title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Hoezeer nu Paracelsus wel geenzins als de type van een theoreticus kan gelden, daar hij zelfs integendeel op de ervaring als de voorname bron wees, waaruit de geneesheer zijne kennis moest putten, week hij echter ook van de eigenlijke empirici in menig opzigt af , vooral wat zijne neiging tot mysticisme betreft, terwijl hij met ontleedkundig onderzoek weinig op had, en het onderzoek van den i/uitwendigen mensch" ver boven dat van den //inwendigen" stelde. Het zou ons echter veel te ver van mijn onder* werp doen afdwalen JA^anneer ik mij hier met u in de allerzonderlingste bespiegelingen van Paracelsus en zijne volgelingen wilde verdiepen, welke laatsten, zoo als dit gewoonlijk gaat, weldra slechts als karikaturen van hunnen reeds vrij zonderlingen voorganger» zijne gebreken veel meer dan zijne deugden schenen te willen navolgen. Ook van Helmont, wiens standpunt grootendeels met dat van Paracelsus overeenkomt^ ga ik met stilzwijgen voorbij, om liever uwe aandacht op een belangrijk keelrpunt in de geschiedenis der medische wetenschap te bepalen, dat voomamelijk tot punt van uitgang strekte voor de anatomisch-physiologische rigting in de geneeskunde: ik bedoel de ontdekking van den bloedsomloop door William Harvey. Het komt op den eersten blik vreemd, ja bijkans on- begrijpelijk voor, hoe men bij eene z66 grondige anatomische kennis van het hart en van het bloedvaatstelsel als men v66r Harvey reeds bezat^ niet reeds veel vroeger het geheim van den bloedsomloop had ontraadseld. De verklaring van deze omstandigheid is gedeelteUjk in het bezwaar gelegen om zich van oude en sedert eeuwen als waar gehuldigde dwalingen los te maken , gedeeltelijk ook daarin dat jui^t het anatomisch onderzoek , althans schijnbaar het vroeger algemeen aangenomen gevoelen als waar deed voorkomen. Hoe vast geworteld de oude leer op dit punt nog bij de groote meerderheid van Harvey's tijdgenooten was, kan uit de menigte tegenschriften , waaronder ook van hooggeplaatste en beroemde geleerden REDEVOERING. 109 ?an dien tijd, opgemaakt word^, terwiji naar men zegt Harvey zeifs het vertrouwen van velen zijner patienten, door het verspreiden zijner ketter- Bche leerstellingen verbeurde. Weldra vond echter de door Harvey ver- kondigde leer ook warme verdedigers, waarbij vooral ook de Leidsche Hoogleeraren Sylvius en de Wale en de Utrechtsche Hoogleeraar de Roy zich op den voorgrond plaatsten. Hoe droevig het ten tijde van Harvey, ook zelfs bij hen die zijne groote ontdekking als juist hadden erkend, met de pathologische begrippen der medici gesteld was, daarvan kunnen wij ons thans naauwlijks een denk- beeld vormen. Zij bleven echter nimmer in gebreke om van ailes verkla- ringen te geven: en wanneer een leek hunne werken las en die met me- dische geschriften uit onzen tijd vergeleek ^ zou hij door deze vergelijking welligt zelfs den indruk ontvangen alsof onze wetenschap sedert dien tijd aanmerkelijk achteruit ware gegaan, daar veei van hetgeen ons thans nog vrij duister voorkomt door hen als de eenvoudigste zaak der wereld wordt voorgesteld. Het zij mij vergund een paar staaltjes uit een destijds veel gelezen boek, Dr. Johan van Beverwyk's //Schat der gesondheydt" tot staving van mijne uitspraak te doen strekken. Het eerste doet ons de toenmaiige begrippen over het ontstaan der catarrhi kennen en luidt aldus: //om den aert en oorspronck van de sinckingen wel te verstaen, zal noo- digh zijn aen te wijsen, wat en waeruyt deseivige verweckt werden. — Wat de stoffe. belangt, die is eene overtollige vochtigheyt, de welcke somtyds in de hersenen selfs haren oorspronk heeft, somtyds van onderen daer gesonden wert. De vochtigheyt groeyt in de hersenen wanueer de- selvige, door swackheyt, haer voedsel niet wel en verteren, (waerdoor dan veel overtolligheyt blyft) of de opwellende dampen niet en konnen doen verdwynen. Sulcx geschiet door een koude ongematighey t , insonderheyt 80 daer een vochtige by komt^ g^Iyk in oude luyden, koude en vochtige lucht, 's winters, na langh slapen. En als die koude weynigh is, dan zijn de sinckingen soetachtig ofte sonder smaek: indien zij veel is, suer, en wanneer daer een hitte bij komt, bitter ofte zout." Het andere proefje van ouderwetsche pathologie^ hoewel ook bij van Beverwyck voorkomende, is door hem ontleend aan een zijner tijdgenoo- ten Levinus Lemnius: wij vinden daarin eene verklaring (?) van het slaap- 110 J. A. BOOGAARD wandelen» die zeker in onze negentiende-eeuwsche ooren nog al vreetnfl klinkt. f^De naeste Oorsaeck van dit wandelen/' zoo heet het daar, m een sterke Inbeeldinge, de bewegende kracht tot eenigh werck prickelende, de Reden ende de Sinnen ondertusschen door de Dampen verdooft zijnde. -^ 1>6 voorgaande Oorsaeck werdt van Doctor Letnnius in het tweede Boeck van de verborghen wonderen der Naturen, op 't vijfde Capittel, gestelt ifi een opwellend ende schuyment bloedt^ hetwelck een heeten gheest in de Hersenen opghevende, de kracht van de Ziele, door dewelcke sy haer werck uytvoerde, alsook de Leden daartoe helpende, verweckt tot sooda- nige beweginge. Hiertoe zyn meest genegen degene, die Melancholjk van gematigheydt zyn en dun en heet van Geesten. Sulcke als sy ergens eene stercke Inbeeldinge op setten^ dan verhitten haer Geesten nog meer^ der; en ontsteken synde^ soecken sy meerder plaefs, en schieten lichtelyck met haer heete fynigheydt door de grove en taeye Vochtigheden , en be- wegen Zenuwen ende Spieren om te verkrygen , dat sy haer soo sterck ingebeeldt hadden." Zoo redeneerde men nog in de dagen van Harvey: is het wonder dat de beste geneeskundigen ook van latere tijden het ongenoegzame van der* gelijke verklaringen , hoewel uit toenmaals gangbare ziektekundige stelsels ontleend, moesten inzien en er dus weinig op uit waren om hunne ge- neeswijze daarmede in verband te brengen? Zoo was dit b. v. ook bet geval met onzen wereldberoemden landgenoot, den grooten Boerhaave, een man voor wien , wanneer hij in het oorlogsveld ook maar de helft van het aantal natuurgenooten bad gedood, die hij in zijne roemvolle practische loopbaan het leven redde of althans verlengde , voorzeker reeds lang eeti standbeeld zou zijn opgerigtl Opmerkelijk is het ook den invloed na te gaan, dien de heerschende godsdienstige begrippen van oudsher op de meest gangbare beschouwingen in onze wetenschap hebben uitgeoefend. Zoo had zich langzamerhand vooral ook onder den invloed van het Christendom, zoo als het in de middeleeuwen werd opgevat, een systeem gevormd, dat zelfs nu nog bij vele leeken, zoo niet zelfs bij enkele medici, tot grondslag van hunne denkbeelden over ziektekunde strekt. Volgens dit stelsel, dat door den genialen Henle in de inleiding tot zijne Rationelle Fathologie op geestige XEDEVOERING. 111 wijze geschetat wordt, is elke ziekte als eene soort van duivel te beschou- wen, die alles aauwendb om zich van het ligchaam te bemagtigen, even als zijn coUega uit de kerkelijke overlevering zich op het rooven van zielen toelegt. Maar reeds meer dan genoeg over deze mislukte pogingen van vroegeren tijd, om hetzij phantasien, hetzij spitsvondig uitgedachte stelsels de plaats te doen vervangen van het onderzoel der natuur ! Wenden wij ons tot meer opwekkende beschouwingen en gaan wij liever verder na , hoe de groote vor- denngen , dia de geneeskundige wetensohap vooral in den laatsten tijd ge- maakt heefb, alleen uit dit onderzoek hunnen oorsprong ontleenen; de tijd dwi&gt mij «ohter om mij hierbij tot eene vlugtige schets te beperken. 112 J. A. B006AARD In de eerste helft der 17**« eeuw, kort nadat Harvey de groote ontdek- king, die zijn naam ontsterfelijk deed worden» wereldkundig had gemaakt, werden weinige jaren na elkander twee mannen geboren , die als de grond- leggers te beschouwen zijn van een nieuw deel onzer wetenschap, dat in belangrijkheid bij geen der andere achterstaat. Die mannen waren Marcel Malpighi en Antoni Leeuwenhoeck , en het door hen het eerst beoefende deel der geneeskundige wetenschap werd later, als weefselleer of mikros- kopische ontleedkunde, tot een der hechtste grondslagen voor de nieuwere physiologie van den gezonden zoowel als van den zieken mensch. Dat de eerste schreden op dit gebied nog niet die vastheid hadden, die eerst dan te bereiken is wanneer het doel, waamaar men te streven heeft duidelijk voor oogen staat: dat ook vooral hier niet alles van den waarnemer zelf, maar veel ook van de volkomenheid van het werktuig afhing, waarmede hij zijne waarnemingen volbragt, dat alles spreekt wel van zelf. Zooveel te grooter zijn de verdiensten van deze eerste onderzoekers , die met de eenvoudige, hoogst gebrekkige instrumenten , welke zij zich meestal zelf moesten vervaardigen , een tal van bijzonderheden in het fijnere zamenstel zoowel van planten als van dieren deden opmerken, die door latere, met veel betere werktuigen toegeruste waamemers gewoonlijk bevestigd, en daarbij dikwijls naauwlijks veel uitgebreid zijn. De mikroskopische ont- leedkunde werd in lateren tijd al meer en meer als een integrerend deel der anatomie beschouwd: haar gebied is dan ook onmogelijk anders als kunstmatig van dat der grovere ontleedkunde te scheiden; een meer op zich zelf staand deel der wetenschap wordt zij eigenlijk eerst dan, wanneer zij de verschillende maar in hunne fijnere ^structuur met elkan- der overeenkomende of althans onderling vergelijkbare deelen des ligchaams uit meer algemeene gezichtspunten tracht te beschouwen. Zij wordt dan algemeene anatomie genoemd: het was Xavier Bichat die het eerst op dit spoor voorging. Het voorbeeld van Malpighi en Leeuwenhoeck vond spoedig navolgers; het duurde echter nog lang voor men het hooge gewigt der histologie regt wist te waardeeren , en vooral ook voordat de mikroskopen zoo zeer wer- den verbeterd dat hun gebruik meer algemeen de gewenschte resultaten konden opleveren. Hiermede is eerst in onze eeuw een nieuw en gians* REDEVOERING. 113 rijk tijdperk voor de weefselleer aangebroken en is haar het burgerregt in den kring der anatomisch-physiologische studien voor altijd verzekerd. 'Eene andere bron van kennis vloeide in iateren tijd vooral voor de phy- siologie en pathologie voort uit den vooruitgang der scheikunde en der physica: — eerst hierdoor kon de physiologie zoowel van den gezonden als van den zieken mensch worden wat zij worden moest, wilde zij ooit aan hare roeping voldoen. Maar een mijner Ambtgenooten heeft nog onlangs op zoo uitstekende wijze dezen invloed van den vooruitgang van physica en chemie op onze kennis van de dierlijke huishouding uiteeuge- zet, dat ik dit onderwerp wel niet verder zal behoeven toe te lichten: — hetzelfde geldt van den hoogst voordeeligen invloed, dien de ziektekunde aan de physiologie door de invoering van het pathologische experiment te danken heeft. Liever zal ik dus uwe aandacht nog voor eenige oogenblik- ken op een ander deel van het ruime veld der medische wetenschap trach- ten te vestigen^ namelijk op dat der ziektekundige ontleedkunde. Ook zij is eene jongere , of liever eene lang onmondig geblevene zuster uit den kring der medische wetenschappen. Hare eerste sporen laten zich reeds bij den ouden Hippocrates aanwijzen: het is echter duidelijk, dat van eene eigenlijke beoefening der ziektekundige ontleedkunde eerst sprake kon zijn, nadat de anatomie van het gezonde ligchaam althans in hare hoofdtrekken bekend was, ^dus na Vesalius. Men kan gevoegelijk in de geschiedenis dezer wetenschap drie voorname tijdperken onderscheiden. In bet eerste waarvan b. v. de Centuriae historiarum anatomicarum van Thomas Bartholinus ons een goed denkbeeld kunnen geven, teekende men zonder eenige wetenschappelijke orde of kritiek alleen die zaken aan, die men vreemd en zeldzaam en daarom merkwaardig achtte. Dat tijdperk, dat men met de verschijning van het groote verzamelwerk van Bonetus (in 1679) zou kunnen afsluiten, levert dus slechts weinige thans nog bruikbare bouwstoffen op. In de daarop volgende periode begon het systematische en wetenschappelijke onderzoek van alle grovere, voor het ongewapend oog herkenbare anatomische afwijkingen in het menschelijke ligchaam. Een der beroemdste werken uit dit tijdperk is dat van Morgagni, de sedibua et causis morborum per anatomen inda^atis, waarin eene groote menigte belangrijke waamemingen in topographisch-anatomische orde gerangschikt , 15 lU J. A. BOOGAAED fiieestel Qp ttitstekende wijze zijn medegedeekl. Ook vdeB oner landge- nootra vemierveD eioli destijds ^roaten roem 6p patbologisQb^aaatoHiisch ^gebied , b. v. Eduard Saodifort , die de eerate regfc bnuU>are af beeLdiBgen mni eiekelijk veranderde deelen levende, Andi«aB Bono, Petrus Gamp«r en aaderen. Haar Bieuwste tijdperk .trad odbc wetenachap eehter eerst in door de i^eoefening der ziektekundige weefselleer, waarbij bet weldra bledc 4at bet belangriijke van de kennis der grovere anatomische afwi^ixigeB tn vele , zoo al mel jn de groote meerderheid der gevallen » ver Achteffstaat bij de pesultaten van het mikroskopifich onderzoek. Onder de uiitstekendaiie beoefenaars der patfaologische anatomie in onzen tijd moeten voorz^er Cn*- veilhier, Kokitanskj, Eoerster en Lebert genoemd worden, maar het ia Viooral aan den geoialeo Yirchow dat de pathologisehe histcdogie bare opkomst en har^n tegenw.oordigen bloei te damken heeft. Wat de verhouding der pathologische anatomie tot deoyerige deelen der geneeskundige wetenschap betreft, deze laat zich in het algeiMen aan^ geven 'doer ie zeggen dat zij den cmmisbaiien anatomisc]ie& gnmdalag ieveit TOor de ziektekunde, even ah de bescfarijvende anatomie en hiatok^e dit doen voor de physiologie. ^nder genoegzame pathologisdi-anatQmiadK kennis kan er dus van eene behoorlijke beoefening der ziektekunde eigen*- Ujk geene sprake zijn, terwijl van den anderen kant eene geneesleer, die niet op ziektekunde steunt, tooh wel het voomaamate mist wat haar aen biijveiid bestaan zoa QK)eten verzekerra. Bebalve als uitgaxigapuEit ter i^erkrijging van ^pathologisclie kennis, staat de patbologische anatomie nog ifi een ander meer direct verband tot de praktijk , doordat «ij de geleg»* heid Merschaft om de 'bij het leven gestelde diagnose te ooDtroIeren. De practicus kan dus met hare hulp eene allemuttigste ikritiek op ^ioh zalvea ^toe&nen , <en welk praoticas , die het eerlijk met zijn vak en met zijne mderB meeot , zou deze kritiek schuwen ? De pathologische anatomie be- hoort derbalve tot die deelen van ons vak , wier beoefening zoowel hi] het begin onzer medische studien als later, ook in de practische kopfaaasi., vas bet grootste belang is , daar zij zich evenzeer met de geneeskundige we- tenschap als met de praktijk verbindt. Ik koTSi hier als van zelf aan eene vraag^ waarvan de opfossing in REDETOERING. 115 te naauw verbiind staat met mijn onderwerp , dan dat ik haftr hier stikwfi^- gend zou konnen . ▼oorbijgaan. Zij is deze: moet er noodzakelijk eeno scbeiding, eene onoverkomelijke klove bestaaa tusschea hetgeen mea ia de geneesknnde veelai nog gewooo is theorie en praktijk te noemeo^ gI hten wij one hter welligt door een minder juiat toepasaen van woorden tot verkeerde begrippen verieiden? De beantwoording dezer vraag ligt iiaar het mij voorkomt in het reeds door mij behandelde opgesloteo. De ottdste geneeskmist kon zeker (ximogeiijk anders dan eene zuiver empi^ rische zijn^ en dat nog wel van die grove soort, waarbij meii zich me(t eene hoogst oppervlakkige waameming aan het ziekbed te vredea stelde. Zoolang eohter tegen dit empinsme niets oveffstond dan op hoUe theorieq gevestigde niet levensvatbare leerstelsels , wier aanhangers door bespiege- Ungen en spitsvondigheden trachtten aan te vullen^ wat hua.aan groadige, op goede waarnemingen steunende natuurkennis ontbrak: zoolaag mea slechts te kiezen had tusschen de ijdele hersenschimmen der dogmatici, metbodici, pneumatici — of hoe zij allea heeteii mogea — * ea tusschea het wel ruwe^ maar toch ia het wezen der zaak op waameming der na- luur steanende empirisme, zoo lang was dit ook geregtigd het hoofd te verheffea en had er aanspraak op de eemge rigtsnoer te sijn, waarnaar de medicas zijne behandeling regelde. Toen evenwel later onze anatomi- sche en ph^rsiologische kennis toenam , vooral toen men ook van de aadere zijde begoa de veranderingen te besturen, die door de geneesmiddelen ia het ligchaam worden teweeggebracht , verkreeg men ia die thans weteo* schappelijk geordende kennis, gevoegd bij hetgeen de waarneouiig aan het ziekbed had geleerd, eenen breederen en daardoor ook veel vasteren grondslag voor de praktijk^ dan dien waarop het oude empirisme zija eenig vertroawea had gevestigd. De verschiUeade oude leerstelsels vervielea het eene na het andere, en thans niet om door nieuwe stelsels vervangea te worden, maar door eene op natuurstudie in den ruimsten zin van het woord gevestigde ge- neesleer. De oude empirie, die uitsluitend op de aan het ziekbed waar- genomene verschijnselen hare geneesleer wilde doen steuaeo, trad al meor en meer in de schaduw. Hoogstens trachtte zij nog als Rademacheriaaisme of als Homoeopathie^ voor hare bijna afgespeelde rol onder een nieuw 15» 116 J. A. BOOGAARD kleed^ waarmede zij te vergeefs hare armoede zocht te verbergen, bij de oukundige menigte bijval te verwerven. Men versta mij echter wel. Het zij verre van ons dat wij elk geneesmiddel zouden willen verwerpen waarvan de werking nog niet ten voUe is verklaard, of dat wij laag zouden willen neerzien op de waarde der klinische ervaring voor den geneesheer. Inte- gendeel wij beschouwen de waarneming aan het ziekbed — die toch ook, mits zij methodisch en met naauwgezetheid geschiede, even goed op den naam van natuurstudie aanspraak mag maken als de waarnemingen , waarop de anatomische en physiologische wetenschap berust — als een der ge- wigtigste hulpmiddelen , waardoor onze wetenschap zoowel als de genees- kunst moet worden gesteund. Zonder deze zou zij nimmer aan hare be- stemming kunnen voldoen. Een ander spreker heeft echter vroeger haren lof van deze zelfde plaats op z66 waardige wij^e verkondigd, dat ik daar- over nu wei niet verder zal behoeven uit te weiden. Het staat echter in ouze overtuiging evenzeer vast (en ik houd mij verzekerd dat mijn hoog- geachte Ambtgenoot, waarop ik zoo even doelde, die overtuiging met mij deelt), dat de klinische ervaring alleen dan bruikbare vruchten voor de uitoefening der geneeskunst kan opleveren, wanneer door de studie der anatomische en physiologische wetenschappen in hunne ruimste beteekenis, de grondslag is gelegd, waarop door de waarneming aan het ziekbed kan worden voortgebouwd. Maar hoe moest het dan wel met de oude medici gelegen zijn, hoor ik vragen , v66r dat nog de ontleedkunde of physiologie hen kon voor- lichten op hun moeijelijken wegp Voorzeker treurig genoeg. Slechts en« kele weinigen , die zoo als een Hippocrates , een Boerhaave ,. een Sjdenham REDEVOERING. 117 met eene bijzondere gave van opmerken en eene zekere //divinatio medica" waren toegerust, konden in hunne veeljarige ervaring eindelijk een rigt- snoer voor hun handelen vinden, doch ook voor hen gold dan nog in den volsten zin des woords het bekende: //ars longa, vita brevis." De groote hoop der minder geniale volgelingen van deze groote meesters tastte echter in het blinde rond, en rigtte zeker dikwijls meer schade aan dan voor- deel. De meesten hunner hadden zich 'ongetwijfeld met gelukkiger gevolg op de leer van Hygiea toegelegd dan op de navolging van Aesculapius, maar van ouds scheen het alsof de werkkring van den medicus zich uit- sluitend tot het genezen van ziekten moest bepalen. Hoe kon het ook anders P zoolang ten minste de ziekten slechts als straffen of nuttige be- proevingen ons door de Hoogste wijsheid opgelegd werden beschouwd, — eene meening die de theologen bij de leeken , voorzeker met een goed doel maar zeer ten nadeele onzer wetenschap, zooveel zij konden trachtten in« gang te doen vinden , — zoolang kon er wel naauwlijks in ernst. aan gedacht worden dat het nog veel beter ware overal waar men kon ziekten te voorkomen dan ze te genezen. Het valt niet te ontkennen dat de bezorgdheid van vele geneeskundigen voor het verlies der middelen van hun bestaan het hare toebragt om de verkondigers dezer nieuwe leer in hunne verdienstelijke en menschlievende pogingen te belemmeren. Ein- delijk toch gelukte het om aan Hygiea, die op het laatst zelfs zeer hoog- geptaatste beschermers vond (men verdenke haar daarom niet!) eene be- scheidene maar toch eervolle plaats op het gebied der medische weten- schappen te verzekeren ^ hoewei al spoedig de hooge verwachtingen , die Bommigen van haar hadden gekoesterd , alsof nu het menschdom in korten tijd van alle ziekten en kwalen zoude bevrijd raken, — hoewel die over- drevene verwachtingen moesten worden teleurgesteld , keerde van de andere zijde ook het vertrouwen bij die medici terug die in haar eene gevaarlijke mededingster hadden meenen te zien. Ik heb u mijne vooringenomenheid niet ontveinsd , 6. T. , met hetgeen men welligt ook in onze wetenschap de //moderne" rigting zoude kunnen noemen : ik meen echter ook het bewijs geleverd te hebben dat , wat mij \ 118 J. A. BOOGAARD aaospoort die rigting zoo Teel in mij ia te volgen , geene b H n d e voori»* geaomenheid kan worden genoemd. Mogen wij langs dezen weg er al meer en meer toe komen om de mediscbe wetensdiap^ tot grootere voU komenheid te doea geraken, en de geneeskunrt naar waarbeid ta daea 2njn wat zij altijd wezen moest: ars salutiferal Mogt ook ons ondef" wijs, mogt ook bet in vele opaigten zoo voortreffelijke anatomiedi* Kabinft onzer Hoogeschool daartoe iets kuntien bijdragen , ik zou mijn pogen niioi-' sc^ots beloond rekenen! Hoe zou het mij echter mogelijk zijn v)an onze anatomisch^ inrigting te gewagen zonder bij u allen oc^ hem voor den geest te roepen, die er tofc voor weinige maanden de ziel en het leven van was P Zoowel a^jne biodb voorgangers op dit spreekgestoelte als nog onlangft de aftredende Reetoc Magnificus hebben echter op zooveel welsprekender wijze dan ik dit zott vermogen zijne groote verdiensten, zoowei ten opzigte der ontle^kunde al» van het anatomisch onderwija aan onze Hoogeschool , regt kften weder-' varen, dat mij niet anders overblijft dan de verzekering te geven dat ik volkomen met hen iuslem in den lof aan Halbertsma toegebvagt. Ik zoa mij eebter aan snoode ondankbaarheid scbaldig maken wanneer ik dese gelegenheid niet gebruikte om openlijk te kennen te geveif hoeze^ ik ket op prijs stel van zoovele jaren met hem, en door zijn edel vocorbeeld aao*' gespoord aan onze anatomisehe iririgting wefkzaam te hebben kunoen zijn^ ja ik aarzel niet hier de verklaring bij te voegea dat, wanneet ik in staat geweest ben of nog zal kunnen zijn om met eenige vrucht voor het ont^ leedkundig onderwijs aa» onze Hoogeschool werkzaam te wezen, ik dai zeer zeker meer dan aan eenig ander aan hem . verschukligd ben, wien A trotsch ben niijn vriend te hebben mogei^ noemen. In de eerste plaats wend ik mij thans tot u, Edel Groot Acfatbare Hee*' ren, Curatoren onzer Hoogeschool! Hoezeer ik mij ook vereerd rdLen metr het in mij gestelde vertrouwen, waardoor ik op ifwe voordragt tot den gewigtigen werkkring werd geroepen , dien ik tbms aaavaard , gevoel il^ Dogtans diep de verantwoordeli^kheid , die daardoor op mijt ruat. Seisnt ReD£FOefli]I&. 119 ilc ^ :Ba bJjiOa vijfiieQ jaren geledeu , door u als prosector bij het auatomiach Kabinet weFd benoecQd , had ik echter reeds meermalea de voldoening i^ verneoien dat de wijze, waarop ik mijne ioennaalige betrekking w«&rnaBi, uwe goedkeuriog mogt wegdragen :. dit i^ het vooral wat mij thw8 dea moed geejft om met vertiK>uweci znijne zooveel gewigtiger fiuactien te aan*- vaarden. De inrigting, waarvan het bestAiur nu aan mij i% opgedragen, behoort voorzeker tot die waarop onze Hoogeachool irotsoh mag zijn : (die voortrefPelijkheid beeft ons anatomisdb Kabinet zoowel aan ide verdiensteii te danken van mijnen diep betreurden voorganger als aan de onbekrom- pene wijze, waarop doorusteeds in de behoeften dier inrigting werd voor- eien : zcHidOT kracbtige aiaterieie ondersteuning tocfa is voor eene iarigting ftls de onze geen bloei te verwachten. Ook in dit opzigt echJter boeaemt het v<ededene mij vertrouwen in voor de toekomst. Moge het anatotmijsch Kabioet der Leidsche Hoogeschool steeds meer eo meer aan e^ne bestenv* ming beantwoorden ! Gaame wil ik daartoe ioooveel ik slechts kan naar mijii heate vormogen medewei^n : door uwe bvip geschraagd zal dan mijn po* gen wel niet geheel vruchteloos eijnl Wanaeer ik bij de aanvaaiding eener betrekking, waarvafi ik het gewigt en de moeijelijkheden xnaar .al te zeer gevoel, tocifa met vertrouwen van de tpakomst durf te apreken , bea ik daarvoor took u uiet weinig dank acfaul- digi Hooggeacfate Ambtgebooten ! Beeds sedert geruimen tijd toch gevod ik mj gem vreexndeliiig in aw midden , al is faet ook dat ik onder u zoo menig een aantref ver boven mij verfaeven in kunde en wetenscfaap. Het is mij een aangename taak u allen faier openlijk dank te zeggen voor de vele blijken van vriendscfaap en welwillendfaeid , die ik reeds van u mogt t)ndervinden. Ugheid om u waar en wanneer ik slechts vermag mijne erkentelijkheid door daden te toonen. In het bijzonder reken ik ook op uw beider me- dewerking, Heynsius en Zaaijerl even als gij op de mijne rekenen kunt wanneer gij die mogt behoeven. Slechts door met vereenigde krachten naar het gemeenschappelijk doel te streven kunnen wij ooit dat doel be- reiken. Laten wij dus ons voordeel trachten te doen met het verhaal dier oude torenbouwers, waarvan ik in het begin mijner rede gewaagde en daarbij de spreuk onzer voorvaderen gedachtig zijn: «rConcordia res parvae crescuntl" Eindelijk nog een woord tot u, Wel-Edele Heeren Studenten aan onze Hoogeschool en vooral tot diegenen uwer, die zich aan de beoefening der geneeskunde hebben gewijd. In de goede verstandhouding tusschen ons, waarin ik mij steeds heb mogen verheugen, zal naar ik vertrouw het nieuwe ambt^ dat ik heden heb aanvaard, wei evenmin verandering bren- gen als de nieuwe titel dit deed, die mij voor eenige jaren werd ver- leend. Blijft voor mij wat ik steeds voor u hoop te zijn, want ook wij streven naar een gemeenschappelijk doel: uitbreiding onzer kennis en we- tenschap tot heil onzer natuurgenooten. Gij zult mij steeds bereid vinden om u hierin zooveel ik slechts kan met raad en daad bij te staan. Doch ook op u w e medewerking durf ik rekenen wanneer het ons te doen is om den roem der ons allen evenzeer dierbare Leidsche Hoogeschool, ook op medisch gebied te helpen handhavenl Hare roem toch moet ook de onze wezen ! IK H£B OEZEGD. DE BELANGRIJKHEID YAN DB BE0EFEN1N6 DER AMBI8CHE TAAL EN LETTERKUNDE. REDEVOERING TER AANYAARDING YAN HET H006LEERAARSAMBT AAN DE HOOGESCHOOL YAN LEIDEN DEN 6*»« OCTOBER 1866 CITGESPBOKBIf DOOB D». M. J. DE GOEJE. 16 EDELGROOTACHTBARE HEEREN, CURATOBEIT DEB LEIDSCHB HOOGESCHOOLj WELEDELGESTRENGE HEER , SECRETARIS VAN HBT COLLEGIE VAN CURATORENj HOOGQELEERDE HEER, REOTOB MAGNIFICUS; HOOGGELEEBDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DB VEBSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEER GBACHTE AMBT- GENOOTEN; WBLBDELZEERGBLEERDB HBEREN, LECTOREN IN DB VEBSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP; EDELAGHTBARE HEERBN, AAN WIE HET BESTUUB DBZEB STAD BN DE HANDHAVING DES BECHTS IS TOEVERTROUWDj WELEEBWAABDE HEEREN, LEEBABEN VAN DEN GODSDIBNST;. WELBDELZEBRGELBERDE HEEREN , DOCTOREN IN DE VEBSGHIL- LENDE WETENSCHAPPEN; WELEDELE HBEREN STUDENTEN, KWEEKELINGEN VAN DEZSl HOOQESCHOOLj GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TE- GENWOORDIGHEID WILT VEREEREN; ZEER GEEERDE TOEHOORDERSl De landen van westelijk Azie, begrensd door Taurua, Tigeri de Mid- deilandsche, Roode en Perzische zee, zijn sedert overoade tijden bewoond door onderling zeeir nauw verwante volkea, die men sedert Eichhom ge- woon is naar Noachs oadsten zoon de Semieten te noemen. Deze volkea hebben op het tooneel der wereldgeschiedenis reeds verschiliende zeer ge* wichtige roUea vervnld , en waarschijnlijk ligt de tijd , waarop zij wederom tt de lotgevi^len der Indogermaansche volken zulien ingrijpen» niet zeer ver af« Ziji zijn, zoo niet de stichters, dan toch de dragers der oudste beschaving geweest; zij hebben de eerste groothandehiars aan de wereld 16* 124 , M. J. DE 60EJE geleverd ; en overal v^aar zij zich om handelsbelangen vestigden , de kun- sten en wetenschappen overgebracht , wier kennis zij zich reeds verworven hadden. Uit hen zijn de stichters voortgekomen van de drie edelste gods- diensten. Een gedeelte van hunne letterkunde is het eigendom der halve wereld geworden en wel een bezit, dat den eigenaars boven alles dierbaar is. De band, die de klassieke beschaving aan de modeme maatschappij vevbindt, is door een dezer volken gesnoerd. Toen Europa in den nacht der middeleeuwen sluimerde, was het dag voor de kinderen Sems en uit dien dag kwam voor ons de schemering van een nieuwen dageraad. Ex oriente lux. Ziedaar , M. T. , de rechtvaardiging van de plaats , die de studie der taal en letterkunde, niet alleen van de Hebreen, maar ook van de Ara- bieren, de Syriers en andere volken van dezen stam, bijna van den aan- vang af aan onze hoogeschool heeft ingenomen; van de groote opofferingen^ die onze voorouders zich getroost hebben om die hier te vestigen en te bev6stigen \ van de trouwe zorg , waarmede de Curatoren der Leidsche uni- versiteit steeds voor den bloei van dit vak hebben gewaakt. Op welke plaats wij de geschiedrollen dezer hoogesehool ook opslaan, overal vinden wij van deze levendige belangstelling de overvloedigste bewijzen. Van 1593 af , toen Josephus Justus Scaliger ten gevolge van de ijverige be- moeiingen en milde aanbiedingen van Curatoren , ondersteund door de Staten van HoIIand en Prins Maurits, zich in Leiden vestigde om door den roem van zijnen naam, deu luister der Academie te verhoogen, tot op onzen tijd toe^ heeft het, met uitzondering van twee niet zeer lange tusschenpoozen , nooit aan mannen ontbroken , die zich met ernst aan deze studien wijdden, noch aan zedelijke en stoffelijke ondersteuning / waar deze noodig was. Door de onbekrompenheid van Curatoren, door detnildfaeid van Scaliger en Warner, is de Ijeldsche verzameling van Ooatersobe hand** schriften een der voornaamste in Europa geworden. Munt zij niet meer bijna boven alle andere uit in getal van banden, zij doet dit nog altijd dbor keurigheid en belangrijkheid. poor den begaafden en enecgieken Erpenius werd op eigen kosten eene drukkerij voor Oostersclie werken opgericht Curatoren ondersteunden hem niet sleehts bij zijue ondernming door een vrij aanzienlijk geldgeschenk ^ maar ha zijn dood dioegen zij REDEVOERING. 125 zorg voor bare instandhouding en vereenigden die met de universiteits- drukkerij. De uitgave van belangrijke werken , waarvan er zoovele door Leidens persen geleverd zijn^ vond steeds en vindt nog, waar het noodig is , de vereischte hulp en ondersteuning. Toen het bleek , dat de hoog- leeraar, met het onderwijs in de Arabische en verwante talen belast, den tijd niet kon vinden voor het maken van den Catalogus en voor andere noodzakelijke werkzaamheden ^ aarzelde men niet hem jongere personen als helpers toe te voegen , die hierdoor tevens de gelegenheid kregen hunne studien voort te zetten. Dank zij dit alles, is de roem van Leiden's Oostersche school in alle beschaafde landen gevestigd. Door de welwillendheid en het vertrouwen van Curatoren geroepen om tot de bevordering van dezen bloei naar mijne krachten mede te werken; heb ik gemeend bij de aanvaarding van het eervol ambt mij opgedragen, geen beter onderwerp ter behandeling te kunnen nemen, dan dat deel van het vak mijner keuze, hetwelk aan Leiden'8 school terecht steeds de eerste plaats heeft ingenomen. Ik zal dus spreken over de belangrijkheid van de beoefening der Arabische taal en letterkunde, doch daarbij de grootst mogelijke beknoptheid in acht nemen, in de hoop dat ik de toe- gevendheid en welwillendheid mijner toehoorders, die ik door goed te spreken bezwaarlijk zal kunnen verwerven, door kort te spreken moge verdienen. AIs orgaan van het denken beschouwd , behoort de Arabische taal onge- twijfeld tot die talen, welke eene grondige beoefening overwaardig zijn. Wij kennen haar , evenals alle andere Semietische talen , slechts in een betrekkelijk laten tijd, waarin zich uit den oorspronkelijken schat van 1S6 V. J. DE eOEJE tweeletterige worteia door verbioding en sameDtrekkiog het kapitaal vaa drieletterige stammeo reeda gevormd had, welke de bouwetof geleveid hebbeo tot een der rijkste talen, die ooit door meosdbeotQBg ia gespro- keo. Er zijn nog sporen van de vroegere periode overig. in veracheideoe min of meer synonieme drielettefige wortela treft meo hetzelfde tweelette- rige bestanddeel aan. En in de oudate gedenkstukkeo der taal m^kt meu een nog vrij groot getal vierletterige wortels op, die meo misachieo recht heeft in 't algemeen tot den overgang van den tweeletterigen tot deo drie- letterigen atam te brengen. Heeft men om deze en andere redenen aldus grond om aan te. nemea» dat in vroegeren tijd de aamenstelling een grooten roi bij de formatie der Semietische talen heeft vervuld; later, in de periode waarin wij ze ken- nen, ootbreekt dit vruchtbaar vermogen, dat de Ariache talen in zoo hooge mate beeitteo» bijna geheel. De Semietiache volken hebben andere hulpmiiidelen ter verrijking hunner taai gevonden. Geeo der overige bezit tot zuik een graad van voikomenheid het vermogen van onmiddeiiijke aflei- diug. Het aantai woorden bijna van eiken drieietterigen wortei afgeieidj of af te ieideo, is waariijk vcrbazeod groot. Aia men zich voorsteit, dat iedere wortei teo minate een tientai werkwoorden ievert^ die het groodbe- grip teikena met bepaaide wijzigingen teruggeven, dat de meeaie dezer werkwoorden verschiiiende vormeo hebl)en voor iiet; bedhjveode en lijdeode geslacht, dat van elk dezer werkwoorden zooveei naamwoorden mogen ge* Tormd worden als er permutatien en combinatieo van klinkers mogeiijk zrjn , kan men zich eeoigszina een denkbeeid maken van den rijken woord- schat, dien eene Semietiacbe taai zich kan verwerven. Daarbij ia het ge- bruik der metaphore nergens menigvuidiger eo atouter dan in deze zelfde taien, en dit, benevens eenige eigeoaardige wijzeo vao uitdrukkiog b. v. de ruime aanwending van de woorden zoon, vader, heer enz. om be- trekkingen aan te duiden , die wij door samensteiiing teruggeven , dit aiiea vergoedt ruimschoots het gemis van 't vermogen der samensteiling. Want ui weerwii daarvan is de Arabisolie taai een van de rijlcale , zoo niet de alierrijkste taai der aarde. Het aantai synoniemen ia buiteogemeeo groot. Btjna eike nuance dea begripa vermag de taai zooder omaohriiviQg uit te drukkeo; bijoa geeo voorwerp in de ganache oatuur of het wordt voiko- REDEVOBRtN«. 127 nen in de taal a^e^Megeld^ Sprekende van dea vorst der wildemk» oai de Arabier telkens een ander woord gebruiken , naarinate bij 't oog vesttgt op de spierkncht mn den geweldigm klauw , op den vrees^jken muil inet syne vemieleDde werktuigen , op den honger , die het dier uit ztjn leger drijft , op faet gebrul , dat het bloed van angst doet stoUen , op de geet- losse klem: ^jm&c huid, kortom bijna aan elke eigenschap van het dier torrespondeert een woord, oorspionkelijk beschrijvend bijvoegelijk naam- woord en datma metaphorisch voor het dier zelf gebezigd. Daardoor is geene taal aoo geddiikt voor dichterlijke omschrijving en voor de ontwik* ling van rfaetorische sieriijkbeid als de Arabische, £n even lijk als het woordenboek is de spraakkuust, die aan eene volheid en eenen overvloed Tan vcMrmen eene menigvuldigheid en juistheid in de woordvoegtng paart, welke de Sacy in de voorrede zijner Grammaire deed verklarett : //het Ara-' Ineoh 8cfai]nt neh van bijna alle tale& faet best te leenen tot de verstan» detijke bewerking, waarvan analyse en syntfaese de werktaigen zijn ; en ik ben dikwtjls getr^i^Ssn geweest door de juiste betrdcking, die er tuasohen de vormen dezer taal en de eischea van duidelijkheid en b(»idigfaeid lN»twt/' Geen wonder dan ook dat de Avabier trotsefa is c^ zijne taal en die ^h Bijn faeerlijkst kleinood wA liefde en angstvalligfaeid beoefent en bescfaermt. Beeds mt den voor^Islamisefaen tgd bezitten w^ de bewijzen , dat zuivef* faeid ea sieriijkheid van taal in Arabie zeer hoog geschat werden. Mild<- faeid, dapperheid, afkomfilt waren niet genoeg om een man te adelen en Btjne verkiezing tot iioofd te doen slagen , faij moest ook redenaar of dichter aijn. Een enkel steoht gekozen woord was voldoende om een overigens WMtreflfelqkeii diofater een bijniiam voor zijti leven te doen geven. Mo- famnmed had zijn welsiagen uiet faet miast aaa zijne oratorische talentea le danken. Omar iiet een sctMrijver geeseien en afzettea, omdat faij in het Mderscfanft van em bndl den eersten naamval in plaats van den tweeden gebruikt had. Ook buiten hun vaderland bleef den Arabieren deze zucfat btj. Door de dagelyksohe aamaking met de Nabatfaeesofae bevolking van Ivaik , fafet oode fiab]pioaie , begon de spreektaai va«i de oorspronkelijke rein- faeid af te wijken. De vtees» d«e dvt verscfaijnsel inboezemde, riep de beroemde grammtitiudie sefaden van Basra en Koe& in faet teven. Men 128 H. L DE 60KJE verhaalt dat toen Abu'l-A8wad eens des avonds met zijne dochter buitea zat, deze uitriep: /srwat is het achoonste van den hemel!" De vader ant- woordde //de sterren/' //Neen/' hernam ziji nk begeerde geen antwoord, het was slechts een uitroep van bewondering." Abu^l-Aswad zuchtte. Zijne dochter had willen zeggen, //wat is de hemel schoon!" en door een nominatief in plaats van een accusatief te bezigen, had zij eene vraag gedaan. Dat kon zoo niet bhjven. HiJ zette zich en schreef de eerste proeve eener Arabische spraakkunst. Dit had plaats omstreeks het midden van de eerste eeuw na de Hidsjra. Van dien tijd dateert eene buitenge- woon vlijtige beoefening der taal. Onder de oudste litteratuur-producten der Arabieren telt men reeds uitmuntende graromatica's en lexicologische geschriften. Men ving aan den Eoran en de overgeleverde gedichten te bewerken, de moeilijkheden te verklaren en alie waarborgen te nemen voor juiste uitspraak en gezonde exegese. En waar men onzeker was, waar men door kennis of taalgevoel in den steek werd gelaten , daar volgde men het oude voorbeeld, dat tot aan het einde der Arabische heerschappij in zwang bleef, men begaf zich naar Centraal-Arabie, waar altijd het zui- verste Arabisch gesproken is, waar nog tot heden de taal den geheelen rijkdom en volkomenheid van vormen bewaard heeft^ om zich daar aan de levende bron te verfrisschen. — De beoefening van dit deel der Arabische letterkunde is voor ons dubbel gewichtig. Aan den eenen kant toch is de behandeling der spraakkunst zoo juist en zoo volledig geweest, dat men in de Europeesche bewerkingen in de hoofdzaak hetzelfde systeem heeft kun- nen behouden , en bijna al de noodige bouwstof bijeen vindt. Aan den andere kant is de grammatica van^ andere Semietische talen , met name die van het Hebreeuwsch^ geheel en al geschoeid op den voet der Arabi- i^he spraakkunst en is het dikwijls onmogeiijk de regelen der Joodsche taalkundigen te waardeeren zonder eene nauwkeurige kennis der Arabische modellen. Het is misschien niet onnoodig hier even te herinneren dat de verwantschap der zoogenaamde Semietische talen even innig is, als die tusschen de verschillende Romaansche talen bestaat, en wel zoo dat het Arabisch de zustertalen als het ware omvat , daar dit over bijna al de hulp- middelen der laatste kan beschikken en bovendien nog zelf een reeks van eigenaardige werktuigen bezit, die in de andere slechts in kiem of in REDEVOERING. 129 'tgeheel niet worden aangetroffen. Van daar ook het verschijnsel dat» alleen de Aethiopische spraak uitgezonderd , alle andere Semietische talen door de Arabische zijn verdrongen en ingeslikt. Is aldus de beoefening dezer taal uit een linguistisch oogpunt hoogst belangrijk, zij is dit niet minder uit een philologisch en aesthetisch oog- punt. Twee takken van letterkunde zijn het vooral, waarin door de Ara- bieren voortbrengselen van wezenlijke en blijvende waarde geleverd zijn , de lyrische poezie en de vertelling« Epische dichtkunst ontbreekt in de iitte- ratuur aller Semietische volken. Van dramatische dichtkunst vindt men slechts de allereerste beginselen. Maar in die poezie, waarin de dichter ^ijn eigen gewaarwordingen schildert^ waarin hij uiting geeft aan den moedy die hem bezielt, als hij ten strijde trekt, aan de liefde^ die zijn hart vervult en nu eens doet genieten, dan weder lijden, aan de smart, die hem overweldigt bij het verlies van zijn vriend en wapenbroeder , daarin heeft het Arabische volk meesterstukken voortgebracht , die in staat zijn de snaren , welke in het gemoed des dichters trilden , ook in onze borst in beweging te brengen. Koeler zullen ons de verzen laten, waarin de dichter zijn eigen lof en dien zijner stamgenooten bezingt, of de verdien- sten van zijn vijand en diens familie verkleint en verguist, hoewel zij bij groote historische belangrijkheid , ook zoowel wegens schoonheid van vorm . en juistheid van uitdrukking, als om de stoutheid der vergelijkingen eene bestudeering overwaardig zijn. Eveneens kunnen wij niet zonder eenig ge- noegen de goddelooze verzen lezen van den door wijn en liefde geinspireer- den dichter, waarin de heilige bedevaart met hare plechtigheden bespot» en eene levensopvatting verkondigd wordt, die zoo volkomen verschilt van die van den rechtgeloovigen Moslim. De schildering wel eens van den Arabier ontworpen , als een zwijgend , in zichzelf gekeerd wezen , dat zijn mond slechts opent voor een lijfspreuk van levenservaring , in de hoogste mate ongezellig^ is volkomen valsch. Juist integendeel bemint de Arabier het gezellig samenzijn. In het tenten- dorp der Bedouinen zal men iederen avond de mannen in een of meer groepen bijeenvinden om de gebeurtenissen van den dag te bespreken, en de belangen van de familie of van den stam te behandelen, maar bovenai om de vertelling aan te hooren van ware of verdichte gebeurtenissen. In 17 m K. JL 91 60EJI de palmtuijMn der Arabiache ated^n wordt de itvoQd gewooiilijk op dezelfde mjae gealeten» -en overal waar de Arabieren sich hebbea gemstigd, heb«- ben zij den smaak voor deze fontapaiiiiende tydkocting bddoudeD , zoo sadifo , dat het vertellen em beroep i^ geworden en men een verteller tat lopvroo- lijking des geaelscbaps laat komen evenala men een goochelaar of een miir zikant ontbiedt. Een rijke Utteratuor beeft daaraan haar ontataan te dankeo. Wy piitteii onze keaDJs van den profeet, van de instellingen des IidaBis, van de geachiedenis tder verovering^ voornamelijk uit groote versameliQgen van overleveringen , min of meer belangrijke aneodoten .en verteUingeB» vaa welke veracheidene werkelijke kunstwaarde beeitten. Deee verhalen met de meest mogelijke getrouwheid van den ooggetuige af , ixx de meer we- tenaobappeUjke byeenkomaten van xuond tot mond voortgeplant es in de tweede en derde eeuw na de Hidsjra hoofdzakelyk te boek geateld , ver^- plaataen ons gebeel in den tijd lOO de denkwijze der eerate verbalera ^n atellen on$ in staat een beeld van den ouden tijd te ontwerpen mq plaa^ tisch , 200 nauwkeurig , als het fa^na vao goen jandejre periode mogeli^ is. £n uit desse Utteratuor ontapsctet de liisteriache* ^ Maar naaat deise klaa^e yan V:ei!haleQ ontatond eene andere, waarbij het minder om waarJieid dan gm boeienden inhoud te doen waa , w^iarby de yerteUer zich niet met angst- valligheid .aan den vorm gebonden achtte , waariQ by bet verha/ayl iself had geboord^ eo zich evenmin ontzag om den iohoud te wyzigeo en uit te breidea. Het sobjectieve van 'tSemietisoh karakier, dat zich inde klaaee der zuiver faistomaGhe verhalen bijna alecbts verraadt hu ^^ bebandeliog der voar-^Idlanmohe geschiedeois, die geheel eo al geimodeUeefd ie naar de eenige geschiedenis , die den eersten verhaler bekeod waa . komt bij de verteUingen /dezer soort duidelijk uit. >0m :aUeeo vao de U alleo bekeode verzameling //da Duizend eo eene Naobt" te sprekeo , bijoa aUe yerkalesa drageo den stempel van deo tijd des laatnten verteUera. Het as oiet de tyd (vao Haroen .ar-Basjied of Mamoen^ dieo meu iu die yerhaleo overdeae kfaaUefen geschilderd viodt; bebaJve dao oaam en ;hier of daar een enkajen trek iva» de vectelUng^ faebhen ^y wlstrekt gi^en betiekkJQg op beo; de 30Q»atachappelijke itaeataod, de .«aedeo eo gefaruikeo« de deokwijze eo le^ vensbesefaouwiQg is door deo geheeleo faoodfll heeo die wo dcoi tiid HEDEVOERINa. 131 der Aegjptische Mamloekeii-YDrsten mt de 16* eeuw, toea cij te bodi gesteld ztjD. Dtee litterataur. k zeer uitgebreid. Tot haar beboort een reeks van tut* aemende gescbnften, die tich teai doel stellen allea mede te deelen wat eeo welopgeyoed meoach moet weten om eich goed in de maatschappgi te kmroeD bewegen. Gewoonlijk tijn eij ingedeeld , 't zij naar de verschilleBde deogden of ondeugden, 'tzij naar de verscheidene godsdienatige en maat* ichappeltjke , groote en kldine plichten, dw de menach te vervallen be^» 'taij naor de onderacheidene middelen ter veraangenaming des levens; of wel een enkel onderdeei wordt in de grootst mogelijke uitvoerigheid be- handeld^ In den r^el gaat vooraf wat de profeet en de groote mannen van den laiam of van den ouden tijd over het onderwerp hebbra g^zegdi een verzameling vaa spreuken en kernachtige woorden , dan volgt een paieU Mioer van kleinere en grootere gedichten over hetzelfde thema, ed eindelijk een reeks vaa anecdoten en vertellingen ^ die dikwijls een zeer onderhou- dende en boeieode lectuur verschaffsn en somiijds belangrijke bijzonderhe** den bevatten, die men in de zuiver historische werken mist en die voor den beoefenaar der geschiedenis van groote waarde zijn. Eindelijk behoort tot haar de historische roman , zoowei de idylUsche be- handeliDg der geschiedenis om» door het voorbeeld van den ouden tijd, godsdienstijver » moed en vertrouwen in te boezemen^ die vooral in den tijd der kmistochten ontstond, als de ridderroman^ waarin de liefde en heldendaden van den Arabischen vrijbuiter beschreven worden en waaitan de bekende roman van Antar een der beste voorbeelden is. Maar het wordt tijd om verder te gaan. Wij kunnen uit de geschriflien der Arabieren nog veei positieve kennis vergaderen. Niet dat ik zou wii- len beweren , dat onze medici , botanici , zoologen , mathematici en astrono- men moeten ter schole gaan bij de Arabieren, die integendeel in weten* sohappelijkheid bij hen zeer ver ten achteren staan. Hoogstens zou de medicns eenig voordeel kunnen trekken uit hunne waameming van sommige ziektra en hnnne behandeling der patienten , inzoover die op ervaring en niet op valscbe theorien steunt; de botanicas zou misschien eenige hem nog weinig <^ in 't geheei niet bekende planten leeren kennen en over de practiaobe aanwending van verschillende piantaardige voortbrengselen een 17* 132 H. J. DE 60EJE enkelen nuttigen wenk ontvangen , evenals de zooloog omtrent eenige dier- Boorten, die zij beter gelegenheid hadden te bestudeeren dan wij; de ma- thematicus zou er wellicht in de wijze van demonstreeren bij sommige vraagstukken eene voor hem belangrijke afwijking van zijne methode vin- den; de astronoom zou waarschijnlijk met hunne waamemingen van eclip- sen, kometen» constellatien eenig niet onbelangrijk resultaat kunnen ver- krijgen, en in allen gevaile de technologie van zijn vak leeren verstaan. Maar dit alles is nog ongenoegzaam om eene beoefening der Arabische wetenschappelijke litteratuur, bij de groote moeilijkheid daaraan verbonden, raadzaam te maken. Doch wij mogen niet vergeten dat het voornamelgk de Arabieren geweest zijn, door welke de wetenschappelijke kennis der ouden aan de scholen der herleving is medegedeeld. In de tweede eeuw van den Islam, in den bloeitijd van het khalifaat, maakte zich een onver- zadelijke lust naar kennis en wetenschap meester van de beheerschers der halve wereld. De geheele philosophische litteratuur der ouden en ten deele die der Indiers ving aan met een weergaloozen ijver beoefend te worden. Tal van dikwijls onberispelijke vertalingen rusten in onze bibliotheken ^ waaronder eenige van welke het oorspronkelijk verloren is. Op dezen grond- slag bouwden de Arabische geleerden voort, en het zijn vooral hunne geschriften, die tot eene verheffing van de beoefening der wetenschap in Europa den stoot hebben gegeven. De eerste Arabische boeken, die in het Latijn vertaald werden, de eerste, die in druk verschenen, behooren bijna uitsluitend tot dezen tak der letterkunde. En bij den aanvang van de beoefening der Arabische taal aan de Europeesche universiteiten in het einde der 16'' en het begin der 17"^ eeuw> was de aandacht hoofdzakelijk op deze werken gevestigd. Daardoor telde Erpenius onder zijne leeriingen verscbeidene medici en mathemutici , cd is het grootste deel der handschrif- ten door zijn leerling Golius verzameld en door de Curatoren dezer hooge- school aangekochty van medischen, malhematischen en astronomischen inhoud. Van de bespiegelende wijsbegeerte bij de Arabieren kan men hetzelfde zeggen als van de vakken der zoogenaamde philosophia naturalis. De beschuldiging, dat zij geen stap verder zouden gekomen zijn dan Aris* toteles en de Neo-PIatonici , is volgens het oordeel van deskundigen onwaar. Integendeel zij hebben hetgeen zij van de Grieken geleerd hadden, op REDEVOERING. 133 huDDe eigeDaardige wijze verder oDtwikkeld. VaD geeD dezer vakkeD kaD meD de geschiedeDis schrijveD zoDder eCDe Dauwgezette waardeeriDg vaD hetgeeD de ArabiereD ods hebbeD achtergelateD. 