title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Doch verbreemdlijk, het denk ik niet, zo bang voor deze soort, dat bij beter gevoel goed liever bijna verkeert, geeft ons een idee van het soortgeven, terwijl het tot het beste van deze wereld gedachte vertoont. De veel broeder, te periculloos en mijn Jupitersvlieg, gemengd is, zo ook de Moorvucht, Faspen ting eenige woorden daarbij, aandachtig, zo als ik u een andere, en lichtere koning leerde, die voelbaar belachelijk, echter soms totaal verboden is, en die onder andere volgen moet. Doe, idee van de vervaldag, persoonlijk zo veel raar, en droogt ris en in de mand tuinen, als bij daar mee vaticus kan, en blijft als ben ik, dat bij den zeven onder een vogel daarbij te doen (daar ris vel moet op inten) zo als op te zetten. Dit kan eenieder ligt doen, maar de fabriek kan aanvragen zijn kwaliteit, die bij vleugels instorten beter was dan bij vlammen geven, zo veel vogelgebaseerd of vogelgelijk in de mand niet kregen, maar die ook bij de best mogelijke den drogen ris en in te zetten, doch als ik al gezegd, deze kon ik lide vinden, en die bescheiden, niet aanvallen, en dan nog maar als een proefje, daarop men gingen kunnen doen. Om deze oorzaak verdient de klein wilde soort, dit is de fijner is, en daarmee hier te gebruikelijk, van soms gebruik Mak punch, dat is Dietjes, Arum aan te passen. Sommigen zeggen, als men ten slokje loot indemonderd, zo zou deze voortel zo bevaar nut branden kunnen, het bovenste het eigentlijk geen brandstof is, het met bijtende schubben. Primum est Arum Jujure majus in deserts, et desertis cedentes divis stipitum formae encirca crustalior, et Orgya longiorem, qui terris incumhibit instar frusti rudentis, atque hinc ab Amboninensibushta Nid, hic Draconis Arum vocatur, quum Draconem resentat semine. Hicque Ipesc edulis est, si coquatur, et primis ejus abjiciatur aqua. Quo modo inedia ejus speciem ad ardentem febrim Copiolae dictam adhibetur, ut praecedenti vide capite. Tabula Centum septima Arum exhibet phytorem, quod est Arum acaule, follis sagittatis, triangulis, acutis, angulis exrotundum flexis acutis, et coriaceum. Cf. Clift. p. 135. et Arum minus esculentum, Sagittaria: foliis e viridi nigricantibus, Sleean. Cat. pl. Jam. p. 63. et in alia. Jam. Tam. Tab. 106. Fig. a. ubi ejus folium depictura est, et Nelcnstchena majore. Malat. tm. XI. Tab. ao. reliqua vide in Clift. t. e. CAPUT OCTOAGESIMUM TERTIUM. Arum aquaticum. Bira Ayncr. Arum Amboninense aquaticum longum gerit caulem, seu stipitem instar subsequenter Anappur, seu Dracunculi, qui tres, et quatuor pedes longus est, et binos digitos crassi, cujus media major pars terras incumbit, altera autem dimidia minor pars se exergit, decumbens autem pars prope radicem se explicat in tres quatuorve caules, brachium circa crassi, et ad latera alios emittit stipites, per decumula folia in annulos densos distinctos, seu articulatos, qui crassis fibrillis se involvit circa radicem, extera autem ipsa folia pars nuda est, et pallide virens. Cujusvis stipitis summa pars se dividit in plurave capita, quorum quivis fasciculum sustinet foliorum, horumque foliola petioli ostio, et novem pollices longi sint, quorum pars inferior se exterminam partem semel concava est, instar canalis, ubi se leviculare invicem ambiunt. Reliqua pars binorum, vel trium pollicum rotunda est, et albidus. Folia narum recedunt a communi Ari forma, quum interius non sint auriculae, vel angulofa, sed anguste definunt in binas parvas auriculas, ubi petiolus inmittitur, funeque decem, vel duodecim pollices longa, in medio quatuor, & quinque lata, superius in brevem apicem excurrentia, crustulosa, firma, superne glabra, inferne costis obliquis parum protuberantia, superiore autem petiolorum pars illa parum sursum elevata. Inter hos petiolos ex stipite ventre multa excrescence viridia calopodia, digitum longa, & crassa, uno alterve obtuso dorso longitudo notata, quae ad unam inclinant partem, quumque superius sese aperiat dorso, interne uvae qualis conspiciuntur, ex viridibus acutis odore compausti composta, quae superius suffumum fument frustum instar Gladii, Siribox, omnia autem ista granula visco obducuntur funt. Horumque unum alterne modo perseverat, qua magnitudinem adquirunt facie Laurel, oblongo acuminata, quae diu sunt viridia tandem tamen rubra sunt, glabra, splendidia, mutque continent nucleum externe album, & interne viridem. Stipitis substantia pallide alba est, siccus deciduum. Hujus herba sapor fallax est, in initio enim est salsus, & aquofuscus, dein autem tam acriter mordet, quam ullum Arum. Nomen. Latine Arum aquaticum. Malaise Bira Ayer, & Anappur Aycr, h, e. Dracunculus aquaticus. Locus. Ad fluminum ripas crescit, ut in fluminis apertis vallibus, arenosis, & faxatis, quod tamen in hortis, sic in locis transplantari possit. De eerste groep grote wilde 7-kornt in eenzaam en dichte bosschen voortkomende gewind en een diamant dikker dan een been, en langer dan ten vadem, leggend op de narde als een sluipende dabel. Een werd daarom bij de Amboneeszen Hila Nia, dat het Draaien Arum genoemd, dat ze ten overeind Draak eelt. Het is eetbaar, als men het opgekookt, en het beste werkt met water, niet met vympe. Hoe men de middelzoorte uit het koortsverwekkend Capitalo gebruik zal, ziet in het voorgaande Jaarboek. De honderd en zevende plaat toont de wilde Arum, het welke is de Arum zonder vleugel, met drielhoekige puntige bladeren, als van de Saginaria, en de hoek van de bladeren omgebogen als van de Hoorft. P. 435, en een klein eetbaar Arum, met bladeren van de Sagittarin genoemd, groen en zwartachtig, van Soematra. Catalogus Jamaica, plaat 63, en de lifte Jamaica, tab. 1 fig. a, waar het blad naar vertoond werd, en Neele’s scheiding major van de familie Malaise. LXXXIII. HOOFDSTUK. Het Water-Arum. Het Water-Aron, Arum aquaticum, heeft een lange stam zoals het volgende Water-Pur, Dracunculus, een en vier voeten lang, en twee vingers dik, liggend op de grond als een draak, aan de onderkant opgerekt, het lagend op de verstrekte zit bij de wortel in de grond van vier stammen, daarvoor een arm dik en geven dwars naar zijkanten uit, andere stammen door de afgevallen bladeren in dichte rijen ver te zien, en met dikke vlezige stokken in de grond verzonken, de oorsprong is kaal, en lekker groot. Het sappertje kan onder Jamaica verdeeld zich in twee of meer delen, ieder bezaaid met een bos bladeren, uit een kers, velen, acht en negen dusmen lang, waarvan de zestig onderste duiven aan de binnenkant half bedekt zijn, gelijk ten geval, daar ze elkaar omvatten. De uitwendige twee of drie duiven zijn rond en stafijer. De bladeren velden tot aan de grond van de plant, vormen een soort kom, als gebroken arter, geen uitziende oren of boeken, maar lopen over in twee kleine oren, daar de vletzige ingetogen werd, zijn lengte a twaalf duiven lang, in de middelen vier en vijf broed, van vooren met een korte spit, dikwijks vijf, boven glad, beveden met zeer scheve ribben, die niet zeer uibollen, en met het bovenste deel van het blad staan ze ten uitgeven opwaarts gebogen. Tuus septum det Jitlen uit baaren buik komen vele grasgroei, een boezem, ten vinger lank en dik, met een of meer kompen ruggens hingem bonten getekend, en alie na een riet gebogen, en aan de bovenkant baar opende. Binnen ziet men een druifje van groene spits keizers op makelaar gepakt, boven op met een bruin appel als een volle Schubox, alie met ruim omvat. Fran de kortste komt maar een of twee tot perfectie, verdelend zo groot als een baksteen, langwerpig toegevstopt, en blijvend Large groen, doch eindelijk xtra gerafeld rood, glad, en blinkend, binnen met een korrel, de vertikale buiten, en binnen groenachtig is. De subsidies van dit fruit zijn bleek-wit, in droog, de smaak van dit fruit is bedrieglijk, icant in 't stukje komt bij laat en voortreffig tuin, maar daarna komt bij zo fel als een arum dat doen kan. Naam. In het Latijn Arum aquaticum. In het Nederlands Bira azer, en Anapuur azer, dat is Dracunculus aquaticus. Plaats. Het voorkomt aan de kanten van de rivieren, en in opent voleyen, daar het zandig is, met kleinen gemengd, doch laat zich ook op 't a roggend, en in de bovenplanten. Ce- Gebruik. Hert (bruin, uit uls it eenmaal te vinden, en 2 V» gebruik mijn neg 0 noekend, Ubalvtm da: de huidige MeeftreJfen/omtyJt de UcuUrtn uit mijn tuin zaalen en oor 't vuur zaam gezaakt op zagele en geëxposele- den te binden, daar bet de zegl w' uittrekt, en de lid doet zinmijgen, maar somtydt bet vel meed aftreit, en gaten maakt. De Hondert en abjlc Plaat Vertoont het fatare Arum met *l ryn deelen, hetgeen met de Kirinpol van de //. Malab. tum XI. Tab. 23. schijnt overeen te komen met het thuis. CAPUT OCTOAGESIMUM QUARTUM. Arum Aegyptium, fe? Caladium fativum. Kelady. Arum Aegyptium, Aegyptische soort, met een gemengd vorm, van Ari, & Nymphid, te splitsen in twee soorten, domicilaire, & aquatisch, welke ook perzulairer wordt toegekend aan dit hoofd. Caladium fativum, gewone welus, bekend overal in India aanwezig, heeft edele planten, waarvan de wortel, waar we vanaf gaan, de eerste voorkeur geniet. De Bulbus, crassus, Rapaceus, palm met een lengte van ongeveer een meter, transversaal met de hand kralen, inferior rond, acut, lateraal lang, fuperius smal, met een grote holte, undique meestal emittend tenies radicaalvezelijke fibren. In de Europese bibliotheken wordt Arum Aegyptium met een dubbele wortel afgebeeld, de witte, Cucurbita Lagenarim, die hier in India Calabash wordt genoemd, die een vergelijkbare wortel heeft met de Indiaanse Kelady nooit gevonden. Plurima van zijn wortelen, zoals het was, hebben een langer, smaller hol, fuperius convex, een holte in de holte, terwijl andere rondere zijn, met een kortere, grotere spits aan de top, die in de grotere, secundaire wortel eindigt, die fuperius volle is en pelkelijk, in annulair en ondoorzichtig, duidt op laterale acuten, die eiken, de soort, zijn voor de vermeerdering en vervelende. Intern zijn de subhuidige lagen wit, en droog, drie kleuren, die we zullen aanduiden. Et radice cervicale, vesci quantal rassus. Calles, quatragesima pedes alti, rotundi ferem, excepta interna ipfum parte, qua parum excavata est, cuius tamen oris ita sibi incumbunt, ut illi rotundi videamur, horumque quidam nigricantes, nudi, & glabri funt. Quivis vero ingens suffluit folium, non umbilicatum, seu qui in ipsum non erat folii pollicam partem, uri in Aro, sed folium hoc petiolo incumbit, qui in inferiore parte implantatur, undique collatibus emittit, inferius protuberantes, spuria que intersticia subtilibus pertexa funt, aevortetosts venulis. Folium ipsum magis convenit cum illo Nymphis, et politis parte binis auriculis notatum est rotundis, ubi planum gerit sumum, unum vel ses pedes longum, et fer pedes latum, superne glaucum, ut Indigo, glabrum, & ad nilum mollissimum, neque vero spreadens, inferne viride. Hanc habet proprietatem, quod licet aqua infundatur, semper tamen fit siccum, illiusque guttae superiore ejus parti incumbunt infar globulorum Mercurii, tenerum folium est cornu convolutum, ut id obtinet in omnibus Ari. & Hyacinthus folii, teneris, cum quibus convenit. Quam diu hi planta per homines coluntur, neque flores neque semina proferunt, unde & vulgo steriles censentur, fique excrescens, abrumpuntur, ne edulis radix corrumpatur, si voto in angulo proveniant solitario, ut degenerent, tum pecudii in pedunculo vaginam exhibent uti Arum, atque plures expectant in conspectum veniunt tales pedunculi, sed multo longiores, & acutiores infar cauda: Lacerta, cuius superiore pars incurvata est, vel dependet, externe sua, ac tandem decidit. Tyran. y. Ins. Het der in gefaakt van Arum, uit Egyptische bygenaamd, dragend een gemengde faszewaar, een soort van Arum en Hymenoptera, bestaat in twee soorten, tamme, en vaste Kleid, Uder en een bijzonder Hoogvlakte gebiedend. Caladium fasciatum, of tamme Kleid, is een gemeen Maïsruid, door zijn kleur en vorm in bekend, bestaand uit eetbare voorstellen, deze zijn te verliezen en te beschrijven: Uit een drie bladeren of soorten, een ring, een dun band, een driesband, onder rood, en breedst uven smal, is een grote beurt, met vijfde dine kleine rondom de lucht. In de Europese takken vindt men het Arum Egyptisch met een dubbele wortel afgesteld, groot als de Cucurbita, en dergelijke, men hier in India Calabasien genoemd, doch zwartgelakt, ongerept en met een punt. De meeljuice, ahgeng, onder breedst naboven toefspallend een beurt, fles of vijt, andere zijn wriders en ubben, een korte spitze, devetkje in een booschteek eindigd, buiten het zebroin, en met vele luchthollied, ook in donkere ledematen, en ter zijden besprengd met spitse knikkelen, devetkje de afzettingen zijn, die tot de voortplanning dienen. Binnen het een milde en droog substanta, van driederlei kleur, gelijk wat hier na zal zien. uit de woorteloos komme vier av vijf rechte stelen, drie en vier voeten boog, fijn en rond, behalve aan de binnenkant. Wijd uitgehold, doch de kanten schuur, zodat dit dig over malkonder, dat zier rond schijnt, zwaar weg liggend, kale, en glad. Elke draaiing heeft een kron brontebos, zijnde denkel gestencilde, tot dat in gelegen in de actuele hier stikkelkloof, gelijk aan de Arum, maar veel fijnere op den slot, duivenkleurig, ik zag in de onderste zijde inlaat, om rondom in ribben verschild, die aan de onderkant zijde uitbuiken, en hartstebben platsen zijn met fijne adertjes verveeld, uitgevonden. Het blad op zier zelfs veste meer grijs met de Nymphia, achter met twee ronde oren, en een vlak boog, van een tot ten en balven voeten lang, en fijn een van breedte boven blaauwgroen, gelijk Indigo, glad, en zet in 't aanvallen, doch geen zin heeft, vandaar dat het een stuk groter is. Het veste die tigtenchap, al doopt men het in een vazelijn, daarin bet gauw droog blijft, en de druppels blijven op de bovenkant zijde liggen. Ah, (zuurzilver) een jonge blad is als een vermenigvuldiging boorn, en gelijk aan alle soorten van Arum Nymphaea, apart will ik ze overeenkomt. Zm lang deze phmten door menfcUn gebmend over den, verioontn zy nocb blormen nocb zaad , w sbalven zy in ’t gemeen voor onvruebtbaar gebouden nverdm , en zao die al voor den dag hwamen , vetrden zy afgtbraken , op dat de eetbare ntortel daar door niet bedervt , nuar z» men ze in een tenzame K.-ek laat jlaan , en vmvtlderen , sdo brengt ze op een byzondere fltel bort JcUtde voort gelyk bet Arum, em of meert docb veel langer en fpitier . ali em Hagediffe-fletrt , ntet Ut bovenfle deel omgekromd ,ta af tangende , bruin van buiten , en valdten Uattlen af. Er Het II t 3q HERBARII AMBOINENSIS Uber VIII. cap. LXXXIV. Inferior vagio e pars per aliquod remanet tempus, dehUcie, uvam exhibet uri Arum , ex viridibus gra- nulis compotitam cum tuberculis nigris, qui etiam pereunt nuito fubcrefcente femine. Quidam incoli hujus peculiarem volunt conftiiuerefpeciein, fedprx- tcr necclllcacom, expertus c«im fui, fatjvtta in meo horto ita degenerare. Hujus Sativi CdaJii oflo nu- merantur fpecies , quarum prima , & craflillima eft Kelady /lling , Amboincc ha Alang, & ha Artio Mdoua , ingentem indar Cucurbita: , feuCarnolengx gerit radicem, diftinGara nodis digitum latis, atque ad dimidiam partem fupra temo elevatur, interne rubens, cx nigro fufeis, dt craJIis characteribus no- tata. Foliorum petioli virides fune, nec maculari, copiofe colitur circa pagum Alang , unde & nomea obtinuit. Sccuuda fpccics eft Kelady Bulu , Amhoinicc Ina filicti, cd omnium humillima , dipitem gerit cras- fum, ac procumbentem, qui fefc parum erigit, Aba- culo adligctur, tumque Orgyx longitudinem habet, partem referens rudentis tenuioris, ejus que fubftan- tia magis fibrofa cd reliquis, unde & poctflimum co- quitur', quumque vetuda fit, minora gerit folia, ac florem, Icu vaginam fupra deferiptam, tumque illius fubftantia fatua, & iniipida cd. Tertia species est Kelady Annat: Latine Cabdium. OBI Marti, feum pugnacem. Ambonice Inabatu, petiolos gerit nigros, ac radicem rotundam, & planifculam, cui adhaerent multi albi minores radicula, seu bulbus magnitudine Ovarium, & Lansiorum, quales in Combilio conspiciuntur. Interna ejus subsidantia idem rubet, nullos, vel paucos habens characteres, semperque edulis, sed matrix parvum excitat pruritum, proles autem non, atque hi bulbi ex cortex totum ex vagina enucleari podunt. Quarta est Kelady ultor. Amboinice Ina Manure, rotundulos gerit bulbos, malar majoris Lamon Idem, qui inferius caudati funt uti Rapa, interne flavescents, paucosque gerunt suseos characteres. Ejus petiolus pallide viridis, nec punctulis notati funt. Quinta est Kelady Maraja. Amboinice Ina Maffabut, h.e. Lascarifal, est species propens, ion-eas gerens tenuesque radices, quas extra arcam proferunt planitulas, ursi subsequens Kelady Ayer, suntque dulces, sit edules. Petioli virides sunt, & maculis albis notari. Sexta est Kelady Cornuta. Amboinice Ina Kekin A lat ina, i.e. Caladium scriptum, seu Littorale, vulgarissima est, bulbum gerens ex rotundo oblongum, interne gerentem Irneas nigrum, eque porulosa Arabicas, ac Sinenses referentes litteras, qui tenuiores, & endores funt, quam in prima spueie, quoque haec littera copiosior, eo melior constituatur. Petiolus ex nigrum viridis, quales & foliorum coda funt. Septima rarissima species est, dista Kelady Wangy. Amboinice Ina Kerromony, rotundum gerit bulbum, & interne characteres pallidos. Petiolus ac caule pallide fulvus, lique liquefaciendum, & ex olla tollendum, odorem fundit Oryza recentis, vel foliorum Kerromony. Paucos habet radicula furculos, ursi & prima species. Oftava, sed Kelady temno Amboine Ina Appar, fere cum quinta, seu Ina Massabdut, quum eius bulbi vilissimum habeant saporem cum lateri adstrictione, unde non multum expetitur, vel magni fit. Omnia exterioris Caladia in binas generales dividuntur species, longam, & rotundam. Longi funt Lagenae: formes, interius crassifimus, & inde mod obtusum apicem, seu primariam excurrentes radicem, quae brevis, & intrinscavest. Rotundabulbus facit, inferius in acutum excurrens apicem, ut Rapa, harus substantiam habet molliorem, & liquorem praestantiorem, quam longa plurimque fibrosa fit. Omnium specimen folium in medio, ubi petiolus insiliens est, sumum, ac socolam format, in qua res continetur, atque inde folium ressecat in tres maiores nervos, quorum medius directe ad apicem currit, bini alii ad oras terminantur, ex hinc propageant reliqui costa. In pingui folio Ciladium sativum sex pugnus altitudinem habet, foliaque tam ampla, ut pro pueris integumento inserviat. Nomen. Het onderwerp blijft nu een tijdelijk langzaam, bertst open, en vertoond een diepe gelijkbet Arum, van groote Luris gemaakt, met zwarte noppen, die op. v vergaan zonder enige stylistisch siluettetekort. Sommigelanders willen een bijzondere soort hier van uit maken, doch het is in mengd, wat aanbelangt zijn animatie in tuinen verwanpt. Juffrouw heeft agen soorten van deze planten, kegel, deel en duijs soort is kegel Alang, in 't Ambacht in Alang, en in Alang, Kekin Molena, heeft een grote koerts, gelijk een Cowwowrt, of Camoletwa, met leden van een vinger bruid, en blaauw was de geest boven de zadel, binnen roodachtig, met schaart-bruins en grave karaktereren. De leliën der bloemen zyn groen, en niet gepikeld, ze zijn teer velgplank mierent het Droop Alang, daar ze de nacht van blijft. De tweede is Kekelde fiuwe, in 't Ambacht in Taloho, is de laagste van allen, gevonden in een dikke leggenden champagne, die zit op twee oprechte, als men bemachtigt aan een stok bindt, en werd als dan een vadem lang, gelijnd als een straal van een dan kabeltouw, zijn substantie is draadig te noemen dan de andere, men daarom verwekt ze mengsel geconct, als ze oud verwekt, zwaveld gewild. Ze hebben kleine bladeren, en een buitenneefte, gelijk boven gezegd is, en zijn substantie ongelijk dan laag en onsmakelijk. De derde soort is Kelady Annae, in het Latijn Caladium cum liberis, in het Amboinsch Ina hatu, een ronde, platte voortvlucht, daar rondom vele ander soorten en kleuren aanhangen, in de grote van eieren en in huid, gelijk men aan het Combitie ziet. De binnenkant substantie valt op als roodachtig, met geen enkele vorm van karbonen, en zijn afvallen niet eetbaar, doch de andere delen zijn niet, die men uit hoornen schaafje of uit een zebere druikje kan. De vijfde is de Kelady Telloor. Amboinsch Ina Manuturi, is rondachtig, met woortelen, als een groote leemte, maar onderaan een witte kleur, van binnen geelachtig, met veel bruine streken erin. De leliën zijn uithaal-groen, en eenzijdig gekeld. De vierde is Kelady Maraja. Amboinsch Ina Massihatur, dat is Lancar Spat, is een kruipende zwart, met lange dunne bladeren, die buiten boord percelen springen, en aldaar nieuwe planten te voortbrengen, als de volgde Kelady Ajer, zijn nogtans zoet en oehoest om te eten. De kleur is groen met een geknikte spaak. De vijfde is Kelady Cornuto. Amboinsch Ina Kekin Mahina. Caladium scriptum of Liternum is de groenste, uit den ronden lankwerpige, befen en vleugdelagige lijnen en stipjes, Arabisch of Sinese letter, gelijk gevonden en gedrukt dan aan de eerst twee soorten, en bovendien die daar in zyn, maar beter men ze eet. De leliën zijn zilvergroen, gelijk ook de ribben aan de bladeren. De zevende is een zeldzame soort, genaamd Keladi Wangi, in het Amboinsche Ina Kecrmoni, bevat ten ronde vijerl, en bleek schrift van beginnen. Deellen, en ribben zijn licht-bruin, als men het uit de pot neemt, zo is het een geur, als verstaanbaar, om de bladeren van Kecrmoni. Het bevat verschillende uitlooinzels aan de vijver, gelijk ook de eerste suiker. De abele is Keladi Njaru, in het Amboinsche Ina Appar, is echter beter zelf met de tweede, ina Maffaloet, om dat zijne stammen de Hegtel van Java zijn met een laag afslag, en daarom niet veel geloof worden. Anders werden alle Keladis in de twee gemeenten vermeld, lange, en ronde. De lange zijn de vleesvormige, bestaat den om 't dikste, doch van daar twee keer in een kleine fuste, en een harnoisvormige spitstopende, die kort, en krom is. De ronde is bolvormig, beneden met een spitse uitlopende als een rape, als ze op een bed voorzien korrelig inhoud, en beter van Java, daar de lange gemeenlijk baairachtig zijn. Het blad van alle soorten is gevormd in de midden, daar denkel ingelaat in een kletje, daar in den dauw blijft staan, en valt daar verbeeld bem den zith in zijn boosje-naakt, waar de eene rege vooruit loopt na de spitse, de twee andere lopen na de ooren, en deze vier stammen hebben de andere ribben. Aan vette gronden velden de tamme Keladi, van voeten boog, en de bladeren zoo breed, dat zij voor een jonge tot ten midden verkenen. Naam. VIII Boet LXXXIV Uoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. Nomen. Latine Arum Aegypti, & L Caladium fusilum. Malva Leticia. Zingiber Talla. Balanus Calembur. Maccafferya Calembur, sic Atady. Topinice Lutea. Arobinice sanguineus, sic Ina, cum adjectis et nominibus. Bauduccia Lutea. Sincere Ova. Malabarica Ceylanica. Nunc autem pro viribus determinabo, & dirimam diuturam litem, & disputatio, quas Botanici inter se exercebant de his ceuuntur herbis, seu nominibus, de Colocasia nempe, Arum Aegypti, tuba Aegypti, & L Hiera Aegypti, qui adeo inter se confunentur, ut in plurimis Herbariis una pro altera substituantur. Primo itaque dico, differentiam est inter Colocasiae et Cucurbitaceas, sic et inter Colocasiae et Malvaccae, et inter Colocasiae et Zingiberaceae, et inter Colocasiae et Balanidae, et inter Colocasiae et Maccafferyae, et inter Colocasiae et Aroideae, et inter Colocasiae et Topiniceae. Secundo, dico quod Colocasiae Aegyptiae, et Hiera Aegypti non sunt edulia, quarum radices omnibus edulis, quales hi in terris Orbis, seu Rubia sunt. Faba Aegyptia diversa est cibus planta ab Aro Aegyptiaco, ac nihil aliud quam Nymphæa indicis, sive Tonui infra ubi scripta: Lotus Aegyptius cibus Arum, fumer eodem libro observemus. Hic caute (superstittia) difficultates, in Ancorum noster Aegyptum veteranus demptis, et quocumque notum sunic, ut id probabile est, quo nomine hoc deferi plerisque notum aquilire possum, aspiue quod utrasque hasce plantas forte ob foliorum convenientiam, et similitudinem unas easdemque habuerint, licet una in aquis, altera in terra crescant, forte creat a utriusque radices Callias vocarunt. Primum vix credibile est, quum Dioscorides fuisset vir, qui cum Romanorum exercitibus Aegyptum famam permeaverit, videtur tamen hic confusio in posteriora perdurasse tempora. Ita ut majore jure mirari quis possit de Prospero Alpino, qui utrasque hasce plantas in Aegypto vidit, non tamen istim obselevit, errorem sed sese tantum miratur, Dioscorides sive Theophylactus sive Asperger bere, ejusque tamen radicem vocare Colocasiae, licet non dicas binas diversas plantas, quod facile potuisset addere, certum est, tars antiquis quam hiface turbus Fabam Aegyptiam non maiorem produxisset bulbum ad radicem ovum gallinaceum, quod potissimum arundinacea, & propagens est, contra Arum Aegyptiun lingentem, & edulem pro bulbum loco radicis, et numquam, vel raro admodum flores fructisque. Licet jam sibi simillima esset planta, mox tamen differentia detegi putaret, una numquam in terra, alteramque numquam in aqua crescere, excepto subsecventi Aro aquatico, quod non edule est. Eap. fo. hifce plantis nolle dare nomen Ari Algyfstii, forte ipsi oblat, Colxafium omni tempore suisse radiem edulem, quod ipsi ponere credibile videtur de Aro, ipsi autem edules Ari species non nota: fuere, qualis supra deferri poteat una, ac brevi posse alias plures enarrabimus. Omni autem modo convenit, Colxafium modernum ad Ari species reduci, quod declarat ejus fructus, quem abquando profert, nullo aureo modo Nymphae species, unde tum sors ceffant expius jam memorata: confusionis. Locus. Ut in nomen declarat, sic hujus Ari species, seu vera Colxasia, nulla adeo nota, sic culta fuit, quam in Aegypto, uti Bellonius, sic Alpinus id testatam, in hunc usque diem nullum else rusticum tam vilem, qui non tota arva hanc bulbis conlira habeat, ut quotannis familiam sum fullonem hanc radicibus, uti apud nos cum Rapis fit. Tom. V. Clusius. Nam in Aegypto Arum Aegyptiacum, in Ciladium sativum. In India Rotalum. In Java Tallas. In Bali Kelady. In Sumbawa Kiadaya, en Aida. In Ternate Bete. In Amboina Inari, eo in Aro, met de geschenk de noorden. In Lando Nectary in Kelady, In Sintua du in. In Malabar Tjambu. A'n z ai ii na myn vermgenc asappchen dtn langduurigen, tn ver werring, die unter de Herbarium geschaften, zyn, oder diese vier grunde, of vier kvinnchen, te votten Colocasia, Arum Aegypticum, Faba Aegyptia, en Lotus Aegypticus, die zuwge, confusie gercutki zyttf, dat mea in die niete fit Kruidboekje bet tene -cover but ander neant. Ii zegge tron ver ter sie, die men en onderzicht, meet maarten tuichten Colocasium Veterum en Neotericorum, quodutantuit Dioscorides Libellus. 2. Cap. pp. in Plin. Lib. 21. Cap 15. Blijkbaar, dat Colocilia Veterum gespecificeerd is op de Faba Egyptia. Daarentegen, volgens de Onderscheidingsmogelijkheden van de limen Clavius, Prosper Alpinus, Bellonius, die ons aanwijsen, dat Colocasia Moderna, anders niet en zy dan dit Arum turicum, onder anderen, tot de hectare bybracht, doet ons aanzien, dat in Egypten Colocasia beeste, gelijk bij de willekeurige Moren in Barbaryen, en Spanje Alcolca, tsu-el Clavius geturfd, dat bel de natuurlijke Spaanse turdd onnen Manto de nieuwste Senhora, en in Afrikaanse Slaven in Portugal qualia: Inhame of Injame, maar volkens een gemeente naam is van alle eetbare planten, gelijk hier te lande de Oebis zijn. Faba Egyptia is een veelvlekend groen van Arum Aegyptium, anders niet, maar wel een soort van Nymphaea Indica, zoals voor, en FaratrijiiVr na Libr. 11 beschreven, Locis Aegyptia is in de Nymphhea Minor, in 't zelve boekbijlagen. Hierbij blijkt de verschillende soorten eenvoudig, indien ons Arum Aegyptium, middels de Egyptenaars, mee is, omdat dit opmerkelijk gewassen, gelijk jaarlijks bijgebracht, is in met wat omstandigheid dat zy diezelfde gebreken hebben, hier epe kan in met anders antwoorden, dan te geven, dat zy die andere kruilen, vogen gelijkertijd der bladvorst, maar een en dezelfde plant aanwezig moeten hebben, omdat de tene in 't water, en de straat op 't droog te wezen, of mogelijk verboden zy de uiterlijk tel van de tene als de andere Colocasia gemeend. Het eiland kan meer. Kwaliteit geloof ik van Dioscorides, een medicijn, die met de Romeinen in Azië groeide. Tot de bladeren betrust, vroeg ik, dat ze onmisbare, tot in de laatste stadia van de ziekte geduurd hebben. Zodat men zou zien, dat het meer sensationeel reed, zich verbazend, nu over Prosper Alpinus, die beide planten in Azië gezien heeft, in tegengestelde situaties, maar zichzelf flink over de zilveren Dioscorides verbazt, dat bij zijn gebruik van Faba Aegyptica zaden en bloemten toepascht, en in tegengestelde richting Colocasia nog steeds, zonder enige twijfel, dat het tot ijs verhardt, planten zijn, beter vast bij elkaar gehouden dan een boederij in Egypte en verder 't met die kruipende en rechtopstaande planten, daar en tegen het Arum Aegyptium, heeft een erwtenachtige schaarmoedje in plaats van een plant van de wortel, nooit of zelden vrouwen om te genieten. Zo zijn dan, anders dan ze zijn, als ze kweken, zo gaan mensen het onderzoek daar aanmerken, dat het tenslotte nooit op droog land, en 't andere in water groeide, bevallen van de volgende opmerking van Aaron, de welke niet eetbaar is. Het zou bijvoorbeeld, dat Carolus Clavius, plantenbibliothekar, deze planten de naam van Arum Aegyptium niet gegeven vooral geeft, misschien zal zich daar aan toonende, dat Colocasia ten allen tijde een eetbare vrucht is, geleverd, dat het ook van grote Aarum bewezen geloofwaardig is. Docet bene syn de eetbare zoorten van Arum niet beïnd, evenmin getyck icy tene bier boven, betekstven bebbsti, ori bier na nog meer aan toe zullen. Het is in alle manieren raadzamer, dat men de Colocasia Macrocarpa onder de zoorten van Arum brengt, uitzend de vruchten, die zij voortbrengt, deze gatenztsss onder de wratten van Nymphaca, vervallende dan daar door meer gemonde conflict. Plaats. Gelijk de nascha uitvoert, zit dit gefloten tuin Arum of de oprechte Colocasia nieuwstra zoo bekend in gecultiveerde groefjes als in Egypte, gelijk Bellomus en Alpinus getuigen, dat tot heden toe niet een boer zo string was, dit niet gebete akkers daarvan vol zet, en zijn huis jaarlijk een voorraad van deze wortelen. Gelijk Ivy met de Rusen doet. Cultura. "Kleady" diligentem requirit culturam, et contribuentem laborem, si praedantes, et craffic ejus desideremus radices, uti apud nos Brallica, Ce, Rapa. Ambonites in hunc finem montium pedes eligunt, vel faxoça loca, ubi Colum in It pingue, Culeum, & argilaceum circa montium pedes, ubi aqua semper elabi potest. Aditantes herbas ibi eradicantur, et crementur, debet locus illic depuratus, parum verticur, isti quo deponuntur teneri bulbuli victuistrarum radicum abi, et illi, humida obdusi argilla, hi in line ordine terra: committuntur addilut in trimum circiter pedum, circa quos in quibusdam locis muscus lippites interponuntur, et fundus purus servatur ab exercsccntibus herbis, et fruticulis. Iloe elegans et longinquo puchec spectaculum, in suseo, de rubente isto solo ampla est, et glauca videre folia. Plantatio peragitur sub fine pluvioforum menium, qui in Ambona est mensis Septembris, atque post quatuor mensium Ipatium matura: ejus funi radices, quae effodiuntur, et ad citram servatur quidam autem relinquuntur plantae, ut radicum bulbulos, et proles colligant ad novam plantationem necessarii, si autem radices committant ur natura, (ponte novas producunt radices, et ad latera excrescunt, et sese propagant, haec autem non tantum bona: notæ funt, quam quae per transplantationem coluntur, neque etiam per binos annos continuos iti uno eodem plantari posthac loco, sed quovis anno novus eligendus est locus, et de novo ibi cremandi sunt herbis adstances. Usus. Nutrimentum est catholicum in Orientalibus hisce insulis, et unquam utilissima regionis ceciture planta eodem modo, quo ab antiquis iam sum temporibus in Aegypto, et lectus ibi haberetur cibus runcorum, et forte per Saracenos eius usum innotuit Occidentalibus Africi, sic et Europi partibus, ut ut haud inepte Aethiopura panis vocari potest. Nulla ejus partis cruda edendi poteft, quum teque oris pruritum excitet, quam Arum fistivum, una autem planta multo magis altera, uri isti supra indicatum fuit. Modus autem hanc radices ad cibum praeparandi non unus ideoque est, plerumque autem radices ab adhaerentibus fibrillis, & pelliculis depurantur, toxicaejuc aqua incoquuntur, quae effunditur, radixque in magnos concinla talcolos editur, usi cum Oebisfit; Quum vero per cochlearium in copiolam aqua radix nimis fatus, & mollis fit, hinc Boctunicus mos melior constitutur: Si nempe in Ollae fundo quidam deponantur sula, ac tantummodo tanta aqua quantitatem addundatur, ut ipsum Caladium non tangat, quod denique aliis obtegitur foliis, ac figuffe stamine Coquitur. Radix harum cocta in talceolos sevitur, quae in recenti Calappi oleo fricantur, donec oleum exsiccatur, ac tum editur. Facillimus autem mos est, quod tota radix sub cineribus sive torreatur, quod Randales alio citatim instituunt modo, praefertim in copiolas habereant radices, quas, ut vendant, sive servare volunt. Foveam formant, in qua silices calcifas deponunt, vel hos ibi calefaciunt per cremationem quandam siccarenn herbarum, his inponunt recentes radices, quas sive similibus obtegunt lapidibus. Se herbarum, donec molles, & cossi quas sint, tum per tres continus dies radices has servare polulent incorruptas, quas quotidie sic vendunt. Nostra natio non facile codas edit radices, quum stomachum gravent, & alvum nimis obstruent, sed eligunt potissimum illas, quae in oleo frita sunt. Contra Indi talem expetunt cibum, qui maxime obstipac, & in stomacho durabilis est, qui cum ipsoso natura melius quaquare. Petioli, & catiles in aqua prius ebulliuntur, quibus tum adfunditur condimentum quoddam, tum in dar Hratliei edit poslanc. gen »wr in apanjen , eu Portugal gebrogt ;y , daar by 'l aan de voaterbeeien beeft zlen veajjen , en duztlf i wor ■ telen, en fitlen dm de Jl.ivtn optoektn , ojh 1« it kojl te gebruiken , zoo ge bradtn altgezodcn. lledet:tdaa*sbe- vinden vsy , dat btt mujt iu alte provintien van O ojl- Iniien gtsullivcerd ve era , iuvmderbtid «,<» de Oojler- /cb; F.itindcn vm IVa :n indkn, Amboina , AIoluccoc, en Bxnda , daar mea vtel mcfr vcerks daar van maai.t , d in in de IVejlerlyke deeleit. Quecking. KelaJy verelfcbt ecn netrJUge oeff minet , en eenjcarlyku Jweiit, ais me n deugdtlykt , en dixxe vsvrtclm daar «M Mbn VJil, geljk mcn byans mt AW en Rapen dxd. De Aniboinctzen vtrkiezen bier toe bet iunges der bergeUy c/ Jieenacbtige plaatzen, dutr uite , en bruine kUufTQt.d is , urat reni dtn voel der bergen, daar btt ooa- ttr ultyd aflopen btn. De ruigte nsstrd afgeko.pt , en ver. brand, daar na de plnus fcboon gemaah , en ccn Tfeinig umgebai,: , bier in piant mtn de jonge bulUkens van de oude wrirlcn afgtfneedtn , en met nat te klei bekleed, men z;l ze zonder ordre , vmtrent drit voeten can ntab kander, bier en daar ecn jPiJJimg-bomn tuffeben beiden,. In de bodem van de grondjeboon van de opwinding ruigde. De geeft een aangenaam effect, kan ver van den brandtijn, en roodachtigen grond, die gretig is, en blauwgroen groeit en bladert zich te zien. De plantengraf is verboden in de tijd van de regenvlagen, zijnde in Azië in de maand September, en vier maanden daarna is men verantwoordelijk voor de plantjes, die wel een uitgraaf, en tot de koek beurt, enige plant en laat men groeien tot een groot heideteelt dienen, zoals men aan een laan laat, zodat men brengt zodat afzettingen uit de zelf na nieuw gebouwd mortelen, en planten voort, ter zijde van uitvallende dochterplanten, doch deze zier niet ver zogen. Aan de andere kant, als deze verplanting voortkomt, moet men met elk jaar een nieuwe tuingewoonheid zien, op nieuw gebouwd brand. Gebruik is in algemene vorm in de Offert-feile Eilanden, en vroeger op de nodige plantage van een landgekker, op dezelfde manier, elk 't al van oude tijden in Azië is, bovenal door jaarlijke voorraad, en maaiveld door de Saracenen is in gebruik aan de Vesterwijks deel van Afrika, en Europa bekend gemaakt, zodat men met onblikkelijke suikernect mogte memen. Kast XB kan men niets daarvan, zitten, toon bet jeukt zoowel in de mond als bij de klam, dat nevel meer als de ander, gelijk boven gezegd is. De manier van tot de laken te breiden is niet onderhuids, in 't gezicht verdachte de volgende van de aanhangende verwikkelingen, en veiligheidsmaatregelen gebracht in een koos, ter uitwijding men weg giet, en de rest in grote stukken gefritst et, gelijk men met de dood. Doch deze stijl door dit kooken met vlees voor ather de veertiende als te laat, in een bruine koek verteeld, zwart bouillon men de bouillonmans manier of beter. Als men op den boom van de polen partij bladeren ziet, en eentje in het vuur gooien, dat bet de klacht niet rookt, daar na met andere bladeren toegedeeld, en zoa emmerend gerookt. De opgekookte pasteistraat uit in vijver gevonden en in de versteerde Calappus Olympeus gebakken, zodan ze uitdachtig werden, die men den op 't vuur zo late klaar laat, tot dat uit Olympeus opdroeg, en dan eet. De Uggi, flé, manier, it, dat men, die, gebare, w, triti, onder btelc, aflees, b, raad, bet, vel, die, Bandanetze, em ande, r, manier, klaren, imitrei, als, ze, veste, verhaltlen bebben, die, ze, tot, den, verkoop, willen, ir, uieren. Zy, male, een, kuil, daarze, stelt, Keyfiesten, in, docti, of, da, in, beet, maken, doort, landri, kan, eenige, ruigte, hier, op, leggen, ze, verste, verhaltlen, en, dekszt, met, dier, gelikt, stenen, in, ruigte, u toe, tot, dat, ze, gaar, of, gehaald, worden, zo, tot, dezelve, drie, duigen, goed, gebouwd, en, dagelijks, daar, aan, verhopen. Onze, Platte, tafen, die, gekookt, niet, ligt, om, dat ze, die, mage, wat, drukken, en, aan, buik, z ter, vallen, meer, lieft, die, in, Oly, gebakken, zyn. Daarentegen, den, Indiaan, bouwt, teel, vast, soll, los, die, Whaler, prop, en, in, die, mage, duur, is, uit, gebruikt, met, Aarde, natuur, beter, over, een, korrel. Die, Jit-, Un, werden, eertijds, in, de, vijver, opgezogen, en, daar, uit, een, onder, zo p genoeg, z men, zet, aan, als, Kool. Saturus libel 6. cat. 49. hanc plantam ex Profen Alpino, Cohaffiam, si ve Caleat vocat, Ce jure ad Aripseries testert, sed radices tantam asenfit noxinm qualitatem, ut non aliter mercipere possim, quin confundar noxium. Ubii filvstlrit radicem cum Caladii radice. Primo enim veram, Icu edule Coladium non sive stare ceteri; contra Matarrenses Bacavix obstartores illud rala copia acquirere facile potuerunt, unde in exercitu isto tot interfecti, & mortui fuere. Sic quoque Caladii radix nullum modo tantam habet viscomatem, et vitat periculum adferat, neque opus est, ut per tres maceretur dies, antequam edulis fit, sed tantum modo aqua incoquitur, quae exfunditur, tandem per rubros fruticis, quos in hac vidit planta, Ari fructus intelligendum funt. Hujus confusionis ansta pebuit Malaise nomen, O ebi Utan, per quod decem quidem edulium radicum speces intelligere, quae forma, qualitate nimis differunt, et proinde curationem advenire requirunt, ut rite distinguishatur. Notandum porro est, si quis ingentes desiderat Caladii radices, mensse Augusto omnes ejus caules, & folia absindat, mox supra radicem, ac relinquat drin per binos tresve mensis, tum radix magnum formabit bulbus, nil profervens quam paucaliquot, ac graciliora folia. Abscindi hi caules, ac petioli non lunge perdi', bonum enim praebent olus. Hodierni hinvicem cedantur, Ari Eyptii, seu Colae causti agros in hunc usque diem inveniri in Aegypto, quis oculis perfecuie non possumus, quum ejus bulbus ibi quotidianus sit cibus, et apud nos Ranalis, qui recenti incoquitur juri, & variis porro praeparatur modis, quidam vero bulbi rotundi funt, alii oblongi. In salsum nunquam caules, vel flores profer, sed Prost. Alpinus testatur, rotundum bulbum ipsi ex Alexandria transmittu, Vezrenis histriones florem produxise unicum tantum mense Maius, qui rotundo impressus erat pedunculo. Et forma, et magnitudine conveniebat cum flore Ari, licet simul cum pedunculo rīnn longior fuerit palma, cuius differentia causa videtur sulte pingue Egyptiolum, et sterile Italicum, quod in Amboina etiam obtinet, Caladium nempe flores, & fructus nunquam proserre, nil in gracilis & tenuis locis. Has autem relationis fuit petita ex Dapperi Africa pag. mibl 13. Deblaseren, ver et ik niet, dat ingebreuik is, bevalt dat men me bracht, die ze in Brasilia zoo streng gejokt en gegeten verden als de andere, die meest bij bet gumeent vohje, en slaaven om den langer te hardrijden, gelijk Oulius van de flavus in Portugiesisch gezegd is. 