title: Annales Academici
creator: None
text: Heeft men haar meermalen daarvan beschuldigd, men heeft dan eene valsche beschuldiging tegen haar ingebmgt. De eynode heeft hferhaalde mden oitdriikkelijk verklaard , dat het haar geensBins te doea is om mede- beheer en beschikking over de kerketijke goederea, mnar integendeel orkend, dat hel bebeer Tan de keikelijke goed^mi «n fondsen van eene gemeente byf de ffemeenie «elve bernst ACaar dft beteek^nt niet, dat elke gemeente gebeel naar eigen welgevallen ovar hare kerkelijke goedemn en fondsen beschikken mag en ze gebrniken tot il, wat ze verkiest. Br Digitized by Google B E V E. 81» Bjn wei, die het loo opfatteii en Mar die opwtting ook handeleii. Dit is ecbter even oDgerijmd, als het zijn zou, wanneer diakeDen de diakenie* goederen naar eigen geedvinden besteedden , omdat aan hen het beheer der diakemegoedereD hij sjnodaai' reglement ia toegekend. Omtrent de adminisbratie der diakeniqpoederen heeft de synode bepalingen ontwovpea en vastgeetekL Ik gehot niet» dat ooit iemand tegen hare bevoegdheid daartoa ia opgekome»; en bet ia zeket, dat de aynode nooit getracht heeft, aelve die goedereo te bebeeren. Waarom zouden er wel algemeeB geldende bepalingen noodig zijn omtrent de diakeniegoederen , en niet omtrent da andere bijzondere gemeentegoedeien P Waarom zon de synode aan de eerste wel, aan den hatste niet algemeen geMende bepalingen omtreat de adminiatratie mogen veorschrijven P Waarom zou aij wel zich het beheer over de laatste wiUen aanmatigen, torwiji ze nooit het beheer over de eerste heefl gezodit? Vooraknog wacht ik op deze vragen geen kafan, bezadigd, onpartijdig antwoord van hen , die zieh , 6f in 't algemeen , 6f althans in de zaak van het bekeer, vijandig tegenover de synode stellra. Maar mogt er van de verschiUende zijden meer en meer een grondig hiatorisch onderzoek in 't werk worden gesteld, dan mag men hopen, dat de v«*deeldheid vervan- gen zal worden door overeenetemming I Ik ga over tot een ander punt van verachil , dtt wel minder algemeen bekend is, en derhalve ook minder de algemeene aandacht heeft getrok- ken, maar loeh in semmige kringen met groote (^ewektheid is behan- deld en zeer aeker een belangrrjk punt genoemd mag worden. Het ia het regt van coUatie , d. i. , om er eene omvattende bepahng van te geven , het regt van anderen, dan van de gemeenten zelve of hare wettige vertegen- woordigera, tot het bereepea van predikanten. Sedert geroimen tijd is de overtuiging vrij algemeen gew(»den io de nederlandsche hervormde kerk, dat het beroepen van predikanten aan de gemeenten zelve loekomt. Bekend ia art. 28 van het algemeen regle- ment, dat dus aanvangt: irHet regt tot benoeming van ouderlingen en diakenen, en tot beroeping van predikanten» b^ust bij de gemeente.'' 29« Digitized by Google 220 E. J. DIEST LORGION Toen dit artikel werd vastgesteld , werd daarin eene algemeen heerschende overtaiging uitgesproken. Het overige gedeelte van dat artikel is van dezen inhoud: «^Deze — de gemeente — zal, behoudens de verkregen regten van derden, dit 6f zelve uitoefenen, 6f door hen, die zij daartoe bepaaldelijk magtigt, doen uitoefenen, naar gelang zulks in de nader te maken bijzondere regle* menten op de kerkeraden en de predikantsberoeping zal worden vastgesteld. Totdat daarin zal zijn voorzien , blijven de bestaande bepalingen van kracht en tbepassing." Er verliepen vijftien jaren voordat er een reglement op de benoeming van ouderiingen en diakenen en de beroeping van predikanten tot stand kwam. Toen men namelijk uitvoering zou beginnen te geven aan art. 2S van het algemeen reglement, deed zich de vraag voor, of er al dan niet eene regtstreeksche werkzaamheid der gemeente mogt plaats hebben. Ein- delijk zegevierde de meening» dat dit over 'talgemeen aan de keuze van iedere gemeente zou worden overgelaten. Op die wijze alleen meenden velen» — ook van hen, die met zuike regtstreeksche keuzen volstrekt niet ingenomen waren — kon art. 28 inderdaad tot zijn regt komen. Het sprong nu echter ook nog duidelijker in het ot>g, dat de bijzondere coUatien in lijnregten strijd waren met de regten der gemeenten. Vele stemmen verhieven zich om op de afschaffing daarvan aan te dringen. Doch nu openbaarde zich ook een aanmerkeiijk verschil van gevoelen. Tegenover hen, die op de afschaffing aandrongen, stonden velen, die beweerden , dat dit een ongeoorloofd iets was ; dat de particuUere colla- toren verkregen regten hadden, die hun niet mogten worden ontnomen; en dat ook die bijzondere soorten van collatieregten ^ die in Friesland door de floreenpligtigen , in Groningen en Drenthe door de eigenerfden werden uitgeoefend, onschendbaar waren. Dat verschil van gevoelen bestaat nog. De zoodanigen, die op de handhaving der collatieregten aandringen, beroepen zich o. a. ook hierdp, dat deze van den aanvang af ten allen tijde door den staat in bescherming zijn genomen. Hoe is het echter met de zaak gelegen? Reeds in het oudste der formulieren van eenigheid der nederlandsche hervormde kerk wordt gezegd : /y Wij gelooven , dat de bedienaren van de Digitized by Google R E D E. 221 godsdienst, ouderliDgen en diakenen tot hun ambt behooren gekozen te worden door wettige verkiezing der kerk'* De synode te Wezel in 1568 gehouden achtte het wel wenschelijk , dat godvruchtige overheden aan de ouderlingen in hun rijp oordeel en voorzichtige verkiezing hulp boden , maar beschouwden toch klaarblijkelijk het verkiezen van predikanten als eene kerkelijke zaak. Door de synode van Embden in 1571 werd bepaald, dat de predikanten door de consistorien met toestemming der classicale vergaderingen verkozen moesten worden, tenzij ergens de verkiezing bij 'tgemeene volk stond, waar men dan die gewoonte kon houden, totdat door eene algemeene synode anders zou verordend zijn. In 1574 werd door de provinciale sjmode van Holland en Zeeland vastgesteld^ dat tot vermijding van de verwarring, die uit de verkiezing des gemeenen volks zou kunnen ontstaan, de predikanten beroepen zouden worden door hef consistorie ter plaatse, waar zij dienen zouden, met advies der classis of twee of drie naburige gemeenten. De nationale synode van Dordrecht van 1578 bepaalde, dat de benoeming der predikanten zou geschieden door den kerkeraad , met bijvoeging der dienaren en oordeel der classis of van twee of drie naburige predikanten. Volgens besluit van de pro- vinciale synode in 1580 te Harderwijk gehouden , moest die bepaUng van de dordsche synode door alle ouderlingen , diakenen en kerkedienaars onder- teekend worden. De kerkordening , vastgesteld door de nationale synode van Middelburg in 15S1, schreef voor, dat de verkiezing van een predi- kant geschieden moest door den kerkeraad en diakenen , mitsgaders het oordeel der classis of van twee of drie der naastgezetene dienaren. Het- zelfde werd door de kerkordening , welke de nationale synode van den Haaginl586 vaststelde, voorgeschreven. En ook de meer bekende synode van Dordrecht van 1618 en 1619 ontwierp eene kerkordening, volgens welke de benoeming van predikanten geheel kerkeiijk moest zijn. Toen echter door die synode van de afschafiing van het patronaatregt begon gesproken te worden, verklaarden de staatscommissarissen , dat het niet vrijstond aan zulk eene uitroeijing zelfs te denken, waardoor men iemand een regt, dat hij wettig bezat, niet zonder misdaad te plegen ontnemen kon. Er werden daarop andere bepalingen door de synode ge- maakt» volgens welke het patronaatregt in de nederlandsche hervormde Digitized by Google 2S2 E. J. DIEST LORGION kerk erkeDd werd in alle plaatseii, wa*r het v66r de luorvorming beBtent bad. De ia dezen ain gewijzigde kerkordenisg werd door de idgemeeM rtatea aaa die der verschiUeitde provinoieB aanbevolen. Tot in bet jaar 1795 bleef de toeataad, wat het legt tot benoemiii^ van predikanten betreft, nagenoeg deselfde. Toen werdm wel alle colr- latiei*egten door den staat opgeheven of vervielen althana door de sc^iding van kerk en staat; maar zij werden later door het staatsgeaag hersteU. Reeds in 1802 vaardigde het departementaal bestnmr van stad en iaifede eene verordening uit, waaibij, «ropzigtelijk de voormalige jarisdietien der ttad Groningen werd vastgesteld, dat tot nadeie dispositie aoude wordM achtecvolgd het reglement op de benoemingeii van predikanteo eez. het jaar 1673." In Friealand werd door hei siaaisbeitunr in 1805 kerkeiijk reglement bekracktigd, door de ajmode van 1804 ostwcNrpen, waarbij de benoeming van predikanten aan floreenpligtigen werd opgedra- gen. Hier werd derhalve het initiatief tot wederinvoering van zeker ool- htieregt door de kerk genomen; maar inderdaad had toch die wederin- voering plaats door een siaaMealuit In het jaar 1806 maakten de staiem' feneraal de bepaling, /srdat de eigenaars van heeriijkheden , of diegenen^ welke te voren uitoefenden het iue patronatus eceleeiae of het regt tot ket beroepen van kerkelijke leeraars, voor zoover zij bet door een wettigeo titel verkregen hadden, voortaan, in geval van vaeature, hetaelfde regl zouden uitoefenen^ met dien verstande evenwel, dat er doet deo kerke- raad, of door de manslidmaten , gelijk bij de respectieve departementoB ZDU worden bepaald, eene nominatie iran zea personen zou grfonneerd worden, waaruit de heer, of degeen, dico zulks competeerde, de electio van een leeraar doen zou^ tenzij het bij de departemeatale reglementen met de biUijkhdd en de plaatselijke omstandigheden e» oade gebruikeo meer overeeokomatig geoordeeld mogt worden^ dat de aanstetting van een leeraar door den heer zelven, of degenen, die dat regt op eeoe wettige wijze bezeten hadden, zooder voora%aande nominatie, onniddeUjk ge^ scfaieden zou. Eene meer volledige wederinvoeriog van het eoUatier^t had plaats io 1814 door het besluit van den souvereineo vorst i«n 96 maort. Daario wordt gezegd, dat het regt van ooUatie of beroeping vao predikoDteo Digitized by Google R £ D E. tmbepaald wordt toegdcend aan deszelfs voormalige «igenaars, op alle plaataea , waar de predikanten uit kerkelijke fondsen , eonder subsidie van den biMle, worden bebortigd; terwiji in de gemeenten, waar zulke sub- sidien pkalts hadden , door de gemeente of den kerkeraad een dubbeital ge- fijrmeerd en de ^eotie door de voormaiige geregtigden zou gedaan worden. Er is deilMdf e veei Mn te voeren voor de bewering , dat de bijzcmdere coUatien iiier te laode altijd door den staat in bescherming zijn genomen. En todi is faet geene waarheid. Om djit te bewijzen, leg ik tot grondslag wat men vindt in bet eerste ttrtikel van de //Eeuwigdxirende Eercken ende schoelenordnung van Burge- mee8t6re& en Raed van Groningen" door den stadhouder Willem Lodewijk den 16 september 1594 goedgekeurd en bekrachtigd. Dat artikei begint op deze wijze: ifSo veeie dat iu3 patronaius, dat sich etlicke na pauslicke wijse aen- maeteoi, belaaget, datseive is tegen de ordeninge der geunierte provincien «deOodes Woort, want Godes Woort en die ordninge der kercken in der igeanierten provincien iehren niet, dat een of twie ofte drie personen solden erfiick recht hebben voei* die heele kercke een dienaar ofte dienaeren te beioepen, sonder dat der geheelen gemeynte dat recht toecompt." Aan bet «lot van het artikel wordt gezegd: //Om dese en dergelycke oorsaeken willen wij , dat der gantsen gemeente in eeu ieder carspel dat ius vocandi to gestelt worde, gelijck ook in der geunierten provincien gebrucklick is." Het verdient alleszins de aandacht, dat hier herhaalde malen verklaard wordt, dnt in de vereenigde provincien geen ius patronatus erkend werd. Di% verkiairing kan zeker iiiet geheel bezijden de waarheid zijn. Zoo on- kundig kon Daen hier nieft zijn van 't geen elders plaats had, en zoo «nbeachaamd was men wel niet om zoo iets te verzekeren , als het nret jfiderdaad zoo was. AI bestond er geen ander bewijs, dan zou dit reeds -een voidoende grond zijn, om te beweren, dat althans in een groot ge- 'deelte van ons vaderiand de particuliere cdlatien van het begin der her- ^vorming af geenszins door de regering gehandhaafd, maar dat zij veeleer «pgehev€fn zijn. Het wordt daaren!boven door andere argumenten bevestigd. In het jaar 1576 is op lart der staten van HoIIand en Zeeland een mitwerp van kerkemke wetten vervaardigd, dat eohter, ofschoon bet on- Digitized by Google E. J. DIEST L0R6I0N getwijfeld de goedkearing van den prins van Oranje wegdroeg, geene kracbt van wet verkregen heeft. Art. 1 van dit ontwerp luidt aldus: vDe Magistraet van ieder hoofdstadt, sal op 'taengeven en met raedt van haere predikanten, voor haer stadt, en alle de plaetsen van haere juris- dictie, predikanteu verkiesen." In 1583 werden er op nieuw, op last der staten van Holland, kerkelijke wetten ontworpen, waarvan art. 2 met deze woorden aanvangt: //Ende soo wanneer in de dorpen eenige dienaer des Woords van noode sai wesen, sullen die Hooftofficier metter Schoudt ende twee ofte drie van de oudste regierders van den dorpe, mitsgaders die ouderlingen, indien daar eenige sijn en vier van de dienaren uit de classen van dien haer buren gesamentijck tot verkiesinghe van eenen be- quamen Kerckendienaar procederen." In beide ontwerpen is zelfs geen sprake van collatien. Eerst na de kerkordening , die door de nationaie synode van 1586 vast- gesteld en door Leycester geapprobeerd is, en waarin ook de coUatoren worden voorbijgegaan , is door de staten van Holland in 1589 besioten, //dat de particuliere heeren en anderen personen, die voor den oorlog regt van nominatie en presentatie van dienaren van de kerken gehad hadden, niet verkort zouden mogen worden, noch gepraejudicieerd bij eenige sjno- dale of classicale vergaderingen , noch andersins, in hun regt van nomi- natie en praesentatie der predikanten." Evenwel benoemden die staten eene gemengde commissie, uit acht wereldlijke en even zooveei kerkelijke personen zamengesteld , ter regeling der hollandsche kerken. En in het ontwerp van kerkelijke wetten, door deze commissie in 1591 vervaardigd» komt in art. 2 het volgende voor: «rEnde aengaande de parochien en ker- ken daer van particuliere Heeren ofte Ambachtsheeren recht van gift der Kercken hebben ende daervan in datelijck gebruyck sijn: de selve heeren ofte Ambachtsheeren suUen uit hare heerlijckheden ofte Ambachtsheeriijck- heden , daer 't selve valt , committeren vier personen , die sy daertoe be- quaemst verstaan ; de welcke met drie dienaeren van de classe van dien quartiere ende een ouderling van de Kercken, ofte daer geen ouderlingea syn met een vierde dienaer van deselfde classe, ghesamentljcken tot de verkiesinghe van een bequaem kerckendienaer sullen procederen. Ende 'tselve gedaen synde, suUen die den voorsz. Heeren of Ambachtsheerea Digitized by Google R E D E. 225 presenteren." Hier worden nu wel de particuliere collatien niet met stil- zwijgen voorbijgegaan , niaar tocb alles behalve gehandhaafd. £n deze in 159 1 gemaakte bepalingen, moesten volgens eene missive van de staten van' 22 december 1615 toen nog in acht genomen worden 1 In de acten van de provinciale sjnode van Middelburg van 1591, door de staten van Zeeland geapprobeerd , komt eene bepaling voor, door welke bet beroepingswerk aan een collegium mixtum wordt opgedragen, maar van particuliere collatien vindt men er geen woord. Het is er derhalve ver af, dat de regering hier te lande de particu- liere collaties altijd gehandhaafd heeft. 'tls, dunkt mij, duidelijk, dat de regering, althans in Holland en Zeeland, eerst het beroepen van pre- dikanten aan den magistraat wilde overgelaten hebben. Hugo de Groot heeft ook nog. betoogd , dat het aan de wereldlijke overheid toekomt. Het bleek echter spoedig, dat de kerk, die van het begin af, gelijk ik aangetoond heb, de beroeping van predikanten als eene geheel kerke« lijke zaak beschouwde, deze niet aan de wereldlijke overheid zou wil- len afstaan; en het schijnt mij toe, dat hierin de reden te vinden is^ waarom de regering, die eerst wilde» dat de magistraat de beroeping zou doen, later overgegaan is tot handhaving der particuliere collatien. Wat nog in 't bijzonder de regten van floreenpligtigen en eigenerfden betreft, heb ik het volgende op te merken. Men heeft er tot nog toe niet op gelet , dat door het bovenaangehaalde besluit van den souvereinen vorst van 1814 ook de ^oreenpligtigen en eigenerfden zich moeten laten welgevallen , dat in die gemeenten , waar de predikanten subsidie van het rijk ontvangen, door de gemeenten of kerkeraden een dubbeltal wordt geformeerd, waaruit door hen een predi- kant gekozen moet worden. Dit zal wel daaraan zijn toe te schrijven, dat het genoemde besluit van 1814 door een besluit van den koning van 1 febr. 1815 in zoover gewijzigd is, dat de bepaling omtrent het regt der gemeenten of kerkeraden overal, waar de predikant landstractement genoot, geheel is vervallen. Daardoor is het besluit van 1814 vergeten geworden. Maar vele jaren later is tegen bet bcsluit van 1815 mgebragt, dat het ongrondwettig was. Dit is erkend in een arrest van den hoogen raad van 29 april 1849, en het besluit is daarop in 1850 door den SO Digitized by Google SM E. J. DIEST L0R6I0N kofiiDg ingetrokked» Evenwel heefl; toen er todi niet aan gedacht, ^ •11 liet beslutt vad 1814 ook iroor die geoieeDten gold, waar iloreeiiplf^ tiigtK^ of eigenerfden de coliatoren warea. Ea dat het daarop toch van toepassing was, ts reeds erkend door Ypey> toeB bij in 1829 sijne geschie- ilenis vao het patronaHtregt in het licht gef. Ypey aelf was eeo warm vooratandtr vin bet patcx^naatregt ^ en in 1829 dacht niemand er nog aan inn de wettigheid van cen koninklijk besluit te betwijfelen. Welnu, ^P^f laat zich, na het besluit van 1816 vermeld te hebben, verder aMiia uit: «r Ware dii besluit door ^en souvereinen vorst — dit moest tijn de koning — tiiet genooien, zuo zoude niet alleen het atgemeene, alleiDud&te, patronaat^ regt van vele heeren van heeHijkbeden , nrnar vooral ook het bijsondeve patronaatregt in Friesland en Groningerland , iti Drenthe en Overijssel , voor zoover het in de beide lautste provincien bestond, zijne kracht verloren kebben bij de mee^te gemeenten» omdat aldaar de predikanta^tractemen- ten geheel of gedeehelijk uit *s lands kaa voortvloeijen." 4ndien de regering^ toen zij voor eeuige jaren het voornemen had ooi de par^ ticuliere collatien zoo mogelijk op te heffeu , hierop meer acht bad wiileB slaan, dan aouden waarschijnlijk seer veie van die collatien zijn prija gegeven! Nog voor een derde punt terstoek ik, Geeerde Toehh. I eenige oogenUik- ken uwe aandacht. ln hf^ begio mijner rede heb ik in 't bijaonder gewezen op de verdeeld- heid 111 de oederlandsch«e bervormde kerk teo gevolge van de verschiliende rigtingen op godsdienstig en theologiach gebted. Ueze is eeker van ern>*tiger aerd , dan die over het bebeer der kerke* lijlke goederen en de regteu vati particuliere eollatoren* Deze dreigt mct eene acheuring of wel met otitbiiiding der kerk. De op zich zdve needa zoo treurige, wgerlijke vaak, dat twisten» dat schreeuwen , dat scbeldeo , dat veroordeelen ^ dat verketteren , beeft ^aar- door ^em nog bede«k«elijker aanaien voor allen , die oog belangstellen in de kerk; tlie) ofschoon erj niet meenen , dat w buitM de kerk geen heil ta^, locb ook niet vnn gevoeien zijn , dat er geen hetl ta daa bvk^en de kerk. fia toch M. H.l t»k 'met iiet oeg op die armealige twiaten, ^ie zooved aattlerding geven, dat de befde inaar ai te dikwijls wijkeB nraet voor Digitized by Google R E D E. SIT vyandbcbap ea bMt* noen ik ODseii tijd oog geluUig boveQ 4e dagen vaa «oca^liera. KniMieD da ijverigste, vurigste v<K)r«taoder9 vao verschU» leode rigliigeti tegeowooiHlig, evyeoioio ala te voreo, haniie tegeostaodeva waardeereo, of ook maar billijk beoordeelen; kunnen se veelal niet o^bten elkaoder «Uerlei baielijkheden toe te duveo eo elkaar te beschuldigen vao ookuode, onweteo^appelijkheid , ontrouw aao huno# roepiog eo wat dies 4»eer aij; kuooeo m thaos, eveOfttia als toen io vrede niet elkaoder leven» zij k«miieo toch niet elkaoder leven io oiia vaderlaod, levco io vrijheid; zij kuonen elkander niet naar den brandstapel voeren» niet in 4e gevangenia werpen» niet banneo uit het land! Ov<er hetgeeo in vroe- giere dagea van dien aard heeft plaata gebad, wU ik oiet ttitweideo; ak w.id bti » diechta niet eeo ankel woord herinneren» opdat aneu geeo oo* regtvaardig vooDia velle #v«r den tijd , dien Mij fadeven. lUe geschiedenid leert ooa daarenboven , welbe de nieest dQehnatige wijze wui haodeleA aij., waoneer ar eulk een groot verschil van o^oingeo be^ fttaat io biataelfde korkgenoot«chap. Nog een eokel woord maar bierover M. H. 1 waot ik durf uwe ^aaodacht oiet te lang op de proef atelleou De oederlaAdaehe hervornide kerk heeft nieermaleio in eeften toestand verkeerd, idie oftet den tegeowoordigen groote oveneenkonist heeft. Zoe wm h^t^ ooi ^ij alleeo ibierbij to bepaleo, too tijde der twisteti tusscheo de fetnonatrantao eo «ootra*remoo8tfaoteo» m tijdoos da voetiaaosQha em eoccejafroaohe. twiatea. Men zegge nidL, dat die twiaten van geheel aodereo aaod wareo , dao de legaDiw<oordige, (althaas voor eeo gedeelte; dai er toeo alleeo maar getwist werd over oodergeschikte punten, over bijzakeo, over dqgmatische opvalitiiigeo; maar dat ithaaa de atrijd, tegen <le modernen teo mioste, de boofdaakeo 4abreft, icokeo waarinede faet cbri^teodom ataat of rvalt, ea waarMaii «de «zaligheid *der nkenschen afhangt. Dat wix die vroegere twis- tao naot aan aulk eeo «rnatigen aard .acbten, ala <velen de tegenwoordige bescbouwfio» idoet «vettwel weinig ter zake. Maar vxaag eens aoo fioger«- man en fijne Mrtenden, boe zij dachten over de gevoelena der «eiuon^ stranten! Betroffen die ook in hunne oogen slechts bijzaken? Of gold niet de strijd dier dagen, oaar hunoe overtuigiog^ het hart der kerk^ cor ecclesiaeP 80* \ Digitized by Google « 228 E. J. DIEST LORGION REDE. Niet anders was het, althaos met zeer velen , van de voetianen. Zij hielden sich wel degelijk overtuigd , dat de coccejanen de gevaarlijkste dwaalgeesten waren, niet minder dan de remonstranten gei-aarlijk voor de kerk. Hoe heeft men nu in die twisten gehandeid? In de remonstrantsche twistperiode hebhen de contra-remonstranten niet gerust, voordat het hun gelukt was de remonstrantsche predikanten door eene synode te doen veroordeelen , hen van hun ambt te ontzetten, hen uit de kerk te bannen, hen tc verdrijven uit het vaderland. En wat volgde er? De remonstranten waren uit de kerk gezet, maar het remonstrantisme kwam desniettemin spoedig daar binnen. £r is een tijd geweest, en die tijd is nog niet voorbij , dat het remonstrantisme veel meer dan het contra- remonstrantisme in de hervormde kerk de heerschende rigting was! Ook gedurende de twisten tusschen de voetianen en coccejanen wilden velen denzelfden weg bewandeld hebben, dien de contra-remonstranten had- den ingeslagen. Het had inderdaad al het aanzien, dat het weder tot eene scheuring der kerk zou komen. Had de regering destijds aan het aan- zoek van zeer velen gehoor willen geven, dan zou het weder gegaan zijn zooals in de dagen der dordsche synode. Maar dat geschiedde niet. De beide rigtingen, die weer verdeeld werden in onderscheidene partijen, ble- ven in de kerk naast elkaar bestaan. De scherpe punten van verschii werden van lieverlede afgeslepen. Men naderde meer en. meer tot elkan- der, en eindelijk werden de verschilpunten zelfs vergeten. Wie weet nog in onze dagcn, waarover eigenlijk door de voetianen en coccejanen getwist werd? Een nuttige wenk voor onze dagen M H. ! Laat de verschillende rigtingen in de kerk bestaan, zonder dat de eene de andere uitdrijve. Ook de nu heer- schende twisten zullen allengs van karakter veranderen. Dwang kan in geen geval baten om de waarheid te doen zegevieren. En dezezal, hoeooksoms onderdrukt, toch eenmaal zegevieren. Zij heeft daartoe behoefte aan vrijheid. Vrij ooderzoek alleen kan tot de waarheid leiden. De vrijheid level IK HKB QEZKGD. Digitized by Google HET TEGENWOORDIG STANDPUNT DER DIERKUNDE, UIT DE ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN DEZE WETENSCILVP TOEGELICHT. REDEVOERING TEE AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAARSAMBT AAN DE IIOOGESCHOOL TE GRONINGEN, DEN IC'1''" NOVEMBER 1872 UlTGESPaOKEN D». H. J. VAN ANKUM. Digitized by Google ,Die Autoritat Tmwift im Eiiiieliieii, was eiDaeln Torubergehen BoUte, lehnt ab nnd lasat vorubergehen, was festgehalten werden sollte, uud ist hauptsachlich .Ursachey daas die Menschheit nicht Tom Flecke kommt." OOXIHB. Digitized by Google EDEL GROOT ACHTBAKE HEEREN, CUEATOEEN VAN DEZE HOO- GESCHOOLI HOOGT^-ELGEBOREN GESTKENGE HEEB, SECBETAEIS VAN HET COLLEGE VAN CURATORENI HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNIPICUS, HOOGGELEERDB HEEREN PROPESSOREN, ZEER GEACHTB AMBTGBNOOTEN I EDEL ACHTBARB HEERBN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DIT GEWEST EN VAN DEZB STAD OE DB HANDHAVING VAN HET R.ECHT IS TOEVERTROUWD! WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTORBN IN DE VEB- SCHILLENDB PACULTEITEN ! WELEERWAARDE HEEREN, LEERAREI^ VAN DEN GODSDIENST! WELEDELE HEEREN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL! BN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZB PLECHTIGHETD MET UW» TEGENWOORDIGHEID VEREERT! ZEER GEEERDB TOEHOORDERS! Donkere bladzijden vindt men in de geschiedenis van aHe volkeu. Zij getuigen van een sttlstand en achteruitgang , dien men zich niet dan noode voor den geest terugroept , van gebeurtenissen , die voor altijd eene blaam werpen op aomniige tijdperken uit de ontwikkeliogsgeschiedenis der mensch- heid. la de geschiedrollen zijn echter niet minder feiten opgeteekeud, die als sterren van de eerste grootte aan het uitspansel scbitteren en ver- ichiliende perioden uit de wereldgeschiedenis met een helder licht bestralen. De geachiedenid der wetenschappen is een onderdeel der geheele wereld- geachiedenis. Evenais in diQ laatste vtndt men derhalve ook in de eerste menig tijdperk, zoo al niet van achteruitgang *— want daarvan kan in de wetenschappen naoeielijk sprake zijn — dan toch van stilstand. Hoevele jatien immerSf ja eeuwen kunnen er niet genoemd worden, waarin de Digitized by Google 232 H. J. VAN ANKUM wetenschappeD , inzonderheid die der natuur, door politieke en sociale wanbegrippen, door dogmata^ en van de kerk'en van haar zelve uitgaande, in baar verdere ontwikkeliug werden tegengebouden ! Donkere bladzijden voorwaar ook in hare geschiedenis! Daartegenover staan niet des te meer glans de perioden van een algeoicenen vooruitgang, die, ingeleid door de arbeidzaamheid en genialiteit van slechts eukele pcrsonen, zich niet zelden alleen konden aausluiten aan 't geen rceds eeuwen te voren was tot stand gekomen. Vooral de natuurweteoschappen kunnen in hare ontwikkelingsgeschiedenis vele omwentelingeu aanwijzen, die wij zonder aarzelen als de morgenster eener nieuwe en schoone toekomst begroeten. Of is bet niet, om eenige voorbeelden te noenien, een groote omvventeling geweest op 'tgebied der scheikunde en aanverwante wetenschappen , toen aan 't einde van de acbt- tiende eeuw de beroemde fransche scheikundige Lavoisier de samenstelling der lucbt leerde kennen en aantoonde, hoe de zoogenoemde verkalking der metalen, de verbranding, de ademhaling niets anders zijn dan oxy- datieverschijnselen en de dierlljke warmte niets anders dan 't gevolg der- zelfde scbeikundige werkingenP Is niet met deze ontdekkingen voor altijd de genadeslag aan de pblogiston-theorie toegebracbt, die de ontwikkeling der scheikundige wetenschap dreigde tegcn te houdenP En is niet met de onderzoekingen van Lavoisier voor de scheikundige en phjsiologiscbe wetenschap een geheel nieuwe periode aangebroken» in welke veel meer dan vroeger de methode van inductic en deductie is toegepast? — Nog een voorbeeld uit dezelfde wetenschap. Wij verplaatsen ons met ooze gedacbten in 'tjaar 1828. Alle scheikundigen van dien tijd beweerden, dat er een scbcrpe grens moest getrokken worden tusschen anorgaoische en organische stoffen en dat het niet mogelijk zou zijn deze laatste ooit in de laboratoria kunstmatig te vervaardigen. Slechts onder den invloed van een bijzondere kracht, de »sis vitalis" met al haar mysticisme, zouden volgens de toenmalige scheikundigen die saniengestelde koolstofverbindingen kunnen ontstaan. In 't genoemde jaar weerlegde echter de jeugdige schei* kandige Wohler, thans i^ergrijsd in de wetenschap, op scbitterende wijee deze meening. Hij was de eerste, die uit enkel anorganiscbe stoffen, in 't laboratorium der toenmalige Gewerbeschule te Berlijn, een zuiver orga- Digitized by Google REDEYOERING. 238 nische opbouwde — 'tureum, een bestanddeel der urine. Ook hier is wederom de dageraad eener nieuwe periode aangebroken. De Bjmthetifiche scheikunde is sinds dat oogenblik, onder de noeste vlijt en arbeidzaamheid van hare priesters» Kolbe, Wurtz, Hofmann, Berthelot, Frankland, Fittig, Butlerow» Kekui^ en soovele anderen met reusenschreden vooruitgegaan. Niet enkel het ureum, maar vele andere van de meest samengeatelde en verschillende koolstofverbindingen kunnen op dit oogenblik uit enkel anor- ganische stoffen worden verkregen. Op een ander gebied der natuurwetenschappen , op dat der astronomie^ ontmoeten wij niet minder heerlijke ontdekkingen , die voor altijd den staf hebben gebroken over dwaalbegrippen en nieuwe tijdperken in de ontwik- keling van deze wetenschap hebben ingeleid. Ik behoef slechts de namen te noemen van Copernicus, Oalilei» Keppler en Newton. Wij weten, hoe de drie eersten de aloude wereldbeschouwing van Ptolemaeus, die zoo krachtig werd gesteund door het gezag van het Oude Testament en volgens welke de aarde het vaste middelpunt was van het Heelal, waaromheen zon, maan en sterren zich in concentrische banen zouden bewegen^ hebben omvergeworpen. Wij weten, hoe op 'tzelfde gebied Newton onsterfelijk is geworden door de ontdekking der gravitatie-wetten , terwijl hij het bewijs leverde voor de mechanische oorzaak van de beweging der planeten. Naast die schoone perioden brengt juist de astronomische wetenschap^ meer dan eenige andere , ons als van zelf treurige gebeurtenissen uit de geschiedenis der menschheid voor den geest. Wij denken onwillekeurig aan de wel is waar geenszins heldhaftige, maar toch altijd tragische figuur van den grijzen Oalilei , aan 't ruwe geweld , waarmeS de verbeven priesters der wetenschap door "tfEtnatieke priesterdom van den christelijken gods- dienst werden vervolgd. Waarlijk niet ten onrechte zegt Macaulay, in zijn «rHistory of England'^ met het oog op de drie laatste eeuwen van het tijdperk tusschen den val van 't Westersch Romeinsche rijk en de herleving der wetenschappen: /s^Waar zich ook de menschelijke kennis ontwikkeld heeft» overal was het in spijt van de kerk van Rome en in omgekeerde verhouding tot hare macht." Maar wij wenden onzen blik liever van deze feiten af. Ook de dierkunde heeft, als de scheikunde^ astronomie en de andere 31 Digitized by Google 2H H, J. VAN ANKUM nataarwetensohappen hare perioden van stilstand en grooten Tooniitgang, ook op 't veld van hare ontwikkelingsgeschiedenis vindt men de sporen iran een niet zelden hevigen strijd^ die vooral in de laatste jaren hier en daar tnet groote verbittering is gevoerd. De wetenschappelijke dierkunde heeft zich in de eerste helft van desie eeuw, vooral door de werken van mannen als Cuvier en von Baer, met reuzenschreden ontwikkeld. Dit is nu reeds niet minder het geval ge" weest in de tweede helft. Yoor de wetenschap der dierkunde is in den laatste tij{l^ sedert 1859, door de eerste uitgave van Darwin'8 beroemd werk //On the origin of Species" een geheei nieuw tijdperk begonnen. Het kleine zaadje onzer wetenschap, eenmaal door Aristoteles met zoo- teei zorg gekweekt» in de eerste twaalf eeuwen na Christus bijna verstikt onder de autoriteit der kerk , heeft zich in de laatste jaren , aan de hand ^er descendentie-theorie » tot een reusachtigen boom ontwikkeld» die naar "alle kanten vaste wortels heeft gescboten en reeds nu vruchten draagt ten bate der geheete menschfaeid. //Kommende Jahrhunderte /' zegt Haeqkel aan 'tslot der //Natiirliche Schopfungsgeschichte": //werden unsere Zeit, ivelcher mit der wissenschaftlichen Begriindung der Abstammungslehre der hochste Freis menschlicher Erkenntnisz beschieden war, als den Zeitpunkt feiem, mit welchem ein neues segensreiches Zeitalter der menschlichen Sntwicklung beginnt, charakterisirt durch den Sieg des freien erkennenden IGreistes uber die Gewaltherrschaft der Autoritat, und durch den machtig areredelnden Einflusz der 'monistischen Fhilosophie/' Vergunt mij, geachte Toeboorders, nu ik more majorum het Hoog- leeraarsambt aan deze Hoogeschool met eene inaugureele oratie aanvaard, tJwe aandacht op deze laatste periode der dierkunde , ^ op het tegenwoor*- dig standpunt van defee wetenschap te vestigen. Juist dit onderwerp heh ik gekozen , daar het mij de gelegenheid geeft V den grooten omvang en de niet minder groote beteekenis van onze tegen- woordige dierkunde te schetsen en mij den weg opent mijne meening omtrent de meest belangrijke vraagstukken op 't gebied dezer wetenachi4[> openlijk uittespreken. Zooals men echter de eene of andere belangrijke gebeurtenis uit de ^ddiiedMiiB d^r volken -^ den ondergang van 'teens zoo beschaafde Digitized by Google REDETOERING. 235 Assyrie en Babylonie, deh val van 'teens soo machtige Carthago en Rome, de Kerkhervorming, de Franache revolutie uit de vorige eeuw^ de groote beweging van bijna geheel Europa in 'tjaar 1848 — geenszins kan be« grijpen en verklaren, sonder een blik op voorafgaande toestanden te heb- ben geworpen^ even 200 min is het mogelijk het een of ander standpunt eraer wetenBcbap toetelichten » zonder althans iets van hare ontwikkeling meetedeelen. Laat het mij daarom veroorloofd zijn U het tegenwoordig standpunt der dierkunde uit de ontwikkelingsgeschiedenis van deze weten- Bohap te verklaren. Wilt mij daarbij Uw weiwillende aandacht niet onthoudenl Plinias , Isodorus van Sevilla en zoovele andere compiiatoren over dierkunde uit de eerste eeuwen na Christus waren reeds langen tijd gestorven. De iyFhysioiogus", dat het ieerboek der dierkunde uit de eerste twaalf eeuwen onzer jaartelling schijnt geweest te zijn, had geheel uitgediend. Zijne richting» om de voorwerpen der natuur door mystieke en allegorische voorstellingen dienstbaar te maken aan 't verspreiden en bevestigen van bijbeische verhalen en kerkelijke instellingen had bijna geheel hare betee- kenis verloren. De derliende eeuw had met het wedar optreden der wer- ken van Aristoteles, voomamelijk onder den invloed van Albertus Magnus, reeds lang geleden , den dageraad eener nieuwe periode in de ontwikkeling der dierkunde aangekondigd. De boekdrukkunst had menigen dienst aan. de wetenschap bewezen. Groote geographische ontdekkingen hadden reeda een aantal vreemde diervormen naar Europa gevoerd. Wotton^ Gesner, Aldrovandus, Jonstonus hadden zicfa de sporen in de dierkundige weten- schap reeda eenigen tijd geleden verworven. Malpighi en Swammerdam hadden v66r weinige jaren zich in hunne werken eene eerezuil gesticht, die nooit kan worden omvergeworpen. Leeuwenhoek was in de laatate jaren zijns levens. Wij bevinden ons in 't begin der achttiende eeuw. Niette- genstaandfi de arbeidzaamh^d der laatsgenoemde mannen en hunne groote verdienBten in de dierkunde was tpch de toestand dezer wetenschap allea bdbalwe bevredigend en hare toekomst niet al te helder. Overal heerschte een chaotasbhe vecwarring, die van dag tot dag dreigde toe te nemen bij het Mtdjekken van staeda nieuwe diervormen en bij het ateeds, toenemende 81« Digitized by Google S36 H. J. VAN ANKUM aantal bijsonderheden , die voornamelijk 6f op den inwendigen bouw en de levenswijze of op de ontwikkeling van enkele vormen, troawens bijna uit- sluitend eerst na den embryonaalstaat, betrekking hadden. Van een ook maar eenigszins geregelde nomenclataur was evenmin sprake als van een iets beteekenende sjstematische rangschikking. Is het wel te verwonderen, dat het niet zelden uiterst moeielijk is met voidoende zekerheid oittema* ken, welk dier deze of gene schrijver ook van dien tijd heeft bedoeld en dat dikwijls dieren, die reeds eenige malen waren beschreven, als nieuwe vormen werden aangegeven? De dierkunde dreigde zich op te lossen in een aantal meer of min belangrijke monographien, zonder dat genoegzaam de geregelde ontwikkeling der wetenschap werd in het oog gehouden. Aan dezen in de toekomst geheel onhoudbaren toestand werd een einde gemaakt door den grooten invloed» dien linnaeus op de ontwikkeling der geheele natuurhistorische wetenschap heeft uitgeoefend. Zonder twijfei mag hem te recht de naam van reformator der dierkundige wetenschap worden toegekend, al kan hij geenszins aanspraak maken op dien van wetenschappelijk zooloog naar de eischen van onzen tijd. Tot het verkla- ren van het tegenwoordig standpunt onzer wetenschap is het noodzakelijk eenigszins uitvoerig de beteekenis nategaan van Linnaeus voor de ontwik* keling der natuurlijke geschiedenis in het algemeen. Zijn groote verdienste bestaat in de invoering van een nieuwe nomen- clatuur en de samenstelling van een systeem, dat, ofschoon voistrekt niet natuurlijk, een geregeld overzicht geeft van de onderscheiden natuurvoor- werpen en voor goed een einde heeft gemaakt aan de groote varwarring in de geheele natuurlijke geschiedenis van 't begin der achttiende eeuw. Te vergeefs hadden de natuuronderzoekers voor Linnaeas naar een een« voudige nomenclatuur gezocht. In al hunne werken vindt men » in plaats van korte en duidelijke benamingen der verschillende planten en dieren, meer of min uitvoerige omschrijvingen , die daarenboven nageno^ altijd ontoereikend zijn , waar het geldt na verwante vormen van elkander te onderscheiden. Linnaeus //binaire" nomenclatnur^ die ook thans nog overal in de wetenschap wordt gebezigd en waarvan de beginselen in de //Philosophia botanica" zoo helder zijn uiteengezet, heeft in dezen staat van zaken een geheelen omkeer gebracht. Zij gaat van hetzelfde principe Digitized by Google REDEYOERING. 237 uit als de nomenclatuar^ die in de bescbaafde landen wordt gebruikt tot onderscheiding van menschelijke individo^s. Evenals bij deze wordt elke vorm uit het planten- en dierenrijk met een tweetal namen aangeduid» die zich tot elkander verhouden als onze familienaam en voornaam, alleen met dit verschil, dat de naam, die met onzen voomaam overeenkomt^ achteraan staat, die^ welke aan onzen familienaam beantwoordt, vooraan. De taal der Linneaansche nomenclatuur is de latijnsche» die daartoe in meer dan ^en opzicht bijzonder geschikt mag genoemd worden. De eene naam, onze voomaam, omvat het begrip soort (^pecied), de andere, onze Semiilienaam^ het begrip geslacht (jenus). Eerst door de binaire nomenclatuur en met deze door de invoering der begrippen soart en ffeelacAt werd het mogelijk de meer- of mindere ver- wantschap der onderscheiden vormen van planten en dieren uittedrukken en ze in een systeem te rangschikken. De begrippen soart en ffeslacAt zijn de kleinste groepen in het systeem en onderafdeelingen van grootere, die ook reeds door Linnaeus als orde (prdo) en klasse {clasais) werden onderscheiden. Beide rijken der organische natuur werden derhalve door Linnaetts eerst in een aantal klassen — 't plantenrijk in 24, datderdieren in 6 — verdeeld. Deze klassen zijn weder in verscheiden orden gesplitst. Elke orde kan een aantal geslachten, elk geslacht een aantal soorten omvatten. Wanneer men de verschillende werken van Linnaeus, bepaaldelijk de onderscheiden uitgaven van het «rsystema naturae'', nagaat» dan blijkthet, hoe zich niet op ^maal, maar eerst allengs, in de tiende uitgave, de consequente doorvoering niet alleen der binaire nomenclatuur, maar ook van 't geheele systeem in de drie natuurrijken heeft ontwikkeld. Trouwens reeds in de eerste uitgave van het i^systema naturae'' is het geheele plan uitgesproken. Niet onaardig zegt Johannes Spix hiervan: «rder Schmet- terfing isfr schon in seiner friihesten Larve kenntlich, und entwickelt sich nur nach und nach aus seiner Hiille." Beeds een zeer opp^vlakkige blik op de ontwikkeling der natuurlijke geschiedenis leidt ons tot de vraag, waarin eigenlijk de groote beteekenis van het Linneaansche stelsel is gelegen. Zoo ai niet uitsluitend, althans bijna geheel, naar mijne meening, in het consequent vasthouden aan den Digitized by Google 23a H. J. VAN ANKUM vonn, die door de binaire nomenclatuur en door die van ^eies, ffenua, ordo en classis onvoorwaardelijk werd bevolen. De systematiek van Lin« naeuSy zoowel in de botanie ais zoologie, is kunsimatiff, voistrekt niets an- ders dan , zooals Haeckel zegt , //die Museums-Zodlogie und die Herbariums* Botanik." Tot bet vervaardigen van een kunatmatig stelsel behoeft men slechts het een of ander geheel willekeurig gekozen orgaan in zijne wijzigingen nategaan en een rooster samentestellen , die op deze verschillen is ge- grondvest. In de afdeelingen van dezen rooster rangschikt men dan de onderscheiden planten^ dieren of delfsto£fen, ai naarmate het systeem voor deze of gene wetenschap bestemd is. De waarde van een kunstmatig stelsel staat in rechte reden tot de belangrijkheid van het punt, waarop het is gegrondvest. Yan daar, dat het geheel kunstmatige stelsel van Linnaeus in de plantenkunde een zoo groote beteekenis heeft gehad. Het gaat uit van de seksueele organen , die niet alleen in hunne functies bij- zonder belangrijk zijn^ maar daarenboven door de standvastigheid van hunne kenmerken uitmunten. Behalve het kunstmatige heeft men het natuurlijke stelsel, dat de uitdrukking is van de verwantschap , waardoor de natuurvoorwerpen aan elkander verbonden zijn. fflHvieio naturalis offi- malium ab interna siructura indicaturJ' Van dit denkbeeld uitgaande heeft Linnaeus in de dierkunde een stelsel gegeven, dat minder kunstmatig mag genoemd worden , dan dat in de plantenkunde. Linnaeus kon het trouwens moeielijk verder brengen, daar de onderdeelen der dierkunde, die den grondslag voor het natuurlijk stelsel moeten leve- ren, in zijn tijd nog ter nauwemood ontgonnen waren. Maar het wordt tijd meer van nabij het denkbeeld te beschouwen^ dat Linnaeus had omtrent het begrip spedes. Dat zulks van het grootste be- lang mag genoemd worden, behoef ik wel niet nader te betoogen; immers wij hebben gezien, dat dit begrip het uitgangspunt is der geheele syste- matiek. Linnaeus was al te zeer doordrongen van de bovennatuurlijke scheppingsgeschiedenis , waarvan men eene proeve heeft in het scheppings- Digitized by Gdogle REDEVOERIDG. 289 yerhaal van het Oude Testament, om zich ooit een zuiver denkbeeld vaii het begrip apeciea te kunnen vormen. Het was hem niet mogelijk zich van deze lostemaken en te zoeken naar de natuurlijke scheppingsgeschie- denis, die haren grondslag vindt in de zuiver wetenschappelijke methode van inductie en deductie. De uitdrukking der ^Philosophia Botanica": ffioi species numeramus, quot diveruae formae in principio eunt creatae'* en nog meer die der //Classes Flantarum'^ ffspeciea tot eunt, quot diversae formas ab initio produmt Infinitum Eni' zijn niets anders dan herhalingen van de aloude schep- pingsmythe. Het dogma dezer overlevering , op nieuw gesteund door de autoriteit van een man als Linnaeus, oefent ook thans nog eeu verderfe- lijken invloed uit op de degelijke ontwikkeling der geheele natuurlijke geschiedenis. Wij denken onwillekeurig aan de woorden van Rudolf Virchow: //Zu aiien Zeiten sind der Entwickelung der Wissenschaft haupt- sachlich zwei Hindernisse entgegengetreten : die Autoritaten und die Sjs- teme." Ook het systeem van Linnaeus^ van hoe gunstigen invloed aan den eenen kant, heeft aan den anderen de ontwikkeling der wetenschap tegengehouden. De groote beteekenis van Linnaeus stelsel, wij hebben het reeds eooeven gezien^ bestaat in den vorm. Maar juist deze heeft tevens nadeeiig gewerkt. Vele natuuronderzoekers , geleid door de sjste- matiek van Linnaeus^ hebben, ter wiile van den vorm^ de ware wetenschap oit het oog verloren. Zij hebben de zoogenoemde sjstematische zoologie en botanie, die der musea en herbaria, doen ontstaan, wier eenig doel het is de species uin principio creatae'' te bepalen en te beschrijven. Deze Boologie en botanie' wordt ook in onzen tijd nog maar al te dikwijls voor de kern der wetenschap en hare beoefenaars voor de eigenlijke zoologen en botanici gehouden. Van een waarlijk wetenschappelijke zoologie^ die zich steunt op morpho- logie d. w. z. op anatomie en ontwikkelingsgeschiedenis in de meest uitge- breide beteekenis van het woord , kon zelfs in 't begin van deze eeuw ter nauwernood sprake zijn. De systematische zoologie, de anatomie en ont- wikkeUngsgesohiedenis waren nog niet met elkander tot eene wetenschap versmolten. Thans was echter langzamerhand , allereerst door de ontwik- keling der anatonHe^ een beter tijdperk aan de dierkundige wetenschap Digitized by Google 240 H. J. VAN ANKUM voorbereid. Achtereenvolgens was de inwendige bouw van vele hoogere en lagere dieren door de voortreffelijke werken van een aantal mannen oit verschillende landen van Europa bekend geworden. Ik behoef U slechts de namen te herinneren van Malpighi^ Swammerdam, Leeuwenhoek ^ die ik reeds zooeven heb vermeld. Voegt hierbij die van Lyonet, Camper, Daubenton , Poli en zoovele anderen. Door hunne arbeidzaamheid was tegen het begin van onze eeuw een groote menigte anatomische d^tails bijeengebracht , die eenmaal de eerste steenen zouden zijn, waaruit het gebouw der vergelijkende anatomie kon worden opgetrokken. De eerste grondslag van dit gebouw kwam tot stand door den helderen blik van Georges Cuvier, die in het begin van onze eeuw een nieuwe periode voor de dierkundige wetenschap heeft ingeleid. Hij is het ge- weest , die wel niet in alle , maar toch in vele opzichten , de tot op dat oogenblik onbestreden autoriteit van Linnaeus heeft aangetast. Hij toonde aan, hoe het systeem niet, zooals dat vanLinnaeus^ mocht gegrondvest zijn op eenige kenmerken, die aan het getaU de ligging of de gedaante van het een of ander lichaamsdeel zijn ontleend, maar hoe integendeel de ware klassificatie moet uitgaan van groote en diep ingrijpende verschillen in den inwendigen lichaamsbouw. Doordrongen van dit denkbeeld heeft Cuvier eene systematiek in 'tleven geroepen, die ten eenenmale verschilt van de kunstmatige van Linnaeus. Volgens de zienswijze van Cuvier kunnen in het dierenrijk een viertal groote, natuurlijke groepen worden onderscheiden , elk op zich zelve een aantal diervormen omvattende, die wel in ondergeschikte punten van elkander verschilien, maar toch alle naar ^en en hetzelfde algemeene plan zijn bewerktuigd. Deze groote groepen, die door hem zelven met den naam tfembranchements" werden aangeduid, zijn tegenwoordig algemeen bekend onder dien van ntypefC\ een naam^ die door Blainville in de we- teuschap werd ingevoerd. Cuvier heeft zich echter niet alleen door het grondvesten der vergelijkende anatomie en het invoeren van het begrip type een onsterfelijken naam verworven , maar zich ook bijzonder verdienste- lijk gemaakt in dat gedeelte der zoologie» dat met den naam palaeonto- logie wordt aangeduid. 