title: Annales Academici
creator: None
text: Doch ik zal u geen andere voorbeelden noemen, al valt het gemakkelijk er nog velen te vinden in een tijd, waarin de woorden astronoom en astroloog van gelijke betekenis waren. Wallenstein, even gelovig aan zijn astrologen als Kepler, als vier eeuwen vroeger Frederik II aan Theodorus en Hichel Scott; Karel V, die niet horen wilde naar de aanhaling: "u vreest niet voor de teekenen des hemels;" bijna alle bekende mannen uit die eeuwen leveren ze overvloedig. Het was een algemene ziekte, die slechts door een geneesmiddel kon worden verholpen, door de kennis van de krachten, die de verschijnselen des hemels te voorschijn roepen. Zolang het bewijs niet geleverd was, dat die verschijnselen geen uitvloeiselen zijn van wilde keur, kon het niets helpen of men de sterrenwiskunde bestreed; dat bewijs moest den grond waarop zij stond, ondermijnen, en vanzelf zou zij ineenstorten. Ik heb de taak vervuld, Mijne Heren, die ik mij had opgelegd, u het tijdvak te schetsen, waarin de sterrenkunde herleefde. Weinig heb ik u bezig gehouden met de werken, die de sterrenkundigen aan het licht brachten; ik heb getracht u de invloed aan te wijzen, die de wetenschap had gehad op de grote ontdekkingen ter zee, en de verplichtingen, die daaruit voor haar voortvloeiden; u de oorzaken te noemen van het aanziend dat haar beoefenaars genoten. Dat ik op die wijze het onderwerp heb gezocht te behandelen, was, omdat ik geen misbruik wilde maken van uwe aandacht, omdat het een dor onderwerp voor u zou geweest zijn, dat tijdvak uitvoerig te doorlopen, zoo als het zich kenmerkt door studie van de geschriften der oudheid, maar terwijl de wetenschap weinig vooruitgang opleverde, weinig nieuwe denkbeelden aanwon. De enige, die haar eene belangrijke, een uiterst belangrijke schrede voorwaarts bracht aan het einde van het tijdvak, was Copernicus; doch het zal wel niet noodig zijn dat ik zijn werken voor u ontleed, want u allen is het bekend, hoe hij de aarde rangschikte onder de planeten, en de zon de plaats gaf die haar toekwam in het zonnestelsel. Edel Groot Achtbare Heren, Curatoren van deze Hoogeschool. Door uwe bemiddeling is eene gewichtige taak mij opgelegd, eene loopbaan mij ge- opend, waarin ik mijne krachten zal wijden aan de beoefening der wetenschap, die mij dierbaar is. Ik gevoel hoe groot vertrouwen gij in mij hebt gesteld, en die verklaring sluit ook deze in zich, dat ik gevoel steeds te moeten trachten aan dat vertrouwen te beantwoorden, en de eervolle onderscheiding, die mij te beurt viel, waardig te zijn. Het is de gewoonte dat de spreker bij een plegtigheid als deze, u de belangen aanbeveelt van de wetenschap, die hij beoefent. Doch ik behoef zulks niet, ik heb een andere pligt jegens u te vervullen, u dank te zeggen voor de belangstelling, die gij der sterrekunde reeds betoond hebt. In het laatste verslag omtrent den staat van deze Hoogeschool hebt gij een bewijs daarvan gegeven, zoo groot, zoo welsprekend, als met mogelijkheid verlangd kan worden. De woorden in dat verslag, waarbij gij een vermeerdering der sterrekundige werktuigen, de aanschaffing van een belangrijk hulpmiddel noodzakelijk acht, zoodra de open plaats vervuld zou zijn, getuigen van uwe belangstelling. Met vreugde heb ik die woorden gelezen, ontvangt de verzekering der dankbaarheid, waarmede ik in de laatste dagen ze dikwijls herdacht. Hoog Edel Gestrenge Heer, Voorzitter van het College van Curatoren, Bidder van rapporten, vergeef mij nog een enkel woord tot u te spreken. Toen ik voor eenige jaren als afgevaardigde van mijn Leidse Akademie-broeders de vergaderzaal betrad van de centrale commissie voor de oprichting van een nieuwe sterrenwacht te Leiden, toen had ik de eer u daar te ontmoeten. Doch is het doel bereikt geworden dat die commissie zich voorstelde, verrijst de nieuwe sterrenwacht reeds te Leiden, het is voornamelijk daardoor gescheind, dat gij, als bestuurder van den staat, de noodige gelden voor haar stichting verschaft hebt. Al verlaat ik Leiden voor deze Hoogeschool, tot dan mag ik niet nalaten u dank te zeggen voor wat gij gedaan hebt voor de beoefening aldaar, van de wetenschap, die ik hier zal behartigen; u dank te zeggen voor de nieuwe hulpmiddelen, die uw vriend, mijn leermeester, zullen toekomen, die in geen betere handen konden worden geplaatst, en die de ouderen vervangen, waarvan de onvolkomenheid mij door eigen ervaring bekend is. Onder gelukkige omstandigheden word ik verbonden aan deze Hogeschool, maar een van de gelukkigste aanvankers is, dat gij, als vriend der sterrenkunde, aan mijn hoofd zijt gepast. Hooggeleerde Heren, zeer geachte Ambtgenoten! Grote verliezen heeft gij geleden, verscheidene plaatsen zijn opengevallen in den kring, die van vriendschappelijk verbond. Op de dagen van eergisteren en gisteren, toen twee van die plaatsen vervuld waren, bij een gelegenheid als deze, moest de gedachte aan die verliezen wel zwaar drukken op uw hart; moest de herinnering wel bij u oprijzen aan mannen, die u ontvielen. Doch gelukkig achte ik mij, dat hij, wiens arbeid ik zal voortzetten, dat mijn voorganger, die uw vriend en de mijne was, niet uit uw midden in werd gerukt door ontijdigen dood; dat hij slechts van hier is gegaan om in een ander werkkring de wetenschap te beoefenen; dat een krachtige gezondheid hem in staat stelt in onze schoone kolonies het Nederland de diensten te bewijzen, die het zoo nood heeft. Tot u, die ik voor de eerste maal van hier openlijk begroet als mijn Ambtgenoten, kom ik met de bede op de lippen, dat gij mij wilt opnemen in uw kring met dezelfde welwillendheid, die mijn voorganger met aangename herinneringen van hier deed gaan, die hem nog telkenmaal met vreugde zijn verblijf aan deze Hoogeschool doet herdenken. U, mijn Ambtgenoten in engeren zin, leden van de faculteit der wiskunde en natuurwetenschappen, heb ik van het hart dank te zeggen voor de blijken van voorkomendheid, die gij mij steeds betoond hebt. Met vreugde aanvaard ik mijn betrekking, omdat mijn eerste ontmoeting met u de overtuiging bij me vestigd heeft, dat een gelukkige werkkring mij wachtte, dat uw ondersteuning mij verzekerd was bij het gezamenlijk streven naar eenzelfde doel, de verbreiding dier schoone wetenschappen, die het raad zijn onzer maatschappij, de wetenschappen der natuur. Geliefde Vader! Wat vooral deze dag tot een vreugdedag voor mij maakt, is uw aanwezigheid te dezer plaatse. Ik weet hoe nauwgezette pligtstbetrachting u bond aan mijn vaderstad; ik weet hoe vele bezwaren, grote beletselen uw komst dreigden te verhinderen, en ik waardeer haar daarom te meer. Uw tegenwoordigheid is mij een nieuw blijk uw liefde, gevoegd bij talloze vroegere, die ik van u ontving. Mijn geheel leven rijst op voor mijn herinnering, en het bevat geen dag, waarop ik niet uw zorg ondervond; geen dag, waarop niet bewijzen uw liefde mij troostten; geen dag, waarop niet uw voorbeeld en raad mij tot opwekking en steun konden zijn, waarop ik niet trotsch was uw zoon te zijn. Heb dank voor die liefde, dank voor dat voorbeeld, dank voor uw komst bij deze plegtigheid. De woorden ontbreken mij, ik kan er geen vinden, die uitdrukken, wat ik u heden zou wenschen te betuigen. Doch uw hart zal mij verstaan, het zal gevoelen, wat ik onvermogend ben te zeggen, het zal de wensen begrijpen, die oprijzen in mijn boezem; wensen, waarin uw geluk zich paart aan dat mijner moeder, aan dat van den huisselijke kring, aan het welzijn onzer natuurgenooten; wensen, met wier vervulling mijn eigen heil zoo nauw is verbonden. WelEdel Heeren, Studenten aan deze Hogeschool! Het is mijne taak geworden u voor te gaan in de beoefening eener wetenschap, waaraan ik het grootste deel van mijn academische leven, waaraan ik de jaren na dien tijd heb gewijd. Het is mijn pligt geworden uwe studien te leiden, de moeilijkheden die gij ontmoet, te verwijderen, u de meest effectieve en veilige paden te wijzen, langs welke gij het gebied der wetenschap kunt betreden en doorlopen. Wanneer ik u de wetenschap wilde aanbevelen, wier behartiging mij is toevertrouwd, zou ik u kunnen wijzen op de belangrijkheid harer onderwerpen, op de rijkdom en de hoedigheid harer uitkomsten, op de diensten, die zij haar zusters bewezen heeft, op de eischen, die het vaderland haar beoefenaars stelt. Doch niets van dat alles! Ik vertrouw dat gij van de overtuiging harer waarde doordrongen zijt. Ik kom tot u om u een vriendenhand te reiken, die u leiden wil op een dikwijks oneven pad, die ten allen tijde gereed zal zijn voor u te doen, wat zij vermag. Ik bid u, vat die hand met evenveel vertrouwen, als waarmee zij u wordt aangeboden, en gezamenlijk zullen wij arbeiden, gezamenlijk het onze toebrengen tot den bloei en den roem der Hogeschool. IK HEB GEZEGD. INWIJDINGSREDE OYEB HET TEGENWOOEDIG STANDPUNT DE PLANTENBUNDE, EN HAAR VERBAND MET ANDERE WETENSCHAPPEN, UITGESPROEFD TIR AANVAAK VAN HET HOOGEBERAAD VAN DE WETENSCHAPTELIJK-E FACULTEIT DER HOGE SCHOOL TE AMSTERDAM. DONDER 28 SEPTEMBER 1859. DOEDE F. A. W. MIQUEL. EDEL GROOT ACHTBARE HEENBEEN, CURATOOREN DEZE HOGE SCHOOL! EDEL ACHTBARE HEENBEEN SEBCHEMATIS! EDEL GROOT ACHTBARE EN EDSEL ACHTBARE HEENBEEN, BESTUURDELEN VAN DIT GEWEST EN DEZE STAD HOOGGELEERDE EN ZEER GELEERDE HEENBEEN, HOOGBOEGBAREN EN DOCENTEN VAN DE HOGE SCHOOL WELLEVAAWBARE HEENBEEN, LEERAARS VAN DE GODSDIENST! WELGEDAANDE SEER GELEERDE HEENBEEN, MEESTE EN DOCENTEN VAN DE WETENSCHAPPEN! WELGEDAANDE HEENBEEN, STUDENTEN AAN DEZE HOGE SCHOOL! GUN ALLER, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWEN TEGENWOORDE VEROORDEELT! ZEER GEGEERDE HOORDERS. Dit geschiedt is de natuurwetenschap als een spiegel, waarin wij de ontwikkeling der mensheid daar de natuur aanschouwen. Zij vervult ons met verwondering, zij leert ons de stem kennen, waarmee de stoffelijke wereld tot den mensch spreekt, zijn vermogens opwekt en ontwikkelt. De geslachten der menschen worden meegevood in den stroom des tijds, maar het voortbrengsel van den geest vergaat niet, en wordt, als een telkens vernieuwde kiem, tot hogere ontwikkeling, door het voorgegaande aan het nageslicht overgegeven. "Zo leeft door de geschiedenis der mensheid een kracht tot innige vereeniging, en het menschelijk geslacht bouwt opophouden, voort aan de kentenis der schepping." Hoe stond de menschaam in zijn lichamen toestand, hoe staat hij thans te eerbiedigen de taavergang? Een gevoel van afhankelijkheid, van schrik zelfs, voor haar grote verschijnselen; spelen der ongeregelde verbeelding, onbestemde magische indrukken; — dan het opmerken, het waarom-men van oorzaken en gevolgen; — dan de kennis van bijzondere natuurwetten; — dan het erkennen van eenen algemeenen samenhang, van een hogere orde; — eindelijk het opklimmen tot de voorstelling van de bron van al het oorsprong. Daar naast het bewustzijn van eigen zwakheid en beperktheid van het kenvermogen, maar tevens de overtuiging, dat de ontwikkeling des geestes, evenredig aan de inspanning, den weg baant tot steeds dieper inzicht. De dorst naar kennis is opgewekt, maar wordt nimmer gestild. Hoe meer de grenzen der kennis zich uitbreiden, wordt het onbekende gebied, dat daar achter ligt, grooter. Tijd en ruimte verliezen hunne grenzen. De geschiedenis der menschheid, ja het bestaan der aarde wordt een oogwenk in de eeuwigheid, ons planetenstelsel een stipje in den sterrenhemel, en het oog des geestes aanschouwt slechts een nietig afschijnsel van het Heelal. Is het wel vreemd, M. H., dat de natuurwetenschap ons met geestdrift en eerbied voor haar vervullen? Moeten wij ons toch bevrijden, waar die kennis met toenemende snelheid vooruitstrekt en steeds schooner vruchten voortbrengt? — Maar is de ontwikkeling der menschheid alleen van de natuurwetenschap afhankelijk, is de stem der stoffelijke wereld alleen in staat al de vermogens des geestes harmonisch te vormen, en wordt daarmede aan al de behoeften van ons gemoed voldaan? — Wij weten allemaal, M. H., dat dit niet zo is. Niets. Niets is de oorzaak van de verrigtingen van het geestelijk leven. Hoever dan ook de wetenschap der natuur opgewekt en gevormd heeft, blijft binnen de grenzen van het menselijk hoofd. Zij omvat wonderen, wouden in de diepe schuilingen der Goddelijke beweging, vragen naar en ruimte. Het natuurwetenschappelijk denken bevat wetten, is wetenschap. Hoeft de nachtmerrie van alle opgevatte gevallen tegenover aan te tonen en voorzien van een echte kennis, ook heeft zijn eigen gebied verduisterd door in-wijding. De vraag, of die eenzaamheid en de beperktheid van menselijk vermogen vele splitsingen. — Maar zullen al die bestemmingen van kennis aan hare bestemming tot ontwikkeling der mensheid voldoen, dan behoort allen trouw en eerlijk verbonden te zijn. Die band der wetenschappen, van ouds reeds geprezen uit de noodzakelijkheid des wederzijds bijstands, verkrijgt een hogere betekenis door dit gemeenschappelijk doel. Hoe meer de mensheid zich daarvan bewust wordt, zoo veel schoonere vruchten zal zij oogsten. Verliezen wij daarmee die vruchtbare gemeenschap nimmer uit het oog, terwijl wij telkens tot den beperkten kring onzer eigen werkzaamheid worden afgetrokken! — In dubbele mate rust die pligt op hem, die geroepen wordt een bepaalde afdeeling van wetenschap voor te staan en haar door onderscheiding te verspreiden. — Luide roept mij dat ook het karakter der instelling toe, waaraan ik heden verbonden word. — Het zal U daarom, gewaardeerde Hoorders! niet bevreemden, dat ik ook in die zin mijnen werkkring heb overwogen. De wetenschap, waarvoor ik geleefd heb en verder leven zal, is het een klein deel van de groote wetenschap der natuur, en met haar vele afdeelingen innig verbandhouden; maar ook buiten die grenzen heeft zij talrijke samenwervingen met vele andere takken van kennis. Wat mij daarom, M. H., vergevend wat ik over mijnen werkkring met mijzelf heb overwogen, het beeld van mijne wetenschap, haar oorsprong en ontwikkeling, haar karakter, als dat door mij wordt opgevat, in deze uren nader te ontwikkelen, terwijl ik spreken zal: altijd in een woordisch standpunt der plantenkunde en haar verband met andere wetenschappen. De fanteenwereld is een natuurverschijnsel, hetwelk over de gehele wereld zich voortdoet, een eigenaardige vereeniging tot bepaalde vormen met de bestanddeelen des dampkrings en der aardkorst samengesteld. Zij verhevigt altogether, — het beeld eener eeuwige wisseling, die met wisselende rijkdom van verscheidenheid, maar met de strengste eenvormigheid tevens plaats heeft. Bij den dood toch wordt al het geleende aan dampkring en aardbodem teruggegeven. Dat schouwspel moest den menschen treffen, den mensch, wiens stoffelijk bestaan, met dat des dierenleven, daarvan geheel afhankelijk is. Geen wonder, dat de eerste sporen. Digitaled door Google 240 F. A. W. MIQUEL zijn ontwikkeling de inbreng van de plantenwereld verkondigen. In de fabel en dichtkunst is zij vertegenwoordigd. Later werden vormen onderscheiden en eigenschappen waargenomen; maar niet dan na verloop van eeuwen wordt uit de waarheid kennis en wetenschap afgeleid. — Eerst vierhonderd jaren voor onze tijdrekening schittert de veelzijdige en heldere wetenschap van aristoteles, wiens theorie over planten, in de schriften van theophrastus bewaard, ons nu nog met bewondering vult. Maar wat zijn genie had voortgebracht, scheen bestemd om eerst veel later blijvende vruchten te dragen. Zoo als het zaad in den schoot der aarde slaapt, totdat de tijd, voor de ontwikkeling geschikt aanbreekt, zoo is het ook niet zelden met de voortbrengselen van den menschelijke geest. — Vijftienhonderd jaren vloeiden voorbij, voordat aristotels herschreven. Kruisvaarders brengen de ongekende schatten naar hun vaderland mee. Als door een vonk, die weldra tot helder licht ontvlamt, wordt de uitgedoofde menschheid tot denken opgewekt, en geen vloek is in staat den gloed te blussen. Reeds in 1280 verkondigt albertus, een monnik te Keulen, de wetenschap van aristoteles, en zijne eigen schriften doen ons den man kennen van vrij en zelfstandig denken. — Aan het einde der 14e eeuw ging de vernieuwde beoefening van de Griekse en Latijnse literatuur in Italië aan de herleving van de natuurstudie vooraf. De kennis der planten werd echter alleen uit de schriften der Ouden geput en was slechts een onbeduidend aanhangsel der geneeskunde. — Niet dan langzaam begint men uit de boeken zich naar de natuur te wenden. — Magtig is de invloed, die de 18e eeuw met de uitvinding der druk- en graveerkunst aanbrengt. De gebrekkige kunst der beschrijving wordt door houtschilderingen, aangevuld, die in de 16e eeuw op een voortreffelijke wijze naar de natuur vervaardigd. Nu verrijst een zelfstandige botanische school, voortgesproten uit de overtuiging, dat de boeken der Griekse Oudheid geen gids kunnen zijn in de plantenwereld van andere gewesten. Men onderzoekt de planten in de natuur zelf; het is niet meer doode wetenschap, maar levende kennis, nu voor het eerst gepoot uit het plantenrijk van den vaderlandschen bodem — In Duitsland en Nederland bloeit die school met buitengewoon luister, en nog leven onder ons de namen van Rembert Dodoens, van Lobel en zovele anderen. — Maar boven allen schitterde de naam van Clusius. In 1526 te Atrecht uit een edel geslacht geboren, verlaat de vierentwintigjarige jongeling de rechtsgestudeerde studie, schenkt zijn goederen aan den jongeren broeder, onvermogend met onbevreesde volharding reizen door bijna het hele Europa, en opent de schatten der plantenwereld voor tijdgenoten en nakomelingen. Zoo groot was zijn naam, dat hij nog in vergevorderde jaren naar Leidens Hogeschool werd geroepen, om aan het hoofd van het botanisch onderwijs te staan. Door de uitbreiding van de geografische kennis, door de ontdekking van de nieuwe wereld, door de reizen naar Indië, stond een nieuw en uitgestrekt veld voor de ontwikkeling van de plantenkunde geopend. De tropische plantenwereld ontsloot haar onuitputtelijke rijkdom. Niet tevreden met beschrijven en verzamelen, wil men in Europa zelf die wonderen aan schouwen. In Italië en Nederland verrijzen botanische tuinen — die onmisbare oefenscholen voor onderzoek en vergelijking — en de naar Amsterdam en Leiden overgebrachte gewassen van Zuid-Afrika, van West- en Oost-Indië, leveren de bouwstoffen voor een rijke botanische literatuur. Het verlangen naar meerder kennis is opgewekt. Naar de verre landen trekken ondernemende mannen, en nog heden getuken de werken van Piso, MARKAELius, Rumphius van de rijke oogst der eerste nasporingen. De 17e eeuw had de kennis der natuur in haar geheel op een veel hoger standpunt gebracht. Tegen midden van die diep bewogen tijd schitteren de namen van mannen, die ieder voor zijn wetenschap het begin van een nieuw tijdvak kenmerken, en Descartes' philosophische methode gaf hogere levensbeginselen aan de experimentele wetenschappen. Die vooruitgang moest van grooten invloed zijn op de plantenkunde. De behoefte naar dieper indringende kennis vindt steun in de ontdekking van het microscoop. Al is het besef van het gewicht van dit onschatte werktuig niet algemeen en wordt de botanische wereld te zeer afgetrokken door de van alle zijden aangevoerde nieuwe gewassen, nogtans verrijst in de laatste helft der 17e eeuw de anatomische school onder MALPIGHI, Grew en ISSUENHOUT. Hun onderzoek naar de inwendige organisatie der planten wordt rijkelijk beloond en de vormen van cellen en vaten, de bouw der weefsels, worden tot wel geordende wetenschap ontwikkeld. Vanzelf leidt die kennis tot nadenken over de werkingen der delen. Mariotti probeert een voedingsleer; camerarius stelt in 1694 de sexualiteit als algemene wet voor het plantenrijk; in 1727 verschijnt Hales' beroemde werk over de sapbeweging. BONNET en Duchesne leveren mooie proeven van physiologisch waar. Hemer en in 1759 verkondigt Wolff de nieuwe theorie der voortplanting. Zoo scheen in de eerste helft der 18e eeuw alles voorbereid tot verdere ontwikkeling van de anatomisch-fysiologische richting, en toch vertraagt zij en wordt geen bezielend bestanddeel van de geheele wetenschap. Daarvoor was eerst het begin van onze eeuw bestemd. — Nog altijd was niet voldoende aan de dringende behoefte aan een behoorlijke rangschikking van de steeds aangroeiende hoeveelheid van de plantensoorten. Talrijke pogingen worden daartoe ongemener. Reeds in 1588 had Caesalpinus te Pisa daarvan een wel doordachte proef geleverd, door het nageslacht meer dan door zijn tijdgenoten gewaardeerd. Lang bleef men nog met de enkel naam van de plant tevreden, en boeken, die daartoe langs de leest gemakkelijken weg leidden, zoals die van Bauhin te Basel, voldeden aan de lage staande behoefte van die tijd. Soms hier en daar ontwaakt een beter streven. Reeds in 1620 betreedt Morison op nieuw het voetspoor van Caesalpinus, en hem volgen Hartmann te Leiden, Ray in Engeland, Ritsius in Duitsland, Magnol en Tournefort in Frankrijk. — Maar het genie, dat het grote vraagstuk zou opkussen, was nog niet verrezen! Die taak was weggelegd voor de grote zoon des Noordens, voor Linnaeus, in 1707 in het dorpje Roshult in Zweden geboren, het schoonste voorbeeld van een beheerschend talent, dat de moeilijkheden in het eigen leven even goed overwint als op het gebied der wetenschap. — Oorspronkelijk, snel en scherp in opvatting, onwrikbaar in waarheidszin, vol van levensdrang tot kennis, in volharding door niemand overtroffen, overziet hij met het helderste verstand, gesteund door een levende verbeelding, de natuurwetenschap en peilt haar behoeften. De mooie harmonie van zijn begaafdheid wordt schooner nog door zijn hoog zedelijk standpunt. Als mensch eenvoudig, edel en deugdzaam, komt hij uit het geschapen tot de schepper op, en leeft met de spreuk "Innocuo vivit, numine aestat" — De poging hem en zijn werken te schetsen, zou zijn als het beeld van het Daarom verlaat hij den weg der natuurlijke methode en vervaardigt een niet validen wegwijzer naar de gevonden waarheden. Deze is het zo genoemde sexuele stelsel, door hemzelf een voorbijgaend hulpmiddel genoemd. Niets is onjuister en onrechtvaardiger dan dat gericht van klassen en orden als het toonbeeld van Linnaeus' verdiensten te beschouwen en uit dat oogpunt hem tegenover Antoine Laurent de Jussieu te plaatsen. Deze toch deed niets anders dan voortbouwen op den door Linnaeus aangewezen weg. De beginselen door de grote Zweed vastgesteld, werden door hem onder het helderder licht der nieuwere wetenschap op een uitstekende wijze verder ontwikkeld, en grootere groepen, de natuurlijke familieën, waren de uitkomst van den door hem voortgezette arbeid. Nog altijd waren ook bij al die vooruitgang de begrippen over het wezen der organen niet naar eis ontwikkeld. Men had het eigenlijke karakter van het plantenorganisme, eenvoudigheid van grondvorm naast de meest mogelijke verscheidenheid der ontwikkelingsvormen, geheel voorbij gezien; men had er niet aan gedacht, dat deelen van gelijken oorsprong, door het verschil van ontwikkeling, tot zeer uiteenlopende verrigtingen dienden. Wel hadden Aristoteles en Theophrastus daarvan een voorgevoel gehad, en had Linnaeus door zijn theoriën over de metamorfose en prolepsis gewichtige vragen dienaangaande beantwoord; wel had Wolff ook hier de waarheid gevonden; maar het bleef aan Goethe voorbehouden, die voorstellingen in hun geheel omvang als grondslag voor de organogenese ingang te doen vinden. In 1790, het jaar na de uitgave van de beroemde werk, ontwikkelt hij de leer der Metamorphose met zoo veel helderheid en in zoo bevalligen trant, dat zij spoedig algemeen erkend en omhelsd werd. Was deze gewichtige aanwinst binnen de korfbalfe der botanische wetenschap zelf geoogst, ook door de vooruitgang van andere afdeelingen der natuurkennis werd over de plantenwereld helderder licht verspreid. De ontdekking van de samenstelling des dampkrings is het begin van een geheel nieuw tijdvak in de Fysiologie. Priestley, in Engeland, Dalton, Pavlov van Rotterdam, Chévreux, stelden de verhouding der planten tegenover de bestanddeelen van den dampkring in het helderste licht, vestigden daarmee de grondslagen voor de voedingsleer en wijzen de plaats aan die het plantenrijk in de grote huishouding der natuur bekleedt. — Lavoisier's chemische theorie stelt sannie en saussure in staat, aan die kennis nog meerder juistheid te geven. De Fysiologie wordt een zuiver experimentele wetenschap, die meer en meer uitbreidt, ook buiten haar eigen grenzen. — Een wonder dat op het nu in zo vele richtingen verruimde veld der wetenschap het voorzichtig oog al verder en verder ziet en samenhang ontdekt tusschen verschijnselen, waar die vroeger niet was vermoed of erkend. De reizigers brengen uit de verre gewesten niet meer enkel voorwerpen mee, maar de uitkomsten ook van ruimere blikken op het tooneel der natuur. — Naarmate de al verzamelden feiten uit de verschillende afdeelingen der wetenschap geordend worden, maakt men combinaties, erkent wetten, en uit de verwarrende veelheid keert de wetenschap terug met hogere en eenvoudiger waarheid. Johann Reinhold Forster had op zijn reizen de plantenwereld der verschillende luchtstreken aandachtig vergeleken en de ontzettende verscheidenheid in verband gebracht met de algemene fysische toestanden der aarde. De voorstellingen in zijn brein ontstaan, over de wetten, die dit verschijnsel beheersen, over de verhouding der vormen tegenover de geografische breedte en lengte, de verdeeling van licht en warmte, de eigenschappen van den bodem, openden nieuwe banen voor de wetenschap. HUMBOLDT komt de eer toe, die vruchtbare kiemen verder te hebben ontwikkeld, en de leer van de Geografie der planten in wetenschappelijk vorm te hebben gegrondvest. Zoo als de verschillende vermogens van onzen geest na elkander worden ontwikkeld, en deze dan eerst de hoogste volmaking bereikt, wanneer al de richtingen in harmonische vereninging werkzaam zijn, is het ook met de wetenschap. Haar verschillende delen, als de uitdrukking van zoveelzijdige beschouwing, afzonderlijk ontstaan en ontwikkeld, worden eerst later tot een organisch geheel verenigd. Maar die volmaakte harmonische vereniging blijft een ideaal, dat met elk tijdvak verandert. Naarmate wij dat beeld der voltooide wetenschap meenen te naderen, wijkt het verder en verder terug. Het streven naar die eenheid wordt telkens afgebroken door het al verder vervolgen der bijzondere richtingen. De arbeid verbreekt het ideaal, de gedachte alleen houdt het vast. — De Plantenkunde van onze dagen is met vermengden aandrang werkzaam in al meer uiteenlopende richtingen, in het opstapelen van feiten, en het schijnt dat in de bijzondere richtingen nog veel verder moet worden voortgegaan, alvorens naar een hogere algemene wetenschap des plantenrijks te kunnen streven en hogere begrippen te kunnen afleiden. In deze tijd neemt de veelheid der feiten dermate toe, dat zij het vermogen van onze begrippen dreigt te boven te gaan. Vooral geldt dit van de systematiese Plantenkunde, de kennis der plantenvormen. Sedert Linnaeus zien wij het aantal soorten meer dan verveertigvoudigd en de schier dagelijksche uitbreiding dier kennis is van dien aard dat zij ons eerder met schrik dan met vreugde vervult. Op alle punten der aarde is onderzoek en nasporing. De verzamelde bouwstoffen vinden geen hoofden en handen genoeg om ze te verwerken. Hier wijdt men de grootste inspanning aan de beschrijving der gewassen van bijzondere landen, ginds worden afzonderlijke groepen van het plantenrijk bewerkt, of men poogt de telkens verkregen som der bekende gewassen tot een goed geordend geheel bijeen te brengen; maar reeds voor het einde van dergelijken arbeid, is hij onvolledig, en supplementen van supplementen vervangen elkander onophoudelijk. — En naarmate er meer vormen bekend worden, blijkt telkens de noodzakelijkheid van veranderingen in de groepering. — Dat zulk een opbouwende toestand behoefte heeft aan vaste leidende beginselen, is zonneklaar. Maar hier ontmoeten wij een schaduwzijde der hedendaagse wetenschap. Onder de talrijke beoefenaars leeft een verscheidenheid van beginselen, die de harmonische eenheid van het gebouw ernstig bedreigt. Die zoeken wij in de voortgezette waarachtigheid der natuur, in de kritiek, die hier en daar reeds toegepast wordt, maar wier uitwerking in haar geheel eerst tot vreugde zal zijn voor het nageslacht. Naast de uitbreiding van de kennis van de plantenvormen, waarbij ik hoofdzakelijk de hoogere, de phanerogamische gewassen bedoelde, ziet onze tijd de cryptogamische plantenwereld, die voor een groot deel voor het ongezichtbare oog is, aan het licht treden. Aan het gezichtsvermogen ontsluit zich een tweede wondervolle wereld, de afdeelingen van de Algen en Zwammen. Tot het kleinste en eenvoudigste plantendetje daalt hier het plantenindividu af. In sommige klassen vertegenwoordigt een enkele cel, onzichtbaar voor het natuurlijke gezichtsvermogen, een geheel wezen, even goed een individu, als de reusachtige woudboom, die uit duizenden billioenen cellen is samengesteld. Niet minder verbaast ons hier de veelheid der individuen en de snelle vermenigvuldiging, waardoor dat onzichtbare rijk magtig wordt in de natuur. Verschijnselen, weelderlijk geheel raadselachtig, worden duidelijk, nu wij een blik werpen in die nieuwe wereld. De verwoesting, die deze microscopische organismen in de hogere plantenwereld, die hun dikwijls tot woonplaats dient, op den akker, op het graanveld, in den wijnberg, aanrichten, is een prikkel te meer tot diep indringend onderzoek. — Maar ook de meer zichtbare cryptogamische vormen, de groepen van mossen, lichenen en andere, zijn niet minder voorwerpen der hedendaagse nasporingen. Het is inderdaad moeilijk woorden te vinden om de dagelijksche uitbreiding van dit gebied der wetenschap te schetsen. In de systemen van het laatst der vorige eeuw waren eenige bladzijden voldoende, het te bevatten, thans is de omvang van die aard dat ieder beoefenaar slechts deze of gene groep meer van nabij kan leeren kennen. En toch is het geenszins gewaagd te stellen dat nog slechts het kleinste deel van de cryptogamische plantenwereld bekend is. Evenwijdig met de ontwikkeling van de systematische plantenkennis gaat de studie der organen, als een vergelijkende wetenschap, vooruit. Het is niet enkel het volwassen orgaan, maar zijn verschillende ontwikkelingsstappen, van het allereerste verschijnen af, worden nagegaan, en niet tevreden met het uitwendig voorkomen, poogt men ook de inwendige, de anatomische metamorfose te leeren kennen. — De theorieën over verandering en overgang, over vergroeiing en scheiding der delen, worden aan de onmiddellijke waarneming getoetst. De verschijnselen van den vorm worden gemeten en berekend, en hoe de natuur van binnen anatomisch opbouwt, voor het oog zichtbaar gemaakt. Bij dat alles is de fytophologie de onontbeerlijke steun, het microscoop het onmisbare werktuig. Maar de anatomische kennis is niet enkel een hulpmiddel, binnen haar eigen gebied vindt zij ook talrijke beoefenaars. Behalve de meerdere kennis van de vormen der elementaire delen, openen het al sterker vermogen van het vergrootglas en de scheikundige kennis der plantenstoffen nieuwe wegen tot vooruitgang; het ontstaan der cellen, de fysische en chemische eigenschappen van wand en inhoud, worden meer en meer toegelicht. Daardoor wijst de Anatomie aan de Physiologie den weg tot verklaring van de levensverschijnselen, van de sapbeweging, van de voeding, ja zelfs de geheimen der voortplanting worden anatomisch ontleed. — De gestadige ontwikkeling der fysische en chemische wetenschap oefent op dit geheele gebied weldadigen invloed uit. De leer der stofwisseling in de planten, warmte-ontwikkeling, lichtvermogen, bewegingen van enkele delen of geheele individuen, worden door proeven beter en beter gekend. — Ook op de systematische richting doet de Anatomie in toenemende mate haar invloed gelden. Te lang bleef er een verwijdering tussen deze richtingen bestaan; men zag en ziet soms nog planten-anatomen, die geen planten kennen, en plantenkundigen, die onbedreven zijn op phytotomisch gebied. Maar geen van beide richtingen kan de wederzijde voorlichting missen, en wij verblijden ons daarom, dat die eenzijdigheid bijkans heeft opgehouden. Het helderste licht verspreidt echter het microscopisch onderzoek over de voortplanting door de samenwerking der geslachten. Hier, aan de uiterste grens der waarneming, brengt iedere dag nog zijn ontdekking! Het ontstaan van een nieuw wezen, de voortzetting der soort, was in de oudheid slechts een onderwerp van bespiegeling, later van theorien, die elkander beurtelings verdrongen. Het microscoop had den weg gebaand tot echt onderzoek, en onze tijd ziet de wetenschap verrijkt met de schoonste aanwinst, die zij ooit deed. De voortplanting verschijnt daardoor als een proces van eenvoudiger vorm, waarbij het nieuwe individu door de ontwikkeling eener cel van de moederlijke plant, die voedsel van een andere cel heeft opgenomen, geboren wordt. De gehele verrichting heeft op die wijze het voorkomen eener eigenaardige knopvorming, en met het oog daarop mag ook de in de plantenwereld teruggevonden parthenogenese velligt niet geheel onverklaarbaar blijven. Verrassender nog zijn de ontdekkingen omtrent de voortplanting der Cryptogamen. Had gemis aan waarneming hier het geslachtsverschil voorheen geheel doen ontkennen, de nieuwe wetenschap heeft ook hier het omne vivum ex ovo bevestigd. De opwekkende invloed op de kiemcel tot verdere ontwikkeling geschiedt in deze groep van lagere planten niet door het enkel opnemen van voedsel, maar door kleine in haar indringende, met haar versmeltende ligchaampjes, welke door schijnbaar willekeurige faeverschijningen het voorkomen hebben van dierlijke natuur. De philosophische natuurbeschouwing erkent nu, dat de voortplanting in het plantenrijk een onmiddellijke voortzetting is van het individu, waarvan de kiem een deel is; de voortplanting is alzoo een voortgezette deeling; de soort als een reeks van gelijke onderdeelen, een hoger individu, bestemd voor een bepaalde tijdsruimte in de geschiedenis der aarde. En wanneer wij dan in plaats van den voortgang van deze deeling te volgen, onze gedachte omkeeren naar het verleden, zal dan onze voorstelling niet met een individu, met een stamplant eindigen? Maar op dit gebied bestrijken zich nog twee theoriën; de een ontkent, de andere stelt de eenheid van oorsprong derzelfde soort. Ik kies de laatste. En veroorlooft mij, geëerde Hoorde! nog een stappe verder te gaan, en een vraagstuk aan te roeren uit de geologische geschiedenis der aarde, de opvolging van telkens verschillende beschepingen der organische wereld. 32 Digitale bronnen 250 F. A. W. MIQUEL Zai da Dataurwetenschap de opvolging van de Botanische tradities, te vervolgen, daagt schijnt de leer van de voortplanting daarvoor de grondslag te moeten leveren. Zo ook hier, M.H., voert de Fysiologie ook elders naar de uiterste grenzen van onze begrippen. Hoe ook de evenementen worden toegekend, de indicaties, waarvan zij afhankelijk zijn, worden nagegaan, voor de laatste termijn van de verklaring onthult de grondslag en de niet voldoende snacht naar kennis zoekt steun in de verbeelding, die tot voorstellingen, hoe dan ook, te geraken. Daarom verwondert het ons niet, dat in een tijdvak, waar men de levenskracht ontleedt en veel van haar op het levenkwaai gebied van fysieke en chemische werking overbrengt, de natuurwetenschapper naar de ziel van de planten vraagt, en zijn verbeelding voedt met belevingen over de mate van zelf bewustzijn in haar stille plantenleven, en zodoende uit de natuurwetenschap op het metafysisch gebied overstapt. — Welken weg hij inslaat, hoe hij ook ondoorzichtig is, het wezen van de levensverschijnselen, dit standvastige van een regelmatig en periodisch zich onderhoudend stelsel van bewegende krachten, en het ontstaan van een vormingsproces, blijft onverklaard. Naast zovele dingen, waarin zich de botanische wetenschap bewijlen begon, reed in de vorige eeuw het onderzoek naar de vroegste afstammingen van het plantenrijk, wier overblijfselen in de schoot van de aarde rusten. Het plantenrijk heeft ook zijn geschiedenis, ook zijn verleden grootheden, ook zijn graven. Het onderzoek naar die vroegste geschiedenis heeft een eigenaardigen prikkel, en behoort tot het ingespannen arbeid van onze tijd. Het fossiele herbarium, dat tussen de bladen van de afzonderlijke aardkorenten bewaard ligt, wordt geopend en met bewonderenswaardige scherpzinnigheid onderzocht, en men herstelt de beelden en landschappen van de uitgestorven tijdvakken. Dat geschiedboek omvat onmetelijke tijden, en ons tegenwoordig levend plantenrijk is slechts een zeer klein deel van dat gehele plantenrijk, dat van de beginnen af door de aarde werd voortgebracht. Zagen wij het gebied der plantenwereld door de kennis der microscopische vormen op een verbluffende wijze verruimd, de blik, die ons nu wordt geopend op het veld van het verleden, staart als op een onbegrensde ruimte. Zoo brengt zij iedere dag vermeerdering aan van kennis en hoe onvolledig ook het beeld is, waarop ik den omvang der botanische wetenschap proberde te omschrijven, zij zit het toestemmen te geeren dat haar omvang groot, de werkzaamheid veelszijdig is. De vraag, welken invloed de reeds verkende kennis buiten haar gebied, uitoefent, zal mij niet doen afdwalen tot een betoog over haar nut in het algemeen. Alle wel geordende kennis heeft haar nuttigheid, nu of later. Veel minder wil ik die vraag beantwoorden door een uitwijding over het praktisch voordeel, dat de mensch uit het plantenrijk trekt: voedsel, kleding, geneesmiddelen en andere voorwerpen. Dat onderwerp, belangrijk op zichzelf, ligt buiten de grenzen van mijn rede. Ik bedoel veel meer den invloed, die de botanische wetenschap op andere afdeelingen van kennis uitoefent, de plaats die zij daardoor in den kring der wetenschappen inneemt. Zal ik daarbij gewagen van haar invloed op de ontwikkeling van vermogens? Dat zou zijn de oefening door wetenschap met de weten zich verwijderen, en mijn onderzoek zou mij bovendien voeren op het mij te zeer onbekende gebied der Psychologie. Dat de Plantenkunde, in haar nauw verband met de overige natuurwetenschappen, op deze haar invloed doet gelden, zal niemand verwonderen. De nieuwere natuurwetenschap wordt vooral door het streven gekenmerkt, samenhang en eenheid te kennen in al de verschijnselen die de stoffelijke wereld aanbiedt. Daarbij leiden de verschillende afdelingen der natuurkennis elkaar bij in de hand. — De Plantenkunde heeft haar gebied uitgezet tot naar de oudste tijdvakken in de geschiedenis van de aarde, en daardoor verschijnt zij als de schoonste gids in de nasporing over de verleden lotgevalen van onze planeet. Zonder de kennis van de eigenschappen der uitgestorven plantensamenstellingen, zou de Geologie niet als inductive wetenschap met zoveel glans faarben kunnen worden ontwikkeld, als wij haar thans in de rei der wetenschappen aanschouwen. — Op soortgelijke wijze doet zich de invloed van de kennis des plantenrijks tot in de jongste, tot in onze tijdvakken gelden. Belangrijke gevolgtrekkingen over veranderingen op de oppervlakte der aarde, over het rijzen en dalen van het vaste land, worden van de tegenwoordige verspreiding der planten over de aarde afgeleid. In deze nieuwe richting der wetenschap zijn in onzen tijd de vruchtbaarste uitkomsten verkregen. En wanneer wij tot het jongste tijdvak ons wenden, waar met de mensch het redelijke en zedelijke beginsel op de aarde gevestigd is, dan is het alweder de kennis der geschiedenis van de verspreiding der kultuurplanten, die over de eerste duistere tijdvakken van de geschiedenis van ons geslacht meer en meer licht verspreidt, en ik acht het niet overdreven te stellen, dat de nasporingen die dienaangaande in onzen tijd plaats vinden, op dit gebied eene der rijkste bronnen openen. Dat ook de taalstudie op dienzelfde weg menig aanwijzing en opheldering kan ontvangen, is reeds genoegzaam gebleken. Een ander standpunt der plantenkunde geldt geheel onze tijd. Wanneer het waar is, dat het plantenrijk de grondslag is voor de menschelijke maatschappij, dan zal men de leer van de wetten volgens welke het plantenrijk over de aarde verdeeld is, de Planten-geografie als het onmisbare punt van uitgang voor de ontwikkeling der maatschappelijke toestanden moeten erkennen. — Zij beantwoordt de eerste vragen over de natuurlijke gesteldheid der gewesten, in verband tot de te vestigen of reeds gevestigde maatschappij. Zij leert niet alleen de voortbrengselen kennen, maar zij is als een samengesteld meteorologisch werktuig, waardoor wij in eens meerdere eigenschappen, in haar onderling verband, ontdekken. Voor de kultuur-planten trekt zij op de kaart de grenzen der mogelijkheid verspreiding. Zij is — en het is geene overdrijving — de grondslag, waarop de nog bijna niet begonnen kunstmatige verspreiding der gewassen naar de behoeften van den mensch, of, om mij juister uit te drukken, de vervorming van de verdeeling des plantenrijks over de aarde naar de behoeften der zich hooger ontwikkelende menschheid, ten uitvoer moet worden gelegd. — Maar die vervorming bevindt zich nog in haar allereerste beginselen, en van de kracht die op die wijze door de plantenwereld kan worden uitgeoefend, is de voorstelling nog geenszins algemeen. Zelfs de Europese landbouw is in vele opzichten het kind van het toeval, en ook door de Fysiologie voorgelicht is de botanische wetenschap nog niet in staat de empirie waaraan hij zich vasthoudt te vervangen; slechts hier en daar doet zij zich gelden, maar in de meeste gevallen bepaalt zij zich tot het streven om de empirische uitkomsten te verklaren. — Gedacht het den plantengroei in de kolonien, waar de in ons werelddeel verkregen ervaring weinig voorlichting, dan steunen wij geheel op de planten-geografie. — Hier ligt een veld van zeer rijke ontwikkeling geopend. Door het licht der wetenschap geleid, bracht Nicolaas Witzen den koffieboom van Arabië naar Java over, en wie erkent niet dankbaar de zegenrijke uitkomst van die eenheid van gedachte, tot in onzen tijd! Was het niet op grond van een plantengeographisch betoog, dat onze regering den koffieboom met vol vertrouwen van Sumatra naar Java's berglanden deed overplanten? — Zijn het niet dezelfde beginselen, waarop de Franse regering Algerië bevolkt met nuttige gewassen van andere gewesten? — Hoe zullen al verder de ontelbare eigenaardige bestanddeelen, die in de verschillende planten verborgen zijn, opgespoord worden dan met behulp van de systematische en physiologische Botanie? De Chemie leert ons de eigenschappen van die stoffen te kennen, maar het is haar taak niet, ze in de rijkdom der tropische wouden te doen vinden. Wat tot dusver ontdekt werd, is louter toeval; door kennis voorgelicht, werd er nauwelijks gezocht, en toch, wanneer wij naar het gevonden hebben oordelen en naar de onvolmaakte wijze, waarop dat verkregen werd, dan zijn er nog schatten te vinden. Staat aldus de kennis der planten in nauw verband met de wetenschappen, die de toestanden der menschelijke maatschappij ten doel hebben, haar invloed op de algemene natuurwetenschap is in onzen tijd van het grootste gewicht geworden. — Vroeger werden de verschijnselen op de oppervlakte der aarde slechts afzonderlijk onderzocht, de nieuwe wetenschap had ten doel hun verband en wederzijde's verhouding op te sporen, allen tot een beeld, een groot natuurtafereel, te vereenigen. — In die eeuwige strijd der krachten, in dat gestadige verwoesten en opbouwen, in die opvolging van dood en leven bekeedt het plantenrijk een hoogst gewichtige plaats. De botanische wetenschap heeft de ontzettende kracht, die 