title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Maar de Broederscbap wilde kennelijk meer propaideusis voor de theolo- gische studie dan het Athenaeum naar zijn roeping en bestemming geven kon, en tevens aanvulling van haar theologisch onderwijs. En zij ving hare eigene wijsgeerig-Ietterkundige institutie 20 jaar voor de komst van Hemsterhuis aan« toen zij aan de Illustre School niet bloeide, en na Hem- Bterhuis stond daar het wifSffeerig onderwijs meer dan een halve eeuw stil. Toen werd dit aan hrt Seminarium door een Giericus en Wyttenbach gegeven, en voegde hun liierariscA onderwijs met dat van Wetstein en ook van v. d. Meersch aan dat van 't Athenaeam iets uitnemends toe. Wij weten dan ook, dat Wyttenbach's lessen aan de Kweekschool, wat toen anders nog zeldzaam was, ook door studenten van het Athenaeum vlijtig werden bijgewoond. ^) En wat in 1779 het Athenaeum in dim Wyttenbach van 't Seminarium ontving, zou ik U zoo gaarne, al behoeft het geen aanwijzing» door zijn leerling en opvolger, David Jaoobus van Lennep, doen herinneren. Maar de tijd gebiedt mij U daarvoor naar diens Feestrede op het tweede eeuwgetij van het Athenaeum te ver- vijzen. *) En bij hetgeen de Kwedcschool der Remonstranten door dit alles hier geweest is» mag ik ten slotte nog iets niet voorbijgaan. In haar lag uit dea aard der zaak de aansporing die de Amsterdamsche S^erk , reeds van 1686 af , hare BibKotheek deed aanleggeo. Niet zelden ook ontving deze uit da nalatenschap der hoogleeraren belangrijke aanwinst, als in 1764 uit die 1) T. d. Hoeren GedenkBohr. bk. 198. >) Gedenkb. der plechi ▼iering van het 800-jarig best. der Doorl. Soh. te Amst., door Mr. J. ▼. Lennep, bhs, 64 rolg. 54» 420 J. T I D E H A N van Wetstein i^al zijne Bijbels en N. Testamenten , gedrukte en manu- scripte, met al de geschrevene coUaties enz. en ook al zijn Nederduitsche boeken" ^). Sedert lang voegt zij dan ook , in de eerste plaats door hare Handschriften , waaronder de Grotiana en Vossiana, en hare beschrevene verzameling van Famfletten, maar ook door de Bijbel-uitgaven en de werken der Kerkvaders , Hervormers en oudere Godgeleerden , met nieuwere verrijkt, die zij bevat, eene belangrijke bijdrage aan den boekenschat der Amsterdamsche Bibliotheken toe. Het Seminarium der Remonstranten heeft door zijn groote leeraars een beroemden naam. Des te meer moet het er prijs op stellen, dat het, in Amsterdam ophoudend te bestaan , in Amsterdam eene goede gedachtenis achterlate. £n zoo hoop ik, door eene eenvoudige en bescheidene voor- stelling van eene kleine reeks van welgekozene zaken bij U den indruk verlevendigd te hebben^ dat de kleine Kweekschool hier in den grooteren kweekhof van wetenschap» christelijke beschaving en godsdienstig leven, haar plekje gronds niet nutteloos beslagen heeft. Maar vrij en onbedwongen mag en moet ik bij dat eindigen van haar bestaan voor haar nitspreken, wat zij hier al goeds genoten, waarvoor zij uit dat langdurig bestaan hier te danken heeft. En waaraan anders zou ik dan in de allereerste plaats denken, als aan Amsterdam zelfp Of moet het in de eerste helft, ja in 'tgeheel der 17^ eeuw geen invloed geoefend hebben op leeraars en leerlingen beiden, in het groote, toen machtige, beroemde» eenige Amsterdam te leven en te werkenP Kan dat anders als bezielend, verheflend, aansporend, althans op de besten en edelsten hebben gewerktP £n, wat in dit opzicht met de verandering der tijden ook veranderde, altijd bleef Amsterdam de stad, waar de stroom van ons volksleven het breedst, het diepst, het volst, zij het ook niet altijd het krachtigst en het helderst vloeide. Amsterdam >) Biogr. Naaml. blz. 226. A F S G H E I D. 421 de stad, waarheen alles kwam, zelfs een tijdlang voor de politiek, of- schoon deze hier nooit haar boofdzetel hebben mocht, maar in andere opzichten altijd alles kwam wat uit het buitenland zich met Nederiand in betrekking stelde. De stad , waar men als van zelf kennis kreeg van wat er in het gansche land belangrijks voorviel, en die zeive altijd opleverde wat belangstelling en kennisneming waardig was. De stad, die door haar rijke en merkwaardige kunstschatten en door hare talrijke, reeds om de talrijkheid harer bevolking aitijd meer dan elders belangrijke inrichtingen voor handel, wetenschap, kunst, rechtsbedeeling , kerkelijk leven en alge- meene beschaving meer dan eenige andere opleverde voor geestes-oefening en praktische vorming. De stad dan ook, die voor de hoogste vorming door het hooger onderwijs, en daarbij voor de praktische opleiding die de Evangelie-bediening zoozeer behoeft, de plaats bij uitnemendheid is en blijft. Zeker dus^ ai is het bij leeraars of leerlingen niet met den vinger aan te wijzen , maar zeker heeft de Kweekschool allereerst er veel aan te danken, dat zij door de wijsheid harer stichters^ zelfs in spijt van hunne aanzienlijkste, Rotterdamsche gemeente te Amsterdam werd gevestigd^ en door de latere voorgangers in de Broederschap , ook bij tweemaal niet emstig dreigende verplaatsing , tot hiertoe in Amsterdam behouden ^bleef. Dit werd ook door iets anders bevorderd, waarvoor zij wel zeker in deaen stond niet minder te danken heeft. Ik bedoei de doorgaans gunstige gezindheid der AtMterdamache Begeering. Van de zijde der Lande overheic^ werd het stout bestaan van de stichting eener Remonstrantsche Kweek- school, in 1634, en wel in Amsterdam» niet belemmerd, noch haar voortbestaan in de Republiek ooit bedreigd. En ifi het Koningrijk der Nederlanden werd zij eerst voorden krijgsdienst, later voor de academische promotie harer kweekelingen , en intusschen voor het onderhoud van haren hoogleeraar op denzelfden voet met de lands-instellingen gebracht. Zelfs werd de, wijsselijk afgewezene, eer haar aangeboden van, even als tot kort geieden de Luthersche Kweekschool» in verband met Leiden Koninklijk 1) Men sie miijiie Biogr. Naami. bls. 6» en Stichting der Bemonstr.Broedenchap, II343yolg. 422 J. T I D E M A N SemiDarium te worden. En wat de stedeHjke overheid betreft ia het boogst merkwaardig, hoe deze, in de eerste 25 hachelijke jaren van het bestaan der Kweekschool, haar bij herhaliog tegen heftigen tegenstaiid tot een achiid en ateun veratrekte. //Reeds spoedig toch" — wij willen het met bekorting van Stolker hooren — ^reeds spoedig nadat Bpi»- copius zijne lessen had aangevangen, kwamea daartegen klachten in bij Burgemeesteren , met verzoek om verbod van dit onderwijs. Episcopios werd ten gevolge daarvan in 1636 ontboden bij den voorsittenden Barge- meester Geelvink , die hem van de klachten kennis gaf en tot omzichtig* heid vermaande. Hij betuigde alles wat eenig opzien kon geven te ver* mijden, maar dat de Remonstranten dit onderwijs niet konden nalaten //dewijl het dan welhaast met hunne zaak gedaan zoa zijn." Dit bleef onbeantwoord , en Episcopius vertrok met dankbetuiging voor de vrijheid die men genieten mocht. De klachten en het verzoek werden nu wel meermalen herhaald, doch zonder gevolg." /sfOok staande den dienst van Curcellaeus liet men niet af schier jaar- lijks op wering en verbod van het Seminarium aantedringen, ifdem}\ daardoor het Sociniaansch vergif door het gansche land verspreid werd." Vooral was de aandrang zeer sterk in 1656, toen men besloten had het verzoek maandelijks te vernieuwen, totdat men zijn zin zou hebben. In dezen stand van zaken beriepen Burgemeesteren den Oud-Raad^ tot wel- ken zij gewoon waren alles te brengen wat zij op eigen gezag alleen niet begeerden aftedoen. En hier werd nu besloten, den veraoekeren, wanneer zij wederkwamen » te antwoorden : /^dat Burgemeesteren zorg zoaden dia- gen y dat in dit stuk niets openbaarlijk zou worden bij der hand genomen , maar aan de andere zijde niet konden goedvinden te onderzoeken wat iemand in dusdanige zaken in 't particulier, in zijn huis kwame te doen." De verzoekers bleven nu achter; en de zaak was voor dien tijd bij Bur- gemeesteren afgedaan." //Niet lang daarna nam men voor, dewijl men nu verzekwd waa door Bargemeesteren het Semibarium niet verboden te zullen krijgen, dit vaii de Staten van HoIIand te verzoeken. De Remonatranten raadpleegden *) Qesch. van het Semin. J«eiteroef. 1825» bk. 2^. A F S G H E I D. 423 hierin de Amsterdamsche Regeering, en deze stelde hen gerust en verzekerde, #dat zij wel zpude zorgen, dat tegen het Seminarium niet gedaan zou worden/' Maar als na den dood van Curcellaeus, in 1659, diens Quatemio Dissertationum Theologicarum in 't licht verscheen, deed deze den ijver weder opblaken. Men wist een plakaat van 'tHof te verkrijgen, dat in 1661 het boek verbood. En als dit in de voornaamste steden niet werd afgekondigd» drong men het //weren van het Socinianisme en van het Semi- narinm" weder bij Burgemeesteren aan. Maar deze lieten zich van hunne gematigdheid en billijkheitl niet afbrengen. En sedert viel men hen niet meer lastig/' Dubbel jammer dan, dat dit eenmaal, en wel 80 jaar later, in 1741 en 42 , een korte poos zoo anders was. Toen gold het den grooten vreem- deling Wetstein, wien eene kleine regeering op onwaardige wijze in zijn werk belemmerde en beperkte» en waaraan de uitstekende geleerde de zwakheid had zich een oogenblik te onderwerpen. Wij halen de bizonder- heden hiervan niet weder op, die elders ^) in 't breede te lezen zijn. liever beschouwen wij deae geheele zaak als eene zwakheid van dien zwakken tijd , die ruim wordt opgewogen door het krachtdadig handhaven van het recht en de vrijheid der Remonstranten 80 en 100 jaar vroeger, en door de latere» nooit afgebrokene billijkheid^en welwiilendheid. Werd deze ook daarin betoond, dat de Kweekschool bij elke openbare plechtig- heid , die zij vierde , door de tegenwoordigheid der stedelijke overheid werd geeerd, dubbel doet het mij leed dat dit in dezen oogenblik niet haar deel mag zijn. Want nu onthoudt het aan de Amsterdamsehe Eweek* school der Remonstranten de gelegenheid, die haar nog in hare laatste ure zoo welkom zoa geweest zijn, om voor het tegenwoordig hoog geacht Stedelijk Bestuur uittespreken, hoe veel zij, toen zij het noodig had, ver- plicht was aan de bescherming van Amsterdam's verlichte en vrijzinnige Regeering. Van die verlichte vrijzinnigheid was ook de eigene School, welke de Stedelijke Overheid hier stichtte, het Athenaeum lUusire de vrucht; en I) T. d. Hoeren, Gedflnkachr. bLs. 145 Tolg. Stolker» Geadi. bls. 8*-14. 424 J. T I D E M A N van zelf heefl; de Kweekschool der Remonstranten ook vooral aan haar veel te danken. Dat zij reeds in 1634, en wel te Amsterdam tot stand kwam 9 werd grootendeels veroonsaakt door de , twee jaren voorafgegane , oprichting der Illustre School, met den Remonstrantsch-gesinden Vossius en den Remonstrant Barlaeus als eerste Professoren. Op het Letterkundig en Wijsgeerig onderwijs dier mannen mocht zij dan ook in hare eerste 16 jaren voor hare kweekelingen zoo zeer rekenen, dat sij terstond na beider dood begreep daarin door eigene maatregelen te moeten voorsien. Sedert stond het Seminarium, tot op den nieuweren tijd, bniten bepaald verband met het Athenaeum, maar ook, gelijk wij reeds opmerkten, eonder bekenden tegenstand van de theologen dier School, rustig daarnevens. Want dat Burgemeesteren aan Wetstein het literarisch onderwijs verboden //omdat dit tot afbreuk strekte van de IUustre School/' en hem daama dat in de phiiosophie en de Hebreeuwsche taal vegunden, toen hierin geen onderwijs aan 't Athenaeum gegeven werd, hebben dat wij zeker meer aan die Burgemeesteren dan aan het Athenaeum te wijten. Toen Wjttenbach in 1779 van de Eweekschool, eerst voor het wijsgeerig onderwijs» tot de lUustre School overging, bleef hij op een behoorlijk honorarinm de Ieer« meester ook der Remonstrantsche kweekelingen. Op soortgelijken voet volgde van Swinden hem.in 1790 daarin op. En sedert de Remonstran- ten in 1796 voor goed hun eigen wijsgeerig-literarisch onderwijs deden eindigen, mochten zij daarvoor met de Professoren van 't Athenaeum eene overeenkomst aangaan , die tot hiertoe heeft voortgeduurd. Die professoren lieten dan ook de studenten van het Seminarium evenzeer als die van het Athenaeum mede tot hunne private institutie toe. Voor de adraissie- en propaideutische examina aan de Kweekschool bewezen zij, even als de Hoogleeraars in de wiskunde» hunne nooit onthoudene onmisbare diensten. Ook het theologisch onderwijs, reeds van v. Hengel» mocht tot aanvuliing van dat van den eenen Remonstrantschen Hoogleeraar strekken. Terwijl bij iedere solemneele actus van het Athenaeum ook zijne tegenwoordigheid werd gevraagd, liet men voor eene enkele poetische kanonnade van onzen de Genestet het schotje vallen , dat de professoren van de Seminarien , op- eengepakt in de voor hen te eng gewordene ruimte, van die des Athenaeums scheidde. Bij de 25-jarige vervulling van v. d. Hoeven's professoraat A F S G H E I D. 425 8trekte eeo brief van Curatoren van het Athenaeum tot dankbetuiging irvoor hetgeen hij als redenaar, onderwijzer in de welsprekendheid en leidsman voor studenton van die inrichting geweest was." ^) Het laatste professoraat aan de Amaterdamsche Kweekachool was bet eerste van dien aard dat, gelijkelijk met dat der professoren van de lUustre Sohool, in haar gehoorzaal, de oude eerwaardige van 't Agnieten-klooster-kerkje, werd aanvaard. In dit nieuwe gebouw voor Hooger Onderwijs werd de theo* logische coUegiekamer ook aan de Hoogleeraren der Seminarien aangeboden. Ja, zelfs eene poging om het godgeleerd onderwijs aan 't Athenaeum en de Seminarien tot eenheid te brengen , voor eenige jaren door de geaame- lijke theologische profeasoren aangewend, vond bij Curatoren van het Athenaeum geen bezwaar. En zijne ProfeflQoren openden reeds voor lang ook voor die der Seminarien hunne vaste gezeUige zamenkomst^ op de Series Lectionum ook voor hunne lessen, eerst eene Uiatste^ nog door een schot-streep afgescheidene, later eene gemeensohappeiijke pkate, die nu beurteUngs de eerste eereplaate worden kon; voegden aan de verga- deriDgen hunner Orde eerst voor gemeenschappeUjke zaken gecombineerde vergaderingen met de Professoren der Seminarien toe» en stelden onlangs ook hunne gewoone vergaderingen voor dezen open, geUjk ook zij, waarop ik prijs Btel, mij voor dit Afscheid hier hebben opgeleid. Zoo weten wij uit geen tijdperk van eenige minder goede verhouding tusschen het Athe- naeum en de Seminarien, maar wel van veel welwiUende» steeds toegeno- mene aansluiting. Van deze was natuurUjk het voordeel altijd verre weg het meest aan de zijde der kleine Kweekschool, en was dit voor haar hoogleeraar, haar onderwijs» haar studenten van zooveel beteekenis en waarde, dat haar daarvoor bij het scheiden een warme dank van het harte moet, met een vurigen heUwensch er bij voor de in Amsterdam veel te weinig gewaardeerde en toch juist in Amsterdam zoo hoog te waardeeren Stichting. Met haar had het Seminarium sedert 1735 dat der Docp9ffezinden , sedert >) Bom. liieiiweiilmu. Ler. eii kanki yan t. <L H. bls. 191. 66 y 428 J. T I D E M A N in hetgeen waarmede zij hier in betrekking stondP En vordert ware inge- nomenheid niet, bij het scheiden ook daarop» niet met een onvriendelijk oordeel, maar met belangsteliende opmerkzaamheid te wijzenP Doch be- denkt M.H.: het Seminariam eindigt zijn Amsterdamsch bestaan. Daarin dus komt geene verbetering , daarvoor geene verbetering van het hier be- ataande meer te pas. Voor Leiden zijn in de inrichting der Kweekschool de noodige wijzigingen gebracht, en daarover heb in hier niet te spreken. Maar zelf heb ik met betrekking tot het Athenaeum en de Seminarien iets op het harte, dat ik bij het scheiden der Kweekschool nog gaarne als een wensch hier achterliet. Vergunt mij daarvoor nog een enkel oogenblik. Het betreft in de eerste plaats het Theologisch Onderwijs aan het Athenaeum en de Seminarien te samen. Dat is een, want over en weer ontvangen de studenten het onderwijs der verschiliende professoren. Maar toch ontbreekt er eenheid aan. Wel wordt deze door het onAer&xig overl^ der hoogieeraren eenigzins bevorderd, maar over het geheel staat het onderwijs aan elke inrichting op zich zelf. Zoo ging van het bizotider voordeel, dat hier zes professoren de theologie doceerden, te veel verloren. Want maar al te vaak werd in dezelfde vakken door meerderen» in andere door niemand onderwezen; waren de meeste hoogleeraren met te veel- fioortig onderwijs belast, en ontging aan de studenten, reeds om de uren van het onderwijs» te veel het voorrecht van in een ordelijken studiengang met de speciaal-studie der Hoogleeraren hun voordeel te doen. In dit alles hebben de gezamelijke professoren — zooals ik reeds vermeldde — voor eenige jaren trachten te voorzien , door bij de- verschillende Curatorien een ontwerp intedienen» dat de zoo noodige eenheid in het ondervrijs brengen zou. En het bezwaar, waarop dat toen afstuittCj aal thans door het jongste besluit der Doopsgezinden omtrent hun Sefninarium , zoo niet vervallen^ althans verminderd zijn. Zou het dan niet wenschelijk wezen, dat het vroegere plan nu weder opgevat en door de zamenvirerking der Frofessoren en Curatoren werd vervuIdP Daardoor zou dit beliangrijk deel van 't Hooger Onderwijs hier grootelijks winnen.* Daardoor zou Amster- dam, zonder eenigen schijn van aanmatiging of naijver» alleen^door gebruik A F S G H E I D. 429 te maken van het bestaande, voor de theologische studie een uitnemend voordeel aanbieden , zelfs boven de meeste onzer Hoogescholen. Daardoor lou voor de nieuwe staatsregeling van het Hooger Onderwijs, die toch wel altijd de Frotestantsche godgeleerdheid met de opleiding der leeraars van den staat op de kerk zal doen overgaan, hier in de beste ricbting sijn voorgewerkt. £n daardoor zou Amsterdam, de plaats bij uitnemend- heid voor de Protestantsche Kerkelijke Hoogeschool, vooruit reeds als van zelf voor deze zijn aangewezen. De Protestantsche Kerkelijke Hoogeschooll Nu nog een schoone droom» maar die mij toch reeds brengt tot mijn tweeden, even ernstigen ais hei^ ligen wensch» die vooral de Seminafien betreft. — Bij de vriendeiijke verhouding,die tusschen de verschiliende Protestantsche Kerkgenootschap- pen, meer dan in die alle betaat, ontbreekt thans nog het eene noodige» de zamenwerking. Meer dan uitwendige vereeniging is deze de levensbe- hoefte der Protestantsche Kerk, om te worden wat zij wezen moet en kan, eene macht in de maatschappij « eene macht nevens den Staat^ naast Rome, voor de nog niet Christelijke wereld. En die zamenwerking kan thans plaats grijpen, omdat het kerkgenootschappelijk verschil^ dat de verschiilende genootschappen deed ontstaan, zijn beteekenis werkelijk heeft verloren. Maar hiermede heeft dan vooral iedere wezenlijke grond en reden opgehouden van die afzonderlijke opleiding hunner leeraars, tot welke de Remonstranten eertijds gedwongen» de Doopsgezinden later ge- drongen, de Lutherschen nog bewogen werden. En een zeer krachtig begin van zeer wezenlijke zamenwerking zou het wezen^ zoo dan nu die afzonderlijke opleiding aan de verschillende Seminarien door eene gemeen- schappelijke werd vervangen; niet feitelijk alleen, zoo als thans reeds plaats heeft, maar door haar bij de Kerkgenootschappen uitdrukkelijk in beginsel aantenemen. Het Hersteld-Luthersch Kerkgenootschap heeft daar- toe reeds eene poging aangewend, en hoe gaame had ik de Remonstrant- sche Broederschap thans een krachtigen stap tot hare verwezenlijking zien doenl Maar iets anders begeerende, had zij thans daarvoor geen oog. Des te meer dringt mij de groote zaak^ bij het scheiden haar aan 't hart te leggen van allen, die in de onderscheidene Protestantsche Kerkgenoot- Bchappen voor haar invloed kunnen oefenen. 430 J. TIDEMANAFSGHEID. Qij acht het, hoop ik, niet ongepast, M. H.l dat ik mij nog het uitspreken van deze wenschen veroorloofde. Wilt het in elk geval toe<* schrijven aan de beiangstelling en de liefde met welke ik datgeno blijf omvatten , waarmede ik door eene ernstige levenswerkzaamheid zoo naaw verbonden was. Deze leggen mij ten slotte voot het Athenaenm en de Seminarien , bij het hartelijkst vaarwel , den besten heilwensch op de lippen. Door de oude ingenomenheid der Stedelijke Begeering^ door de wakkere zorg der Curatoreu , door de uitnemende werkzaamheid mijner Ambtge- nooten, door de ernstige behartiging der Studenten, en door een voor alle wetenschap, ook voor de Godgeleerde gunstigen tijdgeeat, zij onder den zegen van den Vader der lichten de schoonste toekomst hun deell Bn de Remonstrantsche Kweekschool, — voor haar, de Geliefde, mijn aller* laatste woord. Te Leiden werkelijk tot stand gekomen^ moge zij, onder de ieiding van mijn hooggeschatten , begaafden en geleerden Opvolger, en met de medewerking zijner Leidsche AmbtgenooCen daar bloeien» eo waarlijk heilzaam wezen voor de Broederscbap , voor de vaderlaodsche Wetenschap en Eerk. IK HKB ORZSOD. MA^.VMT. 