title: Annales Academici
creator: None
text: Edelgrootachtbare Heren, Curatoren deze doorluchte school, en gij wijder aan wier beleid het bestuur deze stad is opgedragen, onwillekeurig zou ik hier overtreden in een beschouwing van het nut, hetwelk de beoefening der geschiedenis ons aanbiedt, zoo niet de bedenking mij reeds weerhield, hoe oneindig duidelijker dan ik zulks ooit met woorden zou kunnen doen, gij door daden getoond hebt hoe innig gij van dat nut doordrongen zijt. Of spreekt niet als levendig bewijs daarvoor de ge- Digitale Dit boek is gemaakt met de belangstelling van vele liefhebbers van oude boeken. Elke mens kan een bijdrage leveren om meer boeken beschikbaar te maken. Zonder meer, het doel is om dit boek tegen een laag prijs aan te bieden, zodat iedereen deze befaamde uitgave in zijn bibliotheek kan hebben. Grathiadus van een feest waarmede de heren van de gemeenteraad aldaar, naar aanleiding van de groots geplande herhaling van de vroegere feiten, hun vervreemde kinderen welkom hadden terug te zien. Of spreekt niet als levendig bewijs daarvoor de gegarandeerde wijzigingen, althans die door de uit de voorgestelde herhaling van deze school, zoo dan al bij velen echter nog niet bij allen, naar het scheen, even tijdig als wenselijk geacht, werd behouden en goedgekeurd? Met de geleerde voorganger zelf in dit onderwijs, hoe gelukkig ook diens krachten de zware, veel omvattende taak bleven torschen, volgens aloude instelling op slechts een enkel paar schoolers gelegd, begreep gij, dat uit meer verdeeling hier niet anders dan schrale vruchten mogten verwacht worden voor de studie een jongelingschap, die u allen om het zeerst ter harte gaat. Hoe ik zelf daarop over de zoo erevolle onderscheiding dacht, waarmede ik geheel onverwacht tot de medewerking aan dit doel mij door u geroepen zag, vermeen ik in de aanvang mijner rede op geenszins bedekte wijze te hebben aan den dag gelegd. Ik voeg daar even game en even oprekt alleen nog dit bij: dat de grote taak waartoe uw keuze mij riep, een keuze welke in de allereerste plaats diepgevoelden dank in mij opgewekt voor de goede verwachting die gij van mij hebt willen koesteren, nimmer zal ophouden mij met al de moed en ijver te bezielen, mij op dit oogenblik, door de dure verplichting welke voortaan op mij rust, zoo levendig ingeprent. Hooggeëerde Heren, zeer geachte Ambtgenoten! Wanneer aan de ene zijde het denkbeeld mij verheft dat ik thans u met die naam mag aanspreken, zo voel ik van de andere weer wat het is om een plaats in te nemen tussen mannen als gij, wier uitgebreide kennis in verschillende wetenschappen mij met eerbied vervult. Die wetenschappen echter hebben een band, en wel den sterksten waar gelijk hier, haar verschillende beoefenaars allen wachters zijn van denzelfden goddelijken tempel, wiens bloei hun hoogste streven is. Welnu, de verzekering die ik u hierbij geef voor geen van uw te willen wijken in ijverig pogen althans om die bloei steeds meer en meer te bevorderen, ik weet het, zij komt u niet aandachtig voor, gelijk zij die opvatting ook geenszijn verdiende, maar waarborgt mij veeleer de verwerving dier welwillende gevoelens van u allen, welke ik reeds het geluk heb op portaals te mogen stellen bij u, bevriende broeder en vader. — Niets natuurlijker daarbij, geachte Ambtgenoten, die gelijktijdig met mij deze nieuwa loopbaan betreedt, daar dat wij terstonds bij het inslaan daarvan elkander de hand toe kunnen reiken, vol van echt broederlijke zin. Mijn optreden hier heeft gewiss op dat van u een geluk vooruit, hetwelk door mij aandelen in de eerste plaats ten levendigste gewaardeerd wordt; immers, geen spijl valt daarbij te betreuren van een uit dit midden. Doch wij allen verheugen ons daarom weer, dat de rechtgeleerde die 200 waardiglijk den beroemden naam eens Vaders draagt, nogtans niet geheel deze rijen verliet, en zoo blijven die onverzwakt tot heil van de hoogere studie binnen deze stad, aan welker werkdadige opbouwing verder geen onmisbare hand ontvallen moogt, ten zij door die gezegende ouderdom alleen, met welks nog zoo krachtvol bezit, ik u, geleerde heren, hierbij tevens mijn handigende gelakwenschen aanbied. En gij, edele jongelingen, die het sieraad zijt deze doorluchtige school, gij allen weet het, ook zonder mijne aanwijzing, dat zoo ik deze wensen daar uitte voor de heilzame bevordering der hoogere studien binnen deze stad, de uitkomsten der studien zich niet beperken tot dezen omtrek alleen, maar dat het gansche vaderland u straks opvordert, om de vruchten daarvan, als wakkere, degelijk gevormde mannen, op iedere plaats en in elke betrekking die het lot u bestemmen mag, met woeker af te werpen. Dat lot mag naar de vaak voor ons zoo geheime wegen, die even goed dat van enkelen als van het geheele volkdom blijven besturen, de verwachtingen die men eens als jongeling koesterde, later niet steeds verwezenlijken, in weerwil als geen eerlijke medewerking van ons zelven daarbij ooit ontbrak, - de gulden waarheid moet daarom echter nimmer door u uit het oog worden verloren, die nog altijd in deze spreuk der ouden tot u zegt: dat ieder de bouwmeester is van zijn eigen geluk, en zijn eigen fortuin. Waarlijk een hartverheffend en tevens regt bemoedigend woord, van welks diep ernst gij allen, mijne vrienden, wel vurig doordrongen moogt zijn. Mijn vrienden, ja, ik herhaal die naam, met al den nadruk, welken het oprechtste gevoel daaraan verleent mag. Immens gij en ik zijn voortaan gezamenlijk werklieden in den edelsten zin, geroepen voor dezelfde verhevene taak, om door aanleiding en verbreiding van kennis en wetenschap, de zaden van geluk uit te strooien voor ons zelf en de gehele maatschappij; geen meesterschap wordt u daarbij opgedrongen, hetwelk uw vrije ontwikkeling in den weg kon staan; slechts met de ervaring en hetgeen verder een rijper leeftijd mij op u vooruitgaf, ga ik als leidsman u voor op dit pad; — en zou dan een betrekking als deze, welke ons zoo onmiddelijk aan elkander verbindt, een anderen naam gedoogen dan waarmede ik van stonde af aan u hier toespreek? Bevestigt die band steeds meer en meer door dat natuurlijk vertrouwen, waarop warme belangstelling in uwe studien regelmatige aanspraak maakt, doch vooral door die levendige opgewektheid voor de kennis der voorgeslachten, welke u met de heilige begeerte bezielt, moet, om op wat wijze dan ook eens krachtig mee te werken tot den vooruitgang der menschheid, zonder welk verheven doel elke wetenschap slechts ijdelheid is. Tot dit doel ruimschoots bij te dragen, blijve te allen tijde de rijke Goddelijke zegening dezer doorluchtige school. HEEREN BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN VERBETERDE LEDEN VAN DEN GEMEENTERAAD, VERZOBGERS VAN AMSTERDAMS DOORLUCHTIGE SCHOOL, HOOGEBOGEN VAN HET ATHENAEUM EN VAN DE ONDERSCHEIDENDE GODGELEERDE KWEEKSCHOLLEN, HOOG GEACHTBARE AMBTGENOOTEN, ZEER ACHTBARE HEEREN, LEDEN VAN DE RECHTBARE MAGT, WEELVERWAARDE HEEREN, BEHOOFLIJKE JONGELINGEN, KWEEKELINGEN AAN DEZE DOORLUCHTIGE SCHOOL, GIJ ALLEN DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDEEL VEEHT, ZIE GECWENSCHTE TOEHOOSTEDES! Als in andere wetenschappen zoo is ook in het staatsregt de praktijk veeltal aan de theorie verre vooruit geweest. Toen Hugo de grootste leer van den regtsstaat verkondigde en die leer tot den onveranderlijken grondslag maakte waarop wijsgeeren en praktici sedert hebben voortgebouwd, gaf hij aan het recht de wetenschappelijke uitdrukking van een bewustzijn dat oud als de menschheid en van welks feitelijke openbaringen de wereldgeschiedenis vol is: het bewustzijn namelijk dat handhaving van de natuurlijke rechten der individuen het eigenlijke grote staatsdoel zijn moet. Pogingen zonder tal, nu eens gebrekkig dan meer volkomen, bewijzen dat het middel om die gewenste rechtsstaat te verwezenlijken, reeds zeer vroeg en vrij algemeen in een zeker evenwicht der magten gezocht werd. Montesquieu heeft de leer van dit evenwicht niet langs den weg der bespiegeling gevonden, maar haar opgespoord in het positieve staatsregt van zijn tijd. De grote verdienste van den uitstekenden franschman is deze, dat hij voor het eerst een helder licht deed opgaan over een theorie, die vroeger hem meer werd geïdentificeerd dan begrepen, meer onbewust in praktijk gebracht dan stelselmatig toegepast. Men meent echter niet, dat er voor de theorie in het staatsrecht nimmer een andere rol is weggelegd geweest dan die ik daar met een paar voorbeelden aanduidde; dat zij altijd aan de praktijk de voorrang heeft gegeven en enkel verklaard heeft wat deze reeds had vastgesteld. Alleen in Groot-Brittannie heeft haar bescheidenheid zich zo ver uitgestrekt; alleen daar heeft men gezien, dat niet alleen het beginself van een evenwicht der magten, maar ook de bepaling van de wijze hoe dit zou moeten worden ingevoerd, zonder voorbedachte rade schier, zonder eigenlijk gezegd plan, van de praktijk is uitgegaan. Men kent de gevolgen van die geheel eigenzinnige ontwikkeling van het Engels staatsrecht: men weet hoe zij heeft geleid tot een samengestel van constitutionele verordeningen, welke de wereld bewondert om haar kracht en duurzaamheid, om haar praktische waarde, maar waarin de theoreticus te vergeefs naar een vast stelsel zoekt, naar bepaalde beginselen, welke in al hunne gevolgtrekkingen worden gehuldigd; — tot een werk dat allerminst door logischen samenhang uitstaat, maar dat juist daarom in al zijn onderdelen kan gewijzigd worden, en grondig gewijzigd worden, zonder dat het geheel schade lijdt; — tot een kleed van niet zeer fijn maaksel misschien, maar een kleed dat past en altijd weer kan worden uitgelegd, naar mate het lichaam zich ontwikkelt waarvoor het bestemd is; — tot een organisatie in een woord, welke alle constitutionele staten hebben nagestreefd, maar die niettemin onnavolgbaar is, om deze eenvoudige reden, dat de eerste voorwaarde van een getrouwe navolging juist daarin bestaat, dat men van alle pogingen om haar na te bootsen afziet. Groot-Brittannie, zo als ik zei, staat echter in dit opzicht alleen; voor de andere volken is het geluk niet weggelegd geweest dat zij zich hebben kunnen ontwikkelen te gelijk met een constitutie, zodanig juist in strekking, dat althans de hoofdbeginselen in den loop der tijden geen verandering te duchten hadden. Toen voor die volken het constitutionele leven aanviel, moesten zij noodzakelijk breken met hun verleden, omdat het regeringsstelsel van dat verleden, niet alleen in bijzondere bedden, maar ook wat aangaat de grote leidende beginselen, aandruischte tegen hetgeen men sedert voor waar en goed hield. De mate van beschaving, reeds verkregen toen het oogenblik van geheel omkeer daar was, liet niet toe dat men als in Groot-Brittannie het constitutionele leven begon met slechts enkele ruwe voorschriften omtrent de verdeeling der staatsmachten, en dat men als daar de veredeling en voltooijing van die voorschriften aan den tijd overliet. De fijne beschaafde maatschappij van het einde der vorige en den aanvang dezer eeuw zou zich nooit hebben kunnen neerleggen bij een staatsvorm, die, hoe voortreffelijk ook op zichzelf, geen volledige, goed afgebakende organisatie behelsde, en dit te minder, omdat — welke ook de gebreken mogten zijn van vrohere regeringsstelsels — gebrek aan sterke organisatie daartoe allerminst behoorde. De maatschappij kende de voordeelen, welke een krachtig bestuur altijd met zich brengt, maar al te goed, dan dat zij die onder welk voorwendsel ook, zou hebben willen prijsgeven. Het is dus geen gevolg van hoogmoed of willekeur, maar zeer zeker overeenkomstig het gebod eener strenge noodzakelijkheid, dat op het vasteland van Europa en in Amerika bij het ontwerpen van constitutie aan de theorie eene ruimte van handelen is toegekend geworden, welke Groot-Brittannie haar nimmer heeft ingewilligd. Men was verpligt een goed geordend en naauwkeurig geregeld stelsel te leveren, en daar de gegevens voor die regeling slechts voor een klein deel in de praktijk te vinden waren, moest men zich wel met het samenstellen van een grootendeels nieuw werk bezig houden, een werk waarvan de hoofdtrekken naar de bekende zeden en gewoonten van elk volk in het bijzonder konden worden ingericht, maar dat overigens de beslissing over de deugdzaamheid of ondeugdzaamheid zijner onderdeelen eenvoudig aan de ervaring moest overlaten. De onderscheid die ik maakte mag, dunkt mij, niet uit het oog worden verloren, wanneer vrij de verschijnselen die zich hier en elders op staatkundig gebied voordoen, goed willen waarderen. De wijze waarop de verschillende constituties in Amerika zowel als in Europa tot stand kwamen, deed met grond verwachten dat niet bij haar toepassing op bewijzen Bouderij-stuiten, welke Engeland niet te vrezen had. Niet louter daar een zuiver product van de zeden en gewoonten der volken, maar in sommigemate althans aan die zeden en gewoonten opgegroeid, kon het niet anders, dat de constitutionele vormen moesten daarmee in meer of mindere mate in botsing geraken. Het was ondenkbaar dat een stelsel, hetwelk bij zijn invoering uit de aard der zaak zo veel aan de ervaring moest overlaten, door deze met een brevet van onfeilbaarheid zou worden begiftigd. Maar alle aprioristische vertoogen kunnen hier veilig worden terzijde gesteld. De tijd, verlopen sedert het constitutionele regeringsstelsel meer algemeen in toepassing kwam, is reeds ruim genoeg om over de verkregen uitkomsten een meer dan oppervlakkig oordeel te kunnen vellen. Wat denken wij van die uitkomsten? Het antwoord zal ongetwijfeld zeer verschillend uitvallen, al naar gelang van de persoon tot wien de vraag gericht wordt. Bedrieg ik mij niet, dan valt er intussen aan de antwoord van de meerderheid, van de deskundige meerderheid althans, niet te twijvelen. Het kan niet anders of haar uitspraak moet in het algemeen gunstig luiden, want inderdaad er is van een 'eer grote onkunde' noodig om het verschil tusschen hetgeen was en hetgeen is niet op te merken, van een zeldzame mate van vooringenomenheid om de vruchten gering te schatten, welke de constitutionele regeringsvorm heeft opgeleverd, zelfs daar waar hij tot nog toe volkomen faalde. Men loog dat deze vrij algemene goedkeuring van zijn hoofdstreking, vele beginselen van het vertegenwoordigend regeringsstelsel telgen geenszins onverdeeld bijval vinden, en dat ten gevolge daarvan over dat stelsel in een geheel vaak een minder gunstig oordeel wordt uitgesproken, en oordeel ik vrees, dat in onze dagen meer neiging heeft om zich verder te verbreiden, dan om allengs te verdwijnen. Het verschijnsel is trouwens natuurlijk genoeg. Het opkomend geslacht kent niet zit eigen aanschouwing van den toestand van de maatschappij, welke aan den vroegere geslacht voorafging, en het kent die evenmin uit mondelinge overleveringen. Om een helder denkbeeld te erlangen van de vroegere maatschappij, moet men de geschiedenis bestuderen, maar de staufe van reeds verwenende maatschappelijke toestanden is te oud en te duurzaam om buiten het bereik te vallen van vele. De groote voorregten welke men geniet, en daarom vele die buiten enige twijfel alleen met en door de constitutionele regeringsvorm zijn verkregen, worden om al deze redenen als natuurlijke voorregten aangemerkt en ter bewering gewaardeerd, omdat men zich geen maatschappij kan denken, waaraan zij ontbreken zouden. Daarentegen springen de feilen die overblijven duidelijk in het oog, omdat zij dagelijks worden gevoeld, en dus komt men er toe, als de feilen niet als de eenige, dan toch als de hoofdresultaten van het stelsel aan te merken. Niet veel die meenen dat als de balans van den constitutionelen regeringsvorm wordt opgemaakt, men volstaan kan met eenvoudig de feilen in rekening te brengen. Wat er intussen ook zijn mag van deze verklaring, zij men haar aannemen of verwerpen, zo veel staat vast dat die geest van moedeloosheid, welke zich tegenwoordig zo sterk openbaart in een goed deel van Europa — helaas, dat wij er nu ook Noord-Amerika moeten bijvoegen! — ten deele ook het oordeel geldt over den constitutionelen regeringsvorm. Niet slechts in den beperkten kring dergenen, die het beginsel zelf bestrijden waarop deze regeringsvorm steunt, maar ook bij zijne oprechte voorstanders en bewonderaars, bij de welmeenende vrienden van waarachtige vrijheid zijn de blijken van teleurstelling soms gemakkelijk genoeg op te merken. Naar het oordeel van velen heeft het kunstig uitgedachte stelsel niet in alle opzichten aan de verwachting beantwoord, — zijn de vormen, zoo nauwgezet gekozen tot waarborg van de vrijheid der burgers, niet alle even doelmatig gebleken, — is de rol welke men in het aangenomen stelsel aan de natie had toegedacht door deze niet altijd met den vereischten trouw vervuld. Hoortoom, men had zich meer van de schets verwacht dan zij nu blijkt op te leveren, en dit verschil tusschen het plan en de uitkomst baart teleurstelling, en wel grooter naarmate men het plan krachtiger had ondersteund en warmer toegejuicht. 46 Digitized by Google 864 J. T. BUIS Waarom ik hier deze verschijnselen constateer? Omdat ik daarin de naaste aanleiding heb gevonden tot de beknopte rede die volgt. Het is een voortreffelijke gewoonte bij de aanvaarding van het Hoogleeraarsambt rekenschap te geven van de vijzelen waarop men de gereed liggende taak wenscht uit te voeren en van de beginselen welke men daarbij tot richtsnoeren zou willen kiezen. De goede gewoonte op te volgen waar de wachtende taak het onderwijs in de staatswetenschappen geldt, is op zichzelf natuurlijk genoeg; maar het wordt nog duidelijker voorgeschreven door de verschijnselen die ik hier op het oog heb. In de midden van die verschijnselen mijn nieuwe werkkring beginnende, dien ik mijzelf en anderen rekenschap te geven van hunne betekenis, en geen beter middel daartoe, zou ik meenen dan de eenvoudige uiteenzetting van mijn denkbeelden omtrent het wezen van den constitutionelen regeringsvorm, een uiteenzetting welke mij vanzelf gelegenheid biedt om de beginselen aan te wijzen, welke ik bij het ten uitvoer leggen van mijn taak in acht zou willen nemen. Ik heb zooeven beweerd dat de deskundige meerderheid, althans tot op zekere hoogte bekend met het verschil tussen de vroegere en heden-dagse toestanden, niet anders dan een gunstig oordeel kan uitspreken over de algemene uitkomsten van het vertegenwoordigend regeringsstelsel. Het kost weinig moeite te zeggen, welke eigenaardigheid van het stelsel die gunstige uitkomsten verzekert, niet enkel in dit of dat land, maar overal waar het wordt toegepast. De grote economische wet, dat de meest afdoende waarborg voor goede productie daarin gelegen is, dat men die toevertrouwt aan belanghebbenden, geldt ook in het staatsregime. De constitutionele regering nu is, met uitsluiting van alle andere, in meerdere of mindere mate altijd een regering van belanghebbenden, en voor alles aan die karaktertrek dankt ze haar onbetwistbare meerderheid. Heeft men zich eenmaal geplaatst op het standpunt van de rechtsstaat, dat wil zeggen, heeft men erkend dat de staat voor het heil der individuen werd ingesteld; dat het zijn roeping is aan die individuen de voorrechten te helpen verzekeren, welke uit hun samenleven voortvloeien, en tevens hen te waarborgen tegen de gevaren aan dat samenleven verbonden, dan wordt de constitutionele regeringsvorm de enige praktisch mogelijk. Het absoluut bestuur, 't zij dit berust bij een persoon of bij een bepaalde klasse, moet — wanneer het althans de verwezenlijking van de rechtsstaat tot zijn doel kiest — noodzakelijk uitgaan van deze veronderstelling: niet alleen dat het al de kennis bezit die er noodig is om de behoeften, welke in de gemeenschap leven, op te sporen, juist te waarden en te behartigen, maar ook al de deugden, welke leiden tot eerbiediging van die belangen, zelfs van die welke strijden met de zijne. Deze onderstelling nu is blijkbaar valsch. Reeds a priori mag men aannemen, dat de regeerders, uitsluitend aan zichzelf overgelaten en bekleed met al de macht waarover de staat te beschikken heeft, niet in de mogelijkheid verkeeren om op den duur het doel te verwezenlijken van een gemeenschap, samengesteld uit de meest uiteenlopende bestanddeelen, en daaronder zoveel welke een leven leiden, aan dat van de regeerders geheel tegenovergesteld. Het grote beginsel van een regering van belanghebbenden kan natuurlijk niet overal op dezelfde wijze worden toegepast, want de aard van het volk karakter maakt hier mogelijk wat ginds nog geheel onmogelijk zoude zijn. Zulk een gelijkmatige toepassing is dan ook allerminst vereist. Het beginsel is bestaanbaar bij een uitgebreid en bij een meer diep stemregt, met de enkele bevoegdheid van controle en met een meer of minder belangrijk recht van mederegeren, zij het ook dat dit laatste meest in zijn richting ligt. De hoofdzaak is slechts dat alle belangen zich duidelijk kunnen openbaren en dat de burgers gewaarborgd zijn tegen al zulke handelingen als de belangen van de meerderheid en de rechten ook van de minderheid zouden kunnen schadelijk zijn. In voorwaarden intussen is onafscheidelijk aan de regering van belanghebbenden verbonden, namelijk die van volkdemocratie openbaarheid en van vrije drukpers. Het land waar die voorwaarde niet verwezenlijkt wordt, bezit geen constitutionele regering, al is het absoluit gezag er ook in een constitutioneel pak gestoken. Het is duidelijk zich te verstaan over de juistheid van het hoofdbeginst dan over de wijze van uitvoering: de regering van belanghebbenden mag de beste wensen, het bleef de vraag of zij te verwezenlijken zoude zijn. De moeilijkheden, welke men te overwinnen had, waren inderdaad zeldzame groot. Men had te doen met een menigte van goed, een groot deel strijdige elementen, welke zoo moesten worden gerangschikt dat zij te zamen een harmonische eenheid vormden; — men moest met behoud van de onafhankelijkheid der onderdelen zorgen voor een eenheid tot krachtig handelen in staat; — men moest niet uit het oog verliezen dat de vrijheid der individuen het doel was, en het toch daarheen leiden, dat die vrije individuen door eigenbelang gedwongen werden een bepaalde richting uit te gaan. De delen waaruit men het gehele raderwerk moest samenstellen waren geen dode lichamen of blinde krachten, maar vrije mensen. Daarin stak het hoofdbezwaar. Dat die moeilijkheden nogtans kunnen worden overwonnen, leert de ervaring. Het vertegenwoordigend regeringsstelsel staat voor onze ogen, toegerust met alle de eigenschappen voor een krachtig bestuur noodig. Het bestaat niet sinds kort, maar sinds een lange reeks van jaren, jaren rijk aan gebeurtenissen, welke zijn innerlijke kracht en vastheid op een harde proef hebben gesteld. Het bestaat en ontwikkelt zich regelmatig, niet als bij uitzondering in enkele landen, maar bijna overal waar het gevestigd werd, ook daar zelfs — sterk bewijs voor waar voor de deugdelijkheid zijn grondslagen — waar de binnenlandse toestand wegens den felle strijd van geheel andere dan politieke partijen, zich het minst voor het stelsel schijnt te eigenen. Tegenover zulke resultaten mag niemand beweren, dat de genomen proeven gefaald zijn. Maar ook voor een ziet te optimistische beschouwing behoort men zich te wachten, wil men den eerbied in het oog houden aan de lessen der ervaring verschuldigd. In enkele landen is het huidige volkomen mislukt. In andere is het niet dan hoogst gebrekkig ontwikkeld. De conclusie van alle voor de democratie hoe goed zij haar werking in de wereld heeft, is dat die constitutie geen regeringsvorm past voor alle toestanden. Die vorm heeft zich een bij uitstek rekbare getoond, maar toch niet zo rekbaar, dat bij alle omstandigheden zonder onderscheid zo kan kunnen omvatten. Er zijn althans eenige vereisten waaraan die omstandigheden moeten beantwoorden; waar deze ontbreken kan er van geen vertegenwoordigend stelsel sprake zijn. Op de kennis voor die vereisten komt het aan. Volgens een vrij algemene opvatting hebben de voorschriften van het volkenrecht, bij gebrek aan een onzijde hoogste rechtermacht, die ze in elk bijzonder geval verklaart, en van een centraal gezag, dat de vonnissen uitvoert, slechts een zedelijke waarde, welke betekenis bepaald wordt door de meer of minder goede trouw van partijen. Naast het voorzchrift der zedelijkheid staat de stoffelijke overmacht, voor een groot deel vrij om zich daartoe of niet naar de gestelde eis kunnen voegen. Ik laat daarom hoeven deze opvatting juist is, om te constateren, dat dezelfde eigenschap welke zich dan toch altijd in meer of mindere mate bij het volkenrecht voordoet, ook wordt aangetrokken waarbij gebrek is aan een onzijde magt die beslist, de meerderheid te gelijk als rechter en aan partij tegenover de minderheid staat, evenzo dus in het politieke leven van elken bijzonderen staat als in het grote volkenverkeer. Elke staatsvorm brengt het overwicht aan de ene of andere zijde, om de zeer goede reden dat het ongelijk anders zijn kan. Men mag vroeger geboomd hebben van een splitsing der machten, zo scherpzinnig geregeld, dat de ene de andere volmaakt afwisselde en onzijdig maakte, de onbestaanbaarheid van deze theorie is sinds lang voldend bewezen. Was er in het stelsel geen overmacht maar inderdaad volkomen evenwicht, er zou geen kans kunnen bestaan, want de krachten die elkander volgens opwegen, vermengen elkaar. Deze natuurwet geldt voor de ontwerpers van constitutieën als voor alle andere schepen. Zij bepalen om het regeren mogelijk te maken, niet slechts een mag, maar een zeer sterke werkende macht, en zij kunnen die dus niet gaan zoeken bij de vaste rechte kommagt. De tijdgeest, de beleving, de overlevering, de plaatselijke omstandigheden bepalen aan welke zijde het overwicht zal zijn; de constitutie kan het niet vernietigen, maar moet er slechts naar streven, dat het zich niet doen gelden ten koste van de rechten der minderheid. De fictie dat het opperste gezag geen onrecht doen kan, moet zij tot waarheid trachten te maken, door aan het bestaande overwicht, waar het van de rechten weg zou willen afwijken, de meest mogelijke belemmeringen in de weg te stellen, belemmeringen niet alleen van stoffelijke aard, maar ook en vooral zulke als het eigenbelang kan opwerpen. Hoe men dit hier gestelde doel tracht te bereiken, leeren wij het best uit de theorie van de constitutionele regeringsvorm in de monarchie. Daarbij wordt uitgegaan van de zeer juiste stelling, dat het gezag in de staat slechts behoort aan de staat zelf, maar aan de staat in zijn geheel, dat wil zeggen eenerzijds aan de regeringsmacht en anderzijds aan de verschillende klassen van het volk, voorzover die mee toezien op de regering helpen uitoefenen. Waar deze delen samen werken, werkt de staat zelf en is het gezag dat hij uitoefent onbetwistbaar. Het wederzijds accoord tussen de verschillende delen is alzodanig de hoofdvoorwaarde aan de uitoefening van staatsgezag verbonden. Gemak aan accoord kan ongetwijfeld voorkomen en komt inderdaad soms voor, maar dit levert geen bezwaar zolang men nauwgezet aan de theorie wil vasthouden. Deze onderstelt wel strijd tusschen regering en vertegenwoordiging, maar geen andere dan die zich oplost in het onvermogen van een van beiden om eenige bepaalde daad te verrichten, nooit in een dwang door de een aan de andere opgelegd. Volgens haar staan regering en vertegenwoordiging op eigen gebied onafhankelijk van elkaar, en alleen daar waar een daad van algemeen staatsgezag gevorderd wordt, is overeenstemming tusschen beiden vereist. Ontbreekt die overeenstemming dan kan, voor zooveel aangaat die bepaalde daad, geen staatsgezag worden uitgeoefend, maar voor al het overige blijven regering en vertegenwoordiging in haar geheel. Openbaart gebrek aan overeenstemming kan het gebeuren, dat menige zaak, welke aan regeling door het staatsgezag grote behoefte heeft, ongeregeld blijft en daarbij nadeel voortvloeit; maar de regering, ofschoon misschien meer beperkt dan wenschelijk is, blijft bestaanbaar. Eerst dan kan zij onbestaanbaar worden, wanneer regering of vertegenwoordiging de rechten, welke zij geniet, misbruikende, de haar tegenstrevende macht wiens dwingen — langs wettelijke weg altijd — niet om deze of gene daad te laten — hiertoe is zij volkomen bevoegd — maar om datgene te doen wat die macht niet verrichten wil. Doet dat geval zich voor, dan is men intussen reeds ontrouw aan den geest van de constitutie, ik zeg niet van de constitutie, zoo als deze bij dit of dat volk wordt aangetroffen, maar aan haar algemene theorie, en begint zich dat feitelijk overwicht te openbaren waarvan ik zoo even gesproken heb. Het ontbreekt niet aan hulpmiddelen om ook dan wanneer dergelijk geval voorkomt, het overweging te stuiten, indien het zich ten nadele van de rechten der minderheid mocht willen doen gelden. De regering kan bijvoorbeeld een beroep doen op de kiezers; maar men vergeet niet dat dit hulpmiddel, als elk ander, slechts een temperende invloed vermag uit te oefenen. Immers, ook na zulk een beroep, blijft — altijd volgens de algemene theorie — het recht van de regering om vrij te beslissen, ongerept, zij het ook dat verstand en pligtbesef haar vermanen toe te geven. De theorie kan intuitschen geen gedwongen onderwerping prediken, want dit predikende zou zij haren eigen grondslag omverwerpen. Uitgaand van de stelling: dat er geen staatsgezag denkbaar is buiten het gemeen overleg tussen regering en vertegenwoordiging, zou zij dan toch ten slotte tot de verklaring komen, dat dit gezag niet enkel feitelijk maar ook rechtens slechts berust bij een van de onderdelen, dat in hoogste ressort beslist, — en tot zulk een verklaring mag zij althans niet besluiten. Onze slotsom is derhalve deze: wanneer het vertegenwoordigend regeringsstelsel in enkele landen schipbreuk heeft geleden en zich elders niet dan hoogst moeizaam ontwikkelt, dan ligt de reden vooral daarin, dat het uitgaat van een onderstelling, welke of in het geheel niet of slechts voor een klein deel wordt verwezenlijkt, de onderstelling namelijk: dat het met zeker beleid zal worden toegepast. Het is een voortreffelijk werktuig, maar een werktuig dat niet door elke hand kan gedreven worden. 47 Digitized by Google m h 1. BV U 8 De institutie van architectuur is de regeringsvorm van de meer ontwikkelde maatschappij, en zij eist dan ook van deze, van regering, vertegenwoordiging en kiezers, van alle belanghebbenden in een woord, een vrij grote mate van civiciteit: zadelheersching, liefde voor ware vrijheid, dat wil zeggen voor het recht, voor het recht van vaders niet minder dan voor het aanse - en daarenboven dat zekere beleid waarmee men de hogere beknelden van de lagere leert onderscheiden, en ook noodig de laatste opofferen aan de eerste. De ziekteverschijnselen welke wij in het constitutionele leven van sommige volken waaromhelen zijn alzoo een gevolg van het feitelijke overwicht, 't welk van aaneen meerdere fysieke macht misbruik maken wil, zonder daartoe den wettelijke weg te verlaten, want van feitelijk geweld tegen de constitutionele is hier geen sprake. De schuld ligt in de onvolmaaktheid van de staatswet, doch aangezien deze het overwicht wel tempert maar niet vernietigt, zoo moet de hoofdaanleiding schuilen in gemis aan zedelijkheid, meer bijzonder bij hem aan wiens zijde het overwicht gelegen is: hij heet vorst, aristocratie of democratie. Mocht men niet tevreden zijn met deze verklaring, zou men kunnen beweren dat de hier ontwikkelde theorie uiteindelijk op een hypothese van zelfbeheersing steunt, welke allerminst met de werkelijkheid overeenstemt, afdoende argumenten tegen zulk een bewering waren dan zonder moeite gevonden. De eis door de constitutionele regeringsvorm gesteld, is geen willekeurig gekozen in het belang van deze of gene theorie, maar een eis welke bevredigd moet worden, zal de rechtsstaat een waarheid zijn. Bent men dat ook de minderheid haar rechten heeft, men zegt dan wie die rechten zal verdedigen, zoo niet de meerderheid; men zegt dan waar ter laatste instantie de waarborg schuilt, dat de meerderheid in dit opzicht haar plichten zal naleven, zoo niet in het rechtsbewustzijn van deze. Te zoeken naar een anderen positieven en afdoenden waarborg, naar een feillooze macht in den staat, sterker dan de macht van de meerderheid, is het zoeken van Archimedes, het zoeken naar een steunpunt buiten de aarde, dat den hefboom kan dragen welke die aarde moet oplijnen. De eis aan de fysieke overmacht gesteld om niet zoo ver te gaan als zij zoo kunnen gaan, komt van de rechtsstaat, niet van het constitutionele regeringsstelsel; dit laatste dient juist om het naleven van de plichten, door de rechtsstaat aangewezen, zoo veel mogelijk te dwingen. Daanenboren naat fäet beperkte gezag is er slechts ruimte voor het onbekert - tertium non datur. Een 000 gij het eerste verwerpt, omdat het zich moet tevreden stellen met een beperkt, belemmerd en getemperd overwicht, hetwelk onmogelijk geheel kan worden weggenomen, wat blijft u over dan het eerste, dat wil zeggen dan het door niets betegeld overwicht? Zal men, omdat aan de gegeven waarborgen altijd iets blijft ontbreken, alles veramoten, ook dat wat een lange duurde ervaring heeft beproefd en deugdelijk bevonden? Sindsdien - en ziedaar misschien de voortrefelijkste eigenschap van het stelsel waarmee wij ons hier bezig houden - indien de constitutie de regeringsvorm eischen stelt, hij zelf helpt ze bevredigen; indien hij op een niet te ontwijken hypothese steunt, zoo is hij ook zelf het beste middel om die te verwezenlijken, een school waar juist die mannen worden gekweekt, die er noodig zijn, dat de constitutie alle vruchten levere welke zij brengen kan, de school van het zelfovermogen. Men wachtte zich voor de kwaadwillig verwarring der partijen: een natuurlijk recht op mede regeerden — hoeveel duizenden malen ook ingeroepen — bestaat er niet voor de burgers; hun natuurlijk recht kan geen ander zijn dan om goed geregeerd te willen zijn, en het stelsel dat dit doel met de meeste volkomenheid waarborgt, is onbetwistbaar het beste. Toch lijdt het geen twijfel dat dit beste stelsel geen ander zijn kan dan de constitutionele regeringsvorm. En waarom? Vooreerst: omdat er praktisch geen beter middel kan worden uitgedacht om het staatsgezag te dwingen in de richting van het ware staatsdoel dan het middel van een strenge controle; maar ten andere ook en vooral: omdat het zelf toezien en het zelf regeeren de mensch ontwikkelt, en omdat de individuen dan eerst van de vruchten van hun vereniging kunnen plukken wanneer die ontwikkeling bestaat. Dit resultaat nu van de zelfregering is tevens de voorwaarde, welke de constitutionele staatsvorm voor zijn vruchtbare toepassing steun moet krijgen. Hij draagt het middel van zijn eigen volmaking met zette. Zo ergens dan pas hier het motto: Firns acriter incedendo. 47* Digitale bron Google 372 J. T. B U IJ S Ik kom terug op het punt waarvan ik ben uitgegaan, op de Britse constitutie. Het Engelse volk heeft wel niet zoodoos uitgestrekt en zoolveld als thans, maar toch in vrij grote mate, de praktijk van het zelfbestuur gehad, toen de meeste constitutionele waarborgen nog verre te zoeken waren. Van daar dat het die waarborgen betrekkelijk weinig miste, en dat het ook in later eeuwen de behoefte aan een goed geordende constitutie veel minder sterk heeft gevoeld dan andere volken. De omlijstingen van het staatsverdrag mochten zeer gebrekkig op het papier staan uitgedrukt, men wist dat ze diep gegrift stonden in het hart van de natie. Natuurlijk blijft Groot-Brittannië ook in dit opzicht volstrekt onnavolgbaar, want het zou meer dan vermetel zich op zijn voorbeeld te beroepen om te betogen, dat elke geschreven constitutie slechts luttele waarde heeft. Het tegendeel is waar: de weinige behoefte aan een strenge afbakening der magten in Groot-Brittannië is het gevolg van een oorzaak, welke nergens anders wordt aangetroffen. Men voelt daar het gemis weinig, omdat de praktijk zeer veel vergoedt; overal elders ontbreekt zulk een afdoende vergoeding en daarom zou het bedoelde gemis ook overal elders tot regeringloosheid leiden. Intussen blijft dit dubbele beginsel in elk geval vaststaan: voorzover, dat de constitutionele regeringsvorm voor zijn vruchtbare toepassing een grote mate van tact vordert, en ten andere, dat hij zelf ons met die onmisbare tact allengs meer gemeenzaam maakt. Of zeg ik misschien te veel? Zeker naar het oordeel van hen die in den klimmenden overmoed der staatkundige partijen een bedenkelijk verschijnsel zien, een kwaad neiging. Zoals zij meenen, groeit met de ontwikkeling van het vertegenwoordigend regeringsstelsel ook de partijgeest aan, en juist daarin ligt naar hun inzien het dreigende gevaar. Getrouw aan zijn karakter, — dus zegt men — streeft die geest van uitsluiting overal en altijd naar overheersching, en wil hij — maar al te vaak ten koste van de rechten der minderheid — dat feitelijk overwicht doen gelden, welks belemmering en beperking in het wezen ligt van den constitutionelen regeringsvorm. Ik erken het feit, maar kan daarom de conclusie niet onderschrijven. Partijen bestaan en ontwikkelen zich, maar wat noodzakelijk zijn niet de kanker van het stelsel, maar zijne zeer gezonde vrucht. Wie het volle mannelijke leven wil, het leven in al zijn kracht en weelde, moet bij individuen en staten zich de hartstogten laten welgevallen en voor deze een onschadelijke plaats zoeken. Waar een gemeenschap van mensen tot enige ontwikkeling komt, ontstaan uiteenlopende levensbeschouwingen, en waar deze gevonden worden kunnen de partijen niet achterwege blijven. Laat ons niet eens wensen, M. H., dat het anders zou zijn, want die wenshaan dunkt mij, een snoode wens is. Propaganda behoort evenzeer tot het wezen van de politiek als tot het wezen van de kerk; propaganda, dat wil zeggen zucht om het beginsel dat wij zelf als waar en goed leerden kennen, het beginsel dat wij liefhebben, ook aan anderen mee te delen, op te dringen des noods. Die zucht heeft in de staat als in de kerk onberekenbaar veel kwaad gesticht, en toch zou ik niet willen dat zij konde worden uitgeroeid. Zij wortelt in een goeden grond, want zij is het uitvloeisel van een dubbele deugd: liefde voor de mens en liefde voor hetgeen ons toefdebieft waar en goed te zijn. ' Men stelt zich in elk geval gerust: de geest, welke over de heden-dagsche maatschappij heenblaast, is niet een van die, welke de harts-togten losmaakt, althans niet den hartstogt voor grote beginselen en grote levensbeschouwingen. Wij hebben verbazende vorderingen gemaakt in de kunst van de onverschilligheid, en met een zeer vroemde kalmte, welke wij wel willen toeschrijven aan onzen afkeer voor het exclusieve, aan onzen onbevooroordeelden zin, aan onze ruimere ontwikkeling, kunnen wij thans rustige toeschouwers zijn van veel wat vroeger het hart deed kloppen en de aandoeningen opwekken. 't Kan zijn dat die vorderingen getuigenis afleggen van volkomen rijpheid, van zelfbewuste kracht, maar ik voor mij vrees zeer dat zij veeleer tot die bedenkelijke verschijnselen behoren, waartegen wij ons niet sterk genoeg kunnen wapenen. Wat hiervan echter ook zij, er ligt in de bedenking die ik aanvoerde, een grond van waarheid, welke niet mag worden over het hoofd gezien. Wanneer het vertegenwoordigend regeringsstelsel op de zelfverloochening van de staatkundige partijen rekent; wanneer het vertrouwt dat deze aan de haar gestelde grenzen zelf zullen houden en de alarmtrompet, zodra een der facties zich vermet de grenzen te overschrijven. Dan heeft zij de menschelijke natuur gans en al miskend en op een zandgrond gebouwd, die bij de minste schok wegtikt. Men kan het onmogelijke niet vorderen, en tot het onmogelijke behoort de eis der partijen gesteld om onpartijdig te zijn, — om de vlag, welke zij liefhebben, te strijken, wanneer het nog mogelijk is die om hoog te houden, — om het doel, dat zij najagen, te laten varen, wanneer enkele schreden aan gene zijde van de grensten haar in staat stellen het te grijpen, — om in het belang van anderen, haar tegenstanders, politie te houden op overtredingen, welke zij ter wille van de goede zaak zoo gaandewijs met den mantel der liefde zouden willen bedekken. Dit alles is volstrekt onmenselijk, maar zulke eisen zijn dan ook geheurd aan de theorie met welke wij ons bezig houden. De waarborgen van matiging en zelfbeheersching, die zij, zoo als ik aantoonde, noodzakelijk behoort om aan haar doel te kunnen beantwoorden, zij zoekt die voor alles in de strenge controle van de partijen onderling. Alleen dan wanneer zulk een controle ontbreekt, wordt partijgeest gevaarlijk, en van daar dat geen toestand bedenkelijker is voor enig land dan die, welke ons, naast den ijver van sommigen, slechts algemene lauwheid en onverschilligheid vertoont. Niet op het woelige middaguur, maar in de stilte van den nacht, als alles rust en slaapt, worden ook de misdaden tegen de constitutie gedreven. 