title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: EBDEYOERIirG. «28 toonde aaiii dafc de ervariiig van eeuwen de onmisbare leidsvioaw is der toekomfit^ dat elk geslaoht door dui^enden draden aan het voorgaande is verbondeni dat het regt uiet het producfc ia van wiUekeor en dat het daaxom zonder geschiedkundige beoefening niet kan worden begrepen; dat het eene ijdele waanwijtheid zou sijn » het vroeger regt en dua ook het K, over boord te werpen; maar dat wij uit de gegevens een nieuw en frisch regt moeten vormen , eenheid en orde breugen in de chaotische massa* la hare reactie was ook de historisohe school eenzijdtg, want aij vergat te veel, zooals ik reeds opmerktOi dat de geschiedenis voor de regtsgeleerd- heid slechts mjkidel is en geen doeL Maar geooeg, het wordt tijd om te vragen : wat moeten mj met het R. R. doen P De taak van elk jurist bestaat in de eerste plaats in het leeren kennen en verstaan van het r^t dat bem en de om hem levende maatschappij bdieerscht. In zooverre is de wetenscbap receptief, d« L zij moet bet bestaande in zich opnemen. Om het bestaande regt te begrijpen, is de studie van het R. onmisbaar, want het is ten gevdlge zijner receptie een bestanddeel van ons regt geworden. Yoor een groot deel is ons regt of R. bodem gegroeid; menige regel, menige instelling is te regt of te onregt door onaen wetgever uit het R. R. overgenomen. ZuUen wij dat alles kunnen verstaan en begrijpen, wanne^ wij niet de wording en ontwikkeling van die regels en instcdlingen nagaan» waii« neer wij niet tot de bron zeWe opklimmenp /g^Eene verklaring» zegt prof. Holtius ^) > van r^tsinstituten uit de wet alleen , alsof wetten niet waren een product van lang voorhanden begrippen, is een bloote schijn/' Al zien wij dus den regel duidelijk in de wet geschreven, wij mogen zijn oorsprong nimmer vergeten. Meiius semper est peteie fontes quam sectari rivulos. Maar ook, omg^eerd, moet hij» die het R. R% z66 wil behandelen dat het waarlijk vruchten afwerpt voor onze hedendaagsche juristen, bestendig het oog gevestigd houden op ons hedendaagsch regt, elk oc^nbiik op het verband en het versofaii, op den vooruitgang en op de gebreken wijzen. £f ' ztjn tallooze voorbeelden , dat onae wetgever te reg^ het R« R. heeit T) Bitt NederL MOSimf., InL U. vn. 41 824 W. M O D D E R M A N gevolgd, er zijn andere, dat hij ten onregte ia afgeweken, maar er zijn ook vele» dat men zich geheel verkeerd op het gezag van den R. voor* ganger beroept; alleen eene grondige studie van het R. R. kan over dit alles licht verspreiden. Kan men datgene wat specifiek R. is en reeda lang afgestorven, niet geheei met stilzwijgen voorbijgaan om den naauwen zamenhang met en het regt verstand van het geheel: dit biijft bijzaak; want men moet voorai in het licht stellen, wat met ons regt zamenhangt, wat thans nog van praktisch nut is« en dus b. v. meer gewigt leggen op het obiigatie- dan op het familieregt, meer uitvoerig het erf- en het dotaalregt behandelen dan den regtstoestand van slaven en peregrini. la een woord, bij de behandeling van het R. R. mogen onze toestanden en ans regt nooit uit het oog verloren worden; sftoo alleen kan die studie dienstbaar worden gemaakt aan de vorming van practische juristen, en behoeft men niet heden te leeren wat men morgen veilig weer vergeten kan. Wij moeten dankbaar aannemen wat aan onzen tijd voegt^ maar ook niet schromen slaafsche navolging ijverig te bestrijden. * Wij kunnen evenwel noch het een, noch het ander, zonder naauwgezette beoefening van het R. R. Behalve het zich eigen maken van zijn regt, heeft de jurist eene andere, niet minder gewigtige taak: ik bedoel de praktische toepassing. Hij moet den abstracten regtsregel op het concreet geval toepassen. Hiervoor is behalve de kennis van den regel zelf , een scherpe praktische blik noodig, een juristische takt^ waarin wij de R. regtsgeleerden als onze onovertrofiFen meesters moeten erkennen. Op elke bladzijde van het corpus iuris kun- nen wij het lezen hoe zij de hun voorgelegde vraag kort en bondig voor- opstellen, en met eene fijne gave van onderscheiding ^ eene bewonderens- waardige kunst van ontleding aangeven , waarom de opgegeven casus wel of niet onder dezen of genen regtsregel valt. Altijd indachtig aan het /^parva rerum discrepantia , magnum facit iuris discrimen/' tasten zij zel- den in hunne antwoorden mis. Zonder zich in eene dorre casuistiek of even onvruchtbare abstracties te verdiepen, keeren zij telkens tot het wer- iLelijk leven terug en bewijzen daardoor hoe naauw theorie en praktijk vereenigd kunnen en moeten worden. In de kunst van uitleggen der geschrevepe wet zijn zij eerste mMsters, \ REDEYOERING. 325 eene kanst voor ods niel; minder onmisbaar dan voor hen, opdat wij niet aan de woorden der wet blijven hangen, maar onder het licht der geschie- denis, der taal- en redekunde tot den waren wil des wetgevers doordrin- gen, want ook onze wetten, al gelijken hare uitspraken dikwijls orakel- spreuken^ spreken inderdaad zelden orakeltaal; strijd en onduidelijkheid geven den uitlegger overvloedig arbeid. Niet minder munten de R. juristen in hooge mate uit door eene tech* nische vaardigheid, om van het algemeene tot het bijzondere over te gaan en omgekeerd^ om eene regtsinstelling in alle hare fijnste schakeringen te ontleden^ haar verschil en overeenkomst met andere instellingen aan te wijzen^ in een woord^ zij opereren met hunne begrippen, zij zijn meesters in de diagnose. Bij dit alles zijn hunne begrippen scherp^ hunne uit- drakkingen kernachtig en doorschijnend ^ is de doorvoering en toepassing hunner beginsels logisch en consequent. //Dixi saepius ^ zegt Leibnitz ^) , poat scripta Geometrarum nihil exstare, quod vi ac subtilitate cum Roma- norum iure consultorum scriptis comparari possit, tantum nervi inest, tantum profanditatis." En dit alles was niet aan enkele bevoorregten eigen , neen I die gaven waren , wel in meerdere of mindere mate , maar toch tot zekere hoogte het eigendom van allen. Ik wil u niet vermoeijen door voorbeelden het gezegde te staven. De technische verdiensten der R. coryphaeen zijn hbnderden malen door anderen geroemd en te algemeen erkend, dan dat zij uit mijn mond nog eenig bewijs zouden behoeven. De groote bewondering welke die gaven der R. juristen ons afdwingen, moet ons evenwel niet verleiden tot dien afgodischen eerbied, waarmede de vroegere wetenschap het R. R. beoefende. Men wane toch niet dat de methode van het orthodoxe Romanismus, waarvan wij boven spraken , de leer : wat in het corpus iuris staat is regt , zoo geheel tot de geschiedenis behoort. De slavernij die den geest der joristen met hare R. boeijen heeft omkneld , was zoo drukkend , dat hare aporen tot in onze dagen zigtbaar zijn gebleven. Spreekt men b. v. niet bij de afschaffing der woekerwetten , bij de openbaarheid van het eigen- domsregt en andere zakelijke regten, bij de tegenwoordige eigendomsver- 1) BjM. ad H. E. Kestnenim, 3fMk. 16. 886 W. M D D E R II A N krijgiDg door veruieDgiDg en specificatia , bij deo regel i^eD fait de meahleB possessioD vaut titre" eta eto. vao ooocessieo die Aei reyf heeft moeten doeo aan de volkehuialiouclkaode; abof deee weteoacfaap eo cfe regtsgeleerdo heid» of wel het civiel regt er oiet beide eveDaeer naar Btreveo om deo «ard der leveDsbetrekkiDgeo , de behoefteo der maatachappij eo de wetteo die haar beheerscheo te leereo keDDeo eo ordeDeD, Eoodat zij io sooverre hetaelfde object hebbeD eo haod aao haod moeteo gaao. AUeeo dao kan meo io het oieuwe of wel io het oatioDale regt ooacessieo aao de volkt» huishoudkaDde aiea^ waoceer meo het R. R. voor het eeoige ware, vocar het absolute regt erkeot. Neeo , die veraoderiDgeD io het regt , afwijkeode vao het R. ^ gija geeoe coocessieo aao volkshuishoudkunde of eeoige aodere weteoscbap, maar het is oieuw, het is aader regt, omdat de maatschap» pelijke toestaodeo sija veraoderd^ omdat de beschaviog, de eerste fMctot la de ootwikkeiiog des regts, ia vooriiitgegaao. Welke is thaas ooze toestaod, de taak oozer jurtsteb? Wij leven io eeo tijd vao wetteo; de waarde vao eeo mioisterie wonit dikwijls a^emeteo naar het aaotal wetteo dat het hoeft gefMrodiiceerd , en het ergste verwijt dat mea eeoer regeriog zou kuooeD doeo is bijaa: gij hebt Diet ^eoe wet gemaakt. £o toch zijn onze wetteo DOg zoo slecht. Ods £. R. bw V. is gecodificeerd , maar hoe ? Ik antwoord met de woorden vao eeo oieer bevoegd beoordeelaar dao ik. Prof. Opzoomer >) ze^: #Als meo oos welboek vergdijkt met het Fraosche eo bedenkt hoe vele jarea vao rijke oBderviodiag er tusscheo liggeo, dao keert mea met schaamte aich vao deo vaderlaodscheD arbeid af. Het Fraoache Wetbodc is ¥oor ziJD tijd eeo meesterstuk, het oDze ook voor zijo, zoo veel latereo, tijd eeo aeer gebrekkig werk. Het is of meo bij ooa vaak wiUeos blind is gew€fbst. Hoe dikwijla heeft meo het vreemde wetboek alaafs gevolgd, waar zija oojuistheid io het opg sproog; hoe zeldeo heeft DieD willeo zien bij het licbt, dat io Fraokrijk reeds laog was opgegaan. En waar men op de eeoe plaats had^veraoderd^ daar had meo op de nodere zijo eigen werk we£r vergeteo , en nam met eeoe troowe vertaling over wat ou alleo zio verloreD had. Vooral ooze Tweede Kamer acheeo er op oit faara on- >) Het Bwfferl^k Weiboei, Yoorrede, bL vi. REBET0ERIN6. 827 hsDdigheid te toooeD, baar volslagen ongeschiktheid om een BurgerKjk Wetboek te beoordeelen , hare ODkunde op het gebied vao het privaatregt. Welk eeo versobil tusficheu de ootwerpen van '16^ '20 en het werk, dat eindelijk uit de groote wettenfabriek te voorschijn kwam. . Oeen wonder, waar soovelen medewerkten die het werk niet verstonden. In die fabriek was de arbeid niet met het verstand van een goeden opsigter verdeeld, maar ieder kreeg wat de beste werkman geleverd had nog eena in handen, en ieder had een schaaf bij sich , waarvan hem het vrije gebruik was ge- gund. Zoo werd er veel geschaafd^ maar selden waar het noodig was. Men schaafde vaak meer op de gladgepolijste dan op de ruwe oppervlakte.^ Tot 8oover Opaoomer. Wij zien uit dit niet overdreven getuigenis, hoeeeer wij de kunst van uitleggen behoeven, maar tevens hoe wij er op uit moeten zijn de be- staande wetten te verbeteren of wel hare verbelering voor te bereiden. Een noodlott^ g^^olg van den slechten toestand onzer codificatie is, helaas! eene breede klove tusschen wetenschap en praktijk. ffDe uitlegger van ons Burgerlijk Wetboek , zegt Prof. Opzoomer t. a. p. , moet zich er telkens over ergeren, dat hij den regter uitspraken voorschrijft, die hij aelf als regtsgeteerde niet anders dan ongerijmd kan noemen." En zoo gebeurt het honderden malen dat men zijn gevoel van regt geweld moet aandoen, omdat men gebonden ia aan de wet. Geen wonder dat dit alles nadeeNg op de ware regtsgeleerdheid heeft gewerkt; geen wonder dat vele re^/^eleerden in der daad slechta «'^geleerden zijn, dat vele leerstukken aich oplossen in woordenziften en letterknechterij , dat men meer hoort vra- gen naar de woorden van de wet , of naar hetgeen een of ander lid van de Tweede Kamer, die nooit eenig denkbeeld van het privaatregt heefl gehad , bij de beraadslagingen heeft verkondigd , dan naar datgene , wat dt gescbiedenis, de aard der zaak, de ware regtsbeginselen , de behoeften der maatschappij zouden moeten meSbrengen. Dan , dit alles is in een oogenblik niet te veranderen , maar het toont ons ook overtuigend , dat de studie van het R. R. niet alleen voor de ver*' klaring van ons r^t en voor de oitfegkunde van belang is, maar ook nog in een ander opzigt onmiskenbaar nut heeft. De nitlegger toch van ons regt 18 geen vrije leeraar van het regt , hij is gebonden aan de wet ; hoe veel 828 W. M O D D E R M A N strijd het bem koste^ de regtsgeleerde moet dikwijls wijken voor den wet- geleerde. Maar het R. R. heeft ziJD wettelijk gezag verloren en is voor ona alleen van wetenschappelijk belang. Hij dus, wiens taak het ia de toekomstige regtsgeleerden de beginselen van het R. R. te ontvouwen , is geheel vrij; hij staat uit den aard der zaak op een meer wetenschappelijk of liever op een minder wettelijk standpunt en behoeft zijn eigen persoon niet te splitsen in wetgeleerde en regtsgeleerde , om in de eene qualiteit te verkondigen^ wat hij in de andere als ongerijmd zou verwerpen. De meer dogmatische studie van het R. R. kan alzoo een heilzaam tegenwigt zijn tegen de natuurlijk meer exegetische beoefening van het hedendaag- sche regt, en zal daardoor behoeden voor eene eenzijdige wetgeleerdheid , die ongemerkt zou kunnen leiden tot de meening, dat er geen ander regt is dan wat in October 38 daarvoor is uitgemaakt. Maar evenzeer als wij . ons als wetenschappelijke regtsgeleerden van de boeijen der wetgeleerdheid moeten los maken, evenzeer moeten wij op onze hoede zijn tegen de R* slavernij. Behalve de receptieve werkzaamheid der wetenschap, het in zich opne- men , begrijpen en toepassen van het bestaande , heeft zij eene andere niet minder belangrijke taak^ welke ik hare productieve werkzaamheid wil noemcn. Geen jurist immers, die zijne roeping begrijpt en op waardige wijze wil vervullen zal het voldoende achten zijn regt te kennen, zijne wetten te verstaau. Geene wet toch kan alle gevailen voorzien, nieuwe toestan- den en verschijnselen beheerschen; wij mogen ons regt niet beschouwen als door een muur omsloten, waardoor alles wat daarbuiten ligt wordt ge- weerd. De meeste geschillen ontstaan zeker juist daar, waar de wet heeft gezwegen. Zal dan ook de regtsgeleerde verlegen mogen staanP Of kan men bij elk nieuw verschijnsel des wetgevers tusschenkomst inroepen? Zeker niet, en al kon men het, men zou zich slechts kunnen verheugen in een grooter aantal slechte en ondoordachte wetten^ dan wij nu reeds bezitten. Neen , het is de taak van den regtsgeleerde zich van datgene wat nieuw is meeater te maken» de eischen der praktijk te leeren kennen, de nieuwe stof onder het regt te brengen en te ordenen , om zoo voor den wetgever REDEVOERING. 329 den weg te banen. Daarvoor moeten de regtsgeleerden om zich heen zien in het leven , zich de natuur der nieuwe regtsbetrekkingen eigen maken , de gebreken van het bestaande ieeren opmerken, het verband van het nieuwe met het algemeen bekende aanwijzen , aan alles wat zich als regt- vaardig en nuttig aanbeveelt, eene afgeronde gedaante en eene plaats in het systeem geven. In een woord: de jurist moet midden in het leven staan^ om de behoeften en eischen der maalschappij te leeren kennen en het werk van den wetgever voor te bereiden. De ondervinding van 1848 heeft, in Duitschland vooral, getoond welke de noodlottige gevolgen zijn, wanneer de juristen deze roeping verzaken. Men had gewigtige grieven tegen de bestaande strafvorderingen. Lang had men aangedrongen op afschaffing van het heimelijk en schriftelijk proces, op invoering van het Openbaar Ministerie. In '48 brak eindelijk de revolutie los, men moest toegeven aan de eischen der publieke opinie, maar men moest het met groote overhaasting doen, in vele opzigten niet wetende wat men deed» want de juristen hadden zich bepaald tot het bestaande, de gebreken daarvan niet genoeg ingezien, althans den nieuwen weg niet aangewezen. Blindelings nam men de Eransche instellingen over, die evenmin met den Duitschen geest strookten, zoodat men binnen weinige jaren het in der haast opgetrokken gebouw weer moest afbreken. Het tegendeel zien wij in de Duitsche handelswetgeving en de Duitsche wisseiwet. Hier hadden de juristen de gebreken van het bestaande waar- genomen en zoo den wetgever den weg gebaand. Dan alleen kan het regt op een stevigen grondslag gevestigd worden. Wij moeten niets aan- nemen , omdat het van R. of Germaanschen of van welken oorsprong ook is , maar alleen omdat het aan de behoeften van het leven , aan de eischen van het verkeer beantwoordt. Dit is de eenige vaste basis voor het regt; R. en Germaansch regt zijn slechts hulpmiddelen. In hoeverre kan nu de studie van het R. R. de wetenschap dienen ter vervulling van hare productieve roepingP Het is ontegenzeggelijk dat ouze maatschappij veel hooger staat dan de R. , maar het is even ontegenzeg- gelijk , dat ons regt betrekkelijk veel lager staat. Hoevele algemeen erkende regtswaarheden evenwei het corpus iuris moge bevatten, wij kunnen niet volstaan met eenvoudig de door de Romeinen bewerkte stof over te nemen 42 830 W. Hai>DIRHJIN m op Mze aieuwe tMsiaiideB toe te paeten. Er mjn wkvlei lake», op het gebeeb gebied va». bet regt ingfijpende belrekkingen , waarvan liii Bomeinen geev denkbeeU kadden, waarvoer miy wel eenigeB gmod bif ben vinden, maar die toeh gefaeet door ons moeten geiegeld worden, tei^ wijl de wek er 6f luet 6f weinig in voorzien heeft. Ik wij» u itocfate ep bet soogenaamde telegroafregt met zijne velo vragen over de regtsbetrek** kingen tnascheD afiEender en maattebappij of geadreBseevde « over de^ be- wijskracht der telegrammen , over de verantwoordeiykheid voov foutea ; op cfM hypotheekstelael en faet gefaeele grondcrediet , dat driogeod verbete- ring eiscfat; op de eindeloose vormen van gemeenschappea , wnnootaehap* pe» en oorporaties ; op de over de gehede wereld verspreide* papieren aaft toonder en order in duizettderlei gedaante; op de assnrani^ en befee-^ nings-eontracteD ; op de talkMne credietingtellingen van deze' dagen , van het pandjeshuis tot het grootboek der natiraale schukl toe; enx^. enz. Ook voor deze en dergelijke gevallen moeteB wij bij de Romeinen ter Bchole gaan , niet om den inboud van hel^ R. R. , maav om> van ben zelvev hiuine onovertroffen melhode te leeren. Nieuwe regtsregeleB te vinde» voor nieuwe regtsbetrekkingen , dit ia hun geheim , dit moetea wij vao fae» leeren afzien. De R. juristeii toch bepaalden zich er geensains toe, om het regt dat zij vonden te leeren kennen , uit te leggeB en toe te passea op de hun voorgelegde gevallen* Zaj moesten verder gaan. Dagelijks de- den zich aan hun nieuwe verschijnseleo voor , werdea tot dinver ongeke&de betrekkingen in het leven geroepen, waarin nog geene wet voorzien faadr waarvoor zij een nieuw regt moesten scheppen , de bestaaade regels wijzir gen e» uitbreiden, nit eeBe erkende praeioisse nseuwe gevotgtrekkingen maken. Ofschoon PapiBianus en IJIpianus de wetten en edictoB vaa hun tijd even grondig bestodeerd hebben, als wij onee wetboeken, hebben n} zich niet ongelukkig en verlaten gevoeid, wanneer zij het fanin voorgelegd geval niet onder eene wetsbepaling konden buigen, maar mel voHe be« waatheid dat zij zeWen autoriteiten waren, hebben zij het leven niet neer enkele wetsvoorschriften' nMsvormd, maar de theorie gescbapen naar de eischei) der hen omringende maatscfaappij. Het waa hierbij ['bunne moei» jeKjke taak de eischeii van het faeden te verzoenen meit de tmditieB vaB> bet verleden , geoe te lievredigen zonder deze te kwetsen ; maar juist hunfie RBDIE70IKIN6. ftSl gefaeehtheid aan het oude regt, gepaard aan een apm, cng voor nieawe behoeften, was hu «en kmcbtige prikkd om id hcm verstaiid, huone gamdie scherpsiiinigheid te bnlp te roepen ; de nood maakte hen vindii^ rijk, loaar ~* en dit is de schaduwkant — verleidde hen ook dtkwijls tot ficties , apitevondi^edjm en eubtiliteiten , die wij met regt ale ODgerijmd verwerpen, Zoo beoefenden sij hunne wetenadiap productirf, door den wetgever ea den regter voor te lichten en met huisne responsa en aeotentiae nieuwe legteregek te scheppen* Oelijk zij de beginselen van het ius geatium ia hun regt opoamen en verwerkten^ moeten ook wij den blik niet alieen ilaan op betgeen bij ons regtena is» maar ook het oog openen voor bet* geen bij aodere beschaafde natien als nattig en doebnatig is erkend en proefhondemd befooden. Wat sij door hun ius honorarium bewerkten, n. 1. het langzamerhand doen erkennen van die wijzigingen welke door de behoeftra van het wer« kelijk leven worden gevorderd^ dat is thans de taak der jurirten. Zij moeten hierbij niet als het ware aohter de pndLtijk aanhinken, maar de wetenschap moet met 4e pmktijk gelijken tred houden. Hiervoor is eene verg^jkende regtsetudie onmisbaar ; maar bij gem volk der wereld sullen wij de methode vinden die het R. R. ons geeft te aanschouwen. In het itts gentium eo het ius bonorarium geeft het R. R. ons een voortdurend ontwikkelingepvooes te bewonderen , waarvan wij ons in onze dagen bijna geen denkbeeld knnnen vormen , nu de gewoonte als regtsbron is veretopt en de stroom van des wetgevers wijsheid een traag en loom vlietende beek is geworden, » In een opzigt kunnen wij niet bij de R. ter schole gaan. De massa bouwstoffen moet door ons geordend worden, aan alles moet zijn juiste plaats aangewezen, alles moet behoorlijk verdeeld en gerangschikt worden. Maar in deze kunst van systematiseren schoten de R. te kort» en toch h uj onmisbaar om een juist overzigt van het geheel te krijgen , het versohil en de verwantschap tusschen onderscheidene insteliingen juist in te zien. Dit is niet altijd even gemakkelijk; hoeveel overeenkomst en toch ook hoe groot verschil bestaat er niet b. v. tusschen lastgeving met een honorarium en huur van diensten; tusschen deze en aanneming van weik.; tusachen 42» 882 W. M O D D E R H A N erfpacbt, opstal, vruchtgebraik en beklemming; tasschen het matuum, het depositam irregulare en het quasi ususfructus ; tusachen het oontractus innominatus do ut facias , en de schenking onder eene voorwaarde ; tusschen cessie, novatie en Bubrogatie; tusschen het pand en het beleeningscontract of den verkoop met beding van wederinkoop en tuaachen zoovele andere? Hoe beter het systeem, hoe dieper het inzigt in het wezen der ver« schillende instituten, des te eenvoudiger zal het geheel worden, des te geringer het getal der grondtypen. Gelijk de geheeie taal berust op de verschillende combinaties van slechts zesentwintig letterteekens , waaruit de gansche rijkdom van woorden wordt gevormd, zoo moet ook de regtawe- tenschap tot weinige eenvoudige grondbeginselen worden teruggebragt , en evenzeer als de rijkdom der taal niet afhangt van het aantai lettera, even- zeer is de rijkdom van het regt niet gelegen in het aantal zijner grond- regels, maar veeleer in hunne buigzaamheid. De jurist moet beginnen met zijn alphabet te leeren; hiervoor juist zijn de instituten van Justinia- nus uitnemend geschikt ; kent hij die eerste regtsbeginselen , dan moet hij ze leeren verbinden , onderzoeken hoe het een op het ander werkt ; zoo wordt b. V. in ons B. W. art. 629 de regel uitgesproken : ffde eigenaar heeft het regt om de aan hem toebehoorende zaak van iederen houder terug te vorderen." Deze bevoegdheid wordt geheel algemeen uitgesproken , aan iederen eigenaar gegeven. En toch elders, art. 2014, luidt het: «^met betrekking tot roerende goederen , geldt het bezit als volkomen titel." De wetgever heeft zich den invloed van dezen laatsten regel op dien van art. 629 zeer onduidelijk voorgesteld; het is bekend hoeveel verschil er onder de regtsgeleerden nog bestaat over h^ verband tusschen art. 629 en 2014, over bezit en eigendom van roerende zaken. Wij hebben de R. juristen leeren kennen als geschapen om het regt te beoefenen, te vormen en te ontwikkelen, en het bevreemdt ons niet wan- neer wij Cicero ^) hooren zeggen: //Est enim domus lurisconsulti totius oraculum civitatis. Testis est huiusce Q. Mucii ianua et vestibulum , quod in eius infirmissima valetudine, a£fectaque iam aetate, maxime quotidie frequentia civium, ac summorum hominum splendore oelebratur." I) De Orai. 1, 46. REDEV0ERIN6. 838 Vragen wij waarom de R. juristen hunoe wetenscbap tot een zoo hoo- gen trap van volkomenheid hebben kunnen brengen , dan mogen wij ant- woorden: behalve door de hun aangeboren methode, door de naanwe ver- eeniging van theorie en praktijk. De tegenstelling tusschen theorie en praktijk, tusschen de kennis des regts en zijne toepassing op de levens- betrekkingen is onvermijdelijk , maar zij moet eene uitwendige blijven, die niet tot het wezen van het regt mag doordringen^ Ais de theorie haar eigen weg gaat, kan zij het misschien tot een hoogen trap van formeie ontwikkeling brengen, maar alle reaiiteit zal haar ontbreken; er zal een regt te voorschijn komen, verstaanbaar welligt voor de regtsgeleerden , maar vreemd aan het volk te midden waarvan de jurist moet leven en zich bewegen en het regt moet worden toegepast. De praktijk moet evenzeer op de theorie gebaseerd zijn^ zal zij niet elken vasten grondslag missen^ en door haar wankelen en onzekerheid de regtswetenschap verne- deren tot beunhazerij en zaakwaarnemerij. Er is slechts een regt; niet //ein Recht der Biicher und ein Recht der Acten/' en toch, hoe dikwijls hoort men niet onderscheid maken tusschen het regt der theorie» en het regt der praktijkP Wanneer de tegenstelling tusschen wetenscbap en leven zoodanig tot in het wezen van het regt doordringt, dan getuigt zij of van eene kranke praktijk , 6f van eene valscbe theorie , dan wordt de prakticus een zaakwaarnemer , de theoreticus een geleerde in den slechten zin. Zul- len beide gedijen , zoo bebooren zij hand aan hand te gaan ; beide waren voor de R. juristen een; hunne tbeorie is berekend op volledige toepas- sing, hunne praktijk wordt steeds door eene wetenscbappelijke bebandeling geadeld; de klove die bij ons nog maar al te veel tusscben beide bestaat, mag voor een groot deel op rekening van eene verkeerde beoefening van het R. R. gesteld worden. Hoe meer wij ons de methode der R. coryphaeen trachten eigen te ma- ken , des te beter zullen wij slagen in de ontwikkeling van ons regt , des te meer zullen wij beantwoorden aan onze productieve roeping en het regt maken tot wat het worden moet, tot de wetenscbap der zamenleving. Dan, ook in dit opzigt heeft welverdiende bewondering geleid tot slaaf- sche navolging ; ook hier zijn vele juristen nog te zeer van den R. zuur- deesem doortrokken. Wanneer nieuwe verscbijnselen , tot nog toe onge- Jtd4 W. H D E a M A N kende 4)etrekkiDgeQ onder het regt gebragt en in het ^ysteem geplntst moetea worden, sien wij dikwijk dat de jariBten niet b^innen met <den «ard der saak te ondersoeken, zich van de behoeften van het werkelijk ieven rekenschap te geven» maar zij stellen de vraag voorop, of het dit of dat aan het R. R. bekende contract ia , met deae of gene R. regtfibe* tiekking overeenkomt; men atelt een altematief en onder een van beidt deeien aK)et het gebragt worden ; waar men dan de meeste overeenkom^t «antreft, wordt de nieuwe gast geplaatst. Ik wii niet herinneren aan hetgeen met het wisseh^egt is geacbiedi de verkeerde befichouwingen daaromtrent behooren grootendeels tot de gesohie- denis; maar de literatuur over het straks reeds geuoemde telegraafrqgt levert voorbeelden in overvloed van hetgeen ik bedoeL Men twist einde- kx)8 over de vraag of de betrekking tusschen den afsender van het tele- gram en de telegraafmaatschappij een contractus innominatua is , of kcatio oonductio operis of operarum , dan wel mandaat ; of eene plaats van Julia- J1U8 de manumissis vindicta en van Faulus pro socio toepaasehjk sijn^ of niet; terwijl men zich bij de vraag» wanneer eene door de telegraaf ge- aloten overeenkomst tot stand ia gekomen, niet weet los te maken van de R. stipulatioleer. Er zijn er geweest die de commanditaire vennoot- «chap hebben willen verklaren uit de actio tributoria, twee e^ea die niat meer gemeenschap met elkander hebben dan eene naamlooze vennootsdii^ met een makelaar. Bij de behandeling van de r^ten en verpligtingen van den handelsreiziger ^ meer bekend onder den naam van commis voya- geur « ziet men de vraag voorop stellen , of die bescbouwd moeten worden naar de regelen der locatio conductio operarum of wel naar het mandaat^ ja hoort men zelfs verkondigen, dat het zoowel het een als het ander ia. Over de vraag in het algemeen, wanneer eene overeenkomat moet geai^ worden tot stand te zijn gekomen, kan men de zonderlingste beachouwin- gen lezen , waarbij de eischen van het tegenwoordig verkeer geheel worden over het hoofd gezien. Het is ligt in te zien, dat eene dergelijke behao- deling moet leiden tot een sermocinari tanquam e vinculis , dat men niet de stof beheerscht, maar door traditionele voorstellingen beheerscht wordt^ dat men gelijk is aan hem, die nieuwen wijn in oude zakken doet. Naar mate wij meer en meer nieuw regt construeren^ of liever het REDB?0ERIN6. 38fr bestaande legt paaieQd makea voor de veranderde maatachappelijke toeatandea, naar die inate zullen wij ook meer en meer van ket R. R« moeten destraeren en die iiiatelliiigen , welke in theode nog een kwijr nead leven kideBj laogaamerhand bi) aoo vele andere afgestorven zuetera b^pravenv WeUigt zal daa eenmaal^de tijd komea, dat wij voor goed het kawelijk met het R. R. kuBneu ontbioden, mair die tijd is nog verre, zeer vene verwijderd. £r ia c^) die baan nog naaawelijks eeoe sc^rede gezet; het Doitache baadel&regt heeft den eersten stap op den waren weg gedaan. Ea zoo wij de R. al ooit zuilen kunnen misseD, wij zullen dit alleen vaa hen aelven kuanen leeren. Wanneer wij dus steeds wiUen blijven voortgaan het R. R. te beoefenea, dan mogen wij nooit uit het oog verliezen, dat het ons niet te doen is om Roma&isten te vormeo, maar om mee te wo*ken toC de vorming van de** gpelijke en praktische juristen ^ tot beter veratand van ons regt , en tot zija verdeve ontwikkeling; dat wij het R. R. beoefenen niet omdat het B. is« maar aUeea omdat en voor zoover het rcfft is. En dan mogen wij niet kuiveren het te onderwerpen aan een, als ik het zoo noemen mag, voort- dorend ehemisch proces, om alle die bestanddeelen af te scheiden, die geea levenskracht meer hebben. Wij volgen hierin het voorbeeld van de R. juristen zelven en van den grootsten jurist der 19^ eeuw, in wien de methode d» R. juristen was berleefd , van Friedrich Carl von Savignj. Hem aal men niet ligt verdenken van jeugdige ligtzinnigheid of opper-^ vlakkighieid , noch van gebrekkige zaakkennis of af keer van het bestaande. Hij belde van nature veeleer over tot het conservatisme , en toch is hij ons voorgegaan in het schiften van het R. R«, en heeft hij op zoo menige plaats van aijn systeem op het niet meer bruikbare van vele zijner voor- schriften gewezen en zelfs het denkbeeld uitgeq>roken , dat eenmaal de studie van het R. R. tot de regtsgeschiedenis zal behooren, wanneer het der wetenachap gelukt is het geheel in zich op te nemen en te ver« werken. Ook een Labeo, het hoofd der Proculiani, klemde zich niet angstvallig aan tradities en lang erkende meeningen vast , maar ^ingenii qualitate et fiducia doctrinae qui et ceteris operis sapientiae operam dederat, innovare 386 W. M D D E R H A N institait/' zegt Pomponias ^). Hij vernieuwde en veranderde niet uit een ijdele zucbt om te vernieawen, zijne hervormingen waren van een beter gehalte; zij beoogden en bewerkten den vooruitgang en ontwikkeling der regtswetenschap. Dat Capito, i^qai perseverabat in his qaae ei tradita faerant"*), en anderen zich tegen hem verzetteden, is geen wonder, maar men vrage aan ieder, voor wien de R. regtsgeschiedenis geen gesloten boek is, wie de regtsgeleerdheid meer heeft vooruitgebragt , Labeo met zijne hervormingen of Capito met zijne traditionele voorstellingen P Men zie alleen toe, dat men niet het oude bestrijde, omdat het oud is, maar het nieuwe verdedige, omdat het beter is, en trooste zich overigens met de gedachte , dat ook de meest verfrisschende wind het stof opjaagt , waar- van velen hinder hebben, omdat zij hunne oogen moeten uitwrijven. Ik uader thans het einde mijner taak en kom tot het besluit, dat de grondige studie van het R. R. ook thans nog voor elk degelijk jurist een noodwendig vereischte is , niet omdat het R. R. het absolute regt is , maar omdat ons regt voor een groot deel op R. bodem is gegroeid; omdat, als wij den inhoud niet kennen , wij evenmin de onovertroffen methode van de R. juristen kunnen op prijs stellen en leeren navolgen voor de uit- legging en ontwikkeling van ons regt; omdat, zonder de beoefening van het R. R. , de wetenschap noch hare receptieve , noch hare productieve roeping kan vervullen. Dat het R. R. voor de kennis van ons regt niet alleen voldoende is « dat ook de studie van Germ. R. of van het oud Duitsch, oud Fransch en oud HoIIandsch regt van het hoogste belang is, voor zoover ons regt niet van R. oorsprong is, spreekt van zelf ; dit aan te toonen lag niet op mijn weg; alleen zij opgemerkt, dat de R. methode ten allen tijde het model zal blijven, waarvoor wij met eerbied het hoofd buigen en dat wij met alle krachten moeten nastreven. De regtsgeleerde , die niet achter zijn tijd wil aanstrompelen , die be- denkt hoe het menschelijk vernuft dagelijks nieuwe ondememingen op touw zet, hoe het weefsel der maatschappelijke zamenleving hoe langer >) Z. 2 § 4,7, D. de origim ium (1, 2). ») 1.1. REDEYOERING. 887 hoe fijner wordt gesponnen, hoe de regtsbetrekkingen en daarmeS de regts- vragen in aantal en verscheidenheid toenemen, hij zal overtuigd zijn, dat het regt tegenover die bewegingen op elk gebied, niet stationair kan blij- ven. Hij zal zich niet alleen bezig houden met de vraag wat regt is of geweest is , maar ook wat regt tnoet zijn. Leert hij zijn tijd verstaan, het regt uit het leven putten, dan zal hij — moet het regt niet tot een voortdurenden staat van onmondigbeid zijn veroordeeld — datgene wat vergankelijk , wat specifiek R. is , afscbei- den van dat wat onvergankelijk , wat universeel is, zoodat de R. juristen, indien zij weSr in ons midden verschenen, zouden moeten erkennen: gij hebt op waardige wijze van onze erfenis gebruik gemaakt, gij hebt weten- schap en praktijk met elkaar vereenigd 1 Met dit doel voor oogen, heeft het R. R. voor ons eene hooge waarde, heeft de regtsgeieerdheid eene edele roeping^ de jurist eene schoone taak te vervullenl Edel Oroot Achtbare Heeren Curatoren dezer Hoogeschool , eenige oogen- blikken mogt ik Uwe aandacht bezig houden met U^ zij het ook in losse omtrekken^ het doel der regtsgeleerdheid meer bijzonder de beteekenis van het R. R. , te schetsen. Voorzeker , Gij zult het mij willen toegeven , het is geene gemakkelijke taak naar eisch aan dat doel te beantwoorden. Ik ben ten volie overtuigd, dat ik verre beneden die eischen zal blijven; maar^ indien lust en ijver eenigen waarborg geven, dat ik de aanvaarde taak niet geheel onwaardig zal vervullen, dan hoop en vertrouw ik dat Oij geen berouw zuit gevoelen, mij op deze plaats te hebben gebragt. Mijn nog jeugdige leeftijd was voor U geen bezwaar mij aan het geeer- biedigd Hoofd van den Staat voor te dragen; ik dank U voor dat groot bewijs van vertrouwen en ik zal al mijne krachten inspannen om Uwe ver- wachting niet te beschamen; moge de toekomst leeren, dat mijne benoe- ming even nuttig was voor de kweekelingen dezer Hoogeschool, als stree- lend en aangenaam voor mij. Dan zult Oij E. O. A. H. , dan zal ik met genoegen op dit oogenblik kunnen terugzien. Moge deze Hoogeschool nog lang aan Uwe zorgen blijven toevertrouwd , baar bk)ei U immer rijke stof tot zelfvoldoening blijven schenken I 48 m W. HODDERMAN Dezetfde wenach zij tot U gerigt, WelBdelGestreBg» Heer Seovetttria van het CoUe^^ van CnratoreB» mogen de vruohteii van Uwen arbeid Uwe welwillendbeid evenareH;* he* verleden ie mij een wattrborg, dat ook ik op die welwiUendbeid niet te vergeefs een beroep befaoef te doen. Hooggeleerde Heeren, Zeer Geacbte Ambtgenooten , het is nog slecbts kort geleden, dat Gij bij de groeve van den waardigen en bemindet Mulder bebt geataan, en naauwelijks eenige dagen, dat G^ de laakste eer aan den onvergetelijken de la Faille hebt bewezen» aan Hem van wien men met aooveel regt beeft gezegd: per decem lustra semper vigi- lans» Die verliezen hebben U allen, en vooral de meerbejaaBden ondet U, die in de afgestorven trouwe vrienden hebt sien beengaan» amarteUjk getroffen. Ik deel in die regtmatige droefheid^ en bet waa mij eene be- hoefte op dezen dag^ voor ik tot U^ de levenden^ het wo(»d ngt, de ti vroeg ontslapen Mulder en de la Faille te gedenken ; wij staren Hen mtt weemoedigen eerbied na^ Hunne nagedachtenis zal bij ons allen in dank- bare herinnering blijven. Thans , nu ik Uwen kring binnentreed , moesk mij , mrt het oc^ op Uwe uitnemende talenten en mijne geringe kennis, een gevoel Van viees bevangen; en toch Bluit ik mij met opgewektbeid , ik sou bi)na durven zeggen zonder scbroom bi) U aan« want ik gevoel mij sterk door de vele bewijzen van welwillendheid en bartelijke deeloeming dte ik ceeds van U alten heb mogen ontvangen» bewijien die mij doen vertrouwe»^ dat nujae benoraaing U niet onaangenaam was, die mij gemakkelijk maken wat mij anders zwaar zou vaUen. 01 ik ben U ec dankhaar voot, want Uwe vriendechap heb ik boveoal noodig; wilt mij ze verder niet ontboudeBy ik zal tracbten mij ae meer en meer waardiig te maken. Ontsluit m^ ook de scbatkamers Uwer keofiis, dan aal de ooigMig mot U hethBaam zijn voor hoofd en barl. In het bijeonder rigjt; ik desse woordGD tot U , Ambtgenooten ; in de regtsgeleerde Faculteit, U allen heb ih ak mijne lesvmeesters gekend; wilt met evenveet vriendadap i* Uwen oud^Ieerlii^ den ambtgenoot ont- vangen, als h^. met dankbaadrheid Uw ondenvi^ zal Uqveii gedenken. HEOEVOBRING. 889 Mij valt liet voorregt te beurt m Uwe fEtcalteit geene ledige plaats te vinden. Hooggele^de Heer Fhilipse^ het verheugt mij innig, dat ik in de gelegenheid ben van deze plaats het woord tot U te rigten, U mijnen dank te betaigen voor alles wat ik aan U verschaldigd ben en voor het vervolg Uwen raad en stean in te roepra. Mag ik mij al niet vleien , dat mijne opvatting van het R. R. in alle opzigten Uwe goedkeuring zal weg- dragen, ik vlei mij wel — en Uwe humaniteit is mij hiervoor voldoende waarboi^ — dat 6ij mij dluut>m Uwe hooggewaardeerde vriendschap niet zult onthouden^ dat gij niet zult aarzelen mij met Uwe kennis voor te lichten. Moge het U in Uwe verdere levensdagen eene aangename gedaohte zijn, dat daar waar Uwe leerlingen leven, ook de herinnering aan Uwe heldere regtskennis, aan Uwe onkreukbare regtvaardigheid leeft. Qod schenke U nog vele jaren om van Uwe welverdiende rust te kun* nen genieten. Ook aan U, HoogGeleerde Heer Hecker^ is het mij eene behoefte een woord van warmen dank te brengen. Veel, zeer veel heb ik aanU te danken; Gij hebt mij den tempel van Minerva binnen geleid, en al zijn er sedert die dagen jaren verloopen, Gij hebt nooit opgehouden in mij belang te stellen^ en ik hen er van overtuigd dat deze dag ook voor U een feestdag is. Moge de overtuiging, dat ik Uw onderwijs steeds in dankbaarheid zal gedenken^ U eene aangename voldoening gevm, en de versekering, dat ik Uwe vriendschap hoog waardeer^ U eene reden zijn ze mij v^der te blijven schenken. Nog bestaat er voor mij eene reden van innige blijdschap, nog heb ik een' aangenameh pligt te vervullen. Wanneer ik mijn oog op U vestig mijn Vader^ dan trillen in mijn gemoed snaren van vreugde en dankbaar- heid. O ! ik weet het hoeveel er in U omgaat , wat Oij op dit oogenblik gevoelt. Want het geluk Uwer kinderen was altijd Uw geluk. Meer dan vijftig jaren zijn vervlogen, sedert Gij deze Hoogeschool verliet om de groote maatschappij binnen te treden. Gij hebt een moeijelijk en werkzaam leven achter U , een leven waarin het U naast groote zegenin- 48» 340 W. MODDERMAN REDEVOERING. gen niet aan telearstellingen en zorgen heeft ontbroken. Ook ik was het voorwerp van Uwe vaderlijke liefde, van Uwe teedere sorgen. Is het Bmartelijk dat Zij, die met U die liefde en zorgen deelde, niet van dezen dag getuige mogt zijn, des te inniger verheugt het mij dat ik U heden dankbaar de hand kan reiken en met U mijn geluk ^an deelen. God verlenge Uwe dagen voor zoovelen die U liefhebbenl Wanneer ik ten slotte het woord rigt tot U, Studenten aan deze Hoo- geschooi, ligt mij veel op het hart, want aan Uwe vorming is voortaan \ mijn leven gewijd, Uwe belangen zijn naauw met de mijne verbonden. » Toen ik straks over de edele roeping van de regtsgeleerdheid sprak, hebt Gij begrepen dat de ware regtsgeleerde niet alleen gevormd wordt op het stille studeervertrek of in de schaduw der schoIeUi maar in en door het levcn. Maar overal in dat leven zult Gij strijd en beweging ontmoeten; Gij onderviudt het reeds nu^ maar Gij zult het nog meer ervaren wan- neer Gij de maatschappij zijt ingetreden. Zal die strijd U moedeloos makenP Neen» dat woord kent Gij niet; zoekt U te harden en U te bekwamen, bedenkt dat het U niet te doen is, om na te zeggen wat een aoder U heeft voorgezegd; vormt U zelf tot zelfstandige mannen, daaraan heeft de maatschappij behoefte; maar daarvoor is kennis noodig, anders zou Uwe zelfstandigheid ontaarden in bekrompen eenzijdigheid. Mogt het niij gegeven zijn U daartoe op te wekken , U liefde voor de studie in te boezemen Wordt Gij somtijds door den omvang afgeschrikt , versaagt niet , want Uw arbeid zal vruchten dragen en om te werken leven wij; vergeet daarom onder de genietigingen van Uwen leeftijd de toekomst niet. Zal ik in mijne pogingen slagen , dan heb ik voor alles Uwe sympathie \ noodig; met vertrouwen op eene waarlijk vriendschappelijke verhouding ^ tusschen U en mij, aanvaard ik met lust mijne taak^ en moge soms eene wolk onzen omgang verduisteren , laten wij dan altijd openbartig en opregt tot elkander komen. Zonder opregtheid geen vertrouwen, zonder vertrouwen geen vriendschap. Tot weerziens Studenten, houdt Uw hoofd helder en Uw hart warm*. pectus facit lurisconsultum I IK HEB GEZE60. ORDO LECTIONUM, IN ACADEMIA GRONINGANA HABENDAHUM INDE A FBRnS AESTIVIS A. dOIOCCCLXYI AD PEBIAS AESTIVAS A. CIOIOCOCLXVn. IN FACULTATB MEDICA. lACOBUS KA\KT DE LA FAILLE, rude licet donatus, quantum per aetatem licebit studiosis prodesse perget. FRANCISCUS zachaRIaS ERMERINS Patiolo^am ^eneralem docehit diehuB Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Satumi, hora IX; IRsiohffiam, diebus Lunae, Martis et Mercurii» hora XI; Anatomiam pathologicam ^ die Martis» hora XII, diebus Mercurii et lovis, hora VIII et die Yeneris, hora IX. Ewercitationibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. lANUS HISSINK lANSEN CAirurffiam docebit diebus Mercurii, lovis et Saturni , hora I X ; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Lunae et Martis, hora IV; Clinicis ewercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Luuae, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, horaXII; Operationibus cMrurgicis, in cadavere instituendis qualibet oblata occasione praeerit; Anatomen corporis haiitani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Sa- turni, hora IV; Dissectionibus cadaverum anatomicis, tempore opportuno instituendis , quotidie praeerit, hora meridiana. ISAACUS VaN DKEN Remediorum effectum et therapeuticum usum docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII; Pharmacoffnosin et Phar^ macologiam experimentalem diebus lovis, Veneris et Saturni» hora VIII; Physiologiam generalem diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Phf- siotoffiam speciaiem et ewperimentaiem die lovis, hora X; die Veneris, 842 ORDO LEGTIONUH. hora IX, et die Satarni, hora X; Diaeteticam et PoHtiam medicam die lovis, horis IV — ^VI; Indagatumibua phyeiolqgicis in Laboratorio Fhysiologico quotide praeerit. SIOISMUNDUS BOSBNSTEIN Esoerdtatumibus clinicis et policlinicis in No- socomio Academico quotidie vacabit, horis X — XII; Patholoyiam et The- rapiam specialem docebit diebus Lunae et Martis , hora IX , et die Satanii , hora XI ; Medicinam forensem diebus Mercurii et Veneris , hora IV. Recens vocatus Med. Frof. TJALUNO HALBERTSMA Jrtem Oistetneiam docebit diebus et horis postea indicandis. IN FACULTATE DISCIFLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. 