title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: e usus ad- abusum recidam, quod facile est in argumento vel nune minime exhausto, et: quod: poterit maiore in dies ardore, et argumentis sempet novis et accuratioribus, nominibusque variis neque ab hominibus iisdem , ad fines item diversos et plus uno modo sub iudicem revocari. De quo si non dudum et cogitassem et inquisivissem, praestaret tacere, at omnia iam comperta me habere superbus essem et ineptus, si putarem. Id uni- cum magni esse videtur momenti, hoc iam esse tempus, quo ab optimo quoque cogitanda sit et propugnanda iuventutis nostrae institutio, quoniam et vulgi commentis premitur , iisque singulorum affectibus animi quibus dum homines sumus non poterimus carere, et ipsa civitas, eiusque magi- stratus nondum invenerint, quomodo labentem ipsam et: vacillantem susti- „neant ac tueantur. Huc etiam penetrarunt, quae alibi apparere saepe laetatus sum, -libertatis scilicet initia, sed eius, quam et immodicam et nocentissimam dicere minime dubito. Hoc in argumento, si ullibi, obviam erit- eundum et pravis cupiditatibus, et torpidae negligentiae, hoc futuri temporis est Palladium, et vere monuit poeta, ea quae sint et exsistant ideo- esse, quoniam praeteritis nitantur, et complectantur futura. Erit autem, nisi primorum , ipsius populi nostri et nationis Neerlandicae excel- lentissima laus, si hanc tuebitur in posterum, tum sine dubio eadem et nitetur augebiturque, et ita, quod in Scotia factum- est, poterit post breve temporis spatium mirum quantum promoveri ad bona quaecunque. Ea autem sic demum locum habere possunt, si quotquot hanc institutionem amamus et ipsi damus operam, iam coniuncti et ad eundem finem ten- dentes nil ultro quaeramus, quam omnes una tollamus omnia, quae ipsam quo. minus integra sit et sincera prohibent, quae et litteris, ceterisque disciplinis et exponendis rite et addiscendis obstant: si, hasc igitur molituri vires coniungamus, et nobismet concedamus vicissim remotiora minutave quaecumque, nil firmiter retinentes nisi quod summum est, deinde si eo iam animò et hac virium intentione:laborantes in uhum cońñgrediamur, mis- sisque in praesentia ceteris singula nobis proponamus obtinenda’ omnesque coniunctim annitamur, donec tandem- licet multo labore- gutta lapidem tamen cavarit. Non nimia nobis quaerenda sunt, noncrequiro, ut vix speranda conemur, ut .nova quaedam inducamus inventa, aut insolitum aliquem splendorem appetamus,' sed omnino necessaria ne. pereant, ne-istis 38* 300 E. J. KIEHL, s destituamur, quibus sine animi humani maximo detrimento carere non poterit sequens aevum, nobisque'iam proximum, sed ut eo tantummodo, ubi gravissimus imminet casus, ut eo, ubi iam rudera sola supersunt, eo demum, ubi omnes consentiunt ruinam esse proximam, ut eo saltem sub- sidia mittantur, neque desint vires etiamnunc superstites ad opem feren- dam. Haud iniuria id homines et callidissimi semper elegerunt, quod mordicus retinerent, et prudentissimi, quod unum flebiliter lugerent cor- ruptum, cui corrigendo omnes animi vires impenderent. Arduus est hic labor, fateor, nec cito peragi poterit, aut in -paucis planisve argumentis versatur, sed dignissimus est, in quo vitae finem et curricula ponamus, in quo peragendo aut victoriam denique adipiscamur, aut ingruenti licentiae simul cum bonis omnibus acerrime resistentes obstemus dum fieri poterit, eiusque exitiabilem adventum quamdiu omnino licebit retardemus. Nempe hoc satis dici non potest, et multum vereor ut satis credatur, ob hanc licentiím magis magisque invalescentem in summo iam periculo versari in- stitutionem iuventutis in patria nostra universam, et hanc etiam academi- cam, quae si 'aut pereat, aut quod eodem redit et multo magis vereor , torpido languóre obdormiscat, iam Boeotiae haec patria, quam Athenis, similior fiet, quae contra si locum suum servare sciat, et retineat ex anti- quioribus laudabilia, nec suum aevum ignorans et aequalium studia fofmas quidem et speciem mutat, sed retinet praestantissimum illud et immortale , ut viris vere egregiis committatur docenda haec iuventus aptissima ratione utilissima quaèque, si curatur denique, ut- et praestantissimi doceant , et ratio docendi multo melior exsistat atque nunc est, et ipsa iuventus ceteris etiam adminiculis sustentetur, quae rerum intelligentia demonstrabit, nil fere cogitari potest adeo: praeclarum, qùod ita' sapientissime agens civitas nostra non assequetur. j Moderatores huius Athenaei, vosque decurionum collegium? Vestris suffragiis: in hanc cathedram vocatus, id iam vobis etiam debeo, ut haud indignum“ vos selegisse demonstrem. Quod me omni vi conantem spero videtis, et porro conaturum vobis spondeo. : Sic autem agam, ut et vobis tribuam honorem, qui multis nominibus debetur, et servem quam unice diligo, cogitandi , et dicendi,: et quod maximum est agendi libertatem , ut ORATIO. 801 hic quoque liceat modeste tamen sAevðegocrouečv. Qua libertate eo liben- i tius utar, quoniam neque vos ideo me effecistis, qualem creastis, ut pro antecessore adulatorem haberetis, nec dum aequus ero dicere aliter possum quam multa vos laudabilia iam effecisse, dum supersunt etiamnunc paris momenti fere plura. Sed haec addenda esse et ego suo tempore non reti- cebo, neque vos leviter negabitis, at die festo de iis sermo longior ne fiat, neque ullum ego fecissem, ni palam voluissem profiteri, qualia -vestrae benevolentiae iam debeam, et quanta porro ab eadem benevọlentia exspecto, certo profutura bonis litteris, iuvenibusque nostris. Quod ut faciatis, be- nigna vos fata servent, te praesertim, venerande MoLnuYsEN, quem otium et quies istá, quibus te permissum inviti vidimus, utinam corpore mox vigentem reddant, ut possit laetus quoque animus ad pristinum florem eo splendidius redire, quo minus nos iuniores hucusque intelligamus, hoc tuum ingenium languere, nec sibi par iam esse, quo magis exspectemus, quid demum vegetus valeas, quem languere non nisi-fando audivisse nobis videmur. Ego autem, quod et tibi et ceteris dictum volo, utut sit, omni vi annitar, ut dignum me evincam hac cathedra et Athenaeo Daventriensi , ut vobis, qui me in cañdidatorum numerum recepistis, ut honestissimo decurionum ordini, qui me natu minimum prae illo numero renuntiavit; Qua in re mirum quantum profecisse me arbitrabor , tibi si probatus ero, qui illustrissimo collegio praees, amplissime Cost Jornens. Equidem probe sentio, non huius loci neque ex mea persona esse, ut tuas laudes cele- brem, easque praedicare aggrediar animi dotes, quibus splendes, propter quas te amamus, quicumque cognovimus, et in quibus sunt, quarum mentio sufficit ut ab incommodo retineamur conamine. Et forte superbius agerem neque essem ferendus, si advena civibus tuis exponerem, quae ` nondum nisi ex parte, et ab ipsis fere cognovi. Ea vero dicere unicuique licet et ego ad id valeo, quae et cuivis innotuere et omnibus bonis pro- bantur. Ideo igitur tibi prae ceteris probatum me volo, quoniam a te prae ceteris iudicium exspectare licet tot nominibus accuratum, quale vix a quoquam alio. Dum enim reticeo , quae ipse attulisti ad stationem qua te suspicimus, ea commemorare licebit, quaecunque ad te attulere honores, quibus insignitus es, et studia vitae, quatenus ipsis illis honoribus. pro- duntur. Tu igitur- ut iurisprudentiam eaque studia probe nosti, quibus 302 E. J. KIEHL, i maior fere numerus discipulorum huius scholae incumbit, ita illud etiam exercere et didicisti et soles, ut rationes inquiras et argumenta, quibus vera et aequa- iudicia innituntur, ita ut nullum iam sit periculum, ut a nescio te, vel imperito, vel denique imprudente fiat de nobis iudicium , eo minus, quod tibi munus diserte sit traditum , ut Athenaei tui, iamque mei etiam, commodis prospicias. O'RA TIO. i 303 Vos autem dum alloquar, adolescentulus rursus mihi videor, amplissimi viri, HENRICE JORDENS, cuius strenuae, et indefessae, et vere virili rationi vifàe fere dixerim invideo, et tu, cuius viridem senectutem soleo admi- rari, honoratissime vAN DELDEN. Quos respiciens et praedicans paucissi- mis tamen absolvam. Alteri enim vestrum probe scio, non verba et voces ` magis placere, quam quo facto opus est, et tu venerande senex nobis sal- tem cunctis avide te audientibus parum abest, quin nimium memor videa- ris illius ex remotissima antiquitate praecepti, quod loquelam cum argento componit, sed auro contra carum dicit, qui tacere sciat. Iam liceat ut mea vice te verbis et HomĮmERI et tuis compellans memorem faciam eius rog zæ anò yhósons uéhiros ylvuziwv ġésv æððý; contingat, ut te quoque per tres hominum aetates. salvo et superstite laetemur. Vos mihi uterque, dum aderint vires, dum erit laudanda ‘voluntas, favere, ut facitis, meque adiuvare velitis. Disciplinarum antecessores, collegae iam coniunctissimi! Ultimus in ordi- nem vestrum, aetate etiam fere minimus huc accessi, sed in vestra con- , iunctione et aetatis, et studiorum, et omnium quae benevolentia tollere potest discrimen evanuit, et tum demum sese ostendit, cum varia doc- trina et multiplici eruditione non erranti modo comiter monstratis viam , sed novas etiam vias ostenditis et ea facitis plana, quae sine auzilio vestro rugosa fuissent et invia. Quod ni ita esset ut sentio, ea coram te dicere ` non sustinerem, carissime vAN DER WILtLIcen, qui fucata quaevis et adul- terata odisti, quem in dies magis diligo, et quocur si consentio, multum iam profecisse mihi videor; hoc enim quotidie magis intelligo, quantum ingenio valeas et tranquillo utilique vitae tuae cursu, neque omnia opinor perspecturi sumus et sensuri, qualem te habeamus, nisi cum aliquando te carendum erit. Nos, optime van VrorTEN, eo oppido caremus, quod mihi saltem quasi altera patria fuit, et in cuius beneficiis semper recensui quod retinere licuit , ut te cognoverim tuaque uterer consuetudine. Tu mihi in posterum etiam serva, quam ostendis benevolentiam, frui pergam ingenii acumine quo -splendes, et illa multiplici tua et eleganti eruditione quae probe tenet et iamdudum exercuit Hersropeum illud, yerroves &twstor xov, vócaævto òè nnoć. 304 ; E. J. KIEHL, Clarissime Bosscma, cuius provinciae in illustri hac schola succedo, multa sunt dissociabilia, quae in medio posita te meque separant, quorum sufficiet si unum tantum nominaro, videlicet te per spatium multo longius hisce studiis praefuisse , quam parvulum hoc vitae meae curriculum exten- ditur. At te ideo non minus benevolum erga me cognovi, et eraso animo ferre intellexi, si quid ðv véos véæ pgovö. His enim gaudemus et exsultamus, quod iuvenes sumus etiamnunc et iuvenili vigore, mi MvuLDER, celeberrimi patris coniunctissima progenies. Nos si qui alii hoc possumus gloriari, diem eundem fuisse primum et congressus et amicitiae nostrae, quae iam bene incepta, bona quaevis et laeta nobis portendit, quae ut cito orta est tamquam ex innata nobis animi et effectuum simulitudine et veluti ex scintilla quadam Promethea , ita valida iam et firma, nec cito peritura stat et quotidie magis utrumque complec- titur; neque tu melius, opinor, intelliges quo te loco ego habeam, quam si te ipse interroges indagaturus, qualis ego vicissim tibi iam factus sim. Quod tamen ita demum vere sentiemus reputantes, quam mirifice casus et horum virorum suffragia nos coniunxerint, ut et quae communia habe- mus, iuvenilis vehementia et amor studiorum, amicos nos reddiderint, et varii ingenii studiorumque discrimen tuam mihi consuetudinem utilissimam simul et suavissimam faciant, nec meam tibi, quod indubitanter addo, omnino iniucundam. Illud etiam commune habemus, quod utrique dome- sticum sit exemplum doctrinae simul et indefessi laboris, nec si patris tui, summi viri, fama bene parta ad exteras nationes pia aaignai pervenit, nil me etiam poeniteat sanum patris huius. @ymnasiorum doctores, nuperrime collegae etiamnunc coniunctissimi , vos laetus adesse mihi hic video, eos praesertim, quotquot aliunde conve- nistis, e quibus tamen desidero haud ita multos, eos tamen, per quos dimidia mihi pars laetitiae hodiernae perit. Vobiscum magna, cum ple- risque praesentibus recens sed iam firma, cum haud paucis diuturna mihi amicitia est, unum alterumque etiam adversarium cognovi, sed strenuos et quales mihi semper adversarios optarem , ni licuisset eosdem amicos videre. Ut autem hi quoque intelligant, quid velim, et quod probe perspicimus et vost ego, verbo commemorare attinet unam de causis, quae nos con- iungunt, et indicare palaestram certaminum, quae significavi, ITacet eheu ORATIO. 305 in patria nostra et languet, quam amamus et cui incumbimus , iuventutis institutio, neque nos adeo doctores culpandi sumus, sed ipsae leges et instituta, quorum tamen ut nil facilius est, quam innumeros indicare erro- res, ita remedia difficillima inventu difficilius etiam adhibebuntur. Hoc autem utinam-tandem ab aliquo fiat! Utinam per nos, aliquatenus saltem, fieri possit!. Neque enim reticendum est, quo gloriari licet, nos pro tan- tilla virium potestate etiam atque etiam anniti, ut haec iuventus ea tandem ratione instituatur, quae nomine institutionis digna sit. Nunc pars seminis sentibus opprimitur, et pars altera cadit secundum viam et rapitur a prae- tervolantibus, et alia decidit in rupes et nascitur quidem , sed mox misera- biliter perit, exarefacta solis radiis. Nostrum est, ut hoc identidem repe- tamus, ut clamor denique penetret usqué ad aures eorum, qui civitatem regunt, qui rupes quidem amoliri nequeunt , aut radios solares exstinguere , sed qui saxa amovere, et conflagrare sentes, et humum altricem multum adaugere valent, ut in dies maior et amplior fiat pars illa, quae bonum agrum invenit, feretque bonam frugem et multiplicabitur, alia pars tricies , et alia sexagies, alia denique‘centies. Quid autem , ut missa similitudine pergam, quid magis salubre et frugiferum huic iuventuti et bonis artibus et universae nostrae reipublicae, quam id quod strenue cupimus et ex- petimus , quod forte oratione dicere non est, at signis maxime miserandis perfacile noscitur. Fuit, cum sapientissima ratione ita erat institutum, ut publice haberetur disquisitio, qua tamquam ipsius civitatis examine planum fieret, quis dignus, quis utilis esset, quis non, cum quasi ipsa respublica eos curaret iisque prospiceret, qui mox ipsam essent ex magna parte cura- turi. Sustulere saluberrimum hoc institutum iniquitates, temporum magis etiam quam hominum, et hi quoque magis universi perperam probarunt , quod iúcundum esset, et mitia utilibus anteposuere, quam singuli culpandi ` sunt. Nec tamen aut hi culpa vacant, aut nos vacabimus, nisi coniuncti, donec deleatur Karthago, omni vi anniti pergamus, nisi quidquid in nobis sit, id omne adhibeatur ut servemus primoribus iuventutis in patria nostra integra ista quinquennia, quae nobis incassum contra luctantibus misere disperibunt , nisi hoc, importuni forsitan, sed boni cives, beneficium ex- optatissimum tandem impetratum in hanc patriam contulerimus. Ne tamen haec ideo dicta censeatis, quasi vos non 'satis probarem, op- 39 306 ; E. J. KIEHL, timi iuvenes, illustris huiusce scholae alumni, quos dulci commilitonum nomine alloqui et malo et soleo. Vos enim studiorum socios, vos egregios iam nunc discipulos cognovi, et id semper mihi proposui, ut quantum aetas et cetera sinerent, comitem potius quam moderatorem me haberetis. Quod quatenus utrisque profuerit et- cesserit ex voto, diiudicare nostrum non est, neque de hoc argumento nunc commode disseri potest. Neque id ipsum, ut universos vos alloquar, satis facile est, quoniam singulos co- gito, et potius cuique vestrum factis, quam vestro corpori verbis ostendo , quo vos loco habeam. Vestrum autem si qui forte acutiores. ad altiora pervenerint , lectiones nostras, multum vereor, sine mémoria huius illiusve levioris errati ħon recordabuntur, et utinam graviora desint; sed recorda- bimini simul, quod spero gloriorque, neque ullum hominem erroribus pror- sus vacare, eumque satis superque facere, qui quod possit errorum strenue et perpetuo tollat.: At ea in re situm est, quod ad vestros usus conferre mihi proposui: ut ea vobis innotescant, quae nonnisi turpiter ignorabut- tur, ut recte diiudicetis, ipsi, libereque et modeste simul, quaecumque ad vos pertinentia in hominum. communione: occurrant; pertinent autem hu- mana quaevis, nempe nobis etiam scriptum est Menandreum illud; ævýe yà, HÆL NÅVTÆ MOL TËVÖQÒS uéhsı. Deinde contendo, ut ea vobis pro virili pate nota faciam,- quae ad cuiusque vitam virilem proxime instantem necessaria sunt, ne sitis theologi in Libris Sacris hospites, vel ivvisconsulti Iustinianum ignorantes, in quorum recessus nemini patet adi- tus, nisi qui instructus clave sermonum utriusque linguae istuc penetrabit, Addatur, quod ut scribendi, sic vivendi recte est principium et fons, at sapere is demum dici potest, apud quem multa et varia doctrina feraci ingenio superstrvitur: ut enim ex animis hominum proveniant utilia quae- vis, necessarivm est, ut in eosdem animos quam plurima- sint instillata, - et: quo quis facilius et accuratius rerum notitiam in se recipit, eo et ele- gantius et verius exponet quae velit, et ex ingenio, quasi acceptorum officina, sùa rursus expromet. Haec autem ut probe teneatis, inusitata me progredi via vos quidem scitis, faciam autem, ut hi quoque intelligant, quid voluerim. [Utor nempe tum peculiari ratione docendi, ita compo- nens, quae dictando, quae orationi solutae, quae interrogando utilia vi- deantur inesse, ut neque dorrmitantibus ingeniis solae manus fatigentur, et ORATIO. 307 scripta tamen manentia accipiatis, nec si verba volant cito peritura, eorum tamen vivax consuetudo vobis pereat, vosque semper intento ahimo ésšė possitis, neque ego ignorem, quatenus conveniat institutionis ratio cum profectibus vestris. Deinde adhibeo, quae aliqua ex parte vel prodest, ipsam nostram paucitatem, et quinam singuli sitis, mente agito, nec tam id ago, ut institutionem omni numero absolutam, sed ut vobis aptam a me accipiatis. Sic igitur ovugpidohoyoðusv, optimi iuvenes, hilares simul et assidui, ne- que nostris enim Musis gaūdia non iungantur. Non enim quo quis tristior, eo doctior est habendus, et stupendus quasi eruditus, si quis morosioris est ingenii, sed aequabilem servemus mentem, quae sperat adversis rebus , metuit secundis alteram sortem, sed neutram reformidat aut nimis de al- terutra sollicitatur. Est enim hoc etiam in iis, quae ex litterarum studio lucramur, ne scilicet irretiamur phantasmatis, aut vulgi commentis movea- mur, sed res humanas aliquatenus perspicientes, quieti nec -territi cerna- mus, quaecumque circa nos agantur, quorum turpia nimis multa sunt et exsecranda, quorum plurima haud satis laudanda, si non vanam speciem intueamur sed rem- ipsam, quorum tamen bona pars superest eiusmodi, ut multa inde discamus, ut utilissima dici possit vita nostra, dummodo vel unum horum ex aliqua parte promoverimus. Hoc autem et vos po- testis, si hanc scholam, ut facitis, porro etiam condecoratis; sic enim 39 *. 308 E. J KIEHL, ORATIO. vere renovabitur, nec si Groxovir decus, et splendorem etiam Athenaei nostri, summo viro florente, revocare- non licebit, habebitis tamen , quin immo habetis me amicum, et studiorum comitem simul et ducem, talem autem, qui quidquid volo, id valde volo, vix autem quidquam validius, quam ut annuente Deo Optimo Maximo magis magisque floreat et`augeatur Athenaeum Daventriense nostrum, unde egregia proveniat iuventus, laus civitati et decus: mox futurum. WETENSCHAP EN LANDBOUW. REDEVOERING UITGESPROKEN BIJ DE PLEGTIGE AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAARSAMBT IN DE BOTANIE, GEOGNOSIE, WARENKENNIS EN WETENSCHAPPELIJKEN LANDBOUW AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE DEVENTER, -OP MAANDAG DEN 14:8 MEI 1855, DOOR D- LOUIS MULDER. EDEL ACHTBARE HEEREN, LEDEN VAN HET DAGELIJKSCH ` BESTUUR EN VAN DEN RAAD DEZER GEMEENTE, CURATOREN VAN DEVENTER’S DOORLUCHTIGE SCHOOL! WELEDEL GESTRENGE HEER, SECRETARIS VAN HET GEMEENTE- BESTUUR! WELEERWAARDE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIE VAN CURATOREN EN BIBLIOTHECARIS! HOOGGELEERDE HEEREN, RECTOR MAGNIFICUS EN. OVERIGE HOOGLEERAREN IN. DE VERSCHILLENDE VAKKEN VAN ERTAN: SCHAP, HOOGGEACHTE AMBTGENOOQTEN! ZEER GELEERDE HEER, LEERAAR IN DE NIEUWE TAAL- EN LETTERKUNDE! EDEL ACHTBARE HEEREN, AAN WIE DE HANDHAVING VAN HET REGT EN DE VERDEDIGING DER ONSCHULD IS TOE- - VERTROUWD! ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE WETENSCHAPPEN! VOORGANGERS IN DE GODSDIENST, MANNEN REEDS DOOR STAND EN WERKKRING EERWAARDIG! VOORTREFFELIJKE JONGELINGEN, BURGERS EN KWEEKELIN - GEN DEZER DOORLUCHTIGE SCHOOL, MIJNE VRIENDEN! BEMINNELIJKE VROUWENSCHAAR, DIE DOOR UWE AANWEZIG- HEID DEN LUISTER VAN ONS FEESTELIJK ZAMENZIJN IN NIET GERINGE MATE VERHOOGT! GIJ ALLEN, DIE TE DEZER PLAATSE ZIJT ZAMENGEKOMEN EN DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT! ZEER GEWENSCHTE HOORDERS EN HOORDERESSEN! Nog eerst betrekkelijk korten tijd heeft een zeer gering gedeelte van het menschelijk geslacht zijne krachten aan de beoefening van wetenschap- ` pen gewijd — en reeds zijn ontelbare resultaten van die beoefening als even zoovele eerzuilen opgerigt voor den alles onderzoekenden menschelij- ken geest, En terwijl op. sommig gebied nog slechts zóó weinig is door- 312 L. MULDER è grond en nog zóó onnoembaar veel ter onderzoeking oyerblijft —= toch is er reeds van die geringe wetenschappelijke kennis — gering in. betrekking tot wat nog bekend zal worden — schier in elke zaak op het gebied van de behoeften des dagelijkschen levens meer of min doorgedrongen. Het gevondene wordt in onderling verband gebragt — en reuzenwerken — zoowel in uitgestrektheid als in diepte van vinding — verrijzen er voor den mensch, die het door hem zelf gewrochte somwijlen wel bewonderen , maar niét begrijpen kan. Toepassing verlangt men. Toepassing vooral van wat in de verschillende wetenschappen der natuur bruikbaars voor het. praktische leven door het onderzoekend oog harer beoefenaars is aange- troffen. De studie van đe natuurwetenschappen wordt voor elk, die zich beschaafd wenscht te kunnen noemen, hoe langer hóe meer noodzakelijk evenals de staathuishoudkunde, en de tijd is niet meer verre, dat zij reeds op onze scholen onder de vakken van onderwijs zullen behooren te worden opgenomen. Dat waarvoor men vroeger maanden behoefde , wordt u nu in even zoovele uren toebereid; wat vroeger door elkeen voor onmogelijk gehouden werd , is nu zelfs door den minst ontwikkelde onder óns geslacht uitvoerbaar. De werktuigkunde met natuurkunde verbonden , leverde stoomwerktuigen van allerlei aard, wier aantal met elken 'dag vermeerderd en verbeterd wordt ; de scheikunde gaf aan de nijverheid onschatbare voordeelen aan de hand, die eveneens bij den dag in aantal en belangrijkheid toenemen. Maar ook andere verschijnselen zijn het gevolg van de ontwikkeling der natuurwetenschappen. ; De botanie vroeger bijna slechts tot het zoogenaamde beschrijvende ge- deelte beperkt, is er geheel en al van karakter door veranderd, want zij is ingedrongen in de kennis van het leven en het maaksel der planten ; de pharmacognosie, die zich tot voor korten tijd nog slechts bij zeer onvol- doende uitwendige kenmerken der pharmaceutische waren bepaalde en niet verdiende wetenschappelijk genoemd te worden, mag dat nu werkelijk voor een belangrijk deel heeten; de pharmacie, ẹn als gevolg hiervan de r REDEVOERING. 313 kunst 'om te genezen, is met ontelbare wetenschappelijke feiten verrijkt en wordt het nog dagelijks. De kennis van het leven der dieren is niet te vergelijken met wat zij tot voor nog korten tijd was, sints scheikunde ‘en mikroskoop beide hunnen invloed op haar gebied krachtig hebben doen gevoelen. — En wat de staathuishoudkunde aanbelangt, om van andere wetenschappen niet te spreken, hare vorderingen.in den laatsten tijd zijn u _ te voldoende bekend, dan dat het nog noodig wezen kan , dat ik er u op wijs- Zoo vinden wij overal ontwikkeling. De menschelijke geest onderzoekt zonder ophouden en kent hierin geen rust, en het kan ons dan. ook niet verwonderen, dat hij met de klimmende behoeften aan voedsel en wat daartoe behoort, vooral ook in verband met de voortdurende toeneming van het menschdom , naar middelen heeft uitgezien en deze ook op weten- schappelijk gebied heeft gezocht, om de stoffen, die het leven van den mensch onderhouden , zoo - mogelijk naar willekeur te vermeerderen. Terwijl vroeger de#bodem: door zeer eenvoudige middelen vrij onvoldoende werd omgewoeld of eenvoudig losgemaakt, heeft men daarvoor nu werk- tuigen uitgedacht, die dat zelfde in veel korter tijd en veel beter verrigten. Terwijl men zich vroeger met één gewas per jaar- te vreden stelde, dwingt men den grond nu in dien. zelfden tijd meer en meerdere malen op te brengen — en men verliest daarbij geen oogenblik uit het oog met weinig middelen veel te verkrijgen , en ontleènt ydh aan de kennis omtrent arbeid en kapi taal. Zoo is dan de zoogenaamde intensieve landbouw, d. i. de zoodanige , die met den tijd is meêgegaan en zich: voegt naar de eischen, die hem door de wetenschappen van den staat en van de natuur worden gedaan, lang- zamerhand met noodzakelijkheid opgetreden. En waarin de grootste kracht van zijne ontwikkeling ligt, is ons geen raadsel meer — zij is aan niets anders dan aan wetenschappelijke toepassing te danken. Onder de vakken, waarin añ dezè inrigting van hooger: onderwijs lessen moeten gegeven worden, is:ook tot groote eer der iniiélling de toepassing van de wetenschappen der natuur op den landbouw opgenomen. Dat on- derwijš is aan mij opgedragen. — Terwijl-ik reeds bij de opening mijner lessen , in het laatst van het afgelóopen jaar, de gelegenheid te baat geno- men heb, om den weg aan te wijzen, dien ik in de mij, toevertrouwde ; 40 314 L. MULDER ə vakken mij heb voorgeschreven, en toen uitvoerig heb ontwikkeld, in wel- ken zin ik aan deze inrigting botanie, warenkennis en pharmacognosie do- ceren zou, heb ik het niet ongepast geoordeeld bij gelegenheid van de plegtige aanvaarding van het hoogleeraarsambt uiteen te zetten, waarom en hoe wetenschap voor den landbouw nuttig kan zijn. En des te gereeder heb ik dit onderwerp gekozen, omdat twee van de vakken, die ik hier, behalve meer, moet onderwijzen, uit den aard der zaak mij zeer veel met landbouw in aanraking doen komen. — Verleent mij uwe welwillende aandacht, die ik in hooge mate behoef, als ik ga spreken over wetenschap en landbouw. In den laatsten tijd heeft men er steeds meer en meer naar getracht wetenschappelijke feiten op het gebied van den landbouw toe`te passen. De praktijk is daar tegen meermalen opgekomen en heeft menige hinder- paal in den weg gesteld. De oorzaak van dit verschijnsel wijs ik aan met de woorden van STöCKHARDT, als hij, sprekende over de bezwaren, die de praktijk heeft opgeworpen, zegt: v Zonder strijd en weerstand zijn nog - „ nooit nieuwe denkbeelden in de werkelijkheid overgaan, die eene veran- n dering van het bestaande ten doel hadden. Buitendien is ook de weg, „welken de beoefenaars der wetenschap insloegen, om haar in het leven in nte voeren, niet steeds de goede. Het was voorbarig van de wetenschap n (theorie) hare wijzen van beschouwing, hare denkbeelden en aanmatigin- „gen zonder voorafgaand praktisch onderzoek voor ontwijfelbare waarheden „uit te geven, en uit op zich zelve staande daadzaken op eenmaal alge- „meene besluiten af te leiden; het was onbillijk van de wetenschap, der vpraktijk aan te raden, dat zij aan de uitspraken der eerste onbepaald „geloof moest schenken en dat zij hare oude stokpaarden, die reeds zoo n dikwijls juist gebleken waren, eensklaps verlaten zou, om op eenmaal n met luide trom het nieuwe leger in te trekken; het was onverstandig van „de wetenschap, dat zij de praktische ondervinding gering achtte, ja zelfs „ verachtte , in plaats van deze te gebruiken; dat zij in het algemeen eene n praktische wetenschap meende te kunnen worden zonder eene naauwkeu- „rige kennis der noodige praktijk en zonder een naauwer. aansluiten aan „dié praktijk, dat op die wijze alleen mogelijk is. REDEVOERING. > 315 „In hetzelfde gebrek is ook de praktijk vervallen , daar toch steeds het „eene uiterste het andere te voorschijn brengt. Het was voorbarig van de n praktijk, zonder proeven, of na eenige op zich zelve staande, gebrekkige „proeven, den staf over wetenschappelijke gevolgtrekkingen te breken; het mwas onbillijk van de praktijk, wanneer zij van de nog jeugdige weten- nschap verlangde, dat zij reeds in zulk een zekeren en vasten gang zou „voortgaan, als een volwassen mensch; wanneer zij in plaats van alge- meene grondslagen bepaalde daadzaken, in plaats van algemeenen raad, „wenken en aanduidingen, gereede recepten, voorschriften en ervaringen „van haar ‘begeerde; het was onverstandig, meer van de wetenschap te „ verlangen, dan deze volgens haar geheelen toestand geven kon.” In deze woorden is het juiste standpunt aangewezen, waaruit het pleit tusschen wetenschap en landbouw moet worden beslist. Het kan mijne bedoeling niet wezen, u hier in bijzonderheden ‘te wijzen op het groote nut van de toepassing van wetenschap op landbouw. Dat behoeft slechts in het algemeen te geschieden en te dezer plaatse heb ik reeds meermalen daarover gesproken. — Maar hoe verbindt men beide nu het best, en op- welke wijze brengt men die toepassing meer in ge- bruik? Op welke -wijze waart men zich “vrij voor overdrijving van de wetenschap, en voor minachting van de praktijk? Dat ga ik in het vol- gende in vlugtige trekken met u na, en zal daarin de volgende verdeeling in het oog houden, dat ik u voorstel ; ten eerste, den BREE man en zijne geschriften in verhou- ding tot de praktijk ; ten tweede, den praktischen man in zijne verhouding tot de wetenschap ; terwijl dan ten derde kan worden overgegaan om de middelen te leeren kennen , waardoor men wetenschap en praktijk meer innig verbindt en ten nutte van het menschdom aanwendt. E Hem, die geen vreemdeling is op het gebied der wetenschappen van den staat en van die der natuur, is het lang niet onbekend, dat er veel 40* 816 >L. MULDER meer kan worden geproduceerd, dat er nog oneindig meer geproduceerd worden moet, wanneer de steeds in aantal toenemende bevolking niet al- leen voedsel, maar ook werk vinden zal. Verder verliest hij niet uit het oog, dat er nog vrij wat gewassen kunnen worden gekweekt, wier verdere verwerking en toebereiding tot verschillende levensbehoeften aan vele men- schen arbeid en brood verschaffen kùnnen , en zelfs de inkomsten van den staat vermeerderen en vergrooten. Hij weet zeer wel, dat er. nog groote uitgestrektheden gronds in ons vaderland aanwezig zijn, die òf beter kun- nen bebouwd worden dan geschiedt, òf waaraan nog geene menschenhand - zich heeft gewaagd, met het doel om er van te trekken, wat er van te verkrijgen is. De voortdurend toenemẹnde armoede, die hij. zich daarbij voor den geest roept, dwingt hem tot'de uitspraak, dat het de wil van den wijzen Schep- per niet wezen kan, dat zoovelen onzer natuurgenooten in kommer en druk | leven, en dat eerst dan, zoo het ooit geoorloofd is te klagen, gejammerd zal mogen worden oyer gebrek aan voedsel, als er op onzen geheelen aardbol geen enkel plekje-meer onbebouwd ligt, dat voor bebouwing vatbaar is. In dit alles tracht de-wetenschappelijk ontwikkelde te voorzien door zijne kennis toe te passen op den landbouw, en hij raadpleegt zijne kundighe- den in de hoop en het vertrouwen, dat hij er baat bij vinden zal. Hij beproeft nieuwe zaken en raadt nieuwe, eerst kort geleden onderzochte en als deugdelijk geijkte- stoffen ter verbetering van den grond aan. Hij voert eene nieuwe vruchtwisseling in en vreemde voedergewassen, niet om- dat zij vreemd, maar omdat zij beter zijn. In één woord hij handelt op eigene wijze. Hij onderzoekt met geweten en beveelt het gevondene krach- tig aan. Hij hoopt op die wijs den landbouw te verbeteren en hij verbe- tert dien ook werkelijk, maar slechts weinig. Want vele menschenle- vens zijn er noodig, om slechts een gedeelte te verwezenlijken van zoo oneindig veel, dat dringend verbetering en voorziening vordert. Maar de wil, de ernstige wil om te verbeteren verdient reeds lof, en al brengen wij °t niet zoo ver in ons betrekkelijk korte leven, wat wij alles verwezen- lijken kunnen — vangen wij toch in elk geval aan — dan zal ons nage- slacht op de door ons gelegde grondslagen moedig kunnen voortwerken , en elke gèneratie zal zoo het groote doel nader komen. REDEVOERING. 817 Maar menigeen twijfelt aan de waarde van het beweerde. : Waar weten- schappelijke mannen -zich met landbouw : hebben afgegeven , waren daar voor elk een, die een open oog en een helder verstand bezat, de uit- komsten niet ongunstig, zeer ongunstig zelfs? Gaan niet zij, die zich voor wetenschappelijk ontwikkelde landbouwers uitgeven, meestal te gronde? Dat gebeurt door den regel immers niėèt met landbouwers, die den gewonen slender volgen ? Neen! antwoord ik u op uwe beide eerste vragen. De schijn moge er in het algemeen voor zijn — in de werkelijkheid is het geheel anders. En ik zou u voorbeelden kunnen aanwijzen. Dat kan evenwel mijn doel hier niet zijn. Liever vraag ik u: heeft Tmarr den landbouw niet onuit- sprekelijk bevorderd? Heeft Boussıneauut niet duizende en duizende on- schatbare feiten gevonden en aan den landbouw met goed gevolg ten beste gegeven? Heeft niet Sröckmakpr, de ziel der landbouw-scheikunde, den landbouw van Saksen met verwonderlijke snelheid vooruit geholpen ? Heeft Woxrrr alleen door zijn werk, de natuurkundige grondslagen van den akkerbouw, waarin zoovele voorbeelden aangetroffen worden van praktische proeven, naar aanleiding van wetenschappelijk onderzoek. in het werk ge- steld, niet aan elk een, :die er nog aan twijfelen mogt, zonneklaar: bewe- zen, dat wetenschap de praktijk oneindig, veel bevoordeelen kan? En toch, en dit strijdt regtstreeks met uwe bewering, wordt mij welligt ` door menigeen geantwoord — en toch ‘schrijft die selfde WoLrr als motto voor zijn werk, en omschrijft daarmeê de zoogenaamde wetenschap van den landbouw, de volgende woorden, die ScHLEIDEN eens van een ander gedeelte van de wetenschappen der natuur. heeft gebezigd: ~ Eene eigen- „aardige wetenschap, nog jong en met alle gebreken van de jeugd be- „hebt, vol levenslust, van een schoonen en krachtigen rijperen leeftijd „ verzekerd, doch die thans nog niet geordend is en helderheid mist, veel „nog onverstaanbaars voor meer gevorderden ouderdom verzamelend en nu „nog meer droomend, dan denkend !”? Het kiezen van dit motto bewijst juist, zoo het nog bèwijs behoefde , dat hij, die zoo over de wetenschap van den landbouw denkt, haar werkelijk zal vooruitbrengen , dat. hij zich, in vergelijking met paleni: zeer weinig aan overdrijving zal schuldig maken. AÁ 318 L. MULDER En vergeten wij het daarbij niet, M. M. H. H. eerst sints zéér korten tijd bezitten wij een- waarlijk wetenschappelijken grondslag van den land- bouw. En ’t is zoo gemakkelijk niet zich al de kennis eigen te maken , die door zoo velen verre boven mijn lof verhevenen is gevestigd geworden. Het zegt wat te weten en te kunnen toèpassen al wat er is onderzocht , en wel is soms het resultaat oneindig gemakkelijker te begrijpen, dan de = geheele weg, die noodig is geweest, om het te vinden, maar er behoort toch in elk geval kennis toe; kennis van de wetenschappen der natuur en kennis van de praktijk, om vele der-resultaten te doorgronden in hun be- lang voor den landbouw, en zeker ook om ze te kunnen toepassen. En voor ik verder ga — bid ik u om één ding. Sluit met mij uit onze be- schouwing dadelijk hen uit, die zich eerst dan aan den landbouw gaan toewijden, als zij voor elke andere betrekking ongeschikt bevonden zijn , want zeggen zij, de meest onbeschaafde , de minst ontwikkelde kan immers ploegen en landbouwen! Ik zonder hen uit, die zich soms wel oeconomen noemen, die uit allerlei boeken in der haast en zonder kennisse des on- derscheids eenige weinige niet geordende en niet begrepen zaken ligten , volstrekt geen begrip er van hebben, dat het een landbouwer eerst dan goed kan gaan, als hij niet alleen nooit meer, maar zelfs minder dan de interesten van zijn kapitaal verteert; die al hun heil zoeken in het beproe- ven van iets nieuws, wat zeer onlangs op hoogdravende wijze is aanbevolen geworden , en die , als zij eene dorschmachine hebben aangekocht, of een stal hebben gebouwd, waarover elk praktisch ontwikkelde medelijdend de schou- - ders op zal halen, zich er gelukkig in prijzen, dat zij althans in het bezit zijn van iets nieuws, en die al verder in hunnen waanzin doordravende , zich zelven ten slotte houden voor rationele landbouwers. Maar de onder- vinding — en in hoe korten tijd wordt die soms opgedaan? — de onder- vinding bewijst, dat de zoodanigen het spoor bijster zijn. Zij zijn het inzonderheid, — en °t kan ons geene verwondering: wekken — die den praktischen landman afkeerig maken van veranderingen — want hij heeft het welligt met eigen oogen van nabij aanschouwd, welk een gevaarlijken weg men bewandelt, als men nieuwe zaken wil invoeren. Ik zonder de zoodanigen, die landbouw als middel bezigen om een gedeelte van hun tijd te dooden, van onze beschouwing uit, Want geen bedrijf, geen REDEVOERING. Hij heeft zooveel van de praktische verrigtingen geleerd, dat hij er niet alleen over spreken kan, maar ze ook werkelijk kan volbrengen. En dan bezigt hij nog bij al wat hij beproeft eene groote mate van voorzigtigheid. ~ Wel houdt hij wat hij bij de wetenschappelijke proef in maat of in gewigt gevonden heeft, voor onomstootelijk waar — maar hij weet ook, dat hij uit één feit niet- dadelijk algemeene gevolgtrekkingen mag maken. Het is hem zeer goed bekend, dat hij met al zijne kennis toch nog slechts eene gebrekkige kennis bezit, en dat hij verschillende omstandigheden volstrekt niet in zijne magt heeft. Hij past dus nooit iets onmiddellijk in het groot- toe. Hij maakt zijn landbouw bovendien intensief, zooals men zegt, m. a. w. hij zorgt er voor, dat er niets verloren gaat, dat hij van alles zooveel mogelijk partij trekt. Waar hij -handen te kort komt, op een oogenbliek, dat hij ze dringend behoeft, bezigt hij een werktuig , dat hem zijn gemis rijkelijk vergoedt. Werkt hij slechts met geringe middelen, dan steekt hij zijn kapitaal niet geheel en al in den grond, maar dan zorgt hij er voor, dat wat hij uitgeeft, zoo spoedig doenlijk renten afwerpt. Van wat hij daardoor verdient , gebruikt hij een klein gedeelte , waarvan hij eerst na langeren tijd interesten bekomen kan, omdat daartoe tijd. noodig is. En op welke wijze trekt hij nu partij van de weten- schappen der natuur? Hij kent de zamenstelling in het algemen van plan- ten, en hij heeft zich kennis verschaft aangaande de physische geaardheid en de scheikundige bestanddeelen : van zijne gronden. Hij weet door wetenschappelijk onderzoek, dat hij met elken oogst eene zekere hoeveel- heid zelfstandigheden in dezen of genen vorm van zijne bezitting verwij- dert, en zoekt naar doelmatige middelen, om in dit verlies te voorzien. Maar bovenal is hij zuinig, bewaart hij alles zorgvuldig en laat niet van t een of ander slordig verloren gaan, om het morgen voor hoogen prijs in andere gedaante weêr aan te koopen. Hij ontbiedt geene aanvoeren uit de Stille Zuidzee en verliest zelf door onnadenkende handelwijze voor 320 L. MULDER groote sommen van ongeveer dezelfde stoffen, die hij reeds in zijn bezit heeft, en slechts behoeft te- verzamelen, om ze daarna met even goed , zo0 niet met nog beter gevolg. te gebruiken, dan °t geval zijn kon met stoffen, die aan allerlei vérvalsching zijn blootgesteld. De wetenschappelijke beoefenaar van den landbouw kent behalve den grond ook niet minder den ondergrond, de ligging zijner bezitting en de weêrsgesteldheid van dè streek, waar hij woont. Hij kent niet slechts alle nuttige planten, die tot het gebied van den landbouw behooren en ge- kweekt worden, maar ook de schadelijke, de onkruiden. Niet slechts hare verschillende soorten en varieteiten, maar ook hare verhouding tot bepaalde soorten van grond. Hij is dus in staat mededeelingen van vreemden bo- dem of van vaderlandschen landbouw in andere streken te beoordeelen , en er van op te nemen, wat er hem bruikbaars door wordt aangeboden. | Voorts is hij bekend met de huisdieren, met al wat tot dit gebied be- hoort, “en is geenszins een vreemdeling in hunne natuurlijke geschiedenis. Hij kent hunne rassen en kan daardoor ook beoordeelen , welk daarvan hem op een bepaalden grond in zijne omstandigheden het meeste voordeel kan opleveren, en hoe hij ze behandelen moet om ze gezond te houdén en ze in geval van ziekte bij te staan. Maar ook is hem het voedsel be- kend, waarmeê hij ze verzorgt. En daaruit volgt, dat er op zijne bezit- tingen een innig verband bestaan moet tusschen het aankweeken van voe- dergewassen en het vee, dat hij bezit. Die zoo handelt, gaat naar onze meening alleen verstandig te werk, en een zoodanig wetenschappelijk landbouwer brengt den landbouw vooruit. Hij verbetert langzaam, maar goed, en gebruikt de uitkomsten der praktijk ter aanvulling van wat de wetenschap hem nog niet geleerd had. Hij erkent het dankbaar, dat hij aan de praktijk veel verschuldigd is, en voor zoolang hij dat niet doet, mag men er gerust. aan twijfelen of zijne denk- beelden wel de juiste zijn. II. In den beginne heb ik als tweede onderdeel genoemd : den praktischen man in zijne verhouding tot de wetenschap. REDEVOERING. . 321 Reeds aanstonds mag ik hier een oordeel weêrleggen, dat reeds meer- malen aangaande het mogelijke van toepassing van wetenschappelijke feiten door praktische landbouwers is geveld. Hoe kunt gij, zegt men, in ernst meenen, dat een boer uwe wetenschappelijke raadgevingen volgen kan? Want hij verstaat uwe boeken niet, hij kent uwe woorden , uwe benamin- gen niet, hij vindt meermalen praktische onwaarheden in uwe geschriften en het kan ons dus ook niet verwonderen, dat hij er geene achting voor heeft. Ik verlang van geen enkel praktisch landbouwer een natuurkun-: : dige te maken, of iemand, die diep is doorgedrongen in. de wetenschappen van den staat. Dat is volstrekt onnoodig. en ’t isẹ bovendien volkomen onuitvoerbaar. Maar ik mag de meening zijn toegedaan, dat een prak- tisch landbouwer even goed als elk een, die zich in het een of ander vak beweegt, er naar trachten moet kennis ©p te doen en daartoe pogingen in het werk moet stellen. Hij moet trachten op de hoogte te blijven van de ontwikkeling in den landbouw. Nu verzamelt men zich: geene kennis, welke ook , zonder eenige moeite; in den landbouw evenmin als in eenige wetenschap, en van daar mijne þewering, dat de zoo even geuite uitspraak niet zeer veel beteekent. Een praktisch landbouwer behoort er voor te zorgen, dat hij de elk oogenblik voorkomende ‘uitdrukkingen verstáat en waarlijk — reeds menigeen heeft getracht hem het aanleeren van die kun- digheden gemakkelijk te maken. :Hoevele werken toch bezit niet reeds onze taal, die daarin op zeer eenvoudige wijze voorzien, en op. hoe weinig woorden en feiten komt het bij hem aan? Wel is waar is niet elk schrijver er op bedacht geweest, om alleen en bij uitsluiting het dringend noodza- kelijke op te nemen, maar kennis te veel schaadt op dit gebied evenmin als op eenig ander. Slechts kost het ons eigen maken van die kennis eenigen meerderen tijd en wat meer moeite. Die het wel meent met de ontwikkeling zijner onsterfelijke vermogens schuwt ook eenige moeite niet, hij wijkt niet voor bezwaren en stemt de bewering toe: bezwaren zijn din- gen, die men te boven moet komen. Maar wat heeft hij nu nog aan de wetenschappelijke onderzoekingen op het gebied van den landbouw, zelfs als hij de in de wetenschap gebrui- kelijke namen en uitdrukkingen kent? Welk gebruik kan hij-dan van die kennis maken? Hetzelfde als een fabriekant er van maakt. Wie toch 4l 322 L MULDER durft een oogenblik ontkennen, dat suikerraffinaderijen , gasfabrieken , zout- keten en vele andere meer, hare ontwikkeling uitsluitend aan wetenschap- pelijk onderzoek verschuldigd zijn? En evenzoo is het met den landbouw gelegen. Wie durft ontkennen , dat gelijk de wetenschappelijke kennis van het menschdom is vooruitgegaan, in dezelfde mate ook de landbouw ver- beterd is? Als een praktisch landbouwer .de zamenstelling kent van de stoffen, waardoor hij zijn grond verbeteren kan, kan hij uit elk onder- zoek, dat hem door den wetenschappelijken man van deze of gene zelfstan- digheid geleverd wordt, leeren, of hij voor wat hij gewoonlijk gebruikt ook het nieuwere misschien met meer voordeel zou kunnen aanwenden. Hij behoeft niet angstvallig over te gaan tot het-aankoopen van iets, dat hem vroeger onbekend was, want hij heeft de eenvoudige wijzen verstaan en begrepen, waardoor hij zich voor bedrog kan vrijwaren. Er is zoo menig allereenvoudigst feit in de wetenschap bekend, waarvan hij bijna dagelijks in de praktijk nut kan ondervinden en in dit opzigt vooral is eenige schei- ` kundige kennis voor den praktischen landbouwer volkomen onmisbaar voor de kennis van het- leven van plant en dier. Bovendien zijn zijne krachten gewijd aan het doelmatig doen wisselen van de vormen der stof, en hij behoort dus in de allereerste plaats met de veranderingen bekend te zijn, die stoffen elkander doen ondergaan , terwijl zij zich op velerlei wijze verbinden. Maar ook de natuurkunde geeft hem veel bruikbaars aan de hand. Zij leert hem de algemeene eigenschappen der stof en hoe die op elkander werken, zonder dat de vormen der stof daarbij veranderen. 