title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: 16* Digitized by Google Digitized by Google ACADBMIAE GBONINGANAE CUBATOBES, PBOFESSOBE8, GIVES YIBI AMPLISSDfl, GLABISSIMI, OOMMTLITONBS EXOPT ATISSMI ! AUDITOBBS ABSTUMATISSIMI! Metus, qui anno praecedente nos etiamtunc suspensos tenebat, ne nova de institutione publica lege promulgata academia nostra in periculum voca- retur, nunc pro sublato habendus est, quum ex huius regionis in ferendis legibus more rogatio illa rursus sit seposita. Et quamquam Heemskerk, vir praestantissimus , populi delegatus, rebus et factis probe cognitis, legis de institutione superiore dandae dilationem, iniuriam esse non ferendam dizit, ab iis, quibus legum ferendarum potestas data est, non expectari potest tantus emendandi impetus, quantum rerum conditio postulat, cur vero Groningae maius periculum immiueat, quam ceteris Nederlandiae universitatibusP Gravissimum quidem eorum, quibus premimur, incom- modorum, docentium numerus nimis exiguus Groninganam magis sane urget ceteris academiis, sed tamen ubique sentitur. Verum certe est, nobis ne tantum quidem tribui quantum Nederlandiae academiis fere solet concedi. Quum enim in Academia Lugdunensi et ophthalmologiae et ana- tomes pathologicae , in Traiectina et anatomes et histologiae proprii profes- sores et necessarii habeantur et concedantur, in Groningana hae res tam- quam additamenta et appendices cum aliis coniunguntur , quasi non revera unaquaeque professorem sibi plenum et totum iure vindicare debeat. Omnes vero academias in universum spectanti et de doctrinis cogitanti, quales sunt aesthetioe, geologia, linguarum comparatio, medicinae historia, nul- lam earum praesentis temporis necessitati satisfacere, statuendum est. In his igitur incommodis communibus nihil causae inesse potest, cur Gro- Digitized by Google 126 S. S. ROSENSTEIN ninganae periculum maius sit, quam ceterarum. Sed aliter res sese habe- ret, si, ut praecedentibus annis, ita postremo quoque eorum, qui albo academico sunt inscripti, numerus foret minutus. Magnopere vero laetor, me pronuntiare posse, recens adscriptorum numerum hoc anno praeceden- tium numeros longe superasse ita ut hac certe re progressus sit laudandus; at operae pretium est cognoscere, quibus rebus hoc incrementum sit effec- tum, casu an gravioribus causis. Haud minimam sane partem contulit, quod Minister regis eis, qui rerum naturalium vel artis medicae studia auspicaturi sint, identidem concessit, ut ab antiquarum linguarum cogni- tione liberati sint. Quam dispensationem ex huius Academiae Senatus sententia, quam disertis verbis epistoia ad ordines generales scripta elocuti suraus, legislatoris voluntati repugnare contenditur. Sed quaestionem lega- lem ordines aolvent; dolendum sane est huic quaestioni, quamquam prae- iudick) tantum, tamen antequam omnibus partibus accurate easet trae»- tata, esse responsum. Hae res perpaucae, de quibus hucusque verba fecimus, paene omnia sunt, quae secunda et laeta anno praeterito evenerunt. Vix enim Vobjs exoptatum erit, Auditores Illustrissimi , ut collectionum , laboratoriorum , ceterorumque institutorura academicorum conditionem singillatim percenaea- mu8: id tantum oommemorandum est, bibliothecam nostram liberalitate ac munificientia gentis frisiae //Harinxma thoe Sloten" donum magni pre- tii accepisse, amplissimam copiam a beato Biedel collectara commentario- rum, editionum, interpretationum Horatii, in quibus nihil, quod aliquem ad cognoscendum poetam usum habet, desideratur. De aliis institutionibus satis erit, audivisse, nulla ex parte de his rebus querimoniam esse allatam, unde videntur hoc anno omnia certe aeque bene se habuisse atque praecedente. De nosocomio mea ipsius experientia edoctus iudicari possim, sed de illius conditione tantus est consensus, ut singulorum expositionem omittere possim. Curatores enim, Professores, Studiosi, omnes, qui domum eam frequen- tant, sciunt, esse quidem domum, in qua aegroti collocati sunt, non vero nosocomium. Neque enim structura, nec custodes, nec vicinia hygieines artis respondet regulis. Iterum atque iterum Medicorum Ordo Curatores, Curatores Ministrum adierunt; semper vero unum tantum responsum datur, statum praesentem esse conservandum, donec lex de institutione publica sit lata. Ceterum etiam hac re, de qua verba facimus, aTraiecto et Lug- duno miserrime vincimur; in his enim magnifica exstiterunt aedificia, quo aegroti libentissime conveniant, dum nos in tuguriis degimus, quae tan- tum pauperrimo pro domo esse possunt. Quantopere vero his conditionibus etiam doctrina clinica afiiciatur, in propatulo est. Non iam humanitas tantum auxilium enixe flagitat, sed etiam disciplinae interest, ut celer- rime adiuvemur. Quamdiu nosocomium non est eiusmodi, ut multi aegroti, cuiuslibet ordinis et gradus, quorum domicilia non sufficiunt, iure censeant, se ibi melius quam ullo aiio loco curari, foveri, tractari, ut uno verbo complectar, quamdiu nosocomium non quaeritur, sed refermida- Digitized by Google 128 S. S. ROSENSTEIN tur, — tamdiu institutio clinica erit manca. Quodsi civitas nostra, quae res gratissima mente commemoranda est, iam policlinice augenda ad insti- tutionem promovendam contulit, tenet ipsius commoda cum academiae arctissime coniuncta esse, etiam nosocomii aedificandi initium erit facien- dum, quam maxime igitur exoptandum est, ut tandem aegrotis asylum condatur, hac civitate dignum, quod sufficiat eis, quae hodie iure ab aegrotorum cura exposcuntur, ita ut ea quoque possint adhiberi remedia, quorum defectus medicaminum effectum plane irritum reddit. Quae in nostro docentium collegio mutata sunt, ea et laetis et tristibus eventibus sunt effecta. Et laeta quidem memoria est eius viri, qui propter senectutem ex universitate nostra decessit, sed et corporis et ingenii vires et alacritatem imminuta ostendit. Nisi van Hall canis capillis esset orna- tus, nemo putaret, eum prope semisaeculum inter nos indefesse laborasse, muneri et officiis severe et fideliter implendis studiose intentum. Quae nunc ei concessa est quies, ei erit otii tantum tempus, quod concedat, ut docendi industria quotidiana liber solis litterarum studiis vivat. - Optamus ut ingenii alacritas et quietis studiosae iucunditas diu ei sint concessae. Quam diversis contra animorum affectibus desideramus eum virum, quem, quamvis aetate provectum, tamen nec senectus flexit, nec vires deficientes prohibuerunt, rie laboraret, neve ageret, sed mors nobis eripuit. Tngenium eius erat clarum, ingressus firmus, ultra sexaginta annos natus senectutis obrepentis ne vestigium quidem prodidit, quum subito, ut mi- litem in acie, in medio certamino, mors eum assecuta esset. Decessit Franciscus Zacharias Ermerins victima fidelis aegrotorum curae, qui eius fidei erant commissi. Magna gravisque iactura est deploranda, quam huius morte cum doctrina tum academia nostra contraxit. Non enim in nostro tantum orbe minore, sed ubique, etiamsi in maxima fuisset univer- sitate, eminuisset. Immo fortasse recte dicatur, illum ad nostrae acade- miae exiguum modulum non aptum fuisse, et ubi studiis theoreticis solis totum se dare potuisset, etiam uberiores ingenii fructus editurum fuisse. Nam magnae eius indolis summa erat proposita in contemplatione theore- tica et philologica, in fragmentorum compositione acuta, ex quibus manus eius peritissima finxit totum, quamvis imperito formae visae essent angu- losae et dispariles. Iam priore tempore haec ingenii indoles orta erat, Digitized by Google R A T I 0. 129 veteris scholae Batavae doctas traditiones secuta. Iam enim in prima, quam publici iuris fuit, scriptione, postquam Lugduni Sandifortio , Mac- quelino, Hoevenio ducibus usus, studia absolvit, in historiae studiis est occupatus. Indolis eius est documentum, quod iam adolescens magna et profunda scientia et acri ingenio in paucis instructus, non occaecatus auc- toritate virorum, qui tunc in praxi medica eminebant, hos tamque stellas sequitur, sed in antiquitatem remotam descendit, et procul a temporis stu- diia, quae Hippocrates de morborum prognosi tradidit, linguae ratione habita, pertractat. Postquam dissertatione //de Hippocratis doctrina a prognostice oriunde" scripta, sumnas in medicina honores est assecutus, Medioburgi quidem praxin medicam exercere incepit, sed eum collegae maiori diutius iam ibi artem exercenti oppositum, non multum profecisse aequales eius sunt auctores. Quae res fortasse in praxeos amore minore, certe vero in indolis nobilitate posita fuit, quae aemulationis medicae vias saepius obliquas certo iudicio sprevit, ac potius recta via ad nobiliora ascendit. Itaque medicus quoque litterarum studia continuavit, praecipue ad Aretaeum se convertit, et hunc bibliothecae Parisianae codicibus dili- gentissime collatis ad novam quandam formam promovit. Postquam etiani Hippocratis librum //de victus ratione in morbis acutis" et in sylloge, quae inscripta est //Analecta medica graeca" annotationes ad Soranum criticas publici iuris fecit, anno millesimo octingentesimo quadragesimo quarto in hanc Musarum sedem vocatus est. Iam vix credibile est, sed nihilo minus verum, eundem virum per annorum decursum non pauciores disciplinas docuisse, quam physiologiam , materiem medicam, pathologiam generaiem, afiatomen pathologicam, histologiam, denique ex parte clinicen quoque medicam. Itaque praeter anatomen et chirurgiam et artem obste- tritiam tota ars medica in doctrinae eius orbem venerat. Admirandum est, quod tanta negotiorum moles studiorum historicorum amori non offecit. Iterum iterumque ad veteres «criptores animum advertit, et quum omnia Hippo- cratis scripta ita recensuisset, ut genuina et suppositicia discernere possimus, vitae annis postremis scriptorem diffisillimum et corruptissimum , soranum Ephesium rursus recepit et in eo senior vividam emendandi artem exercuit. Qua re antiquitatis scriptores gravissimos eatenus iectu faciles reddidit, ut historiae scriptor limpidos fontes sit reperturus, unde artis medicae vetustae 17 Digitized by Google 130 S. S. ROSENSTEIN ORATIO. imaginem hauriat. Hoc enim Ermerinsii laborum proprium est, ut ipse abstinentia prope modesta praeditus, satis haberet, verborum contextum solum, additamentis et deformitatibus liberare, itaque historico proprio praebere materiem, non vero aedificium extrueret, et praxeos medicae his- toriam conscriberet. Eadem animi modestia, quae in virium coarctatione posita erat, quaeque impedivit, ne ex eo curriculo excederet, cuius ma- gistrum aeesse sentiret, eadem prope dixerim simplicitas ingenua et ama- bilis, in omni virium conacientia, totius viri indolis erat documentum. Sane facies eius reddebat ingeoii quandam aristocratiam , in qua positum erat iilud >/odi profanum vulgus et arceo". Tamen omnibus familiariter et amabiliter usus est. Non igitur mirum, illum ab omnibus magni aestima- tum et amatum fuisse. Quae aestimatio et amor in discipulorum et col- legarum animis eum ultra tumulum sequitur : in historia doctrinarum nomen eius indelebile erit. Have pia anima! Iam eorum, quos desideramus in locum, novae vires advocatae sunt ac sponte ab illis ducor ad eos. Contingat iis, ut aeque felici laboris successu gaudeant atque praecessores , uberrimosque colligant fructus ex labore per- petuo academiae commodo dicato. Iam id unum superest agendum, ut fasces tradam successori. Itaque te, Matheum Salverda, a Rege Augustissimo nominatum Rectorem Mag- nificum Academiae Groninganae pronuntio ac declaro. Crescat te Rectore Academia Groningana! Digitized by Google GYMNASIA EN HOOGERE BURGERSCHOLEN AL8 INMCHTINGEN TOT VOORBEREIDING VOOR HET ACADEMISCH ONDERWUS. R E D E UITGBBPAOKEN BIJ GELEGENHEID DEE OVEBDBACHT VAN HET EECTOBAAT DEB HOOGESCHOOL TE GEONINGEN. OOOB Prof. D*. S. ROSENSTEIN. 17» Digitized by Google Digitized by Google HOOGGBAOHTB TOEHOORDEBS! Toen wij verleden jaar, op hetzelfde uur en bij gelijke aanleiding als heden, hier vereenigd waren, stonden wij allen onder den machtigen in- druk van den duitsch-franschen oorlog. Hoe verschillend ook de gedachten en gevoelens zijn mochten , die de enkele individu's bewogen , hier juichen van vreugd over den verbazingwekkenden tocht van zege tot zege, daar weeklagen over de schandelijke neerlagen, bij dezen wangunst, bij genen vrees voor den machtigen nabuur — wat ook, sympathie of antipathie be- heerschte allen en niemand kon zich onttrekken aan den algemeenen stroom. Niets was dus natuurlijker , dan dat ook dit spreekgestoelte anders alleen aan de belangen van wetenschap en onderwijs gewijd, toen dienstbaar werd gemaakt aan de politiek van den dag '). Zoude het misschien ook de taak van dit uur zijn , de toenmalige be- schouwingen voort te zetten? Zoude het niet belangrijk zijn, nu er een jaar verloopen is , na te gaan , of niet de wolken , welke de geachte spre- ker aan Duitschlands politieken horizon zag opkomen , alleen voor zijn oog zoo donker en duister scbenen, of in het nu vereenigde Duitschland, in plaats van ontwikkeling tot wettige volksvrijheid eene soldaten- en jonker- heerschappij zich doet gelden , of de grijze heldenkoning zegevierend naar huis terug gekeerd, den schepter van het absolutisme door de gratie Gods zwaait, in plaats van den staf van het zich zelf beperkend constitu- tionalisme , met een woord , of de schitterende heldendaden van het duitsche volk de kloof tusschen Duitschland en Nederland hebben wijder gemaakt of niet, zoodat nu beide hunne broederschap naar afstamming en geest meer nog dan vroeger kunnen erkennen? Digitized by Google 134 S. S. ROSENSTEIN Zeker, Hooggeacbte Hoorders, zoude zulk een onddrzoek belangrijk zijn , en ik mij ook geroepen gevoelen , dat te doen , indien niet het resul- taat daarvan zonneklaar ware voor allen, die zien willen, en indien niet betere krachten dan de mijne reeds lang de betrekking tusschen Nederland en Duitschland in den door mij gewenschten geest hadden opgevat. Voor meer dan dertig jaren heeft Neerlands groote staatsman, Thorbecke, na de overeenkomst en het verschil tusschen beide volken in scherpe trekken te hebben geschetst, en niet zonder de toen bestaande . toestanden in beide landen te hebben gegeeseld, de heerlijke woorden gesproken: Wij zijn Nederlanders , wij zijn geen Duitschers, wij erkennen niet te min, wij beroemen ons op de verwantschap van geest en bloed Wij hebben een gemeen middelpunt met Duitschland, ofschoon een middelpunt in ons zelve, niet een zelfden toon, maar harmonie met Duitschland te be* trachten *). Dit M. H. is de taal van den staatsman , dit is internationale taal ! En zelfs gedurende den oorlog, toen de opgewondenheid van het oogenblik den geest van zoo menigeen benevelde, beeft Opzoomer in zijne redevoe- ring over het recht van Duitschland met nadruk aangetoond den gemeen- schappelijken germaanschen geest in Duitschland en Nederland tegenover den Franschen en op de vraag: wal heeft Neerland te doenP geantwoord: *niets van Duitschland te vreezen, maar veel van Duitschland te leeren, en met ongedeerd behoud onzer niet bedreigde onafhankelijkheid ons zoo nauw aan Duitschland aan te sluiten, als de omstandigheden het toc- laten 3 );" Wanneer inannen , wier onbetwistbare liefde voor hun vaderland niemand zal ontkennen, zoodanige gevoelens uiten, behoef ik niet mijne eigene politieke denkbeelden openlijk uit te spreken. Maar met vreogd constateer ik de overeenkomst tusschen Hollandsche en Duitsche denkwijze omtrent de beginselen, waarvan beide volken uitgaan, en het gemeenschappelijk doel, dat beiden zoeken te bereiken, hoezeer ook ieder zijn eigen weg mag gaan. Hier, op deze plaats vooral , schijnt het mij gepast , af te zien van iedere zinspreuk, welke niet het nationaal gevoel opwekt, maar de nationale g&» voeligheid; en liever zich aan die gedachten toe te wijden, waarin de Digitized by Google R E D E. 135 volken het eens zijn, die helangen ter sprake te brengen, wier waarde niet wisselt met den dag, maar eeuwig is, de belangen der algemeene beschaving. Het is daarom ook in dit uur mijn voornemen geene politieke gedachten te opperen f maar U liever op een gebied te voeren , waarop wij allen ver- eenigd zijn door geineenschappelijk streven, op het gebied van onderwijs, en trachten eene kleine bijdrage te leveren ter oplossing eener groote Onder de verschillende vragen, aangaande het onderwijs, wordt bijna in alle staten van Europa op dit oogenblik met bijzondere belangstelling deze behandeld, of de kennis der oude talen al of niet als noodzakelijke voorbereiding voor de academische studien moet worden beschouwd. In Duitschland, waar men tot nu toe alleen dan tot de academische lessen wordt toegelaten, wanneer men het zoogenaamde abiturienten examen aan een gymnasium heeft afgelegd, verlangen de reaalscholen , dat ook aan het eindexamen bij deze inrichtingen , dezelfde rechten mochten wor- den toegekend. Bij ons, waar iedereen student kan worden, maar niet de verdere academische graden kan erlangen, zonder admissiexamen of eindexamen aan een gymnasium, vraagt men dispensatie van het Latijn en Grieksch. In Rusland zelfs heeft de zoogenaamde studieraad aan den Eeizer voorgesteld, in het vervolg van de studenten in de medecijnen en de natuurwetenschappen geene kennis der oude talen te verlangen. Maar de Czaar heeft dit voorstel niet goedgekeurd. De Pruisische minister van ondewijs heeft , na de adviezen der faculteiten van alle Pruisische academies te hebben ingewonnen, ofschoon op Duitsche reaalscholen van de eerste klasse ook Latijn gedoceerd wordt, toch maar in zeer beperkte mate dis- peosatie verleend, en onze minister van binnenlandsche zaken heeft in het eene geval op zoodanig verzoek gunstig beschikt, in een ander geval afwij- aead, zoodat zekere normen voor hem misschien bestaan, maar nog niet bekend zijn. Bij zulk een verschil van opinie niet allej n bij de hooge regeering in de verschillende staten, maar zooals uit de Pruisische adviezen blijkt, ook onder de geleerden zelve, is het stellig geraden het onderwerp naar de Digitized by Google 136 S. S. ROSENSTEIN eene en andere zijde nog nader toe te lichten. Te meer, omdat het besluit, waartoe men zai komen, nog al groote practische gevolgen zal hebben. Want gaat men op den eens ingeslagen weg der dispensaties voort, dan zal spoedig de tot nu toe bestaande verhouding der scholen worden omgekeerd, de gymnasien zullen leegloopen en de reaalscholen , of zoo als men ze hier noemt, de hoogere burgerscholen zullen, wat het getal der leerlingen aangaat, tot grooten bloei geraken. Wij willen, om een helderder begrip van de zaak te krifgen, ons eerst het wezen der gymnasium en der reaalscholen duidelijk trachten te maken. Iedere school heeft ten doel, aan den eenen kant, den intellectueelen en zedelijken aanleg van het kind in het algemeen te ontwikkelen, en aan den anderen kant den leerling in staat te steilen, later aan alle belangen der maatschappij zelfstandig deel te nemen en daartoe mede te werken. Naarmate de school zulk eene ontwikkeling tot stand brengt, en naar den graad van positieve kennis, welke op de school bereikt wordt, verdeelt men de scholen in lagere en hoogere. Terwijl de elementaire school het kind niet verder brengt dan tot de oppervlakkige beheersching zijner moe- dertaal in woord en schrift, zoodat het ook in het latere leven, zonder ander onderwijs, alleen aan de geringste eischen, wat den geest betreft, kan voldoen, wil het middeibaar en hooger onderwijs het zelfstandige den- ken van den leerling tot de scherpte der logica ontwikkelen, en eene alge- meene beschaving in zulken omvang mededeelen, dat op dit fundament de speciale kennis kan worden opgebouwd, welke een later beroep, on- verschillig van welken aard, vergt. Zoolang nu de nijverheid, meer of min alleen tot handel en ambacht beperkt, de hefboomen en het rader- werk der moderne industrie niet kende, en daarom bijna geene weten- schappelijke eischen stelde, was het gymnasium die inrichting van onder- wijs, welke bij uitnemendheid en uitsluitend voor de hoogere maatschap- pelijke betrekkingen voorbereidde. Zoo doende werd ook het gymnasium alleen tot de inrichtingen van hooger onderwijs gerekend, en alle andere scholen behalve de eigenlijke vakscholen voor architecten, teekenaars enz. gaven meer of min, alleen lagqr onderwijs. Wel is waar, ontwikkelde zich reeds in het midden der vorige eeuw, tegenover de latijnsche school, welke men wegens haar overwegend taal- Digitized by Google R E D JE. 137 kandig onderwijs, ook de verbaahchool 4 ) noemde, eene andere soort van inrichtingen van onderwijs, met meer reaal karakter, die zelfs begunstigd werd door philologen van naam, zooals Gessner en Ernesti; maar zij kon toen nog geen wortel schieten. Eerst met de toenemende ontwikkeling der natuurwetenschappen , en vooral, toen men de resultaten der weten- schap aan het leven begon dienstbaar te maken, eerst met de verbroede- ring van wetenschap en leven werd meer algemeen de behoefte gevoeld, ook een andere soort van inrichting voor voorbereidend hooger onderwijs te erlangen. Ieder industrieele werkkring begon langzamerhand grondige kennis in mathesis en natuurwetenschappen als noodzakelijke voorwaarde te verlangen; maar op de gymnasia, zooals zij waren en de grenzen van hun leergebied eens hadden omschreven, was voor natuurwetenschappen geen, of, op zijn hoogst, eene karige ruimte overgelaten. Ja zelfs, op de meesten, werd van moderne talen nauwelijks iets meer dan de beginse- len onderwezen , zoodat aan werkelijke vruchten van dit onderwijs voor het leven niet te denken viel. Dat kon zoo niet langer blijven, en de practi- sche behoefte moest inrichtingen van onderwijs scheppen , welke niet meer zooals de latijnsche school haar zwaartepunt in de antieke wereld hadden, maar in de moderne, niet in de oude talen, maar in de nieuwere en in de natuurwetenschappen. De hoogere burgerscholen zijn derhalve, wanneer men let op het doel, dat zij beoogen, de algemeene voorbereiding voor eene speciale vakkennis, evenzeer inrichtingen van hooger onderwijs als de gymnasia; zij verschiilen van deze alleen in den aard der voorbereidende middelen. Wanneer men dus aan de gymnasia als inrichtingen • voor hooger onderwijs het recht toe- kent, hunne leeriingen, als voldoend ontwikkelde jongelieden onmiddellijk tot de acadeinische lessen te bevorderen, dan zal men aan de hoogere bnrgerscholen hetzelfde recht moeten toekennen, zoodra blijkt, dat ook hare leermiddelen aan kracht van algemeene ontwikkeling bij de gymnasia niet ten acbteren staan , en de latere studie geene verdere voorbereidende speciale. kennis veronderstelt, dan die op de hoogere burgerscholen verkre- gen wordt. Daarop zal het dus ten eerste aankomen, of de leermiddelen der hoo- gere burgerscholen het verstand der leerlingen in het algemeen evenzeer 18 Digitized by Google 188 S. S. ROSENSTEIN ontwikkelen, als die der gymnasia. Want eene zekere mate van rijpheid van den geest is eene onmisbare voorwaarde voor een met goed gevolg bekroond academisch onderwijs. Dit onderwijs immera heeft sich niet meer te bemoeien met de individueele bekwaamheid van ieder leerling, om zich aan haar te accommodeeren, maar veronderstelt bij iedereen eene gelijke mate van bevatting, en is in zijn eigen peil zelf afhankelijk van het peil der ontwikkeling der toehoorders. Voor den academischen leeraar verschillen de leerlingen alleen, naarmate zij het hun geleerde niet alleen assimileeren , maar ook reproduceeren , misschien al zelf kunnen uitbreiden; daaraan evenwel mag hij niet twijfelen, dat ieder zijner hoorders niet alleen de lessen begrijpt, maar ook in staat is, bij duidelijke uiteenzetting, de gevolgtrekkingen zelf te maken , zonder eerst opzettelijk daarop gewezen te worden. Daarom moet men, wanneer beslist zal worden, of ook de leerlingen der hoogere burgerscholen , na afgelegd eindexamen , als studenten voor zekere studien zullen kunnen worden toegelaten, eerst nagaan, of de algemeene ontwikkeling van den leerling op de hoogere burgerschool even goed kan plaats hebben, als op het gymnasium. Het advies der Berlijner Hoogeschool 6 ) heeft een zeer ongunstig oordeel geveld over den graad van algemeene ontwikkeling bij de leerlingen der reaalscholen. De Berlijner Rector, de Heer du Bois Reymond, zegt, #dat de gedachte, alsof het gebrek aan classieke vorming bij de leerlingen der reaalscholen gecompenseerd werd door eene grootere mate van natuarweten- schappelijke kennis dezelfde is, alsof men beweren wilde, dat twee half- rijpe appels zoo goed te eten zijn als een rijpe." Maar ik kan dit oordeel niet begrijpen van den leeraar eener hoogeschool , die door het groote getal toehoorders de leerlingen en leeraren bijna in 't geheel niet met elkander in aanraking doet komen, zoodat ik aan eene persoonlijke ondervinding van den hooggeachten en beroemden Rector op dit punt haast niet kan gelooven. En had hij zelfs zulk eene ondervinding opgedaan, lag dan de reden in het individu of in het leergebied der reaalschool? Ik meen, dat voor de ontwikkeling van den geest het er in 't geheel niet op aan komt, wat er geleerd wordt, maar hoe het geleerd wordt. Wel is waar, vindt men in alle paedagogische geschriften, als een rooden draad, de steiling, dat de oude talen, om den rijkdom harer vormen en de gestrengheid van Digitized by Google RBDL 189 den syntactischen bouw, uitnemend geschikt zijn voor de gymnastiek van den geest, voor de eigenlijk formeele beschaving. Maar bezitten zij inder- daad dit voorrecht uitsluitend? Wie, die ook maar een weinig van nabij bekend is met de grieksche en latijnsche taal zal ontkennen, datzij en door het menigvuldig gebruik van tempora en modi, en door de fijnheid in het onderscheid der partikelen, door de logische scherpte in den zin- bouw, vooral door de kunstrijke volmaaktheid en de ethische waarde harer literatuur boven alle anderen geschikt zijn, den jeugdigen geest intellec- tueel en zedolijk te ontwikkelen. //An jenen Sprachen," zegt de Marbur* ger Faculteit met recht, //haftet die padagogische Kunst der Jahrhunderte." Maar niemand zal toch daarom ook aan de moderne talen eene in zeer hooge mate vormende kracht willen ontzeggen. Van de fransche taal, welke niet meer, zooals vroeger, als een gecorr umpeerd , maar als een verder ontwikkeld Latijn wordt beschouwd, beweren nieuwere schrijvers zelfs, dat zij bij het Latijn niet ten achteren staat. Deze taak nu kunnen de moderne talen zeker even goed vervullen als de oude. Ja, in zekeren zin hebben de moderne zelfs een voorrecht, door dat zij nog niet geheel afgesloten, nog wordend, vooral levend zijn. Want hierdoor konnen wij de moderne talen in die mate leeren meester worden , dat wij, niet alleen, zooals bij de oude, bare literatuur bestudeeren, maar 18* Digitized by Google UO S. S. ROSENSTEIN ze werkelijk spreken. En men zal zeker veel meer den geest eener taal moeten hebben doorgrond, indien men ze met alle scbakeeringen en eigenaardigheden der levende wijze van uitdrukking goed wil kunnen spreken, dan wanneer men alleen de volstrekt afgeslotene, geheel klare schriftwerken der oudheid wil verstaan. Daarbij korat, dat wanneer in 't vervolg bij het taalonderwijs de vergelijkende taalstudie ter hulp zal worden genomen, men ook bij de moderne talen zich niet meer zal be- perken tot de taal zooals ztj daar ligt, maar meer en meer letten op hare wording, zoo b. v. bij het onderwijs in het Hoogduitsch ook den zamen- hang uiteenzetten met het Middelhoogduitsch en met het Gothisch. En kan men dan ook niet opklimmen tot de afleiding der wortels, zoo blijven toch in dit onderwijs reeds genoeg middelen over, om het verstand te scherpen. Waarom dus dit voorrecht alleen aan de oude talen toe- gekendP En nu de Mathesis! Hierin geeft de reaalschool oneindig meer dan het gymnasium. En aan de mathesis met de klemmende noodzakelijkheid barer bewijsvoering , met de onverbiddelijke gestrengheid harer gevolgtrek- kingen uit zekere praemissen, heeft toch nog niemand eene bijzondere kracbt tot oefening van het denken durven ontzeggen. Niet minder krachtig zullen in deze richting de overige natuurwetenschappen zich doen gelden, zoowel de zuiver beschrijvende , welke op de lagere klassen der reaalscholen worden onderwezen, als de experimenteele , welke meer voor de hoogere geschikt zijn. Door de eerste wordt al vroeg het talent voor onbevoor- oordeelde observatie aangekweekt, de nauwkeurigheid en zekerheid der waarneming geoefend; de laatste, wanneer zij zich verheffen tot de kennis eener algemeene wet in de schijnbare wanorde en menigvuldigheid der verschijnselen , moeten op dezelfde wijze den geest ontwikkelen als de talen. Van dit standpunt uit, dat men vooral eene zekere mate vaa algemeene Digitized by Google REDE. 141 beschaving van den jongen academieburger moet vergen, zie ik dus geen bezwaar die jongelieden , welke bet eindexamen eener hoogere burgerschool met vijfjarigen cursus hebben afgelegd, tot de academische studien toe te ' laten. Deze eisch, eindexamen aan het gymnasium, of aan eene hoogere burgerschool zoude ik voor allen wenschen gesteld te zien, die studenten willen worden; en het schijnt mij aan de toekomstige wetgeving te moeten worden aanbevolen, de vrijheid op te heffen, om alleen door inscriptie in het album Student te kunnen worden , zonder eenig voorafgaand bewijs van kennis, omdat anders langzamerhand de Docenten zich zouden kunnen genoodzaakt zien, zich bij hunne lessen op een wetenschappelijk elemen- tair standpunt te moeten begeven. Wanneer men. nu toegeeft, dat de algemeene beschaving, welke op hoogere burgerscholen bereikt wordt, voldoende is, om de leerlingen voor academisch onderwijs te bekwamen , dan knoopt zich daaraan onmiddellijk de vraag', of de daar opgedane kennis in de natuurwetenschappen en in de moderne talen niet toereikend kan worden geacht, om die jongelieden na verdere studie ook voor enkele vakken later tot de academische graden toet e laten. " Voor een gedeelte der studien beschouwt natuurlijk iedereen de classieke vorming als conditio sine qua non. Daargelaten de eigenlijke philologische studien, waaronder ik ook die der moderne talen begrijp, zal zeker nie- mand van meening zijn, dat men een wetenschappelijk theoloog zou kun- nen worden zonder kennis der oude talen. Met volle recht kan men ver- langen, dat diegene, die het woord Gods wil leeren uitleggen en toe- lichten , eerst zelf in staat zij , dat woord in de oorspronkelijke taal en in de oudste vertolking te lezen en te begrijpen, ten einde het daardoor in zijne ware beteekenis op te vatten. Wie het recht of onrecht der heden- daagsche richtingen op kerkelijk gebied wil beoordeelen, dient toegerust te zijn met eene grondige kennis niet alleen van de geschiedenis zijner kerk en van zijnen godsdienst, maar van den godsdienst in 't algemeen. Dat een en ander niet mogelijk is zonder grondige kennis der oude talen en van het Hebreewsch, spreekt wel van zelf. Wil men dus geen godge- leerden vormen , die hoe onwetender , des te onverdraagzamer zijn , dan moet voor de theologen bepaald vastgehouden worden aan de vroegere Digitized by Google 143 S. S. ROSENSTEIN eischen der classieke vorming, ten zij men het academisch onderwijs wil veriagen tot seminaar-dressuur. Op het gebied der rechtswetenschap ben ik te zeer vreemdeling, dan dat ik uit eigen aanschouwing de verhouding dezer wetenschap tot de oude talen zou kunnen beoordeelen. Maar uit den mond van ieder desr kundige kan men hooren , dat ook aan eene wetenschappelijke opvatting van het hedendaagsch recht niet te denken valt, zonder kennis van het Latijn. Het studieplan bij de juristen aller landen ziet in de kennis der instituten en pandecten en in de bekendheid met de romeiscbe antiquitei- ten de voorwaarde voor eene werkelijk wetenschappelijke opvatting vooral van het burgerlijk recht. Zoo zegt de juridische Faculteit van Berlijn: *Wenngleich die neueren Gesetzbucher in der Muttersprache reden, so ist die Romische Grundlage doch noch so bedeutend , dass sich ein wahrhaft wissenschaftliches , grund- liches Studium auch nur des neueren Rechtes ohne stetes Zuruckgehen auf das romische Recht nicht denken lasst. So fordert der gesammte ge- schichtliche Character der Rechtwissenschaft ein Mass der Kunde des romi- schen Alterthums und einen Grad der Ausbildung in den alten Sprachen, fiir deren Erwerb nur das Gymnasium die erforderliche Biirgscbaft bietet." En nog scherper zegt de Bonner Faculteit: //Wenn der juristiscben Eb- cultat zugemuthet werden sollte, unreife Schuler ohne historische und phi- lologische Vorkenntnisse , die weder ein lateinisches noch ein alteres deut- sches Rechtsbuch verstehen konnen, in juristischen Dingen zu unterrich- ten, dann wiirden wir nicht anstehen, es fiir besser zu halten, wenn solche sogenannte Rechtsbeflissene gleich in den Schreibstuben der Advo- caten und der Notare angelernt wiirden. Wir hoffen zuversichtlich , dasa es bis dahin in Preussen wenigstens nicht kommen wird." Mag men er dus ook over twisten kunnen of voor de juristen de keonis der oude talen als onmisbaar moet worden geacht, daaraan schijnt nie- mand te twijfelen , dat zij in hooge mate toenscAelijt is. Tot nog toe is hier te lande ook maar eens voor de juridische studien de dispensatie ge* vraagd en ook verkregen. Laat ons hopen, dat men m 't vervolg zicb houden zal aan de oude bepalingen omtrent de toelating tot de juridische studien. Al hebben ook de Ouden Themis bKnd afgebeeld , steHig heb- Digitized by Google R E D £. 148 ben zij toch niet gemeend , dat de Godin niet ziet , wie zich aan haren dienst wil wijden. Eenig8zin8 anders nn is de verhouding van de natuurwetenschappen en de medecijnen tot de oude talen. Eene eigenlijke natuurwetenschap naar onze opvatting bestond er bij de Ouden niet. Want zij beschouwden de natuur minder als een onderwerp van reeel onderzoek dan wel in hare betrekking tot den mensch, meer van een poetisch, of zuiver practisch standpunt. Het eigenlijke karacteristieke der hedendaagsche natuurweten- zchappen, het ondervragen der natuur, het experiment, was hun geheel vreemd. Alleen de mathesis, en daaraan verbonden de astronomie, zoo- mede enkele beschrijvende wetenschappen hebben ook onder de Ouden hare vertegenwoordigers. Behalve de geschriften van Euclides aan den eenen kant, van Aristoteles en Plinius aan den anderen, vindt men geen antieke natuurwetenschappelijke literatuur. Ook in de taiddeleeuwen werd deze kring van kennis niet uitgebreid. Eerst ten tijde der reformatie en daarna, brachten, tegelijk met het herleven der oude classieke literatuur, Copernicus en Keppler de bekende omwentelingen op astronomisch gebied tot stand. De geschriften van deze groote mannen, zooals ook in latere eeuwen nog een gedeelte der belangrijke werken van Newton, Leibnitz en vele anderen, zijn in de toen algemeen gebruikelijke geleerden taal, in het Latijn , openbaar gemaakt. Wie dus deze geschriften in het oorspron- kelijke wil bestudeeren, zal natuurlijk ook de oude talen moeten kennen; maar men mag toch zeggen, dat de vruchten eener historische studie op dit gebied in geen wezenlijke betrekking meer tot de richting dezer weten- schappen in onze dagen staan. Veel grootere winst dan op het gebied der physika en acheikunde zal de studie der geschiedenis op dat der mede- cijnen kunnen aanbrengen. De medecijnen streven er naar, om eene natuur- wetenschap te worden, maar zij zijn het nog niet. Een groot gedeette van het medisch weten berust nog op ondervinding , en daarin ligt de reden, waarom de medecijnen wel degelijk nog in een veel nauweren zamenhang met den vroegeren tijd staan dan de andere natuurwetenschap- pelijke vakken, die geheel en 'alleen op het experiment kunnen steunen. Daarbij komt, dat de nauwkeurigheid en scherpte der onmiddeliijke waar* Digitized by Google U4 S. S. ROSENSTEIN neming der zintuigen bij de Ouden veel meer ontwikkeld was dan bij ons, juist omdat hun weinig andere middelen ter observatie ten dienste stonden. De physische en scheikundige hulpmiddelen , welke heden ten dage op objectieve wijze vele belangrijke pathoiogische symptomen helpen consta- stateeren, ontbraken hun ten eenenmale, zoodat zij genoodzaakt waren, hunne zinnen veel meer in te spannen dan wij. Hun gevoel voor waar- neming van temperatuurverschillen was stellig meer ontwikkeld dan het onze, anders hadden zij niet zonder thermometer zoo juiste waarnemingen kunnen doen. Het gevolg van een en ander is, dat wij in de geschriften van de betere oude medici eene menigte feiten vinden , welke ook nu nog wezenlijke waarde bezitten. Ja, eene reeks gegevens, die de Ouden al zeer goed kenden, hebben eerst door de methoden van onze dagen op nieuw moeten worden herwonnen, omdat men, of door gebrekkige obser- vatie bestreden had, wat zij reeds hadden gezien, of door gebrekkige studie hunne waarneming in 't geheel niet had leeren kennen. Ik behoei slechts te herinneren aan eene der meest belangrijke van Hippocrates over den loop van zekere acute ziekten. Op zeer nauwkeurige wijze had de Hippocratische school reeds geconstateerd , dat verscheidene door koorts vergezeld gaande ziektetoestanden, vooral de echte longontsteking, een geheel typischen, cyclischen loop hebben, eenen tijd van acme en een kritisch einde. Zij wisten ook reeds, dat onder normale verhouding, ook zonder medisch ingrijpen , deze ziekte van zelf gunslig afliep , en de in het begin zoo hoog gekiommen koorts, meest op den 5, 7, 9 of 11 dag, eensklaps binnen vier en twintig uren geheel verdween. Gij begrijpt, van welk belang deze observatie is, wanneer gij bedenkt, dat in haar de eerste en voornaamste waarschuwing is gelegen , dat de geneesheer zich als die- naar, niet als meester der natuur mag beschouwen, en niet door zijne xniddelen bederve hetgeen de natuur anders van zelf in orde brengt. Bui- tendien kon men het nut van zekere methoden van behandeling nu juist daaraan toetsen , in hoever zij wezenlijk in staat waren den loop der ziekte te verkorten. En ofschoon dus deze zoogenaamde krisenleer van het grootste gewicht is voor de ziekteleer, heeft zij, eerst twintig jaren gele- den, door Traube op nieuw met den thermometer moeten worden gecon- stateerd, omdat men er van alle kanten aan twijfelde. — Over het wezen Digitized by Google R E D E. Veel minder belangrijk schijnt mij een ander motief, dat men nog al vaak hoort aanvoeren, wanneer er sprake is van de noodzakelijkheid der oude talen voor de medici. De terminologie , zegt men, dit voornaamste werktuig voor het onderlinge verstaan , berust geheel en al op het Grieksch en Latijn. Hoe zult gij deze talen kunnen missenP Maar men ziet over het hoofd, dat juist de vorming der termhii technici niet altijd behoort tot de oorspronkelijke en zuivere taal, en dat de woorden dienende tot aanduiding van anatomische en pathologische voorwerpen taalkundig vaak zoo zeer gecorrumpeerd zijn, dat zelfs knappe philologen niet zelden het woord dan eerst begrijpen, wanneer men hun de zaak, waarvoor het wordt gebezigd, heeft uiteen gezet. Daarvandaan ook komt het, dat voor een en hetzelfde woord niet zelden verschillende etymologische afleidingen te vinden zijn. En was dit ook niet het geval, voor het begrijpen van de termini technici behoeft men geen gymnasium te hebben bezocht; met elementaire kennis der oude talen en het gebruik der daarvoor bestaande lexica zal men spoedig op de hoogte kunnen komen. Door al deze overwegingen zal , zooals ik meen , duidelijk zijn geworden, dat, terwijl de Theologie zeker en misschien ook de Jurisprudentie nog heden dage- lijks met hare bronnen in betrekking koraen, en dus de oude talen, om zoo te zeggen, als gewoon werktuig altijd bij de hand moeten hebben, komen deze voor den beoefenaar der natuurwetenschappen en der medecijnen alleen inzoover in aanmerking, als hij tijd heeft en lust gevoelt, om na te gaan, hoe men vroeger over een en ander onderwerp dacht, waaromtrent overi- gens de meeningen der hedendaagsche medici meestal gevestigd zijn. 19 Digitized by Google 146 S. S. ROSENSTEIN Het getal nu van zoodanige medici, die van zulke studien hun werk maken, is, ofschoon hun de kennis der oude talen meestal niet ontbreekt, uiterst gering. Want daargelaten de drang der praktijk , wier inspannende bezigheden vaak in 't geheel geen tijd voor verdere studie overlaten ; ook dezulken, die van ijver en ambitie voor de wetenschap gloeien, zijn door de snelle ontwikkeiing aller medische vakken en der hulpwetenschappen niet meer in staat, om zich ook nog op historische studien toe te leggen. Het is voistrekt onmogelijk heden ten dage een grondig kenner der Ouden te zijn en tegelijk een goed ontwikkeld arts, even weinig als in den tegenwoordigen tijd iemand, onverschillig hoe groot zijne capaciteit is, zich mag beroemen op ieder gebied der practische geneeskunst even bedre- ven te zijn. Voor de jonge medici moet het bewustzijn van den zamenhang met het medisch verleden wakker gehouden worden, door degelijke lessen over de geschiedenis der medecijnen, welke helaas! voor onze hoogescholen in 't geheel niet als leervak schijnt te bestaan. Maar men moet er van afzien, de jongelieden tot de bronnen zelve te leiden. Wie misschien meent, dat de op het gymnasium verworvene kennis der oude talen, voor de beste studenten of artsen later de aanleiding zal worden, om Hippo- crates en Celsus te bestudeeren, in plaats van den loop der ontwikkeling der Pathologie en Physiologie te volgen, die vergist zich ten zeerste. En was het zoo, dan zoude men het moeten betreuren. Want bij de groote massa mag niet worden gerekend op genie, en de anderen hebben volop te doen met sludien van eenen aard. Wil men er dus rond vooruitkomen , of het voor de toekomstige beoefe- naren der medecijnen en natuurwetenschappe volstrekt noodzakelijk is, de oude talen te kennen, dan moet men zeggen van neen. lemand kan een degelijk physicus, een knap scheikundige, een practisch zeer bruikbaar medicus zijn, zonder meer van Latijn en Grieksch te weten, dan even voor het verstaan der terminologie noodig is. Maar is het nu, omdat het niet volstrekt noodzakeiijk is, daarom ook wel wenschelijk onder de toekomstige beoefenaren der medecijnen en na- tuurwetenschappen mannen te vioden, die geheel en al aan de classieke literatuur vreemd zijn gebleven? Enkelen beweren toch dat het raadzaam zoude zijn, nu er toch geen bijzonder nut van de kennis der onde talen Digitized by Google R E D E. 147 wordt verwaeht voor de medische en natuurwetenschappelijke studien, de jongelieden liever aanstonds naar de hoogere burgerscholen te zenden , waar zij zoo veel meer leeren, van hetgeen hun later blijkt zoo zeer te pas te komen. Waartoe, hoort men de riddere van het nuttigheidsbeginsel zeg* gen , zooveel tijd verepillen met Latijn en Grieksch , dat weggegooid wordt, zoodra maar het eerete examen achter den rug is. Laat ons hooren, wat de Rector der Berlijnsche Hoogeschool hierop antwoordt: //Mangel an idealem Streben, handwerksmassige Beschranktheit, Ueberechatzung dea schon erlangten Wissens, vor allem Blasirtheit uber den Reiz der Naturer- scheinungen heben leicht den Vortheil wieder auf , der aus der friihen Be- schaftigung mit der Natur erwachsen konnte." Dit laatste verwijt rBlasir- theit iiber den Reiz der Naturerscbeinungen ," klinkt wel vreemd, want wie heeft ooit een Hoogleeraar hooren klagen, dat de jongelui met te veel voorkennis op de academie zijn gekomen , en b. v. een phtloloog , dak de lectuur van Sophocles ze heeft geblaseerd voor de schoonheden van AeschylusP en is bet wel denkbaar, dat iemand die reeds op de school den smaak beeft verloren voor den *Reiz der Naturerscbeinungen," dat die opzettelijk natuurwetenschappen of medecijnen zal gaan bestudeeren? Ofschoon mij dus dit motief onjuist voorkomt, zoude ik toch om de andere redenen ernstig waareohuwen tegen het opgeven der classieke vor* ming der medici. Niets bederft zoozeer reeds in den kiem iederen weten- schappelijken zin , en vernietigt ieder ideaal streven als de toepassing van het nnttigheidsbeginsel reeda bij het onderwijs van den jongeling. Juist de natuurwetenschappen leveren een groot getal voorbeelden, dat het prac- tische nut bet gevolg is geweest van zoodanige onderzoekingen, bij welke men oorepronkelijk in 't geheel niet aan practisch nut heeft gedacht. Men behoeft dus niet te vreezen, dat de studie der oude talen den zin voor de natuurwetenschappen zal tegenwerken. De geest der jeugd zal ook verder deelachtig worden aan de beschaving der Ouden, en het kan slechts verstand en gemoed verheffen , wanneer de jongeling zich verdiept in de gedachten der wijzen, welke het eeuwig ware, het algemeen men- schelijke hebben verkondigd, en in de dichtwerken der Grieken, welke de gevoelens en aandoeningen van het menschelijk gemoed in volmaakten vorm hebben voorgesteld. Alleen langs dezen weg zal men de eenzijdige ontwikkeling van het verstand tegengaan en de ideale opvatting van we- tenschap en leven opwekken. Innig wensch ik daarom, dat allen, die zich aan de studie , onverschillig van welk vak , wijden , ook in 't vervolg den zegen der classieke opvoeding mogen blijven genieten. Van den Staat evenwel kan men niet vergen , dat hij zich op hetzelfde standpunt plaatse. Hij vraagt alleen naar bruikbare leden der maatschappij , en indienzij zelf nu meenen te kunnen volstaan met het alleen nuttige en noodzakelijke, dan kan hij aan jongelui, van wier algemeene rijpheid naar den geest niet valt af te dingen, ook het recht niet ontzeggen, zich ook zonder kennis van Latijn en Grieksch op de academies voor te bereiden en wei voor zoodanige maatschappelijke betrekkingen , voor welke wij de kennis der oude talen niet als volstrekt noodzakelijk hebben leeren kennen. Hij mag dus toestaan , dat wie in de natuurwetenschappen of in de medecijnen wil studeeren, tot de academische examens worde toegelaten. Maar, al roept de Staat met den eersten Napoleon, *La carriere aux talents", en vraagt hij bij de medici alleen naar hunne technische en mediach we- tenachappelijke kennis, zoo kon hij toch toonen, welken prijs ook hij op algemeene en classieke beschaving stelt, door in 't vervolg den doctorale* Digitized by Google R E D E. 149 graad alleen aan de zulken toe te kennen, aan welke ook de kennis der oude talen niet ontbreekt. Zoodoende zal dan ook de doctorale graad, die nu reeds meestal of voor overbodig wordt gehouden, of als gemakkelijk te verkrijgen uiterlijk sieraad, nieuwen luister erlangen, waaraan ook het publiek bijzondere waarde zal hechten. Hooggeachte Toehoorders! Tot nu toe hebben wij ons slechts bezig ge- houden met de vraag, of de leeriingen der hoogere burgerscholen even goed als die der gymnasia tot de academische lessen en graden zouden kunnen worden toegelaten , maar wij hebben ons niet afgevraagd , of wel beide inrichtingen van onderwijs werkelijk de jongelingen zoo voorbereiden als wij meenden te moeten eischen. 