title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands) Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands)
text: Het is intusschen zeker niet aUes kwaad geweest. De tijd is niet verloren gegaan voor opmerking en onderzoek; het heeft te beter kunnen blijken wat de behoefte vorderde en wat er nuttigs kon worden gedaan. Welligt is ook door langer beraad en door rustiger beproeven het Athenaeum be- waard voor een strijd over beginselen , die noodiottig had kunnen worden voor zijn bestaan en voor te diep tastende verandering, waardoor het al te zeer van zijn oorspronkelijk karakter ware afgeweken. Ik sta niet langer stil bij het verledene. Ik verheug mij op dezen dag U geluk te mogen wenschen met het behoud van uw Athenaeum, her- vormd in den geest, van welken het den stempel droeg van zijne stichting. £r is een tijdperk van zijne geschiedenis afgesloten; doch de band met het oude is niet verbroken. De instelling is vemieuwd, als gij wilt, het is geene nieuwe eigenlijk geene andere geworden; zij is gebleven wat zij was van haar begin, eene. kweekschool van kennis en beschaving voor de jongeUngschap. Daaraan hecht ik^ dat de kem van het oude en eerwaarde is bewaard in zulken vorm, dat er hulde door bewezen wordt en dank getoond aan de stichters. Er is reden van bhjdschap, dat wij heden nog regt hebben den 22^^'' jaardag van het Athenaeum te vieren. Wien Uwer zou 't geen smart ver- oorzaakt hebben , indien verloren gegaan ware wat zoo lang uwe stad tot eere strekte, wat zoo lang met zorg was bewaard en gekweekt! Fransen vAN EcK merkte het, zoo te regt op , dat de stichtingen te beklagen zijn , als de menschen , wier eenige aanbeveling haar hooge ouderdom is. Maar wanneer eene stichting, zoo oud reeds, nog het beginsel bevat dat voor leven en voor ontwikkeling vatbaar is, dat pleit voor hare waarde en dan 238 H. J. C O P is ouderdom een titd, die eerbied en achling wekt, een titd, diea wij Boode verloren zooden latea gaan ; dan hechten wij oas aan dat oode met liefde, dan verkondigen wij het gaame: zoo oad reeds en siet wat het nog vermag, hoe het nog jeogdig is van geestl Wanneer ^delijk het oode, in een nieuwen vorm uitgedriikt, past in onzen tijd en geachikt is om in zijne behoefte te voorzien , dan voorspelt dit gunatig van hinger leven en van verderen bloei« Vraagt gij nu M. H. (rf hetgeen tot stand gebragt b gegronde hoop kan geven van welslagen, of het verwezenlijkcn kan wat er mee bedoeld is? Dan antwoord ik, ik beschouw het als een hegia van werken in eene nieuwe rigting, als eene proeve, over welke niet minder gunstig moet gedacht worden, omdat zij met voondgtigheid en op kleine schaal geno- men is. Wie kan beweren dat reeds alles gedaan is voor het gewenschte doel? dat er niet wat zou ontbreken? Die dat deed zou toonen niet te weten wat elders bestaat en wat in onzen tijd voor eene schod van we- tenschap noodig is. Maar begin en beginsel zijn goed, op het bestaande kan voortgebouwd worden. En wat nu gedaan is mag immers hoop ge- ven, dat het daarbij noch ontbreken zal aan een wel doordacht plan, noch aan middeien^ die voor de uitvoering noodig blijken zuUen? Gij, leden van het Gemeentebestuur, hebt al vast getoond, dat gij het niet laten wilt bij ontwerpen, dat gij gezind zijt onbekrompen de middelen te verschaffen, welke van U gevraagd worden om in uwen zin het onder» wijs mogelijk en het Athenaeum vruchtbaar te maken voor het welzijn van deze gemeente en van het algemeen. De leerstoelen zijn bezet, gij vergunt mij het te zeggen, door kundige en ijverige hoogleeraren. Gij hebt bij uwe keuze omgezien naar mannen, die in uwen zin, naar uwe bedoeling zouden werkzaam zijn. Het Athe* naeum bezit reeds eenige hulpmiddelen om te bereiken wat gij beoogt. Bij het bestaande voegt gij een laboratorium voor scheikunde ingerigt voor het- geen hier behoefte is. Wat daarvoor gevraagd werd hebt gij verleend als overtuigd, dat het nuttig besteed is. Waarlijk gij hebt in dat alles ge- handeld met eene bereidwilligheid en eene belangstelling , die toonen hoe- zeer het u erast is de zaak, welke gij opgevat hebt, te volvoeren. Aan uwen goeden zin zou ik te kort doen, indien ik thans voor U verzweeg wat in de eerste plaats voorziening eischt, zal het onderwijs kunnen gege- ven worden gelijk het behoort en naar uwen wensch. Behoef ik wel aan te wijzen hoe onmisbaar een kruidtuin is? ik zeg niet een tuin van weelde, die bezoekers lokt en verrukt door een' schat van prachtige vormen, maar een tuin^ ingerigt voor het onderwijs, nede- rig , onaanzienlijk welligt in veler oog , maar een die bevat wat den leeren- den dient en dra leeraar behoefte is. En dan verzameling^ni zonder welke de kennis van produkten van natuur en van nijverheid niet kan worden onderwezen. Daarvoor is allereerst ruimte noodig. Ik wenschte uwe aan- dacht te vestigen op dit gebouw^ waarin nog ruimte te vinden is, voor dat doel geschikt. Zou het niet beter passen voor de eer van het Athe- naeum , indien het gebouw dat zijn naam draagt geheel aan wetenschap gewijd ware, indien het niet werd ontsierd door hetgeen aan wetenschap zoo vreemd is en men er niet langer vond gelag en krakeel? Maar ik zai niet verder gaan. Het is genoeg dat uwe aandacht geves- tigd blijve op hetgeen onze instelling kan doen bloeijen. Zoo gij spaarzaam de middelen beheert, welke U zijn toevertrouwd, dank verdient gij voor uwen zin , om ze onbekrompen te gebruiken ds het U blijkt, dat zij tot een nuttig einde worden vereischt Moge uwe zorg rijke vruchten dragen. 240 M. J. G O P moogt gij ze beloond zieii door de welvaart van de gemeente en van de instellingen welke gij schraagt. AIs ik uw coUegie zie, Curatoren van het Athenaeam, treflt het mij daarin manuen te missen , die zoo lang en met zoo ijverige en welwiUende zorg voor de belangen van de doorluchte school zijn werkzaam geweest. Gij, die met uwen Voorzitter Besibb, met van MuNSTsa Joedbns, met VAN LoGHBM dc zorgeu en den arbeid hebt gedeeld, weet beter nog dan ik te waardeeren wat gij in hen hebt verloren en hunne verdiensten op den regten prijs te schatten. Hunne verdiensten scheid ik niet van de uwe, want waar het de belangen van het Athenaeum gold was een zm en eene bedoeling onder U. Verdiensten , die in het werken zigtbaar zijn geworden, vereischen mijnen lof niet. Maar de welwillendheid, de vriend- schappeiijke behandeling, welke ik van hen en van U in en buiten mijne betrekking ondervinden mogt> het is mij behoefte ze openlijk en dankbaar te vermelden. Die ^elfde gezindheid te mijwaart, ik kende ze bij U sints lang, DuMBAB en Jobdbns» die de ledige plaatsen hebt ingenomen. U wensch ik geluk met de vereerende taak., die U werd opgedragen, maar meer nog ons Athenaeum, dat gij ze hebt willen aanvaarden. Gij allen, Mijneheeren, het is geene pligtplegingals ik U heden dank zeg voor dea volbragten arbeid en U met de uitkomst geluk wensch. Uwe taak was zwaar en vol bezwaren. 2ieker het moet voor U streelend zijn zoo gaaf en volledig aangenomen te zien, wat gij hadt beraamd. Zolke uitkomst doet met vertrouwen maatregelen in 'tbelang van de goede zaak voorstellen en aanvragen wat voor het onderwijs behoefte is. Moogt gij de gunstige uitzigten, welke zich thans geopend hebben, verwezenlijkt zien. llet Athenaeum, dat U dierbaar is, groeije en bloeije onder uw bestuurl U nog inzonderheid , geeerde Duhbab , die als hoofd van het* gemeente- bestuur, in dubbele betrekking het Athenaeum dienen kunt, U zij het aan- gelegen I U valle het te beurt voor de hoogere belangen in deze gemeente zoo gelukkig werkzaam te zijn als uwe teregt gevierde voorvaderen. Nog heb ik U dank te zeggen, Voorzitter van het coUegie van Curato- ren, geeerde Cost Jobdbns, voor de gelegenheid door U bereid, om dezen dog, in plegtige feestviering begonnen» verder aan feestelijk zamen* zijn te wijden. REDEVOERING. 241 Tot uw tot ons aller leedwezen werd de Heer Commissaris des Kooings in deze provincie door redenen van gezondheid verhinderd in dit gure jaargetijde uwe noodiging te volgen. De gezindheid , welke hij toonde om onze piegtigheid bij te wonen, had mij doen h6pen, hem hier te mogen begroeten en hier dank te kunnen zeggen voor de bewijzen van belang- steUing in het Athenaeum en in de aangelegen zaak van wetenschappelijk onderwijs in dit gewest door hem gegeven. U vergeet ik niet, eerwaarde Molhuysen. Geluk in de eerste plaats met de rust U geschonken van de dienst als leeraar bij de Hervormde gemeente. In uwe dubbele betrekking van Secretaris van Curatoren en van Bibliothekaris reken ik dat eene belangrijke gebeurtenis voor ons Athenaeum en voor de wetenschap. Nn kunt gij rustig U vermeiden in uwe geliefkoosde studien. Moge bij zulk werkzaam leven, vrij van ambts- zorgen, uwe gezondheid herstellen en wij allen hier nog lang de vruchten plukken van uwen helderen geest. Mogt gij de bibliotheek aan uwe zor- gen toevertrouwd nog eens zien op eene plaats haar waardig en uitlokkende tot bezoek en tot gebruik. ^ Nu ik mij tot U wend, waarde ambtgenooten , is er zooveel wat ik zou wenschen te zeggen, dat ik in waarheid naauwlijks weet waarmee te beginnen. Uit onzen kring is Jonckblost weggegaan, door 's Konings keuze tot uitgebreider werkkring geroepen. Behoef ik te herinneren hoe zijne talen- ten en zijne werkzaamheid ons Athenaeum sierden? Gij weet met welke onderscheiding hem hier buiten zijn ambt nog de zorg voor algemeene be- langen werd opgedragen. Moge het hem gegeven zijn in zijne betrekking aan 6roningen's hoogeschool met veel vrucht werkzaam te zijn tot heil van de akademische jongelingschap en tot eer van de vaderlandsche letteren. Aan twee onzer is de eervolle rust gegund van hunnen dienst.' Wat zeg ik, neen eerwaarde Verburg, nadat gij ongeveer vijftig jaren in ver- schillende betrekkingen hier werkzaam geweest zijt en in moeitevoUe tijden de belangen van de doorluchte school hebt voorgestaan en verdedigd, zie ik U nog met een gedeelte van uwe taak belast. Hoe volijverig gij nog zijt om U te kwijten van de taak , waarvoor gij niemand ziet aangewezen , die ze zou opnemen, ik kan den wensch niet onderdrukken , dat U in waarheid de welverdiende rust worde geschonken. 81 242 H. J. C O P En onzen ambtgenoot Bosscha kan ik hier niet toespreken. Treorige redenen houden hem van deze plaats verwijderd. Ook hem komt de mst toe, die hij begeerde. Veertig jaren bijna heeffc hij zijn ambt bekleed en onder Uef en leed zich een w^rm voorstander betoond van wat schoon is en goed, van beschaving en verUchting. Beiden, hem en U, eerwaarde Verburg, zou het niet gevallig zijn, ik weet het, zoo ik veel van U sprak. Wie mij hooren kennen U. Beiden hebt gij hier geleefd en uw werk was openbaar. Mogen aan uwe ver- diensten de hoogschatting en de dankbare erkentenis, waarop zij aanspraak hebben^ ten deel zijn. Blijft voor het Athenaeum bekngstellende warme vrienden, blijft het voor ons, wat gij U steeds betoond hebt, blijft ons ondersteunen in onze gewigtige taak. Mijne overige ambtgenooten , gij kent mij sedert langer of korter tijd, wat zou ik U hier in 't openbaar zeggen , wat ik niet beter deed in 't vriendschappelijk verkeer , wat ik U niet beter toonen kon in 't leven en in onzen werkkring I Gij weet als ik welke pligten op ons rusten , met welken zin wij moeten arbeiden, om voldoening te kunnen hebben en ons gelukkig te kunnen gevoelen op onze plaats. £er en aanzien staan bij ons niet op den voorgrond. Leven voor onze taak, woekeren met de hulp- middelen , die ons gegeven worden , deugdehjk onderwijzen , zietdaar wat strekken kan, maar wat ook noodig is, ten einde het Athenaeum aanzien en erkenning te verzekeren. Gij, waarde ambtgenooten , die ons toegevoegd zijt, van Vlotsn, MuLDER, KiEHL, wij hebbeu U welkom geheeten en welgemeend. AUen hebt gij U aanspraak verworven op de plaats^ welke gij onder ons be- kleedt. Door wat gij gesproken hebt bij het openen van uwe lessen , hebt gij bereids kenbaar gemaakt in welken geest gij wilt onderwijzen en hier uw deel van den arbeid verrigten. Waarlijk als gij in dien geest en met zulke gezindheid werkzaam zijt, durf ik en aan U en aan de jongelingen, met wie en voor wie gij werkt, een goeden oogst voorspeUen. HarteUjk wensch ik U , wensch ik ons , wensch ik het Athenaeum geluk met uwe komst. Streeft met ons naar een doel. Leeft met ons voor wetenschap en voor humaniteit. Zoekt met ons wetenschap te doen eeren door haar dienstbaar te maken aan het welzijn van velen in edelen zin. REDEVOERING. 243 Het verheugt mij ook U geluk te mogen wenschen , geachte Jacobson , met de betrekking, welke gij bij het laboratorium vervolt. Gij hebt ze door ijver en volharding verworven. Dubbel aangenaam is het mij U in zulken werkkring geplaatst te zien , terwijl ik mij vleijen mag niet \Teemd te zijn aan uwe wetenschappelijke ontwikkeling. Ik weet het, de betrek- king is U meest gewenscht als de gelegenheid om U aan de beoefening van wetenschap te blijven wijden. Zij diene U daartoe in ruime mate. Wees verzekerd , dat mijne belangstelling U niet ontbreken zal. Ga rustig voort op den goeden weg , dan kunnen de vruchten van uw moedig streven voor U niet uitblijven. Tot U nog een kort en welgemeend woord , edele jongelingen , die hier letteren en wetenschap beoefent. Ik begin met U dank te zeggen, Stu- denten aan het Athenaeum, voor de welwillenheid mij in mijne betrek- king betoond. Ik had niet de magt en het gezag, maar ook niet de verantwoordelijkheid van vroegere Rectoren. Maar ik getuig het van U, het was niet noodig te kunnen incarcereren en poencditeit ophggen. Ge- lukkig dat zulke tucht niet meer passen zou. In vriendschap kunnen wij hier te zamen verrigten wat voor elk onzer pligt is. — Van U hangt het zeker voor een groot deel af , hoe ons AthenaeH^m bekend sta. Gij kunt zoo krachtig de pogingen van mijne ambtgenooten en van mij onder- steunen. Handhaaft met ons de oude eer. Bevestigt het wat onder de akademie-burgers pleegt gezegd te worden , dat Deventer's Studenten de- gelijke grondige kennis medebrengen, dat zij zijn rond en trouw. Hebt geiuk in uwe ioopbaan en mogen er later van U genoemd worden onder de verdienstelijken , welke deze doorluchtige achool kweekte. — In U kan 't ook vooral blijken , wat hier goeds verrigt is , jongelingen die hier met verschillend doel wetenschap oefent. Verkondigt het, niet door woorden^ maar door uw voorbeeld, wat en hoe hier onderwezen wordt. Toont gij op prijs te stellen de gelegenheid, die U hier geboden wordt. Bewijst door ijverig gebruik dank voor de hulpmiddelen , die ons worden verstrekt. V^Iigt zoo de taak van uwe leermeesters en bewijst met ons, dat wij in ons gezamenlijk werken ondersteuning waard zijn. Gij allen hier tegenwoordig , burgersvan Deventer, eert uw Athenaeum en schraagt het. Ik zou wenschen tot U te spreken van het voorregt eene 31* 244 M. J. GOP REDEVOERING. Bchool van hooger onderwijs in uw midden te hebben; ik zou wenschen U daardoor op te wekken, om elk in zijnen kring en met zijne middelen toe te brengen tot haar heilzaam werken en tot haren bloei. Maar ik mag niet langer hier spreken als ware het nog mijn regt; ik moet afleggen, wat mij niet langer toekomt. De Raad der gemeente heeft tot Rector Magnificus benoemd den Hoog- leeraar Volksrt Simon Maarten yan dbr Willioen. Waarde ambtgenoot, U draag ik mijn ambt over en ik begroet U 't eerst als Rector Magnificus. Niet zelden heb ik gewenscht, dat ik als Rector mogt aftreden en dat mij een opvolger aangewezen wierd, wien ik het ambt mogt overdragen, dat, ik beken het, mij drukte, niet door dat het veel arbeids eischte^ of mij in onaangename en netelige bemoeijingen bragt; ver van daar, van dien kant was de taak ligt genoeg; maar ik had zorg om de instelling, die ik zag kwijnen, zorg welke ik door inspanning niet kon verminderen of wegnemen. Het ontbrak mij aan magt en aan middelen om te herstellen en op te beuren. Ik meende te zien, dat mijne pogingen vruchteloos waren. Het was mij een last niets te kunnen doen, terwijl ik overtuigd was, dat snel en krachtig handelen noodig was. Zoo was het voor mij teleurstel- ling, dat het Rectoraat mij langer dan gewoonlijk opgedragen bleef. Aan den adderen kant , wanneer ik bedacht wat ik te vermelden zou hebben , indien ik het overgeven moest, kon ik geenszins wenschen dien pligt te moeten vervullen en dan deed mij het opzien daar tegen weer berusten in het bekleeden van een ambt, dat mij nutteloos en onvruchtbaar voorkwam. Intusschen er zijn betere tijden gekomen en nu verheug ik mij den moed niet verloren te hebben. Nu ik weer goeds te vermelden had» nu de groote zorg geweken is, geef ik gaame U de taak over, die, zoo ik hoop, voor U eene ligte en aangename zijn zal. En nu» mijn ambtgenoot die van deze plaats spreken zult, treed gij op en doe het uwe hoorders ve^eten^ dat ik hen op uwe woorden moest doen wachten. REDEVOERING OV£B DE ZEDELIJKE WERKING DER VADERLANDSCHE TAAL- LETTER- EN 8TAATS-GESCHIEDENI8 , VITGESraOKEN BIJ DE PLECHTIGE AANYAABDJN6 VAN HET HOOGLEERAAR-AMBT IN OE NEOERLANOSCHE TAAL- LETTER- EN GESCmEOKUNOE AAN OE OOORLUCHTIGE SCHOOL TE OEYENTER. OP VRIJDAG, 16 VAN SPKOKKELMAAND 1855, OOOB , JOHANNES VAN VLOTEN. Wafc zou de verbeiering der Wetenschappen baten onder een volk, indiea het yolk zdf daaidoor niet verbeterd wierdP J. U. SWILDKNS. EDELACHTBA.KE HEEKEN, BUEGEMEESTER , WETHOUDERS, EN RAADSLEDEN DEZER GEMEENTE, EN BEZORGERS DEZER DOOR- LUCHTIGE SCHOOL, WELEDELE HEEREN SCHRIJVERS VAN GEMEENTE- EN SCHOOL- BESTUUR, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, VEELGEACHTE AMBT- GENOOTEN, ZEERGELEERDE HEER, LEERAAR DER UITHEEMSCHE TAAL- EN LETTERKUNDE, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE DE HANDHAVING DES RECHTS IS TOEBETROUWD, WELEERWAARDE HEEREN, HERDERS EN LEERAARS DER VER- SCHILLENDE GEZINTEN, ZEERGELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE ^WETENSCHAPPEN, WAKKERE JONGELINGEN, KWEEKELINGEN DEZER SCHOOL, BEMINNELIJKE VROUWENSCHAAR, DIE DOOR UW BIJZIJN DIT FEESTUUR EEN VRIENDELIJKEN GLANS VERLEENT, EN GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZE PLEOHTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEACHTE HOORDERS EN HOORDERESSEN: Indien er een woord is, dat men in onze dagen veelmaal op de Jippen heeft, het is dat der wetenscliap. En gewis in een tempel aan ha- ren dienst gewijd, als die, waarin ik thans optreed, en uit den mond eens sprekers^ zelf geroepen een der priesters in dien tempel te zijn, zou het weinig voegen, wilde hij van dit woord in een anderen dan vereerenden zin gewagen, noch der zaak zelve, die het vertegenwoordigt , niet al de hulde brengen, die haar niet alleen hier vooral toekomt, maar die zij overal en ten allen tijde verdient. Het is dan ook niet tegen dat woord en 248 J. YAH VLOTEN zijne veelvuldige aanwending, dat ik hier wensch op te komen. Joist echter naarmate ik er meerder prijs op stel, het steeds op gepasten en eerbiedigen toon geuit te zien, zou ik van den anderen kant meenen, niet genoeg tegen het misbrnik te kunnen waarschuwen ,^ dat men er wel eens van dreigt te maken; een misbruik, dat, in zijne eenzijdige toepassing, er slechts toe zou kunnen strekken, met het misbruikte woord ook de zaak zelve in minachting te brengen en van haren verheven rang te doen af- dalen. Men hoort veel van den emst, de macht, de strengheid, de hooge eischen der wetenschap spreken, en ik heb met al die woorden vrede; ik wil niets op hare rechten afdingen, noch haar in haar rechtmatig bezit verkorten. Ik wensch alleen , dat men niet voorbij moge zien wat er ook buitendien nog te overwegen valt , en dat men niet alles nog heeft gezegd , als men het groote woord van tcetenschap heeffc laten hooren. En inderdaad, gaan wij de zaak 'slechts wat naauwkeuriger na. Hoe velen van allen, die ik om mij 2ie, begeeren aanspraak te maken op den naam van dienaren der wetenschap of ook maar wetenschappelijke lieden? — En even als binnen het enge bestek dezer zaal is het in de groote maatschappij daar buiten. Hoe veel wel van al hare leden acht gij , dat er tot den dienst der wetenschap geroepen zijn ? — Wel moet , wel zal op allen zonder onderscheid, in meerder of minder mate, de wetenschap haren invloed oefenen; aller opleiding en vorming moet op de eene of andere wijs van haar uitgaan, of hangt althans eenigsins met haar samen; maar dat, waartoe zij gevormd en opgeleid moeten worden, en waartoe ook de wetenschap hen opleiden en vormen moet, is iets anders, iets — - het zij met allen eerbied gezegd — iets hoogers, althans iets meer omvattends dan de wetenschap. Zij moeten menschen, krachtige en ge- zonde^ zoqveel doenlijk edele, reine, en groote menschen worden; en daar- toe is met.hunne bloot wetenschappelijke vorming slechts de helft gedaan; het hangt voor de andere — misschien de grootste — helft van hunne zedelijke vorming af. //Gij zijt een groot man ^ in uwe schriften/'.zoo sprak in de vorige eeuw een Fransch staatsbcambte tot den beroemden VojiTAiRE, //ik wenschte maar, dat gij in uw eigen hart een vierdepartjen der zedekunde hadt overgebracht, die in die schriften vervat is." Zede- lijke vorming ontbrak den beroemden man, die slechts eenzijdig zijn ver- REDEVOERING. 249 stand en vernuft had ontwikkeld, voor een groot deel; en vandaar het Bchadelijke van 9en invloed, dien hij heeft uitgeoefend, en dat misschien meer dan opweegt tegen de verdiensten , die men hem in den stijd tegen bijgeloof en onkunde evenmin ontzeggen kan. — Gelukkig nu echter, dat het innige verband van de eigenscbappen des menschelijken geestes en gemoeds van zoodanigen aard is, dat men haar eigenlijk geweld zou moe- ten aandoen» wilde men ze inderdaad en in de werkelijkheid zoo scheiden, als men veelmaai op het papier of al sprekende , geleidelijkshalven , gedwon- gen is te doen. Ik heb van Vaderlandsche , niet Nederlandsche Geschiedenis gewaagd, omdat in dat eerste woord zelf reeds eene krachtige aanduiding ligt van hetgeen die Geschiedenis bepaaldelijk voor ons is. Daar is er geweest, die in die benaming geenerlei belang zagen, die meenden, dat Vader- landsliefde tot de vooroordeelen van een kleingeestig en bekrompen ge- moed behoort, welke voor een ruimer blik op wereld en menschheid weg- vallen en in het niet verdwijnen moeten; — dat, al moge de dichter van een //liefde tot zijn land" zingen, die //ieder is aangeboren", die liefde 82 250 J. ▼Aif VLOTEN verzmken moet bij het bezef van het kleine.plekjen gronds door dat land bezet, en van de wijd uitgebieide ruimte boiten de grenffen van dat land gelegen; — dat zij moet ontbonden en opgelost worden in hetgeen men liefde tot de menschheid in het algemeen noemt , en waaraan het edeler en grootscher heet zich te wijden, dan zijne belangstelling tot den dos- genoemden erfgrond zijner vaderen en hetgeen dezen betreft te bepalen. En gewis^ voor zoo verre zij slechts tegen overdrijving waarschawen willen, heeft de stem derzolken alle recht gehoord en met aandacht gehoord te worden. Wij kennen eene ingenomenheid met den Vaderlandschen grond , die men met recht verwerpen mag; die zich nu eens uit in opgeblazenheid en domme verheffing over en van hetgeen door het voorgeslacht op dien grond verricht is , of in stomme bewondering van al hetgeen er ook thans op dien grond nog dagelijks plaats grijpt^ in moedwillige blindheid voor al wat er nog op te verbeteren vallen mag; — dan eens weder zich in zelfzachtige beperking zijner genegenheid tot dien grond ea zijne bewoners openbaart, in eene afsluiting van het hart voor al wat daar buiten omgaat Wat nu dat eerste betreft, mogen wij ons gewisselijk verblijden in een land te wonen , waaraan de meest grootsche herinneringen verknocht zijn en dat eene geschiedenis gehad heeffc , zoo als geen ander misschien er eene kan aanwijzen; maar^ indien reeds zelfingenomenheid en eigenwaan menschen van erkende verdiensten ontsiert en met recht in hun misprezen wordt; veelmeer nog is zulk een waan belachelijk en verachtelijk , waar hij niet eigen verdiensten, maar die van het voorgeslacht geldt» en waar hij daarbij het heden voor het verleden vergeten doet^ in het heden door slap- heid en verlamming zondigen, omdat het verleden zich door kloekheid en geestkracht zoo schitterendonderscheidenheeft; — waarhij — erger nog — voor de leemten en gebreken van dat heden de oogen sluit. Wij zijn er daarom ook ten volste van overtuigd, dat er een tijd zal komen, waatin volkstrots en volkswaan voor even dwaas zal gehouden worden, als eigen- waan en zelfvergoding of ieder andere sprank der ijdelheid. — En wat het andere betreft, achten wij ons tot hetzelfde doemvonnis over de baatzucht en het eigenbdang eens volks gerechtigd^ als men gewoon is onvoorwaar- deUjk over die van enkele personen te vellen. Maar wij meenen, dat een gezond bezef van zelfstandig volksbestaan , en eene warme liefde voor het REDEVOERING. 251 land onzer geboorte even billijk en prijzenswaardig zijn^ als het bezef van persoonlijke zelfatandigbeid en liefde tot de onzen; en dat zij, zoo min als deze, verward mogen worden met eigenbaat en eigenmin. Zelfstandig te blijven en toch zijn teederen samenhang met anderen te gevoelen, en door warme en waarachtige deelneming in al wat hen betreft te uiten, ziedaar wat het beginsel van ieder volk gelijk van ieder mensch moet zijn, en wat hon door han verstand niet minder wordt voorgeschreven » dan zij er door hun hart toe worden geprikkeld. Of is het niet de groote les, ons door de gesohiedenis der laatste zestig jaren vooral gepredikt, die van aansloitingj samenwerking , en vereeniging; die der inspanning aller ver- eende krachten tot een gemeenschappelijk doel , waardoor alleen iets groots en blijvends kan worden bewerkt en tot stand gebracht? Er is een tijd geweest, en veel zijn er ook thans misschien nog^ die hem niet voorbij wanen, waarin zoowel de verschillende enkele leden der menschelijke maatsohappij , als ook de grootere afdeelingen door verschillende van genen gevormd; waarin verschillende maatschappelijke lichamen en standen in den waan verkeerden, dat zij hmme eigene belangen niet beter konden behartigen , dan door die van ieder ander zooveel mogelijk tegen te werken en te verhinderen. AUengs komt men gelukkig van dergelijken dwaasheid, voorai in het dageUjksche leven, meer en meer terug; maar op het groote wereldtooneel , in het onderling verkeer der volken, bUjft men, bij allen vooruitgang die pok hier niet te miskennen valt, nog maar ai te vaak bij die jammerUjke verouderde beginsels staan. Men wii nog niet genoegzaam inzien, dat ook hier, met vriendschappelijke en vreedzame samenwerking aUeen, nuttig en tot ieders byzonder zoowel als het algemeene best, ge- arbeid en gewerkt worden kan. AUengs echter zal men er ook daar wel van terugkomen. vDe mensch" zoo uitte zich voor weinig jaren een vre- deUevend Noord- Americaan , //de mensch is door een roode zee van bloed gegaan; hij heeft veertig eeuwen hmg door een woestenij yan jammer en eUende rondgedoold; thans echter staat hij eindeUjk op de spitse des bergs, van waar hij de beken meUcs en honigs vloeyen ziet. GeUjk de avontuur- lijke Spanjaart in het Wester werelddeel heeflb hij met moeite de steUe hoogten beklommen, die hem het uitzicht geven op de wijde uitgestrekt- heid, die voor hem ligt; als de stoute Portugees is hij den vreeseUjken 82* 252 i. TAv VLOTEIf Stormkaap omgezeild, die thans tot een kaap der Goede Hoop Yoor hem moet worden. Ik wil mij hier aan geene nitspraak wagen^ ik wil niet besliasen of de volkeren zich binnen kort als een znllen voelen, of zij zich znllen samenvlechten en weven gelijk de Indische Banjaan, om als nit eea boom geheel een woad te vormen; — maar dit staat vast, dat zij, zonder eene enkele eigenschap hunner zelfstandigheid of onafhankelijkheid te ver- zaken, zich, misschien nog wel in onze dagen, tot een groot geheel znUen vormen, ala die schakels van magnetisch ijzer, aan welke Flato eens een beeld ontleende, en die zich, onder den invloed eener krachtige en onzichtbare aantrekking, ieder in zijn bepaalden en eigenen vorm tot eene keten verbinden. Uit de wording dier nieuwe orde van zaken zal niet alleen de onderlinge vrede en rust van alle volken voortspmiten , maar * ook het gelok van ieder mensch, en uit het heil en den vrede van ieder gezin zal de vrede en het welzijn van ieder staat geboren worden." Wij behoeven hier^ Mijne Hoorders, geen verderen blik in dat beloofde land der toekomst te werpen ; het was ons slechts om de rechtvaardiging te doen van het gevoel eener verstandige vaderlandsliefde, als 'twelk met eene algemeene menschenmin zeer vereenigbaar is. Niet alleen dit echter, maar wij zouden zelfs durven beweren, dat zonder die vaderlandsliefde , die innige belangstelling in alies wat den vaderlandschen grond en land- aard betreft, een algemeene Uefde tot onze medemenschen, zoo al niet onbestaanbaar^ althans niet nuttig werkzaam wezen z^. Of zou men meenen^ dat wie niet belangstellend genoeg eigen zaken behartigt, wie eigen wel en wee jammerlijk verwaarloost , werkelijk voor dat van anderen met vrucht zou kunnen werkzaam zijn? Neen, de zoodanige kiest slechts den schijn boven 't wezen ; door voor zich zelf zoowel als anderen de hou- ding aan te nemen, als ware hij om ander^r, meestal ver verwijderder heii emstig bekommerd en ijverig daarvoor werkzaam ; — eene werkzaam- heid van welke hij niet in de gelegenheid is de vruchten en uitkomsten te beoordeelen; — sust hij slechts zijn geweten in slaap, wanneer het hem verwijten wil, dat bij zijne eigene belangen voor een gewaand belang van anderen veronachtzaamt. Zelfs meent hij zich dan — o, toppunt van zelf bedrog I — nog misschien wel den lof van de edelste belangeloosheid te mogen toekennen, die haar eigen fortuin met voeten trapt, alleen om REDEVOERING. 253 Eich geheel aan dat van anderen ^ hem geheel ver en vreemd en t>nbe- kend — te wijden. Hij herinnert ons aan den hopeloozen arbeid van die ijverende patronessen van Middelafricaansche of Sineesche zendings- en be- schavings-ontwerpen , die de opvoeding harer eigene havelooze kinderen^ verwaarloozen» en welke, door de geestige pen van een bekend Engelsch schrijver onzes tijds , zoo treffend op de kaak zijn gesteld. Neen , het be- hoeft nog geen ieus van den eigenbaat te zijn.het bevat evenzeereenejuiste opmerkingy eene golden les voor velen, dat bekende Fransche spreek- woord, dat ons zegt, hoe welberaden barmhartigheid bij ons zelf moet aanvangen. Evenzoo ga dan ook elke deelnemende liefde tot de mensch- heid van eene warme liefde tot ons vaderland uit; eene liefde, die niet overdrijft noch verblind is, maar dat Vaderland neemt zoo als het is, met zijne grootsche zoowel als beschamende herinneringen , zijne tekortkojoiingen en gebreken , zoowel als zijne deugden en grootheid. — En dat er van beide sprake zijn kan , wie zou het betwijfelen durven ? — Rijk aan groote mannen en schitterende heldenfeiten is de Nederlandsche geschiedenis , maar ook rijk aan even jammervolle als waarschuwend-leerrijke handelingen en gebeurtenissen ; en waar gene ons moeten bezielen en tot navolging drin- gen , daar moeten wij uit deze leeren ons voor soortgelijke te wachten en den weg te vermijden , op welken onze vaderen het spoor bijster werden. — En ziedaar , hoe de vaderlandsche geschiedenis in het algemeen reeds van twee zijden zedelijk op ons werken kan.* De schoone karakters onzer Geschiedenis moeten ons bezielen tot navol- ging. Zij moeten ons door hun voorbeeld leeren ons zelf te verzaken, waar het het heil des iands geldt , ons zelf te verwinnen , waar het geldt winste te doen voor de zaak der waarheid en des rechts. Wij moeten leeren van hen, dat er niets verkregen wordt zonder arbeid en strijd, en zoo moeten wij op onze beurt ons aangorden; ons aangorden niet alleen om te handhaven en te behouden wat zij voor ons gewonnen en ons nage- laten hebben, maar ook dat erfgoed voortdurend te vergrooten en te ver- meerderen. Tot zulke eene navolging echter moeten wij door hen bezteld worden. Het is niet genoeg, dat wij hooren of lezen, ons zien voorleggen of uiteen zetten, wat het voorgeslacht heeft gearbeid en gestreden, hoe het heeft geleden en volhard; v?illen wij het navolgen in sijn arbeid en strijd, in zijn volharding onder zijn lijden, wij moeten om bezield voelen door zijn voorbeeld. Zonder bezieling is er nooit eene grootsche daad volbracht; door alleen beredeneerd te handelen zal men er nimmer eene volbrengen. Slechts ijver en geestdrift voor de goede zaak kan de hinderpalen doen trotseeren / die der arme redeneering vaak onoverkoombaar schijnen ; en het is slechts eene gewaande wijsheid, welke men hun dikwijls hoort toe- kenneui, die het gevaar niet durven onder de oogen zien dat men altijd loopt, noch dea strijd, die men altijd te voeren heeft, wanneer men iets REDEVOERING. 255 goeds en groots tot stand wil brengen. En zoo zelfs de zwakhcid van allen zich daartoe^nog maar bepaaldel — maar hoeveel groots zou emiet reeds tot stand komen, zoo ieder slechts de geestkracht bezat» om datgene door te zetten, waarvan zijn verstand hem het nuttige en noodige bezeffen doet. Bij de meesten echter hangen de handen slap, ook waar het hoofd werkzaam is; zij gevoelen zich, bij alle juistheid van inzicht, niet in staat, zelf de hand aan 't werk te slaan om te doen , wat hun geweten hun voor- schrijft te doen, wat hun eigen verstand hun zegt dat gebiedend gevorderd wordt, zal het eene of andere goede en groote werk gelukken. //Heere, ^behoed ons! wij vergaan/' roepen zij met de wankelmoedigen uit de Schrift, en zij wagen het niet de hand ook maar uit te steken, om hun eigen ondergang te verhoeden. Ook voor dezulken is de geschiedenis on- zer voorouders rijk aan de schoonste en treffendste lessen. Deze draalden niet, wanneer er gewerkt en gearbeid worden moest, en daarom oogstten zij ook het schoonste loon op hunnen arbeid. Van de andere zijde staat de geschiedenis onzes Vaderlands echter niet minder waarschuwend en afschrikke^d, dan hier bemoedigend en bezielend voor ons. Ons ook hier bij de drie aangevoerde punten bepalend , kunnen wij er tegen gene even zoo vele over stellen. Wij zien onze vaderen ja, na jaren-lange bange worsteling , hun krachtig volksbestaan veroveren ; maar wij zien hen ook, tijdens die worsteling zelve nog, door onderlinge ver- deeldheidy dat volksbestaan tot een even ontmoedigend schouwspel maken, als zijne wording straks verheffend was. Wij zien hen hunne gewetensvrij- heid verkrijgen, maar om die zelve vrijheid terstond daama aan anderen te onthoaden, die er toch hetzelfde recht op hadden als zij; wat zij vroe- ger op de Katholieken met geweld, maar terecht verkregen, onthouden zij weldra dien zelfden Katholieken , als de kansen gekeerd en deze de zwakste partij geworden zijn. — Wij zien hen eindelijk, in later tijd, na de grootsche jaren der Republiek, onder de weelde, die zij niet langer dragen kunnen, beawijken, en met slappe handen en trage hoo£den nederzitten, naauw nog leven genoeg toonend, om naar de wetten en zangen te luis- teren, door anderen op staats- als op letter-gebied hun voorgeschreven en voorgedeund. Het was de tijd, waarin de wakkere yan Effen hen in zijne geestige vertogen geeselde; de tijd, waarin een honner beide laatste 256 J. ▼▲* VLOtEII knichtige dicbten hao, in hmme jammerlijke Framdigearindheid , die faq- tende maar welverdiende aanmaning over de mont hnnner docaten todmt: YeriJaart ons hedoi tochy o leren lyke laoidenl Weleer zoo sterk tiii moed en banden, Zegt ODs: wat doet die held op awe gooden miint? YertMeUt bij , wat gij durft en knDt? Welaanl ik z^: ontmkt, ontrokt beni aunen degen, Hij 18 me^ zgnen hdm Terlegen, Zijn ijser hamas is hem enkel tot een last; Werpt weg dit toigy dat liem niet past! Beschenkt veel lierer hem met nieawe pronkcierBden , Blanketseb, yroawlijke gewaden; £n geeft hem eenen naald met eenen gooden draad, Opdat bij — klien bordare Toor den ataat. Om echter die lessen, zoo ter navol^g als ter afschrikking, met voor- deel uit onze Staatsgeschiedenis te kunnen putteir, om ze niet krachtekx» voor ons te zien voorbijgaan, om er winst mee te doen voor onse eigen vorming en veredeling , moet die geschiedenis — om daarop terog te ko- men — niet slechts een boek voor ons zijn, dat wij lezen en dan, zcmder meer, voor kennisgeving — gelijk men pleegt te z^en — aannemen; maar zij moet voor ons leven^ wij moeten er van doordrongen, er, gelijk wij straks zeiden: van bezield worden. Dat no echter hangt voor een groot deel van onze wijze van behandeling af. Wij moeten deze namelijk aoo inrichten , dat wij niet slechts als voor een lang verloopen verieden staan, waarop ons, als op een voor ons uitgebreid tafereel, een uitzicht gegond is, en waarop wij de schoone kleoren , de lieflijke werking van licht en schaduw, of ook de somberder tinten eener ontstuimige natuor bewonde- ren, en met de luide betuiging van onze bijval en hulde begroeten, om er ons straks weder van af te wenden ; — maar wij moeten ons als uitgelokt voelen, zelf het voor ons opgeslagen tooneel te betreden, mede te leven, mede te werken en te handelen « met de personen die er op bedrijvig en werkzaam zijn. Wij moeten, aan die verlokking gehoor gevende^ tot in REDEYOERING. 257 de kleinste^ ons te bespieden g^geven omstandigheden van dat leven deel- ' nemen, ons zelf als een tijdgenoot zoeken te gevoelen, als een dergenen zelf , die wij zich voor ons zien bewegen. Wij moeten als in iedere bewe- ging huns harten deekiemen , deze tot in haar eerste kiem nasporen , en , zoo doende, als met ieder hunner medeleven en ons ontwikkelen. Maar wij moeten daarbij , bij alle deelneming in hun lot , ons geheel vrij houden van al de eenzijdigheid der verschillende hartstochten ^ waardoor wij hen onderling verdeeld en in strijd zien. Wij moeten; even als men kinderen op verkeerdelijk aangenomen gewoonten pleegt te wijzen, om hen te doen zien^ hoe leelijk die staan; wij moeten ons door die eenzijdigheid voelen waarschuwen en afschrikken. — En tot dat alles is ons thans meer dan ooit te voren de gelegenheid gegeven. Het mag toch als eene gelukkige kenschetsende eigenschap der geschied-vorsching en beoefening dezes tijds geroemd worden , dat zij , wel verre van zich tot eene bk)ote herhaling te bepalen van 't geen vroeger^ dikwijls naar de eenzijdige zienswijs van een der partijen, verhaald wefd; — dat zij, verre van dat, zoowel al het vroe- gere aan den toets der scherpste beoordeeling onderwerpt, als ook, door de openbaarmaking en aanwending van de tot dusver jneest verholen bron- nen, tot de kleinste byzonderkeden aan 't licht brengt, de tneest geheime bedoelingen openbaart. Met de lofwaardigste medewerking van regeerin- gen en gezagvoerders^ worden de geheimste Archieven geopend; tot in de verborgenste hoeken van den moordburcht te Simancastoe^heefthetSpaan- sche bewind den voetstap des geschiedvorschers geduld^ zelfs om er de stoffe uit op te delven, die Spanjes meest beruchten koning, in al de af- zichtelijkheid van zijn deemiswaard karakter, naar zijn eigen oorspronke- lijke teekening ten toon zou stellen. En gelijk het daar geschiedde , heeft het, in meerder of minder mate^ overal plaats en wordt er het meest doel- treffend gebruik van gemaakt. Welk eene omkeering heeft er bijv.^ om van geene anderen te gewagen , niet op ons eigen Landsarchief plaats ge- grepen, waar, onder het bestuur van een even schrander als ervaren ge- leerde, d§ eeuwenheugende stukken, die er sedert even zoovele eeuwen ongebruikt lagen, aan het licht worden gebracht en voor ieder onderzoe- kend oog ontvouwd en blootgelegd. Zulk een tijd nu moeten wij ons waardig toonen en ten nutte maken, moeten wij ons beijveren juist 83 258 J. vAir VLOTEN daartoe aan te wenden, waartoe hij sich vooral aanwenden laat: eene levendige en aanschouwelijke voorstelling van geheel ons verleden te verkrijgen; eene voorstelling als die, welke wij boven eiachten, om in dat verleden te kunnen meeieven , zijn leed ea lief als op nieuw te erva* ren en te genieten.. En niet slechts bij dat deehemende medeleven van ieder tijdvak, hoe grootsch en bezielend het wezen moge, afzonderlijk; — niet daarbij slechts bepale zich de bezielende study van de geachiedenis des Vaderlfmds. Door niet a&onderlijk toch en als bij brokken slechts die geschiedenis te beoefenen» maar haar, op even deebiemende en belangstel- lende wijs, van den aanvang af doorloopend te behandelen, zal men als de gansche ontwikkeling des volks, van zijne kindsche tot sijne latere rijpe jaren, medemaken, leeflt en ontwikkelt men zich als met dat volk, en is daardoor dan, ten slotte» ook in de beste gelegenheid, voelt zich als gedrongen die ontwikkeling voort te zetten ^ en daartoe juist dien w^ in te slaan , diea zij zelve opwijst Men zal in zijn boezem ala de hartaAr zijns volks naast zijne eigen6 voelen kloppen, zijn leven met het zijne med leven, en, van zijne grootsche geschiedfeiten , als van zijne jaren van zwakheid en jammer, vol, al datgene in het werk stellen, wat, voor zoo verre het van menschen-invloed afhangt, de laatste in de toekomst voor- komen, de eerste steeds door nieuwe vervangen zaL £n daarbij moge men dan vooral niet den invloed van ieder enkelen mensch te gering schatten. Indien er eene treffende les is, door de vaderlandsche, als door de geschiedenis aller tijden en volken gegeven, het is die van de werk- kracht der enkelingen. Ik ken geen noodlottiger denkbeeld, dan dat waarin men steeds velen verkeeren ziet, dat hunne eigene meest krachtige inspanning toch slechts een onbegonnen werk zou zijn bij de traagheid en 't achterblijven aller anderen. iyWeldoen en niet omzien" moet ook hier de leus zijn ; dat doen , • wat onze plicht en ons geweten ons voorschrijven , zonder er ons om te bekreunen, of het misschien, bij het stilzitten van anderen, zonder vrucht of uitkomst blijven zal; ieder in zijn kring dat werken, wat er te werken valt, zonder angstvallig te vragen, of het, bij anderer werkeloosheid , we> iets zal baten. i^Indien ik ooit eene preek laat drukken" zeide een schrander Duitscher der vorige eeuw, «^het sal zijn over het vermogen om iets goeds te verrichten , dat ieder mensch bezit > REDEVOERING. 259 De djrommel mocht ond leven halen, zoo alleen een Keizer iets goeds ver- mocht. leder is een Keizer in zijn kring/' Geen treuriger beginsel dan ook , dan die meestal voorgewende afhankelijkheid van anderer medewerking, waar- door zooveel goeds vertraagd , zooveel groots belemmerd en gestoit gewor- den is. Ik heb u^ bij het voorstellen der geschiedenis van het Vaderland en hare werking, op het levende beeld gewezen, dat hare belangstellende en deelnemende behandeling ons niet van ieder tijdvak slechts, maar van ge- heel het land en volk zelf in hmine ontwikkeUng geeft. Een niet minder sprekend beeld nu leeft er voor ons ook in de vaderlandsche taal. //De taal is gansch het volk", zoo luidt eene bekende spreuk, en dit is zoo zeer de waarheid» dat men, met betrekkeUjk weinig moeite» in de taal van ieder land zich als geheel den aard en het wezen zijner inwoners kan zien afspiegelen. Niet echter is het daartoe reeds voldoende, dat men die taal op een gegeven oogenblik des tijds in oogenschouw neme, om uit haren rijkdom van eigenschappen , die des volks, dat haar spreekt, af te leiden;» maar zoo goed als de geschiedenis in hare wording en ontwikkelingi moet ook die taal van haar eerste ontkiemen af — voor zoo verre dit althans 83* 260 J. YAN VLOTEN voor den blik des vorschers bereikbaar is — worden nagespoord en gevolgd. Zij moet in haar voortdurend leven worden bespied, gekend en verstaan. Haar levenP — vraagt misschien deze of gene, die minder in de gelegen* heid was daarover na te denken, die zich de taal misschien nooit anders heeft voorgesteid, dan als eene soort van uit klanken saamgestelde « maar anders doode munt, waarmede de menschen gewoon zijn onder elkander de verschillende hun voorkomende zaken te vert^enwoordigen; aan eenig leven zal hij meenen, dat daarbij wel niet te denken valt Inderdaad is het nog niet zoo lang geleden , dat zulken meening meer algemeen gedeeld werd, dat men zich geene voorstelling wist te maken van het leven eener taal» geheel aan dat van eenig levend wezen gelijkvormig; een leven, dat zijnen weelderigen tijd van zinnelijke kracht, zoo goed als zijne dagen van afneming en verslapping, zijne bloeyende jaren heeft, zoo goed als zijn tijd van vermindering en verval; een leven, dat zich, zoo goed als dat van een mensch of van een volk, uit eene tijdelijke l^wijning herstellen laat^ om tot zijn vroegeren gezonden toestand, al is het in min of meer gewijzigden staat, terug te keeren; — want geheel zijn vorigen staat, m al zijne eigenschappen en eigenaardigheden , kan het evenmin herkrijgen, als zich mensch of volk bij de gestadige vnsseling en slijting hunner be- standdeelen, de doorgaande verandering en ontwikkeling van geheel hun samenstel^ tot een vroeger standpunt huns aanwezens laten t^rugbrengen. Wat eenmaal voorbij is, is verleden en onherroepelijk verloren; het leeft slechts voor ons in het beeld en de herinnering die het van zich achter liet, en in de werking die het had. Dat beeld en die herinnering nu zijn voor de taal van ieder volk, en ieder tijdvak der ontwikkeKng van dat volk, de verschillende voortbrengselen zijner letterkunde; in deze is ons de afteekening bewaard harer gedaante en harer vormen, en in deze spreekt zij tot ons, zoo in hare natuur als met de uitdrukking der kunst. Van daar, dat men dan ook de taal- en letterkunde eens volks en beider ge- schiedenis, in de behandeling, moeyelijk geheel scheiden kan, zich ter rechter verklaring van deze tot gene moet wenden, geiijk omgekeerd zich gene ook weder in al haar rijkdom en kracht het best in deze laat er- kennen. Beiden vereend schenken zij, in hare voortdurende onlwikkeling, het volledige beeld van het verstandelijke leven eens volks, gelijk zijne REDEVOERING. 261 staatsgescliiedenis dat van zijn zedeiijk en maatschappelijk leven geeft. Maar gelijk wij ook reeds in den aanvang zeiden, dat zich de zedelijke en verstandelijke zijde des menschen, wel eenigsins in woorden en op het papier , maar geensins in de natuur geheel laat scheiden , zoo laat zich ook in taal en letteren evenmin de zedelijke aard eens volks, als in zijne ge- schiedenis de verstandelijke miskennen; en de belangstellende , innige deel- neming in de zoo zedelijke als verstandelijke ontwikkeling eens volks, gedorende den loop der eeuwen, gaat daarom niet mindcr van de taal en hare geschiedenis en lettergewrochten , dan van de lotgevallen des volks in zijne zedelijke en maatschappelijke ontwikkeling, en van deze niet minder dan van gene uit. — Terwijl ons dan ook eerst alle drie te zamen het geheele, volstandige beeld eens volks schetsen/ moet daarom ook voor hem, die in dat leven gansch en innig deelen wil, de beoefenfng aller drie te zamen gaan en werken. De zoodanige moet , als in de geschiedenis tot den eersten tijd der wording zijns volks, dezes eerste kinderlijke schreden op haar gebied, ook in de taal tot de eerste sporen haars aanwezens, de eerste kinderlijke klanken harer nog ongeoefende tong teruggaan. Wan* neer hij haar daar in haar innigst leven heeft leeren bespieden en verstaan , zoodat hij met dat levea als een geworden is, het met haar medeleeft en geniet, voelt hij zich dan, haar op haar verderen weg begeleidend, haar vergezelschappend bij ieder harer sohreden , als met haar opwassen en ont- wikkelen, deelt hij in geheel haar groei en wasdom; en bij iederen tred, dien hij verder met haar voortzet, leert hij haar, aan welke hij zich, yan bare eerste beginselen af, innig gehecht heeft, steeds meer lief en dierbaar krijgen, voelt zich steeds naauwer met haar verbonden. En, gelijk hij, op het gebied der geschiedenis, tot den iaatsten, den huidigen ontwikke- lingstijd van zijn land en volk gekomen , die ontwikkeiing als zijne eigene medevoelt» zich zelf als een krachtig voertuig ter verdere ontwikkeling van dat volk kent; zoo zal hij ook, de geschiedenis zijner taal tot op den dag van heden vervolgende, zich geheel met haar vereenzelvigd hebben en haar levenals het zijne voelen. Hij zal dan teveus die eigenschappen in haar, w^lke hij als tot haar innigst wezen behoorende heeft leeren kennen en waardeeren, welker degelijkheid en kracht hij heeft leeren inzien, in hare onverdorvenheid trachten te handhaven ; zonder zich met de ijdele taak te 7 J62 J. ▼AH VLOTEN willen belasten, dat in haar te willen behouden of uit den dood te doen herrijssen, wat sedert* jaren voor haar verbren ging, en welks verlies dj zich sedert door nieuw aangeworven eigenschappen van de andere zijde weder zag vergoeden. Maar wat hij haar gebrekkigs siet aankleven^ wat haar door onhandige hervormers of deemiflwaarde betweters, ten aditerded harer zuivere schoonheid» werd opgedrongen en sedert misschien bijbleef, dat zal hij, zoo veel in hem is, van haar wegnemenj om haar slechts dat te laten wat haar worachtig versiert, of liever haar eigen oorspitHikelijk schoon in alzijn kracht doet uitkomen. En'wat zijne eigene zedelijke vorming, hare zedelijke werking op hem betreft; de gelukkige hoedanig- heden, die haar eigen zijn, en die hij in haar heeft leeren kennen en zoekt te handhaven, zulien op hare beurt den gunstigsten invbed op hem oefenen. De wakkere Coornhert roemde reeds voor derd'alf eeuw onse taal als rijk en verstandig; //verstandig" zeide hij, was zij iir(omdat) hare woorden zijn zoo duidelijk, dat zij, of ten eersten aanzien of door een weinig inziens, niet anders dan de klare sterren in den duisteren nacht zich zelf openbaren"; en i^rijk^ (omdat zij) van zoodanige woorden heeft overvloedige verandering." Wij mogen er bij opmerken , dat zij juist op dic beide punten zich ten gunstigste van de beide talen harer naaste buur- volken onderscheidt. Zij paart toch het klare en heldere verstand der Fransche, met al den levenden rijkdom der Duitsche taal. Wat er doodsch en afgestorvens is in gene, uit de afgdeefde vormen van het Latijn her- bouwd, dat mist zij en bezit toch geheel hare bepaaldheid, zekerheid, en aanschouwelijkheid van uitdrukking. Terwijl zij het Duitsch evenzeer in zijn krachtig leven op zij streeft, als zij er gelukkig bij achterstaat in schemerachtigheid van voorstelling en verwarrende onjuistheid van begrip- pen. 