title: Annales Academici
creator: None
text: 45 Digitized by Google 854 E. J. DIEST LORION dan volgen bij Athanasius deze woorden: "Want gelijk het goed is, niet uit den wil is begonnen, is Hij toch niet zonder wil en onwilleend goed; want wat Hij is, dat is ook door Hem gewild. Als zo is ook het Somijn, ofschoon het niet uit den wil is begonnen, daarom niet onwilleend of tegen zijn gevoelen; want gelijk Hij zijn eigen hypostase wil, zo is ook Hij, die de eigen Zoon is van Zijn wezen, niet ongewild bij Hem." Het is klaarblijkelijk, dat Athanasius het bestaan van den Logos op geenerlei wijze aan den wil des Vaders toeschreef als de oorzaak van zijn bestaan. Even als het natuurlijk aan God eigen is, dat Hij goed is, en dit niet eerst door Zijn wil veroorzaakt wordt, even natuurlijk is het, volgens Athanasius, dat de Logos bestaat. Ik voeg hier nog een voorbeeld bij, dat ik als bijzonder opmerkelijk beschouw, dewijl het ten bewijze strekt, hoe ook de grootste mannen zich wel eens aan onnauwkeurigheid in het gebruiken der bronnen kunnen schuldig maken. Reeds geruimen tijd woedde de verschrikkelijke twee-spaltende straat, waarin melanchthon zich uitdrukte in eenen brief aan Melanchthonius, die tusschen Luther en Zwingli over het Avondmaal ontstond, was voordat Melanchthon zich openlijk in den strijd mengde. In het voorjaar van 1680 gaf hij echter een geschrift in het licht ter verdediging van Luther's gevoelen, onder den titel: "Gevoelens van eenige oude heiligen over het Avondmaal der Heeren." Melanchthon tracht in dat geschrift te bewijzen, dat de Kerkvaders, met name Ambroisis, Augustinus, Hieronymus, Cyprianus, Irenaeus, en Chromatius, hetzelfde geleerd hadden als Luther, en beroept zich daartoe op hunne werken, uit welke onder verschillende plaatsen door hem werden aangeboden. Weldra volgde er echt een antwoord van Melanchthon, en toen Melanchthon dit gelezen had, moest hij zelf erkennen, dat de leer van Luther niet overeenkwam met die van de Kerkvaders, waarin hij zichzelf te meester bevestigd had, nadat hij hunne schriften nog eens weer opzettelijk ontdood had gezoeken, wat hem tevens deed opmerken, dat de leer der Kerkvaders niet overeenkwamen met die van Luther. De redenen die ons niet eene en dezelfde is, maar dat zij in hunne beschouwingen van het Avondmaal aanmerkelijk van elkander verschillen. Maar zoo is melancholie dan niet alleen een waarschuwend voorbeeld tegen onnauwkeurigheid; hij is ook een navolgswaardig voorbeeld van onpartijdige waarheidsliefde. Ook dit toch is een onmisbaar vereiste tot een recht beoefening der historische Theologie, dat men zich verheft boven partijzucht en gedreven wordt door liefde tot de waarheid. En hier noem ik iets, waarop niet te sterk kan worden aangedrongen. Zeer veel van het nut, dat de beoefening der geschiedkundige Godgeleerdheid kan te weeg brengen, gaat verloren, wanneer zij met partijdige bedoelingen wordt beoefend. Wie de geschiedenis gebruikt als een tuighuis, om er wapenen te zoeken, waarmee hij zijn eigen gevoelens kan verdedigen, of waarmee hij zijn tegenpartij kan kwetsen en verslaan; wie daarom alleen aangrijpt, wat tot bereiking van dat oogmerk dienstbaar kan zijn, en al het overige voorbijgaat; wie niet alles, wat de geschiedenis in haar schatkamers bevat, aan het licht wil brengen, maar poogt te bedekken en te verduisteren, wat met de inzichten of de belangen der partij, welke hij dient, strijdig wordt geacht, — hij verzaakt een der gewigtigste plichten, welke op den geschiedvorscher rusten, en geeft aanleiding, dat dwalingen, misbruiken, verdeeldheden, welke ondermijnend zouden worden door een voorzichtige kennis van vroegeren tijd, blijven voortduren en bevestigd worden. De eerste algemene geschiedenis der Christelijke Kerk, de Magt der Gebeteren, door Matthias Flacius Illyricus, een der grootste ijveraars voor het steilste Lutheranisme, in vereeniging met onderscheidene geestverwanten uitgegeven, — hoe verdienstelijk een werk het ook zij in vele opzichten, — heeft gewiss niet weinig medegewerkt tot bestendiging van een onbillijk en onwaar beschouwing der Christelijke Kerk in de middeleeuwen; en de daartegen gerichte Jnanelen van gaspar baronius hebben van de andere zijde ongetwijfeld er toe bijgedragen, om veel gebrekkigs en verkeerds, dat de middeleeuwsche Kerk verontreinigde, in stand te houden. Beide werken zijn strijdschriften, die beide uitgaan van het 45* Digitized by Google 356 E. J. DIEST LORGION denkbeeld, dat de geschiedenis der Kerk een tafereel is van den strijd tusschen christus en den duivel ; maar terwijl, gelijk Hase zegt, Christus, volgens BARONIUS, zijn scheepje, ofschoon soms slaapend, door alle stormen ongedeerd heeft heengevoerd, heeft, volgens PLACIUS, de anti-christ midden in de Kerk zijn troon opgericht. En de geschiedenis moet zoowel het een, als het ander bewijzen! Wanneer men zoo bij de behandeling der historische Theologie te werk gaat, — en placius en baronius zijn niet de laatsten geweest, die de geschiedenis als gedwongen hebben, om hunne inzichten en hun Kerkengenootschap te verdedigen! — dan misbruikt men de geschiedenis. Dat ongeachtig aanhalen der bronnen, waarvan gesproken is, welke gaat zelden dat de aangehaalde plaatsen eigenlijk wel eens het tegendeel bewijzen van hetgeen bewezen zou worden, is zeker niet altijd het gevolg van onopmerkzaamheid en achteloosheid, maar schijnt soms opzettelijk te geschieden, om een getuige van gezag te hebben voor de zaak, die men bepleit. De zoodanigen onder de Protestanten, die in iedere Paus den anti-christ en de zoodanigen onder de Roomsgezinden, die in Luther, met het Worms edict, "geen mensch" willen zien maar een duivel in de gedaante van een mensch, bedekt met het kleed van een geestelijke, om het menschelijk geslacht des te beter en gemakkelijker tot eeuwigen dood en verdoemenis te brengen! — ze worden door hunne vooroordeelen verblind; zij zoeken in de geschiedenis niet naar de waarheid; zij verkalken en verwringen woorden en feiten, om die als getuigen tegen hunne wederpartij te doen optreden, — en maken er alzoo valsche getuigen van. Is het noodzakelijk om het ongeoorloofde van zulk een handelwijze nader in het licht te zetten? Men versta me echter wel. Wanneer ik van de beoefenaar der historische theologie onpartijdige waarheidsliefde verwacht, befoel ik niet, dat hij door onverschilligheid omtrent alle partijen en richtingen zich onderscheidend moet maken; dat hij zich niet aangetrokken mag gevoelen door deze, niet teruggestoten door gene. Zulk een onverschilligheid is zelfs niet bestaanbaar met liefde tot de waarheid; want deze doet natuurlijk de voorkeur geven aan hetgeen men als waar en schoon en goed erkent, en vervult met tegenzin tegen alles, wat als slecht, als leugen of bedrieglijk moet worden aangemerkt. Maar men mag geen richtingen, geen partijen, geen personen prijzen of laken, zonder redenen, die voor de kracht van de waarheid en de billijkheid geldig worden bevonden; en geen ingenomenheid of afkeer mag er toe leiden, om zaken of personen anders voor te stellen, dan zoals zij, volgens het onpartijdigst onderzoek, zich werkelijk hebben vorgedragen. Daarbij moet echter gelet worden op tijden en omstandigheden. Laat iemand den toestand der Kerk in de veertiende en vijftiende eeuwen beschrijven met een nauwkeurigheid en waarheid, die niets te wenschen overlaten; alles ontleend aan de zuiverste bronnen; aan geschriften van tijdgenoten, beide van vijanden en van vrienden der Kerk; aan oorkonden van wereldlijke en van geestelijke machten; aan brieven en besluiten van Bisschoppen, Pausen, bijzondere of algemene Kerkvergaderingen, — toch kan de ware onpartijdigheid bij de voorstelling en beoordeling nog ontbreken, en ontbreekt ze inderdaad bij menigeen, omdat hij den toenmaligen toestand der Kerk niet beschouwt in het licht van die eeuwen, niet in verband met den trap der algemene ontwikkeling en beschaving van dien tijd. Behoef ik te zeggen, dat hetzelfde geldt ten aanzien van de beoordeling van bijzondere personen; van kalvinisten bijvoorbeeld, als hij SERVETUS den brandstapel doet beklimmen? En zoo blijkt het dan ook reeds dat het het een regte beoefening der historische Theologie niet voldoende is personen en zaken geïsoleerd te beschouwen. Er moet acht worden geslagen op het verband, waarin de verschijnselen in de Kerk staan tot den algemene tijdgeest en tot elkaar; er moet onderzoek worden gedaan naar oorzaken en gevolgen; op alles, wat vereist wordt om de getuigenissen en de mensen wel te verstaan en te beoordelen, moet het oog worden gevestigd; kortom, de behandeling moet een wijsgeerige zijn. Het is ons immers niet genoeg te kennen, welke gebeurtenissen voorgevallen, welke gevoelens gekoesterd, welke leerstellingen voorgedragen, welke gebruiken gevolgd zijn, welke zeden hebben geheerst; maar wij wenschen alles ook zooveel mogelijk te verklaren en te begrijpen. — Men gaat hierbij echter te werk met de uiterste omzichtigheid, laat de wijsgeerige bespiegeling voorafgaan door het grootste onderzoek, en verwarrend philosophische beschouwingen vooral niet met spelingen der fantasie. Ziet daar, Gewardeerde H.H., wat ik meen dat tot de regte beoefening der historische Theologie vereist wordt. Zij moet in haren geheelen omvang worden beoefend; bij elk onderzoek moet gebruik worden gemaakt van de bronnen zelf; die bronnen moeten onderworgen worden aan de strengste kritiek; men moet ze gebruiken met de uiterste nauwkeurigheid; in alles moet men zich door onpartijdige waarheidsliefde laten besturen; alles beschouwen en behandelen op echt wijsgeerige wijze. Veel y zeer veel wordt er dus toe vereischt ; meer dan men van iedm^ra beoefenaar in 't bijzonder verwachten kan. Er is tot dat alks zamenwer* king van velen noodig. Maar ieder trachte het zijne bij te dragen; en de moeite zal beloond worden door de vruchten van den arbeid^ van welke deze niet de geringste is^ dat men alzoo medewerkt ter opbouwing van de Kerk der toekomst. Wanneer ik de regte beoefening der historische Theologie uitnemend geschikt noem ter opbouwing van de Kerk der toekomst, wil ik in geen enkel geval beweren, dat men van haar alleen het ontstaan van die Kerk te verwachten heeft. Alles, wat tot ontwikkeling en voorneming van het mensdom dienstbaar is, kan en zal daartoe medewerken. De geschiedenis van vroegere tijden leert ons, dat vele gebeurtenissen van geheel andere aard dan Godgeleerde studie, eenen uitgebreiden invloed hebben gehad op den toestand der Kerk. Wie erkent niet de heilrijke gevolgen van de kruistochten, zoowel in andere opzichten, als vooral ook ter voorbereiding van een meer verlichte en reine Kerk dan die der middeleeuwen? Wie stemt niet toe, dat de ontdekking van Amerika daartoe insgelijks niet weinig heeft bijgedragen? Zo zal ook ongetwijfeld de ontdekkingen en uitvindingen, in welke deze eeuw zoo rijk is, en de zoo gewichte voorvallen op staatkundig gebied, die wij beleven, niet onvruchtbaar zijn voor een betere toekomst. Mogen al de hevige onwethers hier en daar treurige verwoesting aanrichten, de lucht wordt er door gezuiverd. In zijn daarenboven ook andere wetenschappen, behalve de historische Theologie, die als voortreffelijke middelen beschouwd moeten worden om het rijk der waarheid, het rijk van godsvrucht en deugd, meer te doen komen. Heeft niet de vooruitgang in de natuurkundige wetenschappen gedurende onzen leeftijd velerlei dwaling en bijgeloof den bodem ingeslagen, en inzichten verbreid aangaande den omvang van het heelal en de bewonderenswaardige zorg voor alle schepselen, ook voor de geringste in onze oogen, waardoor bekrompen voorstellingen over de Godheid worden verbannen, en eerbied jegens den grooten Schepper en vertrouwen op Hem worden ingeboezemd? Is niet de ernstige beoefening van iedere wetenschap een voortreffelijk middel om den menschelijke geest te verlichten en te verheffen, en daardoor hem meer vatbaar te maken voor zuivere denkbeelden over God en godsdienst en voor heilige gezindheden? En wie zal niet in de eerste plaats denken aan andere gedeelten van de Godgeleerdheid, waarover den opbouw van de Kerk der toekomst gesproken wordt? De juiste beoefening van dogmatiek en moral, van homiletiek en pastoraal moet wel uit den aard der zaak bevorderlijk zijn tot verspreiding van de kennis der goddelijke waarheid en ter aankweeking van een godgewijd leven. Waar daarentegen zulk een arbeid onvermoeid, nadat hij door de geschiedenis is voorgelegd; nadat hij zich bekend heeft gemaakt met de verschillende stelsels en bijzondere leerstukken van vroegere en latere tijden; nadat het hem is gebleken, welke goede eigenschappen en welke gebreken aan de verschillende stelsels eigen zijn; welke leerstukken de waarheid hebben kunnen doorstaan, en welke als voorbijgaande meningen van den dag voor den toets van een grondig onderzoek zijn bezweken, — hem zal het mogelijk zijn, indien hij overigens de daartoe vereiste bekwaamheden bezit, een werk te leveren van degelijke gehalte en waardoor de leerstellige Godgeleerdheid weer een schrede vooruit gaat. Hetzelfde geldt natuurlijk omtrent ieder gedeelte der theologische Wetenschap. En is nu deze, op de juiste wijze beoefend, een der voornaamste middelen ter opbouwing van de Kerk der toekomst, dan blijkt ook duidelijk de uitnemende waarde daartoe van de historische Theologie, wiens juiste beoefening het licht ontsteekt, zonder hetwelk men bij de behandeling der andere vakken in duisternis zou rondtasten, en van den weg, die bewandeld moet worden om de waarheid meer nabij te komen, zeker zou afwijken. De juiste beoefening der historische Theologie is verder juist geschikt om de ware eenheid der Kerk te bevorderen. Dit is voorzeker naar aller wens en verwachting een van de eigenschappen van de Kerk der toekomst, dat er eenheid heerst onder haar leden. Tot nog toe heeft er onder de belijders van verschillende godsdiensten niet alleen, maar ook onder die van dezelfde een jammerlijke verdeeldheid bestaan. Opent de geschiedboeken der Christelijke Kerk, wier stichter zoo uitdrukkelijk te kennen heeft gegeven als zijn begeerte dat de zijnen allen een zouden wezen, — en gij vindt reeds op de eerste bladzijden tooneelen van twist, vijandschap, haat, die weldra zoo hoog stijgen, dat de Christenen onderling elkander vervolgen, mishandelen, pijnigen, moorden. Dat treurig verschijnsel is, althans voor een groot gedeelte, daar aan toe te schrijven, dat men een uiterlijke eenheid wilde, eenheid van bestuur, eenheid van gebruiken en plegtigheden, eenheid van de leer bovenal. De geschiedenis wijst ons echter aan, dat men vruchteloos zoodanige eenheid heeft nagejaagd, en dat juist de meeste verdeeldheid daaruit ontsproten is, dat de een als verkeerd en verderfelijk in die zaken beschouwde, wat de ander heilzaam en noodzakelijk achtte te zijn. Voorgelicht door de geschiedenis, zullen wij de onmogelijkheid beseffen van eenerlei wijze van bestuur, van eenerlei vorm van eeredienst, van eenerlei leer voor allen en voor altijd; wij zullen leeren vermijden, wat noodzakelijk verwijdering te weeg brengt, en naar een anderen baan van vereeniging zoeken; naar een band, die niet breekt, wanneer we hem willen toehalen. Erkent men, dat het niet mogelijk is, om mensen van ver uiteenlopend volkskarakter en van zeer verschillenden trap van ontwikkeling te dwingen tot het aannemen van dezelfde leerstellingen, tot het eerbiedigen van dezelfde plegtigheden, tot onderwerping aan hetzelfde bestuur, en dat derhalve de eenheid der Kerk, door dat alles toch te willen, meer tegen gewerkt dan bevorderd wordt; men zal dan ook inzien, dat er volstrekt verdraagzaamheid wordt vereist, zal er eenheid kunnen zijn. Welnu, de historische Theologie is ook uitnemend geschikt om de zoo onmisbare verdraagzaamheid in de Kerk der toekomst op te wekken en aan te kweeken. Een der eerste Godgeleerden, die zich in ons vaderland verdienstelijk gemaakt hebben door de beoefening der historische Theologie is de be-roemde Franeker Hoogleeraar venema geweest, gedurende nagenoeg vierenzestig jaren het sieraad der Friesche Hoogeschool. Door ten van zijn tijdgenoten is aangaande hem de getuigenis gegeven, dat onder den rijken schat van zijn kundigheden ook behoorde de uitgebreidste kennis van de algemene en kerkelijke geschiedenis, die geput was uit de bronnen zelve; wat zijn geschriften ook bewijzen. En diezelfde venema is ook een der eerste Nederlandse Godgeleerden geweest, die er zich bijzonder op toegelegd heeft, om verdraagzaamheid te bevorderen. Naar waarheid is van hem gezegd geworden, toen hij in negentigjarigen ouderdom overleden was, dat hij met een vrijen geest, boven vooroordeelen verheven, alleen de waarheid had gezocht, en deze omhelsd had, zoodra ze door hem gevonden was, zonder te vragen naar oud of nieuw, geïktd of verketterd; dat hij zijnen blik vrij had durven opheffen, en zich door geen menschelijk gezag had laten binden; dat hij de vrijheid, voor zichzelf gevorderd, ook aan alle anderen had gegund; dat hij niemand wegens verschil van gevoelen had lastig gevallen, en altijd afkeerig was geweest van twisten en van den Godgeleerden haat; dat hij zijn leerlingen steeds tot vrede en verdraagzaamheid had aangespoord, verklarend, dat hij hen voor zijn leerlingen erkende, die in dat opzicht met hem overeenstemden, al weken ook anders in gevoelens van hem af; en dat hij daarentegen hen niet voor zijn leerlingen vrilde erkennen, die in al het andere niet met hem overeenstemden, maar in dat een niet. Zegt misschien iemand, dat een zodanig voorbeeld nog geen bewijs is, dat de beoefening der historische theologie tot verdraagzaamheid stemt; ik ben er nog vele andere voorbeelden kunnen bijvoegen. Ik zou kunnen wijzen op onzen hoedebij een man doorkneed in de geschiedenis, ook der Kerk, gelijk weinigen het geweest zijn, en die in verdraagzaamheid door weinigen gegeven is; op Cassander, die onder de Rooms-Katholieken der zestiende eeuw een der beste geschiedkundigen is, en die zelf de meest verdraagzame onder hen is geweest; op Moll Hutchins, die onder de Hervormers niet minder uitsteekt door verdraagzaamheid dan door bekendheid met de geschiedenis der Kerk. Het ligt trouwens ook in de aard van de zaak dat de beoefening van de historische Theologie tot verdraagzaamheid opleidt; want zij leert ons opmerken, hoe mannen van de meest verschillende richtingen ter goede trouwen gijverd hebben voor hunne zienswijze; hoe de grootste mannen hunne dwalingen hebben gehad; hoe tot nog toe overal veel gebrekkigs, bij alle godsdienstige partijen, met het goede, dat ook nergens geheel ontbreekt, vermengd is geweest; en daardoor leeren wij steeds bij de beoordeling van anderen te denken aan de onfeilbaarheid der mensen, aan onze eigen onfeilbaarheid ook; daardoor leeren wij ons wachten voor een te harde en te vloe lichte onbillijke beoordeling van hen, die in gevoelen van ons verschilden; daardoor leeren wij aan anderen die vrijheid te gunnen, welke wij voor ons zelven eischen; daardoor wordt de weg gebaand tot onderlinge verdraagzaamheid en tot die ware eenheid, welke bestaat kan ook bij verschillen van uiterlijke vormen en zelfs bij verschillen van inzichten, meningen of begrippen, en welke daar alleen, maar daar ook werkelijk bestaat, waar erts verbonden zijn door heilige Tewenschap. Men zal mij echter wellicht tegenwerpen, dat de beoefening der historische Theologie in den laatsten tijd, wel verre van verdraagzaamheid en Digitized by Google REDEVOERING. 368 Eensgescheidenheid te bevorderen, onrust, verwarring, wantrouwen, verdeelde heid gesticht heeft, vooral onder de Godgeleerden zelf. Stellen wij ons maar eens in korte trekken voor den geest, hoedanig de gang der Godgeleerdheid sinds de laatste helft der vorige eeuw tot nu toe geweest is, vooral ook ten gevolge van de beoefening der historische Theologie. Ziet, de beweging, die gedurende den genoemden tijd bijna op elk gebied van het menschelijke leven verbazingende veranderingen heeft te voorschijn geroepen, is voor de Wetenschappen in het algemeen wel een snel en rusteloos voortgaand geweest, maar toch niet voor alle Wetenschappen een rust verstorende, zodat haar beoefenaars werden geschokt en heen en weer geslingerd en tegen elkaar in het harnas gejaagd. Die onophoudelijke beweging, die bewonderenswaardige vooruitgang in de verschillende gedeelten der Natuurkunde bij voorbeeld, heeft ongetwijfeld allen, die zich aan haar beoefening toewijden, de aangenaamste gewaarwordingen doen ondervinden, en hunnen ijver aangevuurd om op het ingeslagen spoor voorwaarts te streven en in de goudmijnen van hunne Wetenschap steeds dieper in te dringen, overtuigd, dat de grond, waarin zij delven, een onuitputtelijken voorraad van het edelste metaal in zich bevat, en dat zij, naar mate zij dieper doordringen, steeds meer zullen vinden. Met de Godgeleerdheid is het echter anders gesteld. Zij is onderhevig geweest aan de geweldigste schokken. In plaats van steeds meer te vinden, schijnt zij onophoudelijk veel van haar bezittingen te hebben verloren. Wat na jaren arbeids op onwrikbare grondslagen door haar scheen opgebouwd te zijn, werd omvergeworpen, als rustte het op een zandgrond. De Kerkelijke leer, in sommige hoofdtrekken bij alle genootschappen dezelfde, sinds eeuwen als een onverwinbare vesting beschouwd, werd aangevallen, moest het een bolwerk na het andere prijs geven, is geheel ondermijnd geworden, en er zijn nog maar weinigen, die niet wanhopen aan haar behoud. Wat geacht werd op den Bijbel gegrond te zijn, dat bleek, door het geschiedkundig onderzoek naar den oorsprong der leerstellingen, door de geschiedenis der Bijbelverklaring en door de geschiedkundige verklaring des Bijbels, niet met den Bijbel overeen te stemmen, soms lijnregt daartegen te strijden. Maar men behield dan toch, meende men, den Bijbel als de goudmijn der waarheid, in welke men overal waarheid en niets dan waarheid kon vinden, zodat men alleen maar eene zuivere Bijbelse Godgeleerdheid moest trachten samen te stellen, om voor het verlorengegaan kwaliteits goud rijke vergoeding te vinden. Weldra echter bleek het, bij naauwlettende toetsing, dat, welke eene onschatbare mijn van het zuiverste goud de Bijbel dan ook moge wezen, het toch niet enkel goud is, wat hij bevat, maar dat er ook andere ertsen in zijn van geringere waarde. Met andere woorden, men zag in, dat niet de geheele Bijbel Gods woord is, gelijk men te voren had vastgesteld, maar dat Gods woord, in den Bijbel is, zodat nog onderzocht dient te worden wat al of niet voor Gods woord moet worden gehouden. Men zou hiermee kunnen instemmen, — en wie zal beweren, dat, bijvoorbeeld, de woorden van Job's vrienden, die zo verkeerd oordeelden over de oorzaak van zijn ongeluk, of wat een kist en Pilatus gesproken hebben, Gods woord kan heeten? Men zou dan hiermee kunnen instemmen, maar toch meenen, dat de schrijvers der Bijbelboeken in alles wat zij verhalen of leeren onfeilbaar geacht moeten worden, en dat men hun onderwijs en hunne mededeelingen in alles als goddelijke waarheid moet aannemen en volgen. Die meening is inderdaad door velen gekoesterd; maar velen hebben zich ook weer gedrongen gevoeld haar te laten varen, omdat het onderzoek van de Bijbel hen overtuigde, dat er niet alleen onderscheid behoort te worden gemaakt tussen de schriften des Ouden en des Nieuwen Testaments, en dat de Christelijke Geleerde zich alleen naar de laatstgenoemde moet richten; maar ook, dat men aan de leer der Apostelen niet een gelijke waarde mag toekennen, als aan die van Jezus zelven, dewijl de Apostelen, bij al hunne voortrefelijke hoedanigheden, toch met alle andere mensen dit gemeen hebben gehad, dat zij feilbare mensen zijn geweest. Het gezag van Jezus bleef dan toch geëerbiedigd. In Hem had men de waarheid. Hij zelf is de waarheid, Hij zelf, gelijk Hij ons daar in de verhalen der Evangelisten als voor de ogen wordt geplaatst: welke verhalen, al kan men de onfeilbaarheid der schrijvers door geen deugdelijke bewijzen staven, toch geloof verdienen in alles, wat zij bevatten aangaande zijn persoon, van zijn geboorte af tot aan zijn hemelvaart, daar de schrijvers. waarheidlievende mannen, die oog- en oorgetuigen zijn geweest van het geen zij te boek gesteld hebben, deels hunne berichten uit de zuiverste bronnen hebben geput. Zoo hadden zij weer een vasten bodem, in de plaats van den grond, dien zij onder hunne voeten hadden gevoelen wegzinken. Dat is althans de overtuiging van velen. Maar ook deze overtuiging blijft niet onaangevochten. Op nieuw verheft zich de twijfel, de tegenstand, de ontkenning. "Het zijn geen schriften van oog- en oorgetuigen, van geen tijdgenoten van JeZus zelfs, die evangelieën, maar van latere tijden;" zo luidt, zegt men, de uitspraak der onpartijde historische kritiek. En wat men de hogere kritiek noemt, voegt er niet zelden bij: "Onmogelijk, wat daar verhaald wordt!" Toch zijn er, onder hen, welke zo spreken, die nogtans erkennen, dat Jezus, als de Koning in het rijk der godsdienstige waarheid, verheven is boven allen, en dat in Hem zelf de ware godsdienst op de volkomenste wijze is geopenbaard; weshalve ook het Christendom door hen erkend wordt als het voornaamste middel om overal op aarde de ware godsdienst te vestigen. Ook tegen deze beschouwingswijze laten zich echter in onzen tijd vele stemmen hooren. Er wordt beweerd, dat het Christendom een voorbijgaand verschijnsel is, welk thans niet meer voldoende is, noch voor het godsdienstig gevoel, noch voor het verstand; dat de menschheid grooter is dan Jezus christus, dewijl in haar en door haar onophoudelijke progressen tot stand komen, waarvan de laatste grens zal zijn, eene leer te scheppen breeder dan die van christus; dat het Christendom plaats heeft moeten maken voor de Wijsbegeerte, opdat de leer der volmaakbaarheid in het licht kon treden. Wat al strijd van meningen! En de historische theologie, welke zoveel brandstof heeft aangebracht, om dat twistvuur te doen ontvlammen, zou geschikt zijn om die Kerk der toekomst op te bouwen, waarin de liefelijkste vrede moet heersen. — Ik aarzel nog geen oogenblik, om die te bewenken. Laurent, L'Église chrétienne, p. 393. Leloir, L. I. p. 66. *) Laubent, L 1. p. 512, Digitized by Google ; 366 E. J. DIEST LORGION Yraag toestemmend te beantwoorden. Dat er maar voortg^aan worde met de gesohiedenia te vragen naar de waarde van Kerkleer, naar het ontataaa van de Bijbelboeken, naar den aard en bet gezag der achriften van Pro- fetea en Apostelen, naar de phats, welke aan chbistus toekomt in de geschiedenis der wereld, naar den invloed des Christendoms ; allenga zal men de waarbeid in helderder licht uen treden. De twistvragen, die in onzen leeftijd aan de orde zijn, mogen en kunnen niet door magtspreoken van de eene of andere partij worden afgedaan; cmderzoek, voortdurend onderzoek wordt geeischt om ze te beslechten. Maar dat onderzoek ge- schiede dan ook zoo ab het behoort. Stem ik toe, dat de historische Theologie veel brandstof heeft aangebragt, om het twistvuur, dat in omse dagen blaakt, te doen ontvlammen; ik ontken, dat de historische Theologie altijd op de r^^ wijze beoefend is, In plaats van de slotsommen vaa naauwkeurig onderzoek der geschiedenis , zijn niet zelden wijsgeerige — of ook onwijsgeerige — bespiegelingen gesteld; en deze hebben, wat wij niet mogen vergeten, de meeste schuld van de groote verwarring en verdeeld* heid onder de Godgeieerden. Men is niet altijd begonnen met onbevoor- oordeeld na te gaan, wat volgens de meest geloofwaardige berigten heeft plaats gehad, maar met vooraf vast te stellen, wat al en wat niet kan ge* beuid zijn. Daar zijn soms willekeurige onderstellingen als uitgangspuntoi aangenomen , naar welke dan alles gepboid en geperst wordt. Indien echter de historische Thealogie op de regte wijze beoefend wordt^ dan zai het steeds duidelijker blijken, wat dwaling zij, wat waarheid; en de waaiheid zal zegevieren en de verdeelden hereenigen. De Kerk der toekomst moet eene heilige zijn. Wat heeft men dikwijls hoog opgegeven van het nut der beoefening van de geschiedenis der Grieken en Romeinen, om edele gezindten te verwekken en tot velerlei deugden aan te sporen. Ik ben met de lofzangers van de grote mannen der oudheid overtuigd, dat hun voorbeeld nog steeds een heilzamen invloed kan oefenen, en dat het daarom wenschelijk is, dat zij door allen worden gekend. Maar veel meer acht ik het wenschelijk, dat de kennis van de geschiedenis der Christelijke Kerk zooveel mogelijk verbreid wordt; want deze geeft voorbeelden van hoogere deugd te aanschouwen; voorbeelden van een ontbaatsuchtige heilige, allen omvattende liefde, gelijk men in de voor-christelijke tijden zelfs niet kende. En de rechtelijke beoefening der historische Theologie doet ons inzonderheid op een voorbeeld het oog vallen, welks navolging door allen den hemel zo ver doen nederdalen op aarde. Ja, hoe beter Christus gekend wordt in zijne denkwijze, gezindheid, bededingen, in zijne reine godsvrucht en diepgevoelde menschenliefde, in geheel zijnen heiligen geest, des te meer zullen allen Hem bewonderen, eeren, aanhangen, navolgen, zich op alle knieën voor Hem buigen, en met alle tongen belijden, dat Hij de Heer is, tot heerlijkheid van God de Vader! En dan zal er zijn eene, algemene, heilige, Christelijke Kerk! Edel Groot Achtbare Heeren Curatoren! Ik heb vroeger aan de wet volgens waar ik de betrekking die ik thans de eer heb aan deze Hoogeschool te bekleeden, met eene redevoering moest aanvaarden. Maar ik heb daarmede nog niet voldaan aan het gevoel van mijn hart. Als bracht de gewoonte het niet mede, om bij eenige plegtige gelegenheid, als deze, tot U in het bijzonder het woord te richten, - toch zou ik mij daartoe gedrongen gevoelen, ten einde U openlijk mijn dank te betuigen voor het door U in mij gestelde vertrouwen, voor de mij door U betoonde welwillendheid. Neemt de verzekering aan van mijn hartelijke erkentelijkheid voor hetgeen door U gedaan is, om mij eene onderscheiding te verschaffen, waaraan ik den hoogsten prijs moet stellen, en een ambt, om vele redenen wenselijk door mij geacht. Hooggeleerde Heeren Professoren! Dat ik u mijne ambtgenoten mag noemen, is mij hoogst aangenaam, niet alleen omdat ik mij daardoor verheerlijk voel, maar vooral ook omdat ik thans in nauwer verhouding met u ben gekomen, en zo in de gelegenheid sta, om meer nog dan voorheen winst voor mij te doen met de rijkdom van uwe wetenschap. Gaarne wens ik ook met u allen op vriendschappelijke wijze te verkeeren, en ben daarom gevoelig voor menig vriendschapsbetoon, dat ik reeds ontvangen mogt. Dat verdere kennismaking ons nog nader tot elkaar brengt! Aileraangenaamst is het mij, dat ik mij overtuigd mag houden van uwe vriendschappelijke gevoelens, Hooggeleerde Heeren der Theologische faculteit. Hoe verheugt het mij, dat ik bij het aanvaarden van mijn tegenwoordige bestemming niet in de plaats van een van jullie behoefte op te treden, maar met en naast jullie werkzaam zal kunnen zijn aan de schoone, belangrijke, heilige taak, waarvoor ons is opgedragen, en voor welke uwe uitnemende bekwaamheid reeds zo veel jaar lang gebleken is. Zal ik ook eenigszins naar eis mij daarvan kunnen kwijten, dan heb ik van U voorlichting, raad en hulp noodig; en het zekere vertrouwen, dat Gij mij daarmee gaarne zult bijstaan, heeft mij niet weinig bemoedigd bij de vrees, die mij in den laatsten tijd meermaals bekropen heeft, of niet de post, die ik heb aangenomen, mijne krachten zal te boven gaan. En bezit ik enige bekwaamheid voor het ambt, mij opgedragen, dat heb ik voor een groot gedeelte aan U te danken; aan U inzonderheid, hoog vereerde en hartelijk beminde hofsgestelde de groot en pareau, wiens leiding ik het genoegen heb gehad te mogen zijn. Ik dien u dankbaar voor, en ik bij u, ofschoon ik u reeds lang vrienden, nu ook ambtgenoten mag noemen, eerbiedigen als mijn ver boven mij staande leermeesters. Daar is iets, dat mij bij het aanvaarden van mijne tegenwoordige be- trekking een gevoel van smart veroorzaakt. Wel-Eerwaarde Heeren, die tot dusver mijne ambtgenooten waren bij de Hervormde Gemeente in deze stad; dat ik niet meer tot uwen kring behoor, tot die broederkring, waarin ik gedurende zeventien jaren mij zoo wel heb bevonden, waarin ik zoo vele aangename en nuttige uren heb doorgebracht, — dat beschouw ik als een smartelijk verlies. Dank zeg ik U voor alles, wat ik U verschuldigd ben tot veraangenaming van mijn leven, gelijk tot mijne verdere vorming en ontwikkeling; dank voor veel hulp, die Gij mij bewezen hebt; dank voor alle de blijken uwer vriendschap. O, laat ons vrienden en broeders blijven! Wel-Edele Heeren Studenten! Een vergoeding voor het verlies, waarvan ik zoo even sprak, hoop ik te vinden in de nadere betrekking, welke er van nu af tusschen U en mij bestaat. De Studentenwereld ligt mij na aan het hart. Had ik ooit het Studentenleven kunnen vergeten, het feest, dat wij onlangs mogten vieren, waarvan Gijzelf de getuigen geweest zijt, zou het mij weder levendig voor den geest hebben geroepen. Maar al zijn er vijfentwintig jaren nagenoeg verloopen sedert ik zelf Student was, — ik had zulk een herinneringsfeest niet noodig, om mij te verplaatsen in die gouden tijd, welken Gij thans beleeft; en ik wil het U wel zeggen, dat de gedachte daaraan mij soms wel met den dichter deed wenschen: "O, dat Jupiter mij de vervlogen jaren terugbracht!" Het was echter niet alleen het onbezorgde, vrije, vreugdvolle van het Studentenleven, wat mij die jaren deed terugwenschen; maar het was ook, het was voornamelijk de gedachte aan de uitnemende gelegenheid, welke die jaren aanbieden, om zich onverdeeld aan de studie te wijden; het was ook wel een gevoel van spijt, dat ik die kostbare jaren niet nog beter had besteed; dat ik niet ijveriger gebruik had gemaakt van die nooit terugkeerende gelegenheden, om een rijken schat van kennis te verzamelen. Heb ik ze dan verwaarloosd? God dank, neen! Maar toch, met volkomen zelfvoldoening kan ik er niet op terugzien. 47 Digitale verzorgd door Vrije Universiteit J 870 E. J. DIEST LORGION REDEVOERING. Hou ik een venusvriend, Mijnheeren, van mijn oprechte belangstelling in uw welzijn; en kan ik daartoe iets medewerken, het zal mij een innig genoegen zijn. En Gij in 't bijzonder, Studenten in de Godgeleerdheid, hebt er alle aanspraak op, om te verwachten, dat ik voor U zal willen doen, wat ik vermag, ten einde mede te arbeiden, om U bekwaam te maken voor de heerlijke bediening, waartoe Gij U voorbereidt. Ik wens vurig, dat ik U van veel nut zal kunnen zijn. Beschouw mij als uwen vriend en schenkt mij uw vertrouwen, uw toegenegenheid. Mogen onze vereenigde pogingen daartoe strekken, dat Gij voortreffelijke opbouwers wordt van de Kerk der toekomst, die op het enige fundament, dat naar onze overtuiging daarvoor te leggen is, geen hout, hooi of stroopelen aanbrengt, maar zilver, goud en edele gesteenten. Dat geve God, die al ons werk zegenaanmoedigd! losuA lOANNES PHILIPPIUS YALETON Integerlementum Hebraicum explicabit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Elementa Grammaticae Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus iisdem, hora VIII; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaicis, exponet diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII; Librum geneseos interpretabitur diebus iisdem, hora X; Jesaiab vaticinia interpretabitur die Saturni, hora X. Cum provectioribus illustribus opera, Cartenius Chreto-mathiam privatim legat die lovis, hora VI, et Chreto-mathiam Kirschianam a Bernsteino editam eodem die, hora VII. Guilielmus Josephus Andreas Jongsma, Historiam Patriarchopolitam exponet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I; Linguam et Literas Belgicas explicabit et Eloquentiae praeccepta tradet iisdem diebus, hora XII; Exercitia practica moderabitur die lovis, hora XII; fabulam mediaevalem Karende elegast interpretabitur diebus lovis et Saturni, hora I; Shakespeare tragoediam Macbeth interpretabitur diebus et horis auditoribus commodis; Exercitia oratoria moderabitur diebus Lunae et lovis, hora VI. Daniel Hecker diebus loiae, Martis et Mercurii, hora IX, Intelligentes Romanas exponet; Historiam universalem iisdem diebus, hora X; Intelligentes Graecas iisdem diebus, hora VIII. Cornelius Marinus Francken diebus lovis et Veneris, hora X, Saturni, hora XII, interpretabitur Taciti Historiarum librum IV, terentii Heautontimorumenon; diebus lovis et Veneris, hora XII, Saturni, hora X, Thucydidi librum II, homeri Iliadis locos selectos, simul de prisca forma et historia carminum Homericorum expositurus. Diebus lovis et Veneris, hora XI, cum provectioribus aut horatii Odae aut Platonicae Civitatis partis selectas pertractabit. Diebus Lunae et Mercurii, hora I, Paedagogicen tradet, adiunctis Latine scribendi et disserendi exercitiis. In Facultate Juridica, Henricus Mühlenburg, muneris vacationem consecutus, lectiones nullas editat; quodsi alia ope iuris studiosis prodesse poterit, eam, quantum per vires licebit, petentibus lubens accommodabit. AcoBus HERMANNus PHILOPSE dicbus Martis, hora XI, Mercurii, hora X, lovis et Veneris, hora XI, Institutiones justiniani explicabit; die Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora IX, mense vero Maio, lunio et Septembri, iisdem diebus, hora VIII, selectos Pandectarum locos tractabit; die Lunae, hora X et XI, die Martis, hora X, Historiam iuris Bomani enarrabit; die Mercurii, hora IX, lovis et Veneris, hora X, Encyclopaediam et Methodologiam iuris tradet. BERNARDUS LANUS GRATAM tradit ius naturale diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora XI; ius criminale diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Ordinem iudiciorum publicorum diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IX. OTTO VAN REES Oeconomiam publicam docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I; Statisticam patriae iisdem diebus, hora XII; ius publicum diebus lovis, Veneris et Saturni, hora X; ius gentium Europaeum diebus, hora XL. Vacante cathedra iuris civilis patriae lectiones de iure hodiernum postea indicabuntur. Disputationibus publicis et privatis lubenter praesunt iuris Professores. Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 373 IN FACULTATE MEDICA. JACOBUS BAART BE LA FAILLE diebus Mercurii et lovis hora VIII, et Saturni hora IX, sed post ferias Paschales, diebus Mercurii et lovis, hora VIII, Veneris et Saturni, hora VII, Artem Obstetriciam Theoreticam et Practicam exponet, et in Nosocomio ad parturientium lectos practicae instituet; diebus Lunae et Martis, hora VIII, Artes Obstetriciae partem Technicam docebit; Therapiam Specialem morborum tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, et post ferias Paschales diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora VII, et Lunae et Mercurii, hora IX; diebus Mercurii, hora X, et Saturni, hora VIII, Medicinam Forensem docebit; diebus Lunae, lovis et Saturni, hora X — XII, ceteris diebus, hora XI — XII, in Nosocomio Academico Clinicis exercitationibus vacabit. FRANÇOIS ZACHARIAS ERNEST Pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Hiatologiam, diebus Lunae, Mercurii et lovis, hora XI; Anatomiam pathologicam, diebus Martis, hora XI, et Veneris, hora VIII et X. Exercitationibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. IANUS HISSING LANS EN Chirurgiam docebit die Martis, hora X, diebus lovis et Veneris, hora IX, et post ferias Faschales etiam die Saturni, hora IX; Botanicam de morbis oculorum tradet diebus Mercurii et Saturni, hora XII; Clinicis exercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora XII; Anatomen corporis humani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora IV; Dissectionibus cadaverum anatomicis tempore opportuno instituendis quotidie praesidet. ISAACUS VAN DEEN Physiologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII; Physiologiam specialem et experimentalem diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII, et die Veneris, hora X — ^XII; Remedia effectus et therapeutica usum, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Pharmacognosin et Pharmacologiam experimentalem, die lovis, hora X, die Veneris, hora IX, die Saturni, hora X; Diateticam et Politicam medicam die Lunae, hora IV — ^VI; Morbos systematis nervosi die Veneris, hora IV — ^VI; Indagationibus physiologics in Laboratorio Physiologico quotidie praesidet. Digitized by Google 874 ORDINEM LECTIORUM. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. Magnus Christianus van Hall die Veneris, horis VIII et IX, aestimo et aestivo tempore etiam diebus Martis, Ioannis et Sabbati, hora V, elementa Botanices instructus; die Martis, hora I, Botanices et Aulumurhea selecta quaedam capita tradet; die Mercurii, hora IX et X, agit de plantis medicinalibus aliisque vario respectu utiibus, sive de Botanica applicata, ordine Familiarum naturalium; die Sabbati autem, hora X et XI, Occasionaliter ruralem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, alternis diebus hebdomadibus, die Mercurii, hora matutina VII, cursus in botanicis praeseat. Ernustus Guilielmus Bergen die Iovis, Veneris et Sabbati, hora XI, Geometricae, Algebrae, Geometriae et Gessometriae planae elementa explicabit; Physicam experimentalem docebit die Mercurii, hora I; diebus Iovis, Veneris et Sabbati, hora XII, Physicam theoreticam universam aut selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet. De Matius, eos elementis disquisitio habebitur diebus Iovis, Veneris et Sabbati, hora pomeridiana III. Paulus Muldsberg die Lunae, hora X, Zoologiae elementa, die Martis, hora X et XII, Historiam animalium molluscorum et articulatorum naturalem docebit; diebus Veneris et Sabbati, hora XI, Anatomiam animalium comparatam tradet. Operibus zootomicis et zootomicis practicis quotidie praeseat. Guilielmus Adolphus Enschede die Iovis et Sabbati, hora IX, Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit; selecta Algebrae capita exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elementa tradet die Mercurii, hora I, et die Iovis, hora pomeridiana VI; Geometriam analyticam, Calculum differentialem et integralem, Mechanicam analyticam exponet horis commilitonibus commodis; Exercitium mathematicarum futurorum Fratrum moderabitur horis postea indicandis. PETIT LOUIS VAN KEBCKHOFF diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, horis XI et XII, Chemiam anorganicam docebit ; diebus lovis, hora XI, et Sabbati, hora X, Chemiam corporum organicorum exponet; diebus Lunae, hora XII, et lovis, hora X, Chemiam pharmaceuticam tradet; CAeminine technologiae capita in usum publicum explicabit diebus Lunae et Mercurii, hora pomeridiana VI; Chemiam practicam docebit et Ewercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. IN FACULTATE THEOLOGICA. PETRUS HOFSTEDE DE GROOT diebus Lunae et Mercurii, hora XIII, Martis, hora X, Historiam Ecclesiae Christianae, secundum Lineamenta, a se typis divulgata, enarrabit; diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora X, Dogmaticam et Polemologicam Christianam, secundum Compendium a se et L. G. PAREAU editum, exponet; diebus Lunae et Mercurii, hora IX, et Martis, hora XI, Theologiam Naturalem, secundum Compendium a se editum, tradet; diebus Mercurii et Veneris, hora I, Theologiam Biblicam, secundum Lineamenta a se edita, explicabit. LUDOVICUS GERLACHUS PAREAU diebus lovis et Veneris, hora XI, Encyclopaediam Theologiae Christianae, secundum Compendium, a se et p. Hofstede de Groot editum, exponet; diebus Martis, Mercurii et lovis, hora XII, secundum Compendium suum, typis expressum, in Theologiam Christianam morale inquiret; diebus Lunae atque Veneris, hora XII, et die Martis, hora I, loca unnulla Hermeneuticae sacrae, secundum Compendium suum, typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hebraica cum Commilitonibus interpretabit; in Historiam criticam librorum F. F. inquiret diebus Lunae, hora I, et Mercurii, hora XI. GUILIELMUS MURING dic Lauae, hora XI, et die lovis, hora I, agit de Historia et de Critica librorum Novi Foederis; die Martis, hora IX, Evangelium iohannis, Cap. I — XII, cum Committionibus cursim leget, et diebus lovis et Veneris, hora IX, Epistolam pauli ad Romanos interpretabitur; diebus Martis et Veneris, hora VIII, et die lovis, hora X, Theologia Practica tradet, secundum Compendium suum, typis editum; die Veneris, hora IV dimissa, exercitium Rhetorica, et die Saturni, hora XI, exerctium provectiorum Catechetica, cum pueris instituenda, moderabitur. Disputationibus cum publicis tum privatis de Totis Theologicis die Mercurii, hora III, suis vicibus, praesunt Theologiae Professores. NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA GRONINGANA DIE XXXI DECEMBRIS CIOIOCCCLIX. In Facultate juridica 67. Medica 28. Disc. Math. et Phys 21. Theologica 82. DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDIVIDUA DIES OCTOBIS CIOIOCCCLIX AD XI OCTOBRIS CIOIOCCCLX. IN FACULTATE IURIDICA. 1859. d. 26 Nov. IANUS CAROLUS CONRADUS ALABADA, Leovardia-Frisius privatim defensis quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct. d. 30 Nov. CHRISTIANUS IANUS VAN MARLB, privatim defensus quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. 1860. d. 20 Ian. Martinus van Hulst, Noviomagensis, privatim defensus quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct., magna cum laude. d. 28 Ian. GUILIELMUS AUGUSTINUS VAN SLOTERDIJK, Leovardia-Frisius, privatim defensus quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. d. 28 Ian. IOHANNES LEONARDUS VAN SLOTERDIJK, Leovardia-Frisius, privatim defensus quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct., magna cum laude. d. 20 Feb. AGNES LOXMA PET, Leovardiensis, privatim defensus quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct. 