title: Annales Academici
creator: None
text: Indien staat en maatschappij ^ ofischoon gescheiden, elkander bepalen en VOTklaren , dan zal bij de toelichtin^ van historische feiten een ruime plaats moeten worden ingeruimd aan de yerkkring van maatschappelijke toe- atanden, omdat zonder de kennis van deze de volkomen zuivere waardee- ring jder feiten veelal een onmogelijkheid is. En omgekeerd zal de staathuis- hoadkunde niet minder dan de geschiedenis het innig verband tusschen beiden in het oog moeten houden. Het is haar uitstekende verdienste dat sij het eerst de aandacht heeft gevestigd op zoovele maatschappelijke Digitized by Google 158 H. P. 6. QUAGK verschiJDselen , aan hun eigen wetten gebonden , en hun eigen leven levende , wetten en leven, welker bestaan de staatBman vroeger ter naauwemood vermoedde. Maar zij blijve dan ook, gebolpen door de statistiek, aan eeo onbevooroordeeld onderzoek van maatschappeUjke verschijnselen haar zorg besteden, en trachtte niet het dwangjuk harer theorien, — uitvloeiselen van juiste waarneming misschien op dit of dat bijzonder terrein — ook op te leggen, daar waar misschien geheel andere toestanden tot geheel andere conclusien moeten leiden. Vooral vergete zij dit niet> dat zij niet de geheele maatschappij , maar slechts een deel van haar wetten verklaren kan , en dat evenals die wetten haar machtigen invloed doen gelden op bet staatsbestuur er zoo ook in de maatschappij nog geheei andere maar onstoffelijke elementen voorkomen, die, ofschoon geheel buiten haar kring gelegen, niettemin krachtig terugwerken op den stoffelijken toestand, dien zij te verklaren heeft. Een dor dogmatisme is even vreemd aan het we- zen der staathuishoudkunde als verderfelijk voor hare ontwikkeling. Zoo ergens schuwen wij hier de algemeenheden. MIJNE HEEREN CURATOREN I Ik ben te zeer overtuigd dat ik slechts door uw aanbeveling deze hooge betrekking heb verkregen, dan dat ik niet met dankbaarheid in de eerste plaats tot u mij zou wenden. Toch is de verantwoording die gij op mijne schouderen gedrukt hebt» zeer groot. Een vriendelijk licht had aan deze Hoogeschool geschitterd. Van Rees werkte met den hem eigen glans hier voort. LiefeUjke ster aan den academischen hemel, verkwikte hij een ieder die tot hem opzag. Zachte en beminnelijke verschijning , had ieder hem lief, won hij iedera hart. En daarbij stond eene geleerdheid hem ten dienste welke aan die der achtbare Hollandsche geleerdeu van vroegere eeuwen deed denken; Het liefst zag zijn oog naar vaderlandsche onderwerpen. Zijn hart klopte fierder als hij op dit gebied een nieuw spoor kon wijzen, nieuwe rijkdom- men kon vertoonen. Wars van alie oppervUkkigheid drong hij altijd tot de eerste bronnen ^ tot de diepste mijnlaag door. Dan ordende zijn vUjtige hand al de gevonden schatten in zoo keurige orde, dat alles als van zelf zich onder zijne bewerking ontwikkelde en de ^voud hier de stempel Digitized by Google REDEVOERING. 158 der waarheid was. Voorwaar» hij hield de toorts der weteoschap hoog in de hand. Het licht straalde telkens helderder en helderder — tot^at op eenmaal • : Maar ik wil geen wonden openrijten ; nooit had ik ge- dacht hem te moeten opvolgen, ik spreek waarlijk niet van vervangen. Oij hebt het anders gewild. En na ik hier sta, kan ik niet veel meer doen dan een plegtige geiofte afleggen om de wetenschap (zij het ook met vrij wat zwakker krachten dan van Rees) toch ook op mijne wijze mannelijk te dienen. Ik kan nog niet op geleerde antecedenten u wijzen. Oij hebt mij moeten aanzien als iemand die iets belooft, van wien iets verwacht kan worden. Waarlijk , ik bid dat de krachten mij worden gegeven om die hoop niet te beschamen , die verwachting niet te leur te stellen. HOOGGBLEXROE HESRBN I Met een diep beyrustzijn van de te groote eer die mij te beurt valt, treed ik in uw midden. Ik heb den naam» nog niet het wezen der be- trekking. Oij zult zeker den nieuw ingetredenen met zekere verwondering aanstaren » glimlachen over zijn stout bestaan. Toch zijn enkele uwer mij reeds met zooveel hartelijkheid te gemoet gekomen , dat ik moed heb ge- kregen. Ik beveel mij aan in uw vriendscbap. Wat ook de verschil- lende richtingen zijn, die in uw midden mogen bestaan, te samen staat een doei ons voor oogen: de opbouwing van het rijk des geestes, het rijk der waarheid. Wij zoeken het licht, licht in ons en licht buiten ons. Den zoekenden naar licht neemt gij zeker op in uwen kring. MIJNB HBBREN STUDBNTBN ! Tot u wend ik mij het laatst en het liefst. Gij zijt jong, het leven vangt nog voor u aan, maar ik ben zelf nog jong en ik zelf begin nog inderdaad het leven. Wij kunnen dus gerust te zamen werken. Toch heb ik in de korte jaren dat ik in de menschelijke maatschappij heb medegearbeid wel iets gezien en opgemerkt. In de bureaux der pro- vinciale staten, in de Amsterdamsche handelswereld, later in de spoor- wegkringen en in de wereld van zaken, waar het woord van zaken wordt omschreven door 't woord f^het geld van anderen"» heb ik hier en daar 20 Digitized by Google 154 H. P. 6. QUACK REDBVOERING. wenken voor het leven opgedaan, hier en daar en altijd den iMnteh aan het werk gesien, en van dat rtreven kan ik a verhalen, om u te waarschuwen , maar vo(Nral om u te prikkelen en op te wekken. U op te wekken, want ik heb inderdaad een goeden dunk van hel; leven. Houdt dit voor zeker dat deze wereld, in welke zonderlinge vorman zij zich ook hult, een wereld van beginsdbn en van ideeen li; Grijpt die ideeen en bekommert u niet om het overige. Meent niel dat gi} door elimheid en door zoogenaamde handigheid in dit leven ieta kant uitrichten. De zoogenaamde practische mannen hebben nog nimmer een groot werk verricht. Neen ! weest in waarheid riddera vaa den geest ^ kampend voor al wat edel en waar ia. Buigt u niet onder het juk van een dogmatisme , dat het volle leven zou dreigen te verstikken , maar hebt eerbied voor elke kloeke overtuiging. Onze studies leiden ons op het veld van het maatschappelijk leven en daardoor in aanraking met de problemen van het leven; U zij het gegeven met vaste hsnd het reine van het onreine te schiften en de onsuivere eiementen der samenleving als zoodanig te erkennen. Zoo ik dien geest in u kan versterken, zoo ik, omgaaode met u ale uw gelijke, -^ maar did sledits iets zwaarder last dan gij ^ torscht -^ u niet mag zien verflaauwen wmar wij te samen ons werk verrichten, te samen de ontwikkeliiig van «taat en maatschappij volgen, daii voorzeker zal ik eerst begrijpen dat ik het waard ben, uw aanvoerder te zijni tot zoo limg mag ik die eer nog niet aannemen, en vraag ik slechts een weinig geduld, om onder u het vaandel te mogen dragen. Dat vaandel waarop de lenee: sur- sum corda is geschreven, is mij door den staat in handen gegeven. Ik zal het met uw hulp kloek verdedigen: Want — Mijne Heeren Stu- denten — wij kunnen niet alien de epauletten winnmi, maar wat wij allen vermogen, is op te houden de eer van de vlagi IK HBB OEZBOD. Digitized by Google OVBE CHBMISCHE VBRBINDING. INWDDING8REDE, DEN Sden DEGEHBEB 1868 UITGESPROKBN BIJ DE AANVAAEDING VAN HBT HOOG- LBERAAR8AMBT TE UTRBOHT, DOOR D». P. J. VAN KERCKHOFF. 20» Digitized by Google Digitized by Google SDELGROOTAGHTBABE HSEREN, CUBATOBEN DEB UTBEGUT* SCHE HOOOESGHOOL; WELEDELGESTBENGE HEEB SECBETABIS VAN HET COLLEGIE DEB CUBATOREN; HOOGGELEEBDE HEEB BECTOB MAGNIHCUS, HOOGGELEEBDB HEEBEN PBOFESSOBEN, ZEEB GEACHTE AMBTGENOOTEN; EDELAGHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUUB YAN DBZE STAD OF DE HANDHAYING DES BEGTS IS TOEYEBTBOUWDj WELEDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN DOCTOBEN IN DB YEB- SGHILLENDE FACULTEITEN; WBLEEBWAABDE HEEBEN LEEBABEN DEB GODSDIENST; WELEDELE HEEBEN STUDENTEN AAN DEZE HOOGBSCHOOL; EN VOOBTS QU ALLEN, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TEGBNWOOBDIGHEID YEBEEBT; ZEEB GESEBDB TOEHOOBDERSI Eeoe inwijdingsrede bij het aanvaarden van het hoogleeraaraambt beeft altijd hare eigenaardige moeijelijkheden. Gteroepen om voorganger te zijn op een bepaald gebied van wetenschap, heeft men ^ijn onderwerp daaraan te ontleenen en de behandeling er van te doen zijn^ wat «ij bij hooger onderwijs wezen moet, wetenschappelijk; immers zij, die zich in die w&- tenachap willen bewegen, kunnen met regt vorderen^ dat de spreker zijne gedachten over haar in eenige bijzonderheden mededeele^ eene populaire voorstelling kan hun niet voldoen. Maar niet alle toehoorders , ik zou haast ze^en het kleinste getal, behooren tot jdezuiken , die met di^ wetenschap reeds eenigermate vertrouwd zijn; de meesten, hoewel beschaafd en van wetenschappelijken zin doortrokken , gevoelen zich op een bepaald gebied niet genoeg te huis om eene uitvoerige mededeeling, soms door kunstuitdrukkin- gen nog moeijelijker gemaakt, zonder overmatige inspanning te volgen. Digitized by Google 158 P. J. VAN KERGKHOFF Bestaat die moeijelijkheid van voor allen verstaanbaar te zijn en toch in het hart van een bijzonder vak door te dringen voor elke wetenschap, het meest doet zij zich voor bij die natuurwetenscbappen , welker beginselen nog niet het eigendom van alle ontwikkeiden geworden zijn. In ons vader- land k er zeker geene, die niet alleen ttan het volk, maar ook aan den beschaafden stand zoo vreemd is gebleven als de scheikunde. Voor haar treden daarom de zoo even vermelde zwarigheden in ruime mate op. Zoo ik gemeend heb bij het begin mijner rede daarop te moeten wij- zen, het is niet omdat ik mij voorstel ze op voldoende manier te'boven te zullen komen; het zou vermetel van mij zijn. Ik stipte ze slechts aan om mijn bijna onbereikbaar streven te wettigen, voor allen verstaanbaar te zijn en toch der schoone wetenschap, die ik moet onderwijzen, niet te kort te doen. Omgeven door eene natuur, rijk in scheikundige verschijnselen ^ heeft de mensch ze gemakkeljjk kunnen waamemen. Ontstaan van vuur en licht, groeijen en afsterven van planten en dieren, het zijn werkingen die ieder zonder verbazing aanschouwt» omdat zij hem dagelijke vpor de oogen komen. Het zijn scheikundige werkingen waarbij bestaande stoffen of lig- chamen als zoodanig verdwijnen om andere voort te brengen met geheel andere eigenschappen bedeeld. Tusschen het zien van deze verschijnselen en het nadenken er over is eene wijde kloof^ eene die eerst dan wordt gedempi^ als de mensdi eene zekere mate v^aft ontwikkeling heeft bereikt. Dien toefiftand ontmoeteD wij bij de bescfaaA^ volkeren der oudbeid , die reeds nadachtett «wr de na- tuurverschijnselen , maar ze ten onregte uit vooraf opgevatte ideeen poog- den te verkla^en. Hun bleef de ware weg van onderzoek onbekend^ de ttiethode namelijk om door herhaatde waameming van {eiUm, welke wij in de werkelijkheid vjtaden , tooral vaft die , welke wq door kunst U voor- scfaijn roepen, tot kentiis op te klrmtnen. Die weg, aan alfe natnurwetenscbappen gemem, is eerst betrdLkelijk laat in de ontwikktelrng der menschheid betieden, maar hedft, eenmaal ingeslagen, een ongehoordeti vooruitgang mogelijk gemaakt Berst toen de celfstandighefid tan faet individn, «die adem van den germaanschen geest, den betoovtoendeKi mrvM vw blind getoof en teQgeIhx>ze phratasie bad ver- Digitized by Google REDEVOEaiNG. 1^9 cUsQveni eerrt toeo trad de joiste methode van ondersEoek in volle kracht te VQorschijn^ die wel is waar bij de nataorwetenschappen het zuiverat gevplgd wordt en daarom haren naam draagt, dpch eigentlijk vpor alle wetenacbappen geldt. Nieuwe denkbeelden hebben behoefte aan nieuwe namen; zoo ontston- den op het gebied der natanrwetenschappen een aantai uitdrukkingen , die of aao de klassieke oudheid geheel vreemd waren of door haar in zalk eene geheel andere beteekenis gebruikt werden, dat slechts de klank was blijven bestaan. Bij naauwkeuriger kennis verloor buitendien elke uit- drukking het vroegere dichterlijke waas om scherper begrensd, duidelijker betpaald te worden. Zoo zijn wat men noemt de technische woorden in de natuurwetenschappen ontstaan. Voor dat ik gebruik ga maken van woorden^ aan welke de wetenscbap eene bepaalde beteekenis hecht^ acht ik het noodig er op te wijzen, dat deze slechts zelden in hunne primitive of etymologische beteekenis mogen worden opgevat. In eene zich ontwikkeiende wetenschap blijven de eerst in gebruik gekomen woorden dikwijls voortbestaan , terwijl het begrip, dat jnen er aan hecht^ trapsgewijze verandert, en niet zelden is er na la^^ geren tijd ter naauwernood een spoor over van de oorspionkelijke batee- kenis, die de taalkundige was. Nergens wordt deze ppmerking duidelijker bevestigd dan in den naam zelven der wetenscbap» over welke ik thans ga spireken» De Qorspronkelijke grammatikale beteekenis van het wooDd scheikunde ia er verre van af met juistheid , ja zelfs maar eenigzins qpper- vlakkigy den aard aan te duiden van de tegenwoordige studie van dien naam« Scheiden niet alleen, ook verbinden behoort tot haar gebied, en beide gezamentJijk maken niet meer dan een deel uit van hetgeen 'haar wezen ja. Even onjuiat zou het zijn , uit het thans bijna verouderde wpord affini« tpit of Bcheikundige v^rwantschap tusschen twee stoffen, op te maken, dait die stoffen in eigenschappen verwant zouden zijn^ dat is overeenkom^t aonden vertoonen; «-^ het tegendeel is nader bij de waarheid» ze vqtsi^ een conlrast. Al wettigt ook het spraakgebruik de iegenstelling der uitdrqkkipgw analyse en synthese, op scheikundig terrein is het eene zeldzaamheid^ dat Digitized by Google 160 P. J. VAN KERCKHOFF men met de eene en niet tegelijk met de andere te doen heeft. Met het oog op de bereiding eener bepaalde stof , spreekt men teregt van synthese, maar slechta bij uitsondering heeft deze plaats zonder de gelijktijdige analyse eener andere. Houdt men zich aan de etymologiache beteekenis, men zou zich een zeer verkeerd denkbeeld vormen van hetgeen de schei- kundigen onder analjtische chemie verataan. Het is volstrekt niet dat gedeelte der wetenschap, hetwelk tot doel heeft uit zamengestelde stoffen meer eenvoudige te verkrijgen, maar het duidt dat gedeelte der weten- schap aan , dat ons leert de bestanddeelen eener gegeven stof op te sporen en hunne hoeveelheid te bepalen zonder dat het daarbij noodig is die be- standdeelen als zoodanig af te zonderen. Bij de daartoe noodige bewer* kingen komt even dikwijls synthese als analyse te pas. Met den naam analytische chemie bestempelt men dus datgene, wat eigentlijk de chemie van qualiteits- en quantiteitsbepaling zou moeten hee- ten. De onjuiste uitdrukking is gangbaar gebleven en het kan niet scha- den, mits men slechts de waarde kenne» welke er tegenwoordig aan ge- hecht wordt. Eene tegenstelling in dezen zin is niet wel denkbaar, en wil men van synthetische chemie spreken, dan moet men noodwendig eene andere beteekenis aan dat woord onderschuiven. Een duidelijk denkbeeld van eene synthetische chemie weet ik mij niet te vormen, evenmin als van eene analytische, wanneer men beide woorden etymologisch opvat. Wel kan men spreken van synthetische methoden en bereidingen even als van analytische, maar eene afzonderlijke chemie van synthese is even weinig bestaanbaar als een chemie van enkele analyse. Uit een en ander moge de noodzakelijkheid blijken na eenig tijdsver- loop de beteekenis op nieuw te bepalen, welke aan de woorden behoort gegeven te worden. Door in geschriften van verschillende tijdperken aan hetzelfde woord denzelfden zin te hecblen , vervalt men in eene gevaarlijke dwaling; men eindigt met elkaar niet meer te verstaan. Tk vraag niet of het, even als in de zuivere wiskunde, wenschelijk zou zijn, aan elke uit- drukking eene onveranderlijke beteekenis toe te kennen; ik constateer alleen het feit, dat stilzwijgend de beteekenis der woorden verandert en dat zulks niet steeds met sprongen , maar allengs en met zachte overgan- gen geschiedt. Digitized by Google REDEVOERING. " 161 Nog moet ik van de onduidelijkheid gewagen die daardoor ontetaat, dat hetzelfde woord in meer dan eene beteekenis wordt genomen op het- zelfde ontwikkelingstijdstip der wetenschap. Laat ik als voorbeeld de oit- drokking /s^verbinding" aanhalen, die aan den eenen kant in den sin wordt opgevat van den actus der vereeniging en das van eene werking, terwijl zij eveneens dient om een voorwerp, het product van dien actns, aan te duiden. Hier is het de taal die ons voor die tweeerlei beteekenis twee verschillende woorden weigert. Ik meen joist dit woord als voorbeeld te moeten aanhalen, omdat ik het bezig bij de aanduiding van het onderwerp, dat ik mij ter behande- ling heb voorgesteld, namelijk chbmischb vebbinding. Het worde hier opgevat^ zoowel in den zin van het tot stand komen eener stof uit hare bestanddeelen^ als in dien van de reeds gevormde stof zelve. Men zal het mij wel niet euvel duiden, dat ik getracht heb het kluwen te ontwarren, tengevolge van dooreenhaspeling van taalkundige en tech« nische beteekenissen ontstaan. De aangehaalde voorbeelden mogen vol- doende zijn om voor dergelijke verwarring te waarschuwen. Ik wensch thans met u te onderzoeken hoe verre onze kennis van che- mische verbinding tegenwoordig reikt, wat reeds als werkelijk eigendom der wetenschap mag worden aangemerkt, wat zij thans bezig is magtig te worden en wat nog voor de toekomst te veroveren vait. Wil ik trachten mijn onderwerp voor ai mijne toehoorders verstaanbaar te behandelen, dan ben ik verpligt, eenige van de allereenvoudigste be- ginselen der scheikunde zoo kort maar ook zoo zakelijk mogelijk te ont- vouwen. In tegenstelling met de eigentUjke natuurkundige werkingen, verstaat men onder scheikundige de zoodanige, waarbij te gdijker tijd de stoffen of ligchamen eene verandenng van eigenschappen ondergaan, waarbij zij warmte voortbrengen of opslorpen en, voor zoo verre meerdere stoffen op elkaar werken , eene onveranderlijke gewigtsverhouding der op elkaar wer- kende wordt waargenomen. Men mag dan zeggen, dat er scheikundige verbinding of ontleding plaats heeft. 21 Digitized by Google 162 P. J. VAN KERGKHOFF Beschouwt meii de voortgebragte stoffen elke afzouderlijk, 200 heeft men uit een scheikundig oogpunt de aandacht te vestigen, in de eerste plaats op den aard der bestanddeelen , ten tweede op hunne betrdckelijke hoe- veelheden» ten derde op de wijze waarop die bestanddeelen onderiing vereenigd aiJD , en eindeiijk op de betrekkelijke (of soo mogelijk abaolute) grootte der krachten^ die ze hebben voortgebragt. Ten aanzien van den aard der bestanddeelen heeft de scheikunde reeds sinds lang geleerd, dat er in het algenieen twee klassen van stoffen be- itaan : de eerste omvat die welker bestanddeelen alle gelijksoortig of homo- geen zijn ; men noemt ze enkelvoudige stoffen of elementen en kent ae ten getale van ruim zestig; de tweede diei waarvan de bestanddeelen ongelijksoortig zijn , dat is twee of meer heterogene bevatten ; zij dragen den naam van zamengestelde stoffen en het aantal van deze, hetzij in de natuur voorkomende of door kunst voortgebragt, is onberekenbaar groot. Dit eerste resultaat der wetenschappeiijke acheikunde » dat van het iaatst der vorige eeuw dagteekent, is aan de geniale onderzoekingen van ver- schillende beoefonaars te danken, aan wier spits Lavoisier staat* Hoezeer ook later in de bijzonderheden uitgewerkt en gerectifieerd , stond het als eene zekere aanwinst vast, en is door latere onderzoekingen steeds be- vestigd. Ten ge^olge van de onderzoekingen van Lavoisier en anderen , werd in het begin dezer eeuw een nieuw veld door de soheikunde betreden, dat van de bepaling der gewigtshoeveelheden van de bestanddeelen der stoffen. Dank zij den onvermoeiden arbeid van den grooten Beraelius^ kwam weldra het belaogrijke feit aan het iicht, dat, welke ook de abaolute hoeveelheid zijn moge van de chemische stof die men onderzoekt, de be- trekkelijke hoeveelheid harer bestanddeelen nooit afwisselt. Men noemt dit de wet der onveranderlijke gewigtsverhoudingen. Hierop volgde eene niet minder gewigtige ontdekking; men had namelijk gevonden, dat meerdm stoffen uit deselfde bestanddeelen kunnen bestaan, maar in ver- scliillcaide gewigtaverhoudingen ten opzigte van elkaar. Vergeleek men de zamensteUing van al die stoffen op die wijze, dat men de hoeveelheid vau het eeoe bestanddeel overal geUjk atelde en dan berekende wtlke de hoe- veelheden waren van het andere bestanddeel , dan bleek het , dat de ver- Digitized by Google REDEVOERING. 163 ichillende atoffen dit laatote bestanddeel in regelmotig klimmeode boeveel* heden bevatten, of» met andere woorden, dat er bij gelijke hoeveelbeid van het eene bestanddeel» eteeds eene eenvoudige verhouding bestaat tqa- schdn de hoeveeiheden van het andere bestanddeel in de verachiliende stoffen. Deze regelmatigheid wordt met den naam van wet der veeivoudige verhoudingen aangeduid. Ziedaar dus de scheikunde gevorderd tot het punt , waarop twee van de bovenvermelde hoofdvragen , namelijk die omtrent den aard en die omtrent de hoeveelheden der bestanddeeien eener gegeven stof beantwoord waren. Reeds spoedig waagden de scbeikuodigen zich aan eene poging tot be- antwoording der derde vraag: hoe zijn de bestanddeelen onderling verbon- denP Daar de gegevens onvoldoende waren om een antwoord mogelijk te maken, begaf meo sich op het speculative gebied, en hypothesen werden opgesteld 6m zich een beeld van de onderlinge aaneenhechting der be- standdeeien te vormen. Het zou te dezer ure misplaatst zijn in bijzonder- heden betreffende dit punt te treden, maar, terwijl wij erkennen, dat die vroegere hypothesen door de ervaring als onhoudbaar sijn veroordeeld, mogen wij de groote waarde die zij tijdelijk gehad hebben tot ooordon- aeering van foiten niet voorbijzien , en moeten wij dankbaar den guostigeii invk)ed erkennen, dien zij op den vooruitgang der wetenschap hebben uit- geoefend. De aoogedaamde dualistische theorie van Berzelius , heeft eene groote rol gespeeld in. de ontwikkeling der scheikunde. De kennis van de quantitative zamenstelling der stoffen ', heeft al spoedig tot eene theorie geleid, die door den engelschen scheikundige Dalton op- gesteld, den naam van atomistische theorie ontvangen heeft Dalton ging daarbij van het denkbeeld uit dat alle elementen of enkelvoudige stoffeo oit uiterst kleine deeltjes zouden bestaan^ zoo klein» dat zij niet verder deelbaar waren, en dat de zamengestelde stoffen eene vereeniging dier kleinste deeltjes of atomen aijn, zoodat geene enkele verbinding anders zou kunnen plaats hebbea dan in de verhouding dier atomeo. Het be- trekkelijk gewigt dier atomen werd dan door de uitkomsten van bet quan- titatief onderzoek aasgewezen. Tot op het tegenwoordig oogenblik heeft de scheikuAde, naar ik meen» geen het minste regt om van de absolute grootte tf van het absoluut ge- 21* Digitized by Google 164 P. J. VAN KERGKHOFF wigt ^dier kleinste deeitjes of atomen te gewagen; zij kent ze alleen in verhoading tot elkaar, dat is als betrekkelijke hoeveelheden. In den late- ren tijd heeft men dit ingezien, en als men thans van atomen spreekt^ dan bedoelt men daarmee slechts de betrekkelijk kleinste gewigtshoeveei- heden» die deel eener verbinding kunnen uitmaken. Zoo opgevat, zijn de atomen volstrekt geene specuiative grootheden, maar het onmiddelijk uitvloeisel van proefneming. Nu heeft diezelfde proefneming geleerd, dat de kieinste hoeveelheden , die deel eener verbinding uitmaken, niet altijd afsonderlijk knnnen be- staan, zoodat de meeste stofien, zoowei enkelvoudige als zamengestelde, wanneer zij scheikundig op elkaar werken, meer dan een elementair atoom blijken te bevatten. Aan die kleinste hoeveelheden » die, afiBonderlijk be- staande, in scheikundige wederwerking met elkaar treden, heeft men den naam moleculen gegeven. Schijnbaar, voor dengene die er vreemd aan is, mogen deze bepalingen iets abstracts hebben ; in werkelijkheid niet. Het zij mij veroorloofd zulks door een voorbeeld duidelijk te maken. Bij het meten van elke grootheid bedient men zich van eene eenheid van maat, die willekeurig gekozen wordt. Terwijl men in de wetenschap en in het dagelijksch leven, voor het bepalen van kleinere aftnetingen den meter of den voet gebruikt, voor grootere afstanden den mijl^ voor gewig- ten het pond , terwijl de sterrekundige als eenheid van de afstanden der hemelligchamen den afstand bezigt van de aarde tot de zon , en de natuur- kundige de verhouding der gewigten van gelijke volumina van verschil- lende stoffen bepaalt ten opzigte van water of lucht, kiest de scheikun- dige, wanneer hij de gewigtsverhoudingen bepaalt, in welke de elementen zich verbinden, als eenheid het gewigt van eene zekere stof, namelijk de waterstof. Als men dan de kleinste hoeveelheid van die waterstof^ die in eene zamengestelde stof aanwezig kan zijn, gelijk aen stelt, dan leert het on- derzoek dat de kleinste hoeveelheid dierzelfde stof , als ze op andere stoffen werkt, door het getal twee wordt uitgedrukt. Met audere woorden, het resultaat der proefiaeming luidt aldus: het atoom waterstof weegt e6n, het molecule weegt twee. — Evenzoo vindt men dat het atoom van een Digitized by Google REDEVOERING. 165 ander element, de zuurstof, zeatien weegt en dat het molecale er van twee en dertig weegt. In het water bezit men eene scheikundige verbin- ding van waterstof en zuurstof. De proeven leeren^ dat men er de heift van zijn waterstofgehalte uit weg kan nemen en door een ander element vervangen. Men besluit daaruit dat het water twee atomen waterstof, tezamen wegende twee, bevat; bij het wegnemen der zuurstof uit het water gaat de geheele hoeveelheid^ en niet een gedeelte er van weg; men leidt er de gevolgtrekking uit af , dat het water een atoom zuurstof bevat. Hier bezitten wij dus eene verbinding van twee atomen waterstof met een atoom zuurstof. Zoo dikwljls nu uit eene of andere verbinding waterstof wordt wegge- nomen en door zuurstof vervangen, blijkt het steeds dat een atoom zuur- stof twee atomen waterstof vervangt. Daaruit volgt dat een atoom van de eerste in scheikundige verbindingswaarde gelijk staat met twee atomen der laatste. Wordt op de hier ontwikkelde wijze de atoomtheorie ontdaan van het denkbeeld van absolute grootte, dat oorspronkelijk in Dalton^s hjpothese lag, dan houdt zij op hjpothese te zijn; zij is dan slechts eene tweede manier waarop men de zamenstelling der stoffen volgens de proeven uit- drukt. Het is een resultaat van zuivere waarneming, dat b. v. het water uit twee gewigtsdeelen waterstof en zestien gewigtsdeelen zuurstof bestaat. Maar met hetzeifde regt als men dit zegt^ mag men immers ook zeggen: water is zamengesteld uit twee atomen watersto^, elk wegende een, en een atoom zuurstof wegende zestien. Het laatste zegt evenwel nog iets meer, namelijk dat het zuurstofgehalte niet bij gedeelten kan worden weg- genomen, terwijl het waterstofgehalte 6f in zijn geheel of voor de helft de verbinding kan verlaten. Maar ook dit wederom is een feit door proef- neming volledig gestaafd. Niets belet ons dus, wanneer wij de vraag op- werpen, hoe de elementair-bestanddeelen eener verbinding onderling ver- eenigd zijn, in hare plaats deze andere te stellen: hoe zijn de elementair- atomen onderling vereenigd. Eer wij tot de beschouwing dier vraag overgaan , herinner ik u de reeds door mij vermelde kenteekenen, waardoor chemische werkingen zich van zuiver physische onderscheiden. Ik wensch er nadrukkelijk de aandacht Digitized by Google 166 P. J. VAN RERGRHOFF op te vestigen , dat , volgens die kenteekenen , de scheikunde de stoffen of ligchamen niet bestudeert, zoo lang zij onveranderd voortbestaan ^ maar w alleen bescbouwt op het oogenblik , dat zij ophouden te zijn , wat zij waren. Men versta mij wel: de scheikunde beeft noodig de eigenachap- pen der onveranderde stoffen te kennen , om ze met die der veranderings- producten te vergelijken en ze als zelfstandige wezens te karakteriseren ; maar de kennis dier eigenschappen is geene eigenlijk scheikundige kennis, want zoo lang die eigenschappen onveranderd blijven , heeft er geene schei- kundige werking plaats. Neemt men dit in aanmerking, dan schijnt het, dafde vraag, hoe de bestanddeelen eener onveranderd voortbestaande stof onderling verbonden zijn, in de chemie niet te huis behoort, of althans dat hare beantwoor- ding op chemischen weg eene onmogelijkheid is. Inderdaad is dan ook door menigen scheikundige sedert den tijd van Berzelius die vraag met de opmerking ter zijde geschoven , dat wij op zuiver chemischen weg alleen te weten kunnen komen^ hoe de bestanddeelen tot een geheel zamentre- den, en hoe zij zich uit hti geheel afscheiden, maar niet, hoe zij er deel van uitmaken. IntuBschen komt het mij voor, dat die bewering onjuist is. Staat het vaat, en dit zal toch wei niemand loochenen^ dat uit den physischen toe- stand eener stof zeer dikwijls een besluit mag worden opgemaakt ten aanzien barer chemische verhouding, waarom zou dan» daar er zulk een verband bestaat, ook niet omgekeerd uit de chemische verhouding tot den physischen toestand mogen besloten wordenP Doch er is meer. Ik meen te mogen beweren y dat de oorzaak der chemische verschijnselen , al vertoonen deze zich eerst, wanneer eene stof ophoudt te zijn wat zij is, toch schuilen moet in de wijze waarop de bestanddeelen zich tot een ge- heel verbinden of reeds verbonden zijn. Men mag dus uit de splitaing eener stof in hare bestanddeelen , of uit hare vwming ten koste dier bestanddeelen wel eenig besluit opmaken ten aanzien van de kraohten, die in de onveranderd voortbestaande stof werkzaam zijn. Wat aanleiding tot misverstand gegeven heeft is, dat sommigen in hunne gevolgtrekkingen te ver zijn gegaan, toen zij het afisonderUjk be* staan van groepen van bestanddeelen meenden te mogen aannemen. Dat Digitized by Google REDEVOERING. 167 WM eene dwaling» want zoo lang de bestanddeeten deel eener verbinding uitaiaken , hebben 2ij geen eigen bestaan. Hetzelfde geldt van eene schm- knndig zamengestelde stof wat op een ander gebied van den mensch ge- zegd kan worden. Indien het gelakte hem in ziel en ligchaam te split- sen , dan zoa de mensch als zoodanig daardoor vernietigd zijn en ophouden voorwerp van onderzoek te wezen. De afzonderlijke praeexistentie van een bestanddeei in eene verbinding kan, mijns inziens, nooit door de ervaring worden aangewezen; zoodra het afzonderlijk optreedt, heeft het opgehonden deei der zamengestelde stof ttit te maken. In dat opzigt zondigde de dualistische theorie, voor zoo verre zij nameiijk van de hypothese uitging, dat er in stoffen van meer zamengestelden aard afzonderlijke groepen als zoodanig aanwezig zou- den zijn. Hoe meer stoffen van anorganischen oorsprong men onderzocht had, des te meer had men gevonden dat aan ieder verschil in eigenschappen ook een verschil in zamenstelling beantwoordde , hetwelk dan 6f den aard, df de hoeveelheid der bestanddeelen betrof. Geen wonder, dat al werd het niet nadrukkelijk in woorden geoit, althans stilzwijgend het denkbeeld wortei schoot, dat stoffen van gelijke zamenstelling ook gelijke eigenschap- pen moesten bezitten , dat is identisch zijn , en tevens dat eene enkelvou- dige stof steeds dezeifde eigenschappen moest vertoonen. Beide meeningen, want het waren enkel meeningen en nog wei onjuiste, moest men laten varen, »)odra eene rijkere ervaring meer en meer feiten bijeenbragt van ontwijfelbare zekerheid , welke met haar in volkomen tegen- spraak stonden. Reeds betrekkelijk vroeg bleek het, dat er elementen of enkelvoudige stoffen bestaan , die naar gelang van hare bereiding of van de wijze waarop zij verkregen zijn, verschillende eigenschappen bezitten, die dus in zekere mate verschillende stoffen zijn en toch te geiijker tijd hetzeifde element vertegenwoordigen. Oe diamant, het potlood en de zoivere houtskooi, in phynsche, ja in sommige opiagten ook in chemische eigenschappen zoo uitermate verschillend, bleken na volledig onderzoek heteelfde element te zijn. £veneens de gewone, sterk brandbare, gifltige en de roode, weinig veranderlijke , schadelooze phosphorus; en zoo nog v«rsohillende andere eiementen. Digitized by Google 168 P. J. VAK KERGKHOFF Een zoo belangrijk feit, al bleef het ook voor het oogenblik onverklaar« baar, moest door een eigen naam worden aangeduid; Berzelias noemde de toestanden, in welke hetzelfde element verachillende eigenschappen ver- toont, allotropische toestanden. Bij de verbazend snelle toename onzer kennis betreffende de zooge- naamde organische stoffen, hebben de voorbeelden zich tailoos opgehoopt van zamengestelde stoffen, welke, ofschoon zij in eigenschappen ten eene- male verschillen, nochtans uit dezelfde elementen en wel in dezelfde be- trekkelijke hoeveelheden bestonden. En niet alieen dat men bij voimaakt gelijke zamenstelling twee of drie verschillende stoffen heeft gevonden, maar soms bleken er nog veel meer te zijn. Aan zulke stoffen van gelijke zamenstelling en ongelijke eigenschappen heeft men den naam van isomere gegeven, een woord, dat, even als allotropie, slechts dient om een feit met een naam te doopen, maar volstrekt geene verklaring bevat. Zoo ver is men ten minste thans in de scheikunde gevorderd, dat men zich niet inbeeldt door een naam eene verklaring te geven. Het ligt in het menschelijk streven naar kennis, dat men zich met een naam niet tevreden stelt en naar oorzaak van het benoemde verschijnsel zoekt. Bij allotropie en isomerie is die oorzaak noch in een verschii van den aard der elementen^ die als bestanddeelen aanwezig zijn, noch in een verschil van hunne betrekkelijke hoeveelheden te zoeken. Ten dien aanzien bestaat geen verschil Wat bleef er dus anders over dan de hypotheae, dat het verschil gezocht en gevonden moest worden in de wijze, waarop de atomen der elementen onderling vereenigd zijn? In de allerlaatste jaren heeft dit streven naar verklaring van isomerie en allotropie het karakter onzer wetenschap bepaald. Vele gewigtige on« derzoekingen grepen er in andere rigtingen plaats: in de spectraal-analyse leerden wij een nieuwen band tusschen physica en chemie kennen; hooger zamengestelde stoffen^ vooral zulke, die vroeger alleen uit de organische rijken werden verkregen , heeft men uit geheel anorganische weten te be- reiden; de praktische methoden van onderzoek hebben belangrijke verbete- ringen ondergaan; maar wat het eigendommelijke van het tegenwoordige tijdperk der chemie uitmaakt, wat dit tijdperk vooral van de onmiddelijk voorafgegane periode onderscheidt , dat is zonder twijfel het doordringea Digitized by Google REDEVOERING. 169 in de constitutie der stoffen, en dan versta ik onder het woord constitatie de wijae, waarop de elementair-atomen onderling verbonden zijn. Reeds in eene vroegere periode, die van Berzelius^ had men (ik ver« meldde het zooeven) eene poging gedaan om tot die kennis te komen; de toen nog minder ontwikkelde toestand onzer wetenscbap deed die poging mislukken; zij steunde te veel op hypothesen, zij werd niet genoeg door de ervaring geschraagd. ^ Eerst sedert het feit van de ongelijke verbin- dingswaarde der elementair-atomen , dank zij voorai den belangrijken arbeid van Kekul^, vastgesteld en erkend is, bestaat de mogelijkheid, steunende op den vasten grondslag van onderzoek , tot een inzigt te komen aangaande de wijze waarop de elementair-bestanddeelen van elke chemische stof ver- eenigd zijn. Indien ik mij zoo uitdruk (en ik weet het niet anders in korte woor- den te doen) , dan loop ik evenwel gevaar een misverstand te doen geboren worden. Immers wanneer ik spreek vai) de wijze waarop de bestand- deeien onderling vereenigd zijn, zou men alligt in den waan kunnen ko- men, dat ik daarmede de betrekkelijke plaatsing der atomen ten opzigte van elkaar in de ruimte bedoei. Eene zoodanige opvatting zou geheel in strijd zijn met die der scheikundigen. De ligging der atomen in de ruimte ten opzigte van elkaar is eene vraag, die op dit oogenblik voor chemisch onderzoek ontoegankelijk is ; ik laat daar of zij op physisch terrein voor oplossing vatbaar is. Buitendien , de atomen der scheikundigen zijn , zooals ik vroeger zeide , slechts betrekkelijke en geene absolute grootheden ; van onderlinge ligging , of situatie , of plaatsing van uiterst kleine deeltjes kan dus daarbij geen sprake zijn. Wat men door onderlinge vereenigmg der bestanddeelen verstaat, heeft betrekking niet op de plaatsing ten opzigte van elkaar^ maar op de krachten waarmede zij tot een geheel verbonden zijn of, hetgeen hetzelfde is, op de krachten die noodig zijn om de bestanddeelen van elkaar te scbeiden. De proefneming leert, dat stoffen van gelijke zamenstelling en van ongelijke eigenschappen , namelijk isomere stoffen, aan scheikundige wer- kingen onderworpen, ongelijke producten opleveren. Men besluit er uit, dat dezelfde elementair-atomen in de isomere stoffen op ongelijke wijzen met elkander verbonden zijn; dat de kracbten, waardoor de vereeniging 22 Digitized by Google 170 P. J. VAN KERGKHOFF in elk der isomeren is tot stand gekomen, ongelijk gewerkt hebben. Waar de bestuiddeelen bet gemakkelijkst uiteengerokt worden^ is de kracht, die ee verbonden heeft, het geringat. Tot zoo ferre is het besluit juist en geeft het ons eene verklaring der iBomerie. Wij blijven echter vooralsnog bij die betrekkelijk grootere en kleinere verbindingskrachten staan , zonder ze in cijfers te kunnen uitdrak* ken. Ziedaar het tegenwoordig standpunt der wetenschap. Tot opheldering zij mij eene triviale vergelijking geoorkx>fd. Men stelle zich twee kettingen voor, elke uit vier stevige schalmen en een zwakkeren bestaande. Bij den eersten ketting is de zwakke schalm de derde in rang en dus in het midden gelegen; bij den tweeden ketting neemt de zwakke schalm de vierde plaats in. Het getal en de aard der schalmen is in beide kettingen volkomen gelijk, alieen de orde hunner opeenvolging verschilt. Wat zal nu gebeuren als beide kettingen , bij de eindschalmen aangevat, aan eene genoegzaam sterke spanning wor* den onderworpenP Een ieder kan het antwoord geven: de zwakke schal* men zullen het eerst breken , terwijl de stevige nog weerstaan. Het ge* volg zal sijn, dat de eerste ketting afbreekt op den derden schalm en de tweede ketting op den vierden. Beide kettingen worden dus ver- broken, maar niet op dezelfde wijze. XJit de brokstukken kan men, ook in gevalle het vooraf onbekend ware, de wijze opmaken, waarop de schalmen onderiing geplaatst waren. , Zoo maakt men uit de ontledings^ producten van twee isomere stoffen de onderlinge vereeniging harer be- standdeelen op. Naar de modeme begrippen , die hier op feitelijke waameming steunen , iijn de meeste enkelvoudige stoffen of elementen eigentlijk zamengesteld en wel uit homogene bestanddeelen , terwijl de eigentlijk gezegd zamen* gestelde stoffen twee of meer heterogene bestanddeelen bevatten. De kleinste hoeveelheid toch eener onveranderd voortbestaande stof^ molecule genaamd, laat zich bijna altijd in twee deelen spUtsen op het oogenblik dat aan deae kleinere deelen (atomen) geiegenheid wordt g^even andere verbindingen aan te gaan. Wij mogen hier de opmerking niet aohterwege laten, dat het begrip van enkelvoudig en zamengesteld door zulk eene beschouwing aanmerkelijk is gewijzigd en die beide woorden derhalve een Digitized by Google REDEVOERING. 171 nieuw voorbeeld opleveren van de reeds gemelde verandering in de betoe^ kenis der woorden in het algemeen. Dat de geisoleerde elementen eoma in dubbel atomen voorkomen was den scherpen blik van Berzelius niet ontgaan. Al was ook ten zijnen tijde het chemiscb bewijs van die meeoing nog niet te geven , zoo blijkt er toch alweder uit, hoe een geniale blik soms inzigten geeft, die eerst bij meerderen vooruitgang der wetenscbap blijken juist te zijn. In de eerste veertig jaren dezer eeuw maakte men nog steeds op schei- kundig gebied eene indeeling der stoffen in anorganische en organisobe, termen weiker toenmalige beteekenis naauwelijks eenige toelichting behoefde. Destijds was dan ook die indeeling zeer rationeel, daar men van bet dedk- beeld uitging dat de organisclie stoffen liitsluitend door organische wezena (planten en dieren) gevormd konden worden , eene stelling , welke door de ervaring toen nog niet weersproken was. Juist omdat het toen nog niet gelukt was, die stoffen op kunstmatigen weg naar willekeur voort te bren- gen, hield men zich tot de uitspraak geregtigd, dat de chemische krach* ten die zich in de organische stoffen doen gelden van geheel anderen aard sijn dan die in de minerale werkzaam zijn ; eene dwaling in welke Berse^ liuB nog deelde, maar die door iatere vorderingen zoo geheel uit de weteo^ schap is weggevaagd, dat zij thans tot het betrekkelijk lang verledene behoort. Door de ontdekking dat organische en anorganische stoffen vol- gens dezelfde chemische methoden kunnen worden voortgebragt , dat zij aan dezelfde chemische wetten gehoorzamen, verviel iedere grond om de stoffen alzoo in te deelen en verdween tevens de- oorspronkelijke beteekenis der woorden: organisch en anorganisch. Nochtans zijn die woorden in zwang gebleven, doch men gebruikt ze thans op eene geheel andere ma- nier; wat wij tegenwoordig organisch noemen, karakteriseert zich alleen door de aanwezigheid van het element koolstof. Het eenige verband dat er tusschen de voormalige en de tegenwoordige beteekenis bestaat^ is daarin geiegen, dat de stoffen van plantaardigen en dierlijken oorsprong alle zonder uitzondering koolstof bevatten. Ik zou te veel van mijn eigenlijk onderwerp afdwalen, wilde ik hier in eene ontwikkeling treden van de wijze, waarop de vroeger gescheiden gedeelten der scheikunde, de zoogenaamde anorganische en orgauiscbe, 22* Digitized by Google 172 P. J. VAN KJERCKHOFF tot een gebeel zijn zamengegroeid. Ik mag volstaan met de opmerking^ dat de diensten, die de kennis der minerale verbindingen aan de studie der organische in eene vroegere periode bewezen beeft, in den lateren tijd ruimsehoots vergolden zijn door het belderder licbt, dat de verbazende vorderingen in de kennis der koolstofverbindingen op de zamenstelling der minerale verbindingen geworpen beeft. Wat ik echter, al zij het ook op beknopte wijze, moet doen uitkomeni dat is de wederkeerige invloed, dien in het laatste twintigtai jaren de experimentele onderzoekingen en de theoretische zienswijzen op elkaar hebben uitgeoefend. Dopr de uitkomsten der praktische nasporingen is men tot andere inzigten gevoerd betreffende de constitutie der atoffen, de wijze waarop de bestanddeelen onderling verbonden zijn. Nieuwe tbeorieen zijn opgesteld , die harerzijds weer aanleiding hebben gegeven tot het doen van proeven in eene bepaalde rigting en zoodoende bet feitenmaterieei ontzettend bebben vermeerderd. De moeijelijkheid om daarvan een over- zigt te nemen is juist door de tbeorie zelve, die de feiten rangschikte en in verband bragt, weggenomen of ten minste aanzienlijk verminderd. Niet ten onregte kan men verklaren, dat ondanks de grenzenlooze vernieerde- ring van nieuw ontdekte stoffen, het wetenscbappelijk overzigt dier stoffen veel gemakkelijker en heiderder is geworden Kan men met evenveel regt beweren, dat de niedwe theorieen zich niet aan gewaagde bespiegelingen bebben schuldig gemaakt, dat het gevaarUjk spel der phantasie behoorlijk bedwongen isP Op die vraag mag zeker geen toestemmend antwoord volgen. Maar de wetenscbappelijke cbemie kan te goed aanwijzen^ wat werkelijk als uitgemaakte waarbeid kan wor- den bescbouwd, om veel onheil te duchten van bypotbesen, aan welke de proefondervindelijke grondslag bntbreekt. Zij kent aan die hypotbesen geene overgroote waarde toe, als zij zich, geiijk vooral bij bet onderwijs, in haren grootsten eenvoud vertoont. Wordt er soms misbruik gemaakt van de theorie, wordt deze te veel op den voorgrond gesteld in vergeiij- king met de verschijnselen , tot welker verklaring zij moet dienen , het is niet de schuld der wetenschap, het spruit voort uit eene eenzijdige be- Laten wij niet vergeten, dat bet experimenteel onderzoek het eenige Digitized by Google REDEVOERING. 173 zekere middei is om tot kennis te geraken , en dat de theorie uit de feiten moet worden afgeleid, met het doel om deze tot een geheel te ordenen. 