title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: 8 58 S. ROSENSTEIN En evenzoo nu als in de genoemde disciplinen treden ook in de interne geneeskunde enkele vragen en onderzoekingen tegenwoordig zoo sterk op den voorgrond, dat ook in haar eene bijzondere kenmerkende richting niet te ontkennen valt. Naar het verschil van standpunt, van waar uit men deze richting beschouwt, kan men haar wel de sociale of de aetiologische en therapeutische noemen. Wel is waar^ de medicijnen zijn ten allen tijde eene sociale kunst of wetenschap geweest^ want de maatschappij wordt immers alleen door een complex van individuen gevormd, en wan- neer nu de geneeskunst steeds getracht heeft, het zieke individu te ge- nezen , of het ziekworden te voorkomen , zoo is zij daarmee aan eene sociale taak dienstbaar geweest. En toch, wanneer men let op het kenmerk van het wetenschappelijk onderzoek^ is de geneeskunst nu eerst bij uitnemend- heid sociaal, nu zij in plaats van hare opmerkzaamheid alleen op het in- dividu te vestigen, zich juist meer bezig houdt met de vragen, welke grootere groepen van individuen aangaan, hetzij de familie als geheeli hetzij het gezamenlijke volk. Dieper en juister misschien wordt deae oogenblikkelijke strooming in verhouding tot de vroegere opgevat, wanneer men de richting der beginnende wetenschappelijke geneeskunde de symptomatische en diagnostische, de tegenwoordige de aetio- logische en therapeutische noemt. Vergunt mij, geachte Hoorders^, dat ik, door in korte trekken den ontwikkelingsgang der wetenschappelijke geneeskunde uiteentezetten ^ hare verschillende phasen , in 't bijzonder haar tegenwoordig karakter in het rechte licht steL De geneeskunst is wel haast zoo oud als de menschheid, maar de geneeskunde is eene betrekkelijk zeer jonge wetenschap, wier begin uit de laatste eeuwen dagteekent, wier eigenlijke grondvesting eerst de vrucht van den arbeid onzer eeuw is. Want ^ zoo hoog wij ook den hippocratischen tijd der geneeskunst mogen waardeeren, hoezeer wij ook mogen verwonderd staan over de nauwkeurigheid der waarneming en over den schat van ervaring^ welke in de geschriften der grieksche geneeshee- ren , vooral in die van Aretaus , ligt opgehoopt , — zij hebben voor ooze wetenschap toch niet meer beteekenis dan voor de Botanie of Zoologie de uitsluitend descriptive richting. Wetenschap begint immers eerst met dat REDEVOERING. 59 oogenblik, waar de verschijnselen niet slechts, hoe nauwkeurig overigens ooky worden waargenomen, maar waar zij in hun zamenhang worden begrepen, en waar de waarneming zelf niet meer alleen van den subjectiven aanleg van een bepaald individu afhankelijk is, maar door objectieve methoden voor iedereen kan worden mogelijk gemaakt, die niet geheel van verstandelijke vermogens ontbloot is. Om zulk een standpunt te kunnen innemen zijn voor de geneeskunst twee voorwaarden onmisbaar geweest. Men kon er niet aan denken , de ziekteverschijnselen te begrij- pen» voordat men het proces van het gezonde leven begreep. En om dit laatste te kunnen verstaan , moest men eerst weten , dat tusschen de krach- ten, welke zich in het organische leven doen gelden, en die, welke de anorganische wereld beheerschen, geen cardinaal verschil bestond. Men moest de processen in het dierlijk organisme evenzoo volgens physische en scheikundige wetten trachten te verklaren als de kristallisatie. En zoo dachten ook inderdaad reeds meer dan twee eeuwen geleden de beste geneesheeren. De pogingen , welke , naarmate de physische of scheikundige richting op den voorgrond trad» door de Jatrophysici en Jatrochemici ge- maakt werden, om de geneeskunst op eene wetenschappeiijke leest te schoeien^ bewijzen ten duidelijkste dat men destijds zeer wel begreepi waar het uitgangspunt eener geneeskunde moest worden gezocht. De hoofdfout bestond toen alleen daarin^ dat men mechanische wetten wilde toepassen op organen, welker zamenstelling men niet genoeg kende, om in hen een substraat voor mechanische werkingen te zien, en door de scheikunde de meest gecompliceerde levensprocessen wilde verklaren , terwijl geene zeif van het wezen der chemische verbinding nog volstrekt geen klaar denkbeeld had. Eerst nadat de ontdekking van Harvey in het alge- meen bewustzijn der geneesheeren was overgegaan , nadat Haller het wezen der spieroontractie had leeren kennen, was het mogelijk aan eene verkla« ring der circulatie langs mechanischen weg te denkeUi en eerst nadat Lavoisier het wezen der oxydatie had gevonden, kon men de respiratie en hare beteekenis voor het ontstaan der dierlijke warmte iangs chemischen weg verstaan. Met den vooruitgang van kennis op het gebied van Phjr- sica en scheikunde, met de vermeerderde gelegenheid, door secties van menschenlijken den bouw der organen te bestudeeren, werd de weg ge« 8* 60 S. ROSENSTEIN baand voor eene omvattende kennis van het gezonde leven: yoor de Phjr- siologie. Maar vooreerst kon de Pathologie, welke tot nog toe alleen empirisch de verschijnselen van ziekzijn had opgevat, nog niet ver met de resultaten der Physiologie komen. Want het gezonde leven kon op zeer menigvuldige wijze veranderd zijn , zonder dat de uiterlijke verschijnselen daarom verschilden^ stoomissen van geheel verschillenden aard konden schijnbaar een en hetzelfde ziekteverschijnsel vertoonen. Om de stoomis* sen der functies in haren zamenhang te begrijpen was het niet voldoende met' hare physiologische beteekenis bekend te zijn^ maar men moest ook de materieele veranderingen der organen , wier f unctie gestoord was , nader kennen, met een woord, naast Anatomie en Physiologie moest eerst de pathologische Anatomie het substraat der ziekteverschijnselen aantoonen, voordat het gebouw der wetenschappelijke geneeskundei al was het ook maar in ruwe trekken» kon worden opgevoerd. Nadat dit geschied was in het begin onzer eeuw, kon het niet anders, of men moest de groote leemte der klinische observatie gevoelen, waardoor eigenlijk iedere verdere vooruitgang onmogelijk was. Er ontbraken objective methoden, welke den geneesheer in staat stelden, ook maar de grove veranderingen van een bepaald orgaan gedurende het leven van den lijder met zekerheid te erkennen. REDEVOERING. 61 Fraevidi autem multum bene, quod scopulos non exiguos subiturus sim, dmul ac inventum meum publici iuris fecero." Men was toen nog zoo weinig rijp voor objectieve Diagnostik dat vijftig jaren voorbij moesten gaan, om eerst door het gezag van Corvisart, den Ujfarts van Napoleon I, Auenbrugger*8 ontdekking, als het ware, op nieuw te doen uitkomen. Gelukkig, dat naast Corvisart het genie van Bichat en Laennec zamen- werkte, om niet slechts de methode van Auenbrugger aantevuUen, maar er ook nieuwe bijtevoegen, waardoor de kennis der veranderingen der borstorganen , bijna tot de grens van volstrekte zekerheid, mogelijk werd. Nadat nu eens objective methoden voor eene reeks van organen gevonden waren , sloot zich daaraan , als tan zelf de taak , eenerzijds dergelijke ook voor de overige organen te vinden en anderzijds de teekenen, welke van physischen aard waren door physische wetten in hunne wording te willen verklaren. Het streven daarnaar vervulde gedurende de eerste decennien onzer eeuw meer dan iets anders de wetenschappelijke geneesheeren. Maar ook daarmee, al kon men zelfs dit doei bereiken, was nog niet beantwoord aan de eischen, welke de intusschen plaats grijpende ontwikkeiing der hulpwetenschappen aan den klinicus stelde. De anatomie kon immers niet volstaan met de kennis van een orgaan in zijn geheel, maar moest nauwkeurig ook de fijnere zamenstelling nagaan, aan hare zijde kwam de histiologie; de Physiologie was niet bevredigd met de kennis der meest algemeene processen, maar moest het proces, in spier en zenuw, in bloed en lymfe en detail opsporen, zij moest organophysika en organochemie worden ; en de pathologische anatomie kon zich niet meer beperken tot de kennis der grove ziekelijke veranderingen van een orgaan, maar moest pathologische histiologie worden. Hieruit volgde voor de kliniek natuurlijk de taak, de nu objectief aantetoonen functiestoornis ook in verband te brengen, niet slechts met de materieele veranderingen van een orgaan in zijn geheel, maar met die der weefselbestanddeelen. Om dit veranderde slandpunt der kliniek duidelijk te maken , en het in elkander grij\ jn van physiologie, pathologische anatomie en histiologie aantetoonen, zal een yoorbeeld voldoende zijn. AIs eene niet zeldzame kwaal zien wij zwakheid en onzekerheid der beweging, ofschoon de eigenlijke spierkracht niet bij- zonder verminderd is. AIs oorzaak dezer kwaal heeft de pathologische 62 S. ROSENSTEIN anatomie yeraDderingen der achterstrengen van het ruggemerg aangetoond De zamenhang tusschen deze verandering en de ziekteverachijnselen kon niet worden begrepen» omdat men de achterstrengen van het roggemeig slechts als geleidingsbanen van het gevoel kende» en de kliniache ob- servatie toch de stoornis der beweging op den voorgrond stelde. De physiologie gaf intusschen den sleutel. Want zij bewees, dat juist het gevoel, namelijk dat van de spanning onzer spieren, waardoor wij (m% van de mate der krachtsinspanning , welke voor ieder bewegiog noodig is, bewust worden» de ware regulator der ooordinatie is, en dat zoodoende stoornissen van het gevoel noodzakelijk stoomissen der beweging ten ge- volge moesten hebben. Wij zagen dus , dat in het begin , nadat Anatomie , Physiologie en patho« logische Anatomie den grond gelegd hadden, de wetenschappeUjke geneeft- kunde de taak vervulde door objective teekenen den groven toestand der orgaanveranderingen gedurende het leven van den lijder te erkenneUi ea dat zij dan streefde, ook de veranderingen der weefselelementen » en den aard van het ziekteproces door zekere objective teekenen te kunnen beoor- deelen. Aan deze laatste taak» welke ik gezameulijk met de eerste, de symptomatische en diagnostische noem, werkt ook onze tijd nog met alle kracht mee. Maar zij treedt tegenover andere problemen toch meer op den achtergrond. Want meer dan in de eerste decennien begiij" pen wij nu, dat de kennis der ziekteverschijnselen ook tot in hare meest fijne details slechts de eerste trap is voor het doel, dat wij beoogen. Wij willen zieken genezen. En hiervoor missen wij nog de noodzakelijkste g&- gevens, zoolang wij niet de ziekteoorzaken kenneni en niet de werkii REDEVOERING. 63 der geneesmiddelen. Wij moeten de veranderde omstandigheden lee- ren kennen, waaronder de materieele veranderingen van een orgaan plaats grijpen , wi^r gevolg de veranderde functie is. Juist dit onderzoek heeft de vorschers in den laatsten tijd overwegend bezig gehouden, en hunne pogingen belooven helder licht voor een nog zoo duister terrein. Wanneer men de oorzaken der ziekte wil nagaan is de eenvoudige observatie van enkele ziekten volstrekt ontoereikend. De verhoudingen , waaronder wij leven, zoowel de materieele als de psychische^ zijn veel te menigvuldig en te zeer gecompliceerd ^ om met zekerheid de ziekmakende momenten te kunnen isoleeren. En waar de kennis der oorzaak op het gezegde van den lijder moet baseeren , of op hetgeen wij onmiddelijk waarnemen , op zooge- naamde ondervinding , daar komen wij stellig niet verder dan tot het stadium van den roman. Maar er staan twee andere wegen voor ons open , om werkelijk wetenschappelijke resultaten te erlangen. De eene is het experimenteele onderzoek^ de andere het historisch geographische. Het laatste, dat zeker te weinig gewaardeerd wordt, geeft belangrijke resultaten. Om maar een voorbeeld aan te voeren, dat juist betrekking heeft op het ziekzijn van geheele families, noem ik de longtering. Wie spreekt niet onder leeken en deskundigen van den invloed der koude op het ontstaan der teringp En wat toont het historisch geographische onderzoekP Niets anders^ dan dat de gemiddelde temperatuur gcheel en al zonder invloed is op de frequentie der teringlijders. In Copenhagen en op Malta is de mortaliteit der bevolking aan tering dezelfde. Veel meer invloed dan de gemiddelde temperatuur oefent het herhaalde en plotselinge sprin- gen van lage tot hooge thermomeierstanden en onigekeerd op een en dezelfde plaats. Toch het meest doet zich als klimatisch Causaalmoment gelden datgene, waaraan stellig de minsten gedacht hebben^ de vochtig- heid der lucht en^ waarvan deze grootendeels afhangt, die van den bodem. De kennis van dit moment als een der aetiologische — want feitelijk werkt een reeks van oorzaken gezamenlijk — is de aanleiding geweest dsi. de engelsche geneesheer Buchanan de proef genomen heeft, door draineeren van enkele bijzonder vochtige plaatsen de frequentie der teringlijders aldaar te verminderen. En hij is hierin geslaagd. Dit eene voorbeeld is wel voldoende, om te bewijzen hoe de historisch 64 S. ROSENSTEIN geographische methode de kennia der aetiologie bevordert. En terwijl zij de gemeenschappelijke voorwaarden opzoekt^ waaronder op verschillende tijden en op verschillende plaatsen bepaalde ziekelijke aandoeningen worden gevonden^ tracht de wetenschap door het experiment» oit de menig- vuldige conditiesy welke de ondervinding als waarschijnlijk aantoont, eene of meer te isoleeren en haren invloed op het dierlijke organisme te oon- stateeren. De experimenteele methode, door John Hunter het eerst op de Patho- logie toegepast, door Virchow, Traube, Eussmaul en anderen op klassbke wijze verder ontwikkeld, heeft naar alle zijden der ziekteleer, ook wat aan- gaat de symptomatologie nieuw licht verspreid. Maar den grootsten invloed heeft zij uitgeoefend op het vaststellen eener feitelijke aetiologie en eener rationeele Therapie. Denken wij slechts weer aan het vroeger gekozen voor- beeld^ de longtering, zoo kan gezegd worden, dat het experiment heeft weggenomen het specifieke karakter, dat Laenuec haar had toege- kend, en waardoor zij als ongeneeslijk voor altijd werd beschouwd. £r is zelfs op het oogenblik de indentiteit van Tuberculose bij den mensch met de« rPerlsucht" van het rundvee in de hoogste mate waarschijnlgk gemaakt en daardoor eene veelbeteekende perspectief geopend voor den zamenhang tusschen de kunstmatige voeding der kinderen met koemelk en de verspreiding der Tuberculose. Toch wil ik dit voorbeeld niet breeder \iitmeten, om liever den weg te kunnen aantoonen, langs welken het aetiologisch onderzoek op dit oogenblik wordt ingesteld met betrekking tot besmettelijke ziekten, welke onze belangstelling in zoo l)ooge mate verdienen , - omdat wij , zoodra zij er eens zijn , helaas zoo machteloos tegenover haar staan» en aan hare uitbreiding paal noch perk kunnen stellen. XJit de verschijnselen , welke de meesten dezer ziekten vertoonen , had- den leeken en geneesheeren reeds lang den indruk gekregen dat zij ten eenenmale het karakter van vergiftigingen dragen. De aard van het vergif werd slechts verschillend beoordeeld^ naarmate de toestand der algemeene en der geneeskundige beschaving in 't bijzonder wisselde. Of men de pijlen van ApoIIo beschuldigde ^ of eene ongewone constellatie der sterren, of een algemeen bederf der lucht — onverschillig , de gedachte aan een REDEV0ERIN6. 65 vergif als oorzaak gaat als een roode draad door alle deze beschoawingen. Ja^ een romeinsche schrijver, Varro, heeft reeds dat gesupponeerde vergif ala van dierlijken aard beschreven. En dezelfde gedachte, ofschoon in de middeleeuwen als te materieel op den achtergrond geschoven, herieefde met nieuwe kracht^ toen Leeuwenhoek door het microscoop de wereld der kleinste organismen deed zien. Een vaste bodem intusschen werd voor dit denkbeeld eerst gewonnen, toen men uit den aard der verspreiding en uit het beloop der epidemische ziekten met Ibgische noodzakelijkheid 'tgevolg moest trekken, dat de oorzaak een specifiek en wel een georga- niseerd vergif moest zijn. Het specifike van het vergif bleek met^yidentie uit de klinische waarneming^ welke en het beloop der koorts, en de volgorde der verschillende stadien^ en de vergezellende aandoeningen der huid in ieder enkel geval op eene geheel en al wettige wijze zag optreden. En dat het vergif van zulken aard moest zijn, dat het zich binnen het organisme van den lijder kon vermenigvuldigen » blijkt uit de vergelijking der werking van dit vergif met die van anderen aard. Wanneer b. v. honderd menschen door het gebruik van Vanille-ijs , hetgeen bij ongeluk arsenicumhoudend was ^ vergiftigd worden , dan treedt de werking onmid- delijk op en blijft beperkt tot degenen, die van het ijs gebruikt hebben. Hoe anders is de werking van het pokvergif I Een lijder besmet honder- den en duizenden, maar de werking vertoont zich niet onmiddelijk, eerst na verloop van eenigen tijd. Hoe zou men dit verklarenP Bij het scheikundig proces der gisting worden ook door de kleinste hoeveelheden van ferment splitsingen en omzettingen van groote massa's tot stand ge- bracht. Wat was dus natuurlijker dan dat zoolang liebig^s- meening over het ferment geldig was, men ook in het Contagium eene //in omzetting verkeerende albumineuse substantie" zag? Maar nu Pasteur bewezen heeft, dat de gisting het product is van den arbeid van levendige organismen, nu heeft natuurlijk de vraag of het Contagium, of eene soort van ferment of een georganiseerd wezen is, geenen zin meer, want het ferment zelf is als georganiseerd erkend. De gedachte ligt nu voor de hand, dat ook het Contagium misschien tot dezelfde soort van Organismen zal behooren als het ferment d. i. , zooals Ferdinand Cohen ze onlangs gekarakteriseerd heeft, tot die isrchlorophyl- 9 66 S. ROSENSTEIN vrije celleDj vaii verschilleiide gedaante, welke zicb vermeerderen door dwarsdeeling en of geisoleerd of io families van cellen gegroopeerd v^e- teeren'' met een woord dat het tot de Bacterien zou behooren. De eerste verwezenlijking dezer gedaohte komt aan Davaine toe. Wel hadden reeds voor hem PoUender en Brauell in het bloed van dieren , welke door milt- vuur waren aangetast, gedurende het leven staafvormige ligchaampjes ge- zien, maar eerst Davaine, onder den invloed der onderzoekingen van Fasteur staande, vindiceerde voor hen de rol der ziekteoorzaak. Door eene reeks van proeven , welke , ofachoon veel bestreden , toch niet weer- legd zijn, toonde hij de aetiologische beteekenis dezer organismen, der door hem zoogenoemden Bacteridien, aan. En zijne proeven verscherpten de opmerkzaamheid , waarmee nu bloed en organen met betrekking tot de aanwezigheid van Bacterien onderzocht werden. In het eerst, toen Hallier met den vurigen ijver eens apostels der parasitenleer in het bloed van iedereen, die eene besmettelijke ziekte had, kogelbalterien , den van hem zoogenaamden migrococcus zag, scbeen het werkelijk, als of voor Fokken en Tjrpbus, voor Roodvonk en Cholera het Contagium ad oculos gedemoustreerd was. En dat het voorkomen dezer organismen in de genoemde toestanden in zeer nauwen zamenhang met de ziekte zelf staat heeft het experiment mijns inziens bewezen. Want nadat men , naar de voorgang van Cheauveau , door filtratie, of , door de bacterien houdende vloeistof te laten bevriezen en weer ontdooijen, de Bacterien van de vloeistof heeft gescheideui is men er in geslaagd door inenten van de Bacterien alleen ziekteverschijnselen bij dieren tot stand te brengen , welke wat Diphteritis en Pyaemie aangaat — beantwoorden aan die van den mensch. Hieruit volgt voor de Diphterie in allen gevalle dat de Bacterien als dragers van de smetstof mogen wor- REDEVOERIH. 67 den aangesien, en zoo mede ook als mid jke ziekteoonsaak, al weten wij ook niet hoe zij werken. Maar daan l)lijkt nog niet, dat in hen ook de laatste en pri/naire ziekteoorzaak n ^n worden gezocht. Want de mogelijkheid best/ind, dat zij zelf eersi ider den invloed der speci- fieke, nog niet nade' gekende oorzaak, in het ligchaam zich ontwikkelen, en door impraegnaie met stoffen, welke door filtratie niet te scheiden zijn, vergiftig worc^.en. Doch hoe zou dat mogelijk zijn? dan moestende Bacterien spontaari kunnen ontstaan! Maar bet spontane ontstaan van organismen wordt door de wetenschap ontkend. De oude strijd van Needham en SpaUanzani is lang door Pasteur beslist 1 Neen , verre van daar I De proeven van Bastian, welke de mogelijkheid der generatie aequivoca aantoonen , zijn door Bourdon Sanderson , die ze eerst zelf heeft bestre- den, en door Huizinga, die scherpere controlproeven heeft bijgevoegd, wel degelijk bevestigd , zoodat de cardinale vraag der Abiogenese alles be- halve beslist is. Daarom meen ik, dat zoolang men aan een spontaan ontstaan der Bacterien in weefsel en bloed kan denken, men ook bij de genoemde ziektetoestanden niet aanstonds eene primaire beteekenis voor hen mag in aanspraak nemen, dat men in de Bacterien voorloopig wel de dragers van de smetstof mag zien , en zoodoende de middelijke , maar nog niet de onmiddelijke ziekteoorzaak. Met opzet zeide ik zoo pas /rbij de genoemde ziektetoestanden" want slecfats voor deze is in 't geheel de aanwezigbeid van den micrococcus bewezen. Juist bij die ziekten, welker oorzaak wij nu reeds het liefst mochten kennen, bij Typhus en Cholertt^ is van parasitairen oorsprong, zoo zeer hij ook waarschijnlijk is, nog hoe- genaamd niets zekers bekend. Tn het beginsel der locale toepassing van geneesmiddelen bij locale aandoening, dat in zoo nauwen zamenhang met de aetiologische onder- zoekingen staat, vertoont zich een der voornaamste bewijzen van vooruit- gang van onzen tijd ook op het gebied der Th^rapie. Juist de weten- schappelijke geneeskunde had naast het licht, dat zij over Diagnostik en Symptomatologie verspreidde in het begin ook eene diepe schaduw op de Therapie geworpen. De kennis der materieele orgaanveranderingen als oorzaak der functiestoornissen op de eene zijde, en die van het cyclische beloop veler ziekten op de andere zijde had tot gevolg dat men aan eene geneeskuQst geheel wanhoopte. Natuurlijk, de zoogenaamde zuivere ondervinding , welke zich steeds binnen de nauwe grenzen van het subjec- tivisme bewoog en met weinige uitzonderingen slechts op de denkbeeldige gevolgtrekking van //post hoc ergo propter hoc" steunde, kon geenen ge- neesheer meer bevredigen die eens objective methoden voor de diagnose had leeren kennen. Maar het nihilisme was gelukkig alleen een over- gangsstadium. Nadat door de meer nauwkeurige diagnose de mogelijk- heid gegeven was, het ziektebeeld objectief optevatten, en zoodoende de voorwaarden scherper te praeciseeren waaronder een geneesmiddel zijne _■ - REDEVOERING. 69 werking ontvouwt, kon ook de Empirie de baar in waarbeid toekomende rol vervulien. Al wist men nog niet op weike wijze bet middel werkt, men kon nu ten minste bepaald zeggen^ in welk geval bet werkt £n daarmede beeft men in onzen tijd den grondslag gewonnen ook voor eene objectieve Tberapie. De wegen, langs welke deze zal worden geboren, zijn reeds door enkele met gelukkig gevolg betreden. Het experimenteele onderzoek naar de pbysiologiscbe werking van een geneesmiddel , de ver- gelijking der resultaten daarvan met die der kliniescbe observatie en on- dervinding, en de locale toepassing van bet middel tegen de locale stoornis, dat zijn de t)ronnen , waaruit de moderne tberapie bare kracbt put. Haar ideaal zal zij bereiken^ wanneer zij in verband met de vorderingen der aetiologie, zicb zelf zal bebben overbodig gemaakt, en in plaats van Tbe- rapie er slecbts nog sprake zal zijn van Fropbylaxis en Hygieine. Dat worden de medecijnen der toekomst. Lang zai nog de weg daarbeen zijn — maar bet tegenwoordig karakter onzer wetenscbap geeft ons de hoop, dat ook dit doel niet onbereikbaar zai blijven. Edel Grootacbtbare Heeren Curatoren! Toen 'sKonings keuze mij riep tot dezen leerstoel^ beb ik wel een oogenblik geaarzeld^ daaraan gevolg te geven. Want en dankbaarbeid jegens Groningen^ waar ik bet eerst Nederlandscbe gastvrijbeid in zoo booge mate beb genoten^ en eigenbelang ontraadden mij dat beroep aan te nemen. Maar zwaarder dan beiden woog bij mij de gedacbte, dat ik aan deze boogescbool , welke onder Uwe aegide den leeraar zoo ruime bulp- middelen voor bet onderwijs aanbiedt, beter en op grootere scbaal in staat zou zijn, mijne kracbten ten dienste van diegenen te stellen, welke de hoop en de toekomst der maatscbappij zijn. Deze bekentenis meen ik op dit oogenblik te moeten afleggen. Want ik begrijp wel, dat Gij, die met angstvallige liefde voor de belaogen dezer universiteit waakt, niet gebeel zonder zorg door een ander de plaats zult zien innemen van mijnen hooggescbatten voorganger, van Evers^ wiens ijver voor bet onderwijs, wiens liefde voor zijne leerlingen, wiens bart voor de lijders door allen boog 70 S. ROSENSTEIN gewaardeerd zijn. Nu dan, moge miJDe kracht ook te kort achieteDy om bet verlies te doen vergeteD, de opvatting welke mij deed besluiten een ambt aan deze hoogeschool te aanvaarden , zal U eene waarborg zijn , dat mijn wii goed is. Vergunt mij dan ook mij in uwe genegenheid en hulp aan te bevelen , waar ik zulks in 't belang van het onderwijs mocht noodig hebben. Persoonlijke beiangen zijn mij vreemd in dezen, daarom ver- trouw ik met zekerheid, op uwe ondersteuning te mogen rekenen. Hooggeachte Ambtgenooten I Schamen zoude ik mij indien ik tegenover U, mannen der wetenschap, op deze plaats eene phrase durfde uitte^ spreken. In den vollen zin van het woord is het daarom gemeend, wan- neer ik zeg, dat ik het mij tot eene eer reken, in Uwen kring te worden opgenomen, eenen kring, waarin mannen van enropeeschen naam mtten, maonen op wier voorbeeld ook de ambtgenoot met eerbied ziet, wel be- grijpende^ //si duo faciunt idem, non est idem," Neemt mij dan als eenen strevenden welwillend op. Van u^ waarde Cdtega's der medisdie faculteit, durf in meer dan welwillenheid te vragen. Oesteund door de blijken van hartelijkheid , die ik reeds van enkelen Uwer heb ontvangen, hoop ik eens Uwe vriendschap te verwerven, maar nu reeds vraag ik collegialiteit. Daaronder versta ik niet dat Extract van burgerlijke be- leefdheid , 't welk in de fatsoenlijke maatschappij door den een aan den ander wordt aangeboden, om mogelijkst gemakkelijk den weg naast elkan« der te vinden , maar het werken met en op elkander. In dien zin k<mi ik als collega tot U en hoop ik te leven met U. Weledele Heeren Studentenl Sedert meer dan tien jaren geniet ik nu het voorrecht dagelijks met studenten om te gaan, en steeds op nieuw werd mij de waarheid bevestigd van het gezegde van een oosterschen wijsgeer: Veel heb ik geleerd van mijne leermeesters , meer van mijne vrienden, het meeste van mijne leerlingen. Ook bij U hoop ik deeelfde ondervinding op te doen. Maar wat is het dan , dat de oudere van' dagw van U zal kunnen leeren P Niet wetenschap , noch kennis ; maar de voor- waarde van beiden — den idealen zin. Deze is het eigendem der^jonge- lingschap^ want Oij alleen kunt onbekommerd om de bealommeringen van het practische leven U geheel en al toewijden aan de wetenscfaap; en hde meer Oij dit doet, hoe minder Oij bij Uwe studien door nevengedachtea I I ,< *;>' 3flf REDEVOERING. 71 aan de uiterlijke eischen geleid wordt, welke later de Staat van U zal vorderen^ des te beter zult gij voldoen. Laat ons zoo zamenwerken , dat een doel ons allen voor oogen moge staan^ dat wij zoo kundig mogelijk zoeken te worden, ten einde de kennis te vermeerderen ten dienste der menschheid. Moge het mij gegeven zijn in U dat heilige vuur aan te wakkeren^ dat de ziel moet zijn van den medicus, wiens geheele leven een offerdienst is aan de menschheid , en moge ik van U terug ontvangen , wat ik tot U breng, — toegenegenheid en vriendschapl SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA HABENDARUM, POST FEBIAS AESTIVAS ANNI CIOIOCCCLXXIIL FACULTAS PHILOSOPHIAB THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. H. DE VBIES Linguam literasque patrias ezplicabit» diebus Lunae, Martis et Mercurii , hora IL Linguam literasque patrias medii aevi explicabit, diebus Martis et lovis, III. Linguam literasque patrias saeculi XVII ezplicabit , die lovis , XJI. De lingua patria pure et eleganter scribenda aget, additis exercitiis practicis, horis postea constituendis. Carminum medii aevi interpretationem criticam provectiores docebit^ die lovis, . II. Linguam Gothicam tradet, die Lunae, lU, et die lovis, .' 1. Linguam Anglo-Saxonicam et Veterem Frisicam tradet, die- bus et horis auditoribus commodis. A. BUTOEBS lesaiae et leremiae Vaticinia , Proverb. librum et Psalmos selectos interpretabitur , diebus Lunae et Martis, ... IX, et die Mercurii, VIII. Linguae Hebraeae grammaticam docebit, diebua Lunae, Martis et lovis, VIII. SERIES LEGTIONUM. 78 I Primum Samuelis librum cursoria lectione tractabit^ die Lunae , hora I , et die lovis, IX. Antiquitates Israelitarum explicabit , diebus Lunae , ' Maxtia et Mercurii, • XII. L H. STUFFEJSN , per aetatem immunis , quantum vires sinent , Academicae iuventuti prodesse conabitur. C. 0. COBET interpretabitur Demosthenem de Corona et Platonis JSymposium, diebus Lunae^ Martis et Mercurii^ X. Aatiquitates Romanas docebit^ diebus Lunae, Martis et Mercurii, • XIL Cum paulo provectioribus Antiquitatum Romanarum causa leget Tacitum et Suetonium, diebus lovis et Yeneris, . . 11. Scholas Faedagogicas habebit, diebus Martis et lovis» . . • II. Artem metricam tradet, diebus Veneris et Satumi^ I. Scriptores Graecos cursoria lectione tractabit, die Martis^ hora vespertina, VIII — X. Initia Palaeographiae Graecae candidatis litterarum explicabit^ die Satumi, IX. B. P. A. DOZY Historiam universalem explicabit , diebus Lunae , Martis et Mercnrii, XI. Varios looos historiae aevi medii et historiae recentioris expo- net, diebus Lunae et Martis, . XU. B. FBUIN Histonam Patriae tradet, diebus Mercurii, lovis et Veneris , •...•.•• • I. Historiam politicam Belgii foederati exponet, diebus lovis et Veneris , ^ • . . XI. W. G. PLUTGEB8 inteipretabitur Sallustium, Ciceronis Or. in Ferrem, Act. II, L. V. (rec. C. L. Kaiser) et Livium, diebus Lunae^ Martis et Mercurii, IX. . Antiquitates Graecas docebit, die lovis, IX— XL Scriptorum Latinorum selectos locoa Philologorum iunioribus explicabit, diebus Lunae et Mercurii, II. Veteres membranas Latinas cum provectioribus tractabit, die n-iv. 10 74 SKRIES LEGTIONUM. H. KEBN Grammaticam S^scritam dooebit , die Satmni ,... . hora XI — ^I. Kumara-sambhavam et Atharva-vedam cum provectioribus leget» die Saturni, I— III. Zend-Avestam interpretabitur horis auditoribus commodia. Orammaticam comparatam tradet^ diebus Mercurii et Veneris, IIL IL I. DE GOEJE Literas Arabicas, Chaldaicas et Syriacas docebit^ die lovis, ' U, et die Veneris, letll. Chrestomatbiam Wrightii et Mas^udium leget cum provec- tioribus, die lovis^ hora vespertina, .VI — ^VIII. Al-Mobarradum et Haririum explicabit librosque manuscriptos tractabit, die Veneris» hora vespertina, • ; VI — VL. Koranum et scriptorum Arabicorum locos selectos interpreta- bitur, die Saturni, l— IV. I. P. N. LAND, Logicam docebit, die Martis» I, die lovis» :..;..* XI, et die Veneris, XII. Metaphysices q. d. apud Veteres historiam enarrabit^ diebus Martis et Mercurii, : X, et die Veneris, I. Scriptores Syriacos provectioribus interpretabitur, hora vesper- tina posthac indicanda. FACULTAS MEDICA. A. B. SIHON THOMAS Theoriam artb obstetriciae exponet, diebus Martis, lovis et Saturni, IX. Exerdtationibus clinicis , in Nosocomio academico habendis , vacabit diebus Lunae, Mercurii ei Veneris, EL Doctrinam Operationum tradet, et Operationibus obstetriciis , tum in^pelvi &ctitia , tum in cadavere instituendis , praeerit , die Mercurii, I. Oynaecologiae et Oynaecopathologiae capita selecta tradet , die Lunae, I. 8ERIES LEOTIONUH. 75 Fraxin obstetriciam , tam in Nosocomio academioo» tam in Foliclinioo obstetricio , quoties necesse erit , moderabitor. A. UfiTNSIUS Physiologiam speciaiem docebit, diebos Lunaa^ Martis, Mercorii, lovis et Veneris, « • hora X. Exercitiis practicis , experimentis et indagationibos physiologicis in laborat(»io quotidie praeerit. Exercitiis practicis in microscopii usu praeerit^ diebus Mercurii et lovis, II. LA.BOOOAABD Anatomiam pathologicam docebit, die Martis, . . XI, et die lovis II — ^IV. Fathologiam generalem docebit, diebus Lunae» Mercurii et Veneris , XI. Hygienis capita selecta tradet, die lovis» XI. T. ZAAIJER Anatomiam systematicam , microscopicam et topogra- phicam docebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, IX. Methodum secandi cadavera, quotidie hiberno tempore. M. POLANO Chirurgiam docebit, diebus Lunae , Mercurii et Veneris, IX. Exercitiis clinicis et policlinicis praeerit quotidie , XII^IL Operationes chirurgicas demonstrabit , diebuB et horis postea indicaodis. Medicinam forensem docebit, diebus Martis, lovis et Satumi, IIL D. DOTEB, Prof. extraord., Opbthalmologiam docebit, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, IL Institutioni clinicae et policlinicae praeerit , quotidie , IX. In ophthalmosGopii usu discipulos exercebit, mensium hie- malium tempore, singulis diebus Martis, hora vespertina, VL 0. D. L. UUfiT Ex^citationibus clinicis in Nosocomio praeerit, diebus Lunae , Martis , Mercurii , lovis et Veneris , Xi. Pharmacologiam docebit , diebus Lunae , Mercurii et Veneris , XIL S. S. BOSENSTEIN Exercitationibus clinicis , in Nosocomio habendis , vacabit^ diebus Lunae, Mercurii et Veneris, X. Praxin medicam in policUnico moderabitur, diebus Martis^ lovis et Satumi» • IX. 10* • r 76 SERIES LEGTIONUM. Artem diagnosticam , cmn capitibus selectis Pathologiae spe- cialis conianctam, docebit^ diebus Lmiae, Mercmu et Veneris ; hora III. FACULTAS lURIDICA. L DE WAL, Emeritus» commilitonmu studia iuvare lubena peiget. S. YIS8EBIN0 Statisticam Patriae explicabit , diebus Lunae , Martis et Mercurii, XJ. Historiam Europae diplomaticam , iisdem diebus , IX. Oeconomiam politicam, die lovis, l&etlU, et die Veneris, IX. B. VAN BONEVAL EAUBE lus Civiie hodiemum interpretabitur , die- bus Lunae, Martis^ Mercurii et lovis, XIL Legem ludiciorum privatorum , additis exercitationibus foren- sibus, die Lunae, ^ X. et diebus lovis et Veneris, I. lus MercatOrium 9 diebus Lunae, Martis et Mercurii, .... \. L B. OOUDSMIT Interpretabitur lustiniani /ff^/tVt^/tW^ , diebus Lu- nae, Martis et Mercurii, I, et diebus lovis, Veneris et Satumi, IX. Tractabit Pandectarum partem generalem , secundum systema a se editum , diebus Lunae , Martis et Mercurii. Die Venens interpretabitur Librum quadragesimum sextum Digestorum , U. Historiam luris Romani enarrabit, diebus lovis, Veneris et Saturni, X. Disputandi exercitia moderabitur , diebus et horis auditoribus commodis. I. T. BUUS tradet ius gentium , diebus Lunae , Martis et Mercurii « Xi. Philosopbiam iuris^ iisdem diebus, XII. lus publicum, diebus lovis et Veneris, X, et die Saturni» XL A. E. L HODDEBMAN lus criminale docebit^ diebus Martis, Mer- ourii et Saturai, X, et die Veneris, XIL SERIES LEGTIONUM. 77 Methodum procedendi in causis criminalibus , diebus lovis, bora II, Veneris, XI» et Satumi, IX. Tractabit Eocyclopaediam et Methodologiam lurisprudentiae, diebus Martis et Mercurii, . • H, et lovis, XI. FACULTAS THEOLOGICA. L H. SGHOLTEN Theologiae biblicam praesertim N. T. exponet, duce Compendio a se edito, die Lunae, I» die Martis, XI, die lovis, XII — ^ll. Historiam philosophiae , praesertim antiqu^e , tradet , die Martis, I , et Veneris, XI — I. A. KUENEN Christianam Morum doctrinam exponet , die Mercurii , XI, et die lovis, X — ^XII. Historiam librorum V. Foederis enarrabit, die Lunae, ... X, et die Mercurii, l. Historiae Israelitarum capita selecta tractabit, die Veneris, X. De rebns theologicis cum provectioribus aget , hora vespertina postea indicanda. L L FBINS Epistolam Pauli ad Romanos interpretabitur, diebus Mercurii, lovis et Veneris, IK. Theologiae Practicae partem catecheticam , ecclesiasticam et pastoralem tractabit , * diebus Martis et Mercurii, X. Exercitationes practicas , tam catecheticas , quam homileticas , moderabitur, die Lunae, .^ IL et die Veneris, I. De rebus argumenti potissimum practici cum provectioribus aget, hora vespertina postea indicanda. L. 0. E. BAUWENHOFF Ecclesiae Christianae historiae locos selectos tradet, diebus Lunae, Martis et Mercurii, Xil. Encyclopediam et Methodologiam Theologiae docebit, die Lunae, XI , et Martis, II. 78 SERIES LEGTIONUH. OratioDibus Sacris praeerunt L H. SCUOLTEN, A. KUENBN, L I. PBINS et L. o. E. RAUWENHOFF, diebus et horis sibi et Candidatis Theologiae commodis ; — publice disputandi exercitationibus^ die Veneris, hora II. FACULTAS DISCIPLINARUM MATHBMATICARUM ET PHYSICARUM. A. H. VAN DER BOON M£SCH Chymiam corporam organicorum ez- ponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. Chymiam, quae anorganica vocatur, docebit, iisdem diebus, XL Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem expo- net, diebus Lunae et Mercurii, XIL Oeconomiam ruralem tradet, diebus Martis et lovis, .... XIL Chymiam theoreticam exponet, diebus Martis et lovis, ... L Experimenta instituendi artem docebit et Exercitia practica in Laboratorio moderabitur quotidie. Cum studiosis provectioribus de Fhysiologia chymica oollo- quetur, die Veneris, hora vespertina, V — ^VIL F. L. RIJKE Physicam experimentalem docebit, diebus Lunae» Martis, Mercurii et lovis, XIL De Fhysices capitibus selectis latius et fusius disseret , diebus Lunae et Mercurii, X. Physicam Matbematicam tradet, diebus Martis et lovis, • . 11. Meteorologiam exponet, die lovis, . « .- X. Exercitiis physicis practicis praeerit, qootidie. V7. F. R. SURINOAR Morphologiam , anatomiam et physiologiam plan* tarum exponet, diebus Mercurii, lovis et Veneris, L Phytographiam et taxonomiam docebit, selectasque plantarum familias explicabit, diebus Mercurii et lovis, • II, et die Veneris, • • • • * XI, Exercitationes in structura plantarum ope miciosoopii explo- randa moderabitur, die Veneris, • U — ^IV, et provectioribus , quotidie ab • . • X. SERIES LEGTIONUM. 79 Pharmacognosin microscopicam docebit, die lovis, hora XI. Excursionibus botanicis praeerit tempore aestivo, die Saturni. D. BIEBENS DE HAAN TrigoDometriam planam aliaque argumenta ex geometria plana tractabit, die lovis^ s X, die Veneris, IXetX. Algebrae sublimioris capita quaedam et analysin algebraicam , diebus lovis et Veneris, I» die Saturni, • IX. Calculum differentiaiem , die Martis, U, et die lovis, . • « IX. Calculi integralis partem primam, die Martis, I, die Veneris, • XI, et die Satumi, X. Calculi integralis capita selecta, diebus lovis et Satumi, • . XI. P. YAN OEEB, Frof. extraord., Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit, diebus Martis et Mercurii, VIII. Algebram sive Arithmeticam universalem , die Satumi , . . . IX et X. Elementa geometriae analyticae et descriptivae, die Mercurii, III, diebus Veneris et Saturni, • . « XI. Analysin geometricam sublimiorem , diebns Martis et Mercurii , XI. Mechanicam analyticam , diebus Martis , Mercurii et Veneris , X. B. SELENKA Zoologiam et Anatomiam comparatam tractabit , diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, XI. Zoologiam universalem et Anthropologiam tradet, dieLunae, II. Exercitationibus zoologicis praeerit, quotidie. Mineralogiam et geologiam tradet, die lovis^ Uetlll. Hi O. YAN DE SANDE BAKHUYZEN Astronomiam popularem et elemen- tarem tradet, die Veneris, IX. Astronomiae elementa mathematica exponet, diebus Martis et Veneris, • X. Astronomiam theoreticam tradet, die Martis, IX, et die lovis, I. Astronomiam practicam docebit, die lovis, X. 80 SERIES LEGTIONUM. C. P. TIELE, TheoL io Semin. RemoDstrantiamProfessor, Historiaoi religionum antiqaarum enarrabit^ diebus Hercurii et Veneris, hora II. De artis oratoriae elementis aget, additis exercitiis practicis» hora vespertina dein indicanda. C. A. X. G. F. SICUEREB, literarum Germanicarum Lector, selecta principum Poetarum germanicorum carmina interpretari paratus est, Bimul id acturus, ut his ipsis exemplis varia Poeseos genera explicet auditoribus. W. YALENTINER , Observator in specula astronomica , capita selecta Historiae astronomiae tractabit , diebus Lunae et Veneris , • • • XII. L B. WTNSTBA, Lanista Academicus^ aptum et elegantem gladii usum docebit. NUMERU8 STUDIOSORUM IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA, DIE XXXI H. DECEMBKIS A. CIOIOCCCLXXIII. In Facultate Phil. Theor. et Litt Hum. . 86. «r H Medica 189. fi 9 luridica 469. 9 Theologica 64. V Disc. Math. et Phys. .... 102. 849. Praeterea in Album Academicum nomina Studiosorum^ qui examina subeant et Doctoratum nanciscantur : In Facaltate PhiL Theor. et Litt. Hum. . 18. » » Medica 16. # . luridica 48. Theologica 81. // 11 Disc. Math. et Phys 9. l22^ 11 DOCTORES CREATI m academial lugduno-batava, A DI£ IX F£BRTJARII CIOIOGCCLXXm AD DIEM IX F£BBUARn CIDIOCGCLXXI V. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. D. 5 Aprilis. Lucas iohannes suringar, Mora-Traiectinus , publice, defensa dissertatione : tiBydtage tot de iennis van den regeering%- vorm van Maaatricht en zijn reseort, meer bijzonder gedurende het tijdvak 1682—1794," Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, magna cum laude. D. 27 lunii. Iohannes hendricus galles, e pago Vorden, publice, defensa dissertatione : nBijdrage tot de gescAiedenis der dramatische vertooningen in de Nederlanden , gedurende de middeleeuwen ," Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doctor, cum laude. IN FACULTATE MEDICA. » D. 30 lunii. Iohannes hoogkamer, e pago St. Annaland, private, defensa dissertatione : uVerslag der CAirurgiacAe polikliniek en kli- niek aan de Leidsche Hoogeachoot gedurende den Academiachen cursus 1870—1872 ," Med. Doctor, cum laude. D. 5 lulii. Lambertus bbrnardus elisa ledeboer, Roterodamensis , publice, defensa dissertatione : //De Thoracenthese bij sereuse ewsu- daten^^ Med. Doctor, cum laude. \ D0GT0RE8 GREATI. 83 IN FACULTATB lURIDICA. D. 21 Febroarii. Hendbicus petbus beblagb, e pago Wadenoyen^ pu- blice, defensa dissertatione : ^Bemge opmerhingen over den pubiieien verioop van roerende goederen /' lur. Rom. et Hod, Doctor^ eum laude. D. 16 Martii. Antonius guilielmus thonb, Amstelodamensis^ publice, defensa dissertatione : Bijdrage tot de ffeschiedenis van het onder^ echeidingskenmerk tueschen moord en doodalag,'' lur. Rom. et Hod. Doctor. cum laude. D. 4 Aprilis. Iohannss scHUUBBEcauE bobte, Ziericensis; private, de- fensis thesibus^ lur. Bom. et Hod. Doctor^ cum laude. D. 5 Aprilis. Abbntius gbbabdus van cappblle, Arnhemiensis, publice, defensis thesibus , lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. D. 25 Aprilis. Bbbnabdus gobnelis iohannes lodbb, Amstelodamensis » publice, defensa dissertatione : nDe leer der volkeeouvereiniteit in hare onttoikkeling ^ aanheveling en bestrijding, historisch^kritiech be^ schouiod,*^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ magna cum laude. D. 7 Maii. Fbanciscus was , e pago St. Maartensdijk, Zeelandicus , pu* blice , defensa dissertatione : f/De toeetemthing der partijen bij het huwelijk^* lur. Rom. et Hod. Doctor, magm cum laude. D. 10 Maii. Abbahamus db vbibs» Groninganus, private, defensis the- sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 12 Maii. Iohannes guilielmus zuubdeeg, Lugduno-Batavus, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 7 lunii. Bebnabdus ten bboeoke hobkstba» Jr.; Amstelodamensis, publice, defensa dissertatione : f/De Polide-macht den Burgemeeater door de gemeente-wet opgedragen/* lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 18 lunil Regnebus pbedebicus ludovicus van alphen, Djocjocar- tanus, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Didebicus yan hogbndobp, Haganus^ private, defensis thesibus , lur. Rom. et Hod. Doctor^ magna cum laude. D. 20 lunii. Iohannes hendbicus chbistianus hoboh, e pago Venr, private^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor; 11* 84 D0GT0RE8 GREATI. D. 23 lunii. Cornelius ascanius yan stpestetn, ex Paiamaribo, pri- vate^ defensis thesibus, Tur. Bom. et HocL Doctor, cum laude. D. 26 lanii. Bbniaminus hendbicus yan dblosn, e Menado ex insola Celebes, private, defensis thesibus, Iw. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 26 lunii. Tarquinius iohannes van bbtma thob kinokAj e pago Heerenveen , private , defensis thesibus , lur. Rom. et Hod. Doctor, moffna cum laude. Eodem die. Cobnelius tbtrode, e pago Makkinga, piivate, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctori cum laude. D. 27 lunii. Iohannes georgius philippi, Roterodamensis , private, de- fensa dissertatione : t/Accreditiven,^* lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 28 lunii. Arentius iohannbs blom, ex oppido Meppel, private^ de- fensis thesibus» lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 24 Septembris. Christianus thbodorus franciscus thurkow» Sa- marangensis» private, defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 27 Septembris. Robbrtus driessbn ter meulbn, e pago Oudewir- dum, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 30 Septembris. Carolus hubbrtus prins, Bataviensis, privatOj de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 4 Octobris. Guilielmus vincent, e pago Holten, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 25 Octobris. Abrahamus robbrtus arntzenius, Delphensis^ publice» defensa dissertatione : tfDe etaatsleer van J. J. JSaueseau,'* lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 8 Novembris. Hermanus iohannbs antonius yan hbumen, Del- phensis, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Eodem die. DioNisius langbrhuizen van uven, Hornanus, private, defensis thesibus» lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. Eodem die. Carolus ludovicus brevet, e pago IJzendijk, privatp» defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. DOGTORES GREATI. 85 D. 12 Novembris. Hendbicus iacobus antonius wilmar^ e pago Meers- sen, private, defen&is thesibas, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 14 Novembris. Antonius francisous adolphus lexsberg, Haganus, private» defensa dissertatione : f^De getuiffen bij notarieele Jcten, vofyens de Nederlandsche v)etgemng^^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. Eodem die. Guilielmus hendricus carolus mouthaan, Amstelodamen- sis, publice, defensa dissertatione : ^De lydverzeiering" lur. Rom. et Hod. Doctbr, cum laude. D. 19 Novembris. Iohannes robertus hendricus van schaik, Delpben- sis» private, defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 6 Decembris. Petrus maclaine pont» Hornanus, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 18 Decembris. Martinus cornelius philipsb, Haganus, private, defensis thesibus» lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Guilielmus mattheus reepmaker^ Roterodamensis , private, defensa dissertatione : tfOver de verbindbaarheid der CAertepartij voor den Cognoesementhouder" lur. Rom. et Hod. Doctor^ magna cum laude. D. 18 Decembris. Geugjbn albertus murray bakker , Leovardiensis , private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 19 Decembris. Hermanus marius christianus poortman, Schieda- mensis, private, defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Oscarus marius fredericus hubertus thissen, ex oppido Roermond, private, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 20 Decembris. Pbtrus hsndricus gevers detnoot» Haganus, pri- vate, defensa dissertatione : tfHenige opmerkingen over Art. 119 ,der Grandwet,'' lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 23 lanuarii 1874. Iacobus hendricus abendanon^ e Faramaribo, publice, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 86 DOGTORES GREATI. D. 24 lanuarii. Adrianus nortieb, Roterodamensis ^ publioe, defenfia dissertatione : uBijdrage tot de kennis van het burgertijk proces in in de 15^ eeuw, binnen de atad Lexden^* lur. Rom. et Hod. Doctori magna cum laude. D. 30 lanuarii. Arnoldus iulius iessurun, e Faramaribo^ pubiice, de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 6 Februarii. Fredericus stam, Haganus, publice, defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Eodem die. Leo maria iohannes htacinthus kerstens, e pago Boxmeer, private^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. IN FACULTATE THEOLOGICA. D. 26 Septembris. Iacobus herderscheb, e pago Kamperveen, pablice, defensa dissertatione : Geachiedenis van de leer over de kerk aedert ScMeiermacher^' Theol. Doctor, magna cum laude. D. 5 Decembris. Gerardus cornelius steynis, e pago Beusichemi publice, defensa dissertatione : i/De verhouding van de wetgeving bij JEzechiel tot die in den Pentateuch ^^ Theol. Doctor^ cum laude. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. D. 14 Martii. Henricus cretier, e pago Mijdrecht, publice, defensa dissertatione : i/Elementair-Analyse door Beductie, Math. Mag. Phil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 28 Aprilis. Levie yoorzanger, e pago Veendam, publice» defensa dissertatione : i/Beeksen van Fourier,^' Math. Mag. Phil. Nat. Doctor^ cum laude. D. 21 Maii Adrianus yan vleuten^ e pago Wormerveer, publice^ de- fensa dissertatione: uBijdrage tot de kennia van Avogadro^s hypotheee,^' Math. Mag. Phii. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 14 lunii. Iohannes didericus van der waals^ Leydensis, publice^ defensa dissertatione : i/Over de continuiteit van dehgas^ en vloeistof' toeetand/^ Math. Mag. Phil. Nat. Doctor^ magnajcum laude. DOCTORES CREATI. 87 D; 26 lunii. Arnoldus guilielmus kroon Jr. , Daventriensis , private, defensa dissertatione : wEenige proeven van een onderzoek der gij" waartacAe ontladin^/' Math. Mag. Fhil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 5 lulii. Arentius benthbm^ e pago Markelo, publice, defensa dis- sertatione: nVeryelijkende beschoumngen over de voornaamate intC" * ffratie^methoden van de differentiaalvergelijhingen met twee verander" lijken van hooger ordCf^ Math. Mag. Phil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 29 Septembris. Iohannes govertus de man, Medioburgensis , publice, defensa dissertatione : n Vergelijkende myologische en neurologiache studien over amphibien en vogeh^' Math. Mag. Fhil. Nat. Doctor^ magna eum laude. D. 9 Octobris. loHANNEs GERHARDUS KRAMERS , 6 pago Veur, pubUce^ defensa dissertatione : // Over de aulphophenolen en in het bijzonder over Y chloor 8u^h€phenol " Math. Mag. Fhil. Nat. Doct. , magna cum laude. D. 22 Octobris. Hendrigus petrus maria van der horn van den bos, e pago Voorschoten » publice , defensa dissertatione : ff Onderzoek der vruchi van Sgmphoricarpoe Bacemoaa^' Math. Mag. Fhil. Nat. Doctor, cmn laude^ D. 22 Novembris. Iohannes elisa rombouts, e pago Ingen^ private, defensa dissertatione : nBe Micro-photographie en hare aanwending bij botanische onderzoekingen/' Math. Mag. Fhil. Nat. Doctor, cum laude. Eodem die. Melchior treub, e pago Voorschoten, publice, defensa dis- sertatione: wOnderzoek over de natuur der Zichenen" Math. Mag. Fhil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 20 Decembris. Hotze brongersma, e pago Beers, privftte, defensa dissertatione : n Over den invloed der middenatof bij de electro-atatiache inductie, Math. Mag. Fhil. Nat; Doctor, magna cum laude. D. 7 Februarii 1874. Iacobus ioAannes IiE rot, e pago pude Tonge, publice, defensa dissertatione: ifBiJdrage tot de kennis van het genue Archegosaurus GoldfJ' Math. Mag. Fhil. Nat. Doctor, magna cum laude. s ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA. 13 NOMINA PBOFBSSOBUM ET LEOTOBUM, IM9BAB<IXTI]EJIABXnA.GI3I0000LZXni ADD. XXVI M.MABin A. GBHDOOOLXXIV IN AGADEMIA BHENO-TRAIEGTINA DOCXNBI MDNUS OBnSBTTNT. BBCTOB MAGNIFIOITS lACOBUS ISAACUS DOBDBS, SENATUS ACTUABinB TJALLING HALBERTSMA. IN FACULTATE TeEOLOGICA. B. TEB HAAB. I. I. VAN OOSTBBZEE. JN FACULTATB HJMDICA. • G. G. YBBBDB. I. A. FKUIN. B. L LINTBLO DB QBBR. H. P. 6. QUACK; IN PACULTATB MATHBSEOS ET PHILOSOPHIAB NATURALIS. B. VAN BEES (rude donatus). C. H. c. GBINWIS. P. HABTING. P. I. VAN KEBCKHOFP. C. H. D. BUYS BALLOT. E. MULDEB, Prof. extraord. M. HOEK. W. G, P. BAUWBNHOPP. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAB ET LITBRARUM HUMANIORUM. C. G. OPZOOMEB. H. VAN HEBWBBDBN. I. A. C. BOVBBS (rude donatus). P. DE JONG. C. G. BBILL. I. A. WIJNNB. 12* 4 9S NOMmA PROrBSSORUM ET LBCTORnH. IN FACULTATB MEDICA. G. L LONCQ, OotM. Jam. FiL Q. KOSTER. F. 0. DONDEBS. T. HALBEBT8MA. L. 0. YAN GOUDOEVEB. TH. Q. ENQELMANN , Pn^ eztnocd. MBDICINAB LBCTOR. P. a BBONDGBEST. UTBRARUM HODIBRNARUM LBCTORBS. I. s. BOBINSON , litt. ADglicaram. M. a. e. BOBEBTI , iitt. Francicanuiu L H. HISGBN, litt OenQanicarum. DOCTOR ACADEMICUS. O. H. VAN DEB UEYDEN. IN NOSOCOMIO PSYCHIATRICO MBDICUS PRIMARIUS , PROFBSSORIS TITULO ORNATUS. I. P. T. VAN DER LITH. ORATIO QXTAM HABUIT lACOBUS ISAACUS DOEDES, THEOL. DOGT. ET PROF. ORDIN., DIE XXVI M. MARTII A. CIOIOCCCLXXIV, IN AUDITORIO AO ADSMIAB RHSNO-TRAISGTINAE , QUUM EBCTOEIS MUNU8 DBPONBRBT. ACCEDIT ACAD£M1A£ FATORUM NARRATIO. ACADFiMTAE EHBNO-TaAIBCITINAB GURATOEBS, PEOFBSSOEES, LBOrOEBS, ALUMNI! AETIUM DISCIPLINAEUMQUB DOCTOEES, OULTOEES, FAUTOEESI EBLIGIONIS MINISTEI BT INTBEPEBTBS 1 OUIUSOUNQUB OEDINIS BT LOCI CIYBS! AUDITOEBS SPBCTATISSIMI ! Diem vobis gratulor natalem Acaderoiae Rbeno*TraiectiDae dacentesimum triceaimum octavum. Quem festum diem celebranti , magidtratu academico deoedere fiificeaque Academiae Buocessori designato tradere, incumbit Re« ctoci Magnifioo , et anni dapu fiata academica narrare. Fata autem Academiae narrantem sermone uti oportet latino. Orationem si quam addere ipsi Ittbet, patrio aermone habere licet. Ut igitur et legi et animo aatisfaciam, ita rem agere mihi propoaui» ut primum orationem dicerem patrio sermone; deinde Academiae fata lingua narrarem latina; denique ea, quae postremo mihi peragenda manent atque restant, identidem vel patrio, vel, ut prae* miorum distributionem et novi RectoriB proclamationem , latino sermone, pio lei natura aut festi diei ocoasione, pertractarem. Vos autem, Audito- res, pro singulari vestra humanitate, benevolas, quaeso» verba Cacienti praabeatia aureal De moeiiijkheid van het opsporen der historiBche waarheid; was dat het Qnderwerp, waan^ niet lang geleden een Hoogleeraar in de Ge* BchiedeniB njne hoorders hier hunne aandacht deed vestigen , niet miaplaatat Boa eene Rede aijny die met het oog op die moeilijkheid sich ten doel stelde, tegen voorbarigheid in het gevonden achten van de histo* rische waarheid een waarschuwend woord te doen hooren. 96 J. I. D E D E S De historische waarheid op het spoor te komen is in vele gevallen en in vele opzichten verre van gemakkelijk. Doorgaands moet zij opgespoord worden als was zij eene vluchteling, die zich uit de voeten heeft gemaakt en zich schuil houdt. Wat haar meestal voor ons verbergt is bekend. Afstand van tijd en plaats, verschil tusschen de tot ons gekomen berichten, het onvoUedige en onzekere van vele getuigenissen , het ontbreken van onmisbare bescheiden, dit bemoei- lijkt het opsporen in hooge mate. Maar dit is niet het voomaamste. De geschiedenis behoort als zoodanig niet tot het gebied der zinnelijke waar- neming. De tijdgenoot ziet wel veel gebeuren, ofschoon veel minder dan hij meent; maar hij ziet niet de geschiedenis van zijn tijd. Eerst als iets geschied is, wordt het eigenlijk vatbaar om gezien te worden» maar dan in een anderen zin. Dit andere zien^ werkzaamheid van den geest^ kan niet plaats vinden zonder een nauwkeurig onderzoek naar de oorzaak en aan- leiding, naar de volgorde en het verband der gebeurtenissen , die de ge- schiedenis zamensteilen. Maar met hoevele feiten en toestanden en om- standigheden moet men zich dan niet bekend maken, hoeveel dan niet ontwarren en zamenvoegen, scheiden en verbinden, om eindelijk de hia- torische waarheid werkeiijk op het spoor te zijn. Wil men zekerheid altijd met voliedigheid verbonden zien, men kan niet aan de Wereld- geschiedenis denken, zonder zich bezwaard te gevoelen. 