt, mirum est, hac herbam adeo fugere tactum, et tamen tempore ad vias, & in hortis erescere circa homines, qua in re convenit cum puerilis, qui amant spedari non vero tangi. Apud Gentiles, & Mauros haec plantula magis ad superstitionem, & incantamenta, quam ad medicamen inadhibetur, omnino uti Clavium. Aesculapius feribit, ad stuporas nempe, & sarnofas virgines reconciliandas, ipsa enim Aesculapius narrat, & declarat, dotum Bracmannem ipso respondisse, sub conditione magni certaminis, quod per hac herbarum, erit in statu, ut mulier, quam desideraret, illum sequeretur, aliter autem tam honeste erat, ut has artes Christianas vetitas nollet addiscere, nec scriptis suis inferere. Apud Malayenses, Aethiopes, et praefertim Terranates, comperi, hanc plantam ad easdem adhiberi nugas, et specificam habent plantam ad quasvis amatorus fabulas, seu pennellias, quas omittentes aliquid magis virtuti conveniens in medium proferemus quisquiliis illis, nulli usui inset Hibiscus, nulli adhibenti, sic digna est planta, qua in hortis colatur, ut mirificam ejus naturam contemplantes, ingenium nostrum exerceamus. Non ita quidem caput meum vexare volo, ut causam investigem obclusae illius qualitatis, uti juxta Aeschylus relatum, Philophus quidem Indicus seiver, qui hanc detegere non valens in dementia incidit. Aliquid tamen garriendum mihi est, quum majus in hujus herbae natura detegam mysterium, quam Bunius libel 6, pag 35, putat, qui hanc comparat cum filiculis Trifolii octofolia, cum fustibus Cupressus assinina, et herbae Arosta me tangere dixit, qua omnes res sunt clausae, et per combustionem dividuntur, et diffluent, hujus autem plantulae extension foliolarum longe aliam habent qualitatem, hac enim petiolis inferent geniculatis, et fursum elevatis, instar cubitorum minorum, qua per microscopia lustrari possunt, sine dubio comperiremus, ipsoorum naturalem fitum esse defelum sese claudere, uti cubitus noster id docet, brachium nempe introrsum fesse claudere, et stettere oportere. Ulorum extensione solummodo efficitur per radios solis, qui illos qualivis vi sursum elevat, et extendunt, donec aliqua re tasti hac in re perturbentur, et naturalem sequestri atium deselum fesse claudant. Deen, volgens het bejelat uit een tijd van vrede en vreugde. Konden, aan van de dikke raaf, of met inwoners beter leven, en vreemd in een vijver, baarslijkstraal. Het water, dat door het schild van deugen, het vijvergras aan de kanten van de vijver, daar een baar in de grond is, maar licht, en wervelend is in de luchten op een zwarte vehet gras, daar een of andere bloem is gezet, die jaarlijk vermenigvuldigt door ’t onderhouden, zodat er op het einde in alle bloemen van dat tuin, voldoende is. Naam: in het latijn: Herba Sentium, bij Christoph. Acorea Herba viva, bij de Perzen: Herba Sentida. In het Grieks: Gevoel-Sentiment. Bij Christoph. Acolia besteht het nog, deze namen in het latijn: Herba amoris, en bij de Spanjaarden, of Indianen: Gevlekt. In het Arabisch: Solanum. Bij de Turken: Suluk. Bij de Perzen: Soluque. Maleis: Daun tocol, dat is menselijk vrees, en Daun tumbu, dat is levend ruis, in het Maleis: Daun Cuiang Curang. Terenaars: Sego Sego, dat is een nabootser van den Guappus-bos. De Grieken zouden een Chamae Calappam daar voor elkaar hebben gemengd. Andere Terenaars noemen: 1 ok Cagung Cage. Onze Ambonezen noemen: bet Sie, bet vee, en andere soort van een bos is, gebied met dierlijke bladeren. In het Maleis: Daun Caju Soloacco. Op Java wordt het genoemd: bet gevulde idiomen Avlaun Mahay, dat is folium ivens. Javaans: Tjit Tsjit. Plaats. In het veld in veele gehuizen van India, in zand en op de geheele kust van Decan, Canara, en Malabar, veral in de Mohuca’s, en hier in Ambon, veele meer in het veiled, gelijk ongeveer in Hila, op het eiland in 7 veld langs de zeegen onder 't zegraas, daar ten barde kleigrond, uitgegraven. In de tuinen verplant, verhecht zich sterk aan de kant van geveeinde raaf, maar de andere plantjes blijven, die van bet uitvallende zaad voortkomen, en dat niet dicht bij de moeder, maar een afstand houden, die van onderhouden, matten, daar van afgevallen, boeger, en veel groter dan in het veiled met omringende kracht, stond als dit kruidje zoozeer geloofd dat aanraken, en nagtans afhankelijk bij de overgenomen veiling, en in de tuinen bij menselijke schatten, lag de kost, niet uitsluitend aangerakt, en na dan gaartjes gezien zijn. Gebruik. Bij de heidenen, en vetteren van dit kruidje meer tot superstitie, en toetreden, dan medeleven gebruikt, Tertium alius Chuloph. Acosta zijn in de geschenkten, en befaamde middelen te restaureren, barrière te breken, en bij de uitsluitselen min of meer nieuw liefde te verwekken. Hij Acosta eraan toe, en verleidde zelf, dat een geloofden Broeder, en ben onder een groote vaten vandaan schuivende, barrière te breken met dit kruid te nemen, dat een proovet spierzoon, dit te bestemmen, temmelen ruigveld: doch Acosta uit, zoveel eerst, dat bij zulke kunsten onder de christenen verboden, niet zwaar leeren, noch in zyn offeringen zetten. By de Male y er r, Mooren, enzovoort, by de Terstanden beb ik betrmkt, dat zy bet tot dezelve beuzelingen gebruijt, en bottnn bet tot eter een logegeend kruid tot alle minne-twvcryen, die wy dan or er/laanJe wat deugdelykers zullen voorbrengen, als 't anders tot nieuw dieine, aoo is bet zeker vaardig in de boven te onderbouwen, om bet rare meeste lieden der natuur te bespeuren, en om verjand te cefferen. Ik ter zeg mijri boost zoo zeer niet breken, om de oorsaak van deze verborgene eigenheid te doorgronden, getykt na Acoths. Schrijven zitten indikaat. Philosoof heeft gedaan betst, die dezelve niet konnende uitvinden, daarover gei gtvjorJen is. Echter, meestal ik met schuldig schrijven, deels ik meer verboden in de kruisverben, bevind, dan Bontius. Ik, beter vergeleken met de bouwkunst van het Trifolium acetosum, niet de vruchten van Cucumis angulatus, en van het kruid Noli me tangere, schrijf ik al het gevoel dat deze dingen door het bekenen opbergen, niet met deze uitgebrachte blaadjes bij het eengewefte ondersteunde, want de blaadjes van dit kruid vlammen aan en barsten met zodanige knapnees op, zodat de lucht vervilt, en de keel hobbelt, elke boom en onderzeefde door een vergroot glas moet worden bekeken, zodat men buiten tvijssels verboden, dit barren natuurlijk geldt voor de nervositeit te beperken, getest onze repressieve uitval, dat als arm inwater met suiking. Dat is nu uitgegroeid vandaan, komt allenlijk van de tweede wereldoorlog, die ze acht met geweld opwaarts drukte, en uitgebracht boten, tot dat ze door het aanraken van enige ding hier rond geturbd vertoorde, en barst natuurlijke denken volgense zit net rommels fuitens. VIII Boelc. LXXIX Hoofd. AMOR, OISCH KRUYDBOEK. 303 Hieraarchie, mozaïek, beginnen, volgen, wanneer een mens of dier aan deze wordt toegevoegd, het mengen, ordenen, werd verwezenlijkt door subtiliteit, fijnheid, waardoor de meest fijnne haren, geken, gemengd, geordend, worden, en de takken, stammen, onderdelen, werden gebracht in orde, terwijl de grond zich bewoog, zodat de rivieren, bronnen, in de aarde uitbraken, en de waterscheidingen van de aarde bewogen, vandaar dat de grond, wat groeide en bloeide, en de nabije wortel, hierbij communicerend door subtiliteit, in fungeerde, en daardoor de kragt aan de slangen werkte, pinnen, bladeren, gaven, waarom dan de bladeren, cla clauw, sloten, door de zon, de zonnestralen, uitgebreid werden, zodat de plant, de boom, de wortel, door deze zonnestralen, wat groeide, harten, niet zou omwikkelen, maar dat het in zijn natuur, en over dag en nacht, regeerden, dien, tijde, pluviose, of storm, stormloop, koud, warm, vriezen, altyd, gestalte had. De krachten, de planten, werden, zodat in iedere jeugd, en Mercury, de mercuriale, kwaliteit, sukkulente, de tak, de bladeren, niet zomaar, maar dat in de oude plant, wat opgedroogd was, toegevoegd, zodat de plant, de boom, wat weerde, en de plant, weinig, exsiccat, droog, werd, wanneer de geocycle, eilanden, merkelijk veranderde. Lenitiva qualitas maxime inminuitur. Matutino cem- In de Morgenstond, als geneg to, vroegond bel zing zelf-poorc, uti dum eelt, liability for aa eft hxc plantula, ximiig, dewyl bet doar de opgatmde Zomertijd: ver- quum per Solis radio elevatos resulcata, fit calcifada, varmd zyth op 't kragtigste uitgebreid financier, hier doar Quam ibi illime extenta lit, qua re fabulofum peragi- bedrijf geen een beuzelagtige hrtswyl, weddende dat men tur ludibrium, quum pigora certent, per hanc her- aan just kruid de sci ivere maagden kan anderzijde in Puras detegi posse virgines, sic a lupratis digno- de gecorrumpete, de Utdtri vrys maïende, dat bet by de Sci, quum talibus persuadeant a puris non vel tarde, optigit niti, of langzame, maar by de bedorvene terfjord A lupratis vero roox claudi. Quas jam pulorc adducen tish. Lite men nu btebaatnd wilt ma.tr n, inoet men Cere volunt, sub meridiem advocant, quum homin- tegens dt middag daar by voeren, inannffr fcef zig op den Num halitu Ide claudat, qua; vero purus consentiens mivfUn a qffemjimt, maar 1 vient resped men b-Uuden Unt , matutino tempore experimentum hoc instituant. Nvil, meet men in de nutrgemdonde daar by voeren. In re Medica hunc habet usum: Loodju apud Ter-. In de Medicyne bestaat beter di: gebruik: Loodja by de nateofe morbus ell quasfi Phthylicus, cum aliate, Ternataanen een ziekte, zit em in Terling met hoorde aastm, si: continuaie pullatione pedoris prope claviculam, pro- en gedurig opten op de borst, by 't Leliebeter, zadel- fertig si aliquis praecelerit motus. Contra hunc morbum tota quantae cura ipsa radice eliguntur plantula: de Ternataan tenige boompjes van dit kruid met toortel en at maxime vegetat, quum eius nempe foliola intens vilgetrokken, as zy baar onbehaat seu fiam, de vat cruentia fant uti in Indigo, lias aqua: incoque, as de bladeren nseboog blaauw-groen zyn, gelijk aan't vel lolas, vel cum Halalc, quo Convolvuli medii Indigo, toeklident tvattr, ofaVeent of met een z oor- cic eft, contra quosvis porro abdominis dolores ad the Halalc (Convolvulus medius) legen als banden. Buik- tormina lix adhibentur plantula, qua Mufc folio inpyn nemt men deze boomjes, kinderendoed met ten Pis volvuntur, ac sub aneri bus calidis torrentur, quo lingua broadze nder beede affebe, en eetdiedan edantur cum pauxillo lucius LecronSwangi, pro pue- m ei weinig zap van Lernon Stvangi, bykinderendoed jis pauxillum aqua additur, vel eius radices oumpin men uster daar by, of bekend de nuttigen met Pimping, nanga maftieantur, ac fucus deglutitur. en veetgd den zap in. Hujus herbae: Sapor amaricatus uti leguminum: Alii de fnaak van dit kruid is bitter, gelijk als de porro, ejus usus funebri, quos Temacentes curantese, pik-verFCrubten: Diar zyn nog onder een gebruik, die de velare nolunt, forte nolentes aliquem facere, quin rem Thymelanthus. Meejsreift, zoo riet illi aparent, ad hanc adhibeant. In ca autem, quid opinionem hanc herbarium misere, niet vadendum, dat men 't gebruikt zal, waar toe zij bam plus comedam juventutem conservare. Novi beter begrepen. Immer sy zyn van gevoelen, dat dit kruid Germanum quendam ducem jam septuagenarium, dikwijls genuttigd zijnde, de jeugd conserveert. Ietktn-qui abdus erat, (Sed per potum spiritus Vini anxietas), et nem Duitjsche Officiet, en man domino, bij deze tem senricbat prope stomacii orificium, qui gloria venlig jaren, die braafemig begon te verden, en door batur fiele curarum sulte usus hujus herbae, quique 't denken van Brandwijn try icat beunoud, concentraat de jam erat homo Habilis, fit vegetus senescere eduris. Mulier imp van de maag, die zich roetnde door bet gebruik van cerclx Tornat ens hanc herbam aqua incoquunt, fit een via infanto lavant. Ex ipfarmn opinione, ut iswiss vrissere, niet getonden ouderdom. De sernalanje vrouwen sijt ab incantamentis, sive Styx quoque Mercurius koA.en dit kruid in nater, en voorzichtig daar mededekker Ulylli demonstravit herbam Molini contra Circes praedictus, bet zelf kenbaar gezoeld, tegens al het tooverijnen ligiast, quod & nunc etiam purare hac herba, pud uitten zal. Zoo bevestigde Mercurius ooit eerder aan Ulysses, autem Planctam Mercurium, quique verc coco quam vero corpus fis getoond, bet kruid Moly tegens de tweemalf van Circe, pust Chymicum, en men z nu bet nog kennen doen met dit kruid, ik verklaring van Phaethus Mercurius, en geen corpus Chymicum. Nunc porro adducemus familes quasdam plantarum ab Aurea zullen we nog emigreren, die gelijkaardige planten vermelden, en beschrijven. Auteurs, waarvan sommigen misschien andere soorten bezitten, waarvan sommigen wellicht van dezelfde soort zijn als de beschreven, of maar weinig afwijken. Zelfde zijn met telkens voorzien, of eenig verscheidenheid volgens de variëteit van de landen. Herbarium Mimosa, beschreven door Christoph. Acosta, cap. 16, is verschillend van de vorige Herbarium viva, is een soort planten, verschilt van de algemene Herbarium viva, in dat het geen ranken, maar vijf palmen is, hoog, wellicht ook lusitneer net als een rankenplant, maar veel meer op ziguezakken. Proxima stonden in de nabije omgeving, aangeleunde aan bomen, of aan muren, zelden met haar takken, maar tegengeveld aan de mast, beneden, of caules gerit virides parumque angulosa, die zich in tuinen aanleggen, lijkt een grijze oene, niet recht ronde stelen, langen laterale takken, met brevibus fit vagis, die zige in jonge zijde-takken verder gaan, maar aan de top met pinulen, die zijn bast hebben, een grote soort in zetkunst, en zijdelig doorlopende dorentjes, met brede voetjes, gelijk Rubus, maar hooibos, veel zachter, en vager. Eus aan de Braam, doch zijdelig, en steker. Debile adjectief, cum illis prioris, vel Filicis feminam conveniunt, de vijver, of de Vlieg, feminie, als men ze aanraakt, zich samen trekt, en dan dicht tegen elkaar zitten, en den stam samen, en dan sterven, tot dat men verder gaat, dan breiden ze zich uit, als ze zich uitbreiden, maar niet zo snel, maar verder uit, tot dat niet gaan, als beter koek. Herbarium Mimosa, door Christoph. Acosta, cap. 16, is afwijkend van de vorige Herbarium viva, in dat het soortgelijk is, maar weinig minder. quam in priore. Per nottem fesc quoque claudunt, Sunt flanze eo geffoten, maar boer boeker de Zonne quoque Sol magis fervet, eo magis extentia, & ere- fschynd, boer vroldiger zy uitgebreid flan. Da fune h*c foliola. Flores frutusque non descript, sed indicavit ejus Rimmen, en vraagten best bij niet beschreven, maar foliola per totum diem Solis motum sequi. Odore, zyru blaadjes ben den gebeiden dag na de Zonra kee- & fapore cum Liquoricia conveniet, unde fit incolere ren. Van reuk, en smaak zal best met z overtout overgeven. Eius foliis utuntur contra tussum, ad pedum depurandam komen. Dies de Inlanders zijn bladeren gebruikend tegen tijd, sic claram reddendam vocem, conducunt quo- de besti, om de borst te zuiveren, en een klare stroom te maken. Dat contra renum dolores, fit ad recentia vulnera curan, zy dienen ook tegen de pijn der nieren, en veranda, ita ut congenera videatur a Zaga species sive vonden toe te geven, z opdat beter fschynd een middel libello 7. descriptus zyn van Zaga lib. 7. beschreven. Herc Dis Sic forte etiam cum illa convenit illa planta, quam Clutius deferbit in appendice illius cap. 56. Acolia, Suis adducta fuit ex insula St. Juan de Porto Rico, mille grenades terria flagella, vagas spinulas, et Aesculapii soliola, histriones virides, primo autem prominentia grissa lanugine obducula fune. Siliculae quoque aderant, qui globuli erant ex parvis, aegulis, et spinulis qualis solis compoit, inter quos semina locata erant in plano rotunda, et nigra, in medio parum protuberanda; Rachides vero terram tangencis ex geniculis novas conscribere radiculas. Erythrostigma Theophrasti liber 4. cap. 3. descripta ab utoque prioribus videtur differre, dicit enim arborem esse spinofissimam, folia gerentem filicis Thymbiostentis, vel inusta plumarum prope Memphis crescentium, quae se contrahunt, acti exsiccati essent, quum ab aliquo tangantur, brevi autem resalientur, et virefiunt. Hoc primum detelum fuit ab Apollodoro Democriti discipulo, Plinius autem liber 24. cap. 17. herbam vocat, ubi et alias enumerat, cumque viderebatur esse herbam viva in Persia, India, multisque aliis et locis crescens. Ainsius Garcias liber 2. Arom. cap. 27. descripta, eadem est cum Herba viva, ipsi enim tribuit Polypodii folia, et luteos flores, foliaque se claudere, quum tangantur. In Malabar quoque crescit, sed indigenum nomen ipsi ignotum fuit, uti et veteres eius mentionem fecit, Erythrostigmata enim non recordatus forte fuit. Indiae Occidentalis Scriptores si mitium meminerunt plantarum, et primo Fraxinect. Ijpes de Gomora bis ille genus. Ind. Occ. et. 194. et 205. mentionem facit plantarum in Peru crescentium, cujus folia flaccidescunt, quum tangantur, qui in Siviliam transmilia comprehensa fuit Gynaceae foliola Acacia Egyptiaca. Monardus dicit Peruanas hasce plantas movet in terram procidere, quum tangantur. Altera porro erescit herba in Peru, supra terram extensa, qui catuca fese claudit in earum Braflicx capitis. Pina hattu buitsi, seu herba verecunda. Busta. Nierthernbert. Her. 15. cap. 7. Descripta parum differt ad Indica herba viva quoad formam, necutoqueam vero quoad proprietatem folia contrahendi; Frutex erit quacuorspiti hamas altus, ineam gerens folia in earum acinacum, ad quandam distantiam remota, qui & falciculata qualis, seu sex numero similiter locantur haud diflimina illis. Iboixocbitl. Caules eius tenues funi, spinulis armati, ac radix fibrofa. Flores fructusque gerit parvos echinatos, ac ramosos quaqua, primo virides, deinde luteos. Folia Raphanaceum habent saporem, camque qualitatem, quod sub caule fese claudant, & contrahant, Ga quodam homine, vel alter tanguntur. Vocatur quoque Cocochtatl, h. e. herba somnolenta, quum capiti subposita somnum conciliet, vel quum statu videatur dormire. Vulgo habetur frigida, siccus, & adstringens, & tamquam in istis regionibus adbibetur ad amorem, & favorem conciliandum. Eodem in capite aliam porro descriptur planta, in Philippinis crescens in insulis, qui herba sentuntur plus adedol, sed tamen diversa est, licet dicat, Hispanos hanc vocare plantam sentiendum. Hic planta est, caules emittens decem, vel duodecim rectos, & ca radice sursum elevatos, quorum quivis duodecim profert folia, in quatuor ordines podia ad binorum pollicum distantiam. Folia conveniunt cura illis Lotus urbane, floresque cerulei sint, antequam fese apperianc, linguae formes, aperti fese extendunt in tria minora pectala: Haec planca adeo quaqua convellitur per hominum talium, vel halitum, ita ut sit per minimas aspereatur pluvias, langueat, & quaqua dormiat, reliqua folia statu quaqua decidunt, quorum superius tantum remanent. Sinds de firmas vonden we elkaar op Java, met lange ranken langs de beggen, kruipende, en in het laten vallen van takken, gedroogd in de rentjes, bezet, onder de naam van Camemgi. Caban Cabannan is mij best bekend van de droogte, boompje op Java, en Bali walgend, doch met zijn vlam meer opgezogen, alleentlijk de tallen op de naakte boomen Lunenburg. Zo komt het, dat ook mij best bekend, daar mee over en dat geen gemak, welke Clavius beschrijft in een bijvoegsel op het voorgebrachte gij. cap. van Aeolia, wordt uitgebracht uit het Eiland Juan de Porto Rico, met de verwijzing naar dit kruisende ranken, gelede voorster, en kleine bladeren, als Acacia blauwgroen, doch dat eeuwige komende met een enige krachtige achtigste bedoelde. Daar zijn ook taablewoken bij, zijnde botterjes van klei, kamelen, en als doormiddelige maandjes gemaakt, luizen die excellente zaailingen op een platteronde, en zaailingen in de midden van twee wegen; De Russen daar zagen ze aan de aarde raakten baden uit barre knieën tot wortels gebootst. Wachymonere Theophrasti lib. 4. cap. 3. beschrijft, verbindt van de beide vergaande te verbeelden, zien ze bij zeest, dat het een eenvoudig doornloze boomje, met blaadjes als van de boom Haar, of als vederen bij Memphis groeiende, die boom zelf intritieken, als of ze verdorren, als ze aan ras werden, maar kort daarna verdroogen ze weer tot grooten. Dit is geleidelijk ontdekt, en beschreven door Apollodorus, Democrius discipel, maar Plinius lib. 24. cap 17. noemt het een kruid, daarbij nog andere soorten konden opgeleden, en dan zou het grof lijken, als of het de herbaren leven, die in Peru, India, en vele plaatsen van Azië groeien. Anonymus Garcia lib. 2. Aromatum cap. 27. Beschrijving - Wurz, het zit zit met het vliesvleugelige insect, dat op de leva, smeek, bij giftige vertrouwen, dat de bladeren van Polypodium. En een gate, bloem, ook dat de bladeren boor zouden vallen, fluistert, als ze aangetast worden. Het valt in Malabar, en in de Mandieren natu, is met bekend gevoel, als mede dat de wortel van dergelijke planten zouden en oog gemaakt hebben, zijnde Cyanomorphete met misvormingen niet in de zin gevallen. In de Perzen Indier, beschrijven ons de Auctoren dergelijke planten, voor eerst Franciscus Lopez de Gomara in hist. generat. Ind. Occidental, cap. 194. Maakt gewag van een plant in Peru vassende, troost blaadjes verliezen, als men ze aanraakt, deweike na verloop over gezondheid bevenden vonden bloedje. Dit is de Acacia Aegyptiaca, volgens Monardus zegt, dat de Peru-antie planten op de grond vallen, als men ze aanraakt. Daarom nog een ander kruid in Peru op de grond verspreid, 't ziet zich samenlijnen gelijk een koolsoort, als men ze aanraakt. Pina hui huitxli, e/ herba verecunda, Euseb. Nierenbosch. Lib. 15, cap. 7. Betelven, versechtzwan de Oude-Indische herba viva in gomnie, maar niet in eigenschap van 't blad liaaten, bet zal aan bet fler zyn t ner Spannen boog, met knosprong bladeren, als andere, in ukere spatsien van malkander blaadje, doch met botjes zet in 't getal bij malkander niet ongelijk dit van trichtig, tie flelen zym dun, met doortjes bezet, rfe voorzetting vol vlezige. Bomen, en vruchten draagd bet al kleine eegls, trosgesneden afhangende, eerst groen, daarna boogvormig. De bladeren bebben een ronde hoofd, en die versteviging, dat zy bar onder den stel te z aanum bluiven, en verlengen, als ze een ig men, of stuk aanraakt. Het ordinaar CochinaclgranaaOT, dat is spaan-kruid, en dat bet onder 't boosten gelegd de blaap aanbrengt, of om dat de aangeraakte schijven te vissen. Het vierde gebouwen voor koud, droog, en felsentrekkend in aard, en buiten in die landen gebruikt om liefde, eens gunst te verwekken. In ditzelfde hoofdstuk bevat het nog een ander kruid in in de Filipijnen gebruikte, de herb Tendens middendrijvend, doch nog afstekende, bovendien bijzegt, dat de Sjanjaard die plant Tendens noemen, plant zal zijn met een lijn aan de basis van de regel, geleuning, uit de hoofd takken afvallend, vier troepen van talloze bloemen staande, in de vrije tijd van tuinieren. De bladeren zijn als die van Lotus planten, de bloemen bloeien eerst staan, inde gelegenheid van een Mujcb-tempe, maar de geopende bloem uit drie bladeren: Het lijk een hoofd zodanig ontstaan door het aanraken, en aanpassen vermengd, dat zodra het de lippe aanraakt, piroos treurig veld, en als Lapetid neervalt, alle andere e bladeren aanraken zijnde, vallen ze opnieuw af, bleven alleenlijk de bovenste bladeren. VIII Boek. LXXIX Hoofdstuk. AMBOINSCH KRUIDBOEK. Si caulis, vel stipues ipso vulneretur, vel contundatur, als men den stam van het kruis aan een knie, zodat de tak totaal omvalt op de grond, en de wond zich verknelt, staan, totale vallen op de grond, volgend que nigrum est, acht groen plant op de grond, en de naom de plant verjaard, staan, door een vuur aangetast, rijt. Als dan van hout, of van een vergelijken gestel, koos. Ze geven geen vrucht, choi taguntur plant, nullum perient in-commodum. Als men met een bout, of stokje, aanraakt, dannodiging, zodat alleen maar geweld wordt uitgeoefend, en commoveert alleënlijk, ongeacht of men dan en zemen, veroorzaakt door mensen, hinnikken, en adem, niets gebeurt, geen gebrek in de Medicijnen. heb in re Medica usum. Arbor pudica a Julio Scaligero exercit. lSl. fecl. Arbor pudica vem Julio Scaligero exercit. 1 8 1 - feft. 2B1. Descripta, arboriscalcula est o6to pedes alta, in provincia Sbebrteven, zal ernbocmpje zyn van Svoetenboog, onde Pudifcra creccns, quod hominis, vel animalis access-præmentum Pudifimum miserende, in bet nader van eemg fura sentiens, solfolos ramulos cauli adtrahit, quos mens eb liger quoque in ea eis lententia, hoc nempe fieri per wggoat. Scaliger in dat gtuveien, dat dit ge-luhtiles quasdam radicum fibrillas, quae in terra ali-jected eenige subtils vefelen der wortelen, dewdkt cuius hominis, vel animalis accellum perfentient ad medem grond bet aamader van eme mens eb gtwtun* quamnam enim distanciam accellus hominis in terra xumt bot ter de gang van tenig mensch op de grond gedetegi polit, comperitur, quum per nottem quis avoeldkan verorden, bemerkt men, ais mtn by nabt met rem terne admoveat. et in ver op de narde legt. Gallica Annalium Historia cos. 11. commemorat Dutfraje Historia van de Ancillas cap. u. beest oot it quoque berbam vivam in insula Tabano crescens, herba viva op bet eiland Tabasco wassende, dog vollled juxta descriptionem ab illa Indis Orientalis differens de bij beschrijving van de Oost Indië verschilvindend. fert. Stipitem gerit festucam pedem alium, multiscinum. Hic est tecum, in votis booleum, omnes metus caelesti bladum foliis, pedem circiter longum, tres minores digitis, quinque onus contente, et in hoc trina majora, ad oras jactendis ocellis, similiter getandis et gloriose asmi vari, contente de hac quantitatibus, et purpureo variegatus colore, maculis groenmeng met purpur, einlicht roodpeking, ut de que rubentibus notatum, ex stipitis centro florum pro midden des sinas komt een bloem voert, uit utte Maad venit, ex multis petalis compositus fere indar florum, et gemakkelijk bladeren as de Goudbloemen, licble violet van Caltha, coloris late violacei, lique facit odorem. Eius natura est, ut si foliola tuur is, dat as men de bladjes maaakt, zy aliased tangelantur, eunda plantas flaccescant, & ad terram inclinata, pedibus calcata est, quoque fortius as if zy grappeit usvarn, en na dat men ze barst vd levrus comprimantur, eo citius, vel tardius revincta, zy lamb.asm espoedig inbar sand vifcur quasi, & in pristinam se relutuunt formam, polutor. Pijb libr. 4. cap. 41. binas deferibit alias Herbas ca- Pilo libr. 4. cap. 41. beschrijft nog 2 andere Herbae. Jias, seu tinu in Brasilia crescens sub Portugalico color, vivus in Brasilia vaste onder de Portugezen nomine Herba minuta, de Brasiliensis Cana, ad quem tuum Herba minuta, in Brasiliensis Cana, sicut lectores demandamus, quum utraque in linea plantas ab ipso way den Lettre voozen, de wijl beter oele beide punten illa in India Orientalis Herba sentiens nimium different- zyn de Indiae Herba sentiens et val verti, tam forma quam natura, et qualitate, quum singula sentiende zo in gedaante ab in situaten fabri, beter beschrijven, als volgelingen, en folgorie, licet foliorum gerend en doormaglijk boompjes zyn, boevoor ze in faizen soort. forma, et particular qualitas, quod nempe ad tactum der bladeren en beter sitten der zefoep en etnig aanraalen fese contrahant, cum aliis Herbis vivis conveniant, met andere Herb* viv* oovretenkomen. Zo is ook zyn* Sic quoque ejus altera species Silva de Praja ditta, differt in 't byzonder Silva de Praja, dat is Granuligro en herbam marinam, peculiarem penitus, et miram ha- tt genoemd, van een zonders byzondere en toonderlijk verrassend bete proprietatem, ipsis enim folia certam adferunt gensechap, saan deszijts bladeren zyn een dodelijk venven mortem, quorum nullum aliud invetum cit antídoot daar men tegen baar tot gevonden beest ali des-cum, quam plantas radices. Ze zijn issortelen. Teniacens duplicem ex hac formant Igo, Ig, marem De Tematanen enaken tvootderley Igo, Igo, Afannektv nempe, et femmam. Mas ipis dicitur Herba sentiens en Wyfien daarvan. Hct Marmetjen namen zy bet prima, femina nobis alia est herba libro to. descripta eerite I Icerba sentiens, ea Ut Wyfien is by ons tenon fub nomine Graxiole, atque has forte sub uno dasi, were arrha, multor. 1 o. bespreken onder den naam van Grabbunt, de comprehendunt nomine, quum utrasque ad- liola, zijnde misgebied daarom onder anderen naam begrepen habeanc amorem conciliandi gratia, atque ut aliquis pen, om dat zij divine alle beide gebruiken of lita te alii gratiis fit s quales herbas supranominatas enarravimus in Wyfien, en iemand aangemoedigen te maken, dierbthaakje capitut Sonchus, et vocavimus Oriare Guna. kruiden wy hier beminnen 't capitut van Sonchus, en Ocbac Guna gramme bevatten. Nostra planta quoque convenit cum Todda Vaddi Deve est ungt overeenkomst met Todda Vaddi in Horl. Malab. tom. 9. Fig. 19. Desceripea, ubi de tres a- Hort. Malab. part. 9. Fig. 19. dwaartoe behoren, planten hic ignotas, quae qualitatem c- men nog andere hier onbekende planten vindt, dtwtlke tiam habent folia sua contrahendi, de eigentijde bevatten in boare bladeren te volgen. OBSERVATIO. AANMEERING. Licet elegantis huius plantus foliola ea gaudeant qualis Schoon de bladjes van dit fraajje plantje die boedanijer te. Ut senitiva quid sit insigne, Mimefie, seu herba viva ad hedonieren, dat by xIr ophen unraken ais de stimulans, oleum tactum contrahant, & claudant, non umquam ad hoc pertinet het levendigst te aamtrekken, en (cluten, zoobdiootr genus, uti flores, ac filicula: ejus feminates, hoc usui de- eeterdum plantus niet tot dat semblab, ficte de bloem, en clarant, quid si examinentur, adpares veram Oxenii elfe spe- zaadhuizen zulksklaarlyk aantonen, welke indien ze onder- ciem, atque hinc mihi dicitur Oxys Indica, Tamarindi sozagt verkanden, zoo braving men, dat het een echte soort zij, liliis, floribus umbellatis in Theoph. Zeyl.p. 178. & Ocalis lutea van de Oxalis, en hierom werd ze van mijn genaamd Indische floers, fic feminine, qae herba sentiens Bontii, & Oxys, met bladeren van de Tsenaryn, en de bloemen in Herba viva Acori Muscat. Ztyi.p/tg. 5. & 37. & O.vys in- een doel staande. in de 7 Treg Zeyl.p. 178- en geclerkt Oxalis. dicata, non acida, Tamarindus foliis, sentientibus, umbella-zoo aan bloeiende, alszaveld, welke is het gevulde - kind, met, floribund in stammo pedicello, hittend, umbellatis. Domini van Bonarius, en de Levendis plant van Acos ruber in bet. Caractern. Sit Acetosella herba, Miro ffoliis, sentiens, ver-Mir. p. 5. eo 37. en de Indische Oorspronkelijke Oxys, niet zwaar. Aïr, Herm. &c. In T bes. Zeug reliquos vide Auctores, & met de bladeren van de Tamarinde revoluta, en in een doos. Synonyma, bladplaats icon supra Tamarindus. 104. Fig. t. Landen, met bloem en in bet opperste klasse, In een doos. Esprelta. Landen, en geeft van de Heer Camellia en bet Acetosella-kruid gevulde, en met bladeren van de Mimosa van bet Herbarium van Utrum. Tec. in de Tbes. Zyg. ziet de overige Schrijvers, en Benamingen. De Figuur van dit plantje werd boven vermeld op de 104 Plantaar Fig. 2. gevonden. HERBARIUM AMBOINENSIS Liber VIII. cap. LXXX. CAPUT OCTOAGESIMUM. LXXX. HOOFDSTUK. Tulipa Javana. De Javaanse Tulp. Hier het plantje, voor het eerst van Batavia in Amboina afgeleverd, welk aan Tulipa soorten refereert, beter gezegd, van deze plant nog niet bloemen geproduceerd, zodat de Amboinese, radicaal koosangvullend, tot stand kwam. De Tulp, meer in overeenstemming, groeide, haar wortel, bol en rond, en met een grooten omvang, externe simpele bladeren, en binnenin, uit krasvust krasvust, wit en suikerville liameles, composte indam Cepa, eveneens in de inferiore tak, partij, zelfde soort krasvust en korte viltjes, te zien, met een vochtig exemplaar, probeert de geur van de wortel, toxine. 