title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Vanneer men dan weder de Pitjes van de np uitblufcht , ziet men aanítonds den rzer agterwaarts draaijen, en den gan- en weg, dien hy te vooren doorgeloopen ;, weder te rug keeren, Dit te rug gaan ge- ) Ik druk my hiet in ronde Getallen uit; en 't yn oogmerk niet om de veríchillende grootte Uitzettingskragt in de byzondere zoorten van alen met de uiterfte naauwkeurigheid te be- :n. Zulks zou van een talryke reeks van zeer en netelige Proefneemingen afhargen, die in werk, als dit is, daar men de Hoofdzaaken s voordraagt, niet gevoeglyk plaats kunnen heb- De Leezer, die luft heeft om zig in dit Stuk em volkomener wyze te oeffenen, en hetzelve "n byzonderheden dieper te doorgronden , zal antekeningen of Cemmentarió van den Heer Mus- £NBROZK op de Proefneemingen van de Aka- ie d» Cimente kunnen nazien, TOM IL. pag. 1a olgende ; alwaar hy een oimítandig en naauwkeu- Berigt zal vinden van de Proeven, die met den weeter gedaan zyn, daar deeze íchrandere Na- ckundige de eerfte Uitvinder van was, Aelief. O 2 ' XIV.LIS$. 3. A E* DEEI. en wedet door Koi. de korter. X1vV. LES. 3. À y- DEEL. I1et Vuut dringt in *t Mctaal dcor. 630 - ^T VuUR ZET ALLE. gefchiedt in *t eerft niet vry groote fnelhéd maar wordt vervolgens allenskens flasugtt; en op let laatít zoo traag en nasuw Zigtbaar, dat de W'yzer niet weer op :9WE oude plaats komt, dan na verloop vin e? Y vry aanmerkelyken tyd , en weinig langerof korter , naar maate dat de geíteltenis.en Y- meerder of minder Warmte is van de gistu, E daar men de Proefneeming doet. Opbelderinges. De Metaalen , zelfs de allerhardfte, en ' die het meeít in één gedrongen zyn, hebben hun ylheid en ledige ruimten: en die ylheid der Metaalen is zelfs zoe groot, dat zom- mige Vogten 'er in kunnen doordringen, en ze van één fcheiden. FHet Vuur, dat uit de brandende Pitjes voortkomt, is een Vloei- ftof, die fyner en doordringender is, das eenig Vogt, dat wy kennen. Het opent zig, derhalven, een doorgang tot binnen in de Staafjes Yzer en Koper van onze Proef- neeming , en zet de Vuurdeeltjes , die natuur- lyker wyze tufíchen de eigen: deeltjes van *t Me vASTE LIGHAAMEN VIT. — jg3i 1 zig onthouden, en verborgen zit- n beweeging: en door de werking van rec Oirzaaken, het Indringen, naame- XIV LES — j. A F- DEEL. yan een vreemd Vuur in 't Metaal, en - itzetting vàn het heimelyk en verbor- 'uur Jr welk het Metaal eigen is,moe- : Staafjes zwellen; grooter van omtrek 'n, en naar alle kanten heen, volgens unne Áfmeetingen, zig uitzetten, — — ar dewyl'er, volgens het Beloop der e, meer deeltjes zyn, die zig kunnen ten, dan volgens dat der Middellyn, jn de Staxfjes. het. toeneemen in de e merkelyk zigtbaarer zyn, dan in de Hierom maakt men ook het Staafje yn een end onbeweeglyk vaít in I, op : ganícbe meerdere Langte, die het zig de Warmte uitrekc, drukken en haar oefiienen zou tegen het Stuk G, daar aafje met. zynR ander end aan vafítge- | js. Die twee Beweegingen, derhal- de eene voorwaarts, en de andere ag- arts, welke het Stuk G maakt, zyn. wendige Gevolgen en onbetwiftbaare 03 Bly- Doet het zig uit- zetten. XIV. LES. 3. A y- Het een Metaal get zig meer uit dan 't an. der. De Kou- de doet "het wcer krirapen. $33 ^T VUUR 2ET ALLE. Blyken, van die waarheid , dat het $ terwyl het warrn wordt, zig uitrekt ger wordt, en in tegendeel. weer wordt en inkrimpt, sls: bet oud b worden. Dat alle Metaalen, op een. m en binnen het zelfde verloop vánt 'niet even fterk uitzetten; daar moet : kerlyk de oirzesk van zoekem in fchillende Digtheden hunner Stoffe; meerder of minder vaft. veratid; de. hang en aaneenkleeving va tirelvc jes ; in.de grooter of:klefüert mo brandbaare Stofklompjes ; die de met hunne andere Beginzels gemeng in het veríchillend maakzel van hur ningen en ylheden, en dergelyke hoe den meer. Altemaal navorfcbingen, gemeen netelig en ingewikkeld zyn, ke men tot nog toe niet zeer ditp do heeft. Zoo dra de Pitjes van de Lamp P zyn, waaffemt het Vuur , 't well Metaal gedrongen was, "er weder uii VASTE LIGHAAMEN VIT. $33 Wwerking van het Binnerivuur, dat'er in te W^up blyft, geen byftand en opwekking meer Mebbende, wordt allenskens zwakker en Mitsuwer; waar door de Decltjes van 't Mc- jyaal gelegenheid krygen orn weer digter, ge. lyk voorheen , tot elkanderen te naderen, en het Staafje, dat middelerwyl koud begint te worden, om zyn voorige grootte weder aan te neemen, . Dit nu gaat in't eerft vry fchielyk voort, om dat het Mctaal, dan nog fterk uitgezet, de overvloedige Vuurdeeltjes, daar het me doordrongen en opgevuld is, ligter flippen laat, en een ruimer uitgang gecft; cn om Hat de rondom ftaande Lugt , merkelyk kou- der dan het Metsal, die Vuurdeeltjes met gretigheid, om zoo te fpreeken; naar zig trekt en inflorpt. Maar, in't vervolg, om dat dceze redenen dan geen plaats meer heb. ben, worden de laatíte trappen van Verkoc- ling, en dasr door van Verdikking en In- eenkrimping vant Metaal,nict dan zeer traag en langzaam voltrokken. O 4 Ge- XIV.LE 5. AT- DLE L. In 't eerf fchielyk, op t laatí langzaam 534. "^T VUUR ZET ALLE XIV.LES. 3. AF- DEEL. Gevolrem. Het geen wy hier de Vlam van een Metaalen zetten zig dende Lamp op de kleine yzeren en uit door — Staafjes zien uitwerken, gebeurt ook, " c Ziagen, Cvenredigheid van elks byzonderen aart, a Y: Drillen, $e andere Metaalen zonder uitzonderim, Booren. als zy op de eene of de andere wyze beet worden. Het Blad van een Zaag, die greh Speeling genoeg heeft (*) , zet zig uiten wordt dikker int midden van "t harde Lighaam, ' dat zy vaneen zaagt, door de Warmte, welke "er in ontítaat, uit de fterke Wryving, cn vermoeit mcrkelyk den geenen, die "er meé werkt. Op de zelfde wyze gaat het ook met Drillen, Booren, en alle andere dergelyke Werktuigen, dic hect worden, terwyl men zc (*) Men gecft Sfeclina aan een Zaag, Wanneet men de Tanden bcurielings van weerskanten een weinig bezyden het Blzd vin de Zaag maar buiren uitzet, of anders wordt het Blad ook wel op die Vorm gefmceed, dat het naar die ftteek, daar de Tanden ftaan, dikker is dan in zyn ovcrige Breedre. Nola, vASTE LIGHAAMEN UIT. 555 .t gebruikt, en min of meer beklemd 27 itten "uffchen Stoffen, die niet dan bezwaarlyk Woor de vergrooting van derzelver omtrek kunnen wyken en plaats maaken , of die zel- 'e ook zwellen en zig uitzetten door de 2elfde oirzaak. | Alle Metaal, derhalven, dat voor de Hit- te der Zion bloot ftaat, moet zig uitzetten '*n grooter vah omtrek worden. — Zeer dui- delyk kan men zulks zien in het Water- werktuig van MaRLY, daar de Pompen, die boven op den Berg ftsan, in Beweeging gehouden worden door de Rivier, welke 2an deszelfs Voet loopt, en die Beweeging derwaarts wordt overgebragt door middd van een zeer lange Keten van yzeren Staa- ven, vorkswys aan elkanderen gekoppeld, en ruftende op een zoort van Hefboomen of Standers , die op hun een end ftaan, en op dat end voorwaàarts en agterwaarts beweeg- baar zyn. Alle die Staaven verfchillen van de grootíte Koude des Winters tot de groot- fte Hitte des Zomers dermaaten in Langte, dat mengenoodzaakt geweeft is op de plaat- | || 05 zen XIV LES, 3. A F- DEEL. Voorzo:g in ^r Wa- teiveekk- tuig v.n MAnuLY, Hi?cre ee L24:43, de S es €63. 1.39. p.61. .verkorten rasar welgevallen, door het $36 'T VUUR Z&T ALLE zen van haar zamenkoppeling ver garen te maaken, om de Keren, die ze elssnderen vormen, te kunnen verl van de eene Staaf min of meer diep iat laaten in ce vcrxswyze opening van dear dere, dazr men ze met een Pin in vaft fluit Y Indien ecn yzeren S:aaf van zes Voeten lang van de grootite Koude tot de grootílc Hit- te flegts twee derde van een Lyn lange wierd, zcu zulks op honderd Z3/fés (of vyf- tig Roeden) cen verlenging maaken van meer dan zes Duimen: waar uit men ligtelyk zal kunren begrypen, hoe veel belemmering en verwarring er niet zou moeten ontítaan in de vwerking der Pompen en Zuigers, indien die lange Keten, die de Bewecging tot bun overbrengt, zondcer vercetering, alle veran- dcrinzen onderging, die de verfcbillende ge- fteldheden van Lug: en Jaargety daar in kon- den veroirzaaken (*). De (*? De Nederáa:tfche Leezer , die begcerig mort zyn om ecu naauvkeurger Denkbecld te hebben | van dit Wztezwezkiuig van MABLY, kan'er, bebo ven VASTE LIGHAAMEN UIT. 537 De Uurwerken in de Torens, en in *t al- gemeen allerhande zoorten van deeze en dergelyke Werktuigen , die niet bedekt ftaan voor de groote Hi:te der Zion, of 'er niet dan maar zeer gebrekkelyk voor beveiligd "zyn, moeten'er noodwendig in de vryheid hunner Beweegingen de uitwerkzels en gc- volgen van gewear worden, De Stylen en Standers ryzen , en doen de Ruftingen te veel draagen: de Spillen worden dikker en klemmen in hunne Gaten: de Raden vior- den grooter van omtrek en middellyn, en de Tanden vatten te ítcrk.. ^t Is waar, de Kas en het ganfche Geftel, dat het Werk draagt en in in zig be(luit, wordt ook wcl grooter, en zet zig in al zyne Afmecetingen uit; maar indien "er aan de cene zyde daar door eenige vergoedingen kunnen te weez gebragt worden, die de evenredigheden tus- fchen zommige deelen kunnen herfítellen en An ven by den Heer BELIDOB, in zyn .Archbiteciure Hy- srasulique, Tom. II., ecn nette en belinopte Beltohry- ving van vinden in DESAGULERS Neiuurklsade , 111. DEEL, bladz. 43. - XI!V.TL*T*S. 3. A Fe D .FL. Werking dor Worme t? sp Uute WOiRCI. X'V.LES, 3. A F- DELL. In Sl:n- gers en Slinger- weiken. Il. rccl. J. Stuk. blad;z. 3e6. 5:8 'T VcUR ZET ALLE in ftard hozZez, *t is a3n den anderen tut ook zeer wel r:ozzyk, dat dis zelfde ws got"ingen weer to: nideel werken van s dere decien, die*er merkelyk door bee meid rza&en en in wanorde, Wie weet od zelífs, of de Warmte van de Dye niet m of meer invliced zou kunnen hebben op dmn Loop van e:n goed Zak-Uurwerk, allen maar door de vcrandering, die ze kan v&- cirzaaken in de Langt:e en Dikte van Stuk- ken, die zoo juift en net gepaft mocten Zyn? ) Het geen ix hier niet dan by wyze van Giffing zeg van cen Zak-Uurwerk, kan ik met volkomen zekerheid van Slingerwerk zeggen, of een Uurwerk, wiens loop gere geld worct door de Slingeringen van een Zzwaar Lighaam, "t weik aan een Metaslen Roede hangt. '"T'ocn wy van die zoort van Beweeging, en van 't Gebruik, "t welk "er door den Heer HuvckNs van germaakt wat, fpraken, heb ik aangemerkt, dat, na dat men het iniddcl gevonden had, om de Ty- dcn der Slingeringen volkomen cenpaarig t jl- - vASTE LIGHAAMEN UIT. — 539 Utyd beftendig de zelfde te doen blyven XIV.LEs. Xoor den aart der kromme Lyn, die men lizar beíchryven deed, het egter nog te dug- ten ftond , dat die gelyktydigheid wel eens ih wanorde gebragt zou worden door de veranderingen, die de Hitte en de Koude in de Langte van de Slingerroede zou kunnen reroirzaaken. En zeker, dewyl die Roede van Metaal is, en bygevolg uitzetting en inkrimping, verlenging en verkorting on- derworpen, gelyk de voorgaande Proefnec- ning ons heeft doen zien, heeft men'er met reden van te wagten , dat zy by warm Weer, of in Plaatzen en Landen daar *t heet is, langer zal worden, en in tegendeel weer korter door de Koude (*). Men heeft gedagt, dat men dit Gebrek gevoeglykft zou kunnen wegneemen door de Zelf- (*) Op de ftraks aangehaalde plaats (fI. Deer. 1. Stuk. bladz. 312) kan men nader zien, hoc vcel Invloed de Langte van den Slinger heeft op den tyd van de Slingeringen , en van welk een verfcbilien- de Langte zy in verfchillende Plaatzen en Landen wezen moet, om net Sekopden te kunnen íflaan, 3. A F- DEEL« Middelen daar op bedagte. - XlV.LES. Uitvin- ding van GRAHAM, Phif. Transatte 1726. N. 392. Arts 4. $40. ^T VUUR ZET ALLE "elfde natuurly ke oirzaak, daar het uit eet» e ftond , "er tegen aan te laaten werken: iki i zeggen, door aanleiding te geeven, dat üe zelfde Warmte, dic de Roede van den Sl ger langer maakt, ook juiít zoo veel he middelpunt van het zwaar Lighaam deed ryzen, of welhet vafte Punt, daar de Slin- geringen om gcíchieden , zoo veel op die Roede daalen. De Heer GRAHAM (*) fchynt my de ecr- fte gewecft te zyn, dien dit Denkbeeld is ingevallen, en die het begonnen heeft ter uitvoering te brengen. In plaats van aan't end van de Koede een ronden Metsalen Bol, of verhevenrond Plaatje, gelyk men anders gewoon is, vaft te maaken, hing hy'er, om voor zwaar Lighaam te dienen, een Bolof rolrond Bakje aan, "t welk hy byna geheel met Kwikzilver vulde; en zie hier, hoe hy 't Stuk beredeneerde. ,, Indien van't een » Jaargety tot het ander, zeide hy, de Lugt- » £^ (*) Beroemd Uurwerkmaaker te Londen en Lid ran dc Koninklyke óocieterr. VASTE LIGHAAMEN UIT. $41 i» gefteldheid genoeg van zig zelve veríchilt x, om de Langte van de Slingerroede zoo te » kunnen veranderen, dat men 't merken » kan, zal ook gewislyk die zelfde oirzaak , de hoogte van de Kwikkolom in het Bak- » je» door die Kwik door Warmte uit te 5 zetten, en te doen inkrimpen door Kou- , de, veranderen en ryzen doen of daalen: .,» €n zal ze, derhalven, ook het middel- , punt der Slingering, *t welk noodzaake- » lyk zig bevindt in die Vloeiftof, hooger , Of laager brengen". Indien men, by vcorbeeld, veronderftelt, dat de Roede, door Warmte langer geworden, het Punt B een vierde gedeelte van een Lyn van het Punt A doet afwykcen en laager zakken, en dat ondertuffchen het K wikzilver, tot dien zelfden trap warm wordende, zig uitzet op zulk een wyze, dat het Punt B, het Punt der Zwaarte of liever der Slingering, ook juift een vierde gedeelte van een Lyn op- " waarts ryft, zullen die twee Uitwerkzels oirzaak zyn, dat "er altyd beftendig een zelí- de Afitend blyft tuffchen À, het Bewseg- punt, XIV LES. 3s A X» DEEL, PL. 20 Fit. 5. XIV.LES, 3. A Fe D&EL. Nadere Uitvin- dingen. C.- $43 ^" VUUR ZET ALLE punt, en B, het Slingerpunr 5 "t wellcre noeg is, om de gelykcydigheid der Bee ging te doen ftand houden. Het kommt nu, derhalven, maar op aan, om die tue Uitwerkzels, die regtáraats regen elkandm aanwerken , een juifte onderlinge eyenredie- d heid te geeven ; en dit hangt af allo pa va ] de hoogte, die men gecít aan de Kwilko- 3 lom van *t Bakje: want hoe die .Kolom lan- geris, hoe mcer wegs haar Ziwaartepunt, x gelyk Uk ieder ander Punt, wat men wil, van haar ganíchen Inhoud zal aioopen, zoo in 't ryzen, als 'er uitzecting door Warmte, - als in t daalen , wannceer'er inkrimnping door Koude plaats heeft. Zedert deeze Uitvinding, door den Heer GRAHAM bedagt en voorgefteld , hebben anderen nog gevoeglyker middelen uitgevon- den en beproefd, om het zelfde oogrnerk, daar deeze íchrandere en ongemeen bandige Konftenaar op doclde , te bereiken , om, naamelyk, het Werktuig op dien wgreoe te ftellen, dat de zelfde oirzaak , die de Slin- gerroede dinge of korter maakte, ook d ! VASTE LIGHAAMEN UIT. — $43 wen zelfden tyd, en in gelyke cvenredig. beid, de hoogte van het zwaar Lighaam, daar het Slingerpunt zig in onthield, ryzen deed of daalen. In 't Jaar 1738 wiíten de Heeren Juri1&N L& Roy te Parys, en Er- LICOT te Londen , den bekenden uit(lag van onze voorgaande Proefneeming in 't oog houdende, waar door men reeds wift, dat het Yzer en het geel Koper, tot den zelfden trap warm geroaakt, zig uitzetten in eene evenredigheid omtrent als van drie tot vyf, op een zeer íchrandere wyze, hoewel langs verfchillende wegen, gebruik te maaken van XIV. LES. 3. À F- OELIL. de overmaat der verlenging van't geel Ko- - per, om ze tot vergoéding te doen ftrekken voor die vant Yzer, daar men doorgaans de R.oeden der Slingerwerken van maakt (*). De een maakt boven aan 't end van zyn Slingerroede Pg, die van Y zer is, een klein langwerpig Raamtje AB, gelyk in Fig. 6 af- (*) Zo men ze 'er niet van maakt, men behoor- de ze 'er ten miníten van te maaken ; liever dan yan Staal, dat zip meer uitzet dan Yzer. IV. DzEr, P Uitvin- ding van JULIr*N LkEKROY. P L. 2. Fif. 6. XIV LES. 3. A F- DEELe Veerkragtige Plaatjes worden inge der gekoppeld zyn, uitzet en li um 2 [ $41 T Vvuvs zev AI uL afgebeeld wordt, vitorbddt D van onder en boven , e en H^ "" zyn en onbuigbaar ; maar de Zyftukken, zeer dunne blaadje kragt bezitten. Die ee Ven -T Wev de opening van het do p jk à Stu 't welk zeer hegt is en. onbewe ftat ,en verbonden is mer her Liphss het Uurwerk. In die Ee AR hi .Veerplaatjes niet meer fipeel dan ' dig is, om op of neeríc idis en ryzen of daalen. Dico ren Roede ef, dic dno Da bovenfte gedeelte vàn eent welke hier ten deele open v en op het Stuk CD ruft.— | Wanneer nu de bé twee yzer Roeden fe en bg, die men E - en. enkele Roede heeft aan t dat zy door het Raamtje AB 2: EUM f pae t ris 'Worden, Zou het uitwerkzel daar van zyn EN" v^ moeten, dat de verhevenronde Slingerfeh f * 4.9" 9? NE vASTE LIGHAAMEN UIT. — 54j beneden daalde, en zig verder af ver- rde van het Stuk CD, daar het Be- punt is: waar door de Slinger langer vorden dan hy wezen moeít. Maar die e Warmte werkt ondertuffchen ook op telkoperen Buis, aan wier Bovenend langpunt is ; en dewyl deeze verlenging le Buis, die op het Stuk C D vaft ftaat, xeneden naar boven gefchiedt, zal 'er?t 'rkzel van zyn, dat zy de Slingeríchyf t ryzen. Indien nu de Buis in die even- seid genomen is, dat haar Langrte fbaat * ganfíche Langte tuffchen f en £ be- n, als de uitzetting van het Yzer ítaat e van "t gcel Koper, dat is , als drie tot dan zal de verlenging van de Buis van en naar boyen volkomen gelyk zyn aan in de twee. yzeren Roeden, welke van nsár beneden geíchiedt; en zal, der- 1, door deeze onderlinge vergoeding; fand tufíchen het Slingerpunt £ en het xpunt D altoos de zelfde blyven. Heer ErLicor neemt tot de Roede yn Slinger cen plat:e yzeren Staaf, die » Pa van XIV.LES, 3. A X. DEEL. Uitvins | ding van - EÉLLICOT, XIV.LES. 3 AJ» DEEL. PL. 2. | Hg. 7. gemelde cvenredi iid va sinet v $46 ^r VUUR ZbT ALLE. van de helft of de rwee derden war Langte af,tot aan het benedenend roej wyze geepend is; gelyk zy afgebe in Fig. 7. De ledigc ficbenruitgg deeze Vork open laat , vult hy mota koperen Blaadje i4,- das ais het à Warmte langer wollt , zig ; gedeel d zal uitzetten ,. dan de over Tandn o de Vork, dur ze tu([chen Megan de Blaadje woidi dan, volgens de m geel Koper en Yzer, vyf deelen lang wyl de Tanden door die zeli ie W. maar. drie deelen langer "I *- overmaat van uitzetting vàn "t Bleadje ger bruikt hy, om hetzelve twee kleine boomtjes /; en I», die hunne. Bewecgpune. ten in 0 en in hebben te doen bewecgest derzelyer Armen s» en s wordenop dic vy nen of Schroeyen HE en r naar od hodg, dir op die Armen ruften, .en door. welker mide! del zy het zwaar Liobsam draagen, dat ex ronde Kloot is, en hier volgens. ini VASTE LIGHAAMEN UIT. — 547 lyn doorgefneeden verbeeld wordt. Dus Xiv.L*:. L hier het Slingerpunt en wordt opgetild ra L yr de zelfdé oirzaak, die de Slingerroede ger maakt: en dewyl men de Schroeven 'n *r meer of min diep kan infchroeven, op de Ármen » en » van de Hefboom- jJ. nader by of verder van derzelver Be- egpunten $ en o brengen, is men altoos efter , om die twee uitwerkzels in zulk evenredigheid onderling tot elkanderen Lellen, als men goedvindt. 1dien ik hier een Verhandeling fchreef wu: dier : het Uurwerkmaaken, zou ik niet na- dine - 'D om een naauwkeuriger en omftandicer zt te geeven van 't geen vérícheiden ftwerkers, en zelfs Geleerden nog daar- »ven uitgedagt hebben, om de verien- " van't Yzer door die van 't Koper te oeden , met oogmerk om de Langte van Slinger altyd eenpaarig en beitendig de le te doen blyven. Tk zou zclts de voor- nadeelen van die Uitvindingen onderzoe- |, €D de vryheid neemen , 0m 'er myn lagten over te zeggen; maar de Leezer P 3 bez XIV. LES. 3. A F-* DEEL. Verandees $48 "Tr VUUR ZET ALLE behoort hier niets te vinden, dan *t ge genlyk en regtítreeks betrekking het de Proefnceming , die ik gedaan heb, d bewyzen, dat de Warmte en Kouk ftuk Metaal op een merkbaare wyze van trek doen veranderen. Op dat men niet denke, dat deeze laatfte Voorbee daar ik van gefproken heb, voor Uitvi gen zyn aan te zien, diceer fraai en fc der uitgedagt genoemd mogen worden dat ze van eenig wezendlyk nut x Zyn, zal ik met onze befte Starrekun aanmerken, dat met den nieuwen SI zulk eenen, naamelyk, wiens Langtt eenpaarig en de zelfde blyft, een Uur daar men Waarneemingen meé doct, gaans van den hoogften Graad van V tot de grootíte Koude niet meer v dan twee Sekonden ; daar het in teg Zeldzaam is, dat men met een d Uurwerk, door een gewoonen Slinge geld, minder dan twintig Sekonden s heeft. Indien de Berekening van den T VASTE LIGHAAMEN UIT. — 549 in haar naauwkeurigheid verlieft door de *zlanging en verkorting van den Slinger,de | meeting, der Uitgeftrektheid zou ook mo- Hyk niet min voor dat gebrek te dugten ebben door de veranderingen, die de Kou- e en Warmte veroirzaakt in de Vo»tmaat, e Roede, de Elle, en andere dergelyke lerkcuigen , daar men zig van bedient om angre en Breedte te meeten.. By gcluk zyn * Dwaalingen, die daar uit ontítaan kun- n, juiíl van zoo merkelyk een belang niet den gewoonen handel en *t dagelyks bez- yf der Maatíchappy ;. maar "t is cgter ge- eglyk, dat men 'er van gewaarfchuwd zy , 1in zommige byzondere gevallen, daar 1 groote naauwkeurigheid vereifcht wordt, ' op te kunnen letten. Indien men, by Orbeeld, de halve Roede of de Elle van t eene Land vergelyken wilde met dic, :lke men in een ander. Land gewoon is te bruiken , zouden de zoort van 't Metaal; ar Ze van gemaakt waren, en de gemaa- jdheid van de plaats, daar men de Verge- ding deed , omftandigheden zyn, die gecn- Pa zins X1V. LES. . AF. D F E. L. ring door Warmte en Koude in V.oet.- maat, Rocde, Ellen; $50 ^T VuuR zrT ALLE " XI1V.LES, 34 A Y- DEE L. jn Meet- konftige en Starre* kundige W'eiktul- gen: PL. 2. Fg. s. - v 28 zins te verwaarloozen waren. Een roede van Koper , daar meh (legrs eet] Myl Lands in de Langte mce& afmt; door de Warmte en Koude dermaate y deren kunnen en zig ontítellen , datde: naauwkeurigíte Landmeeter , al was de! zoo vlak en effen als een bevroo en gragt, "er tuffchen Zomer-én W. veríchil in zou vinden v t oo Voeitn: welk veríchil egter zoo groot | Wet zou ge weeft zyn, indien hy , in plats van-&er kc peren Maatroede , cene van Yzer of yan Hout. gebruikt had, —— "à Dewyl alle Metaslen door dex ds i den: van Warmte of Koude zig niet even fterk uitzetten of inkrimpen, moet men er | zig niet dan met groote voorzigtigheid en. overleg van bedienen, wanneer men Werk- | tuigen vervaardigt of Gereedfchappen, in welke 'er veel aangelegen is, dat alle de A£- meetingen de zelfde evenredigheid toti&lkan- der blyven behouden. Indien men, by voor- beeld, wilde, dat de Hoek E, door tw | yzeren Roeden EF en EG gevormd, ins | ler- vASTE LIGHAAMEN UIT. — $51 lerhandé Wetcr, koud en heet , altyd be- Btendig de zelfdé en even groot bleef, zou men zig wel zorgvuldig moeten wagten, dat &ncn ze niet aancen koppelde met een derde ftuk van Koper, als GH. Want dewyl dit laatfte Metaal zig door de Warmte merke- lyk ftérker uitzet dan het ander, zou het koperen Voegítuk G H, als het warm be- gon te worden, niet miífen kunnen een vry aanzienlyke verandering te maaken in de opening van den Hoek E, en hem wyder te doen worden dan hy wezen moeít. Ligte- l]yk ziet men, dat men dit ook wel degelyk heeft int oog te houden by "t maaken van Werktuigen en Gereedíchappen tot . Meet- konft en Starrekunde, wier juifte naauwkeue righeid daer' van afhangt, dat de evenredig- heden, die alle de Afmeetingen onderling tot elkander hebben , altyd onveranderlyk en beftendig de zelíde blyven: en tot welke men egter veelal Koper en Yzer te zamen gebruikt, Dewyl men die Werktuigen en Gereedíchappen , uit de gemaatigde Warm- te van den Winkel, daar ze raar gemaakt P5 zyn,; XIV.LES, 3. AT- DEEL. XIV.LRES. 3$. A Fe DEEL.e in Speel- tuigen en klank- geevende Lighaa- men. . YII. Deel. 2. Stuk. bladz. 420. . grootte, de platte oppervlakten, en de. rq $932. |. "TVUUR ZET ALLE zyn, in de open Lugt brengt, daar zuflr de Vorft en voor de Hitte der Zon jj i ftesn , loopt mengevaar, zo men niet alie vuldiger let op 't geen er van komen iy. dat men de Hocken zal zien verandenem ys te Lynen zig krom buigen ; en depiri | wanordes meer. | | De Snaar van cen Klavefcubel; aide. ger wordt door de Warnze, moet Áood- wendig flapper zyn, dan ze t& vmortn ge- feld was; indien de vafte puntas, dear zc aan gefpannen is, zig ook niet nass evente- digheid van die verlenging van clkanderen verwyderen. In onze Elfde Les hebben we gezien, dat een klankgeevende Snaar, all andere omítandigheden gelyk gefteld , em min of meer fcherpen toon heeft, nssr mts . te dat zy min of meer fterk gefpannen is. Dewyl nu de Snaaren van een Klavefimbe, als ten deele van Yzer, ten deele van Ko- per, zig door den zelfden Graad van Waerm- te niet allen even veel uitzetten, en allen nogthans meer dan het Hout, daar het Lig- han Pi . VASTE LIGMAAMEN UIT. $53 heam van't Speeltuig van gemaakt is, en aar aan de Snaarpennen en Kammetjes vaft Zyn, begrypt men ligtelyk, om welke rede- nen de overeenftemming der Klanken in - wanorde en het Speeltuig ontíteld raakt, wanneer 'er een merkelyke verandering in de Lugtsgeíteldheid van 't Vertrek, daar het geplaatít is, is voorgevallen. Wie weet ook of iemand, die fyn van Gehoor en op het onderícheid van Klanken gevat is, niet wel «enig veríchil zou kunnen hooren in den Toon van een Klok, of van eenig ander klankgeevend Lighaam, daar men, «en koud en warm ,de Procf van nam, en wier Klank men vergeleek met dien van een ander klin- kend Lighaam, met welke men '*t te vooren tot Eensoonigbeid gebragt had. Ik heb voorheen gezegd , dat het Hout door Koude en Warmte aan zoo íterke ver- anderingen , door verlenging en inkrimping, volgens het beloop van de langte zyner Vezelen of Draaden, niet onderhevig is, als het Metaal. — Dit is iets, "t welk ontwyffel- baar blykt door ondervinding, en veríchei- den AIV.LE$. 3. AX- DERL« VUniffcn Hout zer zig mine der uit dan Me- taal. Houten Slingeis. $54 'T VUUR ZET ALLE XIV.LES. den Uurwerkmaskers aanleiding gegetwm Bm heeft, om de Roede van hun Slinger yn Hout te maaken, in plaats van tot het em of't ander van die Middelen, daar ik 200. aanftonds van gefproken heb , toevlugtt neemen, Schoon wel de uit(lag van die Prol juift zoo gelukkig niet geweelt is, dat "er 12lle veranderingen in de langte van den Slin- ger door zyn weggenomen; zy zyn "er eg- ter merkelyk minder en kleiner in, dan in den gewoonen Slinger: waar uic, derhal- ven, ook blykt, dat myne aaniiMliag, Over de miri fterkc "uitzetting van *€ leu ge grond i is. Dochalle — Maar fchoon wel het Hout en een groett Dido menigte van andere Stoffen door Koude cn zettenzig Warmte korter en langer worden, in ex Mine. mindere maate, dan het Metaal, dt blykt nogthans in 't algemeen, en door een ontel- baare reeks van Proeven, op veríchillende. Tyden en deor verfchillende Perzooütn gc- daan, dat allerhande zoorten van vafie Lig. hasmen, Marmer, by voorbeeld, Stetn, ge- bakken Aarde;, Glas, Metas], Hout en "s Schors *s LI y —" cA— A o1 vASTR LICHAAMEN UIT. $5$ Schors van Boomen en Plantgewaíten, Been- , deren, Leer, Hoorn van Dieren, en welke zoorten van Lighaamen men meer noemen mag, door de werking van t Vuur zig uit- "etten, en weder inkrimpen als ze koud worden. Dewyl nu alles, wat Konften en Handwerken voor ons kunsen vervaardigen , beftaat uit dergelyke Stoffen, op oneindig veríchillende wyzen met malkanderen ver- eenigd, gefchikt en gevormd , en alles nu min, dan meer, naar veríchil van de tyden des Jaars, van de Uuren van den Dag, en van't Gebruik, dat wy 'er van maaken, aan Warmte en Koude wordt bloot gefteld , mag men met regt zZeggen, dat "er niets be- ftendig in den zelfden ecenpaarigen ítaat blyft, en dat alles wat wy zien; Juweelen, Koftelykheden, Werktuigen, Gereedíchap- pen, Huisraad, Gebouwen, beurtelings nu grooter, dan kleiner worde. Men- zal mogelyk tegen die algemeene kragt, welke ik hier zeg dat het Vuur be- Zit, om alle vafte Lighaamen, zonder uit- zondering , zig te doen uitzetten en grooter WOI- XIV. LES. 3. ATF- DEXL. Zommige Stoffen worden door 't Vuur klei- ncr van oimutrek: XIV.LES. 3. A E- BDEEL. wegensde uitdam- ping en . verlies van Stof- fe. IV. Deel. 1. Stuk. bladz, 260. 556 "T VuUR zET ALLE brandt; van Hout, dst men in den Oro of in de Zon te droogem legt, en van ve le andere Stoffen, die door de werking vin 't Vuur merkelyk krimpen en kleiner yan omtrek worden. 1 Maar deeze zwaarigheid heb ik reeds by voorbaat weggenomen, en ten dien cinde 'voorheen aangemerkt, dat 'er in alle deeze. - en dergelyke Gevallen eene Uitdamping plaats heeft, ecn verlies en verpilling yan Stoffe, waar door de Declijes yan "t geen 'er overblyft gelegenheid krygen: om nader by elkander te komen, en zig digrer byeem te voegen onder een kleiner omtrek ; chooa ondertu(íchen die zelíde Deeltjes inderdssd gezwollen zyn en uitgezet. Ligtelyk ksn men zig daar van overtuigen , alyamn 4i die Lighaamen , wier Voorbeeld-qsm: ons tegenwerpt, voor en na dat zy die Pros on- dergaan , op de. Schaal brengt. Een fuk om geleíchte Kalk weegt zoo zws&ar miet:els de Steen, daar zy van gebrand is; en ink jitkomít beíitendig plaats hebben , in *: ^" rwerk , dat in den Oven, by "t Vuur of im on gedroogd is; in Vleefch of Vrug- gebraaden of gekookt ; in Gebak of an- Mengfels, die men door een zekeren van Hitte- hard maakt, of dik doet len. III, PRogErNEEMING. Tveftel. et Werktuig, door AB in Figssr 9 af- werktuig eld, beftaat in een Thermometer - Glas, €^ wyre s Bol omtrent een Duim Middellyns uietting r, en de Buis overal in haar ganíche de Vog- gt€, die een Voet bedraagt, een bin- wiimie wydté vin een halve Lyn, Een gedeel- te mee- lang omtrent 9 Duimen, van die Buis is ) remaakt op een zeer dun en ligt Plankje, een Schaal op getekend is, verdeeld in Lvenredigheid en Maat, dat yder Graad XIV.LES. $. A F- DEEIA $58 T VvuR ZzET p£ Plankjein de Buis en Bol bevindt, wannet Vost tot den Graad van Yskoud gebng Men vult den Bol en iets meer dan a vierde gedeclte van de Buis met veríché Vogten, 't een na het ander. Eerft mt: Kwikzilver , vervolgens met W yngeeft, às na met zuiver fchoon Water, eindelyk met Lyn-Olie. Men fteekt den Bol in den Bk G , die vol is met Ys, dat zeer fyn geftox ten is, en laat hem 'er in, tot dat het Vogt 'er zoo koud in geworden is, als lier worden kan; 't geen men gemakkelyk kan weeten, om dat dan het Vogt in de Buis Ulyft fil ftaan en niet meer zakt. —Eindelyk neemt men 'er dan met cen Hairbuisje, als D, 't welk men in de Buis fteekt , en daar men ain zuigt, al het Vogt uit, dat boven de Lyn ef ítaat, of doet 'er, indien "er niet genocg in is, zoo veel by , dat het Vogt net tot aan dat Merk komt.. Wanne:r het Vogt zig nu op die Hoogte wel gezet heeft, en 'er onveranderlyk op blyft ftaan, neemt men het Werktuig uit het Ys, en dompelt het in een anderen Bsk of VocTEN U1T. $$9 :ltje C vol kookend Water ; daar men. xiv.rts, z00 lang in houdt, tot dat het Vogt 5: .* i | vr ryít in de Buis: men let onder- | op welke hoogte het ftaan blyft, langen tyd het noodig gehad heeft 1 Graad van Hitte te krygen (*). Uit- '€ewel ik beflooten heb om alles, wat het |n betreft van. de V/'erktuigen en Gereed- | , en het Bereiden der Stoffen, daar ik tot van deeze myné Proefncemingen gebruik :€ , Over te laaten voor een ander Werk, dat ia dit ftaat in 'tligt te komen; kan ik hier t vOOrbygaan , om cen middel aan de hand i; Waar door men gevoeglyk een Thermeme- Op zulk een wyze als onze Proefneeming » gemeeten en afgedeeld, zal kunnen be- en 'er dan nog cenige andere Onderrigtin- * voegen , zonder wclke men deeze Proef- bezwaarlyk wel zou kunnen nadoen. een glazen Buis. van een behoorlyke Langte ellyn, en laat 'er, om te zien of ze wel a binnen net even wyd is, een weinig Kwik- Open, zoo dat het'er dc Langte van ome» | Duim in beflaat. Meet die Langte zoo zig, als mogelyk is, met cen Papiertje, adje, ef icts dergelyks, en laat dan dat lommetje Kwikzilver de ganíche Buis van ead tot het ander doorloopen. indien het enlang blyft, maak dan vry ftaat, dat uw OREL, Q. Duis XIV.LES, $3. AT* DEEL. Veríchei- den Uit- getting . pypjes, die een zoort van Buik in "c mididea hid ligtelyk knnnen bezorgen , doorinde Yos g6o '* VvuR ZET D$ - Uierkzel. — Het Kwikzilver,uit het Ys in^t la : Warer overgebragt , klimt in de Bai: Byis van binnen overal eenpuarig van Midáel even wyd isy en gy kunt'er door een Gl: sue T ol laaten aanblaazen. Die zelfüe zal u ook. Lamp.een klein ftokje van een -cuaetuds maaken , en de einden van herzelye ter we tot. Haiibnisjes uit te rekken., et Om een Schaal tc vinden, die ren. deciten van het Vogt, dat in den Bol en heryiende d deel van de Buis begieepen is, aanwyit; weeg eet het Glas ledig; teken het Gewigt aan ; vul daar op- met behulp van uwe Buikpyp her Glas geheel met. Kwikzilver; maak het heet, en zelfs zoo heet, dat. het Kwikzilver'er in kooke , op dar alle eur 4 zig ontwikkelen mogen en te eenemaal vervlieg het welk gemakkelyker gefchiedt, zo men in't eei den Bol maar alleen met Kwikzilver vult. - Als nu het ganfche Glas wel vol Kwik is, en gy het weer koel hebt laaten worden tot den zelíden Graad als de Lugt is van 't Vertrek , weeg het da wederom nzauwkeurig , om het Gewigt van de Kx | te vjnden; indien gy de zwaarre van 't Glas, irá ry te vooren gewoogen, en daar gy aantekening vang . honden hebt, van het Gewigt, dat gy nu. der. tekt, hebt cy de zwaarte van uw wee *7 | VocoTEN viT. 56i veertienden Graad: "t welk sanwyft, x1v.LEs, iet 3$; Declen' in zyn omtrek aange- PEEL. ;n en vergroot is; en deeze Uitzetting v,, ve,. EU Vopen. m dan verder zoo veel Kwik uit uw Buis, dat it het eifde gedeelte uitmaakt van al uw Kwik- : en indien de [nhoud van dic Buis de behoor- 'venredigheid heeft tot den inhoud van den lien de drie vierden, of daar omtrent, van angte u dat elfde gedeelte uitleveren , 't welk oo naauwkeurig , als eenigzins mogelyk is, na- , om wel verzekerd te zyn,-dat men juift het gedeelte van 't gehecl, en noch meer noch 'eft. : en het Kwikzilver, dat in de 3 van de Buis of 1trent. begreepen was, niet zwaar genoeg mogt n het vereifchre elfde gedeelte van 't ganíche t niet haalen kon, zou dat een teken zyn dat te groot was , en zoudt gy'er een kleinderen »nd van die zelfde Buis moeten laaten aanblaa- Maar om die moeite en tydverzuini te fpaae "al'tigevoeglyker zyn, dat gy van 't begin af eiden Buizen van de zelfde wydté neeiut, en eprocfd en goed bevonden te hebben, "er Bol- n laat blaazen, van welke zominigen wat r , anderen weer wat kleiner zyn. lat gy dan het juifte elfde gedeelte van al het iver, dat in ?t ganfche Glas beflooten was; Buis hebt genomen, hebt gy niets meer te : dan 'er een Schaal, in honderd gelyke deelen 'eld, en die het geheele ftuk van de Buis; zea ze ledig is, beflaat, aan vaft te maaken: en Q.3 | dan 3. AT- DEEL. .563 ^T VUUR Z&T DE ' XIV.LES. geíchiedt iri den tyd van 15 Sekonden * tyd van een Minuut en eenige Sekorglen | X E 't vierde gedeelte van een Minuut. Gemeen Water, op de zelfíde P. fteld , zet zig ;1;; Deelen;of iets meer, in Wyngeeft klimt ií een Minuut en aa konden tot de Hoogte van 87 Graaden..- Lyn-Olie heeft ten minften drie ten werk om tot de 72 Graaden te klim- | , dan zal ieder Graad van die Schasl net een gedeelt van de Buis afperken van die grootte ea inhoud , dat het raos gedeelte bevatten kan van al hez Kwilaite ! ver, dat'er onder is. Hetzelfde heeft ook plaats ten opzigt van alle andcre Vogten, die men in dat zelfde 6las zou willen doen. Maar dewyl de Graaden van de Schaal iederees duizendite gedeelte zyn van den inhoud of omtrek van een Vogt, en een Vogt minder plaats beílut,. wanneer het koud, dan vanneer hee warm is, moet ' men wel zorgvuldig toezien, dat de Bol en het ge- 3 deelte vàn de Buis ,'t welk tuffchen denzelven en de; Schaal begreepen wordt, volkomen geyuld zy, eer. - men het Werktuig uit het Ys neemt om hétin koo-. kend Water te dompelen. ; Het'zal ook niet ongeraaden zyD s. dat menaby dat | indompelen van't Glas in kookend Water oerft met : twee of drie fchielyke en korte Indompeliagen de Procf neeme, cer men het 'er in blyven lat: sit vates VooTEN vrr. $63 welke de grootíte hoogte is, daar zy. X!V.LES. . 3. A FY- de Hitte van kookend Water toe ge- DEEL. kan worden. | deeze vier Vogten, derhalven, op iurproef vàn kookend Water geíteld , W yngeeft het alleruitzetbaarfte ; indien , naamelyk , door Uitzetbaarbeid de Dilabitié . van uitzwelling en vergrooting van / ' ) om- lat anders mogelyk een al te geweldigc en ke werking van 't Vuur het Glas mog: doen n. - erder wel en juift te kunnen oordeelen over oop van tyd, dien een Vogt befteedt om tot otfte Hoogte op te klimmen, zal het niet on- yk zyn, dat men dien Graad van Hoogt:e roor af door een eerfte Proefueeming heeft kennen; dewyl 'er anders verfcheiden Se- | tyds zouden kunnen veiloopen, eer men rdeelen kon, of het Uitwerkzel zyn vol be- lde, en het Vogt zoo hoog gereezen was, zeu ryzen. :lyk , indien men het zelfde Glas gebruiken veríchillende Vogten, moet men nooit be- met zulken, die Vetagtig zyn , en mendient rzOIg te drasgen,, dat ''er geen Lugtbelletjes las overblyven, dewyl derzelver Uitzetting merkelyke misflagen in de Uitwerkzels zou. nnen tc weeg brenzen. Nel/et, Q.3 XIV.LES. ;» Ar pXsr. sil 'v VUUR ZET DE ^ omntrek verítaat; maar 20 mem op deg ligheid, datis, de fchielykheid en de! heid van tyd le, waar mef een Vog Graad van Warmre, dien men "er aan wil declen, aanneemt , i$ het Kwikzilvt — kerlyk het uitzetbaarfte van allen, Opbeldsriugen. Uit alle decze Proeven ziet men, d Vogten, zoo wel als de vafte Lighas warm worden, zig uitzetten, in groott omtrek toeneemen; en dat hun Uitz veríchilt naar den verfchillenden aar het Vogt, en min of meer fberk , mino fíchielyk is. De algemeene oirzaak vs Veríchynzel is hier ook, gelyk in alle re gevallen, de werking van, het Vuui tot bipnen in *t Vogt doordringt, en de deeltjes van één Ícheidt, van elkaér vt dert, en als opligt. Maar de maate die zetting , 200 ten opzigt van de verfchi grootte van omtrek, tot welke 76 het kau doen uitzwellen, als ten opzigt và tyd , die 'er verloopt, eer ze haar vol! k VoGTEN U1T. $65 Krygt, hangt ongetwyffeld van verfcheiden xiv.r»s. Iby zondere oirzaaken af , die men bezwaarlyk ? ^ L znec genoegzaame naauwkeuripheid zou kun- 3wen bepaalen. In t algemeen, alle andere omftandighe- Oirzaak den gelyk gefteld, fchynt het dat een Vogt ede zoo veel meer gefchikt zou moeten zyn, lende om door de werking van 't Vuur, dat "er in Cite dec deordringt, aangedaan te worden, en zoo ting. «eel gereeder om naar deszelfs indrukzelen te luifteren, naar maate dat. deszelfs deeltjes onderling onder elkanderen beweegbaarer Lyn, en zig gemakkelyker ícheiden en van elkan- deren verwyderen laaten. — Dit is de reden, mozelyk , waarom het Kwikzilver tlegzsvyf- tien Sekonden tyds van nooden heeft, om al de Warmte, die het kookend Water 'er aan kan meédecelen, volkomen aan te neemen: maar indien dat zelfde Vogt, ondertuffchen, uit Zyn eigen aart maar een gering getal van Vuurdeeltjes in zig begreep, of indien die verborgen en werkelooze Vuurdeeltjes niet losgemaakt en verleevendigd konden wor- den, dan door eene werking , merkelyk kragt- Q. 4 daa- 3. AR- DESI. ge vna xiv.LES. dasdiger en geweldiger dan díe, " zekerlyk ook van deo M meas - dringen van een zekere menigte valux | ten, daar het vatbaar voor was. Indien men T- MN e kookend Water in ftaat is tedoen, za ten kunnen, dan een vry 2 onvolkomen Uitzetting, een » enkde ting der deelijes, veroirzaakt door li de Vuurftoffe. Een Uitwerkzel, dat ver. 