title: Specimen juridicum inaugurale: De culpae praestatione in obligationibus
creator: Pieter Rutger Feith
text: • L. 2 D. de Prob. (22.3); vgl. art. 1902 B. W. * Vgl. V. LoHB ju zijn Uebersicht d. L. v. d. Culpa, in zijn en Grolman's Magasin, 6d. IV, S. 472 fgg. 184 door den haurder voorkomen hadden knnnen worden. De verhnurder behoeft dus zijn bewijs van eene daad of ver- znim des hnnrders niet meer te leveren: doeh dezen staat het dan nog altijd vrij aan te toonen, dat hij als een goed huisvader gehandeld heeft, en dus ten onregte voor de schade wordt verantwoordelgk gesteld, m. a. w. dat er bg hem geene schuld bestaat. ^ Alleen bij brand volgt men eene andere wijze van be- wysvoering. Hier pleit namelijk de presumtie voor den hnurder, en niet voor den verhuurder: in plaats dat de eerste zijne onschuld zou moeten bewQzen, moet de laat- ste aantoonen, dat de brand door de schuld van den huurder ontstaan is. Het oogmerk, waarmede mendeze bepaling in strijd met den Gode Napol^on ^ opnam, was hoofdzakelijk om zich naauwer aan de regels van het bewijs aan te sluiten, daar hi), die schade en schuld be- weert, ook schade en schuld bew^zen moet: ' en, hoe- wel dit op zich zelf geen afdoende reden oplevert, daar men dien regel dan ook in art. 1600 had moeten eer- ^ Tboplong, 1. c. n. 342—344; Mabcad^, VI, p. 463; Diephdis, VII, D. 566 vg. Deze presumtie is ontleend aan het oud-Fransche regt; Pothibb, Louage, n. 199. * Volgens art. 1733 C. N. diende de huurder, om Trij le zijn, te I)ewijzen, dat de brand bet gevolg is geweest of van eene vis Diajor,of van bet branden van een naburig huis. Men heeft daar das, in tegen- stelling van ons regt, niet alleen de gestrengheid, dat de huurder bewij- zen moet, maar zelfs is zija bewijs beperkt tot enkele opgegeven geval- len; vgl. Zachariae, IV, § 702, 7 — 14, en Mabcad^, Vf, p. 464 vgg. ; tegen Duvebcieb, I, n. 437, en Tboplong, d. 363 — 394. * Vgl. Asseb« S 768, enoE Pinto, II, bl.537. DiEPBUfs, VII, n. 571, voert als verdediging aan, dat het bewijs zijner onschuld dikwijls voor den huurder onmogelijk zal zijn, omdat de brand zelf alle bewijzen vau zijne oorzaak kan weggenomen bcbben. AIs grond voor het Frauschc stelsel wordt aangevoerd de wenschelijkheid, om de hnurders VOorzigtig te doen zijn ; Mabcad£, I. c. Overigens is bet Nederlandsche stclsel ont- leend aan ons oude regt; Voet, ad D. IX. 2, n. 20sqq.,tegeDDE Gboot» Inleyd. III, 19, n. 11. 185 biedigen, is deze afwijking eehter bij brand niet geheel zonder grond. In dit geval toeh, evenals in alle, die in denregel yoorkomen, zonder door de nalatigheid des schuldenaars veroorzaakt te zgn, is het niet meer dan biligk, dat het gewone vermoeden wegvalt, en het den eigenaar wordt opgedragen te bewijzen, dat hier bij uit- zondering de ramp werkelijk het gevolg is van eenige daad of verzuim van den hnurder. Men houde echter altijd in het oog, dat het dan des huurders pligt zal z^n aan te toonen, dat hij in alles als een goed huisvader gehandeld heeft. Wanneerhij b. V. met eene brandende pijp door een gehuurd ge- bouw gaat, en door eene vonk brand verwekt, kan men met regt van den verhuurder vorderen, dat hij zal be- wijzen, dat de brand het gevolg is geweest van die han- deling van zijnen huurder. Tegenover die bewering dient dan de huurder zijne tegenbewering te stellen, dat hij als een goed huisvader gehandeld heeft, dat daar ter plaatse geene brandbare stoffen lagen, die eene bijzondere zorgvuidigheid vorderden, dat bij dezelfde voorzorgen genomen heeft, welke een goed huisvader gewoonlgk neemt: zoodat de brand mitsdien niet het gevolg is van zijne schuld in engeren zin. Wilde men dit laatste be- wijs ook van den verhuurder vorderen (waartoe men in de woorden van art. 1601 eenige aanleiding zou kunnen vinden), dan zou men de ware regels van het bewijs we- der omverwerpen, en van den eigenaar inderdaad een voor hem onmogelgk, negatief bewijs verlangen. Art. 1667 B. W. (a. 1850 C. N.) leder vennoot is jegens de maatschap gehouden tot vergoeding der schaden, welke hij aan dezelve door zijne schuld heeft veroorzaakt. Na het boven bij a. 1203 en 1300 gezegde, zullen de woorden door zijne sclmld wel geene opheldering meer behoeven; want evenals daar, zoo zal ook hierdevraag, of er schuld aanwezig is, afhangen van het al of niet 186 betoonen van de zorgvuldigheid van een goed hnisvader. ^ Alieenliik moet hier nog opgemerkt worden, dat, evenals wi) boven bij den voogd zagen, zoo ook door dit artikel voor den vennoot de beperking wegvalt, welke het Ro- meinsche regt ten opzigte van zijne aansprakelijkheid toeliet. Evenzeer als de verkooper, hnnrder, e. a. moet de vennoot volgens dit artikel de volle diligentia diligen* tis pf. betoonen, om het even of hij zich in zyn eigen zaken al dan niet aan d^zelfde verzuimen schuldig maakt. Het is waar^ dat (zooals wij in de vorige paragraaf zagen) Dubakton > zich op de onzekere uitdrukking van dit artikel beroept, om hier, evenals elders, het be- hond van het Romeinsche regtte beweren; eninderdaad moet men erkennen, dat deze uitdrukking op zich zelve nog niets voordeeene of andere praestatie bewyst; docfa wij meenen daar ook aangetoond te hebben, dat het niet het Romeinsche regt is, waardoor die onzekerheid moet worden opgehelderd, maar alleen art. 1271, de algemeene regel voor de geheele leer der culpa. De oade theorie is door den Code volkomen verworpen, en de grootste verwarring zou het gevolg zyui wanneer men thans de uitdrukkingen van het nieuwe systeem verklaren wilde nit de regels van het oude. De Code heeft een nieuw, ;sel£9tandig stelsel willen vormen; ea uitdrukkiBgen als de Mer voorkomende^ laten zich alleen uit dat stelsel verklaren, Vraagt men dus, wat de wetgever bedoeld heeft, * De mceDiDg Tan heo, die den vemioot voorcnlpa leTisama aMiapra*- kelijk stellen (Dutebgisb, Soci^^, n« 326) . behoeft dao ook na het meermaleQ gezegde geen oieuwe wederleggiog. ETeomio bestaat eeoige grood Yoor de uitzooderiog yaa Delamabbe en LEPOiTETfN (Tr. da C. de Comm., u. 220) die dezen graad ten minste in bandelszaken willen doen berleyen : het eenige, wat men bnn zou kunnen toegeyen» is dat de Pigter aldaar met de meeste gestrengbeid zal oordeeleo. * Z« zijn Coars de dr. Fr., XVU, n. 403. Hetaetfde stelsei wordt aaogeBoaw do^r p« Pinto, II, hl. 555 ; Dispavis, W, 9. W vg. 187 toen hy den vennoot aansprakelijk stelde voor alle schade, door zijne schuld ontstaan, dan kan men met het oog op a. '1271 niet anders antwoorden, dan dat ook de ven- noot schuldig (in cnlpa) is^ als hij de zorg van een goed hnisvader verwaarloosd heeft. ^ Eene andere vraag is, of het wegwerpen der beper- king van het Bomeinsche regt wenschelijk was; en dau meenen w^, dat dit hier minder geregtvaardigd wordt dan bij de voogdij. De maatschap heeft niet^ zooals deze, eene wijziging van karakter ondergaan, en nog bigven dezelfde redenen, waarmede wij (§ 15) het Ro- meinsche regt te dezen aanzien verdedigd hebben, van voUe kracht. De zamensmelting van beider belangen zal ook nu nog die maatregelen, welke men in zQn eigen zaken voldoende acht^ ook in de zaken der vennootschap als onstrafbaar moeten doen voorkomen: en vooral nu men van de zoogenaamde culpa in concreto toch eenmaal melding had gemaakt (bij de bewaargeving); was het welligt niet onbillijk geweest, ook dit contract tot haar gebied te brengen. Men heeft het echter niet gedaan, en de tekst der beide artikelen 1271 en 1667, spreekt te duidelgk, cnn onder onze wetgeving den vennoot niet aans]^akeli)k te stellen voor elke culpa levis. Art 1673 B. W. (a. 1866 C. N.) De vennoot die by een bgzonder beding van de over- eenkomst van maatschap met het beheer belast is, kan, zelfs in weerwU der overige vennooten, alle daden ver- rigten, welke tot zyn beheer betrekkelgk zijn, mits hierin te goeder trouw te werk gaande. Naajst het zoo even besproken algemeene voorschrift van art. 1667, hetwelk de vennooten ook voor culpa aan- sprakelijk stelt, wordt hier van bet geval gehandeld, dat ^^n van hen uitdrukkelijk met het beheer belast iS; en daarvan gezegd, dat hij aUe daden verrigten kan daartoe 1 Vgl, TROPtONG, Da Gootr. dc Soc» n. 566—578. 188 betrekkelijk, mits daarbij ter goeder trouw te werk gaand6. Wat is hiermede bedoeld? Moet men deze woorden tot den enkelen dolus beperken, of daarmede ook de geval- len van culpa lata, of zelfs culpa levis gelijk stellen? Tot het laatste ^ ten minste heeft men naar de woorden van ons artikel hoegenaamd geenregt; want ofschoon wij de aansprakelijkheid voor culpa als op de goede trouw berustende hebben voorgesteld, * zoo zou het eene vol- slagene verwarring van denkbeelden zijn, indien men daaioiit wilde afleiden, dat ieder, die ter goeder trouw moet handelen, daarom reeds dillgentia te praesteren heeft. De goede trouw in hare meest algemeene opvat- ting, zooals zij in alle bonae fidei judicia zonder onder- scheid voorkomt, bepaalt zich tot het bestraffen van den dolus, gelijk beide woorden in 1. 68 pr. D. de C. E. (18.1) * ter verklaring van elkander gebruikt worden: en wanneer duQ hier van den vennoot gevorderd wordt, dat hij ter goeder trouw handelen zal, dan beteekent de verboden kwade trouw hetzelfde als arglist: de wil of wetenschap, dat men z^nen medevennoot schade toe zal brengen. Evenmin kan men zich voor de andere mee- ning op art. 1667 beroepen, omdat zij die regt hebben voor de culpa schadevergoeding te erlangen, toch ook wel het regt zullen hebben de culpa, v66r zij bedreven wordt, te verhinderen: dit regt hebben zij juist verloren, door bij afzonderlljk beding ^^n hunner met het beheer te belasten, welke opdragt geheel denkbeeldig zou wor- den, wanneer ieder het regt had tusschen beide te ko- men, zoodra hQ meende, dat de beheerder niet zoo han- delde, als een goed huisvader zou gehandeld hebben. Eene andere vraag is, of ook de culpa lata, quae pro dolo est, hier onder den dolus begrepen moet worden. * * Dit wil 0. a. Tboplorg, de la Soc, d. 675. » Vgl. boven $ 10. * Vgl. boYen pag. 43. * Dii schijni door Tboplong t. a. p. boven allen Iwijfel gesleld te 189 Ofschoon de wenschelijkheid eener zoodanige gelijksteU ling welllgt niet zonder grond beweerd zou kunnen wor- den, meenen wij echter met het oog op het systeem on- zer wet ook deze vraag ontkennend te moeten beant- woorden. Onze wet kent alleen arglist (dolus) en schuld (culpa), zonder dat ergens van eene culpa lata melding wordt gemaakt, veel min hare gelijkstelling met den do- lus wordt uitgesproken: en de wetsuitlegger, die niet meer de ruime bevoegdheid der Romeinsche regtsgeleer- den bezit, heeft dus geen regt, om interpretatione juris eene grove schuld met den arglist te vergelijken. * Art. 1743 vg. B. W. (a. 1927 vg. C. N.) De bewaamemer moet omtrent de bewaring der aan hem toevertrouwde zaak dezelfde zorg aanwenden^ welke hij omtrent de bewaring z^ner eigene zaken aanwendt. De bepaling van het voorgaande artikel moet met meerdere strengheid worden toegepast: l^. Indien de bewaamemer zich zelven tot de bewa- ring heeft aangeboden; 2®. Indien hij eenig loon voor de bewaring bedongen heeft; d^. Indien de bewaargeving eeniglijk in het belang van den bewaamemer geschied is; 4^. Indien uitdrukkelijk bedongen is dat de bewaar- nemer voor alle soort van verzuim zoude aansprakel^k zijn. In deze artikelen heeft men, zooals wij reeds meer- malen gezien hebben, het eenig overgebleven voorbeeld der culpa in concreto^ en dat wel juist in een geval, waar onder het Romeinsche regt alleen aansprakelijkheid voor dolus en culpa lata plaats vond. Het is niet te ontken- nen, dat deze afwijking geheel buiten de bedoeling van worden. Ook Toullibr, VI, n. 224 en Duranton, X, n« 409 herhalen de gelijkstelling als yan zelf sprekende. ^ Vgl. DiEPHUis, VII, n. 875. . 190 de zameusteDers OBzer hedendaagsche wetgeving Ug, ^ en dat zij, die op de meeste punten zich een gebeel nieuw stelsel van culpa tracbten te vormen, zich hier door den invloed yan het Romeinsche regt, en wel van de boven * besproken 1, 32 D. Dep. (16.3) lieten leiden. Evenals velen, meenden zij in dle wet de aansprakel^k- beid voor culpa in concreto te lezen, en van daar na*' men zy ze in hunne wetgeving over, zonder te beden- ken, daty zelfs al vat men genoemde wet in die betee- kenis op, men toeh niet den depositaris voor colpa in concreto aansprakelgk kan stellen, in denzelfden zin als b. V. de voogd of vennoot zulks waren. Dan, wij hebben boven de verschiUende pogingen, waardoor men die zwarigheid heeft trachten op te los- sen, voldoende besproken, en het i» ons daar eveneens gebleken, hoe men aUeen door aan de veelbesproken 1. 32 cit. een anderen zin te geven, zich uit den maal- stroom van moei)elgkheden redden kan, waartoe de ver- houding tusschen culpa lata en culpa in concreto nood- wendig aanleiding geeft. Het ia hier onze pligt, den zin van a. 1743 na te gaan, om het even of die op eene juiste of onjuiste opvatting van het Bomeinsche regt ge- grond is. Het is dus onmiskenbaar, dat onze wetgever den depositaris strenger behandelt, dan de Romeinsche regtsbronnen deden, en dat zyne aansprakeigkheid b^ ons door dezelfde regelen wordt bestuurd, welke in het Romeinsche r^ op den voogd enz. van toepassing wa- ren. ' Vergel^kt men thans beide bepaUngen, dan geloof ik, ■•»**i»»"*" « Toeu DErxRHov ia den SUatsraad de aaDsprakelijkkeid vao dw depositaris Yoor alle colpa levis yerlaogde, beaQtwoordde Portalis hem, door op de oade jurisprudeotie te wijzen: Fbnbt, XIV, p. 484; Tbop- LONG, da D^pdt, 0. 67. • Pag.M. s Vgl. DuRAiTOi. XVIII, n. 37 vg.; TROPLOicduDdpdt, n.63— 76; DB PiiTO, 11, bl. 575; DiBPHcris, VIII, n. 244 ?g. 191 dat men zonder twijfel aan die van het nieuwe regt de voorkenr geven zalboven het Romeinsehe. Het is waar, dat de bewaamemer zijne diensten om niet bewijst (a. 1733); maar wanneer men zich niet al te slaafsch aan den regel van het belang houdt, of liever, wanneer men erkent, dat niet die regel alleen op het gebied der goede trouw over de aansprakelijkheid des schuldenaars be- sliasen moet, maar dat andere bedenkingen evenzeer in aanmerking kunnen komen^ zal men niet aarzelen, ook hier, evenzeer als bi) den mandataris, eene uitzondering op dien regel toe te laten. Een mandaat wordt niet ten uitvoer gelegd, wanneer het niet goed uitgevoerd wordt, zeide Donellvs, ^ en de mandans zou nimmer den mandataris in zijne plaats hebben gesteld, wanneer hi) niet meende, dat deze hem waardiglgk vervangen zoude. Deze zelfde redenering kan ook op de bewaargeving worden toegepast. De bewaargever zou zijne zaak niet uit zQne banden hebben gegeven, wanneer hij niet ver- ondersteld had, dat de depositaris er voor zorgen zoude, anders had hij die dienst niet behoeven te vragen; en deze, op zich nemende het goed van den ander te be- waren, kan wel niet anders bedoeld hebben, dan zich aLs een getrouw vriend van die verpligting te kwijten; was hem dat te veel, dan had hg de geheele dienstbe- tooning kunnen weigeren. Alleen dit kan men den de* positaris, daar hij geene belooning geniet, teregt veroor* iQven, dat hij de ter bewaring ontvangen zaak tussehen agne eigene plaatst, dezelfde maatregelen voor alle neemt^ en het goed zijns vriends behandelt^ alaof het zfjn eigen waa. Dat deze bedenkingen niet by de Bomeinen in aan- merking genomen werden, laat zich voldoende daaruit verklaren, dat zy aan den regel van het belang meer gewigt hechtten, danmen tegenwoordig doet^ endanook ^ Vgl. zijne Comm. XVI, 7, n. 24; boveii pag. 133. m eigenlijk gedaan moet worden '. Alleen als men dien niet als hoofdregel^ maar sleehts als een der regels, welke in aanmerking kunnen komen, besehoawt^ komt men de ware bona fides nog meer naby dan de Romei- nen deden ; en, ofschoon wij dns aannemen, dat art. 1743 niet met het Romeinsche regt overeepkomstig is, aarze- len wij echter niet, met het oog op den veronderstelden wil der partijen, het nieuwe regt boven het oude de voor- keur te geven. Art. 1744 bevat eenige gevallen, waarin de beperkte aansprakeigkheid van het vorige artikel strenger wordt opgevat, op verschiliende , gemakkelijk te erkennen gronden. Indien de bewaamemer zich zelven aanbiedt, kan men met regt meer van hem verwachten, daar hi) hierdoor te kennen geeft, zich zelven als meer geschikt dan anderen te beschouwen, en de eigenaar zonder die aanbieding de zaak misschien aan een ijveriger mensch zou hebben toevertrouwd. Is de bewaring in het belang van den depositaris geschied, of heeft hlj loon ontvan- gen, dan vervalt de grond voor eene zachtere beschon- wing, de belangelooze dienstbetooning: terwyl het ein- deiyk van zelf spreekt, dat, evenals altijd, zoo ook hier partgen het inhunne magt hebben, de aansprakelijkheid naar goedvinden te regelen *, Eene belangrijke vraag is echter : waarin bestaat die strengere toepassing van art. 1743? DiBPHTiis ' wil, dat men zich ook hier aan den regel van dat artikel houden zal, en het gegeven voorschrift in de hier bedoelde gevallen strenger zal toepassen. Doch hoe is dat mogelflk ? Het gedrag van een goed * Dit blijkt 0. a. daaruit, dat sommigen zelfs aarzelden, om bij bet mandaat eene uitzondering op den eens gestelden regel toe te laten; Ygl. boven pag. 133. » DuBAHTOF, XVIII, n. 39; Troploig, 1. c. n. 78—84, 86,- Dibp- Huis, VIII, n. liB—^i'y DB PiiTo, II, bl. 576. • DiRPBUis, VIII, n. 247. 193 httisvader is eeu onzeker begrip, dat onderscheiden kan opgevat worden, en dus binnen zijne grenzen eene meer of min strenge opvatting gemakkelijk toelaat ; maar h«t gedrag van een bepaald aangewezen persoon is iets ze- kers, waarbij zich geen meer of minder denken laat. Wil men hier eene strengere opvatting dan elders aan- nemen, dan vordert men of thans meer dan de schul- denaar in eigen zaken gewoon is te betoonen, of men vorderde vroeger minder: eene andere verklaring is ondenkbaar. Maar zal men daarom met Opzoomeb ^ de geheele diligentia q. s. verwerpen, en ook in het ge- val van art. 1743 de minder bepaaldezorg vaneengoed huisvader verlangen ? Ook hiertoe heeft men, meen ik, geen regt. Genoemd artikel toch vordert niet, dat de bewaamemer voor de zaak dezelfde zorg zal dragen, welke men gewoonlijk aan zijn eigen zaken besteedt, maar welke hij gewoon is in zi)n eigen zaken aan te wenden: en dat hij kan onmogelijk op iemand anders slaan, dan op den even te voren genoemden bewaame- mer zelven. De bewoordingen van art. 1743 laten dus niettoe, aan iets anders dan de diUgentia q. s. tedenken: de zwarigheid van art. 1744 kan echter worden wegge- nomen op de volgende wijze. De aigemeene regel der aansprakelijkheid is deze, dat ieder schuldenaar gehouden is, zich te gedragen als een goed huisvader: daartegenover geeft de diligentia q. s. hem de exceptie, dat hi) bevrijd is, wanneer hij kan aantoo- nen, dat dezelfde nalatigheid hem ook in eigen zaken gewoon is. Zocdra nu omstandigheden ontstaan, waarin die Echuldenaar strenger moet beoordeeld worden, wat is dan eenvoudiger, dan dat men hem dat voorregt ont- » Burg. Welb., III, bl. 187—189. Dat Favabd den bewaarnemer Terpligt tot de zorgen ?an een bon p^re de famille, pleit niet noodwen- dig tegen onze uitlegging; daar zulk eene uitdrnkking van een der rap- porleurs gcen gezag beeft tegenover de duidelijke woordcn der wet. 13 194 neemt; en alzoo den gewonen regel zgne kracht laat hernemen? Men yermljdt alsdan beide moeijelgkheden^ zonder zich eenigzins van de woorden der wet te ver- wyderen ; daar inderdaad de diligentia q. s. slechts eene beperking van den algemeenen regel is, en men doot die beperking te doen wegvallen, de gewone aansprake* lijkheid van den depositaris strenger toepast. De beste wijze om art. 1744 te verklaren is dan deze, dat in de hier opgetelde gevallen ^ de depositaris, even- als alle andere schnldenaars, voor elke cnlpa levis in- staat ^. Art. 1781 vg. B. W. (a. 1880 vg. C. N.) Die iets ter leen ontvangt is gehouden, als een goed huisvader^ voor de bewaring en het behoud van het ge- leende goed te zorgen. Hij mag daarvan geen ander gebruik maken danhet- welk de aard der zaak medebrengt, of bij de overeen- komst bepaald is ; alles op straffe van vergoeding van kosten, schaden en interessen, indien daartoe gronden zijn. Indien hij het geleende goed gebmikt tot een ander einde^ of gedurende eenen langeren tijd, dan hg zulks behoorde te doen, is hij daarenboven aansprakelijk voor het verlies van dat goed, al had dit verlies ook door een bloot toeval plaats. Indien de geleende zaak verloren gaat door een toe- val, hetwelk degene die dezelve ter leen ontvangen heeft; door zijne eigene zaak te gebruiken, had kunnen voor- komen, of indien hg, slechts een van beide kunnende behouden, aan de zijne eenen voorrang heeft gegeven, is hij voor het verlies der andere zaak aansprakelljk. Even als bg de bewaargeving heeft men zich ook hier *■ Men kan namelijk deze gevallen niet uitbreiden; Dibphuis, VIII, n. 247 fine. * Dit is ook de meening van Troplong, du D6p6U n. 85. 195 naauw aan de uitspraken van het Romeinsche regt wil- len aanslniten, en de aansprakeiykheid van den leener wordt dus ook by ons door dezelfde regels beheerschty welke w{j in het vorige hoofdstuk daaromtrent ontwik- keld hebben, Over het algemeen is hi) tot de zorg van een goed huisvader gehouden, en trefien zoodanige on- gevalleuy als door toeval te weeg gebragt worden, hem niet ^; ofschoon te zijnenaanziendemeeststrengeopvat- ting van die aansprakeigkheid verkozen wordt (vgl. bo- ven § 13). Van die strenge opvatting bevat 1. 5 D. Gomnu (13.6) eenige voorbeelden, welke van daar in onze wetgeving opgenomen zijn, ofschoon de wjjze van voorstelling, die onze wetgever gevolgd is, weinig dient^ om de zaak jnist uit te drukken. Volgens hem nl. is de leener ook voor casus aansprakelljk, indien hy het goed anders of langer gebruikt, dan waarvoor het hem g^geven is, indien hy het ongeval had kunnen voorkomen, door zgne eigene zaak te gebruiken, indien h§, een van beide kunnende redden, aan de zijne de voorkeur ge- geven heeft. Hoe moet men die gevallen opvatten ? Heeft men hier werkelijk eene exceptionele aansprake- lykheid voor zuiver toeval, of moet men daaraan een ajoderen zin geven ? Beeds meermalen ' hebben wij gezien, hoe vele ge- vallen, die, op zich zelve beschouwd^ geheel tot het ge- bied van den casus schijnen te behooren, onder het be- grip van culpa vaUen, zoodra zy van dien aard zyn^ dat een goed huisvader ze voorziet en er maatregelen tegen neemt. Wanneer zij dus, al is bet slechts ge- deelteiyk; toe te schry ven zyn aan eene zoodanige nala- tigheid, als met de verpligting des schuldenaars in strijd ' L. 1 S ^ i>- <le 0. et A. (44.7) ; 1. 5 S ^ D* Comin. (18,6) : Qood senectute contigit» vcl morbo, ?el vi latronum ereptum est, aat quid simile accidit» dicendnm est» nihii eorum esse impntandnm ei, qui commodatam accepit» nisi aliqua culpa interveniat. > Vgl. boven $ 14. 13* 196 iSy vervalt het toevallige kftrakter, en worden zg tot het gebied der eulpa getrokken. Eene overstiooming iseen toeval, casus; maar wanneer men zichzelfaan die ramp blootstelt, door de maatregelen te verzuimen, welke elk verstandig mensch neemt, dan is het ongeval, zoodra hel ons treft, niet meer geheel toevallig, maar ook voor een groot deel een gevolg onzer eigene sehuld. Eene brand is toevallig ; maar wanneer men verzuimt zgne goederen uit het brandende huis te redden, zoolang men zulks kon doen, is het verlies daarvan aan onze eigene nalatigheid te wQten. Al die rampen, die op zich zelf casus waren, worden dus gevolgen van onze verzuimeB, en daardoor onder het gebied der culpa betrokken. Hetzelfde is het geval met de hier gegeven vowbeel- den. De leener redt zljne eigene zaak uit het bran- dende huis; hieruit blijkt, dat hij zonder gevaar ook de ter leen ontvangene had kunnen redden, het verbranden dezer laatste is dus wel in abstracto beschouwd een toe- val; maar in het hier gestelde geval bovendien aan de nalatigheid des leeners te wijten, die ze had kunnen redden en niet gered heeft. ^ Wanneer hij de zaakge- bruikt tot een ander einde, of gedurende een langeren tijd dan hem toegestaan was, en dientengevolge wordt de zaak door een toeval getroffeu; dat ze anders niet zou getroffen hebben, ' dan mag dit op zidi zelf een ^ Hei is daarom onYerscbillig, of da geredde zaak meer of minder waarde had: de mogelijkheid om de gelecnde te redden, blijkt io allen gevalle. Hierin ligt ook niets bards voor dcn leener, daar hij zijne kostbare zaak gered beeft, beefi bij nog altijd voordeel, al betaalt hij de waarde van de miader kostbare geleeode: Troplorg, da Pr6t, n. 117; DiBPHuis, Vni, n. 372; Opzoomer, Bui^. Wetb. HI, bl. 211-~2i4. Anders Duranton, XVII, u. 527. * Allccn toch door deze beperking op te nemcn» gelooveo wij» dat zich de bepaling van art. 1781 al. 3 voldocnde laat verklaren. Doet men dat niet, dan stelt men den commodataris voor een zniver toeval, zonder eenige nalatigbeid van zijne zijde, aansprakelijk, in strijd met den regel ' van l. 23 D. de R. J., dat zalkc casas door niet 66ii ichal- 197 toeval zgn geweest, gedeeltel^k is ook zijne overtreding oorzaak van het ongeval, en teregt wordt de schade hem dns toegeschreven. Het is dus minder juist, wanneer onze artikelen de zaak zoo voorstellen, alsof de leener in die gevallen bij uitzondering ook voor casus aansprakelijk zou zijn: om- dat aan den eenen kant ook bij andere schuldenaren dnizenderlei gevallen denkbaar zijn, waarin schade, oor- spronkeiyk toevallig zijnde, toch als een gevolg der na- latigheid aangemerkt wordt, en het aan den anderen kant onaannemeiyk is, dat hier gevallen bedoeld worden van zuiveren casusy waarbg de leener zich niets zou te wijten hebben. Het eenige, wat men moet aannemen denaar yergoed worden: eo dient men ter verklariog van die uitzoude- riog aan te nemeo, dat zij eene straf is, door den wetgever op de over- trediog van den leener gesteld. Tusschen die straf en de overtreding bestaat echter boegeuaamd geen verband, virant zelfs al m\ men hier aan een furtum usus denken, dan twijfelen wij nog, of de actio commo- dati wel eene geschikte straf voor dcn diefstal is; terwijl volstrekt geen grond bestaat, om den eigenaar der zaak eenig voordeel toe te staan uit eene overtreding, welke de ander begaat. Geheel anders is dan ook de bedoeling van Ulpiands in I. 5 $ 7 D. Comm.» die in deze gevallen voorbeelden gaf van casus, waarbij cnlpa aliqua iutervenit; de door hem opgenoemde ongevailen zijn ook alle zoodanig, dat zij niet zouden hebben plaats gehad, indien de leener de zaak anders gebmikt had. Men kan daartegen niet aanvoeren, dat alsdan de geheele bepa- ling overbodig wordt, daar men hier de gevallen, waarin culpa aligua intervenit, veel strenger zal toepassen, dan bij andere schuldenaars, die alleen dan voor casus instaan, wanneer zij door een goed huisvader had- den kunneu belet worden. Hier wordt de leener gerekend, door zijn overtreden tot den casus gelegenheid gegeven te hebben, tenzij die ca- sus overal zou hebben plaats gehad (b. v. als een dier door ziekte sterft, euz.). Op de tegenstclling van a. 1745 kan men zich evenmin beroepen, daar de regel >qui de uoo dicit, de altero negat** hoogst ge- vaarlijk is, en bij twee artikelen, in onderscheiden titels van elkander verwijderd geplaatst, niet tocgepast kan worden; vgl. Dubanton, XVII, n. 520; Troplohg, du Pr^t, n. 101. Anders de Pinto, II, bl. 582 ; Opzooheb, III. bl. 206—210 ^ Diepbuis, Vlll, n. 367. 198 (en het ware welligt beter^geweest, mdien de wetgever zich vergeno^d had, met alleen dit resultaat op te ne- men), is dit, dat men bij den leener ligter tot het be- staan eener zoodanige eolpa besloiten moet dan bg an- dere contractanten, en dat menig voorvaly wat voor een hunrder b. v. als casus zou gelden, bg den leener al» een gevolg zijner schuld aangemerkt wordt. Gaat men dus met een geleend paard verder dan men mogt, en het wordt door den bliksem getroflfen, of door een over- strooming weggespoeld, of gestcden, dan is men voor al die ongevallen aansprakeiyk, daar zQ niet zouden hebben plaats gehad, als het dier op eene andere plaats geweest was: sterft het evenwel onder weg zonder eenige schuld des leeners, dan is er hoegenaamd geen reden, om den leener ook die schade te doen vergoeden, daar zi) overal en in allen gevalle zou hebben plaats gehad, en de uit- leener onbehoorlijk handelt, als hg den leener daarover aanspreekt. In al die gevallen, waarin de schade dus slechts aan eenige nalatigheid (culpa aliqua) van de zijde des lee- ners is toe te schrijven, is hij tot vej^oeding gehouden, omdat het algemeene begrip der aansprakelgkheid bg hem op de strengste wjjze toegepast wordt ^ Art. 1790 B. W. (a. 1891 C. N.) Indien de ter leen gegevene zaak zoodanige gebreken heeft, dat daardoor aan dengene die zich van dezelve bedient nadeel zou kunnen worden toegebragt, is de uit- leener, zoo hg die gebreken gekend, en daarvan aan den gebmiker geene kennis gegeven heeft, voor de gevolgen v^antwoordelijk. Evenals zulks in het Bomeinsche regt het geval was, * ^ Vgl. verder over de aansprakelijkbeid van deo leener Dubahton, XVII, D. 607 vgg.; TaofLoiiG, du Pr«t, n. 49— 118; db Pihto, II, bl. 581 vg*; DiEPBDis. VIII, n. 363~*873. > L. 18 S 3 D. Gomm. (13.6). 199 is de uitleener alleen voor dolus aansprakelijk. Alleen als hg geweten Leeft, dat de door hem ter leen gegeven zaak zoodanige gebreken had, dat zij den leener sehade in plaats van voordeel zoude aanbrengen; als hij die sehade mitsdien moet gerekend worden gewild te heb- ben, is hij aani^rakelijk, daar zulk eene handeling met de goede trouw in lijnregten tegenspraak te achten is. Voor culpa kan men hem niet aansprakelijk stellen, daar h^ geen belang bg de overeenkomst heeft, en de door hem betoonde weldaad hem niet nog bovendien tot diligentia kan verpligten. ^ Art. 1838 B. W. (a. 1992 C. N.) De lasthebber is niet alleen aansprakelijk wegens kwaad opzet, maar ook wegens verzuimen welke hij bij het volvoeren van zijn last mogt hebben gepleegd. Niettemin wordt de verantwoordelgkheid wegens ver- zuimen minder streng toegepast ten aanzien van dengene die eenen last om niet op zich neemt, dan van hem die daarvoor eenige belooning ontvangt. Dit artikel, dat de aansprakel^kheid van den manda* tasis regelt, behoeft na het meermalen gezegde geene cpheldering meer. AUeen merke men op, dat dit artikel het eenige is, waarin naast de culpa ook van den dolns wordt gewag gemaakt : de overige nemen de aansprake- lijkheid hiervoor als van zdfsprekendaan, envennelden alleen hoever de aansprakelijkheid voor culpa zich zal uitstrekken. Daarenboven levert de tweede alinea van dit artikel een nieuw bew^s op van hetgeen de wetgever in art 1271 al. 2 heeft wlUen te kennen geven. Evenmin als in art. 1392 is hiet sprake van een nietiwen gt^d; de eenige beperking van aansprakelgkheid, waarviin onze wet weet, id deze, dat de regter den gewonen regel > Vgl. DuRANTON, XVII. D. 549; Thoplong, du Prdt, n. 163— 16S; DE PiNTo, n, b1. 583; DiEPBms, VIII, n. 896 rg. 200 minder streng zal toepassen; altijd en in alle gevallen is de culpa van denzelfden graad ^ De meer naauwkeurige beschouwing der afzonderiyke artikelen kan ons dns slechts bevestigen in hetgeen wg in de vorige paragraaf als stelsel van onzen wetgever hebben ontwikkeld; een stelsel, dat in eenvoud en be- knoptheid boven alle vroegere stelsels, ook datgene, wat wy als het ware Romeinsche beschouwen, verre uitmunt. Sle^ts enkele regels zgn noodig, om zich het schema van fle leerder culpa voor oogen te stellen; de toepas- sing en verdere ontwikkeling dier regels is teregt groo- tendeels aan het arbitrium van den regter overgelaten. Het is een gdel werk, wanneer de wetgever zich, zooals de Pruisische, een tal van graden schept, en ieder voor- komend geval onder een bepaalden graad tracht te bren- gen : het maatschappeiyk verkeer kan zich niet in die boeijen laten slaan, en telkens zal de regter een geval ontmoeten, waarop de wetgever niet gedacht had, Er is dus slechts ^4n weg, waarop in deze leer regt en bil- lykheid hand in hand kimnen gaan, en dat is die wel- ken zoowel het Romeinsche, als het Fransch-Nederland- sche regt ingeslagen is, door namelijk alleen een beginsel te stellen, streng genoeg om de regterlijke willekeur te beletten, ruim genoeg om de meest verschillende omstan- digheden op de uitspraak invloed te doen uitoefenen. Welverdiend is dus de lof, welken Teoplong aan het nieuwe stelsel toebrengt: Tel est le syst^me simple, vrai, facile k appliquer, qui domine dans le code civil. II ne lui manque que d^Stre formul^ dlune mani^re plus pr^cise ; mais quand on s'est donn^ la peine de le d^gager des nuages qui robscur- cissent, on le trouve aussi satisfaisant pour la philosophie que commode dans la pratique. * Vgl. OuRANTON, XVIII, I). 242 Ygg.; Troplong, du Mandat, n. 385--413; Diephuis, VIII, n. 685^87. T H E S E S. I. In Gaji Comm. IV, § 48, rejicienda est conjectura MAyEEi (Comm. ad h. 1.), sed ut olim legentis : cum OoscHBNio et HiTSCHKio vcrbum sed ante aestimata re ponendum. II. In 1. 23 D. de E. J. lectio codicum Mss. retinenda est : itein dotis datio, tutelacj negotia gesta (in his quidem et diligefUia) cet. III. Is, qui custodiam praestat, tantum ea furta resarcire debet, quae a diligente patrefamilias praeveniri potuerant. IV. Improbanda est sententia Savig:nii (System, III, p. 95 sqq. ; Oblig. II, p. 40 sqq.), bonae fidei obligationes jure JxTSTiNiANEO per procuratorem constitui posse. 202 V. Si a futnris conjugibas et commnnio bonorum et communio lucri et damni exclusa est, nihil inter eos communicari intelligitur. VI. Actio ad recuperandam possessionem vi amissametiam nudo detentori competit. VII. Commodatarius, qui re commodata longiore tempore vel alio modo quam licuit usus est, eos tantum casus praestaty qui non accidissent, si intra fines commodati mansisset. VIII. Avt. 137 C. Merc. improbandus videtur. IX. Argentario privilegium in res oppignoratas, nisi prae* ceptis artt. 1197 sqq. 0. Civ. obsecutus est, non competit. X. Ut assecuratio vitae valeat, assecurati interesse necesse est. XL Coauctor moralis eadem poena afficiendus est qua auctor principalis: ceteri socii leviorem poenam subeant. XII. Recte in plerisque codicibus poenalibus is, qui pugna singulari hominem interfecit, a ceteris homicidis distinguitur. xm. Judicium juratorum in nostra saltem patria non reci- piendum videtur. 203 Becte Bastiat valorem definit: »le rapport de deux services ^chang^s." XV. Becte legislator Neerlandicus legem a. 1807 de foenore abolevit. 