title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: Weinig beter ging het ,andere goede gemeynten", die haar ernstig verlangen te kennen gaven, met Voetius' persoon en bekwaamheden voor hare leden winst te doen). Daartoe behoorde al aanstonds het rechtzinnige Dordrecht, waar zoowel ziju vroegere Leidsche mede- bursaal, Gosuinus Buytendyck*), als zijn collega en geestverwant uit lateren tijd, Balthasar Lydius ?) vruch- teloos Heusdens prediker de plaats wenschten te zien vervullen van den gematigden, zéér practisch gezinden contra-remonstrant Johannes Becius*), 26 Januari 1626 overleden?*) Dan volgde tegen het einde van genoemd jaar Den Haag, dat, na het afsterven van Wilhelmus 7) Hand. el. Gore, 45 April 1619, 3) Zie Essenius, Orat. fun., p. 30, waar sprake is van een: biennio post. Vgl. Soermans, Acad, veg., blz, 137, 138, — Le Long, a. w., blz. 89, dbericht evenwel: »Vier jaaren daar na (1623) versocht hem de magístrant van Roiterdam van nieuws, "t geene hem nochmaals door den gemelden Prins wierdt aangeraaden; doch hy wees het wederom wan de handt". "Noetiuszelf laat den duur van het Lijdsverloop onbeslist , wanncer hij schrijft, Polit. eccles, t. Hl, p. 252: »Quod eum tune temporis (n. anno 1619) non successisset, aliquamdiu post idem denuo tentarunt", Vgl. Proeve, voor- rede, blz. VIL, en fesol. Holl, 90 Sept. 1624. De Handelingen van het Rot- terdamsche consistorie kunnen bij deze quaestie geen licht aanbrengen, "wijl de ondete kerkeraadsacte dagteekent van 5 Januari 1639. 3) Zie Voet, Prorw, voorrede, blr. VIII; Paulus Voet., Appendir apol., p. 270; Soermans, Acad. reg., blz. 137, 138 eu Le Long, a. w., blz. 89, 90. *) Zie hierboven, blz. 111, aant. 5. 5) Zie hierboven, blz. 283, aant. 8. 5) Vgl. hieracbter, bijlage LI. 3) Acten. kherkr. Dordt, 7 Juli 1025; 18, 20—25 Aug. 1026. Daur er »geen was van d. Voetius te krijghen", beriep men , 5 Sept. 1625, Samuel -Eserwijn, die zich de keuze liet welgevallen. Vgl. hierachter, bijlage CXX III, *en hierboven, blz, 327, Gecommitteerde Raden, nochtans door gemeente ,ten vriendelickste'" lot trof later de aanvraag van Hi »kercke". Uit een genomineerd | daar omstreeks het midden van Juni deliberatie" en bij stemming ,int volger gekozen van Johannes Acronius! wisten zoomin Swalmius als Henricus Geisi dikanten binnen de Spaarnestad *) en door. mede afgevaardigd om Heusdens kerkedi met diens verkiezing het beroep-zelf te bewerken, trots ,alle instantien aen daen", dat deze er voorloopig in toest 3) Aclen. kerkr. Den. Haag, 19 Now. 1690. Vgl. E 7) Te weten: de predikant Johannes Lamotius, Hondius en de diaken Cornelis Soetens, Vgl, bijlage CX 3) Eerst den 14^ November 1627 werd in. vervuld, door de overkomst vit Wijk bij Duursted Laurentius Modaeus (Modet). 4) Aclen kerkr. HaarL, 5 en 493 Juni 1698. 5) "Te Haarlem was ook predikant Voetius voorni altijd hooggesehatte vriend, Josephus van der Rosieren. Zie ; 19 Juni 1628, Vgl. hierboven, blz. 197 en 983, d Bij hooge uitzondering, en orn hem toch ie krijgen, wenl door het consistorie »eendi men Voetius niet vragen zou, ótu clas iN eigenlike beroeping aldaar eerst »sijn gaven te wi kerkr. Haarl,, 90 Juni 1628. IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN, — 371 siellen" *), ten einde men in een hoogere kerkeljke ver- gulering nauwgezet zou mogen overwegen — ,de redenen n die van Haerlem gebalanceert synde tegen de redenen "an Heusden" — wat voor de eene of de andere ge- zmeente de meeste stichting opleverde "). Het pleitte, ongetwijfeld, zoowel voor Voetius als voor ce Üalvinisten zijjuer vaderstad, dat hem het scheiden "tkenmale te moeieljk viel; terwijl ook zij, van hun Junt, evenmin besluiten konden, ofsehoon herhauldelijk *daartoe aangezocht, met zjj» vertrek vollen vrede te "Noehtans, niet enkel op die wijze, openbaarde zich de -batuustelling der gemeente in Voetius' arbeid en person. "Was het Heusdens prediker, gelijk hij ronduit verzekerde, rij wel onverschillig. ,of men hem veel aenhaelde en Cresseerde, veel eere ende beleeftheyt bewees, veel te Erust of ten bras noodde" " des te hooger schatte hij de | C€mumiskenbare blijken van ,goetherticheyt" aan vrouw en |. Kinderen geschonken; waar magistraat en kerkmeesters *) ZAch bejverden zije pastorie — staande in de Putter- ul * Acten kerkr. Haarl., 29 Juni 4698, Vgl. Voet., Proese, voorrede, blz. VIIT, 7 at ick in het minste my in myn ghernoet niet hebbe connen ghenezhen 'O»f ghelaten stellen, im andere beroepinghen aen te gaen". Zie ook hier- "chier, bijlago CXXX € Vil. nog ues. biz. 329, het bercep naar Den Bosch, insgelijks | *Ecor. Vostius loetins ontvangen en afgeslagen. Volgens Essenius, Orat. fun., p. 30; (XX Long, a.w., blz. 89, en anderen, zou hij ook bercepen zijo te Mid- | Sleiburg. De acten van den bijronderen kerkoraad dier gemeente over de I ren 41018 tot 1634, door mij nagezien, en alleenlijk voorhanden ín den vorm . JM?Rh pen memorial of kladboek, bewnren daaromtrent het stilzwijgen ; wes- I Tray, jc wermoed, dat het hier, evenals te Dordt, gebleven is bij een »eon- here" — — hoogstens een »besenden" van Heusdens predikant. - Woet, Afs.-pred., blz. 69. Vgl. Polit. eccles., t. Il, p. 306, 499. : *) Toenterujd Wareno,2. kerkmoesters: Willem Tuelinck en Johan Bee- "Woorts zaten in den schepenstoel meestendeels Voetius' bijrondere Xie Oud-arch. Heusdem, E. 217, bijlage tot fol 17 verso, en fol. 95 verso; van Oudonhoven, Dido: v. Heusd., bla, 105—108, "m 972 NBGENDE HOOFDSTUK. - siraat, ,neffens die huysinge der jonge schutters"*) — 200 goed mogeljk te onderhouden en haar in menig opzieht zelfs te verfraaien , door, overeenkomstig Deliana's wensch, nu eens de levering te gelasten vam ,seven ellen blaeu laecken tot becleedinge der mueren", dan . weer ,een luyfken te verordineren boyen die yoor- deure, met een koedtsken voor de kynder"; of wel zorg te dragen, dat ,den put wat verhoecht wierde", als veiligheidsmaatregel ten behoeve der jeugdige kleinen: Nicolaas?), Daniel?) en Anna Voet *). Wat hem persoonlijk betrof, zoo zag hij vam stade- wege, tegen Kerstmis 1620, bij de nog kortelings zóér verbeterde woning eene gehoel nieuwe kamer aangebousd, met ,een portaele van schreynwerek inden inganck, mitsgaeders een spijndeken, dienende tot zyne geriefT" *). In dit ,museum ofte studoir" kon hij van nu aan zieh 1) Oud-arch. Hewsden, E. 915, bijlage tot. fol. 42; E. 218, bijlage tot fol. 19. Nadat zijn broeder Diedericus tot rector te Heusdeu was aangesteld, verwisselde Voetius van pastorie (vgl. hierboven, blz. 296). Ook de toen door hem betrokken woning — vroeger »by den ure xa; Niclaes van Houweningen gebruyckt", en gelegen »achter dio kereko", was sta a dom; de kooppenningen daarvoor waren indertijd tegen seven percent op- genomen, zoodat er 'sjaars 63 gld. aan interest moost botaald worden. Hiervan vergoedde de landsregeering 00 guld. Voorts kwamen alle onder- houdskosten ten laste der stad. Zie Oud-arcA. Heusden, E, 214, bilage tot fol. 38 verso; E. 62, fol. 18 verso; E. 63, fol. 27 verso; E. 65, fol 15. 3) Zie hierboven, blz. 364, aant. 3. *) Op. Nieuwjaarsdag van het jaar 1630 doopte Voetius den Jonggeboren Danidl; aldus genoemd naar zijn grootvader van moederwijde. Oud-arch. Heusden, J. Ll, 6. Vgl. Esenius, Orat. fun., p. 17, en Le Long, a, w., blz, 89. 5) Gedoopt «den 21 lannery 1633, Anna, dochter van d. ! ; Delia Jans". Oud-arch. Heusden, J. k, 6. Vgl. Essenius, Orat. fet Le Long, a.w., blz, 89. *) Volgens het bestek zou Voetius' studeerkamer worden: aid s de mueren achtien voet, ende wijt tussen de mueren seventien woeL, | hooch twee verdiepinghe; de eerste tien voet, de ander PAGS kwam er nog vier voet bij de lengte. Het werk moest wvoltrocken tusschen 4 Aug. en 25 Dec. 1020. Oud-arch. Hewsden, 5d, fol. 36. IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. 378 ] ongestoord bezighouden met het verrijen zijner kennis en het daarvan meédeelen aan anderen. Had er voor Voetius, tijdens de jaren zijner aeade- müsche vorming, maar weinig gelegenheid bestaan om arabisch te leeren , en was hij eerst in Vlijmens pastorie begonnen zich op genoemde taal meer ernstig toe te leggen*), — later trachtte hij dat zelfonderricht aan te vullen, door, gedurende hun vaeantieweken, den omgang te hernieuwen met sommige, hem goed bekende Heus- densche bursalen "), die, studecrende aan Leidens hooge- school, gaarne vertelden, wat zij hadden gehoord op de collegebanken bjj Erpenius*. Hiermeé niet tevreden, reisde Voetius nog bovendien in eigen persoon naar de vroegere ,alma mater", ten einde daar den wijd en zijd beroemden professor mondeling te raadplegen over de leermiddelen voor?) en de uitspraak van het arabisch*). Op zijee beurt wederom gaf Heusdens kerkedienaar, hetzijj gemeenschappelik, hetzij afzonderljk, — behalve in enkele theologische vakken, in latijn em grieksch, in oratorie en poózie, in muziek en arithmetiek, in logica, physica en metaphysica — ook onderricht in de Oostersche talen: hebreeuwsch, syrisch en chaldeeuwsch , aan enkele *) Vgl. hierboven, blz. 78. 3) Vgl. hierboven, blz. 159. 3) "Te woten: Joh. Wyckentoorn, Ambr. van Houweningen, Theod. Groen, Joh. Sylvius, Cornelis Schnlken en David du Piere, jr; zie Oud-arch. Heusden, E. 215 tot E. 221, passim. *) Thomas Erpenius (van Erpe), geboren te Goreum den 114e» Sept. 1584, was, sedert 1619, hoogleeraar te Leiden in het arabisch, en later ook in let hebreeuwsch. Hij stierf aldaar, 13 Nov. 1624, aan de pest. *) Tot die, voor het arabisch, aanbevolen leermiddelen zullen wel be- hoord hebben: »Erpenii Pentateuchus sive quinque libri Mosis, arab., Lugd, Bat, 1692" (Auctie-catal, pars |, theol. in quarto, n. 116), en »Erpenii rudimenta linguae arabicae et ejusdem praxis grammatica, et consilium de studio arabico felieiter instituendo, Logd. Bat, 1620" (Auctie-catal., pars I, theol in oct, n*. 242), Vgl. Voet., Bibl. stud. theol, p. 303. 9) Exsenius, Orat. fun., p. 94. CENE 314 NEGENDE HOOPDSTUK. vrienden en bekenden, zoo ouderen als jongeren "). Tot hen behoorden zijn broer Diedericus, rector der ,groote schole"; de predikant Seroyen, zijn medearbeider binnen Heusdens gereformeerde gemeente; Samuel Batcheler, hun eollega bij de Engelsche huurtroepen aldaar), en, om meerderen hier niet te noemen, Jacobus van Ouden- hoven, een zijner tijjdelijke huisgenooten ?). Voor eigen oefening bestudeerde Voetius maandenlang het boek ,Job"; daarbij raadplegende sommige, toen zeer gezochte gau *), alsmede verschillende over- zettingen: Fransche en Engelsche*), Spaansche en lali- 1) Bedoeld onderricht, werd, naar zich verwachten liet, door Voetius echt- methodisch gegeven; zie dan ook: »Galenus Pergamenus, Do optimo docendi genere, Genevae, 1i 1021" (Auctie-catal., pars I1, misc. in fol, n*, 4). In zijne Polit. eccles, t. II, p. 419, antwoordt Vootius bevestigend op de vrang: of een predikant privaatles mag verstrekken? waar hij sehrijft: »Si absque neglectu, imminutione, praejudicio officii eL operis pastoralis, acces- sorio hoc opere fungi possit et velit". Vgl. hiermede le, p. 490—499. 3) Batcheler was garnizoensprediker, ten dienste der Engelsche soldaten. Meostal begiftigde het burgerlijk bestuur van de versehillende frontierplaat- sen zulke »uytheemsche predicanten" — doch zonder dat gunstbetoon »in consequentie te trecken" — met enkele simmuniteytan ende profüten" op zieh nemende hen »jaerlycx van brandt te versien ende excempt te houden van stadis acsijs". Dit viel o. a, te beurt ook aan "Thomas Barkley, den voor- ganger in Heusden van Bateheler. Oud-arch. Hewsden, E. 216, bijlage tot fol. 49 der gemeenterekening van 1019. Zie hierachter, büjlage | 3) Zooals van Oudenhoven in de opdracht zijner BeseAr, v. Heusd., uitgxve van 1651, aan de magistrant aldnar herinnerde, was hij, snaer dat hij sine stadiorum eursum in de academie van Leyden gheabsolvoert badde, ten huysen van d. Gisbertus Voetius, doen predicant tot Heusden, komen woonen, om des selvers private institutie te genieten", Vgl, Jüngb. Heusd, 10 Juni 1025 en 92 luli 1031; Hand. cl. Gorc., 27 Jan, en 23 Juni 1035. Tie voorts, meer in het Vijeonder, over dien geschied- en oudheidkundigs, Jacob van Oudenhoven, en zijne werken: dr. C. R. Hermans, Geschied. mengelu., di. I, blz, 132—148. pA 4) »Joan. de Pineda, In Jobum. Antwerpiw, 1612, 2 volum.", en Mercerus, Commentarii in librum Job, Adjecta est Th. Bezae epistola, Genevae, 1573", Zie Auctie-catal., pars L, theol. in foL, n*, 69; 14, theol, in fal, n?. 160, Vgl. Voet., Bibl. stud, theol, p. 524. us P 5) wJob translated and brought on to dialogue and | D calal., pars II, theol. in quarto, n*. 621. Vgl. Voet., Hibl, IN EIGEN KRING. TOT HOOGLKBRAAR GEROEPEN. — 9375 mansche!); dit laatste, om zijn nieuwere talen naar be- hooren te onderhouden of er zich hoe langer hoe verder in te bekwamen?) Voorts las hij uit de breede rij van oud-christeljike geschriften: Tertullianus' scherp, maar boeiend betoog ,Apologeticus", met de verklarende noten van Desiderius Heraldus *); diens geestig ingekleede zelf- verdediging ,De pallio" en, ten deele, het eenzijdig- dogmatische, reeds echt-katholieke tractaat ,Adversus haereticos". Van Gregorius Nazianzenus leerde Voetius op zijn ,studoir" kennen de veelgeprezen ,Oratio apolo- getiea de fuga sua"*), benevens enkele homilién, door den grooten Cappadociér gehouden; van "Theodoretus: het wijsgeerig boek ,Graecorum affectionum curatio" ?); van Minucius Felix: diens helder-geschreven, zaakrijken sOctavius" ?; van den vorst der Latijnsche kerkvaders, Xm »La sacr biblin tradotta in lingua italiana e commentata da Giov. Diodati". Auctie-catal,, pars II, theol. in quarto, n?. 185. Vgl. Voet., Bibl. stud. theol., p. 514. *) »Te deser tijdt (nl, 16 Febr. 1019) begost Deodatus, professor te Geneven, alle Donderdaegen in 'titaliaenseh te prediken — sehrijft Brandt, aw. dl TIL, blz, 448 — om de synode (t.w. die, binnen Dordrecht) daer door te meer luister to geven. Dit duurde de geheele wasten. Doch daer waeren soo weinige, die 't italiaens verstonden, dat men geen leser, noch wooranger, noeh medesingers kon vinden, en de predikatien sonder lofsan- gen moest doen, regelrecht tegens den Gemeefschen stijl. In d'eerste preeke wueren slechis ses of seven maonnen, en eene vrouw, die hem boorden". Naar ik vermoed, behoorden tot dat weinige publiek o.2. Anna Maria van Sehurman en Voetius, Ook de Engelsche godsdienstoefeningen zal hij toen- maals wel hebben bijgewoond. Zie Voet., Polit. eccles, tom. l., pars I, p. 487. 3) »Q. Sept. Flor. Tertulliani apologeticus, et M. Minucii Felicis Octavius. Desid. Heraldus emendavit, comment. et notas addidit, Lutet. Paris., 1613". 7Zie Auctie-cataL, pars I, theol in quarto, n*. 86. Vgl. Voet., Bibl. stud. dheol., p. 608. 4) »Gregor. Nazianzeni apologeticus, cum scholiis et ex interpretatione Julii Gabrielis Eugubini. Plant". Zie Auctie-caal, pars LII, theol, in oct., m?. 547. Vgl. Voet., Bibi. stud. theol, p. 606. 5) »Theodoreti episc. Cyrensis Graecorum alfectionum curatio. Graece et latine reeognita opera Frid. Sylburgi vet, Heidelb., 1592", Vgl. Voet,, (0 CENE 316 NEGENDE HOOFDSTUK. Aurelius Augustinus: diens uitvoerige ketterlijst ,De haeresibus" *); van Ignatius: de zeven, aan hem toege- kende , Epistolae", door Vedelius verklaard*); van Irenaeus: diens overgebleven vijf boeken ,Adversus haereses", en van Clemens Alexandrinus: de belangrijkste stukken uit diens ,Opera", ge&mendeerd door Frederieus Sylburgius en Daniél Heinsius ?). Op het onafzienbaar veld der kerkelijke en wereldsche historién, tot nog toe weinig door hem betreden, ver- diepte zich Voetius nu eens in Carranza's ,Summa con- eiliorum et pontifieum""), dan weer in diens ,Codex canonum ecelesiae universae" en ,Codex canonum eeclesiae afrieanae", laatstgenoemde werken door Justellus met aanteekeningen voorzien*). Ook hield Heusdens prediker zieh bij tjjd en wijle bezig met Capellus' ,Historia sacra et exotica"" *); met het , Chronicon Carionis", oorspronkelijk uitgegeven door Melanchton, en door diens schoonzoon !*) Aanvangende bij de Simoniani, en eindigend bij de Pelagiani, somt Augustinus hier achtentachtig verschillende soorten van ketters op. Met eene »peroratie" besluit hij zijne lijst. *) »Ignatii quae exstant omnia, in II lib. distincta, graece et latine. Cum. XIL exercitatt, in eundem, auctore Nic, Vedelio. Accessit apologia pro lg- natio, etc., Genevae, 1623". Zie Auctie-catal., pars I, theol. in quarto, n^. 259, Vgl. Voot,, Bibl. stud, theol., p. 607, 3) »Clementis Alexandrini opera, graece et latine, quae extant. Dan. Hein- sius emendationes adjecit, Accedunt diversae lectiones ek emendationes x Frid. Sylburgio collectae, Lugd. Bat. 1610". Zie Auetie-eafal., pars I, theol. in fol, n^, 47, Vgl. Voet,, Bibl. stud. theol, p. 605. *) »Carranzae Mirandae summa conciliorum et pontifieum a Potro usque ad Julium III, Paris. 4560". Zie 4uctic-catal., pars L, theol. in duod., n*. 30. Vgl. Voet, Hibl. stud. theoL, p. 609. ?) fie Auclie-catal, pars L, misc. in oct, n?. 28, Vgl, Essenius, Oral. fun, p. 25. *) »Jacobi Cappelli historia sacra et exolica ab Adamo usque nd Aogustun. Demonstrationibus mathematicis fulta et documentis ethnicis. Sedani, 4013". Zie Auctie-cataL, pars I, theol. in quarto, n9. 36. Vgl. Vost Bibl. slud. Iheol, p. 328, -- — hut IN RIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. — 377 Peucerus voortgezet"); met Sleidanus' ,Commentarii de statu religionis et rei publicae Carolo quinto caesare" *); met de ,Historiae sui temporis" van Jacobus Augustus Thnanus ?); met Perrins ,Histoire des Vaudois"*) en Matthieu's ,Histoire de France" *); met de overbekende ,Mémoires" van Philippe de Commines*); of wel, hij volgde belangstellend, wat een vroegere stadgenoot, Nieolaas Jansz. van Wassenaer?), had bijeengebracht in zij omstandig ,Verhaal alder ghedenekweerdichste ge- Schiedenissen, in Europa en andere waerelddeelen voor- gevallen". Toch werd het eigen volk ter wille der vreemde *) »Chronicon Carionis, expositum et auctum, ab exordio mundi usque ad annum 1612, a Phil. Melancthone et Casp. Peucero. Postr. editio cas- ligat, Genevae, 1617". Zie Auctiecatal, pars II, misc. in oct., n*. 294. Vgl. Woet,, Bibl. stud, theol, p. 697. *) »Joa. Sleidani de statu religionis et reipublicae, Carolo V caesare, commentarii, Argentorati, 1555". Zio Awuclie-catal, pars Il, mise, jn oct, n*, 248, Vgl. Voet., Bibl. stud. theol., p. 336. 3) »Jac. Aug. Thuani historiarum sui temporis ab anno 1543 usque ad annum 1007, libri CXXXVIIL Quorum LXXX priores multo auctiores , reliqui vero nunc primum prodeunt. Accedunt commentariorum de vita sua libri VI haetenus inedita, Aurelianae et Colon, Allobr., 1626—1630". Zio ook Voet., Bibl, stud. theol, p. 444. *) Voetius las bovengenoemd werk waarsebijlijhb in deze vertaling: »L. P. Perrin, De historie vanden Waldensen ghedeelt in drie deelen enz. m de Fransoysche tale overgheset door J. M. V. Hier is noch by ghevoecht daer in aengewesen wort, wner de suyvere kercke geweest es voor de tyden der Waldensen enz. Ghestelt by Balth. Lydius, Dordrecht, 1694". Zie Auetie-catal. pars I, theol. in quarto, n*. 78. Vgl. Voet, Bibl. stud. theol, p. 651. 5) »Histoire de France et des choses memorables advenues aux provinces estrangeres durant sept années de paix du ràgne du roy Henry IV, 1598—1604, par P. Matthieu, Paris, 1607". Vgl. Voet., Bibl. stud, theol, p. 665. 5) »Les mémoires de Phil. de Commines sur les principaux faicts et gestes de Loys XI et Charles VIII, etc., Gen&ve, 1604", Zie Auctie-catal;, pars I, mise. in duodec, n*, 4. Vgl. Voet., Bibl. stud. theol, p. 336. *) Yan Oudenhoven telde »Nicolaus à Wassenaer, doctor medicinae tot Amstemdam" bij de »geleerde ende vermaerde mannen" der frontierstad. Beschr. v. Heusd,, bhz. 189. Vóór wan Wassenaer zich als geneesheer in Amstordam vestigde, was hij als docent. verbonden ann Haarlems gymnasium. Tie dr. Hofmann, a. w., blz. 58. aim 318 NEGENDE HOOPDSTUK. natién geenszins door Voetius vergeten, waar hij zijne leetuur der ,Nederlantsehe oorloghen" van Pieter Bor, met diens in 1626 te Amsterdam verschenen vijfde folio- deel, voltooide!), en niet in gebreke bleef Emanuel van Meterens, op de Leidsehe PE synode van 1619 z00 sterk aangevochten") ,Historie", van het begin toi het einde door te lezen ?). Een eerste vrucht dier onvermoeide studie, buiten ziju gewonen preek- en catechisatie-arbeid om, was de uit- gave, ten jare 1627, van het vlugschrift: Laerymae erocodili abstersae *) Daarmede nam Heusdens prediker persoonlijk deel aan den sabbatstrijd, die, reeds sedert Dordrechts nationale synode, tal van gemoederen min of meer heftig had beroerd *). In gemelde ,Laerymae"*) *) Vgl. hierboven, blz. 58. 3) Acla. syn. part. Z. H., Leiden 1019, art, 83. 5) »E. van Meteren, Historie der Nederlandscher ende haerder maburen oorlogen ende geschiedenissen tot 1612 met des autheurs leven, etc. Dea Haag, 1693". Zie Auctie-catal., pars IL, misc. in fol, n*. 9. Vgl. Voot, Bibl. stud. theol, p. 447, en het opstel van dr. Rogge over van Meteren in Eigen Haard, 1897, blz, 180—484. *) Zie Ypeij en Dermout, a. w., dl. II, aant., blz. 46. 5) Vgl. dr. de Lind van Wijagaarden, d. "E blz, 146—442, passim, Zie ook Crenins, Anim. phil et hist, pars VIII, p. 43—45, wmar 0.a. sint vermeld dit oordeel, neérgeschreven door Meu Walaeus, oudsten zo van den Leidsehen hoogleeraar Antonius Walaeus: » Voeti: p scriptum, Lachrymas crocodili, quo adversarium magis pungere, minus ecelesia] videbatur nediflcare". *) In zijn Land v. Rembr., dl, TI, 4** helft, blz. 102, sant. 2, haalt (d. Bosken Huet o.a. den titel: »Lacrymae croeodilli" aan, als een. van Voetius' »middeneeuwsch latijn, doorwewen met eene renaissance-sieraden", Op dat punt, ongetwijfeld, was geheel en al kind van zijn tijd. Ook herinnert die titel (xie Wienb., dl. Il, blz, 399) aan cen toenmauls zéér bekenden versregel »Taferoel" van den remonstrant Reinier Telle: E »Men vint al somtyts van die hanen, Die schreyen als sij "t volck. vermanen. Van d'arme kerck en haren staet; Maer of "Lgheen crocodylsche tranen En syn, weet, Godt, die 'tal verstaet. -——— - IN EIGEN KRING. TOT HOOGLERRAAR GEROEPEN. — 970 koos hij beslist partjj voor zijn streng-ascetischem geest- verwant Guilielmus "Teellingius, kerkedienaar te Middel- burg'), en maakte met dezen gemeene zaak tegenover hun beider ambtsbroeder uit Tolen, Jacobus Bursius?), wiens geschrift: Threnos ofte weeelaghe") onge- twifeld ten doel had aan te dringen op eene vrijere zondagsviering dan Teellinck, krachtens zijne beginselen, meende te kunnen toestaan*) In weerwil nochtans van den stelregel, opgevolgd zelfs door dusgenoemde , precyse" 7) Willem Teellinck stond te Middelburg van 26 Nov. 1013 tot 8 April 1629, toen hij stierf. Voetius gaf hem den eerenaam van: »theologus srjax- TeÉrarw", in zijne Dispp. select, t. TIL, p. 1937. Zie over Teellinck ook nog o.L, t. L, p. 1061; t. II, p. 528; t. III, p. 79, 76, 936, 965, 032. 7?) Jacobus, zoon van den Middelburgschen predikant Gillis Burs. 3) Zie voor den volledigen titel: dr. Glasius, a. w., dl. I, blz. 906. De muctie-catalogus van Voetius' bibliotheek vermeldt het bedoelde parflet -— pars B theol in oct, n*. 259 — aldus: »Jac, Bursii wee-klage, aen- wijsende de oorsmecken van den jammerlijcken stant van het landt, ende de ontheyliginge des sabbathdaeghs", s -Evenmin als dr. de Lind van Wijngaarden (zie a.w., blz. 126, aant. 2) lij machte was een exemplaar van Bursius' »Wee-klage" op te sporen, even- min gelukte het mij Vootius' »Lacrymae" onder de oogen te krijgen. Den inhoud echter van laatstgenoemd tractaat leerde ik eenigermate kennen wit sommige fragmenten, welke den Groningsehen hoogleeranr Martinus Schoockius tot bewijsplantsen moesten dienen bij de verdediging eener dispu- tatie »De die dominico", opgenomen in zijno Exercitationes variae, de di- versis materiis. Edit. nova, Traj. ad Rhen., 1003. Vgl. daarmede van den- zelíden schrijver: De bonis eeclesiasticis dictis, in quo agitur de canonicis in genere, ete., Gron., 1651, p. 3 der »pruefatio". 5) Ten gevolge van Teellincks rusteloos ijveren, zoowel ale op het krach- tig verioog hij de stedelijke regeering ingediend door Middelburgs kerkeraad over »de profunatie vanden rustdach ende gods-dienst in de selve", o, a. door »het duynryden", verordende aldaar de vroedechap sdat do poorten souden gesloten worden t sondaechs, vande acht uren s morgens tot vier off vyff wren naden roiddach, Ende de passagie poorten (t. w. die naar Vlissingen) soudemen gehee! sluyten behalven het clineket". Kladnot. kerkr. Middelb., 19 Apri 1619. Vgl. daarmede die van 27 Maart 1621 en 10 Aug. 1624. Zie verder: W, Teellinck, Noodwendigh wertoogh, aengaende den tegen- woordigen bedroefden staet/ van. Gods. volck, Middelb,, 1627; Auctie- eataL, pars Hl, theol. in quarto, n^. 195; Voet, Dispp. select., t. TII, p. 59, 68, 1222, 1242; t. 1V, p. 44; t. V, p. 658; Polit. eccles, tom. ], pars 1, p. 973; t. H, p. 233; t. III, p. 462, 492; Thers. heaul., p. 153. uid : 380 NEGENDE HOOFDSTUK. christenen "): dat men den rustdag geenszins ontheiligde, met dingen te doen, die geboden werden bf door den drang der omstandigheden, of door de liefde tot den medemenseh, hielden Voetius' ,Afgewischte krokodillen- tranen" staande, dat elke bezigheid van hand *) en hoofd "), die niet rechtstreeks betrekking had op het vieren van 'sHeeren dag, geljk ook iedere uitspanning, in den vorm van een of ander spel genoten *), alsdan afkeurens- waardig heeten moest. En, wat betrof den oorsprong zelven des sabbats — afwijkende van het gevoelen door zijn grooten leermeester Gomarus verdedigd, zocht hij dien, met Rivet en anderen, niet in de Arabische woestiju noch op den berg Sina!, maar, overeenkomstig Gene- sis 2, vs. 2, reeds bij de schepping *). T) Vgl. hierboven, blz. 352. Zie ook Voet,, Medifatie, blz. 99 tot 30. 3) »Interim tamen, quae in thesi mon difficulter videntur concedere, in hypothesi iterum eripiunt. Neque enim sartoribus, sutoribus ei fabris, ete. hie quiequam concedunt, imo ne quidem bajulis, weetoribus, rhedariis, etc. wt videre est apud authorem Lachrymarum crocodili, pag. 68". Schoock,, Exerc. var, p. 107. Zie ook bijlage CXXXVII. 3) »Author crocodilinus literatis hominibus haut magis propitius est, hae in parte, quam iis, qui artes sellularias exercent, neque enim existimat pag. RÀ. et seq. eos, qui die Dominico intenti sunt medicationi uc | medicae, pragmaticae seu forensi, item studiis philologicis et quidem secreto in museis suis, ubi nullorum oculis sean- dalum objiciunt, commodius piis exercitiis posse negotiari salutem suam, quam sartores, sartricos, textores, vietores, ete. quod nemo non concesserit, si hi musagetae, neglectis exercitiis pu- blicis, privatisque precibus, et. meditationibus, totum diem Dominicum con- secraverint sui studii contemplationibus". Schoock., Kxere. war., p. 109. 5) »Quo usque vero hae recroationes debeant extendi, haut. jn proclivi est. D. Voetius in Laerymis, sui ingenii atque pietatis indicibus, pe t vult excludi, risus, lusus, hastiludia, venationes, aucup, a, pis cationes, musicae exercitin, fritillos, lusum scachieum, jac tum lapidum, lusum globorum, pilae, clayae, certamina gymnastica, symposia honesta etc, quod eum per ea non sanctiflcetur, omnino putandum sit, illud ipsum, si quid ho profanari", Schoock., Ererc. var, p. 143. Vgl. daarmedo Aefa. Yselstein, 16026, art, 39 en het. cH in den tekst, hierbo: 5) Vgl. Voot, Dispp. selecL, t. TE, p. 1945, en Merbonen — IN EIGEN KRING, TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. 381 Het tweede tractaat door Voetius binnen ziju nieuw Studeervertrek opgesteld, dat onder het schrijven allengs den vorm en de uitgebreidheid van een boek verkreeg "), was gericht tegen Daniel Tilenus. Deze had, nog theologisch professor aan de universiteit te Sedan, in 1612 eene ,Overlegginghe ofte proeve van t'ghevoelen Jacobi Arminii"?) het lieht doen zien, welk tractaat door tal van Gereformeerde kringen, ook binnen de Ver- eenigde Provincién, bijjzonder werd op prijs gesteld ?). Zelfs vergeleken David Pareus en Abrahamus Scultetus — iwee steunpilaren der kerkelijke rechtzinnigheid , uit het buitenland, op de Dordtsche synode*) — Sedans hoog- leeraar vanwege zijne verhandeling bij een tweeden Au- gustinus, die de zuivere leer ,godvruchtichlijek, modeste- ljek ende grondelijck" in bescherming genomen had tegen. de aanvallen van Arminius, den nieuweren Pelagius, aant. 4; Auctie-catal, pars TL, theol. in duodec., n*. 50: sAndr. Riveti disserlatio de origine sabbathi", *) Uitgezeven in quarto, telt Voetius' »Proeve" 242 bladzijden, op twee kolommen gedrukt. 1 Overlegginghe ofte proece van üyhevoelen. Jacobi Arminii, ean. de ie, van de ghenade Gods, ende van de vryen wille des men- schen aen de saten van. Hollant ende. West-vrieslandt van hem verclaert. JDoor. Danielem. Tilenum, professoor inde theologie ofte godtheyt in. de uni- wersiteyt van Sedan. Wt de Latjnsche sprake im de Nederduytsche tale ghelrowwelijck owrgheset, Hier achter zijn noch byghevoecht drie brievenz 1. Davidis Parei aen den autheur. 2. Des autheurs aen Parcum. 3. M. Abra- hami Seulteti, (x. n. v. pl. en v, dr.) 1619. Zie den oorspronkelijken, Latijnschen titel bij dr. Rogge, Beschr. catal, st. HI, afd. II, blz. 130. 7) Alleezins gunatig oordeelde ook Heusdens prediker over den hoogleeraar te Sedan, toen deze nog »stont in het ghevoelen" der Contra-remonstranten, Zie b.v. Voet,, Proeve, blz. 16, 113, 117, 192, 141, 151, 172, Vgl. daarmode Dispp. selec, t1, p. 1082; t, V, p. 139. *) Van Pareus, doctor en professor in de theologie aan de beroemde Heidelbergeche universiteit, werd op de nationale synode te Dordt, tijdens twee sesión — die van 5 en Ó Maart 1619 — een door hem overgezonden sehrijven voorgelezen , waarbij Scultetus, zijn eollega te Heidelberg en tevens hofprediker van keurvorst Frederik IV, in person tegenwoordig was, m — CENE wiens overleggingen ,bequamelyck" door hem waren ,Ontdeekt ende verdestrueert". Tien jaar later gaf Tilenus een ander geschrift uit ') — niet zoo breed van opzet, en daarbij in lijnrechten strijd met zijne vroegere ,Overlegginghe" *) — hetwelk de pu- blieke kerkleer, vastgesteld op de synoden van Dord- recht en Alais?), toetste aan de praetijk, door achter- eenvolgens na te gaan, in hoever deze dienen kom: ter .bekeeringhe eens vreemdes tot het gheloove"; ter .be- teringhe van een quaedt christen"; ter ,vertroostinghe van een krancke, of die andit benaut is" *). Aan het slot zijner proefneming meende Tilenus met recht te mogen wijzen op eene negatieve uitkomst. Immers bleken voorgoed veroordeeld de Contra-remonstrantsche beginselen, die, in geen der drie genoemde gevallen, zieh bij machte hadden getoond de begeerde hulp te *) Bedoeld vlugschrift was getiteld: De leere der synoden van. Dordrecht. ende Alez ghestell op. de proeve van de practijeque, ofte ghebruych, waer in onder andere werborgentheden ontdeckl wordt. een. seer. lieht middel, om. den mensch onslerfljck te maecken in dese werelt, door den. vermaerden Daniel Tilenus, eertijdts professor der. h. theologie inde Aooghe sehole wan Sedan: ende mu ghetrowweljck wyt het franscois in onse Nederduytsche fale owergheset, Na. de copye ghedruekt tot Par(j. Anno 4023. ie woorts over dat pamflet, ook geplaatst achter Voetius' »Proeve", blz. 959, diens Dispp. select, t. I, p. 1121; t. III, p. 1407; tV pe 025 Polit. eccles, t. VIT, p. 703; Ters. heaut, p. 90. 3) Aan "Tilenus "lauwboehje over »De leere der synoden wan Dordrecht ende Alez" ging, twee jaren vroeger, vooraf een door Wtenbogmert maar het fransch van den Sedanschen hoogleeraar vertaald: Advertisement; waersehouwingh, over het oordeel, uyt-spraeck, ende den eedt: nationael. der ghenaemde: Ghereformeerde. kercken. van. houden tot Alez inde Gevennes, besloten. ende. geavwesteert. den. 6. x 1690. Nopende de wjf artückelen der Femonstranten in. v. pl. en v, dr.) 4621, Vgl. dr. Knottel, Catal, pam[l., dl, 1, st. Il; en dr. Rogge, Besehr. calal, st. I, afd, L, blz. 95; st. E, aíd.- 3) In. Alais werd ten jare 1090 eene nationale synode der vormden gehonden. Vgl dr. Rogge, Wienb., dl. II, ss 67,68. 3) Tilenus, De leere der synoden, blz. 4. k IN EIGEN KRING, TOT HOOGLREERAAR GEROEPEN, 383 verschaffen?); die de prediking des woords, het gebruik der sacramenten en de dagelijksche oefening van het gebed volkomen onnut maakten; die ,den gantschen kercken-dienst", bestaande in eene gezonde leer zoowel als in eene goede discipline, van boven tot onder ,om- keerden ende om verre stieten" 7). Alleszins verklaarbaar zeker, dat Voetius ergernis nam *) aan de wijze, waarop Sedans voormalige professor *, met zii jongsten arbeid ,gheheel uyt de Ghereformeerde kercke spriughende" *), Gods eeuwige, onverdiende genade door ,opgeraepte" vonden zocht ,onbruyekeliek" te maken. Ook scheen het hem toe, als wilde Tilenus de jezuleten *) Volgens Tilenus' pamílet had, zoowel ter Dordsche synode als in die van Alais, voorgezeten een »tuyroel-geest", De theologie en de religie, aar in praetijk gebracht, noemde hij »monstreus ende wansehapen" Tilenus, Je leere der. synoden, blz. 16, 17. 3) Tilenus, De leere dew synoden, blz. 49. 3) Ten blike hoezeer Voetius zich ergert aan Tilenus' vlugschrift kan dienen, dat hij het in zijn Proew, blz. 17, een »horrendum carmon" heot, en het bij herhaling vermeldt als een »lasterschrift". Die ergernis over sehrijdt echter nu en dan de grenzen der welvoegelijkheid; o.a. wanneer zij hem, blz. 123, doet verklaren, dat de tegenwerpingen door Tilenus aan gevoerd gelijk staan met »oude ende verroite uytspouselen van een ver- vuylde borst, van een quade maghe met bittere galle overladen". Vgl. daarmede biz. 24: »Wy sulleu met de hulpe des Heeren betoonen, dat Tileni conse- quentien niet verveerlijk em zijn door hare sterete mmuer alleen door hare vuylicheyt ende leelicheyt, ghelijck den mensche eenigh besmettelijck schorft. of etterbugl". *) De hertog van Bouillon, tevens prins van Sedan en gehuwd met Mauris halve zuster, nam het blikbaar woor de Fransche calvinisten op. Tonder zich het minst daartegen te verzetten liet hij toe, dat Tilenus, zijn woormalige gunsteling, in den winter van 1019 geheel onverwachls als hoogleernar werd afgezet. Deze trok toen naar Parijs, waar hij uit eigen middelen in zijn levensonderhoud moest voorzien. Brandt, a. w., dl. IV, blz. 143—145. 5) Volgens sommigen werd Tilenus door wat Corvinus tegen zijne »Overlegginghe" had aangevoerd (zie dr. Rogge, Beschr. catal., st. I, afd. I, blz. 112) tot het Arminianisme bekend. Anderen wederom meenen, dat hij, kort vóór dien tijjd, reeds daartoe was gekomen door persoonlijk onderzoek en nadenken. Brandt, a. w., dl. II, blz. 231. Vgl. Voet,, Proeve, blz. 10—18, passim; blz. 39, 127, 138, 200. aM M 384 NEGENDE HOOFDSTUK. en huns gelijken in bittere lastertaal nog overtreffen, door van de Dordtsche canons te getuigen, hoe deze, aan wie naar hen luisterden, niet anders boden dan .0f een Epicurus oorcussen, om in vleeschelieke sorgh- loosheyt te slapen, of een strop van wanhoope, om sich daer mede te verhangen met Judas" Oordeelde Heusdens predikant dergeljk geschrift alle ernstige tegenspraak onwaardig en mocht het bovendien, naar hij meende, een overtollig werk worden genoemd »te herseggen, tgene so grondelijjcbk van vele gheleerde mannen verclaert ende verdedicht was" — toch had men rekening te houden, zoo met het aanzien, hetwelk Daniél Tilenus bij tal van lieden genoot?), als met de uitgave en verspreiding van zijn pamflet in het Nederlandsch. Juist dit laatste leverde groot gevaar op voor vele een- voudige, in de waarheid ,niet wel ghewortelde con- scientien" ", Herhaaldelijk hadden dan ook enkele goede vrienden reeds bij hem aangedrongen, dat hij de eene of andere verhandeling zou opstellen, waarin de uitspraken der Gereformeerde leer zonder vooroordeel aam de prac- jk getoetst werden, en het blauwboekje van Tilenus, vol ,desperatie ende atheisterije", in de moedertaal be- antwoord. Half-onwilig*) — want hij hield zieh verzekerd, dat ?) Tilenus, De leere der synoden, blz. 41. ?) Somwijlen spreekt Yottíus i in zijn boek over Tílenus als over een »ver- maert ende gheleert man", die »de maniere van bondigh te disputeren -— wel] weet". Procve, blz. 31; vgl. daarmede blz. 51. ?) Tilenus' »prejudicien opgelicht ende de saecke inden grondt blooteliten ingesien sijnde met onse tegen-reden — z00 werzekert Heusdens predikant en stel hij zijne lezers gerust — sal daer niet over blijwen daer door yemandt soude konnen merckelijcken opghehouden werden, ten ry dan lichtveerdighe ende ydele menschen, die als de vliegen in een sbbe,. in dese t'samenknopinghe der consequentien haer jJaten vangem". ! Procw, blz. 19. *) »Volens nolente animo". Voet., Proeve, voorrede, blx. V. | — nw IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. ^ 385 700 iets beter ,innerlije in stillicheyt des geestes" gevoeld en geschat, dan ,uytterlijck" beschreven en besproken kon worden — had Voetius ten langen leste de pen ter hand genomen; waarbjj hij nog menigmaal in beraad stond, of hij, door walging en droefheid aangegrepen, met schrijven zoude voortgaan. Wijl nochtans de Calvinistische partijj niet ophield hem ,aen te porren", werd hij wel genoopt zieh te vermannen en Tilenus' vlugschrift ,tegen heugh ende meuge" te weérleggen. Zoo kwam in Augustus 1627 Voetius Proeve vande eracht der godt- salicheyt'), opgedragen aan de magistraat van Rotter- dam en die van Heusden ?), voor den druk gereed ?), om, een half jaar later, binnen Amsterdam het licht te zien *). Waren het, geljk hij met een inleidend woord op- merkte, ongetwüfeld ,sware ende hoogh-guende stucken", tot welker behandeling hij zich had aangegord*) — om bij zijn oordeel hier niet te struikelen, dienden ze nederig, J) Proeve vande cracht der godtsalicheyt, met. goet ende. christelick be- scheyt op seker. laster-schrift, hier neffens gaende, by den Bemonstranten hier te lande int nederduytsch. gestroyt onder. desen titul: De leere der synoden van Dordrecht ende Alez, ghestelt op de proeve van de practijeke ofte ghebruyck, etc. Door don voermaerden Daniel Tilenus, etc. To verdedinge (sic) vande leere der waerheyt ende ontdeckinge vande kracht der godtsalicheydt aende ontruste conscientien ingestelt. Door Gisbertus Voelius, dienaer Jesu Christi in sijne gemeynte tot Heusden, Amst, 4698. De 94" druk: Utrecht, 1656. Bij herhaling maakt. Yoetius in zijne overige werken melding van dit tractaat ; zie b.v. Dispp. select., t. T, p. 1196; t. II, p. 546; t. III, p. 4, 88, 793; Polil. eceles., t. III, p. 703, 3) Wegens die opdracht vereerde Heusdens magistrat Voetius met de som van zesennegentig gulden, Zie bijlage CXXXVIII. 3) Voet., Proeve, blz. 260. 4) De gang van zaken, hierboven geschilderd, is ontleend aan de voorrede wan Voetius' »Proeve", twaalf bladzijden groot en gedagteokend uit Heus- den »desen 31. Augusti 1627". 3) In Tilenus' blauwboekje waren, volgens Voetius, veel dingen »onder malcanderen gheworpen'", Uit dien hoofde wilde hij, door de uitgave van sin geechrift, »de waerheyt ende rechtsinnighe practijcke distinctelijek daer teghen stellen". Voet, Proese, blz. 181. d —OCHHNENN eerbiedig en met kinderlijken schroom te worden in het oog gevat; onder dure verplichting, zich den heiligen geest, zooals deze sprak uit Gods woord, gevangen te geven, zonder ook maar de geringste plaats in te ruimen aan ,eyghen sinnelijcheyt, wereltsche insichten, of vleesche- lijcke beweginghen" en, op die wijze, tegen te werken de gehoorzaamheid des geloofs !). Uitgaande van deze en soortgelijjke algemeene beden- kingen?), kwam Voetius daarna, meer in het bijzonder, tot de wederlegging van Tilenus' ,redenen *) ende conse- quentien"*), door er tegenover te stellen verschillende ,wel: ?) Voet., Proeve, blz. 4. 2) Bovenbedoelde »bedenckingen" maken, met verschillende »waernemingen, nenmerckinghen ende waerschouwingen", den inhoud wit van heteerste deal des tractante, Proeve, blz. 1—98. Onder meer, wil hier Voetius, dat men bij het behandelen van zulke vragen nanwkeurig zal toezien : of ook ierands persoonlijk leven hier »mede leere ende spreke"; of hij »die disputeert van dese stucken, vernomon werde uyt eygen gevorlos te dispateren", Proc, biz. 7. En dat just ontbrak, nanr hij zich overtuigd hield, bij ' »Hoe lange jaren — zoo vraagt Heusdens prediker in zijn tegenschrifl, uet het oog op den gewezen professor te Sedan — heeft Tilenus in den. Woorde ghearbeyt, ende aende conscientien der onwetende, swacke, ghevalle zon- daers, bedruckte, benaude, stervende, vleeschelijeke belijders, aengevochtane, in't publijck ende in het besondor besich ghoweest met alderley geestelijcke remedien? Het is wat anders in de seholem lessen te doen ende dan ín sijne studien hem te verberghen: ende wat anders in de son ende im het stof met alderley humeuren van mensehen te worstelen, yeghelijex gobrekon te draghen, in yegelijx conscientie hem openbaer te da CT iroublen te zijn beroert, met yeders ergernisse te branden", Voet,, a bir. 45, 16. Vgl. daarmede blz. 39 en 459, op welke laatste plunte ge- sproken wordt van Tilenus sonder de scliool-schaduwe", Hiertegenover stelt Voetius, blz. 908, zijn: »expertus haec scribo", ontleend aam Arminius, - 3) Die redenen van Tilenus noemt Voetius nu eens. »versierde dan weer »losse ongesouten woordon, phrenetique ende. rji lingen". Voet, Proeve, blz, 40, TO. *) De »consequention Tiloni" staan in Voetius' schatting »grouwelijeke spotterijen", en znoeten »niet lichthandig ; scrupuleusheyt" worden aangetast. Voet., Proeve, blz, 93. Vg t. IV, p. 14. Eene enkele maal echter neemt Heusdens »m een »beestelijjcken ende sotten vont" kortweg een Jojo. 131. Zie verder bijlage CXXXIX. E IN NIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. —— 987 bereyde ende te vorens wel ghekoockte meditatien" "), in tien hoofdstukken afgedeeld*), die de Gereformeerde lidmaten van Rotterdam en van Heusden lichtelijk her- kennen zouden als ,eenighe der concepten", reeds door zjjre vroegere predikatión onder hunne aandaeht ge- bracht; om verder, ,met eene beweeglicke toepassinghe, ofte familiare aenleydinghe", te wijzen op wat dienen mocht tot vertroosting en verbetering. In het derde stuk van zijn boek?) trachtte hij dan, uit de binnen Dordt gevonnisde vjjf artikelen, op zijne beurt aan te toonen, hoe de Remonstrantsehe leer voor de practijk volkomen onbruikbaar was*); terwijl, aan den anderen kant, de !) Voet,, Procve, blz. 5. 3) Tegen Tilenus' beschuldiging, dat de leer der Gereformoerden onmachtijr Mblijkt een ongeloovige te bekeeren, komt Voetius op in hoofdstuk II—IV (Proese, blz. 36—580). Tegen diens aantijeing, dat de Calvinistische be- Einselen niets vermogen om een losbandig christen-mensch zijn leven te doen beteren, keert hij zieh in hoofdstuk V—VII (Proewe, blz. 81—134). Kindelijk tracht hij, in hoofdstnk VIIL—X (Proew, blz. 134—186), het verwijt van den hoogleeraar te wederleggen, dat de canons zoo van Dordt als van Alis geen Lroost kunnon bieden aan kranken en bedruktem. 3) Het derde deel van Voetius' »Proeve" omvat blz. 187—943, 4) »De pseudopraxi, seu potius 4wyab/e theologine remonstranticae ante complures annos ex professo scripsimus contra blaspherum libellum Danielis Tileni vernaculo sermone ox gallico hic in Belgio editum", Voet,, Dispp. select., t. II, p. 19. In welken vorm en geest Voetius het Arminianisme bestrijdt, als voor de praetijk ongeschikt, moge o.a. blijken uit wat hij aanwoert, blz. 187: »Die leere, die daer stelt een ghemeyne ende alghemeyne ghenade ende liefde Godes; een genade die overwonnen ende omghestooten kan worden ende dickwils omgestooten wert; eene genade die ophouden, be- swijken, ende uytgebluscht kan worden: de genade die Judas, Cain, Saul, Julianus Apostata ghegeven is geweest; een genade met de weleke s59 wele, jae den meesten hoop verloren gaen: een genade die den mensche suspens hondt, ende op onsekere condition doet sweven, ja als een koorden- danser op de koorde waggelen; een genade die daer wort geseyt genoech- saem te zijn, ende nochtans veeltijts niet en doet dat gene waer toe zy genoechsaem ende machtieh genoegh soude zijn; een genade, die op ons herte ofte op onsen wille niet anders in specio en werckt, als den Satan : een. ghenude die begint, mmer niet eyndight, belooft ende niet on wolbrengt , die haer stercte in onse crauckheydt niet en volbrenght, maer alle hare 388 NEGENDE HOOFDSTUK. waardijj van het Contra-remonstrantsche geloof voor een beoefenend christendom niet te hoog kon geschat worden. Heeds was die bestrjjdding van Tilenus' pamflet, ten gevolge der Bossche verwikkelingen '), min of meer op den achtergrond getreden, als Voetius, ongeveer half Maart 1634, uit handen vau zijn ringbroeder Martinus Lydius*?), predikant te Aalburg, die enkele dagen binnen Dordt had vertoefd, een omstandig schrijven *) ontving van Johannes Beverovicius, geneesheer en lid der vroed- sehap aldaar*) In dezen brief deelde van Beverwyck aan Heusdens kerkedienaar mede, hoe hij sinds geruimen tjd bij enkele geleerde mannen, behoorende tot verschil- lende richtingen op kerkelijk-godsdienstig gebied, onder wie zich zelfs een pater-jezuiet bevond*), voorlichting had gezocht omtrent de, naar hij meende, zéér gewichtige vraag: of men zijn leven kon verkorten en verlengen; bijgevolg, of het in de macht stond der geneeskunst en eracht suspendeert nenden verrotten draet van onsen dooden of crancken vfyen wille: die leere, segge ick, die sulcx leert, so die aenghenomen ende ioegepast wert, en can tot hot herte niet spreken, noch in allo swaricheden eenen vusten ende eeuwigen troost het zelve toe brenghen", T) Zie hierboven, blz. 334—348. 7) Martinus was de tweede zoon van den Dordtschen predikant Balthasar Lydius, Zie dr. Glasius, a. w., dl. Il, blz. 449. *) Bedoeld sehrijven is opgenomen in Joh. Beverovicii epistotica. bre de wilae termino, fatali, an mobili? cum doclorum editio triplo auetior, Lugd. Bat, 1636, p. 225—934. Ook staat percer wycks brief achterann in Voet., Dispp, select, &. V, p. 1—10. Het. adres, "hier vermeld, en luidende: »Gisberto Voetio Me Heusdano, et in ill. gymnasio Ultrajectino s. s. literarum. professori", eene an- tieipatie. Voetius" woord tot den lezer, Dispp. iei t. V, aan van Boverwijcks. schrijven voorafgaande, heldert echter de zaak voldoende op. *) Zie, met betrekking tot Joan van Beverwyck, de achets wan zijn per- soon gegeven door Cd. Busken Huet, a.1., dl. IE, 24e helft, blz. 771—893, en, in het Weekblad van het Nederlandsch lijdschrift voor geneeskunde, 1893, dl. I, blz. 924—932, het opstel van dr. R. Krol, getítold : »dr, Johan. van Boverwyck herdacht". Vgl. ook hierboven, blz. 309, mant. 6, —— ,» 5) Te weten: pater Mersennus, toentertijd verblijf imc - A IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR. GEROEPEN. 389 in die harer beoefenaars, door een of ander dieet, iemands jarental te doen klimmen!!) Dreigde hier de Calvinis- tische leer, dat tjjà zoowel als wijze van 's menschen dood, bij goddelijk raadsbesluit, im volstrekten zin was bepaald?), niet met verlamming te slaan elke poging, die de medieus zou willen aanwenden om, door zijne behandeling van den patiónt, bedoelden ,fatalen termijn" als het ware te verschuiven! ?) Over deze netelige quaestie verzoekt van Beverwyck Voetius vijne beschouwingen mede te deelen; onder toezending aan Heusdene predikant aller, sedert 16 Februari 1632, door hem van anderen daaromtrent ontvangen schrifturen *). —— 3) »Laudanda proinde est medicorum industria, qui docuere vitam pro- rogare sortalium, volucrisque fati, ut canit Horatius, tardare alas, dum maturalem illam siccitatem, quam aetatis decursu sponte oriri diximus, tem- perant, et modum artemque ostendunt, rite ea adhibendi, quibus natura sustentatur", Joh. Beverovicius, D vitae term. p. 227. Evenzeer in zijn Schat der ghesontheyt; vergiert met. historyen, kopere platen, als oock met verssen wan heer Jacob Cats, enz., 7!^ uitgave, Armst,, 1049, blz, 31—98, handelt wan Beverwyck in een afronderlijk hoofdstuk over de vraag: »Of het leven door de konste ofie eenigh middel verlenght kan werden!" Vgl. Rodolphus Goclenius »De vita proroganda, id est animi et corporis vigore conservando eb salubriter producendo, Francof, 1008", vermeld door Voetius' bekenden Auctie-catal., pars Ii, misc. in oct, n*. 130. 3) »Calviniani stataunt enim. Deum absoluto, id est, omnem omnino caus- sarum respectum excludente decreto, unicuique homini certam mortis ho- rm, ac certum mortis genus ita detertmuinasse, ut alio temporis articulo , *t alio moriis genere interire non possi, nec potuerit, quam quo eum in- "erire contingit". Joh. Bever.,, De vilae term., p. 930. 3) »Sunt qui hinc inferant; frustra aegrotos adhibere medicum, ut qui meminem sanare possit, nisi eui jam fato docretum est ovadere", Daartogen- over echter stond: sPlerisque eorum placere video determinatum vitae ter- minum non tollere medicinae necessitatem , sed simul stabilire, quasi haec md illum nos duceret, non tamen ultra illum perduceret". Joh. Bever, De witae term, p. 233. *) Die correspondentie hield toenmaals in: een schrijven van Jacobus Cra- vius »theol et gymnasiarcha Delphensis". van Abrahamus vander Mylius »patritius, et theol, Dordrecltanus"; van Cornelius Boverovieius »patr., et theol. 