title: Annales Academici
creator: Academia Groningana
text: Curatores enim, Professores, Studiosi omnes, qui domum eam frequentant, sciunt esse quidem domum, in qua aegroti collocati Bunt, non sicut nosocomium. Neque enim structura, nec custodes, nec vigor hygienae artis respondet regulis. Iterum atque iterum Medicorum Ordo Curatores, Curatores Ministrum adierunt; semper vero unum tantum responsum datur, statum praesentem esse conservandum donec lex de institutione publica sit lata. Ceterum etiam hac res, de qua verba facimus, a Traiecto et Lugduno miserrime vincimur; in his enim magnifica exstituerunt aedificia, quo aegroti libentissime conveniant, dum nos in tuguriiis dignissimas, quae tantum pauperrimo pro domo esse possunt. Quantopere vero his conditionibus etiam doctrina clinica afficiatur, in propaeduco est. Non solum humanitas tantum auxilium inesse flagitat, sed etiam disciplinae interest, ut celeriter adiuvemur. Quamdiu nosocomium non est eiusmodi, ut multi aegroti, cuiuslibet ordinis et gradus, quorum domicilia non afficiunt, ire censeant, et ibi melius quam ullo alio loco curari, curari, curari, tractsari, ut uno verbo complector, quamdiu nosocomium non quaeritur, sed instituto clinico erit manca. Quodsi civitas nostra, quae res gratissima mente commemoranda est, iam politclinicis augenda ad institutionem promovendam contulit, tenet ipsius commoda cum academiae arctissime coniuncta esse, etiam nosocomii aedificandi initium erit salendurn, quam maxime igitur exoptandum est, ut tandem aegrotis alienam condatur, hac civitate dignum, quod sufficiat eis, quae hodie iure ab aegrotorum cura exposcuntur, ita ut ea quoque possint adhiberi remedia, quorum defectus medicaminum effectum plane irritum reddit. Quae in nostro docentium collegio mutata sunt, ea et laetis et tristibus eventibus sunt effecta. Et laeta quidem memoria est eius viri, qui propter senectutem ex universitate nostra decessit, sed et corporis et ingenii vires et alacritatem imminuta ostendit. Nisi van Hall canis capillis esset omnia, nemo putaret, eum prope semiseculum inter nos indefesse laborasse, muneri et officiis severe et fideliter implendis. studiose intentum. Quae non ce conceda est quies, ei erit otii tantum tempus, quod concedat, ut docendi industria quotidiana liber solis litterarum studiis vivat. Optamus ut ingenii alacritas et quietis studiosae iucunditas diei ei sint concessae. Quam diversis contra animorum affectibus desideramus eum virum, quem, quamvis aetate provectum, tamen nec senectus flexit, nec vires deficientes probibuerunt, ne laboraret, neve ageret, sed mors nobis eripuit. Ingenium eius erat clarum, ingressus firmus, ultra sexaginta annos natus senectutis obrepentis ne vestigium quidem prodidit, quum subito, ut militem in acie, in medio certamine, mors eum assecuta esset. Decessit Franciscus Zacharias Ermerins victima fidelis aegrotorum curae, qui eius fidei erant commissi. Magna gravisque iactura est deploranda, quam huius morte cum doctrina tum academia nostra contraxit. Non enim in nostro tantum orbe minore, sed ubique, etiamsi in maxima fuisset universitate eminuiisset. Imprimis fortasse recte dicatur, illum ad nostrae academiae exiguum modulum non aptum fuisse, et ubi studiis theoreticis solis totum se dare potuisset, etiam uberiores ingenii fructus editurum fuisse. Nam magnae eius indolis summa erat proposita in contemplatione theoretica et philologica, in fragmentorum compositione acuta, ex quibus manus eius peritissima finxit totum, quamvis imperito formae visae essent anguillae et dispariles. Iam priore tempore haec ingenii indoles orta erat. O R A T I O. 129 veteris BCHOLAE BATAVAË doctas traditiones secuta. Iam enim in prima, quam publici ioris fuit, scriptio, postquam Lugduni Sandifortio, Macr queino, Hoevenio ducibus usus, studia absolvit, in historias studiis est occupatus. Indolentius eius est documentum, quod iam adolescens magna et profunda scientia et acri ingenio in paucis instructus, non occaecatus auctoritate virorum, qui tunc in praxi medica eminebant, hos tamque stellas sequitur, sed in antiquitatem remotam descendit, et procul a temporis studiis, quae Hippocrates de morborum prognosi tradit, linguae ratione habitus, pertractat. Postquam dissertatione de Hippocratis doctrina oriundae scripta, summas in medicina honores est assecutus, Medioburgi quidem praxin medicam exercere incepit, sed enim collegae maiori diutius iam ibi artem exercenti oppositum, non multum profecisse aequivolas eius sunt auctores. Quae res fortasse in praxeos amore minore, certe vero in indolis nobilitate posita fuit, quae aemulationis medicae vias saepius obliquas certo iudicio sprevit, ac potius recta via ad nobiliora ascendi. Itaque medicus quoque litterarum studia continuavit, praecipue ad Aretaeum se convertit, et hunc bibliothecae Parisianae codicibus diligentissime collatis ad novam quandam formam promovit. Postquam etiam Hippocratis librum de victus ratione in morbis acutis et in sylloge, quae inscripta est Analecta medica graeca annotationes ad Soranum criticas publici iuris fecit, anno millesimo octingentesimo quarquagesimo quarto in hanc Musarum sedem vocatus est. Iam vix credibile est, sed nihilo minus verum, eundem virum per annorum decursum non pauciores disciplinas docuisse, quam physiologiam, materiam medicam, pathologiam generalem, anatomen pathologicam, histologiam, denique ex parte clinica quoque medicam. Itaque praeter anatomen et chirurgiam et artem obstetriciam tota ars medica in doctrinae eius orbem venerat. Admirandum est, quod tanta negotiorum moles studiorum historicorum amori non offecit. Iterum iterumque ad veteres scriptores animum advertit, et quem omnia Hippocratis scripta ita recensuisset, ut genuina et suppositicia discere possimus, vitae annis postremis scriptorem dilapidium et corruptissimum, Soranum Ephesium rursus recepit et in eo senior vividam emendandi artem exercuit. Qua re antiquitatis scriptores gravissimos lectu faciles reddidit, ut historiae scriptor limpidos fontes sit reperturus, unde artis medicae vetustae imaginem hauriat. Hoc ego Ermolpi laboram propriam est, ut ipse abstinentia prope modesta praeditus, aulis habere, verborum contentam aolam, additamentis et deformitates liberare, itaque historico proprio praebere materiem, non vero aedificium extrueret, et praevos medicae historiam conscriberet. Eadem animi modestia, quae in virium aarctatione positae erat, quaeque impedivit, ne ex eo curriculo eicederet, cuius magistrum se esse sentiret, eadem prope dixerim simplicitas ingenua et amabilis, in omni virium conscientia, totius viri indolis erat documentum. Sane facies eius reddebat ingenii quandam aristocratiam, in qua positum erat illud "odi profanum vulgus et arceo". Tamen omnibus familiariter et amabiliter usus est. Non igitur mirum, illum ab omnibus magni aestimatum et amatum fuisse. Quae aestimatio et amor in discipulorum et collegarum animis eum ultra tumulum sequitur: in historia doctrinarum nomen eius indelebile erit. Habeant pia anima illorum, quos desideramus in locum, novae vires advocatae sunt et sponte ab illis ducor ad eos. Contingit ipsis, ut aeque felici laboris successu gaudeant atque praecessores, uberrimosque coligant fructus ex labore perpetuo academiae commodo dicato. Iam id unum superest agendum, ut fasces tradam successor. Itaque te, Matthaeum Salverda, a Rege Augustissimo nominatum Rectorum Magnificum Academiae Groninganae pronuntio et declaro. Crescat te Rectore Academia Groningana. HOOGGEBOUWD TOEVOORTSEKER I Toen wij verleden jaar, op hetzelfde uur en bij gelijke aanleiding als heden, hier vereenigd waren, stonden wij allen onder den machtigen indruk van den Duits-Franschen oorlog. Hoe verschillend ook de gedachten en gevoelens waren, die de enkele individuen bewogen, hier juichten van vreugd over den verbazingwekkenden tocht van zege tot zege, daar weelden over de schandelijke neerlagen bij deze verwachting, bij die andere vrees voor den machtigen nabuur — wat ook, sympathie of antipathie beheerschte allen en niemand kon zich onttrekken aan den algemene stroom. Niets was dus onnatuurlijker, dan dat ook dit spreekgestoelte anders alleen aan de belangen van wetenschap en onderwijs gewijd, toen dienstbaar werd gemaakt aan de politiek van den dag. Zoude het misschien ook de taak van dit uur zijn, de toenmalige beschouwingen voort te zetten. Zoude het niet belangrijk zijn, nu er een jaar verloopt, na te gaan, of niet de wolken, welke de geachte spreker aan Duitslands politieken horizon zag opkomen, alleen voor zijn oog zoo donker en duister schenen, of in het nu vereenigde Duitsland, in plaats van ontwikkeling tot wettige volksvrijheid een soldaten- en jonkertjeheerschappij zich doet gelden, of de grijze heldenkoning zegevierend naar huis teruggekeerd, den schepter van het absolutisme door de gratie Gods zwart op plaats van den staf van het zichzelf beperkend constitutionnalisme, met een woord, of de schitterende heldendaden van het Duitse volk de kloof tussen Duitsland en Nederland hebben wijder gemaakt of niet, zodat nu beide hunne broederschap naar afstamming en geest meer nog dan vroeger kunnen erkennen. Zeker, Hooggeachte Hoorders, zoude zulk een onderzoek belangrijk zijn, en ik mij ook geroepen gevoelen, dat te doen, indien niet beter resultaat daarvan zonneklaar ware voor allen, die zien willen, en indien niet betere krachten dan de mijne reeds lang de betrekking tussen Nederland en Duitsland in den door mij gewenschten geest hadden opgevat. Voor meer dan dertig jaren heeft Nederlands groote staatsman, Thorbecke, na de overeenkomst en het verschil tussen beide volken in scherpe trekken te hebben geschetst, en niet zonder de toen bestaande toestanden in beide landen te hebben gegeesteld, de heerlijke woorden gesproken: Wij zijn Nederlanders, wij zijn geen Duitschers, wij erkennen niet te min, wij beroemen ons op de verwantschap van geest en bloed. Wij hebben een gemeen middelpunt met Duitsland, ofschoon een middelpunt in ons zelf, niet een zelfden toon, maar harmonie met Duitsland te betrachten. Dit M. H. is de taal van den staatsman, dit is internationale taal! Ed zelf gedurende den oorlog, toen de opgewondenheid van het ogenblik den geest van zoo menigeen benevelde, heeft Opzoomer in zijn redevoering over het recht van Duitsland met nadruk aangetoond den gemeenschappelijken germaanschen geest in Duitsland en Nederland tegenover den Franschen en op de vraag: wat heeft Nederland te doen? geantwoord: «niets van Duitsland te vreezen, maar veel van Duitsland te leeren, en met ongedeerd behoud onze niet bedreigde onafhankelijkheid ons zo nauw aan Duitsland aan te sluiten, als de omstandigheden het toelaten ». Wanneer mannen, wier onbetwistbare liefde voor hun vaderland niemand zal ontkennen, zodanige gevoelens uiten, behoef ik niet mijn eigen politieke denkbeelden openlijk uit te spreken. Maar met vreugd constateer ik de overeenkomst tusschen Hollandsche en Duitsche denkwijze omtrent de beginselen, waarvan beide volken uitgaan, en het gemeenschappelijk doel, dat beiden zoeken te bereiken, hoezeer ook ieder zijn eigen weg mag gaan. Hier, op deze plaats vooral, lijkt het mij gepast, af te zien van iedere zinspreuk, welke niet het nationale gevoel opwekt, roert de nationale gevoeligheden; en liever zich aan die gedachten toe te wijden, waarin de volken bevinden zich een politiek belangen ter sprake te brengen, wier waarde niet wisselt met den dag, maar eeuwig is, de belangen der algemene beschaving. Het is daarom ook in dit uur mijn voornemen geen politieke gedachten te opperen, maar U liever op een gebied te voeren, waarop wij allen vereenigd zijn door gemeenschappelijk streven, op het gebied van onderwijs, en een kleine bijdrage te leveren ter oplossing eener grote problematiek. Onder de verschillende vragen, aangaande het onderwijs, wordt bijna in alle staten van Europa op dit oogenblik met bijzondere belangstelling deze behandeld. Of de kennis der oude talen al of niet als noodzakelijke voorbereiding voor de academische studie moet worden beschouwd. In Duitsland, waar men tot nu toe alleen dan tot de academische lesse wordt toegelaten, wanneer men het zoogenaamde abiturienten examen aan een gymnasium heeft afgelegd, verlangen de realscholen, dat ook aan het eindexamen bij deze inrichtingen, dezelfde rechten mochten worden toegekend. Bij ons, waar iedereen student kan worden, maar niet de verdere academische graden kan erlangen, zonder admissie-examen of eindexamen aan een gymnasium, vraagt men dispensatie van het Latijn en Grieks. In Rusland zelfs heeft de zoogenaamde studieraad aan de keizer voorgesteld, in het vervolg van de studenten in de medische en natuurwetenschappen geen kennis der oude talen te verlangen. Maar de Keizer heeft dit voorstel niet goedgekeurd. De Pruisische minister van onderwijs heeft, na de adviezen der faculteiten van alle Pruisische academieën te hebben ingewonnen, ofwel op Duitse realscholen van de eerste klasse ook Latijn gedoceerd wordt, toch maar in zeer beperkte mate dispensatie verleend, en onze minister van binnenlandsche zaken heeft in het geval ook op zodanige vergunning gunstig beschikt, in een ander geval afwijzend, zodat zekere normen voor het middelgebruik bestaan, naar nog niet beëindigd zijn. Bij zulk een verschil van opinie niet alleen bij de boegeregering in de verschillende staten, maar ook, zoals uit de Pruisische decreten blijkt, ook onder de geleerden zelf. Het is het stellige geraden het onderwerp naar een eventuele en andere zijde nog nader toe te brengen. Te meer, omdat het besluit, waartoe men zal komen, nog al grote praktische gevolgen zal hebben. Want gaat men op den eens ingeslagen weg der dispensaties voort, dan zal spoedig de tot nu toe bestaande verhouding der scholen worden omgekeerd, de gymnasien zullen leeglopen en de realscholen, of zoo als men ze hier noemt, de hoogere burgerscholen zullen, wat het aantal leerlingen aangaat, tot grooten bloei geraken. Wij willen, om een helderder begrip van de zaak te krijgen, ons eerst het wezen der gymnasium en der realscholen duidelijk trachten te maken. Elke school heeft ten doel, aan den eenen kant, den intellectuele en moraalische aanleg van het kind in het algemeen te ontwikkelen, en aan den anderen kant de leerlingen in staat te stellen, later aan alle belangen der maatschappij zelfstandig deel te nemen en daartoe mee te werken. Natulijk de school zulke een ontwikkeling tot stand brengt, en naar de graad van positieve kennis, welke op de school bereikt wordt, verdeelt men de scholen in lagere en hogere. Terwijl de elementaire school het kind niet verder brengt dan tot de oppervlakkige beheersching van zijn moedertaal in woord en schrift, zodat het ook in het latere leven, zonder ander onderwijs, alleen aan de geringste eischen, wat den geest betreft, kan voldoen, wil het middelbaar en hoger onderwijs het zelfstandige denken van den leerling tot de scherpte der logica ontwikkelen, en een algemene beschaving in zulken omvang mededeelen, dat op dit fundament de speciale kennis kan worden opgebouwd, welke een later beroep, onverschillig van welken aard, vergt. Zolang nu de nijverheid, meer of minder alleen tot handel en ambacht beperkt, de hefbomen en het raderwerk der moderne industrie niet kende, en daarom bijna geen wetenschappelijke eischen stelde, was het gymnasium die inrichting van onderwijs, welke bij uitnemendheid en uitsluitend voor de hogere maatschappelijke betrekkingen voorbereidde. Zoo doende werd ook het gymnasium alleen tot de inrichtingen van hoger onderwijs gerekend, en alle andere scholen behalve de eigenlijke vakscholen voor architecten, teekenaars enz. gaven meer of minder, alleen lager onderwijs. Wel is waar, ontwikkelde zich reeds in het midden der vorige eeuw, tegenover de latijnsche school, welke men wegens haar overwegend taalkundig onderwijs, ook de verbaalschool noemde, een andere soort van inrichtingen van onderwijs, met meer reaal karakter, die zelfs begonnen werd door filologen van naam, zoals Gessner en Ernesti; maar zij kon toen nog geen wortel schieten. Eerst met de toenemende ontwikkeling der natuurwetenschappen, en vooral, toen men de resultaten der wetenschap aan het leven begon dienstbaar te maken, eerst met de verbroedering van wetenschap en leven werd meer algemeen de behoefte gevoeld, ook een andere soort van inrichting voor voorbereidend hoger onderwijs te begeeren. Iedere industriele werkkring begon langzamerhand grondige kennis in mathesis en natuurwetenschappen als noodzakelijke voorwaarde te verlangen; maar op de gymnasia, zoals zij waren en de grenzen van hun leergebied eens hadden omschreven, was voor natuurwetenschappen geen, of, op zijn hoogst, een karige ruimte overgelaten. Ja zelfs op de meesten werd van moderne talen nauwelijks iets meer dan de beginselementen onderwezen, zodat aan werkelijke vruchten van dit onderwijs voor het leven niet te denken viel. Dat kon zo niet langer blijven, en de praktische behoefte moest inrichtingen van onderwijs scheppen, welke niet meer aan als de latijnse school haar zwaartepunt in de antieke wereld hadden, maar in de moderne, niet in de oude talen, maar in de nieuwere en in de natuurwetenschappen. De hogere burgerscholen zijn derhalve, wanneer men let op het doel, dat zij beoogden, de algemene voorbereiding voor een speciale vakopleiding, evenzeer inrichtingen van hoger onderwijs als de gymnasia; zij verschillen van deze alleen in de aard van de voorbereidende middelen. Wanneer men dus aan de gymnaasium als inrichting voor hoger onderwijs het recht toekent, de leerlingen, als voldoende ontwikkelde jongelingen onmiddellijk tot de academische lessen te bevorderen, dan zal men aan de hogere burgerscholen hetzelfde recht moeten toekennen, zodra blijkt dat ook haar leermiddelen aan kracht van algemene ontwikkeling bij de gymnaasium niet ten achteren staan, en de latere studie geen verdere voorbereidende speciale kennis veronderstelt, dan die op de hogere burgerscholen verkregen wordt. Daarop zal het dus ten eerste aankomen, of de leermiddelen der boere burgerscholen het verstand der leerlingen in het algemeen evenzeer ontwikkelen, als die der gymnasia. Wat een zekere mate van rijping van den geest is, een onmisbare voorwaarde voor een met goed gevolg bekroond academisch onderwijs. Dit onderwijs immers heeft zich niet meer te bemoeien met de individuele bekwaamheid van ieder leerling, om zich aan haar te accommodeeren, maar veronderstelt bij iedereen een gelijke mate van begrip, en is in zittelijke eigen peiling zelf afhankelijk van het peil der ontwikkeling der toehoorders. Voor de academische leeraar verschil de leerlingen elkaar, naarmate zij het hun gelearde niet alleen assimilieren, maar ook reproduceren, misschien zelfs kunnen mitbrengen; daar aan evenwel mag hij niet twijfelen, dat ieder zijner hoorders niet alleen de taal begrijpt, maar ook in staat is, bij duidelijke uiteenzetting, de gevochten trekkingen zelf te maken, zonder eerst op te zette zijn daarop gewezen te worden. Daarom moet men, wanneer beslist zal worden, of ook de leerlingen der hogere burgerscholen, na afgelegen eindexamens, als studenten voor zekere studies zullen kunnen worden toegeleidden, eerst nagaan, of de algemene ontwikkeling van den leerling op de hogere burgerschool even goed kan plaats hebben, als op het gymnasium. Het advies van de Berlijner Hoogeschool heeft een zeer gunstig oordeel gegeven over de graad van algemene ontwikkeling bij de leerlingen der reëlscholen. De Berlijner Rector, de Heer du Bois-Reymond, heeft gezegd dat het gebrek aan klassieke vorming bij de leerlingen der realscholen gecompenseerd wordt door een grotere mate van natuurwetenschappelijke kennis, dezelfde is, als of men beweren wilde, dat twee half rijpe appels zo goed te eten zijn als een rijpe. Maar ik kan dit oordeel niet begrijpen van de leeraar aan een hoogeschool, die door het grote aantal toehoorders de leerlingen en leeraren bijna in 't geheel niet met elkaar in aanraking doet komen, zodat ik aan een persoonlijke ondervinding van de hooggeacht en beroemd Rector op dit punt haast niet kan geloven. En had hij zelfs zulk een ondervinding opgedaan, dan denk ik niet dat de reden in het individu of in het leergebied der realscholen; ik meen, dat voor de ontwikkeling van de geest het er in 't geheel niet op aan komt, wat er geleerd wordt, maar hoe het geleerd wordt. Wel is waar, vindt men in alle paedagogische geschriften, als een rode draad, dat de oude talen, om een rijkdom aan vormen en de kracht van hun syntaxis bouwen een bijzondere geacht zijn voor de gymnastiek van de geest, voor de eigenlijke vormelijke beschaving. Maar bezitten zij inderdaad dit voorrecht uitsluitend? Wie, die ook maar een weinig van nabij bekend is met de Griekse en Latijnse taal zal ontkennen, dat zij en door het menigvuldig gebruik van tempora en modi, en door de fijnheid in het onderzoek der partikelen, door de logische scherpte in de zin-constructie vooral door de kunstrijke volmaaktheid en de ethische waarde van hun literatuur boven alle anderen geschikt zijn om de jeugdige geest intellectueel en zedelijk te ontwikkelen. In jenen talen,' zegt de Marburger Faculteit met recht, 'heeft die pedagogische Kunst der Eeuwen.' Maar niemand zal toch daarom ook aan de moderne talen een in zeer hooge mate vormende kracht willen ontzeggen. Van de Franse taal, welke niet meer, als vroeger, als een vervallen, maar als een verder ontwikkeld Latijn wordt beschouwd, beweren nieuwere schrijvers zelfs, dat zij bij het Latijn niet ten achteren staat. Deze taak nu kunnen de moderne talen zeker even goed vervullen als de oude. Ja, in zekeren zin hebben de moderne zelfs een voorrecht, omdat ze nog niet geheel afgesloten, nog wordend, vooral levend zijn. Wat hierdoor kunnen wij de moderne talen in die mate meester worden, dat wij niet alleen, zoals bij de oude, haar literatuur bestuderen, maar ze werkelijk spreken. En men zal zeker veel meer de geest eener taal moeten hebben doorgrond, indien men ze met alle schreven en eigenaardigheden der levende wijze van uitdrukking goed wil kunnen spreken, dan wanneer men alleen de volstrekt afgeslotene, geheel klare schriftwerken der oudheid wil verstaan. Daarbij komt, dat wanneer in 't vervolg bij het taalonderwijs de vergelijkende taalstudie ter hulp zal worden genomen, men ook bij de moderne talen zich niet meer zal beperken tot de taal zoals zij daar ligt, maar meer en meer letten op haar wording, zoals bij het onderwijs in het Hoogduitsch ook den samenhang uiteenzetten met het Middelhughuis en met het Gothisch. En kan men dan ook niet opklimmen tot de afstammings der wortels, zo blijven toch in dit onderwijs reeds genoeg middelen over, om het verstand te scherpen. Waarom dus dit voorrecht alleen aan de oude talen toegekend? En nu de Mathesis! Hierin geeft de realschool oneindig meer dan het gymnasium. En aan de mathesis met de klemmende noodzakelijkheid harer bewijsvoering, met de onverbiddelijke gestrengheid harer gevolgtrekkingen uit zekere praemissen, heeft toch nog niemand een bijzondere kracht tot oefening van het denken durven ontzeggen. Niet minder krachtig zullen in deze richting de overige natuurwetenschappen zich doen gelden, zowel de zuiver beschrijvende, welke op de lagere klassen der realscholen worden onderwezen, als de experimentele, welke meer voor de hogere geschikt zijn. Door de eerste wordt al vroeg het talent voor onbevooroordeelde observatie aangekweekt, de nauwkeurigheid en zekerheid der waarneming geoefend; de laatste, wanneer zij zich verheffen tot de kennis eener algemene wet in de schijnbare wanorde en menigvuldigheid der verschijnselen, moeten op dezelfde wijze de geest ontwikkelen als de algemene. Van dit standpunt uit, dat men vooral een zekere mate van algemene beschaving van den jongen academieburger moet verlangen, zie ik dus geen bezwaar die jongelieden, welke het eindexamen van een hogere burgerschool met vierjarige cursus hebben afgelegd, tot de academische studie toe te laten. Deze eis, eindexamen aan het gymnasium, of aan een hogere burgerschool zoude ik voor allen wensen gesteld te zien, die studenten willen worden; en het schijnt mij aan de toekomstige wetgeving te moeten worden aanbevolen, de vrijheid op te heffen, om alleen door inscriptie in het album student te kunnen worden, zonder enige voorafgaand bewijs van kennis, omdat anders langzamerhand de docenten zich zouden kunnen genoodzaakt zien, zich bij hunne lessen op een wetenschappelijk elementair standpunt te moeten begeven. Wanneer men nu toegeeft, dat de algemene beschaving, welke op hogere burgerscholen bereikt wordt, voldoende is om de leerlingen voor academisch onderwijs te bekwamen, dan knoopt zich daaraan onmiddellijk de vraag aan, of de daar opgedane kennis in de natuurwetenschappen en in de moderne talen niet toereikend kan worden geacht, om die jongelieden na verdere studie ook voor enkele vakken later tot de academische graden toe te laten. Voor een gedeelte der studie beschouwt natuurlijk iedereen de klassieke vorming als conditio sine qua non. Daargelaten de eigenlijke filologische studie, waaronder ik ook die der moderne talen begrijp, zal zeker niemand van mening zijn, dat men een wetenschappelijk theoloog zou kunnen worden zonder kennis der oude talen. Met volle recht kan men verlangen, dat diegene, die het woord Gods wil leeren uitleggen en toelichten, eerst zelf in staat is, dat woord in de oorspronkelijke taal en in de oudste vertaling te lezen en te begrijpen, ten einde het daardoor in zijn ware betekenis op te vatten. Wie het recht of onrecht der heden-dagse richtingen op kerkelijk gebied wil beoordelen, dient toegerust te zijn met een grondige kennis niet alleen van de geschiedenis zijner kerk en van zijn godsdienst, maar van den godsdienst in 't algemeen. Dat een en ander niet mogelijk is zonder grondige kennis der oude talen en van het Hebreeuws, spreekt wel van zelf. Wil men dus geen godsgedeelten vormen, die hoe onwetender, des te onverdraagzamer zijn, dan moet voor de theologen bepaald vastgehouden worden aan de vroegere eisen der klassieke vorming, ten zij men het academisch onderwijs willen laten tot seminardressuur. Op het gebied der rechtswetenschap ben ik te zeer vreemdeling, dan dat ik uit eigen aanschouwing de verhouding dezer wetenschap tot de andere talen zou kunnen beoordeelen. Maar uit den mond van iedere deskundige kan men hooren, dat ook aan een wetenschappelijke opvatting van het hedendaagsch recht niet te denken valt, zonder kennis van het Latijn. Het studieplan bij de juristen aller landen ziet in de kennis der instituten en pandecten en in de bekendheid met de romeische antiquiteiten de voorwaarde voor een werkelijk wetenschappelijke opvatting vooral van het burgerlijk recht. Zoo zegt de juridische Faculteit van Berlijn: «Hoewel de nieuwere Gesetzbücher in de Muttersprake reden, zo is de Romeinse Grondwet toch nog zo belangrijk, dat zich een woorlicht wetenschappelijk, grondig studium ook van nieuwere rechtsstelsels zonder stets teruggaan op het Romeinse recht niet denkt. Zo fordert de gehele historische karakter van de rechtswetenschap een massa kennis van het Romeinse Altertum en een graad van ontwikkeling in de oude talen, voor de erwerf van welke alleen het Gymnasium de vereiste voorbereiding biedt. En nog scherper zegt de Bonner Faculteit: «Als de juridische Faculteit zou worden opgelegd, onrijpe studenten zonder historische en philologische voorbekende, die noch in lateinisch noch een ouders Duits Rechtsboek kunnen begrijpen, in juridische dingen te onderwijzen, dan zouden wij niet anstonds in, het zeilen, het te bettere houden, als zulke sogenamte Rechtsbegrijpelijk gelijk in de schrijfkamers van de advocaten en de notarissen te laten leren. Wij hopen vol vertrouwen, dat dit bijna in Preussen niet komen zal. Mag men er dus ook over twijfelen, of voor de juristen de kennis der oude talen als onmisbaar moet worden geacht, daar aan schijnt niemand te twijfelen, dat zij in hooge mate onmisbaar is. Tot nog toe hier te lande ook maar eens voor de juridische studie de dispensatie gevraagd en ook verkregen. Laat ons hopen, dat men in 't vervolg zulk houden zal aan de oude bepalingen omtrent de toelating tot de juridische studie. Als hebben ook de Ouden Themis blind afgebeeld, stellig bedoeld, dat de God niet ziet, wie zich aan haar dienst wil wijden. Eenigszins anders is de verhouding van de natuurwetenschappen en de medische wetenschappen tot de oude talen. Een echte natuurwetenschap, naar onze opvatting, bestond er bij de Ouden niet. Want zij beschouwden de natuur meer van een poëtisch, of zuiver praktisch standpunt. Het eigenlijke karakteristieke van de hedendaagse natuurwetenschappen, het ondervragen van de natuur, het experiment, was hun geheel vreemd. Alleen de wiskunde, en daaraan verbonden de astronomie, alsook enkele beschrijvende wetenschappen, hebben ook onder de Ouden hun vertegenwoordigers. Behalve de geschriften van Euclides aan den enen kant, van Aristoteles en Plinius aan den anderen, vindt men geen antieke natuurwetenschappelijke literatuur. Ook in de middeleeuwen werd deze kring van kennis niet uitgebreid. Eerst ten tijde der reformatie en daarna, brachten, tegelijk met het herleven der oude classieke literatuur, Copernicus en Kepler de bekende omwentelingen op astronomisch gebied tot stand. De geschriften van deze groote mannen, zoals ook in latere eeuwen nog een gedeelte der belangrijke werken van Newton, Leibnitz en vele anderen, zijn in de toen algemeen gebruikelijke geleerde taal, het Latijn, openbaar gemaakt. Wie dus deze geschriften in het oorspronkelijke wil bestuderen, zal natuurlijk ook de oude talen moeten kennen; maar men mag toch zeggen, dat de vruchten eener historische studie op dit gebied in geen wezenlijke betrekking meer tot de richting derze wetenschappen in onze dagen staan. Veel grotere winst dan op het gebied der fysica en scheikunde zal de studie der geschiedenis op dat der medicijnen kunnen aanbrengen. De medicijnen streven er naar, om een natuurwetenschap te worden, maar zij zijn het nog niet. Een groot gedeelte van het medisch weten berust nog op ondervinding, en daarin ligt de reden waarom de medicijnen wel degelijk nog in een veel nauweren samenhang met den vroegeren tijd staan dan de andere natuurwetenschappelijke vakken, die geheel en alleen op het experiment kunnen steunen. Daarbij komt, dat de nauwkeurigheid en scherpte der onmiddellijke waarneming der zintuigen bij de Ouden veel meer ontwikkeld was dan bij ons, juist omdat hun weinig andere middelen ter observatie ten dienste stonden. De fysieke en scheikundige hulpmiddelen, welke heden ten dag op objectieve wijze vele belangrijke pathologische symptomen helpen constateren, ontbraken hun ten eenenmale, zodat zij genoodzaakt waren, hun zinnen veel meer in te spannen dan wij. Hun gevoel voor waarneming van temperatuurverschillen was steevast meer ontwikkeld dan het onze, anders hadden zij niet zonder thermometer zoo juiste waarnemingen kunnen doen. Het gevolg van eeuwen en eeuwen is, dat wij in de geschriften van de betere oude medici een menigte feiten vinden, welke ook nu nog waarde bezitten. Ja, een reeks gegevens, die de Ouden al zeer goed kenden, hebben eerst door de methoden van onze dagen op nieuw moeten worden herzien, omdat men, of door gebrekkige observatie bestreden had, wat zij reeds hadden gezien, of door gebrekkige studie hunne waarneming in 't geheel niet had leeren kennen. Ik behoef slechts te herinneren aan een der meest belangrijke van Hippocrates over den loop van zekere acute ziekten. Op zeer nauwkeurige wijze had de Hippocratische school reeds geconstateerd, dat verscheidene door koorts vergezeld gaande ziekte-toestanden, vooral de echte longontsteking, een heel typischen cyclischen loop hebben, eenen tijd van acme en een kritisch einde. Zij wisten ook reeds, dat onder normale verhouding, ook zonder medisch ingrijpen, deze ziekte van zelf gunstig afliep, en de in het begin zoo hoog geklommen koorts, meest op den 5, 7, 9 of 11 dag, eensklaps binnen vier en twintig uren geheel verdween. Gij begrijpt, van welk belang deze observatie is, wanneer gij bedenkt, dat in haar de eerste en voornaamste waarschuwing is gelegen, dat de geneesheer zich als die-naar, niet als meester der natuur mag beschouwen, en niet door zijn middelen bederven hetgeen de natuur anders van zelf in orde brengt. Bovendien kon men het nut van zekere methoden van behandeling nu juist daarop toetsen, in hoever zij werkelijk in staat waren den loop der ziekte te verkorten. En ofschoon dus deze zoogenaamde krisenleer van het grootste gewicht is voor de ziekteleer, heeft zij, eerst twintig jaar gelede, door Traube op nieuw met den thermometer moeten worden geconstateerd, omdat men er van alle kanten aan twijfelde. Over het wezen. Jeel minder belangrijk schijnt mij een ander motief, dat men nog al vaak hoort aanvoeren, wanneer er sprake is van de noodzakelijkheid der oude talen voor de medici. De terminologie, zegt men, dit voornaamste werktuig voor het onderzoek verstaan, berust geheel en al op het Grieks en Latijn. Hoe zoud je deze talen kunnen missen? Maar men ziet over het hoofd, dat juist de vorming der termini technici niet altijd behoort tot de oorspronkelijke en zuivere taal, en dat de woorden dienende tot aanduiding van anatomische en pathologische voorwerpen taalkundig vaak zoo zeer gecorrumpeerd zijn, dat zelfs knappe filologen niet zelden het woord dan eerst begrijpen, wanneer men hun de zaak, waarvoor het wordt gebruikt, heeft uiteen gezet. Daarvandaan ook komt het, dat voor een en hetzelfde woord niet zelden verschillende etymologische afleidingen te vinden zijn. En was dit ook niet het geval, voor het begrijpen van de termini technici behoef je geen gymnasium te hebben bezocht; met elementaire kennis der oude talen en het gebruik der daarvoor bestaande lexica zal je spoedig op de hoogte kunnen komen. Door al deze overwegingen zal, zooals ik meen, duidelijk zijn geworden, dat, terwijl de Theologie zeker en misschien ook de Jurisprudentie nog heden dagelijks met hare bronnen in betrekking komen, en dus de oude talen, om zoo te zeggen, als gewoon werktuig alhier bij de hand moeten hebben, komen de moderne voor den beoefenaar der natuurwetenschappen en der medecijnen alleen in aanmerking, als hij tijd heeft en lust gevoelt, om na te gaan, hoe men vroeger over een en ander onderwerp dacht, waaromtrent overigens de meeningen der hedendaagse medici meestal gevestigd zijn. Uit S. S. BOSCHSTEIN Het getal van diegene die aan zulke studie hun werk maken, is, ofschoon hun de kennis der oude talen meestal niet ontbreekt, uiterst gering. Wat daarvoor de drang der praktijk, waarin de meeste bezigheden vaak in 't geheel geen tijd voor verdere studie overlaten; ook des te minder, die van ijver en ambitie voor de wetenschap gloeien, zijn door de snel ontwikkeling van alle medische vakken en der hulpwetenschappen niet meer in staat, om zich ook nog op historische studie toe te leggen. Het is volstrekt onmogelijk heden ten dage een grondige kennis der Ouden te zinnen en tegelijk een goed ontwikkelde arts, even weinig als in den tegenwoordigen tijd iemand, onverschillig hoe groot zijn capaciteiten is, zich mag beroemen op ieder gebied der practische geneeskunst even bedreven te zijn. Voor de jonge medici moet het bewustzijn van den samenhang met het medische verleden wakker gehouden worden, door degelijke lessen over de geschiedenis der medecijnen, welke helaas! voor onze hogescholen in 't geheel niet als leervak schijnt te bestaan. Maar men moet er van afzien, de jongelingen tot de broederschap te leiden. Wie misschien denkt, dat de op het gymnasium verworvene kennis der oude talen, voor de beste studenten of artsen later de aanleiding zal worden, om Hippocrates en Celsus te bestuderen, in plaats van den loop der ontwikkeling der Pathologie en Physiologie te volgen, die vergist zich ten zeerste. En was het zoo, dan zoude men het moeten betreuren. Want bij de grote massa mag wel worden gerekend op genie, en de anderen hebben voldoende te doen met studie van eenen aard. Wil men er dus rond vooruitkomen, of het voor de toekomstige bezoekers der medische wetenschap volstrekt noodzakelijk is, de oude talen te kennen, dan moet men zeggen van ja. Men kan een degelijk fisicus, een knap scheikundige, een praktisch zeer bruikbaar medicus zijn zonder meer van Latijn en Grieks te weten, dan even voor het verstaan der terminologie noodig is. Maar is het nu, omdat het niet volstrekt onnodig is, daarom ook wel wenselijk onder de toekomstige beoefenaars der medecijnen en natuurwetenschappen te vinden die geheel en al aan de klassieke literatuur vreemd zijn gebleven. Enkelen beweren toch dat het raadzaam zou zijn, nu er toch geen bijzonder nut van de kennis der oude talen wordt verwacht voor de medische of natuurwetenschappelijke standaard, dat jongelieden liever aanstonds naar de hoogere burgerscholen te zenden, waar zij zoo veel meer leren, van hetgeen hun later blijkt zoo zeer te pas te komen. Waartoe, hoort men de ridders van het nuttigheidsbeginsel te zeggen, zooveel tijd verspillen met Latijn en Grieks, dat weggegooid wordt, zoodra maar het eerste examen achter den rug is. Laat ons hooren, wat de Rector der Berlijnsche Hoogeschool hierop antwoordt: "Mangel aan idealisme, streng handwerkskundige Beschranktheit, Über-schatzung van eigen erlangte Wissens, vooral Blasiertheit de Reiz der Naturverscheinungen heelt licht den voordeel weer op, die uit de vroege Beschäftigung met de Natur erkomen kon." Dit laatste verwijt, Blasiertheit de Reiz der Naturverscheinungen, klinkt wel vreemd, want wie heeft ooit een Hoogleraar gehoord klagen, dat de jongelui met te veel voorkennis op de academie zijn gekomen, en b.v. een philoloog, dat de lectuur van Sophocles haar heeft geblaseerd voor de schoonheden van Aeschylus, en is het wel denkbaar, dat iemand die reeds op de school den smaak heeft verloren voor den Reiz der Naturverscheinungen, dat die opzetende natuurwetenschappen of medecijnen zal gaan bestuderen? Ofschoon mij dus dit motief onjuist voorkomt, zoude ik toch om de andere redenen ernstig waarzeggen tegen het opgeven der klassieke vorming der medici. Niets bederft zoozeer reeds in den kiem lende wetenschappelijke zin, en vernietigt ieder ideaal streven als de toepassing van het nuttigheidsbeginsel reeds bij het onderwijs van den jongeling. Veel van de natuurwetenschappen leveren een groot getal voorbeelden, dat het praktische nut een gevolg is geweest van zoodanige onderzoekingen, bij welke ten oorspronkelijk in 't geheel niet aan praktisch nut heeft gedacht. Men behoefte dus niet te vrezen, dat de studie der oude talen de zin voor de natuurwetenschappen zal tegenwerken. De geest der jeugd zal ook verder deelachtig worden aan de beschaving der Ouden, en het kan slechts verstand en gemoed verheugen, wanneer de jongeling zich verdiept in de gedachten der wijzen, welke het eeuwig ware, het algemeen menschelijke hebben verkondigd, en in de dichtwerken der Grieken, welke de gevoelens en aandoeningen van het menschelijk gemoed in volmaakte vorm hebben voorgesteld. Alleen langs deze weg zal men de eenzijdige ontwikkeling van het verstand tegengaan en de ideale opvatting van wetenschap en leven opwekken. Hoewel wenschen ik daarom, dat allen, die zich aan de studie, onverschillig van welk vak, wijden, ook in 't vervolg de zegen der classieke opvoeding mogen blijven genieten. An den Staat evenwel kan men zich vergen, dat hij zich op hetzelfde standpunt plaatst. Hij vraagt alleen naar bruikbare leden der maatschappij, en indien zij zelf nu meenen te kunnen volstaan met het alleen nuttige en noodzakelijke, dan kan hij aan jongelui, vaak waarvan de algemene rijpheid naar den geest niet valt af te dingen, ook het recht niet ontzeggen, zich ook zonder kennis van Latijn en Grieks op de academies voor te bereiden en wel voor zodanige maatschappelijke betrekkingen, voor welke wij de kennis der oude talen niet als volstrekt noodzakelijk hebben leeren kennen. Hij mag dus toestaan, dat wie in de natuurwetenschappen of in de geneeskunde wil studeeren, tot de academische examens worden toegelaten. Maar als loopt de Staat met den eersten Napoleon, "La carrière aux talents", en vraagt hij bij de geneeskundigen alleen naar hunne technische en medisch-wetenschappelijke kennis, zoo kon hij toch toonen, welken prijs ook hij op algemene en classieke beschaving stelt, door in 't vervolg den doctoralen graad alleen aan de zulken toe te kennen, aan welke ook de kennis der oude talen niet ontbreekt. Zodoende zal dan ook de doctorale graad, die nu reeds meestal of voor overbodig wordt gehouden, of als gemakkelijk te verkrijgen uiterlijk sieraad, nieuwer loister erlangen, waaraan ook het publiek bijzondere waarde zal hechten. Hooggeachte Toehoorders! Tot nu toe hebben wij ons slechts bezig gehouden met de vraag, of de leerlingen der hogere burgerscholen even goed als die der gymnasia tot de academische lessen en graden zouden kunnen worden toegelaten, maar wij hebben ons niet afgevraagd, of wel beide inrichtingen van onderwijs werkelijk de jongelingen zoo voorbereiden als wij meenden te moeten eischen. Zonder u door breedvoerige uitweiding op dit punt nog langer te willen ophouden, meen ik toch niet te mogen verzwijgen, dat ik hiervan niet overtuigd ben. Wanneer de gymnasia, zooals ik het als gewenscht voorstelde, ook de toekomstige medici voldoende voorbereiden, dan moeten zij de natuurwetenschappen in ruimeren omvang in hun leergebied opnemen, en willen de hogere burgerscholen jongelingen vormen die geschikt zijn om als academieburgers op te treden, dan moet het onderwijs in de moderne talen op wezenlijk wetenschappelijke wijze en alleen door mannen worden gegeven die op 't gebied der oude letteren geen vreemdelingen zijn. M. H. wat het elementair onderwijs betreft, bezit Nederland een niet genoeg te waardeeren en voor andere staten hoogst benijdenswaardig voorrecht, de neutrale school. Mocht het ook op het gebied van hoger onderwijs de beste staten evenaren of, zoo mogelijk, voorbijstreven. De oude politieke grootheid is geteld, maar macht des geestes kan herleven, nieuwe en grooter luister weer worden erlangd door de scholen, de ware wapenen der toekomst. Scientia est potentia. S.S. ROSENSTEIN REDE. B.D.H. Tellegen, Nederlands en Duitsland. Gion. 1870. Thorbecke, Ontwerp betreffend Duitsland. Histor. Scheuten, p. 19. Opzoomer, De Bonapartes en het recht van Duitsland ook na Sedan, p. 84. Jürgen Fiona Meier, "Wissenschaft und Wissenschaft im Deutschen Reich in der Schwanerzeit im Bild von Virchow und von Holzendorf". Academische Ontketchen uber die Zulassung der Beamtenstudenten zu Facharztdiensten. Ander Abdruck. Berlin 1870. Kuhmann, "Die Vereinigung der prinzielien Gegensatze in unserer allgemeinen Praxtis", Rastenburg 1856. O DE WAARDE VAN HET VERGELIJKEND ONDERZOEK VOOR DE BEOEFENING DER PLANTENKUNDE. REDEVOERING DE AANVANG VAN HET GEWOON HOOGEBARGAAMSTE AAN DE HOOGESCHOOL TE LEIDEN, DEN 38E BEROEMDE SEPTEMBER 1871 UITGESPROKEN DOOR Dr. P. DE BOR. EDEL GBOOT AGHTBAEB HEEBSN, CUEATOBEN DBZEB HOOGB- SGHOOLI WELEDEL GE8TBENGE HEEB, SEGBETABIS YAN HET OOLLEGIB VAN CUEATOBENI HOOGGELEEBDE HEEBEN HOOGLEEBABEN IN DE YBBSGHIL- LBNDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZBEB GEAGHTB AMBTG»« NOOTBN! EDEL AGHTBABB HEEBBN, AAN WIE HET BBSTUUB VAN DIT GBWBST EN VAN DEZB 8TAD EN DB HANDHAVING VAN HBT BBGHT IS TOEVBBTBOUWDI WELEDBLB ZBBB GELEEBDB HBEBEN, DOGTOBEN IN DE VE&- SGHILLENDE PAGULTEITBN! • WELEBBWAABDB HEEBBN, LBEBABEN VAN DBN GODSDDBNSTI WBLEDELB HBEBBN, STUDBNTEN AAN DBZB HOOGBSOHOOLI GIJ ALLEN VOOBTS, DIB DEZB PLEGHTIGHBID MBTUWBTBGEN- WOOBDIGHBID VEBEBBT! ZBEB GBBBBDB TOEHOOBDEBS I Natura artia mayistra. D^e woorden, geplaatst aan den ingang der Amsterdamsche diergaarde, drukken niet alleen volkomen uit wat het karakter dier insteliing behoort te zijn , maar overal , waar wij ons bewegen te mid- den der levende natuur, vinden wij gelegenheid hunne juistheid op te merken. Geen meesterstuk van kunst is in staat de natuur in haren on« gekunstelden eenvoud te vervangen; ieder die getuige geweest is van trot- sche natuurtafereelen en die de natuur in hare werkingen heeft gadegesla-» gen, is hiervan overtuigd. Een landschap, door een ervaren hand op het doek geschilderd, maakt indruk en doet met eerbied aan den maker denken; veel grooter is die indruk echter, als wij hetzelfde landschap in werkelijkheid voor ons zien. 20 154 P. D £ B E R De beeldhouwer weet het koade marmerblok in vormen te koedeo en in bezielde gestalten te herscheppen ; veel meer bewonderen wij echter nog den steen, oit dezelfde bestanddeelen samengesteld als het marmer, die zich aan ons oog in onderaardsche holen onder de grilligste vormen voordoet. 