title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: AI aanstonds zou hier kunnen worden in het midden gebragt, — het- geen door Liebig voor weinige jaren uitgesproken werd — dat ^het expe* riment, niet minder dan de berekening, slechts een hulpmiddel is voor het proces des denkens , — ' vergeeft het germanisme in mijne vertaling 1 — en dat, zal het eenige beteekenis hebben, daaraan in elk geval en met REDEVOERING. S81 ooodzakelijkheid de gedachte dient vooraf te gaan/' En in zooverre had hij regt, te beweren, //dat een empirisch natuuronderzoek in den vulgairen sin eigenlijk niet bestaat/' Zeker zouden, zonder meer, de grootste rijk- dom van waarnemingen , de talrijkate esperimenten nimmer tot de ont- dekking van ook maar eene enkele natuurwet hebben geleid. Maar met rede deed reeds Wheweli opmerken^ dat de Ouden wel degelyk hebben waargenomen en geexperimenteerd. En aan ideeen heeft het hun evenmin ontbroken: hunne energie is ook in dezen groot geweest! Maar van beide hebben zij een onbedachtzaam gebruik gemaakt. £n de beschuldiging van Lewes is volkomen waar: «fZij hebben waargenomen en uit hunne waameming besluiten afgeleid^ maar hunne waameming was vlugtig, en hunne besluiten waren overijld." Dat de val-snelheid van eenig ligchaam evenredig wezen zou aan zijn gewigt, had eenen schijn van waarheid; en het vallen van eenen steen en eene veder had het immers bewezen P I Aan verder onderzoek , aan controle wordt niet gedacht — ten minste de be- teekenis daarvan niet begrepen ; Galilei wordt door de aanhangera der oude leer bespot, en zijne tegenproeven vinden geen geloof. En 'er komt geene verbetering^ voordat veler schipbreuk in die oontrole het kompas heeflt leeren kennen^ zonder hetwelk de zee des onderzoeks niet dan bij toeval met geluk bevaren wordt. Waarom ? Omdat de wetenschap zich langzaam haast, en de mensch van nature ongeduldig is. Gebrek aan genoegzaam materiaal , het gemis van de meest onontbeerlijke werktuigen van den nieuweren tijd lieten den Ouden niets overig dan het onderzoek van schijnbaar onbeduidende bijzonderheden , of het wagen van hypothesen. En, niet tevreden met zoo geringe uitkomsten, hebben zij bij de subjectieve methode hulp gezocht. — Is het niet de geschiedenis van het /yelectrisch fluidum/' van de isrlevenskracht" — oud, maar eeuwig nieuw? — Toen moest de subjectieve methode de overhand verkrijgen. Ons voordeel boven hen is, dat wij hebben geleerd — met schade en schande hebben geleerd — onzen geest in dezen te mistrouwen; dat wij, ons natuurlijk ongeduld temperende en bedacht op onze ligtgeloovigheid , de empirische methode hebben op den voorgrond gebragt. 86 t8S M.SALVBRDA Ik wil «nen £er oode wijsgeerai lelven kteD eprekea. Hij Vffhialt OM VBB den ijver , wainnede hij in fijne jengd Bear de oonaken der dinf» gen te loeken plagt , zonder , tot rijne bittere telenrateliing , ieta nader te komen tot zijn doel. Daar vangt hij nit de achriflen van Anaxagoras de verkiaring op, dat de geest de oormk en de veroidineerder ?an alle diB^ gen ia. Met gretigbeid neemt hij haar aan, en overlegt bij ziclaelveBi hoe die alies ordenende geeit elk ding aoodanig inrtgt , als daarvoor heC berte is. Wie de oorzaak van eenig verschijnael wenficht te doorgronden, die make uit, wat het beste en nneeet passende ion ziJB. En voortaan neemt hij, den grond aanvoerende» dien hij voor den aterksten boudt datgene aan ah waarheid, wat met dien grond ichijnt overeen te atem* men; wat daarvan afwijkt» is niet waar. Wie ooit, al ware 't niet dan oppervhkkig , van de wijabegeerte van Plato — want hij waa het , dien ik apreken liet •-* kennia heeft genomen , dien is het niet onbekend» tot wat buitensporige bespiegelingen Bijne ^methode hem -~ bij al zijne onbetwistbare grootheid heeft geleid. Zeventien jaren lang is hij, eerrt de leermeester, vervdgens de vrimd van Aristoteles geweest. Maar de leerling week spoedig van den meestw af. Geboren en aanvankelijk opgegroeid in eene rtad, waarvan de l^;ging met het zuidelijk gedeelte der golf van Napels vergeleken wordt, kon het wei niet anders, of hij moest zich aangetrokken voelen tot de beschou- wing der natuur. £n zijne opvoeding als de zoon van eenen Asclepiade werkte die rigting grootelijks in de hand. Al zijn de opgaven omtrent de anatomische kennis dier tijden en het anatomisch onderwijs, dat bij de Asclepiaden een deel der eerste opvoeding reeds schijnt te hebben ui^* maakt» ook nog zoo overdreven, er was maar wdnig positieve kennis noodig, om de ongerijmdheid van Plato^s physiologische redeneringen te doen doorzien ; en de zucht tot onderzoek van den geboren naturalist kon op den duur met zulke bespiegelingen geenen vrede hebbeo. Zou ik on* regt hebben, indien ik in Aristoteles' voorliefde voor natuurweteBscbap eene voorname aanleiding zag tot aijne afwijking van Piato eii diena wijV begeerte ? Hoe dit zij, tegenover dezen» die aaa de zandBjke waameming alle RIDEyOERING. W9 betoekeniB behriBt, sien wij Aristoteles gew aader punt van uitgaiig er- kennen , dan jwst deae. In spijt van mato^e bedeaking , dat in het 8oo« genaamde sinsbedng een hew^ harer onwaarde moet worden geziea » leert Aristoteles, dat het niet de Bintnigen aijn, die hebben gefiGiald, maar dat de fout in de veriDoerde doiding onser gewaarwordingen ia gelegeo. Krijgen wij door sintni^elijke waameming krania van het bijxondere» de kennis van het algemeene moet hngB den weg dar indoctie worden ge- zocht. Wel verre dat, gelijk de meester had beweerd, alle erkenteniB eene Uoote herinnering bou wezen, een herleven a. h. w. van reeds voor- af bestaande denkbedden ; wel verre dat van eenige idee alle overigen zou- den kunnen worden afgeleid, omdat ee logiach zijn verbonden, •— wijgt de leeriing ala eenigen grondskg van voUedige erkentonis volledige ervaring aan; en het gevaar der PlatoDiBcfae methode, het over het hooCd zien van feiten en het afieidm van een overijld besloit oit weinige gegevens, ont« gaat hem niet. Is het to verwonderen, dat men, bij den inderdaad kolossalen omvang zijner kwnis, voor de jittBtheid zijner inaigten a. h. w. het bewijs, Aristo- teles den «^vader der inductieve wijsb^^eerte" berft genoemd? Todi zou ik , ondanks dit alles , vreeaen , dat men zoo sprekende , schul- dig wordt aan groote vooriDgenomenheid. Aristoteles ia geenszins zonder voorgangers geweest. Nog daargelaten, dat het onbillijk is, oiet Cuvier hen te beachuidigen van onwetendhetd » wior werken voor ons moeten zijn verioren gegaan; eit zijn er -^ ik wii slechte wijzen op Socrates — van wien wij met zekerheid weten, dat reeds in hunne leer de kiem gevonden wordt der methode, later door AristoteleB opgevat met al de kradit van zijn genie. En dan — bij al de scherpte, waarmeS de eiachen der inductieve me- tbode door hem zijn niteengeeet, bij al den nadruk, waarmeS hij heeft verlaogd, dat toeh ^rin elk geval aan de waameming zou worden gehoor gegeven boven de theorie" -^ hoe vaak biijkt hij de toepassing zijner methode te heUmi uit het oog verloienl Ib hi} nMt, de ^werkzaamheid van het wetenBdiappelijk BoqyticiBme^' ontberande, ala vooigegaan in het veronaohteamen der waameming, die h^ floo aangeppezen had; en hedElt hij niet maar al te zelden daaraan de 86» 884 M. S A L y E R D A Doodige voorzigtigheid besteed en de eenmaal gedane waarnemingeii geve- rifieerdP — Is niet^ toegevende aan zijoe zucht tot het opsporen van ii^eindoorzaken'' de /ygrondlegger der inductieve methode" in de praktijk maar al te dikwijls metaphysicus geweeat? Waar wenden wij ons om het antwoord op deze vragen beter dan tot de natuurwetenschap ^ en in de eerste plaats tot haar door Aristoteles met groote voorliefde beoefend onderdeel, de natuurlijke geBchiedenis der die- renwereld ? Het is er echter ver van af, dat wij van hare beoefenaars een een- stemmig oordeel hebben te verwachten. Zoo zegt ons, in zijne geschie* denis der natuurwetenschappen , Cuvier , over het algemeen genomen onuit- puttelijk in den lof van Aristoteles, niets minder dan het volgende: #Men moet hem houden voor eenen der grootste taaamefners, die im- mer hebben bestaan ; even ongetwijfeld is hij het meest buitengewone ffSnie clamficateur , dat immer door de natuur is voortgebragt." En weinig later volgt: /sfDe Hiatoria animalium is niet zoo zeer eene eigenlijk gezegde dier- kunde» d. w. z. eene reeks van besehrijvingen der verschillende dieren;" (eene trouwens minder gelukkige bepalingl) //zij is veeleer eene soort van algemeene anatomie, waarin het algemeene in de organisatie der verschillende dieren wordt ter sprake gehragt; waarin hunne overeenkomst en hun ver- Bchil, op het vergelijkend onderzoek der organen gegrond, worden uiteen- gezet , en waar de grondslagen worden aangenomen voor de meest juiste hoofdverdeelingen." Ware dit niet overdreven, dan zeker zou aan Aristoteles, naast zijne historische, eene groote absolute beteekenis nimmer mogen worden ontzegdl Maar hooren we nu Lewes! //Streng genomen, is er in de Jffietaria animalium geenerlei weten- schap — niet eens eene stelselmatige behandeling, die op wetenschap ge- lijkt; niet eeue goede beschrijving is er te vinden. REDEVOERING. 285 op zijn gunstigst opgevat , is hier eene stelsellooze verzameling van d^tails , de laatste bovendien zelden van waarde , vaak onnaauwkeurig." Wel is het oordeel gunstiger over de bekende verhandeling over de voortplanting , maar ook daar worden de verwijten van slordigheid in de aanname van feiten, van onvolledigheid , enz. herhaald. En inderdaad^ het kost weinig moeite, uit de talrijke geschriften van Aristoteles eene menigte voorbeelden samentelezen , waarop maar te veel aftedingen valt. Dat — om er ten minste enkelen te noemen — volgens zijn beweren voor de bevruchting van het patrijzenwijQe niet meer noodig is, dan dat het onder den wind van het mannetje kome, terwijl het qp zekere tijden zelfs voldoende blijkt, dat het alleen zijne stem hoort, als het over haar henenvliegt; klinkt ons voorzeker vreemd, maar wordt in verband met de opvattingen dier tijden zeer verklaarbaar* Maar de bewering, dat de leeuw geene halswervels bezit, doch in plaats daarvan slechts een enkel halsbeen, is zeker niet gegrond op anatomisch onderzoek. Dat, zoowel bij den mensch als bij schapen, geiten en varkens de mannetjes een grooter getal tauden dan de wijQes zouden bezitten, //terwijl dit punt bij de overige dieren nog niet was onderzocht/' zou door een oppervlakkig onderzoek zijn weerlegd. Dat de muizen zouden sterven, als zij water drinken gedurende den zomertijd , behoort voorzeker niet tot hunne na- tuurlijke geschiedenis. De bewering, dat de dollehondsbeet de bekende noodlottige gevolgen heeft bij alle dieren^ met uitzonderinff alleen van den menscA is minstens onverklaajrbaar. De verklaring, dat het eene dwaling is, aantenemen, dat de longen de oorzaak zijn der kloppingen van het bart, omdat dit laatste verschijnsel alleen bij den mensch wordt opge-. merkt — ffAij tocA alleen kan in Aoop en verwacAting levetC* — geeft Le- wes in der daad het regt, te vragen, of Aristoteles wel ooit een' vogel heeft in de hand gehad. Dat de mensch onder alle dieren de meeste naden heeft aan den schedel (en de man wederom meer dan de vrouw) en wel opdat dit ligchaamsdeel zacht uitwasemend zij, is eene niet weinig phantastische deductie uit hoogst onvolkomen waarnemingen. En de theorie, dat de mensch noodwendig onder alle dieren het digtst behaarde hoofd be- zit, ten gevolge van diezelfde reden en om de vochtigheid der hersenen M€ M. SALVBKDA (want waar de meeste vochtigheid «n de meeste wannte sijii, moet ook de krachtigste wasdom aich openbaren) sluit zich aan die beaehottwing waardiglijk aan. Het berigt, dat de menach het eenige dier ia met vleeach lan de onderste extremiteiten zal ook den niet-anatoom verbazea. Voor een deel kon intasscben van Aristoteles wel nirt anders worden verwacht. De beoefening der menschelijke ontleedkande , dien grondslag van alie verder ontleedkandig onderzoek , werd door de heerschende deuk- beekien van den tijd, waarin hij leefde, in hooge mate bemodjelijkt; en een voUedig onderzoek schijnt van die zijde tot de onmogelijkheden te hebben behoord* En — al zijn de meeningea over dit pant ook thaas nog verschillend — het feit, dat hem b. v. de spieren en hare werking voistrekt onbekend zijn gebleven, dat hij van de beteekenis der zenuwen, waarvan er een paar door hem beschreven zijn , evenmin iets begreep ah van het bestaan van een zenawstelsel ^), dat er tusschen alagaderen en aderen nimmer door hem wordt onderscheid gemaakt, schijnt het niet de meening te bevestigen , dat Aristoteles voor zijne kennis van het menacba- lijk ligchaam wel geene andere bronnen heeft gehad, daa de berigtea aangaande de inbalsemingen , en het slagveld — dat, in 66n woord, zijne ervarmgen meer die vaa iijkopeningen zijn dan die van eigentijkeanatomie? Voeg daarbij de waarschijnlijkheid , dat Hippocrates evenmin menscbenlij- ken had bestadeerd , en dat het , 450 jarM later , door Oaleims nog niet werd gedaan. Maar, moge men hierait veei verklaren van hetgeen aan Ariztotelea REDEYOERING. 287 ODb«keiid gablevea ie^ ujiie onjuiste opgaYCtt verdedigt ket eveniniii bIb Cttvier'8 vergollijking van dit aelfs door hem erkende feit, dat de meei^ derheid zijner navolgers nog slecliter waargenomen heeft. Dat (om abckta iets te Doemeii} het bart, hetgeen hij ~ het zij hier ter loops aange- merkt *-^ als oortprong der peezen (y8v(fa) aannam , met ligt. «^hooger dan de k)ngeA, ter plaatee waar de trachea zich in tweeen vertakt/' koti bij toch weten , evenzeer als dat b. v. de menschelijke nier iif>/ /rgeiapt is ak die van het rund." £n wat kon er woiden van biologiache beschonwingen , waar aan deii grondslag der anatomie z66 veel ontbrak. Op dat gebied deed dan ook het zoeken naar /reind-oorzaken", niet zelden gevonden in krachten (gelijk vooral de warmte)» die men niet kende en waarvoor de hulpmiddelen van onderzoek veel later eerst zouden worden verschaft» dwalingen op dwalin^ geii hoopen» en resultaten verkrijgen, waarin van de inductieve methode geen spoor meer te herkennen was. Wil men een enkel voorbeeld? Wanneer eene vrouw, lijdende aan zekere ziekte (Lewes maakt er acharlakenkoorta van) in eeneo spiegel ziet, zal de oppervlakte van deaen met eene zoort van bloedigen wasem beslaan. -— tfDat komt /' zegt Aristo- teles» romdat het oog niet alleen indrukken ontvangt van buiten, maar ook op de dingen buiten reageert en die in beweging brengt. Het oog is vd bloedvaten, en daar het bk)ed gedurende de koorts onatuimig en ontstoken is, zoo is ook het oog, al kunnen vnj dit niet aantoonen, koorts- achtig en geagiteerd ; de lucbt geraakt daardoor in beweging en brengt de bewegiog over op de oppervlakte van den spiegel. De gepolijste opper- vlakte nu van het glaa is in hooge mate gevoelig voor aile bewegingen, en dtarom worden zij daarop zigtbaar." Of is het volgende beter? ffDe dieren^ die te vele en te dikke vezelen hebben in het bloed, zijn van nature aard-achtiger (jy$ia8iin9Qa) en heftig van karakter en geraken ligt van toorn buiten zichzeiven. Want de toom maakt warm, en het vaste verwarmt , wanneer het warm geworden is , meer dan het vloeibare : de vezels nu zijn hard en aardachtig, zoodat er a. h. w. dampbaden (iwd^i) ontstaan in het bloed en in het gemoed eene opwelling doen ontstaan. 288 M. S A L y E R D A Daarom zijn stieren en evers toomiger en geraken zij ligt in woede; want het bloed dezer dieren * is het rijkste aan vezelen {iv&diaraTOv) en dat van den stier stolt het spoedigste van allen. Maar misschien zou Cuvier u er op hebben gewezen, dat deze redene- ring toch nog beter is dan van Hehnonfs betoog over de giftigheid van het stiervleesch « die — nog in 1660 — schrijven kon: «^Wilt ge wetcD, waarom het bloed van een' stier giftig is, maar dat van den os gezond en onschadelijk , ofschoon hij de broeder is van den stierP De reden is deze : de stier is , als hij wordt geslagt vol heimelijken weerstand en wraak- zucht, en deelt het karakter der wraak mede aan zijn eigen bloed. Eeo stier sterft met grooteren gloed van wraakzucht dan eenig ander dier/' Dezelfde onvolledigheid van waarneming nu, dezelfde overijling in het maken van gevolgtrekkingen , waarvan wij zoo even enkele voorbeelden hebben bijgebragt, vinden wij bij Aristoteles in zijn ontleedkundig onder- zoek van dieren terug. En het is Lewes niet tegen te spreken» dat hoe- vele op zichzelve staande bijzonderbeden ook worden vermeld, ook daar eene ware ontleedkunde in de meeste gevallen ontbreekt. Het is inderdaad onbegrijpelijk , hoe een waarnemer als Cuvier zich kon laten verleiden tot overdrijvingen als deze: «^AIIes is verwonderlijk , alles is kolossaal in Aristoteles. Slechts twee en zestig. jaren heeft hij geleefd en duizenden waarnemingen werden door hem gedaan tot in de kleinste bijzonderheden toe: waarnemingen , waarvan de naauwkeurigheid zelfs door de strengste kritiek niet kon worden verzwakt." Maar veel ook staat hiertegen overl Hoeveel afbreuk de gebreken, waarop ik wijzen moest, aan de waarde daarvan ook mogen doen — de menigte der bijzonderheden , hier uiteen- gezet , is in der daad verbazend , en waar is het , dat //bijna iedere regel in Aristoteles' werken een feit bevat, niet zelden eene hoogstbelangrijke opmerking, waarin een aantal feiten worden gegeneraliseerd. Dat Lewes ongelijk heeft in zijne bewering, uAsX er niet e^ne goede beschrijving daarin te vinden zou zijn, mogen die van den CAamaeleoH, van den Hippelaphm (onzen Nijlghau) bewijzen. £n vinden we niet in dezelfde verhandeling , waaruit de meest zonder- linge misgrepen door ons konden worden aangehaald, het bewijs, dat J REDEV0ERIN6. 289 Aristoteles de beteekenis der zodtomie als grondslag der biologische weten- Bchappen heeft begrepen , en — ^^ al was het op nog zoo onvolkomen wijze — naar de algemeene wetten des levens heeft gezocht? — Daarin hebben zijne navolgers verre bij hem achtergestaan , en het is nog niet zeer lang geleden, dat men op nieaw heeft ingezien, wat Aristoteies voor tweeeu- twintig eeuwen niet ontging. En worden niet^ onmiddelijk na opgaven over de galblaas — ik beken het — sterk pleitende tegen zijne autopsie^ over 't verwaarloozen waarvan reeds Vesalius hem heeft aangevallen, naar aanleiding van zijn beweren, dat de mensch slechts een achttal ribben bezit; — worden niet onmid- delijk daama eenige regelen aangetroffen over de beteekenis der uitschei- dingen in het organisme, die zelfs voor eene kritiek als die van Lewes ireen tegenwigt" heeten, #tegen de vele formele teleologische verklaringen , die in de schriften van Aristoteles worden gevonden/' en a. h. w. een begin zijn van philosophische anatomie! Vinden we niet in den aanhef van het tweede boek der verhandeling i^over de deelen der dieren'' onze weefsela, onze organen op 't duidelijkst niteengezet, nadat vooraf op de chemische samenstelling is gewezen? — de eerste sporen eener algemeene ontleedkunde en weefselleer, gelijk die later door Bichat en anderen tot een' afzonderlijken tak van wetenschap zouden worden verheven '). En spreekt Aristoteles niet', in de inleiding der HMtoria afdmalium de theorie der i/homologe deelen" uit, eerst sedert Goethe en 6eoffroy St. Hilaire tot regte waardering gekomen? *). Zulke inzigten , bewijzen van z66 ruimen blik , had men » na onze aller- eerste kritiek, welligt niet verwachtl Toch zijn ze waarlijk niet de eenige. En ook van uitnemende waamemingen en niet minder juiste waarderingen van hare beteekenis hebben wlj voorbeelden genoegl Ik zou u van Aristo- teles' kennis der Cephalopoden willen verhalen ^); het schijnt, dat zij eene soort van /rspecialiteit'' van hem waren — gelijk onze moderne on- derzoekers hunne lievelingsstudien (en soms ook wel eens hunne ^nzijdig- heden) plegen te noemen — indien ik niet prijs stelde op uw oordeel, 4rdat ik ten mihste de verdienste had, van kort te zijn geweesfM Ik zou u 'er op wijaen, hoeveel voortreffelijks er is in de verhandeling 37 SeO H. SALVERDA over de toortpkuitiDg voorall Moeten wij niet erkenneni dtt ArirtoteleB de ontwikkeling van het koiken in het ei met eeoe voor tijnen tijd en lijne holpmiddelen verwonderlijke naauwkeurigheid gadegeslagen heeflP Zijn lijne waamemingen omtrent de eigenaardige plaatsing van den dojer bij het Cephak>poden-embryo en vooral sijne waardering van het waaige- nomen feit niet in der daad verbazend? ^) Zijn niet de eoogenoemde /rplaoentale vis8chen"> eerst in 1840 door de raderzoekingen van lohannes Miilier nader bekend geworden, door bem ontdekt? Had hij niet reeds kennis van de opvolgende ontwikkeling der organen , en wordt de bekende leer der epigenese niet reeds door hem nit- eengeaet? ^) Bn ook^ al meenen we Lewes ongelijk te moeten geven, waar hij in Aristoteies' opvattingen aangaande de werkiDg van het saad- vocht de hypotheae van fiisschoff wil blijven terngvinden aangaande het tot stand komen van eene katalytische werking ') ; heeft hij daarentegen de hoofdzaken van het zoo merkwaardig voedingsverband van moeder eo vrncht (bijzonderheden daargelaten, waarvan hij bovendien een deel niet waarnemen kra) niet met verwcmderlijke juistheid beschreven ? Zijne overal doorschemerende opvattingen aangaande spontane generatie verwijte men h^m nietl Ben onnoemelijk aantai waamemingen zijn van noode geweest, om die voor de magt der feiten te doen terugwijken , mi oog is het niet dan stap voor stap geschiedl Wordt de leer der aatogenese niet thans nog verdedigd, en moet het niet — met Leydig b. v. -~ worden erkend, dat haar a-priori te verwerpeni g^U^ b^' ^^^^ zeldra wordt gedaan, minstens ongeraden schijnt? Eene behngrijke vraag» door de u bekende nitspraak van Cuvier ak nitgetokt, ia het nog, 6f en in hoevme Aristoteles aanspraak maken kan op den naam van grondlegger eener wetenschappelijke verdeeling dea die- renrijks. Voor zoover men eehter thans een oordeel iiebben mag, schijnt mij de opiMrking vatt Lewes gegraid, dat| indiett 'er tn de werken van Ariato- RBDBYOERING. . Ml tefes van een bq^mald stelsel Bprake ware, dit ODgetwijfeld door navolgert als Albertns Magnus, Geener en anderen niet sou eijn onopgemerkt ge* laten. Zij hebben in de gegchriften van hunnen meester geen sjsteem gesien; wat aou 6nfl verpligten, daarin een Bysteem te zoekenPI Bn de 200 uiteenkx^pende gevoelens van verschiUende schrijvers» — ons door Bona Meijer in sdjn bekend geschrifl; over de dierkunde van Aristotelea uiteengezet — kunnen wel niet nalaten, onzen twijfel grootelijks te ver* Bterken. Te meer, waar juist diegenen onder hen, die zich, zonder rhe» torische overdrijviQg, lieten leiden door eene zorgvuldige kritiek (wij noe- men alechts Whewell en Agassiz) tot het resultaat worden gebragt^ dat in de werken van Aristoteles (ik gebruik de eigen woorden van laatstge* noemden achrijver) ^reen Bysteem, eenige classificatie , of eenig schema (framework) vo(Mr de verdeeling van het dierenrijk in grootere of kleineie groepen, ten 6eDemaIe wordt gemist"®). In der daad is het geenszins een bewijs , dat Aristoteles zich een systeem zou hebben samcDgesteld , indien het ons ook al , in 't bezit onzer tegen- woordige kenDis, gelukkeu mag, door het bijeeDverzamelen en tegenover elkaoder stelleD vaa de door hem aaDgenomeD groepcD, te geraken tot ecDig systeem. Juist dit is al te veel geschied, en mcD heeft hier even<- zeer als elders (wij komcD er aaastoDds op terug) ~ om de juiste nit- drukking vau Lewes te gebruikeu — iu de schrifteD van Aristoteles de keuDia van den nieuweren tijd #ingelezen/' En het vergaat ons^ dat doende, niet anders dan i^den alchimist, die met groote verrukking in zijoe smeltkroes het edel metaal terugvindt, door hemzelven onbewust daarin gebragt." Toch mogen wij , naar ik meen , aan Meijer toegeven , dat ten minste een negental wel onderscheiden groepen in de geschriftra van Aristotelea telkens terugkeeren , die ondanks menige oDDaauwkeurigheid of beter mis- schieu oDVoUedigbeid — het doorsIaaDd bewijs levereD voor de ODgemeene scherpte van zijncD blik. Maar alleoD door deD laatstea heeft hij bij het opstelleD zijoer diergroepen zich laten leiden. In het oog vallende natunr- lijke verwantschap ontging bem niet, en hij heeft zich daarvan M &i^n doel bediend (op gelijke wijze als hij gebruik maakt van soortgelijke uit- drukkingen uit het dagelijksch leven ontleend) gonder eehter cpseUeUfi 37* 292 M. S A L y E R D A naar dergelijie verwantachappen te zoeken: het laatste ware hem tot het vormen van een steUel onontbeerlijk geweest. Kenmerkend is het echter, hoe al de. groepen van Aristoteles ten duidelijkste blijken , langa den weg der inductie gevormd te zijn (en de allereerste sporen van klassificatie hebben immers altoos dat karakter — gelijk Schleiden zoo joist heeft op- gemerkt — ) en tegen den eenigen weg om te geraken tot een begin van een systeem, reeds getaigende van eene hoogere ontwikkeiing — den analytischen — trekt hij te velde. De dichotomie valt hij aan, en wijst er op, dat al de moeijelijkheden , waarin zij ons brengen kan^ worden vermeden, zoodra men ophoudt, tot grondslag zijner verdeeling zich te bedienen van slechts een enkel kenmerk. Maar aan den anderen kant kan diezelfde vergelijking dienstbaar worden gemaakt, om te doen uitkomen^ welke waarde aan de door Aristoteles aangenomen groepen behoort te worden gehecht. Evenmin als wij aan een systeem zouden denken, wanneer (het is een voorbeeld aan Meijer ontleend) Johannes Miiller in zijne voorlezing over vergelijkende ontleed- kunde, zonder meer , /i^dieren met eenen/' en //dieren met twee gewichts- knobbels aan het achterhoofd" tegenover elkander stelt; evenmin behoeven wij in Aristoteles' //eijerleggende of levendbarende /' i^Ioopende en zwem- mende dieren" de hoofdgroepen te zien van een systeem. En in zijne uitdrukkingen mfp^a, no({€VTixd, yevarixa, behoeft in geenen deele hoo- gere beteekenis te worden gezocht, dan men in Bergmann en Leuckarfs //laufende» gehende, fliegende und flugfahige Thiere" heeft willen zien. Indien derhalve van een consequent volgehouden stelsel bij Aristoteles geen sprake wezen kan^ — men kan evenmin bij hem de grondslagen daarvan vinden , als hij vaste benamingen bezat voor den hoogeren of lage- ren rang zijner groepen , aan onze klassen , orden , enz. beantwoordende — indien 'er zelfs onder de door hem aangenomen groepen zijn , waarvan het voornaamste keumerk aan Aristoteles onbekend is gebleven, terwijl alleen veet minder in het wezen der zaak ingrijpende karakters hem ten grondslag zijner verdeeling hebben gestrekt , — de behoefte aan een natuurlijk stelsei is door hem gevoeld, en de grondslagen daarvoor zijn met juistheid door hem aangegeven, de groepen, waarvau hij zich bediende bij de behande- ling zijner algemeene physiologie , hedt hij gekozen met zooveel juistheid S94 M. S A L V S R D A en tact, dat sij geraimeii tijd als grondslagen van klassificatie hebbea ge- diend, en nog in onze tegenwoordige atelsels hunne sporen hebben adio tergelaten. Welnu^ zou Aristoteles den overdreven 1<^ van aommigen be- hoe?en, die ook onze stelsels wilien terugvinden bij hemP Niets is in der daad sonderlinger , dan de ijver en het vooioordeel» waarmede men voor den onden wijsgeer de prioriteit tracht te verwerven, aelfs van de meest verrassende ontdekkingen der nieuwere wetenschap. Ik aal de eerate zijn, om te bekennen, dat vaak de uiterste voorzigtigheid wordt vereischt, om niet oneindig meer in Aristoteles te lezen, dan hij in zijne woorden heeft gelegd : ik heb die zelf gevoeld , en selfe nadat ik voor mijzelven was gekomen tot het eindbesluit, hetgeen ik u zoo aanatondB uiteenzetten zal, heeft mij vaak de vrees bekropen, dat ik mij toch nog in enkele punten misleiden liet. Wanneer wij in de verhandeling over de voortplanting iezen — en deae plaats slaat terug op eene andere in de Hiatoria animalium — - rdoor de aderen nu en de overal voorhanden kanalen dringra de voedende stoffeB naar buiten, evenals het water door ruwe (onverglaasde) aarden vaten, en worden tot vleesch en hetgeen daaraan beantwoordt /' hebben wij in der daad eenige moeite, het denkbeeld, dat hier van onze osmose spmke is, van ons te zetten ^®). En wat zal men, bij den eersten oogopfilag, seggen van het volgende: irZooIang het bloed in het ligchaam is, is het warm en vtoeibaar; bmtea het ligcbaam stolt het , uitgenomen dat van het hert en het damhert en van eenige soortgelijke dieren" — het laatste eene onjuiste beperking, die waarschiJBlijk uit het onderzoek van een gejaagd voorwerp, waarvan het bloed in der daad gezegd wordt, niet meer te coaguleren) moet worden verklaard. #Het bloed der overige dieren, — zoo vervolgt Aristoteles — stolt, tenzij men het van de vezelen (ai 2r$s) ontdoe." Niet zonder eenige telearstelling bijkans wordt aan Malpighius en Borelli de eer hnn- ner ontdekkingen op nieuw gegund, als het blijkt, dat ook Plato reeds spreekt van vezelen in het bk)ed, maar welke dienen tot vomlbeweging daarvan ^'). Men heeft zich in deze beide gevallen niet laten misleidaB door den schijn. In anderen is men intusschen nog vrij wat verder gegaan. REDEVOERING. 295 De woorden : vde beenderen hangen allen met elkander samen en aijn met elkander verbonden evenals de vaten: een op zichself btaand been is niet voorhanden." (Men weet, dat hierop door het tongbeen eene uitzondering wordt gemaakt). #De grondslag bij allen^ die beenderen hebben^ is de wervelkolom /' — die woorden heeft men tot eene anticipatie van de wer- vel-theorie gemaakt Ja, wanneer in die verhandeling //de generatione" het volgende wordt gezegd: #De dieren en de plantea ontstaan in de aarde en in de vochtig- heid , omdat in de aarde water voorhanden. is , en in het water lucht , terwijl in alle locht levenswarmte voorhanden is, zoodat a. h. w. alles vol is van leven. Daarom worden weldra ligchamen gevormd , zoodra zij (de lucht nl.) in eene enge mimte ingesloten wordt^ en dit geschiedt, doordat zich bij de verwarming der vloeistof eene soort van schuim-achtige blaas vormt" — wanneer Aabert en Wimmer dit hebben gelezen , geraken zij in opgewon- denheid, en schrijven in eene noot onder hunnen text, dat zij onze /fceV* in Aristoteles hebben teruggevonden. Ware dat zoo, dan zou men welligt ook Ideler gelijk moeten geven, die hem houdt voor den schepper der undalatie-theorie , omdat hij de licht-voortbrenging met het ontstaan van het geluid vergelijkt. En waarom dan niet meteen met Schweigger b. v. in de mythe der Dioscuren de be- kendheid met onze beide electriciteiten gezien P 1 Doch dit zijn oitersten. Niemand, die ze op den duur gelooft. Andere dergdijke anticipaties echter worden nog aangenomen, en gaan van het eene geschrift over in het andere» totdat ze bijna burgerregt verkregen hebben in de wetenschap; toch zijn die voorstellingen niet zelden in den groad niet minder valschl Nog altoos vinden wij bij de natuurlijke geschiedenis der Cephalopoden herhaald (men vergelijke b. v. de opgaven van Keferstein in eene der laatst verschenen afleveringen van het handboek van Bronn), dat die in geheel het dierearijk op zichzelve staande wijze van bevruchting, waaraan wij gewoon aiJD, den naam van ffeetoco^lie te geven, door Aristoteles werd gekead. Toch wordt nit de aandachtige lezing zijner geschriften duide- hjk, niet alleen, dat de. waarheid van het verhaal der toenmalige vis- schers, voor wie de zaak geensnns een geheim was gebleven, door hem 296 M. 8 A L y E R D A werd in twijfel getrokken ; maar zelfs spreekt hij als zijne eigen meening uit , dat de paring der Cephalopoden op eene geheel andere wijze geschiedt ^'). Ziedaar eene waameming, die, als zoodanig, grootendeels binnen Aris- toteles' bereik gelegen heeft. Geheel anders wordt het, wanneer hem de leer der zoogenoemde Parthenoffeneae ^ d. w. z. van de ontwikkeUng van eijeren zonder voorafgegane bevruchting — eene schijnbare uitzondering op de algemeen erkende bevruchtingsleer , waarvan de beteekenis tot dusver niet kan worden verklaard — wordt in den mond gelegd. Moge hij mei nog zoo vele bijzonderheden van de verwonderlijke huishouding der bijen zijn bekend geweest; dat hij zich van de raadselachtige verschijnselen , door de zooeven genoemde theorie verklaard , . op geheel andere wijze heeft rekenschap gegeven, blijkt uit zijne verklaring: ^op gelijke wijze als bij vele (?) visschen jongen worden voortgebragt zonder voorafgegane paring, schijnt dit volgens de waarnemingen te gebeuren bij de bijen.'' De be- doelde visschen nu zijn uit de berigten van Aristoteles ten deele gebleken, hermaphrodieten te zijn; bij de overigen heeft hij aan spontane generatie geloofd. Zoodanige poging tot verklaring kan van Aristoteles worden ver- wacht; maar het is het wezen dezer groote ontdekking en de zeldzaam moeijelijke onderzoekingen van von Siebold, Leuckart e. a. miskennen, wanneer men verder gaat dan de uitspraak van eerstgenoemden , met welke wij alle reden hebben in te stemmen , «rdat , wanneer door Aristoteles had kunnen worden beschikt over de ontdekkingen , waarvan hijzelf ver- klaarde, dat ze hem ontbraken tot het geven eener behoorlijke verklaring, niet onwaarschijnlijk ook het geheim der parthenogenese door hem zou zijn doorzien." In de meening van Lewes, dat ook de eerste waarneming der zoo even genoemde hermaphroditische visschen, niet voor 1856, door Dufosse, zoowel anatomisch als experimenteel tot zekerheid verheven, aan Aristo- teles behoort te worden ontzegd, kan ik niet deelen. Zijne uitsprakeD daarover zijn niet onduidelijk. Dat hij tot zijn besluit gekomen is, niet zoozeer door directe waameming der bevruchting of door de aanwijzing ook van de mannelijke sexuele organen, dan wel door eene van die ge- lukkige gissingen, waardoor hij ons meer dan eens verbaast, kan aan het feit der anticipatie, als zoodanig, geen afbreuk doen. REDEYOERING. 297 Maar wel moet met Lewes worden erkend^ hoe vooral hier het gevaar dreigt , waarop reeds boven werd gewezen : dat wij , de waarde van Aristo- teles' ontdekkingen afmetende, niet van het standpunt der kennis van Kijnen tijd, maar van den onzen^ die waarde in niet geringe mate over- drijven. Hiervan voorbeelden aan te halen» zou voorzeker overboJig zijn. Ik moet besluiten. Laat mij dat doen met de poging, uit de u voor- gelegde beschouwingen te komen tot een eindbesluit. 1. De waarneminff van Aristoteles is ons gebleken, in vele gevallen te getuigen van buitengewoon talent; maar in zeer vele gevallen ook blijkt zij oppervlakkig , onnaauwkeurig en zonder kritiek. En de meeste scherp- zinnigheid kan de bijna doorgaande overijling in zijne besluiten geenzins vergoelijken.^ Toch is h\}, meer dan een zijner tijdgenooten — en in dezen zelfs het meerendeel zijner navolgers gedurende verscheidene eeuwen vooruit — in hooge mate ontvankelijk geweest voor de beteekenis van de methode der inductie, die in zijnen tijd voor hare mededingster , de schijnbaar meer belovende subjectieve methode heeft moeten onderdoen. Met zijne gewone gemakkelijkheid heeft hij de eischen van de methode der inductie uiteen- gezet^ en haar aangeprezen, zonder zelf haar in de toepassing getrouw te zijn. 2. Zijne ontleedkunde , zijne vergelijkende ontleedkunde vooral» en niet minder zijne biohgieche beachoumngen lijden in hooge mate aan de gewone fouten van het onderzoek van zijnen tijd. Maar de metfigte dcr waargenomen feiten , de buitengewone juistheid van een aantal zijner waarnemingen kunnen geenzins worden ontkend, en zijn ruime blik ook op hetgeen voor de ontwikkeling der wetenschap werd geeischt, hebben hem gezigtspunten doen openen, waarvan de waarde verheven is boven allen lof. 8. Het is hem , in zijne ons bekende werken , nimmer om het safnen^ eteUen van een syeteem te doen geweest, al heeft hij de behoefte daaraan gevoeld. Maar zijn scherpe blik deed hem niet zelden samenvoegen, wat uit de natuurlijke verwantschap bijeenbehoort , en als zoodanig in onze stelsels ook thans nog wordt teruggevonden. 88 m M. SALYEBDA 4. Slcehts zelden heeft hij ontdekkingen , tot onssen tijd behoorende, in de voUe beteekenis des woords geanticipeerd. Maar het is onnoodig , daarin de waarde te aoeken van ecn' man , die bij aijne ware grootheid aan dese overschatting zijner verdienaten geenerlsi behoefte heeft. Wie de waarde van Aristoteles wil voeien, die steile hem, met geene andere middelen bijkans^ dan zijne aangeboren acherpzinnigheid en zijn genie, naast onze waamemers, en hetgeen deze, toegerost met zoo vol- komen hulpmiddelen als wij ze thans bezitten, bouwende op den grond- slag, door eeuwen voor ons gelegd» aan de wetenschap hebben toege- bragt; of, beter nog, hij worde met Plinius vergeleken. Maar men vergete daarbij niet, hoe ook Aristoteles het aan zichzelven heeft bewezen, dat de moeijelijke kunst der waarneming moet worden aangeleerd en in den loop der tijden slechts langzaam zich ontwikkelt. Dan zal men, wel verre van den grooten wijsgeer te rukken uit zijnen tijd, om voor hem eene zoogenaamde absolute beteekenis te zoeken, faem bij zijne waardeering terugbrengen in dien tijd, en het valsche inzien van uitspraken , als b. v. die van Lewes , dat //de Historia animalium evenmin een gedeokteeken der natuurwetenschap is, als eene leemen hut eene proeve van architectuur." Beide hebben hunoe betrekkelijke waarde ge« bad, en alleen als zoodanig historische beteekenis. Dan atleen kan tevens een einde komen aan de overdrijving, waardoor in de ontwikkeliog der wetenschap na Aristoteles een teruggang scheen te zijn ontstaan» z66 groot, dat het altoos onmogelijk zou gebleven zijn, daarvoor eene voldoende verklaring te vinden. Naar mijne krachten heb ik thans voldaan aan de verpligting, mij op- gelegd door het gebruik; laat mij de gelegenheid niet verzuimen» mij daardoor tevens gegeven, van deze plaats een enkel woord te rigten, Allereerst tot U, Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hooge- schooi! Aristoteles' lievelingsstadie is in den loop der tijden aangegroeid tot eene onmetelijke wetenschap. Geen menschenleven , geen genie ala dak REDSVOERING. 299 ▼an Aiistotele» zelven, dat haar oog omvat: een klein onderdeel is al, wat met inspanning van alle krachten geheel kan worden gekend. Behoef ik, mf Uwe vereerende voordragt docnr 'aKonings keuze geroepen, haar aan Uwe Academie te onderwijzen , U te verzekeren » dat ik — op een' leeftijd als de mijne — opzie tegen mijne zware taakP Vergunt mij liever» U <>penUjk te dankmi, dat Gij mij de gelegenheid gegeven hebt, van nu aan reeda mijn. leven te wijden aan het oneindig schoone, maar ook in prac« tische bezwaren zoo rijke » vak mijner keuze. En ik belove U , d&t zal ik doenl — Ik weet het reeds, Gij wilt mij daarbij helpen. Voor Uwe mag- tige ondersteuning bij mijn werk — ik zal ze vaak behoeven — beveel ik mij dringend aan. Met haar durf ik hopen op eene niet onvruchtbare werkzaamheid — voor het Onderwija, voor (ik mag haar nu asoo noemen) onae Hoogeachool. Hooggeleerde Heeren Professorw! Al zou de groote en mij onvergete- fijke welwiUendheid « waarmede de Docenten onzer Polytechnische School mij , den tijdelijken keraar , in hun midden opgenomen hebben , mij bij- kans tot meerdere vrijmoedigheid hebben verleid — ik kan het mij nog maar niet voorsteUeii, dat ik voortaan Uw ambtgenoot zai zijn. En ik Mi eenig^ tijd behoeven» om mij gemeenzaam te makra met het denk^ beeld, aan mannen van Uwe beteekenis in rang te zijn gelijkgestekl — zelfs ondanka de ontvangst, mij van sommigen Uwer reeds ten deel ge- mllen. Vergunt mij , dat ik mij dringend aanbevele in U aller welwil* lendheid ! Gij vooral , Hoogleeraren der Faculteit , waartoe ik de eer sal hebbeo te behooren. Raad en stetm zal ik van U moeten vn^n: mag ik vertroa* wen, dat Oe mij die nooit onthouden zult? En aan wien zou ik daarbij eerder denken dan aan U, Hooggeleerde Mulder! Een mijner beste oudere Vrienden — de Man, aan wien ik de rigting mi^r studie daak — schreef mij na mijne benoeming : tfWi wensch u geluk met de onderscheiding » die u te beurt mogt vallen, den waar- digen CL Mulder op te volgen." Toen was ik U persoonlijk onbekend. Nu hebt Ge mij de boop gegeven, dat ik in U een' vaderlijken Vriend zal m(^[ra viaden. Wil de betuiging van mij aannemen, dat het mijn innige wensch is, Uwe vriensdiap altoos te zuUen waardig aijn! 88* 300 M. SALVERDA Gij hebt ons de toezegging Uwer blijvende werkzaamheid gedaan, en ik twijfel niet , of ze zal U mogelijk en aangenaam worden gemaakt. Het is mijn hartelijke wensch , dat Oij nog lange jaren voor de Wetenschap moogt blijven gespaard, en dat ook de werkzaamheid Uwer welverdiende ruste rijke vrucbten dragen magl Eene schaduw is 'er over al mijn geluk, als ik bedenk» wat deze dag mijn' lieven Vader zou zijn geweest ! Reeds voor acht jaren ontviel mij zijn steun; de toen geslagen wonde is sinds nimmer genezen. En zij zal het ook niet! Maar dat ik dan ten minste hier het woord had mogen rigten tot U, Hooggeleerde van der Hoeven» en van deze plaats U mogen danken — al zal ik het nimmer genoeg kunnen doen — voor zooveel , wat ik aan U ben verpligt. Och^ of ik- de eer, de leerling te zijn van een' Man, wiens naam overal, waar de dierkunde hare beoefenaars telt, met groote eere wordt genoemd, niet onwaardig blijken mogtl Niet onwaardig ook de vriendschap en de ondersteuning Uwer buitengewone kennis, die Gij mij altoos geschonken hebt! De in dit jaargetijde in der daad verre reize heeft ook U teruggehoudeo , hier tegenwoordig te zijn, Hooggeleerde Harting! Oij weet het, indien er iets goeds uit mij mogt voortkomen, heb ik het te danken aan van der Hoeven en aan U. Wees overtuigd, dat ik Uw uitnemend onderwijs, Uwe onuitputtelijke hulpvaardigheid nimmer vergeten zal. En blijf ook Oij mijner met belangstelling gedenken ! £en hartelijke groet uit de verte en een woord van dank en aanbeve- ling ook aan U^ waarde en hoog geachte Oohen Stuart, die mij mijn kort verblijf aan de School, waarvoor de zorg aan U is opgedragen, met uwe aanmoediging, met uwen raad^ met uwe trouwe vriendschap in waar- heid onvergetelijk hebt gemaakt! £n niet minder aan U, waarde Vogel- sang! Ik heb in den korten tijd van onzen vriendschappelijken omgang uwe buitengewone talenten, uwe gelukkige ontwikkeling , uw helderen bliky uw vurigen zin voor waarachtige natuurwetenschap te zeer leeren waarderen, dan dat ik mij zou verhelen, hoe ik uwen omgang missen zal. Mogen m], elk naar zijoe krachten, werkende in denzelfdeo geest, elkander op onzen verderen weg regt vaak ontmoeten! REDEVOEKING. 301 Eo thans een woord tot U^ WelBdele heeren Studenten aan deze Hoo- geachool! Of mijne werkzaamheid vruchten zal dragen, een goed deel daarvan zal — bij mijne beste pogingen — afhangen van U. Ik weet niet, hoe Ge mij ontvangen zult: ik weet het niet, of 'er weliigt onder U wor- den gevonden, die mijn werk zullen beschouwen met vooringenomenheid , omdat zij — uit welke beweegreden dan ook — aan een' ander de voor- keur hadden gegeven boven mij; anderen misschien, geneigd, mij een verwijt te maken van mijnen leeftijd , en mijne (waarom U verheeld , wat 6e allen nagaan kuutP) uog zeer geringe ervaring. Voor zoover ik ecbter de studenten ken (en 6e weet, het is nog zoo lang niet, dat ik 66k tot hen behoorde) hebben ze ruimer begrippen. Toch verbeid ik met span- niug de verhoudiug, die 'er tusscheu ons zal bestaan; want — ik herhaal het U — daarvan hangt alles af! Indien ik mij verstouten mogt, U te wijzen op mijne voormalige toehoorders, aan wie 6e — ik geloof op grond eener tweejarige ervaring waarlijk ten onregte — den naam van //studen- ten" hebt ontzegd , ik zou u willen vragen : //Ontvangt mij , en doet met mij als zij hebbeu gedaau. Maar doet in een ding beterl" — Valt el- kander toch niet hard, wanneer 6e — het wordt, helaas! te veel ver- zuimd — ook buiten de voorgeschreven lessen en op vrijer wijze dan daar mogelijk is, tot mij komt om te raadplegen, om samen te werken. der Natuur, te samen haar onderssoeken en ons verblijden in haren onoit- puttelijkeu rijkdom, te samen haar liefhebben, soo als ze dat verdient En — want ook dat zullen wij te samen ondervinden — waar de Tijd en de reuaachtige vooruitgang onzer Wetenschap hoe langer hoe meer vaa onze krachten komen vergen, zuUen onze vereende krachten doen, wat zonder deze samenwerking meer en meer onmogelijk wordt. Dat niemand Uwer — dat niemand van ons allen — vertrage, maar werke, zoolang het dag is. Want om te werken zijn Vij hier. //Wel hem^ die niet moede wordtl" IK HEB GEZBGD. AANTEEKENIN6. >) F^g. 18. Terwijl bij de schrijvers v66r Aristoteles de zenawen als zoodanig echiJDen onbekend geweest te zijn^ vinden wij door dezen in der daad van die deelen gewag gemaakt. Het^drietal hersenzenuwen evenwel, waarvan het algemeen verloop door hem is aai^egeven^ wordt met den naam icSpoi (kanalen) bestempeldi een woord, hetgeen wij evenzeer b. v. voor bloedvaten^ voor den ureter^ voor de vasa deferentia^ enz. gebruikt vinden. En zijne nitdrokking, dat deze Tripoi tot de voeding zouden dienen (^«aV dwo rijg Tcep) rhv iyxi^xXov iypSrffrog xTCOKplvsrai rl xaixpcarxrov iix rav Tripoiv^ ol 0xivovrxt Cpipovrsg iir* xvrav — n.l. de zintni- gcn — irpig riiv (jLilivtyyx ry^v 'mp) rh iyKsCpxXov — de generaiume II, §97 — ), sluit de mogelijkheid , dat ' hij met de beteekenis dezer deelen als ^zenuwen^' bekend zij geweest, uit. En dat ook, wat door ons onder /r/zenuwstelsel^' wordt verstaan, aan Aristoteles volstrekt onbekend is geweest, blijkt o. a. hieruit, dat het mggemerg door hem gehottden wordt voor het merg van de wervelkolom, de laatste a. h. w. als een groot pijpbeen beschoowd; (vgl. de partibua, II, cap. 6; waaruit intusschen ook blijken zal, dat het groote verschil van dit merg met het elders voorkomende, geenzins door Aristoteles onopgemerkt gebleven is. — Zie ook de eerste regels over de her- senen in cap. 7 : //terwijl de hersenen dienen , zoowel tot compensatie van de wamUe van het ruggemeig als van het hart en zijne omgeving ; en het feit , dat de hersenen gevoelloos zijn, zoowel als de onmiddelijke waameming bewijzen, dat zij met de gevoelende deelen^' (het vleesch, I. c. cap. 8 — ofschoon, gelijk door Frantzius in zijne vertaling te regt is opgemerkt, uit cap. 10: irt oSx hrt rh Tpurov xtff6)jr>iptov n (rip% Kx) rh rotovrov fioptov, x\X* ivr6q blijkt, dat Aristoteles toch eigenlijk eerst Mi het vlesch het eigenlijke zintuig des gevoels zocht;) ^in geen verband staan.'' AIs centraaldeel (//Empfindungsmitte : Sitz der empfindenden Seele^' — van de ^uxh xUt^rtKii — ) schijut Ar. het hart te hebben beschouwd; zijne voorstelling echter, b. V. van het verband daarvan met de peripherie , is niet duidelijk. Vgl. o. a. Me^er^ Aristoteles* Thierkunde, pag. 427. 1 304 M. S A L V E R D A s) Pag. 22. De plaatsen^ waarop ik dit flchrijyende het oog heb^ bevatien in hoofdzaak het volgende: ffDe samenstelling Tan het dierUjk Ugchaam is drieerlei. Yooreerst kan daarbij aan de samenstelling uit de door sommigen zoogenoemde elementen worden gedacht^ als daar zijn: aarde, lacht^ water, vuar^\ .. 