title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: CAROLUS JOANNES MATTHIAS docebit Planimetriam et Trigonometriam rectilineam, diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora IX matutina; Physicam experimentis illustratam, iisdem diebus, hora XI; Stereometriam, inclusa Trigonometria sphaerica, in commodum Medicinae et Literarum studiosorum, diebus Jovis et Veneris, hora XI; Calculi differentialis et integralis elementa, horis cum auditoribus constituendis. SERIES LECTIONUM. 185 EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER privatim Chemiam anorganicam docebit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XII; Chemiam corporum organicorum, diebus Lunae et Martis, hora IX; Chemiam Physiologicam, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I, excepto tempore hiemali; Chemiam pharmaceuticam, die Lunae, hora II—IV, et die Mercurii, hora IX; Chemiam analyticam, diebus Martis et Mercurii, hora II—IV; Chemiam practicam quotidie in Laboratorio Chemico. NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTERDAMensi DIE XXXI DECEMBRIS MDCCOLX. Theodolite. Ja s a leia. A IE re Ga 3. Jurisprudentiae. Ie ieat SEE E 6 Literatuur. o g tata aa De E A Medicinae. Ka ET DE STAATSWETENSCHAP, EENE WETENSCHAP OP WAARNEMING EN WIJSBEGEERTE GEGROND, EN DOOR VOORTDURENDE KRITIEK TE VOLMAKEN. INWIJDINGS-REDE, UITGESPROKEN DOOR, J.M. DE BOSCH KEMPER, BIJ DE AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAARSAMBTT IN DE REGTSGELEERDHEID EN STAATSWETENSCHAPPEN AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE AMSTERDAM, DEN 25EN NOVEMBER 1852, 24 ang, E3 ii> pat] MG yik HE ne Ei erot KENA FAI o~ ppn F ENISA Ni n a ARAETA S AON AAARATIE TIAN MA KLOU IA UNEA TE i HEEREN BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN LEDEN VAN DEN GEMEENTERAAD DER STAD AMSTERDAM, VERZORGERS VAN AMSTERDAM’S DOORLUCHTIGE SCHOOL, ACHTBARE MANNEN, BIJ WIE HET TOEZIGT OVER DE INRICHTINGEN VAN ONDERWIJS HIER TER STEDE BERUST, HOOGLEERAREN VAN HET DOORLUCHTIG ATHENAEUM EN VAN DE ONDERSCHEIDENE GODGELEERDE KWEEKSCHOLEN, HOOG- GEACHTE AMBTGENOOTEN, ZEER ACHTBARE HEEREN, LEDEN DER REGTERLIJKE MAGT, WEL-EERWAARDE HEEREN, BEDIENAREN DES GODDELIJKEN WOORDS, VERDEDIGERS VAN HET REGT, LEERAREN VAN LETTEREN EN WIJSBEGEERTE, BEOEFENAARS DER GENEESKUNDE, VOORTREFFELIJKE JONGELINGEN, DIE IN U EEN EDELE NEIGHING GEVOELT, OM U WETENSCHAPPELIJK TE VORMEN, GIJ ALLEN, WIE GIJ ZIJN MOOGT, DIE DEZE PLEGTIGHEID DOOR UWE TEGENWOORDIGHEID LUISTER BIJZET, ZEER GEWENSCHTE TOEHOORDERS! Ofschoon gewoon in het openbaar te spreken, heb ik echter niet dan met zeer grote beschroomdheid dit spreekgestoelte beklommen. Na bijna twintig jaren in onderscheidene maatschappelijke betrekkingen werkzaam te zijn geweest en daarin vele bewijzen van achting te hebben ontvangen, ben ik thans opgetreden om het Vaderland mijne krachten te wijden in den zoo uitgebreiden werkkring van Hoogleeraar in alle de vakken, die tot het Staatsregt en de Staatswetenschap behooren. Is het wonder, dat al het gewicht dier verandering op dit oogenblik levendig door mij gevoeld wordt? Ik sta daarenboven op een plaats, door kinderlijken eerbied voor algemeen erkende verdiensten tot een altaar der waarheid geheiligd. Is het vreemd, dat ik met aandoening vervuld ben? Deze redenen zouden mij dringen een verschoonend oordeel te verzoeken, zoo mijne overtuiging mij niet zeide, dat de dienaar der wetenschap niets mag wenschen, wat het recht der kritiek zoude kunnen verkorten. Maar wat ik vragen mag en met volle vertrouwen inroep, is een goedwillig oor voor mijne rede, een onvooringenomen oordeel voor mijne overtuiging en een welwillende verschooning voor de gebreken in de uiterlijke voordragt. Deze plegtigheid wijst mij van zelf het onderwerp mijner redevoering aan. Waarover anders kan ik spreken dan over de wetenschap tot welker onderwijs ik geroepen word? En de inhoud mijner rede... gij verwacht geen anderen dan mededeling van mijne overtuiging omtrent hetgeen ik tot grondige beoefening dier wetenschap noodig oordeel. Ik wil die overtuiging u reeds dadelijk in het algemeen doen kennen, door den inhoud mijner rede te noemen: DE STAATSWETENSCHAP, EENE WETENSCHAP OP WAARNEMING EN WIJSBEGEERDE GEGROND, EN DOOR VOORTDURENDE KRITIEK TE VOLMAKEN. I. Reeds de naam van Staatswetenschap duidt aan, dat zij een wetenschap is, op waarneming van den Staat gegrond. Kennis van den Staat moet rusten op kennis van zijn leden. De waarnemingen omtrent den lichamen aanleg van den mensch, omtrent zijn vermogen om de stoffelijke natuur te beheersen en omtrent zijn zedelijke eigenschappen vormen de eerste grondslagen, waarop de Staatswetenschap rusten moet. De fysiologie heeft voor de Staatswetenschap een uitgebreid nut. Bij de leer van de toerekenbaarheid der misdaden, bij de wetsbepalingen omtrent de krankzinnigen kan de rechtswetenschap de hulp der fysiologie niet ontberen. Ja, zelfs bij de beoordeeling der stelsels van strafrecht en strafvordering en in de Staatsgeschiedenis en Staatkunde mag het niet voorbij gezien worden, dat de fysiologie, na streng waarneming van feiten, leert, hoe de zinnelijke verschijnselen der buitenwereld, door zenuwdraad en hersenvezel geleid, gewaarwording veroorzaken, tot beweging aanzetten, op menig orgaan des menschelijke lichaams terugwerken, driften en hartstellingen doen ontstaan, en door vrees en hoop dikwijks de wil der menschen en dus ook vaak der volken bepalen. Het is naar mijn overtuiging een grote verdienste der natuurwetenschap, dat zij, tegenover de eenzijdige richting van het rationalisme en van het idealisme, aan fysische antropologie een voorname plaats in de biologie der maatschappijen toekent. Dit verdienste wordt evenwel bij sommigen geheel vergeten door de bekrompenheid, waarmee door hen op hun beurt de waarheid wordt miskend, onlangs nog door den beroemdst schrijver over de fysica sociale aangewezen; dat de geschiedenis met onmiskenbare klaarheid de altijd voortgaande zegepraal van den intellectuele mensch op den fysische verkondigt. En voorwaar, al wijst de natuurwetenschap den mensch een plaats aan in de natuur, zij schenkt hem ook een macht boven haar. Dat vermogen, door wetenschappelijke kennis verduizendvoudigd, verheft hem tot bestuurder der natuurkrachten, tot heer der Schepping. De Staatswetenschap merkt met vreugde op, dat deze uitnemende eigenschap van den mensch in de hedendaagse samenleving tot een vroeger geheel onbekende hoogte ontwikkeld is. Hoe meer de wis-, schei-, dier- en plantenkunde, met hare toegepaste wetenschappen van geneeskunde, werktuigen- en landbouwkunde, den vooruitgang van 's menschens vermogen over de stoffelijke natuur openbaren, des te meer leert men, bij de kennis van het volkenleven, volkskrachten te waarderen. Zo een bekrompen beschouwing van de samenleving in de menschen slechts voorwerpen en zaken ziet, uit welke, na eenige voorbereidende trappen, een meer stellige toestand geboren wordt, de geschiedenis van de laatste eeuw verkondigt met luide stem, dat de Staatswetenschap in elken mensch een vermogen, in elken wetenschappelijke mensch een maatschappelijke kracht te erkennen heeft. Maar de mensch is nog oneindig meer dan redelijk dier. Hij is niet alleen in graad, in soort, in vermogen boven de dieren des velds verheven, hij is in de aardse schepping een geheel eenig wezen. Wanneer de geestelijke roeping van den mensch wordt weggedacht, staat de kennis der menschelijke samenleving niet veel hooger dan die van het gezellige organisme van een bijenzwerm of mierenhoop. Het mag voor de Staatswetenschap gewaarsdigm zijn het wezen van den mens te kennen, zij moet ook de mensen gadeslaan, hoe zij zich vertonen midden in het leven der maatschappij, met hunne algemene gelijkheid in aanleg en met hunne oneindige verscheidenheid van karaktervorm en vermogen. Hieronder de heerschappij van hunnen fysischen, vaak pathologische, toestand, daar met hun zweven in ijdele gedachten, die zij hoogmoedig waanden aan Gods geest te hebben ontleend, maar die, in feitelijkheid slechts de vruchten waren eener kranke verbeelding; hier met hunne reuzenkracht, daar met hunne hulpbehoevende zwakheid; hier met hunne vasthoudendheid aan vooroordeelen, daar met hunne ongelijkheid aan zichzelf, waar zij beloofden den maatschappelijken vooruitgang te zullen bevorderen. De miskenning dier verscheidenheid voert tot de dwaling, alsof de Staat slechts een werktuig ware, — een dwaling, die reeds voor twintig jaar eenen wel toegerusten bestrijder vond in den geërdende man 1), aan wiens zijde ik ben opgetreden, maar die niettemin bij velen, ook in ons Vaderland, is blijven bestaan. Hoe verscheiden de karakters der mensen ook mogen zijn, nauwkeurige waarneming heeft echter overtuigend geleerd, dat zelfs in de meest buitengewone handelingen eene zekere gelijkheid heerscht. De statistiek, die deze verschijnselen opspoort en den toestand der maatschappij waarneemt, om daaruit de wetten te ontdekken, die de Voorzienigheid ook in het leven der volken doet heersen, staat bijna in dezelfde verhouding tot de Staatskunde en Staathuishoudkunde als de physiologie tot de geneeskunde, als de natuurkunde tot de werktuigkunde. 1) C. A. DEN TEX, Bijdragen tot Rechtsgeleerdheid en Wetgeving. Deel IV, blz. 9. Zij is echter daarin van vele natuurkundige wetenschappen onderscheiden, dat de verschijnselen, die zij heeft op te merken, zeer samengesteld zijn door de zinnelijke en zedelijke oorzaken, waaruit zij voortkwamen, en dat het voorwerp van onderzoek aan gestadige verandering onderworpen is. Met de meest naauwkeurige statistiek is echter de reeks der waarnemingen, waaruit de Staatswetenschap moet opgebouwd worden, nog niet gesloten. Eerst de geschiedenis van een volk en van de verhouding, waarin de volken tot elkander vroeger stonden en nu staan, leidt tot volledige kennis der maatschappijen. De nationale krachten der volken worden niet ontdekt, wanneer men de openbaring daarvan op een enkel tijdstip heeft gadeslagen. De toekomst der volken blijft voor ’s menschen oog in diepe duisternis gehuld, tenzij men acht geve op de richtingen, die in de geschiedenis zijn op te merken, en die soms tijds zo lijnregt loopen, dat men met volkomen zekerheid zeggen kan: daar, daarheen is de weg, de weg tot volksgeluk en volkswelvaart, daarheen de weg tot volkseowell en volksarmoede. De natuurkundigen bouwen op de zekerheid hunner uitkomsten bij proeven. Wij laten hun die roem, geven men ons slechts toe, dat die zekerheid altijd een voorwaardelijke is, zodat de proefneming wel eens als mislukt wordt beschouwd, wanneer men de voorwaarde niet heeft aangewezen; maar die voorwaardelijke zekerheid vindt men niet alleen in de natuurkunde. Met onwankelbare gewisheid had Burgen bij den aanvang der groote Fransche omwenteling haar gevolgen voorspeld. Een Gisasses Carré van Hoesenpoorte was zoo zeker overtuigd, dat de Fransche heerschappij over Europa en Indië zou nemen, dat hij zijne Schets van een Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden opstelde, toen Napoleon zich de Keizerlijke kroon op het hoofd drukte. 25 1941, J. DE BOSCH KEMPER Bij den aanvang der omwentelingen van 1848 hebben zeer velen met niet twijfelachtige overtuiging voorspeld, wat op haar zoude volgen: eerst onrust, eenige jaren lang, en in die onrust financiële verwarring, kwijning van de welvaart, voortdurende onwettige beweging en aan het einde alleenheersching. Het moge moeilijker zijn de gevolgen van vele maatschappelijke gebeurtenissen te voorzien, dan de uitkomst van stoffelijke natuurverschijnselen te berekenen, — waar eenmaal de werking van voorafgaande feiten met juistheid is aangewezen, is de proefondervindelijke natuurkunde niet zooveel zekerder dan de Staatswetenschap, door het licht der geschiedenis beschenen. Het schijnt vreemd, hoe de hoogst eenvoudige waarheid, dat ook de Staatswetenschap op waarneming van feiten moet gegrond zijn, zoo dikwijls wordt miskend. Maar ook dat schijnbaar vreemde wordt opgehelderd bij het licht der ervaring. Leert deze het niet, dat het veel gemakkelijker is zich te laten meeslepen door de zinnelijke indrukken, die de gebeurtenissen des tijds gewoon zijn op zwakke gemoederen uit te oefenen, dan de zelfstandigheid van zijn redelijk vermogen te handhaven in het oogenblik des gevaars? Door de physiologie voorgelicht, wordt het verschijnsel zeer verklaarbaar, hoe in een naburig rijk, waar de zinnelijkheid gewoon is zeer haar kracht te doen gevoelen, de meerderheid der arbeidende klasse gisteren alles kon wagen voor den triomf der communistische en socialistische denkbeelden, van welke zij lichtgeloovig algemeenen rijkdom verwachtte, en heden met gejuich den alleenheerscher kan begroeten, die de hoop verlevendigt op de herstelling eener geschokte welvaart, en hoe de hoogerestanden uit angst bij de omwenteling werkeloos bleven en bij de tegen-omwenteling alle vroegere staatkundige beginselen kunnen verloochenen uit vrees voor erger. Bij overheersching van het zinnelijke staat men beurtelings bloot in een onbezonnen volksbeweging of in een niet minder des reactie meegeleppt te worden. Verkondigt de geschiedenis op nadrukkelijke wijze het oordeel over den omwentelingsgeest, met niet minder klaarheid spreekt zij het doodvonnis uit over elke partij, die terug wil keeren tot een vroegere toestand. Aan een niet mogelijke triomf worden de sterkste krachten verspild. Gestadige vooruitgang is de weg der ontwikkeling, die de Godheid aan de volken gesteld heeft. Die vooruitgang heeft plaats, in weerwil van menschelijke overijling of menschelijke tegenstand. De geschiedenis is een dubbele openbaring, een openbaring van den wezenlijke blijvenden vooruitgang, maar niet minder een oordeel over tijdelijke dwaling en tijdelijk onrecht. Naauwkeurige waarneming van feiten en verschijnselen, dringend noodig voor de kennis van het leven der maatschappijën, is geheel onvoldoende de Staatswetenschap te vormen. Bij een blauw empirisme kan deze zich nimmer verheffen boven een beperkt nuttigheidsbeginsel, waarbij men de toekomst vaak opoffert aan de behoefte van den dag van morgen, of boven een dorre wetgeleerdheid, die onze kennis doet verouderen bij de snelle wisseling der wetgevingen. De Staatswetenschap is wel een wetenschap van waarneming, maar niet minder een wijsgeerige. De waarneming moge betrekkingen doen kennen, de wijsbegeerte toont het recht aan, dat in die betrekkingen gelden moet. Maar de wijsbegeerte! Haar naam klinkt velen verdacht in de ooren. Bij dezen is zij bijna hetzelfde als ongeloof; bij anderen is zij een droomerij, inzonderheid op Staatsterrein hoogst gevaarlijk. Bij anderen is zij een onnutte wetenschap, die bij de regeling van het hoger onderwijs (die vroeger zal plaats hebben, gelijk sommigen meenen) uit de rij der academische studiën behoort te worden weggeruimd. Wil ik niet verkeerd begrepen worden, dan ben ik wel genoodzaakt mij te verklaren, wat ik versta door wijsbegeerte in betrekking tot de Staatswetenschap. Ter geruststelling van sommigen, vang ik aan, als mijn overtuiging uit te spreken, dat de ware wijsbegeerte niet te vinden is in het rationalistisch, hetwelk, ook bij uitnemende juistheid van redenering in de afleiding van waarheden, het gebrek heeft van geen andere rustpunten te bezitten dan willekeurig aangenomen grondstellingen. De rede is een der vermogens, geschikt om den ware aard der dingen te kunnen ontdekken; uit de rede op zichzelf vloeit geen waarheid voort. Op menselijke schaal slechts een gebouw gesticht worden, dat blijft 2000 lang de tijdgenoten duurt; en wat is veranderlijker dan deze? De wijsgeerige grondslagen der Staatswetenschap zoek ik evenmin in die sensualistische begoocheling, waarbij vaak uit een bedorven gevoel het begrip van Regt en van Staat wordt afgeleid, Nog minder vind ik zekerheid in het geloof aan het leven eener algod- heid, waarbij de regtsbegrippen groeien, alsof zij planten; gevormd worden, alsof zij aardlagen waren. De wijsbegeerte, die dezen naam wil waardig zijn, vordert een weten met geheel onzen geest; — een weten in overeenstemming met het wezen- lijk verband der dingen, — een weten, dat voortdurend zich uitbreidt en voórtdurend gezuiverd wordt. In deze drieledige stelling, die U weldra, gelijk ik hoop, duidelijker zal worden, is ook het wezen van de wijsbegeerte des Regts aangeduid. De zielkunde leert op haar tegenwoordig standpunt, dat door den mensch geen zekerheid kan verkregen worden door een enkele zijner geestvermogens, maar alleen door de overeenstemming van de waarheid buiten hem met al de erkenningskrachten, die in zijn ziel inwonen. Alleen langs deze weg ontvangen wij een volledig bewustzijn. Op dat redelijk bewustzijn rust ook “de kennis van het beginsel des regts, dat onveranderlijk is en blijft, bij de wisseling van de wetgeving. Het zal ons blijken, wanneer wij slechts acht geven op de betrekking, waarin de mensch staat tot de wereld die hem omringt. De mens is niet geroepen tot een lijdelijk, werktuigelijk bestaan, beperkt om indrukken te ontvangen en alleen bij wijze van terugwerking een handeling te verrigten, =— een toestand, die inderdaad een voortdurende dood zoude mogen genoemd worden. Een stem uit het binnenste van onze ziel zegt, dat in ons aanwezig is een beginsel van waarachtig, dat is van een persoonlijk leven, waarbij de geest, die zich uit ons openbaart, met zelfbewustheid inwerkt op de schepping buiten ons; en de stem, die dat getuigenis geeft, schenkt ook de zekerheid, dat de mens een bevoegdheid, een recht heeft om zijn roeping te vervullen, om als persoon te bestaan, te handelen en heerschappij te voeren over de stoffelijke goederen, die hem het naaste toebehooren, en om invloed uit te oefenen op de menschen, die hem omringen. Dit volkomen bewustzijn dat men rechten bezit, is een der schoonste eigenschappen van de mens. De uitoefening van recht geeft aan zijn persoonlijkheid kracht en zelfstandigheid; daarin verkort, belemmerd of onderdrukt te worden, doet zijn persoonlijk levensbeginsel kwijnen. Eerst door het bestaan van recht op eigen persoon en eigen goed, krijgt de zedelijkheid een gestalte. Zonder recht op persoonlijke vrijheid geen hulpvaardigheid, geen vaderlandsliefde, geen zelfopoffering. Zonder recht op eigen goed geen mededeelzaamheid, geen verstandig gebruik, geen verantwoordelijkheid over het geschonken talent. Geheel bevredigd wordt men evenwel niet bij het onderzoek wat recht is, wanneer men uitsluitend een door de zielkunde voorgelicht eigen bewustzijn raadpleekt. Op de vraag naar het wezen van het recht kan geen volkomen antwoord worden gegeven dan door een meer algemene wijsgeerige beschouwing der menschelijke samenleving. De Staatswetenschap verkrijgt eerst de rang van wijsgeerige wetenschap, wanneer zij van de afzonderlijke verschijnselen in de maatschappij tot het wezenlijk verband der dingen tracht op te klimmen. Zonder vaste rustpunten zinkt zij evenwel bij dit onderzoek tot een laag pantheïstisch materialisme, of verliest zich in een ijdel idealistisch zweven. Een vaste grond ontbreekt haar echter niet. Terwijl de materialisten niet hooger kunnen opklimmen, dan tot het begrip, dat de Staat een natuurproduct is in de Schepping; terwijl diep-zinniger en edeler wijsgeeren zoeken, welke gedachte van den oneindigen Geest in den Staat verwezenlijkt wordt, weet de echte wijsbegeerte, die haar vasten steun vindt in geschiedenis en openbaring, dat de Staat is en zijn moet een beschutting voor de tot volmaking geroepen samenleving, — dat elke betrekking in de maatschappij zich tot een meer volkomen toestand moet verwezenlijken en dat de verplichtingen en rechten der Staatsburgers telkens grooter en belangrijker worden, bij elke nieuwe ontwikkelingsperiode, die de Godheid aan de volken schenkt. Elke wereldbeschouwing, waarbij het oog niet geheel gesloten wordt voor het licht der waarheid, leidt met logische noodwendigheid tot het besluit, dat alleen langs den weg van het eerbiedig onderzoek van Gods wereldbestuur in het maatschappelijke leven, onveranderlijke waarheid voor de Staatswetenschap te verkrijgen is. Maar hoe dien weg te betreden zonder moedeloos te worden, wanneer, bij elken stap, zich de gezichten verruimt, en bij elke vermeerdering van kennis de bekroning oprechter moet worden, dat ons weten slechts stukwerk is? De wijsbegeerte in haar eigenlijke betekenis geeft daarop het antwoord. Wijsbegeerte is geen wetenschap. Zij is een gemoedstoestand; zij is een behoefte, een verlangen, een begeerte, niet zozeer naar kennis, als naar kennis die zich in het leven openbaart. Toen niet lang geleden, een der grootste geleerden van den tegenwoordigen tijd, wien men den eerbefaam van "de laatste der kerkvaders" heeft toegekend, ten grave werd gedragen, zeide een zijner lijkredenaars: "De godgeleerdheid was hem het weten van een discipel, die den Heer lief had." Deze zelfde naauwe vereeniging tusschen wetenschap en levensstand kan op de Staatswetenschap overgebracht worden. Zij moet zijn het weten van een Staatsburger, die zijn Vaderland bemint. Ook hier is leven middel van erkenning en het weten levenskracht. Die door de liefde tot de maatschappij wordt aangetrokken, zoekt, welke zijne betrekking ook zij, steeds naar meerdere kennis en gevoelt steeds meerdere behoefte, die kennis in woord en daad te openbaren. De zoogenaamde praktische loopbaan verschilt van de wetenschappelijke inderdaad meer in vorm dan in wezen. Het beginsel, dat den Staatsman aandrijft om aan de waarheid, die in hem leeft, de meest uitgebreide toepassing te geven, uit zich bij den beoefenaar der wetenschap in een voortdurende, kritiek van stelsels en gebeurtenissen, opdat het rijk der dwalingen wordt ingekort en dat der waarheid uitgebreid. De edelste vrucht der wijsbegeerte is een onpartijdige Kritiek, die de wetenschap volmaakt. Even weinig als de kennis van op zichzelf staande verschijnselen in de maatschappij de Staatswetenschap vormt, even weinig vermogen dit de algemene wijsgeerige beginselen omtrent het recht. Het weten dat er een algemeen verband aanwezig is, geeft nog geen kennis van den inhoud van dat verband. Eerst uit het klare besef der betrekking tussen verscheidenheden en uit de grondige kennis van de overeenstemming van vele waarheden, ontstaat wetenschap. En eerst door voortdurend schiften en scheiden van vele bouwstoffen, wordt de rijkdom, het kapitaal der wetenschap gevormd. Door een Kritiek die de Staatswetenschap volmaakt; versta ik niet die onbarmhartige afscheidstheorie, die de leden van het Staatsligchaam en de magten van het Staatsbestuur volkomen van elkaar afsnijdt, — de koning van het volk, de macht der justitie van die der politie, den bloei der letteren van de stoffelijke welvaart, het godsdienstig leven van het leven des Staatsburgers. De ontleedkunde behoort, gelijk een geestig schrijver over Kerk en Staat opmerkte, liefst alleen op doode lichamen te worden uitgeoefend. Alleen bij de erkenning van het levend verband tussen alle deelen der maatschappij, kan aan elk verschijnsel zijn eigen plaats en aan elke waarheid haar eigen recht worden toegekend. J. DE BOSCH KEMPER Evenmin geloof ik, dat de wetenschap zeer bevorderd wordt door die ongelukkige gewoonte, ook in ons Vaderland niet vreemd, om een vonnis te vellen van afscheiding, van verwerping, van veroordeeling over elke nieuwe richting, zonder dat men nog de tijd heeft gehad tot grondig onderzoek. Vele frisse geesten zijn door deze koude wind op het veld der wetenschap verdoord. De kritische voorzichtigheid mag de stem terughouden als de juiste toon gehoord wordt, dat er een nieuw licht aan de Hemel verschenen is, zij behoedt ook voor medepligtigheid aan de vervolging, die dikwijks volgt op een teleurgestelde verwachting. De Kritiek, uit echte wijsbegeerte voortgekomen, verheugt zich bij elke schrede die de waarheid voorwaarts doet, en laat liefst de dwaling in vergetelheid wegzinken. Ook bij de wetenschap geldt: "Overwin het kwade door het goede." Die de wetenschap wil verrijken, zocht onder het veroordeelde het goede, onder het toegejuichte het verkeerde op, niet met huichelargezindheid, om aan de dwaling haar eer te laten en aan de overwinnaar in den strijd tegen onkunde door kleingeestige betweterij de lauwer te ontrukken; maar met de oprechte zucht om overal, en wel het meest uit eigen kennis en eigen meening, het kaf van het deugdzame graan af te zonderen. De opleiding tot deze Kritiek vindt men voornamelijk in de philologische studiën, „waardoor het oordeel zoo verfijnd en gescherpt wordt, dat niet zelden de mannen, in de school der oudheid gevormd, de uitstekendste Staatslieden zijn geworden." En het klimaat, waarin zij alleen haar levenskracht kan ontwikkelen, is vrijheid van stelselvorm, vrijheid van partijzucht. De stelselvorm mag bij de ontwikkeling der wetenschap tijdelijke beschutting aanbieden voor het doen rijpen van waarheden, alleen onvooringenomen beoordeling van stelsels en verschijnselen kan de wetenschap doen vooruitgaan. Redevoering. 201 Bij de Staatswetenschap begint deze kritische behandeling veld te winnen, gedeeltelijk ook ten gevolge van het krachtig oordeel, dat de geschiedenis van Staatsbestuur en rechtsplichting over sommige eenzijdige richtingen heeft geveld. De lange reeks van wijsgerige theoriën omtrent het recht schijnt gesloten, en zodoende een stelsel, onder den naam van nieuwe school, op den voorgrond wil dringen, dan blijkt het, dat zij oude waarheden of oude dwalingen in een nieuw kleed hulde. In plaats van nieuwe theoriën te scheppen, bepaalt men zich thans meer tot een kritische geschiedenis van de verschillende stelsels en de voordragt van een eigen overtuiging, gevormd uit hetgeen aannemelijk of verwerpelijk is verklaard. Zelfs bij hen, die hunne Staatsleer meer uitsluitend of op een gedeelte van de Openbaring, of op de rede bouwen, doet deze neiging tot kritisch onderzoek zich gelden. Frederic Julius Stann heeft, hoe eenzijdig zijn richting ook mag zijn, met veel meer onbekrompenheid dan vroeger zij gewoon waren te doen, die met hem dezelfde partij zijl toegedaan, in zijn geschiedenis der rechtspolitiek velerlei waarheden erkend bij hen die hij bestrijdt. Staatsgeleerden der rationalistische school in Duitsland hebben, na een tijdje medegesleept te zijn geweest in de gebeurtenissen des tijds, de bekennings afgelegd: kennis aan feiten heeft ons ontbroken. Nadat in het strafrecht vele uitsluitende theoriën om den voorrang hadden gestreden: een theorie van wedervergelding, van voorkoming, van afschrikking, van psychologische dwang en van zedelijke verbetering, begint men meer en meer uit alle die theoriën de waarheden te verzamelen en tot één te brengen. Terwijl jarenlang in Duitsland strijd is gevoerd tusschen de voorstanders van een schriftelijke, niet openbare rechtspeling en hen die meenden, dat alleen in de Fransche instellingen de toverstaf van een volkomen rechtbedeeling te vinden was, is men eerst later begonnen kritisch te schiften, welke eigenlijk de voor- en nadelen van de openbare rechtspeling, en deze richting breidt zich meer en meer uit bij de weinig voldoende vruchten, die de zoo hoog geprezen instelling der gezworenen in Duitsland heeft gedragen. De Staathuishoudkundige wetenschap is isderddad slechts een kritisch opbouwen op de grondslagen, door Smith en Say gelegd. Een Frédéric Bastiat moge het licht, voor zijn overtuiging opgegaan, dat de vinger Gods de welvaart der volken zóó bestuurt, dat alle rechtmatige belangen in onderlinge harmonie met elkander zijn, in een overtuigend betoog met zulk een frischheid hebben teruggegeven, dat zijn inzichten aan velen geheel nieuw toeschenen; zijn oprechte bewonderaars zijn onpartijdig genoeg om te erkennen, dat veel van hetgeen hij als nieuw voordroeg, niet nieuw was voor de wetenschap, en dat hij bij het jagen naar een bevredigende slotsom over een gedeelte der wetenschap een onnauwkeurig oordeel heeft geveld. De wetenschap der Statistiek heeft haar kritisch standpunt nog het minst bereikt. Nog heerst hier in de waarneming der verschijnselen grote oppervlakkigheid. Niet zelden worden cijfers en berichten opgestapeld, waarvan vele gegeven werden met volkome bewustheid dat zij onjuist waren, alleen ter voldoening aan de aanschrijvingen uit de bureaux van het centraal bestuur, waarin de vragen werden gedaan op een wijze, die het antwoorden met juistheid onmogelijk maakte, en wanneer men op wetenschappelijke werken de aandacht vestigt, doen zich verschijnselen voor, die doen vreezen, dat men hier het tijdvak van onrijpe theoriën en te spoedig aangenomen wetten nog moet doorworstelen. Niet alleen stelsels en meeningen, maar ook gebeurtenissen zijn het voorwerp voor de Kritiek der Staatswetenschap. Ook hier ontwijkt zij partijzucht en stelseldwang. Terwijl zij te velde trekt tegen hen, die de gebeurtenissen dogmatiseren en daardoor niet zelden de geschiedenis van een tweesnijdend zwaard der waarheid tot een wapen voor eigen meening verscheiden, tracht zij door naauwgezette waarneming onder de uiterlijke overheersching van dwalingen den bijna verborgene, maar toch zekeren voortgang der waarheid op te sporen. Al heeft de grote omwenteling in Frankrijk in de voorgaande eeuw troonen met verdoovend geweld ineen doen storten en Europa met stromen van bloed geverfd; de zelfzuchtige drift, die toen hebben gewoed, mogen het oog niet doen sluiten voor den grooten vooruitgang, die een liefderijke Voorzienigheid ook toen, te midden der Staatsorkanen, heeft tot stand gebracht. Hoe ook de ongerijmden stellingen der communisten en de giftappelen, aan den boom van het socialisme gegroeid, tot streng onderzoek naar de bron van zoo verderfelde dwalingen mogen opwekken; het onderzoek mag evenmin worden nagelaten, of misschien die dwalingen de tijdelijk voorbijgaande, zondige omkleedselen zijn van een waarlijk goed beginsel, dat zich ontwikkelt en eenmaal die bekleedselen zal afwerpen. Al is het jagen naar politieke eenheid van Duitsland gebleken een ijdele poging te zijn geweest, ontstaan uit politieke inbeelding, alsof men nationale eigenaardigheden uit de volken, en zelfzuchtige Staatskunst uit de hoven kon wegredeneren; de Kritiek onderscheidt tusschen politieke eenheid en eenheid van maatschappelijke toestand, en erkent met vreugd, dat de eenheid in Duitslands handels- en strafwetgeving sedert 1815 steeds is vooruitgegaan, en hij, die geloof slaat aan de geschiedenis, blijft met volle vertrouwen den vooruitgang van die richting verbeiden, ook dan, wanneer de voorgaande gebeurtenissen van den dag de zwakgeloovigen aan het wankelen brengen. Heerscht er een regeringstelsel, dat in vele opzichten gebrekkig toeschijnt, de onpartijdige beoordeelaar weet ook dan onder het verkeerde het goede te waarderen. Eene onpartijdige, maar toch welwillende Kritiek is de zekerste weg der wetenschap, — het krachtigste wapen tegen de dwaling, — de zuiverste dienst der waarheid. De ervaring mag leren dat partijdigheid ter rechter-, partijdigheid ter linkerzijde weldadig werken op de overtuiging van hen, wier waarheids- gevoel sterke prikkels noodig heeft; de Kritiek van het tegenwoordige behoedt voor de harde lessen der ondervinding; — de geschiedenis der wetenschap mag het verkondigen, dat uit werking en tegenwerking van verschillende stelsels ontwikkeling ontstaat; de Kritiek oogst de rijpe vruchten voor de wetenschap in, zonder schuld aan eenzijdigheid en overdrijving; — zij, die door de geest, die in hen leeft, worden voortgedreven, mogen niet alleen in dwaling maar ook dikwijks in waarheid anderen vooruit zijn; de schatten der wetenschap vinden de veiligste bescherming bij hen, die de zelfstandigheid van hun redelijk vermogen handhaven tegenover hun gevoel. Wanneer zich een verderfelijke leer openbaart, roept het behoud op ter harer verdelging. Maar niet zelden doet de heftigheid van den strijd het gevaar vermeerderen. Zwakke punten worden bekend en door de onbedachtzame verdedigers worden nieuwe wapenen aan den vijand geleverd. Dat men het toch nimmer mag vergeten: de kracht der dwaling is niet in haar zelf gelegen. De engel der duisternis vermag niets tenzij hij zich als een engel des lichts vertoont. Wanneer de Kritiek volledig erkent het ware dat gewoonlijk de dwaling vergezelt, ontrukt zij haar het wapen en, herschept soms wel een gevaarlijke vijand in een krachtige bondgenoot. De waarheid moet worden gediend. Iedereen belijdt dat beginsel; het komt er op aan, hoe zij gediend wordt. De godinnen der wetenschap zijn naijverig op de hulde, die haar wordt aangeboden. Wanneer in oprechtheid de belijdenis wordt afgelegd: wij zijn onze leerstellingen met onverdeelde harten toegedaan, omdat zij waarheid zijn — dan is in deze belijdenis, die met de overtuiging overeenstemt, onloochenbaar enige waarheidsliefde aanwezig, welke aanspraak heeft op onze hoogachting. Ongeveinsde oprechtheid is ook in de Staatswetenschap een edele kracht. Maar een schoon gedeelte is nog niet het volmaakte ideaal. De enige zware dienst der waarheid is deze: dat men haar zoekt, opspoort, najaagt, vasthoudt, niet alsof men haar reeds volkomen gegrepen had, maar alsof men haar eens volkomen grijpen kon. Tot zulk een dienen der waarheid in het ambt mij opgedragen, wekt mij menige herinnering krachtig op. Van deze plaats was het, dat eenmaal de Hoogleeraar Henperik Constantijn Cras zijn lofrede uitsprak op den man, wiens onbekrompen zucht naar waarheid over een reeks van wetenschappen een nieuw licht heeft verspreid en wiens gemoed ook onder de vervolging vrolijf bleef van partijzucht. De Hoogleeraar Cras was gewoon, gelijk hij bij zijn intrèdede begonnen was, zijn leerlingen, en onder hen mijn Vader, te wijzen op Hure: de Groot, als op een type van een Nederlandschen staatsman en een Nederlandschen rechtsgeleerde, en in mijn jeugd jaar is mij door hem, wiens liefst als voorbeeld wordt gezocht na te volgen, diep in het hart gedrukt: „Heb de waarheid lief boven alles.” Dat woord was het begin van zijn godsdienst, het beginsel van zijn wetenschap, het beginsel van zijn staatkundig leven. En hoe werd dat woord bij mij verlevendigd, toen gij, Hooggeleerde VAN Assen, mij als promoter op het vaderlijk voorbeeld weest en bij de intrede van mijn maatschappelijke loopbaan, mij tot leidsvrouw mede gaf de spreuk: ransige nunguam de veritate; — De vele weldaden, die gij uit vaderlijke vriendschap mij hebt bewezen, inzonderheid de kennis, die gij mij hebt medegedeeld uit den rijken schat van uwe uitstekende geleerdheid, hoop ik steeds te erkennen, door getrouw te zijn aan de mij aanbevolen spreuk. Ik worden daartoe thans te meer aangespoord, nu ik hier tegenwoordig zie vele voortreffelijke mannen in het Staatsleven en de Wetenschap uitmuntende, die ik onder mijne vrienden mag tellen, gelijk zij reeds de vrienden mijns Vaders waren of zijne nagedachtenis de innigste hoogachting toedragen. Het zij mij vergund U daaronder te mogen rangschikken, eerwaardige grijsaard Maurits Cornelis VAN HARL, — U, Broeders mijn geliefde Moeder, zeer geachte bloedverwanten ABRAHAM en JERONIMO DE VRIES, — U, Hooggeleerde Gerhardus Vroorx, die met U, Hooggeleerde van Lener NEP, ambtgenooten mijns vaders zijt geweest aan deze Doorluchtige School. U, Graaf Edel Achtbaar Heer Willem Daneau Cramer, een zijner geliefde leerlingen, — U, Hendrik Croockewit, een zijner getrouwste vrienden, — U, Hendrik Harmen Kuiper, die zijn nagedachtenis plichtig heeft helpen vieren, — U, vrienden van lateren leeftijd, die uit belangstelling in mij, van elders herwaarts zijt gekomen: Hooggel. Rolandus Vissering, Hoog Edel Gestr. Verdened; U inzonderheid Hooggeleerde Vrede, speelmakker mijn jeugdheid, vriend van mijn jeugd, vriend van mijn volwassen leven. U. allen zie ik hier tegenwoordig, als een wolk van getuigen, om bij deze plegtige inwijding tot het Hoogleeraarsambt mijne gelofte te horen: "Ik wil getrouw zijn aan den echt wetenschappelijken geest, die een geest der waarheid is." Heeren Burgemeester, Wethouders en Leden van den Gemeenteraad dezer aanzienlijke stad! De bloei van wetenschappelijke inrichtingen is het echte sieraad van een hoofdstad. Wetenschap en kennis zijn de grote beweegkrachten, die volksgeluk en volkswelvaart bevorderen. Dat is uw overtuiging, en gij hebt mij, uw vroeger medelid, met eenparigheid van stemmen geroepen om den bloei van Athenaeum daarin te helpen handhaven. Ik stel dat uitstekend bewijs van vertrouwen op hoogen, op zeer hoogen prijs. Mogt ik daaraan beantwoorden en inderdaad tot nut zijn aan de Doorluchtige School, die door U aangeduid als een der schoonste stedelijke inrichtingen beschouwd wordt. Hoogst verdienstelijke Mannen, aan wie het bestuur der Kehoolorganisatie zoo uitnemend goed is toevertrouwd! Zijn de redenen, die gij gelden deedt, opdat ik het Hoogleeraarsambt mogt aanvaarden, naar mijn overtuiging, niet geheel vrij geweest van een te gunstige verwachting omtrent mij, het zal des te meer mijn ernstig streven zijn, zoveel mogelijk, uw voordragt te regtvaardigen. Met U in regterlijke en administratieve betrekkingen werkzaam te zijn geweest, heeft mij een levendig denkbeeld doen verkrijgen van vele uitnemende hoedanigheden, in een maatschappelijke loopbaan van hoog gewicht, waartoe ik hoop anderen te kunnen opleiden. REDEVOERING, 207 Hooggeleerde Heeren, Vergun mij thans het woord tot U te richten. Het gesprek, waarin gij mij het eerst te kennen gaf dat gij verlichting in uwen uitgebreide werkkring wenschte te ontvangen, waarin gij de hoop uittet, dat gij mij tot het Hoogleeraarsambt mogt inleiden, gelijk het op aanbeveling mijns Vaders was geweest, dat gij aan Crass waart opgevolgd, waarin gij mij in herinnering bracht, hoe mijn Vader den academische leerstoel boven aanzienlijke Staatsposten had verkozen en waarin gij als uwe meening voordroegt, dat ik misschien in dit ambt nog meer dan vroeger de gevoelens, die mij lief waren, zou kunnen openbaren, — dat gesprek heeft in mijn hart een onuitwischbaar gedenkteken uwer vriendschap gesticht. Mogt ik uwe ondersteuning nog een reeks van jaren ontdervinden en mogt de Doorluchtige School, tot welker bloei gij zoo veel hebt bijgebracht, nog lang het vruchtgebruik genieten van uwe uitgebreide en veelzijdige geleerdheid. Hooggeleerde MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN! Hooggeachte ambtgenoot, die met mij geroepen zijt tot de vorming van regtsgeleerden. Het is mij eene bemoedigende gedachte, dat, waar ik te kort mogt schieten in de gave om het hart van den jongeling met liefde tot wetenschap te bezielen, het mij ontbrekende zal worden aangevuld door den overvloed, waarmee gij uwen edelen geest weet uit te storten. Sinds jaren heb ik het voorrecht u mijn vriend te noemen. Zoo ik mij niet bedriegt, heeft dit zijn oorsprong daarin, dat wij in de regtswetenschap niet alleen een voorwerp van kennis, maar ook een levensbeginsel erkennen. Mogt onze vriendschap een nieuw voedsel vinden in onze thans gemeenschappelijke levensroeping. Hooggeleerde Heeren, waarde Ambtgenooten! die met mij tot het hoger onderwijs binnen Amsterdam zijt geroepen, het verheugt mij nog nader aan een kring verbonden te worden, waarin ik reeds vele hooggeschatte vrienden mag tellen. Al zijn wij in verschillende vakken van wetenschap werkzaam, mijne rede zal, hoop ik, U overtuigen, dat ik de bloei van mijn wetenschap nauw verwant beschouw aan de vakken door U beoefend. Nergens wordt meer de noodzakelijkheid van een algemene band tussen alle gedeelten der menschelijke kennis, dan bij de beoefening der Staatswetenschap. Het beginsel echter dat allen, die de wetenschap lief hebben, met éénen geest bezield, verkrijgt in onze betrekkingen tot Amsterdam een nog nauwere bepaling. Bij de oprichting en uitbreiding der Doorluchtige School is het wel de voornaamste maar niet de enige bedoeling geweest, dat hier te stad een gelegenheid zoude zijn voor jongelingen, om hun studies te volbrengen. Indien wij niet alleen aan de formule van onze aanstelling, maar ook aan de geest onzer bediening getrouw willen blijven, dan moeten wij onze wetenschappelijke krachten toewijden aan allen, die in deze stad op kennis prijs stellen. En wanneer ik mij nu te binnen breng hoe uitnemend door U die eigenaardige betrekking van Hoogleeraren te Amsterdam vervuld wordt, dan kan ik de vrees niet onderdrukken, dat ik daarin zeer te kort zal schieten. Wilt dan ook mij uwen vriendschap verleenen en, zoo mogelijk, vergeven, dat ik een groot deel van den last op uw schouders laat drukken om aan alle ingezetenen van Amsterdam het hooge gewicht te doen gevoelen, dat in deze handelsstad een inrichting van hoger onderwijs bestaat. In de laatste plaats wend ik mij tot U, tot wie mijn hart mij riep in de eerste plaats te spreken. Tot U, edele Jongelingen, Kweekelingen van de Doorluchtige School, inzonderheid tot U die ik weldra mijn leerlingen, en, zoo ik hoop, mijn vrienden zal mogen noemen. Amsterdam heeft, niet alleen door de talrijkheid van haar inwoners, maar ook door de rang van Hoofdstad des Rijks, aanzienlijke rechten uit te oefenen, grote verplichtingen jegens het Vaderland te vervullen. Gij hebt U aan de rechtswetenschap toegewijd en gij zult later gekozen worden om in pleinzaal, in gemeenteraad, of in de vertegenwoordiging van de provincie of van het algemene Vaderland uw overtuiging op anderen te doen inwerken. Dat is een schoone, een hooge roeping, waardig om het hart van den jongeling warm te doen kloppen. Ik stel mijne ervaring, mijn kennis, mijn overtuiging, die ik in een twintigjarige maatschappelijke loopbaan, vol van verscheidenheid, verkrengen heb, tot uw dienst. Wilt er ten allen tijde over beschikken, want voortaan behoor ik U. Op het grote onafzienbare veld der Staatswetenschap zal ik trachten te zijn minder uw leermeester dan uw wetenschappelijke vriend, die U op dwalingen wijst en voor de waarheid uw mannenkracht zoekt te winnen; en gezegend zou ik het besluit noemen, dat mij een eervol regterlijk ambt tegen dat van Hoogleeraar deed verwisselen, mocht ik ooit in lateren tijd ontwaren, door een onpartijdige kritische beoefening der Staatswetenschap voor het Vaderland nuttige burgers te hebben gevormd, bezield door liefde tot waarheid en toegerust met de wapenen van grondige wetenschap, de dwaling ter vernietiging en den wezenlijken vooruitgang tot vasten steun en onweerstaanbare kracht. Het Collegie van Curatoren der Doorluchtige chool te Amsterdam, doordrongen van een gevoel van erkentenis voor de groote verdiensten van wijlen den Hoogleeraar van Lenner jegens de Instelling, aan hunne zorge , toevertrouwd , besloot, kort na zijn overlijden, dat eene plechtige Lijkrede ter eere van °s Mans nagedachtenis zoude gehouden worden. Het houden van die Redevoering werd aan den Hoogleeraar Bosscma , als den Opvolger en cen der. oudste leerlingen des ontslapenen opgedragen. Toen deze genood- zaakt was gich daarvan te verschoonen, werd de Voorzitter van het Collegie door zijne Ambtgenooten dringend verzocht, de eervolle taak gelf op zich te nemen; eene uitnoodiging, waaraan hij gemeend heeft, gich niet te mogen- onttrekken. MIJNE HEEREN, LEDEN VAN HET GEMEENTEBESTUUR DEZER STAD! WAARDE AMBTGENOOT, MEDEBESTUURDER DEZER DOORLUCH- TIGE SCHOOL! GEËRDE HOOGEERAAR, AAN DEZE EN ANDERE INSTEL- LINGEN VAN HOOGER ONDERWIJS! STUDERENDE JONGELINGSCHAP VAN ONS ATHENÉUM! EN GIJ ALLEN, DIE DOOR UW TALRIJKE OPKOMST AAN DEZE PLAATS GETUIGT VAN HET BELANG, ’T WELK GIJ STELT IN DEZE PLECHTIGHEID, EN VAN DE RECHTMATIGHEID DER HULDE AAN DE NAGEDACHTENIS VAN HEM, WIEN ZIJ IS TOEGEWIJD! WEEST GEGROET, VRIENDEN EN VEREERDERS VAN VAN LEN- NEP: WEEST GEGROET IN DIT ACHTBARE GEBOUW, EN ONTMOET ER, KAN HET ZIJN, WAT UW HART HIER ZOEKT, EN WAT HET MIJNE UIT ZOO GAARNE ZOU DOEN VINDEN! Het is een der treffendste bijzonderheden in onze gewijde evangelie- verhalen, wanneer wij lezen, dat de discipelen van Johannes den Dooper, toen hun teerebeminde en hoogvereerde Meester door het zwaard van een der lijftrawanten van een onwaardigen Vorst in den kerker onthalsd was, in stilte kwamen en aan het dierbare lijk in ’t verborgen de laatste eeren bewezen. Aandoenlijk voorbeeld van getrouwheid tot in den dood aan eenen Leermeester, die zijnen leerlingen de wegwijzer was ge- weest tot de hoogste waarheid: ja tot Hem, die de persoonlijke Waarheid. 216 H. J. KOENEN De Wijsheid en het Leven is! Hoe veel daarvan verschillend zijn de omstandigheden, Mijnheeren, die ons aan deze plaats vereenigen! Geen lafhartige dwingeland zal, vergramd om de lijkplicht die wij bewijzen, ons leven of onze vrijheid bedreigen. Geen mishandelde Leeraar, wiens bloed, als ware hij een verachtelijke misdadiger, werd uitgestort, verwekt ons beklag of maakt onze verontwaardiging gaande, terwijl wij zijn sterfelijk lot met bloedige tranen beschrijven. Wij behoeven geene zorg in ’t geheim, en als het ware steelswijze, aan het geliefde lijk een schroomvallige hulde te betoonen. Rustiger en aangenamer, hoe aandoenlijk en weemoedig ook, is de plechtigheid, die ons in deze kweekplaats der Letteren heeft bijeengebrocht; maar de verplichting is niet minder heilig, om hem, wien wij allen meer of minder te danken hebben, maar wien vooral zijn vroegere en latere leerlingen een onmiskenbare schuld van erkentenis wensen te kwijten, een laatste eer te bewijzen. 