title: Annales Academici
creator: Academia Groningana
text: Hoe nietig zijn wij tegenover hen, al is het dat wij als ware levende Christenen iets in ons hebben van denzelfden geest, die in hen was en dien zij geenszins wenschten bij uitsluiting ontvangen te hebben? Ja, van dien geest ook bij het verdienen der charismata, waarmede hij voor hun bijzondere zending hen bijzonder toegerust heeft. Hoe nietig zijn tegenover hen alle godgeleerden! Zij, die zich het meest bij hen aansluiten en trachten door te dringen tot hun diepste gedachten, mogen voor alle andere met dien naam worden versierd; die met hen niet samenzamen stemmen om hetgeen bij hen zoo hoog, vol en rein is, moeten met andere namen aangeduid worden, die van schriftgeleerden of wijzen of denkers. Het is iets anders dan kunst of denkgave, waarom we met eerbied tegen hen aanzien. Tot welk een hoog standpunt van reinheid, geestelijke gezondheid, liefde tot God en het goddelijke en vrijheid van het overwicht der zinnenlijke dingen de mensch zich wel verheven moest, om de eeuwige waarheden der godsdienst, geheel onbesmet en onverminkt, uit zichzelf te vinden, dat te bepalen is voor ons, nu wij ze eenmaal kennen, niet wel doenlijk. Indien 's menschen aard uit zichzelf ouder den indruk van het goddelijke, dat in de schepping is, als een zoo vruchtbare bodem tot het voortbrengen van de ware godsdienslkennis moet gesproken worden, hoe is het dan mogelijk, dat zij zelfs in onze maatschappij niet meer vreedig en spoediger te voorschijn komt en uitspruit? De profeten van Israel blijven een eenig verschijnsel: het Godsbewustzijn onderscheidt zich van het wereldbewustzijn, zij wijzen niet naar het verleden om slechts het oude te herhalen, maar naar de toekomst, zij zijn ons de getuigen en de leermeesters der nooit geeindigde, altijd voortgaande Godsopenbaring. Bij hen was de overtuiging onwrikbaar, dat zij spraken niet in hunnen naam, maar in Gods naam, dat zij hetgeen zij verkondigden niet aan zichzelf, niet aan hunne wijsheid te danken hadden, dat het steunde op zijn gezag, niet op het hunne. De leeuw brult, wie zou niet vrezen, de leer spreekt, wie zou niet profeteren? Wij hebben dus hun zelfgetuigenis. Was het zelfbedrog? Lieten zij zich ongemerk onverleidelijk, om wat zij uit de diepten hunner eigene ziel verkregen hadden, met zoo groote verzekerdheid voor hoogere openbaring aan te zien en uit te geven? Dan heeft niet een, maar hebben zij zich laten verleiden, en dat niet gedurende een korten tijd, maar allen hun leven lang. Hun zelfgetuigenis verdient de opmerkzaamheid, omdat het gesteund wordt door hun zedelijk karakter, door de opregtheid en het onbevatten geduld, waarmee zij den kamp hebben volgehouden tegen hunne booze, vijandige tijdgenoten, tegen logen en afval. Noch onnoozelheid, noch geestdrijvendheid, noch hoogmoed maken hun zelfgetuigenis verachtd, integendeel de diepste nederigheid en de reinste bedoelingen spreken ons toe uit hunne daden en hunne geschriften, doen ons met eerbied op hen staren, als heilige menschen Gods; en dat er in zedelijke kracht wel enig verschil is tusschen hen en ons, wie zou wagen dit te ontvechten? De geest, die in hen sprak en zoo krachtig werkte, was niet hun eigen geest, zondig en dwalend als de onze, maar de geest van God, dat is: de heilige geest. Hoewel vele geesten roekomst uitgaan in de wereld, hoe veel brokstukken der waarheid zij vaak magtig zijn geworden en met eenzijdigheid vasthouden, hoe veel goeds zelfs zij mogen gesticht hebben en stichten, heilige geest is niet een natuurlijk eigendom des menschen, maar iets bijzonders, een gave, niet ons noch iemand aangeboren, maar op geheimzinnige wijze afkomstig uit God. Ik meen, dat wij den profeten recht laten wedervaren door hun dien geest toe te kennen, als van God ontvangen, en dat wij hun onrecht doen, hen verlagen, wanneer wij hunne redevoeringen en tafereelen willen verklaren uit den visionairen toestand, waarin zij zullen verkeerd hebben. Dat zij in gezichten de goddelijke waarheden hebben geschouwd, dat zij die gezichten hebben verhaald en opgeschreven, welke oorzaak is er, om ons hierover te verwonderen of hen deswegen gering te achten? Het goddelijke is voor de mensch niet te bereiken zonder gelijkenissen en beelden, het is aan anderen niet mee te delen zonder deze hulpmiddelen. Wij hebben geen grond om dit te wraken, zoo maar het goddelijke niet gekleed wordt in een vorm, die onwaardig is of die het bezoedelt. Maar is dit het geval bij de profeten? Visionaire toestand doet ons denken aan iets ziekelijks, aan overspanning, aan de gezichten en verschijningen, waardoor vele heiligen der middeleeuwen zo beroemd zijn geworden. Maar zullen wij uit het lage het hogere verklaren? Naar het gedwongen en gezochte namaaksel de aard en de waarde van het oorspronkelijke bepalen? Waar is bij de profeten iets van het kleingeestige en matte? Waar een spoor, dat zij bij voorkeur in stille mijmering het maatschappelijk verkeer en het bedrijfje van hunne medemenschen ontvingen? Zij waren volksmannen in den edelsten zin van het woord, en hadden nog wel andere zielskrachten aan het werk en in beweging te zetten dan die, bij het jagen naar visioenen, inzonderlijk plegen geoefend te worden. Frisch en aangrijpend waren hunne gedachten, zij drongen diep, zeer diep in het gemoed, indien niet van vele, dan toch van sommigen, zij droegen bij tot de ontwikkeling der heilsopenbaring, en zijn nog heden voor ons onder de beste, die wij hebben. Of zullen wij het grote en buitengewone, dat de profeten onloochenbaar eigen is, uit intuïtie afleiden, uit den gelukkigen blik, waarmee de vaardige menschengeest het verwerpelijk nog diep verborgene bespeurt, dat bij wel van een lange reeks van gebeurtenissen 'gevolgtrekkingen en denkbeelden, middelen en proevenmingen de wellechtige schakels reeds waargenomen of gegrepen heeft, maar de tusschenliggende hem nog niet helder geworden, door hem nog niet bepaald onderscheiden en nagegaan zijn? Gewis, zo kwam de menschengeest meer dan eens en toch zelden tot het voorgevoel van een toekomstige gebeurtenis, tot het vermoeden van een belangrijk resultaat, tot het doen van een invloedrijke vinding. Die scherpe, verziende blik kan als analogie ter vergelijking worden aangehaald bij de beschouwing der Bijbelse profeten. Maar is dit wel de sleutel tot een verklaring, die alles of die genoeg verklaart? Zou het niet zeer bevreemdend zijn, indien deze natuurlijke gave in een volk bij zoovelen had gewerkt en bij die velen zo dikwijls? Breng haar echter in verband met den geest Gods, den heiligen; er is dan niets vreemds in, dat zij, waar zij reeds was, werd opgewekt en verlevendigd, en, waar zij te kort schoot of gemist werd, geholpen, vervangen en vergoed werd door een divinatie van hogere oorsprong en meer gewisheid. Die geest gaf dan te aanschouwen wat de menschengeest niet zou gedacht en gehoopt hebben, wat hij aan zichzelf overgelaten, slechts met onzekerheid en al weifelend zou voorgespiegeld hebben. Ons geloof dan aan Gods openbaring, en daarin het levensbeginsel der Godgeleerdheid, wordt niet weinig gesteekt, wanneer wij zien op de profeten der oudheid, die niet alleen zichzelf aan haar geloofden, maar boven- dien haar dienden en geen oogenblik twijfelden of zij ook wel door hen en in hen geschiedde. God's openbaring! Wij kunnen tegenwoordig dit onderwerp niet aanroeren zonder voorbijgaan van de vraag, hoe en op welke wijze de godsdienstige waarheid, zoo bij de profeten als bij Jezus en de Apostelen, in de wereld, tot de menschen is gekomen. Langs zeer natuurlijken weg, door ontwikkeling en nadenken, door de godsdienstige behoefte in haar aanraking met de natuur, de geschiedenis en de vragen van het menschelijk leven. Zo wordt door zeer velen geantwoord: het woordje «bijzonder» heeft bij dit onderwerp een zeer kwade naam, van bijzondere hulp of mededeeling Gods wil men niet weten, ofschoon de aarde dier waarheden niet zou buiten sluiten, dat ze op gansch bijzondere wijze haar oorsprong hadden in God. En nu meen ik, dat de loochening der bijzondere openbaring aan de godsdienst, aan de Christelijke waarheid tot eer verstrekt, een gevolg is van haar zelfstandigheid. Men zou tot die loochening niet zoo spoedig overgaan, indien de leer der godsdienst en des Christendoms niet zoo eenvoudig, niet zoo innerlijk waar was, geen waarde had op zichzelf en niet kon losgemaakt worden, in de gedachten althans, van den historischen bodem, uitgelicht uit het overgeleverde vat. Daar de geest meer is dan de vorm en de letter en de godsdienst een fontein des levens in ons eigen binnenste is, zoo is het niet onnatuurlijk, dat men geoordeeld heeft: wat in zichzelf zo klaar is en zo zeer de getuigenis heeft van ons eigen geweten, daarvan is ook de wording zo verwonderlijk niet: het is met ons geboren, met ons opgegroeid en tot ontwikkeling gekomen. Zij evenwel, die zich van dit oordeel onthouden, waarom onthouden zij er zich van? Uit halstarrigheid en bekrompenheid? Neen, maar omdat bij deze geheel menschelijke en natuurlijke verklaring voor hun gevoel wezenlijke, ja de voomaamste bestanddeelen van de leer der godsdienst verloren gaan. Die, waarin de gezindheid Gods om de zonden te vergeven en de mogelijkheid der vergiffenis en de heiligheid van Gods toorn, die de vergiffenis noodig deed zijn, de verzoening van den zondaar en zijn verlossing geleerd worden. Heeft de mensch deze leeringen zelf gevonden, uit zichzelf en uit de wereld en menschenbeschouwing geput, dan denkt hij zich slechts in God wat eigenlijk in zijnzelf omging, het kan zijn, dat aan zijn gedachten en verwachtingen niets beantwoordt in God, dat Gods toorn en Gods genade een schrikbeeld is of een droombeeld der menschelijke voorstelling, want God zelf is niet tot hem gekomen, wat niettemin, daar de zonde wel gekomen is, tot zijn geruststelling allernoodzakelijkst was. Neem eens aan voor een oogenblik, dat er is een openbaring in de openbaring, een heilsopenbaring tot heeling en heil voor het verdwaasde en verdwaalde menschengeslacht. Neem eens aan, dat Hij bij hetgeen de menschen reeds hadden nog iets gegeven, heeft van het zijne, hoe onbetwistbaar zijn dat, hoe diep van zin, hoe goddelijk en verheven die axioma's der godgeleerdheid: "God is persoonlijkheid, geest, liefde. Omdat Hij dat alles is, daarom heeft Hij nog nader zich doen vernemen, van zijn geest, wiens rijkdom wij niet meten kunnen noch begrenzen mogen, aan sommigen gegeven ten bate van allen. Zijn die axioma's geloofswaarheden voor u, ik vrees, dat zij, geheel als van menschelijke oorsprong, geheel op zichzelf genomen, weldra zeer twijfelachtig zullen worden, om misschien langzamerhand weg te zweven en te verdwijnen. Het mag zijn nut hebben dat men voor een tijd het begrip een bijzondere openbaring prijs geeft, om uit ervaring te leren tot welke uitkomsten men dan geraakt en hoe veel men na de schipbreuk van het oude, waarvan men slechts den gebrekkigen vorm, niet de kern en het wezen omgekomen en weggezonken waant nog zal overgehouden en gered hebben, het mag waar zijn, dat door het zuiveringsproces, dat men beproefd heeft, inderdaad veel onbruikbaars is opgeruimd en nuttelooze gereedschap en hulpinstruments zijn weggespoeld, ik acht, dat de Godgeleerdheid zichzelf benadeelt, wanneer zij de herinnering verliest van wat zij aan dat begrip is verschuldigd, ik acht, dat zij leeft en bloeit juist door dat wat zij uit dat begrip, al stoot zij het van zich, ongemelijk heeft overgenomen en zich toegeëigend, ik acht, dat zij er toe terugkeeren zal als het liefste goed harer jeugd, de onmisbare bron harer mannelijke kracht. Dat God zich heeft geopenbaard, is het idee, waarvoor zij zich niet los kan maken. Heeft hij zich geopenbaard door in de stroom der mensengeslachten en der menselijke ontwikkeling van zijn waarheid en van zijn geest te doen instroomen, deze daad, deze reeks van daden maakt het dan mogelijk voor ons, het eindige voorbij, ons tot Hem te verheffen, en dat is juist het wezen en de zegen der godsdienst, ons te verheffen tot Hem, de Oneindige, die dan voor ons staat, alsof hij heden en aan ons die daden volbracht; want hij is dezelfde van voorheen, niet een God der dooden, maar der levenden. Bij deze voorstelling komt eerst zijn persoonlijkheid en zijn liefde tot haar volle recht, haar volle uiting; en dat zijn openbaring een levende, voortdurende, toenemende is, niet een dode, koude, reeds afgesloten, dat hij, die dezelfde blijft, eens nieuwe daden doen zal, waarvan de reeds verrichte voorbereiding en aanduiding zijn, daarvan houden we, door die voorstelling en geenszins buiten of zonder haar, ons innig overtuigd. Zelfs zij die haar verwerpen, delen haar min of meer, kunnen van haar niet geheel los komen, het allerminst in de beste, meest kritieke oogenblikken van hun leven. Neem het streng met haar uitbanning, het gehele begrip van openbaring ontglipt, vaart weg, het woord zelf moet worden geschrapt. Wordt de Godskennis verkregen door 'smenschen reiigieuzen ain en de redelijke vermens, zijn deze goddelijk van natuur gelijk alles goddelijk is in meerdere of mindere mate , is uwe Godskennis dus niet zoo zeer een raden en ontcijferen van wat gij ziet en ondervindt, als wel een herkennen van het goddelijke buiten u door het goddelijke in u, het komt mij dan voor, dat bet reiigieuze van uw wezen aan zicb zelf, uw geest aan zich zelven openbaar wordt en aan uw geest wat er van God is in de eindige dingen, de eindige wezens. Openbaring is dan zelfopenbaring van den mensch, een in de wereld openbaar worden van God aan zichzelf. Maar is de religieuze neiging van onze natuur niet een voortbrengend vermogen? In een; op zichzelf beschouwd, is zij een zeer behoeftig vermogen: aannemen wat haar van buiten wordt toegevoerd, de stof verwerken, die zij vindt, meer dan dit kan zij niet, zij is receptiviteit, verlangen naar een wezen, van welks voortreffelijke, eigenaardige natuur zij, zij alleen, een voorgevoel heeft, een wezen, dat alleen door haar zich tot de mens in betrekking kan stellen. Van bijzondere openbaring te spreken is onderscheid maken tussen het voedsel, dat de religieuze begeerte ontvangt. Waar de bijzondere openbaring ontbreekt, daar behelpt zij zich met de natuur, welker schoonheid zoo treffend, welker overvloed zoo groot is, met den mensch zelf, die geheimzinnige stemmen in zijn binnenste hoort en op de vleugels der gedachte zich zoo grootsch en zoo moedig verheft. Waar echter de bijzondere openbaring gegeven is, daar leeft de godsdienstige mensch niet langer van de fantasiebeelden der natuur, daar is God zelf, God boven de natuur, God de Schepper der natuur, zijn leven, daar is diens liefde en volmaaktheid, zijn voedsel. En zo verschil de Heidense godsdiensten van de Christelijke niet enkel gradueel, maar speciaal. Of is het licht en de gestalte, waarin men in deze en in die God en het goddelijke ziet, niet ongelijksoortig? Er is een ander gevoel, een andere betrekking bij den vader en bij het kind, naarmate dit nog magteloos en onmondig geheel in de macht is van den vader, die het geest, op wie het instinctmatig vertrouwt, of wel als jongeling met diens wil en gebod te rekenen, hemzelf te eerbiedigen heeft en zou kunnen onderstaan zich met den vader te meten, of eindelijk als man. Er mag in de godsdienst een ontwikkeling zijn, de vader spreekt en handelt anders met de jongeling dan met het kind, met de man anders dan met de jongeling, hij openbaart zich anders en nader naar gelang van de vordering in leeftijd en ontwikkeling. En wat ook uit zichzelf zich tot het hoogste punt mag ontwikkelen, de godsdienst kan het niet, want zij is afhankelijk van Een, die buiten en boven haar is, die eerst iets geven, een nieuwen steun voor haar neerleggen moet, zal zij een nieuw tred, een tred naar boven kunnen doen. De natuur verschaft ons een God der natuur, de menschelijke ontwikkeling een menschelijken God noch aan dezen noch aan diegenen hebben wij voor onze ware rust en vreugde tot verzadiging van onze onsterfelijke zielsbehoefte genoeg; die God, dienen wij noodig hebben, wordt het voorwerp van onze kennis niet en van onze vereering, tenzij hij uit zijn hemelse verborgenheid zich te zien geven aan ons, zich meedelen aan enkelen van ons geslacht, door in hen te leggen een deel van zijn geest, die geest, welks gangen en werkingen wij niet kunnen naspeuren met volledigheid, die in niemand onder ons, in niemand onder ons tijdgenoten ruim en heerlijk geweest is, zodat ons de ervaring niet in staat stelt om nauwkeurig te bepalen hoeveel van hetgeen boven de mensch is, in zulk een hoogen, reinen, geestelijken toestand, is waar te nemen en te erkennen. Dat er boven de natuur en het mensdom een rijkdom is van wijsheid en kracht, die in beide, hoe veelomvattend en veelvermogend zij zijn, niet worden uitgelegd noch uitgedrukt zijn; dat er is een heiligheid en een genade, waarmee alleen Hij ons bekend maakt, tot wiens innerlijk wezen wij behoren, boven hetgeen wij zouden gistan en gehoopt hebben van hem, Hij, die deze aanbiddelijke gezindheden eenig en oorspronkelijk bezit, ziet daar wat de meest diepe, onuitroeibare, blijde overtuiging is van elk christelijk-godsdienstig gemoed. En wordt zij wegens verstandsbegrippen verloochend of verdronk of eenigermate vergeten, het is omdat men God zich niet denken kan, niet denken wil, als onderworpen aan een tijdelijke, wisselbare betrekking tot de wereld en het menschdom, zichzelf daaraan onderwerpend in de vrijheid der liefde. Is de idee der Godsopenbaring de alles beheerschende gedachte der Godgeleerdheid, welke een onbegrensde waarde moet zij dan toekennen aan den persoon van Jezus. Ook bij de vraag naar het al of niet bestaan van een bijzondere openbaring is die enige, hoogheerlijke persoon het middelpunt. Elke theologische richting staat tot hem in een ondubbelzinnige verhouding, elke richting heeft ten doelwit hem te leeren kennen, zooals hij inderdaad en in de waarheid naar de onopgesmukte, ongeschonden geschiedenis in deze wereld verkeerd en gewerkt heeft, elke richting beëcht er zich op, dat zij boven alle andere zijn beeld het helderst, zuiverst en volledigst heeft in het oog gevat en weergegeven, en niet is er, die zich schaamt, zich als leerling bij hem neder te zetten. Als Christelijke godgeleerden, die zijn zegenende werking aan ons zelf, in meerder of mindere mate, hebben waargenomen, voegt bij dit, hetzij hij naar onze beschouwingswijze slechts de eerste is onder velen, slechts de voorganger in godsdienstigheid en ware zedelijkheid, die langs denzelfden weg als wij tot de hoogte, waarop hij staat, is geklommen, hetzij wij erkennen, dat hij, hooger dan alle profeten en dan het ware geestelijke Israel, ons door een onvergelijkbare persoonlijke vereniging het bovenzinnelijke zelf in zijn reinheid en volkomenheid, de Godheid zelf naar de mogelijkheid van haar menschelijke verschijning onder de mensen, dus in een vorm ons onthuld heeft en te zien geeft, die voor onze aan God verwante ziel de hoogste is en de reinste. Het verschil der meningen aangaande hem is een bewijs zijner groothed, en leerrijk is het en aangenaam, die meningen te gaan begrijpen. Er is geen gezag, waarvoor alle mannen van wetenschap zich met gewilligheid buigen: dat der waarheid. De waarheid nu, waarnaar de Godgeleerdheid streeft, is in den Waarachtige, is uit Hem; alle dienaren geven dit toe, en het levensbeginsel, waarvan wij spreken, is een wettig, onontbeerlijk beginsel. Hoe zagen wij het leven in den man, wiens gemis op deze dag ons en mij zo smartelijk wordt herinnerd. O, bezaten wij hem nog; hoorden wij hem nog, den welsprekende, wiens woord was met macht, en die, als het ons drong in de ziel, ons deed denken aan den grooten, eenigen Meester, wiens getuige hij was; konden wij nog tot hem gaan, den menschenkenner en mensenvriend, wij zijn leerlingen, die hem eerbiedigden, terwijl we hem liefhadden. De verschijnselen die hij betreurde, waren die, waardoor - om zijn eigen woorden te gebruiken - waardoor de eerbied voor het heilige werd verminderd. Opgraven in de harten zijner hoorders, tot mededeeling van heilige waarheden en tot opwekking van heilige voornemens, dit rekende hij, als prediker en hoogleeraar, zijn roeping. En hij kon het, kon het met vastheid, met diep indringende macht: vertegenwoordigt u slechts dat stemgeluid, waarbij hij sprak: een leeraar moet graven in de harten. In de plaats, die hij ledig liet, komt een ander, een leerling, gedrukt door het gevoel van onwaardigheid, als hij het waagt zich te denken in die plaats, maar toch zijn dankbare leerling, die bij het zorgvuldig bewaren van zijn gedachtenis, nog veel van den geliefden leermeester hoopt te leeren. De vereerende benoeming van Z.M. den Koning is mij dan de post opgedragen, dien de onvergetelijke zoo ijverig waarnam. Edelachtbare Heeren, Curatoren van onzer kweekschool, die ook mijnen naam op uwe voordragt geplaatst hebt, ik dank u voor het vertrouwen, waarmede gij mij verwaardigd hebt. Al mijne krachten, al mijn tijd en mijn liefde wensch ik te wijden aan mijn belangrijke taak. Niet uit strijdlust, maar omdat het noodzakelijk was en ook door u, naar ik meende, verwacht werd, heb ik heden niet onduidelijk doen uitkomen, welke richting ik met overtuiging toegedaan ben. Schoon niet allen haar deelen, er is niemand, die het in mij wraken zal, dat ik haar voorsta. Ook door a wordt zij niet buitengesloten aan de kweekschool; daarom is het mij een eer niet alleen, maar een genoegen tevens, aan de school te mogen verbonden zijn, een genoegen, dat te groter is, wanneer ik dankbaar ben, hoe veel ook ik aan haar ben verschuldigd. Nog gevoelt zij het verlies van den waardigen man, dien zij onder haar verzorgers mocht rekenen, en ook ik mis hem bij deze voor mij zo plegtige gelegenheid. Moge het werk waaraan hij met u heeft gearbeid, in en door deze kweekschool, onder uwe voorzorg en ook door mijn dienst, voorspoedig voortgaan. Aan dat werk zal ik, naast u geplaatst, mij te wijden hebben, geeerde ambtgenoot, die in kennis en ervaring zo hoog boven mij staat. Ben ik tot dusver u nog weinig bekend, ik hoop, dat gij bij meerder bekendheid uw vertrouwen mij gaarne zult schenken zult. In uwe welwillendheid en uwe medewerking mij aan te bevelen, daartoe dringt mij het gevoel der betrekking, waarin ik tot u staan zal, en het gevoel bovendien van de behoefte, die ik heb, aan uwen raad en uwe hulp. Samenwerking ontstaat vanzelf, waar mensen samenkomen, die, vrij van zin, de waarheid liefhebben en den vrede. Opregte liefde tot de kerk dringt u en mij tot de bede, dat het in onze kerk nimmer aan dusgezinde leeraars moge ontbreken. Hooggeachte Leden der Synodale Commissie. Theologisch gevormde en godvruchtige Evangeliedienaars blijven in toereikend aantal onze kweekschool verschaffen. Ook aan uwe medewerking heb ik te danken, dat ik, van nu af, ter voorziening in die behoefte, de aangenaamste pligten vervullen mag. Zegt het mij met Gods hulp, die voor mij nog nieuwe pligten enigermate naar eis te vervullen, dan kunnen mijne pogingen in de uitkomst nuttig zijn en gezegend. Dan zal het mij niet berouwen, dat ik mijne gemeente heb verlaten en uit de gewone Evangeliebediening, waarin ik mij zeer gelukkig heb gevoeld, getreden ben. Waarom zou ik ontveinzen of verzwijgen, dat het besluit, om het ambt van herder en leeraar neder te leggen, mij moeite, dat de keus van dit nieuwe mij ook opoffering heeft gekost. Maar, schoon op een andere wijze en door andere middelen, ik zal in het Evangelie mogen dienen tot hetzelfde doel, dat ons allen na aan het hart ligt. Zijn de beoefenaars der wetenschappen hoeders van de beste goederen der mensheid, uithoofde van deze edele roeping, betuig ik u mijne achting, Hooggeleerde Heeren, Professoren aan het Athenaeum. Welke kweekschool ik eens geweest ben. Van mijne voormalige Hoogleeraren mag ik u nog aantreffen, Hooggeleerde Boodt, wiens onderwijs bij mij de overtuiging heeft doen ontkiemen, dat zelfs eenige kennis van de klassieke oudheid voor de Godgeleerdheid in meer dan een opzicht van onberekenbaar nut is, dat voor de godgeleerde naast zijn eigenlijke studie geen meer aantrekkelijk is dan deze; en u, Hooggeleerde Moll, die zelf, bezield met hooge liefde voor den Christus, mij geleerd en aangewezen hebt, hoe hij te allen tijde leefde in de kerk, leefde in de zijnen. Dit uur is mij een feestuur, omdat het mij toestaat, de dankbaarheid te uiten, die ik jegens u beiden gevoel. Om het doel dat ik beoog, hoop ik ook op uw welwillende gezindheid, Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan de Seminaria des Doopsgezinden en der Remonstranten. Op de plaats, waar de Voorzienigheid mij gesteld heeft, ziet gij een medearbeider, die bij het gevoel zijner zwakheid, dat hem tot vermeerderde krachtsinspanning aandrijven zal, zich toch innig bewust is van het streven, om in zijne geringe mate der Christelijke Kerk ten zegen te zijn. Een zegen te willen zijn voor de mensheid, dit, edele jongelingen, Studenten aan het Athenaeum Illustre en aan de Godgeleerde Kwekelingen, bezielt ook u met moed en verlangen. Nadat ik het werkdadige leven ingetreden was, heb ik menigmaal aan het voorrecht gedacht, dat gij nog geniet, dat ik eens genoot, van onverdeeld en ongeschoeid met de letteren en de wetenschap mij bezig te mogen houden. Toen de roeping tot mij kwam, die mij gebood heden het woord te voeren aan deze plaats, toen lachte mij toe, toen boeide en trok mij de gedachte, dat ik, door die roeping op te volgen, tot dat uitstekend voorrecht wedervaren zou en mij als levenstaak zou worden opgelegd, wat ook uwe taak is, kennis te vergaren, op een gedeelte van het grote veld der wetenschap werkzaam te zijn. U zal ik daar als makkers en vrienden ontmoeten, Kwekelingen van ons Seminarium, u daar ter zijde staan met de wijsheid en de kracht, die ik afbid van God. Gij hebt gehoord, in welke richting ik u zal voorgaan; aan u zij het verbleven te beoordeelen of gij in die richting mij volgen kunt en wilt. Waarheidsliefde is u echter welkom, gelijk zij het mij is; haar onderstel ik in u, daar ik verwacht, dat gij een vaste overtuiging u te verwerven zoekt. Neemt ook mij aan als uw raadsman, en God bekroont uw pogen met Zijn zegen. En zoo, geëerde vergadering, aanvaard ik het ambt, over welks diep door mij gevoelde moeilijkheid ik niet uitweiden zal. Mijn vertrouwen is op die God, van wiens openbaring ik u gesproken heb. Om het gesprokene samen te vatten, het zal u niet verwonderen, dat ik verklaar, dit gezegde van de Christenwijze geër voelen: "Gods openbaring is niet alleen geschikt om wijsheid aan de eenvouden, maar ook om eenvoud aan de wijzen te geven." DAVENTER'S AATHENAUM DAVENTER'S ATHONAUM NOMINA PROFESSORUM ET DOCTORUM A. D. XX SEPT, CIOIOCCCLXX, USQUE AD FEBRNAS ABSTIVAS CIOIOCCCLXXI DOCENDI MUNUS OBIETUNT IN ILLUSTRE ATHONAEUM DAVENTERIENSEN A. I. VITRINGA, Antiq. Rom. et Graec. et Hist. Prof. h. t. Rect. Magn. P. BOSSCHA, litt. Antiq. Prof. honorarius. I. DUTMAER VAN TWIST, lur. Prof. I. J. CORNELISSEN,* Litt. Graec. et Lat. Prof. Q. B. VAN EYK, Litt. Orient. et Antiq. Israel. Prof. extraord. L. LONGENEEL, Hist. et Litt. Belgic. Prof. A. L VAN PESCH, Prof. titulo ornatus. S. SUSAN, Ling. recent. Lector. Ling. Lat. et Graec., Antiq. et Hist. Praeceptores. P.A.VAN MEURS, H.G.A.BAKHOVEN, D. B. WISSELINK, Math. Praeceptor. C. G. SLOTEMAKER, I. H. MEIJER, [Ling. recent. Praeceptores. F. DE STOPPELAAR, ORDO LECTIONUM HABENDABUM IN ILLUSTRE DAVENTERI ATHONAENUM, A. D. XX SEPT. A. CIOIOCCCLXX USQUE AD FEBRNAS ABSTIVAS A. CIOIOCCCLXXI. Rector Magn. A. I. VITRINGA. A. I. VITRINGA, PAULI Theoph. Mag. Hist. Hum. Doctissimum Bomanarum et Graecarum Professor, h. t. Rector Magnificus Lectuur, Antiquitates Romanas tradit, die Lunae, hora X. diebus Martis et Veneris, hora XL die Mercurii, hora X. P. BOSSCHA, Phil Theor. Mag. Litt. Hum. et iur. Utriusque Doctor, Probus honorarius, Historiam recentiorem aut aliquam veterum literarum partem lubens desiderantibus explicabit, horis cum auditoribus conveniendis. Praeterea lectiones publicas habebit de aliquo historiae capite. I. DUYMAER VAN TWIST, iur. Bon. et Hodierni Doctor, iur. Professor, Institutiones justinianeas explicabit diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora X. Historiam iuris Romani tradet diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora IX. Philosophiam Naturae exponet die Martis, hora IX. die Veneris, hora X. Encyclopaediam iurisprudentiae exponet diebus Martis et Veneris, hora IX. GAIUS. Institutionum Commentarius exponet hora auditoribus sibi commoda. I. I. COENE LISSEN, Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doct., Litterarum Graecarum et Latinarum Professor, Aristophanis Nubes et Herodoti lib. I, interpretabitur diebus Martis, Mercurii hora VIII die lovis, hora IX. die Sabbati, hora X. Ciceronis Orationem de imperio Cn. Pompeii et Horatii Satiras selectas, diebus Mercurii et lovis, hora IX. die Sabbati, hora XI. O. B. I. VAN EYDE, Theol. Doct., Litt. Orient. et Antiquitatum lect., Professor extraordinarius, Elementa Grammaticae Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet die Lunae, hora XI; et die lovis, hora XII. Exercitationes de Etymologia Hebraica habebit adhibito Landii compendio, cui titulus: Hebr. Grammatica ten diezenste van het hooger onderwijs. Amst. 1869; die Mercurii, horis vespertinis. Cursoriam Josephi libri lectione Syntaxeos regulas exponet die Martis, hora IX. Psalms selectos cum provectioribus leget die Mercurii, hora IX. Isaei Vaticinia explicabit die Veneris, hora IX. Introductionem in V. T. Libros tradet die Mercurii, hora X. et die Veneris, hora VIII et IX. Antiquitates Israelitarum exponet die Lunae, hora IX et X. et die lovis, hora XII. Ceterum Literarum Orientalium historiam enarrabit, bis per diem hebdomadam, horis cum sibi tum comitibus maxime commodis. LONGENEEL, Historiae et Literarum Aegyptiacearum Professor. Historiam gentium antiquarum enarrabit diebus Lunae, hora. Martis, hora; Saturni, hora. Historiam patriae tradet diebus Martis, hora. Die lovis, hora; Saturni, hora. Literas Belgicas et literarum Belgicarum historiam et praecepta styli bene Belgici exponet diebus Mercurii, hora; Veneris, hora. Saturni, hora. Logicam docebit diebus Lunae, hora; Veneris, hora. Exercitationibus artis oratoriae praesidebit diebus et horis cum sibi tum comitibus maxime commodis. A. I. VAN PECH, Professor titularis, Disciplinas mathematicas docebit, horis post ferias constituendis. H. SUSAN, Lingua recentiorum Lectorem, Literas Germanicas docebit. Idem de tragoedia anglica, Hamlet, ad ductum editionis suae disseret, horis cum auditoribus conveniendis. P. A. VAN MEURS, H. G. A. BAKHOVEN, PAUL. Theori. Mag. Litt. Hum. Doctores, Linguarum Latinarum et Graecarum, Antiquitatum et Historiae Praeceptores, D. B. WISSELINK, Magister Ayeceae, Praeceptor Bibliothecae Athenaei unipue, patebit diebus Lunae, Mercurii et Saturni, horis II — IV. Feriarum autem tempore die Mercurii, horis II — IV. 