title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Wenden wij- het oog naar n Grot- Bribtaiiičy dan vinden wij daar wel geene vermeerdering van het aantal wel-ingerigte sterrewachten, maar de be- staande observatoriën -hebben , met uitzondering van Greenwich en Cam- bridge, cerst in de laatste 20 jaren zulke werkzaamheden begonnen en voortgezet, dat zij tot de wezenlijke volmaking der sterrekunde krachtdadig hebben bijgedragen: 1) Door hindernissen van allerlei aard wer er echter eerst met het begin en later met de voortzetting van het bouwen getalmd en reeds waren de meeste der bestelde werktuigen aangekomen, toen nog geene, geschikte plaats aanwezig was ze op te- stellen, zoodat in - 1841 ten dienste der hoofdinstrumenten eene voorloopige sterrewacht, bestaande uit eene houten hut, op eene der oude bastions der stad, «der alte Zoll, werd opgerigt, en. eerst een vijftál jaren later het ruime Observatorium op de Foppen Allee pa a en de waarnemingen aldaar konden voortgezet worden. 5 5 4 e a a r a aa a a REDEVOERING. 87 De sterrewacht te Greenwich handhaaft steeds haren alouden roem, sedert, na den dood van Pono ,:op. het einde van 1835, Arry, die te Cam- břidge reeds eenige jaren de hoogeschool en de sterrewacht tot sieraad verstrekt had, met haar bestuur belast werd. Door een genoegzaam aantal waarnemers, eene, misschien meer dan noodig is, naauwkeurige verdeeling en regeling der werkzaamheden, en- onbekrompene middelen, om zoowel - | de sterrewacht al die verbeteringen te geven, welke de vorderingen der we- tenschap noodzakelijk maakten, als de oorspronkelijke waarnemingen en de daaruit afgeleide resultaten jaarlijks door den druk bekend te maken, was zij steeds ijverig voor het doel werkzaam , waarvoor zij, anderhalve eeuw geleden , werd áangelegd. ; Ook fin opvolger van Arry te Cnilirigh, den bekwamen CHALtIsS, HenprRrson, onder wiens bestuur het reeds in 1816 -gebouwde observatorium te Edinburg eerst eenige observaties leverde , zijnen opvolger PrAzzı SMYTH, en Jonnson, die sedért een zestiental jaren aan de prachtige Radcliffe- sterréwacht te Oxford de werkzaamheden regelt, komt de lof toe, dat met hun bestuur een verhoogde bloei der aan hen toevertrouwde inrigtingen gepaard ging. Doch niet alleen in Engeland zelf, maar ook door het aanleggen van sterrewachten in de koloniën heeft de Britsche Regering de wetenschap bevorderd. De sterrewacht aan de Kaap de Goede Hoop , sedert het begin van 1829 in werking, had haren eersten bestuurder, den- ongelukkigen Farrows verloren, doch werd spoedig daarop door HENDERSON, en deze “weder, na slechts één jaar aan de Kaap werkzaam geweest te zijn, door den ijverigen MACLEAR vervangen. Ook te St. Helena is eenige jaren lang eene sterrewacht, onder JOHNSON, in werking geweest, die voor de kennis vah de sterren aan het zuidelijke halfrond des hemels hoogst naauwkeurige gegevens geleverd heeft, terwijl ook de sterrewacht te Madras, vroeger onder Tarrorg,en thans onder Jacos, in ruime mate die bepalingen- oplevert, waartoe zij door hare. geografische ligging geschikt is. Maar nog in. het bijzonder treft ons in Engeland het overgroote aantal personen, die, voor eigene liefhebberij, sterrewachten hebben aangelegd , en ofschoon verreweg de meesten voor de wetenschap van geene de minste 88 J. A. C OUDEMANS beteekenis geweest zijn, zoo zijn er toch enkelen , zoo als die van de heėren Bısnor te Londen !), Dawzs te Wateringbury °), Lassen bij Liver- pool, Lord Rosse te Parsonstown, en Coorer te Markree, die, ieder in eene bijzondere rigting, maar toch aanhoudend in dezelfde rigting werk- zaam, zich voor de sterrekunde zeer. verdienstelijk gemaakt hebben. Niet minder verpligting heeft de wetenschap aan den vorigen Hertog van NORTHUMBERLAND, die, zoowel door de uitgave der waarnemingen van HererscHEL aan de Kaap de Goede Hoòp, als door het geschenk, waarmede hij de sterrewacht: te Cambridge vereerde, zijnen naam duur- zaam aan de sterrekunde verbonden heeft. ! Was in het eerste derde gedeelte dezer eeuw geene enkele stichting in de Nieuwe Wereld aan de sterrekunde gewijd, ook dáár vinden wij tegen- woordig eenige sterrewachten in werking. De praktische geest der Noord- 1) De Heer Brsaop, vroeger handelaar in wijn en sterke dranken, had reeds in 1836 eene eigene sterrewacht, op zijne buitenplaats in het Regent’s Park te Londen, voor zijne verlustiging opgerigt, doch begreep weldra dat de middelen , aldaar aanwezig , aanhoudend en verstandig gebruikt, ook voor de wetenschap bevorderlijk konden zijn. Hij verbond dus kort daarop, in het najaar van het jaar 1839, den heer Dawes aan zijne sterrewacht, die zich reeds door het uitgeven van twee uitgebreide verzamelingen van waarnemingen (Memoirs of the R. A. S. Vol. V en VII) had' bekend gemaakt; en na'diens vertrek in 1844 den heer Hinn (vroeger assistent voor de magnetische. waarnemingen aan de koninklijke sterre- wacht te Greenwich), die door zijne talrijke planeten- en kometenontdekkingen en het ver- vaardigen der naauwkeurige v Mr. Brsnor’s Ecliptic Charts”? de sterrewacht van Regent’s Park eenen eersten: rang onder dè bijzondere sterrewachten deed innemen. Als tweede assi- stent is, voor een korten tijd (waarschijnlijk van Januarij 1852 tot Januarij 1858), de heer E. VoerL werkzaam geweest, die later, zoo als bekend is, ter vergezelling, van den heer BARTH naar de binnenlanden van Afrika vertrokken is, en vervangen werd door den heer MARTH, toenmaals student te Koningsbergen. Na den dood van den heer W. S. STRATFORD, den superintendent voor den Nautical Almanac. (welk overlijden 29 Maart 1853. voorviel), werd de heer Hino in diens plaats benoemd, zoodat thans (Junij 1856), voor zoo ver mij bekend is, alleen de heer Martu aan de sterrewacht van den heer Brsmor werkzaam is. 2) De heer Dawrs, in 1844 door den heer Hino vervangen, vestigde zich weldra te Cranbrook en daarna te Wateringbury, waar hij, vooral in den lateren tijd, door zijne waarnemingen over den ring van Saturnus de aandacht der sterrekundigen tot zich getrok- ken heeft. Ook gaf hij kort daarna zijne derde lijst waarnemingen op dubbelsterren, nog voor zijn verblijf bij den heer Brsmor, te Ormskirk ‘bij Liverpool volbragt, uit (Mem. of the R. A. S. Vol. XIX), waardôor de gaping tusschen zijne vrocgere waarnemingen en die, welke hij bij den heer Brsmor deed, werd aangevuld. EAS E E a E T E a AEE  aa a A REDEVOERING. 89 , Amerikanen was langen tijd een beletsel tegen eene onbaatzuchtige bevor- dering dêr wetenschappen, waarvan niet regtstreeks stoffelijk voordeel. te verwachten was, doch in de laatste jaren is hierin eene groote verbetering te bespeuren, en de sterrewacht te Washington stelt zich, wat de werk- tuigen, het aantal waarnemers, en vooral wat den ijver aangaat, waarmede waargenomėn wordt en de uitkomsten der waarnemingen worden openbaar gemaakt, met de ‘voornaamste sterrewachten in Europa op ééne lijn 1). Ook de Regering der republiek Chili, door de aanwezigheid voor een bepaald doel eener ?) zending van Noord-Amerikaansche sterrekundigen , op - de sterrekunde opmerkzaam gemaakt, besloot de door hen medegebragte werktuigen aan te koopen, en beriep onmiddellijk na hun vertrek, uit 1) Reeds in 1833 was er op kosten van het Ministerie van Marine der Vereenigde Staten eene kleine sterrewacht aan het dépôt van kaarten en zeevaartkundige werktuigen te Washing- ton gebouwd. Het hoofddoel van deze sterrewacht was in den beginne slechts het onder- zoeken der aldaar bewaarde zee-uurwerken, doch -verkreeg spoedig eenige meerdere betee- kenis, doordien de Regering der Vereenigde Staten eenige schepen voor eene ontdekkingsreis uitrùstte en voor de bepalingen der geographische lengten bij deze gelegenheid overeen- komstige waarnemingen op het observatorium der Marine wenschelijk waren. De luitenant ter zee G1ıLtIss werd met de waarnemingen aldaar belast, ofschoon hij vroeger bijaa geene sterrekundige opleiding gehad had; de wijze van waarneming werd hem, zonderling genoeg, in eene tamelijk kort gestelde instructie medegedeeld, doch GzrLLISs heeft later, toen hij slechts eenige gelegenheid tot oefening gehad had, getoond, dat hij voor de taak, hem toevertrouwd, geheel berekend was. In 1842 werd er besloten, eene sterrewacht van den eersten rang te Washington te stichten, die den naam van ationale sterrewacht dragen zou; de aanleg werd aan GILLISS en, na diens vertrek naar Chili, aan Maury toevertrouwd, die zich met de voornaamste instrumentmakers van Europa in verbinding stelde, en gemagtigd werd eene onbekrompene keuze te doen. De tegenwoordige voorraad van groote werktuigen is, na de Pulkowa, op geene sterrewacht groqter dan te Washington, en men moet den bestuurder en den waar- nemers den lof nageven, dat zij van de mildheid der regering en de hun aangebodene gelegenheid zoo veel mogelijk partij weten te trekken. = 2) Dit doel was, om, naar het door GerLINe te Marburg hernieuwde voorstel, door overeenkomstige waarnemingen der planeten Mars en Venus, op beide halfronden der aarde te volbrengen, mede te werken tot het bepalen van de afmetingen van ons zonnestelsel. Aan Guss, tot nog toe waarnemer aan het Naval Observatory te Washington, werd opgedragen, zich met de noodige werktuigen naar Chili te begeven, ten einde aldaar de waarnemingen te leveren, die in hét zuidelijk halfrond gedaan moesten worden. Hij stichtte op den heuvel Santa Lucia nabij Santiago eene sterrewacht, die, met de werktuigen, na zijn vertrek door de Chilische regering werd aangekocht. 12 90 J. A. C OUDEMANS Duitschland den sterrekundige Morsra , die, bijgestaan door het uitmun- tende klimaat van Chili, zich onvermoeid betoont in het leveren van die waarnemingen, welke voor dè noordelijke sterrewachten door hunne ligging onmogelijk te verkrijgen zijn, en die niettemin voor de kennis van den hemel gevorderd worden. De zucht om, ook in het bezitten van wel ingerigte en geregeld werk- zame sterrewachten, met Europa- te: wedijveren, heeft ook hier en daar bijzondere personen in ‘de Vereenigde Staten van Noord-Amerika aange- dreven om sterrewachten te stichten. Zoo bezit thans de hoogeschool der kleine stad Cambridge <in Massachusetts eene- stetrewàcht, voorzien: van een’ reuzenkijker als die-van de Pulkowa, die-uit bijzondere bijdragen werd aangekocht. Ook te Cincinnati is eene sterrewacht onder bestuur van MırcHeL, gesticht, doch beide hebben,. in vergelijking tot de aange- kochte hulpmiddelen, nog weinig van zich laten hooren. Maar niet alleen vinden wij in de grootere rijken eene onbekrompene` i bevordering der sterrekunde. Ook verscheidene der kleinere staten hebben, naar gelang hunner mindere krachten, toch door het oprigten eener grootere of kleinere sterrewacht bijgedragen tot het- bereiken van het edele doel: het bevorderen van de uitbreiding der menschelijke kennis. Zoo werd in 1835, bij Munchen ; de groote sterrewacht gesticht en van de kostbaarste en beste werktuigen voorzien, waaraan Lamont reeds sedert eene reeks van jaren zoo ijverig bezig is. Het- kleine Denemarken zelfs- bezit twee sterrewachten, te Altona en te Koppenhagen, waarvan de`eerste althans steeds voor de sterrekunde van het hoogste belang geweest is, niet alleen : door de waarnemingen die ze opleverde, als wel voornamelijk door de i veelvuldige bemoeijingen van- den waardigen ScmumacHER, en het door hem uitgegevene sterrekundige tijdschrift. Zelfs de“stad Hambürg ver- i heugt. zich in eene bij de zeeväartschool toegevoegde sterrewacht, door de ; mildheid harer inwoners van uitmuntende middelen voorzien , die door de 3 tallooze waarnemingen van den onvermoeiden Rümxer voor de- wetenschap rijpe vruchten heeft opgeleverd 1). aas in 1) Reeds in het jaar 1803' hadden de ijverige bemoeijingen van den ouden RePsoLD te ~ weeg gebragt, dat men in deze groote lhandelstad, -plannen maakte voor het aanleggen eener REDEVOERING. 91 De opgenoemde inrigtingen zijn de voornaamste die in het laatste tijd- perk ontstaan zijn, en die aan de bevordering der sterrekunde een grooter of kleiner aandeel genomen hebben. Het zou ons te ver voeren, de gè- schiedenis van al de overige bestaande sterrewachten slechts ter loops te behandelen. Verscheidene der oudere sterrewachten , zoo als het reeds op- genoemde Koningsbergen, Göttingen, Padua, Kremsmünster, zijn steeds meer of minder werkzaam gebleven. De sterrewacht op den Seeberg bij Gotha is reeds sedert 1840 door haren tegenwoordigen bestuurder HANSEN verlaten en door den invloed van weêr en wind bijna geheel vervallen. De sterrewacht van het Trinity College te Dublin, weleer door de naauwkeu- rige waarnemingen van Bringuier zoo vermaard, heeft na diens dood geene teekens van leven meer gegeven. De sterrewacht te Armagh, eveneens in Ierland, is van goede werktuigen voorzien, en staat onder bestuur van den kundigen Rosson, doch heeft sedert zijne oprigting evenmin iets van zich laten hooren. De sterrewachten te Christiania en te Brussel hebben , ofschoon van goede werktuigen voorzien, ook jaren lang geene sterrekun- dige waarnemingen opgeleverd, “hetgeen wel daaraan hoofdzakelijk moet toegeschreven worden dat hunne bestuurders zich meér met weêrkundige en magnetische observaties bemoeijen. Nogtans levert sedert eenige jaren , nadat Hansteen te Christiania door eenen helper, den heer FEARNLEY, wordt bijg gestaan, ook deze sterrewacht weder geregeld eenige planeten- waarnemingen op. : Wij hebben nu de voornaamste werkplaatsen vlugtig beschouwd, van sterrewacht; doch het schijnt, dat de ongunstige tijden deze plannen verijdeld hebben. Al- thans, niet voordat in 1823 twee Hamburgers, de heer GRELL 10000 mark banco (9000 gl.) en de heer von Hess 1000 mark courant (720. gl.), bij uiterste wilsbeschikking aan de te bouwen sterrewacht vermaakt hadden, werd de geestdrift weder vernieuwd en binnen een drietal jaren zag men, verbonden aan eene school voor de zeevaart, de schoone sterrewacht verrijzen, waar RüMKER zijne talrijke sterrekundige waarnemingen volbragt. heeft. Nog meer werd er-in het jaar 1833 -gedaan, toen eenige der aanzienlijkste bewoners der stad eene som van 28000 gulden bijeenbragten, om; eenige door den ouden RersoLD nagelatene in- strumenten voor de sterrewacht aan te koopen , en nog bovendien den voorraad met een ander hoofdwerktuig te Voon 12* 92 J. Van deze vereischten zullen wij nog alleen op het eerste letten, en eenige aandacht schenken aan die mannen , die aan de sterrekunde door het ver- beteren der werktuigen zulke uitstekende diensten bewezen hebben. Sedert, op het einde der 17° eeuw, de verrekijkers aan de sterrekundige werktuigen de vroegere visierlinialen hadden vervangen, hangt de naauw- keurigheid der sterrekundige waarnemingen voor een groot gedeelte +van de voortreffelijkheid der gebruikte verrekijkers af. Reeds had, omtrent het jaar 1820, de onsterfelijke FRAUNHOFER, daartoe door den vermogenden UTZSCHNEIDER ondersteund, het vervaardigen der glazen tot zulk eene hoogte gebragt, dat hij al wat, vroeger, door de beste engelsche kunste- naars geleverd was, verre achter zich liet. Door de milde ondersteuning van UTZSCHNEIDER in diens werkplaats in staat gesteld door kostbare proeven de groote moeijelijkheden te boven te komen, aan het gieten en slijpen van groote voorwerpglazen verbonden, verkreeg daardoor die inrigting een onge- kenden bloei en de naam van FRAUNHOFER werd met dien van UTZSCHNEIDER in de firma vereenigd. ` Maar het waren niet alleen de glazen, tot welker volmaking FRAUNHOFER zoo veel toebragt, ook de geheele opstelling der kijkers werd door hem op eene zoo kunstige manier ingerigt, dat de behandeling en het gebruik van de grootste even gemakkelijk geschiedde als van een klein draagbaar werktuigje. Ook de vroeger reeds gedurende eenigen tijd verworpene dra- denmikrometers werden door de hooge en ongekende volkomenheid, waartoe l } i f ; i ; F A | Á h, À; i j H, i ed wy y k. A ' i i% y> w REDEVOERING, 93 zij door FRAUNHOFER’S bemoeijingen gebragt werden, een der volmaaktste hulpmiddelen ter bevordering der sterrekunde. De groote onkosten, waarmede de voorloopige proefnemingen gepaard gingen, maakten. het noodzakelijk, de eindelijk gevondene kunstgrepen, om bij het smelten en slijpen van de glazen der kijkers dien graad van volkomenheid. te bereiken, geheim te houden. Niettemin werden in tijds een paar leerlingen, de heeren Merz en Manner, in al die geheimen inge- wijd, om na den dood van FraunnorerR de werkzaamheden op denzelfden voet, en even voortreffelijk, voort te zetten. Zelfs nog grootere werktuigen dan die hun voorganger geleverd had hebben zij voor de sterrewachten te Munchen , Pulkowa en Cambridge in Noord-Amerika tot stand gebragt, en, in het kort, er is bijna geene der bestaande grootere of kleinere ster- rewachten , buiten Engeland en Frankrijk, die niet door één of meer hun- ner kunststukken versierd wordt. ' Maar het zijn niet enkel kijkers, die de sterrekundige voor zijne werk- zaamheden man Voor een groot gedeelte bestaan de sterrekundige waarnemingen iñ de bepaling der schijnbare plaatsen aan den hemel van vaste of bewegelijke hemelligchamen. Die plaats wordt door de lengte van twee cirkelbogen uitgedrukt, die men aan den hemel getrokken denkt. In vroegere eeuwen nam men allerlei verschillende handelwijzen te baat, om tot dit doel te geraken, doch het was de sterrekundige FLAMSTEED , de stichter en eerste bestuurder‘ van de sterrewacht te Greenwich, die al deze handelwijzen door ééne, hoogst eenvoudige verving, thans de eenige gebruikelijke, daar zij de gevraagde grootheden bijna onmiddellijk oplevert, derhalve geene langwijlige berekeningen na zich sleept, en nog verscheidene andere voordeelen medebrengt. Het tegenwoordig ter toepassing. dier methode in gebruik zijnde werktuig, de meridiaancirkel, werd, in het begin dezer eeuw, door REICHENBACH het eerst zamenge- steld, maar in het jaar 18382, waarmede het tijdvak dat wij beschouwen begint, waren er slechts een gering aantal van die werktuigen aanwezig. Zoowel REICHENBACH als ERTEL, met wien hij zich later vereenigde , maar nog meer de heeren Pıstor, Scuek en Martins te Berlijn, en nóg meer de gebroeders RersoLp te Hamburg hebben door de uitstekende wijze , waarop zij deze hoofdwerktuigen vervaardigd en verbeterd hebben, de sterre- 94 J. A. & OUDEMANS rekunde duurzaam aan,zich verpligt.: Ook de sterrekundige uurwërkeni; die voor de toepassing der handelwijze van FuausteED als meetwerktuig dienen, en dus zoo naauwkeurig mogelijk moeten zijn, hebben door de handen van verschillende kunstenaars in Frankrijk, Engeland, Denemarken en Duitschland eene vroeger: ongekende: volkomenheid bereikt, en het zij hier voldoende, de namen van Bgéever te Parijs, JürGENsEN en KessELS te Altona, Dent te Londen en Tızoe te Berlijn te noemen, aan wie de meeste sterrewachten hunne hoogst naauwkeurige uurwerken te danken hebben. Wij hebben nu de hulpmiddelen beschouwd, waaraan de sterrekunde , naast den ijver harer beoefenaars, haren vooruitgang en verhoogden bloei verschuldigd is, en zullen -nu een overzigt nemen van de vorderingen harer verschillende onderdeelen. Het` waren voornamelijk de kometen, die in het jaar 1882 zoowel ster- : rekundigen als niet-sterrekundigen het meest. bezig hielden. De twee eenige., ` toen bekende kometen van zeer korten omloopstijd, die van Encke en Birta, kwamen ons in het jaar 1832 beide bezoeken , terwijl een drietal jaren later die van Harrzey verwacht werd. De naauwkeurigheid, waar- mede deze hemelligchamen, na een’ geruimen tijd onzigtbaar geweest te zijn, op de door de sterrekundige berekeningen bepaalden tijd wederver- schijńen, en. alsdan den door diezelfde berekeningen aangeduiden weg aan den hemel doorloopen , verwekt te regt 'de algemeene bewondering. Maar de sterrekundige is met die naauwkeurigheid slechts dan tevreden, wan- neer zij volkomen is. Vinden er bij de wederveršchijning nog kleine ver- schillen met de vooruit gemaakte berekening plaats, die nogtans te groot zijn om aan de waarnemingen toegeschreven te kunnen worden , dan is dit een afdoend bewijs, dat de loopbaan van het hemelligchaam nog niet naauwkeurig genoeg bekend is, of dat er nog eene onbekende oorzaak be- staat, die zijnen loop wijzigt, of wel, dat de grootte van ééne of meer der werkingen, die op dien loop invloed oefenen, niet geheel juist was aange- nomen. Het is door de voorschriften der hoogere wiskunde altijd mogelijk te bepalen, aan welke der drie genoemde oorzaken de afwijkingen zijn toe te schrijven, mits het hemelligchaanr, dat bij zijne beweging die sabenan gen vertoont, langdurig genoeg is waargenomen, REDEVOERING. He 95 De opgenoemde kometen geven van het gezegde een schoon voorbeeld. Jk herinner hier slechts kortelijk, dat de zoogenaamde komeet van ENcrKE haren omloopstijd bij elken wederkeer met omtrent anderhalf uur vermin- dert, en dat de oorzaak hiervan. door den' hoogleeraar Encxe aan den weder-_ ‘stand toegeschreven wordt, dien de komeet ondergaan moet, ingeval de ruimte der schepping, ten minste van dat gedeelte der schepping, waarin ons zonnestelsel zich beweegt , met eene ligte middenstof vervuld is. ENcKE heeft te regt begrepen, dat er geene moeite ontzien moest worden, om de komeet voortdurend stap voor stap met de berekening te volgen. Zijne verdienstelijke pogingen hebben steeds het beste gevolg gehad. Nog in het vorige jaar heeft hij voor de achtste maal de sterrekundigen met de uit- komsten zijner voortgezette berekeningen bekend gemaakt. De komeet was wederom zevenmaal verschenen (in de jaren 1882, 1835, 1838, 1842, 1845, 1848 en 1852), -en telkens was zij vroeger tot haar digtste pùnt bij de zon teruggekomen, dan “het geval geweest zoude zijn, indien zij aan geene andere krachten dan de aantrekking der zon en der planeten ware blootgesteld geweest. i Om dit verminderen van den. omloopstijd te verklaren, ligt voorzeker de wederstand van ether, wiens bestaan door de voortplanting van het licht hoogst waarschijnlijk wordt, het eerst voor de hand, maar het is nog ver van bewezen dat hij de wezenlijke oorzaak daarvan is. Vooreerst be- speurt men niet: de minste vermindering in omloopstijd bij de planeten. Wel is waat mòeten deze door hun veel grooter gewigt veel minder door dien wederstand gestoord worden, maar zij zijn veel langer dan de komeet -van Enoxer voorwerpen van naauwgezette waarneming geweest. Men bezit waarnemingen. op de planeten, die tot eenige eeuwen voor het begin onzer tijdrekening opklimmen, en zelfs deze, vèrgelékon bij de tegenwoordige waarnemingen , : verraden van eene vermindering in den omloopstijd geen spoor. Ten tweede is het nog niet bewezen, dat alle kometen hetzelfde verschijnsel opleveren. Hoogst belangrijk zoude een onderzoek wezen, waarbij de komeet: van Bra op dezelfde wijze en even volkomen werd behandeld als Encke de loopbaan der naar hem benoemde komeet ge- daan heeft; de Berlijnsche Akademie van Wetenschappen poogde reeds in het jaar 1884, door het uitschrijven eener prijsvräag, tot dit onderzoek 96 J. A. C OUDEMANS uit te lokken, maar de uitgebreidheid van den arbeid heeft tot nog toe de berekenaars afgeschrikt, en ofschoon Damorsrav, en later Santini tel- ken male eene benadering voor den schijnbaren loop voor de volgende ver- schijning gegeven hebben, een onderzoek, dat al de veřschijningen der komeet omvat, zou noodig zijn om de vraag, waar het op aankomt, het al of niet bestaan eener vermindering van den omloopstijd, te beantwoorden. Doordien er sedert 1834 weder drie omloopen der komeet hebben plaats ge- had , is de arbeid , aan deze onderzoeking verbonden , niet weinig vermeerderd, - De belangrijkheid der komeet van Brrta is sedert de twee laatste ver- schijningen niet weinig toegenomen. Bij hare verschijning in November 1845 was er aan haar uiterlijk aanvankelijk niets bijzonders te bespeu- ren, maar in de maand Januarij van het volgende jaar bleek het, dat zich, uit de tot nog toe enkele komeet, twee kometen hadden gevormd , die, nevens elkander, gezamenlijk haren loop vervolgden; ook bij de ver- schijning in het jaar 1852 werden beide deze gedeelten wedergezien. Be- halve dus de ophelderingen, die van de komeet van BrzLa , even als van alle kometen met korten omloopstijd, omtrent den: wederstand van eenen ether te verwachten zijn, is het onderzoek naar haren loop door de gemelde omstandigheid hoogst gewigtig geworden ; reeds hebben eenige sterrekun- digen, PLANTAMOUR, Hussard en DArrEsT, zich met voorloopige bere- keningen aangaande haar bezig gehouden, maar het is nog niet mogelijk , tot eenige beslissende resultaten te geraken. Inmiddels heeft de Akademie van- wetenschap te St. Petersburg op nieuw eenen aanzienlijken' prijs ge- steld op de volledige behandeling vanal de waarnemingen op de komeet van Bıra, vooral ten opzigte van de werking, die de beide afzonderlijke gedeelten op elkander zullen blijken te hebben. Het is te hopen dat de oproeping , door dit ligchaam gedaan, gehoor zal vinden, en dat de weten- schap verrijkt zal worden met eene onderzoeking , die, wel is waar , ont- zagchelijke opoffering van tijd en moeite zal eischen, maar de beloan daarvoor in hare uitkomsten medebrengt. De vraag , of de ruimte`van ons zonnestelsel door eene wederstand biedende middenstof vervuld is, geeft tot daarmede in verband staande onderzoekingen aanleiding, waartoe de kometen waarschijnlijk nog de mogelijkheid zullen verschaffen. Ingeval namelijk die middenstof tot ons zonnestelsel behoort , aana re o e T a aa a aa S T Se a e S T E T REDEVOERING. i 97 dan is het niet onmogelijk, ja zelfs waarschijnlijk, dat zij in dezelfde rig- ting om eene as draait, die door het middelpunt der zon gaat, als waarin al de planeten zich bewegen. De vraag is slechts, zullen de waarnemingen hiervan iets kunnen verraden? Dit is nog niet vooruit te beslissen; maar het is toch duidelijk, dat de werking van zulk eene middenstof het sterkst moet wezen op eene komeet, die zich in eene rigting beweegt, tegenover- gesteld aan de draaijende beweging in haar zelve, indien die bestaat; en het is dus uiterst belangrijk , bepaaldelijk dien invloed te onderzoeken op kometen, die zich in beiderlei rigtingen bewegen. Nu volbrengen beide de reeds genoemde kometen , die van Encxe en die van BeLa, haren loop om de zon in dezelfde rigting als de planeten, terwijl de komeet van Harrer eene teruggaande beweging heeft. Bestaat zulk eene omwenteling in den ether, dan zalde werking op eene komeet, wier loopbaan in eene vlakte gelegen is, die omtrent loodregt staat op de vlakten van de loop- banen der planeten, behalve door de verkorting van haren omloopstijd , ook nog merkbaar- worden door eene verandering in stand van die loop- baan. De tweede: komeet, die in het jaar 1846 door pe VIco te Rome ontdekt werd, en die, naar de berekening van onzen landgenoot vAN DerrNsE, haren loop om dezon in omtrent 76 jaren volbrengt , verkeert in dit geval, en zal dus later, wanneer zij nog eenige malen is waarge- . nomen , misschien zéer veel tot het onderzoek naar de bedoelde middenstof kunnen bijdragen. Nog voor een ander doel zijn de kometen van korten omloopstijd dienstig. Onder de grootheden, die op de ligchamen van ons zonnestelsel betrek- king hebben, en wier kennis voor vele sterrekundige berekeningen noodig is, behooren ook de hoeveelheden stofs, of, zoo als de natuurkundigen het noemen, de massaas der planeten. Nu bestaat er in de bepaling van de massaas dier planeten, die van één ofimeer wachters vergezeld zijn, betrekkelijk weinig- zwarigheid, daar men juist uit de waarneming van den loop eens wachters de aantrekking bepaalt, die hij van de planeet onder- vindt, en uit deze aantrekking de massa gemakkelijk wordt afgeleid. Maar, wat- de planeten Mercurius, Venus en Mars aangaat, die zonder begelei- ding eens wachters hunnen omloop om de zon volbrengen, de bepaling hunner massaas is en blijft een moeijelijk vraagstuk. ; 13 98 J3. A. C OUDEMANS Het eerste middel dat zich voordoet om tot de oplossing hiervan te geraken is, door waarneming de aantrekking te bepalen, die de planeet, wier massa gezocht moet worden, op de andere planeten uitoefent, maar de planeten blijven altijd zoo ver van elkander'af, dat djt middel, ofschoon het eenige, dat tot nog toe bij de planeten Venus en Mars‘ mogelijk ge- weest was, altijd zeer onzeker blijft. Bij de planeet Mercurius was ook deze handelwijze niet van toepassing, daar, door zijne nabijheid bij de zon, zijne werking te veel met die van dat ligchaam zamensmelt. Wel- kom was dus het vooruitzigt dat de komeet van Encxzr, bij hare verschij- ning in Augustus 1835, zich zoo digt voorbij de planeet Mercurius zoude heenbewegen , dat haar loop daardoor merkbaar gewijzigd zoude worden , welke wijziging bij de volgende verschijning zon kunnen`waargenomen: èn uitgemeten worden, om tot de bepaling van de massa van Mercurius aan- leiding te’ geven. Men werd in zijne verwachting hieromtrent niet bedro- - gen; de berekeningen van EncxE hebben uit den schijnbaren loop der komeet eene eerste bepaling der massa van Mercurius geleverd , wier naauwkeu- righeid daaruit blijkt, dat de vooruitberekende loop in 1852 zeer naauw= keurig met den wezenlijken overeenkwam, niettegenstaande de komeet in het jaar 1848 nog meer dan driemaal digter bij Mercurius anjo is, dan in 1835. Wij hebben uit deze beschouwing gezien wat de laatste jaren, voorna- melijk aangaande de kometen, hebben opgeleverd. Onze'kennis is ob- jectief nog vermeerderd door het niet geringe aantal van=52 kometen , waaronder hoofdzakelijk drie met zeer korten omloopstijd, en twee met omloopstijden van omtrent 70 jaar, die, wanrieer zij eerst eenige malen waargenomen zijn, misschien nog een rijke bron van menais voor de ster- rekunde wezen zullen. De kometen geven ons, trouwens even als elke andere ima der hemelligchamen , aanleiding om op te merken, hoe de` verschillende soorten van sterrewachten ieder hare afzonderlijke taak te vervullen hebben. De sterrewachten onderscheiden zich hoofdzakelijk van 'elkander, door hare hulpmiddelen en hare geografische ligging. Het is doelmatig, en wordt in den regel ook in acht genomen, dat zij, die van de magtigste en kost- baarste hulpmiddelen voorzien zijn, deze hoofdzakelijk voor die onderzoe- REDEVOERING. : 99 kingen besteden, waartoe de. werktuigen, waarover anderen te beschikken hebben, te kort schieten. Gewoonlijk kan de waarneming der kometen , zoowel als die der kleine planeten, met vèel gemak geschieden door hen , aan wie de geringste of slechts middelmatige hulpmiddelen ten dienste staan, en de` sterrewachten, die wat hare werktuigen aangaat tot de allermagtigste behooren, laten dan ook dikwijls na, zich met de waarne- mingen op kometen iaf te geven, Er kunnen echter gevallen voorkomen, dat eene komeet door lichtzwakte slechts. door de allersterkste kijkers te zien is, en dat hare waarneming, of wel hare zoo lang mogelijk volge- houdene vervolging, voor de sterrekunde van veel belang is; in dat geval is het doelmatig, dat ook de bezitters dier groote kijkers zick met hare waarneming bezig houden. Toen de komeet van Faye ons in het jaar 1850 voor de tweede maal zoude bezoeken, had LeævERRIER uit al de waarnemingen van hare eerste verschijning harew toekomstigen loop met hooge naauwkeurigheid berekend, en tet bleek, dat zij alsdan tot op zulke eenen afstand van de aarde zoude blijven, dat alleen de vermogendste: kijkers haar zouden kunnen ontdekken; Het is dan ook alleen te Pulkowa en Cambridge gelukt, haar te vinden en waar te nemen, en deze waar- nemingen zijn van het hoogste belang geweest, daar de omloopstijd der komeet thans met groote naauwkeurigheid bekend is, en zij anders mis- schien geheel verloren: geraakt zoude zijn, even als reeds een paar malem met andere kometen het geval geweest is. Het gebeurt ook wel eens, dat eene komeet zulk eenen loop aan den: hemel neemt, dat zij voor de sterrewachtem in Europa zich in het geheel niet boven den horizon verheft, en in die gevallen vullen de weinige ster- rewachten in het zuiderhalfrond , en wel meer bepaaldelijk die aan de Kaap de Goede Hoop, datgene aan, waarvoor de noordelijke: sterrewachten te kort schieten. Reeds meermalen hebben de sterrekundigen aldaar, vroeger HennERsoN, en daarna MACLEAR, door hunne naauwkeurige waarnemingen: belangrijke bijdragen tot de kennis- van. de loopbanen van bepaalde kometen: geleverd. ‚Deze beschouwing brengt ons als van zelve tot eene meer algemeene: van de verdeeling der werkzaamheden, naar gelang van de' hulpmiddelen:,, waarmede eene sterrewacht' voorzien is. Het gebied der sterrekunde ver- 13% 100 J. A. C OUDEMANS valt in twee hoofddeelen, het zonnestelsel,- waartoe onze-aarde behoort, en het overige van het zigtbare heelal. De kennis’ van beide dezer afdee- lingen moet op waarnemingen berusten, waarnemingen van: verschillenden aard. De weg, waarlangs de kennis van het zonnestelsel allengs; meer volmaakt moet worden, is het inzamelen van eene onafgebrokene, reeks bepalingen van de schijnbare plaats, die de` planeten aan: den: hemel aan- nemen. Ðe sterrewacht te Greenwich heeft zich reeds-meer dan eene eeuw lang deze waarnemingen , verbonden met die op de zon en de maan, ten hoofddoel gesteld, en werd.in den laatsten tijd krachtdadig door andere sterrewachten , als te Cambridge, Edinburg, Konigsbergen, en aan de Kaap bijgestaan. De talrijke kleinere planeetjes, wier ontdekking voornamelijk de laatste 12 jaren hebben opgeleverd; worden geregeld aan de sterre- wachten , zoowel van den eersten als tweeden rang, waargenomen, en nog onlangs is de sterrewacht te Greenwich met twee groote werktuigen verrijkt geworden, waarvan het eene ten doel heeft, zooveel mogelijk waarnemingen op de maan te leveren , terwijl het andere, een meridiaancirkel, door zijne grootte en inrigting voornamelijk daartoe vereischt werd , om ook de kleinste planeetjes in den Meridiaan waar te nemen. Eene geheel andere rigting is die, waarin de sterrewacht op de Pulkowa arbeidt. Bij de keuze van haren werkkring werd voornamelijk het doel beoogd, datgene te leveren, waartoe de rijke, en ten deele door STRUVE verbeterde hulpmiddelen alleen haar in staat stelden. De hoogere streken van den hemel werden het hoofdonderwerp, waarmede de Pulkowa zich bezig zoude houden. Waren de sterren onophoudelijk aan hetzelfde punt van den hemel, zoo als haar gewone naam van vaste sterren zou aanduiden , dan waren zij voor de wetenschap van veel minder beteekenis dan thans het gêval is. De sterrekunde houdt zich met de physische gesteldheid en de beweging der hemelligchamen bezig; onze kennis van de physische ge- steldheid der sterren zal wel altijd zeer bekrompen blijven, en hadden zij dus in het geheel geene beweging, dan zouden zij slechts als de noodige vaste punten van eenig belang zijn, die de sterrekundige behoeft, om de plaatsen der overige hemelligchamen in betrekking daartoe te bepalen. Maar sedert men , reeds in de vorige eeuw, ontdekt heeft , dat de meeste sterren eene; voor de tegenwoordige hulpmiddelen, reeds na weinige jaren merkbare bewe- REDEVOERING. 101 ging hebben, sedert Besser zelfs, door. zijne hoogst naauwkeurige waarne- mingen , eene kleine kringvormige beweging bij Procyon en Srr1us ontdekte , die het bestaan van donkere begeleiders ten duidelijkste bewees, is elke vaste ster een voorwerp“ dat aanspraak maakt op de aandacht der sterre- kundigen: Hare bewegingen kunnen alleen daardoor onderzocht worden , door'hare: plaatsen aan'den hemel van tijd tot tijd met- de meeste naauw- keurigheid te bepalen. Een ander- onderzoek knoopt zich hieraan onmiddellijk vast. Het is thans reeds algemeen bekend, dat uit deze, zoogenaamde eigene bewe- gingen der vaste sterren gebleken is, dat ons geheele zonnestelsel zich door de”ruimte voortbeweegt. Het punt, waarnaar de beweging gerigt is, is allengs beter bekend’ geworden, naarmate men meer sterren te baat nam om het te bepalen. Het is ontwijfelbaar, dat deze beweging niet altijd naar hetzelfde punt gerigt kan blijven, maar er zullen misschien duizend- tallen van jaren verloopen, cer er eene verandering in de rigting dier be- weging bespeurd kan worden. De bepaling van de plaatsen van een groot aantal vaste sterren is voor het onderzoek naar de rigting van de beweging van ons zonnestelsel noodzakelijk. Op de sterrewacht van de Pulkowa heeft men twee der hoofdinstrumenten in de laatste jaren alleenlijk daartoe gebruikt, om van alle sterren, die met het bloote oog zigtbaar zijn, de plaatsen zoo naauwkeurig mogelijk te bepalen ; verscheidene andere Russi- sche sterrewachten dragen het hare daartoe bij, om het onderzoek nog verder uit te strekken, en nog de helderste der voor het bloote oog on- zigtbare sterren. op te nemen.: De sterrewacht te Helsingfors is vroeger op hetzelfde terrein, doch meer beperkt, werkzaam geweest; ÅRGELANDER heeft door zijne naauwkeurige :waarnemingèėn de plaatsen van meer dan 500 van die sterren bepaald, die zich:door eene zeer sterke eigene bewe- ging onderscheiden. Het is -om verschillende redenen hoogst wenschelijk , dat meer dan eene inrigting zich: met: dezelfde soort van waarnemingen bezig houdt, al ware`het' slechts om elkanders uitkomsten te toetsen. Zoo werken meer sterrewachten , ofschoon niet op dezelfde groote schaal, tot hetzelfde doel mede, en de Radcliffe-sterrewacht te Oxford, die van Greenwich, Cam- bridge, Edinburg, Koningsbergen, Hamburg en in het zuider-halfrond r07 J. A. C OUDEMANS Paramatta, St. Helena en Madras, hebben door- min of meer- uitgebreide sterrelijsten kostbare bouwstoffen: tot het- onderzoek“ naar: de: bewegingen: der vaste sterren en van ons: zonnestelsel geleverd. Niet minder belangrijk-is het onderzoek naar de: bewegingen die in de zoogenoemde dubbele sterren worden opgemerkt, en de onderzoekingen , betreffende de raadselachtigste voorwerpen des: hemels; de- sterrehoopèn: en _nevelvlekken, De dubbele sterren, die elk ongetwijfeld-uit-een påar hemel- ligchamen bestaan, die aan elkanders aantrekking ónderworpemw zijn, en iw hunne beweging volkomen de beweging; der planeten: nabootsen, hebben ons reeds. geleerd dat in de hoogere streken des hemels die aantrekkings- kracht volgens dezelfde wetten werkt, als in`ons zonnestelsel: Maar-nog: slechts een klein aantal dier- stelsels heeft beweging verraden: «Het is voor onze kennis van den hemel van het hoogste: belang. datde- onderzoekingen: omtrent die stelsels onafgebroken. worden voortgezet: Er is:door STRUVE te Dorpat een vaste grondslág: gelegd door zijne: duizéndtallen: van: hoogst naauwkeurige metingen der dubbelsterren. Er is-verder op dit veld steeds voortgearbeid , hoezeer niet altijd met die volharding , die SrrRuvE, door zijn sterk gestel begunstigd, aan den dag kon leggen. Nogtans, die me- tingen behooren, door de onbegrijpelijke geringheid der bewegingen , die- zich in de dubbelsterrem verraden, ongetwijfeld tot de teederste werkzaam- heden, die in de praktische sterrekunde- verrigt worden, en er worden uit-- muntende hulpmiddelen ,. maar nog meer eene hooge’ mate'van geschiktheid en scherpe zintuigen toe gevorderd p om metingen te leveren, die: de-ver- eischte naauwkeurigheid bezitten. Dit is danook de reden , waarom betrek- kelijk weinigen zich later op dit veld gewaagd hebben, en de voornaamste- waarnemers, waaraan men eenige vorderingen Bierin te:danken heeft, zijn, behalve de beide Herscazrts en Sours, MäpLER, Orro SrRUVvE en KAISER , terwijl ook eenige verdienstelijke dilettanten , als Bısnor, Dawzs, Hinn, FLETCHER en Demgowski uitmuntende metingen“ geleverd hebben. Nog teederder dan. deze metingen. zijn. die, welke ten doel hebben, dem afstand der vaste sterren te- bepalen. Ik herinner hierbij dat de eerste goed geslaagde bepaling van zulk eenen: afstand in het tijdvak valt, dat wij beschouwen, en dat wij haar aan Besser verschuldigd zijn. Voorwaar eene schoone overwinning. Talrijk zija de mislukte pogingen, reeds van: n a a A aaa eis dorar aa Eaa ea gar, a REDEVOERING. 108 CorerNIcus” tijd af in het-werk gesteld, om door de aanwezigheid eener kleine, jaarlijksche , kringvormige schijnbare beweging dèr vaste sterren aan te toonen dat de aardbol zich om de zon beweegt; immers is, in verge- lijking met den -onmetelijken afstand der vaste sterren, de 40,000,000 mijlen lange middellijn van den loopkring der aarde eene zoo onbeduidende kleinigheid; dat- eerst de fijnste metingen van den lateren tijd, en dan slechts bij eenige: weinige sterren, eene kleine verandering hebben verra- den, in de- rigting, waarin zij op verschillende tijden van het jaar gezien worden, eene verandering die een gevolg is van de beweging der aarde. Het is ons tegenwoordig wel niet meer te doen om een bewijs voor de beweging der<aarde om de zon te vinden; zelfs al verried geene enkele vaste- ster een spoor van ‘eene jaarlijksche kringvormige beweging, dan zouden wij nog, zoowel als CorrERNICUS, overtuigd zijn , dat hierdoor slechts de onmetelijke afstand der vaste sterren- bewezen was. Maar is die afstand nog meetbaar, is die kleine beweging, die eene vaste ster, ten gevolge van de beweging der aarde, moet schijnen te bezitten niet volstrekt on- merkbaar , dan opent zich voor het onderzoek der sterrekundigen een ruim veld.: Het- ijs is wel gebroken, de bepaling van den afstand eener vaste ster door Besser werd gevolgd door eenige andere van STRUVE, MACLEAR en Perers, maar het ten deele mislukken der pogingen, hiertoe in het werk gesteld , en:de tegenstrijdige uitkomsten , door verschillende waarne« mers voor: dezelfde ster gevonden ,`~duiden genoegzaam aan, hoe ontzag- wekkend de afmetingen van het voor ons zigtbare gedeelte van het Heelal, en hoe onzeker de verkregene resultaten zijn. Wij- keeren: met onze beschouwing weder tot het zonnestelsel terug, om een’ blik te werpen op de objectieve vermeerdering onzer kennis daar- van: Niet weinig verwondering wektė, op het einde van het jaar 1845, het berigt, dat het: aantål planeten, sedert bijna veertig jaren onveranderd gebleven, met ééne vermeerderd was. Ik zal niet in eene opsomming treden van de werkzaamheden, die tot de ontdekking dezer planeet en der 36 anderen: gevoerd hebben, waarmede wij sedert dien tijd verrijkt zijn. Evenmin tot de uiteenzetting der bezigheden, waartoe zij aanleiding gege- ven' hebben, en de onderzoekingen, waartoe hare zonderling in elkander grijpende loopbanen gevoerd hebben. Alleen wil ik nog eenige rekenschap 104 J. A. C. OUDEMANS geven van de bemoeijingen, die hun groot en telkens toenemend aantal van de sterrekundigen eischen. De meeste sterrekundige waarnemingen hebben ten doel de bewegingen der hemelligchamen te bepalen. Maar door de gebreken der werktuigen , de onvolkomenheid onzer zintuigen, de hindernissen, voortvloeijende uit den staat van onzen dampkring, zijn de waarnemingen nooit volstrekt naauwkeurig, en de daaruit afgeleide getallen, die dienen moeten den aard van de beweging der hemelligchamen uit te drukken , zijn het dus even- min, en blijven altijd slechts eene benadering tot de waarheid. Onze kennis van de loopbanen der oude planeten, der zon, der maan , al is die tot een hooger standpunt gekomen dan de'andere afdeelingen der sterre- kunde, is niettemin onvolkomen, en de waarnemingen moeten steeds voortgezet worden om haar te volmaken. Maar is dit voor de oude planeten eene waarheid, hoeveel te meer geldt het voor de kleine planeetjes, wier bestaan eerst sedert zoo korten tijd aan de sterrekundigen bekend is. Jaar op' jaar moeten zij waargenomen worden. ‘Reeds heeft hun telkens aangroeijend getal het noodzakelijk gemaakt,“ deze’ waarneming elk jaar slechts gedurende eenige weken, voor elke bijzondere planeet zoo gunstig mogelijk gekozen, voort te zetten. Encke, de verdienstelijke bestuurder der sterrewacht te Berlijn , heeft zich die ligchamen bijzonder aangetrokken , en al de krachten zijner wel ingerigte sterrewacht worden besteed , niet alleen door waarnemingen, maar ook door langwijlige>daartoe gevorderde be- rekeningen, de kennis der loopbanen dier hemelligchamen zooveel doenlijk te verbeteren. Ook de meeste andere sterrewachten, zoowel van gelijken als van minderen rang, moeten in deze waarnemingen en berekeningen deel nemen. De behoefte der wetenschap eischt`het, en de ondervinding leert dat deze nooit te vergeefs sprak. Sommige sterrewachten, die eenen anderen werkkring gekozen hebben, zooals op de Pulkowa en te Edin- burg, zijn wel genoodzaakt, zich aandeze werkzaamheden te onttrekken; de sterrewacht te Bonn, waar, met eene voorbeeldelooze volharding, reeds sedert eenige jaren aan eene hoogst naauwkeurige afbeelding van den ganschen hemel gearbeid wordt, levert wel- eenige waarnemingen , maar ziet zich genoodzaakt, zich met geene berekeningen in te laten; andere sterrewachten zijn er, die, om bekende'of onbekende redenen, in het ge- REDEVOERING. 105 heel niets van zich laten hooren; maar op de meeste der thans bestaande sterrewachten wordt een groot gedeelte van tijd en krachten aan de waar- neming en de berekening der kleine planeten geschonken. 