title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Doch zouden er geene andere gronden bestaan voor die verpligting? b het alleen de geschreven wet die hier te beshssen heeft? Zou inderdaad' onze Hoofdstad voor niets hebben te zorgen, dan wat aan elke dorpsge** meente evenzeer is opgelegd? Men heeft zoo menigmaal gewezen* op de* ziekenzalen in ons midden, als hulpmiddelen voor geneeskundige opleiding; zeker is het, dat nergens in ons vaderland zoovele en zoo verschillende^ ziektegevalleir op hetzelfde oogenblik bijeen worden gevonden. Doch ver^* laten wij eens de verblijven der lijdende menschheid, en gunnen wrjf een enkelen blik aan alwat daarbuiten getuigt van gezond en krachtig leven! De regterlijke collegien en wat zich om hen heen beweegt, dd voordragten op kerkelijk en letterkundig gebied, de kunstverzamelingen^ en kuDstuitvoeringen , de ruime schaal waarop iedere geleerde en beschaaftle^ stand vertegenwoordigd is: — kortom het menschelijk leven in die rijke verscheidenheid die een stad tot een Hoofdstad» dat is tot de nationale' School des Levens stempelt, — maakt haar, •*- dit wordt in geheel Europa lang erkend, — tot de aangewezen plaats voor de Schoot der Wetensohap. Warc het op dit oogenblik de vraag, waar voor het eerst;-. in Nederland een Universiteit behoorde te verrijzen, — het antwoord op die vraag zou niet twijfelachtig zijn. Ook thans, nu er moet wordev gerekend met bestaande toestnnden , is het ten minste van het lioogste belang, dat de oude boom, die uit elke duimbreedte van den Amster^ damschen bodem zijne levenssappen haalt, niet roekeloos ontworteld worde, en de edele vruehten die hij te geven heeft, voor het geheele volk verlo^' ren gaan. Van welken kant heeA; nu die boom; het Hooger Onderwijs te Amster- dam, het eigendom van het Nederlandsche volk, zijne verpleging te wachtenP Te vergeefs zouden wij uitzien naar burgers als die van het jeugdige* Amerika, waar millioenen schafts door enkelen aan vrije hoogescholen zijn ten koete gelegd; of als die mfannen te Londen, vertegenwoordigeni der 51» 896 • J. P» If. L A N D beide groote partijen io den staat, die uit eigene middelen het aanzijn gaven aan twee bloeijende instellingen in den trant der onse, aan welke te zamen het Rijksbestuur een eigen examinerend ligchaam verbond onder den titel der LondenBche Universiteit. De tijd ia nog zeer verre, waarop de onderrigtende wetenschap» gelijk sij voorheen bevrijd is van de bandeo van het kerkelijk geaag, ook van de angstvaliige voogdij van burgerlijke magten sal ontslagen zijn, en zelve hare huishouding mogen inrigten^ uit ▼rijen wil door het Algemeen vertrouwd en gevoed! En wat den Staat betreft» die wel genoodzaakt is, zich het lot der onbemiddelde wetenschap telkens aan te trekken, — wij weten hoeveel in Nederland de magt der gewoonte^ de eerbied voor het verkregen regt, de invloed van gevestigde belangen te beteekenen heeft. Wat wacht men in deze tijden van den StaatP Een vierde Rijkshoogeschool te voegen bij de drie, die ons uit de erfenis der Oeunieerde Provincien nog zijn over- gebleven? Gee&e Kamer, gelijk wij ze kennen, die daarin zou toeatem- men. Verplaatsing van een bestaande instelling naar Amsterdam? Wel moet het Minbterie vaststaan , dat zuik een maatregel voorstelt aan den Vorst. — Toch zal het eenmaal zoover moeten komen, dat de overtuiging van het algemeen de menigvuldigheid van Hoogescholen veroordeelt, en d^t eene df andere pkats van de hare zai moeten afstand doen. In dat geval, M. Hoe het zij^ alles zal hier afhangen van de kloekheid van ons Bestuur, van den Gemeenteraad ^ van hen die den Gemeenteraad verkiezen. Met vreagde hebben wij allen het Raadsbesluit begroet van September 1867, waarbij het Natuur- en Geneeskundig Onderwijs op ruimer leest geschoeid, en aan het vroeger afgewezen voorstel, tot algeheele herschepping van het Athenaeum in een Hoogeschool, althans voor een deel gevolg werd gege- ven. In verband met dat besluit zijn aan de anatomie en physiologie meer voldoende lokalen en hulpmiddelen toegewezen, en ontving het kost- iMure Museum van Vrolik een zijner waardige plaats. Eere zij, om van levenden niet te gewagen. der nagedachtenis van onzen Curator Dr. van Beeok YoIIenhoven , wiens warme ijver en onvermoeide werkzaamheid zoo- veel ook op dit terrein tot de verbetering van het bestaande heeft bijge- dragen. — Van Staatswege volgde daarop de verplaatsing naar Amsterdam van de Kweekelingen voor den geneeskundigen dienst bij de land- en zeemagt, die, thans ten getale van meer dan honderd, als Sludenten van het Athenaeum aan onze oefeningen deel nemen. De Regering zag in, dat nergens op zoo breede schaal als hier in de behoeften van het Genees- knndig Onderwijs voorzien was, en steunde de inrigting die van de 6e- meente was uitgegaan. Zij gaf het bewijs, dat zij allerminst gezind was tegen te werken , op voorwaarde alleen , dat de Hoofdstad door haar voor- gaan tot inspanning van eigen krachten toonde gezind te zijn. Welke zal nu de volgende stap zijn in dezelfde rigtingp Van jaar tot jaar wordt vrnchteloos uitgezien naar de voltooijing van het begonnen werk, waarbij het Regtsgeleerd en Letterkundig Onderwijs op denzelfden 398 J. P. N. L A N D voet zoa worden geregdd. Aan die voltooying heeft het AthenaeoiD be* hoefte. Onze Caratoren , die ze kort na den eeraten maatregel ontwier- pen en voordroegen, zijn in hnnne toch reeds bescheidene verwaohtingm teleargesteld. De hooge eischen , die tegenwoordig aan een wetenachappe- lijken cnraas nioeten gesteld worden. maken het ondoenlijk, de Ikogw leeraren nog lang, gelijk tot faeden, met leseen over de meest verschillende vakken te overladen^ waartasschen hun tijd en werkkracht, altijd \ea nadeele van betgeen zij zouden kannen leveren, moet worden verdeeldL Daarenboven is bij han onderrigt geen kostbaar materieel benoodigd; een vastere positie en de toevoeging van enkele ambtgenooten is ailes wat zij behoeven, om de volle mate hunner gaven te besteden aan een redelijk omschreven taak. Ook hunne Toehoorders zouden dan met die der anderen in allen deele worden gelijk gesteld. En ware eens aan dien niet overdreven wensch voldaan, wat zou dan nog de Gemeente weerhouden om voor het dus herboien Athenaenm^ geheel op de hoogte gebragt van een Bijksuniversiteit, geUjken rang met deze te vragenP Welk billijk bezwaar zou tegen haar verzoek worden ingebragtP De Regering bepale^ zoo zij wil, hare eischen betreffende faet^ minimam der leeraren en leervakken; voor sommige maatregelen worde desnoods de Koninklijke goedkeuring gevorderd; doch zoo de waarde dezelfde is, wordt het verschil in waardigheid een ongerijmde fictiel En waar eenmaal gelijke regten zijn verleend, daar zal de Student, die ak)m in den lande op dezelfde voorwaarden tot de akademische graden en prak* tische bevoegdheden den toegang vindt, geene reden meer zien om juiat een andere akademiestad te verkiezen boven Amsterdam. Den naam der nieuwe Hoogeschool te vestigen en op te houden, zon ons aller toeleg zijn» en daarin de waarborg zijn gelegen t^n het misbroib, da& iemand vreezen mogt. En nu zegt men ons, dat van dat alles geene sprake kan zijn voordafe de wetgevende magt der Nederlanden nieawe bqpalingen. op het Onderwij» heeft vastgesteld. Alsof het niet in de magt der Hoofdstad lag, een toeatand te scheppen, die ook door de nieuwe wet, wanneer zij komt^ hetzij* mop>* gen of over tien en Iwintig jaren, met aohting moet worden bejegondl FEE8TREDE. 899 Of TOaden wij integendeel verlangen» hetgeen door sommigen sditjnt te worden begeerd, dat het Athenaeum sai worden ingekort tot een, boe* Beer verbeterd, evenbeeld der voormalige Klinische School, en dan door liet Bijk aanvaard als een Geneeskondige iGfSchoIe der Volmaking"? Al ware zolk een RijkBinstelimg niet een onverdiende blaam, geworpen op de Hoogeacholen die dders de wetenschap in haren voUen omvang moeten vertegenwoordigen , — - dan nog zou een enkele blik op de geschiedenis volataan om het denkbeeld te doen verwerpeU) als niet meer behocN-ende in onzen tijd. Oeneeskundige scholen zonder meer hebben in Daitschland weieer, te Berlijn en te Dresden, bestaan; daar werd zij opgenomen in de nieuw gestichte Hoogeschool', hier moest zij worden opgeheven. Het land waar nog heden de band der faculteiten verbroken ligt, is het deernis- waardige Frankrijk. Het was de eerste Bonaparte, die in de zelfstandige wetenschap den grootsten vijand zijner almagt herkende, en, verdeelende om te heerschen» de Universiteit tot Vakscholen uit elkander brak. Thans wordt alom geklaagd over de schaars bezette gehoorzalen en het verdwijnen der studie in al de steden, waar zij niet, gelijk te Parijs en te Straatsburg, in aL hare onderdeelen vertegenwoordigd is; en roepen de uitstekendste geleerden om Hoogescholen als die in Duitschland en ten onzent bestaan. Het is nu eenmaal een eigenschap van het Hooger Onderwijs, — en al vermag niet een ieder haar te doorgronden, de ondervinding bevestigt hem het feit van haar bestaan: — een krachtig leven onderstelt voUedigheid van het organisme. — Wel mogen wij den invloed niet voorbijzien van goede wetten op het welzijn der maatschappij ; wel verblijdt het ons , waar alle staatsburgers het hunne willen bijdragen om die wetten voortdurend te verbeteren en uit te voeren. Dan, hij die //algemeene kennis" verwierf, meene niet, dat dit zegt, over alles te knnnen oordeelen. £n wat de wet aangaat, — behoeft het in Nederland nog betoog? — daar is nog eene magtiger dau de wet op het papier: het is de wet die voortvloeit uit de natuur der dingen. Amsterdam, heb ik betoogd, is de natuurlijke zetel eener Hoogeschool. En inderdaad, wanneer wij letten op het getal dergenen die onze lessen komen hooren, te midden van al de moeijelijkheden waarmede wij aanhou- dend te worstelen hebben) dan is het niet wj»I mogelijk, tot een ander 400 J. P. N. L A N D besluit te komen. Afgezien van de 109 Studenten die ons door het Minis- terie van Oorlog werden toegezonden, tellen wij er thans veel meer dan 150. De officiele opgaven zijn altijd hoogst onvoUedig, omdat er niet weinigen zijn die de jaarlijksche recensie hebben verzoimd, eeh reoensie die elders, door elk die daar examen aflegt, moet zijn waargenomen. Het cijfer der jaarlijks nieuw ingeschrevenen ^ met hetzelfde voorbehoud bere- kend , bedraagt in de jongste vijftien jaren gemiddeld 82 , in de laatste vijf jaren 41. terwijl de spreker die bij onze vorige prijsuitdeeling optrad, op grond van tien jaren 27 noemde. En dan vergete men niet, dat ons onderwijs belemmerd wordt door de veelheid van lessen, aan dezelfde Hoogleeraren opgedragen; door lang gerekte vacatures, die den last nog meer verzwaren; door de hoogere voordeelen elders, die zoo dikwijls onze beste krachten van hier hebben weggelokt. Men bedenke, dat de akade- mische examens van onze Toehoorders door anderen dan hunne eigene leermeesters worden afgenomen. Men wete, dat die examens niet enkel loopen over hetgeen alom ter wereld van een candidaat of doctor mag worden gevorderd , maar doorgaans mede over hetgeeu , bepaaldelijk door hem die examineert, aan zijne eigene leerlingen werd voorgedragen ; over zijne methode, zijne leerstof en zijne resultaten. Het strekt tot eer van onze studenten. dat zij die zwaardere proef niet met ongunstiger gevolg, dan hunne broederen de zooveel ligtere, plegen door te staan. En was het ooit anders te Amsterdam P Herinneren wij ons^ wat onlangs de levens- beschrijver van Bakhuizen van den Brink ^) ons over den toestand om- streeks 1880 mededeelde. Gaan wij na« — om niet meer te noemen, — wie in onzen tijd aan het hoofd van 'slands zaken waren gesteld, en slaan dan in het Album van het Athenaeum namen op als van Hall, Heemskerk, Fock, Thorbecke. Indien ook hier de boom aan zijne vruch- ten wordt gekend. >) De heer £. J. Potgieter in flg& uitgaTe der Siadiai en SchetBeiu FEBSTREDE. 401 E^st de leveusvoorwaardon der Hoogeschool, en daii den naaAi en de regten. De regten die wij bedoelen sijn van het hoogste gewigt; doch het snja dezulke, die in den geest onzer vaderlandsche instellingen aan een goed ingerigte Universiteit niet mogen geweigerd worden. Het eenige dat wij behoeven is: gelijkheid voor de wet met hen die elders densselfden arbeid verrigten. Dit kan bereikt worden langs een van twee wegen: hetzij door het regt van examen en promotie aan allen te ontnemen , of door het aan allen toe te staan. In het eene geval verkrijgen wij, in overeenstemming met de beide jongste Wetsontwerpen , een stelsel van algemeene en cen- trale Staatsexamens » — in het andere, de erkenning door het Staatsbestaur van elke Universiteit» die aan zekere nader te bepalen voorwaarden vol- doet In beginsel zijn zulke Staatsexamens te verkiezen; alleen door ovec- wegende bezwaren, die in de praktijk daaraan bleken verbonden te zijn, zou de voorkeur worden overgedragen op de uitbreiding van het Promo- tieregt. In beginsel toch is het verkieslijker, dat de.Student zich bij het examen geplaatst ziet tegenover vreemde regters, golijk hij straks in de groote Maatschappij aan vreemden de bewijzen zal moeten leveren, dat zijne studie niet te vergeefs is geweest. Ik bedoel niet regters die, met de akademische jeugd te weinig bekend, den maatstaf eener abstracte vol- maaktheid zouden aanleggen; maar hen die bij dagelijksche ondervinding weten , wat op dien leeftijd met billijkheid kan worden verlangd ; hen die vertrouwd zijn met de aoort» zonder met het individu in bijzondere be- trekking te staan. — Was het tot hiertoe een heilzame prikkel voor de burgers van ons Athenaeum, te moeten kennis dragen niet enkel van het* geen hier, maar ook van hetgeen op andere plaatsen als de standaard van ware kennts werd beschouwdP — dan wordt het tijd, aan hen die te Leyden of te Utrecht studeren, dezelfde weldaad niet langer te onthou* den. — Wordt aan den anderen kant bevonden, dat voor sommigen in ons midden de verzoeking te sterk was, zich met.terzijdestelling van het genoten onderwijs en van vrije studie, uitsluitend toe te leggen op de toe* vallige eischen der vreemde faculteitp — dan oefent het tegenwoordige faculteitsexamen een verderfelijken druk op hunnen geest en onzen arbeid, 52 401 J. P. N. L A N D M irordt om die reden een ?efaadertng , in den eenen of in den anderen sin, dringend gevorderd. — Indien men van oordeel is, dat het examen met het onderwijs in het naanwste verband blijven , en eieh daamaar rigten tnoet, ^ dan genieten de RijkBhoogescholen een paedagqgiaoh voorderi, dat men in het belang der meatechappij aan elke andere instelling van Hooger Onderwijs verzekeren moet. ~ Of kenrt men het af» dat het examen , betreffende den geheelen trap van (mtwikkeiing die ^n door onder- wijs en door eigen oefening bereikt is, dreigt te ontaarden in een loutere reBponsie^ waardoor men sich verzekert dat de inhoad van gegevene lessen juist is opgevat? -*- dan geldt dat bezwaar voor anderen evenzeer als voor ons. -^ Hoe men ook oordeelt over den tegenwoordigen staat van zaken» altijd weer komt men tot het besluit, dat die onhoudbaar h, ea dat de ongelijke lotsbedeeling van het Rijks*onderwiJ8 en dat in de Hoofdstad, ten opzigte der akademisohe graden, hoe eer des te beter moet worden weggenomen. AUeen op tweeerlei grond zou men de bestendiging dier ongeiijkheid nog kunnen trachten te verdedigen. Men zou op de gedachte kunnen komen, dat zij voor de praktijk onverschillig is; alsof een Monopolie in een vrij land ooit een onverschillige zaak mogt heeten ; — dan wij hebbeu gezien^ dat de ongelijkheid het onderwijs, dat in de Hoofdstad te huis behoort, in zijn natuurlijke ontwikketing belemmert. — I.n de tweede plaats ZQU men zich mogelijk beroepen op het gevaar, dat Hoogleeraren » niet door den Staat aangesteld en gewaarmerkt, de akademteche fiteis Ugtvaardiger dan anderen zouden verleenen. Om welke reden toohP Om hiinne gehoorzalen beter te vullen misschien? Maar datzelfde verschijnsel zou eicfa immers tbans moeten vertoonen, bij den wedijver der lang be- voorregte Hoogescholen onderling. Of zou het veeleer zijn om den goedon aaam van Amsterdam in de waagschaal te stellen, en de graden, daar verkregen, al spoedig in de algemeene aohting bij anderen te zien ach- terstaan? Of eindelijk, ligt het soms in den aard van wetenschappeUjke mannen, tenzij het Regeringstoezigt daartegen wadct; het peil dervniver- sitaire studiep door achteloosheid te doen daienP M. H., wij behoevm niet ver te gaan om een feitelijk bewijs te vinden voor het tegendeei. De Studenten van de Seminaria der Doopsgezinden en Remooatranten in FBE8TRBDS. 40» 0118 midden wofden door niemand anders geexaminecrd dan dbor do Amsterdamsche Hoogleerarai; welna, is het u ooit gebleken ^ ■ dat do mannen^ aan die Seminaria gevormd, in kennis, oordeel en beechaving voor hunne ambtgenooten bij andere geaindten ih het tmBt behoeved onder te doen? — Men zal toch niet beweren» dat althans ia de OYerige faculteiten de hoogte van het onderwija wordt opgehouden door het vef^ pligte examen aan de RijkshoogeschoolP «Ware dat aoa» ^daD zou men ons (Miderwijs zich angstvailig zien bewegen in de rigtingen die ginds gevolgd, naar de eischen die ginds gesteid worden. Het tegendeel zien wij gebeu^ ren. Nooit heeft zich het Athenaeum of een Seminarium verledigd tot den arbeid van repetitoren; steeds was ook hier het bewustzijn levendig» dat het Hooger Onderwijs is de zelfstandige overlevering der wetenschap van onzen tijd. Het waren toch waarlijk zelfstandige mannen , die wij in dit lustrum door den dood verloren: onze geestige Beijerman^ onze Domela Nieuwen^ huis de theokx)g met hart en ziel, onze Schneevoogt de onvermoeide strijder voor geneeskundige hervorming, onze geniale Martinus des Amorie van der Hoeven» wien het ideaal der kennis rust lieit noch duur! ToeA de geest des tijds zich begon af te wenden van de philok)gtsche leerwijie, die de beste was naar de overtuiging van onzen Boot, beeft deze, nog ii) de kracht van zijn leven, niet zijne overtniging maar zijn ^mbt vaarwd gezegd. De Leydsche Hoogeschool» van haren vertegenwoordiger * vaa strafregt en regtsphilosophie beroofd, haastte zich, hare leemte aan te vuUen uit onzen kring, -*-* en een dergelijk beroep uit het Noorden des lands bedreigde ons met een botanische vacatore* Dat Amsterdam pr^ stelde op het behoud van onzen Oudemans, bewees nog zew onlangs het schoone geschenk, hem namens de Gemeente door Curatoren tot aanden- ken aan zijne weigering overhandigd. En prijkte niet de Series Lectionum gedurende het vierde deel eener eeaw met de Qi»in.eR yao^, S^iripgar en Moll « en welhaast ook van Geuns , en meer dan veertig jaren met dieii van den grijzeu Tilanus? Waarlijki bet is een obgeliikkig denkbeeld, ook nog in. het nieawste Wetsontwerp uitgedrukt^ dat een onderwijs als het hier bestaande bij uitf; sluiting kan worden dienstbaar geacbt mu «fdi^ epkdding W VPi^ipBg tot 52* 404 J. P. If . L A If D maabMsbappelijke beroepeo." De beroepen die men bedoelt aijn de aooda- nige, die een grondige wetenschappelijke vorming vooronderatellen; en deae moet owcal worden geiocht langs den ^en 'kooinklijken weg. Zal de degelijkheid, en de ▼rijheid tevens, van het Hooger Onderwija niet een sinledige klank worden, dan heeft men aich te gewennen aan het denkbeeld eener vrije mededinging met de Hoogeachobm des Rijks. Om dua in waarheid te kunnen mededingen > moet , 6a voor de leer- meeaterB ^n voor de leerlingen, de gelegenheid ruimer worden. Daartoe moet worden bijgedragen door onaaelven, door onze Coratoren, door de Gemeente , en eindelijk door het SCaatabeatuur. Wat wij daartoe ver- mogten hebben wij gedaan, door het beate dat wij te geven hebben aan onae Toehoordera mede te deelen ; en laatatelijk -, door een nieowen weten- Bchappelijken wedstrijd io te stellen voor al de Stodeoteo io oos vaderkod. Wat io dit opaigt door 's Eooioga mildheid voor de oode Uoiveraiteiteo mogebjk bleef» dat hebben wij, ontworpeo op kleioer echaal, uit eigeo bewegiog op oos geoomeo, — daarbij gesteuod door Curatoroo eo aodare vriendeo vao oos werk, aao wie de Amsterdamache medaille hare kunst- waarde te daokeo heeft. Zoo meoigeo keer, eo io het a%eloopeo lustrum weer tot driemaleo toe ^), behaaldeo de oozeo ooderscheidiQgeo bij elders gevestigde iaculteiteo. Vao ooaeo kaot hebbeo wij de voldoeoiog; heden eeo drietal jeogdige ondmoekera te bekroooeo, ooder wie eeo voor eeo gedeeite» de beide aodereo geheel. huooe opleidiog geooteo te Amsterdam. De prijsvragen die wg io het oajaar .vao 1870 uitschreveo , wareo vyf io getal; de beide laatste bieveo oobeaotwoord , eo zes verhaodeliogeo werden 008 ter beoordeeliog aaogebodeo. Wij vrageo thaos uwe welwilleode aaodacht voor deo uitslag vao oos ooderaoek. *) 1) In 1868 de lieer J. & Speqer, in 1871 de heeiea T. J. Noyon en J. C. Geelliayaen. •Uen ie Utreokt. ^ Yan de beide antwoorden op de hietorisoh-kritiBohe yraag was het eene^geheel onbmik- baar» het andere, hoewel anden niet onTerdienstelgky te ylngtig bewetkt om Toor een bekroo- amg met gond.in aanmarking te komen. — * Op de phjiiologiaohe naag wecden] diie antwooidan ontrangen, waaron4er een niet Toldoende werd beTonden, en het^beete .Tan jde twee anderai den prijs behaalde. De schrqTer Tan het derde gaf aqn toeetemming tot het openen Tan sgn iU«mbrkQe, tA terki^ een loiaSqk g^tnigaehrift. FEESTREDE. 405 Oif Aebf, WelJBdele Heer Paraira, u een arbeid tot levemtaak ver^ kozen, die zijn loon in snchzelven draagt. Het is niet de heoefening der Hoogere Wtakunde, die u den lof en de betoondering der groote menigte zal verwerven, of u op een atandpunt plaatsen, waarop die menigte erient, dat u de behariiging van hare hoogute belangen mede is toevertrouwd. Doch waf die beoefening u schenkt, dat is het leven van den geest in streken , toaar de oorlogskreet der menschelijke harts^ togten en begeerlijkheden niet meer vemomen wordt; dat is de ontdek- king van stellige waarheid; dat is de zekerheid, dat hetgeen gij ontdekt hebt aan de menschheid, die ten. slotte aUeen van de waar^ heid lee/t, tot zegen strekken moet. Ontvang dit eereteeken als onder^ jpand van db hoogaehting van hen, die uw bescheiden verdienste weten te waarderen; en laat het u nooit ontmoedigen, dat dezen uit den aard der zaak slechts weinigen kunnen zyn. Terwijl gij uwe zinspreuk gedachtig blijft, vergeet ook nimmer hare keerzijde. vTJltra posse nemo obligatur"; doch ook: De mensch is verpligt naar de voUe mate van zifn vermogen/ Janvaard, WelBdele Heer Plogge, het eermetaaly dat gij behaald hebt door uwe i^verige naeporing der wetten van het ligchameUjke leven. De weienschap waaraan gij uwe krachten wijden wUt, is een jeugdige en schitterende , vooruitgaande met vtuggen tred, door duizenden gehut» dHgd en toegejuicht; en Ugt begeerig om ook daar nog heerschappij te voeren, waar andere gezigtspunten , andere hulpmiddelen dan de hare worden vereischt. In haren dienst, zoo ergens, mag de begaafde onderzoeker rekenen op roem, eer en voorspoed. Doch niet om uzelven mag het u te doen zijn. Ik geef u de woorden van uwen HelmhoUz: u(Es) betrachte sich Jeder Mnzelne als einen JrbeUer an einem ge^ meinsamen grossen Werke, welches die edelsten Interessen der ganzen Menschheit berUhrt, nicht^ als einen, der zur Befriedigung seines dgenen VortheUe, oder um mit seinen eigenen Fdhigkeiten zu gldnzen 406 J. P» N. L A N D 9ieA bemuht, dam wird iim auck daa eiffene lohnende BetDueetsein und die Jnerhennung eeiner MithSryer nieU fehlen!' *) En gij, WelBdele Heer van Geansl Wij verheugen one, dat gij het niet veramaad hebt, toaar het u niet vergund wae in het etriji^i de eerste te zijn^ hier een eervoUe tweede plaats te beUeeden. Het ie het ongeluk van menigeen in de maatachappij , dat kij den moed ver- lieet zoo niet het hoogete doel zijner eerzucht bereikt wordt; van menig ander, dat hij in het eigen geval zich ze/f den krans opzet van ket miskende genie. Hun beiden ontgaat de plaata die hun toekomt in de menechenwereld ; een plaate die niet door verwerping of vereering van zichzelven, maar door zelfonderzoek te bepalen valt. Uio antwoord op de vraag wae goed, hoewel er een beter werd gekverd. Oij zuU uzelven afvragen, wat er aan uwe etudie nog ontbreekt, en blijmoedig de hand aan het werk elaan om verder te woekeren met de gaoen die u geechonken zi/n, en den naam dien gij draagt met eere te voeren. Zeer geachte Toehoordera! De feiten en deiikbeelden , waarmede ilc heden het voorregt genoot» uwe aandacht bezig te hoaden, Bijn niel eerst gisteren in de wereld opgetreden. Wanneer ik u nieta heb voorgedragen dan wat u allen bekend kon sijnl dan vraag ik daarvoor uwe verschooning. Sn ik durf erop rekenen , dat Otj mij die niet weigeren sult. Ik waag het, aan te nemen, dat waar Gij den voet zet in een openbare vergadering van Hoogleeraren , om blijk te geven van nwe sympathie voor de zaak die zij voorstaan, Gij niet anders verwacht dan een warm woord te vememen over de levensvraag , die hen nu sedert twaalf jaren gedurig bezig boudt. Was het de schuld van ona, van onze Curatoren, dat ztj reeds een oude vraag is geworden, en ieder punt van overweging, dat met haar in ver- >) Ueber das YerhaltniBS der NatonriMensoluifteii m Gheammthiit der WiiaeMcliaft. F E E 8 T R E D E. 407 band staat, reeds meer daa eeamaal op het tapijt is gebragtP Wie een rade grieve heeft, vermag zelden daarover het etilzwijgen te bewaroi. JBn wij hebben een grieve, ^ niet tegen enkele personen, maar tegen mkejb trekken in ona hedendaagsche volkakarakter. Tegen de sucht tot beBQiniging ook daar, waar een akker die goede vrucht belooft op ontgin- ning wacht. Tegen de zocht tot uitetel ook dan nog, wanneer de akten vaa het noodige onderzoek sinds lang eijn gesloten , en al de teekenen des tijds dringen tot doortasten. Wat al halve maatregelen, wat al gekort- wiekte ontwerpen, waarvan onse jaarboeken znlien getuigenl Zou het waar sijn, wat nu en dan heweerd wordt, dat onze welvaart^ onze voor- ipoed-zelf onz vreeaachtig maakt, den gereeden bnit van den vijand, die VBoeg of laat de hand naar ons erfdeei zou uitstrekkenP De jaarkring dien wij zijn ingetreden, kgt ons die vraag met dubbelen nadruk aan het hart Wanneer wij onze vaderlandsche gedenkdagen vieren, laat ons dan niet apreken als de Spaanschciedenaars, die nog heden het woord Yoeren alsof de grootheid van voorheen hun volk voor altoos bleef ooiStra* len; maar laat ons veeleer aan onze vaderen een voorbeeld nemen. Het is niet door oicstel of bezuiiugiDg» dat de Spaansche en de Bourbonsche heerachappij van onzen bodem geweord, en bet kloek bestaan der heldeu van Oranje ondersteund werd! Wij weten het^ dat siuds die tijden ons volk in de achting van Europa niet gerezen is. Men roemt onze voorzig- tigheid en kalme werkzaamheid , onze spaarzaamheid en ordelijkbeid , onze bezadigdbeid en billijkheid , onze weldadigbeid en verdraagzaambeid , bijwij- len onze eerlijkheid; — men vindt in ons beurtelings al de boedanigbe- den, die een eenvoudigen grijsaard achtenswaardig maken. Wie spreekt er nog van ons als mannen; van onzen ondernemingsgeest , van onze nieuwe uitvindingen en handelswegen , onze oorspronkelijke kunst» ons voorgaan in de wetenscbap ? Nog dezer dagen werd door een onzer beste schrijvers, een man die zijn land liefbeeft, bet woord van een Franscbman in herinnering gebragt: //De Nederlanders hebben groote dingen gedaan, — niet op een grootsche wijze." *) Laat dit verwijt overdreven zijn, — wij zijn zoo ligt genegen , als overdreven te verachten alwat bepaald is , wat zich Frof. Yiflsering in Be Gidfl, 1873 Jan. bk. 116. 408 J. P^ N. L AN D, FEESTREDE. kantig voordoet, wat een karakter heeft. De vraag is niet, of het verwijt te hard, maar of het geheel onverdiend mag heetenP Mogt dan dit feeat- jaar geene ijdele vertooning, maar de aanvang sdjn van een beter leven, van hoogere waardering der vermogens^ die Bloimeren in den boeaem van het Nederlandsche volk! De vaderen hebben het verstaan, nog te middiui van het gekletter der wapenen, welk menachelijk belang het eerst den steun behoeft van een maatschappij die sich vrij gevoelt. De Leydache Hoogeschool beroemt zich, het monament te zijn van de eerste heidendaden tegen Spanje'8 overheersching. Aan die heldendaden had Amsterdam geen deeL Zij gaat die mede herdenken, dankbaar voor hetgeen NederJand ook tot hare bevrijding heeft gedaan. Doch dan herdenkt sij in ditselfde jaar nog een anderen kamp voor de vrijheid, waarin zij de oude schuld betaald, en tegenover den magtigen Lodewijk heeft pal gestaan als de toevlugt, het hart, de ware Hoofdstad van Nederland. Welk zal het gedenkteeken zijn, dat ter gedachtenis aan die dagen in haar midden wordt opgerigt? Wij zijn niet voorspoedig, waar wij steen of metaai omwn ouden roem laten verkondigen. Wij behoeven iets beters dan ons beachil- derde schildersbeeld , of onze fonteinen die zelden water geven De Hoofdstad toone harer waardigheid bewust te zijn, in de voltooijing der Amsterdamsche Hoogeachool! HET SEMINARIUM DER REMONSTRANTEN TE AMSTERDAM AF80HEID BU DBN OVERGANG NAAR LEIDEN, OP DEN W'^ DEOEMBER 1872, IN DB GEHOORZAAL VAN HET AMSTERDAMSOHE ATHENAEUM ILLUSTRE GESPROKEN DOOR DEN AFTREnKNDKN HOOGLEERAAR, D» JOANNES TIDEMAN. 5;J HOOQGEACHTE EN ZEEE 6EWENSCHTE HOOEDEBS! J>e Remonstrantsche Broedenchap faeeft bedoten hare Godgeleerde Kweek- fldml van AmsEtardam overtebieDgen naar Leiden. Over dat beshiit heb ik hier niet te sprdEen. Maar de uitvoeriDg nadert. Reeds werd de man benoemd, die als de Hdogleeraar der Ba- MOBstrdilteD aijn onderwijs in de Aoademie^-etad geven zaL Weldra treedt bij hiervoor openKjk op. En daiarniede zal dan het Amsterdamsehe Semi«- nariam hebbea opgehonden te beataan. Maar kan dit onopgemerkt geschieden? £an die atichting stilzwijgend van hier verdwijnen? Onmogelijk. Daarvoor heeft zij hier een te veel beteekenend beetaan gehad, en daarvocMr beeft zij in dat iangdurig boBtaan faier te veei goada genoten. Het edn als faet aader heeft zij bg het eindi- gen daarvan oicfa te herinneren. En kon hierom verwacbt wordeq, dat er iemand wezen zou die het voor haar uitsprak, wie meer dan ^ laatste Hoogleeraar der Amsterdamsohe Kweekachool, die te gelijk met haar aflmd^ faad zich lot die weemoedige taak gefoepen te achten? Zoa deze jniat hem dnbbel zwaar vallon, en om het eindigen der levensbetrekkiog die fa^ lief bad, on om aijn oordeel over het meuwe dat aanvangt, ook faieiom moefat faiy aan de vervuUing van dien pticht jegena het oude dat c^hoodt zich niet onttrekken. Zoo moeat ik een Afscheid der Jmster^ damtcAe MemomtrufUecie Kweekechool voorbereiden. Daarbij had ik de tegenwoordigheid vaH allen te verlangen » met wie ztj in eenige betrekking ttond. Hierom heb ik de uwe verzocht. Bn dat gij di|8 geven wilt, ia mij eeii bewijs dat ik niet verkeerd oordeelcfo, althana dat gij in mijn ge- Toelen over de g^Mstheid van snlk een afftcheid deelL Gunt mij dan eenige ^ 58* 412 J. T I D E M A N oogenblikken om hiervoor van het Seminariam der Remonstranten te herinneren wat het hier geweest is, en uittespreken waarvoor het hier te danken heeft. Wat het Seminarium te Amsterdam geweest is. Terwijl ik als voor de Kweekschool zelve spreek , hebt gij van zeif voor geen lofrede te vreezen. Ook houdt men die, ik wil niet zeggen bij het sterven » maar althans in 't oogenblik zelf van eene emstige scheiding niet. En otntrent datgeen , wat men , als ik mijn Seminarium , van nabij heeft gekend, waarmede men gemeenzaam heeft verkeerd, waaraan men peraoon- lijk in verschiilende betrekkingen is verbonden geweest, kan men aan geen bfrede denken. Daarvan laat men eenvoudig door het werkelijke leven dat het heeft geleefd getuigen, wat het geweest ia. Bn is dit, waar het de 2S8-jarige geschiedenis eener Gddgeleerde Kweekachool geldt, liehter zoo intezien en uittespreken » dan te volbrengen, ik wil het, soo goed mij mogelijk is, beproeven. Tweehonderd en acht en dertig jaren! Het is toch bekend dat het Seminarium op den 28^ October 1634 alhier ten huise van Simon Episoo- pius, zijn eersten en meest beroemden Hoogleeraar, met seven stadenten, wier namen wij meest alle kennen> werd geopend. En dat begin — het beteekende ietsl Nog 17 jaren moesten er verloo- pen, eer de Groote Staats-vergadering , althans indirect, de bestaande Remonstrantsche gemeenten, niet als beacAermde, maar ^ feitelifk gedulde erkende. Thans was het voor de Remonstranten nog slechts de tijd der oogluiking, die niet alleen te Leiden en te Kampen nog 80 jaren hing felkens weder door geweldige vervolging, maar ook elders, als te Dokkum; Nimwegen, Haarlem, Utrecht, Arnhem, af en aan door openbaren tegen- stand werd vervangen. Eerst voor 2 jaren, in 1632, was dan ook die oogluiking, althans in Holland, zoo toegenomen, dat men onder haar schild de Broederechap der gemeenten, het Kerkgenooteohi^ der BemcHi- stranten had durven vestigm. Bn nu teeds voegde men hibraan, in de A F S G H E I D. 418 machtige stad, waar de kerkelijke tegenstand zijn hoofdzetel had, de eigene Kweekschool harer leeraars toe. Daarmede nam de kleine, niet vermogende Broederschap bij ai de lasten van bestaur, voorziening en onderhoad die zij reeds torschte, nog dezen nieawen en zwaren last op zich. Maar zij had ook van haren aanvang af doen blijken, hoe zeer zij in deb geeat van mannen, als haar Uytenboogaert, Episcopias, Grevink- hoven, Corvinas» Nieliias, Capas, op wetenscbappelijke vorming van hare leeraars prijs stelde. Zij bezat voor het onderwijs en de opleiding den aangewezen man, wiens heerlijke gaven zij voor deze dringende behoefte niet langer ongebruikt mocht laten — Episcopius was nu, en hij onder zooveel lijden en strijden, ruim 51 jaar oud geworden. En zelfs werd nit Amsterdam, ja, oit haar regeeringskringen , verlangen naar zijne komst geuit, /i^opdfit/' zoo staat er aangeteekend ^) #de Illastre School, tot welke in den beginne weinig studenten kwamen, door de studenten van Episco- pius wat meerder toevloeijing zou krijgen.'' Ook was het voor het hoofddoel van de stichting dier Illustre School, //dat Amsterdam ook den lof der geleerdheid hebben zou/' niet van gering aanbelang, dat nevens de twee eenige wetenschappelijke docenten, Vossius en Barlaeus, een derde als Episoopius hier optrad. Wei werd het onder- wijs aan 't Athenaeum spoedig en steeds meer uitgebreid, zoodat het in het laatst der eeuw bij Letteren en Wijsbegeerte , Wiskunde, Rechtsge- leerdheid, Geneeskunde, Godgeleerdheid en Oostersche talen omvatte; maar toch bleef de Remonstrantsche Kweekschool hieraan iets zeer wezen- lijks toevoegen. |14 J. T I D E H A N heid bad het Seminariam hier flijn kachtigste en bekwaamete manneD, van Limborch en vau Gattenburgh in de Godgeleerdheid , Glmcua en Wetstein in de Wijabegeerte en Letteien. Het getal tan eiudenten, die het hier bracht, wa8 om deo kldnen omvang der Broederschap altijd klein. Maar heeft het» van 1641 tot 1870, 329 van hen als proponenten tot hunne bestemming gebracht, het heeft er dan zeker ruim 400 gehad. Die hebben hier geleefd en gewerkt, onder hen ook de jongelingen die de beroemde mannen der Broederschap geworden aijn, en in meer dan gewoon getal opgevoeden in hooger stand. En eoo ifl door hen mede iets, seker nu en dan iets goeds to^voegd tot het doorgaans niet groote, soms kleine gehoor, dat het litorarisch en theologisch onderwijs hier aan 't Athenaeum en de andere Seminarien had. De Hoogleeraren der Kweekschool vormen over het geheel eene schoone reeks van geleerden, en die grootendeels mannen waren van wie invk>ed uitging. Episcopius, van het Amsterdamsche geslacht Bisschop en niet onvermogend , kwam met den gevestigden naam , dien sija vroeger pro- fessoraat aan 'sLands Hoogescbool te Leiden, dien de Dordtsche Synode nlve, en zijne schriften, vooral de Belijdema der Remonstranten en hare Apologie hem verworven hadden. Hier werd hij meer en meer ook buiten 'siands beroemd, en hij was te gelijk een vroom» soherpeinnig en wel- sprekend geleerde. Curcellaeus — Etienne de Goureelles — paarde aan geleerdheid een wijsgeerigen sin , die bem een der emte voorstanders van het Gartesianisme in ons vaderland wordeu deed, en aan zijn sachten, beschei- den aard eene Fransche innemendheid , aaa welke hij zeker ook de voor vreemden zeldzame eer van het Amsterdamsche burgerrecht te danken bad. ^) Bekeud zijn de iijke kennis, de energieke aard en praktische geest van den krachtigen van Limboroh, en de voor zijn tijd bijna alom- vatteude geleerdbeid en verbazende productiviteit van sijn ambtgenoot voor wijsbegeerte en ietteren, Glericus — Jean ie Glerc. In hunae mate hadden -de meesten der vroegere en latere thealogiaohe profeeaoreR hunne eigen- aardige verdiensten, van Gattenburgh en van der Meersch met grooten T. d. Hoeyen, Qedenksohr. bk. 40 Aaateek. 160. A F 8 C H S I D. M invloed ook baiten de Bioederschap. Wat in dit opsicht de waardige en begaafde Abraham des Amorie van der Hoeven geveest i&» heeft sijn dankbare leerling aan het thanft levende geakicht niet reeda te herinneren. £n heeft de laatate die tot 1796 den leerstoel voor Wijabegeerte en Let« teren bekleedde, Paolua van Hemert, zich door zijn Kantiaansche ge- schriften genoeg bekend gemaakt om voor U geen vreemde te aijn, de namen reeds alleen van zijne voorgaugers, Daniel Wyttenbach en Joannea Jacobus Wetat^, verbieden in een kring als dezen alle nadere vermelding. Aan drie van die godgeleerden , Episcopius , Carceiiaens en van Catten- burgh dankt onze theologische letterkunde en Godgeieerd systeem. De twee laatatgenoemden waren onder de eersten in ons vaderland, die daarbij opzettelijk de Christelijke Moraal behandelden. Van van limborch af maakten de meesten veei werk van de, v66r Schleiermacher nog minder bewerkte Praktische Godgeleerdheid. Guroellaeus was hier een der eerste beoefenaars van de N.-Testamentische Tekst*kritiek , en wat voor deze Wetstein geweest is en nog is, weten alle deakundigen. Deze twee laatste namen , Wetstein en de Courcelles , herinneren ona tevens, met die van Jean le Clerc en Wyttenbach, wat al uitstekende vreem" deHngen met hunne Zwitsersche grondigheid en Fransche begaafdheid door de kleine Kweekschool herwaarts overgebracht , en aan de weinige, minder beroemde vreemde Hoogleeraren van het Athenaeum» Blondel, Morus en Morinus werden toegevoegd. En uit hen, gij weet het, heeft het Athenaeum zijn Wyttenbach van 't Seminarium ontvangen, gelijk het waar- schijnlijk mede aan den invloed van CurceUaeus het schoone, te kort- stondige onderwijs van diens Franschen lotgenoot en geestverwant^ BlondeU te danken had. Die mannen van het Seminarium bepaalden voorts hunne werkzaamheid niet uilsluitend tot hun onderwijs en wetenschap. Van de meesten ging daarmede predtking in de Remonstrantsche gemeente gepaard, zelfs van Clerictts eenigen tijd Fransche prediking. En wie zal berekenen, welken heiligenden invloed zij hierdoor in wijderen kring hebben uitgeoefendP .Tot de wekprekende prediking van Episcopius e^ Pootanus stroomden 416 J. T I D E M A N Bcharen ook van buiten de gemeente toe. En de opeengedrongen menigte oit alle standen , die den indruk van v. d. Hoeven'8 machtig woord kwam ontvangen, hebben meerderen uwer, terwiji ik er van sproek, in hare ademlooze stilte weer voor zich , en zelve gevoelen wij daarbij dien diepen , heiligen indruk nog. Van v. Limborch, even als v. Cattenburgh, v. d. Meersch, v. d. Hoeven van aanzienlijk geslacht, is het bekend, welken, altijd krachtigen invloed hij ook buiten zijn onderwijs door zijne schrif- ten, uitgebreiden briefwissel, en veierlei bemoeiing oefende. Van sijne opvolgers nam dit laatste in dezelfde mate toe, als de maatschappelijke uitsiuiting en achterstelling der Remonstranten afnam. £n mannen als V. d. Meersch» v. Hemert, Konynenburg en v. d. Hoeven waren hier in velerlei belangrijke betrekkingen werkzaam. Maar bovenal toch is het hun ondenoijs en daarmede verbondene weten- schappelijke werkzaamheid « op welke wij hier het oog hebben te vestigen. En denken wij dan in de eerste plaats aan het Theoloffiach onderwijs, zoo hebben wij zeker niet onopgemerkt te laten, dat dat van Episcopius en zijn vier eerste opvolgers tot 1686 toe het eenig theoiogisch onderwijs was, dat in Amsterdam gegeven werd. Eerst toch in 'tgenoemde jaar vingdit aan 'tAthenaeum met van Leeuwen aan; na diens dood, in 1731, stond het weder 88 jaren stil; en de Doopsgezinden kregen hier het hunne eerst in 1785 aan het Seminarium hunner Amsterdamsche gemeente. Dit laatste brengt ons van zelf den goeden dienst in de gedachte, dien het Remonstrantsche Seminarium jaren lang voor de opleiding ook der Boopagezinde leeraare hier bewijzen mocht. Gaarne herinneren wij het met de woorden van hunnen lateren Hoogleeraar» onzen waardigen Samuel MuIIer. Na in zeker geschrift ^) vermeld te hebben, wat de Amsterdam- sche Doopsgezinde gemeeute van 1680 af daarvoor door Oaienus deed, voegt hij er bij: ^Wat er aan deze opleiding ontbrak wer4 grootelijks aangevuld door de — betrekking — waarin de studenten zich konden stellen tot het Seminarium der Remontrantsche Broederschap. De beroemde Gesch. yaa het Ondenr. in de TheoL bq de NederL Boopsges. Jaarb. ▼. Doopflg. 1850 bli. M. A F S G H E I D« 417 ?• Limborch — en de niet minder vermaarde Clericaa atelden met edele onbekrompenheid den toegang tot hunne ieaaen open voor de Doopsge- ainde kweekelingen , en oefenden alaoo onwillekeurig grooten invloed op de godsdienatige denkwija dier gemeenten, waarin deze in 't vervolg van tijd geplaatat werden. — En wat kwam meer overeen met den geest van Gaienus en zijne medestandera dan een theologisch onderwijs, dat bepaal- deiijk atrekte tot bevordering van werkdadige godsvrucht en christeiijken vrede (ad praxin pietatia ac promotionem pacis christianae) ? — De schrif- telijke aanteekeningen van die dagen bewijzeu , dat men de betrekking van onze studenten tot de school der Remonstranten op hoogen prijs stelde. — (En) de gevolgen bleven niet uit. Yrijzinnigheid verving hoe langer hoe meer de vroegere bekrompenheid. Men dacht er niet aan, of ook het onderwija van Remontrantsche hoogieeraars de gehechtheid aan de ken- merkende Doopsgezinde gevoelens zou kunnen verzwakken. Men stelde zonder angstvalligheid de opleiding onzer studenten in de handen dier mannen, ja men toonde zich even gereed, Remonstrantsche proponenten tot predikanten in onze gemeenten te beroepen, als men deze bereid vond aan die roeping gehoor te geven, — (zoo zelfs dat) bezorgera van de Eweekschool der Remonstranten (dit) door gepaste maatregeien moesten te keer gaan.'' Maar ook dat deed het gebruik maken van haar onderwija niet eindigen. Het duurde onder v. Cattenburgh voort, en bracht niet weinig toe, om eindeiijk eene eigene Kweekschool der Doopsgezinden te doen tot stand komen. //Niets was toch meer geschikt/' schrijft MuUer, f om de overtuiging van de noodzakelijkheid eener geleerde opleiding tot het predikambt te wekken en te bevestigen, dan het onderwijs van man- nen, die hier te lande mede aan het hoofd stonden van de wetenschap door hen beoefend.'' De onpartijdige getuigenis, die wij daar vernamen, duidde met een woord ook den geeat van het onderwijs aan de Remonstrantsche Kweek- school aan. Uit den titei zelven van v. Limborch's Theologia Christiana hoorden wij dat ^ad praxin pietatis ac promotionem pacis christianae. En bekend is het^ hoezeer de godgeleerdheid der oude Remonstranten , in onderscheiding van die hunner tijdgenooten , maar in overeenstemming 54 418 J. T I D E H A N met geheel het wesen van het Remonstrantisme zioh daardoor kenmerkte. Niet mogelijk ia het thans te treden in eene uit^^nzetting van de deugden en gebreken die naar ona hedendaagsch oordeel haar in H algemeen eigen warenj en nog veei minder in eene karakteristiek van de theologie der bizondere Hoogleeraren. Maar wat datgeen betreft waarop wij hier ge- bracht werden, haren geest, geldt van allen, ook van den rationalistischen Konynenburg op zijne wijze, wat onze onvergetelijke v. d. HoeVen de jonge van van Limborch en mede van Clericus heeft aangetoond, ^) dat hanne theok>gie was bliblica, rationalis, practica et irenica. Tegen over het dogmatisme der kerkelijke scholastiek , zooals zich dit met al de ijver- sucht der 17® eeuw had vastgezet en in de weekere vormen der 18» statio^- nair bieef, moet dan de aanhoudende invloed der Remonstrantsche god- geleerden hier heilzaam geweest zijn. £n wij weten niets van bepaalden tegenstand van de zijde der godgeleerden van het Athenaeum. V. Leeuwen, Curtenius en van Nuys Klinkenberg waren dan ook allen Coccejanen, wier bijbelsch praktische richting, zelfs bij eene rechtzinnig gereformeerde denkwijs als die van Klinkenberg, zich lichter met die der Remonstranteo verdroeg. En van welken geest hunne opvolgers, van Hengel en Rooijens, geweest zijn, behoeft geene aanwijzing. Maar ten laatste moet het Wijsgeer^i-literarisch onderwijs der Kweek- school) waarvan ik bij herhaling gewaagde, nog een oogenblik onze aan- dacht trekken. Daarop stelde de Broederschap van den aanvang af zoo veel pHjs, dat zij teratond nadat, in 1650, Vossius en Barlaeus beiden aan het Athenaeum ontvallen waren , hiervoor den dienst van hare Amster- damsche predikanten Loeding en Pontanus bezigde. Van 1659 af maakte zij zelfs voor hare kweekelingen tot voorbereidend literarisch onderwijs gebruik van de bekwaamheid en den ijver van den predikant Naeranus te Oudewetering » die 10 jaar later daartoe in zijne pastorie eene bepaalde schod inrichtte, welke de Broederschap haar Oymnasinm noemde, en aan wier hoofd zij Naeranus als Rector, Danckerts als Conrector had. ^) £n toen in 1684 haar Seminarium zijn eerste halve eeuwgetij wel niet vierde, )) In zijne DiBsertat. daae de J. Clerico et Ph. A. Limborch 1848. ^ Zie m^ne Biogr. Naaml. der Broederschapr Us. 81 volg. A F 8 G H E I D. 419 niaar vwvalde, had zij den moed om, partijtrekkende van de komst van Clerious van Geneve, naast haren Theologischen leerstoel hier een tweeden voor Wijsbegeerte en Letteren optericbteu » dien zij een groote eeuw staande hield. Toch waren deae vakken juist die , voor welke men aan 't Athe- naeum reeds de eerste Hoogleeraren > Vossius en Barlaeus, had aange« steld, en sedert eene reeks van uitstekende geleerden, Tib. Hemsterhuis, Francius, d'0rville, Burman de Jonge, Tollius, Wyttenbach verbond. 