title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Nu mijne bevordering tot een eervollen werkkring de kroon zet op Uwe onvermoeide pogingen, rijst, bij de herinnering aan mijn vroeger leven, nu levendiger dan ooit bij mij de gedachte op, hoe gij geene opofferingen hebt ontzien, wanneer het slechts in ons belang kon zijn. Tallooze be- wijzen van liefde heb ik van U ontvangen. Met raad en daad hebt gij mij steeds geleid en gesteund en de uitkomst heeft geleerd , dat gij mij den waren weg gewezen hebt. Daartoe waart gij ook in staat met Uw helderen blik. Uwe liefde en eerbied voor wetenschap zijn mij ten voor- beeld geweest, ook nadat onze studien uiteenliepen. Digitized by Google \U P. DE BOER Bij het klimmen Uwer jaren wacht U een gelukkige ouderdom, wnnt gij kunt met zelfvoldoening terng zien op bet werkzaam aaodeel dat gij genonien hebt in de opvoeding uwer kinderen. Maak mijne beste Moeder deelgenoot van Uwe vreugde en beleef met haar nog vele gelukkige jaren. Het is mij een waar genoegen, hier vele bloedverwanten en vrienden te zien. Kan ik U allen in het bijzonder niet toespreken , Uwe tegen- woordigheid is mij een streelend bewijs Uwer belangstelling. Ik dank U daarvoor. Houdt U overtuigd, dat het gevoel, dat U voor mij bezielt, ook weerklank vindt in mijn hart. Bij het aanvaarden van mijn nieuwen werkkring, denk ik van zelf aan de betrekking, die ik vaarwel heb gezegd. Ofschoon ik nu geroepen ben hooger onderwijs te geven, toch zai ik voor het middelbaar onderwijs be- langstelling blijven koesteren. De tijd, in het eenig Amaterdam doorge- bracht zal mij onvergetelijk zijn. Ambtgenooten, vrienden en leerlingen hebben de aangenaamste herinneringen bij mij achter gelaten. Oaarne had ik enkelen Uwer hier gezien , doch billijke redenen wettigen uwe afwezig- heid. Neemt de verzekering mijner voortdurende vriendschap aan. Vriendschapl Luide roep ik U dat toe, WelEdele Heeren, Studenten aan deze hoogeschool. Tot U kom ik het laatst, voortaan — ik beloof het U — zult gij de eersten zijn. Aan U zal mijn volgend leven gewijd wezen, voor en met U zal ik werken. Geen moeite zal mij te groot, geen tijd te kostbaar zijn, wanneer ik Uwe ontwikkeling bevorderen kan. Het zal mij gemakkelijk vallen Uwe eischen te kennen en te waardeeren, omdat ik nog zoo kort geleden tot U behoorde. De studententijd is de schoonste tijd van het leven , wanneer men tevens begrijpt, dat hij ook zekere eischen stelt. Op den levensbaan van ieder student staat een wegwijzer. Met de eene hand wijst hij naar het rijke menschenleven , met de andere naar het gebied der wetenschap. Hoewel Digitized by Google REDBVOERING. 176 schijnbaar ver uiteenloopend, kruisen zioh toch die wegen, want om »me*ick" te worden, moet men ze beide bewandelen. Terwijl — en het is 100 natuurlijk — in het jengdig studentenhart de lust tot genieten als ingeboren schijat, toch brandt in den waren Musenzoon de heilige begeerte om zijn geest te verrijken met de schatten der wetenschap. Eene stree- knde zelfvoldoening zal het voor mij zijn, indien ik er iets toe kan bij- dragen om die begeerte bij U aan te kweeken en levendig te houden, vooral bij U, met wien ik het meest zal samenwerken. Voor U, die de natuur- en geneeskundige weterischappen beoefent, ligt nog een onmetelijk veld ter bearbeiding. Dat schrikke U niet af, maar doe u met vasten tred voortgaan op den weg van onderzoek. Gij ziet in, dat het onmogelijk is alles te weten, maar dat men de juiste methode moet volgen om de natuur te bespieden. Dit is — gij hebt het kunnen hooren — alleen mogelijk door waarneming, onderzoek en ver- gelijkende studie. Wie de levende natuur uit een boek wil bestudeeren, leert haar niet kennen. En wij, die zoo dikwijls aan de natuur om raad vragen, moeten trachten haar te kennen. De plantenkunde bekleedt hierbij eene ruime plaats. De hortus behoort in de eerste plaats het levend plantenboek te zijn, dat wij dikwijls raad- plegen. Met den microscoop in de hand dringen wij door tot in de kleinste bijzonderheden. Zelf zien, zelf onderzoeken: dat staat hier op den voor- grond. De uitkomst zal leeren, dat dit lust voor studie wekt en zoo ware liefde voor natuurkennis doet geboren worden. Veel komt derhalve ook voor Uwe rekening. Maar gij zult het ook volkomen billijken, dat van Uwen geest inspanning gevonjerd wordt. Het staat niet in mijne macht alle raadselen voor U op te lossen. Mijn leeftijd brengt bovendien eene nog te geringe ervaring mede. Verwacht van mij dus geen diepzinnige geleerdheid, maar op bereidvaardigheid om U te helpen, waar ik dat vermag, kunt gij rekenen. Zooveel in mij is, zal ik trachten U voor te gaan en in te lichten. Met vereenigde krachten zullen wij dan samen werkzaam zijn. Wij zijn allen leerlingen van de natuur en jagen hetzelfde doel na, n.I. het zoeken naar waarheid. Komt vrij tot mij, wanneer bezwaren U hinderen, en laat U toch niet afschrik- ken door de gedachte, dat de een meer weet dan de ander. Digitized by Google 176 P. DE BOER REDEVOKRING. Wanneer wij elkander bovendien ook buiten onze verplichte samen* komsten dikwijls ontmoeten, dan twijfel ik er niet aan, of ook vriendschap zal de grondtoon worden van ons gemeenschappelijk streven. Vri^nd- schap moet niet alleen bestaan tusschen U onderling, maar ook tusschen U en mij M. H. Studenten aan de Groninger HoogeschooL De banier van Uw corps draagt een schoon devies : // Vindicat atgue polit." Langs de beide wegen, die ik U zoo aanstonds omschreven heb, wordt de diepe beteekenis dezer woorden door en in U zelven waarheid. IK HEB OBZEGD. Digitized by Google DE ONTLEEDKUNDE DE HOEKSTEEN VOOR DEN TEMPEL DEB GENEESKUNDE. REDEVOERING, TBE AANVAAEDING VAN HET HOOGLEEBAAESAMBT AAN DE HOOGE- 8CHOOL TE GEONINGEN, UITGBSPEOKEN DOOB D». H. W. MIDDENDQRP. 23 Digitized by Google Digitized by Google EDELGBOOTACHTBAEE HEEEBN, CUBATOBEN DEZBB HOOGB- SOHOOLt HOOGGELEBBDB HBBB EBGTOB MAGNTPICUS! HOOGGBLBBBDB HBBBEN PBOFESSOBEN, ZEEB GEAGHTB AMBT- GENOOTENT! WELBDELB HEEBEN STDDBNTENT AAN DEZB HOOGB8GHOOL! EN VOOBT8 GIJ ALUSN, VAN WELKEN BANG OP STAND OOK IN DB MAATSOHAPPIJ, DIE DEZB PLEGTIGHEID MET UWE TEGEN- WOOBDIGHETD VBBEBBT! ZEBB GBAGHTB TOEHOOBDEBS! #Zonder ontleedkunde van den gezonden mensch, geene ziekte- kundige ontleedkunde; zonder deze beide, geene zekere en rationele herkenning hetzij van den zetel, hetzij van den aard der aandoening; zonder de chemische en physische hulpmiddelen , die ter beschikking staan van de herkenning en de lijkopeningen, zijn deze laatste ten eenemale ontoereikend en heerscht eene volkomen onzekerheid in de behandeling van ziekten." Deze woorden door Daremberg, den beroemden historiograaf op genees- kundig gebied in zijne //Histoire et doctrines de la M£decine" daar gebe- zigd, waar hij in groote trekken de ontwikkeling der pathologische anato- mie en hare beteekenis voor de geneeskunde schetst, — zij waren mij welkom, toen ik naar een geschikt onderwerp zocht voor de inaugurele rede, waarmede more maiorem de nieuwbenoemde hoogleeraar zijne be- trekking aanvaardt. Welkom waren zij mij als oude bekenden, als vroegere vrienden, die met mijn gedachtenkring vertrouwd, mij het denkbeeld terugkaatsten , dat 28* Digitized by Google 180 H. W. MIDDENDORP sedert het begin mijner geneeskundige loopbaan zich vaster en vaster aan mij opdrong, dat, toen ik het voorrecht had aan deze hoogeschool werk- zaatn te worden , nog flaauw, zonder vaste omtrekken , als 't ware in neve- len gehuld, later, hoe meer zich bij het uitbreiden mijner studien de kring der ideen verwijdde, helderder en altijd helderder in mijn geest op den voorgrond trad. Het wa* de volle avertuiging, dat de kenuis v*n den bouw van het menschelijk ligchaam den hechten grondslag vormt voor de studie der Dyz wertwging nioet des ta inniger woiden, wwneer wij met de. geschiedenis in de hand de ontwikkeling der geaoeskundige wetenschap nagaa*» Uit alto etttaeb wi vrwgpsn eu totere* t\[d blijkt duidel^jk het streven OH> cte toer ctar gezcjada veriigtingen in betrekking te brengen tot de leer der pathologie , of beter uitgedrukt , oa> de vepsebijnselen der stoornissen af te leiden van de verschijnsefen en wetten, die het normale individu aanbiedt. Met het ontstaan der eerste sporen van ontleedkundige kennis in de grijze oudheid, zien wij alras een zweem van physiologie zich ontwikke- len, en, naan&ate de eerste toenemen, allengs zuiverder begrippen gebo- ren wordeu aangaaude de verrigtingen der organen. Langzamerband iu den loop van eeuwen , hand aan hand met de vqI- tooijing van het gebouw der ontleedkunde , verrees zoodoende naast dit oen ander gebauw, dat op anatomischen grondslag opgetrokken , door 4e bouwstoffen langs physisch-mathematischen en chemischen weg aangebragt, meer en meer zijne voltooijing naderde. Niet anders dan heilzaam natuurlijk kon de terugwerking srijn op de geueeskunde. Meer en meer ingewijd in de natuurknnde van den gezonden igenach, moeat het unmera gomakkelijker vallen de afwijkingen te heoordeeleq , welke sich in de vemgtingea voordeden , uit die afwijkingen te leerw besluiten tot deze en gene structuurveranderingen in bepaalde organen, en taogs dezen weg na<ter to kowen U* doo zetel en. den »ard der aendWAWft De verschillende witomen, die in dw loop der tijden de genewkundige Digitized by Google REDEVOERING. 1Q1 wereld beheerscht bebben, die, wortelende in het stuifzand der hypotW- sen , ontleend aan QnwUediget anatomiscbe feiten en daaraan va&tgeknoopte gebrekkige of onjuiste phyaiologische voowtellingen , het uitgangspunt wa- re» gaweest vaa alle kennis, van elke handeJing, *ij vielen het eene voof, bet andere na , ofscboon veelal niet dan na langen , hevigen strijd. 2\| moesten v*Uen , oindat zij opgetrokken ap aprioriatische beschouwiji- gcm zonder vasten rationelen grondslag, en verschillende, al naar dat de philosophiaohe geest der eeuw, het redeneren in bet afgetrokkene dqr eene of der andere theorie het aanzien gaf , op den duur niet bestagd waren tegea de gezonde logika Qener zich langzaam ontwikkelende onbevangen natuurkennis. Eeuwen nogtans zou het duren, voor en aleer in de studie der geaees- kunde deze uitkomsten waren verkregen. Inderdaad men moet zich verwonderen over de trage vlugt, ctie de ontwikkeling van sommige onderdeelen der medische wetenschap heeft genomen; mijns erachtens wel niet het minst over den langen tijd, die er is verloopen, alvorens de geneeskundige zich mogt verheugen in het hezit eeoer voldoende kennis van het menschebjk ligchaani, waarvan hij toch iederen dag geroepen ward de stoornissen te behandelen. Juist hier waren de hulpmiddelen voor de beoefening eenvoudig en be- trekkelijk weinig kostbaar, vergeleken met die in andere takkeu van we» tenschap. OnwiUekeurig dus gevoelt men ontzag voor de magtige hinderpalen, die in den vorm v*n bijgeloof , vooroordeel en eigenbelang zoolang hare vlugt konden tegenhouden. Perioden in de wereldgeschiedenis gingen voorbij , zonder dat nagenoeg eenige vporuitg^ng raorkbaar waa, waarin dezelfde dwaalbegrippen ble* ven heerschen, enkel en alleen, omdat de ontleedkundige keanis, ge- brekkig a]$ zij was a atationair bleef. En zoo ingeworteld waren die aprioristische meeningen, zqo onwankel- baar ww bet geloof aan de daarop gebouwde stelsels, dat zelfs, wanneer eeu pi^b^vaqgen tt&tuurcfflder«oeker met koene hand den sluijer ophgtte, die de teemtep m dwalingen vow de oogen van het geneeskundig publiek bed^kte, nog vele jaien, ja jnenigmaal nog eeuwen moesten verloopen, Digitized by Google 182 H. W. MIDDENDORP voordat het eene of andere systeem tot in zijne grondvesten was geschokt , voordat eene gezondere voorstelling algemeene erkenning vond. Zulk een omkeer, hij was steeds in de eerste plaats te danken aan eene verbetering der ontleedkundige kennis van het menschelijk ligchaam, waarvan de vooruitgang als een roode draad door alle hervormingen heen geweven is, die tot dusverre op geneeskundig gebied hebben plaats gehad. Veroorlooft mij, ten einde ook U dit verband duidelijk in het oog valle, Uwe aandacht te vestigen op enkele hoofd-momenten uit de ontwikkelings- geschiedenis dezer wetenschap. Het zal u blijken, hoe de anatomie de hoeksteen is geworden voor den tempel der geneeskunde. Ook Gij, vertrouw ik, zult ten voile overtuigd zijn, dat het *hic locus est, ubi mors gaudet succurrere vitae" te recht mag prijken boven den ingang van de snijkamer te Parijs. In de oudste tijden tot op Hipprocrates was de geneeskunde weinig anders dan ruwe op gebrekkige symptomatologie gebaseerde empirie. Uit de massa geboren , door de verstandigsten daaruit , door de priesters onthouden en opgeteekend, vertoont zij met eenig verschil in de hoofd- zaak hetzelfde theurgisch-empirisch karakter bij de Indiers en de Chinezen , bij de Egyptenaren en de Joden, en kan geschikt op lene lijn gesteld worden met de eerste bladzijden uit de met mythen doorweven wordings- geschiedenis van elk volk. Afgezien van de alras door sommigen met zorg en voorliefde behandelde diaetetiek hing de keuze der middelen, die men ter genezing aanwendde, in den beginne geheel van het toeval af, en werd eerst allengs nader bepaald door vergelijking van de oorzaak der kwaal met de uitwerking van het aangewende middel. Indien wij enkele op zich zelf staande sporen van ontleedkundige ken- nis, die men hier en daar waarneemt, en die aan toevallige verwondingen bij levende menschen, bij de Indiers waarschijnlijk ook aan zeer gebrekkig uitgeoefende ontledingeu , aan het balsemen van lijken , en verder aan het Digitized by V^jOOQlC i J REDEVOERING. 188 slagten van dieren voor voeding en offerhanden te danken waren, buiten rekening laten , — dan ontbrak aan de geneeskunde der oudere volken ten eenemale de eerste en onontbeerlijke voorwaarde voor alle positieve wetenschap, n.l. de kennis van den bouw en van de verrigtingen van het menschelijk ligchaam. In de Hippocratische geschriften vinden wij gelouterd terug, hetgeen door vele geneesheeren uit den voorafgaanden tijd was bijeengebragt , en bovendien is het totaal van het empirisch weten vermeerderd. De eigenlijke verdienste van Hippocrates echter bestaat daarin, dat hij, om met Haeser te spreken, de methode bepaalde, waardoor de genees- kunde uit een onzamenhangend mengsel van langs den empirischen weg verkregen kundigheden verheven moest worden tot den rang zooal niet eener wetenschap, die op de wetten der menschelijke natuur was gebouwd, ten minste tot dien eener kunst, die op duidelijk erkende en vast bepaalde ervaringsregelen zich grondde. Voor het eerste ont- braken ook de noodige gegevens. Hoofdzakelijk toch bestond de anatomie destijds uit op zich zelfs staande meer of minder juiste voorstellingen betreffende den bouw der bijzondere organen, zonder dat zich deze tot zoodanig een geheel hadden kunnen groeperen , als noodig was om zich van de verrigtingen dier afzonderlijke organen , laat staan van de physiologie van het organisme e?nig behoorlijk denkbeeld te vormen. Die voorstellingen berusten bijna geheel en al op hetgeen de ontleed- kunde van dieren leerde , waren slechts overgebragt in die van den mensch , en niet dan voor een klein gedeelte door werkelijke waarneming aan dezen ontleend. Indien ik in weinige woorden den indruk mag formuleren , die de Hip- pocratische werken door eigen lectuur en nog meer door oordeel en kritiek van meer ingewijden op mij gemaakt hebben, ik zou het aldus wenschen te doen. Overal straalt ons daaruit een geest tegen, die van eene evenzoo naauwkeurige waarneming der verschijnselen van den zieken, als van eene gebrekkige anatomie en physiologie van den gezonden mensch getuigt. Digitized by Google 184 H. W. MIDDENDORP De onmiddellijke navolgers van Hippocrates drakten niet de voetstap- pen van den grooten meester op den weg der gelouterde empirie. Zij veriieten dien , om zich bij voorkeur te werpen in de armen eener specula- tieve rigting, die bij den een van dogmatiscben , bij den anderen van meer zelfstandigen natuurphilosophischen aard , wel met onvruchtbare theo- rien en onnutte systemen, doch geenszins met positieve kennis de genees- kunde verrijkte. Weldadiger was de invloed, dien de alexandrijnsche school op haar uitoefende. De voorliefde, waarmede de uitstekendste harer geneesheeren zich op de studie der ontleedkunde van den mensch toelegden — hetgeen daar te lande waarschijnlijk deswegen met minder bezwaren gepaard ging, omdat de Egyptenaren door het balsemen van oudsher aan het openen van lijken gewoon waren, — beloofde goede vruchten te zullen afwerpen voor de geneeskunde in het algemeen. Doch slechts kort scheen de dageraad eener betere toekomst, en niet sterk genoeg om de duisternis op te klaren, die het physiologisch en paithologisch dogmatisme omhulde. Alleen de chirurgie ondervond van hare bemoeijingen blijvende gevolgen. In de geneeskunde bleef de speculatieve, de dialectische rigting heerschen. Bijzonder echter zal ons zulks niet verwonderen, wanneer wij in aan- merking nemen, hoe elementair destijds nog de ontleedkundige kennis Was, hoe weinig geschikt voor physiologische en pathologische begrippen. Zoo gaf zij Herophilus (800 v. Chr.) aanleiding de zenuwen en pezen te verwisselen, den borsprong ook der laatsten daarom van de hersenen ai te leiden en zich de slagaderen voor te stellen als gelijktijdig met bloed en lucht gevuld. Zoo leidde Erasistratus (280 v. Chr.) vasthoudende aan de vulling der slagaderen met lucht , en meenende , dat de synan&stomosen tusschen slagaderen en aderen in gezonden toestand gesloten waren, bijna alle ziekten daaruit af , dat tegennatuurlijk bet bioed uit de aderen in de dlagaderen drong, waardoor ontsteking en dien ten gevolge koorta ont- staan zou. Geene betere pathologische voortfteffingen natuuriijk, geen waren voor- uitgang kan men verwachten van diegene, die, zoo als de empirici bij Digitized by Google REDEVOERIING. 185 iritnemendheid , de kennis van den bouw en van de verrigtingen des menschelijken ligchaams zelfs voor overbodig hielden, en de studie daar- van verwaarloosden , of van hen, die als methodici, pneumatici en hoe de aanhangers der verschillende systemen ook heeten mogen, der mee- ning toegedaan waren, dat allereerst eene philosophische theorie als grondslag onontbeerlijk was. Slechts enkelen uit die tijden zagen het nut van anatomische studien voor de geneeskunde in. Een Aretaeus en een Rufus van Ephezus baanden den weg voor eene nieuwere periode, die met Galenus begint. Volkomen vertrouwd met de werken zijner voorgangers, ingewijd in den strijd der meeningen, die de verschillende scholen destijds verkon- digden, daarbij voor alles geleid door de overtuiging, dat de kennis van de normale verrichtingen die wetenschap een vasten steun aanbiedt, welke de stoornissen daarvan tot onderwerp heeft, zocht de talentvolle geneesheer van Fergamus in de tweede eeuw onzer jaartelling (131 — 201 n. Chr.) het gebouw der geneeskunde op hechteren bodem te gronden. Die overtuiging n.l. schonk hem lust en kracht tot zijne ontleedkundige onderzoekingen , die, ofschoon voor het grootste gedeelte bij dieren en slechts voor een klein gedeelte bij den mensch in het werk gesteld, hem regtmatigen aanspraak geven op de eerste plaats in de rij der anatomen van .den ouden tijd. Voorzeker die onderzoekingen zouden van meer beteekenis zijn geweest, zij zouden gezondere voorstellingen hebben doen geboren worden ten op- zichte van de levensverschijnselen zoowel van het normale als van het zieke individu, indien ook hij niet van der jeugd af te zeer doordrongen was geweest van de in de Hippocratische schriften beerschende theorien, te zeer doortrokken met den philosophischen geest zijner eeuw, dan dat hij zich geheel en al daarvan had kunnen losmaken. Aan de zucht naar een afgerond systeem bij onvolkomene gegevens werd door Galenus een offer gebracht, dat nog na verloop van eeuwen 24 Digitized by Google 186 H. W. MIDDENDORP nadeeligen invloed zou uitoefenen op de beschouwingen in de genees- kunde. Geisoleerd staande anatomische daadzaken en physiologische voorstellin- gen konden, onvolledig en onjuist als zij waren, in bare toepassing op de pathologie tot niets anders leiden dan tot een voor de eene helft op ratio- neel-empirische , voor de andere op philosophische basis opgetrokken gebouw. En toch deze leemten mogen ons de groote verdienste in Galenus niet voorbij doen zien, die mijns inziens daarin bestaat, dat hij eens voor altijd als onontbeerlijke voorwaarde voor de studie der pathologie de kennis der anatomie en physiologie van den gezonden mensch aanwees. Treurig voorwaar en qpmerkelijk tevens, dat op den aan de kiinmen lichtenden dageraad eener schoonere aera een zoo sombere lange dag volgde. Hadden zijne opvolgers, in plaats van stil te staan uit bewondering voor de volmaaktheid van de schijnbaar wetenschappelijk afgeronde leer des meesters, rustig voortgcwerkt in de door hem aangewezene rigting, — de nieuwe periode, die met eene onbevangen waarneming der natuur in de 16 de eeuw ontwaakte, had niet behoeven te beginnen met de dwaal- begrippen te bestrijden , welke sedert Galenus 1400 jaren lang op ontleed-, natuur- en geneeskundig gebied hadden geheerscht. Noch de Grieksche geneeskundigen na hem, noch de Arabieren, noch de geneesheeren der westersche volken hebben in den loop der eeuwen iets van belang bijgedragen om het plan uit te werken, dat Galenus in hoofdtrekken had vastgesteld. Zij zwoeren bij diens afgerond systeem als bij eene onfeilbare Jeer, waarvan de dogmata hoogstens tot theoretische bespiegelingen aanleiding mogten geven. Zelfstandige bewerking in den geest van den meester bleef hua vreemd. Eerst in de tweede helft der middeleeuwen begonnen zich enkele licht- punten te vertoonen als teekenen van een langzaam ontwaken der begeerte nuchtere, vrije, onbevangen waarneming der natuur te stellen boven auto- riteitageioof. Mondino van Bobgna komt de eer toe in het begin der veertiende Digitized by Google REDEVOERING. 187 eeuw door het uitgeven eener op eigen onderzoek berustende //Anathomia/ 1 den eersten stoot gegeven te hebben tot het herleven van de beoefening der ontleedknnde. Zijn werk, hoe onvolledig ook, wanneer wij het vergelijken met de voortbrengselen van onzen tijd, was een verblijdend verschijnsel in eene periode, waarin v.n. godsdienstige vooroordeelen der beoefening dezer we- tenschap bijna onoverkomelijke hinderpalen in den weg zetten ; het schokte het door Oalenus opgetrokken gebouw tot in zijne grondvesten. Hij, met Berengarius Carpensis, Sylvius en anderen waren de voorloo- pers der hervorming, die in het begin der 16 de eeuw door Vesalius, Eustachius en Pallopia tot stand gebracht, voor altijd de boeijen zou ver- breken, waarin de geneeskunde door het Galenisme was gekneld. De oorzaken en begunstigende momenten der groote hervorming, die in de overgangsperiode der middeleeuwen tot den nieuweren tijd op bet gebied der wetenschap in 't algemeen plaats vond, waren van den eenen kant het herleven der studie der Grieksche taal- en letterkunde in verband met wetenschap en kunst, het ontstaan van geleerde genootschap- pen, universiteiten en academies, van den anderen kant de uitvinding der boekdrukkunst , de opheffing van het leenwezen, de opkomst van den burgerstand en niet het minst de hervorming op kerkeiijk gebied, en door haar en in haar het bevorderen der kritische methode, het breken met het blindelings gelooven aan het gezag der vroegere eeuwen. De herleving van de studie der klassieke geneesheeren , ofschoon in den beginne meer van philologischen en commentarischen aard, leidde indirect tot het weder opvatten van diezelfde methode, welke ook zij gevolgd wa- ren bij het verwerven hunner kennis; zij was de aanleiding voor eene nieuwe zelfstandige waarneming op het gebied der natuurkunde in het algemeen, op dat der geneeskunde in het bijzonder. Vesalius en zijne roemrijke tijdgenooten bereidden door hunne schoone ontleedkundige onderzoekingen het instorten van het Oalenisme voor, wijl zij in de eerste plaats de grondslagen deden wegzinken, waarop het 24* Digitized by Google 188 H. W. MIDDENDORP was opgetrokken , en verder juiat door hnnne ontdekkingen betere physio- logische begrippen in het leven riepen, welke niet lang daarna het door den geneesheer van Pergamus gebouwde stelsel ten eenemale omver- wierpen. De pogingen door Serveto, Columbo en Cesalpino in het werk gesteld om aan de jongst ontdekte anatomische feiten op het gebied der angiologie betere physiologische voorstellingen vast te knoopen, drukken als 'tware het voorgevoel uit, dat door de onomstootelijke bewijzen van Harvey tot zekerheid verheven den genadeslag zou toebrengen aan de oude leer. De nvmjfuty de spiritus en de fuligo der vroegeren, de spiritus vitalia, de sanguis spirituosus, de sanguis naturalis der latere geneesheeren , termen , die ons de woorden van Goethe in de gedachten roepen : ,Denn eben wo Begriffe fehlen, Da stellt ein Wort zur rechten Zeit sich ein" gingen voor altijd verloren op den door Harvey ingeslagen breeden weg der waarneming en proefneming. Zij vonden hunne oplossing in het heerlijk feit der ontdekking van den genialen engelschen geneesheer, dat het hart niets anders bevat dan bloed, dat binnen een zekeren tijd er door vloeit en uit de peripherische slagade- ren in de aderen overgaande, daarin van uit de takken door de stammen naar het hart terugkeert. Eene daadzaak, die door de opvolgende ontdekking zoowel van de chylvaten en van den ductus thoracicus als van de verhouding dezer en der reeds vroeger, hoewel onvolkomen bekende lymphvaten onderling en tot de bloedvaten , door de latere bevestiging van den zamenhang der fijnere slagaderen en aderen door opspuiting der haarvaten, en door de directe waarneming der bloedbeweging onder het microscoop verrijkt, ook op pbysiologisch terrein voor goed een einde maakte aan de beschouwingen van Galenus. Ik noemde daar het microscoop. Van niet minder gewigtige beteekenis voor de leer der levensverrigtingen zou n.L de ontdekking van dit werktuig worden , dat aan de physica [ontleend , weldra op het gebied van alle an- dere natuurwetenschappen zijne toepassing vond. Digitized by Google REDEVOERING. 189 De uitvindiog van het zamengestelde microscoop zou de ontleedkundige wetenschap uit den onvolkomen staat, waarin zij zonder dit werktuig immer gebleven ware, langzamerhand verheffen tot een afgerond geheel van kennis, waarvan de grenzen niet meer zamenvielen met die van het gewone zien. Zij zou aanvullen , wat er nog ontbrak aan de kennis van den ontleed- kundigen bouw van organen en organisme, door voor het menschelijk oog de tot dusverre onzigtbaar gebleven andere helft der structuur te ontsluijeren. In plaata van de //porositates carnis, in quas obrepit sanguis" van Harvey leerde dit werktuig allengs de verschillende weefsel-elementen , hunne groepering, hunne rangschikking in den bouw der organen kennen, en de eveneens in vorm zeer varierende bloedbanen, die ala drenkende beken die elementen omslingeren. Door de elementaire organische substrata voor gevoel en beweging, voor afscheiding en opneming aan het licht te brengen, bleken de fijnste deelen des ligchaaras nog uit iets anders te bestaan, dan uit vaateinden en zenuwvezelen , zooals Malpighi en Boerhaave zich voorgestekLhadden, en werden de plaatsen van het organisme bekend, waar de physiologische processen als 't ware in bet geheim worden afgespeeld. Toen later het microscoop ook bij het onderzoek van zieke organen werd aangewend, zouden de veranderingen dierzelfde weefsel-elementen de oorzaken blijken te zijn van al die verschijnselen , die men in den loop der tijden langs zoo verschillenden weg had zoeken te verklaren. Die uitkomsten evenwel, als de vruchten van langdurige onderzoekin- gen, konden eerst verkregen worden in den nieuweren tijd, nadat dit werktuig zelf door de vele verbeteringen , die het in de eerste helft dezer eeuw onderging, eene nieuwe phase ingetreden, den graad van volkomen- heid had bereikt, dien het sedert kort bezit. Tot aan dat tijdstip echter, zoolang de microscopische anatomie nog slechts was zamengesteld uit enkele geisoleerde waarnemingen , hoe voor- treffelijk die ook waren , hoezeer die ook getuigden van het vernuft en de geestkracht hunner ontdekkers, zoolang zij zich niet als de andere helft van hetzelfde geheel kon aansluiten aan de macroscopische ontleed- Digitized by Google 190 ^ H. W. MIDDEWDORP kunde, was de dag nog niet aangebroken voor eene juutere kennia der physiologische en pathologische processen. Zoolang was er vrije speelruimte voor het ontstaan van theorien, die aan verschillende elkander opvolgende, zich parende of sich vernietigende stelsels de hegemonie verschaften over een grooter of kleiner gedeelte der medische wereld. De Iatrochemici en Iatrophyeici, Hoffmann's aether, StahTs anima, de verschillende pogingen om deze 6f onderling, 6f met het Hip- pocratisme te verzoenen, Haller's irritabiliteitsleer , Cullens zenuwpathologie, het stelsel van Brown met zijne opwekbaarheid , het latere stelsel van Broussais met zijne //irritation" en //gastro-enterite" en nog menige andere theorie en stelsel, — zij vallen in deze periode. Zonder iets te willen afdingen op de gewigtige bijdragen, die natuur- en scheikunde in deze eeuw geleverd hebben om de physiologie en pathologie van den mensch op vastere basis te gronden dan op de abstracte begrippen van bovengenoemde stelsels, geloof ik evenwel te mogen staande houden, dat de invloed daardoor uitgeoefend, niet op eene lijn te etellen is met dien , welke de verbetering van de kennis der structuur had. Steeds gaf de ontleedkunde den eersten stoot aan het ontstaan van hel- derder voorsteilingen omtrent de verrigtingen en hare stoornissen; hare ontdekkingen werden langs physischen en chemischen weg geexploiteerd. Aan gene derhalve in de eerste , aan deze in de tweede plaats komt de eer toe hoe langer hoe meer de nevelen te doen optrekken, welke tot voor korten tijd het oordeel over pbysiologische en pathologische processen omhulden. En in meer dan een opzicht oefende de aanwending van het zoo even genoemde werktuig een weldadigen invloed uit op de studie der genees- kunde. Terwijl zij aan de eene zijde de voorstellingen in de physiologie verbe- terde en daardoor de gevolgtrekking uit de functiestoornis tot het bestaan van bepaalde anatomische veranderingen meer en meer aan vaste regels bond, was zij aan de andere zijde, door een grondiger onderzoek der zieke organen in het lijk mogelijk te maken , de zekere toetssteen voor de juistheid dier gevolgtrekking. Digitized by Google REDEVOERING. 191 Eerst van den tijd af, dat men met het microscoop ook in de diepte van de zieke weefsels doordrong en tot in de organische elementen de hy- pertrophie, de atrophie, de degeneratie, in het kort al die veranderingen van vorm en structuur , die de lijkopeningen aan het licht brengen , leerde ontleden, kan men met recht zeggen, dat zich naast de ontleedknnde van den gezonden mensch eene anatomie van den zieken mensch ont- wikkelde. Van toen af zou meer en meer waarheid worden, wat Morgagni zich voorstelde , doch bij de gebrekkige hulpmiddelen voor het onderzoek in zijn tijd niet dan onvolledig kon bereiken , s/zouden de zetei en de oorzaak der ziekte inderdaad door de ontleedkunde worden nagespoord." Even als door de schoone ontdekkingen van Kolliker, Gerlach, Max Schultze en andere histiologen van den nieuweren tijd de structuur van het menschelijk ligchaam meer en meer als een physiologisch geheel voor ons oog ontsluijerd begint te worden, zoo constitueert zich in de laatste decennia door de veeiomvattende onderzoekingen van Virchow, Rokitansky^ Lebert, Rindfleisch en anderen uit de massa der sedert Morgagni bijeengebragte pathologisch-anatomische feiten en waarnemingen allengs een pathologisch geheel. Met . alle hulpmiddelen , die physica en chemie aan de hand geven , worden de veranderingen der organen nagegaan , en daardoor eene controle uitgeoefend, die, door vergelijking van de anatomische laesies met de vroeger waa rgenomen verschijnselen op de beschouwingen in de genees- kunde in vele opzigten heilzaam werkt. Mag men het toch een van de grootste voordeelen, aan de beoefening der pathologische anatomie verbonden , noemen , dat zij voor alles ieder riektegeval op zich zelf grondig leert bestuderen , juist daardoor een steeds vasteren maatstaf aan de hand geeft voor vergelijking en des te zekerder gegevens levert voor de behandeling en herkenning, van niet min- der gewicbt is zij in dit opzicht, dat zij de naaste aanleiding is geworden voor eene verbetering der diagnostiek. Zoodra men eenmaal voor eene bepaalde groep van verschijnselen deze of gene weefselveranderingen had leeren kennen , lag het immers voor de hand, dat het streven der geneesheeren voor alles daarheen zich richtte, Digitized by Google 192 H. W. MIDDENDORP raet alle ten dienste staande hulpmiddelen de herkenning dier veranderin- gen te verrijken. De plaats der uroscopie der vroegere eeuwen, die bij de uitete- kendste geneesheeren ten allen tijde met het oog op herkenning en be- handeling van ziekten evenzeer in aanzien stond, als zij den kwakzalvers gereede gelegenheid aanbood het lichtgeloovig publiek te misleiden, heeft een onderzoek der urine ingenomen, dat even zoo zeer op anatomi- schen als op physischen en chemiscben grondslag rustende, op den bijnaam van //wetenschappelijk ," inderdaad aanspraak mag maken. De percussie door Auenbrugger ontdekt en door Corvisart een halve eeuw later in ruimeren kring toegepast, werd kort daarna tot een geheel vereenigd en bovendien aanmerkelijk verbeterd door de auscultatie, de uitvinding van Laennec. Men moge er zich met Daremberg over verwonderen, dat voor Laennec niemand, (een hippocratisch schrijver voor meer dan 2000 jaren misschien uitgezonderd) , wanneer hij bij een lijder geruischen eener gestoorde respi- ratie of hevige hartkloppingen op een afstand waarnam, door zijn oor tegen de borstkast te leggen, beproefd heeft des te beter die verschijnselen te doorgronden, in ieder geval is het een feit onze belangsteliing over- waardig, dat de physische diagnostiek, eenmaal ontdekt en aan het ziekbed toegepast, zoo spoedig een hoogen trap van volkomenheid heeft bereikt. Die snelle vlugt hangt onmiddellijk zamen met de verbazende vorderin- gen, die in deze eeuw op anatomisch en patbologisch-anatomisch gebied de menschelijke geest door volhardend onderzoek heeft gemaakt. Zoo niet pathologische anatomie en diagnostiek eikander als 't ware wederkeerig de hand hadden gereikt in hare ontwikkeling , zoo niet de obductie een heilzame controle had uitgeoefend over de laatete, die voor- uitgang op het gebied der herkenning van ziektetoestanden zou even zoo min hebben plaats gehad, als thans de resultaten door percussie, auscul- tatie, palpatie en inspectie verkregen, goed begrepen en gewaardeerd kun- nen worden, wanneer men niet door en door vertrouwd is met de struc- tuur en verhoudingen der organen in den gezonden toestand. Digitized by Google REDEVOERING. 193 Ziedaar, Geachte Toeboorders! in vlugtige trekken U geschetst, hoe de ontleedkunde geworden is de hoeksteen voor den tempel der geneeskunde. Vlugtig wel is waar, doch voldoende , vlei ik mij , om ook U de juist- heid te doen waardeeren der gedachte, die aan Daremberg de woorden in de pen gaf: >/Donc sans anatomie normale, point d'anatomie pathologique ; sans Pune //et Tautre anatomie, point de diagnostic certain et rationnel, soit du siege, *soit de la nature de Taffection; sans les moyens chimiques et physiques, *mis au service du diagnostic et des autopsies, insuffisance absolue des //dissections et incertitude complete dans la th6rapeutique." Hoe de anatomie de juiste maatstaf is, waarnaar men de Venus van Milo, de Gratien van Thorwaldsen, de Adriadne van Dannecker, den Theseus van Canova, of den Bellerophon van Schaller beoor- deelt, hoe zij de hand leidt en het oog scherpt van den schilder, zooals wij dat bewonderen in den David van Guido Reni, de Danae van Veronese, den Johannes Baptista en de Magdalena van Fuger of de Leda van Schrotzberg, — in het algemeen U hare aesthetische zijde voor oogen te stellen, waar zij hare rechten doet gelden op het heerlijk gebied der beeldende kunsten in vroegeren en lateren tijd, verre van de cadaverum sordes en de mephitis der snijkamer, — het lag voor heden niet in mijne bedoeling. Evenmin om te beproeven U hare hoogere waarde te schetsen, onaf- hankelijk van stoffelijke belangen en behoeften, als philosophische weten- schap, die op zich zelve verheven, ook in staat is den menschelijken geest te veredelen en te verheffen, waar zij voor onze oogen een organisme onthult, waarop een in bouw en verrigtingen niet te miskennen verstan- dig, regelmatig plan zoozeer den stempel drukt van relatieve volkomen- heid , van hoogste doelmatigheid voor zijn bestaan , een organisme geadeld tot een zoo zuiver harmonisch geheel, dat wij ons eerbiedig buigen zoowel voor de wijsheid en de almagt als voor de liefde van zijn Maker. Mijne taak was minder verheven, zij was daarom niet minder waar. Al te zeer door ondervinding bewust, hoe algemeen helaas het geloof nog heerscht, dat alleen voor den chirurg de anatomie de alpha en de omega van zijn weten is, dat de kennis van den microscopischen bouw 25 Digitized by Google 194 H. W. HIDDENDORP van het menschelijk ligchaam, ja wel nuttig en achoon is, doch eigenlijk niet bepaald noodzakelijk om medicus te rijn, heb ik slechts over de be- teekems der ontleedkunde voor de zoogenaamde inwendige geneeakunde willen spreken. EdelGrootAchtbare Heeren, Curatoren der Groninger Hoogeschool! De belangstelling en de bereidvaardigheid , waarmede door U alles, wat tot den bloei van het geneeskundig onderwijs alhier kan bijdragen, wordt ter harte genomen , zijn mij door ondervinding bekend. Op Uwe voordragt door de Hooge Regering geroepen om deze leeretoel te bezetten, mag ik bovendien met diepe erkentelijkheid jegens U datgene berdenken, wat mijn persoonlijk wedervaren aan deze hoogeschool tot dus- verre betrof. Het bewustzijn ook in het vervolg bij Uw hooggeacht collegie steeds een goedgunstig gehoor te zullen vinden overal, waar het de bevordering der fcelangen van het onderwijs geldt, — is mij een even aangename als krachtige steun bij het aanvaarden mijner betrekking. Dat Gij niet geaarzeld hebt mij onder andere verhoudingen , toen ncg geen titel als geloofsbrief mij de aureool schonk, die prestige heet, een gewigtig gedeelte van het geneeskundig onderwijs toe te vertrouwen, sal als een prikkel tot dankbaarheid mij ten spoorelag zijn met al mijne krachten er naar te streven nog meer dan vroeger tot den bloei daar- van mede te werken. Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Hoogeschool! Met diep leedwezen zoekt mijn oog in Uwe rijen te vergcefs naar hem, in wiens hooggewaardeerde vriendscbap ik reeda als student mij mogt verheugen. Hoe gaarne wenschte ik Ermerins van deze plaats te kunnen dank zeggen voor zoovele blijken van geaegtnheid , voor zoo meni- gen goeden raadl Hoe gaarne wenschto ik naast hem en miet in.zijne plaatB werkzaam te zijn aan deze hoogescbooll Hdaas! met een slag als 't ware werd hij ontrukt aan familie en vrienden , aan onderwija en weten- schap! Hij viel als <een offer van zijnen ijver voor de laatsten, zijoer Digitized by Google REDEVOERING. 195 liefde tot zijne medemenschen. Niet alleen deor geleerdheid, eenvood, humaniteit en waarheidszin , ook door diep pligtgevoel, onbaatzuchtigheid en moed was hij een sieraad van den geneeskundigen atand. Typhus of pok* ken mogten heerschen , eholera mogt offer op offer vragen , als een voorbeeld voor velen trad hij steeds met dezelfde kalmte het gevaar te gemoet, had hij zonder bijoogmerken slechts oog en zin voor zijne roeping als genees- kundige, die zieken behandelt en studenten vormt. Wel hem, van wien de nakomeling dat kan zeggen met de hand op het hartl Zijn naam zal voortleven in dankbare herinnering! Zijn aandenken zal in eere blijven bij allen, die hem in zijn werkkring hebben gadegeslagen I Van alle leden der medische faculteit, die ik eenmaal het voorregt had mijne leermeesters te noemen, zijt Gij, hartelijk beminde en vereerde Jansen ! thans alleen overgebleven. Toen ik met geestdrift uwe lessen volgde, had ik niet gedacht later in U van zoo nabij den man te zullen leeren achten, die even geleerd ala eerlijk, even goedhartig als standvastig is. Ik gevoel behoefte het U te zeggen, in wat omstandigheden dan ook, op mij kunt Gij rekenen. Dat ook Gij mij voortaan als vaderlijk vriend Uwe raadgevingen niet zult onthouden , daarvan ben ik overtuigd. Hoogleeraren der verschillende faculteiten! Van enkelen Uwer reeds mogt ik bewijzen ontvangen van achting en toegenegenheid. Voor zoover ik nog niet het voorregt en het genoegen had U persooniijk te leeren ken- nen, hoop ik, dat spoedig de tijd moge komen, dat Gij mij benevens Uwe vriendschap ook Uwe achting niet zult onthouden. WeLBdele Heeren Studenten aan deze Hoogeschool! De wetenschap is niet het eigendom van een man, hoe voortreffelijk dan ook, — van eene periode in de wereldgeschiedenis , hoe uitstekend hare vertegenwoordigers ook mogen zijn, zij is de vrucht van het naden- ken en onderzoeken van alle opvolgende geslachten. Gij , mijne Heeren ! die later naar alle oorden , in alle standen de vruch- ten Uwer studien brengt, Gij kunt ieder voor zich het Uwe bijdragen tot haren vooruitgang. Indien Gij zuiks doet, hoe gering Uwe bijdrage, hoe eng de kring, waarin Gij U beweegt, ook moge zijn, zoo verrigt Gij een 25* Digitized by Google 196 H. W. MIDDENDORP REDEVOERING. heilig werk , daar Gij den mensch nader brengt tot de waarheid , op welk gebied dan ook. Zonder wetenschap immers geene verlichting, geene waarheid, zonder deze beiden geene vrijheid, geen geluk in den volsten zin des woords noch voor het individu, noch voor de maatschappij. Studenten in de Geneeskunde! Hoe meer zich de grenzen onzer wetenschap uitbreiden , hoe zwaarder uwe taak wordt. Het is niet te ontkennen , tegenwoordig is zij veel 6m« vattend. Zonder volharding, zonder lust, zonder toewijding zal het loon voor uwen arbeid gering zijn. Groot daarentegen, indien Gij met de conscientia vitae bene peragendae vervuld, alles, wat in U is, aanwendt om later met eere een stand te vertegenwoordigen , even rijk aan zelfvoldoening als aan humaniteit. Met des te meer eere zult Gij dien vertegenwoordigen , naarmate Gij met meer liefde en achting de studie van de ontleedkunde beoefent, van die wetenschap, waarop de woorden van Baco wel het allerminst passen: *Vana omnis eruditionis osten- 'tatio, nisi utilem operam secum ducat." Mijne grootste voldoening zal zijn U ten allen tijde bij Uwe studien mijn steun en mijne leiding, voor zoo ver die reiken, aan te bieden. IK HEB OEZBOD. Digitized by Google PROGRAMMA CERTAMINIS LITERARII A REOTORE ET SENATU ACADEMIAE GRONINGANAE DIB XV MBNSI8 APEMS ANNI CIIOIOOOCLXXI INDICTI. Ex Regis Aagustissimi Guilielmi III liberalitate et munificentia, Rector et Senatus Academiae Groninganae omnes Academiarum huius Regni cives et Athenaeorum alumnos in proximum annum ad certamen literarium invi- tant et quaestiones a singulis Ordinibus Academicis positas promulgant hasce: AB ORDINE MEDICO. Indagationibus viri CL Heidenhain nuper constitit, quod attinet ad glandulas salivales et ventriculi, cellulas glandulares in ipsa secretione mutationes pati. Iam vero iisdem methodis, quibus ille est usus, explorentur Pancreas et glandulae Brunnerianae, ut ita inquiratur, num in horum quoque orga- norum cellulis glandularibus eiusmodi mutationes, cum secretio in iis fit, demonstrari posaint. AB ORDINE IURIDICO. Requiritur disputatio historica et critica de temporis momento, quo delic- tum confectum et absolutum censeri debeat, ita ut e. g. currat praescriptio, ut deinceps nonnisi fautores delicto accedere possint. Digitized by Google 198 PROGRAMMA GERTAHINIS LITERARIl. AB ORDINE THEOLOGICO. I. Varia Euangelistarum de Iohannis Baptiatae rebaa narratio tradatur, ez- plicetur, diiudicetur. Quatenus Iobannis historia ex bis caeteriaque effici possit fontibus, disquirator. II. Oppngnatio contra Ecclesiae emendationem, quae in Bossueti Histoire des variations des Eglises Protestantes invenitur, ezplicetur et diiudicetur. AB ORDINE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. I. Men verlangt een kritisch overzicht van de methoden ter bepaling der warmte-hoeveelheden , welke bij scbeikundige verbindingen en ontbindingen vrij worden , en van de uitkomsten door verschillende onderzoekera verkregen. II. Voor weinige maanden heeft de Heer F. Holkema, kweekeUng der hoo- geschool, in zijn werk: De plantengroei der Nederlandsche Noordzee- eilanden (Texel, Flieland, Terschelling 9 Ameland, Sckiermonnikoog en Bottum) eene beiangrijke bijdrage geleverd tot de kennis der Flora van ons land. De faculteit verlangt, dat, iri aansluiting aan dat werk, en in den geest er van, een begin worde gemaakt met de opzettelijke behandeling der Fauna van genoemde eilanden. Daartoe zulien de reeds voorhanden bouwstoffen moeten worden verza- meld, geordend en kritisch onderzocht, en zal verder op den langs deaen weg verkregen grondslag met eigen waarnemingen — zooveel tijd en om- standigheden toelaten — moeten worden voortgebouwd. Digitized by Google PROGRAMMA CERTAMINIS LITERARII. 199 AB ORDINB PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. Exponatur , quid de legum , quae a Mose nomen habent , sacerdotalium (Exod. Capp. XII; XXV— XXXI; XXXV— XL; Levit., Num.) origine statuendum sit, quibus temporibus, locis, a quo quibusve auctoribus san- citae, conscriptae, collectae, in ordinem redactae sint. II. De vita et placitis Sophistarum disquisitio instituatur. Commentationes , latina aut patria oratione scribendae, et aliena manu describendae , ante diem XV mensis Aprilis a. mdccclxxii mittuntor ad Academiae Actuarium. Singulae lemmate inscribuntor adiunguntorque schedulae obsignatae, scriptorum nomina et praenomina integra oontinen- tes, eodemque lemmate extrinsecus distinctae. Ordinum de commeotationibus iudicia pronuntiabunlur optimarumque commentationum scriptoribus , disquisitione ante instituta, praemia tri- buentur ipso die Academiae oatali a. mdgcglxxii. Digitized by Google ORDO LECTIONUM, IN ACADEMIA GBONINGANA HABENDABUM INDE A FERIIS AB8TTVI8 A. CIOIOCCCLXX AD EEBIAS AE8TIVAB A.CIOIOCCCLXXL IN FACULTATB IURIDIOA. IACOBUS HERMANNUS FHIUPSE , propter aetatem legitima muneris vaca- tione U8U3, scholas quidem non indicft; si vero sint Academiae cives, quorum studia consiliis adiuvare possit, desiderantibus ea, dum licet, lubens impertiet. BERNARDUS IANUS GRATAMA tradet Ius naturale ; diebus Lunae et Martis , hora IX, die Mercurii, hora XI; lus crimi nale , diebus Lunae , Martis et Mercurii, hora X; Ordinem ludiciorum publicorum, diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IX; Encyclopaediam et Methodologiam luris, die Iovis, horis IX — XII. GERHARDUS DIEPHUIS lus civite hodiernum tractabit die Mercurii, hora XI, diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora XII; Ius mercatorium explicabit die Mercurii, horis XII et I, die Saturni, hora XI; de Iudiciis privatU aget diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora I. BERNARDUS DOMINICUS HUBERTUS TELLEGEN Oeconomiam politicam do- cebit die Lunae, horis XII et I, die Iovis, hora IX; Ius gentium die Martis, horis XII et I, die Veneris, hora XI; lus publicum, die Iovis, horis X et XI, die Veneris, horis IX et X. Digitized by Google ORDO LECTIONUM. 201 WIARDUS MODDERMAN diebus Lunae et Martis, horis X et XI, Mercurii, horis IX et X, et Saturni, horis XI et XII, tractabit Historiam IuHs Bomani et Institutiones lustiniani; diebus Lunae et Martis, hora IX, et die Saturni, hora X, selectos Pandectarum locos tractabit. Disputationibus publicis et privatis lubenter praeerunt Iuris Professores. 1N FACULTATE MEDICA. 