title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: De waarheid, als enigste doel der geschiedenis, brengt haar in zusterlijke verbinding met de wijsbegeerte, de wetenschap der waarheid. Bij de behoefte aan dieper onderzoek en bevredigender resultaten heeft zich daaruit na Vico, Bossuet, Voltaire, Montesquieu, en Lesser, maar vooral sinds Hegel en Marx de zoogenaamde wijsbegeerte der geschiedenis ontwikkeld, een wetenschap die nog in haar kindsheid verkeert en, als vrucht van Duitsen bodem, in de grillige verscheidenheid zich verliest van speculative stevigingen, niet uit de geschiedenis geput en afgeleid, maar er op toegepast en overgedragen. Door zulk een constructie a priori wordt natuurlijk de geschiedenis uit haar hoge sfeer van objectiviteit gerukt en aan willekeurige vervalsching prijs gegeven. Zoveel echter schijnt of als resultaat of als fundament deze bespiegelingen tot zekerheid en vrij algemene overtuiging gebracht: dat in de rij der eeuwen elk tijd zijn bijzondere waarde bezit; dat alle perioden, hoedanig van aard ook, elkander verwant zijn; dat ieder volk op zijn bodem en onder zijn hemel worden moest wat het was; dat op het gebied der geschiedenis geen toeval, nog minder een noodlot heerscht, maar dat volgens een redeijke wet de omstandigheden en gebeurtenissen zelve elkander voorbereiden, doen rijpen en geboren worden, zodat geen glas water als deus ex machina den val eener staatspartij, geen geweerschot den val eener dynastie vermag. Om dan, in de tweede plaats deze algemene opmerkingen in breede trekken door de gang der geschiedenis gestaafd en bewaarheid te zien, wenden we ons vooreerst naar 't Oosten met zijn nog in passieve toestand levende volken, niet zijn eerste beginselen van menselijke samenleving, die daar, na lang tot de bevrediging van louter natuurbehoeften beperkt geweest te zijn, bij uitgebreider kring in de landbouw de hefboom van hogere beschaving vond. De vroegste Nomaden, evenals de hedendaagsche Wilden, schoon dan al onder een patriarchaal bestuur verenigd, kent de geschiedenis niet, gelijk ze zelf geen geschiedenis kennen, geen toekomst of voorleden, geen herinnering van zichzelf bezitten. Op zijn hoogsten trap, in zijn uiterste consequenties, maar ook in zijn volle naaktheid verwezenlijkt het patriarchale beginsel zich in 't reusachtige China met zijn naar de regels der kunst gemodelleerde, maar in zichzelf versteende staatsregeling, die sedert eeuwen, bij alle mogelijke troonrevoluties en omkeering van dynastieën, den landbouw en de familie, de stevigste steunselen van werktuiglijke eenheid, als eenigesten grondbeginselen van alle openbaar en bijzonder leven handhaaft. Het Chinese volk is een groot gezaal, China het huis met dikke muren, aller vader de keizer, die zelf weer de zoon des hemels is, de as, waarom al wat Chinees is tot in de onderste lagen en geledingen der staatsmachine met fijn draad- en raderwerk zich mechanisch beweegt, onder toezicht van een heel leger staats- en krijgsbeambten, alle gehouden tot de strengste onderdanigheid en verantwoordelijkheid aan hun meerderen en ten laatste aan de keizer, die op zijn beurt de hemel rekenschap verschuldigd is. Die dwang baart doodse rust en doet de Chinese beschaving draaien in den eeuwigen cirkel van stramme, stijf afgemeten en geestdodende vormen, ceremonies en leefregels, waarvan de strengste overtreding, als ware het streng-zedelijk kwaad, volgens een eigen wetboek met enkel stokslagen gestraft wordt. Dat uiterlijk vertoon, die kinderlijk bekrompen onderdanigheid en slaafsche gehoorzaamheid des volks jegens de keizer en de ambtenaren, der vijfde jegens de man, der kinderen jegens de vader, der jongere broeders tegenover de oudere tot in de verste graden van bloedverwantschap toe, verlamt de veerkracht en verdooft den prikkel van zelf- en eigen gevoel, waaruit stompzinnigheid ter eenzijdigheid en demoralisatie ter andere zijde geboren wordt. Ook in de wetenschappen, die onder 't verhoor des keizers staan, verloochent dit karakter zich niet: geschiedenis is een snoer van naakte feiten, rechtsgeleerdheid weinig meer dan wetgeleerdheid, zedeleer een geheel van conventionele plichten; van daar naast diepe geleerdheid en veelwetenschap schreeuwend bijgeloof aan toverij en geesten; kunstvaardigheid in handenwerk zonder kunst; uitvindingen zonder toepassing en volmaking; een taal van teken en beelden, zonder eenheid van vorm en betekenising, van uitdrukking en begrip; kortom verstand en vernuft zonder levendmakend geest; voorts burgerlijke gelijkheid als van kinderen uit een gezin, maar geen vrijheid; tal van graden en rangen, maar geen standen; vrije toegang tot alle ambten en waardigheden voor elk die zich met glans door een zee van strenge examens heenworstelt. Uit China, het platte land van 't nuchteren verstand, over de hooge bergen naar Indie, den lusthof der weelderigste natuur, het lijk der fantasie en der droomen, de betooverde wereld, waarin de voor zichzelf ontwaakten, met de boeien geslagen geest in 't eerste genot der vrijheid rondzweefde, evenals de pas uit zijn cel gebroken vlinder in de eerste stralen der zon. Hier in Indie is alles beweging en onrust, dus scheiding en splitsing van elementen, schoon alle nog in zoo hooge mate door den invloed van 't familieleven beheerscht, dat de geboorte over ieders lot en loopbaan beslist. Yan daar zoovele families, zoovele staten in den staat als er onafhankelijke en erfelijke kasten zijn, die als staatsgilden godsdienst en krijgswezen, handel en bedrijf vertegenwoordigen, elk met eigen rechten en vrijheden, met eigen plichten en straffen, met eigen deugden en woningplaatsen. Evenals aan deze verscheidenheid en versnippering van elementen de hoogere eenheid ontbreekt, zoo ontbreekt die ook aan de Indische kunstwereld. De fantasie toch, hoe gloeiend ook en overvloedig van liefde, bindt den geest zoo goed als zij die ontbindt, omdat haar evenals een droom de werklijkheid ontzinkt, omdat zij zich wel een eigen wereld kan scheppen, maar geen gegeven toestanden organiseren. Dat vermag het gezond verstand en gezond verstand verfoeit de Hindoe. Met zijn onuitputtelijke vondingskraft toovert hij met de taal rijkst aller talen, mengt hij hemel en aarde, goddelijke en menselijke in dwarrelend gewemel door elkaar, herschept hij mensen in goden, goden in mensen, planten in bezielde, olifanten en apen in redelijke wezens; en tusschen het schoone en leelijke, het verhevene en platte, het bevallige en wanstaltige, tusschen monotheisme en pantheisme, tusschen spiritualisme en sensualisme als in een zinbedwelmende roes geslingerd, komt hij nooit tot zichzelf en tot rust. In weerwil van staatkundige woorlogen nu en dan onder de kasten gerezen in weerwil van een langdurige godsdienstoorlog tusschen de orthodoxe aristocratische Brahmaanse en de liberale democratische Boedisten gevoerd, bleef ook in Indie het maatschappelijk leven en de algemene volksontwikkeling, onder den druk van middeleeuwsche despotisme en hierarchie, ten eenenmale gestremd en in de kiem verstikt. Bepaalde volken in den passiven of kinderstaat, zich tot eigen huis en harten: die van westelijk Azie, tot rijper leeftijd gekomen, voelen zich geprikkeld om hunne grenspalen te overschrijden en een actieve rol te spelen. Vol van die bewusteloze, instinctmatige krijgs- en veroveringszucht treedt Perzie op als nomadische-militaire staat bij uitnemendheid, een overgangsstaat, waarin de eenheid een beginnelijk een nationaal element, geen werktuigelijke dwangwet is. Dat beginsel was symbolisch, het zuivere, vlekkeloze licht, tevens de goede geest, tegenover de duisternis, de geest van 't kwaad. Als uitverkorenen des lichts hielden de Perzen alle andere volken voor kinderen der nacht, voor vijanden des lichts, voor eenne eigen vijanden, die ze in 't gevoel van nationale fierheid en aristocratische ridderdeugd bestreden en onderwierpen. Naar die'n als zoodanig volk en staat als 't ware 'n kaste uitmaakte, verrijzen hier voor 't eerst vrijere standen met gelijkmatige rechten en wetten. Gesteld, schoon alle op de leest van het strengste krijgsbewind geschoeid was, krijgsbeleid en krijgskunde ontbrak, vertuikten zich uit den nomadischen trek, den Perzen met al hunne stambroeders uit het Zendvolk gemeen. Die nomadische trek spreekt onder anderen in hunne liefde voor 't paard en voor de jacht, gelijk hunne ruiterij en hunne diergaarden wereldberoemd waren; vooral ook in het trekken, bij wijze van volksverhuizingen, heen en ver van werelddeel tot werelddeel, van Azie tot Afrika, van Afrika tot Europa, waar hunne talloze ongeordende horden te land en ter zee voor een handvol Origenen uiteenstoven; eindelijk in de regeling der provincies, die niet als leden van het lichaam bij het rijk ingelijfd, maar er als dienst- en eisenplichtige aanhangsels aan vastgeklampt waren, onder 't bestuur van eigenmachtige satrapen, regenten in den trant der latere pacha's. Van versmelting der vreemde nationaliteiten, van staatkundige eenheid, van inwendig bestuur en beheer geen zweem van Ferzie kon veroveren, nie regeerden; was van buiten monsterachtig groot, van binnen hulpeloos zwak en hield op het glibberige pad van hofkabalen en serailintrigues al spoedig ten wissen ondergang. Voor 't overige overgoot de dienst des lichts het leven der Ferrgen met een heldere kleur en fissen tint, die tot in hunne latere letterkunde nog vonkelde. Bij de Israelieten, die zich als het uitverkoren volk Gods midden in de kom der machtigste rijken binnen het enge Falestina als hun gewijde grond opgesloten hielden, werd het denkbeeld van oostersch despotisme overgebracht op den onzichtbare Jehova, als God van schrik en wraak, wiens heilige wil de eenige, onschendbare wet was van den staat die. Digitized by Google. Zonder de Chinese zelf van de overige wereld af, India kasten van kasten; zagen de Perzen en Israelieten alle andere naties als verworpenen aan: in Aegypte, den priestersstaat bij uitnemendheid, waait ons een ruimere lucht te gemoed. Op den kruisweg tusschen Azie, Aince en Europa gelegen, wel waardig de sleutel der geheele wereld te heeten, onderging het bij beurten den invloed van alle drie werelddeelen onder de heerschappij der semitische Hyksos, der Aethiopiërs, der Perzen, der Grieken en ten laatste der Romeinen, zoodat het nooit tot het volle besef zijner nationaliteit geraakte en een bont mengsel van tegenstrijdige begrippen en maatschappelijke overgangen vertoonde. Door rekbaarheid van geest leende Aegypte zich voorbeeldig tot een smeltoven der over de wereld verspreide elementen van beschaving, sedert onheuglijke tijden tot aan de dagen toe dat Alexandrie als door magnetische kracht de rijke schatten van oostersche en westersche wetenschap en wijsheid in haren schoot vergaderde en verwerkte. Terwijl Perzie te midden zijner heerschappij Perzie bleef, ontwikkelde Aegypte zich door vreemde tusschenkomst te midden zijner afhankelijkheid van trap tot trap. Evenals het geographisch half tot Afrika, half tot Azie behoorde, half uit berg- en vlakland, half uit bouwland en woestijn bestond, half onder, half boven den grond bouwde, goden vereerde half dier half mens, bij het leven zich den dood, in den dood zich het leven voor oogen stelde, zo levert Aegypte ook nog anderzijns het beeld van een gebroken geheel. Half was het priesters-, half militaire staat; 't ging van landbouw tot nijverheid, van land- tot zeehandel over; 't bezat een streng kastenstelsel en haalde toch vreemdelingen in, ja was het pelgrimsoord der grieksche wijzen. Aegypte hield het hoogere niet meer onvereenigbaar van het lagere gescheiden, zoo als Perzie en Israel; maar liet het goddelijke in het menschelijke, het menschelijke in het natuurelement versmelten: de voorbode, hoe plomp en ruw dan ook, van de beeldende kunst. Bij al die scherpe contrasten nu lag er over land en volk een last van pijnlijke gedruktheid, een donkere schaduw en sluier van doodsche somberheid aan alle tegenstrijdigheden en verbonden, omdat de geest er zich niet helder van bewust is. 26 Digitized by Google 202 W. HECKER De leeuw alleen, het trije, voor allen geopende veld, Termag de bechavning door algemeener verkeer van mensen en door toenemende verbinding van volken voort te planten; zij was 't, die Phoeniciërs den grooten handelstaat op de smalle kurtstrook van den libanon, een nieuw werelddeel voor den nijveren geest Phoeniciërs verdwenen de grenzen der aarde, ontdekte en bevolkte over het nog ongetemde element der zee, zette zijn eigen havens open, leidt tot diep in het oosten bronnen aan, bouwde steden in smaakvolle trant dan die van India, Mesopotamië, Perzië, Aethiopië en Egypte, scherpte zich op inventies en verbeteringen, op berekeningen en ondernemingen, verwerkte de voorwerpen der natuur en bracht ze in andere handen en handen en leerde ze gebracht tot verfijnere levensgenot. Bij een handelsnatie ontwaakt ongevoelig het besef van persoonlijkheid, het vertrouwen op eigen kennis en kracht; van daar in Phoeniciërs voor 't eerst een vrije volksgeest, een democratisch zelgevoel. De handelswilrijkheid echter, op godsdiensthaat na de bekrompenste, verlamde het bondgenootschap der phoenisch steden, waardoor zij elk aan haar eigen lot overgelaten, voor ieder veroveraar bukten; ja zij maakte ten laatste dat bedrijvige nijvere volk, ten gevolge van een onverbiddelijk afsluitings- en monopoliestelsel, tot de doodvijand van de algemene beschaving die zij eens zoo weldadig gekoesterd hadden. Bij Sakmia vochten de Phoeniciërs het hardnekkigste tegen de Grieken. Evenzo stond het klooster tusschen Venetië en Genua, tusschen onze republiek en Engeland. Ook verzwoegde het materiële handelsleven alle hogere leven; geen vaderlandsliefde, geen krijgswezen noch letterkunde en, evenals in Aegypte en later te Rome, stond er de wetenschap in dienst der praktische behoeften. Carthago, het Londen der oude wereld, bracht met haar sterke uit allerlei tongen en talen samengestelde land- en zeemacht, met haar alwetende dochter gekrompen politiek, met haar geslepen diplomatie en wreede dwangmachten regelen als die der andere volken van Europa in Oost- en West-Indie, het handelsbeginsel op nog grotere schaal over dan haar moederland, totdat zij voor Rome bezweek, evenals vroeger Azië voor Griekenland, in een worstelstrijd tusschen de twee van aanleg en aard vijandigste rassen, een worstelstrijd na eeuwen hemelijk in de vlakten van Andalusië, in de velden van Palestina, aan de boorden van den Bosporus tot voor de poorten van Wenen. Digitized by Google REDEVOERING. 503 Onder Kleinzieu de door de natuur gelegde brug tusschen 't Oosten en Westen, het land van ongedurig trekken en kroisen, het land van kleine en kortstondige staten en rijken, nadert de beschaving al meer tot de kant der Middellandsche zee en zet haren voet in Griekenland, als haar uitverkoren grond, waar ze voor de dienst van Gratien en Muzen de harten blaken doet. Elders stelselmatige afzondering, hier vrije vereeniging en harmonische samenwerking van krachten als ondergeschikt aan een hoogste doel, den staat, die al zijn leden als burgers door den broedersband eener gemeenschappelijke nationaliteit, door het verheffend gevoel van een eigen vaderland omstrengelt; elders het beginsel van stoffelijke macht, hier van inwendige kracht; elders mechanisme, hier organisme! Van daar geen zielloze familie-etikette als in China, maar toch vriendschap en liefde; geen kasten als in Indie en toch standen; geen militair despotisme als in Perzie en toch persoonlijke dapperheid; geen hierarchie noch mysteries als in Aegypte en toch heilige godsvereering en fijne beschaving ter bevrediging van den naar waarheid en schoonheid dorstenden geest; geen koopmansleven en geldaristocratie als in Fenicië, en toch bloeiende handel en nijverheid, kolonies en zeemacht; niet het on- en boven-natuurlijke van 't Oosten, maar de verheven eenvoudigheid der natuur zelf, die er de werken der kunst bezielde en alle vezelen van het staats- en volksleven doortintelde. De geest, nu tot zichzelf, tot kantte gekomen, gevoelt en openbaart zich in eigen vrije kracht, zonder dwang of geweld te gedogen. Als een zonnige dag verrijst de vrije individualiteit, het persoonlijke zelfgevoel, het oorspronkelijk genie, dat zich langs den koninklijken weg bij de Grieken theoretisch en poetisch door kunstbeschaving tot den hoogsten trap ontwikkelt, evenals later bij de Romeinen praktisch en prozaisch door krijgskunde en rechtskennis. Het zuiverste spreekt die individualiteit in de afzonderlijkheid der griekse volkstammen en steden als zoovele bijzondere staten met eigen wetten en zeden; in den cyclus hunner voltooide kunstvormen en dichtsoorten, die afzonderlijke perioden van staatsleven vertegenwoordigen; in de dialecten, die het eigenaardige karakter van elk stam tot in de fijnste schakeringen helder afspiegelen; in de scherpgetekende persoonlijkheid hunner groote staats- en krijgs-oversten; in de democratische republiek met haar kruisende partijen en 26 Digitized by Google 206 W. HECKER klubben, die in het ostracisme als politieke Nemeaans den waarborg vond van aller gelijkheid. In Griekenlands heldentijdvak gaf de volksindividualiteit zich lucht in avontuurlijke zwerf-, strooptochten en krijgstochten te land en ter zee. Hoherus achilt ons een patriarchaal koningschap, onder welks hoeden bodem voor Troje reeds het zelfstandig volkselement woelt. Thersites immers, de minste burgerman, heeft er tegen Agamemnon, de machtigste der koningen, een vrij woord, zoo goed als Achilles de dapperste held: een verschijnsel, dat zich in den raad van Zeus op den Olympus en in de latere volksvergaderingen te Athene herhaalt. Bij gestadige uitbreiding van beschaving en krijgskunde, van rijkdom en macht, bij verhoogde zelfbewustheid en vrijheidsliefde onder de burgerij, ten gevolge der volks- en landverhuizingen, terwijl ook de dynastieën zelf door familiegruwelen haar kwalijk bevestigd gezag ondermijnden, werd Griekenhulp onder meer of minder hevige beproelingen en schokken, niet als Azië van buiten, maar uit aangebooren behoefte in en door zichzelf gemetamorfoseerd, de koninklijke voogdijschap afgeschaft of, zoals te Sparta, beperkt. Op de puinhopen der afgezworen monarchie verrezen van lieverlee bloeiende republieken, vol van frisse levensgeesten, eerst aristocratisch van regeringsvorm, dan oligarchisch of timocratisch, totdat weldra de tyrannie, die, om zichzelf te verheffen, de adel fnuikte en de lagere klassen ophief, bij haar ontbinding de oppermacht in de handen des volks overleverde; waaruit langs een ook door de nieuwere volken bewandeling, de democratie als natuurlijke vrucht geboren werd. Deze omkeeringen vallen grootendeels in Griekenlands tweede of staatkundig tijdvak, dat alle stammen op leven en dood als een man voor de gemeenschappelijke vrijheid pal zag staan tegen het barbaarse despotisme van Azië. Die eenheid en eendracht echter, door de liefde voor 't algemene vaderland, door nationale feesten, spelen en Amphictyonieën maar al te zwak bevestigd, duurde zolang als 't gevaar en leed schipbreuk op den onverbiddelijken rivalisme van elke stad op haar individualiteit, op haar eigen vrijheid. Alle steden toch stonden op zichzelf, zonder zich aan een hoger beginsel te willen opgeven, zonder zich tot een natie, tot een souvereine macht te willen verbinden. De hegemonie, die niets dan een conventionele soevereniteit vermeldt. Digitized by Google REDEVOERING. 205 als twistappel tussen de eerbare steden geworpen, splitste Griekenland in twee onvereenzameende partijen en verwekte ten laatste den peloponnesische oorlog, een oorlog, evenals de perzische, van zuiver politieke beginselen, gevoerd tussen de democratie en aristocratie: de eerste vertegenwoordigd in den ionischen stam met Athene, de andere in den dorische met Sparta aan 't hoofd. Athene bezweek en zocht voor 't noodlotige verlies van haar politieke vrijheid troost in een hogere vrijheid; bij het verval der voorgangerlijke godsdienst en zeden liet ze zich door de wijsbegeerte den spiegel der zedekundige voorhouden en trok zich na 't uitsterven der schoone kunst in de bespiegeling van 't zedelijk schoon terug. Evenals Athene, had Sparta weldra haar tijd gehad en na den vrede van Antalcidas ging de vrijheid in de gelijkheid onder. De individualiteit, die Griekenland het leven gebracht had, bracht tot het uiterste volgehouden den dood. Thebe's kortstondige hegemonie leverde de griekse staten een voor een in handen van den sluwen Philippus van Macedonië, onder wiens zoon Alexander de Grote griekse beschaving tot in 't Oosten haar heerschappij en te Alexandrië haar wereldzetel vestigde. Dan, allengs verloren zich Griekenlands nationale geest en zelfstandigheid onherstelbaar in de sluipwegen en valstrikken der diplomatie, die in den doolhof van kuiperijen onder de Diadochen ter een en in de griekse confederaties ter andere zijde haar eerste leerschool vond en den weg ter overheersching baande aan de Romeinen, die het verstrooid overschot der toenmalige beschaving als een nalatenschap tot vruchtgebruik overnamen en later vermeerderd ten algemene nut en welzijn aan de geheele wereld vermaakten. Met Rome treedt het proza als overheersende macht op het wereld-tooneel, de praktische volksindividualiteit, die krachtig eerst in en door zichzelf en onuitputtelijk in middelen van dwang en geweld, zich onweerstaanbaar aan anderen opdringt, vreemde nationaliteiten in de hare verzwelgt en zich aldus tot de soevereiniteit verheft. Als geboren krijgs- en staatsman voor de markt en de legerplaats opgewiejd, zei de Romein de schoone kunst en de vrije natuur vaarwel, om zichzelf en zijn onderworpenen aan de eentoonige orde van het werkelijke leven en aan strenge tucht te binden, al zijn gedachten en handelingen, zijn goed en bloed aan het ene onwrikbare doel van de staat en van het rijk, dat van geslacht tot godacht en gemeengoed oveiging, dienbaar te maken: een trek, die op alle roomse karakters denzelfden onveranderlijke tijdelijke macht maakt. Wil de Griek, de schepper van het ideaal, in een kunstgewrochten de schoonste natuur te overtreffen, de Romein met al het staal van wijs overleg en ijzeren volharding wist de ruwste natuur in- en uitwendig te overwinnen, waardoor hij de schepper werd van alle positief recht en praktische wetenschap, van krijgs- en legerbouwkunde, van heerbanen en openbare werken, van een nieuw colonisatie- en verdedigingsstelsel. Letterkunde was een mode- en weeldeartikel voor verfijnde grooten, geen behoefte voor het volk, dat om wapenoefeningen, wedrennen, zwaardvechtspelen en dierengevechten het genot der finissante kunsten verzaakte. Zich in het openbaar te doen gelden door daden meer dan door woorden: schieat alle leus en tegelijk een oorlogsverklaring aan de geheele wereld. Hun wil was wet, hun wet was recht; beide drongen zij de vreemde naties als een weldaad op en inderdaad, die staatkundige gevangenschap en curatele, zij was voor de toenmalige wereld een weldaad. Volgens Polybius, Strabo en Plinius toch was Rome door de godheid uitverkoren, om door haar almachtig gebied de verspreide en verbrokkelde volken en stammen der aarde te verbinden, ze door maatschappelijke orde uit den poel van barbaarsheid op te heffen en door een taal en een wet met een hechte band te omslingeren, waardoor zij het algemene vaderland en brandpunt der wereldbeschaving werd. Zelf bij wijze van eendelpatje ontstaan, in een hoek van Italië verschoven, hemeltwijdde Rome in den boezem een enkele stad, door de worsteling of liever door het politieke twevecht van plebeiers en patriciers, den kampstrijd van democratie en aristocratie, in Orijnenland nog tusschen Athene en Sparta verdeeld: een strijd niet meer van stammen allen, maar van standen, niet alleen op staats-, maar ook op godsdienstig, maatschappelijk en familieterrein. In stelselmatige oppositie en actie onttogen het plebs zijn even hardnekkige tegenpartij voet voor voet de meest gegarandeerde staats- en burgerlijke rechten, van de persoonlijke vrijheid af tot de hoogste eerambten toe. Te midden van die edele worstelslag, waaraan Rome haar grootheid dankt, stonden de beide partijen, evenals de leiders van de Franse republiek, allen aan allen de vijanden over, die alle voor hun reuzenmacht en reuzenarm moedwillig besweken. Dan, met de onverklikkable drift, waarmee ze de staten verzwolgen, verzwolgen ze de schatten der wereld in een toeterloze wellust en weelde, die zich te Rome uit de communistiche heerschappij ontwikkelde, evenals te Sparta uit de communistische staatsregeling. Van daar hoe meer staatkundige luister, des te minder burgerdeugd; wetten zonder zeden; de deugden door tegenovergestelde ondeugden verdrongen; vroeger alles met goede middelen in het belang van de staat, nu alles met slechte uit persoonlijk belang. Schraapzucht van gebied was in schraapzucht van geld verkeerd. Door de latifundia en de ophoping van slaven ging de landelijke stand, door de ophoping van kapitalen in de hand de burgerklasse letterlijk te grond. In zulk een tijdsgewricht van losgereten banden en invretend pauperisme verplaatste de vroegere emancipatiestrijd zich op maatschappelijk terrein, van armen tegen rijken. Gelijkheid van rechten vorderde in een stad als Rome, die op egocentrische gebouwd was, gelijkheid van bezittingen als onmisbare nasleep. Als weerstand tegen deze revolutionaire bewegingen dwongen de bondgenoten met het zwaard in de vuist Rome het burgerrecht, haar heiligste onderpand, af, terwijl door slavenoorlogen en slavenopstanden de kring der emandpatie zich uitbreidde en coalities in 't oosten en westen zich als donderwolken samenpakten. De partijwoede en democratische omwentelingsgeest, die met geweld een staaf van verjaarde voorrechten en vermolmde instellingen verbrak, brak tevens de kracht en individuele eenheid der republiek, die zich van zichzelf willende emandperen, afstand deed van haar souvereine wil, om die aan een partijhoofd over te doen en zelf het slachtoffer ervan te worden. De kampstrijd om die souvereine macht, een lokkertje voor persoonlijke eerzucht, eindigde na de Burgeroorlogen, waarin Rome als onder den bloedigen geest der Erinnyen voortgezweept werd, met de bevestiging der alleenheerschappij: waarmee wel de souvereiniteit hersteld, de anarchie gebreideld en het rijk gered, maar tevens de staat te loor gegaan en het volksleven de harde afgenomen was. Alles toch hijgde naar rust en verademing en tocht zich van het maatschappelijk leven in zichzelf terug, onder 't genot der eenvoudige beoefening van kunst en wetenachap, in de schaduw der maatschappelijke, laat der christelijke leer, die, zooals de Romein de eeuwigheid van een wereldrijk dioomde, de eeuwigheid predikte van een godsdienstig rijk: de grote emandpatie niet van een staat of van een volk, maar van het geheele, tot broederschap geropene menschdom. Onder en door de keizers werd om eigenbekken en zelfbehoud, evenals door de tirannen der grieksche steden, de aristocratie gefnockt en de volkklasse opgezet, ja te midden der meestgezochtste onmenschlijkheid de menschheid krachtig en merkbaar vooruitgebracht. Ook de schrijvers van Juvnal en Plutarch leveren hier aanzienlijk partij. Herinnert u die reeks van weldadige wetten en verordeningen, allen bedoeld om het lot te verzachten en de rechten te verbeteren der eeuwen lang mishandelde slaven en vrije kinderen, wezen, erfgenamen en provincievrijbewoners! Het bijzondere maakte gaandeweg plaats voor het algemene, menschelijkheid, een sprank van de algemene menselijkheid, bloeit op en met haar het subjectieve element der nieuwere beschaving. Dat subjectieve element, dat zedelijk gevoel ligt in de diepte der oorgermaanse wouden verscholen en wachtte op het oogenblik om wellig op te kunnen schieten. De Germanen, in 't hart van Europa geboren en getogen, bezaten, als eenvoudige kinderen der vrije natuur, weinig of niets van 't geen Grieken en Romeinen zoo groot had gemaakt, maar ook veel, ja meer om hen nog grooter te maken dan deze: alle deugden van een onbedorven inborst, goede zeden meer dan goede wetten, ongedwongen leefwijze, goedhartigheid jegens minderen en eerbied voor de oudere, vrijheidsliefde en eergevoel. Voorts leefden de verschillende stammen, uit zucht tot zelfstandigheid, wel afzonderd en in kleine kringen besloten, maar in vrede toch door onderling verkeer, in oorlog tegen een gemeenen vijand voor langer of korter tijd door vrijwillig bondgenootschap vereenigd. De verdeeling der onder zelfgekozen aanvoerders veroverde landen, de moeder van het leenstelsel, riep al vroeg de democratie der vrije gemeenten, de aristocratie der vasallen, de monarchie van den leenheer als voorbode der hedendaagse staatsontwikkeling te voorschijn. Door de gênantse volksverwoesting werd als door een aardbeving de oude maatschappij op haar grondvesten geschud, in haar lendenen ontwricht. Twee werelden, de ene door overbeschaving ontzenuwd, met dan een voorleden; de andere furchtbaar, maar in halve barbaarschheid verzonken, met niets dan een toekomst, botsten en ploften op elkaar, zodat de een onder de scherven van de andere begraven scheen. Eerst nadat langzaam de geestbeschaving en godsdienst der overwonnenen in de onverzwakte jongelingskracht en 't onvervalschte gevoel der overwinnaars had plaats gevonden, doemde er een nieuwe toekomst voor 't ontredderde Europa op; het lot der menschheid kwam in handen van andere geslachten, door den adem des christendoms bezield. 't Was de trein die van spoor verwisselde. Dan, daar verrijst een schrikbarende antagonist der jonge leer in de Islam, die als een vlammend en vermenigvuldigend meteoor uit de woestijnen van Arabië in weergaloze vaart over Afrika tot diep in Frankrijk dringt, om met het zwaard in de vuist een theocratische wereldmonarchie te stichten. Doch door oostersch fanatisme en despotisme verkankerd, zonk deze heerschappij, hoe ook voor 't overige door wonderen van heldenmoed en ridderdeugd, van pracht en praal, van kunst en wetenschap opgeluisterd, even snel als ze was verrezen, in 't niet, om zich met haar uitgestorven kracht en fatalistisch geloof tot de semitische stammen van Azië en Afrika in te krimpen, waar zij alleen te huis behoort. Langzamer voorde, maar ook langer en zekerder werkte het christendom, de leer der vrijheid en gelijkheid aller menschen in de eenheid van God, in het bewustzijn van aller gemeenschap aan een bestemming, in de onvoorwaardelijke overgave van den wil aan de een en eeuwige wet der hoogste zedelijkheid. Op dit beginsel gegrondvest, van deze geest doortrokken, verheft zich de staat, die de waarde en rechten van ieder mensk als zodanig en van iedere natie op zichzelf in de eenheid der hun allen gemeenschappelijke en in de zich harer algemeenheid bewuste menschheid kent en eerbiedigt. Uit kacht deze hoogste individualiteit als nationaliteit vermag een enkel staat geen langdurige, meer dan beperkte opperheerschappij over de andere uit te oefenen, tenzij op het gebied van den geest, die in alle beschaafde landen het hoogste burgerrecht bekleedt. Breidde de rich del dit met den overgang van de oude tot de germamische wereld de vrije individualiteit tot vrije nationaliteit niet dan die te dien van zelfs ook het tooneel der geschiedenis, de bedding al van 't ware van den stroom des tijds, te verbreeden; want de individuele vrijheid en zelfstandigheid van een elk leider staat was bestemd om die van vele, van alle zonder onderscheid te worden. Niet weinig echter werd van den begin af die nieuwe geest in zijn vrije ontwikkeling belemmerd en gedwarsboomd. Het roomsche rijk,, het pausdom, de ridder* en priesterheerschappij, het absolutisme, ziedaar zoovele bolwerken, het eenemet reusachtiger hand dan 't andere in den loop der eenwen achtereenvolgens daartegen opgewor- pen ! In het keizerschap en pausdom beide herleefde de souvereiniteit van het romeinsche imperatorschap ; de kerkelijke macht verkmde en vemie* tigde door hare onfeilbaarheid en door geloofsdwang de individuaUteit der geesten; de wereldlijke door hare alomvattende opperheerschappij en door wapengeweld de individualiteit der afzonderlijke staten; bdde echter vond hardnekkige tegenkanting en stelseknatig verzet bij de germaansehe vol- keren, die, met al de kracht hunner aangeboren ov^uigingen^ eeuwtti lang een soms wanhopigen worstelstrijd voerdeUi totdat eindehjk de refor« matie de vrijheid van den geest en de revolutie de rechten van den mensch in hunne voUe waarde herstelde. Het roomsche rijk zoowel als het pausdom waren uit de orde der dingen en de behoefte der tijden geboren en oefenden als alle gewrochten der omstandigheden een heilzamen invloed uit. De dreigende houding des Islam, de scheuringen der secten, de vervalsching der leer dwongen tot eenheid, gemeenschap en onbedeelbaarheid in het middelpunt van Rome, in den schoot der moederkerk, die tevens in haar bestuur het beginsel van volkomen gevolgde huldigde en hare armen voor allen van wat rang of stand geopend hield. Ook de Europese staatsverhoudingen en volksopstanden, bij 't woelen en worstelen van allerlei elementen der in een chaos herschapen maatschappij, riepen luide om een vuist, die een ijzeren band om de verstrooide, zichzelf ontvaakende en niteengepakte krachten slingerde, om haar een gemeenschappelijk doel te geven en te verschaffen en ze voor volslagen ondergang te behoeden. Gelukkig echter voor Boudewijn's toeskomst, dat het despotisme en monarchale bestuur zich nimmer, zoo als in den Islam en het Byzantijns rijk, op een hoofd vereenigd zag. De republiek ekstremistisch, eenheid van staat en kerk, van godsdienst en recht, de lievelingsdoom der middeleeuwen, Breette alleen om de christenwereld in twee bloedige legerkampen te verdeelen. De samenwerking en verbroedering van de twee alleenheerschende machten leed schipbreuk op haar onderlinge ijver, op den nationalen haat van Italianen en Duitsers, bovenal op de onverzettelijke antipathie en den tegenwerkenden volksgeest der germanische stammen, die, waarschoor van alle centralisatie in het leenstelsel en leenmanschap, waarbij zelfs kleinere staten in 't oneindige werden gebrokkeld, een paladin van zelfverdediging en zelfbehoud bezaten. Die reactie bleef niet zonder kracht. Nadat tijdens den hoogsten bloei van keizerschap en pausdom de wereldstrijd der kruisridders de christenvolken van Europa voor 't laatst had vereenigd, nadat Rome's wereldtaal voor de volkstalen het veld begon te ruimen, naarmate het vreemde door 't eigene verdrongen en dientengevolgens de nationale ontwikkeling krachtig bevorderd werd, trad in de veertiende eeuw de aristocratie dreigend op, die van vasallen tegen den keizer, die van concilies tegen den paus: een aristocratie, die de rollen harer voorgangers overnam, maar slechter naspeelde en door wets- en rechtsverkrachting, door regeringstaalheid regeerde. Spande ze niet samen tot in de vijftiende eeuw toe, om vast alle staten van Europa door onzalige burgeroorlogen van een te scheuren. Roept u Castilië voor den geest tijdens de regering van het huis Trastamara, Duitsland tijdens het moorddadige vuistrecht, Engeland uit de dagen der witte en rode roos, Nederland niet die der hoeksche en kabeljaauwsche twisten, Frankrijk onder de geschokte regering van Karel V. Maar onder en door die ellende waren er intussen steden en universiteiten, gilden en ambachten, politieke en handelsverbonden opgekomen als particuliere verenigingen van klassen en standen, die diep gevoelden dat arbeid de zenuw is der maatschappij, dat kennis en vlijt alleen in waarheid onafhankelijk maakt. Daarbenevens brachten het boekdrukkunst en het kompas krijgsdienst, kennis en beschaving, handel en rijkdom in handen van den vroeger geteisterden middelstand. De val der aristocratie voltooide de val van Constantinopel, die de vorsten van Europa als door een toverslag de ogen opende over den Ten gevaarlijkste voor de nationale vrijheid der volken werd mettertijd die absolute monarchie door haar heerszuchtige veroveringsfinnen. Spanje trad in verbond met Rome op, om het kerkelijk en wereldlijk absolutisme van vroeger eeuw te doen herleven, in een laatsten strijd der rooms-katholieke tegen de germaansch-protestantsche volkeren, Rome tegen de reformatie, Spanje bij beurten tegen Duitsland, de Nederlanden, Frankrijk en Engeland. Spanje en Rome, die een graf kleden over al de christen-natiën wilden slaan om zelf in een graf te eindigen, bezweken en moesten wel bezwijken voor de kracht en overmacht der nationale zelfstandigheid, der algemene beschaving en verlichting, van wereldhandel en volksnijverheid, die op den nieuwen tijd den stempel van echten adeldom drukken. Sedert ook riep de als recht erkende individualiteit der europese staten, tot schut en schild tegen willekeurige, onwettige aanranding; het politiek evenwicht en de oorlogstijden te voorschijn en blijkt er al soms nog niets schommelender dan het politiek evenwicht en niets vaker dan het aangenomen statenstelsel, toch is er meer dan de woorden alleen gevonden; 'tis een behoefte, een overtuiging en stem van het tijds die er luidt in spreekt. Waar door de reformatie de vrije gedachte en de wetenschap herboren; herleefde de maatschappij door al meer en meer de hiërarchie en feodale ridderschap met haar eigenaarschap van lichaam en geest af te zweeren en af te sterven: de burgerlijke gelijkheid werd in het laatste, na 't voorspel van den noordamerikaanse vrijheidsoorlog, door 't absolutisme zelf zijns ondanks in het leven geroepen. Door in een eendrachtig met aristocratie en geestelijkheid alle rechten te vertrappen, alle wetten en goede zeden te veranden en ten hoge teniet te snijden deed het de revolutie met al haar geweld als laatste redmiddel der vermorde vrijheid uitbarsten: de revolutie, die op de puinhopen van een geschaaid staatsgebouw de eeuwige rechten der mensheid, de gelijkheid der burgers en het stempel van vertegenwoordiging ten aanhoor van heel Europa afkondigde. Leerde de reformatie de volken vrij te denken, de revolutie leerde ze vrij te leven. Sedert zijn godsdienstige en staatkundige vrijheid geen ijdele hersenschimmen meer; 't zijn waarheid geworden, lang in den schoot der nieuwere staten gerijpt, met verscheurende barensweef gewonnen en met bloed gedoopt. Onder haar vleugelen hebben voortaan de volken hun eigen lot in handen; onder haar banier betreden zij, vroeger de stomme, nu de hoofdpersonages op het wereldtoneel; de rechte baan; meer dan ooit gevoelen ze zich door hunne nationaliteit; in het volle besef daarvan spannen ze hunne broederlijke vereenigde krachten in ter behartiging van eigen en algemeen, van stoffelijke en zedelijke belangen, gelijk eene wijze regering hun daarin onbeperkt ter zijde staat. Voor hunne blikken ligt de aarde met hare versnelde gemeenschap tot in de verste hoeken open, de natuur met zooveel harer vroeger verborgen schatten en krachten, de toekomst met hare van hunzelf afhankelijke vooruitzichten en verwachtingen. De vrije mededinging lokt alle gaven en talenten uit en geeft alle hoofden en handen. De stem der rede in kerk en staat is niet meer eene des roependen in de woestijn. De openbare mening, de tolk der algemene volksovertuiging, heeft zich tot een ware ongekende politieke kracht en morele macht verheven die een op den duur onoverkomelijke hoogboom opwerpt tegen reactie en restauratie, tegen domperij en dweeperij, tegen monopolies en priviligiezen, tegen propaganda en proselytisme. Welke gebroken de mondige verklaarde volken voortaan van hunre vrijheid zullen maken; in hoe verre zij aan de hoge en heilige roeping hun opgedragen zullen beantwoorden, daarover zal de geschiedenis uitspraak doen, zij die met een onfeilbaar geheugen haar jaarboeken aanhoudt en met een onverbiddelijke gerechtigheid haar vierschaar spant; zij die door talloze verwikkelingen en verwarringen heen het grote drama der wereldgebeurtenissen tot een heilijke ontknooping leidt. Zij, dan ook al de toekomst verborgen, zooveel staat vast, dat de eerstestap. Mocht de geschiedenis een getuigen, dat ook na tijd daarin niet achtergebleven is! Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren der gremiaalhooge school, Mocht ook de geschiedenis van deze stichting eens van mij getuigen, dat ik niet achtergebleven in de dienst van 't ware. Vreugde en goede lijf, ook van mijnentwege, een waardige voldoening voor de moeite die Gij aan uw belangen wijdt! In die hoop en doordragen van de dure plichten der taak die mij wacht, mag ik mij vleigen dat te deeren aure geen stam aan aanvaarden al zijn die van 't warme plechtvole gedicht, later geen hulde gewenst dan die der trouwe dienstplichting, waartoe ik mij met al de kracht van een vasten wil ha voort overeenkomst verbind. Verre is en zij van mij de waan, als werden door weidsche bodem verplichtingen vervuld of gewaarborgd; en meen ik deze met betuigingen voor de toekomst opgemaakt te mogen zijn, zóò dringt toch de wens op mijne lippen: dat nooit mijne daden tegen mijne woorden getuigen. Vreugde en zij van mij de waan, al te denk ik met deze waardigheid de hoogste eere bebaald, den hoogsten lof ingeëist, den boogden trap bekoond zou hebben! Integendeel, op nieuw en meer nog dan ooit gevoel ik den brandenden ijver in mij aangeblazen, om, als priesters der wetenschap, tevens haar jongeren te blijven, ten einde al dieper en dieper in hare goddelijke geheimen door te dringen en de vruchten daarvan in woorden en daden te openbaren. Het einde alleen zet de kroon op het werk; dat einde vecht mij niet! En voelde ik al ooit mijn ijver verflauwen, dan zal de gedachte aan de eerbare onderscheiding die mij tot dezen leerstoel reikte mij met frisse kracht en volharding omgorden. Dan, zulks verhoedt mijn goede geest, door mij, buiten mijne voorzichtingen zeker de maat en den staat, ten einde toe die jegens mij zijn te doen gedenken! Hooggeleerde Heren, zeer geadrede Ambassadeurs, Onder een aangelegd... Digitale versie REDEVOERING. HADDO hervatten al bladranden indringen en bloed voortdenk ik mocht aan uwe zijde geplaatst, in uwe kog ogenomen, Aan uwe zijde geplaatst, om met U den bloei van de hoogeschool te helpen bevorderen door de belangen van haar studenten met naastgevallige zorg ter harte te nemen; in uwen koning omgenomen, om de uren van ematische inspanning en studie door de genoegens die gezellig levens te verpoeden. Zet ik mij daartoe naast in uwe genegenheid aanbevelen, ik, door velen Uw gewenst, bij allen waarom? Mocht ik het, zonder U te miskennen, zonder zelf onbeschrijfelijk te worden. Beschaamd gevoel ik mij eerder dan stout genoeg om van uwe welwillendheid nog meer te verlangen. Onder U zijn er, die mij aan hunne voeten zagen gezeten en later vriendschap de kroon op hun onderwijzers wilden zetten; onder U zijn er, die mij in mijne studie, in mijne carrière volgden, ondersteunden, bemoedigden; onder U, die in mijne blijdschap zich verheugden, die in mijne droefheid (ook voor zoo kort nog!) als hunne gene deelgenomen. Bij den wensel dat ze mij die genegenheid en vriendschap, waarop ik roem draag, voortaan bij vertrouwlijker omgang en gemeenschappelijk werkkring niet onwaardig bevinden moogt, zij U mijn hartelijke dank gebracht! Ook onze betrekkingen edele Jongelingen, sieraad dezer hoogeschool, dagteekent niet van heden of gisteren. Mij heeft ze niets dan genoegelijke ondervindingen geschonken, niets dan zoete herinneringen achtergelaten. Trachtte ik vroeger voor U te zijn wat ik moest, wat ik kon: bij het naderen toehalen van den band, bij 't verwijden van den kring mijner werkzaamheden, wensch ik dat in de volste mate te blijven, niet omdat het mijn plicht is aan, maar ook de behoefte mijns harten. Mijn plechtig aan U en uwe belangen verbindende, roep ik tevens met klem uw bondgenootschap in. Ons wacht een schoone maar zware taak. Overal waar op het veld der geschiedenis onze voet zich zet, is heilige grond, overal het gebied van den geest die door daden van zoon getuigt. Begeleidt mij op dien weg met open oog, met vrije borst, met een hoofd verhelderd en met een hart verwarmd door den blijden zonneschijn der wetenschap, om in de lente des levens de zaden van 't eeuwig goede, ware en schoone in U welig te doen opschieten en om bij tijds het heiligdom der waarheid en vrijheid binnen te treden. Deinst niet terug voor nauwgezet, onpartijdig onderzoek, dat U tot eigen overtuiging, tot meer begrip brengen zal. De geschiedenis is geen voorraad aan feiten en niets dan feiten, alleen bestemd om 't gevoelen te stofferen. In de aaneengeschakelde reeks der grote gebaren is, al in een omloop, een geest, een ziel verboegen, in haar verschcheidenheid de eenheid, in haar tegenstrijdigheden een hogere wet, in haar bijzonderheden een organisch geheel. Zoo ooit, dan is in onzen tijd het ware begrip der geschiedenis een behoefte geworden voor allen; niet omdat onze tegenwoordige maatschappij zich uit het voorleden alleen verklaren en verklaren laat, maar ook omdat in alle wetenschappen de historische gang en behandeling de eenige onmisbare en meest onfeilbare bevonden is; omdat de voorgaande ontwikkeling van waarheid en vrijheid, die de ziel is van alle wetenschap, nergens zich zuiverder in afspiegelt, nergens luider in spreekt dan juist in de geschiedenis. Zuigt ze diep in, haar leus: veel daden, weinig woorden; zij leert je de geringe middelen tot grote uitwerkselen gebruiken en boeiert je de overtuiging in, dat het de geest is die de wereld regeert, de geest Gods in die van de mens. Academiae Boninaea Cubatores, Vbi Amplissimi, Qui his ab Actis Es, Vir Consultissime! Senatus Academici Lectore, Vbi Clarissimi! Abitum et Disciplinabus Doctores Buducessimi! Evangelinos Interebentes Doctissimi, Beate! Juvenes Lectissimi, Academiae Cives Exoptatissimi! Quotquot denique Adestis, Cuiuscunque Ordini et Loci, Auditoribus Humanissimi! Etsi neque Lateine dicendi incompetentiam praetexere possim, nec debeam aetatem aut occupationem excusare, tamen si me hoc tempore valde commoveri negem, multum a vero absim. Nam quum illa statio vitae, quae me adhuc tenuit, docendi facultatem ut pararem copiam satis amplam dederit, dicendi tamen coram lectissimo conventu opportunitatem raro concessit. Nunc minimus natu ex omnibus vobis, qui ex hoc loco dicere soletis, surgo, parum ab exercitatione ad dicendum instructus, paucis notus; surgo ad illam hibrndam orationem, quae iure an iniuria specimen eruditionis aut peritiae solet haberi; cuius eventus ut maximam ad commendationem vim habere potest, ita, si iustae expectationi non satisfiat, facile in contrarium partem possit velli. Quae dum cogito, sustentat me tamen et recreat vespertina, Auditoribus, humanitas, multas praecipua et cognita. Quae ne hoc tempore mihi desit, eo enissus rogo et expeto, quod oratio mea versabitur in argumento, quod iamdudum in hominum ore et disputatione versatur, et doctorum studia excitat; in quo pertractando videri possim parum aut novitati aut temporis nostri usibus et ingenio servire. 