title: Annales Academici
creator: None
text: 48« Digitized by Google 888 F. W. B. VAN BELL Maar met de behartigiDg van die ies der empirische psychologie onttrek ik na een belangrijk gedeelte van den inhoud onzer theologie aan het gebied van de eigenlijk gezegde positieve kennis, die den inhoad vormt van deweten- schap. Ja, en ik deins voor die gevolgtrekking zoo webig terag, dat ik ook daarom aan het woord theologie de voorkenr geef boven godsdienstweten- schap. Het oade woord is , in onze schatting , een kunstterm geworden , en niemand denkt er bij kansttermen aan , om ait de etymologie van het woord een gevolgtrekking te maken tot den inhoud en de beteekenis van de daar« mede aangeduide zaak. fiij het nieuwe woord «^godsdienstwetenschap" zou men kunnen meenen, dat niet alleen de historische ontvouwing van de onder de menschen beleden godsdiensten , maar ook hetgeen wij over den grond en de waarde van godsdienst en christendom leeren, zoa kunnen gelden als uitspraak van wetenschap in den exacten zin van dat woord. Wat toch is het weten, dat wij van de wetenschap verwachten? Immers een weten dat het gemeenschappelijk eigendom van alle menschen kan worden, omdat het onafhankelijk is van individueele eigenaardigheid van zin en wil des gemoeds. Een weten, dat ontstaat uit kenbronnen, die vatbaar zijn om gebruikt te worden door middel van de werkzaamheid van het scheidende en verbindende verstand alleen, zooals dat behoort tot de menschelijke natuur. Nu is er echter zeer veel dat wij, om het te begrijpen, niet kunnen bereiken met ons verstand. Daartoe behoort alles wat tot ons leven als zintuigelijk waarnemende en als zinnelijk en geestelijk voelende wezens behoort. Wat ik zie als ik rood of wit zie , wat ik hoor als ik gezang of gedruisch hoor, kan het verstand mij nooit leeren begrij- pen. Anders zou ik het aan blind- en doofgeborenen kunnen leeren. Eveneens: toat ik voel als ik smart of vreugde voel, kan mij door het diepste nadenken en doordenken alleen niet worden geleerd. £n daartoe behooren nu ook onze overtuigingen aangaande de zedelijke en de aeathe- tische waarden, die wij toekennen aan toestanden en verschijnselen buiten ons en binnen in ons. Wij hebben ze niet te danken aan het in zijn werkzaamheid logisch voortschrijdende , scheidende en verbindaide verstand. Met die beperking van het gebied van eigenlijk gezegde wetenachap behoef ik immers niet voor den schijn van geringschatting der wetenachap te vreezen. Zeker niet in dit Auditorium; en daar buiten alleen bij hen, Digitized by Google REDEYOERING. 333 die er ook geriDgschatting van de godsdienst in zien^ wanneer men van haar gebied sommige overtuigingen omtrent historische en natuurkandige vraagstukken verwijderd houdt. Onze beperking van het gebied der we- tenschap is een grensbepaiing , waartoe wij het recbt aan den aard zelf van het weten ontieenen. Heeft Kant den stoot gegeven tot een juiste bepaling van den aard en den omvang van het menschelijk kenvermogen, de anthropologie van onzen tijd neemt het onderzoek naar de eigenlijke geaardheid van hetgeen wij ons weten noemen ter hand. Zij ontleedt de eigenaardige verzekerdheid van niet in dwaiing te verkeeren, die met het bezit van hetgeen wij kennis noemen gepaard gaat. Het opnemen van iets in onze kennis bestaat in eene rangschikkiog van het bijzondere onder het algemeene begrip waartoe het behoort; het is een kennen van de naaste voorwaarden , waarvan ^het ontstaan en het veranderd worden van de waameembare verschijnselen afhangt; het is een toepassen van het begrip van oorzakelijken samenhang. Maar zooveei als wij van den aard zeiven der verschijnselen , van hun zin en strekking verstaan , hebben wij hetzij daaraan te danken, dat wij ze zinnelijk en zintuigelijk waarne- men, hetzij daaraan, dat wij ze beieven door persooniijke ervaring. Zoo houden wij de eigenaardige verzekerdheid , die wij met den naam van verstandsovertuiging, van intellectueel inzicht bestempelen, niet voor een vrucht van het uitsluitend gebruik van het eigeniijk gezegde kenvermogen, maar voor een saamgesteid product, waartoe ook het hunne bijdroegen de feitelijke toestanden, waarin onze persoonlijkbeid door de indrukken van de zintuigeiijk waargenomen buitenwereld en door den aard van ons ge- moedsleven gebracht is« De exacte wetenschap, met name de physiologie der zintuigen, die rechtmatige roem van de hedendaagsche anthropologie , zij leert ons » omdat al ons weten steunt op de zintuigelijke waarnemiug , den aard van het weten kennen en tegelijk ook de grenzen van^ het weten; Maar wie van grenzen spreekt, erkent niet alleen het bestaan van een door die grenzen ingesloten gebied, maar ook het bestaan van een gebied aan de overzijde van de grens. Zoo wijst de exacte wetenschap zelve naar een gebied waarop de zede^ Ijjke overtuiging mag en moet heerschen; mag en moet heerschen het tot klare bewustheid ontwikkelde gevoel van de waarde der godsdienstig-iede* lijke en der aesthetische ideeen. En zij voegt zich derhalve bij het oor- deel , hetwelk wij door levenservaring leeren vestigen , dat een zioh barmo* nieua ontwikkelend » eoht humaan menschenleven onmogelijk kan ontstaan en onderhouden worden door de enkele behartiging van hetgeen als uit- spraak van exacte wetenschap m&g gelden. Wanneer iets^ hetwelk blijkt te ontstaan in ieder maar eenigszios beschaafd en tot zich zelf gekomen mensch, mag worden gerekend tot de eigenaardigheden van de mensche- lijke natuur, dan is de mensch van nature speculatief wijsgeer en idealist. Wij hebben daarom in de volle menschelijke natuur» in de natuur van den niet alleen scherp denkenden maar ook fijn voelenden mensch, een pleidooi ten gunste van een idealistische levensbeschouwing; een levensbe- schouwing, waaruit in menschen> die wij voor ons onder de bevoorrechte rekenen, een godsdienstig-zedelijke levensbeschouwing wordt geboren. Zoo vinden wij op het gebied van de wetenschap zelve een bodem, waarin metaphysica , kunst^ godsdienstig-zedelijke levensbeschouwing , ak 'tware de drie 's menschen hooger leven voedende planten, hare wortels hebben, en waaruit zij opgroeien, om met hare bladeren en bk)emen voor het menschenleven de vreugdpn te verhoogen en de smarten te verzacfaten. Om met hare bladeren en bloemen het kruis des levens te ombangen* de wonden uit den strijd des levens te genezen en ons met het leven als de weldadigste leerschool te versoenen. Digitized by Google REDEV0ERIN6. 335 Wij geven dos ook recht van stem aan de oordeeien over de zedelijke en de aesthetische waarden voor hel leven, die hun wortel hebben in het binnenste heiligdom van het gemoedsleven. In de vatbaarheid om met het gevoel de waarde van de hoogste waarheden te schatten en te genieten, vinden wij een lichtstraai uit het grondelooze Licht , een gevolg van onze gemeenschap met den levenden God, in Wien wij leven, ons bewegen en zijn. Maar, terwiji wij in de anthropologie het recht van de mystiek handhaven, onderwerpen wij tevens het gemoedsleven aan den toets van de analysen en de critiek der empirische psychologie. In niets, dat tot het gebied van de wetenschap behoort, mag het gemoedsleven beslissen. Wij eerbiedigen het onbeperkte veto van de exacte wetenschap, ook al schijnen behoefte van het gemoedsieven er door te worden gekwetst. Indien de exacte wetenschap het voldingend bewijs kon leveren, dat er geen alomtegenwoordig ievend God kan bestaan, geen absolute waarde aan het goede mag worden toegekend, en 'smenschen wezen niet kan voortleven na dit aardsche leven: wij zouden ons aan die uitspraken dan onderwerpen. Maar neen, dat voidingend bewijs blijft ontbreken, en moet blijven ontbreken ; zelve opent de wetenschap ons den weg tot ons idealisme. Met onbepaalde huldiging van de exacte wetenschap op haar eigen gebied, blijven wij gelooven, liefhebben en hopen. Mag ik vertrouwen dat mij de aanwijzing gelukte hoe onze onafhanke- lijke theologie, zoowel in hetgeen zij steit als in hetgeen zij ontkent, zich aansiuit aan de anthropoiogie van onzen tijd? En als ik mij beroep op de anthropologische studien van onzen tijd, ik denk dan aan studien in den geest en in de richting van misschien den fijnsten denker en den veelzijdigsten wijsgeer, waarop Duitschland tegenwoordig roem mag dra- gen, de studien van den Gottinger hoogleeraar Hermann Lotze. Evenmin als die anthropologie houden wij onze theologie voor een reeds afge- werkt stelsel, dat op bijzondere punten geen wijziging, en in zijn gehtiel, geen volmaking meer zou behoeven. Wij meenen geenszins dat wij de waarheid reeds gegrepen hebben of ooit zullen grijpen. Alleen meenen wij reeds genoeg proefhoudende waarheid te hebben gevonden^ om met vertrouwen, door de wetenschappelijke methode geleid, naar de bemach- tiging van immer meer waarheid te blijven streven. Digitized by Google 386 F. W. B. VAN BELL Edelgrootachtbare Heeren Caratoren van deze hoogeschool. De pleeh« tigheid, die thans onder nw Voorzitterschap plaats heeft, geeft mij de welkome gelegenheid om, bij de aanvaarding van het hoogleeraarsambt, aan uw college de openbare verzekering te geven van mijne bereidvaardig- heid om uwe zorg voor onze hoogeschooi te waardeeren en, zooveel als van mij kan afhangen» te ondersteunen. Het is mij niet onhekend, dat er onder U welwillende, voor mij zeer vereerende, gedachten omtrent mijn persoon heerschten , die er ongetwijfeld toe hebben bijgedragen , dat ik aan den Eoning door Zijn Majesteits Minister ter benoeming tot hoog- leeraar alhier werd voorgesteld. Neemt de betuiging van mijne hartelijke erkentelijkheid voor die welwillendheid met vertrouwen aan. Het zal het streven van mijn eerzucht zijn om het hoogleeraarsambt op de wijze te bekleeden , die Uwe aanmoedigende goedkeuring pleegt te verwerven. Indien mij dit maar eenigszins mag gelukken, dan zal de handhaving en verbrei- ding van echten wetenschappelijken zin en van vrij wetenschappelijk onder- zoek door mijn professoraat niet lijden. Ik beveel mij in de toegenegen belangstelling van U, Edelgrootachtbare Heeren, met vertrouwen aan. En ook aan U, Hoogwelgeboren Heer, Secretaris van het CoIIege van Cura- toren, beveel ik mij aan. Hooggeleerde Heeren, Rector en leden van den Academischen Senaat, waarde ambtgenooten. Terwijl ik mij de eer zie te beurt vallen van in nwen kring opgenomen te worden, staat het mij weder levendig voor den geest, hoe ik die onderscheiding niet heb kunnen aanvaarden, zonder de dagelijksche samenleving met een belangrijk aantal van beminde ambtge- nooten en met vele andere zeer waarde vrienden te moeten afbreken. Gij staat mij toe, dat ik voor e^n oogenblik toegeef aan de weldadige ge- dachte, dat er hier bij deze plechtigheid velen uit Amsterdam en van elders in den geest tegenwoordig waren, die mij aanmoedigden met de verzekering, dat de voortduriog van hun leerzame vriendschap niet afhan- kelijk is van de plaats , waar het veld ligt van onzen arbeid voor de waar- heid^ de heiligheid en de liefde. Er zweven mij vele namen op de lippen, aan wier dragers ik mij zoowel door dankbaarheid als door vriendschap innig verbonden gevoel Velen wier dagelijksche of anders niet zeldzame ontmoeting er belangrijk toe heeft bijgedragen^ dat ik, ook in een zoo Digitized by Google JREDEyOBRING. 337 uitgebreideo werkkring ftls van een Amsterdamsch godsdienstleeraar, de weteiiscbappelijke studie van theologie en philosophie genoeg kon biijven behartigen bm, zij het ook met schroom, tooh niet sonder moed een catheder te beklimmen. Maar een naam houd ik niet terag, den naam van den hoogleeraar SchoUen, mijn leermeester sedert mijn studententijd en mijn trouwen vriend. De overtuiging, dat hij mij onder de Nederlandsche professoren wenschte opgenomen te zien, onderhoudt mijn moed en geeft mij aanwas van kracht voor den gewichtigen werkkring, die mij wacht. Moge hij nog lang werkzaam kunnen biijven met die schaars geevenaarde, onverflauwde geestdrift voor de grondige beoefening van wijsgeerige theologie, hij de Godgeieerde, de man van hoofd en van hart, met wiens optreden een nieuw kenmerkend tijdvak van de geschiedenis onzer Nederlandsche theo- logie met zeldzamen luister begon. En nog een naam van wie hier in den geest tegenwoordig waren moet ik noemen. Mijne moeder leeft nog; in gevorderden maar nog zeer hel- deren en krachtigen ouderdom. Niet waar, mijne toehoorders ; mijn woord heeft hier weerklank in eiken rechtgeaarden zoon, als ik zeg, dat men zich een zeer voorspoedige en schoone loopbaan reeds daarom alleen zou kunnen toewenschen, omdat er onbeschrijfelijk zalige en zoete vreugde door wordt uitgestort in het hart van een ware moederP Zoo is er dan, geeerde ambtgenooten ^ voor mij, die veel vrienden en een hooggewaardeerden werkkring moest verlaten , wel reden om naar eenige vergoeding voor ai die verliezen uittezien in deze stad en in uwen kring. £n wat ik van U heb ondervonden , die ik bijna allen reeds mocht ontmoeten, moet mij immers met goede verwachting vervuilen. Geloofifc, dat ik bier ben gekomen met den ernstigen wensch om van U allen veel te ieeren. Schenkt mij uwe vriendschappelijke toegenegenheid , en neeint vaa mijne zijde de verzekering daarvan aan. £n U wii ik hier mijn openbaren dank brengen, waarde Moltzer, voor al cle ondubbeljQiunige bewijzen, die gij mij reeds hebt gdga^en, dat de wenach <m onze vriendscbap, waarvan in Amsterdam de grondslag werd gelegd, voorttezetten en te versterken, zoowel in U is als in mij. . In 'tbiJBonder beveei ik mij ock U aan, waarde ambtgenooten in de 44 Digitized by Google 8U F. W« B. VAN BELL Fncultoit wn Oodgeleerdheid. Voor wt»i^ maanden keBden wij ellmiider QOg niet penBoontijk ; doeh nu reeds weten wij, dftt wij, pok qi#ttegm- atMnde bet bekiigrijk versdiii in zienswijze, dat er tusachen ons» althane tusscben den jongsten van u beiden en mij is, zeer zeker rekenen mogen op ondorting vertrouwen, op wederzijdsche oprechtiieid en waardeering, met ^en woord op de hamane verdmagzaambeid van wetemohappeKjk ge« vormde mannen« En, ofscboon niet meer dienstdoend hoogleeraar, zijt gij toeb niet bniim onifen kring eerwaardige grijsaard, wien ik van deze plaate gaarne de hulde breng vaa mijn ongeveinsde hoogaebting. Mogen aan U, hoogge* leerde Hofstede de Groot en aan uwe» veeljarigea ambtgenoot, den veff« eerden MuurUng, nog vele jaren van werkzame en voor wetenaehap en kerk weldadige rust gegeven zijn. Met mijne zienswijze in theofegie en wijsbegeerte sta ik meer aan de zijde van onzen MuurKag dan aan de uwe. Maar opk hienn durf ik mij een geeetverwant van Muuriing noemen , dat ik uwe belangrijke verdienslen jegens weteDschap en kerk nimmer uit het Qog zal kunnen vertiezen. Van mijne sijde zal de emstige toeleg niet ontbreken , om U de overtuiging te schenlen , dat ook ik onder de modenie godgeleerden mag gaan behooren, die gij persoonUjk aeht, en over booge wetensohappetijke seheidsmuren heen de hand pieegt te reikeii van vereerende toegeaegeiihetd. WelEdele HeoreB, Studenten aan ooae HoogeschooL Wie zioh onder u aan de tbeokgifiche studite wijden, zuUen den geeat en de richting van mijnen arbeid aan hunne wetenschappeUjke en reUgieaze voming te spoedig ia dzi eoUegiekamer leeren kennen, dan dat ik er thans breedvoerig or&t zou apreken. Hel zal mijn levensgeluk verboogen, iodien gij mij ale een oprecbt uriend zult gaan beschoitwen, die aUes voor U «ijn wU. De op- wekkMig waarmede ik tbana tot U kom , is een opwekking tot aHe stu- denten, eene die ik weet dat weerklank vinden moet in stodentMi oooala zij te Gveningen oirjn , die met gelijke welwiUeqde bekngstelKng eergisteren een oBtbodomflVl heden een modQrqe rodevoering aanhoofden. Ik wek U mmfAijk op tot vrije en onbekrompeti studie. Ofaohoon ik daannede niet» anders zeg, dan wat gtj van nwe verachiUende leemieeelere reede dikwevf faoerdet» meeiit Met, dat die opwekking te dikwerf kan wovden herhaald. Digitized by Google H«t denkbedd ftin vrije eb ottbekroiapeai studie ie veel miQder Mg^eviieQii geeetd ia oi» vnj ea (^nafiiaidMlijk Nederland» dan men wu mogeil ve«- weohten. Het ig weder geUeken*^ toen er onkMigs mecdr dlM een Hfk^ reodii etem opging bi) de gdi|ktijdige benoeikiiag van een< orthodoK en eeai modeni godgeleerde toi het hoogJraraarsafitbt in de^elfide laoiidteit. MiJB ambtgenoot en ik sduden elkanders leBsen onvruchthAar laAken^ en bonne dieoqpeleil in eeni aanhoudende sliDgering bretagen tuBecben het ja atfn de eene en ket neen aan de andere sijde over een en deaelfde saakl Welke is de voOsstoning van een etudent , waarvan die bedenking uitging P Ilmiere dot eeu stndent^ afa een bneedbaar waitettbceldi de indrukkea<, die faiji vas zij» leenlieeeters outvai^t^ sEonder den weerstaoid van eigeb oordeel om^eranderlijk getBoiiw opneemt en bewaart. Daiurom moeten de boogfleenirett. in bw ooderritcht uitgaan van eenzelfde standpunt en aiena- wijze* ^ liiaar hzen etudentoB dad geen geacbvlfteti $ die standputit en Mnswijae ^vmi kun hoeglberai^M^ weereprltken ? Verdienen zij den eernaam van Mddent^ die te Leideb ndoit eai> in orthodoxefliigeeet gedcbreven boek, m te^ Vtiecht Booil eoB boek van modemen ia hadiden nemeb ea beetn- deeten? Teneij nlen een Lidei van ordbodbze boeken te Leiden en te Utteakl vbn M}derae bodie» wil levoereDl,. mioet nM» de eteliing; verde- digcd, dat sAudente» niet vrij dn ael&tandig kunmkni ^ laogen iezeo» df, doik heb onderwija tau den fnpcrfesaoraleii ootfa^der loo . veel geaag aijoat hebben bij de studenten, dat zij het nioeten beha^tigetr' juiat zoo ala 't hun wordt gegeven. Is het een zoo wel ais het andere te onzinnig dm een woord ter wederiegging te verliezen, dan meen ik recht te hebben als ik zeg, dat er in sommiger oordeei over die gelijktijdige benoeoiing een geringschatting van vrije en onbekrompen studie aan onze hoogescholen doorstaalde, die beleedigend is voor den Nederlandschen studentenstand. Hoe, er zouden in onze natttUfweteuadiappelijke, geneeskundige , rechts- geleerde, letterkundige faculteiten geen uiteenloopende zienswijzen over de meest belangrijke onderwerpen worden voorgedragen , en ook in die facul- teiten zouden de echte stndenten niet alle dingen vrij en onbekrompen mogen onderzoekenl Indien de meening over de studie van echte studen- ten, welke in sommiger oordeel over die gelijktijdige benoeming door- straalde, eens algemeener doordrong^ wat zou ons dan de hervorming en 44* Digitized by Google 840 F. W. B. VAW BELL REDEVOERING. uitbreiding van het hooger onderwijs baten^ die wij verlangende tegemoet aien P Wat zal het ona dan baten , of het aantal van vertegenwoordigers der bespiegelende wijsbegeerte aan iedere hoogeachool vier maal grooter wordt, dan het nu is, indien er aan dezelfde hoogeschool naaat den geest- verwant van Opzoomer geen Herbartiaan , geen Hegeliaan , geen volgeling van Schopenhauer of von Hartmann, geen Positivist, geen ge^tverwant van Lotze mag worden aangeateld, ten einde aan de studenten de moeite te besparen van tusachen het ja van den een en het neen van den ander met eigen wikkend en wegend oordeei een kenze te doen! Mijne Heeren, in mij zuit gij een werkelijk voorstander van vrije en onbekrompen studie leeren kennen. Mij verheugt het, dat mijne hoorders nog iets anders dan mijne onaf hankelijke theologie op voortrefFelijke wijze zuUen hooren voor- dragen. Wie vrij en onbekrompen oordeelt, en mijne zienswijze, nadat hij haar goed leerde kennen, niet kan aanvaarden, hij is mij liever dan een onoordeelkundig slaafsch .volger. Welk vak van wetenschap gij ook beoefent^ indien gij het zoekt te doen met zelfstandigheid en onbekrom- penheid» leerende van uwe hoogleeraren allereerst uit eigen oogen te zien en eigen immer meer geoefend verstand zelven te gebruiken, dan sullen wij elkanders wetenschappelijke vrienden worden, van deze hoogeachool blijven dan uitstekende en veelbeloovende jonge mannen uitgaan in de maatschappij j en onze Groninger hoogeschool zal dan haar ouden onbe- twisten roem zeker blijven handhaven. IK HKB OXKBGD. Digitized by Google OVER DE WAABDE EENER JUISTE TOEPASSING DER LOGICA IN DE GENEESKUNDE, REDEVOERING BU DE AANYAABDINO YAN HBT HOOGLEEBiJLBAlCBT AAN DE OBONINaEB HOOGBSGHOOL. mraKsntoKBM 19 SBPTEMBEB 1873 DOOK D». H. A. K Y K E R. Digitized by Google Digitized by Google EDELGBOOTACHTBAEB HEBBEN. GITBATOBEN DEZEB HOOaE. SOHOOLI WBLBDELGESTBBNQE HEEB, SECBETABIS VAN HET OOLLEQIE VAN OUBATOBENI HOOOGELEEBDE HEEB BECTOB MAGNIFIGnS, HOOGGELBEBDE KEBBEN PB0FE3S0BEN, ZEEB GEAOHIE AMBTGENOOTEN I EDELACHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUUB VAN DEZE STAD OP DE HANDHAVENG VAN HBT BECHT IS TOEVEBTBOTJWDI WELEDELBZBEBGELBBBDE HEEBEN, MEBSTEBS BN DOCTOBBN IN DE VBESCHILLBNDE PACULTEITENI WELBEBWAABDE ECEIBBEN, GODSDIBNSTLBEBABEN I WELBDELB HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZB HOOGESOHOOLI BN VOOBTS GIJ ALLEN, DIE DEZB PLJICHTIGHEID MBT UWB TBGBNWOOBDIGHBID VBBEEBTI QBACHTE TOEHOOBDEESI Wwneer dders het &tandp[int werd geschetst, waarop de tegenwoordige klimsche geneeskuQde sich geplaatst siet, dan terrijst als van aelye de voaag huagB wrike wegen sij daartoe geraakte. En, al valt het niet te loodienen, dat de geneesknndige wetenschap, in den meer iritgebceiden zin vnn het woord, in bloei to^enomen is naarmate en pathologiedie anatomie en physiologie sich ontwikkeklen; zoo gelooven wij, dat eena moBT jniste kritiek en toepassing der verschillende mekhoden van onder- Boek, eene belangnjke oorsaak is geworden tot dien meer kracfatigen was^ dom. Terwijl de wisknnd^e wetenschappen hare hooge mate van volko- menbeid vooral aan de dednctieve methode te danken hebben, en aeev zeker ook alle eKperimentele wetenschappen er naar moeten strsven dedno^ tief te worden; zoo heeft evenwel de ervaring geleerd^ daA, sinte Baco Digitized by Google S44 H. A. K O O Y K E R de inductie voor de laatste, als methode van onderzoek, aanbeval, een nieuw leven aan al hare takken werd geschonken. Verdient gelijke weg aanbeveling voor de geneeBkunde? Zoo die vraag vroeger, in tijden toen het cevTog 9q>a boven alies gold, wellicht in ontkennenden zin kon opge- lost worden, dan zou een dergelijk antwoord ieder, eenigzins vertrouwd met de richting van de geneeskunde in den tegenwoordigen tijd, doen glimlachen. Hoe toch ware het ook wel denkbaar, dat de natuurweten- schap, welke het hoogste doel beoogt, aan andere wetten van ontwikkeling zou onderworpen zijn dan die, aan welke zij al hare frischheid en leven outleent. Evenwel is de gestelde vraag niet van alle waarde ontbioot, en voor 't allerminst overbodig te noemen. Want luidt het antwoord in be- vestigenden zin, dan wordt hierdoor stilzwijgend toegegeven, dat ook de kennis dier methoden van onderzoek: de deductieve en inductieve logica, van het hoogste belang moet geacht worden voor den geneeskundigen. En met noodwendigheid moet dan hieruit weder volgen, dat ook in zijne opleiding de kennis der logica niet mag ontbreken. Waar wij het nut willen beweren eener juiste toepassing der logica op de geneeskundige wetenschap, zullen wij deze laatste dienen te volgen ia hare verschillende phasen van ontwikkeling. Wenden wij ons aUereerst tofc de vroegere perioden der geneeskunde. Digitized by Google REDEYOERING. 845 Het ligt in den aard der zaak, dat wij het tijdperk buiten beschouwing laten, hetgeen beantwoordt aan het zoogenoemd dichterlijk tijdvak. De Btelsels hadden zich ontwikkeld zonder genoegzamen voorraad van histori- ache en empiriBche natuurkennis. Het geslacht der Hippocratessen , uit de orde der Asclepiaden , wist zich het eerst te onttrekken aan den toen- maligen, overwegenden invloed der wijsgeeren, die zich hoofdzakelijk door supranaturalistische bespiegelingen lieten leiden. Hoewel niet afkeerig van eene wijsbegeerte van het gezond verstand , zoo wenschten deze uitstekende waarnemers vooral de ondervinding tot punt van uitgang der geneeskundige wetenschap. Zij stelden tot hoofdvereischte eene juiste waarneming en toereikende ervaring^ zoowel aan het ziekbed, als omtrent de genezende natuurkrachten , en meenden eerst daarna gerechtigd te zijn tot het trekken van gevolgen. Eene verstandige empirie alleen kon tot volkomenheid leiden ; terwijl elke theoretische bespiegeling ^ welke den toets der ondervinding niet kon doorstaan, buiten beschouwing blijven moest. Aan willekeurige empirie werd paal en perk gesteld, daar de genees- methoden naar bepaalde wetten, naar indicatien werden geregeld. Ed dat zij zich wisten te vrijwaren voor stelselzucht , mocht vooral daaruit biijken , dat, hoewel de humoraalpathologie door hen in het leven werd geroepen, deze hun toch niet tot onveranderlijken grondslag strekte. Het was dan ook eene fout der nakomelingschap , dat zij deze leer beschouwde als een volmaakt stelsel. Zij week af van den weg door de meesters aangewezen. Het uitstekend voorbeeld in natuurwaarneming ge- geven door hunne voorgangers, toen de leer der Kritische dagen werd vastgesteld, werd niet door hen gevolgd. Daarentegen werden geheime natuurkrachten met deze feiten in verband gebracht, en de onmiskenbare invloed der heilige getallen S, 7 enz. aangetoond. Terwiji de nQWoia zich vooral grondde op de regelmatige ontwikkelingsstadia der ziekten, en deze laatste, onder de gunstige voorwaarden van een Griekschen hemel, veilig aan zich zelve konden overgelaten worden; verleidde deze waarne- ming de volgelingen tot eene geheel onjuiste gevolgtrekking. De exspec- tatieve methode werd opgevat als een lijdelijk toezien, ook bij het meest emstig gevaar. Yerkeerde interpretatie van hetgeen Hippocrates, als ver- tegenwoordiger van zijn geslacht, leerde» en de invloed van PIato'8 levens- 45 Digitized by Google 846 H. A. K O Y K £ R leer, op geheel willekeurige wijs verdicht, waren oorzaak, dat zij de zui- vere begrippen der rede beschouwden als de ware punten van uitgang ook voor de geneeskundige wetenschap, en dat de ervaring de plaats moest ruimen voor bespiegeling. De vier elementaire vochten van het menschelijk lichaam^ en de daarop gebouwde humoraalpathologie, bleef aldus^ gedurende eeuwen, het steun- punt van alle dogmatieke stelsels. Toch wist de geest des onderzoeks zich^ somwijlen, te ontslaan van de kluisters hem aangeiegd door ijdele bespiegelingen , welke den krachtigen vooruitgang eener zoo schoone we- tenschap belemmerden. Enkele uitbreiding in natuurlijke geschiedenis en ontleedkunde bewezen dit. Yergeten wij daarbij den hoofdvertegenwoor- diger der Dogmatici, Galenus niet, die reeds toen eene methode van experimentatie in de wetenschap had ingevoerd, welke hem in staat stelde, uit de opheffing der functien van een of ander orgaan, te besluiten tot het nut voor 'torganisme. De uitkomsten waren echter luttel Het gemis aan ervaring deed zich weldra op levendige wijs gevoelen. Was het te verwonderen, dat men, wederkeerende tot de grondbeginselen eener wijze empirie^ trachtte op te klimmen tot het onbekende door het ge- bruikmaken van eigen ervaring of, met de noodige voorzorgen^ van die van anderen en, waar die beide ontbraken, door de overeenkomst der gevallen ter hulp te roepen. Werd aidus, aan den eenen kant, de wel« dadige invloed der logica erkend, en verhief men zich daardoor boven de oppervlakkigheid eener ruwe empirie; zoo wachtte meu zich wel, aan den anderen kant, de rede te verheffen tot uitsluitenden toetssteen van hare gevolgtrekkingen. Het vele goede, bevat in eene dergelijke leer, was dan ook voorzeker de voorname oorzaak, dat zij zich een tai van aanhan- gers verwierf, die, of wel tusschen beide uitersten het juiste middenhoiji- dende, of wel uit alle stelsels het beste overnemende, veei goeds aan dw voortgBng der wetenschap beloofden. Met recht had men dan ook de verwachting mogen koesfceren, dat juen den eenmaal ingeslagen weg zou zijn blijven bewandelen. Maar, S^W^ de gescbiedenis van het politieke leven ons zulks dagelijks l^ert, gelijk die der geneQsmideien ons dit in zoo menig voorbeeld /bewijst , wat goed en nuttig is , zien wij soms voor geruimen tijd verdwijae^ , om le^ter weer Digitized by Google REDEVOKRING. 347 bp den voorgrond te treden. Eene nutte beweging van vooruitgang schijnt, door niet altijd even bekende oorzaken» in dien vaart te kannen worden gestuit. Immdrs ieoo zien wij thans, door Paracelsus, Helmont en Syl- Vius, eenige onvolkomen waargenomen, scheikundige feiten ten gronde leggen aan hunne geneeskundige theorien. De aanwezigheid van een dch^delijk zuur of alcali; t>f ook eene stoornis der scheikandige samen- stislling der vloeibare of vaste deelen van het lichaam , was de eenige bron Van ziekte; en daarom deduceerde de scheikundige school, dat alle genees- middelen moesten werken door het te weeg brengen van scheikundige Veranderingen in het organisme. Maar, noch de grondslag der theorie, hQdih hare dedactie waren aan de ondervinding getoetst. En de treurige gevolgen bleven dan ook in de practijk niet uit. De groote sterfte, welke eene, in 1669 te Leyden heerschende, kwaadaardige koorts kenmerkte en twee derde der bevolking ten grave sleepte, werd, voor het meerendeel, Sylvius de le ^e tot grief aangerekend. Na de scheikundige leer van Vatt Helmont te hebben omhelsd, zocht hij den oorsprong der ziekte in veJrstopping van het pancreas door scherpe alcalische vochten en^ met de meest onvermijdelijke consequentie , werd dan ook het rijkelijk gebruik van plantenzuren in plaats van den kinabast door hem aanbevolen. Al mocht nu het mechanisch stelsel van het vorige verschillen door meer juiste pilnten van uitgang, en zijn zwaartepunt vinden in Harvey^s ontdekking en in Sanctorius leer; zoo bleken ook hier de deductien^ langs zuiver mathematischen weg, maar al te dikwijls met de ervaring in strijd te zijn. Het traag vloeiende, taai geworden bloed vormde, als werktui- gelijk impediment, het algemeen ziektebeginsel. Genezing door werktui- gelijk ingrijpende geneesmiddelen ^^ te werkzamer naarmate zij meerdere zwaarte bezaten, was de voor de hand liggende gevolgtrekking. Vanhier de voorkeur^ ^elke deze school, b. v. bij milt- of leverkanker, aan het zevet&maal specifiek zwaarder ijzer gaf boven de verschillende zelfstandig- hedeh van plantaardigen oorsprong. Desniettegenstaande mag veilig beweerd worden, dat we in de 17^ eeuw den oVergang aantreffen tusschen de methode van vroegere en die van latere tijden. Toen Francis Baco Zord Verulam , in zijn Novum (frgafivm kcieniiarum, deii juisten weg had aangewezen in zijne woorden: Spea est 46» Digitized by Google 848 . H. A. K O Y K E R ^ una in inductione vera, maakte autoriteitsgeloof in de nataurweteDSchappen plaats voor waarneming. En wel was het te betreuren, dat die woorden meer van toepassing werden voor ontleedkunde en physiologie, dan wel voor de geneeskunde in engeren zin des woords. Gelukkige uitzondering op dezen regel zien wij in eenen Sydenham. Kenmerkend geeft hij zijne richting terug onder de volgende bewoordingen : /rNa gedurende eenige jaren de geneeskunde te Oxford te hebben bestudeerd/' zoo schrijft hij, /^keerde ik naar Londen terug en oefende aldaar de practijk uit. Weldra werd het mij klaar, dat het beste middel tot verdere ontwikkeling in de geneeskunde bestaat in oefening en ondervinding." Het stond bij hem vast, dat de medicus, die met eigen oogen de natuurphenomenen op ijve- rige wijs bestudeert, noodwendig moet uitblinken in het vaststellen der ware aanwijzingen tot geneziug. Met de natuur tot leidsvrouw, ieefde bij hem de overtuiging, dat men nimmer van den rechten weg kon afwijken. Tegen heete ziekten meende bij^ op grond van oDderlinge overeenkomst^ eene algemeen geldende en op ervaring gesteunde geneeswijs te kunnen vaststellen; maar hij wist, eveneens, zich van de resultaten van dergelijke ondervinding te ontdoen, wanneer andere momenten wijzigend inwerkten. Zoo aarzelde hij in 1665 niet, tegen de toen te Londen heerschende pest, op grond van waarneming en juiste gevolgtrekking, eene geneeswijs in te voeren, juist tegenovergesteld aan de tot dien tijd gebruikelijke. En wan- neer wij in dat geval in hem een aanhanger aantre£Pen der ontstekingwe- rende methode, dan vergeten we evenmin dat hij het was^ die niettegen* staande veel strijd^ den koortsbast in zijne rechten wist te handhaven en het: Opium me hercle non aedat eed excitaty uitsprak. Werd nu het beweren van Boerhaave, dat de geneeskunde zich had vrij gemaakt van alle sectenleer, ook voor het meerendeel gelogenstraft, niet alleen door zijn eigen humoraalsysteem, maar evenzeer door de solidaire richting van F. Hoffmann, zoo blonk beider logische geest te meer uit io het therapeutisch gedeelte. Terwijl de een , door den grootsten eenvoud bij bet voorschrijven van geneesmiddelen , hunne studie zeer vergemakkelijkte^ zoo wenschte de ander hunne werking steeds te bepalen naar proef ^ waar- neming en ondervinding. Hoe hoog de verdiensten van deze en andere verdedigers van ware Digitized by Google REDEYOERING. 849 wetenschap ook mochten geroemd worden, de vorderingen waren steeds betrekkelijk gering te noemen. StelBelzucht had te diep wortel geschoten; Een ArchaeuSy eene ziel, levenskracht , gewijzigde menging, scherpte, ala andersz^^QS, werd aan de verschillen theorien te gronde gelegd ; terwijl Stahrs PhhjxsUmy of juister de zuurstof, als de kern van jongere stelsels, ruime aanleiding werd tot de deductie der antiphlogistische geneeswijs. Zoo werd de longtering opgevat als het gevolg van overvloed van zuurstof; inademing van zuivere lucht, wegens haar groot gehalte aan dit element, hoogst schadelijk geoordeeld en verblijf in de hieraan meer arme lucht- soorten aangeprezen. Opwekbaarheid, prikkel, opwekking, gesteund door mannen als Brown; toepassing der zoogenoemde physiologische grondslagen, maar te eenzijdig opgevat door uitbreiding van het inflammatoir beginsel, zelfs tot de een- voudigste darmaandoening ; huldiging van de a priari opgevatte meening, dat het te voorschijn roepen van overeenkomstige ziektevormen de primi- tieve afwijking zou kunnen herstellen; verdeeling der ziektevormen naar de nutte uitwerking der aangewende geneesmiddelen , mochten ook al verdedigers vinden in Broussais, Hahnemann en Rademacher, — alle kwamen zij daarin overeen, dat de stelsels berustten op beginseien, welke zelve, in meerdere of mindere mate, onbewezen waren. Hoe ook de benamingen mogen gewisseld hebben^ zij verrieden steed» gemis aan kennis. Gelijk in de wiskundige wetenschappen ^ was ook eene idee, in meerdere of mindere mate gegrondvest op waameming, het punt van uitgang en gold aisnu voor absolute waarheid. Hieruit werd logisch afgeleid en geraakte men van het eene gevolg tot het andere, zonder de noodige oon- trdle door experimentatie. Aldus bouwde men een systeem dat logisch was, maar weinig of geen wetenschappelijke waarde bezat, dan in zoover het aaoleiding werd tot een tal van nieuwe waarnemingen. BSerst toen, op 'teind der vorige eeuw, de Kritisclie wijsbegeerte do gmieeskunde onder de proefondervindelijke wetenschappen eene plaats aan- wees; ondervinding als haar eenige bron. erkende en juist denken en gevolgtrekken , ook hier, onmisbaar werd bevonden; ^ eerst toen scheen '6en ,,betere dageraad te gloren. De weg toch door Baco ingeslagen kon, 4pj|-te eenzijdigaopvattingi waartoe het Don 'ttiini but try de pnwill6kea-> Digitized by Google MO H. A. KOOYKBR tige aanleiding werd, zonder meer, de toorspelde vrachten niet «ftrerpen. Geviviseoteerd was er reeds lang; maar de reraltaten hadden zich beperkt tot eenvoadige obaervatie, en alleen die methode, welke aail iraameining en experimentatie eene jniste logica wist te verbinden, had de toekomM; der geneeskande in hare hand. Waar evedwel Kint aan het kenvermogen eene veel te groote heerschappij toekende; waar Schelling de hoogste natQurwetten alleen door bespiegeling bepaalde, daar mocht eene derge- lijke combinatie sl^hts met de grootate omzichtigheid in toepassing ge- bracht worden. Steeds blijft het hoofdvereiachte met behulp van redene- ring onze ideen methodiek te toetsen aan de feiten: yUne main habile tons la t£te qni la dirige eat nn instrument avetigle; la t6t6 sans ht tnain Iqpi r&Iise reste impnissante /' zegt BerHard; en het is merkwaardig hoe hij, jaist in deze opvatting, vei^chilt van zijn leetmeester Magendie. T^T oplossing der verschillende vraagstukken in de geneeskunde i6 het ttllereerst; noodzakelijk , eene aiialytische studie der verschijnselen van het teVen te bewerkstelligen. Behalve nauwkeurigheid in observatie eti inaeht- teamb der verschillende omstandigheden , onder welke de proefnemiiig g^ ftbhiedt, hebben wij vooral het hoogste gewicht ife hechten aan die metho- 'd^n, welke de logica ons biedt. Tnductie en deductie, Als hoofdvregeti ¥an onde)*zoek, zijn evenwel in de pmctijk niet altijd streng te scheid^. Vfitwijl we, in 'talgemeen, aan de eerste den interrogatoiren vorm toe- l:enneii» welke van het bijzondere tt>t het algemeene opklimt en det*halve \^en oordeel trekt ttit minder algemeiene; zoo stellen wij de deductie aan haar tbgenover als de meer demonstratieve , welke omgekeerd van het &lgemeei)is tot het bijzondere besluit, en aldus een oordeel trekt uit even bf itaeter Algemeene. IM inductie zoekt een tal van feiten, welke in eenig opsioht met eUnm- der overeenkomst aanbieden. Eene hjpothese neemt het algemeMi Mt, "^at in blk der geValleA is |Wa&rgenomen , in kich op, en tracht Bteeds het ibrt)aikd ikh te toonen tusschten dorza^k en gevolg. De proefiaemikig toetat Ibn sUtte de hjrpdthese aan^de ervaring. ll^rwijl men reeda Vroeger er naar ge&ft^fd had de groble Mbrfte, «tfiSVbeg^bracht doolr de pokeptd^mieA, te bestHjden door inentfng ihet db 'MSfiltitoT telVe» "m hlerdoor ateclits dit tesulthai werd verkr^iM, ^t eettte Digitized by Google REP^yOE^ING djBt^ dergeUjke inoculatie, geschied ten tijde dat eene .epidemie gunstig verliep^ bet iojdividu de voord^elen schonk van een minder gevaarlijk verloop en immuniteiit tegen volgende aanvallen, — rijpte bij Edward Jenner de idee dcir koepokinienting. Hij werd opmerkzaam op het feit dat, bij het melken van aan pokziekte lijdende koeijen, de handen werden aangetast door ver- siweriog met zwelling en ontsteking. Tevens verbond zich hieraan de waarnemingy dat dergelijke individuen nimmer aangetast werden door de kinderpokken. Aan deze ondervinding, opgedaan onder het landvolk van Gloucheatershire y en die, verkregen door de Inoculatie, scheen de meer algemeene wet tot grondslag te liggen : dat sommige overeenkomstige ziekten het vermogen bezitten immuniteit te verzekeren aan hen, die er eenmaal 4oor w^en aangetast. Deze hypothese, gegrondvest op een betrekkelijk gering getal goed geconstateerde gevallen^ was voldoende tot het maken eener inductie, dat koepokinenting een preventief middei was tegen kin^- ^erpokken. Dit leidde tot verifierende proefneming. Jenner bracht de V^ciAC yan de hand eener melkmeid over op een achtjarigen knaap James P hipps. Toen hij dezen jongen nu later inoculeerde met stof, afkomstig Hjm de kiiiderpok, bleef de uitwerking der inoculatie achterwege. 2!oo ,werd deze inductie den nakomelingen ten zegen. Ook .vraar we de geneeskunde niet preventief , maar meer curatief zien optiieden, wierp deze methode voordeelen af. De vergiftiging door kooloxyde, het hoofdbestanddeel van den zoo te ;*cicht gevreesd^n koleodamp en van het, niet weinig minder schadelijk, (Verlichtingsg^s, was voor Claude Bernard de bron eener schoone reeks j^n pnderzo^kingen. Ten einde zich nader bekend te maken met het jgiftig verffiogen van dit gas, deed hij het dQpr pen hpnd inademen. .Qan\iddeilijk qa den dood werd zijne aandacht vooral giabcfeid doordien, zoowel jiet . a^erlijk f^s Blagaderlijk bioed helderroQd gekleurd was. Ook J[)ij .^x^dere diei^^port^ werd hetzelfde bij herhaling gQvonden, Bemard lr9chHe dit,:ieit dqpr eeoe hjpotliese ,te verklareo. ^e helderroode kleur^ ^ ,(|aqbt \ii^, ,is mi^er jiu 't bij^ncler eigen ^n ji^t alagaderlijk bloed en JV3 jgeey.f)i\rf;4^d ^ >4^> ^° ruime hpeveelheidy a^wezige zuttratof ; daar- ff^m^^ J^AQgt .de .4ooJi;we kle^ring van h^ ader^jk ^>]oed pX van het ver- dwijnen der zuurstof , zoomede van de aanwezigheid van e^pe veel giooter Digitized by Google 862 H. A. KOOTKER hoeveelbeid koolzuur. Wellicht belet het kooloxjde, zoo redeneerde hij verder, de omzetting van de zuurstof in koolzuur, en blijft daardoor de helderroode kleur van het slagaderlijk bloed bestaan. Het aderlijk bloed der vergiftigde dieren moest dan echter, evenals het slagaderlijk , zuurstof bevatten. De proefneming was evenwel hiermede in strijd. Terwijl men toch de zuurstof, aanwezig in normaal bloed, door waterstof kan uitdrij- ven; zoo gelukte dit hier noch bij het aderlijk, noch bij het slagaderlijk bloed. Evenmin werd eene belangrijke hoeveelheid koolzuur verplaatst. De zuurstof kon dus ook niet zijn overgegaan in koolzuur; met welke veronderstelling bovendien de kleur van 't bloed in strijd was. AIs nu nam hij zijne toevlucbt tot een anderen verklaringsgrond. Daar ook uit het slagaderlijk bloed geen zuurstof meer was verkregen, zoo was het denkbaar dat deze laatste door het kooloxyd was verdreven. Ter contro- lering werd slagaderlijk bloed; van de lucbt afgesloten, in aanraking ge- bracht met eene bekende hoeveelheid kooloxyd. Na innige vermenging was de Oxybaemoglobin verdwenen en een groot deel der zuurstof uit de vloeistof getreden ; terwijl eene daaraan beantwoordende hoeveelheid kooloxjd zich op zoo vaste wijze bad verbonden met de Haemoglobin van de bloed- lichaampjes, dat zij noch door zuurstof, noch door eenig ander gas kon worden uitgedreven. Krachtig was het bewijs, door Hoppe-Seyler voor het eerste feit geleverd, toen hij vermocht aan te toonen, dat reducerende zelfstandigheden haren invloed hadden verloren op de beide absorptiestre- pen in het geel. De Gerechtelijke geneeskunde bleef niet in gebreke , om haar voordeel te doen met deze resultaten der spectraalanaljse. En dat ook de Therapeutiek er nutte leering uit trok bewees zij door, bij vergif- tiging met kolendamp of wel met verlicbtingsgas , het» van zijn zuurstof beroofd en daardoor voor het leven onbruikbaar geworden, bloed eenvoudig te vervangen door ander, dat voor de gaswisseling nog geschikt is. Auenbrugger en Laennec brachten de geruischen, welke zij aan de borstkas hoorden, in verband met den toestand der daarin gepiaatste organen. Skoda ontwikkelde de bypotbese, dat deze geruischen geheel waren terug te brengen tot acustische wetten. Zijne proefnemingen , zoo- mede die van Seitz, Zamminer en Wintrich gaven aan die meening den noodigen steun. Digitized by Google REDEYOERING. 853 Maar waartoe elders gezocht, wat ons vaderland, wat de stad onzer inwoniog in zoo ruime mate bood. Zal ik behoeven de namen u te noemen van onzen Donders, van onzen onsterfelijken Cramer. In waarheid, waar het ons te doen is om geniale inductien , daar zal ^n de leer der refractie-* anomalien en die der accommodatie , ook ten onzent, ruime stof opieveren. De geneeskunde van den lateren tijd, welke meer het analytisch karakter heeft aangenomen , verkreeg de grootste voordeelen door die methode van onderzoek , op welke M ill zoo bijzonder bij de inductie de aandacht vestigt. Terwijl wijziging der omstandigheden , bij de proefneming, ongetwijfeld eene hoofdrol speelt: zoo vindt zij hare ruimste toepassing in de zooge- naamde Eliminatie-methode. Overeenkomstig met hare beteekenis in de wiskundige wetenschap, waar de elementen opvolgend worden uitgesloten, en de oplossing slechts af hankelijk wordt gemaakt van de nog overig blij- vende; zoo worden bij de proefneming de verschillende omstandigheden , welke een natuurverschijnsel in een gegeven geval vergezellen, achtereen- volgend geelimineerd , ten einde daardoor te bepalen, welke dezer omstan- digheden afwezig kunnen zijn zonder aan het verschijnsel te kort te doen. Het is vooral deze methode , welke tot controle moet dienen van zoo menige conclusie in de geneeskunde door overeenkomst getrokken en wier juistheid nog bevestiging verdient. Het onderzoek omtrent de zoogenoemde antagonistische werking van sommige geneesmiddeten biedt hier een ruim veld aan. Vooral levert de geschiedenis van Opium en Belladonna in dit opzicht eene scboone bijdrage. Reeds in de 16^^ eeuw vermeldden Petrus Pena en Matth. Lobelins, Faber e. a. , dat Opium , met goed gevolg , werd aangewend als tegengif tegen Belladonna vergiftiging in 'tbijzonder, en de meeste der Solaneen in 'talgemeen. Zij deelden mede, dat Italiaansche bedelaars de verbazing van het plebs opwekten, doordien zij hunnen dorst leschten met schijQes van den wortel dezer plant, terwijl de nadeelige werking bestreden werd door azijn, mjn en vooral theriac. Dit laatste, dat Opium tot hoofdbestand- deel heeft, werd oudtijds veelvuldig gebezigd als algemeen tegengif. Bo- Yendien vond het, ingevolge de stellingen der Italiaansche school, door zijne hyperstheniserende eigenschappen eene juiste aanwending bij de hy- postheniserende werking der Solaneen. Garrod nam eerst later de analogie 46 Digitized by Google 8H H. k. KOQYKER te baat, welke er beataat tasscben da deliria» eigeo aan deo dronkaards- waanziQ^ en die, welke de vergifliging kemtterkten door Belladonna, Hyoscyamas en Stramoniam. Opiiun , het voorname geneesmiddel in het eerate geval, beloofde ook goede d&esisten bij de veneaa delirifacientia. Da gevolgtrekkiog ecbter, dat hier ook omgekeerd, wellicht, de Belladonna aanwending verdiende tegen Opium werd eerst voor korten tijd gewaagd, en dat wel gelijktijdig in £ngektnd en Frankrijk ; maar langs geheel ver« schillenden weg. Eene opmerking van Corrigaa gaf Graves aanleiding, Belladonna inwendig te beproeven in die gevallen van koortsige hersenopgewektheid , bij welke het ongunstig teeken der pupilvernauwing werd aangetroffen. Eerst vij&ien jaar later, bij gelegenbeid van eene therapeutische experimentatia , vioeg Thomas Anderson aich af : of wellicht Belladonna niet het juiste middel zou zijn ter bestrijding van het coma, met samengetrokken pupil, veroor* saakt door Opiumvergiftiging, en meende in twee gevalien, hem voorge^ komea in zijne practijk, belangrijke uitkomsten te hebben veikr^en* Blijkbaar ontwikkelde zich meer en meer de gedachte aan een antagoniama*, wat aangaat het therapeutisch vermogen van beide zelfstandigheden. Be^ langrijk werd echter deze meening gesteund toen Wharton Jones er op wees, dat Atropine, het alkaloid der Belladonna, aangewend op het zwemvlies van den kikvorsch, de aldaar aanwezige kleinere alagaderea samentrekt, met gedeeltelijke atagnatie van het bk)ed in de haarvaten en kleinere aderen van dat deel. Door stimulerende zelfstandigheden : Laor danum, enz. ontstond daarentegen, somwijlen voopa%egaan door eene voorbijgaande contractie, verwijding, welke laatste eohter, na reiniging der bevochtigde plaats en opvolgende aanwending van Atropine, wederom in contractie overging. Terwijl men in Engeland tot de kennis van bedoeld ant^goniame ge* laakte door middel van het phydologisch-kliniscb experiment ; zoo verkrec^, tegelijkertijd, Behier in Frankrijk ongeveer gehjke resultaten door de ob- servatie eener zuiver symptomatiache behandeling. In twee gevallen vaa Qpiumvergiftigiog ontstond telkenmale, wanneer de lijders uit hun ooBia gewekt werden, aanhoudende braakneiging. Ten eiode deze lastige ver* schijnselen te bestrijden diende hij de Belladonna toe, hetgeen m\k een Digitized by Google REOSVOERING. S5i g4U)8tigea invloed op het verloop van het ziekteproces ten gevolge had» dnt Sehier niet aarzelde haar hooge beteekenis toe te kenuen als tegengif togen Opium. Eene meening welke Cazin, in zijn IVaite des plantei iMdigenea, geheel deelde. 