title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: XXXIX (blz. 72, aant. 1). Achter de notulen van 8 Januari 1595 — aie erste register — stan bedoeld getuigenis, in dezer voege: »Cum Ührisiiana charitas jubeat nos et testimonium perhibere veritati Dei, ei fratrum nostrorum dicta factaque candide inter- pretari: Nos rogati, ub quid de autore hujus scripti nobis videatur, quantum quidem ex ejus lectione nobis constare potest, perserip- lione exponamus: Respondemus, quandoquidem hujus seripti autor fatetur, se ad hoc scribendum siudio discendi ex fraterna commu- nieatione adductum esse, et in capite ipso controversiae (quod tamen per illud tempus quo ista scribebat, non videtur assequutus plane) nobiscum loquitur, concludens, non ecclesiam seripturae, med scripturam ecclesiae autoritatem dare; non videri nobis ex hoe scripto autorem ipsius, vel tantulum faetioni Jesuitarum addictum esse, qui plane eontra loquuntur et sentiunt. Sed nos de illo et aliis fratribus nobis dilectis perinde judieium facere, ae de nobis fleri euperemus , eumque pro germano Ohristi membro habere ex charitatis lege, et offieio communi nostro. Actum Lug- duni Bat, die 22 februar. 1595. Franeiseus Juniua Lucas Trel(cs)tius Franciscus Gomarus"", XL (blz. 72, sant. 2). ,Bene habet — laat Bertius op zijne sanhaling van bovenvermeld getuigschrift volgen — depulea est tandem prima et gravissima haereseos calumnia, quam mihi H à , abiiiPs." is ^ SRI 58523 $8 lists T7PiNii IB] urstinin ihid BIJLAGEN. XXxv moanitatis studia relinquendo; itaque illa horis succisivis agemus, reliquum vel maximam pariem temporis theologiae et linguae hebraieae impendendo, ac tantum hebraicas et theologicas lectiones audiendo. Ad haec a rev. d. regente petimus, ut honorarium pecu- miae nostrae dignetur augere, causamque nostram apud ampliss. d, d. euratores agere. Multi enim ex praecedentibus condiseipulis nostris, qui tantum biennium fuerant in Colleg: illud a. d. regente aeceperunt; pars autem nostrum iriennium; bona pars 17J, ; minima pars biennium. Haec rev. d. regentem pro sua humanitate nobis subseriptis concessurum plane confidimus. Actum octavo ld. Maj. ». 1607". (Bij de onderteekening, die nu volgde, was tevens aan- gegeven de datum, waarop, in 1604 en 1605, de supplianten respectievelik hun eed voor het alumniaat hadden afgelegd; in dezer voege:) 4A? 1604. 6 Maij Gosuinus H.(enriei) F.(ilius) a. Buytendyck. 14 Dee. Joannes Behellingius (naar ik vermoed, dezelfde als Joannes Joannis Lissenzis). 1 Maij Gisb.(ertus) Voetius. 9 Sept. Henrieus Yredaeus. 90 Nov. Vietor Rickelsma. Cornelius J.(odoei) Geisteranus. A* 1605, 23 Martii, Hieremias Bastingius. 35 Aprilis. 13 Nov. Theodorus Guilielmi Boom", Van den regent Beriius ontvingen de requestranten het navol- gend sehrijven : »Responsum. octo prioribus in seeunda mensa sedentibus datum. — Omnes ad studium locorum communium et linguae hebraeae promovebuntur: qui tamen biennium eum semestri nondum ex- pleverunt, ii lectionum graecarum. repetitiones eum posterioribus sudient. Honorarium vero quod in prima mensa sedentibus ex regentis arbitrio pro eujusque meritis confertur, non habebunt niei qui post examen ad eandem mensam promoti fuerint. Reliquis immunitatibus instrumentorum musicorum et exeundi fruentur pari eum majoribus jure. Ad disputationes theologicas (er sehijnt gestasn te hebben: areheologiens) admittentur juxta Swanium: Gosuinus, Joannes Joannis, Jeremins Bastingius, et caeteri" (er stond nog: ,praeter Cornelium Geisteranum", msar dat ie later doorgehanld). Brievem. Stat,-coll., YI, 16. XLXW (blz. 82, eant. 5). Ten bewijze, hoe Arminius door de lorium dacht te houden, kreeg last, male af te zien, wij| senaat em eur: leden zooveel mogeli vermijden onder zijne uitgegeven redevoeringen, ook die oratie opgenomen, Een koddigen indruk msakt het, nan het slot daarvan te lezen: Gratias vobis ago quam poseum amplissimae, pariim quod ingenti irequentia confluxistis ad hane setionem, ut ipsa quodammodo seademia sedibus suis excita videatur, partim quod eum benignitate et attentione sum a vobis auditus", Dominicus Baudius, Xipistolarim cenhuriae ires ; laeunia. aliquot. euppletis, Accedunt ejusdem. orationes, Lugd. Bat, 1636, p. 820. XLVWI (blz 87, aant, 3), Wanneer Schotel, in zijne 4eademie, blz 372, schrijft: , Yan Gomarus wordt gemeld, dat hij nooit een les verzuimd heeft, 'tgeen de pedellen niet van de overige hoog- leeraren konden getuigen", dan blijkt uit die aanteekening, hoe hij de notulen van EH. eurastoren te vluchtig heeft nagezien. lmmers staat in de J/aud. v. ewr., 8 Aug. 1695, opgeteekend: »ü. Gomarus leesende ten 2 wuyren en heeft noyt geferieert (te weten: tijdens het daar genoemde vierendeeljanrs); d. Baatingius en heeft geen uyr oock niet geleesen; d. Heurnius leesende ten 8 uyren en heeft noyt geferieert; d. Pau leesende ten 9 uyren en heeft .noyt geferieert", Daarentegen verklaren weinige maanden later de pedellen — door euratoren aangesteld tot dwarskijers der professoren, ten einde dien hooggeleerden wegens ,het naerlaten van lessen affcort- linge e doen" — dat: ,d. Gomarus leesende ten 2 uyren epis- iolas (sic) ad Romanos niet en heeft gelesen 9 ende 5 Rept."; dat; ,d. Bastingius noyt en heeft gelesen, als geene uyr heb- bende. Bal oock niet leesen, als int teynde van het termijn den 20** Octobris gestuerven zynde". Zend. v. cur., 9 Nov. 1595. XLWIE (blz. 90, aant, 3). In de Acla depwi. Zuid-Hol, komen, blijkens de vele doorhalingen dasrin geschied, deze twee ,con- cepten" voor, die een eigenaardig licht werpen op de ,slappicheyt", waarover — naar zijn zeggen — Gomarus door ,verscheyde trouwe herders" werd bestraft (zie diens Fertooch woor de E. E. heeren Staten gedaed over de leere ende &eleydt d, Arminii, Leyden, 1609, blz. 6): »Den 3 Decemb. 1608. D. Gomarus heeft den gedeputeerden van beyde (Zuid en Noord) de partieuliere Hollantsche synoden voorgedragen verstaen te hebben hoe dat d. Arminius gehoort is ireweest inde vergaderinge vande heeren Staten, ende dat eenige goede politique daerin niet weynich bekommert waren ende ver- E R: L-] H 33H E i 3 de saken seer verscheydelyc werden. die haer laten voorsiaen dat 82 E 8 ii bg $ is is ? BULAGEN. XXXIX ingenomen, als of hy t'onrechte by de gemeene kercken ende leerners derselve werde gresuspeeteert: Bo hebben wy uwe E. by desen wel willen te bedeneken geven, of het niet noodieh en ware, dat uwe E. als syn collega ende medeprofessor, dien syne partieuliere opinien best bekent &yn, tot verantwoordinge der ware leere, weleker suyverheyt uwer E. ende ons al te samen op "t hooehste bevolen is, mede versochte by de voomn. ed. mog. leeren Staten in sodanige volle vergaderinge van haere Mog. Ed. gehoort te werden, om der voorn. vergaderinge der ed. heeren Staten te vertoonen, eenige gewichtige poineten daerinne het ver- sehil tusschen uwe E. ende syne E. bestaet, ten eynde hare Mog. Ed. eenige naerder openinge van 'tselve verschill hebbende, te meer veroorsaect ende beweegt mogen werden, tot wechneminge van de swaricheden in de kereken deser landen over de leere ge- resen, de beloofde provinciale synode met den eersten te laten houden, want wy vastelye vertrouwen dat hare Mog. Ed. uwe E. suleke audientie niet en sullen weigeren, nadien sy uwen vollegam. voorn. mei suleke patientie gehoort hebben, ende na- xien genoechsaem bekent is datter tusschen ulieder versehill is in verseheydene poineten der leere. Dat daeromme het meer dan reden is dat uwe E. mede gehoort worde, om te beter alle voor- oordeel te voorkomen, ende het quaet bedeneken datter by eenige op de leere der kereke sonde mojren gevallen syn, so vele moge- lye is wech te nemen. Dwele wy uwe E. by desen also hebben willen te bedencken geven, dat wy met eenen uwe E. vriendelye bidden, daerop rypelye te willen letten, ende ten ware uwa E. eenige gewiehtige redenen ter contrarie hadde, ons voore. adyys ie willen volgen. Hiermede ete.'" Dat laatete stuk is gequoteerd: ,B. Minute van den brief der gedeputeerde van beyde synoden aen doot. Gomar. n?. 40. Oud Synod. arehief , MI, 31. B. XLWIH (bl. 95, sant. 4). Hot navolgend request, eigenhandig: door Voetius geschreven, werd omstreeks de zomervaeantie van 1609 bij Heusdens magistrast ingeleverd: ,Àen myne E. heeren, myne beeren de wethouderen ende re- geerderen der stede van Heusden. — Remonstreert reverentelyck uwer E. dienstwillige dienaer ende alumnus Gisbertus Voetius, dat, dewyle hy nu den tyt van drye maenden, vermite de oor- saecken uwer E. bekent, hem binnen Leyden is onthoudende ge- Op den kent van het verzoeksehrift, dor Votis guid, is deze apostille te lezen: Dia vana stadi hos wel sy vecsasba inen URDU gehouden te syn, nochtans omme sekere redenen ende considera- len hen daer toe moverende hebben den suppliant. promotie van zyne studien noch toegevoucht de somme van ach- lentich ka: guldens, Ordonnerende den jegenwoordigen borgremeester. Geraeri Bruyninex hem de selve somme vuyt stadts penningen. in twee distincte reysen vuyt to reycken deene helft greet ende. dandere helft te Meye iersteommende. Ende sullen hem. deselve inne vuytgeven zynder reeckeninge gepasseeri werden daer ende soot behoort mits overbrengende dese, met behoorlicke dee mup- pliants quitantie, Actum inde raeteamer der stede van. den 5* January 1610 de heeren wethouderen al present. conde (was gei^. L. van Haeren". Oud-arch. Hewsdem, E. 911. Bovendien worden, in de gemestenkeing over bo jue 1800, deze uitgaven voor Voetius vermeld: - »Betaelt aen Huijberlgen Stevens die somme van | em ende tvi tich grulden aestien atuyver, over gehaelde waeren by jo kaerts aldaer, ten behoeve van die voor G. Voe blijekende by declaratie, ende ordonnantie, alhier overg Aen Dideriek Voet betaelt de somme van seven ihien stuyver, over t'maecken van een nieuw clee WILAGEN. XLL voors, sin broeder, mitsgaders van het verstellen van sijne andere cleederen, ende in remboursement van eenige ponden by hem daer toe verschoten; blijekende by sijne memorie ende schepenen qui- iantie vanden 14 Octobris 1609. Noch aende voors, Gisb, Voetio betaeli de somme van twaelff gulden tot vervullinge vande oncosten by hem gesupporteert int comen van Leyden binnen deser etede geduerende de vacantien, ende twederkeeren, blijekende by quitantie vanden 13 Octobris 1609. Aende heere drossart Nicolaes Blanekaert betaelt de somme van twee ende twintich gulden acht stuyver twee oort, in voldoeninge van gelyeke somme, by sijne E. ten behoeve des voornoemde Voeis verschoten aen een Elisabeth Nicolaes, over leverantie van sehoenen, Kkousen, ende andere nootliehste behoeften voor de voors, G. Voetio, ende naerder blijekende by de reeckeninge ende quitantie daertoe dienende. Betaelt aen Henrick Lambertssen vander Plas de somme van aex ende twintich gulden, over den eoop ende leverantie van drije ellen ende een quart fijn, dubbel &tael, wart laecken, byde heere drossart Blanckaert ten behoeve vànde voornoemde Voetio doen €oopen, blijckende by quitantie", Eindelijk staat nog op bovengenoemde rekening, in verband met de apostille van Heusdens vroedschap, gedagieekend 5 Januari 1610, het volgende vermeld: ,Alnoch aende voors. Voetio ende sende voors. heere drossart Blanckaert betaelt de somme van lachentich gulden, in betalinge van seeckere montcosten, by den- selven Voetio binnen Leyden buyten den Collegie verteert desen borgermeester geordonneert in twee distincte reijeen te betaelen, waeryan bliekende by requesie, ordonnantie ende quitantie, soe vande woors, G. Voetio, als d'voornoemde heere droseart Blanc- kaert, die d'een helfie Voetio verschoten hadde". Oud-areh. Heus- den, K. 61 en E. 211, bijlage tot fol. 41 & verso der gemeente- Tekening over 1009. XLIX (blz 96, aant. 2). Te oordeelen naar den inhoud der ij ten dienste s(aande bescheiden, durf ik met hooge waarschijn- lijkheid, maar niet met besliste zekerheid, vaststellen, dat Voetius zijn laatsten academischen studietijd heeft doorgebracht buiten de muren van het Btaten-collegie. Lmmers vond ik onder de nog niet geordende paperassen, die berusten op het Leidsch gerneente-archief, twee bursalen-lijsten , zijns zoons Jan Waelwijnsz. ie veranderen ende daerinne niet en dat indien govalle sij geloeven voorde r den voors. Jan Waelwijnssen geduerende sonde mogen genoten hebben, daer onder aij e ende verbinden mits desen haere persoen lende de solvo subject allen rechteren. benefitien ordinis, divisionis, et & 1 beduijt. der esl rar -vclenziliak onde ER 183, 207, 210, 214» en 214b, 915. NA. al 3 i In het begin van Mei tot bursaal BULAGEN. XLI Jan Waelwijnsz, volgens bovengemeld lijstje, reeds vóór 8 Nov. 1610 àf het Staten-collegie verlaten hebben, óf gestorven zijn; terwij nog een derde geval mogelijk ias: dat hij, ala zoon vau wel- gestelde ouders, (zie de sehepenrol van 1622 en het ,quoyer vande sehorsteenem ofte haerteteden", Oud-arch, Heusden, O. 10.) »op sins vaders kosten int Collegie [bleef] genccommodeert" (vgl. Brieven. Stat.-coll , II, 910). Aan overlijden valt oogenschijnlik niet te denken; ten minste, bij de onderteekenaren van zeker adres, in 1618 door Gerefor- meerde lidmaten der gemeente aan den Heusdenschen kerkerasd gericht, komt ook voor: Jan Walewijnsze (zie het Acfenóceck van genoemden kerkeraad op de jaren 1617—1021). Welke nu der andere twee gebeurljkheden hier aangenomen dient, kan ik niet bepalen. L (blz. 96, sant. 3). De reeks der insehrijvingsboeken van den pedel, deel uitmakende van het Leidsehe senaatsarchief — in welke boeken, achter den noam: Gisbertus Pauli Voetius, tijdens de jaren 1604 tot 1607, geregeld volgi: ,int Collegie" — is, jammer genoeg, zéér incompleet. Onder andere ontbreken ook de »Hollen vande suppoosten ende litmaten vande universiteyt tot Leyden" loopende over 1608 tot 1611, derhalve juist die, welke eenige inlichting hadden kunnen geven omtrent Voetius' verblijf aan de academie, gedurende zijn laateten studietijd, Evenmin helpt de recensielijt, gehouden door den reetor mag- nificus (zie owmen I inscriptionum sive calalogus. sludiosorum. aca- demiae Leydensis, 15795— 1618), ons ontdekken, waar Gisbertus, na de zomervacantie van 1609 tot aan de paasehvacantie van 1611, te Leiden kamers heeft gehad. En wanneer hij naderhand zin vriend Cloppenburgius ,commilito et contubernalis'" noemt (vgl, in den tekst, blz. 111, aant. 4), kan dit evengoed slaan op een later samenwonen bij een en denzelfden Leidschen parti- eulier, als op hun beider verblijf binnen het Staten-collegie. LI (blz. 98, aant. 2). In Prieven Sla£.-coll., II, 173, wordt het antwoord aangetroffen door Joh. Becius gezonden op een achrijven vàn Bertius, waarin deze hem 1nededeelt, dat hij binnenkort de terugkomst vàn diens zoon Aegidius verwaeht, aldus luidende: »B. Ego vero, mi d. regens existimo te non latere caussam, quare filium meum haotenus hie detinuerim, Mallem equidem ita sese rem habere apud nos, ut eum potuissem securus in collegium A Quid vero? an tu exisiimas, sud y dem. yi filius meus iali uiatur praeceptore, a quo reformatis ubique lorum inaudiia dogma, q nec mpprobare possum? Absit mi Berti, ub ego culpa et neglig conscientia judico maxime adversari gr , fidelium in vita et in morte, XDEEr IDEE religione ad haec velis constringere aut adi, iuum propositum conveniat cum lege Dei. tius annon tu ipse in eulpa &i&, quare nequeant. suia permittere, ui satisfaciant desiderio tuo. er! qui videri voluisti socero tuo recens defur ratione instituere juventutem, qua ille, eam instituit et formavit: nunquam ego , filium meum sub tua disciplina reli magno rei meae familiaris dispendio alia ne majorem temporis jaeturam faciat. Sed BIJLAGEN. XLV nec mihi defore in edueandis honeste et pie liberis meis, neque communem eeelesine suae caussam deserturum. Vale et lituris, seriptionique tumultuariae ignosce ob temporis penurism. Datae Dordreehti 89 Sbris 1609. Tuus J. Beceius". De brief droeg tot opsehrifi: , Reverendo et doeto viro d. Petro Bertio Collegii d. d. ordinum regenti, Leydae". Vgl. BHrievem Stat.-coll., II, 86 en 161. Ümtrent dezen Becius getuigde later Voetius, Polit. eceles., tom. I, pars II, p. 117: ,Solida eruditione, prudentis ecclesinstien, morum gravitate, et multorum annorum meritis in ecclesias Hollandicas apeetatissimus ecelesiastes fuit Dordracenus'. Naast het hier aangevoerde zou, ter vergelijking, kunnen ge- legd worden het slot van de reeds vermelde remonstrantie (zie boven hlz. 98, 99), in Februari 1609 door gedeputeerden der beide Hollandeche &ynoden — dus ook door Johannes Beeius — aan hunne Edel Mogenden gerieht: ,Ende also de remonstranten noch snders niet en konnen mereken, sls dat de voorn. regent als noch by syne meyninge, daerinne hy van 'tgevoelen der gremeene kereken versehillend is, persisteert, sulexs dat de oprechte lief- hebbers der suyvere leere hare kinderen ende alumnos hem. niet langer en eullen vertrouwen, ende deselve liever thuys houden ende elders bestellen, den in perikel te stellen, dat sy in hare jeugt tot suleke nieuwe opinien souden verleydt werden, dat ooc daer door 'tvoorn. Collegie in een quaet geruehte eal komen by slle wel gestelde ende grereformeerde kereken, die daeromme Bwarieheyt sullen maken van de studenten, die also opgevoet ende onderwesen syn, tot haren dienst te beroepen. Bo ist dat de remonstranten uwe Ed. Mo. ootmoedelye bidden hierop rypelye te willen letten, ende sulcke ordre daer op te stellen, dat alle oprechte liefhebbers der suyvere leere ende alle de kercken deses lants daer inne goet genoegen mogen hebben, ende meerdere versekertheyt vande goede opvoedinge inde suyver- heyt der leere ende gotsalicheyt des levens, dergener die namaels tot dienst der kereke sullen gebruyct mogen werden. Dwele de Temonstranten onder verbeteringe achten niet te sullen geschieden, ten sy 'Lvoorn. eollegie van eenen bequameren regent voorsien werde, van wiens suyverheyt ende vasticheyt in leere alsooc gotsalicheyt in leven de gemeene kercken versekert sy, ende die Tnét betere auctoritheyt die jonge jeugt, die tot dienst van Godea kereke opgevoet wort, wete te regeren", Acta depu. Zuid-Holl., gequoteerd n?, 51, en van dit opeehrift voorzien; ,Aengaende de BIJLAGEN. lhandelinge die de gedeputeerde des synodi Berio 5 1009, 19 fbrar". ———— í XXE (biz. 99, aani. 1) In het concept Berüius 19 Febr. 1610 opgesteld, om aan. ie zenden, staat o.a. dit beklag te le ernstieh- ande. oar ootmoedioh. biddan wan /mya haer gelieven zal (omme alle inconvenienten LXUE (bi. 100, aant. 4). Volgens Gom zulke onjuiste, z00 niet, beslist onware vc BIJLAGEN. XLVIL giae eonseeraneos quaestionum dumetis sese implicare, et neglectis seripturis spinosa quaedam theoremata et problemata sectari. Hoc ille malum, re eum collegis communieata, emendare studuit; et feeit magna ex parte" (Bertius, Oratio ix obitwm rever. et clar. wiri d. Jacobi Armimü, Lugd. Bat, 1009, p. 30) — de hoog- leeraar, van zijn kant, verklaarde: ,die (n. Arrminius) oock niet ons asengesproken en heeft, soo haest als hy in de universiteyt quam, om de saecke te beteren, maer het teghendeel is waer, dat hy van my is aengeeproken, als sommighe studenten door de nieuwieheden beeoren zijude, in onnutte questien haer begosten te vwerstrieken" (Gomarus, Jedeneken over de Lyckoratie van meester P. Beriüius, Leyden, 1609, blz. 47). — "Te oordeelen naar hetgeen bekend is omtrent de wijze van Arminius' optreden ter Leidselhe aeademie, verdient hier Gomarus eerder dan Bertius ge- loofü te worden. LXV (blz. 102, aant. 1). Ook nu weder wijkt Bertius' voorstelling af van de historie. Zoo herinnert hij in zijne ^em-praeck, blz. 7, san ,de goede vermaningen die u (t.w. Gomarus) van Francfort eerstmael comende hier vande heeren (t. w, de euratoren) zijn ghedaen"; terwijl, volgens het genotuleerde, de verzorgers der hoogesehool per missive aandringen bij hun medelid Johan vau der Does: toch haast te maken met Gomarus te verbinden aan de Leidsche universiteit, daar Amsterdam hem tot predikant sehijnt te willen beroepen — en dit, onder verwijzing naàr ,zyn geleertheyt, wel bekentheyt, ervarentheyt niet alleen inden theo- loghien maer oock inden spraecken en aenhaengende consten, son- derlinge dat hy inden loogycque 800 niet zyns gelyck ten rminsten weinich hem voorgaende soude hebben", amd, v. cur., 7 Jan. 1594. LV (blz 110, aant. 2). Hoewel, behalve in Voet., Polit. eccles,, iom. IL, p. 406, ook medegedeeld door den hoogleeraar Kisi, ANieww arcAief voor kerkelijke geschiedenis , inzondereid van .Neder- laud, Schiedam, 1852, dl. IL, blz. 357, vinde Geisteranus' punt- dicht, door Voetius zelven gekarakteriseerd ale ,ingeniosum et acutum", hier nogmaals een bescheideu plaatsje. Das mihi te; reddo tibi me: sie alter utrimque Alterius parili conditione sumus. Do tibi me; reddis mihi te: sic reddimur ambo; lpse mihi per te; me per & ipse tibi. Bed tamen, o! sanctum. foenus an 112, nant. 2). Voelius, die, E g EFE FE 1 i: LVIE (bz. 115, aant. 8). Dat Berti wroegere ervaring als subregent, daarwc BBLAGEN, XLIX regelen uit zijn reseript aan de Staten een merkwaardig i »Myne Heeren, eer ick tot het regentampt beropen ben, heb iek onstraffelyck ende zonder seandale voor den menschen, ende voor mynen Godt, met goede conscientie greleeft. Maer daer maer by uwe Mog. EE. gesteli zijade in tofiele tweleke ick nu be- diene, heb iek met goeden voormaet myn leven op het scherpste gematicht, eensdeels om dat iek wel wist, dat het umpt twelck ick aenginek veel opspraeeks onderworpen was; andersdeels op dat, iek als een licht, myne discipulen voorlichten zoude; ende dat woor zooveel myne zwaekheyt ende des menschen staet heeft kon- nen dragen. Waer toe my het gedurieh handelen van Godes h. woordi, betraehtinge van myn ampli, myne veelvoudige oceupa- tien, ende gestadige oeffeninge der godzalieheyt miet alleenlyek gedient ende weholpen, maer ooek zonderlinge gedrongen hebben. Dan iek hebbe gemerekt, hoe iek my meer daer in hebbe geque- ten, hoe ick meer opspraeck onderworpen ben geweest, Zoo dat het schynt, dat iek sint het aenvaerden deses ampta ende levens, by dengenen die my niet en kennen, by naer alle eer, naem, ende reputatie met der tydt wel zoude verliesen, Ende dat iek, die te voren voor een wacker, nucehteren, getrouw, eerlyek, mo- dest man placht gehouden ie zijn, nu voor een lichtvuerdieh, dissoluyt ende ongeregeli rmensch zoude geachtet worden. Van wien, uyt wat occasien, ende lot wat eynde rulx gestrooyt wort, es my ien deele niet onbekent. Dan ick verhoope my door de genade des Héeeren daer aen niet te stooten". Hrievem Slak-coll., IL, 186». LVWEH (blz. 116, aant. 2). Volgens den dilettant-theoloog Jaco- bus I, koning van Engeland, had Bertius reede om den titel van zijn boek, dat hij nog wel met een brief ter begeleiding aan (George Abbot aartsbisschop van Canterbury durfde zenden, den brandstapel verdiend, Zie Wer&arimghe vam den alder-doorluch- lichen Koning vam Groot Britanmien, over de Aandelingem met de Sladen Generaet vam de vereenichde Neder-landen , nopende Aet. Jfeyt van. Conradus. Forstius, Middelburch , 1612, blz. 8, 10. Planeius, Beeius, Bogardus en Hommius verzekerden , naar aan- leiding van dien ,, Hymenaeus desertor"', op de in 1011 te 'e-Graven- age gehouden conferentie: ,,dat by den remonstranten, de leere vande perseverantie der heylighen niet alleen in twijffel ghetroeken, maer oock gheloochent ende beatreden wordt: soo dat eenighe B. à ponden (— gulden), over de onkosten vau seecker boecxken by len (sic) in druck ghebracht de 4powfasis sanclorum, miis hy de exemplaren van het selve boeexken sal moeien inirecken, ende onder hem behouden sonder die te divulgeren dan met nader ordre van de heeren Staten of desen Collegie". LIX (blz 118, aant. 1). Dat ,contramineeren" der tegenpartij van Vorstius' ,beroepinge", blijlkt o. a. uit een brief door Nicolaus Mulerius, predikant te Leeuwarden, den 209e» Sept. 1611, stilo veleri, gerieht aan HH. euratoren der universiteit en burgemeesters van Leiden, waarin hij hun meldt: ,Men verneemt hier hoe lan- ger hoe meer grouwelieheden van d. Vorstio, die alhier verteli worden van den genen die eertydts met Vorstio omgegaen hebben. Een opreehte christen ean suleke dinghen sonder grouwel niet &uhooren, Daerboven die ghene die hier te lande professie doen van Socinianisterie die maaken syn saaken niet beter, wanneer sy roemen vast te weeten dat dootor Vorstius van haer gesintheit, is. Twelek ick uyt haere mont hobbe gehoort by een tafel vol volex, niet lange geleden. Ende also ick daer tegens stelde allegerende contrarie vermoede ende getuigenisse, ende noch &yn eigen ver- elaeren voor de Heeren gedaen; een uyt haer gaf my iot een antwoort, dai niemani soude hem leeren Vorstium kennen, hy hadde wel over ses jaer geweeten wat Vorstius was; met meer andere propoosten, ende besloot ien laetste syn reden met een roem dat die leere diemen hier voor grouwelieke achte (dat is Bocinianismus) soude haest in Hollandt floreren door Vorsiii an- comste, ende door die groote gunste die Vorstius alrede hadde by eenighe heeren in Hollandt ende oock by eenighe predicanten, weleke dese leere, so het schynt, nu willen invoeren, ende de selven sullen Vorstium wel mainteneren tegen alle syn tegen- spreekers. Dese syn Mynheeren de redenen die daer gevallen gyn, ende daer iek wel nau opgelet hebbe, met veel particulariteiten daer by weleke iek om reden uytlaate. Mynheeren sal gelieven dese mymn advertissement ten besten afnemen. Want dser en is gheen oorsaeke ter werelt die my mo- vweert om sulex te doen (God is mym getuige) als alleenliek die ywer tot de eer Gode, de liefde tot t'gemeene welvare van dese landen, ende myn partieuliere sehult ende plicht tegens UU. EE. ende die lofflicke neademie van Leide. Anders die ghene die my BHILAGEN. nur LXI (bl; 126, aant. l). In de kerkeraadskast der Hervormde le Gorinehem bevindt zich een net geschreven , eenvou- dig gebonden boek, met den rugtitel: ,Proceduren in zake He- monstranten", terwij| san de binnenzijde het opschrift luidt; De ductie vam de procedurem der Hemonslranien im de classe vam Go- rinchem. Wij hebben hier een hoogst merkwaardig verhaal der lotgevallen van Arminius' geestverwanten in de Goreumsche clas- sis, alemede van hun pogen om het ingenomen standpunt en de daar bezette predikantsplaatsen tegenover hunne Gomaristische ambtgenooten te verdedigen; welk verhaal naar eiseh wordt ge sinafd met tal van oorkonden, ien deele eigenhandig afgeschreven door Gisbertus Voetius en. Johannes Oloppenburch. Vermoedelilk behoorde deze Deductie tot de geschiedenissen by die vande respective classen gevisiteert, geauthentiseert ende met goede documenten versien", waaruit Festus Hommius van lieverlede zou samenstellen zijne ,beschrievinghe vande kercklieke historie, beginnende met de troublen der Arminisense factie". Zie ela «yn. part. Zuid-Holi, 1624, srt. 1l. Vgl. daarmede die van 1625, art. 11; van 1626, art. 7; vooral ook die van 1027, art, 7; van 1628, ari. 6, en van 1029, ari. 7, B. Daar echier Hommius met zijne kerkelijke greschiedenis het niet verder bracht dan tot ,eenighe beschreven blaederen", medio Juli 1629 door gedeputeerden der provinciale synode te Leiden aan hunne vergaderde medeleden ,,gre- thoont" (art. 29), werd in 1632 op de prov. synode te Gorinchem Eoedgevonden ,aengesien het stuek vande historie so verre ver- loopen was, dat men het daerby soude laeten, ende dat de stucken aen ieder classis wederomme souden werden behandieht" (art. 5). Bij deze gelegenheid kan bovenvermelde Jedwc/e zeer goed haar plaatsje hebben gekregen in het kerkelijk arehief van Goreum. Vgl. woorts Brandt, a.w. dl III, blz. 265, 200, en uit de GewAied- dwndige opstellen, aamgebodem aam Hobert. Fruin, bij zijn aftreden als Aeogleeraur aam de rijksuniversiteit te. Leiden , 's-Gravenhage, 1894, dat van den hoogl. dr. Aequoy, blz. 250—255. Wienboguert (zie dr, Rogge, Besvhr. Cata£., st. I, afd. I, blz. 94, 139), in«zijn. Frijmoedigà ondersoeck van. verseheyden isi inde Ghewnieerde Provincien, binnen ticee jaeren kerwaerts, gepubliceert teghon de christeneu inghehorenen. ende. imwoonders der. selver. landen. diemen Atemonstranten , noemt. Dicnende mede. tot. justificatie vande selee. Hte- monsiranten, ende im eenigÀe poincten van wijlen dem heer advocaet Johan vam Oldenbarneveli zal: ende de ghevanghenen Aeeren, Rombout B 5 BULAGEN. E54 deren, ten finen sy luyden van eenen predieant mochten mitten wider eersten voorsien werden, den weleken dselve vuyte greeste- lyeke goederen met eene tamelyceke eompetentie sullen belyeven ie voorsien. Tot weleken effecte sy luyden met eendraehtige stemme well hebben begeert te denomineren Willem Vinek, metten wele- ken sy luyden verhopen dat de gemeente well gedyent sall wesen, ofte hyer inne anders alsoo voorsiende als uwe E, tot conservatie vande ghemeente sullen bevynden te behooren. Dit doende enz." Zie den [mveufaris vam Aet archief der Hervormie kerk van Heus- den, afd. I, O. n*. 79. LXI (bl. 144, aant. 3). Tussehen Voetius' erste en twoeede propositie voor de Goreumsehe classis, werd door haar den 1st» Augustus 1611 eene gewone vergadering gehouden; van welke vergadering — om een juist inzicht te erlangen in het streven der versehillende partijen met het oog op de vacature en het be- TOoep te Vlimen — de notulen hier volgen: »ls geleeson een eredentsbrieve vande e. magístraet tot Heus- den gegeven Adrinen van Kuyck Jansz. haer medelidtmaet, ver- soeckende daermede, datte dienaeren des classis hem credyt ende geloeve gelieven te geven int gene dat hy de vergaederinge des classis wtten naeme des magistraets voors. sonde hebben aente- dienen: Hyer op is geresolveert, dai alhoewel eenige duysterheyt inde eredentie wert bevonden, datmen hem Adriaen van Kuyck soude adrnitteren, rnitegaders gehoor ende geloeve geven ini gene dat hy de clussicale vergaederinge wtien naeme der e, magistraet iot Heusden hadde aentedienen, mitsgaders de ouderlingen der gemeente tot. Heusden, de welcke toten selven eynde vanden kerc- kenraet waeren gecommitteert ende afgesondem, Syn daer op voor den classe verscheenen ende ingestaen de gedeputeerde vande e. Tnapisiraet ende kercke van Heusden, ende beeft vooreerst aen- gevangen syn propositie te doen de gecommiiteerde vande e. ma- güstraet, voorgevende dat hy last hadde van syne principaelen datte vergaederinge wel hadde te letten ende acht te nemen op de verkiesinge ofte beroepinge des dienaers tot Vlymen, de welcke oordeelden niet raetsaem te syn dat Gisbertus Voetius inden dorpe ioi Vlymen soude iotten kerekendienst gevoordert werden, ien eersten overmits dat Voetius haestelick was verandert van syn mee- ninge buyten kenuisse des e. magistraets tot Heusden, welekers alumnus hy was geweest, om de reyse buyten slanta te staecken, BULAGEN. Lv waeren persoenen die weleke buyten de jurisdictie van Vlymen woonenden, ofte die wtten dorpe waeren vertrocken, ofte die noyt in eenige bedieninge en waeren geweest, de weleke niet en ver- mochten ie niete te doen het gene dat byden schoudt, burge- meesters, schepenen, kerckmeesters:ende andere gemeene naebuy- ren was beslooten, ende dat oversulekx haer versoeek op Voetium gedaen behoorde vast ende bondich te blyven. Josephus vande Hosiere heeft mede verclaeri, dat hy hem selven het oordeel des classis int geheel submitteerde, niet begeerende yet te doen tot prejuditie van syne gemeente de weleke met synen dienst wel waa te vreden. Jj Syn daer nae de gecommitteerde vande e. magristraet ende kereke van Heusden wederom ingeroepen ende is hen afgevraegt per prae- sidem: offse haer niet en begeerden in dese handelinge te onder- werpen het oordeel des elassis de weleke belooft met groede eon- meientie sonder eenig vooroordeel ofte toegenegentheyt tot Godt& eere ende stiehtinge der kereke in dese saecke te handelen in des Heeren veese. Hyer op hebben de geeommitteerde voor. een- draehieliek geantwoort, datse den classi dese saeeke wildem bavoe- len hebben, de weleke te letten hadde op de eenieheyt tusehan de e. magistraet tot Heusden ende op de gerustieheyt van haere kereke ende datse geen last daer (oe en hadden om dese esecke senden elasse te verblyven. De dienaeren dee classis op alles rypelick gelet ende de ssecke ten beyden syden overwoegen hebbende, hebben gegeven voor haer advys: daite redenen vande gedeputeerden tot Heusden (hae- rés bedunckene) niet genoechsaem syn, om Gisbertum Voetium te rugge te houden, maer oordeelt dat hy volgens het wettig ver- soeck vandie van Vlymen naer goede kerckenoordeninge aldaer behoort totten heyligen kerekendienst bevoordert te werden. Doch dat meu door den classem de e, magistraet tot Eleusden sal soecken genoech le doen, dat haer e. int beroep Voetii gelieve te bewilligen, om alle onlust ende onminne de weleke hyer door tegen den classem ofie Voetium haeren alumnum mochte opge- noemen werden voor ie coemen, ende indien het meugelick is wechlenemen. Ende syn tot dien eynde wtiten classe gecommit- teerb d. Gedeon Sonneveldius ende Petrus Leeuwius dienaeren des bh. evangelii tot. Woreum ende Gorcum respective, de weleke deu classi van haer wedervaeren sullen rapport doen. Ils mede besloo- ten dat extraordinare vergaederinge sal gehouden werden over BHLAGEN, Lx cleri heeft, tstuck vande praedestinniie met zijnen gevolge niet ie konnen begrypen nochte verstaen inder voegen als het bij d. doctorem Fr. Gomarum, ofte oock bij Reynier Donteeklock ge- üreven wert, maer dat hij inde maniere die bij d. doctorem Jac. Arminium zalir es greleert, ten vollen berust, ende den remon- siürant nochtans zekerlyek onderrecht is, dat de hh. deputati sy- nodi voorgenomen hebben alle diegene die den wech bij d. Ar- minium geleert volgen zullen, in examinibus ie verstooten ende uyt de diensten ie sluyten, latende daer entussehen die gene die in aciuele diensten zijn daer inne versterven, zoo dai hij vreest dat Zwanius voornt. vande deputatis synodi ende eenige der classe van Woerden daerom zoude mogen werden gereproeheert ende verstooten, ja onreijjn ende onsuyver verclaert inde Christelycke religie, ende dienvolgende onnut ende onbequaem tot den kercken- dienst: waer door niet alleen Zwanius voornt. zijne eer, ende 'tlandt de kosten zoude verliesen, maer oock menieh ander jong- man alle couragie ontgaen, ja oock verseheydene mannen van ge- leertheyt ende godzalieheyt die noeh onlangs by hare remonstrantie moderatie hebben verzocht, zoude werden gepreseribeert , alles tegen de meeninge der mog. hh. Staten, die im hare ee. miseive van- den lle» Martij verleden hebben belast, datmen van alle disputen vande praedestinatie met hare dependentien zoude ophouden, ende maleanderen miet moleateren; soo ist, dat hij uwe ee. ootmoede- lyek verzoeekt, dat het hare ee. gelieven zal, hare brieven mend classe van Woerden te dirigeren, belastende den deputatis synodi ende de elnsse aldaer "Theodorum Zwanium voornt, in alle poine- ten der Christelyeke religio beboorlyek te examineren ende te on- derzoeeken: latende in zijn greheel t poinet vande praedestinatie met zijne dependentien, mitegaders t poinet van treeht der hooger overicheijt in kerekelyeke znken. Ende bij nldien hij in alle an- dere stueken voldoet, dat zij hem alsdan zullen hebben aen te nemen tot haren medebroeder ende mededienser: hem bevestigen inde kereke van Rhynaaterswoude, ende voorts erkennen als een lithmaet van hare elaese. Zulx doende etc. (was get?.) P. Bertius", JBrieven. Stat.-coll., I1, 208. Het nu volgende document boudt in eene missive, door de staten van Holland en West-Friesland gericht aan de Woerden- sche elassis, bevelende, dat men, bij het examen van Swanius en anderen, hen niet laetig zoude vallen op het punt der predeetina- tie ,metten aenclevon van dien"; welke missive aldus luidt: BIJLAGEN. LXI ariüeulen vande ed. heeren Staten gestelt: Heeft de classis ten overstaen vande gedeputeerde des synodi met de meeste stemmen geresolveert, het examem voor deze tydt op te schorten: ende dat hy van het predieken tot Rhyneaterswoude zal ophouden, ter tydi loe hy wettelyek zij geexamineert, ende volgens dien indem dienat bevestieht. Ende was ondergeteeckent: C. Ruyl, praes, classis; Cornelius Martini, seriba classis". Brievem Stat.-co/., II, 952, Niettemin werd Swanius, nog in datzelfle jonr 1610, als pro- ponent te Rhijnsaterwoude bevestigd. In 1618 vertrok hij naar de gemeente van Berkel en Rodenrijs Zie Ziepprechts Ztegiater, LXVI (bl. 146, aunt, 3). Wien de Goreumeche classis promo- veert ,lot den kerckendienst"", is, volgens eene resolutio, grenomen in hare gewone vergadering op 11 Aug. 1610, verplicht tot: »Arüc, L Dat hy sal subscriberen den catechismo ende de con- fessie ende dat in sulcken sin alsse van Ursino, Pareo, Bastingio ende andere gereformeerde leeraers is wige- leyt ende noch openbaerlyck van de gemeyne kercke deser Nederlanden verclaert wort. Artic, Il, Dat hy geen partieuliere meyningen ísy fundamentael Ofte niet strydende tegens de leere der kercken sal voeden veel min ergens stroeyen ofte bedecktelyck ofte openbaerlyck maer dat hij deselvige soo sy hem voor- komen met den eersten sal communiceren met de broe- deren des, classis. Artic. III. Boo verre als hy vervallen synde in eenige dwalingen kleyn ofte groot sich selven niet en onderwerpt de on- derrichtinge des classis dat hy sich alsdan gewillich sal moeten gesuspendeert houden van synen diensi soo lange tot dat hem van een grooter vergaderinge sal worden genoech gedaen ofte dat yy selver de vergaderinge classieael ende synodael sal genoech gedaen hebben". LXWIEKE (blz 148, aant. 3). Omtrent Cornelius Drongelensis , indertjd uit het Staten-collegie wegens zijn ,onverstant'' en ,quaet leven" verwijderd (zie hierboven, blz. 92, sant. 1; vgl. daarmede biz. 146, sant. 4) bevatten de handelingen der Goreumsehe elas- sis van 6 Juni 1611 het volgende: »Heeft oock d. Grevius in den elassi getoont de gretuijchenissen Cornelii Drongelensis, ende sijn beroep tot Veen. Hierneffens heb- BULAGEN. Lxur LXIX (blz 163, nant. 3). Uit de aanteekeningen door Voetius van 1611 tot 1617 gehouden, in een daartoe bestemd boek (vgl. Polit, eccles, tom, III, p. 978—980, en art. 94 der JDordtsche Kerkorde vam 1578), dat op den inventaris van het kerkelijk ar- chief der Hervormde gemeente te Vlijmen vermeld staat ala n*. 17 a, blijkt, dat tot de avondmaalgangers op Paschen 1612 behoorden 24 peosuooe en 10 vrouwelike lidmaten, waarbijj nog kwa- »Oop Kersmisse" 3 mannen en evenveel vrouwen, De ,aen- ec ae SL TIR IH gg rent y oet ae cis wen; die ,ie Kersmisse ende Paeschen 1614" beliepen 3 man- nen en een geljk aantal vrouwen, Op Paschen van het jaar 1615 vermeerderden de gemeenteleden met 7 mannen en 3 vrou- wen; op Kerstmis met 2 mannen en 3 vrouwen, De aanwinst yan lidmaten ,te Keredach 1616" bedroeg 14 mannen en 3 vrou- wen; die ,te Paeschen" van het volgende jaar 2 mannen en &ne vrouw. Derhalve stonden, omstreeks Mei 1017, te Vlijmen als Gere- formeerden te boek: B8 personen, zijnde 60 mannelijke en 28 vrou- welijke gemeenteleden. LXX (bl. 154, aant. 6). Na den dood van haren echtgenoot, Johannes van Diest, — zie Essenius Oraé. fus., p. 17 — her- trouwde Voetius' achoonmoeder met Cornelis Groen, procureur en bekwanm mathemnticus, eveneens te Heusden woonachüig. Uit dat huwelijk werd geboren Theodorus Groen, die, ten jare. 1619, als Heusdens gedenomineerde, verblijf hield in het Biaten-collegie te Leiden; zie Owd-arch. Hewaden, E. 916, bijlage tot fol. 49 der gemeenlerekening over 1619, en bijlage tot fol. 24 over die van 1020. Later, predikant te Maastrieht geworden, gaf Theodorus 0.2. in het licht: ,een pertinente besehryvinge van de stadi Maes- iricht ende 'tlandt van over-Maes", naar van Oudenhoven meldt in zijne Besehr. v. Heusd., blz. 188; terwijl Voetius, Polit. eceles., tom. IL, p. 1032 (vgl. 4uctie-catal., pars IL, theol. in oet., n?. 821: » Theod. Groen, Voorsiel en bewijs der strijdigheyt van de Room- sehe kerk in verscheyde leerstneken, tegens de Catholijke waer- heyt"), omtrent hem en zijn arbeid getuigt: ,Conseripta est apo- logia judicum contra atroces Jesuitarum calumnias a rever. et eruditiss. viro in historiis et antiquitatibus ecclesiasticis, baut vul- gariter versato; imprimis in seriptoribus, et antiquitatibus ne no- witatibus Papistiele versatissimo Theodoro Groen concionatore, eum BULAGBN. Lxv der Merwede genoemde betrekking ie verzekeren. Dit blijkt o. a. "uit een brief, volgens het adres door hem gericht ,aenden uiji- neemsten man in godtsalicbeijt, geleertheijt ende voorsichticheijt d. Johanni Wttenbogardo, wackeren herder der kercken Ohristi in Sgravenhaege". Grevius' brief, ten zeerste kenmerkend voor zije verhouding tot Wtenbogaeri, acht ik belangrijk genoeg om hier medetedeelen : »Translaet uijt den origineelen latijnsehen", — , Welvaeren ende vrede vanden Heere. Seer vermaerde heere Wttenbogarde. Welcke saecke mij materie van blijschap ende geluckwenscehinge, maer u Occasle van nieuwe znoeijten is, dai is uwe, seer beleefle man, beleefüheijt ende gedienstige weldadicheiji tegens den vromen. Want door uwe beleefthejjt, raet, en hulpe van uwe bereede in- lercessie is woo veel te wege gebracht, dat ick mij verheuge dat de hooftstueken onser vereyschinge mij vereregen sijn, ende ick wederom u voorcome met dese nieuwe bede als eenen moeijelijo- ken interpellateur van uwe occupatien. Doch worden met eenige beschaemtheijt dese beden tot u gedaen, ende ick soude seecker- lijcken met meerder schaemte root werden, soo dese beden uijtge- tort tot mijne eygen ofte privé profijt de hulpe van uwen voor- stant ende procuratie vereijschten. Desen onsen brief en interpel- leert u niet van mijnent wegen, ofte ter oorsaecke van myn profijt ende eere, ende en vereijschet u suffragium niet bij den genen, die weleke nu in autoriteijt ende glorie bloeijende, gewilt heeft dut ghij hem eenen familiaren vrient soudt wesen ende dat door uwe vordienaten, ende de weleke alsoo seer geeerne lijdet dat ghij hem daeehlijeks interpelleert, 'I'is de kereke, t'is de republijeke, de weleke uwe hulpe ende raet behoevende geoordeelt heefi dat iek u seer toegeneijehde soude eijsehen en bidden uwe trouwe ende neerstieheijt in het eernstich reeommanderen dee seer edelen mans Adriani van der Merwen onses borgers, bij de Staeten voor- nemelijek de gedeputeerden der eteden, Dien seer edelen man, door de edelheijt sijner afeomste heerlijeken eertijts verworven deuebt- saemheijt, ende vereiersel van een blinekende godtealicheijt s00 seer recommandabel als ooek ijemant van de edelen onzes tijts; dien, segge ick, staet nao het drossaert-&mpt alhier, ende nu door senraeden der znagistraten ende wille ofte begeerte des kercken- raets solliciteert hij om dit offiie in dese dachvaert; over welcke vereregene officie soo hij oijt sal blijde sijn, sal haer oock de kereke werblijden over eenen fauteur ende seer goeden hulper van haer BIJLAGEN. nxvn twislen en onlusten, onstoken in dese stadt, bij sommige on- ruslüge vrede hatende predieanten om dese kereklieke verschillen &oude soecken te blusschen, en ene goede vrede en enicheit we- derom in dese gemeinte te stichte. Waertoe wij hier kommende mede sijn gebeden om en suleke goet christelicke wercke mit rael en daet mede te vorderen en volleindigen. Dit hebbe ick korlelick w E. wille verwittige: mij recommanderende in uw E. goede gunsticheit, en u E. in godes des allmachtige gnadige bewharin- ghe. Mit haest ut Tiell, den 20 May a*. 1615; (was get.) u E. dienstwillige vrient Joannes de Greff". Hel adres luidde: ,, Eersamen aehtbaren vorsichtigen Wilhelm Teulingh, borgemestere en ouder- lingh toi Heusden, tot Heusden". Briev, em pap. &. Gorinchem. LXXIV (blz. 182, aant. 2). ,Verclaren ende atesteren wy on- dergeschreven, dat wy Johannem Grevium meermaulen in de clas- sicale vergaderingen hebben verscheyden predieanten hooren schel- den voor eervergeten fielten, gietleugens (d.i. verstokte leuge- mars), rabauwen, sehelmen ende bengels. Dat ooc hy dicmaels ende gemeynlyeke in den classe importunelycken uijivaerende , de actlen des classis onsiellende ende gebeden synde om tie swygen ofte van sijn onstuymige propoosten te desisteren, geene ordre sich selven heeft willen onderwerpen, maer lichtelycken yznant so hei hem voorquam heeten liegen ende seer qualyck ende on- süichtelycken ioe gesproken. Actum desen 12 Junij a?. 1618". Die depositie, geschreven door Binderenus, werd behalve door hem zelven ook nog geteekend door Gisbertus Voetius, A. Adriani en Abrahamus BSnoeckius. Briev. em pap. E. Gorinchem. "Tegen een gedrag als dat van Grevius, hierboven gemeld, be- paslden sedert 14 Oet. 1619 de statuten der Goreumsehe classis : »Die met onhebbelycke ofte hevige propoosten tegens ijemant wivaert, sal verbeuren D st." A4rcÀ. JHerv. berk Heusden, afd. I, O. n*. 76. LXXV (blz. 182, asnt. 4). ,Verelaeren ende attesteren wij on- ergeschreven ons wel indaehtieh te wesen, dat a&*. 1615 den 28 Aprilis, des Woensdaehs nae de predicatie, W, Wtteneng ver- soeht gen den kerekenraet om binnen te mogen s&taen, ende aldaer van den selven W. Witeneng Grevius van verscheijden hevige pro- poosten wierde aengesproken, onder andere dat hij den 26 April tot Goreum soude geseyt hebben, dat om het teeckenen BULAGEN. LXIX ende alsoo daerteghen worde gheworpen van zijne sieckte, vijff predieatien des winters, ende siecken te besoecken, heeft d. de Prinee woors. woorder gheseijdt, dat d. Grevius hadde belooft de vijff predieatien te doen, ende dat de e. magrstrae! eenen siec- kentrooster souden stellen. V. Dat de saken van Heusden bij nae waeren affgedaen, ende ie verhopen was dat vooriaen alles wel soude toeghnen. Dese vijf arijekelen bekennen wij ondergeschreven ghehoort ende wel verstaen te hebhen; (was geti.) Gisbertus Voetius [uijt- genomen den lesten]. Josephus vander Rosieren. Jacobus Snouek". LXXWH (blz 187, sant. 2). Wat beireft het opteekenen der verklaring in de vroedsehapsnotulen van 10 Juni 1616, dat de kerkorde van 1591 door Heusdens magistraat reeds voorlang aan- genomen was, bevat de Deductie, fol 89, een wel vluchtig ont- worpen, maar toeh critieeh asngelegd schetsje, dat Voetius Ea- Ténstelde in den vorm, nls hier volgi: Wethouderen der sede Heusden de anno 1615. Dese seggen d'ordinantie van 1591 [ 1. drossert. niet aengenomen te hebben, nochte | 2. president Buijs. in geene vergaderinge aengenomen te / 3. jhr. Merwen. sijn; alst blijckt uijt het bovengestelde | 4. J. Fr. van den Broeck. werbael, ende oock seecker attestatie f 5. Dingman Adrinensen. van haer beteeckent. 6, Willem Teulingh. Dese seggen de ordre van 4591 aan- 7. schout. genomen te hebben, doen sij in wetten waeren. Ende nochtans soo is de selve | 8. Momber. eerst opgesonden ende van de aenne- 9. Bruynincks. minge der selver de magistraet genge- | 40. Loquermans. schreven van de heeren Staten in 44. Vereycken. MEO 49. Haemel. Hoo dit nu verstaen worden? Wethouderen de anno 1616. ese seggen de ordre niet nengeno- 4. drossaert, men te hehben alst blijkt nt supra. 9. Antonij van Gemert. 3. Symon. Áertsen. 4. S. Beelaerts. 5. Willem van Cuijck. 6. Direk Antonissen. Deze om datmen hem seijle dat de 7. Adriaen Jansen van Cuijck. ordre anno 1615 was aengenomen bij B. 6 BIJLAGEN. Xxxr V. Dat de ghevallen mensehe synen vryen wille heeft, goo wel ten ghoede, als ten quade, in gheestelyeke dinghen. VL Dat God wel gyn woordt voordraeght ete. met den men- sehen handelt als met. redelyeke ereaturen, maer 73 ghelooven ofte t gheloove selve vanden mensceha is. Op de plaetse Matth. cap. 13 v&. ll: het is ulieden gegheven te verstaen de verborgentheden vant coninekryeke der hemelen ete. Antw. ghylieden hebt de ghe- nade Gods beter aenghenomen, dan d'andere, ofte hebt beter uwen vryen wille ghebruijekt. JHriew. em pap. AM. Gorinchem. 