title: Annales Academici
creator: None
text: Heeft het wel den schijn gehad , of hier de achting voor wetenschap was verflaauwd, of op het bezit van het Athenaeum minder prijs gesteld werd, thans ver]^ondig ik het luide, het is gebleken, dat in Deventer de oude geest nog leeft en werkt. Toen men had erkend wat nuttig en noo- dig zijn zoude, heeft men het niet laten ontbreken aan de middelen om dat tot stand te brengen. Wie zou het durven laken , dat de geprezen voorzigtigheid zich in dezen niet verloochend heeft? Bedaard overleg en degelijk handelen verdienen ten voUe gewaardeerd te worden. Moge daarbij tijd, soms te kostbare tijd, verloren gaan, het is niet te ontkennen, dat ook de schade van overijling, welke al ligt grooter zijn kan, vermeden wordt. Ik verzwijg het niet, ik had gewen^cht, dat vroeger gedaan ware, wat nu geschied is; dat, toen eenmaal tot nieuwe regeUng besloten was, die regeUng spoediger ware ontworpen en uitgevoerd. Een zamenloop van om- standigheden heeft vertraging te weeg gebragt. Er waren voorzeker geene geringe moeijeUjkheden te overwinnen. Verre van mij, dat ik over dit aUes sprekende te kort^zou wiUen doen aan den ijver en den goeden wU van al wie tot beraadslagen en handelen geroepen waren. Maar nu ik de lotgevaUen te vermelden heb, mag ik het toch niet verzwijgen, dat, in de laatste jaren vooral, ten gevolge van velerlei omstandigheden en van de onzekerheid, welke zij medebragten, het Athenaeum geleden heeft. Hoe kon dat anders? Het coUegie van Curatoren leed verUezen, die niet wer- den hersteld tot dat een nieuw coUegie benoemd werd. Op de Hoogleera- ren zou , als op gemeente-ambtenaren , het beginsel van herbenoeming wor- den toegepast. Zou het bestaande worden behouden of gewijzigd, zou er iets nieuws voor in de plaats gesteld worden? Zoo lang die vragen niet Digitized by Google REDEVOERING. 237 beslist waren, kon er niets van belang worden gedaan tot ondersteuning en tot verbetering. De hulpmiddeien werden niet naar eisch aangevuld en vermeerderd. De plaats van een hoogleeraar bleef onbezet Het onderwijs moest wel lijden. Jongelingen van buiten werden afgeschrikt om herwaarts te komen. Zoo er zich onder dat alles nog teekenen van leven en van vooruitgang voordeden , het was in hetgeen oorspronkelijk bijzaak gerekend werd en de geleerde school werd er niet door opgeheven uit den druk; waarlijk er was wel iets noodig om den moed niet geheel verloren te doen gaan. Het is intusschen zeker niet alles kwaad geweest. De tijd is niet verloren gegaan voor opmerkmg en onderzoek; het heeft te beter kunnen blijken wat de behoefte vorderde en wat er nuttigs kon worden gedaan. Welligt is ook door langer beraad en door rustiger beproeven het Athenaeum be- waard voor een strijd over beginselen , die noodlottig had kunneif worden voor zijn bestaan en voor te diep tastende verandering, waardoor het ai te zeer van zijn oorspronkelijk karakter ware afgeweken. Ik sta niet langer stil bij het verledene. Ik verheug mij op dezen dag U geluk te mogen wenschen met het behoud van uw Athenaeum, her- vormd in den geest , van welken het den stempel droeg van zijne stichting. Er is een tijdperk van zijne geschiedenis afgesloten; 9och de band met het oude is niet verbroken. De instelling is vernieuwd, als gij wilt^ het is geene nieuwe eigenlijk geene andere geworden; zij is gebleven wat zij was van haar begin^ eene kweekschool van kennis en beschaving voor de jongelingschap. Daaraan hecht ik, dat de kem van het oude en eerwaarde is bewaard in zulken vorm, dat er hulde door bewezen wordt en dank getoond aan de stichters. Er is reden van bUjdschap, dat wij heden nog regt hebben den 225^"^ jaardag van het Athenaeum te vieren. Wien Uwer zou 't geen smart ver- oorzaakt hebben , indien verioren gegaan Vare wat zoo lang uwe stad tot eere strekte, wat zoo lang met zorg was bewaard en gekweekt! Fransen VAN EcK merkte het zoo te regt op, dat de stichtingen te beklagen zijn, als de menschen , wier eenige aanbeveling haar hooge ouderdom is. Maar . wanneer eene stichting» zoo oud reeds, nog het beginsel bevat dat voor leven en voor ontwikkeling vatbaar is, dat pleit voor hare waarde en dan Digitized by Google 238 M. J. C O P 18 ouderdom een titel, die eerbied en achling wekt, een titel, dien wij noode verloren zoaden laten gaan; dan hechten wij ons aan dat oude met liefde, dan verkondigen wij het gaame: zoo oud reeds en ziet wat het nog vermag» hoe het nog jeugdig is van geest! Wanneer eindelijk het oude, in een nieuwen vorm uitgedrukt, past in onzen tijd en geschikt is om in zijne behoefte te voorzien, dan vocMrspelt dit gunstig van langer leven en van verderen bloei. Vraagt gij nu M. H. of hetgeen tot stand gebragt is gegronde hoop kan geven van welslagen, of het verwezenlijken kan wat er mee bedoeld 18? Dan antwoord ik, ik beschouw het als een begin van werken in eene nieuwe rigting, ais eene proeve, over welke niet minder gunstig moet gedacht worden^ omdat zij met voorzigtigheid en op kleine schaal geno- men is. Wie kan beweren dat reeds aiies gedaan is voor het gewenschte doel? dat er niet wat zou ontbreken? Die dat deed zou toonen niet te weten wat eiders bestaat en wat in onzen tijd voor eene school van we» tenschap noodig is* Maar begin en beginsel zijn goed, op het bestaande kan voortgebouwd worden. En wat nu gedaan is mag immers hoop ge* ven, dat het daarbij noch ontbreken zai aan een wel doordacht plan, noch aaH middelen^ die voor de uitvoering noodig blijken zullen? Gij, leden van het Gemeentebestuur, hebt al vast getoond, dat gij het niet laten wilt bij ontwerpen, dat gij gezind zijt onbekrompen de middelen te verschaffen, welke van U gevraagd worden om in uwen zin het onder» wijs mogelijk en het Athenaeum vruchtbaar te maken voor het welzijn van deze gemeente en van het algemeen. 6ij hebt getuigd van een waarlijk liberalen geest door uwe goedkeuring te hechten aan de beginselen voor de nieuwe regeUng van het Athenaeum door Curatoren aan U voorgedra* gen. Die beginselen toch stellen de gehoorzalen open voor elk die ken* nis zoekt^ om 't even voor welke betrekking in de maatschappij hij zich vorme; zij waken^ dat het Athenaeum niet afgezonderd sta, besloten in geleerde vormen ; zij brengen het in betrekking met het leven en met zijne behoeften ; zij kunnen het dienstbaar maken aan de ontwikkeling van bron- nen van welvaart. Uw wrasch is^ dat het Athenaeum zij eene kweek- school van wetenschap, eene school van voorbereiding, waar de jongeling* schap zal worden toegerust om op een ruimer veld aau andere inrigtingeu Digitized by Google REDEVOERING, 239 met wisser tred een eigen weg te bewandelen; maar tevens, dat het in wijderen kring kennis verspreide, die voor het dagelijksch leven en in allerlei bedrijf^ in nijverheid, landbouw, handel onmisbaar is in onze da- gen; dat het vruchtbaar bUjve voor de bevorderiag van verlichting en be* schaving en voor de vorming van smaak. De leerstoelen 2djn bezet, gij vergunt mij het te zeggen, door kundige en ijverige hoogleeraren. Gij hebt bij uwe keuze omgezien naar mannen, die in uwen zin, naar uwe bedoeling zouden werkzaam zijn. Het Athe- niaeum bezit reeds eenige hulpmiddelen om te bereiken wat gij beoogt. Bij het bestaande voegt gij een laboratorium voor scheikunde ingerigt voor het- geen hier behoefte is. Wat daarvoor gevraagd werd hebt gij verleend als overtuigd, dat het nuttig besteed is. Waarlijk gij hebt in dat alies ge- handeid met eene bereidwilligheid en eene belangstelling » die toonen boe- 2eer het u erast is de zaak, welke gij opgevat hebt^ te volvoeren. Aan uwen goeden zin zou ik te kort doen, indien ik thans voor U verzweeg wat in de eerste plaats voorzitniug eischt^ zal het onderwijs kunnen gege- ven worden gelijk het behoort en naar uwen wenscL Behoef ik wel aan te wijzen hoe onmisbaar een kruidtuin is? ik zeg niet een tuin van weelde, die bezoekers lokt en verrukt door een' schat van prachtige vormen, maar een tuin^ ingerigt voor het onderwijs, nede- rig» onaanzienlijk weiligt in veler oog» maar een die bevat wat den leeren- den dient en den leeraar behoefte is. £n dan verzamelingen, zonder welke de kennis van produkten van natuur en van nijverheid niet kan worden onderwezen. Daarvoor is ailereerst ruimte noodig. Ik wenschte uwe aan- dacht te vestigen op dit gebouw, waarin nog ruimte te vinden is, voor dat doel geschikt. Zou het niet beter passen voor de eer van het Athe- naeum^ indien het gebouw dat zijn naam draagt geheel aan wetenschap gewijd ware, indien het niet werd ontsierd door hetgeen aan wetenschap zoo vreemd is en men er niet langer vond gelag en krakeel? Maar ik zal niet verder gaan. Het is genoeg dat uwe aandacht geves- tigd blijve op hetgeen onze instelling kan doen bloeijen. Zoo gij spaarzaam de middelen beheert, welke U zijn toevertrouwd, dank verdient gij voor uwen zin, om ze onbekrompen te gebruiken als het U bUjkt, dat zij tot een nuttig einde worden veireiacht. Moge uwe zorg rijke vruchten dragen, Digitized by Google 240 M. !• C P moogt gij ze beloond zien door de welvaart Van de gemeente en van de instellingen welke gij schraagt. Als ik uw collegie zie, Curatoren van het Athenaeam, treft het mij daarin mannen te missen, die zoo lang en met zoo ijvenge en welwillende zorg voor de belangen van de doorluchte school zijn werkzaam geweest. 6ij, die met uwen Voorzitter Besieb, met van Munstsb Jobdsns^ met VAN LoGHEM dc zorgcu en den arbeid hebt gedeeld» weet beter nog dan ik te waardeeren wat gij in hen hebt verloren en hunne verdiensten op den regten prijs te schatten. Hunne verdiensten scheid ik niet van de uwe, want waar het de belangen van het Athenaeum gold was een zm en eene bedoeling onder U. Verdiensten , die in het werken zigtbaar zijn geworden , vereischen mijnen lof niet. Maar de welwiilendheid , de vriend- schappelijke behandeling, welke ik van hen en van U in en buiten mijne betrekking ondervinden mogt, het is mij behoefte ze openlijk en dankbaar te vermelc^en. Die zelfde gezindheid te mijwaart, ik kende ze bij U sints lang , DuMBAB en Jobdens , die de ledige plaatsen hebt ingenomen. U wensch ik geluk met de vereerende taak, die U werd opgedragen, maar meer nog ons Athenaeum^^ dat gij ze hebt willen aanvaarden. Gij allen , Mijneheeren , het is geene pligtpleging als ik U heden dank zeg voor den volbragten arbeid en U met de uitkomst geluk wensch. Uwe taak was zwaar en vol bezwaren. Zeker het moet voor U streelend zijn zoo gaaf en voUedig aangenomen te zien^ wat gij hadt beraamd. Zulke uitkomst doet met vertrouwen maatregelen in 'tbelang van de goede zaak voorstellen en aanvragen wat voor het onderwijs behoefte is. Moogt gij de gunstige uitzigten^ welke zich thans geopend hebben, verwezenlijkt zien. Het Athenaeum, dat U dierbaar is, groeije en bloeije onder uw bestuur! U nog inzonderheid , geeerde DujtfBAB, die als hoofd van het gemeente- bestuur, in dubbeie betrekking het Athenaeum dienen kunt, U zij het aan- gelegen I U valle het te beurt voor de hoogere belangen in deze gemeehte zoo gelukkig werkzaam te zijn als uwe teregt gevierde voorvaderen. Nog heb ik U dank te zeggen, Voorzitter van het coliegie van Curato- ren, geeerde Cost Jobdens, voor de gelegenheid door U bereid, om dezen dag, in plegtige feestviering begonnen, verder aan feestelijk zamen- zijn te wijdqn. Digitized by Google REDEVOERING. 841 Tot uw tot ons aller leedwezen werd de Heer Commissaris des Konings in deze provincie door redenen van gezondheid verhinderd in dit gure jaargetijde uwe noodiging te volgen. De gezindheid^ welke hij toonde om onze plegtigheid bij te wonen, had mij doen hopen, hem hier te mogen begroeten en hier dank te kunnen zeggen voor de bewijzen van belang- stelling in het Athenaeum en in de aangeiegen zaak van wetenschappelijk onderwijs in dit gewest door hem gegeven. U vergeet ik niet, eerwaarde Molhuysbn. Geiuk in de eerste plaats met de rust U geschonken van de dienst als leeraar bij de Hervormde gemeente. In uwe dubbele betrekking van Secretans van Curatoren en van Bibliothekaris reken ik dfit eene belangrijke gebeurtenis voor ons Athenaeum en voor de wetenschap. Nn kunt gij rustig U vermeiden in uwe geliefkoosde studien. Moge bij zulk werkzaam leven, vrij van ambts- zorgen, uwe gezondheid herstellen en wij allen hier no^ lang de vruchten plukken van uwen helderen geest. Mogt gij de bibliotheek aan uwe zor- gen toevertrouwd nog eens zien op eene plaats haar waardig en uitlokkende tot bezoek en tot gebruik. Nu ik mij tot U wend, waarde ambtgenooten , is er zooveel wat ik zou . wenschen te zeggen, dat ik in waarheid naauwlijks weet waarmee te beginnen. Uit onzen kring is Jongkbloet weggegaan, door 's Konings keuze tot uitgebreider werkkring geroepen. Behoef ik te herinneren hoe zijne taien- ten en zijne werkzaamheid ons Athenaeum sierdenP Gij weet met welke onderscheiding hem hier buiten zijn ambt nog de zorg voor algemeene be- langen werd opgedragen. Moge het hem gegeven zijn in zijne betrekking aan Groningen's hoogeschool met veel vrucht werkzaam te zijn tot heil van de akademische jongelingschap en tot eer van de vaderlandsche letteren. Aan twee onzer is de eervolle rust gegund van hunnen dienst. Wat zeg ik, neen eerwaarde Verburg, nadat gij ongeveer vijftig jaren in ver- schillende betrekkingen hier werkzaam geweest zijt en in moeitevoUe tijden de belangen van de doorluchte school hebt voorgestaan en verdedigd» zie ik U nog met een gedeeite van uwe taak belast. Hoe volijverig gij nog zijt om U te kwijten van de taak , waarvoor gij niemand ziet aangewezen , die ze zou opnemen, ik kan den wensch niet onderdrukken , dat U in waarheid de welverdiende rust worde geschonken. 31 Digitized by Google 242 M. J. C P En onzen ambtgenoot Bosscha kan ik hier niet toespreken. Treurige redenen houden hem van deze plaats verwijderd. Ook hem komt de rust toe, die hij begeerde. Veertig jaren bijna heeft hij zijn ambt bekleed en onder lief en leed zich een warm voorstander betoond van wat schoon is en goed, van beschaving en verlichting. Beiden , hem en U , eerwaarde Vbrburg » zou het niet gevallig zijn , ik weet het, zoo ik veel van U sprak. Wie mij hooren kennen U. Beiden hebt gij hier geleefd en uw werk was openbaar. Mogen aan uwe ver- diensten de hoogschatting en de dankbare erkentenis, waarop zij aanspraak hebben> ten deel zijn. Blijft voor het Athenaeum belangstellende warme vrienden, blijft het voor ons, wat gij U steeds betoond hebt, blijft ons ondersteunen in onze gewigtige taak. Mijne overige ambtgenooten , gij kent mij sedert langer of korter tijd, wat zott ik U hier in 't openbaar zeggen , wat ik niet beter deed in 't vriendschappelijk verkeer , wat ik U niet beter toonen kon in 't leven en in onzen werkkring ! Gij weet als ik welke pligten op ons rusten , met welken zin wij moeten arbeiden, om voldoening te kunnen hebben en ons gelukkig te kunnen gevoelen op onze plaats. Eer en aanzien staan bij ons niet op den voorgrond. Leven voor onze taak, woekeren met de hulp- middelen , die ons gegeven worden , deugdelijk onderwijzen , zietdaar wat strekken kan , maar wat ook noodig is , ten einde het Athenaeum aanzien en erkenning te verzekeren. Gij, waarde ambtgenooten , die ons toegevoegd zijt, van Vix>T£n, MuLD£R, KiEHL, wij hcbben U welkom geheeten en welgemeend. Allen hebt gij U aanspraak verworven op de plaats, welke>gij onder ons be- kleedt. Door wat gij gesproken hebt bij het openen van uwe lessen , hebt gij bereids kenbaar gt^maakt in welken geest gij wilt onderwijzen en hier uw deel van den arbeid veriigten. Waarlijk als gij in dien geest en met zulke gezindheid werkzaam zijt, durf ik en aan U en aan de jongelingen, met wie en voor wie gij werkt, een goeden oogst voorspellen. Hartelijk wensch ik U , wensch ik ons , wensch ik het Athenaeum geluk met uwe komst. Streeft met ons naar e^n doel. Leeft met ons voor wetenschap en voor humaniteit. Zoekt met ons wetenschap te doen eeren door haar dienstbaar te maken aan het welzijn van velen in edelen zin. Digitized by Google REDEVOERING. 243 Het verheugt mij ook U geluk te mogeu wenschen , geachte Jaoobson , met de betrekking, welke gij bij het laboratorium vervult. Gij hebt ze door ijver en volharding verworven. Dubbel aangenaam is het mij U in zulken werkkring geplaatst te zien , terwijl ik mij vleijen mag niet vreemd te zijn aan uwe wetenschappelijke ontwikkeling. Ik weet het, de betrek- king is U meest gewenscht als de gelegenheid om U aan de beoefening van wetenschap te blijven wijden. Zij diene U daartoe in ruime mate. Wees verzekerd , dat mijne belangstelling U niet ontbreken zal. Ga rustig voort op den goeden weg , dan kunnen de vruchten van uw moedig streven voor U niet uitblijven. Tot U nog een kort en welgemeend woord , edele jongelingen , die hier letteren en wetenschap beoefent. Ik begin met U dank te zeggen , Stu- denten aan het Athenaeum, voor de welwillenheid mij in mijne betrek- king betoond. Ik had niet de magt en het gezag , maar ook niet de verantwoordelijkheid van vroegere Rectoren. Maar ik getuig het van U, het was niet noodig te kunnen incarcereren en poencditeit opleggen, Ge- lukkig dat zulke tucht niet meer passen zou. In vriendschap kunnen wij hier' te zamen verrigten wat voor elk onzer pligt is, — Van U hangt l^et zeker voor een groot deel af , hoe ons Athenaeum bekend sta. Gij kunt zoo krachtig de pogingen van mijne ambtgenooten en van mij onder- steunen. Handhaaft met ons de oude eer. Bevestigt het wat onder de akademie-burgers pleegt gezegd te worden, dat Deventer's Studenten de- gelijke grondige kennis medebrengen, dat zij zijn rond en trouw. Hebt geluk in uwe loopbaan en mogen er later van U genoemd worden onder de verdienstelijken , welke deze doorluchtige school kweekte. — In U kan 't ook vooral blijken , wat hier goeds verrigt is , jongelingen die hier met verschillend doel wetenschap oefent. Verkondigt het, niet door woorden, maar door uw voorbeeld, wat en hoe hier onderwezen wordt. Toont gij op prijs te stellen de gelegenheid, die U hier geboden wordt. Bewijst door ijverig gebruik dank voor de hulpmiddelen , die ons worden verstrekt. Verligt zoo de taak van uwe leermeesters en bewijst met ons, dat wij in ons gezamenlijk werken ondersteuning waard zijn. Gij allen hier tegenwoordig , burgers van Deventer, eert uw Athenaeum en schraagt het. Ik zou wenschen tot U te sprekra van het voorregt eene 31» Digitized by Google 244 M. J. COP REDEYOERING. school van hooger onderwijs in uw midden te hebben; ik zou wenschen U daardoor op te wekken, om elk in zijnen kring en met zijne middelen toe te brengen tot haar heilzaam werken en tot haren bloei. Maar ik mag niet langer hier spreken als ware het nog mijn regt; ik moet afleggen, wat mij niet langer toekomt. De Raad der gemeente heeft tot Rectolr Magnificus benoemd den Hoog- leeraar Volkeet Simon Maartxn van der Willigen. Waarde ambtgenoot, U draag ik mijn ambt over ea ik begroet U 't eerst als Rector Magnificus. Niet zelden heb ik gewenscht, dat ik als Rector mogt aftreden en dat mij een opvolger aangewezen wierd, wien ik het ambt mogt overdragen, dat, ik beken het, mij drukte, niet door dat het veel arbeids eischte, of mij in onaangename en netelige bemoeijingen bragt; ver van daar, van dien kant was de taak ligt genoeg; maar ik had zorg om de instelling, die ik zag kwijnen, zorg welke ik door inspanning niet kon verminderen of wegnemen. Het ontbrak mij aan magt en aan middelen om te herstellen en op te beuren. Ik meende te zien, dat mijue pogingen vruchteloos waren. Het was mij een last niets te kunnen doen, terwijl ik overtuigd was, dat snel en krachtig handelen noodig was. Zoo was het voor mij teleurstel- ling^ dat het Rectoraat mij langer dan gewoonlijk opgedragen bleef. Aan den adderen kant , wanneer ik bedacht wat ik te vermelden zou hebben , indien ik het overgeven moest, kon ik geenszins wenschen di^n pligt te moeten vervuUen en dan deed mij het opzien daar tegen weer berusten in het bekleeden van^eu ambt, dat mij nutteloos en onvruchtbaar voorkwam. Intusschen er zijn betere tijden gekomen en nu verheug ik mij den moed niet verloren te hebben. Nu ik weer goeds te vermelden had, nu de groote zorg geweken is, geef ik gaame U de taak over, die, zoo ik hoop, voor U eene ligte en aangename zijn zal. En nu , mijn ambtgenoot die van deze plaats spreken zult , treed gij op en doe het uwe hoorders vergeten, dat ik hen op uwe woorden moest doen wachten. Digitized by Google REDEVOERING OVER DE ZEDELIJKE WERKING DER VADERLANDSCHE TAAL- LETTER- EN 8TAAT8-GE8CHIEDENIS, mTOBSPBOKEN BU DE PLECHTI6E AANVAARDING YAN HET HOOGLEERAAR-AMBT IN DE NEDERLANDSCHE TAAL- LETTER- EN 6ESCHIEDKUNDE AAN DE D00RLUCHTI6E SCHOOL TE DEYENTER, \ \ OP VMJDAG, 16 VAN SPROKKELMAAND 1^55, JOHANNES VAN VLOTEN. Digitized by Google Wat zou de yerbetering der Wetenschappen baten onder een volk, indien het volk zeli daarduor niet verbeterd wierdP J. H. SWILDSNS. Digitized by Google EDELACHTBA.RE HEEREN, BURGEMEESTER, WETHOUDERS, EN RAADSLEDEN DEZER GEMEENTE, EN BEZORGERS DEZER DOOR- LUCHTIGE SCHOOL. WELEDELE HEEREN SCHRIJVERS VAN GEMEENTE- EN SCHOOL- BESTUUR, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETteNSCHAP, VEELGEACHTE AMBT- GENOOTEN, ZBERGELEERDE HEER, LEERAAR DER UITHEEMSCHE TAAL- EN LETTERKUNDE, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE DE HANDHAVING DES RECHTS IS TOEBETROUWD, WELEERWAARDE HEEREN, HERDERS EN LEERAARS DER VER- SCHILLENDE GEZINTEN, ZEERGELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE WETENSCHAPPEN, WAKKERE JONGELINGEN, KWEEKELINGEN DEZER SCHOOL, BEMINNELIJKE VR0UWEN8CHAAR, DIE DOOR UW BIJZUN DIT FEESTUUR EEN VRIENDELIJKEN GLANS VERLEENT, EN GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZB PLECHTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEACHTE HOORDERS EN HOORDERESSEN. IndieD er een woord is» dat men in onze dagen veelmaal op de lippen heeft, het is dat der wetenschap. En gewis in een temp^l aan ha- ren dienst gewijd» als die^ waarin ik thans optreed, en uit den mond eens sprekers» zelf geroepen een der priesters in dien tempel te zijn, zou het weinig voegen, wilde hij van dit woord in een anderen dan vereerenden zin gewagen, noch der zaak zelye, die het vertegenwoordigt , niet al de hulde brengen, die haar niet alleen hier vooral toekomt, maar die zij overal en ten ailen tijde verdient Het is dan ook niet tegen dat woord en Digitized by Google 248 J. VAK VLOTEN zijne veelvuldige aanwending, dat ik hier wensch op te komen. Juist echter naarmate ik er meerder prijs op stel, het steeds ep gepasten en eerbiedigen toon geiiit te zien, zou ik van den anderen kant meenen^ niet genoeg tegen het misbruik te kunnen waarschuwen , dat men er wel eens van dreigt te maken; een misbruik, dat^ in zijne eenzijdige toepassing» er slechts toe zou kunnen strekken, met het misbruikte woord ook de zaak zelve in minachting te brengen en van haren verheven rang te doen af- dalen. Men hoprt veel van den emst, de macht, de strengheid, de hooge eischen der wetenschap spreken, en ik heb met al die woorden vrede; ik wil niets op hare rechten afdingen, noch haar in haar rechtmatig bezit verkorten. Ik wensch alleen , dat men niet voorbij moge zien wat er ook buitendien nog te overwegen valt , en dat men niet alles nog heeft gezegd , als men het groote woord van wetenschap heeft laten hooren. En inderdaad, gaan wij de zaak slechts wat naauwkeuriger na. Hoe velen van allen , die ik om mij zie , begeeren aanspraak te maken op den naam van dienaren der wetenschap of ook maar wetenschappelijke lieden? — En even als binnen het enge bestek dezer zaal is het in de groote maatschappij daar buiten. Hoe veel wel van al hare leden acht gij , dat er tot den dienst der wetenschap geroepen zijn? — Wel moet, wel zal op allen zonder onderscheid, in meerder of minder mate, de wetenschap haren invloed oefenen; aller opleiding en vorming moet op de eene of andere wijs van haar uitgaan, of hangt althans eenigsins met haar samen; maar dat, waartoe zij gevormd en opgeleid moeten worden, en waartoe ook de wetenschap hen opleiden en vormen moet, is iets anders, iets — het zij^met allen eerbied gezegd — iets hoogers, althans iets meer omvattends dan de wetenschap. Zij moeten menschen, krachtige en ge- zonde, zooveel doenlijk edele, reine, en groote menschen worden; en daar- toe is met hunne bloot wetenschappe^jke vorming slechts de helft gedaan; het hangt voor de andere — misschien de grootste — helft van hunne zedelijke vorming af. //Gij zijt een groot man — in uwe schriften," zoo sprak in de vorige eeuw een Fransch staatsbeambte tot den beroemden VoiiTAiRB, //ik wenschte maar, dat gij in uw eigen hart een vierdepartjen der zedekunde hadt overgebracht , die in die schriften vervat is." Zede- lijke vorming ontbrak den beroemden man, die slechts eenzijdig zijn ver- Digitized by Google REDEVOERING. 249 stand en vemuft had .ontvikkeld, voor een groot deel; en vandaar het schadelijke van den invloed, dien hij heeft uitgeoefend, en dat misschien meer dan opweegt tegen de verdiensten, die men hem in den stijd tegen bijgeloof en onkunde evenmin ontzeggen kan. — Gelukkig nu echter^ dat het innige verband van de eigenschappen des menschelijken geestes en gemoeds van zoodanigen aard is^ dat men haar eigenlijk geweld zou moe- ten aandoen, wilde men ze inderdaad en in de werkelijkheid zoo scheiden^ als men veehnaal op het papier of al sprekende , geleidelijkshalven , gedwon- gen is te doen. Ik heb van Vaderlandsche , niet Nederlandsche Gescfaiedenis gewaagd, omdat in dat eerste woord zelf reeds eene krachtige aanduiding Ugt van hetgeen die Geschiedenis bepaaldeUjk voor ons is. Daar is er geweest, die in die benaming geenerlei belang zagen, die meenden, dat Vader- landsUefde tot de vooroordeeien van een kleingeestig en bekrompen ge- moed behoort, weUs:e voor een ruimer bUk op wereld en menschheid weg- vaUen en in het niet verdwijnen moeten; — dat^ al moge de dichter van een //Uefde tot zijn land" zingen, die /rieder is aangeboren", die Uefde 82 Digitized by Google 250 J. YJLV VLOTEN verzinken moet bij het bezef van het kleine plekjen gronds door dat land bezet, en van de wijd uitgebreide roimte boiten de grenzen van dat land gelegen; — dat zij moet ontbonden en opgelost worden in hetgeen men liefde tot de menschbeid in het algemeen noemt , en waaraan het edeler en grootscher heet zich te wijden^ dan zijne belangstelling tot den dns- genoemden erfgrond zijner vaderen en hetgeen dezen betreft te bepalen. En gewis^ voor zoo verre zij slechts tegen overdrijving waarschawen willen, heeft de stem derzulken alle recht gehoord en met aandacht geboord te worden. Wij kennen eene ingenomenheid met den Vaderlandschen grond , die men met recht verwerpen mag; die zich nu eens uit in opgeblazenheid en domme verheffing over en van hetgeen door het voorgeslacht op dien grond verricht is , of in stomme bewondering van al hetgeen er ook thans op dien grond nog dagelijks plaats grijpt, in moedwillige blindheid voor al wat er nog op te verbeteren vallen mag; — dan eens weder zich in zelfzuchtige beperking zijner genegenheid tot dien grond en zijne bewoners openbaart, in eene afsluiting van het hart voor al wat daar buiten (»ngaat. Wat nu dat eerste betreft, mogen wij ons gewisselijk verbUjden in een land te wonen^ waaraan de meest grootsche herinnmngen verknoeht zijn en dat eene geschiedenis gehad heeft, zoo als geen ander misschien er eene kan aanwijzen; maar, indien reeds zelfingenomenheid en eigenwaan menschen van erkende verdiensten ontsiert en met recht in hon misprezen wordt; veelmeer nog is zulk een waan belachelijk en verachteUjk, waar hij niet eigen verdiensten^ maar die van het voorgeslacht geldt, en waar hij daarbij het heden voor het verleden vergeten doet^ in het heden door slap- heid en verlamming zondigen, omdat het verleden zich door kloekheid en geestkracht zoo schitterendonderscheidenheeft; — waarhij — erger nog — voor de leemten 6n gebreken van dat heden de oogen sluit. Wij zijn er daarom ook ten volste van overtuigd, dat er een tijd zal k(»nen, waarin volkstrots en volkswaan voor even dwaas zal gehouden worden, als eigen- waan en zelfvergoding of ieder andere sprank der ijdelheid. — En wat het andere betreft, achten wij ons tot hetzelfde doemvonnis over de baatzucht en het eigenbelang eens volks gerechtigd^ als men gewoon is onvoorwaar- delijk over die van enkele perscmen te vellen. Maar wij meenen , dat een gezond bezef van zelfstandig volksbestaan , en e^oe warme liefde voor het Digitized by Google REDEVOERING. 251 land onzer geboorte even billijk en prijzenswaardig zijn, alfi het bezef van persoonlijke zelfstandigheid en liefde tot de onzen; en dat zij, zoo min alfi deze, verward mogen worden met eigenbaat en eigenmin. Zelfstandig te blijven en toch zijn teederen samenhang met anderen te gevoelen, en door warme en waarachtige deehieming in al wat hen betreft te uiten, ziedaar wat het beginsel van ieder volk gelijk van ieder mensch moet zijn, en wat hun door hun verstand niet minder wordt voorgeschreven ^ dan zij er door hun hart toe worden geprikkeld. Of is het niet de groote les, ons door de geschiedenis der laatste zestig jaren vooral gepredikt, die van aansluiting , samenwerking > en^ vereeniging ; die der inspanning alier ver- eende krachten tot een gemeenschappelijk doel, waardoor alleen iets gioots en blijvends kan worden bewerkt en tot stand gebracht? Er is een tijd geweest^ en veel zijn er ook thans misschien nog, die hem niet voorbij wanen, waarin zoowel de verschillende enkele leden der menscheUjke maatschappij , alfi ook de grootere afdeelingen door verschillende van genen gevormd; waarin verschillende maatschappelijke lichamen en standen in den waan verkeerden, dat zij hunne eigene belangen niet beter konden behartigen , dan door die van ieder ander zooveel mogelijk tegen te werken en te verhinderen. Allengs komt men gelukkig van dergelijken dwaasheid, vooral in het dagelijksche leven, meer en meer terug; maar op het groote wereldtooneel , in het onderling verkeer der volken, blijft men, bij allen vooruitgang die ook hier niet te miskennen valt, nog maar al te vaak bij die jammerlijke veroudeMe beginsels staan. Men wil nog niet genoegzaam inzien» dat ook hier, met vriendschappelijke en vreedzame samenwerking alleen, nuttig en tot ieders byzonder zoowel als het algemeene best, ge- arbeid en gewerkt worden kan. Allengs echter zal men er ook daar wel van terugkomen. £^De mensch" zoo uitte zich vodr weinig jaren een vre- deUevend Noord-Americaan , //de mensch is door een roode zee van bloed gegaan; hij .heeft veertig eeuwen lang door een woestenij van jammer en ellende rondgedoold; thans echter staat hij eindelijk op de spitse des bergs, van waar hij de beken melks en honigs vloeyen ziet. Gelijk de avontuur* lijke Spanjaart in het Wester werelddeel heeft hij met moeite de steile hoogten beklommen , die hem het uitzicht geven op ^e wijde uitgestrekt- heid, die voor hem ligt; als de stoute Fortugees ia hij 4en vreeselijken 82* Digitized by Google 252 J. VAK VLOTEN Stormkaap omgezeild> die thaps tot een kaap der Goede Hoop voor hem moet worden. Ik wil mij hier aan geene uitspraak wagen, ik wil niet beslissen of de volkeren zich binnen kort als ^en zullen voelen , of zij zich zuUen samenvlechten en weven gelijk de Indische Banjaan, om als uit een boom geheel een woad te vormen ; — maar dit staat vast , dat zij , zonder eene enkele eigenschap hunner zelFstandigheid of onaf hankelijkheid te ver- zaken , zicji , misschien nog wel in onze dagen , tot een groot geheel zuUen vormen, als die schakels van magnetisch ijzer, aan welke Plato eens een beeld ontleende , en die zich , onder den invloed eener krachtige en onzichtbare aantrekking, ieder in zijn bepaalden en eigenen vorm tot eene keten verbinden. Uit de wording dier nieuwe orde van zaken zal niet aUeen de onderUnge vrede en rust van aUe voUcen voortspruiten , maar ook het geluk van ieder mensch , en uit het heU en den vrede van ieder gezin zal de vrede en het welzijn van ieder staat geboren worden." Wij behoeven hier, Mijne Hoorders, geen verderen bUk in dat beloofde land der toekomst te werpen ; het was ons slechts om -de rechtvaardiging te doen van het gevoel eener verstandige vaderlandsUefde, als 'tweUc met eene algemeene menschenmin zeer vereenigbaar is. Niet aUeen dit echter, maar wij zouden zelfs durven beweren, dat zonder die vaderlandsUefde , die innige belangsteUkig in aUes wat den vaderlandschen grond en land- aard betreft, een algemeene Uefde tot onze medemenschen , zoo al niet onbestaanbaar, althans niet nuttig werkzaam wezen zal. Of zou men meenen, dat wie niet belangsteUend genoeg eigen zaken behartigt, wie eigen wel en wee jammerUjk verwaarloost , werkeUjk voor dat van anderen met vrucht zou kunnen werkzaam zijn? Neen, de zoodanige kiest slechts den schijn boven 't wezen ; door voor zich zelf zoowel als anderen de hou- ding aan te nemen, als ware hij om anderer, meestal ver verwijderder heii ernstig bekommerd en ijverig daarvoor werkzaam ; — eene werkzaam- heid van weUce hij niet in de gelegenheid is de vruchten en uitkomsten te beoordeelen ;. — sust hij slechts zijn geweten in slaap, wanneer het hem verwijten wU, dat hij zijne eigene belangen voor een gewaand belang van anderen* veronachtzaai]|t. De schoone karakters onzer Geschiedenis moeten ons bezielen tot navol- ging. Zij moeten ons door hun voorbeeld leeren ons zelf te verzaken, waar het het heil des lands geldt, ons zelf te verwinnen, waar het geldt winste te doen voor de zaak der waarheid en des rechts. Wij moeten leeren van hen^ dat er niets verkregen wordt zonder arbeid en strijd, en zoo moeten wij op onze beurt ons aangorden; ons aangorden niet alleen om te handhaven en te behouden wat zij voor ons gewonnen en ons nage- laten hebben, maar ook dat erfgoed voortdurend t& vergrooten en te ver- meerderen. Onze voorouders hebben , onder het beleid eens grooten mans , goed en bloed veil gehad om zich een onafhankeUjk volksbestaan te ver- schaffen, zich eene bUjde gewetensvrijheid te verzekeren; en wij moeten, op hun voetspoor, voortgaan dat eenmaa| verkregen goed te handhaven en y Digitized by Google 254 J. VAF VLOTEH te bevestigen. Wij moeten de waardij van dat volksbestaan bezeffen^ ons zelf zijner waardig toonen, en, doordiongen van die waardij, onzen volks- aard zelfstandig ontwikkelen^ zorgen dat er niets geleends binnendringe , dat hare deugdelijkheid schaden, hare gaafheid schenden kon; tervnji wij toch ook weder uit den vreemde ons datgene te nutte moeten maken wat ons werkelijk, overeenkomstig onzen aard, van nut kan zijn, Want wij moeten ons niej; maar afsluiten , ons beperkende tot datgene , wat wij een- maal zijn; wij moeten ons, ook als volk, ontwikkelen, gelijk het de enkele mensch doet; en daartoe moeten wij, als deze van zijne evenmenschen, van andere volken datgene trachten te ieeren en aan te nemen, wat ons zelf nog ontbreken mag; maar wij moeten dat doen, zonder onzen eigen aard te verzaken of te yerliezen. En even als onze zdfstandigheid moeten wij ook onze gewetensvrijheid handhaven ; niet daardoor alleen, dat wij behouden wat wij hebben^ tevreden met de begrippen door onze vaderen uit overtuiging gedeeid eif met hun martelaarsbloed bezegeld; maar die wellicht met onze overtuiging evenmin overeenstemmen , als die voorouders het deden met die der kerk, die zij den moed hadden voor 't hoofd te stooten en die hen vervolgde en verbrandde, Wij moeten die begrippen ontwikkelen en uitbreiden. Tot zulke eene navolging echter moeten vvi[ door hen bezieid worden. Het is niet genoeg, dat vfdj hooren of lezen, ons zien voorleggen of uiteen zetten, wat het voorgeslacht heeft gearbeid en geatreden, hoe het heeft geleden en volhard; willen wij het navolgen in sdjn arbeid en strijd, in zijn volharding onder zijn lijden» wij moeten ons bezield voelen door zijn voorbeeld. Zonder bezieling iser nooit eene grootsche daad volbracht; door alleen beredeneerd te handelen zal men er nimmer eene volbrengen. Slechts ijver en geestdrift voor de goede zaak kan de hinderpalen doen trotseeren, die der arme redeneering vaak onoverkoombaar schijnen; en het is slechts eene gewaande wijsheid, welke men hun dikwijls hoort toe- kennen, die het gevaar niet durven onder de oqgen zien dat men altijd loopt, noch den strijd, die men altijd te voeren heeft, wanneer men iets Digitized by Google REDEYOERING. S55 goeds en groots tot Btaiid wil brengen. En zoo zelfs de zwakheid van allen zich daartoe nog maar bepaaldel — maar hoeveel groots zou er niet reeds tot stand komen, zoo ieder slechts de geestkracht bezat, om datgene door te zetten, waarvan zijn verstand hem het nuttige en noodige bezeffen doet. Bij de meesten echter hangen de handen slap, ook waar het hoofd werkzaam is; zij gevoelen zich, bij alle juistheid van inzicht, niet in staat, zelf de hand aan 't werk te slaan om te doen , wat hun geweten hun voor- schrijft te doen, wat hun eigen verstand hun zegt dat gebiedend gevorderd wordt, zal het eene of andere goede en groote werk gelukken. //Heere, ^behoed ons! vdj vergaan/' roepen zij met de wankehnoedigen uit de Schrift, en zij wageh het niet de hand ook maar uit te steken, om hun eigen ondergang te verhoeden. Ook voor dezulken is de geschiedenis on- zer voorouders rijk aan de schoonste en treffendste lessen. Deze draalden niet, wanneer er gewerkt en gearbeid worden moest, en daarom oogstten zij ook het schoonste loon op hunnen arbeid. Van de andere zijde staat de geschiedenis onzes Vaderlands echter niet minder waarschuwend en afschrikkend^ dan hier bemoedigend en bezielend voor ons, Ons ook hier bij de drie aangevoerde punten bepalend , kunnen wij er tegen gene even zoo vele over stellen. Wij zien onze vaderen ja, na jaren-lange bange worsteling, hun krachtig volksbestaan veroveren; maar wij sien hen ook, tijdens die worsteling zelve nog, door i^derUnge ver- deeldheid^ dat volksbestaan tot een even ontmoedigend schouwspel maken, als zijne wording straks verheffend was. Wij zien hen hunne gewetensvrij* httd verkrijgen, maar om die zelve vrijheid terstond daama aan anderen te onthoaden, die er toch hetzelfde recht op hadden als zij; wat zij vroe- ger op de Katholiekeo met geweld» maar terecht verkregen, onthouden zij weldra dien zelfden Katholieken, als dekansen gekeerd en deze de zwakste partij geworden zijn. — Wij zien hen eindeUjk, in later Ujd, na de grootsche jaren der Republiek, onder de weelde, die zij niet langer dragen knnnen, bawijken, en met shppe handen en trage hoofden nederzitten, naaaw nog leven genoeg toonend, om naar de wetten en zangen te luis- teren, Aoon anderen op staats- ais op letter-gebied hun voorgeschreven en voorgedeond. Het was de tijd, waarin de wakkere van Effen hen in zijne geestige vertogen geieselde; de tijd, waarin een hunner beide laatste Digitized by Google 256 - J. TAir VLOTEN , krachtige dichters hun, in hunne janunerlijke Franschgezindheid , die bij- tende maar weiverdiende aanmaning over de mant hunner docaten toebeet: Verklaart ons beden toch, o Eeven r^jke landenl Weleer zoo sterk yan moed en handen» Zegt ons: wat doet die held op uwe goaden munt? Yerbeeldt hig , wat gij durft en kuntP WeLaan! ik zeg: ontrukt, ontrukt hem z^nen degen» Hij is met zynen helm Terlegen» Z^n ijzer hamas ia hem enkel tot een last; Werpt weg dit tuig, dat hem niet pastl Beschenkt veel liever hem met nieuwe pronkderaden , Blanketsels, yrouwlijke gewaden; En geefl hem eenen naald met eenen gouden draad, Opdat hi^' — lelien bordure voor den staat. • Om echter die lessen, zoo ter navolging als ter afschrikking, met voor- deel uit onze Staatsgeschiedenis te kunnen putten , om ze niet krachteloos voor ons te zien voorbijgaan, om er v^inst mee te doen voor onze eigen vorming en veredeling,.moet die geschiedenis — om daarop terug te ko- men — niet slechts ee^boek voor ons zijn» dat wij lezen en dan, zonder meer, voor kennisgeving — gelijk men pleegt te zeggen -^ aannemen; maar zij moet voor ons hym, wij moeten er van doordrongen, er^ gelijk wij straks zeiden: van bezield worden. Dat nu echter hangt voor een groofc deel van onze wijze van behandeling af. Wij moeten deze namelijk zoo inrichten , dat wij niet slechts als voor een lang verloopen verleden staan , waarop ons, als op een voor ons uitgebreid tafereel» een uitzicht gegund is, en waarop wij de schoone kleuren, de lieflijke werking van licht en schaduw, of ook de somberder tinten eener ontstuimige natuur bewonde- ren, en met de luide betuiging van onze bijval en hulde begroeten7 om er ons straks weder van af te wenden ; — maar wij moeten ons als uitgelokt voelen , zelf het voor ons opgeslagen tooneel te betreden , mede te leven , mede te werken en te handelen» met de personen die er op bedrijvig en werkzaam zijn. Wij moeten^ aan die verlokking gehoor gevende, tot in Digitized by Google REDEVOERING. 257 de kleinste, ons te bespieden gegeven omstandigheden van dat leven deel« nemeu, ons zelf als een tijdgenoot zoeken te gevoelen, als een dergenen zelf , die wij zich voor ons ziisn bewegen. Wij moeten als in iedere bewe- ging huns harten deelnemen , deze tot in haar eerste kiem nasporen , en , zoo doende, als met ieder hunner medeleven en ons ontwikkelen. Maar wij moeten daarbij , bij aUe deelneming in hun lot , ons geheel vrij houden van al de eenzijdigheid der verschillende hartstochten , waardoor wij hen onderling verdeeld en in strijd zien. Wij moeten; even als men kinderen op verkeerdelijk aangenomen gewoonten pleegt te wijzen , om hen te doen zien, hoe leelijk die staan; wij moeten ons door die eenzijdigheid voelen waarschuwen en afschrikken. — En tot dat alles is ons thans meer dan ooit te voren de gelegenheid gegeven. Het mag toch als eene gelukkige kenschetsende eigenschap der geschied-vorsching en beoefening dezes tijds geroemd worden, dat zij, wel verre van zich tot eene bloote herhaling te bepalen van 't geen vroeger , dikwijls. naar de eenzijdige zienswijs van een der partijen, verhaald werd; — dat zij, verre van dat, zoowel al het vroe- gere aan den toets der scherpste beoordeeling onderwerpt, als ook, door de openbaarmaking en aanwending van de tot dusver meest verholen bron- nen , tot de kleinste byzonderheden aan 't licht brengt , de meest geheime bedoelingen openbaart. Met de lofwaardigste medewerking van regeerin- gen en gezagvoerders, worden de geheimste Archievan geopend; tot in de verborgenste hoeken van den moordburcht te Simanca8toe,heefthet Spaan- sche bewind den voetstap des geschiedvorschers geduld, zelfs om er de stoffe uit op te delven, die Spanjes meest beruchten koning, in al de af- zichtelijkheid van zijn deemiswaard karakter, naar zijn eigen oorspronke- lijke teekening ten toon zou stelien. En gelijk het daar geschiedde , heeft het, in meerder of minder mate, overal plaats en wordt er het meest doel- treffend gebruik van gemaakt. Welk. eene omkeering heeft er bijv. , om van geene anderen te gewagen, niet op ons eigen Landsarchief plaats ge- grepen, waar, onder het bestuur van een even schrander als ervaren ge- leerde, de eeuwenheugende stukken, die er sedert even zoovele eeuwen ongebruikt lagen, aan het licht worden gebracht en voor ieder onderzoe- kend oog ontvouwd en blootgelegd. ZuUc een tijd nu idoeten wij ons waardig toonen en ten nutte maken, moeten wij ons beijveren juist 83 Digitized by GoQgle 258 J. komen» de eerste steeds door nieuwe vervangen zaL En daarbij moge men dan vooral niet den invloed van ieder enkelen mensch te gering schatten. Indien er ^ene treffende les is, door de vaderlandsche, als door de geschiedenifi aller tijden en volken gegeven, het is die van de werk- kracht der enkelingen. Ik ken geen noodlottiger denkbeeld, dan dat waarin men steeds velen verkeeren ziet, dat hunne eigene meest krachtige inspanning toch slechts een onbegonnen werk zou ^ijn bij de traagheid en 't achterblijven aller anderen. /yWeldoen en niet omzien" cnoet ook hier de leus zijn; dat doen» wat onze plicht en ons geweten ons voorschrijven , zonder er ons om te bekreunen, of het misschien, bij het stilzitten van anderen , zonder vrucht of uitkomst bUjven zal ; ieder in zijn kring dit werken» wat er te werken valt, zonder angstvalhg te vragen^ of het^ bij anderer werkeloosheid ^ wel iets zal baten. ^lndien ik ooit eene preek laat drukken" zeide een schrander Duitscher der vorige eeuw, /srhet zal zijn over het vermogen om iets goeds te verrichten , dat ieder mensch bezit. Digitized by Google REDEYOERING. 25» De drommel mocht ons leven balen, zoo alleen een Keizer iets goeds ver- mocht. leder is een Keizer in zijn kring." Geen treuriger beginsel dan ook, dan die meestal vooigewende af hankelijkheid van anderer medewerking, waar- door zooveel goeds vertraagd, zooveel groots beiemmerd en gestuit gewor- den is. Niet alleen, dat de enkele mensch veel meer voor de verwezen- lijking van aller wel en wee vermag, dan men gewoonlijk meent; dat hij dos daardoor ook, voor zijn deel, aansprakehjk is voor het kwaad dat hij laat geschieden , zoowel als voor dat wat hij zelf bedrijft , voor het goed dat hij ongedaan laat, zoowel als voor dat wat hij bewerkt; — niet alieen dit valt hierbij in 't oog te vatten» maar ook dat mag niet onopgemerkt bUjven, dat het namelijk juist de werken en handelingen der enkele men- schen zijn , die in hun samentreffen met die aller overigen , het geheel aller menschelijke daden en bedrijven te weeg brengen; en dat dus, bij dit zedelijke samenwerken zoo goed als bij dat der verschillende spillen en raadjens van eenig werktuig, de minste verlamming of vertraging van een der werkende leden , stremming en stilstand van het groote geheel veroor- zaken zal. Waar wij dat nimmer uit het oog verliezen , en de geschiedenis des Vaderlands is daarom het ons telkens onder de aandacht te brengen — zal het aan ons althans niet liggen zoo er dingen geschieden, die beter ach- terwege waren gebleven, of achterwege bUjft, wat had geschied moeten zijn. Ik heb u, bij het voorstellen der geschiedenis van het Vaderland en hare werking, op het levende beeid gewezen, dat hare belangstellende en deebemende behandeling ons niet van ieder tijdvak slechts, maar van ge- heel het.Iand en volk zelf in hunne ontwikkeling geeft. Een niet minder sprekend beeld nu leeft er voor ons ook in de vaderlandsche taal. //De taal is gansch het volk"» zoo luidt eene bekende spreuk, en dit is zoo zeer de waarheid, dat men, met betrekkelijk weinig moeite, in de taal van ieder land zich als geheel den aard en het wezen zijner inwoners kan zien afspiegelen. Niet echter is het daartoe reeds voldoende, dat men die taal op een gegeven oogenblik des tijds in oogenschouw neme, om uit haren rijkdom van eigenschappen , die des volks, dat haar spreekt, af te leiden; maar zoo goed als de geschiedenis in hare wording. en ontwikkeUng, moet ook die taal van haar eerste ontkiemen af — voor zoo verre dit althans 88* Digitized by Google 260 J. yA!f VLOTEN voor den blik des vorschers bereikbaar is — worden nagespoord en gevolgd. Zij moet in haar voortdurend leven worden bespied, gekend en verstaan. Haar levenP — vraagt misschien deze of gene^ die minder in de gelegen- heid was daarover na te denken, die zich de taal misschien nooit anders heeft voorgesteld , dan als eene soort van uit klanken saamgestelde , maar anders doode munt, waarmede de menschen gewoon zijn onder elkander de verschillende hun voorkomende zaken te vertegenwoordigen; aan eenig leven zal hij meenen, dat daarbij wel niet te denken valt. Inderdaad is het nog niet zoo lang geleden , dat zulken meening meer algemeen gedeeld werd, dat men zich geene voorstelling vrist te maken van het leven eener taal, geheel aan dat van eenig levend wezen gelijkvormig; een leven, dat zijnen weelderigen tijd van zinnelijke kracht, zoo goed als zijne dagen van afneming en verslapping, zijne bloeyende jaren heeft, zoo goed als zijn tijd van vermindering en^^verval; een leven, dat zich^ zoo goed als dat van een mensch of van een volk, uit eene tijdelijke kwijning herstellen laat, om tot zijn vroegeren gezonden toestand, al is het in min of meer gewijzigden staat^ terug te keeren; — want geheel zijn vorigen staat, in al zijne eigenschappen en eigenaardigheden , kan het evenmin herkrijgen, als zich mensch of volk bij de gestadige wisseling en sUjting hunner be- standdeelen, de doorgaande verandering en ontwikkeling van geheel hun- samenstel^ tot een vroeger standpunt huns aanwezens laten terugbrengen. 