title: Annales Academici
creator: None
text: Non aliter quam in rebus physicis, primum leges et regulae, quae in jure obtinent, considerando et comparando, efficiendae et inveniendae sunt. Hoc tantum res civiles inter et physicas intercedit discriminis, quod in his leges istae semper et necessario observentur, et tantum an recte ex rerum natura a nobis sint deductae, quaeri possit. In vitae civilis negotiis constat non semper nec necessario leges istae tenentur, sed a libero arbitrio praeditis hominibus perficiendae, pravis ipsorum cupiditatibus, ignorantia quaeque et negligentia et perfringuntur. Artis et doctrinae in nostris igitur quam in physicis rebus difficilius munus et officium. Separanda et separanda quae infirmitates, retinenda, observanda, comparanda tantum quae iure sunt. Si de his bene constiterit, ex iis demum iuris efficienda regulae. Et hac in re nostrae et physicorum disciplinarum eadem ratio et methodus. Hoc est quod sicut paxlus monuit, regulam esse, quaie breviter enarrat, Non aut ex regula sumatur, sed ex jure quod est, regula fiat. De vitae autem civilis actis et actiis, quae in usum dicunt, recte investiganda, ita ut ex iis iuris deduci possint regulae, si consuetudinibus, usu fori, legibus continentur. Legibus quid certis in causis futuris obtineat, in antecessum usu vero fori cum iam causae illae evenerunt, dedantur. Ex his omnibus, ne res physicae vel vitae civilis immensa ubertate et vanitate confundamur et perturbemur, hoc considerando et comparando sunt derivandae et efficiendae, principia quibus nituntur, effector quo tendunt, definindi et constituendi. Si ex pluribus iuris regulis, quae ad eandem rem spectant, quod in iis commune est, coniungamus, iuris oriuntur notiones. Si autem coniunctae illae notiones naturaliter cohaerentium vitae necessitudinum quasi referant imaginem et formam iuridica, haec iuris appellamus instituta. Neminem fugiet, opinor, hac demum ratione vitae civilis rudem et indigestam molem componi et digeri posse, perspici et mente teneri. Est haec ars nostra. In ea subsequentes aetates desudaverunt et coniunta demum omnium opera et solertia tandem efformari potuit, quam nunc habemus, Jurisprudentiae ars. Multa hac in re Romanis debemus, plura tamen debuerunt majore nostro. Ratione et methodo, qua hac in re versati sunt, Romanos nobis recentioribus, etiam recentissimis longe praestare, firmiter tenego laetusque affirmo. Sed Romani iuris non magis materia quam forma, quam ars, quam iuris regulae, notiones, instituta maioribus nostris, inferiore quippe, pari deinde, vitae civilis gradu et constitutis, magno quamque fuerunt praesidio et beneficio: sed nobis, quippe qui altiorem iam consecutus gradum, ista iam quasi sunt praeteritae aetatis, neque amplius sufficiant. Nobis iam novis, nostrisque rebus aptioribus opus est iuris arte, forma, regulis, notionibus, institutis. Scholae historicae si non auctoribus et conditoribus, at saltem sectatoribus non immerito vitio duxerunt, ex ipsorum sententia Romanorum iurisprudentiae arte, si non iuris materia, rem esse confectam et absolutam omni. Si forte futuris aetatibus sua non denegarent iura, omni aevo iura ad Romanorum iuris notiones et instituta esse exigenda statutebant. Haec esse aeterna et absoluta, quippe ex immutabili ducta rerum natura. Hoc sensu etiam nostris diebus lenientius Ius Romanum iuris absoluti nomine omandum censuit, et Americanos iam in eo esse ut illud reciperent affirmavit. Sed huic opinioni iam fere solus additus est. Nam ultimis huius anni omnibus fere placere coepit distinctio, quam mox indicavi. Miranda profecto et etiam nimim imitanda est ratio Romanorum et methodus. Sed non ideo in via, quam egregie ita ingressi sunt Romani, subsistendum, sed ultro etiam progrediendum. Mutata iuris materia et conditio novis aut mutatis regitur legibus et regulis, a nobis Romanorum modo et ratione inde eliciendis, in ordinem redigendis, in iuris notiones et instituta collectendis. Iam undique concurritur hac quasi tessera: per Romanorum artem, Romanorum propositionem esse iurisprudentiam. Multa iam iuris loca hac ratione egregie elaborata et constituta habemus. Mira eruditione ab incunabulisipsis rem repetunt, ius Romanum genuinum exponunt, ius antiquum Germanicum opponunt, glossatorum subiiciunt doctrinas, nec scribentium qui vocantur Italorum, aut superioris saeculi auctorum (a quibus solis viri summi proximo anno in patria nostra repetere voluerunt rem omnem) neglectas opiniones, et sic tandem ad nostram perveniunt aetatem. Indicant semper pro varia populorum variis aetatibus conditione variare identidem et ius ipsum et doctrinas. Latius deinde exponunt, quae iam nunc ex iure quo utimur, pro nostra praesente populi conditione, deductae sunt regulae iuris, notiones, instituta. Wiebling, Kuntz, List, WINDSCHEID, DELBRICK, et, quamvis parum alia ratione, Bruns, Muther, et BECKER hac sunt celebrandi in re. Neque ea ob causam hac abstinendum est ratione et methodo, quod antiquiorum, Romanorum inprimis, notiones et doctrinae iure receptae sunt positivo, legibus, rebus iudicatis, consuetudinibus. Non hic enim de condendis aut mutandis, sed de cognoscendis et intelligendis sermo est iuribus. Iuris autem, legum adeo, est constituere quid agas, non quid credas, ne de eorum quidem natura quae agenda praescribuntur. Quae agenda, edicuntur verbis, quae opinionibus conveniant et notionibus iam nunc vulgatis et usitatis, quae tamen non minus artis et doctrinae debentur lucubrationibus. Haec inhiberi et sisti historia teste non possunt, neque iam omnium, et Legislatorum ipsorum, consensu debent. Ne in iis quidem locis haec relinquenda ratio et methodus, quae, cum ne ipse quidem Legislator, quomodo cum ceteris iuris capitibus cohaerent, perspiceret, nec perspici posse putaret, fictionum nomine fuerunt insignita. Nam apud populos, qui non iuris fontibus utuntur impari autoritate praeditis, nullo alio sensu de fictionibus sermo esse potest. Vita autem civile totum quoddam efficit unum et individuum, cuius omnes cohaerent partes, alicique conveniunt. Rationem et modum, quamvis praeteritas latuerit aetates, sequens fortasse explicabit et illustrabit aetas, et ipsi ignorantia non amplius erit confitenda sua. Cohaerentia autem et connexione ista bene explicata et perspecta, quaestiones et controversiae de fictionum ambitu et finibus sponte tolluntur. Sic nostris diebus, omnia iam explicatis, ceciderunt fictiones de hereditatis divisione, de hereditate iacente, de persona morali, de mandato ad perpetuandum non ad augendam obligationem inter correos contracto, et multae aliae. Hanc quam commendavi indagationem et expositionem, quam iure in altiorem et excelsiorem vocavit lurisprudentiam, ad iuris naturalis referendum esse doctrinam sponte patet. Ex rerum enim et vitae necessitudinum natura derivantur et deducuntur omnia. Et necessitudines illae novae et mutatae non forte uni genti propriae sunt, sed progredienti debentur vitae civilis, altioribus in quos iam adscenditur gradibus. Nec deinde regulae, secundum quas iuris notiones et instituta ordinantur et struuntur, aliunde quam ex iure sumuntur natura. Porro finitimarum gentium, quae in eodem vitae excultae gradu consistunt, Anglorum et Americanorum in primis, qui quo minus iuri Romano eo plus rerum naturali tribuerunt et tribuunt, iurium comparatio et collatio a jure positivo aliena est et esse debet. Et ne sic metuatur iuris positivi et naturalis repugnantia. Nam ex nostra sententia ius naturale iuri positivo inest, et hoc ipsum est iuris naturale, ut certa gentium aetate ius oriatur positivum. Sunt igitur ius naturale et positivum unius disciplinae partes individuae, quae distingui non divelli possunt, quae amice conspirare non sibi opponi debent. Frimis quasi lineis designata lurisprudentiae nostrae ultimis hisce annis historia facile apparet, meam iuris naturalis definitionem ex omnibus virorum doctorum subsequentibus sententiis, quibus verum quid et ad rem faciens inesse videbatur, depromtam esse et collectam. Neque sic definiti iuris naturalis utilitas et necessitas pluribus aut exponenda aut commendanda videtur. Sic autem sententiam contraho meam. Ius naturale est quod conveniat vitae civilis excultae gradui, in quo iam quisque constitutus est populus. Non igitur est aeternum et immutabile, saeculis omnibus ante natum, cum ipso genere humano a rerum natura proditum, et quae alia sesquipedia afferuntur verba. Variat contra pro varia populorum aetate, quas quidem aetates non annorum ordine sed populorum metimur conditione. Quod naturale, anim, nullis vitiis aut morbis oppressum secum ferat et in civilis incrementum, hoc ius appelletur naturale. Historicum igitur, quod maximum et plurimum in jure efformando valet momentum, etiam in jure agnoscatur naturali. Et medicorum re imagine desumenda meam magis etiam et ab omni parte illustrare liceat sententiam. Medici non ex uno homine, uno individuorum, certo vitae suae momento constituto, artem suam et disciplinam deponunt et colligunt. Sic nos vitam civilem non ex unius civitatis iam existentibus institutis cognoscere posse putamus. Et minime quidem medici intra infantiae vel adeo vitae uterinae stadium sese continent. Sic nobis non ex vita praesociali, ex statu adeo illo quem fingebant naturali, vita civilis definirendae est. Distinguunt medici in vita humana varias aetates et quid cuique proprium sit definiunt. Suo tempore dentes prorumpunt, cadunt, mutantur, apparet barba, oritur et exstinguitur sobolem procreandi facultas. Sic nobis quid quaeque in vita civili ferae gentium aetas, investigandum: constituendum quae qualesve iuris regulae, notiones, instituta cuique propriae sint aetati. Ad us, quae pro varia aetate differunt hominum, separantur quae singulis propria sunt hominibus et individuis. Alii nigris, alii flavis, alii rutilis sunt capillis, quamvis diversitatibus hisce subsunt quaedam omnibus communa. Sic et nos distinguere debemus, quae singulis sint propria gentibus. Sed in hisce quoque reperimus communes quasdam omnis structurae regulas. Et profecto in medicorum arte ea, quae singula sunt propria hominibus, non pugnant cum generali de humanae vitae ortu et progressu, quam sibi informarunt, doctrina. Contra hanc edocti, illa demum recte diiudicant et intelligunt. Sic et in nostra arte, cum generali illa de vita civilis ortu et incremento doctrina, quam ius naturale nos appellamus, non tantum non pugnant singulorum populorum iura, sed sine ea haec recte intelligi non posse videntur. Sunt sane in vita populorum, quae iuri repugnant naturali, ut sunt in animantium vita monstra, portenta, vitia alia. Sed et haec legibus et regulis quibusdam obtemperant communibus, ex quibus sunt diiudicanda et tractanda. Feruntur etiam monstra, nec ense resecantur gibbae, quamvis prudens quisque, quae possit, faciat ut naturae istae aberrationes praeventur aut corrigantur. Sic etiam in vita sociali et civili monstrorum, servitutis e.g., melius perspicitur natura, iure naturali bene exculto. Subest et servitus communibus quibusdam legibus, et in structuris et natura aliorum iurium refert similitudinem. Aberrationem hanc a naturali vitae civilis conditione et statu prudens quisque praevincere et corrigere caute conabitur. Medicorum ars, auctoritas debetur accuratae observationi et indagationi omnium rerum, omnium membrorum, omnium virium et effectuum. Ex his regulas derivant, non haec ad praconceptas opiniones exigunt. Eadem nobis procedendum via. Non ex generalibus principiis undecunque sumtis proficiscendum, sed rerum natura perlustranda, singulae vitae necessitudines investigandae, ex iisque nostrae depromendae artis regulae. Edicto quo Academiae reguntur nostrae art. 251 iubetur, ut Academiae nostrae per praeteritum iam annum historiae conspectum vobis exhibeam. Quomodo longus esse possim non video. Non professorum sed academiae, historia non fata, sunt exponenda, idque breviter non fuse lateque. Conspectum tantum vos ut habeatis efficiendum. Suum res tenuebant cursum. Ut solent strenue et diligenter Academiae commodis prosequiuntur Curatores. Nos omnes professores et alumni sollicite complectuntur suum. Academiam instrumentum non tantum ut salvum et integrum servari sed etiam amplificari possit curant. Qua opera etiam in re, non solum in administranda provincia Groningana, merita tua, Amplissime van Roben! Beatus agnovit augustissimus, cum te Ordinis Nederlandici leonis insignibus onarat. Igitur et nos tibi de acto gratulati sumus honore, cum civibus fere omnes mirantes, cur nunc demum tibi haec tribuerentur insignia, cur tam diu fere solus inter collegas tangebantur non decoratua. Ex Professorum ordine nemo non munus suum obire et exsequi potuit Multi qui emod experti sumus quod ait poeta: Arida languentes febris depascit aridus. Digitized by Google 336 B. I. 6RATAMA Alii aliis laboraverunt morbis. Sed nemo nostrum discipulos prorsus defuit suis. Auctus adeo est collegarum numerus. Nam Academiae Curatoribus visum est, triumviris, quibus per tot annos theologica mandata fuit provincia, quartum etiam, uti iam in medicorum et ictorum factum fuerat ordine, adiungendum esse collegium. Igitur tu, Vir Cultor, hesterno die solemni oratione munus auspicatus es tuum. Munere gravissimo in patriae, in ecclesiae, in academiae, in tuam salutem fungaris semper. Si neminem ex ordine nostro desideramus, si auctus adeo est collegarum numerus, tuus, Vir Cl. sicut imminet discessus. Nemini nostrum mirum accidit te Ultrajetum evocari, minus etiam te oblatum accepisse honorem. Multis nominibus Ultrajetum tuum quam Groninga nostra tibi et gratius et carius esse debet. Vanam et inanem omnem quominus acciperes fore sensimus deprecationem. Utinam tibi tuisque in nova fortunarum sede fausta feliciaque cedant omnia. Tibi autem, ne commilitonibus studio- rum interrumpatur cursus, nobis; ut designetur successor speramus. Nec de Academiae instrumento multa habeo quae moneam. Viro CL van PEEN in laboratorio physiologico constitutus est adiutor, virique CL. van KERCKHOFF in laboratorio chemico adiutori, qui officium deposuerat suum, successor datus est. Quae colegerat coleopterorum specimina multa et eximia Vir Nobilissimus VAN ITTERSUM, uper in Gelriae pago Brummen defunctus, eius vidua, ipsa e gente collector d'escurt, nostro historiae naturalis museo dono dedit, adiuncta magna librorum copia, qui mariti entomologiae coleopterologiae praesertim inservierant studiis. Quam liberalitatem, mariti et viduae gente quasi insitam et hereditariam, multi quoque utinam imitentur alia. Et civium academicorum numero praematura morte parentibus amicis nobis erepti fuerunt duo: Claas Slot et Jan Ribbens van der Lbt. Ille in spe Iatriae destinatus violento et acuto correptus fuit morbo paucis tantum mensibus, postquam ad academica accesserat studia. Hic a ta ebere confectus est, cum per plures iam annos medicinae et disciplinis mathematicis et physicis operam dedisset. Praeceptoribus autem studiorum alacritate et industria, ingenii acumine, morum simplicitate magnopere se probaverat et commendaverat. Ceteram civium nostrorum hoc anno non est imminutus numerus, imo auctus aliquantum. Me rectore, qui albo nomen inscripserunt, numero fuerunt 55. Pauciores semper per ultimos hosce septies nomen dederant. Cives autem nostros, si non omnes, sane longe plurimos, res suas bene, imo optime nonnullos, egisse, et ceteri praeceptores et ego ad Academiae re-limus Curatores. Et referre potuisse magno nobis, Commilitones isti gaudio fuit, primum vestra, deinde aliorum, nostra etiam causa. Si enim vobis hic est serendum, quod sequentibus prosit vitae annis, si ut sementem nunc feceritis ita metetis, et vos vobis solum metetis sed in messe quam legetis et aliorum et parentum et cognatorum et praeceptorum, popularium etiam et aequalium omnium, posterorum adeo continetur salus. O si qua deesse possit causa, quae ad omnes ingenii animique vires exercendas vos impelieret, quanta est vis in illius vinculi cogitatione, quo cum his iungimini, quo omnia quae facitis in alios etiam redundent, in carissima quoque eapis. Referendum iam est de certamine litterario, quod per Regis Augustissimi munificentiam indicere nobis licuit Ordinum iudicatum, Vir CL, qui senatui nostro ab actis est ut rectus rogo. In hunc suggestum adscendas, o matissime Iohann! En testimonium quod tibi decrevit Lectorum ordo honorificum. Non fastu inani elatus, cum praemium tibi denegaretur aureum, membranum illud monumentum contemnisti. Et hac ipsa modestia probasti morum simplicitatem quae omnes te commendat, et studiorum tuorum bonitatem. Qui quam imensa vastaque sit doctrinarum et disciplinarum materies sentit, qui intelligit quam arduum sit et difficile quemque locum rite exponere et recte, secundis erubescere non potest honoribus. Hoc sentire, hoc intelligere, te tua iam docuere studia. Et sane magnum hoc. Et quam multi eo nondum pervenerint, haec ipsa huius diei ostendit solemnitas. Et profecto egregias tibi non denegat ordo laudes. Quae vero in inscriptione tua visa sunt reprehendenda vitia, curari poterunt et sanari. Tu igitur iterum opus pertractes tuum. Et si non in nonum, in secundum saltem praemunitor annum. Quod ei sacerdos nullas dubito, quin plane sit ea scribendo, quae omnibus celeberrima laudibus, quae fortunae vitaeque usu inaevit magnopere. Quid tibi deinde dcam, mi pethan? Sis quam magis te amas, quam te amamus omnes tui hac in Academia praegregerea. Perga qua incedas via. Et ea quae in patria, in Lipsiae emolumentum a te exspectamus perficias omnia. Hoc tibi cognati, affinitate quos speras, ex aequo exopto sententia. Accedas, ornatissime pectoris, hoc aureo nummo, Regis Augustissimi disciplinarum et artium fautoris liberalissimi nomine, te dono. Competitor nonactus es, sed ex Ordinis iudicio minime tibi erant metuandi; victoriae tantum gloriam auxisse. Non facile enim te ab ulla superatum suspicatur Ordo. Et nobile et insigne quod arripuisti argumentum. Ecclesiae nostra reformatae patrum merita et scripta te non contemnere ostendisti. Et quid munumenta et inicia non esse decedendum, sed procedendum declarasti. Nec in ipsis subsistis, qui posteros auctoritate tenere solent. Sed et viris cuius nomen in saeculo virorum summorum ferarum aliquantum fiscum obumbratum, opiniones et placita explorasti et exposuisti. Iohannis a Sancto ipso trecentesimo ab ipsius morte anno non magis apud externos quam in patria nostra celebrantur merita, auspice quidem theologorum Ordini nostro, sed tua industria, tuis lucubrationibus. Egregiam de te nobis fecisti spem. Boni omnia et laeta de te in theologia, ecclesiae et patriae commodum exspectantes. Ne hanc nostram frustreris semet, det tibi Deus precor. Superest, ut Academiae magistratum, quem per annum gessis, transeat in lectum ab Augustissimo Rege successor. Igitur, te, Vir, om, isaab van den! In annum proximo nostra Academia Groeningana Bectorum Magnificum renuntiat et sociavit. Salve, Rector Magnificus iterumque salve. Gescha akt en floreerde met j u duce et auspice Academia Groeningana. Salve, Rector Magnificus iterumque salve. Geschaakt en floreerde met j u duce et auspice Academia Groeningana. Digitale verzorgd door Google. DE REGE BEOEFENING DRIE HISTORISCHE THEOLOGIE, UITNEMEND GESCHIEDENIS TER OPOWING VAN DE KERK DER TOEKOMST. REDEVOERING DE NANYAABDING VAN EEN AMBT IN DEN GLOO IN DE GODGELEERDHIED AAN DE HOOGESCHOOL VAN GBONINGEN, DE 10e OKTOBER 1860 SPEachoRING D. E. J. DIEST LORGION. EDELGEBLOSTE HEEREN CURATOREN VAN DEZE HOOGESCHOOL. WELEDELE GESTRENGE HEEREN SECBELESTABIS VAN HET COLLEGIE VAN CURATOREN. HOOGGELEERDE HEEREN PROFESSOREN IN DE VERSCHILLENDE VAKKEN VAN HET HOGER ONDERWIJS. EDELGEBLOSTE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DIT GEWES VAN DEZE STAD, OF DE HANDHAVING VAN HET REGT IS OPGEBELDAGEN. WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN DER HOGERE WETENSCHAPPEN. WEELWAARDE HEEREN LEERAREN EN BEDIENAARS VAN DE GODSDIENST. WELEDELE HEEREN STUDENTEN, KWEKELINGEN DEZER HOOGESCHOOL. EN GIJ ALLEN, DIE DEZE PRESTATIE MET UWE TEGENWOORDELIJKHEID VEBEEDT, ZIJ GEACHTE TOEVOEGDENS. De Eer van de toekomst, daarvan hoort men in onsen tijd niet zelden gewag maken, daarop is het uitzicht van velen hopend gevestigd, daaromtrent worden door menigeen de schoonste verwachtingen gekoesterd. Aan de, die met verlangen de Kerk der toekomst te gemoed zien, stemmen natuurlijk samen in de overtuiging, dat de godsdienstige toestand van het mensdom nog ver is verwijderd van den hoogsten trap van ontwikkeling, die kan bereikt worden; en al verschillen zij niet weinig in de beantwoording van de vraag: hoe danig men zich den godsdienstige toestand des mensdoms in zijn hoogste ontwikkeling heve voor te stellen? zij zullen toch aldaar ook daaromtrent in menig opzicht overeenstemmen, en bet ideaal van de Kerk der toekomst, dat hun voor den geest zweeft, zal wel in de hoofdtrekken hetzelfde zijn. Heldere, verlichte, ware denkbeelden over God en godsdienst; de diepste eerbied voor het oneindig, onbegrijpelijke Opperwezen, gepaard met dankbare liefde en kinderlijk vertrouwen; een waardige, geestvolle, hartverheffende vereering van de Godheid; een getrouwe beoefening van die pligten, welke, volgens de volkomeste zedewet, door de mensch behoort te betrachten in de verschillende omstandigheden en betrekkingen des levens, in huizingen en maatschappij, in Staat en Kerk, met verbanning van die ondeugden, welke de mensch onteeren, verlagen, verdorren; nergens meer twist en tweedracht, verdeeling en vijandschap; nergens meer de heerschappij der zelfzucht, maar overal eensgezindheid, hulpvaardigheid, samenwerking om de reinste en edelste bedoelingen te bereiken, overal de weldadige invloed eener heilige liefde; — ziet daar althans eenige der voornaamste eigenschappen, door welke de Kerk der toekomst naar veler voorstelling zal gekenmerkt zijn, en die door allen voldoende geacht zullen worden, om het te rechtvaardigen, dat hare vestiging vurig gewenscht wordt. Of is die wens misschien een hersenschim? Het ontbreekt zeker nog niet aan diegenen, die den goeden oude tijd steeds verheffen en overgedurige verbastering klagen; naar wie menieing de gouden eeuw van gods vrucht en deugd, ja ook de zilveren en koperen, achter ons ligt in de grijze oudheid, terwijl wij leven in de ijzeren eeuw. En ook zijn er, die beweren, dat er, ja wel geen teruggang, doch evenmin vooruitgang plaatsheeft, maar dat het godsdienstig-zedelijke leven altijd op dezelfde hoogte blijft. Tegen hen, die zulke gevoelens voorstaan, kunnen wij ons echter beroepen op het gezag van mannen, wier helderheid van inzicht door niemand, die hen kent, zal worden geloofd; op een profeet, die verwachtte, dat de tijd eens aanbreken zal, waarin men nergens meer leed zal doen noch verderven, dewijl de aarde vol zou zijn van kennis van de Heeren, gelijk de wateren de zee bedekken; op hem, die men den lateren Jesaja, maar ook den grooten Onbekende noemt, die insgelijks de verwachting heeft uitgesproken, dat eens de ware godsdienst onder alle volken tot aan de uiterste eind der aarde, zou worden verbreid; op Paulus, wiens overtuiging het was, dat eens alle vijandschap tegen God overwinnen zou zijn, en dat God alles zou zijn en in alles; op Christus bovenal, die het Koningrijk der hemelen — dat rijk van ware godsvrucht en deugd — vergeleek bij eenen zuurdeeg, welken een vrouw nam en verborg in drie maten meel, totdat het geheel gezuurd was. Wij kunnen ons daarenboven beroepen op de geschiedenis, om te bewijzen, dat de godsdienstige toestand van het mensdom inderdaad vooruitgaat. Verplaatsen wij ons met onze gedachten een paar eeuwen terug; wij vinden dan overal de grofste en onwaardigste voodoo-mijtingen aangewend bij de Godheid; en zelfs bij dat volk, welk een wet hanteerde, die de beeldendienst en afgoderij met de meeste gestrengheid te keer ging, zien wij de groote menigte telkens op nieuw zich daaraan schuldig maken; wij treffen in die vroegere eeuwen alom een vereering der Godheid aan, die hoofdzakelijk of alleen in uiterlijke plegtigheden bestaat, niet zelden dwaze en belachelijke, of ook wel schandelijke en verfoeilijke gebruiken; alom vinden wij ook de treurigste voorstellingen aangaande de plijgen, die door den mensch beoefend moeten worden, alom velerlei gruwelen. Ik noem allemaal de in de oudheid algemeen bestaande slavemij. Het is zoo, nog is de slavemij niet overal afgeschaft; maar bij duizenden en duizenden onder de beschaafde volken van den tegenwoordigen tijd is de overtuiging die geworteld, dat die slavernij een schandvlek der menschheid is, die hoe eerder hoe beter moet worden uitgewist. En al zijn er ook nu nog heden ten dage vele millioenen, die in de jammerlijkste onkunde verkeeren om het God en godsdienst aanbidders; daar staan nu toch ook vele millioenen tegenover, die de eenige ware God aanbidden. Ook kunnen wij ons nog beroepen op den aanleg van den mensch en zijne daarmee overeenkomstige bestemming, of, zoals het door sommigen genoemd wordt, zijne geestelijke idee. Die geestelijke idee is de drijfkracht tot steeds verhoogde geestelijke ontwikkeling, welke onophoudelijk werk. Digitized by Google 844 E. J. DIES LORGION zaam blijft, om den mensch te doen worden, wat hij naar zijn aanleg worden kan en moet: gelijk de zaadkorrel de idee der plant in zich bevat, die daaruit te voorschijn zal komen, en welke plant, met al haar voort- brengsels, onder de daartoe vereiste omstandigheden, ook zeker uit de zaadkorrel te voorschijn komt. Nu is er in den mensch — want wij zijn immers Gods geslacht — als het ware een goddelijk zaad, dat de idee in zich heeft eener goddelijke volkomenheid; waarom ook Hij, die geheel leefde, wat in den mensch was, hem als zijn bestemming heeft aangewezen: volmaakt te zijn, gelijk de Vader, die in den hemel is, volmaakt is! — En hoe meer de aanleg van den mensch ontwikkeld wordt, des te meer vordert hij in waarheid, heiligheid en liefde; des te inniger wordt hij vereenigd met God, maar ook met zijn medemenschen; des te hooger en te schooner verheft zich de tempel der zuivere godsdienst, waarin de Oneindige Geest wordt aangebeden in geest en in waarheid. De ontwikkeling der idee van den mensch heeft echter niet op dezelfde wijze plaats, als die van de plant. Deze ontwikkelt zich onbewust en, wanneer geen belemmerende omstandigheden tusschen beiden komen, met volstrekte noodzakelijkheid. Zijzelf kan zich tegen haar ontwikkeling niet verzetten, en evenmin die bevorderen. Zoo is het, ook met het dier; en in zoover het leven van den mensch overeenkomst heeft met dat van plant of dier, is er ook bij hem zulk eene onbewuste ontwikkeling. Het hogere geestesleven ontwikkelt zich bij hem echter niet, dan met eigen, zelfbewuste werkzaamheid. Heldere ons bewust te zijn van het doel, waar wij naar streven moeten, en ijverig de juiste middelen aan te wenden, om het te bereiken; dat zijn onmisbare vereisten, om ons nader te brengen tot onze bestemming, en om het voortreffelijkste en heilrijkste voor de mensheid te doen ontstaan. Het is daarom voor niemand van enige geestbeschaving een onverschillige vraag, welke de meest geschikte middelen zijn, om de gewenste waarheid der toekomst op te bouwen; maar bovenal is deze vraag belangrijk voor de Godgeleerde, die meer nog dan anderen de roeping heeft, om daartoe mede te werken. Iedere Godgeleerde zal ook onderscheidene middelen, daartoe dienstbaar, weten aan te wijzen. Evenwel zal niet ieder aan dezelfde middelen dezelfde waarde en kracht toekennen. Veel hangt hier af van elks bijzonderen aanleg en van de richting zijner studie. Wat mij betreft, ik geef de voorkeur aan de geschiedkundige Godgeleerdheid, ook uit het genoemde oogpunt; en ik meen van deze plegtige gelegenheid, nu ik mijne betrekking als buitengewoon Hoogleeraar in de Godgeleerdheid ga aanvaarden, gebruik te mogen maken, om haar als zoodanig aan te prijzen. Ik zal nu namelijk spreken over de juiste beoefening der historische Theologie als uitnemend geschikt ter opbouwing van de Kerk der toekomst. Hoort mij met welwillendheid! Wanneer het duidelijk zal blijken, dat de juiste beoefening der historische Theologie uitnemend geschikt is ter opbouwing van de Kerk der toekomst, dient vooraf en voornamelijk te worden in het licht gesteld, wat wij door de juiste beoefening der historische Theologie te verstaan hebben. Hierbij zal ik dan uw aandacht trachten te bepalen in het eerste deel van mijne rede. Tot de rechtvaardige beoefening der historische theologie zal wel voorerst dit moeten worden te behooren, dat zij in haar geheele omvang wordt beoefend. Door Schleiermacher is gezegd, dat de historische theologie volkomen begrepen is in deze drie delen: Kennis van het oorspronkelijk Christendom, kennis van geheel den loop des Christendoms en kennis van zijnen toestand in het tegenwoordig oogenblik. Die bepaling bevat veel; maar zij bevat toch op verre na niet alles, wat ik meen tot de historische theologie te moeten rekenen. Beginnen wij echter met een korte schets van hetgeen volgens deze bepaling tot haar behoort. Wij moeten dan weten, hoe het Christendom is ontstaan; wie en hoe groot zijn stichter is geweest: op welke een wijze het voortgeplant is geworden; welk een tegenstand zijne verbreiding heeft ondervonden; wat de stichter van het Christendom eigenlijk bedoeld heeft; in hoever men vroeger... E. J. DIEST LUTORIE Ga en later aan zijn doelen voldoen, of daarvan is afgebroken. Wij moeten weten, voor het in de loop der eeuwen in de Charistelijken Kerk gesteld is geweest met de leer, het bestuur, het kerkelijk recht, de betrekking tot de Staat en tot de belijders van een andere godsdienst, met de eeredienst, de prediking, de pastoraat zorg, de leden van de Charistelen. De Christelijke Kerk toch heeft sinds het begin tot op onze dagen in dezelfde situatie verkeerd, noch naar het uitwendige, noch naar het inwendige; en zelfs heeft zij in dezelfde tijdperken zich in een zeer verschillende gedaante vertoond bij verschillende volken of bij verschillende partijen. Hier zien wij vaak een kleine minderheid uitmaken te midden van de belijders van een andere godsdienst; daar telt zij de geestelijkheid de bevolking onder haar leden. Hier wordt zij veracht, verdrukt en vervolgd; daar is zij de hoog vereerde en doet zij anderen verdrukking en vervolging aan. Hier treedt zij nederig en eenvoudig te voorschijn; daar met trots en praal en verblindend luister. Hier is zij van de Staat geheel afgescheiden; daar door de innigste banden met deze verenigd. Hier bevindt zij zich in een onderworpen positie tegenover de wereldlijke macht; daar voert zij over deze heersappij. Hier treedt zij op als slavin; daar als vorstin. Hier zijn voor leden onderling door liefde vereenigd; daar dragen ze elkander bitteren haat toe, en blaakt het twistvuur met schaars gekende woede. Hier bestaat vrijheid, het geeft vreugde; daar heerst het gewetensdwang. Hier faarfest men zich vast aan oude vormen in leer en leven; daar wil men gedurig veranderen en vernieuwen. Hier strijdt men voor begrippen en gebruiken als heilig en onmisbaar, welke daar als verderfelijk en goddeloos worden verafschuwd. Al die verscheidenheid, en hoeveel zou er nog bijgevoegd kunnen worden! - heeft de Katholieke Kerk vroeger en later gekenmerkt en het behoort zeker in de eerste plaats tot de historische Theologie van dit geschrift te nemen. Doch er is meer, dat daartoe behoort. Heeft men tot nog toe ondefeen de Chаріsten van de Bijbel beschouwd als de voomaamste bron der Geleerdheid; men heeft eenwel lang te verzuimd om onderzoek te doen naar de wijze, waarop de Bijbel ontstaan is. Dat was ook minder noodig, zoolang men hem als een verzameling van goddelijke schriften in die zin beschouwde, dat ze onmiddellijk door God waren ingeveven. Bij die beschouwing deed het er weinig of niets toe, welke mensen als de werktuigen waren gebruikt, om Gods openbaringen te boek te stellen; wanneer de Bijbelboeken waren opgesteld; wanneer zij in afgesloten bundels waren bijeen gevoegd. De Godgeleerden hebben echter reeds sedert een aantal jaren vrij algemeen erkend, dat een zodanige goddelijke ingeving als de Bijbel door geen wettige beëdigen kan worden gestaafd; en die ten gevolge zijn er geschiedkundige nasporingen in het werk gesteld, zoowel omtrent de schrijvers van elk Bijbelboek in het bijzonder, als omtrent den tijd wanneer en de wijze waarop de boeken van het Oude Testament en die van het Nieuwe tot een gesloten geheel zijn gemaakt. Die veranderde beschouwing van de Bijbel heeft daarenboven teweeggebracht, dat men niet alleen nog meer dan te voren opmerkzaam is geworden op het onderscheid tusschen den inhoud van het Oude en die van het Nieuwe Testament; maar dat men ook heeft opgemerkt, dat niet alle schriften des Ouden Testaments geheel en al dezelfde beschouwingen en gevoelens zijn uitgedrukt; dat er onderscheid bestaat tusschen de oudere en latere schrijvers; dat insgelijks de schrijvers van de boeken des Nieuwen Testaments alle hun bijzonder karakter hebben, hunne eigenaardige taal en stijl, hunne eigenaardige voorstelling van de Christelijke waarheid; zodat men zich eigenlijk te onbepaald uitdrukt, wanneer men spreekt van de leer des Nieuwen Testaments, daar men spreken moet van de leer van Paulus, van Petrus, van Jacobus, van Johannes, en zoolijk onderscheid moet maken tusschen de leer van Jezus en die van de Apostelen. Het is derhalve de taak van de historische Theologie, zich bezig te houden en met de geschiedenis van de Bijbel en met die van de leer des Bijbels. En nu staan wij niet aan de grenzen van het gebied der historische Theologie. Zij omvat de godsdienstige stelsels en gebruiken van alle volken, alsmede de uitkomsten van het wijsgeerig onderzoek omtrent God en godsdienst in vroegere en latere tijd. Dan eerst zal de geschiedkundige Geleerdheid aan haar naam beantwoorden, als zij onderzoek doet naar het godsdienstige leven van alle volken, gedurende alle tijden, in al de verschillende vormen, waarin het zich geopenbaard heeft. In de tweede plaats meen ik tot de regte beoefening der historische Theologie dit te moeten brengen, dat er gebruik worde gemaakt, bij elk onderzoek, van de bronnen zelf. Toen ik voor roim twintig jaar mij bezig hield met het bewerken der geschiedenis van de invoering des Christendoms in ons vaderland, stond ik, na gelezen te hebben wat door vele latere schrijvers wordt medegedeeld omtrent de eerste predikers van het Christendom hier te lande, niet weinig verbaasd, als vervolgens de voomaamste bronnen van die geschiedenis, de schriften van die mannen zelf, of van hunne tijdgenoten, door mij geconsulteerd werden. Bij de latere schrijvers had ik veelal de verzekering gevonden dat het eenen elftius, willebrord, bonifacius alleen te Aken was geweest om enkele uiterlijke plegtigheden in te voeren, en dat allen die zich daaraan wilden onderwerpen, door hen als goede Christenen werden beschouwd; maar de bronnen zelf leerden mij geheel iets anders. In een levensbeschrijving van Eligius, bij voorbeeld, door zijn leerling Audenus vervaardigd, vinden wij een toespraak van hem tot dezulken, die tot het Christendom waren toegetreden, waarin hij aldus spreekt: "Het is niet genoeg, dat gij den naam van Christenen hebt aangenomen, wanneer gij geene Christelijke werken doet; want hem alleen is het nuttig een Christen te worden genoemd, die steeds de voorschriften van Christus in zijn hart bewaart en in zijn werken beoefent, geen diefstal pleegt, geen valsche getuigenissen spreekt, niet liegt, niet echtbreekt, niemand haat, maar allen bemint gelijk zichzelf, zijn vijanden geen kwaad doet, maar liever voor hen bidt, geen twist verwekt, maar de twistenden eensgezind maakt." Dergelijke voorbeelden kunnen er in groote menigte worden aangehaald. En zoodanig ook van de hooge waardering der groote mannen uit vroegere eeuwen. Bij de verschillende Christelijke Kerkgenootschappen, bij de Protestanten zoo wel als bij de Roomsch-Katholieken, heeft men doorgaans aan de Kerkvaders, die in de vierde en het begin der vijfde eeuw geleefd hebben, hoog gezag toegekend, soms wel een onfeilbaar gezag, als uitleggers van den Bijbel en leeraars van de zuivere Christelijke leer. De bronnen echter, waaruit hunne bevoegdheid, om de Heilige Schrift te verklaren en de Christelijke leer vast te stellen, moet blijken, hunne eigen schriften, zijn meer geprezen, dan gelezen; en menigeen zou ongetwijfeld zich sterk geschokt gevoelen in zijn vertrouwen op die Kerkvaders, wanneer hij hen uit hunne schriften zelf meer van nabij leerde kennen. Een enkel bewijs mag deze bewering staven, In de vierde eeuw werd er hevig getwist over de persoon van Christus, en voornamelijk ook hierover, of hij van eeuwigheid God was, dan of hij door God was gecreëerd. En toch, de Kerkvaders, die de leer hebben vastgesteld, dat Christus van eeuwigheid God is, hebben dat bewijs tegen hunne leer niet kunnen ontsnuwen; want ook zij hielden zich aan de gebrekkige vertaling der Septuaginta en lasen er dus, dat de macht van God geschapen was, en ook zij verstonden door de wijsheid Christus zelf. Daar zij nogal ontkennen, dat Christus geschapen was, moesten zij naar een verklaring van die woorden zoeken, volgens welke deze met hunne leer overeengetrokken kunnen worden; waarin zij echter, zoo als vanzelf spreekt, niet gelukkig geslaagd zijn. Faustinus brengt de woorden van vs. 25: "Voordat de hevelen waren geboren," ter opheldering bij, uit welke namelijk zou blijken, dat de wijsheid geboren was voordat zij geschapen werd, en alzoo Digitized by Google J. DIEST LORGION De schepping reeds bestond; met welke verklaring die van gericht van Nazianzus veel overeenkomst heeft. Hieratus geeft te kennen dat de wijsheid hier zegt geschapen te zijn, om alle soort van lichamelijk lijden in haar geboorte uit te sluiten; terwijl hij elders geeft dat hij wil hebben aan het door Christus aangenomen lichaam ook in zijn menswording. Van de menselijke geboorte van Christus verklaarden echter Basilus, Augustinus, Athanasius en anderen de voor hun leer zoo gevaarlijke woorden; ofschoon Athanasius, in strijd met de meestal bij hem voorkomende verklaring, ook ergens zegt, dat de wijsheid daar ter plaatse spreekt, als ware zij de aan de mensen medegedeelde wijsheid. — Meent niet M. H. I dat ik beproeven wil de Kerkvaders in minachting te brengen. Er zijn velen onder hen, die onder de waarlijk grote mannen gesteld moeten worden en aanspraak hebben op onze bewondering; maar dat zij geen veilige gidsen voor ons zijn in de verklaring des Bijbels, daarvan zal men onderscheidene bewijzen, niet minder duidelijk dan het genoemde, in hunne schriften aantreffen. Er moet gebruik worden gemaakt van de bronnen zelf: dit wordt vooral ook in het oog gehouden bij het onderzoek naar het zuivere Christendom en naar de waarde en het gezag der Bijbelboeken. Hoewel uiteenlopend, hoever tegenstrijdig is de voorstelling van het Christendom bij den een en bij den ander, en hoe ver wijkt dikwijls die voorstelling af van hetgeen Christus zelf door woorden en daden als zijn bedoeling heeft bekend gemaakt! Wat heeft men tegen het Christelijke leger voorgedragen, hetgeen volstrekt indruist tegen de leer van Christus? Van waar dit verschijnsel? Van daar vooral, dat men in plaats van te putten uit de eigenlijke bronnen van de kennis des Christendoms, De zijde der christelijke Arimaeërs. Cap. 71. p. 871; in Bijbel Futr. JdeO. Tom. IV. Parijs. 1685. Gesprek XXX. p. 641. Pritz. 1778. De aantekeningen van de zijde van de christelijke oriëntalisten. Tom. II. p. 470 sq. De noodzakelijkheden. Tom. II. p. 436 sq. Jeronimus 1730. Advectie van Emmanuel. Tom. II. p. 298. Parijs. 1721. Le Tersort. Lib. I Cap. X. p. 24. Redevoering bij gelegenheid van het 9de hoofdstuk. L p. 486 sq. en ten overige andere plaatsen. Redevoering bij gelegenheid van het 10de hoofdstuk. L p. 646 sq. Digitale bibliotheek REDEVOERING. 351 een kerkelijk leerstelsel volgde, dat op andere grondbegrepen gebouwd was, dan op het onderwijs van Christus. Zoo heeft men ook maar al te veel verzuimd, om ter beantwoording van de vraag: welke waarde en welk gezag heeft de Bijbelboeken? Die boeken zelf te bestuderen, maar zich laten leiden door een vooraf opgevatte meening, wat velen er toe gebracht heeft om de Bijbel op een bijgeloovige wijze te gebruiken, velen ook om hem op een schandelijke wijze te bespotten. Een derde vereiste tot de juiste beoefening der historische Theologie is: het oordeelkundig onderscheiden der bronnen, de kritiek. Zijn het echte bronnen, die zich als zoodanig voordoen? Zijn ze onvervalscht? Zijn ze geloofwaardig? Die vragen mogen niet voorbijgaan. leider, die geen vreemdeling is in de kerkelijke geschiedenis, kent den naam Pseudo-Isidorus, en weet, dat er in de negende eeuw een groot aantal oorkonden werden vervaardigd, als afkomstig van Pausen uit de drie eerste eeuwen, van welke verzameling de beroemde Isidorus, die in de eerste helft der zevende eeuw bloeide, als de uitgever werd beschouwd, omdat de voorrede dit te bewijzen. Van de negende eeuw af tot in de vijftiende werden die oorkonden algemeen als echt aangenomen. De Kardinaal Nicolaas van Cusa was de eerste die de echtheid daarvan betwijfelde; en ofschoon deze toen en later nog door sommigen verdedigd is geworden, heeft men reeds sinds de zeventiende eeuw haar onechtheid algemeen erkend. Zulke onechte stukken bestaan er in menigte. Doch er zijn daarboven ook vele schriften uit vrogere tijden, van welke de echtheid moet worden aangenomen, maar die op de een of andere wijze vervalscht zijn geworden, hetzij door sommige uitdrukkingen te veranderen, hetzij door enkele gedeelten weg te laten, hetzij door er het een en ander bij te voegen. Van het laatste vooral treft men vele voorbeelden aan. Ik wil alleen de brieven van Ignatius van Antiochië noemen, die beroemde Martelaar uit het begin der tweede eeuw. Men vindt niet alleen aan de brieven, die inderdaad van hem afkomstig geacht mogen worden, enkele geheel onechte toegevoegd; maar er is van zijne echte brieven ook een uitgave voorhanden, waarin veel gevonden wordt, dat om grondige redenen als het werk van een later schrijver moet worden aangemerkt. Als hebben wij na echter een geschrift, waarvan de echtheid boven alle verdenking verheven is, terwijl wij ook genoegzame zekerheid bezitten aan- gaande de oorspronkelijke lezing, zoo hebben wij daarom toch nog niet altijd het recht, om alles, wat er in medegedeeld wordt, voor geloofwaardig te houden. Er zijn schrijvers, die in 't minst geen geloof verdienen, wat niemand zal tegenspreken; en er zijn ook, wier geloofwaardigheid over het algemeen wel aan geen twijfelungen onderhevig is, maar die nogtans in enkele opzichten gedwaald kunnen hebben. Sommigen verhalen gebeurtenissen, die zij niet zelf hebben bijgewoond, maar van welke zij berichten ontvangen hebben van anderen, die er getuigen van waren; maar wie weet niet, hoe dikwijls er aan de juistheid van zulke berichten veel ontbreekt? Anderen deelen mede, wat niet in hun eigen leeftijd, maar jaren te voren, ja, soms eeuwen geleden, zal zijn voorgevallen, en waarvan de herinnering alleen door mondelinge overlevering is bewaard gebleven; maar wie is het onbekend, hoe spoedig de mondelinge overlevering doorgaans de gebeurtenissen opsiert of verminkt. Doch al zijn de schrijvers oog- en oorgetuigen geweest van alles, wat door hen verhaald wordt, ook dan nog kan het hun aan de vereiste nauwkeurigheid in het opmerken ontbroken hebben. De ingenomenheid voor of tegen iemand veroorzaakt, dat men onwillekeurig wat hij spreekt of doet in eenen te gunstigen of te ongunstigen zin opvat, en dat men er, bij het verhaal daarvan, een zekere kleur aan geeft, waardoor het zich anders vertoont, dan het geval zoude zijn, wanneer het met volkomen onbevangenheid was waargenomen en weergegeven. Het gezegde zal voldoende zijn, om te bewijzen, dat de beoefenaar der historische Theologie het recht heeft, ja dat hij verplaatst is, om al zijn bronnen naauwkeurig te toetsen, om ze aan de strengste kritiek te onderwerpen. Wat kan het echter baten, of men de zuiverste bronnen raadpleegt, indien men er een onnaauwkeurig gebruik van maakt? En zulk een onnaauwkeurigheid komt toch zoo dikwijls voor, dat men niet nalaten mag, bij de uiteenzetting van de recht beoefening der historische Theologie, ook opzettelijk melding te maken van de noodzakelijkheid om de bronnen naauwkeurig te gebruiken. 'tsl geen zeldzaamheid, dat men in de bronnen, naar welke men door latere schrijvers verwezen wordt, in het geheel niet vindt wat zij zeggen, dat daarin vermeld of beweerd wordt; en zelfs gebeurt het wel, dat in de bronnen, op welke men zich beroept, duidelijk het tegendeel te lezen staat. Door den Duitschen geleerde Voigt wordt beweerd, dat de Kerkvader Athanasius het trinitair leven van God duidelijk heeft geprobeerd te maken door te wijzen op de eenheid van het denken van God en van Zijne liefde. Hij beschrijft het gevoelen van Athanasius daaromtrent met deze woorden : "Voor het goddelijk denken als het verstand des Vaders treedt in het proces des zelfbewustzijns het ideele beeld van God den Vader. Het is gesteld, maar eerst ideaal. Dit afbeeldsel is terstond voorwerp van den wil, van de goddelijke liefde, en daardoor wordt het een werkelijk beeld, werkelijke hypostase, wordt reele Logos en Zoon." Door deze woorden wil Voigt bewijzen, dat, volgens Athanasius, het werkelijk, persoonlijk bestaan van den Logos aan de trouwe des Vaders is toe te schrijven. Dit is echter volstrekt in strijd met het gevoelen van de vader der orthodoxie. Het is zoo, er wordt in een van de door Voigt aangehaalde plaatsen uit de schriften van Athanasius wel gezegd, dat de Vader den Zoon vult; maar alleen om te betogen, dat de Zoon niet leeft van de wil des Vaders bestaat; geenszins om te beweren, dat de Zoon bestaat door de wil des Vaders. In het voorafgaande wordt juist uitvoerig door Athanasius betoogd, dat God van natuur, niet door Zijnen wil, Vader is, en dat zo ook de Logos niet door de wil des Vaders, maar van natuur het aanzijn heeft. Maar na dit betoogd te hebben, antwoordt hij deze vooronderstelde tegenwerping : "Is dan de Zoon, nadat Hij van natuur en niet uit de wil des Vaders, nu dus zonder den wil en terwijl de Vader niet wil?" Hierop geeft hij dit antwoord : "An geenen deel, maar de Zoon is gewild door den Vader, en gelijk Hij zelf zegt: de Vader bemint den Zoon, en toont Hem alle dingen." 