title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Daarom, geeerde toehoorders, reken ik op uwe goedkenring, indien ik bij de bespreking van de vraag, of in Nederland siecbts eene boogeschoo) mag en kan worden behouden, meer dan gewoonlijk geschiedt tot een *) Prof. OpcoQiner. ^ Oratio de liberalitate maiorum nostromm^ qnae academilB instituendis angendisqne oog- nits est. REDBVOERlNG. 359 beroep op vroegere toestanden de toevlucht neem. Is het door mij gekozen onderwerp wellicht met het oog op de tijdsomstandigheden ter behandeling niet ongeschikt , mij lokt het vooral aan , omdat het mij de gelegenheid geeft eene goede gewoonte te volgen , door u bekend te maken met mijne opvatting van de gewichtige taak^ die ik heden aanvaard. Verleent mij dan uwe welwillende aandacht, nu ik tot u ga spreken over NeSriands behoefte aan meer dan eene hoogeschool. Wat is het doel van het hooger onderwijs? Waarom worden universiteiten en athenaea — want alleen voor deze inrichtingen , niet voor de gymnasia stel ik de vraag — door den staat, door gemeenten en door particulieren in het leven geroepenP Laten wij eerst oDderzoekeu wat de hoogescholen , waaronder ik ook de athenaea begrijp^ niet sijn, en wat zij niet worden mogen. Men .mag ze niet maken tot kweekscholen , waar jongelingen tot maatschappelijke betrekkingen worden opgeleid. Ze zijn dit in ons vaderland ook nooit geweest. Wel heeft een der voortreffelijkste beoefenaars onzer vaderlandsche geschiedenis ^) het gevoelen uitgesproken , dat oudtijds onze universiteiten eene zuiver practische strekklng hadden, en slechts werden opgericht, om de gelegenheid te geven tot vorming van goede dienaren van kerk en staat. Maar wanneer men de lessen, die bijv. in de rechtsgeleerde faculteit gegeven werden, nagaat^ dan zal de onjuistheid van deze meening wel niet kunncn betwtjfeld worden. Oorspronkelijk liepen de voorlezingen over het Romeinsche, het Feudale en somtijds ook over het Ganonieke recht. Vooral het eerste werd uitvoerig behandeld, zoodat, om een vdorbeeld te nemen , in het jaar 1587 te Leiden ^) de eene hoogleeraar de instituten , een tweede een deel der pandecten , een derde een boek van den codex verklaarde. In het midden der 17^ eeuw werd het natuur- en volkenrecht hier bggevoegd. Meer dan 100 jaren bestond NeSrlands oudste univer- siteit voordat het »'}\is hodiernum" een leerstoel werd waardig gekeurd. ») Prof. R. Fruin. *) De allereerate series lectionain der Leidsche faioogesohool, medegedeeld door Dr. Delprat; Leiden 1862. 860 C. PIJNACRER HORDIJK En toen moeat het die eer deelen met het Duitsche staatsrecht. De hoogeschool te Franeker was de eerate, die in 1743 met het vreemde het Ned. staatsrecht gelijk stelde. Men ziet hierait, dat de minder practiscbe vakken meer dan de practische berscherming vonden. Wel verklaarde men^ dat de hoogescholen strekten tot vorming van waardige dienareo van staat en kerk; doch men bedoelde daarmede, dat zij de wetenschap- pelijke ontwikkeling moeten geven, die voor deze personen gewenscht is. In dienzelfden zin wordt ook thans nog die uitdrukking niet zelden gebezigd. Men wil dan niet, dat onze inrichtingen van hooger onderwijs practische advocaten, predikanten^ enz. zullen vormen, maar omgekeerd, dat de advocaten en predikanten wetenschappelijke menschen sullen zijo. Ik laat daar, of dit laatste is goed te keuren, doch het verandert bet doel van het hooger onderwijs niet. En zoo is dan ook in het konioklijk besluit, waardoor ons hooger onderwijs th^ns is geregeld, niet alleeo of hoofdzakelijk op de eischen der praktijk acht gegeven. Een blik op de uiteenloopende lessen, wier bezoek in de verschillende faculteiten is voor' geschreven, toont dit voldoende aan. Of door zulke voorschriften de breede opvatting van studie inderdaad is in de hand gewerkt, beboett thans niet te worden onderzocht. Wat men bedoelde, kan niet twijfel- achtig zijn. Trouwens voor opleiding tot de praktijk zijn onze hooge- scholen geheel ongeschikt ; de praktijk wordt in de praktijk en van practici geleerd, niet van personen, die er zich niet mede bezig houden. Wat onze inrichtingen van hooger onderwijs dus thans niet zijn , moeten zij ook niet worden. Misschien is het wenschelijk , dat de staat aan heo , die zich voor een ambt practisch willen voorbereiden , daartoe gelegenheid geve; doch die voorbereiding is geenzins de taak der universiteit. Het doei der hoogescholen is beoefening der wetenschap. Daarover bestaat thans niet veel verschil van gevoelen meer. Maar spoedig wordt die overeenstemming weer opgeheven , als het op de nadere bepaling dier uitspraak aankomt. Volgens sommigeo toch moeten de uniyersiteiten plaatsen zijn , waar aan de beoefenaars der weteo- schap de noodzakelijke hulpmiddelen tot studie gegeven worden , waar de chemicus ecn laboratorium , de astronoom een observatorium , kortom ieder het zijnc vindt; plaatsen verder, waar de priesters der verschillende weteo- REDEVOERING. 861 schappen zameQ komen en op elkander invloed uitoefenen, om op die wijee de verspreide deelen in eene hoogere eenheid op te losseu. Blijkbaar wordt dan de hoogeschool met eene academie van wetenschappen verward. Ik wil volstrekt niet betwisten, dat het de plicht van den staat is, om 2ulke academies, zulke tempels der wetenschap op te riohten, te onder- houden en met behoorlijk bezoldigde priesters te voorzien. Ook geef ik gaarne toe, dat die geleerde lichamen, om werkelijk te bloeien, een prikkel noodig hebben, die het best in het onderwijs kan gevonden worden, en dat dus de verbinding yan hoogeschool en academie voor de laatste niet ongewenscht is. Doch ik meen , dat men de juiste verhouding zou om- keeren, indien men aannam, dat de studenten vooral aan de universiteit vertoeven, om aan de professoren een prikkel te geven. Hooger onder- wijs — de opmerking is niet overbodig — is in de eerste plaats onderwijs. Van Heusde zeid^ het reeds: //hooge scholen moeten » hoe hoog dau ook» toch altijd scholen blijven.'' Ze worden opgericht met het oog op zelf- standige beoefeuing der wetenschap, ja, doch in de eerste plaats, om tot die beoefening op te leiden , om wetenschappelijke mannen te vormen » niet om aan deze een werkkring en een positie te geven. Van een tegenover- gesteld beginsel wordt echter uiet zelden uitgegaan. AI wordt het niet altijd uitgesproken , niet weinige plannen en voorslagen zijn er op gegrond. Door menigeen wordt het wellicht buiten zijn weten toegepast. De ge- volgen blijven niet achterwege. Indieu de hoogeschool de taak van onder- wijzen niet meer vervult, dan moet het gymnasium die overnemen. Van daar, dat men dit laatste dikwijls met vakken overladen wil. Van daar de eisch, dat reeds het voorbereidend hooger onderwijs den leerling tot geheel zelfstandige studie zal opleiden ; iets wat mijns inzieus pas door de hoogeschool kan en moet worden verkregeu. Doch van daar dan ook, dat voortaan het bezoek der universiteit voor de beoefenaars van een aantal wetenschappen vrij wel overhodig zoii worden, en dat door den natuurlij- ken loop^ van zaken de hoogeschool haar dubbel karakter zoudc verliezen eo zoude ophouden school te zijui om alleen academie te blijven. De gelegeuheid zal mij niet ontbreken dit straks in een ander verband nader aan te toonen. ' Aan de hoogeschool moet dus onderwijs gegeven worden. Waarin ver- 46 362 C. PIJNAGKER HORDIJiC scbilt dit van het lager eu het middelbaar oDderwijs? Niet gemakkelijk ifl de grenslijn te trekken. Het brengt ons niet veel verder of wij al zeggen, dat het lager onderwijs voor bet geheele volk, het middelbaar voor de burgerklassen , het booger onderwijs voor de bloem der natie die- nen moet. Op die wijze tocb wordt geen verschil in den aard van het onderwijs aangegeven, maar slechts in hen, die er gebruik van maken. Men heeft soms het eigenaardige van het hopger onderwijs trachten aan te geven door te zeggen , dat het daarbij niet op den omvang der kennis aankomt , maar op bet onderzoek van de metbode en de bronnen , waardoor men tot kennis geraakt, dat het den weg, die tot waarheid leidt, aan- wijst. Anderen hebben het gevoelen verdedigd, dat de universiteit vol- strekt niet bestemd is om kennis te doen verwerven , maar om den samen- hang van alle wetenschap voor den leerling duidelijk te maken. Tot op zekere hoogte kan ik met beide meeningen instemmen, maar slechts tot op zekere hoogte. Immers ook het lager onderwijs geeft niet alieen reaol* taten van onderzoek; ook dit dient om den leerling zooveel mogelijk met den weg, die tot kennis voert, bekend te maken; ook hierbij wordt de knaap tot zelfstandig denken opgewekt. Hier ecbter zal somtijds, dik- wijls zelfs , het doen geiooven op gezag niet kunnen vermeden worden , terwijl dit bij het hooger onderwijs steeds geschieden moet. Aan de andere zijde zal ook aan de hoogescbool niet alleen naar den zameuhang der we- tenschappen mogen worden gevraagd; dan toch zou er slecbta eene weten- scbap, de wijsbegeerte, beoefend worden. Juist is slecbts de opmerking, dat daar bij elke wetenscbap zooveei mogelijk het verband met het geheel moet bewaard blijven , dat de wijze van behandeling daar steeds philoao- phiscb moet zijn. Zelfs aan het onderwijs in beginselen zal de univeraiteit zich niet gebeel kunnen onttrekken. Wel wordt dit meestal ontkend. Wel wil de beoefenaar der natuurwetenschappen , dat de elementen daarvan naar bet gymnasium zullen worden overgcbracbt. Wel eiscbt de philoloog, dat van onderwijs in beginselen aan de universiteit geen sprake %al behoe- ven te wezen. Wel worden somtijds staatbuisboudkunde en de kennis der staatsinstellingen onder de vakken van bet voorbereidend hooger onder- wijs opgenomen. Maar nog nooit is , voor zoo ver ik weet , het gevoden verdedigd , dat de elementaire kennis van het bni^erlijk privaatrecht niet REDEVOERING. 363 aan de hoogeachool zoude moeten verkregen worden. Absolate grenzen sijn du8 op het gebied van het onderwijs zoo min als eldera aan te wijzen. Het hoofdverschil kan echter worden« aangegeven. Dit betreft de methode. Terwijl bij lager en middelbaar onderwijs dwang wordt aangewend, gaat het hooger onderwijs van het beginsel van vrijbeid uit. Tot aanprijzing van dit gulden beginsel is reeds zooveel gezegd, dat het werkelijk wel overbodig is, om er thans nog over uit te wijden. Door vrijheid tot vrijheid, dat is de leus. Om een zelfstandig beoefenaar der wetenschap te worden, moet men met zelfstandige beoefening beginnen. Door dwang wordt geen liefde gewekt en alleen hij, die liefde voor de wetenschap gevoelt, zal ook na het einde van zijn studietijd aan haar zijne offeranden brengen. Overal waar men dit heeft uit het oog verloren, zijn de nood- lottige gevolgen niet uitgebleven. Ook ons vaderland heefl ze ondervon- den. AI is het nooit zoo ver gegaan als andere landen , toch is het som- tijds afgedwaald. Indien ons hooger onderwijs thans niet is, wat het zijn moest , het dwangstelsel is er voor een groot deel de oorzaak van. Daar- mede moet geheel en al worden gebroken. Daarom voortaan geen bevel meer om coUeges te bezoeken. Voortaan zoo weinig mogelijk examina. Vrijheid, geen college-, geen examendwang, dat is de eerste eisch, waar- aan een goede regeling van het hooger onderwijs moet beantwoorden. Doch niet de eenige eisch. De vrijheid duldt geen dwang , maar vraagt niet zelden leiding. Vrijwillig, zonder bevel moet de leerling zijne eerste wankelende schreden op het pad der wetenschap zetten ; maar een trouwe leidsman moet hem ter zijde staan , die hem voorgaat , hem den weg wijst , hem waarschuwt, als hij gevaar loopt het goede spoor te verliezen, hem de hulp verleent, waaraan hij behoefte gevoelt. Zonder leiding zoude het bezoek der hoogeschool , ten minste voor drie der vijf faculteiten , bijna geheel overbodig zijn. De medicus, de sterrekundige « de beoefenaar der natuurwetenschappen vinden er iets, dat door boeken niet kan vervangen worden. Zij komen er om te zien. Maar waarom zoude de jurist, waarom de tbeok)gant, waarom de literator de uuiversiteit nog bezoeken? Ook te huis kunnen zij immers vrij eu zelfstandig arbeiden. De boeken , die zij behoeven, kunnen hun van elders worden toegezonden. Zij zouden dan ongetwijfeld iets missen^ waaraan groote waarde gehecht moet worden. 46» 361 G. PIJNAGKER HORDIJfL Jongelingen van gelijken leeftijd en toch in soovele opzichten uiteealoo- pende, zouden elkander niet meer ontmoeten, beschaven en ontwikkelen. Doch deze opvoeding , waaraan ik en met mij ongetwijfeld vele anderen niet weinig verschuldigd zijn , valt buiten het gebied der welenschap. Ontbrak de leiding of werd ze overbodig , wat door sommigen , die de taak van het gymnosium willen uitbreiden, gewenscht wordt, dan eouden de studeerende studenten veelal wegblijven en het boofdbestanddeel van Minerva's kweekelingen gevormd worden door hen, die toch eigenlijk hare kweeke* lingen niet zijn. Geen hervorming dus van het booger onderwijs, sonder dat voor die leiding behoorlijk wordt zorg gedragen. Maar waarin moet de leiding bestaan P Op welke wijze moet zij plaats grijpen? Deze vraag verdient ernstige overweging. Zij wordt veelal met stilzwijgen voorbijgegaan. Men schijnt te meenen , dat er slechts een ant- woord op kan gegeveu worden. Toch geloof ik , dat zij op den voorgrood rooet worden gesteld, en dat van hare beantwoording de beslissing over velo anderc vraagpunten afhangt. Gewoonlijk bestaat thans het onderwijs hoofdzakelijk in voorlezingen. Niet zeldeu koint er tusschen hoogleeraar en student geene andere be- trekking tot stadd dan die, welke daardoor geboren wordt. Zoa dit werkelijk de gewenschte vorm van leiding zijn P Ik veroorloof mij daar- aan te twijfeleu. Eene historische herinnering moge mijn gevoelen dui- delijk maken. Welk nut hadden de hoogescholen in de middeleeuwen P Een geheel ander dan thans. Zij voorzagen toen in het gemis van boeken. Kennis kon toen bijna alleen door mondeling onderwijs verkregen worden. Wilde men iets verder dan de beginselen gaan , of zijn reeds verworven kupdig- heden uitbreiden , dan was een bezoek aau een universiteit onontbeerlijk. Men hoorde daar voorlezingen , zooals men thans een boek leest. Het was echter vrij wat omslachtiger. Om zijn boek uit te lezen had men zoo vele jaren noodig, als wij er thans weken voor zouden behoeven. Men vertoefde dus geruimen tijd aan de hoogeschool; liefst nog aan meer dan een , even als wij verschillende schrijvers gaarne met elkander verge- lijken. Nict alleen jongelingen , ook mannen in de kracht van hun leven , reeds lang gewend om op eigen beenen te staan, waren gedwongen de REDEVOBRING. 365 voorlezingeD bij te wonen , wilden zij met de denkbeelden van een beroemd geleerde bekend worden. Hadden zij zelven iets mede te deelen, dan traden zij, ofscboon scholares, toch reeds als legentes op. Een andere weg zoude in onzen tijd door hen worden ingeslagen. Toen was de hoogeschool bijna het eenige middel , waardoor eenigzins uitgebreide keanis van den een op den ander kon wordcn ov^rgedragen. Thans is dit geheel anders geworden. De uitvinding der boekdrukkunst is er de oorzaak van. Niemand denkt er tegenwoordig aan de universiteiten rond te reizen , om beroemde mannen te gaan hooren. Men leert hen op eene andere wijze kennen. Men leest en bestudeert hunne werken. Wat niet uitgegeven wordt , zoo zegt men , zal de uitgave ook wel niet^ waard zijn. Misschien is dit vermoeden in vele gevallen onjuist, ik kan het niet beoordeeien; doch er verschijnen te vele voortreffelijke boeken, die moeten gelezen worden , dan dat men tijd zoude hebben om naar de oorspronke- lijke denkbeelden te gaan zoeken, die een al te bescheiden denker de eer der openbaarmaking niet heeft waardig gekeurd. Een werkplaats der wetenschap kan de universiteit in die faculteiten » waarin aan geene andere hnlpmiddelen dan aan boeken behoefte bestaat, nog slechts voor de leeraren zijn, voor de hoorders moet zij zich met de rol van oefenschool verge- noegen. De voorlezingen , zullen zij haar doel niet missen» mueien das geschikt zijn voor hen, die nog leiding beboeven, en hun steun verschaffen bij zeifstandige studie. Dan zullen zij echter meestal haar eigenlijk karakter verliezen en ophouden ware voorlezingen te zijn. Indicn ze immers zoo zijn ingericht, dat de hoogleeraar in een zeker tijdsverloop de geheele wetenschap , waarin het onderwijs hem is opgedragen , af handelt of liever doorloopt, dan zijn ze aan de eene zijde gevaarlijk en aan den anderen kant grootendeels overbodig. Gevaarlijk, omdat dan het dictatenstelsel wordt in de hand gewerkt. Ik bedoel hier niet bet voorlezen van een geschreven opstel, iets dat reeds in 1648 door de curatoren der Leidsche hoogeschool zelfs voor inaugureele oratie's verboden werd. Op den student; niet op den professor heb ik het oog. Ook al spreekt de laatste voor de vuist, toch zal de eerate zooveel mogelijk alies trachten op te teekenen, wat in de voorlezing wordt medegedeeld. Soms door medewerking van 866 G. PIJNAGKBR HORDIJK verschillende krachten, als het college over meerdere jaren ?erdeeld is, komt aldus een dictaat tot stand, Welk gevaar hieraan verbonden is, lal wel aan niemand onbekend zijn. Een groot deel der atadenten bestu- deert uitsluitend het dictaat Eene andere autoriteit is hun meestal onbe- kend, en boeken sijn een artikel van weelde. Ean er dan nog van self- ftlandige studie of liever van studie gesproken worden P Geldt dit voor de minder goede hoorders, aan den vlijtigen ieerling kosten de voorlezingen , waarin een geheele wetenschap behandeld wordt, heel wat tijd, die beter door hem had kunnen gebroikt worden. Het grootste gedeelte van wat de hoogleeraar mededeelt, is ook in geschriften te vinden. Slechts hier en daar komt een oorspronkelijk denkbeeld te voorschijn. Dit boezemt den ijverigen leerling belang in, de reat is voor hem overbodig. Wel behoeft hij die nu misschien niet uit de boeken io sijn geheugen te prenten , doch daaruit zoude hij er veel vlugger mede bekend zijn geworden; hij heeft nog in de 19^ eeuw de omshcbtige methode der middeleeuwen moeten volgen. Maar ook al neem ik aan, dat de voorlezingen telkeus vemuftige opmerkingen en nienwe deskbeel- den bevatten, dan blijft toch de vraag over: Waarom geeft de hoog- leeraar ze niet uit? Er zijn voorbeelden bekend, dat hij het niet deed, omdat hij meende, dat dan zijne colleges ontvolkt zouden worden. Ook tegen uitsluitende behandeling van die bijzc»idere punten , waarover de docent iets nieuws heeft mede te deelen, bestaan gewichtige bezwaren. Openbaarmaking zoude ook hier immers mogelijk zijn. Doch nog erastiger bedenking voegt zich hierbij. Wanneer op de colieges over bijzonderheden voorlezingeu worden gehouden, hoe zal het dan met het algemeene gaan, dat toch de hoofdzaak isP Wie zal daarvoor als leidsman optredenP Bo zal de studenty die drie of vier uren daags speciale pnnten boort beban- deien , nog tijd vinden en lust behouden , om zich aan de bestudeeriDg van het geheel te wijden P ik vrees zeer, dat het geheel aan de deelen zal worden opgeofferd, zonder dat deze, die immers alleen in verband met bet geheel kunnen begrepen worden, er veei voordeel van zullen hebben. RSDEYOSRING. 867 Geeti gewone voorlezingeo dus; ze passeo niet meer in onze eeuw, se zijn door de bbekdrukkunst overbodig geworden. Toch niet geheel en al. Ze mogen niet het eenig middel van leiding zijn , maar kunnen wel naast andere middelen worden aangewend. £n zelfs op rneer dan eene wijze. In de eerste plaats dan» als het er op aankomt om de jongelingen liefde voor de wetenschap in te boezemen en wat men zelf gevoelt in hunne harten over te storten. Wie zou meenen, dat dan het gesprokene woord door een boek kan worden vervangenP Verder kan de bebandeling van speciale vraagpunten ook somtijds nut hebben. Wanneer ze dient om een voorbeeld te geven van de wijze, waarop een onderwerp moet behandeld worden. Niet op den inhoud der kwestie , maar op den vorm , waarin zij wordt gesteld , de melhode die tot hare oplossing leidt, moet dan het gewicht worden gelegd. Hier kan een opstel wel eenigzins, maar toch siechts zeer onvolkomen in de piaats van de mondelinge behandeling treden. In de thans genoemde gevallen en wellicht nog in andere mag aan voorlezingen eene zeer heilzame werking niet worden ontzegd. Zij kunnen den student voor de wetenschap winnen en hem doen zien langs welken weg een wetenschappelijk vraagstuk tot oplossing moet worden gebracht. Doch niet al te veel mogen zij op den voorgrond treden; zij mogen niet de eenige betrekking tusschen hoogleeraar en student uitmaken. De laatste heeft ook in vele andere opzichten een steun noodig, die hem door den eerste kan en moet worden verstrekt. Reeds sprak ik van geschriften, die door den aankomenden beoefenaar der weteoschap zullen worden ge- bruikt. W.ie anders dan zijn leermeester moet er hem mede bekend ma- ken, hem op de goede wijzen, en voor de onbeduidende waarschuwenP Wien is het onbekend, hoe dikwijls een vlijtig leerling in den beginne moeite heeft om zich op de hoogte der literatuur te stellen , hoe hij soms aan weinig beteekenende geschriften groote waarde hechl en met de meest belangrijke geruimen tijd onbekend blijftP De leiding van den leeraar mag hem hier niet ontbreken. Tot eene algemeeue opgave mag deze zich echter niet bepalen. De verschillende personen hebben bijoa altijd ook verschillende behoeften. De een werkl^ vlug, soms ook vluchtig; een ander heeft meer tijd noodig, maar dringt veel dieper door. De een vervalt 368 C. PIJNAGRBR UORDIJK terstond in bijzoDderheden , sonder zich eerst een overzicht te hebbeo gegund; cen tweede jaagt naar algemeene gezichtspuuten » voordat hij daartoe door behoorlijke kennis is voorbereid; een derde voeit zich door de kritiek aangetrokken en beoordeelt toestanden , die hij niet kent. £en vierde — doch waartoe behoef ik rog meer gevaren aan te wijzen, die den onervarene bedreigen P Hebben wij zelven ze niet ondervonden ? Zagen wij wel niet eens anderen, die er geen weSrstand aan konden biedeu? Wel nu, telkens moet de hoogleeraar hier te hulp anellen. Somtijds zal hij allen te zamen met zijn raad kunnen dienen; noemt dit eene voorie- zing, zoo gij wilt. Veelal zal bij met den individu te doen hebben. Hij sal een bepaald persoon voor eenzijdige ontwikkeling moeten behoeden en op bet rechte spoor moeten terug brengen. Ook hiermede is zijn werkzaamheid nog niet volbracht. Ze is eerst aangevangen. Niet alleen bij de keuze der boeken , maar ook bij het gebruik er van is zijn bijstand onmisbaar. Wat duister is, zal hij moeten verklaren; wat geen toelichting beboeft» kaa hij met stilzwijgen voorbijgaan. Maar is de grenslijn wel voor allen dezelfde? Sommigen verheugen zich in helderen zonnenscbijn . terwijl anderen een stikduistere nacht omgeeft. Somtijds zal algemeene toelichting voldoende schijnen» en in een voor- lezing» zoo men dien naam wenscbt te behouden» kunnen g^even worden. Niet zelden ook zuUen enkelen nog nadere verklaring behoeven. Maar ook de prikkels mogen den student niet ontbreken. Wel heb ik met responsie* colleges niet veel op. AIs daar , terwijl vijftig of meer toehoorders te zamen zijn, een aantal uamen worden voorgelezen van persbnen, die de hoog- leeraar niet kent en aan wie hij geheel vreemd is, als dan een niet ongewoon /yabest" het gevolg is, of wel een examen in het klein wordt afgenomen, dan herinnert mij dat. te veel aan dwang, dan dat ik er behagen in zoude scheppen. lets anders is het, als in beperkten kring tusschen een aantal vrienden, onder toezicht van een oudere, die daarom niet minder hun vriend is, vraagstukken van een wetenschap, aan allen dierbaar, besproken wordeli, als dan een van hen zijue gedachten in stel- lingen formuleert, en de aanvallen afslaat, die door zijn vrieuden, ook door den ouderen soms , tegen hem worden gericht. lets anders ook , als de leeraar» niet om een onderzoek naar bekwaamheid in te stellen, maar REDEVOERING. om het oordeel te scherpen » om het denkvermogen te ontwikkeleD , vragen voorlegt, en aich niet met het eerste, het beste woord tevreden *8telt« maar den leerliDg niet loslaat en hem door steeds voort te vrageo eindelijk het juiste antwoord in den raond geeft. lets anders verder, als door de leergierige hoorders den leidsman allerlei moeielijkheden en twijfelingen worden voorgelegd, die door deze worden onderzocht eo ontleed en zoo mogelijk opgelost. lets anders ook — doch reeds genoeg. Waarin, naar mijne opvatting de taak van den hoogleeraar bestaat, zal wel voor ieder thans duidelijk zijn. In deze . woorden kan zij worden zamengevat : /tfleidiog bij vrije eu zelfslaDdige stndie." De leidiog mag Dooit in dwang ontaarden en de vrijheid belemmeren. Zij mag evenmin zich zoo ver uitstrekken, dat zij den zelfstandigen arbeid schijnt overbodig te maken. Nog veei minder mag zij in de uitvoerige behandeling van bijzondere punten bestaan en daardoor de bestudeering van het geheel onmogelijk doen worden. Overigens kan zij zich in allerlei vormen openbaren , in aaDsporiog en in voorbeeld , in halp en in raad, in zamenspraak en in disputatie. Het is de plicht van den hoogleeraar zeer zeker niet om zich met joDgeliedeD, voor de hoogeschool oDgeschikt, bezig te houdeD cd iD huD hoofdcD ecD zekere hoeveelheid vaD buiteD geleerde kcDDis zameo te brcDgcD; maar zoodra het eeD bekwamcD leerliDg betreft, mag Diets dcD leeraar te oDbeduideDd ziJD« Ook de begiDselcD niet. Teo miDste iD de rechtsgeleerde faculteit. Zoo even wees ik er reeds op , dat in deze ook de elementen aau de uDiversiteit moetcD wordcD geleerd. Ook daarbij moet de hoogleeraar tot hulp en raad bereid zijn. Daarbij bovenal. De aanvanger heeft juist het meest behoefte aan leiding, en het begin beslist dikwijls over de gebeele studie, ja, over het geheele leven. Tot heden heeft men dit ook in ons vaderland begrepen. Tot de eerste lessen» die aan den student in de rechten gegeven worden, behooren die over instituten, en die over rechtsencyclopaedie. Welke beteekenis men elders aan de behandeling der iustituteD tegcDover de toelichtiDg der pan- dectcD geven moge, bij ons blijkt uit de tegenstelling , dat men het onderwijs in de beginselen van het Romeinsche recht ook aan een hoog- leeraar meent te moeten opdragen. Zoo zijn ook de colleges over encjrclo- 47 370 G. PIJNAGKER HORDIJK paedie oiet voorgeschreveo , omdat men wilde, dat siji die leeds alle deelen der rechtawetenscbap hebben bewerkt» op den zamenhang, op de eenheid worden opmerkzaam gemaakt; maar omgekeerd^ omdat men het nuttig achtte» dat hun, die den arbeid nog beginnen moeten, een over- zicht over bet ruime veid wordt verschaft. Zal dit echter zoo blijven ? Er doen zich stemmen hooren , die ook hier wijziging wenschen. Zij achten het voor den hoogleeraar vemederend» dat hij zich met eerste beginselen heeft optehouden. Men moet — boo segt men — het onderwijs daarin aan de repetitoren of privaat docenten over- jaten. Werd deze raad opgevolgd, dan zoude de student, voor hij de lessen kan bezoeken , vooraf eene andere school moeten Joork>open. Want mist bij kennis der beginseien, dan zijn de voorlezingen over de hoogere deelen der weteuschap voor hem ten eenenmale nutteloos en zeer dikwijls gevaarlijk. Maar waarom zoude men dan aan de leermeesters , die de leerling het eerst en het meest behoeft, eene plaats onder de professoren weigeren ? Misschien mag van de koryphaeen der wetenschap, die aan de hooge* school zijn verbonden , niet worden geeischt , dat zij zich met de vorming der studenten bezig houden; laat men hun dan de plaats geveo» die in de republiek door een Scaliger, door een Salmasius» een tijdlang ook door Ulrich Huber werd ingcDomen. Doch naast hen plaatse men andere leeraren, die zich aan hct onderwijs, aan de leiding der leerlingen wijden. Laten wij , die zoo gaarne de ervaring raadplegen , voor wij het advies volgen van hen , die aan atle innige betrekking tusschen hoogleeraar en student een einde willen maken , toch ook tot de ervaring onze toevlucht nemen. Wat leert ons deze? In de eerste plaats, dat degelijke studie het meest gevonden wordt bij de studenten in die wetenschappen , bij welker beoefening de leiding als van zelve ontstaat , en dat omgekeerd de lust tot studie het meest ontbreekt in die faculteiten, waarin de verhouding tusschen het aantal leeraren eo leerlingen het ontstaan van een nauwere betrekking niet zeer gemakkelijk maakt. In de tweede plaats zien wij, dat daar, waar leiding het meest ontbreekt, in de behoefte, die zich gevoelen laat, zooveel mogelijk voorzien wordt REDEVOERING. 871 door repetitoren, van wier voorlichting juist door de flinkste en ijverigste jongelieden wordt partij getrokken. Doch moeten wij dan ook niet erkennen dat die jongelingen meer de leerlingen der repetitoren dan der professoren zijn P De ondervinding heeft ona verder reeds dikwijla geleerd , dat aan kieinere inrichtingen van hooger onderwijs , hoe onvoldoende het aantal hoogleeraren er ook zijn moge, toch in aommige vakken niet slechter, maar veel beter wordt gestudeerd dan aan de groote universiteiten , die zich in een veel aanaienlijker personeel mogen verheugen. In Duitschland is dit verschijnsei niet zelden opgemerkt. Ook in ons vaderland zoude het voor den tijd der republiek kunnen worden aangewezen en is het ook thans niet verdwenen. £n onderzoeken wij nu, in welke vakken dit verschijnsel zich voordoet, dan aien wtj, dat het juist in zulke is, bij welke aan de groote inrich- tingen van hooger onderwijs de persoonlijke leiding door het aanzienlijk aantal leerlingen wordt belet. Bn deze laatste ervaringsles , geeerde toehoorders, brengt mij terug tot het onderwerp , waarvan ik de behandeling straks op mij nam. Of is zuik een terugkeer wellicht overbodigp Inderdaad zoo is het. Al wat ik aan* voerde strekte om op het nut van meerdere niet al te uitgebreide athenaea en universiteiten opmerkzaam te maken. Indien toch het hooger onderwijs bovenal of ten minste pok onderwijs moet zijn, indien dit onderwijs in leiding bij vrije en zelfstandige studie moet bestaan , indien verder die leiding een innige persoonlijke betrekking tusscben leeraar en student vor- dert, indien eindelijk dien leeraar de naam en kwaliteit van hoogleeraar behooren te worden toegekend, dan is de noodzakehjkheid van meerdere inrichtingen van hooger onderwijs wel boven allen twijfel verheven. En indien voor die verschillende onderstellingen voldoende gronden zijn aange- voerd, dan is het betoog geleverd, dat door mij aap u werd toegezegd. Thans zoude dus het oogenblik gekomen zijn, om tot het afbrekende gedeelto mijner taak over te gaan , en vooral met een beroep op onze geschiedenis de gronden te weerleggen, die tegen hel behoud van meerdere inrichtingen van hooger onderwijs worden aangevoerd. Maar veroorlooft mij vooraf eene bedenking op te bssen , die misschien bij u is opgekomen , en in enkele trekken een schets te geven van de uiterlijke regeling, die naar mtjne meening aan het hooger onderwijs zoude kunnen gegeven worden. 47* 372 C. PIJNAGKER UORDIJK Ik stel mij voor, dat dit de bedenking is. Waarom Koaden al de hoogleerareo , die voor de verschiliende athenaea en hoogescholen noodig zijn^ niet aan ^^ne universiteit kunnen vrorden bijeengevoegd P Zoude dan niet evenaeer eene nauvrere betrekking tusschen hen en hunne leerlingen kunnen geboren wordenP Het antwoord kan wel niet anders dan ontken- nend zijn. Immers de professoren zouden dan toch grootendeels apeciali- teiten worden, en zich om de algemeene vorming niet bekommeren. En al ware dit anders » toch zoude het groote getal studenten een inniger betrekking tegenhouden. Naarmate men zich sterker gevoelt , treedt men ook meer als zelfstaudige macht tegenover anderen op. Voor de eerste vorming van den studeut» voor het leggen der breede grondslagen, waarop kan en moet worden voortgebouwd , zijn das athenaea en kleiue hoogescholen de gewenschte plaatsen. Daarnaast echter is er behoefte aan minstens eene groote universiteit. De uitbreiding der weten- scfaap, waarmede de uitbreiding van het menschelijk verstand geen gelijken tred kan houden , eischt hoe langer hoe meer splitsing van arbeid en toewijding aan een bijzonder deel. Eene groote universiteit geve daartoe de gelegenheid. Daar zal de leerling, die zich met de eerste bejginseJen en met het overzicht van een kring van wetenschappen reeds elders heeft bekend gemaakt, de gelegenheid kunnen vinden tot verdere, meet in bijzonderheden aldalende studie. Hij zal dan, reeds met wetenschappe* lijken arbeid vertrouwd geworden , algemeene leiding minder noodig hebben , en bij de bestudeering der afzonderlijke deelen door de specialiteiten kunnen worden ondersteund. Daar zal zich cok beter dan elders dat rijke en veelzijdige studentenleven kunnen ontwikkelen, waarvoor het zamenzijn van een groot aantal jongelieden, in levens- en studierichting verschillende , een noodzakelijk vereischte is. Rijper in leeftijd en reeds meer gevormd zal de student aan de gevaren van die groote maatschappij ook beter dan thans soms het geval is het hoofd kunnen bieden. En evenals de leerling meestal van de kleine inrichting van hooger onderwijs naar de grootere zal overgaan , zoo zal ook het onderwijzend personeel aan de groote univer- siteit veelal uit de docenten van de athenaea en de kleine hoogeschool kunnen worden aangevuld. Deze regeling — behoef ik er op te wijzenP — komt in vele opiicbten REDEVOBRING. 373 overeen met wat in Duitschland te vinden is, maar ook met wat in onze republiek bestond. Ook toen waren er kleinere en grootere inrichtingen van hooger onderwijs. Ook toen was het niet ongewoon, dat men sijn studentenloopbaan te Amsterdam, Deventer, Franeker of Harderwijk begon om daama te Utrecht of Leiden de lessen van een bekend geleerde te volgen. Ook toen vond een hoogleeraar niet zelden aan verschiilende hoo- gescholen een piaats en een werkkring. De veranderiDg was voor hem meestal tevens een verbetering. De kans er op gaf hem een prikkel, die misschien overbodig , maar niet licht nadeelig zal kunnen worden gevonden. Toen echter openbaarden zich tevens de heilzame gevolgen van het feit, dat de hoogescholen en atbcDaea niet door den staat, maar door provin- cieD en door gemeenten werden onderhouden. De mededinging deed toen zich gevoelen. Zij maakte, dat mannen van groote verdiensten hunne positie steeds zagen verbeteren. De een hoogeschool trachtte hen te be- houden» eene aodere hen voor zich te winnen. En die mededioging was ook gunstig voor de uitbreiding van het onderwijs. Somtijds gaf de zwakke den stoot en dwong den sterke tot navolging. Niet het Bataafsch , maar het Friesch Athene gunde het eerst aan het Nederlandsch staatsrecht een leerstoel, en het beroemde Leiden werd hierin zelfs door Harderwijk overtroffen. Mocht die mededinging ook thans weder herlevenl Waarom zoude het onmogelijk zijn? Waarom zouden gemeenten, misschien ook proviocien geene athenaea en kleine hoogescholen kunnen in het leven roepen P Waarom zoude eene machtige stad, des noods door particulieren ondersteund, zeifs met den staat in het oprichten eener groote universiteit den wedstrijd niet durven wagenP Doch deze vragen roer ik slechts in het voorbijgaan aan. Zij betreffen de uitvoering. Zij komen eerst te pas, als het vaststaat, dat in Neder- land meer dan eeue hoogeschool mogeiijk is. Ed dit juist wordt ontkend. ' Op de vraag: Waarom zoude ons vaderland niet meer dan eeoe univer- siteit mogeu bezitteu P luidt het autwoord : // Wij kuDDen niet." Aan de wederlegging van dit beroep op eigen zwakheid zij het mij ver- gund , geeerde toehoorders , het laatste gedeelte van mijn betoog te wijden. Daarbij zal ik echter uitsluitend op het rechtsgeleerd hooger onderwijs 374 C. PIJNACKER HORDIJK uwe aandacbt vestigen. Het is mogelijk , dat men het recht tot die beper- kiog oDtkent, omdat de groote kosten van het hooger onderwijs jaist door de uitbreiding van de mediacbe en natuurvretenscbappen veroorzaakt worden. Moet echter de eene wetenschap scbade lijden, omdat erae andere zich uitbreidt? Ook tegen het oprichten van aihenaea aonder de twee kostbaarste faculteiten bestaan geene overwegende beiwaren. In afwijking toch van het gewone gevoelen meen ik, dat aan meerdere inrich- tingen van hooger onderwijs nog meer behoefte bestaat voor de rechta- en staatswetenschappen dan voor die der medicijnen en der natuur. Komt bet bij de laatste vooral op zien aan, dat bij een groot getal leerlingen voor sommigen onmogelijk wordt, aan den anderen kant bedenke men, dat in die wetenschappen door de wijze van onderwijs van zelf eene per- soonlijke betrekking tusschen de hoogleeraren en studenten ontataat. Let men er verder op, dat de rechtsgeleerde faculteit minder hoogleeraren en minstens viermaal zoovele studenten .heeft dan de beide andere, dan zai mijne meening misschien aan hen» die aan persoonlijke leiding waarde bechten , niet ongegrond voorkomen. Met de rechtsgeleerde staat natuurlijk de tbeologische faculteit gelijic. Waarom zoude nu b. v. door gemeenten of particuUeren , die tegen aanzienlijke kosten opzien, naast de groote innchtingen vau hooger onderwijs» die uit alle faculteiten moeten beataan, geene athenaea mogen worden opgericht, waaraan sommige wetenschappen ontbrekenP Ongetwijfeld de vereeuiging van alie faculteiten is gewenscbter, maar ook faculteits-scholen kunnen een vrij krachtigen invloed uitoefenen, zooals de geschiedenis van de universiteit te Bologna en van vele andere ieeren kan. Aan een voldoend aantai vakschoien moet boven een onvol- doend aantal universiteiten , in den thans gebruikelijken zin van het woord, de voorkeur worden gegeven. Wij kunnen niet. Dit weinig kioeke woord, soms uitgespndcen door mannen, die zichzelven het uitsluitend bezit van kloekheid toekennen.cis het eenige antwoord, dat men ontvangt, indien men vraagt, waarom Nederland slechts eene universiteit zoude mogen bezitten. Wij kunnen niet, wij hebben te weinig intellectueele en financieele krachten om ons de weelde van meer dan eene hoogeschool te veroorloven. Is dit waarheidP De geschiedenis moge het antwoord geven. REDEVOERIPTG. 375 In 1575, toen de groote worstelsthjd tegen Spanje nauwelijks was aan* gevangen , verrees NeSrlands oudste en eerste universiteit. Tien jaren later volgde Friesland het door Holland gegeven voorbeeld en stichtte de hooge- school te Franeker. In 1600 riep het kwartier der Veiuwe de school te Harderwijk in het leven, die later tot Gelderland's hoogeschool werd ver* heven. De provinde Groningen gaf zich in 1614 zulk eene inrichting» ter- wijl de stad Utrecht in 168G zijne twee.jaren te voren opgerichte door- luchte school tot eene universiteit zag verhefien. 6elderiand's hoofdstad, zoo als het Nijmegen behaagde zich te noemen , op het kleine Harderwijk naijverig, wist van het Nijmeegsche kwartier eene hoogeschool te verkrij- gen, die in haar slechts ruim twintigjarig bestaan toch nog een Noodt onder hare leertingen en onder hare professoren mocht tellen. Voegt hierbij illustre scholen , te veel om atten hier op te noemen , maar waarvan , al was te Middelburg een Reitz, te Zutphen een Bondam werkzaam, toch slechts Amsterdam en Deventer zich in duurzamen bloei mochten verheu* gen , en gij kent de inrichtingen van hooger onderwijs , door ons vaderland in de republiek bezeted. Vijfy een tijd lang zelfs zes universiteiten en negen athenaea, aan vijf waarvan ook lessen in de rechtsgeleerdheid gegeven worden , zuUen onge- twijfeld de kracbten van Nederland geheel hebben uitgeput. Ook dat niet. Alleen door het verzet van Leiden, dat in de republiek steeds de oprich- ting van nieuwe universiteiten trachtte tegen te houden, werd de sticbting van eene Zeeuwsche hoogeschool en eene doorluchte school te 's Hage betet. Ik wil niet beweren, dat de lust om inrichtingen van hooger onderwijs in het leven te roepen, juist altijd door de krachten geevenaard werd. Een aantal der illustre scholen had slechts een tijdelijk en kommervol bestaan. Maar dit feit is boven allen twijfet verheven . dat in de republiek vijf hooge en twee doorluchte scholen naast elkander gebloeid, ja dat sommige er van eene Europeesche vermaardheid verkregen hebben. Toen miste Nederland dus de krachten niet, om zeven inrichtingen van hooger onderwijs in het leven te roepen en op zulk eene wijze te onderhouden ^ dat tallooze vreemdelingen , door de voortreffelijkheid en volledigheid der lessen aangelokt, zich daarhenen begaven. Hoe zouden wij ons dan durven beroepen op ons onvermogen, om meer dan eene universiteit een glansrijk 376 C. PIJNAGKBR HORDUK bestaan te venekereD. Het is mij niet onbekend wat bet antwoord sijD zal. De woorden /yuitbreiding der wetenscbap, vermeerdering van personeer' klinken mij reeds in de ooren. Doch heeft men zich wel eens de moeite gegeven, om te ondersoeken, of hier werkelijk zulk een enorm verschil tusflchen het verleden en het heden beataat. Zoo neen, dan is het wel- licht niet nuttelooa een blik te werpen op den toestand van voor twee honderd jaren. In het begin van bet jaar 1672, voor het uitbreken van den oorlog tegen Frankrijk . Engeland en hnnne bondgenooten , waren aan onze universiteiten en athenaea niet minder dan negentien hoogleerarcD in de rechten aanwezig. Geene uitbreiding , eene vermindering van het ooder- wijzend personeel biijkt dus sedert dit tijdstip te hebben plaats gegrepen. En al wil ik gaarne erkennen, dat^^om de leerstoelen aan tv^ee groote universiteiten en verschillende athenaea thans behoorlijk te bezetten , eene niet onbelangrijke vermeerdering zoude noodig zijn , van mljne zijde wensch ik er ook aan te herinneren , dat de bevolking van ons vaderland in twee eeuwen ongetwijfeld meer dan verdubbeld is^ en dat ook deze uitbreiding niet buiten rekening mag worden gelaten. Zeer zeker niet , als het op de intellectueele krachten aankomt. Of moeten wij aannemen , dat deze in dat tijdsverloop in verhouding tot het zielental zijn verminderdP Ik ver- trouw, dat voor een bevestigend antwoord op deze vraag geene vrees zal behoeven te bestaan. Kan zoo onze eigen geschiedenis ons leeren , dat ook voor meer dan eene universiteit bekwame mannen wel kunnen gevonden worden » ze geeft ons over het bezetten der leerstoelen nog menige behartigenswaardige wenk. Slechts op een er van wil ik nog uwe aandacht vestigen. Indien thans een enkele maal een vreemdeiing onder de professoren wordt opgenomen, dan verneemt men niet zelden stemmen, die dit aikeuren en een schande voor Nederland heeten. Welk een vlek rust dan wel op onze vaderen! Zij meenden, dat zij in het belang van hun land en van de studeerende jongelingschap handelden, als zij Europa'8 uitstekendste geleerden aan onze universiteiten verbonden. 6ij denkt aan Scaliger en Salmasius» aan Albi- nus, aan Graevius en Gronovius, aan Ruhnkenius en Wijtenbach. Maar ook in de rechtsgeleerde faculteit hebben de vreemdelingen niet ontbroken. Meer dan een derde van de professoren, die voor 1795 bij ons het recht REDEVOERING. 377 onderwezen hebben, zijn niet in ons vaderland geboren. Niet allen hebben zij een beroemden naam achtergelaten , maar tot hen behoorden toch een criminalist aU Matthaeus, een Heineccias, een Wieling, een Otto, een Barbeijrac, een Trotz, een Pestel en bovenal een Hugo Donellus. Waarom zoaden wij, indien ons de intellectueeie krachten ontbreken, ook voor de rechtswetenschap niet tot het baitenland de toevlucht nemenP Voor het onderwijs in het positieve vaderlandsche recht zijn Nederlanders natuarlijk beter dan vreemdeiingen geschikt^ al werden de eerste voorle- zingen over Ned. staatsrecht door een Duitscher gehouden. Maar waarom kunnen de lessen in het Romeinsche recht, het volkenrecht, de rechtsphi- losophie, de staathuishoadkunde, de statistiek» de algemeene staatkundige geschiedenis niet aan een vreemdeling worden toevertrouwd ? Mag van gebrek aan krachten gesproken worden, zoolang die nog van elders kun- nen worden aangevuldP Boven onvoldoend onderwijs zal voldoend, ook ai wordt het door Duitschers of Franschen verstrekt, toch wel altijd te ver- kiezen zijn. Bovendien van het optreden van vreemdelingen kunnen eer heilzame dan nadeelige gevolgen worden verwacht. Daardoor zuUen wij meer dan thans in wetenschappelijke aanraking komen met het buitenland. Daardoor zullen onze voortreffeiijke rechtsgeleerden meer door onze naburen worden gekend en op prijs gesteld. Nog voor eenige jaren werd er in Belgie op gewezen , dat men aan het bezit van een Haus , een Birnbaum , een Warnkonig niet weinig verschuldigd was. Maar de middelen ! wij kunnen aan de hoogescholen en athenaea niet meer dan thans te koste leggen. Eer moet aan bezuiniging worden gedacbt. Voor oorlog en marine is zooveel noodig, de spoor- en waterwegen zijn zoo kostbaar, het lager en het middelbaar onderwijs verslinden zulke som- men » dat werkelijk het hooger onderwijs tevreden mag zijn , als het be- houdt wat het heeft. Een beroep op onze gesohiedenis zij mij ook thans weder veroorloofd. Ai die inrichtingen van hooger onderwijs. waaraan een bijna onafgebro- ken bloei is te beurt gevallen, zijn opgericht in een tijd, toen niet, zooals thans, — als we Atjeh er buiten laten — slechts een oorlog werd ge- vreesd, maar toen een reusachtige worstelstrijd voor godsdienst en vrijbeid door ons werd gevoerd. Toch begreep men toen, dat aan universiteiten 4S 378 a PIJNAGKER HORDIJR niet minder dan aan krijgsliedeD behoefte bestond, dat de som, iraarvoor men soldaten kon werveUi tocb misschien nog beter aan hoogeaciiolen kon worden besteed. Ik wil niet gerekend worden tot ben, die zicli tegen militaire uitgaven verzetten; maar tocb, aU ik aan de milUoenen denk, die 'sjaarlijks voor leger en vloot worden uitgegeven, aan de mil* lioenen^ die tbans door een krijg in Indie worden verslonden» dan rgst de vraag bij mij op, of een gedeeite van die scbatten niet liever aan het hoo- ger onderwijs bad moeten worden gegund. 