title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Willis. de [aime de: beter, Chap. 14 Het heeft gecnope- ning of door- Vang au | Hx G£n6oX hooren; dewyl de Geluiden onmiddelyk, door den Mond, aan de Lugt, dic in de Kas van de Trommel i is, meegedeeld zou den kunnen worden. De ondervinding heeft ook de regtmaatigheid van dit gevolg door de Proef bewaarheid. Flonden, dien men dit 'Trommelvlies ontnomen had, wierden niet aanftonds Doof, na dat zy die Wer- king ondergaan, em geen Vlies meer in de Ooren hadden; mear die zelfde ondervín- ding leerde ondertuffchen ook: dat zonder Zodanig een Affchutíel en Voormuur de an- dere gedeelten van ?t Oor niet lang behou- den en in behoorlyken ftaat blyven kunnen; dewyl die zelfíde.Monden cenige W'eeken daar na de Stem van den geenen, die hen riep, niet meer als voorhenen hoorden , eri volkomen Doof fcheenen geworden te zyn, Over de zekerheid , dat'er zulkeen'Trom- melvlies waarlyk in*t Oor zy , over de plasts; die het beflast, en zelfs over het gebruik, daar het toe dient, is men "t ten vollen eens: maar als men verder onderzoeken wil, of Zodanig een Middelfchot de Gehoorbuis ! ge- Hzrt G£i£nook —aj .éhed en volkomem dige toefluit ; dán of het, zonder uit Zyn gewoonen ern nátuurly- "o ken: ftand gebragt té worden, eenige ope- -müng. év doorgang maaken kan, valt 'er oni 4er de Ondeedkundigen veríchil van gedag- ien. Zommigen houden het met. dit laatfte . Witvoclen, dat een opening in bet Tromnrel- s;tSHies onderítelt; en beroepen zig ten dien | Kinde op de Proéf van zekere "Tabakroo- - drers, die den Rook in hun Mond opgezoo- $n en byééngehouden door de Oóren weder . -doéh uitgaan. Anderen beweeren het tegen- P «deelen meenen dat het Vlies$ rondom vaften '.Sgt aan de Geboorbuis geflooten is; zy "Brrengen tot bewys de Proefneeming by van een ervaren Ontleedkundágen, dié , na dat fiy "t Oor van &n Eyk met Kwikzüver ge .; quid had, hetzelve nooit uit de Kas van de ' From i in dé Gehoorbuis heeft kunnen bren- * ^€&n. Zou de Proef dier Tabakrookers mo , geyk Diet voor ceri! ongemeen én tegen den .meeft gewoonen loop der Natuur firydend "Uitwerkzel: aangezien moeten: wordei? In - we eei! geval het zekerlyk: siets bewy zen Ca zo, mnc ii b £54 7n * x1. LES; 2, A X- DÉEL, Dionis: Dé- monjffr«t. nat, 9 Velfalua dí Aure bumas y ná, C. 2. e 404 HrT G EjHooR T4LES. 70u: of is de Dood miflchien oor (AN '* BEL. het Vlies zoo vaft en onaficheidb Gehoorbuis kleeft, ^t geen het ni een Leevend Meních ? In welk ; derom de Proef met het Kwikz niets zou befliffen. A] deze tw, cn onzcekerheden worden weggenon dra men weet, dat de 'T'abaksrook lyk men voorgeeft, uitgaat door d €n dat die zoogenaamde Proefeigent anders is dan een. zoort van loogj driegery , daar zommigen uit kort bruik van maaken, om Menfthent ten, die Ligtgeloovig genoeg zyn aan den uiterlyken Íchyn e vegas die te weinig kundipheid en doorzig ten om de 7aaken in den Grond te Zoeken. Dit is 't Berige, "t welk . onze Ontleedkundigen, wiens (chra i». €n opregtheid tover bekend Zyn,: Vin gegeeven heeft, en die my kx dat hy 'er ten vollen van verzeker door de eigen bekentenis van veri QUde Soldawen der 1mzeUdry, dic HzTr GrnooX haddcen; dat zy den Tabaksrook door de Doren konden uitblaazen. —— Dewyl het Geluid in zyn verfpreiding en woortgang de zelfde Wetten volgt, als het Ligt, kan men ook de Geluidftraalen even ecns by een verzamelen, en daar door in Digtheid en Kragt doen toeneemen, gelyk men de Straalen doet, die uit een Ligtend Lighaam voortíchieten, "T'en dien einde maakt men een Hoorntje in de gedaante van een Brandfaeevormig! Lighaam , in wiens Bo- dem een Kromloopend Buisje fteekt, "t welk Inen met het ander end in den Schulp van 't Qor plaatít. ie dit afbeeldíel van zulk een Hoorntje in Fig. 2o. Alle Evenwydige Strazlen, als eb, cd, verzamelen zig vol- gens den aart van die Figuur in f^, het Brand- punt van de Parabool, en vermeerderen daar door de Kragt van't Geluid merkelyk jn de Gehoorbuis, Maar dewyl deeze Werktuigen , als enkel ter verbetering van *t Gehoor gefchikt , ner-. pens anders toe ftrekken moeten, dan alleen sm de Geluidítraalen in het Oorte brengen, Ce 3 fen 40$ XI. LES.. 2. À X. DEEL. Hoorntjes voor Harde hooren- den, Parabelique PL. 4| Fig. 240€ MoeteM van glad : Metaal zyn, en van buiteg beklecd, xi. LES. 2. ^ Te bsaL. Bubbel Hoorntjc. 46 | HxvT GEnoGokR en op de voordeeligfte wyze tedoen dient ren te beletten , dat zy he G niet teffens ook rondom zág, ter zydm verfpreiden, -gelyk wy vat dc Spei pet gezien hebbeg. Ik zou derulig voegly kít oordeclen, dat men die Hon yan gepolyít en zeer glad gelegen M maakte, op dat, door die Herde de R egelmaatigheid yan hun Oppevi de Geluidftraalen 'er te beter op dll en naar het Middelpupr gekssh m worden: doch teffens wilde ik dat tw zelver Veerkragt, "00 voel mogelyl verdoofde , door dezelvea met Segreis of iets dergelyks , tot. dat zelfde ap dienítig, van buiten te bekleedes, De Heer LE CaT in byzondere | king neemende, hoe de Natuarin tuig van het Gehoor met voordagt y den Holligheden , ale met Lugt | gevormd had, liet zyn bedenking g haar voorfchrift eenigerrmaate te volg dagt ten dienft der Hardhoorenden « yan dubbel Hoorntje uit, "t welkinFi HgET GEHOoOR. 497 vertoond wordt. Deszelfs opening CD xi. Lzs. £nag omtrent 2$ of 3 Duimen Middellyns wyd zyn. Dewylik van gevoclen ben, ge- 2. AB» DEELe Traité det lyk ik voorheen gezegd heb, dat de verfter- 5e kieg van 't Geluid , door dergelyk zoort Pat, 292 van Werktuigen veroorzaakt , niet minder ontítast uit de onbeweegbaarheid van een | geftuite en dus op ééngedrukte Lugt, dan uit ' een konftig gefchikte afkaatzing en leiding * der Geluidftraalen, twyffel ik geenzins of inen zal zig van deeze nieuwe uitvinding $net veel voordeel kunnen bedienen, VAN GRLUIDEN MET ELKANDE-« REN VERGELEEXKEN, Uit het geen ik te vooren van de Natuur en Eigenfchappen van 't Geluid in 't alge- meen gezegd heb, heeft men ligtelyk kun- nen opmaaken , dat de Geluidgeevende Lig- haamen in ítaat moeten zyn, om onze Oo- ren op verífcheiden wyzen aan te doen, en menigvuldige verfchillnde gewaarwordin- een in ons te verwekken. | Niet alleen om dat die Lighaamen in Digtheid yan Stof en | Cc 4 Veer- Onder- ' fcheid der Geluiden, Xi. LES, FT A F- DE&RL. 40$ Dr TooNEwN. Veerkragt van malkander verfchillende, he éÉ£n met grooter kragt en nadruk zyn We- king doen , en die Werking langer agter &a uithouden kan, dan het ander: mesrook om dat de Veerkragt van één zelfde Lig» haam, naar maate dat het fterker of flappe gefpannen is, tot fchielyker entalryker Slim geringen min of meer geíchikt moet 2pm, Niemand, zeker, leeft"er op de Wazdd, die niet weet, dat het Geluid van een Klok en dat van een klein Schellerje merkeyk van elkander veríchilt; en yder die'er mue een weinig op letten wil, zal wel haaft ge waar worden, dat dit verfchil tuffchen die twee Geluiden niet enkel en alleen in de grootheid en een meerder of minder trap vin de kragt des Geluids beftaat, maar dat 'v nog een ander onderícheid in te vinden is. Want al was men met het Oor zeer digt by het Schelletje, en op een heel verren afftad van de Klok af, zou men egter, fchoonze nu ons Zintuig beide met gelyke kragt ttr- decden, tufíchen den aart en Klank van dic pwee Geluiden een merkelyk verfchil hoo- Ian D o— 2 Dgz TooNEmn. 409 fen. Op de zelfde wys is?t ook gelegen met een Snaar: naar maate dat die flyver . ef flapper gefpannen is, verandert zy, hoe Á naauwkeurig men ook zorg dra:sge dat men ze alyd even íterk ílaa, van Geluid en Klank: zonder dat men eenige andere oor- Zaak van dat onderícheid begrypen of ge- waar worden kan, dan een meerder of min- . der ftyfheid der Deeltjes, waar uiteeníchie- lyker of langzaamer Trilling ontítaan moet. Deeze veríchillende, en min of meer tot elkander naderende, doch altyd onderíchei- den Klanken van 't Geluid, die uit een ráffer of traager Slingering en T'rilling in de . Deeltjes van het Geluidgeevend Lighaam . geboren worden, geeft men den naam van - "Evonen, wier welluidende zamenpaaring en fchakeering het groote doel is van de Zang- konít, die wonderbaare en verrukkende Konít, die zoo veelkragts en invloeds heeft op onze Ziel, en thans zoo algemeen in "Lwanggaat by allerhande zoorten van Men- fchen, die 'er of uit Neiging of Beroepshal- yen hun bezigheid van maaken, *c3 Al: XI. LES, 2« A TF» DEEL, Toonen; zT. LES. 2. ÀE- DEREL, La^zcc en koo- gc Too- ncn. Ontcl- baare veríchei- denheid van Too- PEDI 416 Dg TooNzkzN. Alle TTooxez verdeelt men in ZWwaare en in S«berpe , die gemeenlyk den naam draagen van Leste en Hooge. Laag noemt men den "Toon vgn een Lighaam, welks Deeltjes lngzaamer trillen, dan die van een ander Lighaamn, daar men ze incé vergelykt, of, —————À -.— —— — 2 2L. 2- ^ welk op het zelfde uitkomt, die binnen | ecn zekeren bepaalden tyd een minder Getal van Slingexingen maaken, dan de andere. Uit deeze Beíchryving ziet men, dat een Toon Lasg of Hoog genoetbd wordt en- kel by vergelyking , en om dat hyeen Ziwaar- der of Scherper Klank geeft dan een anm dere Toon , dien men "er tegen ftelt; en dat 'er in yder van deeze twee Eigeníchap- pen der 'Toonen, Zwa2rte en Scherpte, 200 ved verfcheidenheid plaats kan hebben, is het Getal der Slingeringen, welke de Klank- geevende Lighaamen in zekere bepaak dc mazr maakcn, van clkanderen veríchil- ien kan. Mar fchoon 'er wel in de 'Toonen, als men ze naar "t verfchillend Getal der Slin- geringen berekenen wilde, een verfcheiden- heid Dx TooNrEN. Ar ficid salt, die byna tot in 't oneindige loopt, blyft derzelver onderling veríchil egter bin- nen yry enger Paalen beflooten, als men oordeelt naar 't geen men hooren en merken kan, Het allerkundigft en keurigft Oor kan die Klanken niet onderícheiden, ten zy 'er tufíchen de verfchillende Getallen der Slin- geringen, waar uit ze geboren worden, een merkelyke tufÍchenpoozing van tyd voorby joope. Als, men by voorbeeld, een Snaar van een Klavefimbel op zulk een wyzefpant , dat zy in &ne Sekonde 2oo Slingeringen maakt, zal zy een zekeren Toon hebben; als men hsar vervolgens een weinig ftyver fpant, zo dat ze in den zelfden tyd van een Sekonde 201r, 202, of 203 Slingeringen doet, zal ze, eigentlyk en Natuurkundig geífproken, ongetwyffeld een fcherper Toon . mmeaken; maar geen Oor is in ftaat, om dat onderfcheid te hooren: dewyl het getal der Slingeringen, die ze in't laatíte geval deed, daar toe te weinig verfchilde van het getal der Slingeringen, welke ze de cerfte fcis maakte, | Wan- XI LES, 2. AB- DEBE L. XI. LES, 2. AF- D F. Y. L.. Ecnílem- sngheid, vAlecor d. Con ena Hoofd- tooncr, n * n FI 412 Dre TooNzwx. Wanneer men dethalven twee Klinimii Lighaamen; twee Snaaren, by voorbedi,. van een Klavefimbel, van cen Lier, d Harp; teffens flaat, orn ze met elkander te vergelyken, heeft 'er noodzaakelyk een ze kere Evenredigheid tuffchen de getallen vm beider Slingeringen plaats; zoo dat nacen zekere tuffchenpoozing of tydveudoop de Snaaren wederom op een zelfde oogenbix haar Slingeringen beginnen zullen Dee | beurtelingífche Aanvangshereeniging is *, welke men Eenflemmigbeid o£ Gelyklydesdbel noecmt, De Toonen zyn te Gelykluidender eu Eenítemmiger, naar maate dat de Slingerin- gen te menigvuldiger op zulk een wys met elkander hereenigen en van nicuws begin- nen: Of anders, naar maate dat derzelve Geral, in yder tyd , wederzyds minder ver- Íchilt. Eezfos"ig noemt men twee Snaaren; die cenpaarige Slingeringen, één tegen &n, maaken: die twee Slingeringen, doet tegen een, gceeft de hooge Oaaf' ; zo ze 'er drie paakt :egen twee, geeftzy de K-wint : vier te- £m Dz TooNEXN. ets gen drie ; de Kuert; vyf tegen vier, de groote Ttrs ; zes tegen vyf, de kleine Hrs, Maar, gelyk men ziet, alle deeze over- eenítemmingen van de eene Snaar met de andere hebben niets bepaalds niets wezend- lyks en onveranderlyks in zig: alles wat ze Zyn, Zzyn ze enkel by vergelyking. De '[oon, dien ik Oaesf , Kwint, Ters &c. noem, zou eensklaps geheel iets anders wor- den, zoo dra ik den "Toon van de anderé Snaar, dasr ik hem meé vergelyk en over eenbremng, veranderde. Eveneens is "t ook gelegen met het Geluid , dat ik Zwaar of Scherp, Hoog of Laag noem: het verwis- felt van naam zonder van Natuur en Klank te verwiffelen, zoo dikwils als ik een Ge- juid van een anderen aart neem, dear ik het by vergelyken wil. Het is een groot ongetnak , eer gebrek yan merkelyk belang, dat men in de Zang- konít geen vaften en onveranderlyken 'Toon heeft, dien men altyd treffen en weer vinden, kan als men wil, en daar men, als naar een XI, LES, 2e A y- DERL; Veranderé lykheid dier Toe- nen Tot nas deel van de Zang- konft be XI. LES. Z. A E- PEEL. Vafte Middel- toon, 414 Dr ToomNSER. beftendige en altoos eenpaarige Maat , slug dere 'Toonen naar ftellen kon. Dat zoortvai Fluitjc, daar men zig van bedient, on dm Toon van Stemmen en Speeltuigen op eet Comcer? te bepaalen en te regelen: de Fluiten , die den 'T'oon, zoo sls mam *t noemt, van de Opere hebben, zyn gern vd- lige en zekere middelen om alle verandertg en verícheidenheid voor te komen. Deor dervinding heeft geleerd, dac al de Speeltui- gen van die zoort, Zoo wel als alle ande, — met den tyd en door deeze en geene toeri* len van aart en geífteltenis veranderen: matr a] bleeven ze altoos de zelfde, zo men ze by ongeluk verlieit of breekt, hoe zal cn hun waaren en egten Toon wedervinden? Van al de Natuurkundigen, die zig be vlytigd hebben om de Zangkonf dien vss ten Toon, daar zoo lang naar gereikhalsd is, te bezorgen, ken ik niemand , die 'erzig met grooter yver en gelukkiger gevolg op uitgelegd heeft , dan de Heer SavvrUR; íchoon de middelen, die hy ten dien einde uitgedagt heeft, my , om de waarheid t . zege Dx TooxzEN. 41$ |." ?eggen, nog juift niet toefchynen dien zeke- ren trap van Eenvoudigheid volkomen tebe- reiken, die het egte merk is van eenUitvin- ding, daar men een nuttig en algemceen ge- * bruik van zal kunnen maaken. In zynei- i gen Schriften , en in de Uittrekfels , die - men'er van gemaakt heeft, kan men beft de navoríchingen, die hy over dit Stuk ge- daan heeft, nagaan, en zien hoc verhechem daar in gelukt is. Ik zal my hier vergenoe- gen met alleen te zeggen, dat diefchrandere en kundige Akademift, om een zekeren en vaíften 'Toon te bepsalen, van waar, naar onderen, de Zwaare 'l'oonen een asnvang namen, terwyl alles, wat "er boven wss, onder de Scberpe gerekend wierd , zig geluk- kig bediende van zekere opmerking, dic hy by geval deed, en welke een Oor, dat een weinig oplettend is, ligtelyk zal kunnen doen, als men twee Orgelpypen tot over- eenftemming hoort brengen. De herceni- ging, of cenpaarige aanvang van hun Slin- geringen kan men aan het Geluid, dat dus wat fterker is dan anders, gewaar worden ; en XL LES. 2. ATF- DEEL. Hijderre de l'.Aca dersie dcs écsenc, 1700, p 13€ 416 Dg ToeNzm XL. LES, en de tyd, die 'er van de eene hereeniging 2, ÀE- DEL. tot aan de andere verloopt, is zomtyds dui» delyk genoeg te onderfcheiden , om afgeme« ten te kunnen worden. Uit den aart der overeenftemmingen weet men, hoe veelSlin- geringen één van de twee Pypen doen moet in den zelfden tyd dat 'er de ander een zeker bepaald Getal van doet; ;dat van twee P3- pen, by voorbeeld, die op de O&lsaf ftem- men, de eene twee Slingeringen maakt, terwyl 'er de andere flegts één doet. Indien nu de tufíchentyd, die 'er verloopt van de cene hereeniging en eenpaarigen aanvang af tot aan den anderen toe, gevoeglyk onder- Ícheiden kon worden; zou men daar vit by- gevolg ook weeten, hoe vecl tyds de eene befteedde aan zyne twee Slingeringen, en de andere Pyp aan 't maaken van zyn éne INa derbalven dus den tyd , dien een zekere Toon tot het doen van zyn Slingeringen noodig heeft, door de Ondervinding bepsald te hebben, en het Getal der Slingeringen, welke de andere Toonen in dien zelfden tyd maaken, bekend zynde; neemt de kie SAU« Dx ToomNzZEux 417 SAUVEUR voor den vaften Grond of Mid. deltoon, dien Toon, die rco Slingeringen maakt in een Sekonde en die 'er een Oktaaf- bovenis , dat is te zeggen , de Toon die 200 Slingerenin eenSekonde maakt, noemt hy7as- $e Hooge 0aef ; engeeft den naam van affe Laage Oaaf aan den Toon, die 'er on- dei is, die, ndamelyk, wélke 5o Slingerin- gen doet in een Sekonde, De Heer SauvguR door Ervarenis be- vonden hebbende, dat een open Orgelpyp van omtrent $ Voeten dien vaften "Toot gaf, daar ik zoo sanftonds van fprák, vers geleek deeze langte met die vari twee án- dere Pypen, van welke de eene het Zd//er-. &abesr/le , en de andere het A4Werfcberpfte Gcluid gaf; dat het Meifchelyk Oor onder- (eheiden kan; en, na door vergelyking var beider Afmeetingen tegen elkander bere: kend te hebben, hoc veel Slingeringen yder van haar in den tyd van eene Sekonde doen kon, bevond hy dat de allerzwaárfte Toon ; diet wy ohderícheiden kunnen, van een klighaam komt, dat 12; Slingeribgert tnaake . Mi, Dzzz, . pd in xI. LES: 2, A f- DÉEL. Aller zwaarfl« en fcherp* fle Too. pen. 41$ Dr TooNEN, ILLES in een Sekonde: en dat de allercid IEL. "Toon in den zelfden tyd 6400 Slingeris doet: en dewyl i214 omtrent fut: 6400 als 1 tot 512 mag men 'er uitbdi ten, dat het Menfchelyk Oor voot ! Trappen van Gewaarwordingen in *t ( luid vatbaar is. Vafte "Loo dra men cens deor middd w( sceralie £elpypen een vaften "T'oon gekrecgen Speeltui- kan men ze ook ligtelyk voor alle d» zoorten van Speeltuigen vinden, Was heeft men ílegts de Snaar van een V een Fluit , een Schalmei, enz. Eent met de Orgelpyp te maaken, die den v "Toon levert. *det Toon De QGrootte of Uitgebreidheid der blyftvan geringen doet niets tot den Toon. Al be^, klinkend Lighaam ecrít geílagen en g der Slin. wordt, zyn die Slingeringem wyd eds de omtrek , en het Geluid is*er te fterker maer fchoon zy in 't vervolg alk korter van uitgebreidheid worden, Geluid bygevolg ook hoe langs ho afaceme ; de Toon houdt egter ftà * Dx ToonuzY* 4is rft tot ash 't inde toe. beftendig altyd de. xr, ix; - lKic: om dat, riaamelyk , die Slingeringen , Ewel in 't laat& merkelyk korter en. be- smpener dan int begin, egter alle even £ duureps en, fíchoon zy groot of klein 1, altyd denzelfden tyd tot elke Slingering kceden. Dit is een bekende Eigenfchap: 1 alle Lighaamen , die Veerkragt bezitten, t géen we hier van 't Geluid zéeggen ; et men egter.alleen toeftaan van het voor- míte, het Hoofdgeluid ; dat , het welk ganfche Oor hoort, zoo dra het klin- id. Ligheam geroerd wordt; want als n. 'er wat nazüwer op let en fcherpér toc- (tert, et: inzondertieid nsar maate dát het ormaamfte Geluid zwakker begint te wor« 1, zal men dikwils nog cenigé andere onen onderféheiden kunnen; ván welk tíchyafel wy in "t vervolg tragren. zullei ih te geeven: | len Snaar maekt zoo vecl te fchielyker , bygevolg in den zelfden tyd tenigvuldi- *Slingeringen, en geeft derhalven ook een: veel te hooger en Seberper. Geluid^, naar pda fnáate 2. AT- DEEÉ In de naarem moet mem cp Langteg bikte ,.en . S pan ní ng letted'e £i. LES. 2. A F- BERL. Evenre- digheid van 't Ge- tal der Slinge- zingen maar ma4- te der $Spanninge 420 Dz TooNENj. maate dat zy Korter is, of Dunner, of $i. ver gefpannen, Indien men derhalven twee Snaaren, van dezelfde Stoffe gemaákt, tot overeenftemming wil brengen , moet men. op deeze drie Zaaken agt geeven, op bir. Langte, op haar Dikte, en op bar Grisd-- van Spanning. 1. Indien twee Snasren , beide even Lj en even Dik, alleen in Graad van fpanning: van elkander verfchillen , ftaat het gets] der: Slingeringen, die ze in den zelfden tyd ms: ken zullen, wederzyds totmalkandere, 3sde vierkante Wortels van de Kragten, of vin. de Gewigten, die haar gefpannen houdem,: Stel eens , om zulks door een voorbetid beter te doen begrypen, dat de twee Stas-- ren gefpannen gehouden werden. door Ge: wigten , en dat aan de Eene cen Gewigt: hing van r Pond, en san de Andere em Gewigt van 4 Ponden. Dewyl de vierkinte :. Wortel van 4,gelyk men weet ,2 is, (want tweemaal twee maakt vier) en x de vierkante Wortel van 1 is, zal het getal der Slingerin- $53 v38 die twec Sparen wederzyds tot e- ! kis D£ TooNzEN. 421 kander ftaan als 2 tot r ; dat is, de Snaar door 4 Pond gefpannen zal twee Slingerin- gen deen, terwyl de andere, daar x Pond «an hangt, maar eene Slingering doet. Vol- gens.dit zelfde Grondbeginfel , zullen de Slingeringen wederzyds tot elkander ftaan als 3 tot 2, wanneer van de Gewigten, die de Snaaren fpannen, het een 9, en het an- «ler 4. Pond bedraagt; dewyl dé Vierkante Wortel van 9 drie is, en die van 4 twee. 2. Indien de Snaaren, beide evendik, en even ftyf gefpannen, alleen in Langte ver- íchillen , zal het Getal der Slingeringen, in gelyke T'yden, wederzyds tot elkander ftaan ^ án de ormgekeerde reden haarer Langten. Dat is te zeggen, dat die Snaar, die cens "zoo kort is als de andere, eens zoo vecl '-. Slingeringen in den zelfden tyd zal maaken, .gls:.de andere: en dat die, wier Langte tot die van de andere ftaat als 2 tot 3, 3 Slin- geringen doen zal, tegen dat de andere "er 2 : oet, | . 3. Indien de Snaaren, in fpanning en lang- .£c gelyk, alleen verfchillen in Dikte, ftaat Dd 3 | het XI.LES, - 2. AJ- DEER. Naar maas te der Langte. En der Diktq XI, LES, 2* AR- DEE Le Ecn Ge- luidmee- ter. FP L. 4e Fu. éenom trc 422 Dx TooN:zmH. het. Getal der Slingeringen , die ze mad wederzyds tot elkander, in de ompekem reden van haar Middellynen, ! By Voorbeeld; als de eene Snaar eentieg dik is, als de andere, zal ze, in denzelídea tyd, cens zoo weinig Slingeringen doen, al de'andere: zo de Middellynen tot elkander ftaan als 3 tot 2, zal de dikfte maar aSlim geringen doen , terwyl de dunfte er ? doct (5), VI. PRoEFNEEMINO. Toeffei, In Figur 22 wordt een Werktuig afge- beeld, dat men gevoeglyk den naam 170u kunnen geeven van Ge/sidwmeeter , dewyl het dient om de Geluiden te mecten en met elkanderen te vergelyken. Het is een lang. wd: (*) [Dit , voegt 'er de Heer NOLL*T in een Ain: tekening by, moet niet ftrikt Wiskonfüig geno- men, maar alleen van de Uitwerkzels verflazn wog- —— den, voor zoo ver men dezelve merken en gewaar worden kan, De Reden daar van kan men vin. den in de Memvire: de l'Acakemie des. $eitnt, 708 PEU] - DE TooNwNzEN: 423 werpige Kas, welke ftaat op een Voet, uit XL.LES. twee ftaande Stukken en een Dwarsftuk za-. * :IL mengefteld. De Tafel, die van Dennenhout gemaakt is, mag omtrent drie Voeten langte hebben op vier Duimen Breedte. Zy is op drie plaatzen doorgeftoken met Roosjes, van de zelfde Vorm genoegzaam en maakfel als die van een Cyther of dergelyk Speel- tuig. Aan een van de einden van den Tafel zyn twee kromme Hefboompjes , niet onge- lyk aan die Yzeren Elleboogjes, welke door- gaans buitenshuis agn de Schellen zyn, en welker Armen hier een Regten Hoek met malkander maaken. Aan de Ármen, die be- nedenwaarts zyn, of, gelyk hier in de Fi- guur, genoegzaam Waaterpas ítaan, hangt men twee Gewigten À en B, die men naar welgevalen verandéren, verligten of ver- vwaaren kan. Aan de twee andere Armen, die opwaarts, en hier byna Loodregt ver- *beeld worden, maakt men twee Viool Snaa- ten vaíft, welke men met twee Pennen C en D fpant; die aan't ander end van de Tafel 2g. Die twee Snaaren loopen over twee Dé4^4 ass (434 Ds ToomwmzN XI.LES. vyafte Kammetjes E en F, welke ze ugj px E LL welyks raaken; en waar ep men ze, 15s ' door de Gewigten gerekt zyn, en har vae te Maat van fpanning gekreegen hebben; vaftmaakt dpor middel yan een Schrott; die een klein ftukje Hout tegen het Kammetje aandrukt, en dus de Snaar beknelt. Nog is "er een ander Kammetje ,. ^t. wek -lings een Sleuf van *t een tot aan "t ander eni vas de Tafel verfchuiven kan. De Rand vía de Tafel zelf is in Duimen en Lynen afge deeld; zoo dat men de eene vau de twe - Snaaren, door 'er flegts een weinig met den Top van den.Vinger ter behoorlyke plastg, san die Duimtekening bekend, op te druk- ken, zulk ecn Evenredigheid van Vangte te- gen de andere geeven kan, als men wil, zonder den Graad van derzelverSpanning'er merkelyk door te veranderem, Als men de Snaaren een zgkeren bepaalden Graad van veríchillende Spanning geeven wil, hangt : ien in Aen B, Gewigten, wier Zi waarteüp kent, en draait de Pennetjes C cn D om, windende gar deSnaarcn op , tot de Hefboo- Dx Dx ToomwNwz£H 424 inen in dien ftand gebragt zyn, dat derzel- XL LPs. wer Armen Regte Hoeken maaken, zoo wel EIL met de Snaaren, over de 'T'afel gefpannen, .als met de Draaden, daar de Gewigten aan hangen. Uitwerkzels. 1. De twee Snaaren, als ze van gelyke pe rven. dikte zyn, en door even zwaare Gewigren 'edigheid . der Slin- gcípannen worden, geeven beide den zelfden ,cringen "Toon, en zyn dus volkomen Eeszeosig, in- door den . Geluid- dien ze even lang zyn. Zy geeven deOdcaef, |.eter indien de eene cens zoo kort is als de ande- geítaafd, ze: de Kwinr, indien de eene eenderde kor- nifi ter dan de andere is, . 2. Als de twee Snaaren van de zelfde . langte en van de zelfde dikte zyn, maaken ze zamen de Odfseaf, indien de eene door een Gewigt van x Pond, en de andere door een Gewigt van 4. Ponden gefpannen wort den. Zy ítemmen in de Kuis; overeen; : jndien van de twee Gewigten, die haar fpan- nen, het een 4 en *t ander 9 Ponden weegt; 3. Als de twee Snaaren even Jang zyn; Dds5' eq 436 Dx TooNzEN: XI. LES. en door even zwaare Gewigten gefpannen A 1 worden, ftemmen ze in de Oazf over een, indien de eene eens zoo dik is, als de ande- re: en maaken de K«i»£ , indien de Middel- lyn van de eene tot die van de andere ftzat als 5 tot 2. Opbeideringer. HetGesa] — Uit alles wat wy tot nog toe over ditftuk d e gezegd hebben, weet men, dat de 'T'oonen digheid — afhangen van een zeker Getal van Slinge- Cdngen : zingen, welke een Klinkend Lighaam maakt kent men. binnen een zekeren bepaelden tyd; dat de id overtenftemming van die 'T'oonen niets an- der Too- ders is; dan de verfchillende Evenredigheid, ncn. wazar in de Getallen dier Slingeringen we derzyds ftaan tot malkanderen, Dew]! ik nu wect, dat ik een OZaaf hooren zal, tek ^ kens als 'er twee Slingeringen tegen een ge fchieden, een K«i»£ als'er drie tegen twee zyn, €n zoo vervolgens; mag ik ook, alsik die overeenftemming der Geluiden hoor, me rcgt befluiten, dat de Slingeringen onder tuffchen waarlyk in die Evenredigheid £t | chic; Dx TooNrEN. 423j íchieden. Dus wanneer de twee Snssren van myn Gelyidmeeter , Eentoonig zyn, weet ik zeker; yders byzonderelangte, dikte, en Ípanning mag dan zyn zoo als ze wil, en Zonder dat ik my daar meé behocf te be- kommeren; dat haar Slingeringen Ge/ykzydig zyn, dat is te zeggen, dat zeSlingering te- gen Slingering doen, of beide net hetzelfde Getal in den zelfden tyd. Op gelyke wys, als.ik ze in de Ocaaf of in de Kis ofin eenigen anderen Toon hoor overcenítem- men, kan ik geruft zeggen, dat de Slinge- ingen, die ze in een zekeren bepaalden tyd maaken; wederzyds tot elkander ftaan, als x tot 2, als 3 tot 2, enzoo vervolgens naar den bekenden aart van yder 'T'oon. Nu heeft men uit de ftraksverhaalde Uit- -werkzels der Proefneeming kunnen zien, dat wanneer men de langte, de dikte, en den Graad van Spanning der Spaaren op zulk cene wyze regelt, als wy korts te vooren zeiden, dat men doen moeít om de daar op- genoemde Evenredigheden tuflchen de Ge- tallen der wederzydíche Slingeringen te kry- ! gen; SI.LES, 2. A F- DE&RL, Jfechbrones Poor de Snaaren, op de vere eifchte wys ge- fpannen, op den Geluid- meeter vetoote zaaktg XI. LES, 2. À F- DEEL. DieEven- 1€ dig heid bekrag. tigd door Redence- ring. 425 Dx TooNE£EN gen; dat "er dan, zeg ik, ook waarlfi ke overeenftemmingen van GeluidenenT nen uit geboren worden, die enkd enslk van die bepaalde Evenredigheden aftange en zonder dezelven nooit gehoord 75 worden. Het blykt derháalven uit o Proefneeming duidelyk , en wordt 'er zig baar door beweezen, dat de Slimgeimgm, ps gelk wy zeiden, zoo veel te fchidlyke en bygevolg in den zelfden tyd te menigvuk Y diger zyn, naar maate dat de Snssr korter is, of dunner, of ftyver gefpsnnen; en dtt We de meerder of minder fchielykheid der Slim geringen die zelfde Evenredigheden volgt; daar we van fpraken. Het geen ons de Ondervinding en Proef- neeming leerde, ftemt ook met de Reden volkomen evereen. Want dewyl alle Veer- kragtige Lighaamen zoo veel te fneller Slin- geringen maaken, naar maate dat hunDeelr- jes meer hardheid en ftyfheid bezit:en, 200 moet een Snaar, die fítyver gefpannen is, cn wier Deeltjes fterker gerekt zyn; ook 200 veel te fchielyker Slingeren , enbygevol£ een Dy TooNEN 429. fcherper Geluid geeven: en in tegendeel -«t een loffer gefpannen Snaar , wiér Deelt- flapper zyn, traager en met tninder fterk- «en gezwindheid fchudden, "t welk haar &. Zzwaarder "Toon zal byzetten. Nu is &erlyk een Snaar, . al. wordt ze.door den -Íden Graad van Kragt, of het zelíde Ge- XI. LES, — 2« AF» DERL:. gt, uitgerekt , flapper dam cen andere ge-. annen, indien ze of langer of dikker is: n dat de Kragt, . die haar rekt, danopeen ooter Getal van Deeltjes. teffens werken oet, op yder van welke hy derhalven ook : zelfde Kragt als anders niet doen kan; en. ygevolg yder Deeltje, als een klein Veerags g Lighaamtje op zig zelveaangemerkt , nu under zal gefpannen worden, dan het ge« ecíl zou zyn, indien de Snaar, daar het - *n Decl van uitmagkt, of dunuer of korter- Eweeft ware, Gevelges. — Uit de voorgaande Proefneemiüg merkt hen duidelyk de reden, waarom in aller- agde Specltuigem bet Klankgeeyegd Decl, ias Oerzaak 'der ver- foheiden ' Klankea Xi. LES. 2. A Y- DEEL Vorming van de Stcm. Traehéo J"IFtéro P L. s. Eig. 23, K^ Gloute 414 D* TooNER Men zou het Werktuig van Stem em Spraak niet ongevoeglyk by een Blaas-Speek tuig vergelyken kunnen; behoudens egter, dat men 'er eerie niet alte juifte en nasuwe keurige overeenkomít im zoeken wilde: want tot nog toc heeft men niet gezien, dit de Konít iets voortgebragt heeft, "t welk de Natuur hier in genoegzaame volkomenheid nabootfte. De Lo»gpyp of Lusgrader GgHb in Figesr 23 afgebeeld, die Buis door wel- ke de Lugt, welke men ingdemt ,in de Long gebrdgt wordt, eindigt, naar den ksnt van den Mond , in een klein Eirondagtig Spleet- je, dat men de Sp/ee? van het Strottenhoofd noemt, hier by Letter & eenigzins te zien; De gelykheid, die dit Deel heeft met cen Fluit, gaf eertyds aanleiding om te denken, dat de Stem daar op de zelfde wys gevormd wierd, als het Gelüid en Klank in derge: lyke Zoorten van Speeltuigen. — Meer de Heer DopARD, in aanmerking neemende, dat de Klank in een Fluit veroorzzakt wordt door de Lugt, die men naar binnen en in de Eluit blaaft, daar de Stern, ig tegendecl, ; Drz ToóNEK. 431 doorgáans , ontftaat uit een Lugt, die üit de. xi. 188; . Longpyp naat buiten gaat, beloot "er, met den *&eer veel waaríchynlykheid uit;datdeSpleet — het. voornaamfte Werktuig van dc Stem is, en dat de Buis of Lugtpyp, daar zy het uit- eind van is, 'er niets anders toc docet, dan dat ze; even als een Windbuis aan zommi- "ge Blaasfpeeltuigen, de Lugt derwaarts heet « woert. * Wolgens het gevoeler vát dien fchrande- p. «s pfaak; ren Natuurkundigea vormt de Lugt;, door jw, 4; qct een meerder of minder Snelheid doof cadem. de Spleet, die ten dien einde het vermogen Pos heeft, van zig te kunnen verwyden of ver- p.249 - Jngauwen, naar buiten gedreeven teworden, Ade verícheiden meer of min zwaare. Klané -ken. De. Klank, op die wys gevormd ; veryult de holligheid. van den Mond en vari de Neus met dat Geluid, en maakt, door ; ile beweeging van de 'T'ong en de Lipperi ifi Woorden herfchept, onder t buitenwaaits . uitvliegen de Uitfprask. De Lugtpyp der- -halven.levert, volens deeze (telling, de - Lig; de. Spleet vortnt de Stem eii reple MI, Dkz x, Ee ^ det» XI.-LES. 2.AÀFe D&EL. Ruik- VPentrile- jue LIRANUS 9» cap. 18. SDesteron, Bassre. IÀAUS de Vocds Qr- dne. 434 Dz TooNzrzN derzelver Toon ; de Tong en de Lg liie maaken de Woorden en Sprask (*). Op deeze wys, zegt hy, gaat he door een byzondere gefteltenis van Werktuigen, een doffe en sls gefnoonlt Stem kunnen doen hooren, welke gevormá wordt door de Lugt: die, ingesdemd, ia de Lugtpyp komt. Men noemt ze Bsilfpres: kers, om dat zy als met den Buik fpreekenj Eertyds zag men ze voor Tovensars san ,of voor Meníchen, die met den Duivel beze ten Waren; en men vindt zelfs goede Schrys vers, die zig, naar't fchynt, door die zots derlinge Manier van te Spreeken, zoo wd hebben laaten bedotten en misleiden, alshet Gemecne Volk, Im (*) [Zie tot nader Opheldering de voorheenge- melde Phyfelesis, XLII Hoofdftuk. bladz, 64 c9 volgende,] 435 Índien men al de verfchillende "'oonen van Stem of Zang, aan de verfchillende ope- ning en meerder of minder wydte van de Spleet moet toefchryven ; zou derzelver kleinfte Middellyn, die op haar langft ge- homen, en als de Spleet "t meeft verwyderd is, niet meer dan een Lyn bedraagt , volgens de Uitrekening van den Heer. DopnARp, 9632 maal van Langte moeten kunnen ver- a&nderen , om al de verfcheidenheid van Klan- ken en byzondere 'T'oonen , die de Meníche- lyke Stem vormen kan, te kunnen voort- brengen. Zoo talryk en veruitgeftrekt cenc Yerdeeling kan die op zoo klein een Langte, À zoo naauw een Opening vallen ? Dit is Dx Sr£M £N SPRAAK; inderdaad vry bezwaarlyk te begrypen. O£ icemt mogelyk de Spleet enkel het Werk Vaar, 't welk het Riezje op een Schalmei errigt, dat, gelyk men weet, niets anders € doen heeft dan flegts het Geluid te ver- Vekken, zonder op de T'oonen te werken: T1 zou miffchien de Keel ,. die zig ver- Mugt, zig intrekt, en uitzet naar den ver* Sheiden aart der 'Toonen; die "er gevormd: Ee 2 | mé ^. De Stem niet ge- vormd door 't verwydem en ver. naauwemn van de Spleet , of 't flaan dez randen tegen' één,, anchlá 2I. LES. 2. A E- DEBL. Maatr door 't ftooten der Lugt tegen de tanden der $pleet 436 Dr STEM EN S?RAAE; moeter worden, everieens te Werk gaan sli het Fluitje op een Zakpyp , 't welk, naar maate dat het meerder of minder Lugt be- vat, een min of meer Ziwaaren of Scherpen Toon geeft. Of moet men eindelyk den- ken, dat die twee Declen beide zamenwer- ken, en met elkander de 'I'oonen vormen; het één als een 'Tongetje, dat min of meer wyd, tin of meer Veerkragtig gemsakt. kan worden; het ander als een Buis, dievan. Afmeetingen , Langte en Wydte, vcranz dert? 0. De Heer FER REIN heeft dit Stuk merké- lyk opgehelderd 5; door uit verfcheiden Proefneemingen; die zoo íchrander uitgei dagt en fyn behandeld, als overtuigend em befliffend Zyn, te bewyzen, dat de tw Lippen van de Spleet niet tegen elkandeg flaan; gelyk de twee Plaatjes van het 'T'on: getje doen; maar dat yder van die Lippen; door de Lugt, die uit de Long komt, ge« wreeven en gefchuurd, Klank geeven, even als een Snaar, .daar men met cen Stry over ftryk, Zyn Waarntemingen d Dz SrzM EN SPRAAE; 43; fém 7zien, dat de Randen van dietweeLip- pen uit Peesegtize Banden beftaan, ter we- derzyde aan Kraakbeemderems viít gehegt, welke dienen om ze of meer of min te fpan- nen: en in die veríchillende "Trappen van Spanning, welke die Deeltjes lyden kunnen en ondergaan ; vindt hy een natuurlyke ver- klaaring van al de verfcheiden Toonen, die de Meníchelyke Stem in ftaat is te vormen: want in 't algemeen weet men, dat cen Snaar, naar maate, dat zy minder of meerder ftyf geípannen is, een min of meer ícherpen Klank geeft. Maar , zal men Vrasgen , hoe heeft de Heer FzR REIN kunnen weeten, dat de twee Lippen van de Spleet niet tegen elkander flaan ; dat de enkele vernaauwing van dic opening niet genoegzaam , nog, in ftaat was , om de Stem van de zwaare T'oonen te doen pklimmen tot de Scherpe; en dat deLugr, wit de Longen door de Lugtader heen naar puiren gedreeven, cen fchudding en trillen- e beweeging verwekte in die Peesagtige jandén; dic hy daarom den nsam gaf van Ec e xl. LES 2. AF» DES L. Tesdsotan Censlegea Proeven van den Heer FER REIN, XL. LES. 2. AT- DEEL. Corder Vecales Op Ly- ken. Memojres de l'.Acae demie des S cicnc, 1741. p 409. . Door den Ncus fpreeken, 43 Dg STEM xN SrPRAAX: de Klasnk of Stemfxaeren.. "Zou hy, qalmen zeggen, de Werking zelve van die Deeltjer niet met eigen Oogen hebben moeten zien, om wel te kunnen oordeelen, op welke wyi zy eigentyk gefchiede? En hoe zal men met het Gezigt daar by komen, en cen or- derlinge werking en wederwerking van Deeltjes kunnen zien, die de Natuur buiten het bereik onzer Oogen geplaatít heeft? De Schrandere Uitvinder van die ontdck- kingen, dewyl hy op Leevende Voorwerpen dergelyk zoort van Proeyen niet neemen kon, bedagt een middel, om den Dooden de Stem weder te geeven. Hy ítak cen Dlaasbalgje in nog volkomen veríche Long- pypen: de Lugt, die hy met kragt en ge Zwindheid door de Spleet heen drecf, gaf Klanken; en zyn Gisfingen veranderden in Zekere Waarheden. Als de Stem eens gevormd, en derzelver Toon geregeld is, moet zy , om aangenaam en bevallig te zyn , te gelyk door Mond en Neus 'uitgebragt worden. Zy ver fchilt merkelyk in Klank yan 't geen ze ge mE ^ wo Dy STEM EN SPRAAR; 439 w'oon'is té zyn, indien ze ílegts in eene van die twee Llolligheden klinkt en daar haar Geluid uit voortbrengt. Men hoort siet gaarne iemand Spreeken of Zingen, wiens Neusgaten verftopt zyn: van zulk een Zegt men doorgaans, dat hy door de Neus Ípreckt: een zeggen, dat, gelyk men ziet, zeer oneigen en te eenemaal averegts is, de- wyl men dat verwyt verdient, als men juift het tegendeel doet, en niet fpreckt door de INeus, VooRTZETTING vAN "T GELUID) Men begrypt zekerlyk zeer wel, zonder eenige de minfte Ziwaarigheid , hoe twee Ge- * luidgeevende Lighaamen elk afzonderlyk hunne Slingeringen verrigten: hoe een van hun, by vcorbeeld , vier Slingeringen maakt , terwyl 'er het ander maar twee of drie doet ; om dat het meerder of minder Getal der Slin- geringen afhangt van een zekeren Graad van Weerkragt, die yder afzonderlyk in een meer- der of minder maate bezit, Maar hoe be- - rypt men *t, dat detwee verfchillende Too- | Ec4 gen, XI. LES. 2. A EX- DERL, De Vert. fchillen- - de Too- nen bly- ven in de Lugt on- derfchei- den, XI. LES. 2. A F- pEegt. En op pns Ge- hoor, 44q VooRTZETTING VAN "r GELVIN, nen op een Zzelíden tyd in eene z«lídé Lugt kunnen plaats hebben, en hun Wess king doen: indien die Toonen in de Lugt piets anders zyn, dan 't geen ze zyn in het Geluidgeevend Lighaam, naamelyk een be- paald getal van minder of meerder Slingerins gen? Hoe kancenzelfde Klomp Lugtsonder- ícheidenlyk en op hetzelfde oogenblik de Klanken doen hooren van twee Snaaren , die met. malkander, by voorbeeld, in de Ocaaf: overeenftemmen; en van welke de eene by- gevolg 1oo . » de andere 200 Slingeringen maakt in een Sckonde : ? Dit is nog maar de helft flegts van de vwaarigheid. Want fchoon men al genoeg- zaam begreep, hoe twee veríchillende Be- weegingen aan een zelfde Lugt zonder ver- - warring meégedeeld konden worden, en in dezelve een geruimen tyd ftand houden ; 3 blyft 'er nog deeze Vraag over; hoe het komt, dat het Zintuig van ons Gehoor, 't welk op een Zelfden tyd die twee veríchei- den indrgkfels ontvangt , niet een gewaar- wording gevoelt, welke gemengd en ui- .. ^ * M'ooR TZETTING VAN "r GzgLuID. 423 seiden zamengefteld is; even gelyk het Oog ; als het op een zelfde oogenblik door twee Btraalen getroffen wordt, van welke de eene Geel en de andere. Blaauw is , een Groene Kleur ziet? ] | Met het beantwoorden van deeze Jaatíte Vraag heeft men zig nooit zeer vecl be- imoeid. De zwaarigheid der ceríte heeft nen tragten weg te neemen, door de be- wvceging der Lugt, die de Geluiden over- brengt, te vergelyken met de Kringwysloo- pende Golvingen, die men in een ftilftaand Water doet geboren worden, als men 'er Steenen in werpt. Want even gelyk die Golvende Kringen,; zegt men, elkander wederzyds ífnyden, zonder verwarring door een loopen, en zig elk afzonderlyk tot aan den kant van de Vyver , by voorbceld , uitbrei- den, op dezelfde wys neemt ook de Lugt de verícheiden Toonen alle teffens aan ,en voert Ze Zonder verwarring over naar het Oor. Maar behalven dat het vergelyken van een geker Verfchynfel met een ander, eigentlyk geen Verklaaring is van dat Verfchynfel , is die E Ec 5 ver. XI. LES. 2. AF. DEEL. De Krings- wyze Lugt- golven by de rolven- de Water- kringen te onregt vergelee- ken. 4£2 VOoORTZETTINO vAN "T Gro X vzccwctrskinten plaars heeft, meteenig zzn2n- xt, zal men ale overeenkonft ge- Tuerzrr2 lIcüchen die twee Veríchpyníts TXI-y*3*^ Ln. 