title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: £ene meer voliedige wederinvoering van het oolktieregt had plaats in 1814 door het besiuit van den souvereinen vorst van S6 maart. Daarin wordt gezegd, dat het regt van coiiatie of beroepiag van predikanten R £ D E. 228 oobepaald wordt toegekend aan deszelfs voormalige eigenaars, op aile plaatfiOD , waar de predikanten uit kerkelijke fondsen , zonder subsidie vaa den lande, worden bekoetigd; terwijl in de gemeenten, waar zulke sub- ddien plaats hadden , door de gemeente of den kerkeraad een dubbeltal ge* Ibrmeerd en de electie door de voormalige geregtigden zou gedaan worden. Er is derhalve veei aan te voeren voor de bewering, dat de bijzondere collatien hier te lande altijd door den staat in bescherming aijn genomen* En toch is het geene waarheid. Om dit te bewijzen, leg ik tot grondslag wat men vindt in het eerste artikei van de /srEeuwigdurende Kercken ende schoelenordDung van Burge- meesterra en Raed van Groningen" door den stadhouder Willem Lodewijk den 16 september 1594 goedgekeurd en bekrachtigd. Dat artikei begint op deze wijze: x^So veele dat ius patronatua, dat sich etlicke na pauslicke wijse aen- maeten, belanget, datselve is tegen de ordeninge der geunierte provinciea unde Oodes Woort , want Oodes Woort en die ordniDge der kerckeD in der geunierten provincien lehren niet, dat eeo of twie ofte drie personen solden erflick recht hebben voer die heele kercke een dienaar ofte dienaeren te beroepen, sonder dat der geheelen gemeynte dat recht toecompt." Aan het slot van het artikel wordt gezegd: //Om dese en dergelycke oorsaeken wiiien wij, dat der gantsen gemeente in een ieder carspei dat ius vocandi to gesteit worde, gelijck ook in der geunierten provincien gebrucklick is.'' Het verdient alleszins de aandacht, dat hier herhaalde malen verklaard wordt, dat in de vereenigde provincien geen ius patronatus erkend werd. Die verklaring kan zeker niet geheel bezijden de waarheid zijn. Zoo on- kundig kon men hier niet zijn van 't geen elders plaats had , en zoo onl)e8chaamd was men wei niet om zoo iets te verzekeren , als het niet inderdaad zoo was. AI beatond er geen ander bewijs, dan zou dit reeds een voldoende grond zijn , om te lieweren , dat althans in een groot ge- deelte van ons vaderland de particuliere collatien van het begin der her- vorming af geenszins door de regering gehandhaafd, maar dat zij veeleer opgeheven zijn. Het wordt daarenboven door andere argumenten bevestigd. In het jaar 1676 is op last der staten van Holland cd ZeelaDd een ontwerp van kerkeiijke wetten vervaardigd, dat echter, ofschoon het on- 224 E. J. DIEST L0R6I0N getwijfeld de goedkeoring van den prins van Oranje wegdroeg, geene kracht van wet verkregen heeft. Art. 1 van dit ontwerp luidt aldus: tfDe Magistraet van ieder hoofdstadt, sal op 'taengeven en met raedt van haere predikanten, voor haer stadt, en alle de plaetsen van haere juris- dictie, predikanteu verkiesen." In 1588 werden er op nieuw, op last der staten van Holland, kerkelijke wetten ontworpen, waarvan art. 2 met deze woorden aanvangt: //Ende soo wanneer in de dorpen eenige dienaer des Woords van noode sal wesen, suUen die HooftofiScier metter Schoudt ende twee ofte drie van de oudste regierders van den dorpe, mitsgaders die ouderlingen, indien daar eenige sijn en vier van de dienaren uit de classen van dien haer buren gesamentijck tot verkiesinghe van eenen be- quamen Kerckendienaar procederen." In beide ontwerpen is zelfs geen sprake van collatien. Eerst na de kerkordening , die door de nationale synode van 1586 vast- gesteld en door Leycester geapprobeerd is, en waarin ook de collatoren worden voorbijgegaan , is door de staten van Holiand in 1589 besloten, ffdsLt de particuliere heeren en anderen personen, die v66r den oorlog regt van nominatie en presentatie van dienaren van de kerken gehad hadden^ niet verkort zouden mogen worden, noch gepraejudicieerd bij eenige syno- dale of classicale vergaderingen , noch andersins, in hun regt van nomi* natie en praesentatie der predikanten." Evenwel benoemden die staten eene gemengde commissie, uit acht wereldlijke en even zooveel kerkelijke personen zamengesteld , ter regeling der hollandsche kerken. En in het ontwerp van kerkelijke wetten, door deze commissie in 1501 vervaardigd, komt in art. 2 het volgende voor: #Ende aengaande de parochien en ker- ken daer van particuliere Heeren ofte Ambachtsheeren recht van gift der Kercken hebben ende daervan in datelijck gebruyck sijn: de selve heeren ofte Ambachtsheeren sullen uit hare heerlijckheden ofte Ambachtsheerlijck- heden , daer 't selve valt , committeren vier personen , die sy daertoe be« quaemst verstaan; de welcke met drie dienaeren van de classe van dien quartiere ende een ouderling van de Kercken, ofte daer geen ouderlingen syn met een vierde dienaer van deselfde classe, ghesamentlycken tot de verkiesinghe van een bequaem kerckendienaer sullen procederen. Ende 'tselve gedaen synde, sullen die den voorsz. Heeren of Ambachtsheerea R E D E. 225 presenteren/' Hier worden nu wel de particuliere collatien niet met stil- swijgen voorbijgegaan , maar toch alles bebalve gehandhaafd. En deze in 1691 gemaakte bepalingen, moesten volgens eene missive van de staten van 22 december 1615 toen nog in acht genomen worden! In de acten van de provinciale synode van Middelburg van 1591, door de staten van Zeeland geapprobeerd , komt eene bepaling voor, door welke bet beroepingswerk aan een collegium mixtum wordt opgedragen, maar van particuliere collatien vindt men er geen woord. Het is er derhalve ver af , dat de regering hier te lande de particu- liere collaties altijd gehandhaafd heeft. 'tls, dunkt mij, duidelijk, dat de regeringy althans in Holland en Zeeland, eerst het beroepen van pre- dikanten aan den magistraat wilde overgelaten hebben. Hugo de Groot heeft ook nog betoogd, dat het aan de wereldlijke overheid toekomt. Het bleek echter spoedig, dat de kerk, die van het begin af, gelijk ik aangetoond heb, de beroeping van predikanten als eene geheel kerke« lijke zaak beschouwde, deze niet aan de wereldlijke overheid zou wiU len afstaan; en het schijnt mij toe, dat hierin de reden te vinden is, waarom de regering, die eerst wilde, dat de magistraat de beroeping zou doen, later overgegaan is tut handhaving der particuliere collatien. Wat nog in 't bijzonder de regten van floreenpligtigen en eigenerfden betreft, heb ik het volgende op te merken. Men heeft er tot nog toe niet op gelet, dat door het bovenaangehaalde besluit van den souvereinen vorst van 1814 ook de floreenpligtigen en eigenerfden zich moeten laten welgevallen, dat in die gemeenten, waar de predikanten suhsidie van het rijk ontvangen, door de gemeenten of kerkeraden een dubbeltal wordt geformeerd, waaruit door hen een predi- kant gekozen moet worden. Dit zal wel daaraan zijn toe te schrijven, dat het genoemde besluit van 1814 door een besluit van den koning van 1 febr. 1815 in zoover gewijzigd is, dat de bepaling omtrent het regt der gemeenten of kerkeraden overal, waar de predikant landstractemeut genoot, geheel is vervallen. Daardoor is het besluit van 1814 vergeten geworden. Maar vele jaren later is tegen het besluit van 1815 mgebragt, dat het ongrondwettig was. Dit is erkend in een arrest van den hoogen laad van 29 april 1849, en het besluit is daarop in 1850 door den 30 m E. J. DIEST L0R6I0N koQiDg ingetrokkeo, Evenwel beeft laen er toeh niet aan gedtcht, dat 9u bet besluit vm 1814 ook voor die gemeenten gold, waar floreenpiig» ligeo of eigenerfden de coUatoren warea. Eu dat bet daftrofi tocb van toepassing was, ia reeds erkend door Ypey, toen bij in 1829 tijne gescbie^ denis v«n bet palronaatrogt in ht^ licbt gaf. Ypcy aelf was een warm voorfttauder van bet patrooaatregt , en i» 1829 dacbt nieniand er nog aan <Mii de wettigl»eid van een koniuklijk bealuit te betwijfelen. Welnu, Ypejr laat zich, na het besluit vau 1815 vermeld te hebben, verder aldua uit: ^VVare di( heoiluit door deo aouvereinen vorst — dit moest lijn de koning — niet genomen» zoo zoude niet alieen bet algemeene, alleroudbte, patronaal^ regt van vele beeren van heerlijkbeden , maar vooral ook het bijaondera patronaatregt in Friei»land en Groningerlaad , in Drenthe en Overijssel, voor zoover het in de beide laatale provincien bestond, aijne kracht verbren bebl)en bij de mee^te gemeenten, omdat aldaar de predikanta*tractemen* teu gebeel of gedeeltelijk uit *8 hinds kas voortvloeijen." Indieu de regering« toen zij voor eeuige jaren het voornemen had om de pav« ti^^uliere coUatien zoo mogelijk op te heffen , hierop meer acht bad willen slaaa, dan aouden waarschijnlijk zeer vele van die collatien zijn prija gegeven! Nog voor een derde punt teraoek ik» GeeerdeToehh.l eenige oogenblik- ken uwe aandacht. Iq bet begin mijner rede heb ik in 'tbijaonder gewezen op de verdeeld- beid in de oederland)»che hervornuie kerk ten gevolge van de verscbillende rigtingen op godsdienstig en tbeologiach gebied. Ueae is seker van ernti^tiger aard, dan die over bet beheer der kerko* lijke goederen en de regteu van particuliere rollatoreo. Deze dreigt met ^etve acheuring of wel met ontbinding der kerk. Ue op aicb zelve reeda zoo treurige, ergerlijke aaak, dat twistei!, dat sQhreeiiwen, dat schelden, dat veroordeekn, dat mketteren, heeft daar«- duor een aog bedenkelijker aanaien voor allen , die nog belangstellen in de kerk; die, ofschoon tij niet meenen , dat er buiten de kerk geen beil ia» locb ook niet van gevoela» zijn, dat er geen beil ia dan buiten de kerk. ^ tocb M. U.l ook Biet het oog op die armzalige twisten, die zooveel aaoleiding geven, dat de liefde luaar al te dikwijls w^jken moet voof R E D E. 8S7 viJBtidscfaap ea bMt, noem ik omttm tijd neg gelukkig boven de dagen van voorheen. KeniieD de ijverigsie; vurigste voorstanders vad verschiU leode rigtiiigeB tegenwocnxlig, evenmin aia te voren, hunne tegeostandera waardeeren, of ook maar billijk beoordeelen; kunnen ze veelal niet nalaten elkaader aUerlei hatelijkheden toe te duwen en elkoar te beschuldigen van onkunde, onwetenschappelijkheidi ontrouw aan hunne roeping en wat dies meer aij; kunnen ze thans, evenmin als toen in vrmle met eikander leven, zij kuntten toch met elkander leven in oos vaderland, leven in vrijheid; zij kunnen elkander niet naar den brandstapel voeren, niet in de gevangenis werpen, niet bannen uit het landl Over hetgeen in vnie- gere dagen van dien aard heeft pleats gehad, wil ik niet uitweiden; ik wil bet u slechts met een enkel woord herinneren, opdat meu geen on<* regtvaardig vonnis velle over den tijd , dien wij beieven. .De geschiedenis leert ons daarenboven, welke de meest doeknatige wijze VBB biiodeleii zij» wanneer er zulk een grooC verschil van meeningen be^ Btaat iB hetaelfde kerkgenootschap. Nog een enkel woord maar hierover M. H. I want ik durf uwe aandacht niet te lang op de proef stellen. De nederlandsche hervornide kerk beeft meermalen in eenen toestand «erkeerd, d«e met den tegeowoordigen groote overeenkomst beeft. Zoo wae het» om «ij elleen bierbij te bepalen, ten tijde der twisten tusschen de remonstranten en eo»tra-remonstranten « en tijdens de voetiaansche en eoccejaaiMeehe twisten. Men zegge niet, dat die twisten van geheel anderen aard waren, dan de tegenwoordige^ althans voor een gedeelte; det er toen alleen maar getwist werd over ondergeschikte punten, over bijzaken, over dogmatische op^attingeB; inaar dat thans de strijd, tegen de moderM« ten minste, de boofdzaken betrefi, oaken waarmede het christendom ataat of valt, en waajrvan de oaligheid der wenschen af hangt. I)at wu die vroegere twts- ten niet van aulk een ernstigen aard achten, als velen de tegenwoordige besobouweo, doet eveowel wetnig ter aake. Maar vraag eens aao fioger* man en aijne vriendeft, boe zij dachlen ov^r de gevoelena der reaion« strantenl Betroffen die ook in hunne oogen slechts bijzaken? Of gold niet de strijd dier dagen, naar bunne overtuiging» iet Aart der keri, cor ecclesiae? 80» 228 E. J. DIEST L0R610N REDE. Niet anders was het , althaos met zeer velen , van de voetianen. Zij hielden zich wel degelijk overtuigd , dat de coccejanen de gevaarlijkste dwaalgeesten waren, niet minder dan de remonstranten gevaarlijk voor de kerk. Hoe heeft men nu in die twisten gehandeid? In de remonstrantsche twistperiode hebhen de contra-remonstranten niet gerust, voordat het hun geluLt was de remonstrantsche predikanten door eene synode te doen veroordeelen , hen van hun anibt te ontzetten, hen uit de kerk te bannen, hen te verdrijven uit het vaderland. En wat volgde er? De remonstranten waren uit de kerk gezet, maar het remonstrantisme kwam desniettemin spoedig daar binnen. £r is een tijd geweest, en die tijd is nog niet voorbij , dat het remonstrantisme veel meer dan het contra- reraonstrantisme in de hervormde kerk de heerschende rigting wasl Ook gedurende de twisten tusschen de voetianen en coccejanen wilden vden denzelfden weg bewandeld hebbenydien de contra-remonstranten had- den ingeslagen. Het had inderdaad al het aanzien» dat het weder tot eene scheuring der kerk zou komen. Had de regering destijds aan het aan- zoek van zeer velen gehoor willen geven, dan zou het weder gegaan zijn zooals in de dagen der dordsche synode. Maar dat geschiedde niet. De beide rigtingen» die weer verdeeld werden in onderscheidene partijen, ble- ven in de kerk naast elkaar bestaan. De scherpe punten van verschil werdeu van lieverlede afgeslepen. Men naderde meer en meer tot elkan- der, en eindelijk werden de verschilpunten zelfs vergeten. Wie weet nog in onze dagen, waarover eigenlijk door de voetianen en coccejanen getwist werd? Een nuttige wenk yoor onze dagen M H. I Laat de verschillende rigtingea in de kerk bestaan , zonder dat de eene de andere uitdrijve. Ook de nu heer- achende twisten zullen allengs van karakter veranderen. Dwang kan in geen geval baten om de waarheid te doen zegevieren. £n dezezal, hoe ook soms onderdrukt, toch eenmaal zegevieren. Zij heeft daartoe behoefte aan vrijheid. Vrij onderzoek alleen.kan tot.de waarheid leiden. De vrijheid level IK HKB GEZBGD. HET TEGENWOORDIG STANDPUNT DER DIERKUXDE, UIT DE ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN DEZE WETENSCHAP TOEGELICHT. REDEVOERING TBB AANVAABDING VAN HET HOOGLEERAARSAMBT AAN DB nOOGESOHOOL TE GRONINGEN, DEN IC**» NOVEMBER 1872 UITOESPAOKZN D» H. J. VAN ANKUM. ,Di6 Autoritat veiew^ «m Eiifleliien, vat eiaaelii •Tohibergehen soUte, lehni ab und laszt vorubergehen, was featgehalten ^rden aollte, uud ist hauptsachiich Unache, daaz die Menschheit nicht vom Flecke kommt," 90vniB. l^EL GHOOT ACHTBAKB HEEKEN, CURATOEEN VAN DEZE HOO- GESCHOOL! HOOGWELGEBOREN GESTttENGB HBEE. SECRETAEIS VAN HET COLLEGE VAN CURATORENI HOOGGBLEERDE HEER RECTOR MAGNIPICUS, HOOGGELEERDB HEEREX PROPESSOREN, ZEER GEACHTB AMBTGENOOTEN I EDEL ACHTBARB HEEREN, AAN WTE HET BESTUUR VAN DIT GEWEST EN VAN DEZB STAD OP DB HANDHAVING VAN HET RECUT IS TOEVERTROUWD! WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DB VER- SCHILLENDE PACULTEITEN! WELEERWAARDE HEEREN, LEERAREN VAN DEN GODSDIENST! WELEDELE HEEREN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL! EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZB PLECHTIGHEID MET UWB TEGENWOORDIGHEID VEREERT! ZEER GEEERDE TOEHOORDERS! Donkere bladzijden vindt men in de geschiedenis van alle volken. Zij getuigen van een stilstand en acbteruitgang, dien men sich niet dan noode voor den geest terugroept, van gebeurtenissen « die voor altijd eene blaam werpen op sommige tijdperken uit de ontwikkelingsgeschiedenis der mensch- heid. lo de geschiedrollen zijn echter niet minder feiten opgeteekeud, die als sterren van de eerste grootte aan het uitspansel schitteren en ver- schillende perioden uit de wereldgeschiedenis met een helder licht bestralen. Ue geacbiedenid der wetenscbappen is een onderdeel der geheele wereld- geschiedenia. Evenals in de laatste vindt men derhalve ook in de eerste menig tijdperk, zoo al niet van achteruitgang — want daarvan kan in de vetensehappen moeielijk sprake tijn -— dan toch van stilstand. Hoevele jar^n imfflers, ja eeuwcn kunnen er niet genoemd worden, waarin de 232 H. J. VAN ANKUH wetenschappen , inzonderheid die der natuur, door politieke en aociale wanbegrippen^ door doginata, eo van de kerk en van baar zelve uitgaande» in haar verdere ootwikkeliug werden tegengehouden I Donkere bladzijden voorwaar ook in hare geschiedenis! Daartegenover staan met des te meer glana de perioden van een algeaieenen vooruitgang, die» ingeleid door de arbeidzaamhcid en genialiteit van slechts enkele personen, zich niet zelden alleen konden aansluiten aan *t geen reeds eeuwen te voren was tot stand gekomen. Vooral de natuurwetenschappen kunnen in hare ontwikkelingsgeschiedenis vele omwentelingen aanwijzen, die wij zonder aarzelen als de morgenster eener nieuwe en schoone toekomst begroeten. Of is het niet, om eenige voorbeelden te noemen, een groote omwenteling geweest op 'tgebied der scheikunde en aanverwante wetenschappen , toen aan 't einde van de acht* tiende eeuw de beroemde fransche scheikundige Lavoisier de samenstelling der iucht leerde kennen en aantoonde, hoe de zoogenoemde verkalking der metalen, de verbranding, de ademhaling niets anders zijn dan oiy- datieverschijnselen en de dierlljke warmte niets anders dan 'tgevolg der- zelfde scheikundige werkingenP Is niet met deze ontdekkingen voor altijd de genadeslag aan de phlogiston-theorie toegebracht, die de ontwikkeling der scheikundige wetenschap dreigde tegen te houden? En is niet met de onderzoekingen van Lavoisier voor de scheikundige en physiologische wetenschap een geheel nieuwe periode aangebroken, in welke veel meer dan vroeger de methode van inductie en deductie is toegepast? — Nog een voorbeeld uit dezelfde wetenschap. Wij verplaatsen ons met onse gedachten in 'tjaar 1828. Alle scheikundigen van dien tijd beweerden» dat er een scherpe grens moest getrokken worden tusschen anorganische en organische stoffen en dat het niet mogelijk zou zijn deze laatste ooit in de laboratoria kunstmatig te vervaardigen. Slechts onder den invloed van een bijzondere kracht, de i^vis vitalis" met al haar mysticisme, zouden volgens de toenmalige scbeikundigen die samengestelde koolstofverbindingen kunnen ontstaan. In 't genoemde jaar weerlegde echter de jeugdige scbei- kundige Wohler, tbans vergrijsd in de wetenscbap, op schitterende wijie deze meening. Hij was de eerste, die uit enkel anorganische stoffen, in 't laboratorium der toenmalige Gewerbescbule te Berlijn^ een zoiver orga- REDEVOERING. 233 niscbe opbouwde — 'tureum^ eeu bestanddeel der urine. Ook bier is wederom de dageraad eener nieuwe periode aangebroken. De syntbetische scbeikunde is sinda dat oogenblik» onder de noeste vlijt en arbeidzaambeid van hare priesters^ Eolbe^ Wurtz» Hofmann^ Berthelot, Frankland, Fittig, Butierow, Kekuie en zoovele anderen met reuzen8cbreden vooruitgegaan. Niet enkel bet ureum^ maar vele andere van de meest samengestelde en verscbiliende koolstofverbindingen kunnen op dit oogenblik uit enkel anor- ganiflcbe stoffen worden verkregen. Op een ander gebied der natuurwetenscbappen , op dat der astronomie, ontmoeten wij niet minder heerlijke ontdekkingen ^ die voor altijd den staf hebben gebroken over dwaalbegrippen en nieuwe tijdperken in de ontwik- keling van deze wetenschap hebben ingeleid. Ik behoef alecbts de namen te noemen van Copernicus» Galilei» Eeppler en Newton. Wij weten» hoe de drie eersten de aloude wereldbeschouwing van Ftolemaeus^ die zoo krachtig werd gesteund door het gezag van het Oude Testament en volgena welke de aarde het vaste middelpunt was van het Heelal, waarombeen zon^ maan en aterren zich in concentriscbe banen zouden bewegen^ hebben omvergeworpen. Wij weten^ hoe op 'tzelfde gebied Newton onsterfelijk is geworden door de ontdekking der gravitatie-wetten ^ terwijl bij het bewija leverde voor de mechaniscbe oorzaak van de beweging der planeten. Naast die schoone perioden brengt juist de astronomiscbe wetenscbap, meer dan eenige andere , ons als van zelf treurige gebeurtenissen uit de gescbiedenis der menscbheid voor den geest. Wij denken onwillekeurig aan de wel is waar geenszins beldbaftige, maar toch altijd tragiscbe figuur van den grijzen Oalilei» aan 't ruwe geweld» waarmeS de verheven priestera der wetenschap door 'tfanatieke priesterdom van den cbristelijken gods- dienst werden vervolgd. Waarlijk niet ten onrechte zegt Macaulay^ in zijn isrHistory of England'', met het oog op de drie laatste eeuwen van het tijdperk tusschen den val van 't Westersch Romeinsche rijk en de herleving der wetenschappen: ffWaai zich ook de menscbelijke kennis ontwikkeld heeft^ overal was het in spijt van de kerk van Rome en in omgekeerde verhouding tot hare macbt.'' Maar wij wenden onzen blik liever van deze feiten af. Ook de dierkunde heeft, als de scheikunde^ astronomie en de andere 81 234 a J. VAN ANKUM natttarwetenschappen bare perioden van stilstand en grooten vooruitgangy ook op *t veld van bare ontwikkelingsgeschiedenis vindt . men de eporen van een niet zelden hevigen strijd^ die vooral in de laatste jaren hier en daar met groote verbittering is gevoerd. De wetenschappelijke dierkunde heeft zich in de eerste helft van deze eeuw, vooral door de werken van mannen als Cuvier en von Baer, met reuzensobreden ontwikkeld. Dit is nu reeds niet minder het geval ge- weest in de tweede helft. Voor de wetenschap der dierkunde is in den laaAste tijd^ sedert 1869, door de eerste uitgave van Darwin's beroemd werk A^On tbe origin of Species" een geheel nieuw tijdperk begonnen. Het kleine zaadje onzer wetenschap, eenmaal door Aristoteles met zoo- veel zorg gekweekt, in de eerste twaalf eeuwen na Cbristus bijna verstikt onder de autoriteit der kerk, heeft zicb in de laatste jaren, aan de hand der descendentie-theorie , tot een reusacbtigen boom ontwikkeld, die naar alle kanteu yaste wortels beeft gescboten en reeds nu vruchten draagt ten bate der geheele menscbbeid. //Kommende Jahrhunderte/' zegt Haeckel aan 'tslot der ifNatiirlicbe Scbdpfungsgeschichte": //werden unsere Zeit, welcher mit der wissenschaftlichen Begriindung der Abstammungslebre der hdcbste Preis menschlicher Erkenntnisz beschieden war, als den Zeitpunkt feiern, mit welchem ein neues segensreicbes Zeitalter der menscblichen Entwicklung beginnt, charakterisirt durcb den Sieg des freien erkennenden Geistes iiber die Oewaltberrscbaft der Autoritat, und durch den machtig veredehiden Einflusz der monistiscben Pbilosophie." Vergunt mij» geachte Toehoorders^ nu ik more majorum het Hoqg- leeraarsambt aan deze Hoogeschool met eene inaugureele oratie aanvaard^ (Jwe aandacht op deze laatste periode der dierkunde, op het tegenwoor- dig standpunt van deze wetenscbap te vestigen. Juist dit onderwerp beb ik gekozen , daar het mij de gelegenheid geeft U den grooten omvang en de niet minder groote beteekenis van onze tegen- woordige dierkunde te scbetsen en mij den weg opent mijne meening omtrent de meest belangrijke vraagstukken op 't gebied dezer wetenschap openlijk uittespreken. Zooals men ecbter de eene of andere bel^ngrijke gebeurtenis uit de geBcbiedenis der volken — den ondergang van 'teens aoo beschaafde REDEVOERING. 235 Assyrie en Babylonie^ den val van 'teens zoo machtige Carthago en Rome» de Kerkhervorming, de Franaehe revplutie uit de vorige eeuw, de groote beweging van bijna geheel Europa in 'tjaar 1848 — - geenszins kan be« grijpen en verklaren , zonder een blik op voorafgaande toestanden te heb- ben geworpen, even zoo min is het mogelijk het een of ander standpont eener wetenschap toetelichten , zonder althans ieta van hare ontwikkeling meetedeelen. Laat het mij daarom veroorloofd zijn U het tegenwoordig standpunt der dierkunde uit de ontwikkelingsgeschiedenis van deze weten- schap te verklaren. Wiit mij daarbij Uw weiwillende aandacht niet onthoudenl Plinius , Isodorus van Sevilla en zoovele andere compilatoren over dierkunde uit de eerste eeuwen na Christus waren reeds langen tijd gestorven. De AfPhysioIogus'\ dat het leerboek der dierkunde uit de eerste twaalf eeuwen onzer jaartelling schijnt geweest te zijn, had geheel uitgediend. Zijqe richting, om de vooriirerpen der natuur door mystieke en allegorische voorstellingen dienstbaar te maken aan 't verspreiden en bevestigen vaa bijbelsche verhalen en kerkelijke instellingen had bijna geheel hare betee- kenis verloren. De dertiende eeuw had met het weder optreden der wer- ken van Aristoteles^ voomamelijk onder den invloed van Albertus Magnus» reeds lang geleden , den dageraad eener nieuwe periode in de ontwikkeling der dierkunde aangekondigd. De boekdrukkunst had menigen dienst aan de wetenschap bewezen. Groote geographische ontdekkingen hadden reeds een aantal vreemde diervormen naar Europa gevoerd. Wotton, Gesner» Aldrovandus» Jonstonus hadden zich de sporen in de dierkundige weten* schap reeds eenigen tijd geleden verworven. Malpighi en Swammerdam hadden v66r weinige jaren zich in hunn^ werken eene eerezuil geaticht, die nooit kan worden omvergeworpen. Leeuwenhoek was in de laatste jaren zijns levens. Wij bevinden ons in 'tbegin der achttiende eeuw. Niette- genstaande de arbeidzaamheid der laatsgenoemde mannen en hunne groote verdiensten in de dierkunde was toch de toestand dezer wetenschap alles behalve bevredigend en hare toekomst niet al te helder. Overal heerschte een chaotische verwarring, die van dag tot dag dreigde toe te nemen bij het ontdekken van steeds nieuwe diervormen en bij het eteeda toenemende 81» 286 H. J. VAN ANKUM aantal bijsonderhedeD , die voomamelijk 6f op den iowendigen bouw en de levenswijze 6f op de ontwikkeling van enkele vormen , trouwens bijna uit- sluitend eerst na den embryonaalstaat, betrekking hadden. Van een ook maar eenigszins geregelde nomenclatuur was evenmin sprake als van een iets beteekenende Bystematische rangschikking. Is het wel te verwonderen^ dat het niet zelden uiterst moeielijk is met voidoende zekerheid uittema- ken, welk dier deze of gene schrijver ook van dien tijd heeft bedoeld en dat dikwijls dieren, die reeds eenige malen waren beschreven, als nieuwe vormen werden aangegeven? De dierkunde dreigde zich op te lossen in een aantal meer of min belangrijke monographien^ zonder dat genoegzaam de geregelde ontwikkeling der wetenscbap werd in het oog gehouden. Aan dezen in de toekomst geheel onhoudbaren toestand werd een einde gemaakt door den grooten invloed, dien Linnaeus op de ontwikkeling der geheele natuurhistorische wetenschap heeft uitgeoefend. Zonder twijfel mag hem te recht de naam van reformator der dierkundige wetenschap worden toegekend» al kan hij geenszins aanspraak maken op dien van wetenschappelijk zooloog naar de eischen van onzen tijd. Tot het verkla- ren van het tegenwoordig standpunt onzer wetenschap is het noodzakelijk eenigszins uitvoerig de beteekenis nategaan van Linnaeus voor de ontwik- keling der natuurlijke geechiedenis in het algemeen. Zijn groote verdienste bestaat in de invoering van een nieuwe nomen- clatuur en de samenstelling van een systeem, dat, ofschoon volstrekt niet natuurlijk^ een geregeld overzicht geeft van de onderscheiden natuurvoor- werpen en voor goed een einde heeft gemaakt aan de groote verwarring in de geheele natuurlijke geschiedenis van 't begin der achttiende eeuw. Te vergeefs hadden de natuuronderzoekers v66r Linnaeus naar een een- voudige nomenclatuur gezocht. In al hunne werken vindt men, in plaats van korte en duidelijke benamingen der verschillende planten en dieren , meer of min uitvoerige omschrijvingen ^ die daarenboven nagenoeg altijd ontoereikend zijn^ waar het geldt na verwante vormen van elkander te onderscheiden. Linnaeus ^binaire" nomenclatnuri die ook thans nog overal in de wetenschap wordt gebezigd en waarvan de beginselen in de isfPhilosophia botanica" zoo helder zijn uiteengezet, heeft in dezen staat van zaken een geheelen omkeer gebracht. Zij gaat van hetzelfde principe REDEVOERING. 237 uit als de Domenclataiir, die in de beschaafde landen wordt gebruikt tot onderscheiding van menschelijke individo^s. Evenals bij deze wordt elke vorm uit het planten- en dierenrijk met een tweetal namen aangeduid, die zich tot elkander verhouden als onze familienaam en voornaam^ alleen met di^ verschil, dat de naam, die met onzen voornaam overeenkomt» achteraan staat, die, welke aan onzen familienaam beantwoordt, vooraan. De taal der Linneaansche nomenclatuur is de latijnsche, die daartoe ip meer dan e^n opzicht bijzonder gescbikt mag genoemd worden. De eene naam, onze voomaam, omvat het begrip soort (speciea), de andere, onze fiamilienaam» het begrip geslacht {genua). Eerst door de binaire nomenclatuur en met deze door de invoering der begrippen aoort en ge%lacht werd het mogelijk de meer- of mindere ver- wantschap der onderscheiden vormen van planten en dieren uittedrukken en ze in een systeem te rangschikken. De begrippen aoort en genlacht zijn de kleinste groepen in het systeem en onderafdeelingen van grootere^ die ook reeds door Linnaeus als orde {prdo) en klasse {claam) werden onderscheiden. Beide rijken der organische natuur werden derhalve door Linnaeus eerst in een aantal klassen — 't plantenrijk in 24, datderdieren in 6 — verdeeld. Deze klassen zijn weder in verscheiden orden gesplitst. Elke orde kan een aantal geslachten, elk geslacht een aantal soorten omvatten. Wanneer men de verschillende werken van Linnaeus, bepaaldelijk de onderscheiien uitgaven van het «^systema naturae'', nagaat, dan blijkthet, hoe zich niet op ^enmaal, maar eerst allengs, in de tiende uitgave, de consequente doorvoering niet alleen der binaire nomenclatuur, maar ook van 't geheele systeem in de drie natuurrijken beeft ontwikkeld. Trouwens reeds in de eerste uitgave van het /srsystema naturae" is het geheele plan uitgesproken. Niet onaardig zegt Johannes Spix hiervan: «^der Schmet- terling ist schon in seiner fruhesten Larve kenntlich, und entwickelt sich nur nach und nach aus seiner Hiille." Reeds een zeer oppervlakkige blik op de ontwikkeling der natuurlijke geschiedenis leidt ons tot de vraag, waarin eigenlijk de groote beteekenis van het Linneaansohe stelsel is gelegen. Zoo al niet uitsluitend, althans bijna geheel, naar mijne meening, in het consequent vasthouden aan den 238 H, J. VAN ANKUM vorm, die door de binaire nomenelataur en door die van apeciea, ff^us, ordo en classis onvoorwaardelijk werd bevolen. De systematiek van Iin« naeus, ssoowel in de botanie als zoologie^ is kunatmatig^ volstrekt niets an- ders dan« zooals Haeckel zegt, i^die Museums-Zoologie und die HerbariumB- Botanik." Tot het vervaardigen van een kunatmatig stelsel behoeft men slechts het een of ahder geheel willekeurig gekozen orgaan in zijne wijzigingen nategaan en een rooster samentestellen , die op deze verschillen is ge« grondvest. In de afdeelingen van dezen rooster rangschikt men dan de onderscheiden planten » dieren of delfstoffen , al naarmate het systeem voor deze of gene wetenscbap bestemd is. De waarde van een kunstmatig stelsel staat in rechte reden tot de belangrijkheid van het punt, waarop het is gegrondvest. Van daar, dat het geheel kunstmatige stelsel vao Linnaeus in de plantenkunde een zoo groote beteekenis heeft gehad. Het gaat uit van de seksueele organen , die niet alleen in hnnne functies bij- zonder belangrijk zijn, maar daarenboven door de standvastigheid van hunne kenmerken uitmunten. Behalve het kunstmatige heeft men het natuurlijke stelsel, dat de uitdrukking is van de verwantschap , waardoor de natuurvoorwerpen aan elkander verbonden zijn. frlHvieio naturalia ani^ malium ah interna situctura indicatur" Van dit denkbeeld uitgaande heeft Linnaeus in de dierkunde een stelsel gegeven, dat minder kunstmatig mag genoemd worden , dan dat in de plantenkunde. Linnaeus kon het trouwens moeielijk verder brengen, daar de onderdeelen der dierkunde, die den grondslag voor het natuurlijk steisel moeten leve* ren, in zijn tijd nog ter nauwernood ontgonnen wareii. Maar het wordt tijd meer van nabij het denkbeeid te beschouwen, dat Linnaeus had omtrent het'begrip speciee. Dat zulka van het grootste be<' lang mag genoemd worden, behoef ik wel niet nader te betoogen; immers wij hebben gezien, dat dit begrip het uitgangspant is der geheele syste* matiek. Linnaeus was al te zeer doordrongen van de bovennttuurlijke scbeppingsgeschiedenis , w^rvan men eene proeve heeft in het aebeppinga- REDEVOERING. 239 verbaal van het Oude Teatament, om zich ooit een zaiver denkbeeld van. het begrip apecies te kannen vormen. Het was hem niet mogelijk zich van deze lostemaken en te zoeken naar de natuurlijke scheppiDgsgeschie- denis^ die haren grondsiag vindt in de zuiver wetenschappelijke methode van inductie en deductie. De uitdrukking der i^Philosophia Botanica": ifiot spedea nutneramuB, quot diversae formae in principio sunt creatae** en nog meer die der //Classes Flantarum'': /^speciee tot eunt^ quot diveraas formaa ab initio produmt Infinitum Une'' zijn niets anders dan herhalingen van de aloude schep- pingsmythe. Het dogma dezer overleveriug , op nieuw gesteund door de autoriteit van een man als Linnaeus ^ oefent ook thans nog een verderfe- lijken invloed uit op de degelijke ontwikkeling der geheele natuurlijke geschiedenis. Wij denken onwillekeurig aan de woorden van Rudolf Virchow: //Zu allen Zeiten sind der Entwickeluog der Wissenschaft haupt- sachlich zwei Hindernisse entgegengetreten : die Autoritaten und die Sys- teme.'' Ook het systeem van Linnaeus, van hoe gunstigen iuvloed aan den eenen kant, heeft aan den anderen de ontwikkeling der wetenscbap tegengehouden. De groote beteekenis van Linnaeus stelsel, wij hebben het reeds zooeven gezien, bestaat in den vorm. Maar juist deze heeft tevens nadeelig gewerkt. Yeie natuuronderzoekers , geleid door de syste- matiek van Linnaeus, hebben, ter wille van den vorm, de ware wetenschap oit het oog verloren. Zij hebben de zoogenoemde systematische zoologie en botanie, die der musea en herbaria, doen ontstaan, wier eenig doel het is de species ttin principio creatae*^ te bepalen en te beschrijven. Deze soologie en botanie wordt ook in onzen tijd nog maar al te dikwijls voor de kern der wetenschap en hare beoefenaars voor de eigenlijke zoologen en botanici gehouden. Yan een waarlijk wetemchappelijke zoologie, die zich steunt op morpho- logie d. w. z. op anatomie en ontwikkelingsgeschiedenis in de meest uitge- breide beteekenis van het woord ^ kon zelfs in 't begin van deze eeuw ter nauwemood sprake zijn. De systematische zoologie, de anatomie en ont- wikkelingsgeschiedenis waren nog niet met elkander tot eene wetenschap versmolten. Thans was echter langzamerhand ^ allereerst door de ontwik- keliiig der anatomie, een beter tijdperk aan de dierkundige wetenschap 240 H. J. VAN ANKUM voorbereid. Achtereenvolgens was de inwendige bouw van vele hoogere en lagere dieren door de voortreffeiijke werken van een aantal mannen uit verscbiilende landen van Europa bekend geworden. Ik behoef U slechts de namen te berinneren van Malpighi^ Swammerdam, Leeuwenhoek, die ik reeds zooeven heb vermeld. Voegt hierbij die van Ljonet, Camper, Daubenton, Foli en zoovele anderen. Door hunne arbeidzaamheid was tegen het begin van onze eeuw een groote menigte anatomische details bijeengebracht, die eenmaal de eerste steenen zouden zijn, waaruit het gebouw der vergelijkende anatomie kon worden opgetrokken. De eerste grondslag van dit gebouw kwam tot stand door den helderen blik van Georges Cuvier, die in het begin van onze eeuw een nieuwe periode voor de dierkundige wetenschap heeft ingeleid. Hij is het ge- weest , die wel niet in alle , maar toch in vele opzichten , de tot op dat oogenblik onbestreden autoriteit van Linnaeus heeft aangetast. Hij toonde aan» boe bet systeem niet^ zooals dat vanLinnaeus, mocht gegrondvest zijn op eenige kenmerken, die aan het getal^ de ligging of de gedaante van het een of ander lichaamsdeel zijn ontleend, maar hoe integendeel de ware klassificatie moet uitgaan van groote en diep ingrijpende verschillen in den inwendigen lichaamsbouw. Doordrongen van dit denkbeeld heeft Cuvier eene systematiek in 'tleven geroepen, die ten eenenmale verschilt van de kunstmatige van Linnaeus. Volgens de zienswijze^van Cuvier kunnen in het dierenrijk een viertal groote, natuurlijke groepen worden onderscheiden » eik op zich zelve een aantal diervormen omvattende, die wel in ondergeschikte punten van elkander verschillen, maar toch alle naar een en hetzelfde algemeene plan zijn bewerktuigd. Deze groote groepen, die door hem zelven met den naam tfembrancAementa'' werden aangeduid^ zijn tegenwoordig algemeen bekend onder dien van ittyperi\ een naam^ die door Blainviile in de we- teuschap werd ingevoerd. Cuvier heeft zich echter niet alleen door het grondvesten der vergelijkende anatomie en het invoeren van het begrip type een onsterfelijken naam verworven ^ maar zich ook bijzonder verdienste* lijk gemaakt in dat gedeelte der zooiogie^ dat met detf naam palaeonto* logie wordt aangeduid. Over den oorsprong van de op dit gebied te huis behoorende natuurvoor* REDEYOERING. 241 werpen heeft men langen tijd in het onzekere verkeerd. In plaats van daarin de overblijfselen te zien van dieren, die in vroegere perioden op den aaVdbol hebben geleefd en hen te beschouwen als de onaantastbare oorkonden van de opeenvolging der onderscheiden vormen, heeft men over hun ont^taan allerhande hypothesen uilgedacht, de eene nog dwazer dan de andere. Ook Linnaeas standpunt is hier geenszins zuiver. Wel heeft hij in deze voorwerpen de versteende overbiijfselen van dieren gezien, maar hunne beteekenis volstrekt niet begrepen. Of biijkt dit niet duidelijk oit het «^systema naturae", waar zij, zelfs in de laaiste door hem bewerkte uitgave, niet in het iirregnum animale'^ maar in het irregnum lapideum'^ als de orde der irpetrifacta''» nevens die der «^concreta'' en irterrae", in de klasse der irfossiiia" zijn opgenomen? In de /rRecherches sur les Ossements fossiles'' heeft Cuvier een meester- stuk nagelaten, dat, behalve door zijn onschatbare waarde voor de verge- lijkende anatomie, vooral van groote beteekenis is, dewiji daarin met zekerheid is aangetoond, dat de voorwereldlijke dieren des te meer ver- schillend zijn van de thans levende, naarmate zij in oudere aardlagen worden aangetroffen. Dat Cuvier met zijne buitengewone verdiensten omtrent systematiek, vergeiijkende anatomie en palaeontologie tot eene autoriteit der eerste grootte is verheven, zal U wel niet verwonderen, dat hij dus, evenals Linnaeus, eindelijk ook een hinderpaal is geweest voor de ontwikkeling der wetenschap, spreekt van zelf. De palaeontologie, zoowel voor het eene als andere rijk der organische natuur, doet ons in hare ontwikkelingsgeschiedenis zien, hoe zij oorspron- kelijk niet door de zooiogen en botanici ex professo werd beoefend, maar daarentegen de eerste jaren harer kindschheid in dienst der geologie heeft doorgebracht. Deze steide haar slechts op prijs, in zooverre zij in staat was geschikte voorwerpen, zoogenoemde //Leitfossilien", aan te brengen, om den betrekkelijken ouderdom der onderscheiden aardlagen te bepalen. Een palaeontologische ontwikkelingsgeschiedenis der fauna en flora lag vol- strekt niet in haar doel. Van deze kon trouwens tot voor ruim veertig jaren geenszins sprake zijn in verband met de theorie, die tot op dien tijd met ijzeren hand haar schepter zwaaide op het geheele gebted der geologie. Volgena deze theorie zou de geheele vorming der aardkorst in 82 S42 H. J. VAN ANKUH cen aantal perioden kanneD verdeeld worden, die elk op zioh zelve aen bijzcmdere dieren* of plantenwereid hebben bezeten. De opvolgende perio- den waren van elkander gescheiden door diep ingrijpende katastropben , die telkenB de geheele oi^anische schepping zouden vernietigd bebben. AUe vormen toch uit het planten- en uit het dierenrijk moeaten bezwijken in den strijd tegen den invloed dezer geweidige revolnties, die natuurlijk niet nader konden verklaard wordeu, evenmin ais al de onderscheiden toheppingsakten , die er noodig waren voor de met iedere periode nieuwe werelden van pkinten en dieren. Deze theorie werd door de autoriteit van Cuvier tot een dogma verheven, dat niet alleen op het gebied der geologie, maar ook der palaeontologie , ja der gebeele zoologie en botanie in haar meest uitgestrekten omvang^ jaren laug het vrije onderzoek heeft tegen- gehouden. Dat de onveranderlijkheid der aoort in zeer nauw verband staat met deze theorie, behoef ik wel niet te betoogen; evenals Linnaeos beeft dus ook Cuvier de leer van de onveranderlijkheid der soort niet alleen omhelsd, maar daarenboven luide verkondigd. De ontwikkelingsgeschiedenis» een onderdeel der morphologie, is, vnj hebben het reeds zooeven opgemerkt, een noodzakelijk fundament voor 't gebouw der wetenschappelijke dierkunde. Dit is het geval zoowel met de ontwikkelingsgeschiedenis van het individu, als met die der stammen. De (Hitwikkelingsgeschieddnis van het individu, gewoonlijk met den naam emhryologie^ door Haeckel met dien van imtogenie aangeduid, is in de tweede helft der vorige eeuw een geheel nieuwe periode ingetreden door de klasaieke werken van Caspar Friedrich Wolff. In 'tjaar 1759, dus juist honderd jareu voor ^e eerste uitgave van Darwin'8 werk, ver- Boheen zijne yi^theoria generationis", die, met een tweede verhandeling «^de. formatione intestinorum", voor altijd aan de door mannen ala Haller en Bonnet zoo krachtig gesteunde evoiutie-theorie den doodsteek toebracht en de leer der epigenesis grondvestte. Welk een groote invloed hierdoor ia uitgeoefend, begrijpt men aanstonds, wanneer men slechts bedenkt, dat volgens de evolutie-theorie eigenlijk geen sprake kan zijn van een embryo- fegisch onderzoek van eenige beteekenis. Volgens deze theorie toch zijn van den beginne af alle deelen reeds gevormd aanwezig en hebben deze zich bij verdere ontwikkeling enkel te onthullen. Met het invoeren vaa REDEYOERING. 248 de leer der epigenesis, d. w. z. van het trapsgewijse ontstaan van den embryo uit een eenvoudigen kiem, heeft Wolff den grondslag voor de wetenschappelijke ontwikkelingsgeschiedenis gelegd. WolflTs geniaie ondersoekingen hebben echter ongeveer een halve eeuw geen invloed op de ontwikkeling der wetenschap uitgeoefend. Zijne ver- handeling »de formatione intestinorum'' was zoo zeer vergeten, dat zelfa Oken in 't jaar 1806 zijne onderzoekingen //uber die Bildung des Darm- kanals aus der Vesicula umbilicalis'' bekend maakte, zoncler die van Wolff te kennen. Eerst sedert Meckel in 't jaar 1812 Wolff^s verhandeling over het darmkanaal in 'tduitsch heeft vertaald^ dagteekent de invloed, door de onderzoekingen van Wolff uitgeoefend. Door de werken van Christian Heinrich Pander en Carl Ernst von Baer maakte de ontwikkelingsgeschiedenis weinige jaren later reusachtige vorderingen. Vooral die van den laatsten hebben een zeer groote betee- kmis gebad voor de ontwikkeling der wetenschappelijke dierkunde. In zijne werken vindt men niet alleen de eerste voUedige en in bijzon- derheden doordringende onderzoekingen over de ontwikkeling van het hoen, maar ook over die van een aantal andere gewervelde dieren. Daarenboven was von Baer zoozeer doordrongen van de hooge wetenschap* peUjke waarde van het vergelijkend onderzoek , dat hij , zooals Cuvier van de vergelijkende anatomie, de grondvester is geworden der vergelijkende embryologie. Bijna gelijktijdig met Cuvier, maar geheel onaf hankelijk van dezen, kwam ook von Baer, geleid door de ontwikkelingsgeschiedenis van 'tindividu, tot het besluit, dat in het dierenrijk een viertal groote typen moeten ondwscheiden worden, die overeenkomen met die, welke door Cuvier werden aangegeven. Men ziet het: de verdiensten van von Baer voor de dierkunde, ofschoon veel minder algemeen bekend, zijn inderdaad niet geringer dan die van Cuvieri ja moeten door den wetenschappelijken zodloog veel hooger worden gesteld. Men vergete niet, dat de basis der klassificatie bij von Baer berustte op de ontwikkelingsgeschiedenis van het individu, derhalve op een zeer groote kennis van het geheele orga- nisme. Cuvier daarentegen vond het uitgangspunt in de vergelijkende anatomie, een onderdeel der dierkunde veel minder ingrijpend dan de embryotogie. Het is dan ook niet te verwonderen» dat de leer der 82* 244 H. J. YAN ANKUM typen van von Baer in vele opzichten boven die van Cuvier moet gesteld worden. Bij de vier groote tjpen, zooals die door Cavier en von Baer werden aangenomen, xnoet men niet zoozeer acht geven op een hoogeren of lage- ren trap van ontwikkeling , als wel op de wijze, waarop de deelen zich tot elkander verhouden en op den algemeenen vorm. Deze moet onder- soheiden worden van de meer of minder hooge bewerktoiging , die in e^ne en dezelfde tjpe zeer kan verschillen. Cuvier heeft hierop, dit valt niet te ontkennen, wel gelet, maar toch niet overal de beide begrippen van den algemeenen vorm en de meer of minder hooge ontwikkeling ge- noegzaam uit elkander gehouden. Getuige slechts de tjpe der straaldieren, waarin door hem een aantal dieren zijn opgenomen» die volstrekt niet den gestraalden vorm vertoonen, maar daarin alleen zijn geplaatst om hunne zeer lage bewerktuiging. Door von Baer werd als vaste regel aan- gegeven, dat men steeds de verschillende typen van organisatie en de onderscheiden trappen van ontwikkeling van elkander moet onderscheiden. Juist hierdoor staat de leer der typen van von Baer verre boven die van Cuvier, 't geen alleen is toeteschrijven aan 't verschil van uitgangspunt. Elke type kan zich dus in hoogere en lagere ontwikkelingstrappen vertoonen , de enkele vorm toch wordt ^n door de type en door den graad van ont- wikkeling bepaald. De typen , die door Cuvier en von Baer werden onderscheiden , zijn die der animalia vertebrata, articulata, mollusca en radiata. Door Cuvier zijn zij voornamelijk gegrondvest op de verhouding en ligging der centrale deelen van het voor gevoel en beweging dienend zenuwstelseL Von Baer zag daarentegen haar meest wezenlijk verschil in de geheel uiteenloopende embryonale ontwikkeling. 