title: Annales Academici
creator: None
text: F. I. DOMELA NIEUWENHUIS, j t> « • e • t lU A. D. LOMAN. 1 ^ff- •" ^«^- ^""^^^' S. HOEKSTBA, Bbn.pil., J „ «• • o • m i • u * I.G.DEHOOPSCHEFPER.I ^«^^' "» ^"^' Teleiobapt. L TIDEMAN, Prof. in Semin. Remonstr, Digitized by Google ACTA ET GESTA IN CONYENTIBUS CLABISSIMI ORDINIS PROFESSOBUM ATHENAEI ILLU8TRIS AMSTEL0DAMEN8IS ANNO CIOIOCCCLXV. Die 10 m. lanuarii Vir. Cl. 6. MoU^ ordinis eo tempore praeses, nonnulla praefatus de vi praemiorum in institutione publica , numos aureos tri- buit lano Freeseman Vietor^ utriusque luris candidato in Academia Groningana et I. G. van der Lith , Medicinae candidato in Academia Rbeno-Traiectina , testimonium honorificum DidericoHuizinga^ Me- • dicinae studioso in Academia Groningana^ ob commentationes ordini ICtorum et Medicorum oblatas. Die 3 m. Aprilis Vir Doctissimus Ianu§ Guilielmus Gunning, Chemiae et Fharmaciae Frofessor creatus in locum Viri Cl. Eduardi Henrici Yon Baumhauer, qui nuper Harlemum commigravit, munus suum auspicatus est oratione^ gua comparavit veterum et recentiorum opi" nionea de composiiione rerum, edita hoc indice: Een eisch van het natuuronderzoek toegelicht uit de geschiedenis der scheikunde. Die 16 m. lunii Vir Cl. Hugo Beijerman nuntiavit se propter aetatem ho- nestam missionem impetrasse. In cuius locum suffectus Thomas Theodorus Henricus lorissen^ literarum et historiae patriae Lector Digitized by Google 240 AGTA ET 6ESTA. in Schola Harlemensi, hanc provinciam simnl com Historiae do- cendae munere, quod Vir Cl. C. A. Engelbregt mense Febraario deposuerat, auscepit die 25 m. Septembris verba faciens de iiaioriae universalis notiane (over het begrip van algemeene geschiedenis). Die 21 m. Octobris ordo promulgandum censuit novum programma certa- minis literarii, quod proximis paginis repetitur. Digitized by Google ATHENAEUM ILLUSTRB TE AMSTERDAM. TWEEDE UITSCHRIJVING VAN PRIJSVRAGEN. De Hoogleeraren aan bet Athenaenm Illastre^ in vereeniging xaet de Hoogleeraren aan de drie Frotestantsche Seminarien en aan de Genees-^ Heel- en Verloskundige school te Amsterdam^ hebben besloten de- vijf volgende prijsvragen uit te schrijven en een gelijk getal gouden eerepen- -ningen uit te loven, v^aarvan de uitreiking aan de schrijvers der antwoor- den^ die de bekrooning v^aardig gekeurd zijn, zal geschieden bij gele- genheid der viering van het 47^ Lustrum van het Athenaeum lUustre, op 8 Januarij 1867. 10. Uit het vak der REGTSGELEERDHEID. Men verlangt: Eene ontwikkeling en beoordeeling van het regt en de jurispru- dentie in Nederland en in de voomaamste Europesche en Ameri- kaansche Staten, ten aanzien der gevolgen van het niet of niet tijdig notificeren van wissel-protesten aan de endossanten en den trekker. 31 Digitized by Google 242 P R IJ S V R A G E N. 2^ Uit het vak der LETTEREN en BESPIEGELENDE WIJSBE- GEERTE. Quae Theod. Mommsenus in Historiae Romanae volumine tertio de M. Tullii Ciceronis ingenio» moribus^ scriptis, factis narravit accurate explorentur et quantum iis tribuendum sit diiudicetur. 8^ Uit het vak der GENEESKUNDE. Men verlangt: Eene kritische, door eigen proef- en waamemingen toegelichte beschouwing van den invloed^ dien sommige klassen van genees- middelen op de dierlijke warmte uitoefenen. 4fi. Uit het vak der WIS- en NATUURKUNDE. Men verlangt: Eene beredeneerde geschiedenis van het scheikundig teekenschrift tot op den tegenwoordigen tijd. 5«. Uit het vak der GODGBLEBRDHEID. Men verlangt: Bene beoordeeling van de gronden voor en tegen het bestaan vui Davidische liederen in het O. T. AUe deze prijsvragen moeten in het Nederduitsch beantwoqrd worden, bebalve die uit het vak der Letteren en Bespiegelende Wijsbegeerte , waarop de antwoorden in het Latijn moeten geschreven zijn. Tot de beantwoording wprden toegeiaten^ behalve de studenten aan het Athenaeum Illustre te Amsterdam, alle aan de Hoogescholen , Athenaea^ Seminarien der onderacheidene Kerkgenootschappen en Genees-, Heel- en Verloskundige Scholen in Nederland studerenden. Digitized by Google P R IJ S V R A 6 E N. 243 De antwoorden moeten voor of op 1 October 1866 bij den Secretaris der Orde van Hoogleeraren worden ingezonden^ voorzien van eene kenspreuk, en vergeseld van een behoorlijk gesloten briefje^ naam^ studievak en woon- plaats des schrijvera behelzende en dezelfde kenspreuk dragende. De antwoorden moeten met eene andere hand dan die des vervaardigers geschreven zijn. Voor de uitreiking der eerepenningen wordt de op het naambrieQe ver« melde peraoon uitgesiioodigd tot een onderhoud met de Hoogleeraren tot wier hoofdvak van wetenschap de prijsvraag behoort, ten einde te doen blijken dat hij de vervaardiger van het ingezonden antwoord b. De ingesonden verhandeUngen blijven de eigendom der schrijvers, ter- wijl de manuscripten in het archief der orde van Hoogleeraren geplaatst worden. De schrijvers van bekroonde verhandeUngen mogen daarin bij de uitgave geene veranderingen brengen» zonder de toesAemming der Hoog- leeraren tot wier hoofdvak van wetenschap de prijsvraag behoort, tenzij op eene duideUjke wijze bUjke dat de verhandeUng niet onveranderd is uitgegeven. De naambrieQes behoorende tot de niet bekroonde verhandeUngen worden in eene openbare vergadering van Hoogleeraren ongeopend verbrand. De Orde van Hoogleeraren aan het Athenaeum lUustre, T. M. C. ASSBR, AmsTSRDAH, YoanUter. 1 Navemier 1865. j. w. GUNNING, Secretaris. 31» • Digitized by Google SERIES LEOTIONUM, m ELLUSTBI ATHMAEO AMSTEL0DAMEN8I ET Df SEMINABIIS UMJiDARin WM A nftiii asTiTis AMNi cxmcavi AD nuAS asTiTAS Aimi CBnmain. TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSER lue Mercatorium exponet diebus Martis et lovis^ horis XII — ^II; Iu9 Civile interpretabitur diebus Mercurii et Veneris^ iisdem horis; luris €M€curaiionnm jorincijpia tradet horis dein indicandis ; Ewercitationea practicas moderabitur diebus et horis deinceps indicandis. HIBRONYMUS DB BOSCH KEMPBR quaestiones selectas e lure puhlico tractabit horis dein indicandis. MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN Inatitutiones Imp. lustiniani interpretabitur diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX matutina; Historiam luris Bomani enarrabit iisdem diebus, hora X; Methodum procedendi in causis civilibus tradet iisdem diebus , hora XI. ANTONIUS EWALDUS lANUS MODDERMAN lus criminale tradet diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Statisticam patriae diebus Martis et Mercurii» hora X; Historiam Europae diplomaticam diebus lovis et Veneris, hora X; Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 245 Emyelopaediam et Meihodologiam luris diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris» hoia XI; PMlo9opAiam luris die Satomi, hora X — XII; EwercHationea foreneea cauearum criminalium moderabitar diebus et horis Auditoribus oommodis. lOANNBS CORNELIUS GERARDUS BOOT Jntiquitatee Bomanae explicabit diebus Martis^ Mercurii» lovis et Veneris, hora XII; Literas Zatinas docebit enarrando Oiceronie orationem p. MUone , Horatii et luvenalis eatirae aelectas, IHaloffum de Oratoribue, iisdem diebus, hora I; In ScAolis Graecis interpretabitur Herodotum, JSuripidis Hecubam , De- mosthenis OlyntAiacas iisdem diebus, hora II; Antiguitates Graecas expiicabit tempore cum auditoribus constituendo. lOANNES PBTRUS NICOLAUS LAND Sermonis Hebraei elementa et librum Samuelis priorem explicabit diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris^ hora X; Jntiquitates Israelitarum exponet diebus Lunae^ Martis, lovis et Veneris, hora VIII; Literarum Semiticarum initia docebit die Lunae , horis X — XII ; Ewegesin V. T. tradet enarrandis Hoseae vaticiniis , diebus et horis posthac indicandis ; Logicam, diebus Mercurii et Satunii, hora Vlll; jiramaeis, quaein libro Danielis leguntur» interpretandis libentissime vacabit. THOMAS THEODORUS HENRICUS lORISSBN Historiam recentiorem tradet die Lunae horis I — III et die Saturni hora XI; Historiam Patriae die Lunae hora IX et die Saturni horis IX — XI; JBAetoricam et literas Belpcas diebus Martis et Mercurii, hora IX. Digitized by Google 846 SERIES LEGTIONUM. CHRISTIANUS BBRNARDUS TILANUS * Argumenta et tenipora scholarum suarum deinde indicabit. PBTRUS HENRICUS SURINGAR TAerapiam (feneralem docebit diebus Martis, Mercurii et lovis, horap. m. III; Doctrinam morborum singularium interpretabitur iisdem diebus, horap. m.II; Praxin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur diebus singulis^ hora matutina IX. lOANNES VAN GEUNS Pathologiam generalem et Jnatomiam pathologicam generalem dooebit die Lunae, horis X — XII et diebus Martis et Mercurii, hora X; Morborum eigna indagandi methodum exponet^ una cum exercitationibus clinicis^ diebus Martis, Mercurii et Venerisi hora XI; Medicinam forenaem et Politiam medicam tradet bis quavis hebdomade. GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT Lectiones suas cum theoreticas tum practicas de Neuropathologia et de Psychiatriae elementis habebit, quum morborum in aegris demonstran- dorum opportunitas illi dabitur. ADRIANUS HEYNSIUS docebit Phyaiologiam diebus Martis, hora I, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora XI; Histioiogiam diebus lovis, Veneris et Satumi, hora X; Embryologiam diebus Martis, hora XI et lovis hora XII; Exercitationibus histiologicis, ezperimentis et indagationibus phjndologicis in laboratorio physiologico qaotidie praeerit. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 247 GUILIELMUS BERLIN Anatomiam ipedalem et praciicam docebit diebus Lunae, Martis, Meiciirii et lovis , hora IV p. m. ; Zooicyiam diebus lovis et VeDeriSf hora XII; Anaiomen comparatam diebus Veneris et Satumi, hcnra III p. m.; Methodum secandi quotidie; Ewercitatifmibua zootomids et microeeopicia quotidie praeerit. LEOPOLDUS LEHMANN Artem oietetriciam theoreticam docebit diebus Martis, lovis et Satumi, hora XII; JSncheiresee in pelvi factitia demonatrabit diebus Lunae et Veneris, hora XII; Atorboe puerperalee et selecta quaedam Gynaecologiae capita explicabit die Mercurii, hora XII; Ewercitatumbus clinicis in Tocodochio scholae clinicae praeerit diebus sin- gulis, hora XI. CAROLUS lOANNES MATTHES docebit Pfysicam eaperimentis Ulustratam diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; Planimetriam et Trigonometriam rectilineam iisdem diebus, hora meri- diana; Stereometriam , inclusa Triyonometria sphaerica^ in commodum Medicinae et literarum studiosorum diebus Martis et lovis, hora I; Asfronomiam popularem horis cum auditoribus constituendis. CORN. ANTON. lOANN. ABRAH. OUDBMANS Botanicen generahm tradet die Lunae, horis VIII — \\ specialem dieVe- neris, horis VIII— X; Digitized by Google 248 SERIES LEGTIONUM. Anatomiae et Physiologiae plantarum capita selecta ezponet diebas Martis et lovis, hora X; Tharmacohgiam generalem et epedalem docebit diebas Lunae, Martis et Mercurii, hora XII. lANUS GUILIELMUS GUNNING docebit Chemiam anorganicam diebus Martis et lovis, horis VIII — X; Chemiam organicam die Mercurii, horis VIII — ^X. Chemiam pharmaceuticam die Martis, hora XI et die Veneris, hora I; Exerdiia amlytica in Laboratorio moderabitur quotidie horis IX— -FV. In usum publicum Chemiae technologicae capita ezponet horis vespertinis postea indicandis. GUILIELMUS MOLL tradet Hietoriam Bcclesiae Christ. in patria ^io^/ra diebas lovis et Yeneris, hora XII; Hiatoriam universaJem Beligionie et Hcclesiae Chr, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora XI; Theologiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theohgiam et ad Hiatoriam Eccksiae IfeSr- landicae pertinentia et JSwercitationee homileticas moderabitur diebus et horis deinceps indicandis. FERDIN. lACOB. DOMELA NIEUWENHUIS, Professor in Semin. Evang.-Laiher. , Theologiam dogmaticam tradet diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Priorem Pauli ad Corinthios JSpistolam explicabit iisdem diebas, hora X; Exercitiis oratoriis vacabit die lovis, hora III, et catecheticis die Martis, hora XII; Discipulis Orationes sacras habentibus praeses aderit die Veneris, hora II. Digitized by Google SERIES LEGTIONCM. 249 ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, Professor in Semin. EvaQg.-Lather. , Eneyclopaediam Theologicam tradot die VeDeris, hora XI; Theohgiam Bihlicam V. T. diebus Martis et Mercurii, hora II; Philosophiam religionis diebus Martis , Mercurii et lovis , hora I ; Exerdtiia exegeticie vacabit die Mercurii, hora VIII p. m. SYTSE HOEKSTRA Bbn" filius, Professor in Semin. Teleiobapt., Methodologiam et Theologiam Chriatianam dogmaticam docebit diebus Martis , Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Disciplinam morum tradet diebus Martis et Mercurii , hora X ; Theologiam naturalem docebit diebus lovis et Veneris, hora X. lACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFER, Professor in Semin. Teieiobapt. Ewegesin N. Teetamenti docebit, interpretaiida priore Petri epistola, diebus Martis et Mercurii, hora I; Historiam nonnuUorum librorum N. Testamenti tradet iisdem diebus hora II ; Exerdtiis oratoriis vacabit die Mercurii, hora III; Historiam Teldobaptistarum Neerlandicorum enarrabit die lovia, hora I; Exerdtationes homileticas moderabitur eodem die, hora II; CommiiitoDibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die Lunae et die Veneris, hora II dim. lOANNES TIDEMAN, Professor in Semin. Bemonstr.-Reform. , Theologiam Chr. dogmaticam tradet diebus Martis et Mercurii, hora IX; Historiam Beligionis diebus lovis et Veneris, hora X; Ewegedn N. T. diebus Martis et Mercurii, hora X; Historiam Bemonstrantium diebus lovis et Veneris, hora IX; Ewerdtia oratoria moderabitur die Martis, hora III. 82 Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLUSTBl ATHENAEO AHSTELODAHENSI GONIllNGT^ DIE XXX M. DECEMBKIS CIOIOCCCLXV. In Facultate Theologiae 58. » w lurisprudentiae ........ 86. H V Literarum 5. » n Medicinae 14. w n Philosophiae — 112. Digitized by Google EM EISCH VM HET NATUUBONDEBZOEK TOEGELIOHT UIT DE GESCHIEDENIS DEB SCHEIKUNDE. INWIJDING8RBDE, 6IJ DE AANVAARDING YANHET HOOGLBERAARSAUBT IN DE SGHEI- ENARTSE- NIJBEREIDKDNDE AAN HET ATHENAEDM ILLUSTRE TE AMSTERDAM DEN Sden APRIL 1865 6EH0UDEN DOOR D». J. W. GUNNING. 82* Digitized by Google Digitized by Google EDEL ACHTBAKE HEEREN, BURGEMEESTER EN WETHOUDEKS, LEDEN VAN DEN GEMEENTERAAD VAN AMSTERDAMI EDELE, AANZTENLIJKE MANNEN, CUKATOREN VAN HET ATHE- NAEUM ILLUSTREI HOOGLEERAREN DER VERSCHTLLENDE FACULTEITEN. HOOG- GEACHTE AMBTGENOOTENI DOCTOREN. LEERAREN DER GODSDIENST, BEOEFENAREN DEB lYETENSCHAPPEN, ZEER GELEERDE HEERENl STUDERENDE J0NGELTNG8CHAP, KWEEKELTNGEN DER VER- SCHILLENDE INRIGTINGEN VaN ONDBRWIJS, HIER VERTE- GENWOOHDIGDI MIJNE VRIENDEN EN BETREKKINGEN, VAN HIER EN VAN ELDERS TE ZAMEN GEKOMENI GIJ ALLEN DIE DOOR UWE TEGENWOORDIGHEID eene ver- eerende BELANGSTELLING IN deze plegtigheidbetoonti ZEER GEACHTE TOEHOOBDEKSI De wetenscbappelijke beweging van onzeD tijd draagt allerwege een zeer bepaald en onderscheidend kenmerk; het is het streven om zich op elk gebied van onderzoek de Natuurwetenschappen ten voorbeeld te stellen. Naar den grond , van dit verschijnsel behoeft naauwelijks te worden ge- vraagd. Op dien akker toch openbaart zich een wasdom zoo overvloedig en snel, een leven zoo frisch en krachtig en wordt een zoo rijke oogst gegaard, dat de wensch zeer verklaarbaar is» om ook andere velden te bebouwen met de werktuigen» die daar worden gebezigd, naar de me- thode, die daar gevolgd wordt. Degenep die zich van dit streven de ge- wenschte vruchten belooven, zijn natuurlijk overtuigd, dat de methode der natuurkennis eene algemeene, dat zij de methode is, en dat zij den onderzoeker geene voorwaarden oplegt, die hij niet op elk gebied van Digitized by Google 254 J. W. GUNNING wetenschap kan vervuUen. Oppervlakkig beschouwd, schijnt inderdaad het verrigten van waamemingen en het naar bepaalde regels trekken van besluiten daaruit, wel niet overal even gemakkelijk , maar toch overal uitvoerbaar. Maar, indien men de bijzonderheden van het natuurkundig onderzoek naauwkeurig gadeslaat^ dan, dunkt mij, rijst er eene bedenking, belangrijk genoeg om ons het oordeel althans eenige oogenblikken te doen opschorten. Er is eene voorwaarde, aan welke de waarneming, de bron van alle kennis, voldoen moet, om tot wetenschap te kunnen leiden, namelijk: dat zij onpartijdig zij. Deze eisch wordt door een ieder zoo natuurlijk en eenvoudig gevonden, en zoo gereedelijk toegestemd, dat het vermoeden rijst, of zijne hoogst gewigtige beteekenis wel altijd in genoegzame mate wordt erkend. Die beteekenis toch is veel ernstiger dan het woord zelf aanduidt^ en kan ook in onze taal niet volkomen juist door eene andere uitdrukking worden wedergegeven. De natuurkundige methode namelijk eischt van den onderzoeker^ wat wij.niet onze oostelijke naburen uitdruk- ken door het woord VoramaetzungaloHtgkeit. Dit woord duidt een toestand aan , waarin wij niet alleen , gelijk het door een veel geacht wijsgeer wordt geformuleerd , //onze gewaarwordingen zuiver uitspreken, en ze niet ver- valschen door iets wat wij er uit ons zelven bijvoegen'*; maar waarin wij ons ook de verpligting opgelegd zien, om de begrippen^ die wij op het voorwerp van ons onderzoek toepassen, niet aan ons zelven, maar aan dat voorwerp zelf te ontleenen. Onder de natuurwetenschappen is er weliigt geene, waarin die eisch zoo duidelijk wordt uitgesproken als in de Scheikunde, en ik vertrouw op Uwe belangstelling te mogen rckenen , wanneer ik eene poging waag , om door een voorbeeld, aan hare geschiedenis ontleend, de beteekenis vau dat woord in een helderder licht te stellen , dan de zoo even gegeven om- schrijving vermag. Door eene vergelijking van onze tegenwoordige begrippen over de zamea- stelling der natuurstoffen met die> welke daaromtrent in dc oudheid gang- baar waren, zal dit doel, naar ik vermeen, kunnen bereikt worden, en het is derhalve dit onderwerp, waarvoor ik in deze ure Uwe welwiilende en loegevende aandacht inroep. Digitized by Google REDEVOERING. 255 Scherper tegenstelling bestaat er naattwelijks dan tusschen de begrippen der ouden omtrent de samensteiiing der natuurstoffen en de onze. De scheikundigen van den tegenwoordigen tijd tooi^en U, onder tastbare Yormen^ een ruim zestigtal stoffen van zeer verschillend uiterlijk en eigen- schappen, aan welke zij den naam van elementeu geven. Het zijn niet anders dan de laatste bestanddeelen , die zij bij zobver mogelijk voortgezette ontleding in alle hun toegankelijke natuurproducten hebben aangetroffen. Onder bepaalde omstandigheden met elkander in aanraking gebragt, ontstaan daaruit weder zamengestelde stoffen, en het is op die wijze mo- gelijk , niet alleen vele der oorspronkelijke natuurproducten te reconstrue- ren, maar ook een zeer groot aantai stofcombinatien te doen ontstaan, die in de natuur nimmer worden aangetroffen. Bij dat opbouwen van zamengestelde stoffen uit de eiementen blijkt, dat in den regel de eigenschappen van de laatste niet in de eerstgenoemde worden teruggevonden , zoodat er tusschen beiden geen ander verband bestaat, dan dat de elementen substantieel voorhanden zijn in de za- mengestelde stoffen , maar de eigenschappen van deze niet op zigtbare wijze bepalen. Om een voorbeeld te noemen: het vloeibare water, dat het vuur en het leven uitbluscht, bestaat uit twee luchtsoorten ^ de eene brandbaar, de andere gekenmerkt door de eigenschap van, in veel hoogere mate dan de lucht, het leven en de verbranding te kunnen onderhouden. In de taal des gewonen levens overgezet, heet dit: de scheikundigen kunnen eene gegeven hoeveelheid water geheel in die twee luchtsoorten verande- ren, en uit deze weder het oorspronkelijke water doen ontstaan. Die luchtsoorten zelve echter bieden aan alle pogingen om ze verder te scheiden, een tot nog toe onoverkomelijken wederstand. Daarom worden zij de laatste bestanddeelen ^ de elementen van het water genaamd. Wij merken op, dat de woorden verbinden, scheiden, zamengeateld zijn, enz. hier in eene van de gewone geheel afwijkende beteekenis worden gebruikt. Immers van hetgeen men in het dagelijksche leven, of in andere wetenschappen zamengestelde voorwerpen of ligchamen noemt, han- gen de eigenschappen op merkbare wijze te zamen met de eigenschappen Digitized by Google 256 J, W. GUNHING van de deelen, waaruit zij zijn zamengesteld, Heeft niet, om ook hier een voorbeeld aan te balen, een huis zijne stevigheid te danken aan de vastheid van den steen, aan de verbindingskracht van den kalk, aan de taaiheid van het ijzer en het houtP Heeft niet een zamengesteld woord de vereenigde beteekenis van de woorden, waaruit het bestaatp Stoffen die zich scheikundig met elkander verbinden, verliezen daarentegen als het ware haar persoonlijk karakter en eigenschappen ; zoodat de onmiddeUijke waarneming van een ligchaam nimmer leert, welke zijne scheikundige be- standdeelen zijn. Die woorden : scheikundige zamensteUinff , ontleding , ver^ binding enz. , stellen dus bijzondere begrippen voor , die aan onze weten- schap uitsluitend eigen zijn en nergens elders voorkomen. De oorzaak der scheikundige verschijnselen kan ook vooralsnog tot geene andere bekende natuurkracht worden teruggebragt en men neemt daarom aan, dat er eene eigendommelijke kracht bestaat, aan welke men den naam van verwantachap of afiniteit geeft , die tusschen de deeltjes der ver- schillende elementen wordt gedacht werkzaam te zijn. Deze kracht is in werking bij het verbinden, en wordt bij de ontleding door andere krachten overwonnen. AI het eigenaardige wat de chemische verbinding en scheiding kenmerkt, is het gevolg van het bijzondere ka- rakter, dat aan die verwantschap toegeschreven wordt. Ziedaar de voornaamste en voor ons oogmerk voldoende hoofdtrekken van het tegenwoordige Segrip element. In de gegeven omschrijving komt, het is noodig dit op te merken» geen enkel denkbeeld voor, dat niet uit de waarneming voortvloeit of door proefondervindelijk onderzoek aan de natuur zelve is ontleend. Wenden wij ons thans tot de oudheid. In plaats van een scherp afgebakend begrip vinden wij daar slechts onbepaalde en dubbelzinnige voorstellingen , die onmiddellijk eene geheel van de onze afwijkende natuur- beschouwing verraden. De meest gangbare denkbeelden omtrent de zamenstelling der natuurstoffen vinden wij in de gewoonlijk aan Aristoteles toegeschreven leer der vier elementen: vuur^ water, aarde^ lucht. Deze waren de grondbeginsels, de dqx^i ^n aroix^ta der stoffelijke wereld. Het is niet gemakkelijk, zoo in het geheel mogelijk, ons eene duidelijke voorstelling te vormen van hetgeen onder die woorden, wier beteekenis Digitized by Google REDEYOERING. 257 tamelijk onbepaald is en ssoowel in stoffelijken als in geestelijken zin kan worden opgevat, moet worden verstaan. Evenmin blijkt het, door welk proces die grondbeginsels gedacht werden de nataurvoorwerpen te doen ontstaan. Doch het is voor ons doel minder noodig» eene juiste voorstelling te hebben van den inhoud zelven hunner denkbeelden, dan wel van den weg, langs welken zij daartoe zijn gekomen. Hoorea wij nu, hoe Aristo- teles op eene der vele plaatsen, waar hij daarover handelt, zich uitspreekt. ifWij zoeken/' zegt hij, /fie beginsels der waarneembare dingen, dat ifis, van de tastbare ligchamen. Wij moeten daarvoor nemen, niet al de //tegenstrijdige eigenschappen die zij bezitten, maar alleen die welke be- iirtrekking hebben op het tastgevoeL Het zijn deze: warm, koud; droog, is^vochtig; zwaar, ligt^ hard, week; vet, mager; ruw, effen; digt, ijV Vervoigens laat hij om verschillende redenen, die wij met stilzwijgen kun- nen voorbijgaaui alie behalve de vier eerstgenoemde eigenschappen buiten zijne verdere beschouwing. Van vier dingen nu zijn zes combinatien twee aan twee mogelijk, maar de combinatieu van twee tegenovergestelde eigen- schappen moeten vervallen. Wij houden dus slechts vier elementaire com- binatien over, die overeenkomen met de vier elementaire stoffen. Vuur is droog en warm; lucht is droog en vochtig (want stoom is lucht); water is koud en vochtig, aarde is koud en droog. Elk paar van deze elemen- ten bevat eene gemeenschappelijke eigenschap, en wanneer deze door de tegenstrijdige wordt vermeerderd of x>pgeheven, dan ontstaat daaruit een ander element. Lucht, die warm en vochtig is, wordt door afkoeling koud en vochtig, dus water, en dit wordt weder door uitdrooging koud en droog, dus aarde. Behalve deze vier elementen was er een vijfde, hooger, volkomener^ goddelijker dan de anderen, eene essentie der stof, tot welks aanname Aristoteles komt door eene subtieie, naar onze wijze van zien volmaakt absurde redenering over de bewegingen der elementen. Het is dit vijfde beginsel, dat later onder den naam van quinla easentia, eene groote rol speelde in de denkbeelden der Alchemisten, de scheikundigen der mid- deneeuwen. Hoezeer treft ons niet in deze leer der vier elementen het verschil met 38 Digitized by Google 258 J, W. GUNNING onm denkbeelden ! Hier is altes reeel, taetbaar. Ginda schijnbaar niete dian willekeur en beeldspraak. Wij bespeuren zelfs geen lijn die hunne denkbeelden en de onze zou kunnen verbinden. Er schijnt geen brag te slaan van de rots, waarop wij staan tot den nevel aan de andere zijde/ waarin het seherpst ziend oog geen vaet punt kan ontdekken. De sterke indruk van deze tegenstelling , gepaard aan eene zeer verkiaarbare voor- liefde voor onze beginselen van natuuronderzoek , mag wel de oorzaak zijn, dat in de scholen der scheikundigen de leer van deze vier elementen gemeenlijk slechts als een wetenschappelijk curiosum vermeld wordt, waar* Bit niets te leeren valt; terwijl, zoo er opmerkingen bij gevoegd worden, deze vaak niet zeer vleijend voor hare stichters uitvallen. Men beschuldigt hen , van slechts voor de phantasie beelden te hebben geschapen , die met de werkelijke wereld niets gemeen hebben. Bevangen in hunne ^ecula- tieve rigting, hadden zij, zegt men, geen oog voor de natuur en ver- waarioosden de waameming harer verschijnselen, die toch alleen tot kennis leiden kan. In overeenstemming daarmede doet men dan ook gemeenlijk de geschiedenifi der Scheikunde aanvangen met het tijdstip toen begrippen , overeenkomstig met de onze, begonnen zich te laten gelden, t^n het begin der 17^^ eeuw; of zelfs nog later, toen deze hare eerste vruchten hadden afgeworpen in de welgeslaagde verklaring van eenige der bektng- rijkste scheikundige vefsohijnselen. Zoodanige beweringen dragen echter duidelijk het kenmerk van gezocht te zijn. Hoewel onze kennis op scheikundig gebied tot die der ouden bijna staat als positief staat tot negatief» is het toch blijkbaar onjuist, dit verschil alleen te willen afleiden uit een verschil in wetenscbappelijke me- thode. Tusschen hetgeen met de woorden speculatief en empiriesch ge- woonlijk bedoeld wordt, bestaat immers geen tegenstelling , maar slechts een quantitatief verschiL Dat voorts de ouden» bepaaldelijk Aristoteles, de waameming en ervaring zouden hebben verwaarloosd of geminacht, wordt ook door hen, die de schriften van dezen wijsgeer kennen, ten stel'- lig8te geloochend. Tn allen gevalle zou deze beschuldigiog al hare kracht verliezen tegenover de Alchemisten, wier stelsels op denzeUden grondslag rustten als dat van Aristoteles en die niettemin met experimenteren nage- noeg hun leven doorbragten. Er moet dus eene andere oorzaak opgespoord Digitized by Google REDEV0ERIN6. 259 w<MxieD, die rekeQScbap kai geven, eensdeels van de levenakracht, welke de Aristoteliscbe voorstellingen 20 eeuwen nagenoeg ssonder beperking heeft doen beerachen , eii ten andere vaii de omfttandigheid , dat er — in weerwil van de kok>s8aie empiriescbe kennis , die in het verioop van dien tijd werd verkregen^ niet aUeen door opzettelijke proefneming, maar ook en vooral door de voortgaande uitbreiding van nijverheid, kmisten en landbouw» — dat er, zeg ik, niettegenstaande dit alles, niet voor het einde der 17^<^ eeuw begrippen aangaande de zamenstelling der natuurstof- fen ontstonden, die met de onze ook maar eenigermate overeenkomen. Ten einde die oorzaak te vinden, is het noodig, het uitgangspant van de leer der vier elementen meer opzettelijk in oogenschoaw te nemen. Het trekt de aandacht, dat Aristoteles in de straks aangehaalde woorden de eigenschappen der iigchamen op den voorgrond stelt, en dus, even als wij , uitgaat van de gewaarwordingen die de zintuigelijke waameming op- wdct. Maar onmiddellijk daaraa vangt het verscbil tusschen de oude en de tegenwoordige natuurbeschouwing aan zich te openbaren , en scheiden zioh dus de wegen. Het vmchii tusscken deze twee wegen kan eenvou- dig aldua worden aangeduid: de eene loopt, als het ware, rond op het terrein van de onmiddellijke gewaarWordingen , die de waamemer onder- vindt, de andere treedt zoo spoedig mogelijk daar buiten. Wt^ weteny dat een ligchaam bepaald is door al zijne eigenschappen , dat is, door al de krachten waarvan het de zetelplaats is, en wij zuUen gera oorded vellen over zijnen aard , dan na vooraf zooveel mogelijk van die krachten te hebben leeren kennen. Wij gaan als het ware om de stof heen , ten einde haar van alle zijden te beschouwen , en beperken ons geenszins tot de onmiddellijke gewaarwordingen » die zij bij de waameming in ons op- wekt. Integendeel wantrouwen wij deze, daar zij afhankelijk zijn van den toestand waarin wij zelven ons bevinden, en wij bij ervaring weten^ dat zij vaak door zeer onwezeniijke eigenschappen der ligchamen worden bepaald. Om een voorbeeld te noemen, het wezen van het goud is voor ons niet gek^^ in zijne fraaije kleur, zijn ghns, zijne zwaarte, zijae kostbaarheid en wat dies meer zij : wij treden opzettelijk en met bewust- zijn bniten den kiing dezer indndLken, wij stellra het goud objectief voor ons, bezien bet van alle zijden en maken zoo, voortdurend abstraherende 88* Digitized by Google 260 J. W. GUNNING van de persoonlijke gewaarwordingen , die het bij ons opwekt , ons oordeel op over zijn aard. Niet aizoo Aristoteles. Hij behoeft niet zooals wij te zoeken naar het wezen van een ligchaam, want zoodra hij aangewezen heeft, wat het lig- chaam voor Aem is, dus zoodra hij het beschreven heeft, is het hem be- kend. Voor ATistoteles was het wezen van het goud juist: zijne zwaarte, zijne kleur, iets dat beantwoordt aan den indruk van zuiverheid en kost- baarheid enz. Tn de leer der elementen van Aristoteles komen dus slechts die eigenschappen der ligchamcn in aanmerking, die onderscheiden kun- nen worden in de geheel persoonlijke gewaarwordingen. Die eigenschappen worden gesplitst in wezenlijke en afgeleide^ en de eerstgenoemde, waartoe warm, koud» droog en vocbtig behooren, zijn het nu die, twee aan twee gecombineerd , de elementen uitmaken» waaruit de stoffelijke wereld be- staat. De eigenschappen worden derhalve tot stoffelijke dingen, de adjec- tiva tot substantiva gemaakt. Door vermindering of vermeerdering dezer eigenschappen ontstaat het eene ligchaam uit het andere. Het eigenaardige in deze natuurbeschouwing is derhalve niet zoo zeer het gebrek aan of de verwaarloozing der waameming, maar veelmeer de omstandigheid , dat al wat de waarneming leert, geheel en uitsluitend geinterpreteerd wordt naar de persoonlijke gevoelens van den waamemer, en het oordeel dus geheel onder de heerschappij blijft van zijn eigen geestelijken toestand. Zoolang dit beginsel overheerschend blijft, mogen de waarnemingen zich vermenigvuldigen , ook door proeven en onderzoe- kingen , — de feitenkennis zal daardoor toenemen , maar tot de ware ver- klaring zal geen stap vooruit worden gedaan. Want de natuur kan niet uit den mensch, maar alleen uit haar zelve worden verklaard. Indien de regel^ dat de ontwikkeling der menschheid denzelfden alge- meenen gang heeft en dezelfde hoofdphases doorloopt, als bij het individu, ook met betrekking tot ons onderwerp geldigheid heeft, dan laat zich het onderscheid tusschen de oude en de nieuwere natuurbeschouwing nog onder een ander gezigtspunt brengen, dat vooral daarom belangrijk is, omdat het de oorspronkelijke noodwendigheid en dus de levenskracht van de denkbeelden der oude wijsgeeren in het licht stelt en hen derbalve vrij- Digitized by Google REDEV0ERIN6. 261 pleit van de beschuldiging , dat zij zich hun standpunt van natuurbeschou- wing willekearig zouden hebben gekozen. De namen, waarmede de voorwerpen en verschijnselen der natuur wor- den aangeduid, zijn natuurlijk oorspronkelijk niet anders dan de meer of mm conventionele uitdrukkingen voor de gewaarwordingen , die zij in ons opwekken. Wij kunnen derhalve het beginsel der oude natuurbeschouwing , welke juist van die onmiddellijke gewaarwording uitsluitend uitging, ook aldus formuleren: dat zij in de namen, in het dagelijksche leven gebruikelijk , tevens eene verklaring ziet der natuurverschijnselen welke daardoor worden aangeduid. Deze zelfde grondfout vinden wij nu ook in onze eigene om- geving terug, bij allen die geen aandeel hebben in oDze tegenwoordige natuurkennis. Vergunt mij , U op enkele voorbeelden daarvan te wijzen. Wanneer de werkman in dezer voege spreekt : de zon gaat op , de steen valt^ het vuuT verfeert de brandstof , dan beschrijft hij eenvoudig het waar- genomene iu de termen des dagelijkschen levens. Maar deze beschrijving geldt tevens voor hem als eene verklaring, zooverre hij aanleiding heeft om naar eene verklaring te vragen. De voorstellingen , die de woorden bij hem opwekken, hoe onbepaald ook van beteekenis, voldoen immers volkomen aan zijne behoeften^ aandoeningen en gevoelens, en zoolang hij dien engen kring niet verlaat^ zal hij geenerlei aanleiding hebben^ om daaraan eene juistere, meer op de zaak zelve betrekking hebbende betee- kenis te hechten. AIs de fabriekant in zijn pakhuis zijn papier of zijne katoenen ziet bederven, en bij de oorzaak daarvan naspoort, eindigt dan zijn onderzoek niet^ wanneer hij erkend heeft, dat het weer er in zit? Hij weet er immers uit vroegere ervaring alles van, zoowel de nadeelige gevolgen, als de middelen om er zich in het vervolg voor te wachten. Voorzeker, indien hij geen natuurkundige is, hij zal niet verder vragen, wat dan het weer toch eigenlijk is \ en met deze vraag begint toch eigenlijk eerst het natuurkundig onderzoek. En onze zorgzame, maar niet natuur- kundige huismoeders, zijn zij niet volkomen te vreden met de uitdruk- king, dat het kind de koorts heeft ten gevolge van gevatle koude, en met de ervaring, die haar voor wetenschap geldt, dat die koude door zweetdryvende middelen weder kan worden verjaagd? Laat vrij de ge- Digitized by Google 262 J. W. GUNNIN6 leerde vader den zin dier woorden , voor zooveel hij daartoe bij msgte is , met verklarende wetenschappelijke termen aanvnllen, 'theeft geen vat op haar,^ de op hare gewaarwordingen gevestigde weteDschap is haar genoeg. Maar ook de mannen der wetenschap zelve vervallen somtijds in die foat. Natuurlijk is het in de wetenschap vaak onvermijdelijk , verachijnselen , die nog onverklaard zijn, met namen, aan het dagelijksche leven ontleend^ te bestempelen; het zijn dan slechts verkorte spreekwijaen , waarmede onbe- kende zaken worden aangedaid, gelijk b. v. de woorden gisting, contact- werking enz. Maar iedeir , die de geschiedenis van de zoogeoaamde levens- kracht kent, herinnert zich, hoe de verwarring van namen met verklarin- gen aanleiding kan geven tot schromelijke dwaalbegrippen. Het zou gemakkelijk vallen, uit de volksbegrippen omtrent natuurver- schiJDselen nog meerdere denkbeelden op te delven, die wezenlijke be- standdeelen waren van de natuurbeschouwing der ouden. Doch de tijd verbiedt, het onderwerp in deze overigens zeer leerzame rigting te vervol- gen en ik zal mij derhalve bepalen tot nog eene opmerking op dit gebied. Wij herinneren ons, dat bij de oude wijsgeeren de eigenschappen eener stof niet zoo als bij ons worden gedacht als onveranderlijke, van de stof niet te scheiden kenmerken , maar als hoedanigheden , die niet alleen voor wijziging, voor vermeerdering of vermindering vatbaar gedacht worden, maar ook als dingen, die van de stof zelve onderscheiden zijn, meer of min als kleederen , waarmede eene eigenschapslooze stof al of niet kan zijn aangedaan. Een daarmede overeenkomstig denkbeeld vinden wij tenig in zeer vele onder het volk gangbare voorstellingen , b. v. omtrent hetgeen men bij koopwaren noemt de qualiteit. Ik herinner mij hierbij den hard- nekkigen twijfel, in der tijd door sommigen gekoesterd tegen de identi- teit, die de Scheikunde had bewezen te bestaan tusachen beetwortel- en koloniaalsuiker , tusschen suiker met en suiker zonder stoom bereid. De een heette minder zoet en minder hard van korrel dan de andere. En waaraan werd dit nu toegeschreven P Niet aan de ware oorzaak , nl. aan stoffelijk verschil, als een gevolg van de omstandigheid , dat de fabriekan- ten er toen nog niet in geslaagd waren , die suikers in deielfde mate vaa zuiverheid , d. i. even vrij van vreemde bestanddeelen te verkrijgen. Maar men geloofde, dat dezelfde suiker, al naar ocursprQDg en bewerking, nu Digitized by Google RBDEYOERING. 263 eras meer dan eens minder aoet kcHide uitvallen. Een beroep op het voor- beeld van den wijn, die bij verschillende oogsten van verschillende quali- teit is, deed de fout in de redenering nog maar te meer uitkomen. Het verschil in de qualiteit van den wijn is een erkend gevolg van stoffelijke verscheidenheid , maar Buiker is al altijd hetzelfde ligchaam, even zoet. Voorzeker, de aanteekeningen van den practischen Scheikundige zouden voorbeelden te over kunnen opleveren van den harden kamp, dien hij in soortgelijke zaken vaak te voeren heeft tegen voorstellingen en begrippen, die, wanneer men tot hun oorsprong en grond opklimt, blijken iu wezen dezelfde te zijn als die der oude wijsgeeren. Vloeit uit deze opmerkingen de raison d'etre der oude natuurbeschou- wing als van zelve voort en geven zij tevens de verklaring van hare lang- durige levenskracht , wij zien er ook de aanleiding in tot de grenzeolooze verscheidenheid der meeningen over de zamenstelling der natuurstoffen , die wij sedert Aristotelea tot aan het begin der nieuwere periode in de geschie- denis waamemen. Is de verklaring der natuur niet anders dan de be- spiegeling over de gewaarwordingen , die de voorwerpen en verschijnselen in ons opwekken , dan is zij ook geheel af hankelijk van onze persoonlijk- heid ; — onze aandoeningen en neigingen , onze practische behoeften , onze kennis op ander gebied, onze zedelijke en godsdienstige overtuiging zelfs, hebben er aandeel in, en naauwelijks is het bij dezen toestand mogelijk^ dat twee personen dezelfde begrippen koesteren omtrent natuurkundige onderwerpen. Had niet de slaafsche geest, die vooral in de middeneeuwen de weten- schap beheerschte^ de zelfstandige ontwikkeling der individuele meeningen tegengewerkt , de grove dwalingen en de volkomen onvruchtbaarheid dier tuchteloosheid van het natuurkundig onderzoek zouden zich reeds veel eerder hebben geopenbaard^ en de Scheikunde had welligt vroeger dan thans het geval is geweest, de betere rigting ingeslagen. Doch in den gegeven toestand rigtten zich de meeningen uaar hen , die zich door per- soonlijke hoedanigheden en meerdere kennis invloed en aanhang wisten te verschaffen. De geschiedenis der Soheikunde van Aristoteles tot op het einde der 11^^ eeuw bestaat dan ook^ voor zooverre ons onderwerp betreft. Digitized by Google 264 J. W. 6UNNIN6 slechts in eene bonte reeks van meeningen en uitspraken uitgegaan van een betrekkelijk klein getal van meesters, aan wier gezag de rest zich onderwierp. Vergunt mij U deze periode in enkele hoofdtrekken te schetsen/ Bij de Grieksche wijsgeeren werd het denken, ook over de natuur» geheel beheerscht door het streven naar eenheid in de wereldbeschouwing, en dientengevolge waren hunne stelsels steeds breed van vormen, edel van karakter en koninklijk van gestalte. Maar in lateren tijd begonnen ook andere rigtingen invloed uit te oefenen op de natuurbeschouwing. In de wetenschap, die de Arabieren in Europa aanbragten, komen bepaalde zedelijke begrippen op den voorgrond, aan menschelijke toestanden en neigingen ontleend, die zich later oplosten in de dogmatische voorstellin- gen van het Christendom. Onder dezen dekmantel slopen de hartstogten binnen^ gouddorst, ijdelheid en mirakelzucht kregen aandeel in de ver- klaring der natuurverschijnselen en beheerschten het onderzoek , dat trou- wens nimmer tot doel had , de vooraf opgevatte meeningen varaussetzun^slos te toetsen , maar steeds bestoud in proefnemingen om ze te verwerkelijken. Gemakkelijk stelt men zich voor^ hoe de aan elkeen bekende beschrijvingen van de werkplaatsen der zwarte kunstenaars, met allerlei akelige geheim- zinnigheden opgevuld, passen aan dit tijdvak. Gremakkelijk verklaart men zich, hoe niet alleen het goudmaken en het bereiden van een algemeen geneesmiddel, maar ook kunstmatige voortbrenging van planten, dieren en zelfs van menschen, de doeleinden waren^ waamaar men streefde, en de wensch om voor een adept, d. i. voor een der zake kundigCi gehouden te worden, de gereede aanleiding was tot al de bedriegerijen en kunste- narijen, waarvan deze geschiedenis vervuld is. Het waren vooral de metalen, die de aandacht trokken, en aan deze knoopen zich de meeste denkbeelden , die in dat tijdvak heerschten , vast. De natuur werd gedacht, even als de menschen^ te streven naar de vol- making harer producten. Bij ongestoorde werkzaamheden bragt zij in haren schoot, door bevruchting der jonkvrouwelijke aarde^ de zuiverste, edelste stoffen voort, goud en ziiver, den koning en de koningin der meta- len. De minder edele waren de producten van eene ontijdige losmaking der vrucht. Waarom zoude men deze werking niet kunnen nabootsenP Digitized by Google REDEVOERING. 265 Gelijk toch de gist het onverteerbare meel in voedzaam en smakelijk brood verandert , zoo moest er ook wel iets wezen , dat onedele stoffen in metalen konde veranderen. Dat zoude het ^roote maffisterium, het elianr, de tinctuur, de steen der wijzen zijn. Dat middel zoude aan het minder edele de gewenschte eigenschappen mededeelen: de kleur en de zwaarte van bet goud^ de blankheid en de zuiverheid van het zilver. Hoe meer zorg aan deszelfs bereiding besteed was, des te krachfiger zoude zijne werking zijn. Mare tin^erem, ai mercurius esset, ik zoude den oceaan in goud veranderen, als hij vol kwik was, zeide een zijner lofredenaars. Die veredeling der metalen werd niet slechts beeldsprakig vergeleken met een stoffelijk en geestelijk zuiverings-proces , maar de steen der wijzen bragt den bezitter zelven alle persoonlijke volkomenheden , ligchamelijke en geestelijke, aan: gezondheid, langdurig leven, ja de onsterfelijkheid , de vergeving der zonden, de eeuwige gelukzaligheid. De mysterien van het Laboratorium werden een met die van de godsdienst, en de bijbel werd geexegetiseerd als een codex van Alchemie. Ora et labora , was de lijfspreuk der goudmakers, want slechts door de goddelijke genade kon het doel worden bereikt. En om de buitensporigheid, waartoe men ge- raakte , in een enkel voorbeeld te kenmerken , wil ik er op wijzen , dat Hendrik VI van Engeland, toen hij (1431) de alchemisten in zijn koning- rijk openlijk opriep, om den benarden toestand der schatkist ter hulp te komen, zich in de eerste plaats wendde tot de geestelijken , die immers met het werk der transsubstantiatie uit ervaring bekend moesteu zijn ! Het spreekt van zelf , dat de alchemisten zich van den aard en de za- menstelling der metalen eene voorstelling maakten, die in overeenstemming was met hunne denkbeelden over de metaalveredeling. In de theorie^ die zij zich daarvan schiepen , ontbrak het evenwel niet geheel aan juiste op- merkingen. Zij beschouwden de groote overeenkomst , welke de metalen onderling vertoonen, als een gevolg van stoffelijke overeenkomst en deze weder als gegrond in eene overeenkomstige zamensteliing. Het algemeene in de metalen, de metalliciteit , waaraan zij den glans, de zwaarte en taaiheid danken , werd gedacht als eene soort van kwik : datgene wat ze , het eene meer, het andere minder toegankelijk maakt voor den invloed van iucht^ vochtigheid en andere omstandigheden , — het beginsel der 34 Digitized by Google 266 J. W. GUNNING veranderlijkhoid. — w)ude daarentegen eene soort van zwavel zijn. Later werd nog een derde be^anddeel daarbij gevoegd, het zout, en van de metalen breidde zich deze voorstelling uit over alle audere natuurstoffen ; zoodat deze drie: kwik, zwavei en zout^ de algemeene elementen, de grondstoffen der stoffelijke wereld waren. Er ligt in deze voorstolling eeoige toenadering tot de onze, maar niet zooveel als men uit de beschrij- ving welligt zoude opmaken. In de voorstellingen , die men zicfa maakte over de wijze, waarop uit deze elementen de zamengestelde stoffen ontstaan, ontbreekt het weder geheel aan concrete begrippen. In den aanvang der alchemiscfae periode waren ook deze van nagenoeg zuiver metaphysiscfaen aard, maar kregen later een karakter, aan menschelijke toestanden ontleend. De woorden huwen en scheiden, strijden, overwinnen en overwonnen worden, werden, niet metaphoriscb ; maar in een zin , die zeer na grensde aan dien waarin Digitized by Google REDEVOERING. 267 zij gewoonlijk voarkomen, gebezigd ter aandaiding van de werkingen, die de stoffen op elkander uitoefenen, wanneer zij onder bepaalde omstan- digheden met elkander in aanraking worden gebragt. Zoo wordt^ om slechts een enkel voorbeeld te noemen, het kwikziiver dat is het levende zilver^ gedood door zamenwrijven met zwavel, omdat daarbij eene poeder- vormige niet meer vloeibare stof ontstaat, uit welke evenwel het gedoode kwik weder kan worden geremmfieerd, door hel b. v. met ijzer te verhit* ten. Ook het woord verwantschap werd gebezigd voor de vermeende oor« zaak van de werkingen der stoffen op elkander, doch het komt slechts voor in eene beteekenis, aan menschelijke betrekkingen ontleend; ver- wantschap tot elkander hadden slechts die stoffen, die iets gemeenschap- pelijks in bestanddeelen of iets overeenkomstigs in eigenschappen bezaten. Laat mij ten slotte ter kenmerking der chemiscbe denkbeelden in dit tijdvak eenige woorden van Paracelsus aanbalen, waarin hij over de ver- krijging van de quinta essentia spreekt. ttlu een bewoond huis/' zegt hij, //zijn twee dingen^ de man en het i^huis. De eene die gaat^ komt, zioh beweegt, die kan en wil; het irandere onbewegelijk , dat slechts van vorm en aanzien verandert, wanneer tfdit bewoner het verkiest. Zoo is het kwik, zoo zijn de mineralien der /ymetalen. Zij hebben in zich het huis en den levenden man». die er de irquinta easentia van is. Zoo gij hem er uit kunt halen, hebt gij den irsteen der wijzen en de panacea vereenigd. Maar helaasl hoe is hij te //vatten^ die man, die zich als in een vesting versterkt in zijn huis, zonder //dat dit zelf omverre geworpen wordt en hem tegelijk onder puinhoopen //vermorzelt? Hoe dien verborgen geest der metalen er uit te halen, zon- //der al te ruwe middelen te gebruiken , die hem zouden dooden of onder /randere vormen gevangen zettenP Het zou inderdaad even gemakkelijk vtx]n^ een huis te doen bouwen door een doode, als eene transmutatie tf{di. i. de verandering van een onedel metaal in goud of zilver) te verrigten rmet behulp van de quinta essentia der metalen» als baar geest gedood iris onder de handen van een roekeloozen kunstenaar." Men zie toch in deze woorden niet uitsluitend beeldspraak; zij is er even weinig in, als in de taal^ die wij in onze omgeving vernemen van bet werkvolk onzer fabrieken, van jeugdige personen en van volwassen 34* Digitized by Google 268 J. W. GUNNING onkuQdigen, die ook bij tamelijk ruime ervaring van natuurverschijnselen nog niet zijn getreden buiten den kring eener anthropomorphische natuur- opvatting. Hoort hen van de grondstoffen, die zij bewerken^ spreken als of zij ze ligchamelijke toestanden , die hun bekend zijn , zien doorloopen ; van hunne werktuigen , alsof deze met persoonlijke eigenschappen zijn be« deeld, op welke zij zelve invloed kunnen uitoefenen. En is het niet be- kend, dat knapen, die scheikundig onderwijs ontvangen, eerst allengs zich gewennen aan het denkbeeld , dat de resuitaten der proeven , die de onderwijzer tot hunne leering verrigt, niet eenigermate van diens wiilekeur af hangen P Het kost moeite , hen te pvertuigen , dat proeven slechts onaf- hanketijke natuurwetten openbaren. Vele volksmeeningen verliezen, uit dat oogpunt beschouwd, al het vreemde, dat zij anders zouden vertoonen. De vreugde, die er volgens de dagbladen bij het volk in Frankrijk dezer dagen heerschte over den dood van den weerprofeet, Matthieudela Drdme, die beschouwd werd als de oorzaak van den langdurigen winter dien wij beleven; de meening over mijne instrumenten , geuit door eeu paar man- nen van het volk, die ik eens onbemerkt afluisterde, namelijk, dai dit nu dingen toaren die op V v)eer werJken ; komen ons dan niet meer als toe- vallige bekrompenheden of eigenzinnig bijgeloof voor, maar als de openba- ringen van een standpunt van natuurbeschouwing , waarop wij zelven ins- gelijks stonden, alvorens wij geleerd hadden, dat de natuur niet uit onze persoonlijke gewaarwordingen , maar alleen uit haar zelve kan worden verklaard. De hervorming der Scheikunde, ni. de vaststelling der beginselen, waarop de tegenwoordige leer der elementen berust, werd aan het einde der mid- deneeuwen door verschillende omstandigheden voorbereid. De buitenspo- righeden der alchemisten^ de dienstbaarheid aan geldzucht en ijdelheid, waarin het natuurkundig onderzoek was vervallen, en zijn volkomen on- vermogen om anders dan persoonlijke meeniugen voort te brengen, deden allengskens de oogen opengaan voor de noodzakelijkheid om zich op een geheel ander standpunt tegenover de natuur te plaatsen. Krachtig hielp daartoe mede de oprigting van verschiilende vereenigingen van geleerden, in wier midden door onderlinge kritiek al het persoonlijke , dat er in eike Digitized by Google REDEVOERING. 269 meening was, niet alleen geinakkelijker erkend, maar ook geelimineerd kon worden. Het: //zoo veei hoofden zoo veel zinnen/' moest^natuurlijk daardoor minder. van toepassing worden op de scheikundigen en het zoe- ken naar kennis buiten den kring der persoonlijke gewaarwordingen en naar eene objectieve argumentatie werd meer en meer noodzakelijk. Van groote invloed was ook de schok, dien de subjectieve natuurbeschouwing in het algemeen had gekregen, toen het Copernicaansche stelsel de aarde had doen ophouden het 'middelpunt van het heelal te zijn , en de ontdek- king van America had bewezen , dat de tegenstelling van onder en boven slechts in den mensch, niet in de natuur bestaat. De eerste gevolgen van deze en andere gunstige omstandigheden waren zigtbaar in de erkenning der Scheikunde als eene zelfstandige wetenschap. 