title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Maar toch — na verloop van tijd leende men dat de vrees eene afzonderlijke raadsvrouw was geweest, en stormdamp en put en rad en pijn had weggenvallen. En de maatschappij bleef rustig en veilig. En de verdediger van de foleiding van weieev — waar is die? Er is een tijd geweest — hij is niet verre — waarin men aan altijd op de marktpleinen in Nederland kon zien, hoe de Boheemse dageraad met strepen van krachtige roeden de lucht in trok, en hoe de maan op 't aangezicht en de sterrenmark onder 't hopen sloegen. Met 's Heeren wapenkracht. Maar al daar kwamen ze weer, die onverbeterlijke reizenvragers en goudmakers, en ze riepen hun landgenoten toe: wij hebben 't gezien niet toe aan het plegen van die barbaarische handelingen en we kunnen onszelf ook aan haar, veiligheid en rechtvaardigheid verachteren. En daar ging een kreet van verontwaardiging op in den lande en alom werd in naam der "Gerechtigheid" protest aangeklaagd; en het vaderland werd overweldigd met brochuren en dagbladartikelen, waarin betoogd werd, dat we elkaar geen brandmerk niet leven konden. Maar toch — na verloop van tijd ontdekte men weer, dat de vrees eene afzonderlijke raadsvrouw was. En brandmerk en geeaelpaal werden na de raad afgehaalde schertuigen in het graf der algemene verachting gelegd. En de maatschappij is rustig en veilig gebleven. En de verdediger van de lijfstraffen — waar zijn ze? In onze dagen ziet men van de misdadigers er van tijd tot tijd een aan de galg verhangen en de overigen worden op 't staatkosten geplaatst en onderhouden in een van die lagere, middelbare of hogere scholen der nutbeid, in een van die vaak fabrieken van grote steden, meer bekend onder de naam van gevangenisdienaarsvervoerders. Bij daar kontrast. A weer de nooit voldane levensbegeerde en rechtvaardige - en door die grijze dwaallen van hun hoofd tegen het verlangen van jeugdige onbezonnenheid beveiligd, roepen ze uit: wij hebben het recht niet een straf toe te passen die — 't zij ge haar noemt, met de mannen der theorie, een eenvoudige privatie van het leven", 'tzij ge haar noemt, met de mannen der praktijk, een uren, dagen, weken, maanden lang durende pijnigende foltering der doodsangsten" — de mensch het vervullen zijner bestemming onmogelijk maakt. Veel minder nog kunnen wij bevoegd zijn om, door gemeenschappelijke opsluiting, de laatste kiem van deugd moedwillig te verstikken. En al hadden we ook tot dit een of ander het recht, ons eigen belang zou vorderen, dat we de proefneming staakten met een stelsel, dat overal en altoos onmachtig bleek de misdrijven uit te roeien. Laat ons dus ons schavot en onze tuchthuizen vervangen door cellulaire gevangenissen. Of wel, zoodat wij ons den goeden ouden tijd tot voorbeeld stellen, laat ons dan ten minste consequent zijn, zoodat onze voorouders consequent in de wreedheid. Alles of niets! Brandstapel en rad en geeselpaal en galg en gemeenschappelijke gevangenis zijn vruchten van dezelfde gedachte, uitvloeisels van hetzelfde systeem, middelen tot hetzelfde doel. Of de dood aan de twee laatsten, of de herleving van de eersten. Ook thans wordt in naam der voorzichtigheid protest aangetekend. Doch de tijd zal komen, waarin ten derde male de vrees als raadsvrouw zal worden afgedankt, waarin de publieke moraal en de private moraal met elkaar zullen worden verzoend. En waarin de straf zal ophouden een waarachtig kwaad te zijn, zonder nadeel voor de rechtzekersheid en zonder dat men het oude strafregt zal betreuren. Dat is een gissing? Nee, dat is de onverbiddelijke logica van de feiten. Edel Achtbare Heeren, Burgemeester, Wethouders en Raden van dezer Stad, Weet ik wat mij den moed gaf hier ter plaatse beginselen te verkondigen als die Gij zooeven van mij hebt vernomen? Het was de wetenschap, dat Amsterdam sinds onherstelbare tijden de koerierpilaat is geweest van de humanitaire beginselen op strafregtelijk gebied, het centrum waaruit de Nederlandsche beschaving tegen de Nederlandsche strafwetgeving verdedigd werd. Het was Amsterdam, waar voor 40 jaren de nog altijd bloeiende maatschappij tot zedelijke verbetering der gevangenen werd opgericht. Het was Amsterdam, waar, op aandrang van een verliefd deel der ingezetenen, nog voor dat de wet de afzonderlijke opslag had ingevoerd, de eerste Nederlandsche cellulaire gevangenis verrees. Het was Amsterdam, vanwaar steeds protesten tegen alle halve maatregelen uitgingen. En eindelijk, om van de levenden te zwijgen, het was het kiesdistrict Amsterdam, dat jaren achtereen ter Tweede Kamer heeft afgevaardigd die voortreflijke, helaas te vroeg ontslapen en dezer dagen ook door U in 't bijzonder betreurde man, die, waardig vriend van den edelen Soringar, bij uitnemendheid in 's Lands vergaderzaal het penitentiair stellen vertegenwoordigde. En, wanneer ik tusschen beide, met het oog op den smaad waarmede de zoogenaamde philanthropen worden overgoten, de pen moedeloos liet zinken, dan ontving ik weder kracht door de hoop dat mijne beginselen, hoewel paradoxaal in Nederland, wellicht enige sympathie zouden kunnen vinden in Amsterdam. Het heeft U behaagd mij, op jeugdige leeftijd, tot een werkkring te roepen, die pligten oplegt en een verantwoordelijkheid geeft, wellicht zwaarder dan enige andere. Gij hebt daardoor een wissel getrokken op mijn vlijt; terwijl ik die dankbaar heb geaccepteerd, geef ik U de verzekering dat het ook mij tot wet zal zijn. Uw kennis van de menschelijke natuur zal U doen beseffen, dat het waarheid is wanneer ik U verklaar dat ik mij nooit zoo klein heb gevoeld, als sinds den dag, waarop mij een titel werd toegekend, welken ik mij eerst door jaren en jaren aanhoudende studie zal kunnen waardig maken. Maar aan de andere kant zult Gij wel willen geloven, dat in mij, bij dat diepe besef, zowel van de beperktheid der menschelijke kennis in 't algemeen, als in 't bijzonder van de zwakheid mijnere eigene krachten, die heilige "drang naar Wahrheit" woont, in welks aanwakkering bij anderen de hoofdpligt van een leeraar bestaat. Deze dankbetuiging en deze verzekeringen waren ook tot U gericht, Edelachtbare Heeren Curatoren der Doorluchtige School. Door Uw aanbeveling hebt Gij U aldaar 't ware borg voor mij gesteld. Moge het mij geven zijn Uw vertrouwen niet al te zeer te laten staan! Moogt Oj, — bijgestaan door een hooggeacht Secretaris, wiens meer dan gewone welwillendheid door mij op den hoogsten prijs wordt gesteld, — het aan Uwe zorg toevertrouwde Athenaeum blijvende bloeiende zien! Moge de toekomst aan het Vaderland Uw loon zijn voor den arbeid door U aan het Vaderland der toekomst gelegd. A. B. J. HODDERMAN Den Hoogleraar Buys te vervangen is een zware taak, want volgens eenparige getuigenis van allen, die hem hier hebben gekend, zal niemand er zo als hij in kunnen slagen het ideaal van een Hoogleraar nabij te komen. De hoogachting, de liefde, die hij zich bij zijn leerlingen heeft weten te verwerven, is echter voor zijn opvolger een gunstig en belemmerend voorteeken. Moge de nieuwe Leidsche Hoogleraar daar ginds zo veel geluk ondervinden, als hij hier te beurt viel met zo veel vrucht werkzaam zijn als waarmee hij hier heeft gearbeid, in zo veel sympathie zich verheugen, als die hij hier heeft opgewekt! Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan het Athenaeum en de Seminarie van wier achtbare orde ik thans de eer heb lid te zijn. De wetenschap is een gelijk de waarheid. De verschillende faculteiten zijn van elkander even onafhankelijk als de verschillende wapens van een leger. Wilt geloven M. H., dat uw nieuwe wapenbroeder, wel verre van zich met u op een lijn te stellen, op uw reeds zoo ruimvocht ondervonden welwillendheid, op uw voorlichting, uw raad, uw steun, de hoop bouwt zijn zware taak op een niet al te onwaardige wijze te vervullen. In 't bijzonder richt ik deze woorden tot u, veelgeachte leden der Rechtsgeleerde faculteit! De verdiensten te noemen van U, Hooggeleerde de Bosch Kemper, van u, wiens gevierde naam door alle weldenkenden met eerbied wordt genoemd, zal ik niet beproeven. Uw geschriften zijn mij in meer dan eenmaal aan mij toevertrouwde wetenschap tot leiding, tot vrucht geweest. En hoewel ik mij niet durf vleien, dat mijne beginselen in alle opzichten Uwe goedkeuring zullen verwerven — dit is mij toch een streelende gedachte, dat het hoofd-denkbeeld 't welk mij bij de beoefening onzer wetenschap besaalt, 't hoofd-denkbeeld dat door de uitgesprokene rede was geweven — Aan mij toegekend recht en sedereer — dat dit denkbeeld in U steeds een warmen verdediger gevonden heeft. Op U, die eenmaal de taak vervulde, taans op mijne schouders gelegd, heb ik, meer dan op iemand anders, met hoop en vertrouwen het oog gevestigd. Het verleden is mij een waarborg, dat de schatkamer van Uwe kennis en van Uwe ervaring — zoolijk ik er bijvoegen de aankamer ook van Uw hart — ook voor mij tevreden zal oprichten. Met U tot hetzelfde doel samen te werken, Hooggeleerde des Amorie van der Hoeven, beschouw ik als een groot voorregt. Hadden Uw talenten mij reeds lang eerbied ingeboezemd, de allerhartelijkste wijze, waarop Gij mij van Uw welwillendheid hebt verzekerd, zij mij een voorteeken, dat ik mij eenmaal op Uw vriendschap zal mogen beroemen! U, hooggeschatte Asser, waardeerde ik sinds lang als een trouw vriend. Moge onze vriendschap zoolijk hier steeds openbaren in een gemeenschappelijk ijver voor alles wat waar, schoon en goed is. Gij allen M. H., die door Uw tegenwoordigheid te dezer plaatse van Uw belangen hebt doen blijken, ontvangt daarvoor mijn oprechte dank. In 't bijzonder is het mij een woord te rigten tot u, leermeesters in 't verleden, tot u, leerlingen in de toekomst. Hooggeleerde Heren de Wal en Goudsmits! Hoezeer uw bijzijn in deze uren door mij op prijs wordt gesteld, behoef ik u wel niet te verzekeren. Deze plegtigheid zou niet volkomen geweest, indien daarbij hadden ontbroken vertegenwoordigers van hen, die van mijn geluk de middellijke bewerkers zijn. Aan het voortreffelijk onderwijs, dat ik te Leiden mag ontvangen, aan de leiding, die aan mijn studies gegeven, heb ik de onderscheiding te danken, mij zoo vroeg te beurt gevallen. Neemt gij thans, zoo wel voor uzelf als voor uw ambtgenoten, de betuiging van erkentelijkheid aan, die ik hier openlijk jegens alle mijne vroegere en latere leermeesters uitspreek. Gaat, bid ik u, voort mij te beschouwen als een leerling, wiens betrekking tot u alleen in zoverre veranderd is, dat op hem thans in dubbele mate de pligt rust zich de eere uwe kweekeling te zijn niet geheel onwaardig te toonen. U in 't bijzonder, Hooggeleerde, de Wallenisch ik toe — en ik weet dat ik hier de tolk ben van velen — dat de Abnagting U herstelt in 't bezit Uwer vroegere gezondheid en Uw dierbaar leven nog lang voor Uwe betrekkingen met de maatschappij en Uwe ontelbare vrienden bewaart. M. H. Studenten die U hier ter stede op de wetenschappen toelegten Een gids van een schitterende fakkel voorzien, verdient ongetwijfeld de voorkeur boven de leidsman, die zich nog met een zwak licht behelpt. Toch kan de laatste diensten bewijzen, vooral dan wanneer de weg, waarop hij anderen geleiden zal, nog zoo kort te voren door hem zelf werd afgelegd, vooral dan wanneer hij het voornemen heeft opgevat zich zoo nauw mogelijk bij zijn metgezellen aan te sluiten. In een opzicht kan en wil ik mijn voorganger reeds dadelijk navolgen — hierin, dat ik, wel verre van mijn werkkring tot een bloot college geven bepaald te achten, Uw vriend wil wezen. Geen verstandelijke samenwerking immers kan vrucht dragen, waar de harten aan elkander vreemd zijn. Ook tussen ons bestaat harmonie van belangen. Laat ons slechts met liefde voor de wetenschap en genegenheid voor elkaar, van beide zijden onzen pligt vervullen — en Hij, de Oorsprong van alle waarheid, Hij, de Vader der rede, de Souverein van 't verstand en de Meester van den wil — Hij zal het overige doen. De reden waarom B. deelten deel en hier en daar bedektelijk aan zijn herinneringsidee aan dreef, wordt door hem zeventig medegedeeld in een schrijven aan de abt Mordlet, aangevuld in de door hem bezorgde geschenkvergunning Tan het werk. {Introduction, bl. y en yi.) Beccaria was den 16^ Maart 1788 geboren. Zijn werk verscheen voor het eerst in den loop van 1764. Het hier medegedeelde is een samenstelling van fragmenten uit §§ 22 en 26. Op het voorbeeld van Hie (Introduktion, bl. xix), heb ik mij, om kortheidshalve, in de redactie enige vrijheid veroorloofd, zonder in de betekenis iets te veranderen. Bepaaldelijk door de school van Krause, in 't bijzonder door haar twee voorname vertegenwoordigers Böder en Ahrens. De eerste wijdde hieraan reeds in 1889 een afzonderlijke commentaar: de poena malum est. Waarom ik de strafrechtstheorie van de school van Krause, ook die van den voortreffelijken Böder, niet in allen deel aannemelijk vind, is bij de ontwikkeling mijner denkbeelden genoegzaam aangebracht. Hij die verschil kent tussen oorzaken en gevolgen, zal het geen hier gezegd wordt, ongetwijfeld niet afleiden dat de schrijver, die overal eenheid zocht, den mensch in een stoffelijke en een geestelijke helft zo wilde splitsen. Zelfs in betrekking tussen lichaam en geest wordt door mij met zoovele woorden erkend. De voorstelling van de ontwikkeling van 't lichaam als basismedium - van die van den geest als basis is daarmede volstrekt niet in strijd. De voorstelling trok veel strookt met de algemene opvatting. Onder al diegenen, die de Christus als de volmaakte mens vereeren, is er zeker nooit iemand geweest die zich vooraf de vraag heeft gesteld, of bij Hem ook de lichamelijke kenmerken van volmaaktheid bereikt hadden. En zij, die aan een ongeneeselijk lichamelijk gebrek lijden, zouden zeker zeer verbaasd zijn te vernemen, dat voor hen het vervullen van hun begeening onmogelijk was. Alleen tot het voorkomen van onrecht in het strafrecht, strafbedreiging, zoowel als strafvoltrekking, een middel. Het herstellen (in den eigenlijke zin des woords) van onrecht kan dat niet, dat slechts langs een anderen weg geschieden. Bij een weinig nadenkende zal men bijvoorbeeld aan het vegen van een schoosteen de kwalificatie: middellijke, stoffelijke positieve voorwaarde voor een aan zulze begeening beantwoordend leven niet betwisten. Indien men wellicht straffen bedreigd vindt op handelingen of onthoudingen, die met het enig hoofddoel in geen enkel verband staan, dan bewijst dit alleen dat ook de wetgever zich vergissen kan. Het is merkwaardig, dat de eerste straf, die, volgens den Bijbel, op aarde werd uitgesproken, in feite een vval, in werkelijkheid een goed is. De de man opgelegde arbeid is voor hem inderdaad een zegen. De smart waartoe de vrouw wordt veroordeeld, is voor haar, voor het huisgezin en voor de maatschappij een weldaad. Zonder haar zou noch de moederliefde, noch de eerbied voor de huisvrouw geworden zijn wat ze zijn en zijn moeten. De politiesche universiteit, 1855, bl. 188. 11) Noch de ruimte gedoogde noch het onderwerp vorderde hier het zuiver lucht- hilair systeem tegen het vreemde gevangenisstelsel te verdedigen. In loofloos beginnetijd bestaat er tusschen beide stelsels geen verschil; zij zijn diensdegenomen, dat het slechter worden moet worden belet en de verbetering bevorderd; zij verschillen eenen ten aanzien van de wijze, waarop men dit dubbele doel moet zoeken te bereiken. Vereen ten mij het vreemde stelsel onbepaald te verwerpen; wat ik een Brit of een Saksen ik zou mij wellicht eenigzins aansluiten bij de Heem Grofton en von Holtenhof. De cellulaire opsluiting alleen kan niet dienen als poena motu propositus; zij moet worden gevolgd door deportatie, of door gemeenschappelijke opsluiting. Voor groote staten is deportatie onraadzaam en dus een gemengd gevangenisstelsel een noodzakelijke transactie. Dat echter de deportatie voor kleine staten, bepaaldelijk voor Nederland, onraadzaam zou zijn is nooit bewezen. Overigens zou vooral bij gedeporteerden een geleidelijke overgang tot den staat van vrijheid mogelijk zijn. — Hoelang het verblijf in de cel duren kan, is een vraag die alleen door mannen van rijpe ervaring kan worden beantwoord. Tot zoolang ik zelf mij op ervaring kan berappen, houd ik mij aan de uitspraken van hem, die van al onze landgenoten op dit gebied de meeste ondervinding bezit, van W. H. Suringa. Deze na ziet in een 8 tot 10 jaarig — niet emeritus, maar dienstverloren — verblijf in de cel geen bezwaar. REDEVOERING. Bepaaldelijk de celonderzoek levert hier nog een derde voordeel op. Hebbede wetgever of rechter zich een weinig in de maat vergist, wellicht, er is in de cel een reguleert die de gelijkheid vertoont — het geweten. Bij gemeenschappelijke opslag is het al weer juist omgekeerd; zij drukt des te zwaarder, naarmate het geweten minder bezwaard is. Dr. J. H. de Heer Geneeskundige rede over den kindermoord in Arnhem, 1824, voorrede. Boder, grondbegrijpelijk de Natuurlijke wetten, enz., II, bl. 163. De Brun, Proces criminel, vertaald door W. van Aller, 2e boek, bl. 176. De Heer Cool. INLEIDING-REDE OYSS DE TRAPS-GEWIJZE ONTWVIEKELINDE DER VERLOSTENDE, ALS ZELFSTANDIGE WETENSGHAP, VOORBAK IN DE TACOLOSKOOSCH AAN DE GEWONTEDE, BOEKBANDE DES VERLOSTENHEIDSCHOOLES. HOORBAAI DEZE TELOSKOOS AN DES GEGENWIEERTS, BOEKBANDEHOUDEUR HORBAAN AAN DE TACOLOSKOOS, HOORBAI HOOGKERELIJKE EINSCHAEDE AAN DE ADOLESCENTIECLAS. DEN 21e TEN NOVEMBER 1864. 46 — Heb ik niet erg gezoet, Sich in den Geist der Zeiten verzetten, Zo schijnend als je nu een wijze man gedacht, Zodat wij dan zetten zo herrlich verbracht. Pauw. AAN ZIJE EXCELLENTIE DE HEER MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN, ONZEN GROOTEN STAATSMAN THORBEGKE, AAN DE ACHTBARE AANZIENLURGE HEEREN LEDEN DER GOMMISSIE VAN TOEZICHT, AAN HEEREN CURATOREN DER DOORLUIKTE SCHOOL. AAN HEEREN GROOTHEIDEN DER BEIDE GASTHUISINGEN WODT DEZE REDE MET VERSCHULDIGDEN EEBBIED OPBOEDKEND. AANTBAAR. AANTAL LIJKE MANNEN, DIE HET TOEZICHT OVER DE KLINISCHE SCHOOL DEZER STAD IS AANBEVOLVEN! WEL-EDEL. GESTRENGS HEER REBENDARIJS BIJ HET HINDEMISTERIE VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN BELAST MET DE ZAKEN DER GENEESKUNDE! EDEL. GROOT. ACHTBARE HEEREN LEDEN DER GEDEPUTEERDE STATEN VAN DIT GEWEST! EDEL-ACHTBARE HEEREN BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN LEDEN VAN DEN RAAD DEZER STAD! AANTAL LIJK LIJKE TERZORGERS VAN AMSTERDAMS DOORLUCHTIGE SCHOOL! ZEER GELEERDE, ZEER ERVARENE HEEREN LEDEN DER PROVINCIAALBE EN PLAATSELIJKE COMMISSIE VAN GENEESKUNDE ONDERZOEK SN TOEVOORZICHT! HEDEN EN BERUWBAARDIGE HEREN REGENTEN DER BEIDE GASTHUIZEN I HOOGEBRAND DE GEELDENE SCHOOL EN VAN DE ONDERSCHIEDEN GEELDENE GEBEDSCHOLEN, HOOGEBECHTE AMBTGENOOTEN ZEER GELEERDE EN ERVARENE HEEREN BEOEFENAARS DER GENEESKUNDE, HEEL- EN VETSKUNDIGEN, LEERAREN VAN LETTEREN EN WIJSBEGEERDE, VERDEDIGERS VAN HET REGT! WEL-EDELAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST! LEERLINGEN, BURGERS DEZER DOORLUCHTE EN GEESTELIJKE DEZER KLINISCHE SCHOOL! GAJ ALLEN VAN WELKEN RANG OF STAND, DIE DEZE PLEGIJTHEID MET UWI TEENWOORDELIJKEID VEREERT! ZEBER GEZAGTE, VEEL GESCHENKT TOBHOORDERS! 'Danende j mw 200 lang mensen die aan natuurwetenschap en wetenschap van de geneeskunde verbonden waren, werd het vroeglopende vak verbeterd en uitgebreid, ligt de tijd nog betrekkelijk zoo nabij, dat de tak der omvlaggeneeskunde door het licht eener ware wetenschap baanbrak werd. Lang reeds baat de inwendige geneeskunde haar geschiedenis, lang de heelkunde hare geschiedenis, lang hadden beide reeds die trap bereikt, van waar het oog fier eenen roemrijken blik in het verleden kon werpen, toen de verloskunde nog in de wieg der kindsheid sluimerde, of nauwelijks daaruit ontwaakt nog een zeer laag standpunt had ingenomen. Eenen geruimen tijd moest er eerst verloopen, voor en achter men aan een vak, waaraan het vrouwelijke organisme onder alle hemelstreken van onzen aardbodem, onder alle omstandigheden zoo dringende behoefte ge- voelde, en welks beoefening uit den aard der zaak van den beginne af aan zich alleen in vrouwelijke banden bevond, de zoo verdiende achting kon schenken. Oorspronkelijk alleen en uitsluitend tot de verrigting der baring beperkt, werd de verloskunst, zelfs toen artsen en heelmeesters begonnen waren zich met haar bezig te houden, steeds gering geacht en verwaarloosd. Zonder eenig juist begrip van de zoo gewigtige verrigting der baring, zoo als die door de uitdrijvende krachten volbracht wordt, vergenoegde men zich slechts in moeilijke gevallen de noodige hulp te verleenen, die of in het gebruik van enkele meestal zeer zonderlinge geneesmiddelen of in de toepassing van sommige kunstbewerkingen bestond, naarmate medici of chirurgi tot hulp en bijstand bij de bardende waren geraadpleegd. Het kon niet missen of eenen voor het verloskundige vak zeer nadeelige splitsing moest zich bij dergelijke denkbeelden vormen, doordien aan den eenen kant vrouwen zich de beoefening der verloskunde hadden toegegeven en aan den anderen kant medici en chirurgi beurt om beurt den hulp bij verlossingen verleenden, zoodra die niet meer aan vrouwelijke handen kon worden toevertrouwd, allen met hoogst ge- brekkige empirische kennis. Zodoende ontbrak er gedurende langen tijd elke vrije zelfstandigheid en bleef de verloskunde zoo verre bij de inwendige geneeskunde en chirurgie ten achteren, te meer daar de medici zichzelf met minachting op haar nederzagen, als wilden zij reeds eenen latere uitspraak van eenen le Bon regtvaardigen: "Haec enim ars viros dedecet." Bij zulk een onvolmaaktheid van het vak, dat verre van als zelfstandig, boogstens als een gedeelte van de heelkunde, algemeen werd beschouwd, een denkbeeld dat trouwens zich nog tot in de latere eeuwen heeft staande gehouden, kon van een wetenschappelijke beoefening daar verloskunde wel niet ligt sprake zijn. Slechts onvruchtbare onderzoekingen over meestal nutteloose onderwerpen werden hier en daar ondernomen en daarentegen de enkele lichtpanten der grijze oudheid, die nog voor eenen verstandige uitlegging vatbaar tot betere inzichten en gevolgtrekkingen hadden kunnen leiden, over het hoofd gezien en verwaarloosd. Maar in de toekomst bestaat steeds vooruitgang, zowel op intellectueel als op stoffelijk gebied en het is juist de stroom des vooruitgangs, die allen onwillekeurig meeleept. Bevrijd van de knellende banden der heelkunde, begon zij weldra een zelfstandig geheel te vormen en als wetenschap, die op hechte grondzuilen rustte, meer en meer gewaardeerd te worden, zodat zij thans een belangrijken tak op het gebied der omvangrijke geneeskunst heeft geaccepteerd en in rang niet meer behoefte voor anderen te wijken. Zij toch grijpt meer dan elk ander in de teedere familiebanden in, en de verhevene woorden die eens de grote Roderer haar toevoegde, "Marito dulcem reddit conjugii prolis matrem, matri dolorum mercedem, univerae familiae solacium," zullen een eeuwige lofspraak voor haar blijven. De tijdrekening van een zodanige gelukkige hervorming ligt echter nog betrekkelijk zeer nabij aan de onze, en aangezien elke leer zonder de kennis van hare geschiedkundige bronnen zoowel de levendige wijze van beschouwen mist, als de meerdere duidelijkheid, zoo zij het mij vergund, thans in korte trekken de trapsgewijze ontwikkeling der verloskunde als zelfstandige wetenschap te schetsen, waarbij ik voornamelijk zal doen uitkomen wat Nederland voor hare beoefening gedaan heeft. Schenk mij daartoe M. H. voor korten tijd uwe welwillende aandacht. Aan het begin was de tak, zoo als de groote Goethe reeds lang geleden in zijn beroemde Faust heeft aangemerkt, zoo werd ook het praktische leven, de kunst, de voedende moeder der wetenschap, door de ondervinding moesten eerst de feiten met hunne oorzaken worden erkend, voor dat het gebouw eener theorie of wetenschap kon worden opgetrokken. De eerste sporen der verloskunst verliezen zich in de tijden der grijs oude, en evenals de herinnering aan de eerste jaren der kindsheid gewoonlijk ons ontsnapt, zo hebben ook de eerste inspanningen van den geest, die aan onze kennis het leven gaf, hier en daar flauwe afbeeldingen achtergelaten. Zij verliezen acht in mythen en legenden. De ware oorsprong echter van elke tak van menschelijke kennis moet vooraan op de kale, ruwe bodem van Griekenland gezocht worden. Daar werden ten nuze ook de zaadkorrels van alle geneeskundige wetenschappen, welke via Azië en Afrika vooral uit India en Egypte naar Europa gekomen waren, door den Griekse geest bevrucht, om van daar in het westen van Europa algemeen een hogere vlucht te nemen. Uit de geschriften van Hippocrates, die met recht vader der geneeskunst gehouden wordt, kan enigermate ook de toestand der verloskunde in den toenmaligen tijd beoordeeld worden, die gedurende vele eeuwen (tot op Celsus) genoegzaam dezelfde gebleven was. Het uitoefenen der verloskunde bestond slechts in hulp bij barende vrouwen en was geheel in handen van vroedvrouwen, die in Griekenland in groot aanzien stonden. Zij moesten vooral voor de diaetetische behandeling van deze pathologische verrichtingen zorgen en bedienden zich daarbij niet alleen van uitwendige middelen, maar wenden ook een menigte weeën-opwekkende middelen aan. Na de verlossing namen zij de verzorging der nieuwe bor Beneden en kraamvrouwen op zich, maar riepen in moeilijke gevallen, die boven het bereik van hun kunst waren, mannelijke hulp in. De hoogst gebrekkige anatomische-physiologische kennis van de genitalia en het beloop der baring in den vroegeren tijd, gepaard met de ondoelmatig uitgevoerde operatieve hulp moet menige onnodige en nadeelige handeling verontschuldigen, die zoowel door deze vroedvrouwen als door de ingeroepen verloskundigen in het werk gebracht zijn. Ten bewijze kan men de heerschende denkbeelden over den partus agrippinus, die steeds voor zoo gevaarlijk gehouden werd en bij iedere kinderen de keuring op het hoofd, bij stervende daarentegen de embryotomie vorderde. Evenzo ruw waren de voorschriften ter losmaking der secundine. Ofschoon de perforatie en embryotomie bij levende kinderen niet aanbevolen was en van genoemde kunstbewerkingen slechts bij stervende vruchten gerept wordt, zoo is het buiten twijfel, dat de dikwijzend verhalen over veelveldige pogingen tot de keering op het hoofd den dood der vrucht, moeten ten gevolge hebben, om dan door verkleining de verlossing te kunnen voelen. Voor de verloskundigen van den vroegeren tijd bestond geene gelegenheid regelmatige baringen waar te nemen; in de laatste oogenblikken meestal geroepen om op eene wreede en vermietende wijze dezen acties te volenden, kan het niemand verwonderen, dat hunne kunst zo als zij die oefenden, meer gevreesd, dan geacht was. Overigens mag het niet worden ontkend, dat veel belangrijks aangaande de ziekten van zwangere en kraamvrouwen in de Hippocratische geschriften is medegedeeld. Jan. I. De Alexandrijnsche school oefende weldra niet alleen op alle beschaving, maar op de geneeskundige in het bijzonder eenen grooten invloed uit. Uit deze kwam onder anderen, Herophilus voort, die behalve dat hij de grondlegger voor de anatomie der oudheid genoemd moet worden, reeds met de verschillende gesteldheid van het ostium uteri in den zwangeren en niet zwangeren toestand bekend was. Zijne vraag over het dooden der vrucht heeft gedurende vele eeuwen tot de noodige debatten aanleiding gegeven en is nog niet voldoende beantwoord. Ook werden door hem enige opmerkingen over de beweging der vrucht en de lactatie gemaakt. Toen het vrije leven van het Grieksche volk begon te kwijnen, en zijn einde naderde, de Romein daarentegen zijn alleenheerschappij poogde uit te breiden, werd bijna alles wat van de Grieksche beschaving van voren af is overgebleven naar den Romeinschen bodem overgeplant. Die bodem was echter voor de Geneeskunst noch voor de Verloskunst bijzonder gunstig. Jan. II. Als hun eersten vertegenwoordiger moeten wij Gelsus begroeten (ten tijde van keizer Augustus, 80 v. Chr.) die ons in zijn geneeskundige werken, waarin alles het verloskundige vak betreffende onder de operatieve geneeskunde bij de ziekten der vrouwelijke genitalia wordt afgehandeld, haar standpunt als een gedeelte der chirurgie aanwijst, quae manibus cursat. Wanneer de hulp van vroedvrouwen in gewone gevallen niet toereikend is. 47 L. LBRAIIN WM, worden chirurgi geroepen, die door manuele of instrumentale hulp het kind trachten ter wereld te brengen. Deze hulp bestond of in de extractie manuaal of in de voltooiing van de verlossing door bakens en haken. Mensen gaven wij reeds in de Hippocratische geschriften vermeld vin. Van een hulpbediening bij levende kinderen wordt naauwelijks gerept. Aan een vooruitgang vinden wij echter door hem behalve de keering op het hoofd ook die op de voeten aanbevolen met opvolgende extractie, die op een dwarsbed moest worden uitgevoerd. Buitendien worden de raad gevings voor het inbrengen der hand goed beschreven, wordt de waarde van de exploratie op haren regen prijs geplaatst, en zijn zijn voorschriften ter verwijdering der secanderinae zoo al als ook ter verdere behandeling van kraamvrouwen veel doelmatiger dan vroeger. Hoe ver de denkbeelden van de anatomie verhouding der vrouwelijke genitalia zich in die tijd uitstrekten, daarvan geven ons de geschriften van Rufus van Ephesus en Soranus eenig uitgeleidelijk. Het werk van Soranus over de ziektestoestanden van het vrouwelijke geslachtsleiden is vooral daadwerkelijk, omdat het 't enige oorspronkelijke is over dit gedeelte onzer wetenschap door de oudheid ons nagelaten. Het oudste mij gevonden boek over deze onderwerpen bijzonderheden daaromtrent hier te treden. Zijn waardevolle leerling Moschion heeft de denkbeelden zijns meesters in een werk de Gynaecia pathica ontwikkeld, en is daadwerkelijk doende het eerste leerboek voor vroedvrouwen daargesteld, waaruit het ons geboorklarende is een helderen blik op den toenmaligen toestand der vroedvrouwen te werpen. De beroemdste arts echter van het oude Oriëntenland, dit in de tweede helft der tweede eeuw n.C. geleefd heeft en vooral in Rome gezien roem, Zie ook op de Sint-Cloudse Oudeklooster OM, 1887, nr. 1. Siegbold, derde euro 1. Bd. (61) 8. 143. Zie J. Pinoff, Divert. inaanff. Arts ObelMriciae Soranus Epitome doctrinae ad eventum gynecologicum gestae Verhandelingen der Koninklijke Akademie voor Geneeskunde, 1840, nr. 3. H. Haenzel, Leerzeiling van de Oost-Europese demi der Gesellschaft., door A. H. Israels, 1859, p. 108, § 87. Zie J. O. Debes, Practisch leerboek voor gynaecologische operaties, Leiden 1793. De anatomie der gynaecologische organen, volgens de toenmalige kennis der dialectiek bevond zich in dit werk bijzonder, is aanwijzend naar hetgeen de schrijver van de Gynaecologie terzettingen te verrichte had gekend, bleek nog al meer door de gebruukte terminologie. Dit werk is in dit werk bijna niet aanwezig, doch wordt in de behandeling van de tweede termijn dan toch opgenomen. KBDETOERING. 871 heeft gebaanddhandeld, was onbetwistbaar Glastrood Galenus. In hem heeft de theoretische geneeskunde der oudheid haar culminatiepunt bereikt. Zijn geschriften straalde als van een helder licht naar alle werelddeelen, om gedurende meer dan 1000 jaren de baak te blijven van de geheele plakaatsche geneeskunde. Hoewel ook de twaalf diens van Galenus ten opzichte der verloskunde gering mogen genoemd worden, doordien deze tak als appendage der geneeskunde slechts weinig door hem was beoefend, blijkt zijn werken vele belangrijke feiten en opmerkingen over de anatomie, fysiologie, pathologie der vrouw, de wording en ontwikkeling der vrucht, al zijn dit ook met talrijke hypothesen doorspekt, dat Galenus ook over de verloskunde de lente der theorie deed opdagen, wier bloeitijd vooraf moest gaan aan de herfstvruchten van latere kennis. Na Galenua raakten weldra met het verval van het Rqmeinsche rijk ook de wetenBohappen in verval. Een Aagustns had het Romein6che rijk door BomuluB gegrondvest op het toppunt van zijnen bloei en luister aanschouwd» een Romulus Augufitnlus zag het ab de laatste sbhaduw keisser te gronde gaan. De verloskunde deelde spoedig in het lot van alle kunsten en weteuBchappen. OribasiuB '), lijfartB van keizer lulianua de JfvaUige, volgde alechU nog het voetspoor van zijne voorgangers Ga- leujas en Soianua en Aetius van Amida, een Christe&jk medicus uit de 6<i« eeuw , verzamelde te Constantinopel de voor hem bestaande verloskun- dige geschriften, voomamelijk die van Philumenus en Aspasia» waarin behaive de reeds bekende nog enkele goede raadgevingen , zoo als de keering op de voeten, doelmatige voorsobriften voor de behandeling van het tijdperk der secundinae met hare abnormiteiten , en voor vrouwen en geslacbts ziekten gegeven worden en zelfs eene plaats gevonden wcHrdt, die in de verte op do hoedanigheid van bet bekkra schijnt te duiden ^). Ook ') Geboren 181 p. Ch., te PergamQa en OYerleden omstreeks 208 «Idaar. ^ Zie 7. B. Osiander^B Lehrh. d. EnibindtMMi. I TL IdUer. u fragmat. Quekiekie. Gotting. 1799, 8. 69. 3) Zie Oeuvret d^Oribaae. Texte Grec en grande partie inWi Collation^ anr lee mannflcrits, tradoit pov 1» pr^tee &b m Fraafaia par lea Dootea» Bnseemaker et Daremabeig, Tom. JJl, P«JB 1858 V. mf^ ni4c^ P. 89 aeqf. «) Zie T. Siebold, Qetekiekte d. Oebmiek. Bd. I, ) 87, a 816. Oehuriikii&lkke lekreu bei AMoM. 47. 872 L. L. E H. H. A. N. N Panlas van Aegina, de laatste Griekse schrijver van dit tijdvak, die ook als verloskundige in het grootste aanzien stond, schreef nog een uitvoerig werk over de vrouwenziekten, hetwelk helaas verloren is gegaan en welks degelijkheid ons nog blijken kan uit enige afdeelingen van zijn leerboek, dat wel tot ons gekomen is. Ofschoon zijn verloskundige kennis in betrekking tot het mechanische hulpbetoon zich slechts weinig van de aloude kunst onderscheidt, zoo verhief zijn mededeelingen aangaande de ziekten van den uterus intussen zich aanmerkelijk boven de gewone denkbeelden, vooral ten aanzien van de onsteking en van de ziekelijke afwijking van de menstruatie. Geen organische ziekte van den uterus wordt door hem afgehandeld, zonder de resultaten van het plaatselijke onderzoek er bij te voegen, zelfs bediende hij zich van een speculum uteri (διονηκίαλίγ), waarbij het hem gelukte zijn diagnose tot een hiertoe ongekende duidelijkheid te brengen. Maar met dit alles was geen werkelijke vooruitgang met de verloskunde gedurende dit tijdvak te bespeuren, doordien de goede raadgevingen meestal verloren gingen of althans niet opgevolgd werden. De enkelste veelbelovende vruchten aan den jeugdige boom waren spoedig weer verdroogd, en aan het einde der 7de eeuw was nog slechts de stam met zijn ontbladerde takken overgebleven. De verloskunde had weldra een bijna nog lager standpunt dan te voren ingenomen. De macht der Arabieren had zich middelerwijl door Mohammed (622 p. Gh.) bijna over het halve wereldrond uitgebreid. De stem der wetenschap, door de voortdurende beroeringen en oorlogen der volkeren onder elkander gesmoord, kon zich eerst weder verheffen, toen rust en vrede waren teruggekeerd. De overwinnende volkeren trekken door hunne grootere macht en meerderen voorspoed de wetenschappen tot zich, die door de overwonnen zijn verlaten, dit heeft althans de Grieksche en Romeinse geschiedenis geleerd. Onder de wetenschappen, waarop de Arabieren zich toelegden, nam de geneeskunde in haren geheelen omvang een eerste plaats in. De Arabische artsen, met haar door de werken der Grieken bekend gemaakt, hebben haar in de helft der 8e eeuw, toen in andere landen weinig of niet daaraan gedacht werd, zeer bevorderd. De Arabische literatuur, die gedurende bijna 500 jaren bloeide, heeft dan ook op de volgende tijd eenen grooten invloed uitgeoefend. Er worden geleerde scholen en bibliotheken door de voortreffelijke Abbasiden gegrondvest, en de eerste vorsten uit deze stam deden zich als groote beschermers der wetenschappen kennen. Ze legden in het bijzonder veel ten koste aan het oprichten en doelmatig inrichten van hospitaal, waaraan de grootste Arabische geneesheren werkzaam waren en waardoor de cultuur der geneeskunde niet weinig bevorderd werd. Deze bloei der wetenschappen bereikte haar hoogste toppunt in Spanje onder den zachten scepter van de drie Abderrahmanen en Al-Hakems, alwaar de beroemde zetel van de Muzen Córdoba (omstreeks 980) werd gevestigd en in de 10e eeuw de grootste bibliotheek van het westen gevonden werd, waarwaarts van verre en nabij wetgierige leerlingen stroomden, om kennis in allemaal vakken te verzamelen. Van de beroemde geneeskundige geleerden van die tijd, waarvan veel tot ons zijn gekomen, moeten wij hier, in zoverre zij ook tot de verloskundige wetenschap betrekking hebben, gewag maken van Serapion, Rhazes met den bijnaam van de Arabische Galenus, Ali-Benabbas, Avicenna (980-1037) met den eerenaam de vorst der geneesheeren, Abulcasem (1040-1122) en vele anderen. Volgens het algemeen aangenomen denkbeeld hebben wij aan deze geleerden voornamelijk het overbrengen van de werken der Oosterse geneesheeren te danken, die zij echter door verscheidene feiten verrijkt hebben. Het theoretisch gedeelte der gehele geneeskunde werd onbetwistbaar met grooten ijver door hen beoefend, maar hunne eigen theorien bestonden meer in Aristotelische spitsvindigheden, dan in juiste pathologische studie of in een scherpere diagnose. En slaan wij eenen blik op de verloskunde in het bijzonder, die in al hunne geschriften als afzonderlijke afdeeling der chirurgie werd behandeld. Zie G. A. Wunderlich, Geschichte der Medizin, Stuttgart 1859, die Medizin im Mittelalter. 374 L. LEIBNAR Na de verkregen resultaten aan een critisch oog te hebben beschouwd, moeten wij, voormeld erkennen, dat zij slechts weinig vorderingen had gemaakt, en dat haar standpunt aan het einde van den Arabischen tijd genoegzaam hetzelfde gebleven was als in het begin van dit tijdvak. Enkele heldere blikken mogen echter niet onopgemerkt blijven. Zo kende Rhazes de omvanging van den aterus en ried de reposijte daarvan aan, en maakte Abulcasem ook anderen mee van een merkwaardig geval van graviditas extrauterina. In het algemeen was het therapeutisch gedeelte der kunst door de vele geneeskundelijke middelen, die overal in hunne geschriften werden aangetroffen, in zoo verre verbeterd, dat zelfs soms pogingen werden aangewend, om de stroomissen der geboorte op zachte wijze te bestrijden, terwijl het technische gedeelte door de veelvuldige perforatiezucht nog even wreedaardig werd gehandhaafd. Zo betrekkelijk veel in het oosten voor de bevordering der wetenschap, in het algemeen, voor die der geneeskunde in het bijzonder gedaan was, zo weinig werden deze nog in het westen beoefend. In de christelijke landen heerschte nog overal duisternis, en de nacht werd door geen sterren verlicht. De geneeskundige zaadkorrels van monniken en scholasten vielen alleen op den akker van het vaderlandse Europa, dat gedurende de kruistochten en de verovering van het heilige land gebleven was blijven zingen. Geen wonder, dat de middeleeuwen op den braakliggenden bodem geen andere planten dan onkruid konden voortbrengen. Maar zelfs nog op de woeste vlakken der middeleeuwsche geschiedenis laten zich nog enige oassen opsporen. Wij vinden zoodanige in de school te Salerno, de enige plaats in de 11de eeuw, waar men althans trachtte de Arabische geneeskunst na te volgen en uit de bronnen van Hippocrates en Galenus begon te putten. Constantinus Africanus (1087), die op zijn reizen door Azië en Afrika met de Arabische geneeskunst bekend was geworden had haar naar Italië overgeplant. Uit de Salernitanaanse school is in de 12de eeuw een werk over verloskunde voortgegroeid van Aetius of Trotula, De passionibus mulierum (1), hetgeen echter slechts uit slechte compilaties van vroegere schrijvers bestond en met een prentje van een vrouw met een kind. REDEVOERING. 375 Het vroegste van zonderlinge en bijgeloovige middelen was samengesteld. Een ander, niet veel beter werk van die tijd, 'Secretaria mulierum', was afkomstig van Albertus Magnus (1289), een geleerde monnik en bisschop te Regensburg, die uit Griekse, Romeinse en Arabische schrijvers was samengesteld en waarin de oude raadgevingen van de keuring op het hoofd en de embryologie werden aangetroffen. Niettegenstaande de toestand der verloskunde allertreurigst was, alleen in handen van geheel onwetenschappelijk gevormde vroedvrouwen en de therapeutische behandeling nog bovendien door allerlei soorten van bijgeloovige middelen overladen, die door priesters en monniken vaak werden aangeraden werd in die tijd (1180) de lex regia de inferendo mortuo hemigewijd. Synoden en concilieën hadden bevolen zwangere vrouwen na hun dood te openen om zooveel mogelijk het kind nog te kunnen doopen. De geschiedenis heeft ons dan ook de namen van enkele vroemane mannen bewaard, die op deze wijze als ingenii ter wereld zijn gekomen. De 18e eeuw werd door de stichting van geneeskundige scholen te Napels en Messina (1196—1250) wel is waar iets gunstiger voor de bevordering der geneeskundige wetenschappen, maar niet zoo voor de verloskundige, die door midde en chirurgie thans geheel waren verwaarloosd. Te vergeefs zoekt men dan ook in de geschriften, die uit deze eeuw tot ons zijn gekomen, na de behandeling van een verloskundig onderwerp, met uitzondering alleen in het werk van Roger van Farma, waarin echter slechts twee onbeduidende hoofdstukken, die difficultates partus en de secundinis, hoogst gebrekkig uiteengezet zijn. Borst later in de loop der 14e eeuw hebben de vorderingen in de anatomie, aangewakkerd door Mondino de Luzzi (1825) en die der chirurgie door Ouy de Chauliac (1868) met de oprichting van talrijke universiteiten in Frankrijk en Spanje iets meer tot hun vooruitgang bijgebracht. Toen werden ook weer door de schrijvers in hunnen werken, onder andere vakkundige aard behandeld. (Aanhang IV). Niet weinig merkte men ook weldra de weldadige gevolgen op van de uitvinding der boekdrukkunst in de 15e eeuw (1420 — 1480) op den vooruitgang van alle takken der geneeskundige wetenschappen, waardoor de resultaten der nieuwe onderzoekingen door het letterkundig verkeer voor iedereen gemakkelijk toegankelijk gemaakt werden. (Aanhang V.) Overigens bevond zich het verloskundige vak nog steeds in de banden van vroedvrouwen en was het voor de arts of beelmeester, die meestal alleen in wanhopige gevallen geroepen werd, slechts een deel uit de leer der vreemde lichamen, dat der beelkunde toegevoegd was. Eerst in de 16e eeuw poogde men deze onnatuurlijke verbinding los te maken en de verloskunde haar recht op een zelfstandige behandeling te verzekeren. Het was een gewichtig verschijnsel voor de beoefening toen Eucharius Rostlin, geneesheer te Worms, op verzoek van een Duitse vorstin in 1518 de uitgave van het eerste leerboek voor vroedvrouwen in het werk stelde, onder de naam van der Zwangere Frauen und Hebammen Bosegarten. De vele editie van dit Duitse werk en zijn vertalingen bijna in alle landen van Europa, leverden het beste bewijs voor de grote behoefte aan een zodanig werk voor den toenmalige tijd. (Aanhang VI). Bij ons waren zij gedurende meer dan twee eeuwen, blijkens de vele berucht geworden uitgaven, de voornaamste vraagbaak onze Nederlandsche vroedvrouwen. Als een van de vroegste nabootsingen van dit werk, hoewel van minder waarde, verdient terstond een geschreven werk van gynaecologische invloed van een onze landgenoten Jason a Pratis of eigenlijk van der Velde, arts te Zierikzee, genoemd te worden. Onbetwistbaar hadden de vorderingen der ontleedkunde, door de ijverige studies van den bekende Vesalius, Sylvius, Fallopius, Guntner v. Anernach, Eustachius en anderen, waardoor voornamelijk de beelkunde, en wel te beginnen in Frankrijk, een belangrijke verandering onderging, ook op den vooruitgang der verloskunde eenen grooten invloed. Hierdoor 