title: Annales Academici
creator: None
text: Doch hebben wij wel regt om de statistiek reeds in dit tijdperk harer ontwikkeling , en zelfs'in het algemeen, eene wetenschap te noemra? Be« stond en bestaat zij nog niet uitsluitend uit eene verzameling van feiten, dikwerf zonder onderlingen zamenhang P Bevatte en bevat zij nog wel iets: anders dan bouwstoffen voor andere wetenschappen P Ik geloof niet, Geeerde Toehoorders! dat er eenig beter kenmerk is om kennis van wetenschap te onderscheiden, dan het verband tusschen oor^ zaken en gevolgen. Waar dat opgespoord en aangeduid wordt, daar is wetenschap ; daar kan niet slechts verklaring gegeven , daar kan de toe- REDEVOERING. 16V kom8t voorqpeld , daair kan eene gewenachte nitkomst voorbereid en in het leven geroepen worden, Reeds baco heeft gezegd: i^Recte ponitar: Yete Boire, esse per caQsas scire." ^) Wanneer wij de statistiek aan dezen eiach toetsen, dan kan er wel geen redelijken twijfel aan de regtmatigbeid harer aanspraken op den rang eener wetraschap bestaan. De meeste ge- schiedscfarijvers der statistiek hebben voorbijgezien dat reeds achsnwall in 1749 gezegd heeft: ^) /^Om hetgeen wij van de dingen weten, te konnen to^assen, m<yeten wij den grond daarvan inzien. Uit dien hooifide brengt het doel der statistiek mede, dat van datgene wat in eenen staat merkwaardig is^ tevens de oarzaien worden aangegeven. Anders zouden wij den staatstoestand niet begrijpen maar slechts aanschouwen.'" Aan deze dnidelijke uiteenzetting van het doel zijner wetenschap kan voorzeker de omstandigheid geen af breuk doen dat achenwall zelf, bij den nog on- ontwikkelden toestand der statistiek, slechts zelden ®) in zijne werken de oorzaken der door hem opgeteekende feiten vermeldde. Het is van veel meer gewigt dat ook na hem de voornaamste theorist^ dier wetenschap , onder welke ik slechts gioja, ^^) mone, ") auETELET **) en fallati *^) behoef te noemen, het opsporen van het oorzakelijke verband evenzeer als faare natuurlijke en noodwendige taak hebben beschouwd. Inderdaad, uit feiten alleen, zonder aanwijzing van hun zamenhang, zonder onderlinge vergeKjking, zonder mededeeling hunner oorzaken^ kan de staatstoestand Biet gekend worden; en daar de statistiek uit de behoefte aan die kennis ontsppoten is, zou het ongerijmd wezen baar uitsluitend tot feiten te wiUen bepeiken. In een der menigvuldige opstellen, door laatstgenoemden geleerde aan de OBJtwikkelkig van stalithuishoudknndige beginselen toegewijd, wevpt bij 168 O. VAN REES op de statistiek een anderen blaam, die na hem dikwerf herhaald is en ook nog wel in onze dagen gehoord wordt. /i^Wat heeft men/' vraagt hij, vaan die lijvige statistieken die, al zijn zij ook uitmuntend, dat wil zeggen waar, op het oogenblik waarop zij gemaakt worden, het niet meer zijn op het oogenblik waarop men ze raadpleegt?" ^®) Ik zou tot weerlegging dezer bedenking welligt volstaan kunnen met te wijzen op al hetgeen ook in den steeds afwisselenden toestand meer of min duurzaam is; op grondgesteldheid, klimaat en volkskarakter, die eeu- wen lang dezelfde blijven; op staatsregelingen , regtsinsteliingen en maat- schappelijke vereenigingen, die somtijds gedurende eene reeks van jaren dezelfde kenmerken behouden en dus even goed uit vroegere als uit he- dendaagsche geschriften kunnen worden gekend. Doch men zou mij met grond kunnen tegenwerpen dat sat in de aangehaaide plaats minder daarop het oog heeft dan wel juist op de steeds veranderende bestanddeelen van den toestand^ op het getal der ingezetenen, der geboorten en sterfgevallen, der hoeveelheden in- en uitgevoerde waren, in een woord op al die zaken, die het naauwkeurigst door cijfers worden uitgedrukt. Immers behoeft men slechts eene oppervlakkige kennis te bezitten van statistische tabellen, om te weten dat de daarop voorkomende getallen dikwerf veranderen en dat het ongerijmd zou zijn de uitkomsten van een bepaald jaar voidoende te beschouwen om over de voorgaande en de volgende een juist oordeel te vellen. Ik zie mij derhalve verpligt ook op dit gebied eene lans met den beroemden staathuishoudkundige te breken; doch ook hier acht ik het voldoende de geschiedenis der wetenschap zelve te laten spreken. Laten wij hare ontwikkeling verder nagaan; zij zal de beteekenis en de blijvende waarde der statistische cijfers in het helderste Ucht stellen. Reeds voordat conrino en achenwall de grondslagen eener weten- schappelijke behandeling der statistiek hadden gelegd, had men zoowel in ons eigen vaderland als in Engeland zich bezig gehouden met de bereke- ning van den waarschijnlijken levensduur. Aanleiding daartoe gaven niet alleen de in het begin der vorige eeuw in Engeland opkomende levensver- zekering-maatschappijen , maar ook de reeds veel vroeger vrij algemeene gewoonte der regeringen om geld te leenen tegen lij&enten: een soort van dobbelspel, waarbij de staat in den regel verliezen moest, wanneer hij de REDEVOERING. 169 grootte der jaarlijks aan de geldschietera uit te keeren som niet door be- rekeniog kon leeren kennen maar bij gissing moest bepalen. Zelfs een man als johan ds witt achtte het niet beneden zieh een klein geschrift over dit onderwerp in het licht te geven ^^); en de verdiensten van onzen wiLLEM KERSSKBOOM^ dic in 1738 de eerste 4»terftetafels voor de provintie HoUand zamenstelde, worden zelfs in het bnitenland erkend. Weldra begonnen de beoefenaars der statistiek in te zien ^ welk een vruchtbaar veld die zoogenaamde politieke rekenkunst voor haar geopend had. Of maakte niet die fO€uirsciiJnHjie o{, als men eene andere wijze van berekening volgde, die ffemiddelde levensdaur een deel van den toestand uit, dien zij te schetsen hadden ? Was het niet van het hoogste belang te weten of de bevolking van eenig land zich over het algemeen in een hoogen ouderdom verheugen mogt^ dan wel of zij, na naauwelijks den mannelijken leeftijd te hebben bereikt» grootendeels door den dood werd weggemaaidP De waarneembare feiten konden op zichzelven daaromtrent geen licht geven: alleen wanneer men yemiddelden of verhoudinyen kon berekenen , was men in staat zich omtrent deze en diergelijke omstandigheden naauwkeurige kennis te verschaffen, en het viei terstond in het oog hoezeer de statistiek daardoor winnen moest. Uit de vergelijking van den gemiddelden levens- duur in verschillende tijden of landstreken kon men niet slechts gewigtige gevolgen afleiden met betrekking tot de meer of min gunstige beweging, tot den vooruitgang of teruggang van het volkswelzijn , maar men kreeg daardoor tevens een belangrijk hulpmiddel om de oorzaken der waargeno- mene verschijnselen op te* sporen en daardoor den toestand te verklaren. Natuurlijk kon deze methode even goed op andere onderwerpen^ met name op de handelsbeweging en de ontwikkeling der nijverheid^ worden toegepast, en het is dud geen wonder dat men overal^ waar het mogelijk was, cijfers^ in plaats van woorden begon te bezigen. Reeds scHiiOZEB had er op gewezen ^^) dat de statistiek weinig baat vindt bij aigemeene uitdrukkingen. Immers kan men nog niet zeggen den toestand der nij- verheid in eenig land te kennen^ wanneer men weet dat het vruchtbare wijnbergen, yroote fabrieken, die aan vele arbeiders brood geven, een bloeijenden handel en een weiniy bouwhmd bezit. Waren cijfers dien ten gevolge reeds- in alle gevallen onmisbaar, waarin zij de eenvoudigste en 22 YIO O. VAW REES naaawkeurigste nitdrukking der leiten zijn , himiie waarde werd verdab- beld nu meu iiusag dat zij tot berekening van verhoudingen en gemiddel- den gebruikt >en daardoor nog <^ eene andere wijze aan liet doel dar gtatistiek dienstbaar gemaakt konden worden. Zoo werd het gebied dier wetenschap aanmerkelijk uitgebreid en de aandacht meer en meer op «1 die gedurig afwisselende hoeveelheden gerigt, wier onderlinge verhouding in tijd en ruimte bij eene oppervlakkige beschouwing van den toestand niet. in het oog valt, maar niettemin tot zijne belangnjkflte elementen behoort. Het zal wdl overbodig zijn, u op het groote gewigt van deze nieuwe rigting der statistiek te wijzen. Men begon in den toestand niet slecldB gemenhmff tusschen de onderscheidene deelen maar ook leven te zien. Het vruchtbai^ denkbeeld van owtwiMelinff hteeg zijne plaats ook in onze weteneehap en wierp zijn helder lieht over het tot dusverre wel niet ver- waarloosde maar toch nog niet geheel naar waarde geschatte verband tw- flchen oorzaken en gevolgen. Had nog schlozeb de statistiek meer ver- nuftig dan juiBt de stUetaande ffeschiedenis genoemd: het denkbeeld van stilstand werd na hem meer en meer als in strijd met werkelijkheid vei^ worpen. Men ^kende in den tegenwoord^n toestand de vracht iiran alles wat daaraan is voorafgegaan. Men zag in, dat men dien toestand skchts dan waarlijk kent, wanneer men de ontwikkeling zijner veranderlijke be- Btanddeelmi bestudeerd en de rigttng opgespoord heeft, waarin aoj zidk thsns bewegen. Dan alleeii wordt het ideaal bereikt, reeds door ▲chxn- WAT/L der etatistiek voorgehouden : den staatstoestaod niet slechts te doea «anschouwen maar ook te leeren begrijpen. Yerre derhalve van reeds na verloop van korten tijd onbruikbaar te wcnr- ^n^ blijven statistische cijfers voortdurend hare waarde befaouden ak eea <«ffiisbaar bulpmiddel tot vergelijking yan verschiliende toestanden. Indiea men vraagt waarom de statistiek nog zoovenre van haar doel verwijderd ifl , waarom zij nog zoo weinig tot verklaring van den tegenwoordigen toe* Btand bij kan brengen , het is juist het gemis van voldoende opgaven iiit ^roegere tijden, dat den beoefeuaar dier wet^ischq) gedurig in zijn on^ derzoek belemmert. Eerst in oaze eeuw is men begonnen de feiten^ die tot grondfllag van vergehjkiDg en berekening kunnen strekken, aan f RIDEYOERING. 171 scherpe kiitiek te onderwerpen m met naaawkearigheid op te teekenen.. Berst thans begint de wetenachap OTer eenige broikbare bouwstofien te beschikken; en hoe gretig die worden ontYangen en gebrnikt, dat toonen ona de werken van de voomaamste statistiBche achrijverfl onser dagen, waarin aan de v^elrjking van den door hen geschetsten toestand met vroegese en gelijktijdige toestanden eene steeds giootere plaata woidt ingeruimd. Zoo kan derhalve geen statistisch geschrift, dat aan de eischen der waaiH beid voldoet, ooit zijne waarde verliezen. Integendeel, elke arbeid van (fien aard plaatst den beoefenaar der statistiek op een hooger standpuni, van waar hij den tegenwoordigen toestand beter overaien en dieper in al zijna bijzondei^eden doordringen kan. Het kan voorzeker niet bevreemden, dat de waarde van eene methode, die tot aulke schoone uitkomsten ieiden moest, door haie voorstanders overdreven is. Reeds in het laatst der vorige en in het begin van deee eeow verloren velen uit het oog, dat getallen aileen hoeveelheden en geena» zins eigenschappen kunnen uitdrukken. Uit zneht om alles in djfers te bvengen en van alles gemiddelden te berekenen, begxm men, om slechts eenige voorbeelden te noemen, de beschaving [naar de hoeveeUieid druk- persen en jaarlijks mtgegevene boeken, de zedelijkheid naar het aantal onechte kinderen of misdrijven, de welvaart naar de verhouding tosschen de bedeelden en de gansche bevolking af te mcten. Om de hoedanigheid der personen en den inhoud der boeken/om de omstandigheden in zedea of wetgeving, die het sluiten van een huwelijk bemoeijdijken of de aan-» leidingen tot het plegen van misdrijven vermeerderen^ om den invloed dien de inrigting der armbesturen of de liefdadigheid der gegoede standen op de bedelarij kunnen uitoefenen, werd door velen in het geheel niei gedacht. Zoo was men dus een dwaalspoor ingeslagen, dat tot de schroome-» Hjkste verwarring leiden meest. Doch naauwelijks had deae verkeerda Rgting eenig veld gewonnen^ of het gevaar dat de statistiek bedreigde» werd door de kiitiek erkend en met krachtige hand a%eweerd. Mogt eenig beoefenaar der statistiek in verzoeking komen op de genoemde wijaa Vin oijfers misbruik te maken^ <~ en wie in de letterkunde der wetensch^; geen vreemdeling is, zal erkennen dat die verzoeking ook nog heden ten dage zeer groot schijnt te zijn , -^ ik zou hem raden de Gdttinffisohe ge^ 22* 172 0. VAN REES lehrte Jnzeigen voor de jaren 1806 en 1807 op te slaan. Hij zou daarin eene reeks van opstellen kunnen vinden, ten deele van den beroemden geschiedschrijver hebren af komstig , waarin met hoogen ernst tegen de verstijving van den levenden toestand met al zijne geestelijke, niet in ge- tal uitdrukbare, elementen tot een onbezield geraamte vancijfers gewaakt en de tabellen-fabriekanten dier dagen op onzachte wijze teregtgewezen worden. In Fraukrijk heeft intusschen de voorliefde voor getallen tot eene andere dwaling aanleiding gegeven. Zoowel dufau ^*) als moreau de jonn^ ^) hebben de leer verkondigd, dat de statistiek zich uitsluitend met zulke fei- ten mag bezig houden, die door cijfers kunnen worden uitgedrukt; en men heeft hun de voorzeker onverdiende eer bewezen van hunne rigting met den schoonklinkenden naam van de mathematieche echool te bestempe- len» Vraagt men hun^ waarom de statistiek uitsluitend cijfers kan gebrui- ken, het antwoord is: omdat zij altijd rekenen moet. ALsof eene menigte der meest gewigtige feiten » die tot beschaving en zedelijkheid , tot den regtstoestand en het volkskarakter betrekking hebben^ uit het gebied on- zer wetenschap verdreven moesten worden^ alleen omdat cijfers niet het meest geschikte middel zijn om daarvan eene heldere en juiste voorstelling te gevenl Verheugen wij ons dat de voorstanders dier rigting, die ook in Duitschland enkele aanhangers telt, ^^) door in den regel in de prak- tijk hunne theorie te verloochenen, zelven het bewijs van hare onhoud- baarheid geleverd hebben en dat de jongste zamensteller eener in menig opzigt uitmuntende statistiek van Frankrijk, de verdienstelijke maurigr BLOCK , openlijk met de overleveringen der mathematische school gebroken en zich tegen de uitsluitende heerschappij der cijfers in de statbtiek ver- klaard heeft. ^) Gelijk men voor het bouwen van een huis niet slechts Bteenen maar ook hout en andere grondstoffen noodig heeft, zoo heefik ook de statistiek tot bereiking van haar doel behoefte aan onderscheidene hulpmiddelen. Elk onderdeel van den toestand moet op zulk eene wijze geschetst worden als het meest geschikt is om het naauwkeurig^te doen kennen. Zoo maakt de statistiek niet slechts van getallen maar ook van woorden en beschrijvingen en zelfs van lijnen» beelden en kleuren gebruik» naarmate haar onderwerp het medebrengt. Wel heeft de Duitsche geleerde REDEVOERING. Zoowel in de tweede helft def vorige eeuw als in den aanvang der te- genwoordige was de statistiek bijna overal onder den invloed der dwaling, dat de staat de ziel der menschelijke zamenleving uitmaakt en dat al hare overige bestanddeelen slechts waarde hebben, inzooverre zij bijdragen tot vermeerdering van diens bloei en magt. Wel had huoo ds oroot reeds geleerd dat de staat geen doel maar slechts een middel en het volk de hoofdzaak is; maar hoewel vele en verdiensteiijke beoefenaars van het staatsregt, inzonderheid in ons vaderland, op den door hem gelegden grondslag hadden voortgebouwd ^ was zijne opvatting van het wezen van den staat niet* algemeen genoeg doorgedrongen om de statistiek bij haar optreden als zelfstandige wetenschap tegen miskenning van haar eigenlijk doel te vrijwaren. Wanneer men aan hare leeraars vroeg , welke bijzon- derheden in den toestand inzonderheid verdienden te worden ^pgeteekend, dan dachten zij allereerst om het staatsbegrip en leidden daaruit hun ant- Woord af. Zoo spraken achenwall en schlozrr van staatsmerhoaardiff' 174 O. VAN REES Aeden^ uevbzl en nibmann ?aii 9iaat»fmfftinffeu, BEucaxT en mfleHXR fna siaaiiiraciten, als den eigenlijken mhoud huMier wetmschAp ^); ea da laatste opvatting, zoozeer ia overeenatemmiDg met de Fransche en DnitKhe r^erisgapoktiek , werd weldra bijna o^mal ala de ware gehuldigd. Mei^ beachouwde zoowel het grondgd>ied ab de bevolking uitsluitead als holp^ middelen voor den staat, aia brcmnen waaraa» de regering de kiacht 0Dft« feende om veroveringen te maken of de veroveringsBUcht vam anderen t» weerstaan. Zoo geraakte het volA geheel op den aohtergvond; en om de maatachappy met haar zelfstandige inrigting en ontwikkeling wierd door d» beoefenaars der statistiek nog naauwelijks gedacht. Na 1815 brak echter voor de staatswetenschappen een nieuw tijdperk aan. Constitutionele regeringsvormen vervingen in eto groot deel van Buvopa de onbeperkte inonarchie. Het votk benoemde vertegmwoordigers, die aandeel kregen aan de wetgeving ea toezigt hielden op hrt slaatdbe^ stuur. Nu kon de staat ook in de schatting der geleerden niet knger dezelfde plaata blijven innemen. Het volk werd meer en meer het mid« delpunt der staatswetenschappen en dus ook de kennis van den voiietoe* etand het doel der statistiek. Nu eerst kwam er eenheid en zamenhang in de katstgenoemde weten* aehap. ^ookng zij nog slechts den staatstoestand te schetsen had, kon aij bij de keus harer onderwerpen den blaam van willekeur niet van zich afweren. Of moest het niet vreemd schijnen dat men het kUmaat onder de staatsmerkwaardigheden opnam, of aan de seden en gewoonten de» volks onder de staatskrachten eene plaats inruimde? Thans echter ka» aoowel omtrent den inboud als omtrent de grenzen der statistiek gee» vedelijken twijfel me^ bestaan. Beiden worden door haar doel, de aehU^ ierinff en verklaring van den vettetoeetand , met naauwlearigheid bepaald. Alles uit het oogpunt van het volk beschouwende , weet zij aan elk onder** werp de pkats toe te kennen , die het verdient in te nemen. Het grond» gebied met z^'ne betrekkelijke ligging en zijne eigenaardige Incht^steldheid boezemt haar belang in als d& woonpkata van het volk, de staatsinrigting ak zijne leveneorde, de nijverheid ak het middel, waardoor het in zijn onderhoud voorziet. Nu kan suj derhalve niet meer tot haar nadeel ver* ward worden, noch met de geographie, vnelke den toestand van den aard* R£D£V0ERIN6. 17» bol uit bet oogptmt der natuar doet kennen , nooh met de ethnographie , die den oorsprong^ de uitbreiding en de eigenschappen der onderscheidene TOlkflstammen ontvouwt , zonder zich aan staatkundige grenzen te storen. Ook aan beide wetenftohappen veel ontleenebde, wat tot bereiking van haar doel dienstbaar is, gaat de statistiek haar eigen weg, kiest met zelf-^ standigheid haar eigen inhond en vereenigt al hare onderdeelen , niettegen^ staande hunne groote verscheidenheid , tot een harmonisch geheei. Reeds voordat de statistiek dit standpunt bereikt had, waren intusschen ftwee wetenschappen opgekomen, wier ontwikkeling een belangrijken invloed op haar moesft uitoefenen. De staathuishoudkunde begon in de vorige eieuw de voorwaarden te cmtvouwen, waarvan tle welvaart afhankeiijk i»^ en wierp op de ganeche volkshuishouding een faelder licht» Zij leerde in* aien dat niet slechts elk volk maar de gansche menschelijke maatschappij een eigenaardig leven heeft^ dat door bepaalde wetten beheerscht wordt Tegelijkertijd ontstond de wetenschep der bevolking^ die in hare verdeeKng en beweging vaste verhoadingen opmerkte en ook op dit gebied de wetten Booht te leeren kennen, waarvan de verschijnselen afhankelijk zijn. Zoo kwam men meer en meer tot de overtuiging^ dat in de zamenleving niet minder regehnaat en «orde heerschen dan ia de bewustelooze natuur; eti de beoefening der statistiek, verre van die overtuiging te logenstraffen^ heeft haar integendeei door treffende uitkomsten versterkt. Of is het niet merkwaardig dat de personen, wier schrift onleesbaar is, of die vergeten hm brief te alttiten of er een adres op te plaatsen , tot het gans(^e getal der briefschEijveBs jaar aan jaar ^eder in dezelfde verhouding £rt;aanP Zou het loevid zijn dat er in gewone omatandigheden in elk land jaarlijks on- geveer evenveel huwelijken worden gesloten^ zoowel in het algemeen ato tusscben personen van denaelfden leeftijd, tnsschen weduwenaars en jonge doditers, tusaden jongmans en weduwen? Modt het niet verbi^ing wek^ ken , dat in uitgestrekte landen de vwhouding tosschen de gansche bevol-* king en degenen die een moord plegen of de hatiden aan zich zelven slaan, gssdurende geruimen tijd dezel£de blijft? Zoo is er dan ook regelmaat in de sdiijnibaMr zoo ongpeordende ea willekeurige menschelijke bandelingeft; 0Q hoe diepor mon in ^ kennk der maatschapf») doordiingt, des te meer bespeurt men in 4e vorscbi^selen , die hua ontstoan aam ^s menschen vrijen 176 O. VAN REES wil verschuldigd zijn , even vaste verhoudingen als in de werking van de krachten der stof *•). Naauweiijks had deze waarheid eenig veld gewonnen, of de twee ge- noemde wetenschappen werden beschouwd als onderdeelen eener meer al- gemeene wetenschap, die zich ten doel stelt de wetten te ontvouwen, waardoor de inrigting en de ontwikkeling der maatschappij beheerscht worden^ en die van den aanvang af ten naauwst^ met de statistiek verbon* den is geweest. Want terwijl zij tot verklaring van gewigtige deelen van den volkstoestand den sleutel geeft, behoeft zij zelve in hooge mate den bijstand der statistiek. Immers is het beste middel tot opsporing van die wetten in de waameming -en vergelijking , zoowel van de feiten zelven als van hunne oorzaken gelegen; en de statistiek^ die den volkstoestand schil- dert en verklaart, werd derhalve uit den aard der zaak de grondslag van de wetenschap der maatschappij. Maar is het niet een uitvloeisel van het materialisme , wanneer men be- gint te spreken van de natuurwetten der menschelijke zamenleving? Wordt de wereld daardoor niet tot een zielloos werktuig verlaagd, dat volgens een vooraf bepaald plan in beweging isP Waar blijft^ bij deze beschou- wing, de invloed van 'smenschen vrijen wilp Ea wordt de statistiek, als zij aan deze onderzoekingen de behulpzame hand biedt^ niet de diena- resse van het ongeloof P Voorzeker zou ik mij aan de beantwoording van deze vragen kunnen onttrekken , door op te merken dat zij minder tegen de statistiek dan tegen de wetenschap der maatschappij gerigt njn, wier behandeling buiten het plan mijner tegenwoordige rede gelegen is. Het zou echter in strijd zijn met de eer der statistiek den handschoen te laten liggen, die haar van zulk eene achtenswaardige zijde wordt toegeworpen, en ik zie mij dus verpligt althans het standpunt aan te wijzen, waarop hare beoefenaars zich naar mijne meening plaatsen moeten om de genoemde beschuldigin- gen te kunnen ontzenuwen. Dat standpunt is geen ander dan hetgeen ieder behoort in te nemen, die de objectieve waarheid boven zijne subjectieve meening stelt, hetstand- punt namelijk van volkomene onpartijdigheid, waarop men alleen vraagt hoe de dingen zijn, zonder vooraf te bepalen hoe zij eigenlijk wezen moeten. REDEVOERING. 177 Nu is het een onweersprekelijk feit, reeds voldoende ssoowel door de geschiedenis als door de statistiek in het licht gesteld, dat in de maat- schappij, even als in de natuur, eene bepaalde oorzaak een bepaald ge- volg heeft, en dat hare ontwikkeling dus aan vaste wetten onderworpen is, aan wier invloed niemand zich onttrekken kan. De bronnen der waarheid vloeijen echter niet alleen buiten maar ook in den mensch. Ons inwendig bewustzijn getuigt en onze persoonlijke erva- ring bevestigt , dat wij vrij zijn het goede te doen en het kwade te laten. Ons geweten beschuldigt ons van misbruik onzer zedelijke vrijheid. En dat die inwendige stemmen ons niet bedriegen , dat zij geen vrucht van tijdelijke en voorbijgaande invloeden zijn, daarvan levert de geschiedenis ons het onloochenbare bewijs. Overal en altijd hebben zij zich doen hoo- ren, overal en altijd zijn zij de beschermengelen geweest^ die ons geslacht aan de heerschappij der zinnelijkheid ontrukt en op de baan der ontwik- keling voortgeleid hebben. Zij behooren dus tot het wezen van den mensch. Hij kan ze niet ontkennen of tot zwijgen brengen^ zonder een deel van zich zelven, en voorzeker niet het minst belangrijke deel, te ver- loochenen of te vemietigen. Zoo zien wij ons derhalve verpligt een dualisme te huldigen, aan welks heerschappij wij ons niet onttrekken kunnen. Nederig moeten wij beken- nen dat onze vermogens nog niet ver genoeg reiken om het verband tus« schen de menschelijke vrijheid en de onveranderlijkheid der natuurwetten in te zien. Doch zullen wij nu, om de vrijheid van den wil te redden, of liever — want die vrijheid zal zich zelve wel handhaven — om onze bijzondere meening omtrent den aard en de grenzen dier vrijheid te kun- nen volhouden, protest indienen tegen de uitspraken der wetenschap? Of zullen wij in het andere uiterste vervallen en ons als de magtelooze speel- bal beschouwen der op ons inwerkende krachten ? Neen , Oeeerde Toehoor- ders! wij behooren noch het een noch het ander te doen. Wij behooren zonder vooringenomenheid , aan de hand der geschiedenis en der statistiek, ons onderzoek voort te zetten, in de onwankelbare overtuiging dat de waarheid nimmer met zich zelve, en dus ook niet met de zedelijkheid^ in strijd kan zijn. En wat nu de vrees betreft, dat de ontdekking van vaste wetten in de 23 178 O. VAN REES ontwikkeling der ntaat4K^happij het godsdienstig gefoel ondermijnen xoa: zij kan slechts bij hem opkomen , die dat gevoel alleen erkennen wil waar bet zich in bepaalde» uitsluitend door bem geijkte begrippen of vormen mtkpreekt. Verre toch van voedsel te geven aan het materialisme, wijzm die wetten integendeel op den wetgever, van wiens bestaan ons inwendig bewustzijn even krachtig als van onze zedelijke vrijheid getuigt Zij ne- men in de oogen van den beoefenaar der wetenschap, die aan godsdienst en zedelijkheid eene piaats in zijn gemoed blijft inruimen, het karakter van gedachten der hoogste wijsheid en iiefde aan^ en brengen hem dus nader tot het verhevenste doel waamaar de wetenschap streven kan: de kennis van den almagtigen en heiligen Godl Voorzeker mag ik vertrouwen het bewijs geleverd te hebben, dat de statistiek, zoowel om haar doel als om hare vruchten, regt heefc om eene eervoUe plaata onder de staatswetenschappen te vorderen. Den volkstoe* stand te schilderen en te verklaren, en daardoor mede te werken tot <^- bouwing van de wetenschap der maatschappij , zou dat geen edele roeping zijn? Doch welligt rijst bij sommigen uwer de bedenking op^ of de sta* tistiek wel ooit die taak zal kunnen vervullen. uls het niet een ideaal /^ — aoo hoor ik mij toeroepen — ^een schoon maar onbereikbaar ideaal, dat gij ons hebt vooj^espiegeld P Is er wel een statistisch geschrift, dat ten volle aan uwe eischen beantwoordtp VTaar zijn cijfers te vinden, naauw- keurig en volledig genoeg om tot grondslag uwer berekeningen te kunnen strekkenP Heeft de ervaring niet geleerd, en spreekt zij het niet telkens loider uit» dat de meeste statistische opgaven niet alleen uit onzuivere bronnen zijn voortgevloeid ^ maar bovendien voortdurend door staatkundige en godsdieustige partijen tot verdediging, nu eens van deze, dan weder van de tegenovergestelde meening worden gebruiktP" Het 18 er verre af, Geeerde Toehoorders! dat ik de gebrekkigheid der bouwsCoffen, waarover de wetenschap tot nog toe te beschikken heeffc, zou willen ontkennen of bewimpelen , ev^min als ik loochenen kan dat zij nog altijd door velen als een arsenaal wordt besdtouwd, waarin ieder geschikte wapenen kan vinden tot bestrijding zijner tegenpartij. Maar zou het bus* kruid niet meer dienen mogen om roteen te doen springen, omdat het RSDEV0ERIR6. Erastiger bezwaar voor hare ontwikkeling ievert de schrale oogjAt van naauwkeurig waargenomene en opgeteekende feiten op, die haar tot nog toe ten dienste staan. Zelfs schijnt haar rijkdom in dit opzigt eer af dan toe te nemen; want voor de nieuwe bouwstoffen^ die haar voortdurend toevloeijen , wordt telkens door eene menigte oude plaats gemaakt , die het naauwlettend onderzoek der kritiek niet kunnen verduren en als onbruik* baar moeten worden weggeworpen. Doch hierin bestaat juist de groote vordering der statistiek in onze dagen, dat men meer en meer doordron- gen wordt van de noodzakelijkheid om ten strengste toe te zien op de juistheid der gegevens> die den grondslag harer onderzoekingen uitmaken* De oppervlakkigheid en onnaauwkeurigheid, waarmede men vroeger alge- meen de noodige opgaven verzamelde, de onwetenschappelijke ligtvaardig- hdd, waarmede men daaruit gevolgen trok, en het misbrdk, waartoe deze handelwijze aanleiding gaf , hebben allengskens aller oogen geopend. Men heeft ingezien dat een geheel nieuwe weg moest worden ingeslagen; 23* 180 O. VAN REES en wie geen vreemdeling is in de wetenschap, zal niet onbekend zijn met de pogingen, die thans in bijna alle beschaafde landen worden aangewend» om over de verdeeling en de beweging der bevolking, over den toestand van landbonw en nijverheid, van handel en scheepvaart» en zelfs over den trap van beschaving en zedelijkheid^ niet meer gissingen en benaderingen maar juiste en voor vergelijking geschikte opgaven te verkrijgen. Na- tuurlijk heeft men hierbij met groote moeijelijkheden te worstelen. De waaiheid neemt niet zelden den vorm aan van eene blooda maagd^ die zich angstvallig aan de bespiedende blikken harer aanbidders onttrekt, of wel van eene trotsche schoone, die zich eerst na iang en standvastig aan- houden winnen laat. Maar wie haar opregt lief heeft en geduld aan ijver paart, mag toch gegronde hoop voeden haar eenmaal de zijne te noemen; en voorzeker zijn er weinig wetenschappen , wier beoefenaars meer bewijzen van onvermoeide volharding gegeven hebben^ dan zij die zich het afmat- tende en ondankbare werk getroosten , om statistische opgaven te verzame- len, te rangschikken en, waar het noodig is, te berekenen. Zoo mogen wij dan verwachten dat de statistiek , al heeft zij tot nog toe slechts ge- ringe diensten aan de menschheid bewezen , eerlang onder de meest vrucht- bare wetenschappen zal worden geteld. Voor honderd jaren eerst als zelf- standige wetenschap opgetreden, heeft zij een groot gedeelte harer jeugd besteed om haar doel te leeren kennen en den weg te zoeken die haar het snelst derwaarts zou voeren. Reeds thans is zij omtrent beiden tot volko- mene zekerheid gekomen: en ik zou bijna durven vragen, welke andere wetenschap zich even spoedig aan de knellende boeijen van dwaling en vooroordeel onttrokken heeftP Met veelzijdige ervaring toegerust, bekend met de hinderpalen, die zij te overwinnen heeft^ en de slingerpaden , die haar van den regten weg dreigen af te voeren, gaat zij thans met vasten tred haar doel te gemoet. Voorzeker» wie met ernstigen zin naar waar- heid zoekt^ wie zijnen tijd en zijn volk en in beiden zich zelven begrijpen wil^ volgt met belangstelling hare schreden en roept haar van ganscher faarte een welgemeenden heilwensch toe. Immers is het niet alleen de zucht tot uitbreiding van zuiver theoreti- sche kennis , maar het zijn ook zeer dringende praktische belangen , die aan de beoefening der statistiek ten grondslag liggen. Wij hebben gezien REDEVOERING. 181 hoe de eigenaardige behoeften Yan regenten, van kooplieden, van diplo- maten en van staatsburgers haar het aanzijn gegeven hebben. Welnu^ diezelfde behoeften doen zich nog aitijd gevoeien en nemen met den voort- gang der beschaving zelfs voortdurend toe. Naarmate de staatszorg zich over meer onderwerpen uitstrekt en behalve de handhaving van veiligheid en orde ook het onderwijs» de nijverheid, de middelen van gemeenschap en zoovele andere zaken binnen haren kring getrokken heeft, naar die mate hebben ook de regeringen steeds helderder ingezien dat de door haar uit- gevaardigde wetten alleen dan goed kunnen werken^ wanneer zij op eene volledige en juiste kennis van den volkstoestand rusten. De koophandel heeft nog altijd hetzelfde beiang bij de kennis van de voortbrengselen en de behoeften der onderscheidene volken; en de verbazende uitbreiding, welke het crediet in de laatste eeuwen gekregen heeft, maakt eene voUe- dige en juiste bekendheid met den toestand van hunne geldmiddelen en hunne nijverheid steeds onmisbaarder. Nog altijd berekent de diplomatie met naauwlettende zorg de hulpmiddelen en strijdkrachten der voornaam- ste staten; terwijl de staathuishoudkunde de belangstelling der natien in elkanders welvaart niet weinig verhoogd heeft^ door het onafscheidelijk verband tusschen den bloei der verschillende landen en werelddeelen in het helderste licht te stellen. Doch naast deze onderscheidene behoeften heeft zich bovendien allengskens eene andere van nog edeler aard doen gevoelen. Gelijk de mensch, wanneer hij tot jaren van onderscheid is gekomen, tot zich zelven inkeert en over zijnen toestand en zijne natuur begint na te denken: zoo openbaart zich meer en meer bij alle beschaafde natien de zucht om in zelfkennis te vorderen, om niet langer bewusteloos voort te drijveutop den stroom der ontwikkeling » maar zich rekenschap te geven van de plaats» waar zij zich bevinden, en van den weg» dien zij moeten volgen, om voortdurend in beschaving en welvaart toe te ne- men. Eene wetenschap , die zulk een gewigtig doel beoogt en zulke belang* rijke diensten bewijst, behoort ongetwijfeld onder de vakken van hooger (mderwijs te worden opgenomen; en het is geen gering blijk van den veriichten zin onzer regering dat reeds in 1815, terstond na de herleving onzer onafhankeiijkheid, te Leiden en later ook aan onze overige hooge- schoien leerstoelen voor de statistiek zijn opgerigt ^^), terwijl die in on- derscheidene beschaafde landen en zelfs in Frankrijk thans nog gehed ontbreken. Doch de statistiek heeft niet slechts regt op deze erkenning harer waarde, maar niet minder op de regtstreeksche ondersteuning door den- staat. Hare beoefening toch kan niet dan hoogst gebrekkig en on* vruchtbaar blijven, zoolang zij niet op de krachtige hulp der regering lekenen kan. Niet alleen aan openbaarheid heefit zij behoefte, maar voorai aan medewerking. Wel heeft het beroemde Compte rendu van neckbb, dat in het laatst der vorige eeuw op het vasteland van Europa het sein tot openbaarheid der regeringshandelingen gaf , ook voor de statistiek het morgenrood van een beteren dag doen aanbreken; maar het is voor haar eerst volkomen licht geworden, nadat er statistische bureau's zijn opgerigt en de regeringen de in hare archieven vervatte bouwstoffen ten dienste der wetenschap gesteld hebben. Hoe zou het ook mogelijk zijn den volks- toestand te leeren kennen, wanneer die rijke hulpbronnen gesloten blijvenP De bevolking met haar beweging, verdeeiing en levensduur, het grond- gebied met zijne uitgestrektheid en verscheidenheid, in e^ woord de meest bekngrijke bijzonderheden in dien toestand zouden dan onmogelijk met naauwkeurigheid gekend kunnen worden. Hoeveel licht kan niet over den REDEVOERING. l«a toefitand vaa de nijverbeid, van de welvaart en zelfs van de bescliaving en de cedelijkbeid worden verspreid, wanneer de regering aan de natie de tai^ rijke feiten niet onthoudt, die daaromtrent t^ harer kennis komen ! Welk eea <Hittitputtelijke schat van boogst belangrijke opgaven bevindt zich niet m handen van het bestuur der belastingen! En bovendien, waar de aan* wezige voorraad onvoldoende is, daar kan de regering in inele gevallen, sBDnder nadeel of last voor de ingezetenen, door tusschenkomsk van hare ambtenaren spoedig en volledig in de beiboeften der statistiek voorzien. Ui^ is dus geen overdrijving te beweren dat de statistiek sDonder den bijstand der regering niets beteekent, maar ook met dien bijstand ailes vermag. Zou er dan wel eenigen redelijken twijfd kunnen bestaan , of de rege^ ring verpligt is de ontwikkeling der statistiek door krachtige medewe^king te bevorderen? Welke denkbeelden men zich ook van het wezen en de bestemming van den staat moge vormen^ hieromtrent zal voorzeker geen verschil van gevoelen bestaan, dat hij in die behoeften der maatschappij moet voorzien, welke zij zelve niet of althans niet even goed bevredigen kasn. Het is de ont^aardeerbare verdienste der staathuishoudkunde, het eerst het zelfstandige ieven en werken d^ maatficlmppij in een heMer iicht gei^kl en daardoor de belemmerende en geestdoodende ininenging yam den staat krachtig geweerd te hebben ; doch hoewel zij eer geneigd is lipk werkkring binnen te enge grenzen te beriiuiten dan boven mate uit lie breiden, erkent ook zij de onasaisbaarheid zijner tusschenkomst» waar «de Hiaaltschappij door het gensufi Yan eenheid en ge(»dende aam^wericing de hinderpalen niet weg kan ruimen , die hare ontwikkeling belemmeiien. En dit ia juist het geval bij de beoefening der statistiek. Hier bestaat aan den eenen kant eene maatschappeiijke behoefte, die driogend bevredi- ging eischt, en aan den anderen kant volstrekte onmogelijkheid , om h«t geweaschte doel zonder hulp van den staat te bereiken, Voorzeker bedib dan de beroemde Engeisohe geleeirde jo(Hjy stujv&t uvul m aijn jcmgate geschrilt^^) niet b&a onregte beweevd, dat het tot de emstigste ptigten der regmng beboort, de kennis van den volkstoestand met al de haar ten dieaste staande middelen te bevorderen en het lidht, dat uit alle<deelen delf lands in hare arcfaieveii aamenvbeit, in ai zijne vdiieid 'over de natie te ^ten sohijnen. 184 O. VAN REES Eere zij onze regering, die niet alleen reeds sedert verscheidene jaren dien pligt steeds voUediger vervalt, maar bovendien aan de door haar in 1868 ingestelde Commissie voor statistiek de elders nog geheel onbekende bevoegdheid heeft gegeven, om van alle staatscollegien en ambtenaren in- lichtingen te vragen ^). Daardoor is ons vaderland, dat op het vasteland van Europa in weivaart en vrijheid de eerste plaats beslaat, ook in dit opzigt aan de spits der beschaving getreden. Moge onze natie, door ook van hare zijde levendige belangstelling in de statistiek te betoonen, zich op dit eervoUe standpunt weten te handhaven I Moge zij steeds het voor- beeld geven van opregte begeerte om in zelfkennis te vorderen, en van den emstigen toeleg om die kennis dienstbaar te maken aan hare stofPelijke en geestelijke ontwikkeling! Edelgrootachtbare Heeren Curatoren dezer hoogeschooll Voorzeker hebt gij er geen oogenblik aan getwijfeld dat ik volgaame den nieuwen werk- kring zou aanvaarden, mij op uwe voordragt door onzen geeerbiedigden Koning aangewezen. Waar zou ik liever mijne krachten aan het hooger onderwijs wijden dan in de stad, waar ik zelf mijne wetenschappelijke opleiding genoten heb, en die mij bovendien ook om andere redenen het meest als woonplaats toelacht. Gij hebt den schoonsten droom mijner eerzucht verwezenUjkt door mij aan deze hoogeschool het onderwijs op te dragen in de door mij sints jaren meest geliefkoosde wetenschappen. Wel gevoel ik levendig welk een zware taak het is de opvolger te wor- den van een man, wiens naam niet slechts in ons vaderland maar ook daar buiten met eerbied genoemd wordt, en aan wiens onvermoeide werk- zaamheid onze natie hare staathuishoudkundige en statistische ontvrikke- ling voor een groot deel verschuldigd is. Maar gij vergt ook niet van mij , dat ik mijn hooggeachten leermeester terstond en in elk opzigt evena- ren zou. Dit alleen kunt gij eischen dat ik, met het oog op alles wat hij voor de wetenschap gedaan heeft, al mijne krachten inspan om het gemis van zijn onderwijs eenigermate te vergoeden. Ontvangt mijn op- REDEVOERING. 185 r^;ten dank voor het in mij gestelde vertrouwen, en weesf vensekerd dat ik er emstig naar streven zal, awe verwachting niet teleor te stellen. Moge het aanschoawen van den toenemenden bloei dezer hoogeschool a steeds de meest streelende belooning schenken yoor den ijver, waarmede gij voortdarend hare bekngen behartigt! Hooggeleerde Heeren , hooggeachte ambtgenooten I Hoe verschillend zijn thans mijne gewaarwordingen van die, waarmede ik na bijna drie jaren geleden voor het eerst het woord rigtte tot eene diergelijke rij van acht- bare mannen, in wier midden ik zitting zoa nemen. Toen waren bijna al mijne ambtgenooten mij nog vreemd, en het was alsof eene nieuwe wereld zich voor mij ging ontsluiten. Thans opent zich voor mij geen onbekende kring. Velen zijn er onder a, en ik betrear het dat ik niet allen wedervind, wier onderwijs ik genoten en aan wier leiding en voor- lichting ik veel te danken heb; anderen, voor wie ik reeds jaren lang achting en vriendschap; heb gekoesterd; bijna niemand^ wiens belangstel- ling ik vroeger niet in raime mate onderv<mden heb. Voorzeker reken ik het mij tot eene hooge eer in uwen kring te worden opgenomen; maar ik stel het op geen minderen prijs de overtuiging te bezitten , dat gij mij daaiin volgaarne eene pkats wilt inraimen. En ik heb behoefte mij dat alles te herinneren om het gevoel van weemoed te bestrijden, dat mij an- ders ligtelijk vervallen zoa bij de gedachte aan den werkkring, dien ik voor weinige weken verlaten heb. Drie zeer gelakkige jaren heb ik te Oroningen doorgebragt. Ik heb er vrienschapsbanden aangeknoopt, die nimmer zallen verbroken worden. Doch hoeveel z^n mij daar te beart is gevallen, het voorregt van in aw midden te worden opgenomen, van met tt te mogen zamenwerken tot hetzelfde doeU heeft in mijne oogen nog hooger waarde. Immers weet ik reeds bij ondervinding, op hoeved vriendschap en medewerking ik bij a rekenen kan; en onze gemeenschap- pelijke werkkring zal thans n<^ tot vertroawelijker omgang leiden, dan waarin ik mij vroeger reeds met velen awer verheagen m<^t. Uwe ach- ting en genegenheid meer en meer waardig te worden^ is in mijne oogen een zeer begeerlijk doeL Weest verzekerd, dat ik niets onbeproefd zal kten» om dat te bereiken! 24 a«6 O. VAN REES liew Vader! .Uejt kan nieioand bevxeemdei xoo miJDe aaBdacht bat eerat op u wU, waQneer dc hat oog laat rooddwalea iii den kring mijncr nieuwe ambtffenooteD. Hoe zoH ik alles, wat ik voor u gevoel, odc in woorden kunncai uitdruk- ken? Moge God zijne beste zegeningen doen nederdalen op uw dierbaar boofd en uw leven nog vele jaren sparen , niet slechta voor mij en allen die u liefbebben^ maar ook voor deae hoogeachool en voor de atnderqndB jongelingsohap^ die uw ond^rw^s zouzeer op prijs atelt Hooggeachte ambtgenooten in de Regtsgeleerde Faonltoitl Hbeaeer verbeogt eia vmert het mij onder u verscheidtfie mijner vroegeie laeiv meesters terug te vinden. Gij\ booggeachte HOiiTiual bebt mij ingeleid in de kennia van bet Homeinsche regt, en nqg steeds barinner ik mj met bewonderiiJig de SQberpaixmigheid, waarmede gij de ingewikkeldste viaag* atukken voor uwe toehoordera wist te ontwarren. Geniet nog vde j/ma de eervplle ruat, die uw onvermoeide en vruchtbare arbeid ten voUe ver- di»d beeft, ffx t>lijf nnj dezeifde welwillendheid betoonen» die ik aUijd ym u ondervooden h^bl ^ij ^, booggeachte ^cK£im>YCK! heb ik het eerst een helder iazigt ge^ kregeQ \u de ^(«atkundige ontwikkeling dar volken ^eB in de hmshoudiog d^j[Wfi<tjBch(^ii|. jtfiet minder den aan nwfe openbaKie leasen faeb ik echtar aan Mv bij9i0f»d«eq Mdgaiig te dankra; «n ik zou <ar nog ved meer tqgeo oii^ien om «we plwt^ te vervidksn, wannaar ik u ofet moat » den kmg uwer ambtgenooten gevonden had en den steun awflr vnendschappel^k» REDEV0BRIN6. 1«7 naorfichtiDg ontbereti moest Dooh niet dleeo voor mij, ook voor de wom teneehap en het vaderlaod is het een oawaardeerbaar voorr^, dat gi} op uwen leeflijd nc^ steeda lnet en kracht gevoelt om in onderschoideiie betrekkingen werkzaam te zijn en uwe veelzijdige kennis dienstbaar te ma- k» aan. het welzijn der maatsehappij. Smaak nog hog het genot van •en kraehtvoUen en zegenrijken oaderdom ! Biijf nog lang een sieraad mA dbie hoogoaehool en een steun der vaderlandsohe weteneehapl DiingenA beiveel ik mij in. uwe hooggeschatte vrieiidechap aan* Hooggeaehte yrmdbI Hoevele gewaarwordingien verdringea zich io mijne boret, nu ik ook u ala ambtgenoot bq;voeten mag. Gtj zijt sinta jaren niet alleen mijn leermeester en mijn vriend geweest» maar onze be- ^kking is bovendien door nog teederder banden, in uwe gastvrije woning aangeknoopt, steeds naauwer geworden* Ontvang mijn opregten dank vow alles wat ik u verschuldigd ben« Ik beaehouw het ala een grool voorregt aan uwe zijde en met uwe hulp te werken tot uitbreiding dea heersehappij van waarbeid en r^i, en dagelijka in. u een voorbeeld t6 aansehouwm, met sleohts van die grondige: geleerdhekt^ die voor geea on« danoek» hoe moeijelijk en tijdroovend:, ten]^einsl, maar tevMs van die nuHraelijke rondborstigheid^ die zonder sehroom hareovertoiging uitspreefct» waw de eei o£ het welzijn des vaderlands op het spel sdiijnen te staani Blijf voor mij bij voortduring dezelfde gevoelens koestaren:, waarvan ik •teeds de hooggesohstte biijken heb mogen ondervindeail Beboef ik a te zeggen» hoo^eaehte ps obbbI hoezeer ik hefe mij tol eere reken ook naast. u aitting te nemen,.die niet alleen< in de regtsge^ keidr maar ook in andere wetensehappen een welverdienden roem verwoiw ven hebt? Al heb ik uw voortreffelijk onderwijs niet geDoten, gij zijt niij< niet sleehtB in leeftijd maar ook in ervaring. vooruit», en het staren op; owe vevdiensten zal voor mijn ijver een kraehtige spoomkg zijp. Wtii asij uwe- mendschap. niet onthouden en wees venekeid dat het mijjQ enH stig streven aal zijn uwe aohting te wmnetf! Hefc is no§ maar weinig maanden gefedM, hooggeaehte wunfl sints ik» he*. eeiit. in. da gelegenheid wa» u persooolijk te leefen kennen; doeh OBBs^ omgaog: heeft reeds spoedig «dk een vriendsohappalijlmi' toon aaager U dat ik mij zeer gelukkig. reken tot u> in eeno betrsUuBg. te ko^ 24* 188 O. VAN REES men, die ons naauw aan elkander verbinden zal. Heb dank voor de belangstelling, die ik reeds van u ondervonden heb. Schenk mij uwe vriend- ischap, gelijk ik u van harte de mijne aanbied! Mijn hart gevoelt behoefte, waarde gunninoI ook u te zeggen hoeseer het mijn levensgeluk verhoogt, weder in dezelfde plaats met u werkzaam te zijn tot opbouwing en verspreiding van weten8chap. Sedert wij alz studenten elkander leerden kennen, heeft de innigste overeenstemming van denkwijze en gezindheid ons naauw aan elkander verbonden. Blijf mij uwe vriendschap schenken, gelijk gij op de mijne rekenen kunt! Weledele Heeren^ studenten aan deze hoogeschool! Nog geen tien ja- ren geleden stond ik menigmaal daar in uw midden, en de herinneringen aan den schoonen akademielijd zijn bij mij nog geenszins door latere in- drukken verdrongen. Nog altijd gevoel ik levendige sympathie voor wat er omgaat in uw hoofd en in uw hart» zoowel voor uwe zucht naar be- tamelijk levensgenot en uwe vrijheidsliefde^ als voor uwen dorst naar wetenschap en uwe eerzucht om elkander in kennis en bekwaamheid voorbij te streven. Gotiiogen, 1812. >) GottiDgen, 1817. ') Voor de geschiedenis der statistiek njn insonderheid belangrjjk: r. j. monb, hiito- lia statisticae adombrata, Lo?anii 1888; jr. vallati, Einleitang in die Wissenschaft der Statistik, Tubingen 1848; b. yom mohl» Oeschichte nnd Literatnr der Staatswiasenachaften» Th. ni (1868), S. 687—674; en Toorts de Ckmpiei remkis van de intemationale atatiati- 8che congresaen te Brussel in 1858, te Parijs in 1855, te Weenen in 1857. Zie voor hetgeen in ons land na 1816 yoor de statistiek gedaan is, eene opga?e in den Konsi' m LetUrhode van 5 December 1858, proefblad; *) L. m, c VL ') De oratore, L II, c. 88. Gfir. de legibns, L III, c. 18. *) Mr. jr. AcnBSDTOK, in het eiaaikumSff m eiaaikmkouikimdig jaarhoeije yoor 1854, bls. 819. ^) Nofom oiganon, L n, aphor. 8. *) Vorbereitttng sor Staatawissenschaft der Europaischen Beiche, { 8. *) c. G A. KNiEs, die Statistik als edbststandige Wissenschafl, Gaaeel 1850, gaat te Tcr als hg beweert (S. 61) dat aohsnwall in het gehed geene oorzaken aangaf. Zie b« t« diens Siaaieverfainmg der keuOgem vomekmeien JBurqpdieekeH Reieke^ 5* Anagabe, G^ttin* gen 1768, S. 189, 88L ^•) K. OIOJA, Filoaofia della sUtistica, Ifilanb 1889, T. IV, p. 446: ^La KkMttfia della statistica pu6 essere diviaa in dne parti: La prima espone i sintomi dcDo stato deOe nazionL La eeconda accenna le cause dello stato delle nazioni.'' ") r. j. KOKS, Theorie der Statistik, Heidelbeig 1884, S. 5: ^Die Wiikung der Staatsgrundkr&fte h&ngt Ton ihrer OrSsse und BeschaffiBnheit ab. Wodorch, wie mid in wie fem sie wirken, wird hier untersuchf aiEBfi?«E&TII6. 191 ^) A. 14DEH&BT , lettBBs tor 'k tMorie des pitilMlbiilMB appliqade aia adieoces numdes et politiqaes, Bnix. 1846 , p. 307: ^Si l'on a pris toates .ms pr^eaittuniB , on &?a, «i dtfnitive, ^tabli qa^on Obit, qa'i] fadt savoir interprdter. Cett dijjk beaaooup saas doute; aais al nite iencow i dDnnar l'ezplioatian du iaii et i JiBMonter a la eonnBiaHuiGe cles xau- MB qui Podt praduit.^' ^') i. '«▲JLUfri, opere iandato 4 &8: ^im weitern Kreise umfaaet sie (nl. die Stotistilc) die 2oifcanda xler fiq^snwart einoneitB ab Wirlnnigen yeigangener Uitachcn, andereneits ife UfBntfiep atkiinltiflier •Wiikifflgea." ~ Teigel. Mr. j. aokbbsdtok, i. a. pL folc. 8SS: #.iU die loeDnis wnicocobap wordcn, aoo is kct niet gcnocg te weten hoe bet volk ic, maar tevans waaum bct ax> ic;" en s. yw mohi», EnagrclopBdie der fitaatcwiccc&cchaften» 13a- WngMi 146S, 4 LiO: 'Die Wiccenccbaft, wdobe die J)estehenden Zostaade kennen iebrt nnd ericlart, ict die .€tatiatik." <*) Theorie der Statistik, S. 85. ^*) Courc complet, Paris 1852, T. 11, p. 494: «^La atatistique n'eft pas proprement une sdence." '*) EeTue encydopddique , Mai 1828, p« 322; aangehaald b^ fallati, { 32 n^ 1. — Dat overigens kome in sijne HUioria (p. 11) sat al te hard valt door te beweren dat hij ne notionem guidem iUUisHcae inieliexUy bewijzen de boofdstukken uit diens Coure eomplety die over de Statistiek bandden. '') Waardye van Lyirenten naar proporUe van Losrenten, 1671. *•) Theorie, S. 48 f. '*) p. A. DU7AU, trait^ de statistique, Faris 1840, p. 146, n^ 2: 'Ces donnto dd- mentaires, auxquelles s^applique la m^thode statistique, doivent Stre essentiellement exprim^es par des termes num^riques, puisque c'est seulement ainsi qu'on peut iaire emploi du calcul dans l'ordre de faits dont il s'agit, et donner ^ la sdence le caract^e podtif." '•) A. MORBAU DB JONNis, fl^ments de statistique, 2« ed. Faris 1856, pag. 1: #La statistique est la Sdence des Faits naturels, sociaux et politiques, exprim^ par des termes num^riques. £lle a pour langage celui des chifires. Elle procede constamment par des nombres." '^) Zie B. YON UOHL, Gescb. und Liter., Th. III, S. 662 Sg. Ten onregte bescbuldigt MOHL aldaar den verdienste^jken auETELET : # dass er uicht scharf genug hervorhob , wie in diesen hauptsachlich in Zahlen ausdriickbaren und daher zum Berechnen geeigneten That- sachen kdneswegs der ganze Inhalt der Statistik begriffen sd." Zie o. a. diens aangehaalde LeUree^ p. 275: 'D'aatres, au oontrure, ont voulu la restreindre, et la rdduire ^ ne pr^ senter que des tableaux purement num^riques, sans songer qu'!! existe des renseignements qu'il serait impossible d'exprimer en nombres. L'expos^ de l'^tat politique, par exemple, appartient essentidlement a la statistique d'un pays, et cependant on ne saurait le fadre oon- naitre par des chiffires. YgL ook p. 286. '*) Statistique de la France, Faris 1860, Introduction , p. V. ^*) Het reeds aangehaaide werk is aan dat betoog toegewijd. 198 0. VAN REES REDEVOEHING. **) s. k. JONAX, Theorie der Statifltik, Wieii 1866, S. 80—92, b. tom xohl, Genh. ond liier., Th. m, S. 666 f. **) Zie B. YON MOHL, Gesch. and Liier., Th. m, S. 648—669. ^) Zie de werken van ▲• ausTJBLKT, siir Fhomme et le d<?ebppement de bob fiMoltA, BmzelleB 1836; en: da systeme flodal et des lob qni le r^giaflent, Paris 1848. Yfl^ H. TH. BUCXLB, hifltory of dTilisation in Bng^bnd, London 1868, YoL I, p. 19 — 89. '0 Beeda in het begin deser eenw had adbiaan kloit te Leiden openbaie leaaen o?er de statietiek gege?en en dien ten gerolge in 1806, webige maanden voor ignen dood, Tan de Cnratoren der hoogeediool den titd van Prqfiuior SMutieae ontvangen. Zie de Jaar* bpeken der weimeckappm ea hmim m kei hommgriiilt Holkmd^ door j. mebbmam, ll* ded, 1« etnk Xl^lO) ^^« l^* ^S^* ^^ ^F^ ^^^ ^^ ooUegU van adbiaam xluit ooer ie eiaiUiiek van Nederkmd, in het ^'deekri/t voor eiaaamekouikmde en iiaHeiiek, DL Xn (1866) bl2. 846—868. ^) On hl)erty, London 1869, p. 198. *•) Koninkiyk Besluit ?an 6 Noy. 1868, StabL n*. 76, art. 8. SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA OIM A PlinS AISTinS ANKI CDI9CCGLX DSQUI AD nUAI AISTITAS ANlll GI9I9CCCLXI, A PROFESSORIBUS ET LECTOBIBUS HABENDARUM^ BBOTOBB GEORGIO GUILIELMO VREEDE. IN PACULTATB lURIDlCA. Iva Pandectarum enarrabit b. i. l. de gbeb, diebus Ltinaei Madds, Mercurii, et Veneris, hora XI. Hiatoriam luris Bmani tradet b. l l. de geeb, diebus Lonae et Vene- ris^ hora XII ^ lovis, hora X. Institutionea lustiniani interpretabitur b, i. l. de geeb, diebus Lunae, Martis^ Mercurii^ lovis et Veneris, hora VIII. 