title: Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum
creator: Benedict Spinoza
text: Diximus antea nihil in natura esse posse cujus non idea in ejusdem rei mente daretur '); et quo res magis vel mi- 1) Qao timal explioatar qaod in parte priore dioebamos , intelleQtuB 205 kennis niet is uyt 'n gevolg van iet anders, maar door een onmiddelyke vertooning van het voorwerp zelven aan 't verstand: welk voorwerp heerlyk en goed zijnde, zoo word de ziel noodzakeiyk daar mee vereenigd, gelijk wy ook ten opzigte van ons lichaam hebben gezegd. Hier uyt volgt dan onweerspreekelyk , dat het de kennisse is welke de liefden veroorzaakt; zoo dat, indien wy God op deeze wijze komen te kennen^ het noodzakelyk is (vermits hy hem niet anders als de alder heereiykste en alder goedste kan vertoonen, noch van ons gekend worden) dat wy met hem vereenigen; in welke vereeniging (gelijk wy reeds ge- zegd hebben) onze zaligheid bestaat en geieegen is. Doch ik wii hier meede geenzins zeggen, dat wy hem zoodanig als hy is [of eevematig] moeten kennen; maar het is ge- noeg dat wy hem, om met hem vereenigd te zijn, eenig* zins kennen; nadien ook zelfs de kennisse die wy van het iichaam hebben niet zoodanig is^ dat wy het zoo als het is of volmaaktelyk komen te kennen ; en nochtans wat een vereeniging! en wat een liefde! * Dat deeze vierde slag van kennis, welke is de kennisse Gods, niet door gevolg van iet anders^ maar onmiddeiyk is, blijkt uyt het geene wy te vooren hebben beweezen, namendlyk^ 1. dat Hy de oorzaak van alle kennisse is; 2. dat hy alleen door zich zelfs^ en door geen andere zaak gekend word; en eindelyk 3. dat wy van natuure zooda- nig met hem vereenigd zijn, dat wy zonder hem niet kon- nen bestaan , noch verstaan worden : waar uyt dan kiaarelyk volgt, dat wy hem niet als onmiddelyk konnen verstaan. Welke vereeniging, die wy door natuur en liefden met 6od hebben, nu te verklaaren staat. Wy hebben voor heen gezegd , dat 'er in de natuur niets zijn kan, van 't welke niet een denkbeeid zou zijn in de ziel des zelve zaaks *) ; en na dat de zaak of meer of min 1) Hier door word met een verklaard, *t geen wy in *t eerite deel 206 nuB perfeota sit, eo et unio ideaeque effectus cnm illa n vel cum Deo ipso. Cum enim tota natura nonnisi una substantia sit, oujas essentia infinita est, omnes igitnr rei a natura uniuntur, inque unum uniuntur^ nempe Deum. Et quia corpus primum est quod mens nostra percipit, cum (uti dictum est) nibil in natura esse possit , cujns idea in re cogitante non sit, quae idea ejus rei idea est, res illa necessario prima causa ideae esse debet i). Quia yero nulia idea in cognitione corporis quiescere potest, nisi in ejus cognitionem transeat, sine quo nec corpus nec idea ejus existere vel concipi possint, cum illo etiam , cognitione facta, statim amore unitur. Quae unio melius inteiligitur concipiturque quaenam esse debeat, ex actione cum corpore, in qua enim yidemus, quomodo cognitione et affectibos rerum corporearum , in nobis existant omnes iliae actiones, quas in corpore nostro, spirituum motu, continuo percipi* mus; quantumque ideo incomparabiliter majores et mag- nificentiores esse debeant iilae actiones ex unione iila or- tae, quando cognitio et amor nostra in illud tendent^ sine quo nec existere neo concipi possimus; illae enim neces- infinitam qnodque Dei filiam vocabamns, ab omni aeternitate in natnra esse debere; cum enim Dens ab aeterno fuerit, ejus idea qaoqne in re cogitante i. e. in eo ipso ab aeterno esse debet; qaae idea objectiTe cam ipso convenit. 1) I. e. in mente nostra, qaippe qnae corporis idea sit et ab eo quidem primnm esse suum ducat, neque tamen nisi ejus repraesentatio fiive imago est, cum generaliter tam particalariter in re oogitante. ▼olmAakt is, daar n is ook meer of mm ▼olmukt de vcr- eeaiging en uytwerking Tan dat denkbeeld met die zaak, oi God selre. Kadien nn de gebeele natnnr maar een eenige Eelfstandigfaeid is, welkers weesen oneindelyk is, eoo woiden dieshalven alle de dingen door de natnnr vereenigd tot een, namendlyk Grod: en dewijl het licbaam ^t allereerste is dat onze ziel gewaar word , Termits 'er (gelijk wy gesegd hebben) niets in de natunr kan zjn welkers denkbeeld niet sou sijn in de denkende saak , en dit denkbeeld de aiel is Tan dat ding, zal dat ding dan *) de eerste oorzaak ▼aa dit denkbeeld zijn. Doch omdat geen denkbeeld mst kan Tinden in de kennis Tan het iiefaaam, zonder dat ze over gaat tot de kennis van het geene zonder *t welk het lichaam en het denkbeeld zeive noch bestaan noch verstaan konnen worden , zoo word ze daar dan . na voorgaande ken- nis, ook terstond door iiefden mee vereenigd. Welke ver- eeniging te beeter word begreepen , en afgenoomen wat die zijn moet, ayt de werking met het lichaam, als waar in wy zien, hoe dat, door de kennisse en togten tot licha- melyke dingen, in ons aiie die uytwerkingen ontstaan, weike wy in ons iichaam^ door de beweeginge der geesten, geduurigiyk gewaar worden; en dat dieshaiven, wanneer eens onze kennis en liefden komt te vailen op het geene zonder 't weik wy noch bestaan noch verstaan konnen wor- den, en geenzins lichameiyk is, ook onze uytwerkingen , ges^d hebben, namendlyk dat het oneindige verstand, *t geen wy de Zoone Gods noemden, van alle eeawigheid in de natuar moet Eijn; want dewijl God van eeuwigheid geweest is, eoo moet dan Eijn denlc- iieeld in de denkende zaak of in liem zelfs van eeawigheid ook zijn: velk denkbeeld voorwerpelyk overeen komt met hem zolfs. 1) Bat is, in onze ziel, als zijnde een denkbeeld van het liciiaam, heeft uyt iiet zelve wel zijn eerste weezen, doch zy is daar van maar een vertooning of afbeeldiug, zoo in *t geheel, als bizonder in do den- kende zaak. M 208 sario pendent a qnalitate reram qnibiueam onio lomim W bet. Quando igitar effectas illos percipimas, revera diaeN possumas nos esse jregeneratos. Prima enim nostra geM^ ratio erat ubi cum corpore uniebamur, qua taies aotiaafli spirituumque motus ezstiterunt; altera autem haecoe noB^ tra generatio fit, quando alios omnino amoris effectos, aa* cundum incorporei hujus objecti cognitionem , in nobii percipimus , tantumque a priore differunt , quantum nter M differunt corporeum inoorporeumque , mens et corpus. Qoie igitur vere justeque regeneratio eo magis nominanda, quo ex amore et unione iilis sequatur aeterna inmutabilisqoe stabiiitas , uti ostendemus. CAPUT VICESIMUM TERTIUM. DE ANIMI IMMORTALITATE. Quum attente consideramus quidnam mens sit et unde mutatio duratioque ejus oriantur, facile videbimas, num mortalis an immortalis sit. Mentem igitur dicebamus esse ideam in re cogitante, ex rei quae in natura est essentia ortam. Unde sequituri quod uti rei mutatio duratioque mentis etiam mutatio et duratio erit: notavimus praeterea mentem uniri posse sive cum corpore cujus idea est sive cum Deo, sine quo neo nnicL ^"*— ^ . im. ab: irr; jtfsoef Mfttav: ««r. T^i^wvikr^w: Qigcn. ^eop^ wy xuiicL uaDSL DBH: EK TWIKTifiSK: HOOTPOW^. Wumeer wy idbbt BBBdj^HiBl^irk BMiilK>^ri<Mi W9i1 4^ fM , en WBcr «yt iiauv Teisncbri^ «& 4iH»rH^ k<<vml t^ ^t • uoi, Eoo saUen vr i^tcJyk »i«ii> ^^* «y ^^<<Hrl^(yk illi^i^ f xj onsterffeljk is. Xadien wy M |!MK)^ Mil»^\^v ^M 3 del e&L dfmkbeeld is, im d« d<«kf>«i^ KMk^ >mn ^ eezendljkheid eenes xMks« die IM d« MBlHHt f » v x>V^t»t^«v>< 3, zoo volgt faier nyt, dat, nB d*t dft dnHHh|it ^^ V^^ilVN- sring der xaak is, daar ub ook d<^ du\l^ing ^)\ ^r^S-iSY^^i^' ng der zie) moet zijn: vermits nu di^ nit*! (l^iUK \fry angemerkt bebben) kan vert^etiif^i Wtmifti nf m(«f h^t chaam. vaar van zy ccn donkbeeld Iti. nf mnf. Uw\\, t 210 existere nec concipi potest. Unde facile deduci potest: 1. quando mens cum corpore solo unita est, corpusque illud., amoris ejus fundamentum^ perit, et illam perirede- bere; corpore enim carens etiam perire debet. Yero 2. quando oum alia re, quae immutabilis est, unitur, e contrario etiam immutabilis continuabit. Quare enim fieri posset, ut destrueretur P Non a se ipsa, uti enim non a se ipsa initium capere potuit, cum nondum erat, sic et nunc cum jam est mutari destruique nequit. Ita ut illad quod solum rei essentiae causa est, etiam (qnando pe^ rit) ejus non-essentiae est causa, quia ipsa mutator des- truiturque. CAPUT VICESIMUM QUARTUM. D£ DEI ERGA HOMINESI AMORE. Hucusque satis ostendisse nobis videmur, quid sit amor noster erga Deum ejusque effectus scii. aeternitas nostra. Ita ut non necesse ducamus aliquid de aliis dicere rebus, uti de gaudio in Deo , animi tranquillitate , etc. quia e dictis facile videndum est, quomodo ea se habeant et quid de iis dicendum esset. Jam igitur videndum restat, cum hucusque de nostio erga Deum amore diicerimOH , an etiam Dei detur amor eigt 211 Eoader wien zy noch bestaan noch verstaan kan worden, zoo is daar nyt ligtelijk af te leiden: 1. By aldien de uel alleen met het lichaam is veree- nigd, en dit.. het welk de grondslag haarer liefden is, Tergaat , dat zy als dan , het selve ontbeerende , ook daar meede moet vergaan. Maar 2. Zoo de ziel met een andere zaak , die onveranderlyk 18 en blijft, vereenigd word, dat ze dan met dezelve ook onveranderlyk en bestendig blijven moet. Waat waar door sou het moogelyk zijn , dat zy zou vernietigd worden F Niet door zieh zelve, want zoo weinig als eenig ding uyt zich zelven , doe het noch niet was , kan beginuen te zyn , zoo min kan dat ook , nu het is , uyt zich zelven veranderen of vergaan. Zoodat hetgeen alleen de oorzaak v«d de weezendheid eener zaak is , ook , wanneer die komt te vergaan, daarom de oorzaak haarer niet-weezendheid moet zijn, om dat zy zeive verandert of vergaat. VIER EN TWINTIGSTE HOOFDDEEL. VAN GODS LIEFDE TOT D£N MEMSCU. * Wy achten tot hier toe genoegzaam te bebben getoond, wat onze iiefde is tot God ; ais ook deszeifs uytwerkinge, namendlyk onze eeuwigduurendheid. Zoo dat wy *t nu niet noodig achten om thans van andere dingen iets te zeggen , als van de blijdschap in God, de gerustheid des gemoeds, enz. vermits men, uyt het reeds gezegde, ligtelyk kan zien , wat daar af is, en van het zelfde zou te zeggen zijn. Maar dewijl wy tot noch toe hebben gesprooken, van onze iiefde tot God , zoo is 'er nu noch overig om te spreeken , 212 nos, homines, quando ipsi iilum amamusF Quia autea dicebamus , Deo nulium cogitandi modum praeter illoft qui in creaturis sunt attribui posse; ita et Deus dici &e- quit bomines amare ; muitoque minus eos amaturos ease quia ipsum amant , osurus quia ipsum oderunt. Tane enim supponendum esset, bomines tale quid libere fiaoere, nec a prima quadam causa pendere; quod jam antea de- monstravimus falsum esse; praeterea in Deo nonnisi mag- nam mutabilitatem causaret, si amare et odisse inoiperet» ad illud a re quadam extra eum motus vel causatas. Qood ipsa esset absurditas. Quando autem dicimus Deum homines non amare, hoo non ita inteiiigendum , acsi homines (ut ita dicamus) solcs relinqueret j sed quia homo , cum omnibus quae existunt, ita in Deo est, ut Deus ex omnibus hisce ita consistat, ut nuiius proprie amor in ipso ad aliud quid locum habere possit; quia omnia simul in ipso consistunt. ' Unde praeterea sequitur Deum hominibus non leges ferre^ quibus quando obediunt, eos renumeret, vei^ cli- rius ut loquamur, Dei leges non istius esse naturae, eis ut transgredi possimus. Regulae enim in natura a Deo po- sitae , secundum quas omnia proveniunt durantque , — ieges si illas vocare voiumus — tales sunt, ut nunquam trans- gredi eas possimus , uti v. c. debiliorem fortiori oedere debere ; nullam causam plus producere posse quam in ae habet ; et plurae jusmodi , quorum natura taiis est , ut non- quam mutentur^ nunquam incipiant, sed omnia iis subordi- nata sint. Ut vero breviter aliquid de eo dioamus, omne» , 213 ' 'er ook een lieMe Tan God tot ons mensehen ia, wan- ier wy bem komen lief te hebben. Doch dewijl wy ge- igd hebben, dat aan God geene wijsen van denken , buyten ^ i geene weike in de schepzelen zijn, konnen worden toe- $past, zoo kan men geenzins zeggen, dat God de men- iheB Hef heeft, en veel minder dat hj hun zou lieven om it zy hem lieven , of haaten om dat zy hem haaten ; want 18 doende zou men moeten onderstelien , dat de mensohen K)danig iets yrywillig deeden , en niet afhingen van een >rste oorzaak, het welke wy alvoorens hebben beweezen ilsch te zijn; daar 'n booven zoade zulks in God een roote veranderlykheid verwekken, die, daar hy te vooren )ch bemind noch gehaat had, nu zoude beginnen te be- innen en te haaten , en daar toe zou bewoogen of veroor- takt worden door iets het welke buyten hem was : het sen de ongerijmdheid zelve is. Maar ais wy zeggen , dat God de menschen niet bemind , K> moet dat echter dus niet worden verstaan, als of hy ) zelve (om zoo te spreeken) aileen liet heen loopen, aar dewyl den mensche met alles wat 'er is te zaamen, lodanig in God zijn, dat God van hun allen dusdanig sstaat, zoo moet het zoo begreepen worden, dat in hem ieue eigendiyke liefden tot iets anders plaats kan hebben , n dat alles te zamen in hem bestaat. Waar uyt volgt, dat Grod de menschen gecne wetten elt , om hun , wanneer zy die volbrengen , te beioo- m ; of , om klaarder te spreeken , dat Gods wetten in zoodanig 'n natuur niet zijn, dat ze konnen over- eden worden; ais daar is, dat het swakkere voor het arkere moet wijken , dat geen oorzaak meerder voort m brengen als hy in zich heeft, en diergelyken, welke in zoodanig 'n aart zijn, dat ze nooyt beginnen, noch $randeren, maar alles onder dezelve geschikt en geor- md is. En om hier af kortelyk iets te zeggen , zoo ent , dat aiie zoodanige wetten , die niet overtreeden ( 214 leges quas transgredi nequimiis divinae leges sunt, ciijis causa est, quod omnia quae fiunt, non contra sed seean- dum ipsius deeretum sunt. Omnes ieges, quas transgiedi possumus, humanae sunt leges^ quia orania ab hominibiis ad eorem valetudinem decreta , non necessario ad totins naturae valetudinem quoque tendunt ; sed e contrario ad multorum aliorum destructionem tendere possunt. Divinae leges uitimus finis sunt cujus causa existunt, nec subordi- natae sunt; non ita vero humanae; quando enim naturae leges potentiores sunt hominum iegibus, hae destruuntnr. Etsi vero bomines ad suam valetudinem leges faciuntne- que alium finem habent nisi ipsorum valetudinem promo- vendi; finis tamen iile (quippe aliis finibus subordinatns, ab alio superiore propositis, quique eos tamquam natuiae partes ita operari faciat) servire etiam potest^ ut cum ae- ternis a Deo ab aeterno latis legibus conveniat, itaquecam omnibus aliis omnia efficere auxilietur. Uti e. gr. apes, quamquam labore suo bonoque ordine quem inter se servant non alium finem habent, nisi hiberno tempori quandam sibi provisionem conservare, homo tamen super iis excellens, eos sustentans et observans prorsus alium finem habet scil. mei sibi acquirendi. Ita et homo, tanquam res particularis. finem ulteriorem non habet, quam finitaejus essentia tendit: cum vero etiam pars et instrumentum totius naturae sit, finis iile hominis, ultimus naturae finis esse nequit, quippe quae infinita sit, illoque inter cetera omnia^ tanquam in- strumento uti debeat. Hucusque igitur de legibus a Deo latis. Animadverten- 215 konnen worden, waarelyk Gods wetten zijn, om dat alles, wat 'er volgens dezelve geschied, niet teegen maar na zijn eigen besluyt is. Daar in teegendeel alle dnsdanige wet- ten, die oyertreeden konnen worden, slechts menschelyke wetten zijn, vermits alles, wat de menschen voor hun wel- stand komen te beslnyten, daarom niet en voigt tot wel- stand van de geheele natuur te zijn, maar daar 'n teegen zelf ter vernietiging van veeie andere dingen kan verstrek- ken. De Goddelyke wetten zijn het iaatste einde om het welke zy zijn, en niet geonderordend': maar de mensche- lyke wetten niet; want als de wetten der natuur magtiger als dezelve zijn, dan worden zy vernietigd. Doch niet teegenstaande de menschen wetten tot hun eigen welstand maaken, en geen ander einde als dit daar- mee beoogen, zoo kan nochtans zoodanig einde (als zijnde geonderordend onder andere eindens, welk een ander die booven haar is beoogd, en die haar ais deelen van de na- tunr zijnde zoodanig laat werken) ook dienen, ten einde het met die onbegonne wetten Gods^ door God van eeuwigheid gesteld, te zaamen ioopt, en zoo met alle anderen alles heipt uytwerken. Want by voorbeeld, schoon de beyen met alle hunne arbeid en geschikte ordening, die zy onder elkanderen onderhouden, geen ander einde beoogen als voor hun zelven teegen de winter zeeker voorraad te be- zorgen, zoo heeft nochtans den mensch, die booven haar gesteld is, en dezelve onderhoud en gade slaat, voor zich gansch ander einde daar mee voor^ namendiyk om voor bem den Hooning te bekomen. Dus heeft ook den mensch, ten aanzien hy een bizonder ding is. geen verder oogmerk als zijn bepaalde weezendheid bereiken kan: maar ten op- zigte , dat hy ook een deel en werktuyg der geheele natuur is, zoo kan deszelfs einde het laatste einde der natuur niet zijn, dewijle die oneindelyk is, en dat als alle anderen meede als een werktuyg van haar gebruykt. Dus verre van de Godlyke wetten hebbende gehandeld. i 216 dum jam est, hominem , in se ipso duplicem legem percipetef 1. in eo qui intellectu sno recte utitur adque Dei perrenit cognitionem ; quae lex causatur communione quam oum Deo habet. Et 2 ex ea quam habet cum naturae modis. Quarum una necessaria est , altera vero non ; quia nan- quam desinere potest cum illo unitus esse legesque ante oculos habere debet, secundum quas ei Deo et cum Deo vivendum est. Cum e contrario a lege> quae ex oomma- nione cum modis nascitur, quia ab hominibus seoiudere se potest, iiberare se possit. Gum igitur talem inter Deum hominesque ponamus com- munionem , juste quaeri posset , quomodo Deus homini' bus se cognoscendum praebeat, illndque «num fiat fierife posset verbis enunciatis vel immediate nullaque alia re in- tercedeute, qua iilud faceret. B.espondemus verbis omniiio non ; tunc enim homo eorum significationem jam cognoscere debuisset^ antequam ei enunciata fuerint; uti ez. gr. Deos si Israeiitis dixisset: ego Jehovah sum, Deus vester» jam absque verbis noscere debuissent eum esse Deum, ante- quam certiores fieri possent, illum Deum esse. Yoceo enim illam et fulgurem Deum non esse sciebant> etsi di- cebat vox se esse Deum. Idemque quod hic de verbis dici- mus , de omnibus signis externis aeque dici volumus » quibas impossibile ducimus Deum se ipsis hominibus cognoscendam praebere. Quae cognitio igitur sola Dei essentia hominam 217 zoo staat nu aan te wijzen , dat den mensoh in hem zelven tweederlei wet gewaar word: 1. In ,de geene die zijn verstand wel gebruykt, en tot de kennissc Gods komt, ontstaande door de gemeenschap die hy met God heeft. En 2. Die uyt zijne gemeenschap met de wijzen der natuur voortspruyt. Waar van de eerste noodzakelyk is, maar de andere niet; alzoo hy nooyt kan nalaaten van met God vereenigd te zijn, maar altoos de wetten, voigens de welke hy voor en met God leeven moet, noodwendig moet voor oogen hebben; daar hy zich in teegendeei van de wet, die uyt zijne gemeenschap met de wijzen ontstaat, aangezien hy zich van de menschen af kan zonderen^ kan ontslaan. Dewijl wy dan een zoodanige gemeenschap tusschen God en de menschen^ stellen, zoo zou men met recht mogen vragen; hoe God zich zelven aan de menschen komt be- kend te maaken? en of zuiks geschied of geschieden kan door gesprooken woordenP of onmiddelyk door zich zelven., zonder eenig ander ding te gebruyken? Waar op wy antwoorden, dat zulks door woorden niet geschieden kan, nadien, zulks zoo zijnde, den mensch al- voorens de beteekenis dier woorden moest geweeten heb- ben, eer die uyfcteriyke bekendmaking daar door tot hem wierd gedaan. Want als God by voorbeeld tot de Israeli- ten zeide: Ik ben de Jehovah uwen God, zoo moesten zy al-voorens, zonder die woorden^ hebben geweeten dat God was , eer ze daar door konden verzeekerd zijn , dat hy het was [die tot hun sprak]: want die stemme, donder en blixem, wisten zy als doe wel dat God niet en was, of- schoon de stemme zeide , dat hy God was. En het zelfde , dat wy hier van de woorden zeggen, willen wy meede ge- zegd hebben van alle uytterlyke teekenen, waar van wy 't insgelyks onmogelyk achten , dat God zich daar door aan de menschen zou bekend maaken. Welke bekendmaaking 218 intellectui fieri debet; cum enim illud in nobis quod Denm cognoscere debet^ intellectus sit, qui tam immediate cum ipso unitus est, ut absque eo neo existere nec coiicipi pos- sit, indubitabiliter patet, nuUam rem tam proprie intellectoi attribui posse quam Deum ipsum, quia taiis res nobis no- tior esse deberet quam ipse Deus; quod aperte pugnatcum omnibus quae hucusque clare ostendimus, Deum nempe causam esse et cognitionis nostrae et omnis essentiae om- nium rerum particularium , quarum nulia absque eo non solum existere sed ne concipi quidem potest. Imo, etsi res quaedam finita et determinata Deo notior nohis esset, ea tamen uunquam ad Dei cognitionem perveaire posse- mus ; quomodo enim fieri posset , ut e re finita ad infinitam et indeterminatam concludamus? etsi enim quandam actio- nem vel effectum quendam in nature videremus , cujus nobis cansa incognita erat , impossibile tamen esset ut inde con- cluderemus , ad illud producendum re infinita et indetermi- nata opus esse. 219 dieshalven dan alleen door Gods weezendheid an *t ver- stand des 'menschen moet geschieden: want nademaaJ 't geen in ons God moet kennen het verstand is, en 't zelve zoo onmiddelyk met hem vereenigd is, dat het zonder hem niet kan bestaan noch verstaan worden, zoo blijkt daar uyt onweederspreekelyk , dat geenig ding zoo na aan het verstand kan worden toegevoegd als God zelve^ om dat zoodanig ding als dan meer zou bekend zijn ais God zelf; het welk opendlyk teegen alles strijd, wat wy tot hier toe klaarelyk beweezen hebbeu, dat God een oorzaak onzer kennisse en van de weezendheid aller bizondere dingen is, waar van den een noch ander zonder hem niet kan be" staan noch verstaan worden. Ja, schoon dat eenige eindige en bepaalde zaak ons al bekender was als God , zoo zouden wy echter nimmer daar door tot de kennisse Gods geraa- ken konnen; want hoe is 't mogelyk, dat wy uyt een ein- dige en bepaalde zaak een oneindige en onbepaalde zaak zouden konnen besluyten ? En hoewel wy al eenige werkinge of werk in de natuur bemerkten, welkers oorzaak aan ons onbekend was, zoo waar 't dan echter noch onmoogelyk voor ons om daar uyt te konnen beslnyten dat 'er, om het zelve voort te brengen, een oneindelyke en onbepaalde zaak moet zijn: want of *er, om zoodanig *n gewrogt voort te brengen , veele oorzaken hebben te zamen geloopen , dan of daar van maar een eenige is geweest, hoe konnen wy dit hier uyt weeten? of wie zal ons dat zeggenP Weshal- ven wy met recht besluyten, dat God, om zich aan de menschen bekend te maaken, noch woorden, noch wonder- werken, noch eenige andere geschapen ding gebruyken kan, maar daar toe noodzakeiyk zich zelf alleen behoeft. 220 CAPUT VICESIMUM QUINTUM. DE DIABOLIS. De Diabolis utram sint an non sint breviter jam dioemus. Si Diabolus res est Deo omnino contraria, et qaae a Deo nihil habet , caip ipso nihiio convenit , de qao jam antea diximus. Si eum (cum nonnullis) rem quandam cogitantem habe- mus , quae nullum omnino bonum vult neo facit , seque totam contra Deum vertitur, certe valde miserabilis est, et si preces vaierent, pro ejus conversione orandum esset. Videamus autem an res tam miserabiiis vel unum exi- stere posset momentum; quo facto statim inveniemus quod non ; e rei enim perfectione omnis ejus duratio prooe- dit, et quo plus essentiae et divinitatis in se habeat, eo stabilior erit. Diabolus vero ne vei minimam quidem perfec- tionem in se habeus, quomodo existere posset? Adde, quia stabiiitas sive duratio modi in re cogitante ab amore et unione ejus cum Deo pendet, contrariumque prorsus hujus unionis curo in Diabolis detur , fieri non posse , ut existant. Cum vero nulla detur necessitas Diaboios ponendi, qaia causas odii, invjdiae^ iracundiae et ejusmodi passionam invenire possumus, uti fecimus, neque ad illud ejusmodi fictionibus nobis opus sit, quare illos poneremus? 221 VIJF EN TWINTIGSTE HOOFDDEEL. VAN DE DXJYVELEN. Van de Duyvelen , of die zijn , of niet zijn , zaiien wy nu kortelyk iets zeggen. Indien den Duyvel een ding is , dat ten eenemaale teegen (jod is , en van God niets en heeft , dan komt hy over een met het niet^ waar van wy al te vooren gesprooken heb- ben. En Stellen wy den Duyvel (gelijk eenige wilien) een den- kend ding te zijn, bet welke in 't geheel geen goed en doet, noch wil, en zich alzoo ten eene maaie teegens God komt aan te kanten: zeeker zoo is hy wel eliendig; en, indien de gebeeden mogten helpen, zoo was als dan voor hem te bidden, tot bekeeringe. Doch laat ons zien, of zuik 'n ellendig ding wel een oogenblik zou konnen bestaan, en wy zullen terstond be- vinden van neen: want dewiji uyt de volmaaktheid eener zaak alle deszelfs duuring ontstaat^ en dat hoe ze meer weezendheid en Godlykheid in haar heeft haare duuring des te bestendiger is; hoe zou dan den Duyvel, als hebbende in zich geene de minsfce vdimaaktheid , konnen bestaan? Doet hier by, nadien de bestandigbeid of duuring eener wyze in de deukende zaak afhangt van derzeiver vereeni- ging en iiefde met God, dat, het reehte teegendeei van deeze vereeniging in de Duyvelen gesteld zijnde, het dies- halven ook onmogelijk is, dat dezelve konneu bestaan. Maar dewijl 'er geen de minste noodzaakeiykheid is om Duyvelen te moeten stellen , nadien wy de oorzaaken van haat, nijd, toornigheid, en diergelyke iijdingen konnen vinden, gelijk wy hebben gedaan^ zonder daar toe zooda- nige vereieringen te vereysschen, waar toe dezelve dan 222 CAPUT VICESIMUM SEXTUM. D£ VERA LIBEBTATE. Praeoedentis capitis propositione non solum ostendere vo- luimus^ Diabolos non esse, vero etiam causas sive (melius ut dicamus) illud quod peccata nominamus , quae nos impediunt quominus ad perfectionem nostram perveuiamus, in nobis ipsis esse. In praecedentibus quoque demonstravimus , quo- modo quarta cognitiouis specie ad beatitudinem nostram per- veniamus, et passiones destruantur; non ita, ut commu- niter dicitur , quod nempe supprimenda sint , antequam ad cognitionem et amorem Dei pervenire possimus. Quod idem est, ao si quidam ignorans primo ignorantiam suam depo- nere deberet, antequam ad cognitionem pervenire posset. Cum vero sola cognitio earum destructionis causa sit, uti ex omnibus quae dicebamus, patet; ita ex praecedentibus clare deducendum est , quomodo sine virtute , sive (ut melius dicamus) sine intellectus 'directione omnia in destructionem vertant^ et nuUa quiete frui possimus, et quasi extra e)e- mentum nostrum vivamus. Ita ut, quamvis et intellec- tui, uti ostendimus, cognitionis divinique amoris vi, non aeterna, sed temporalis tantum quies consequeretur , offi- cium nostrum est et hanc quaerere , quia lalis quoqoe est , ut ea fruentes , nuliis aliis mundi rebus eam com* mutare veilemus. Quod cum ita sit, magnam omnino absurditatem habere putamus^ quod multi, magni ceterum Theologi habiti, 223 SES EN TWINTIGSTE HOOPDDEEL. VAN DE WAARE VaiJHEID. 3t de stelling van 't voorgaande hoofddeel, hebben wy alleen te kennen willen geeven , dat *er geene Duyveien maar ook dat de oorzaaken , of (om beeter te zeggen) :een wy zonden noemen , die ons verhinderen om tot onze aaktheid te geraaken, in ons zelven zijn. Ook hebben n het voorgaande getoond , hoe wy door de vierde slag kennis tot onze gelukzaiigheid geraaken , en onze Lijdin- vernietigd worden ; niet zoo , gelijk gemeenelyk gezegd . , namendlyk dat zy al-voorens moeten bedwongen wor- eer wy tot de kennisse , en gevolglyk de liefden van God en geraaken^ vermits dat eeven zoo veei is aisofmen 3, dat iemand die onweetende is eerst zijne onwee- iieid verlaaten moet, voor dat hy tot de kennisse ko- kan : maar gelijk alleen de kenuisse een oorzaak van rernietiging derzelve is (zoo als dat over al uyt het B wy gezegd hebben blijkt), zoo is ook uyt het ove- desgelijks klaar af te neemen , hoe zonder deugd of (om ;r te zeggen) zonder het bestuur des verstands alles /erderve stort, zonder voor ons eenige rust te konnen ;ten, en wy als buyten ons beginsel leeven. En al 't schoon dat voor het verstand^ uyt kragt van de yke kenni^ en liefden, zoo als wy hebben getoond^ eeuwige maar alleen een tijdelyke rust kwam te voi- zoo is het echter onze pligt om deeze zelfs te zoeken , 3n die ook zoodanig is, dat men, deeze genietende^ de- ! voor geene andere zaaken des waerelds zoude wiilen isselen. )t welke dan zoodanig zijnde, zoo moogen wy met !n voor eene groote ongerijmdheid stellen, 't geen vee- 226 consistat ; quod ut faciam sequentes propositiones , tanqoai res certas et demonstratas , adhibebo: 1. Quo res plus essentiae habet, eo plus etiam actioni passionisque habet minus; certum enim est agentem agei iilo quod habet, patientem vero pati eo quod non habet 2. Omnis passio quae a non essendo ad essendum vei ab essendo ad non essendum est , procedere debet ab agenti externo non vero ab interno; nulla enim res per se cooii- derata in se causam habet se destruendi^ quando est, vel efficiendi ut non sit. 3. Quodcunque non ab externis causis productum est, cum iis communiouem habere nequit, quare ab iis nfi4 mutari nec commutari poterit. Ex Ila et Ula prop. coft' cludo: 4. Omnia a causa immanente vel interna (quod milii unum est) producta destrui vel mutari nequeunt, q^amdia causa ea mauet ; tale enim productum , uti non procedit » causis externis, mutari etiam nequit per secundam propo* sitionem. Et quia nulla omnino res nisi externis caiuii destrui potest^ impossibiie est productum illud perire poi' se, quamdiu causa ejus duret. 5. Gausa liberissima et quae Deo optime respondet io* manens est; ab illa enim causa productum ita pendet, ot sine ilia nec existere nec concipi possit, nec etiam (per Ilm et Illm prop.) alii causae subjectum sit ; praeterea 000 iila ea ratione unitum est^ ut totum cum illa unnm effioiit Ex omnibus hisce propositionibus jam concladam: 227 lyke vhjheid is, en waar dezelve in bestaat: waartoe ik dan de volgende steliingen, ais zaaken die zeeker en be- weezen zijn^ gebmyken zai: I. Voor zoo veel een zaak meer weezen heeft , zoo veel te meer lieeft zy van de doening, en des te minder van de iijding. Want liet is zeeker dat de doender werkt door 'tgeen hy heeft, en den iijder lijd door 't geen hy niet en heeft H. Alle de lijdinge, welke is van niet zijn tot zljn, oi van zijn tot niet zijn, moet voortkoraen van een uyter- iyke , en niet van een innerlyke doender. Want geen zaak ,' op zich zelven aangemerkt, kan, wanneer ze niet is, des- zeifs zijn veroorzaken ; of , wanneer ze is , een oorzaak wee- zen om zich te vernietigen. III. Al ,wat niet is voortgebragt van uytleriyke oorza- ken, kan met dezelve ook geen gemeenschap hebben; en dienvoigende van dezelve ook niet veranderd , noch verwis- seld worden. Uyt deeze Ilde en Illde stelling besluyt ik: IV. Alie het gewrogte eener innerlyke of inblijvende «loraaak ('t weik by mijn een is) is niet mogelyk van te konnen vergaan , noch veranderen , zoo iang ais deeze zijne oorzaak biijft. Want dewiji zoodanig 'n gewrogt, hetweike Iran «geen uyterlyke porzaak is voortgebragt , ook door de- selve (volgens de Ude stelling) niet veranderd kan worden , ■00 en • is het dan niet mogelyk dat dit gewrogt zon kon- iien vergaan , of veranderen , zoo lang als deeze zijne oor- caak dunrt. V. De alder vrijste oorzaak, en welke God best past, ii de inblgvende. Want van deeze oorzaak hangt het ge- imgt zoodanig af , dat het zelve zonder liaar niet bestaan «ooh verstaan kan worden, noch ook [volgens de Ilde en Hlde stelling] aan eenige andere oorzaak onderworpen is; waar by komt , dat den een zoodanig met den andere is vereenigd, dat ze t' zamen een geheel maaken. Ujt alle deeze steilingen zal ik nu besiuyten: 228 Primo, quia Dei essentia infinita est> et actionem infi- nitam passionisqne infinitam negationem habet, secandum primam propositionem , et res, quanto magis per essentiaoi suam majorem cum Deo unitae sunt» tanto plns etiaa actionis habent passionisque minus; tanto magis etiam • mutatione et perditione liberae sunt. Seeundoy quia (per Ilm prop.) nulla res suae destruotio- nis causa esse potest, nec^ ab ullaexterna produotacaosa, ab ea (per Illm prop.) mutari, sed (per IVm prop.) inte^ nae causae productum destrui vel mutari nequit, quamdia haec ejus causa perdurat; sequitur verum intelleotum nim- quam perire posse, quia non e causis extemis, sed a Deo provenit, quippe quae causa ejus aeterna est. Tertio , omnia intellectus producta quae cum eo unita SQnt prae aliis omnibus aestimanda sunt, quia producta intent causae internae praestantissima sunt (secundum quintaa prop.). Unde sequitur. Quario, omnia quae extra nos operamur producta, quanto perfeciiora sunt, tanto magis fieri posse, nobisoum ut oni- antur, ad unam nobisoum effioiendum naturam. Earatione, cum per unionem meam cum Deo ideas in me veras pro- duco, easque et proximis meis notifico» aequalis mecnn salutis ut participes fiant, efficitur in iis eandem oupiditatem ac in me produci et eorum meamque voluntatem eandem esse^ et unam eamdemque nos efficere naturam semper itt omnibus inter se convenientem. ^ 229 ilx^i/^einaal het weezen Gods oneindig is , en dus eea i^Xi^^^ doening, en een oneindige ontkenning van aile ^i^ heeft (volgens de Iste steliing), zoo hebben dan I^Vq^^^^» hoe ze door haare meerder weezendheid te & '^^^fr ^^* ^®^ vereenigd bennen , dies te meer van de %^ %l ^^ ™inder van de Lijding; en zijn zoo veel te l£ A| ^ry van verandering en verderving. i5 ^|\- ^^^ (volgens de Ilde steiling) geen zaak een oor- 1 ^Vt^^ vernietiging kan zijn, nooh dezelve, van geen !^^^^^^ oorzaak voortgekomen zijnde» daar van (volgens cf^^^telling) niet kan worden veranderd, maar (vol- ^e^ *^de stelling) het gewrogt eener innerlyke oorzaak •^^ ^aaa noch veranderen kan, zoo lang als deeze zijne W ^oujTt; zoo volgt, dat het waare verstand, nadien f' ^GGzx ujterlyke oorzaaken, maar van God onmid- , *^oojrtgebragt , vermits deeze zijne oorzaak eeuwig ^-'^ ^ erlyk is , niet vergaan noch veranderen kan , ff^-^GlvQ noodzakelyk eeuwig en bestendig blijft. l/-^ ctc innerlyke gewrogten eener inblijvende oor- de Vde stelling) de aldervoortreffelykste zijn , ^K alle de gewrogten van het waare verstand, •^elve vereenigd zijn, ook booven alle ande- ^^^£^ardeerd , en met haare oorzaak noodzake- Waar uyt volgt, dat S^^J^ogten, die wy buyten ons zelven wer- ^'ter zijn, hoe ze meer mogelyk bennen om Aen vereenigen, en een en dezelfde natuur Kiaaken. In deezer voegen is 't, wanneer ^ereeniging met God in mijn waarachtige ^tbreng, en deeze dingen aan mijn naasten _^=>Qaaken, opdat dezelve met mijn gelijkelyk tig zijn, dat hier door in huniieden een als in my ontstaat, en dat hun wii en dezelve is^ en wy aldus een eenige na- over een komt, uytmaaken. 230 Ex omnibiis dictis facile intelligitur quaenam sit liberUs hamana ') • quam igitur definio , esse eam firmam existentiaB quam intellectus noster immediata sua cum Deo umone acquirit, ut in se producat ideas, et extra se opera cnB ejus natura bene convenientia , cum tamen nec eae nee opera ejus quibusdam externis subjecta sint causis, per quas mutari vei commutari possint. Uti et ex eo quod di(^ tum est patet, quaenam res in potestate nostra nec exter- nis causis subjectae sint. Quo etiam simui demonstratnr aeterna et constans intellectus nostri duratio, et deniqiie quaenam sint opera, quae prae omnibus aliis aestimandt sint. Jam mihi restat, omnia ut ad finem perducamus, ami- C0S9 quibus haec scribo, adhortari, ne mirentur non (quae hic forte viderent); res enim vera esse non desinit, quia non a pluribus accepta est. At quia cooscii quoqne estis quaiitatis seculi in quo vivimus , quam maidme vos precor ut curam habeatis circa manifestationem horum aliis. Non dicere volo, vos ea omnino vobiscum servare deberB) sed tantum, si unquam incipiatis illa cuidam patefiacere, nullus vobis adsit scopus nisi proximorum vestrorun salus, certioribus simul quam evidentissime , laboris vestri 1) Rei semtimn in eo consistit , qnod caasis eztemis sabjeeta at; libertas ?ero contn, qood ea iis non snbiecta sed ab iis libera sit. Uyt alle dit gezegde kan ligtelyk begreepen worden, welke de menschelyke *) yrijheid is ; die ik aidus beschrijf te zjn, namendlyk, dat ze is eene vaste wezendlykheid » die ons verstand door derzelver onmiddelyke vereeniging met God verkrijgt, om in zich voort te brengen denkbeel- den , en buyten zich gewrogten , die met haar natuur wei over een komen, zonder dat zy of haare gewrogten aan eenige uytteriyke oorzaak onderworpen , noch door dezeive ▼eranderd of verwisseld konnen worden. Geiijk ook uyt ons gezegde blijkt, welke de dingen zijn, die in onze magt^ en aan geen uytterlyke oorzaak onderworpen ben- nen. Waar meede dan ook t' effens de eeuwige en bestan- dige duuring van ons verstand beweezen word: en einde- lyk welke de gewrogten zijn, die wy booven alle anderen te waardeeren hebben. Nn is my , om van dit alles een eynde te maaken , ai- leen noch overig de vrienden, tot weike ik ditschrijve, te ▼ermaanen, dat ze zich niet verwonderen over de nieuwig- heeden [die hun hier mogten voorkomen]; alzoo een zaak, schoon zy van veelen niet is aangenomeu, daarom niet na- laat waar te zijn. En dewijl u ook niet onbewust is, de hoedanigheid der eeuw, in welke wy leeven, zoo wil ik u dan ten hoogsten gebeeden hebben, wel goede zorge te te wiilen dragen, omtrent het gemeen maaken deezer din- gen aan anderen. Ik wil niet zeggen , dat gy die ten eene maal zult by u houden, maar alleen, zoo gy dezelve ooit aan anderen wilt gemeen maaken^ dat alsdan u oogmerk niets anders als alieen het heil van uwen naasten is : met eene door baarblijkelykheid verzeekerd zijnde, dat de be- looninge uwer arbeid u daar in niet bedriegen zal. Ein- 1) De slaverny van een zaak bestaat, in onderworpen te zijn aan nytterlyke oorzaaken ; de vrijheid daar *n teegen , aan de zelve niet on- derworpeo, maar daar vah bevrijd te zijn.. 232 pretium in eo vos non decepturum. Denique si ia I0- gendo isto tractatu uUa diffioultas contra illud quod oeh tum habeo oriretur^ rpgo vos non statim festinare» ut « contradicatis 9 antequam satis temporis et perpensionis ^ dederitis; quo facto, non dubito, quin vobis optatus inde procedat FINIS. ■i^ 23S zoo u, in het doorleezen deezer dingen, teegens 't ik Yoor Tast stel, eenige swaarigheid mogt toesch^* 500 yersoek ik, dat gy u daarom aanstonds niet ver* om het selve te weederleggen , voor en al eer gy het ;enoc^same tijd en overweeginge znlt hebben over- het welke zoo doende^ ik mijn verseekerd honde, ' znlt geraaken tot het gewenschte £ I n D B. -MH^ i APPENDIX. DE SUBSTANTIAE NATURA. AXIOMATA. I. Substantia natura sua suis modificationibns prior est. n. Res quae differunt vel realiter vel modaliter distin- guuntur. III. Kes quae realiter distinguun^r vel attributa di- versa habent, uti cogitationem et extensionem , vel diversis adscribuntur attributis, uti intellectus et motus, quomm unus ad cogitationem , alter ad extensionem pertioet. IV. Res qnae attributa habent diversa, uti et illae quae ad diversa attributa pertinent, una alterius nihil in se habent. y. Illud quod nihil alterius rei in se habet, nec causa esse potest existentiae istius rei. YI. Illud quod sui ipsius causa est se ipsum non potuit determinare. YU. Illud per quod res conservantur , natura sua. illis rebus prius est. ^ ANHANGZEL. VAN DE NATUUR DER ZELFSTANDIGHEID. KUNDIGHEDEN. 1. De zelfstandigheid is, weegens zijne natuur, eerder als deszelfs wijzen. n. *De dingen welke verscheiden zijn worden onder- scheiden 6f dadelyk 6f wijziglyk. III. De dingen, welke dadelyk onderscheiden worden, hebben 6f verscheide eigenschappen , gelijk als de denking en uitgebreidheid , 6f worden toegepast aan verscheide eigenschappen , als de verstaning en beweeging, welke eerste behoort tot de denking, eu het andere tot de uit- gebreidheid. lY. De dingen welke verscheide eigensohappen hebben, als meede de dingen welke tot verscheide eigenschappen behooren, hebben in zich geen ding den eene van den ander. V. Dat geene, 't welk in zich niet iets heeft van eeu ander ding, kan van de weezendlykheid van zulk 'n ander ding geen oorzaak zijn. YI. Dat geene , 't welk een oorzaak van zich zelven is , kan onmogelyk zich zelfs hebben bepaald. VII. Het geen, door 't welk de dingen onderhouden worden , is weegens zijn natuur eerder als zoodanige dingen. 286 PROPOSITIONES. I. Nulli substantiae realiter existenti adsoribi potest annm idemque attributum, quod alii adscribitur substantiae , sive (quod idem est) duae in natura substantiae unius ejusdem- que naturae existere nequeunt. Demotulratio. Sabstantiae enim cam daae sint, divenae sant, itaqae (per Ilm axioma) vel reallier vel modaliter distingnantor; no&modaliter, tam enim modi natnra sna sabstantia essent priores , contra azioma I; ergo realiter, itaqae (per IVm axioma) de nna dici nequit qaod de altera dicitnr; qaod erat demonstrandnm. IL Una substantia alterius existentiae oausa esse nequit. Dem» Talis caasa aliqaid effectas talis (per Im prop.) in se habere nequit: ntriasqae enim differentia realis est, itaqne (per Ym azioma) una alteram prodacere neqoit. m. Omnis substantia, sive ejus attributa, sua natura infi- nita^ et in genere suo summe perfecta est. Dem, Nnlla sabstantia (per Ilm prop.) ab alia cansata est; itaqae si realiter ezistit, sive Dei attribatnm est sive eztra JDenm sai caasa fait Si primum, necessario infinita et in genere sno samme perfecta est, ati 237 VOOB.STELLINGEN. I. Geen zelfstandigheid , weezendlyk zijnd^^ kan worden toegepast een en de zelfde eigenschap, welke aan een an- dere zelfstandigheid word toegepast; of (het welk 't zelfde is) in de natuur en konnen geen twee zelfstandigheeden , van een en de zelfde natuur, gesteld worden. 