title: Annales Academici
creator: None
text: En dankbaar bogen physioloog en patholoog met den herstelden zich neder en lofliederen klonken ter ere van den dapperen held, die weer een mensch uit de klauwen der ziekte en des doods gered had. Digitized by Google REDEVOERING. (51) Die tijd van beeldspraak en van vrome ontologische verdichting, mijne Heeren, snelt met rassche schreden ten eindelijk Wij kunnen niet meer leven in die poetische wereld, sinds we leerden dat het poesie is. Zijn wij daarom minder en ongelukkiger dan onze voorgangers, nu wij in hun kinderlijk geloof aan mythen niet meer geloven? Ik behoor niet tot hen, die de Goden Griekenlands terugwenschen. Is de waarheid minder schoon dan de verdichting? Wie dat zegt, kent haar niet. Waarom zeggen schilders en beeldhouwers: zijn de naakte vormen van de mensch minder schoon dan de kleding die de mode hem furnist? Voor de geest die behoefte heeft aan bewonderen is hier al het voedsel in overvloed; niet minder voor het vrome gemoed. Ziet, mijne Herren, wanneer men dieper en dieper doordringt in de kennis van dat verwonderlijk schoone, zoo uiterst ingewikkelde en teeder gebouwde, steeds veranderende en toch zo duurzame en krachtige weerstand biedende perpetuum mobile van het menschen lichaam; wanneer wij beschouwen, hoe alles, zelfs het kleinste deeltje niet uitgezonderd daar harmonisch samenwerkt tot een doel; wanneer wij de onderlinge verhouding der deelen gadeslaan, hoe het een steeds het ander ondersteunt, hoe zij vaak elkanders arbeid overnemen, wanneer er een mocht te kort schieten en hoe, ten gevolge van die doeltreffend ingerichte samenwerking der stoffelijke krachten, het leven en de vorm bewaard blijven en stoomissen worden opgegeven, ik vraag het u, is dat toeval? Is daar geen goddelijke inrichting te bewonderen? Is daar geen voedsel te vinden voor het vrome gemoed? Voorzeker, terwijl het onze pligt is in alles en alleen waarheid te zoeken, en wij daartoe, met behulp der kritiek, tot de laatste mythologische overblijfselen uit onze wetenschap behooren te verwijderen, zullen wij juist door een eene onbevooroordeelde natuurbeschouwing en door een onpartijdig natuuronderzoek ons geest tot Hooger zien opgevoerd. Waar in de wereld is het onbekend, welk een diepe inzicht in de wetten der stoffelijke verschijnselen de natuurwetenschappen, vooral in den jongsten tijd, ons verschaffen en hoe onberekenbaar veel die kennis ook onze macht heeft doen toenemen? De aardbol verandert van aanzicht onder de vermogende hand van den mensch, de afstanden verdwijnen en al vrat leven heeft ontvangen, 'tzij plant of dier, dwingt hij, de mensch, tot heerendienst. Het groote geheim nu, waardoor die ontzaggelijke kracht, waarover de mensch thans door middel der natuurkennis vermag te beschikken, verkregen werd, ligt in de goede methode die het natuuronderzoek volgt. En toch, die methode is hoogst eenvoudig. Zij bestaat uit drie delen: waarneming, proefneming, nadenken. Men meene niet, dat de opvolging, waarin ik ze opnoemde, een onverschillige zaak is. Keert men de orde om, de kracht is gebroken en illusie treedt in de plaats der waarheid. Ook levert die methode niet in iedere hand gelijke uitkomsten. Waarheidsliefde eist zij, zelfkennis en een uiterst consequente toepassing. Waarheidsliefde, omdat waarheid de genius is, die aan den tooverstaf der methode gehoorzaamt. Zelfkennis, omdat kennis onzer zintuigen ons behoedt voor zinsbedrog, die rijke bron van dwaling. Zelfkennis, ten einde het bewustzijn in ons levendig blijve, dat onze stemming en ons denken zoo ligtelijk falen en ten einde dat bewustzijn ons bij het onderzoek waarschuwt tegen vooroordeel, ons voorzichtig maakt in het erkennen van autoriteit, onze kritiek wakker houdt. Eindelijk nog vereist onze methode een uiterst consequente toepassing. Van de waarneming en proefneming stijgt de gedachte langzaam omhoog, doch zij verliest hierbij geen ogenblik haar verbinding met den empirisch materiële grondslag. De theorie dunkt ons hierbij niet ongelijk aan zeker kinderspeelgoed, den vlieger. Hoog en statig verheft hij zich in de lucht; zoo hoog zweeft hij dat wij de dunne koord, die hem aan de aarde verbindt, niet meer zien kunnen. Eene kleine afbreking in den loop der koord en de vlieger gaat verloren. Het ene uiteinde wordt her- en derwaarts geslingerd door den wind, geraakt hij verwart in de boomen van het woud of valt, na eene wijde van dwarsliggende vlucht, in een waterplas of in het eenzame veld, waar niemand hem terugvindt. Doorloopt de geschriften over de theorie des levens. Hoeveel gebrekzondheden daar in de methode! Welk een tal van hoog zwevende en ellendig neergeplofte papieren vliegers! Ik wees u daar op het voortreffelijke der empirische methode voor het natuuronderzoek in het algemeen, en gij hebt reeds begrepen, dat ik, ook voor den vooruitgang der biologische en der geneeskundige wetenschappen, alleen van het streng volgen dezezelfde methode hoop verwacht. Het is niet genoeg te zijn toegerust met eene nauwkeurige kennis van de samenstellingen en de verrichtingen des gezonden lichaams, bekend te zijn met alle de afwijkingen, die deze twee factoren, ten gevolge van storende invloeden kunnen ondergaan. Het is niet genoeg alleen theoretisch anatoom, fysioloog en patholoog te zijn, waarheidsliefde en kritiek te bezitten... Wil men verder komen, zoo moet men ook de kunst van het waarnemen geleerd hebben en blijven beoefenen. Ontbreekt deze bekwaamheid, zoo blijft de empirische methode een ijdel woord en de vooruitgang is luttel. Na het waarommen en proefnemen, zeide ik: komt de beurt aan de theorie. Zoo is haar plaats in de volgorde der empirische methode van het natuuronderzoek. Maar, wilt het geloven, het karakter van een theorie die aldus lijdtzaam volgt, is een ander dan dat van haar diezelfde tot gids wil strekken. Ook gaat haar veelkleurig mythisch gewaad daarbij onherstelbaar verloren. Dit nu in enige losse trekken aan te tonen, een gedeelte van den invloed te schetsen der empirische methode op de geneeskundige theorie, ziet daar het onderwerp mijner volgende rede, waarin ik zal spreken over de empirische ontwikkeling van het ziektebegrip. De traditionele indeling der algemene ziektekunde bevat drie hoofdstukken. Het eerste en datgene, waaraan de meeste zorg werd besteed, handelt over de natuur en het wezen der ziekte en wordt gewoonlijk nosologie genoemd. Dan volgt de aetiologie, dat is een soort van beredeneerde catalogus der ziekteoorzaken. Ten slotte vinden wij de zoogenaamde symptomatologie, een hoofdstuk waarin alle mogelijke abnormale levensverschijnselen achtereenvolgens worden gerecenseerd. Die oude indeling en inrichting bleef in onzen tijd niet onbestreden. Het scherp zwaard der kritiek hieuw menige onherstelbare opening in de oude, 'tis waar wel wat verroeste, dogmatische wapenrusting. De pathologie, eenmaal beheerscheres der geneeskunde, zonk onder die felle slagen meer dan eens op de knie en men stelde zich reeds voor weldra het lijk te kunnen voeren naar het anatomisch museum. Zoo ver is het echter nog niet gekomen. Zij die zulks verwachtten, wie weet het wellicht wenschten, vergaten dat de wetenschap een onsterfelijke is. Goden en Godinnen strijden soms geweldig, doch het leven ontnemen zij elkander niet. De hoofd fout der oude indeling der pathologie is, dat zij in tegenspraak is met de methode van het natuuronderzoek, dat zij de synthese aan de analyse voortrekt, dat zij begint met te construeren, waar zij moest beginnen met observatie, dat zij spreekt over den grond en het wezen van een zaak, voor dat zij die nog historisch heeft doen kennen. Moet men zich niet verwonderen, dat nog in onze dagen pathologieën, op die leest geschoeid, het licht zien? Wil men de drie delen der pathologie behouden, het zij zoo, doch men begint dan met een historische studie der ziekteverschijnselen, knoopt daar aan het onderzoek naar hun oorsprong en ontwikkeling en eindigt met de vaststelling der regels, die uit het geleerde voortvloeien. Waarom echter juist deze drie en uitsluitend deze drie hoofdstukken in de algemene pathologie gevonden worden, ziet daar een vraag, die een afzonderlijk onderzoek zou verdienen. Uit welk oogpunt men onze wetenschap ook beschouwen, hetzij als een stelsel van algemeenheden ontleend aan de speciale pathologie en aan enige andere vakken van studie, hetzij als een inleiding tot de praktische geneeskunde, in elk geval mag men vragen: Is er bijvoorbeeld geen plaats in die bundel voor de grondslagen der algemene diagnostiek of, en dit vooral, voor die der prognostiek? Zijn deze onderwerpen minder belangrijk, minder geschikt als inleiding tot de later volgende praktijk? Men pleegt ze over te laten aan de bijzondere ziektekunde, waarbij zij slechts ter loops en zeer fragmentarisch worden behandeld. Ligt hierin misschien een der redenen, waarom de tegenwoordige kliniek zo weinig prognostisch is ingericht? Onze Oudvader Hippocrates dacht er anders over en zijn praktijk was niettemin op de ware methode van natuuronderzoek gegrondvest. Overigens ondervinden de drie delen der algemene pathologie ruim schoots den invloed van het gistingsproces dat onze wetenschap nog bezig is te doorlopen. Wat de symptomatologie aangaat, zoo is het hierdoor dat men den invloed der nieuwere denkbeelden doeltelijk waarmaakt. De oude droge catalogus der ziekte tekenen begint meer en meer plaats te maken voor een pragmatische historie der verschijnselen van het zieke organisme. Wij danken deze verandering aan den vooruitgang der fysiologie, waardoor wij in staat worden gesteld verband en samenhang op te merken en verschijnsels te verklaren, wier kennis men vroeger alleen door middel van bespiegeling meende te kunnen verkrijgen. De aetiologie ondergaat eveneens belangrijke gedaanteveranderingen. Wij herinneren ons de onbehagelijke vorm, waaronder dit leervak placht te worden voorgedragen; die vervelende opsomming van alle mogelijke ziekteoorzaken, waarbij men niet wist wat meer verwondering wekte, 't gemis van verband in het onderwerp of 't gemis aan kritiek bij de voor-drang. Men handelde, om een beeld aan een bekend geestig schrijver te ontlenen, even als zekere leeraar in de physica die sprekende over den val der lichamen, achtereenvolgend alle oorzaken opsomde, waardoor een lichaam tot vallen kan worden gebracht, zoodanig als het wegtrekken van een plank of wel van een balk, het afbreken van een touw of draad, de aanwezigheid van een opening onder het lichaam enz. We zijn deze manier van behandeling in de algemene pathologie nog niet geheel te boven en dit ligt ten deele aan de moeilijkheid van het onderwerp; omdat wij in vele gevallen wel oorzaak en gevolg bijeen zien, maar de kennis van het verband ons nog geheel ontbreekt. Evenwel streeft de aetiologie er naar zich op te lossen in pathogenesis. Meer en meer wint de overtuiging veld, dat het leven meer een worden is dan een zijn, en het zieke leven, veranderde leven, zal het volledig gekend worden, ook zijn ontwikkelingsgeschiedenis moet bezitten. En nu de nosologie? Zo ergens dan waren in dit hoofdstuk der algemene pathologie grote veranderingen te verwachten. Zolang de nosologie aan het hoofd der pathologie geplaatst stond en het denkbeeld, dat men zich van de ziekte vormde, een uitvloeisel was van theoretische bespiegelingen, veranderde natuurlijkerwijze de inhoud der nosologie naar mate het een of ander wijsgeerig stelsel heerschte. De nosologie was een dienaresse der philosophie. 9 Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren 66. M. SCHRANT Dans is dit anders. Met vreugde zien wij eindelijk in onze dagen de pathologie, door den invloed der empirische methode die kracht, die zelfstandigheid geschonken, welke zij behoefte om in het gezelschap van synthese een goede figuur te maken. Dat zij echter het schoolsche juk veel vroeger door Galenus en anderen, later vooral door Gaubius opgelegd, zwaar getorscht heeft, dit zien wij nog heden aan den stand van hals en schouders, die nog niet weer geheel recht is geworden en aan de diepe indrukkelijke die de ontologie in haar rug heeft achtergelaten. Die ontologie - we willen dit aantonen - is nog niet geheel en al verdwenen. Wel is de tijd voorbij, waarin men zich de ziekte voorstelde als een lichamelijke vreemd, vijandig organismus, als een parasiet uit een eigen lichaam en leven voorzien, geboren wordend, groeiend, huwende, soort voortplantend en stervend in den mensch, die van deze kakodemon was bezeten; — met stok en jaam is deze bontkleurige ontologie wel reeds lang begraven, maar van tijd tot tijd schijnt zij toch nog haar graf te openen en te kwaken dan onder verschillende gestalten in de wetenschap rond. Wij herinneren slechts aan Hylton's bekende beschouwingswijze, voorzover welke de ziekte een bijzondere uiting is der typische krachten. Trouwens heeft men het onlogische dezer opvatting vrij spoedig ingezien en zo kon de typische kracht nooit het burgerrecht verkrijgen. "Emile andere opvatting daarentegen vond meer algemeen ingang en telt nog heden vele getrouwe aanhangers. "Ziekte is, zeggen deze, "de materiele grond van de ziekteverschijnselen." Eene stoomis in de verhouding of samenstelling van eenig gedeelte des lichaams geeft aanleiding tot abnormale, dat is ziekelijke, uitingen, door wier waarachtigheid wij het bestaan der stoffelijke verandering te weten komen. Onze diagnostiek behoort dus ook niet symptomatisch (functioneel) te zijn, maar anatomisch, geen groepen of complexen van verschijnselen te etiketteren, maar tot hunnen reelen grond door te dringen. Zoo blijft men niet meer hangen aan de oppervlakkigheid der onbestendige functionele verschijnselen, maar men voelt een vasten stoffelijken grond onder de voeten. Men ziet, betast, meet, beklopt, beloostert de anatomische stoomis; de exacte fysieke diagnose van velen levert een gelijk luikend oordeel en eindelijk houdt men aan de lijkentafel, in zijne eigen handen, de bij het leven juist erkende anatomische stoomis, de oorzaak der waargenomen verschijnselen. Welk een triomf! Leven! vergunt mij, dat ik uw geluk een weinig komplimenten, Wat hebt gij met uw eigen naamde fysieke methode aan het ziekbed diagnostiseerd? De ziekte, pneumonie b.v., of ziekteverschijnselen. Als de zieke bezweken is, beschouwt gij aan de lijkentafel de ziekelijk veranderde long. Is deze de ziekte? Neen, zegt gij, ziekte veronderstelt leven en deze long is nu dood, maar de veranderde toestand, waarin dit orgaan zich bij het leven bevond, was de oorzaak der ziekteverschijnselen, was dus de ziekte. Goed! Ik ontken niet dat de verandering in het longweefsel tijdens het leven de oorzaak was van vele verschijnselen b.v. van moeilijke ademhaling, van belemmerde bloedsbeweging enz., maar ik vraag op mijn beurt, bestaat de ziekelijke verandering der long ook niet zelf uit een aantal verschijnselen b.v. vezelstofstrooming, celvergaring? En hebben deze verschijnselen ook niet weer hun eigen grond? An de oorzaak der bloedsopheping, der celvergaring niet buiten de long gelegen zijn? Een koude luchtstroom, zegt men, gaf daar aanleiding toe, maar waarom heeft dan niet iedere koude luchtstroom, die de ademhalingswerktuigen treft, bestendig pneumonie ten gevolge? Waarom komt zij op sommige tijden epidemisch voor? Waarom zo dikwijks zonder dat de minste plaatselijke aanleiding kan aangewezen worden? Er bestond dus reeds in die gevallen iets ziekelijks, al eerst ik, voor dat de ontstekingachtige longverandering zich ontwikkelde." De delen van het organisme, hunne stof en werking zijn zoo nauw verbonden, dat de werking en samenstelling van het eenesteeds oorzaak en gevolg tevens is van stofverandering en werking van het andere. Het aangehaalde voorbeeld leerde ons, dat de anatomische verandering ziekteverschijnsel, doch niet de ziekte zelf is. Zoo blijkt het maken van een anatomische diagnose geheel iets anders te zijn, dan het stellen van een ziekte-diagnose. En toch, men verwart beide zaken dagelijks, tot schade der wetenschap, tot onherstelbaar nadeel vaak der zieken. Dit laatste te begrijpen ligt voor de hand, wanneer men in het oog houdt van hoeveel belang het voor de geneesheer is, zijn geneesplan te richten naar den aard en de oorzakelijke verhoudingen der ziekte. Voorzeker, het is zoo: een hoofdreden waarom de therapie in den laatsten tijd niet verder is vooruitgegaan, een voorname aanleiding tot het heerschende scepticisme en nihilisme in de praktijk ligt onzes inziens daar in, dat de kliniek te veel in handen is geraakt van geneeskundigen, die meer anatomen dan therapeuten waren en dat lichamelijke diagnostiek, welke alleen anatomische toestanden leert kennen, aan het ziekenbed te uitsluitend de scepter zwaait en de veelzijdige antropologische diagnostiek, op welke mijn geachte voorganger zulke de aandacht gevestigd heeft, in haar ontwikkeling tegengehinderd wordt. Wanneer ik aldus spreek, versta me wel. Ik wenscht niets af te doen van de grote verplichtingen, welke de praktische geneeskunde zo wel als de pathologie aan de ontleedkunde hebben, vooral aan de pathologische histologie. Ik zelf heb te veel aan de beoefening van dat boeiende vak gewijd en daarin te veel nut en genoegen gevonden, om niet de grote diensten te kennen en ze dankbaar te erkennen, die het aan de geneeskunde gedaan heeft. Evenmin wil ik geacht worden zelfs uit de verte tot geringschatting geneigd te zijn van de fysische diagnostiek. Ik heb ook deze daartoe te lang en met te veel voorliefde en voordeel toegepast. Maar ik meen te moeten waarschuwen tegen overschatting, tegen eenzijdige opvatting en ook nog tegen het oude ontologische spooksel. Het was om die reden, dat ik het nuttig achtte, nogmaals aan te tonen, dat de fysische diagnostiek ons geen ziekten leert kennen maar anatomische toestanden, en dat anatomische toestanden geen ziekten zijn, maar ziekteverschijnselen, hoezeer dan ook zeer belangrijk, waar kennis en herkenning voor de praktijk van het hoogste gewicht zijn. Zoo zal men gevrijwaard blijven voor de nieuwe anatomische ontologie; waarbij aan het materiële substraat van een gedeelte des zieken lichaams de betekenis en de rechten worden toegekend van het gehele leven van den zieken mensch. Zoo zal men door het onderling verband der levende delen in het oog te houden, behoed blijven voor een niet minder groote eenzijdigheid dan die der humoraal-, solidair- of neuropathologen, welke den laatsten grond der ziekteverschijnselen in de vloeibare of in de vaste delen, in 't bloed of in de zenuwen stelden. Toch was de sterk vermelde nog niet de enige poging der anatomie om zich van het geheele gebied der algemene pathologie meester te maken. Sedert eenige jaren wordt zulks nog eens beproefd, onder aanvoering van een der uitmuntendste en invloedrijkste natuuronderzoekers. De aanval is thans veel fijner beraamd; zij gaat uit van de mikroskopische anatomie en voert de bevriende vlag der physiologie. De cel, zoo zegt men, is het eenvoudigste levende wezen, de draagster der levenskracht. Het leven is de werkzaamheid der cel. Het samenstellend organisme is een gemeenschap van levende cellen, een welingerichte staat, waarin alle harmonisch behoren samen te werken. Vrijwel alle cellen hebben leven. Ziekten, zegt men verder, zijn in het wezen der zaak primaire voedingsstofmissen die autonomisch werkende cellen en alle ziekteverschijnselen zijn de gevolgen van die afwijking van het leven der cel. De zieke cel is het eigenlijke pathologische wezen. Zie je daar in korte trekken den hoofdinhoud dier nieuwste leer. Zij lokaliseert het leven en de ziekte in de cel. Zal nu de pathologie door deze nieuwkomers uit het anatomische kamp vermeesterd worden en, zij het ook voorlopig, den naam moeten dragen van cellulaire pathologie? Ik geloof dit niet. Men beschouwt eens in overeenstemming met die cellenleer, 'menschen lichaam als een, groot gewefdene, van binnen talloze malen gedeelde en op zeer verschillende wijzen gemetamorfoseerde cel. Alle deelen van het lichaam, hoedanig ook gevormd, vaste of vloeibare, dochtercellen en icelderivaten zijn dan de onderdeelen van een oorspronkelijke cel, de eicel. Maar alle die onderdeelen van den ingewikkeld samenstelde celmensch blijven, sedert den eerste ogenblik der aangevangen celdeeling, met elkaar in een onophoudelijke wisselwerking, welke het leven uitmaakt. De een cel behoeft van den aanvang af steeds de andere, de vaste deelen bestaan door de vachten, deze door de vaste deelen. De inhoud van een cel of van een celderraat hangt af van de stoffen daar buiten, deze laatsten van den celinhoud. Dit onafscheidbare en nooit afgebroken verband nu der deelen schijnt ons toe, voor een ogenblik, tegen zijn gewoonte niet genoeg te hebben in het oog gehouden, toen hij in de moedercel 'menschen lichaam, alleen aan de dochtercellen en aan zekere celderrivaten een actieve rol op het levenstooneel toekende en de overige deelen dier moedercel slechts als figuranten of als tooneelattributen beschouwde. Het een deel toch leeft even goed als het andere; de vachten, zolang zij aan de wisselwerking deelnemen, niet minder dan de cellen. Door dat de cellulair-pathologie het leven localiseert in enkele deelen van het levende individu, in de oellen, maakt zij deze tot autocraten en leidt zoo ongevoelig tot eene nieuwe anatomische ontologie, de ontobgie der eel. Deze overschatting der cel is des te minder goed te keuren, omdat bare eigenschappen nog zoo weinig vastgesteld zijn , dat eene juiste bepaF ling van het celbegrip voor het oogenblik nog tot de onmogelijkheden be* Digitized by Google REDEV0ERIN6. 71 &Qort« De cel is een zameDgesteld ding. Men mag das vragen, in welk van hare deelen zetelt het levenP In de kernP In het protoplaamaP Maur er beBtaan levende oellen zonder kern , b. v. de bloedligchaampjes , die fpakkedragers der zaurstof." En in vele A^levende" cellen is van proto« plasma niets te bespenren. Ik meen dan ook te mogen voorspellen^ dat het rijk der cellen weldra ien einde loopt en het woord cel binnen kort door andere meer beteeke* nende benamingen vervangen zal worden. Van waar toch nog altijd die neiging tot eenzijdigheid en ontologische afdwaling in de pathologieP Waarom noemt de physioloog zich zelven niet homoraal-, solidair-» neurophysioloogp Waarom spreekt hij niet van cel- loIair-phyBiologie P Mijne Heeren , zoolang men voor de pathologie bijna- men blijft zoeken^ heerscht er in die wetenschap een geest van bekrom* penheid en ia een jaist ziektebegrip onmogelijk. 2/00 herft de geschiedenis der laatste jaren ons blijkens het aangevoerde overvloediglijk^geleerd, dat wij voor de empirische ontwikkeling van het ziektebegrip van het overwigt der ontleedkunde in onze wetenschap» bij alle voordeel^ ook menig nadeel verkregen hebben^ omdat zij ons de nei- ging geeft het leven en de ziekte te localiseren en het verband der dingen uit het oog te verliezen. Gunstiger daarentegen werkte in dit opzicht de steeds nauwer wordende betrekking, waarin de pathologie tot de gelouterde physiologie geraakte. Meer en meer toe liet de patholoog tot de overtuiging komen, dat het ziekelijke leven, hetgeen het object zijner studie uitmaakte, slechts daarin verschilt van het normale leven, dat de omstandigheden waaronder het organisme zich bevindt, gewijzigd zijn geworden. De physioloog van allen kant poogde de krachten van het gezonde lichaam beter te leeren kennen, volgens de ware empirische methode, vooral door middel van het experiment. De abnormale invloeden, die hij hierbij aanbracht, leverden pathologische verschijnselen op. Tegenover die willekeurig door de proef- omming van de physioloog voortgebrachte ziekten, mocht de patholoog in recht de ziekte in het algemeen beschouwen als een door het toeval aangelegd physiologisch experiment. Zo streefden beiden hand aan hand naar een gemeenschappelijk doel, de kennis der levensverschijnselen, zo- wel in gezonden als in ziekelijken toestand. Zo ontstond de physiologische pathologie. Het moet bij een zodanig gunstig invloed der physiologie te meer bevrem- den, dat aan het ziektebegrip echter op heden nog zo veel ontbreekt. De weg waarop het te vinden is, blijkt bekend en wordt door veel betreden. De pathologische physiologie bezit reeds een grote ontwikkeling en breit zich dagelijks uit. Dat ziekteverschijnselen levensverschijnselen zijn, in den grond even wettelijk en noodzakelijk als de uitkomsten van het gezonde lichaam, wordt door weinigen meer ontkend en toch steekt de oude ontologie nog steeds in de ziekteleer het hoofd op. Ik wens u thans, en dit maakt het laatste gedeelte van mijn betoog uit, aan te toonen, waarin de grond van dit kwaal gelegen schijnt en tevens met bescheidenheid een poging wagen het te verhelpen. Wanneer wij een blik werpen in het rijk der dieren en de talloze soorten en verscheidenheden afmonsteren, zien wij bij iedere dier-soort een daar aan uitsluitend eigen stelsel van harmonisch verbonden werkzame weefsels en organen. Elk dierlijk lichaam leeft op zijn eigen wijze, het volgt de levenswijze van de soort. De normale, dierlijke levenswijzen zijn dus vele en zo bezit ook de mensch de zijne, die hem alleen toekomt. Dit is een feit, dat door niemand zal betwijfeld worden. Wellicht, even waar is het, hoewel niet genoeg opgemerkt, dat ieder van deze lichamen zelf meer dan een levenswijze kan bezitten en werkelijk bezit. De beste, aangenaamste, meest doelmatige van deze levenswijzen, de normale, noemen wij gezondheid, elke andere levenswijze heet ziekte. Ziekte is dus iedere abnormale levenswijze van het dierlijke lichaam. Hieruit volgt vooreerst, dat het een bekrompen opvatting is, ziekte alleen te beschouwen als negatie van gezondheid. Integendeel, de ziekte bezit een zeer positief karakter. De normale toestand en de normale levenswijze van het menschelijke lichaam leeren wij kennen door middel van de anatomie en de physiologie. Alle andere (ziekelijke genoemde) toestanden en levenswijzen moeten langs denzelfden weg worden nagevorscht. Daar men nu hierbij steeds vergelijkenderwijs het oog gericht houdt op den normale stand van zaken, volgt daaruit dat de pathologische anatomie en de physiologie, welke alle de ziekelijke toestanden en levenswijzen behandelen, eigenlijk een anatomie en een fysiologie comparata zijn, een bijzonderheid, die men te weinig heeft opgemerkt, en die het toch van belang is niet voorbij te zien. Na dit te hebben voorafgesteld, gaan wij een stap verder. Wat zou gij zeggen van den zoöloog die, toen gij hem verzocht een beschrijving te geven van een u onbekend dier, u alleen een opsomming bracht van alle verschijnselen, welke het dier afwijkende van den mensch bezit, en er bijvoegde: Ziedaar, deze symptogen groep is een getrouw beeld van het bedoelde dier! Gij zou dat ongerijmd noemen. Welnu, even ongerijmd handelt men in de pathologie. Men ziet de verschijnselen, die de zieke met de gezonde gemeen heeft, over het hoofd, ziet de afwijkende uit hun organisch verband, voegt ze bijeen tot een zogenaamd functioneel of anatomisch symptomencomplex, tot een ziektebeeld, en rangschikt ze daarmee met andere op gelijke wijze samengeknutselde ziektebeelden, tot een systema morborum netjes bijeen. Was het wonder, dat in diezelfde door abstractie in 't brein der pathologen gevormde plaatselijk gedachten symptomencomplexen of ziektebeelden weldra een eigen, innerlijk organisch verband werd verondersteld en de plaatselijke ziekte langzamerhand een ziekte werd, een ziekte-individu, een vreemd, vijandig, met een eigen leven begaafd wezen, een parasiet? Wel bemerkte men, toen de ontologie hoog het hoofd had opgestoken, dat men op een verkeerden weg voortschreed, en men haastte zich terug te keren. Maar men is, onzes inziens, nog niet genoeg teruggegaan; want dat het eigenlijke punt van uitgang der ontologische dwaling, hetzij deze in een philosophisch of in een anatomisch gewaad gehuld werd, gelegen is in de aanneming van plaatselijk leven, van plaatselijke ziekten, is een waarheid tot heden nog te weinig gekend. De ontologie is niet uitgeroeid, zolang men blijft spreken van ziekte als symptomencomplex, zolang men anatomische en andere ziektebeelden samenstelt, zolang men de ziekte nog localiseert in 't bloed, in de zenuwen, in de cellen of waar ter plaatse ook. 10 Digitized by Google J. M. SCHERANT Sinds de vroegste tijden reeds zo menigmaal de therapie haar waarschuwende stem heeft gehoogd, en riep ons toe: 'Bedenkt toch, dat gij niet alleen de plaatselijke toestand, maar de gehele mensch te behandelen hebt'. We zetten onze redenering voort. Bij iedere ziekelijke levenswijze van het menschelijk lichaam bestaat het leven. Leven nu is onbestaanbaar zonder harmonisch verband der organisch samenwerkende delen. Bij iedere ziekelijke levenswijze vinden wij dus zoodanig verband, hoewel anders ingericht dan in de normale. Nergens treffen wij enig deel aan, onafhankelijk van het geheel. De grootte en de vorm van de hand van een gezond kind staan in een vaste verhouding tot de toestand van zijn hersenen, zijn stemorganen enz.; hunne gelijkwijze harmonische ontwikkeling leert ons dit, al kunnen wij de wijze waarop dit geschiedt nog niet in alle bijzonderheden aantonen. Hetzelfde is de grond van het voorkomen der soms eerst op latere leefjaren te voorschijn tredende familietrekken. Evenzo bij ziekte. Werkt eene schadelijke macht op enige plaats van ons lichaam in, zodanig dat het geheel in de gevolgen van die inwerking, hoewel die gevolgen niet op alle punten des lichaams even groot of even duidelijk behoeven te zijn, noch altijd op hetzelfde ogenblik te voorschijn zullen komen. Het laatste geldt vooral van de erfelijke, soms eerst na vele jaren zich openbarende, verachternselen. Het bewijs van de aanwezigheid van dit nauwe verband blijkt het vooral, dat de onderscheiding, die men nog dagelijks hoort maken van plaatselijke en algemene, uitwendige en inwendige ziekten en delijken op een dwaalbegrip berust. Wat men waarschijnlijk in het geval, waarbij aldus gelocaliseerd wordt en wat door de fysische of anatomische diagnostiek wordt aangewezen, is, zoals wij betoogden, niet de ziekte, maar zijn verschijnselen der ziekte, die daarom plaatselijk zoo sterk in het oog vallen (bijv. longziekte, hersenziekte), omdat het deel, waarin zij voorkomen, eveneens de plaats van inwerking der ziekteoorzaak is, of ook omdat het op dat ogenblik, volgens den loop der bestaande (ziekelijke) levenswijze, een sterkere, levendigere stofwisseling vertoont. Dit laatste geval is trouwens, wel beschouwd, niets vreemds. Men denke allicht, dat evenwel in de normale levenswijze aan sommige delen van het lichaam tijden, verschijnselen van een sterdere stofwisseling vertonen, bijv. de borsten bij lactatie, de uterus gedurende de zwangerschap, de maag tijdens de spijsvertering, de hersenen (bij het denken enz. Evenmin nu als men bij deze normale verschijnselen een anatomische diagnose hoort maken van 'plaatselijke gezondheid/' zoo min behoort men bij de abnormale levenswijze te spreken van 'plaatselijke ziekte/'. Men ziet uit het medegedeeld, hoe grote behoefte de pathologie heeft aan een juistere kennis van het verband, dat iedere levenswijze des lichaams maakt tot hetgeen zij is. Het ontoereikende valt die kennis bracht nu eens te weeg, dat men zich in de plaats van het werkelijk bestaande een denkbeeldig verband schiep en zo geraakte tot die zonderlinge mythen der ontologie, die wij reeds hebben besproken. Dan weer verviel men in het tegenovergestelde uiterste en beschouwde men ieder afzonderlijk ziekteverschijnsel als ziekte. De pathologische opvatting der ziekte was in den laatsten tijd vooral de fout der diep denkende en steeds verband zoekende Duitsers, de symptoomtisch daarentegen strookte meer met de oppervlakkige, aan den uiterlijken vorm hangende, Fransen. De eerste richting zien wij in staan, de laatste in probeert ten top gestegen. Soortgelijke afwijkingen nu zijn onmogelijk, wanneer men de onderverdeling van plaatselijke ziekten verworpt, wanneer men vasthoudt aan de empirisch-physiologische opvatting der ziekte als levenswijze, omdat men zo steeds het levensverband voor oogen heeft. Men vindt in de oudere boeken over algemene pathologie korte aanwijzingen over sympathie en antagonisme, over associatie, metastase en metaschematismus, levensverschijnselen toen nog onverklaarbaar, nu echter, voor een gedeelte althans, goed verklarbaar. Wat wij van weten, daar wij aan 't verder doordringen in het fysiologische verband. Hoeveel licht heeft de geschiedenis ons hier niet al reeds ontstoken! Hoezeer is onze kennis uitgebreid geworden van het medianisme der organismen. Hoe wonderbaar de compensatie-instellingen, leerde wij niet vroeger. Maar ook, welk een ruim veld blijft hier nog te ontginnen, overal hoeveel is er nog te arbeiden, voordat de algemene pathologie genoegzaam inzicht verkregen, dat in iedere levenswijze van mensen lichaam het leven doet bestaan, voortduren, van gedaante veranderen. En niet de wetenschap alleen heeft behoefte aan een volledige synergiologie, zoals wij die verbandkunde zouden willen noemen. Zij dunkt ons een desideratum vooral ook voor de praktische arts. Hij toch is de man, die bij de waarnings van enkele fragmenten verplaatst is, uit talloze mogelijkheden een bepaalde ziekelijke levenswijze te diagnostiseren, die uit spaarzame overblijfselen tot de eerste oorzaken moet kunnen opklimmen en een geschiedenis van vroegere tijden moet weten samen te voegen, die met behulp van vaak flauwe teekenen de toekomst moet kunnen ontsluieren; die de compensatie-instellingen en alle krachten van het organisme, in navolging van de physiatrie, zoo moet weten te besturen, dat de ziekelijke levenswijze weer overgaat in den normale stand van zaken. Zoo ben ik aan het einde van mijn taak gekomen. Ik heb u in korte trekken den invloed geschetst der empirische methode op de nosologie. Uitgaande van de studie der verschijnselen, van waarneming en experiment, zagen wij het begrip van ziekte zich langzamerhand ontwikkelen tot dat van een levenwijze, tot een physiologische idee, gezuiverd van alle ontologische en scholastische smaak. Wij zagen ons een regeling weg gebaand tot de betere kennis van het organische verband, waarop het zieke leven, niet minder dan het gezonde, gegrond is. Eindelijk erlangden wij door deze beschouwing een vasteren bodem voor den arbeid van den praktische arts. Zoo sluiten wij ons aan bij die rationeel-empirische richting, die reeds door Hippocrates en na hem door de beste geneeskundigen werd gevolgd, onder welke wij vooral te dezer plaatse met eerbied noemen onzen grooten voorganger Boerhaave, den roem der Leidsche school. Edel Grootachtbare Heeren, Verzorgers deze Hoogeschool! de rede, zoo even door mij voorgedragen, heeft u doen zien, in welken geest ik veeleer de studerende jongelingschap te moeten voorgaan. De taak, die ik op mijne schouders heb genomen, is moeilijk. Meer dan eens, ik bekend het verlangen, ga mee, joeg het bewustzijn van de maat mijner krachten, tegenover de grote eisen, die men aan den academischen docent vermag te doen, mij vrees om 't hart. Digitized by Google REDEVIERING. 77 Zal ik aan het vereerende vertrouwen door de Hooge Landsregering in mij gesteld kunnen voldoen, zal ik welslagen, zoo heb ik uwe welwillendheid, uwe vermogende ondersteuning hoogelijk noodig. 't Zou onbescheiden zijn, indien ik nu reeds op het eerste oogenblik van mijn nieuwe werkkring, mij met een aanvragen tot u wendde. De instellingen in de laatste jaren gegrondvest, getuigen luide voor uwe wakkere zorg. Astronomie, fisica, chemie en anatomie werden door uwe bemoeienissen op het uitmuntendst toegerust. Gij zult de pathologie en de kliniek in uwe goede zorg wel niet doen achterstaan. Ook uw verlangen is het, den aanstaanden practicus hier tot geneesheer in den uitgebreidsten zin van het woord gevormd te zien. Ik heb u betoogd, dat hij ook tot waarnemer en natuuronderzoeker moet opgeleid worden, en daartoe zich velerlei technische vaardigheden behoort eigen te maken. Het pathologisch laboratorium, de instelling waarin die kennis het best geoefend wordt, ontbreekt helaas nog aan onze kliniek. En de kliniek zelf, die school van ervaring, waar de student ontwikkeld moet worden tot den man, wien later het eervolle vertrouwen kan te beurt vallen geroepen te worden aan het ziekbed der uwen. . . Maar gij kent die grote behoeften beter dan ik vermag aan te geven. Ik bepaal mij er dus heden toe, het vak welks onderwijs aan mij werd toevertrouwd en mijzelf in uwe welwillende herinnering en veelvermogende bescherming aan te bevelen. Hooggeleerde Heren Professoren, Mij is het geluk ten deel gevallen, u, hooggeschatte en verdienstelijke mannen, te mogen begroeten als mijne ambtgenoten. Ik zag er tegen op, te worden opgenomen in uwen geleerde kring; doch de aanmoedigende gemakkelijkheid van uwen omgang, die de aankomeling en de minder bedrevene tot u trekt en geenszins afstoot, en vooral de vriendschappelijke genegenheid, die ik van sommigen uwzoo ruimschots had leeren op prijs stellen, gaven mij moed. Met bescheidenheid betaamt het binnen te treden, waar een tal van wijdvermaarde mannen, onder welke nog enkele mijner vroegere hooggeschatte leermeesters, sommigen met het zilver der jaren reeds getooid, den roem van hunnen zetel zoo luisterrijk handhaven. Ik reken op uwe welwillende voorziichting en raadgeving, die ik gevoel ik dikwerfel aanvallen noodig zijn. Onthoudt mij deze niet! Terwijl ik met u streve naar ons gemeenschappelijk doel, de opleiding van de aanstaande staatsburger, mag ik steun vinden in uwe rijpere ervaring, in uw opgewekte voorbeeld, in uwen leerrijken omgang. U, Hooggeleerde vriend van der hooyen, die ik thans in het Hooglerarenambt de eer heb op te volgen, zoud het mij vergund zijn, bij deze plechtige gelegenheid, enige woorden toe te spreken. Veel heb ik aan uwen krachtig onderwijs te danken. Nog levendig herinner ik mij uwe leerrijke gesprekken uit mijnen studietijd, uw veelomvattenden uit, uw gemoedelijke zoeken naar waarheid, uwen afkeer van schoolsche vormen. Steeds was het uw streven, hoewel helaas! niet altijd genoeg bemachtigd, ons op te leiden tot oefening van onze eigen krachten, tot zelfstandig denken, tot onpartijdige kritiek. Bij weet uwen leerlingen aan wat studie is. Bij weet u nooit moede ons voor te houden, dat we aan het ziekbed steeds de mensch, en de geheele mensch, te onderzoeken, te betanken, te helpen hadden. Bij weet u bij de grote omwentelingen in onze wetenschap niet meegezeekt, maar gij probeerde ook niet de onweerbestandbare loop der dingen tegen te houden. Uw grondige historiënsch beëindigde u hiervoor. Integendeel, tot uwe reeds gevorderde jaren, namt gij levendig deel aan alle bewegingen op wetenschappelijk gebied en toen een juister inzicht het oude systeem verving, hadt gij de moed eigen werk te verloochenen en u zelf te vernieuwen. Zie, dat getuigt voor jeugdige kracht en vrijheid van geest. Maar ik zwijg, ik zou vrezen uwe zedigheid te gaan kwetsen. Gij hebt gewenscht, dat ik uw opvolger zoude zijn, en die wensch is vervuld geworden. U dank ik het in de eerste plaats, dat mij deze erevolle betrekking is ten dele gevallen, dat mij een levensdeel is opengezet, waarin ik voortaan onverdeeld mij aan mijn geliefde koosd vak kan toewijden. Ik voel mij gelukkig daaronder en bedank u hiervoor dat geluk mijn innigsten dank. Maar welk een verantwoordelijkheid voor mij, een man als u, op te volgen! -— Zal ik aan uw goedgunstige verzorging kunnen voldoen? Zeker is het, dat ik uw kundige hulp en bijstand nog dikwijls zal behoeven en bij u, mijn vaderlijke vriend, zal ik die, ik hooop zulks, niet te vergeefs inroepen. God spaar u nog lang voor ons allen en geef, dat gij in de welverdiende en eervolle rust, die u is toebereid, nog langen tijd de werkzame geniet mogen blijven van den arbeid uwer u hoogvereerende leerlingen! Weinige zijn er, die hartelijker deelnemen in mijn geluk, dan gij, hooggeleerde en achtingswaardige heer. Veel heb ik ook aan u te danken. Waar ik uwen ervaren bijstand behoefde, waart gij steeds met meedogenlozen ijver bemoeilijk mij te helpen. Wat meer is: in u heb ik een trouwe vriend leeren hoogschatten en liefhebben. Wees overtuigd, dat ik onze belangrijke en hartelijke vriendschap nooit zal vergeten! Hoe gemakkelijk had ik, onder de hier aanwezige professoren, ook mijn hooggeschatte oom een kort woord van dank gebracht. Dan de minder gunstige staat zijner gezondheid laat hem niet toe hier tegenwoordig te zijn. Hij toch was het, die mij voor en na mijn studietijd liefdevol vermoedde en mij de gelegenheid opende tot het ervaren van den titel, die toen het hoofddoel van al mijn inspanning was. Had ik enige welslagen in mijn studie, ik dank het voor een goed deel aan het dagelijks getuige zijn van zijn onverpoosde werkzaamheid, die mij tot navolging prikkelde. Moge hij nog lang een gelukkigen ouderdom genieten en in zijn kalme rust steeds die helderheid van geest behouden, die wij nog altijd in hem bewonderen! En gij, mijn hartelijk beminde oude Vader! Zo er een is, wiens tegenwoordigheid mij mijn geluk op deze dag diep doet gevoelen, het is de uwe. Door vele lotswisselingen zijn wij al langere jaren van elkander gescheiden geweest! Toen ik als jongeling arbeidde, waart gij, hoewel in een ander werelddeel ver van mij verwijderd, toch de opmerkzame deelgenoot van mijn streven. Uw hartelijke raadgevingen waren mij steeds bij; steunden mij in het goede. Thans smaken wij het geluk ons herenigd te zien en geniet gij de vreugde getuige te zijn van de onder - scheiding die uwen zoon te beurt valt. Ach, mogen wij voortaan in elkanders nabijheid blijven! Moge ik u nog lang bezitten en het mij gegeven zijn u tot steun te verstrekken bij uwe klimmende jaren. Onder mijne toehoorders bemerk ik ook eenigen mijner oude vrienden van elders gekomen om tegenwoordig te zijn bij mijn intrede in de nieuwe loopbaan. Heb ik dank voor uw, mij vooral heden zo gewenkte bijzijn! Hoe gaar wilde ik u allen met name noemen, aan wie ik mij verplicht gevoel! Met velen uwer heb ik dagen en jaren te zamen gearbeid, te zamen geleerd, te zamen gestreden voor hetgeen ons waar en goed scheen. Met genoegen herinner ik mij de jaren, toen ik onder uwe leiding, hoog- geschatte schrijvend oog in het Amsterdamsche Buitengasthuis, ruimte had van wetenschappelijk materiaal, overvloed van opwekkende gedachten- wisseling. Het zevental jaren aldaar doorgebracht, zij blijven mij in on- uitwischbare herinnering; de vriendenband in Amsterdam geknoopt is onverbreekbaar. Ten slotte nog een woord tot u, Wel-Edele Heeren Studenten dezer Hoogeschool. Zes jaren reeds mocht ik aan velen uwer onderricht geven in een gedeelte van onze schoone wetenschap. Wij zijn elkander dus niet vreemd. Uw ijver en oplettendheid maakten mij het onderwijs gemakkelijk. Ik zal thans op een brederen weg uw voorganger zijn. Gij hebt het gehoord, hoe ik mij de studie van ons vak voorstel, welke methode wij te volgen hebben. Welaan, we zullen te zamen verammen, te zamen arbeiden, te zamen leren. Want weet het, de leermeester blijft op de grote leerschool der natuur steeds zelf leerling. Beschouwt mij dus als de ouderen leerling, die zijn jeugdige medeleerlingen, gaar, waar 't noodig is, de behulpzame hand zal bieden en wie niets aangenamer zal zijn, dan zijn makkers tevens tot vrienden te hebben. IK HEB GEZEGD. Digitized by Google SERIE LECTIONUM, IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA HABENDARUM, POST FERIAS ABSTINVI ANNO 1860. FACULTAS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. P. L. BIKEL Physicam experimentallem docebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XII. De Physices capitibus selectis latius et fusius dissertet, diebus Lunae et Mercurii, X. Physicam mathematicam tradet, diebus Martis et lovis, III. Exercitiis physicis practicis praeses quotidie. I. VAN DE BEEK Zoologiam et Anatomea comparatam docebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, XI. Mineralogiae et Geologiae elementa exponet, diebus Lunae et Mercurii, II. Aut Anthropologiam gentiumque varietatem naturalis, aut Anatomes comparatae selecta capita explicabit, diebus Lunae et Martis, I. A. H. VAN DE BOON MESCH Chemiam corporum organicorum explicabit, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. Chemiam, quae anorganica vocatur, docebit, iisdem diebus, XI. Artem pharmaceuticam theoretiqum et experimentalem exponet, diebus Lunae et Mercurii, XII. Oeconomiam animalium tradet, diebus Martis et lovis, .... hora XII. Experimenta instituendi artem docebit et Exercitia practica in Laboratorio moderabitur quotidie. Cum Studiosis provectioribus de Physiologia chemica colloquendi, die Veneris, hora vespertina, V — VIII. G. LYERDAM Elementa Geometriae planae et Trigonometriam planam tradet, die lovis et Sami, X. et die Veneris, IX et X. Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit, diebus Martis et lovis, VIII. Geometriam analyticam et Geometriam, sublimiorem quam vocant, tradet, diebus et horis deinde constituendis; itemque Calculi Integralis partem superiorem tractabit et Mechanicae analyticae illam partem, quae motus edendi complectitur. Scholas paedagogicas habebit, die Lunae, hora commoda. F. KAISER Astronomiam theoreticam tradet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. Astronomiam practicam, iisdem diebus, X. Astronomiam, quam popularem vocant, tradet, diebus Lunae et lovis, hora vespertina V. Artis observandi exercitia quotidie praesit. Arithmeticam universalem, sive Algebra, tradet, diebus Mercurii et Veneris VIII. et die lovis, IX. v^. F. B. SURINGA Morphologiam, anatomiam et physiologiam plantarum exponet, diebus Mercurii, lovis et Veneris... I. Phytographiam et taxonomiam plantarum docebit, diebus Lunae et Martis, I et II. (tempore autem hiberno tantum hora I). Exercitia praetica in structura plantarum ope microscopii expedienda praerit tempore hiberno, diebus Lunae et Martis, II— IV. Excursionibus botanicis praerit tempore aestivo, die Sabbati. Digitized by Google SERIES LECTIONUM 88 FACULTATE PHILOLOGOAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. L. BAKE, quantam poterit et leget, auctoritate et consilio suaquare conabitor eos, qui in Literarum Humaniorum stadiis versantur. A. BUTOCHS IBSAIAE et HABACTUS Vetus Testamentum et Psalmos selectos interpretabitur, diebus Lunae et Martis, hora X. et die Mercurii, VIII. Linguae Hebraeae grammaticam docebit, diebus Lunae, Martis et lovis, VIII. Primum SAMUELIS Hebrum cursiva lectione tractabit, die Lunae, et die lovis, XII. Antiquitates Israelitarum explicabit, diebus, Lunae, Martis et Mercurii, XII. Grammaticam Sanscritam docebit, die et hora auditoribus commodis. I. H. STUFFKEN Logicam tradet, die Martis, I. et diebus lovis et Veneris, XII. Metaphysicam docebit, diebus Martis et Mercurii, X. Historiam Philosophiae explicabit, diebus Lunae et lovis, XII. Paedagogicam exponet, diebus et horis auditoribus commodis. C. G. COBET interpretabitur homerum, herodotum et aristophanem, diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. Antiquitates Romanas tradet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, XII. Historiam veterem propinquiores docebit, diebus lovis et Veneris, I. Artem metricam docebit, diebus Veneris et Sabbati, XII. Scholas paedagogicas habebit, diebus Martis et lovis, II. Initia Palaeographiae Graecae Candidatis literam explicabit, diebus Veneris et Saturni, IX— XII. B. P. A. DOZET Historiam universalem explicabit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 