title: Specimen juridicum inaugurale: De culpae praestatione in obligationibus
creator: Pieter Rutger Feith
text: In deze ontwikkeling maakt hij zich echter aan me- nige fout schuldig. Vooreerst is het, zooals boven geble- ken is, onjuist, om, hetgeen hij (op gezag van Le Bbuk en DrcAUEBOY boven allen twyfel schijnt te stellen) de culpa lata en de culpa in concreto geheel te doen za- menvallen ; noch Doi^ellus noch Hasse maken zich aan eene zoo onjuiste opvatting van het begrip der culpa lata schuldig, en art, 1743 B. W. (a. 1927 C. N.), dat hij on- der de voorbeelden van culpa lata optelt, kan dus ingeen geval daartoe behooren. Maar daarenboven zouden deop- stellers van art. 1271 zich hier volgens hem aan eene fout schuldig maken, die niet dan in de hoogste noodzakelgk- heid aangenomen mag worden : zi) zouden hier, waar zij een overzigt van de leer der culpa geven, de verdeeling in drie graden aannemen, om dan bij de verdere ontwik- keling een dier graden volkomen buiten aanmerking te laten ; zij zouden in art. 1271 de theorie der glossatoren^ inde overige artikelen de theorie van Donblltis hul- digen! Tot zulk eene uitlegging mogen w^ de toevlugt niet nemen, zoolang eene andere openstaat. Maar zij is ook niet noodig, wanneei men slechts den onjuisten grondslag, waarop al deze meeningen berusten, verlaat, en zich streng aan de woorden van ons artikel houdende, slechts ^6nen graad van culpa voor hetnieuwere regt aanneemt, die wel nu eens strenger, dan weder zachter opgevat wordt, maar in den grond overal dezelfde blijft. Eerst dan laten zich de boven aangehaalde woor- den van Bigot-Peeamenetj verklaren, omdat het nieuwe systeem inderdaad alsdan eene eenvoudigheid en gemak- kelijkheid bezit, waarbij zelfs het Romeinsche regt aeh- terstaat. Eerst dan wordt ook de voorstelling van ons artikel gehandhaafd, dat in de eerste alinea slechts ^^ne ^ijze van handelen als algemeenen regel voorop stelt en de beperking of aitbreiding van al. 2 sleehts als ge- deeltelijke wyzigingen^ niet als zelfstandige graden naast den eerstgenoemden regel plaatst. Men zonde dan ook nim- mer tot de onjniste opvatting dezer alinea gekomen zgn, wanneer de nitleggers zieh niet hadden laten leiden door hunne onde herinneringen, endenwenschomofPoTHiEB of DoNELLTis in de nienwe wetgeving weder te vinden. Beiden (en dit blijkt voldoende uit de geschiedenis der wetgeving *) waren den opstellers van den Code Napo- I^on even weinig voor oogen : en het is alleen door zich, even als zij deden, volkomen van die oude theori^n los te maken^ dat men tot het ware stelsel onzer wetge- ving kan geraken; een stelsel, dat evenwel ten slotte blijken zal, veel minder van het echte Romeinsche te verschillen, dan de theorien van hen, die met den text van het Gorpus Juris voor oogen, ten doel hadden, de stellingen van JrsTiNiANus geheel weder te geven. Alle schade ontstaat of door toeval (casus), of op eene toerekenbare wijze {culpa s. lat.). Dit beginsel, dat, af- gescheiden van eenige culpa-theorie, in ieder regtssys- teem op den voorgrond moet staan, wordt ook in de te- genwoordige wetgeving erkend (vgl. art. 1280 vg. B. W-); en de vraag is dus wederom: welke schade kan met regt toegerekend worden? Ook hierop kannaarden saixi der zaak slechts ^^n antwoord gegeven worden, t. w. voor zoo ver zij of gewild is, of voortvloeit uit eene zoodanige nalatigheid, als met de verpligtiug des schul- denaars in strijd moet geacht worden. De verdeeling in dolu8 en ciilpa s. str. (arglist en nalatigheid) is dus ' Noch BiGOT-PRiiAMEiiEu nocli Favard geven eenigzinste kennen»dat zij dooT van de oade leer af te ivijkeu, tot de stelsels van Donellus» LE BnuM of wien ook, overgaan: veelcer erkennen zij geen anderen grond voor hun systeem dan i' equitd, le droit naturel, enz. Op enkele onder- geschikte punten bleven ook zij echter niet geheel vrij van den invloed der heerschende Theorie, zooals wij nader zullen aantoonen. 11* 164 even noodwendig als de eerstgenoemde, en zelfs al was er in het wetboek geene melding van gemaakt, zonden wy nog niet mogen aarzelen, ze hier te vermelden: z|j komt evenwel voor in aa. 1280 en 1283 vg, B. W. Uit deze verdeeling volgt, evenzeer als in bet Romeinsche en in elk regtssysteem ter wereld^ dat, daar de eerste wyze v^n toerekening met het wezen der goede trouw in veel directer strgd is dan de andere, men altgd aan- siHrakeiyk 19, wanneer men ter kwader trouw, met den wil of de wetenscbap, dat men schaden zal, gehandeld heeft, doch dat de aansprakelykheid voor nalatigheid niet even algemeen en noodwendig is. Tot nog toe ontmoette men geene afwljking van de bcginselen van het Romeinsche regt, gelljk zulk eene af- wijking trouwens ook moeijelijk denkbaar is: doch al8 men nu verder gaat, mist men de geiykstelling van den dolus en culpa lata geheel en al. Zoo als wij boven zagen, waren de Romeinen gewoon, enkele gevallen, die wel niet eigenlijk onder den dolus behoorden, maar waarin todi een zeker doleus karakter moeijeiyk te mis* kennen viel, onder het gebied daarvan mede te begrg- pen (pro dolo habere), en was bet mitsdien noodig, deze gevallen als culpa laia van de overige gevallen der culpa af te zonderen. In onze wetgeving ig noch van die ga- lijkstelling, noeh van de geheele culpa lata eenig spoor te ontdekken; ^ ende nieuwere regtsgeleerde, wiena b^- * Anders is dit ia deu Franschen Code, waar in a. 804 de b^ritier Ixin^flciaire voor culpa lata aansprakelijk wordt gesteld, Men moet deze bepaling, weinig overeenkomende mot het stelsel, dat de wetgCTer op andere plaatsen gevolgd is, waarschijnlijk zoo verklarcn, dat deze bepa- Hng opgenomen was, voordat de cigenlijke leer dcr calpa in bebande- liug was gekomen, cn men ze na de aanneming van het nieuwe» eea- voudiger stelsel heeft verzuimd te verandcren. Hoe ditzij, hetFranscbe regt is daardoor veel ingewikkelder geworden dan het onze. Ik geloof ecbter niet, dat dese op zich zelf s^dnde vermeldiug der culpa lata ons regt geeft, ze ook in audere opzigteu (b. v. de gelijkstellmg met den 165 voegdheld zich streitg tot de uitleggiog dw geschreven wetgeving bepaalt, vindt nergens vrijheid, (m het gebied van dendolus verder uit tebreiden, dan zgn reeds meer- malen beschreven karakter gtreng medebrengt. Het be- grip van dolus bepaalt zieh dus tot den wil of de tre- tenschap, dat men zal schaden: ' en in deze afv^ijking vaa het Romeinsehe regt ligt juist de grofid van de groo- tere eenvoudigheid van het nieuwe r^ opgesloten, daar BU alle eulpa van 66n en dezelfde soort iUj en men £ieh iHet meer te bekomn^rmi heeft om vertiehillende gradeHi die zoo ligt tot eene verkeerde opvatting kunnen aan- leiding geven^ en ook reeds genoe^ gegeven hebben. Met nog meer regt dan de RomeineU; kunnen wij dus den r^el voorc^ stellen: ^Gontractus quidam dolum ma- lum dumtaiuit reeipiunt, quidam et dolum et culpam/' ^ Die culpa, overeenkomende met datgene, wat ook by de Bom^nen in den meest eigenlijken zin door dat woord werd ttitgedrukt, en derbalve met de culpa levis der glos- satoren, bestaat (en dit wordt door alin. 1 van art. 1271 buiten allen twijfel gesteld) in het niet aanwenden der zorg van een goed huisvader. En hoe zou dit ook an- ders? Is het waar, wat wij in § 12 gezien hebben, dat de vordering van het Romeinsche regt te dezen aanzien geen willekemlge eiseh was, maar integendeel met den dolus; te doen herleven: hiertoe geeft ook de Code Nap* nergens aau- leiding. Alleen zal men vodr het Fransche regt, in plaats Van twee, drie wijzen van aansprakelijitheid dienen aan te nemen, t. w. dolas (de ttit- leeM), oalpa hitn (de b^Sn^ficiaireijrrgenaam)^ euIpalevis(alledveHgen), VgL TouLUKR, IV, n. 878; Marcad^, Ul n< 259. * Het laatste wordt door onzen wetgever hepaaldelijk op defi voor- grond gezet, vgl. a. 1790; de tijnere onderscbeiding tusschea den wil om te schaden, en de wetenschap dat meu schaden zal, waardoor wij boven (pag. S4) eenige uitspraken der Pandecten verklaard hebben, kan men dus bij ons niet meer aannemen. In den regel zullen dezc bdde begrippen dan ook zamenvatlen. • L. 23 in. D. dc R. J. (50.17). 166 aard der zaken geheel overeenkomstig; is het waar, dat bij iedere overeenkomst de partijen noodwendig moetes geacht worden, elkander voor knappe^ ijverige lieden te houden, en ook het gedrag van znlke menschen van elk- ander te verwachten, dan kan het ons niet bevreemden, dat zoowel de Romeinsche regtsgeleerden als onze wet* gevers, zich alleen door hun gezond verstand latende leiden, tot hetzelfde resultaat zijn gekomen. Overal, waar de aansprakelijkheid niet tot dolus beperkt wordt^ vordert men dus van den sehuldenaar het gedrag van een goed huisvader: en, zoo dikwijls gesproken wordt van nadeelen, ontstaan door de schuld van den ver- kooper, huurder enz., is dat alleen de regel, waamaar beslist wordt, of zoodanige schuld aanwezig is of niet. Wanneer daarom ons regt geene bepaalde afwgkingvan het Homeinsche regt vertoont, zal men ook in dit onder- werp de uitspraken der Romeinsche regtsgeleerden met vrucht knnnen raadplegen, niettegenstaande het de wensch van onzen wetgever was, een eigen en zelfstandig stel- sel omtrent de culpa daar te stellen. Bij de ontwikkeling van het Romeinsche regt (§ 12, 13) is verder aangetoond, hoe het gedrag van een gve- rig huisvader wel den regter een goeden leiddraad bg zijne beslissing aan de hand kan geven^ maar hoe daar- entegen de meest verschillende omstandigheden op de beoordeeling der enkele gevallen van invloed kunnen zijn, en men zich vooral wachten moet, daarin een ze- keren en vasten regtsregel te zien, waaraan ieder voor- komend geval blindelings getoetst moet worden. Inte« gendeel, menige handeling zal nu eens er onder behoo- ren, dan niet, en terwijl het eene geval de meest strenge toepassing vereischt, zal het andere met eene mildere opvatting tevreden zijn. Hetzelfde resultaat bevat ali- nea 2 van ons artikel, en daardoor alleen, nietdoorhier van graden te spreken, waaraan de wetgever niet ge- dacht heeft, komt men tot de ware uitlegging dier veel- 167 besproken woorden. Van die meer of min sla^^nge op- vatting 2gn enkele voorbeelden in bet wetboek opgeno- men^ en salien in de volgende paragraaf door ons be- sproken worden: de verdere toepassing dient aan den regter te worden oveigelaten, Het volkomen gebrek aan scberpe grenzen in deze leer, en het feitelgke der meeste vragen, die zich hier konnen voordoen^ maken het nood- wendigy den regter hier eene oitgebreide arbitrale magt toe te staan, en het zal dus ook thans, niet minder dan bg de Romeinen, zgne pligt z^n^ om bij elk voorkomend geval, met inachtneming van alle omstandigheden, uit te maken, wat men ex bono et aequo onder de verplig- ting des schuldenaars al of niet trekken zal (vgl. art. 1375 B. W.). Onder de verschillende beperkingen, die zijne verplig- ting ondergaan kan, hebben wij in het Romeinsche regt de beperking tot diligentia q. s, ontmoet, en ook thans komt deze, doch alleen bij het depositnm, voor. Wat daaronder te verstaan zij, kan nu evenwel geene moeije- Igkheid meer baren. Niets dwingt ons, hierbij aan eene culpa lata te denken, en het is onmiskenbaar, dat Tboplong e. a., die tot de gelgkstelling dezer beide kwamen, alleen door een verkeerd begrip van het Ro- meinsche regt daartoe geleid werden. In het nieuwe regt is de verhouding dezer culpa tot de overige geene andere dan in het Romeinsche regt: en de nadere be- schouwing van art. 1743 B. W. zal het ons leeren, dat ook by ons dit op zich zelf staande voorbeeld der oude cnlpa in concreto niets anders is, dan eene beperking en wgziging der gewone diligentia diligentis pf. Het algemeene schema van de leer der culpa heeft dus in het nieuwe regt slechts ^^ne belangrijke afwijking van het Romeinsche regt, door het wegvallen der culpa lata: al het overige is volkomen op zijne plaats geble- ven, en nog siaan de onderscheidene uitdrukkingen in dezelfde verhouding tot elkander. Eene andere afwij- 168 kisg is deze, dat niet langer iedere categiMrie 46%elfde contraeten in zich bevat, en bepaaldelijk het gebied der gew(«e cnlpa levis aicby ten koste zoawd der oulpa I&'- ta^ alfi der colpa in concreto, aanmerkeiyk uitgebreid faeeft: deze wyz^^ingen zullen echter eerst b{j betbespre- ken der afzonderlyke artikels duidelQk kunnen worden. * § 19. De eulpa in de verschiUende verbindtetdssen* In de vorige paragraaf is bij de uitlegging van art. 1271 B, W. gebleken, door welke algemeene beginselen de leer der nietaquilische culpa in ons regt beheerscht wordt; de vraag blijft dus nog alleen over, in welke b^aalde * Het hier ontwikkelde komt hoofdzakelijk oirereeo met betgeen g^» leerd wordt door d* Hastuuille, de la pr. d. faat. (Rev. de l^g., H, p. 342), die echter de culpa in concreto behouden wil, zoo dikwijls dic vol- gens Hasse in het Romcinsche regt voorkwam; MABCADii, Explic» du C. N. t. IV, n. 506 vgg.; MAssifi en Veig^ , ad Zach. III, § 548, 5; O^- zooMEB, Bnrg. Wetb. H, p. 238 vg. ,• DiKFHuis,-fiarg. Regt, VI, n. 45— M. AUeenlijk wil laatstgenoemde de woorden tneer of minder nitffestrekt ab op zich zelf staande opvatten, zoodat het meer strenge op den algemee- uen regel w^st, en het minder gestreoge de eenige uitzondering is, op grond, dat men nooit tot mcer dan tot het gedrag van een goed huis- vader kan gehouden zijn* Dit laatste neem ook ik aan, doch ookbin- nen de grenzen van het gedrag van een goed huisvader, kan aanleiding zijn tot eene strengere opvatting dan 2ulks in den regel geschiedt, zbn- der dat men daarom tot de culpa levissima der ouden behoeft te ko- meta (Tgl. boTen $ 13). Eeoe toepassing daarvan vindt meu bij 4e btoikleeniDg, wanneer men de daafr amgebaalde voorbeelden niei aia gevallen yan casns, maar, gelijk zij wcrkclijk zijn. cnlpa, opvat* Det dkt de meest juiste opvatting is, en men dus daarin werkelijk een geval heeft, waariu bet begrip van culpa uitgestrektcr is dan al. 1 van art. 1271 in den rcgel met zich brengt, zullcn wij daar ter plaatse aantoo- nen. De uitlegging van Diepbuis dunkt ons in strijd met dc beteeke- nis der woordcn, zooals zij bij ceu onbeyangen lezing iedereen moeten Yoorkomen : daar de laatste zin waarvan . . . mrden zoowel op het meer als op het minder dient te slaan. 169 gevaUau de regel vm alinea 1 van dat ortikel pbutts vi&dty 60 welka geYAllen oDdier de uitzoiideriiigen vaa aUnea 2>i«ioeteik gebragt wordeu» De beantwoordlng dejs^ vraag zd geniakkeli)k worden door een overzigt d^ versofailleQde ; artikelen, waarin oneoaderwerp bij de onderaebeidene contracten nader geregeld wordt;te meer omdat wg daardoor gelegenheid znllien hebben, om de jaistheid der door ons verkregen resultaten adn de bij- zondere nitspraken te toetden. Niet elke titel bev^at znlk eene herhaling of ioepassing van den in art. 1271 gege^ten 'regel^ en zoo dikwQls die ontbredtt (z6oaIa d. a. by den koop en verkoop het geval is ^), zal men zioh das aan het algemeene voorschrift van alinea 1 moeten honden ; veelal evenwel vindt tnen l^j de enkc- le contracten eene nadere aanw^zing van den algc« meenen regel) of wel eenige voorbeelden van gew^zsgde toepassing; en het zgn vooral deze laatste^ die ons ter verdere ontwikkeling van de meening des wetgev^rs de behnlpzame hand konnen bieden. Bjet eerste artikel van ons burgerlgk wetboek, dat op OBze ker toepasselijk is^ is: Art« 160, al. 3. 4. B. W. De man bestuurt de goederen aan d^ vronw persoon» l^k toebehoorende, tenzij het tegendeel zij bedoDgea* »Mi*AA*^ * Ook bij de scbenking: de schenker zaT dus, zoodra de obligatie tot stand gekomen is, tot op de levering, als een goed huisrader voor de geschonken zaak moeteh Sorgeb. Oat hieroYer bij de Romeinen gesoe bepadingen bestaitdon, Bprcekt vau zeif, daar^dt scheuking g^ene eUigatio was ; decli nn de njeuwero regtadystei^D de «cbenking ais eene overeenkomst opvatten» was er m. i. alle grond aanwezig» om bij de schenking in de eerste phtatx de aanspnkelijkheid tot dolnsp te bepetten, zo^ls o. a. gsschiedt in het Pv< LR. T, Tit. 11, g 1084. AUd VedeDen, dia bij de TerpHgtifig van den Qilleener ¥oor did beper- king sprekoB» zija in iiog grootere kmht bij den aebeaker aanwtaig* Daar eckter de wet nergens deze Hftzondenng beVat, dienen wij ook op^ den schcnker den regel van ari. 1271 toc te passen. 170 Hg moet die goederen als een goed huisvdder beheeren^ en is voor alle verzuim in dat beheer verantwoordeiyk. Men heeft hier weinig meer dan eene herhaling van art 1271 : de man moet het eigen goed der vrouw be- sturen als een goed huisvader, en kan by verzuim daarvan tot vergoeding worden aangesproken. De grond voor die bepaling ligt daarin, dat de man, ook in geval van gemeenschap van winst en verlies, of van vruchten en inkomsten, als wettelgke lasthebber der vrouw dient beschouwd te worden, en mitsdien tot dezelfde verplig- ting als elk ander lasthebber gehouden is ^. Er is hierin dan ook volstrekt geene afwgking van het Ro- meinsche regt gelegen, dat den echtgenoot voor diligentia q. s. aansprakelgk stelde, daar de dos, ofschpon de vrouw er regt op behield, gedurende het huwelQk het eigendom van den man werd ^ : de hier bedoelde goe- deren blijven daarentegen het eigendom der vrouw, en de man heeft er alleen in haren naam het beheer ov^* Eindelgk lette men wel op, dat hier geene sprake is van de gemeen geworden goederen ; wanneer de man daarover aan de vrouw rekenschap verschuldigd was^ zoo zou zulks in strijd zijn met het begrip van het hu- weiyk; hier is het oppergezag van den man voldoende gehandhaafdy wanneer hg door de wet het beheer ont- vangt over goederen, die geheel het eigendom zgner vrouw z^n, en waarop h^ meestal hoegenaamd geen regt heeft. ' Art. 443 B. W. (a. 450 C. N.) De voogd moet de goederen van den mindeijarige als een goed huisvader besturen^ en is verantwoordelijk voor » Vgl. MABCADJt» Explic, V, p. 522. > Vgl. Gaji Inst. ir, S 63; I. 7 S 3. 1. 8, 75 D. de J. D. (28.8). * Het voorsGhrifk van art. 160 is dos te verkiezen boven de strijdige bepaling van het oad-HoUandsche regt, en van bet ontvrerp van 1830, vrelke den man van alle veranlwoordelijkheid ontsloegen; vgl. Diephdis» I, n. 706. 171 de kosten^ schaden en interessen^ die uit zgn slecht be- heer zouden konneii voortvloeijen. Ook dit artikel bepaalt zich tot eene herhaling van art. 1271 : de voogd moet handelen als een goed hois- vader, zonder dat het hem vrij zal staan^ zich te bedie- nen van de verontschuldiging; welke het Romeinsche regt hem toestond, indien hij zich in zijn eigen zaken aan dezelfde nalatigheid schnldig maakte. De afwgkingen, welke ons regt in deze leer tegenover het Romeinsche vertoont, zg h alle naar de strengere zijde : en deze stren- gere rigting heeft zich vooral door beperking van den omvang der diligentia q. s. kenbaar gemaakt. Het is niet onwaarschijnigk, dat de wijze, waarop deze doorde regtsgeleerden voorgesteld is, en de eenigzins abnormale plaats, welke zy, als door een byzonderen maatstaf ge- meten, in hunne stelsels innam, het hare er toe bijge- dragen hebben, om den nieuweren wetgever daarvan af- keerig te maken: zooveel althans is zeker, dat zg, met ^^ne uitzondering, in het nieuwere regt geene plaats ge- vondeh heeft. De gevolgen dezer meerdere gestrengheid zfln evenwel (b^ de vbogdij ten minste) niet geheel af te keuren : daar de pupil, die zich geheel buiten zijn toedoen de inwerking van vreemden op zgne belangen getroosten moet, niet minder bescherming dient te ondervinden, dan de kooper of verhuurder, die het toch in zekeren mate ook zich zelven te wyten hebben, als zij hunne zaken in de handen van minder geschikte personen laten. Ook het eenigzins gewijzigd karakter der voogdg, die thans meer als een munus publicum, van staatswege en in het belang van den pupil uitgeoefend wordt, doch bij de Romeinen meer als een familieregt beschouwd werd, brengt de strengere behandeling der voogden als van zelf met zich mede. Hetzy de wetgever zich deze gronden dus al of niet voor den geest heeft gesteld, kan men zyne bepaling met het oog op de belangen der 172 huipeloozen^ voor wie het regt iii de eerste plaats zei^eti moet, moeijelijk anders daa goedkeuren. ^ Art. 831 B, W. <a- 601 C. N.) De vraehtgebmiker moet . » • zekerheid stollen, dat hy van de zaak, waarvan h^ het vmchtgebn]& heeft^ als een goed huisvader zal gebruik makeuy zdnder. de^ zrtve te verslimmeren c^te verwaarloozen. Na het boven gezegde hebben deze woovden weinig of geene opheldering noodig ; en ock PBOirDHOK ' zoude^ wamteer hg zich streng daaraan had gehoudett, niet tot de meening gekomea z^n^ dat de vru^tgebmiker voor oulpa levissima aani^rakeiyk is. DuHOiririN '^ op wien hg zidi beroept, heefib g^een gezag tegenover de dnide- l§ke woorden der wet, welke van htm het gedrag Vftn een goed huisvader vorderen, d. L heizelMe» wat a» 1271 van alle andere scfauldenaren verlangt * Art 1079 B. W. (a. 803 C. N-) De erfgsenaam, die de nalatensehap onder het voonej^ van boedelbesehrgving heeft aanvaard^ is verpUgt >de daartoe behoorende goederen als een goed hakrvadeto te bestur^ Eveii als in de vorige artikeleli^ he^ men hier eeaae enkele berhalisg van den algemeenen xegel* * Vgl. ToQLLiEB, DroitCiTi), 11, n. 1168 ; MfABCAD^, If, n. 24S ; Sghul- LEB, ad h. a.; DiEPHuis, 11, D. $83; db Pinto, II, bl. 171. Ten on- regte betreert I)BH6ioMBB, de ia Miirorit6, II, 121, dat de voogd de»k TOOteu^a leTissiina aaiMpifakelijk iis, zoodra lilJifreigeatakandeiipafiBiili*- mttiQf «Uii|pent4c6it]Mi9 is, omdiit hij diligentia q^ ». ptaesteert : men im d«fitte0»a iiibFeBgen, 1« dat de foogd geeiie diligenti» q. s# praesteflrti offidat de nieawe wetgeving dat nergens bepaalt, 2. dat de aansj^rake- li)heid vpor calpa levissima door den C. N. uitgesloten is, 3. dat, al ncemt men die beide zaken aan, de diligentia q. s. alleen voorkomt als beperking der gewone culpa levis, nergens als ttitbreiding. * Vgl. «ijn Traitd de l*Usafrait, III, n. 1542 vgg. * Z. DbHouim, stir H (^ut. de Far. I, 1, gl. 0, n. 01. * Alfe overige «Itleggers zijn het den ook hieromtrent oeas; ToUlubii, ttt n. 4M vg«$ DflHOLOHBE, Usdfr. II, n. 627; Difiraus, IV,a. 178vgg. 173 Art. 1203 B. W. (a. 2080 C. N.) De schuldeischer is verantwoordelijk voor het veriies of de vermindering van het pand^ voor zoo verre zuUoi door zijne nalatigheid mogt hebben plaats gehad. Op het oog schijnt dit artikel^ evenala eenige andere, wjuirin dezelfde uitdmkking voorkomt, voor het in de vorige paragraaf besproken steisel van Tottxli^bb te pleiten; dat nl. nieta dan toerekenbaarheid, culpa levis- sima, noodig is, om den pandhouder voor de schade ver«> aatwooidel^k te stellen: doch deze geheele redenering rervalt, wanneer men het onzekere der uitdrukkingen doar %ijne nalaHgheidj schuld enz. bedenkt^ welke eigeur l^k op zioh zelve niets beteekenen« Wanneer van el- d.m vaststaat; dat de daad, die tot schade aanleiding gaf, onregtmatig was^ ja, dan beeft men verder geene andere vraag te stellen dan die, of die daad toez^ken* baar was, om de verpligting tot schadevergoeding aan to nemen. Maar wanneer (zooals hier) sprake is van op aieh zelf geoorloofde handelmgen of versjuimen, moet de eeriBle vmag z^n, of deze in het aanhangige geval wer- kelijk iets onregtmatigs daarstellen, en kan de vraag naar de toerekenbaarheid eerst in de tweede plaat« ko- men. B^na in ieder geval zou men kunnen beweren, dat de schade het gevolg is van eenige nalatigheid van de ztjde van den pandhouder enz., zoo dikwyis zlj namel^k door meerdere zorgvuldigheid van zyne zijde had knnnen voorkomen worden. De gestolen zaak had nog naauw>- lettender kunnen bewaakt worden, het gestorven vee had nog strenger van de besmetting kunnen afgehouden wor- den: in al die gevallen is de schade dus een gev(dg daarvan, dat men dat verzuimd heeft. Maar wanneer men bem daarom telkens die schade wilde doenvergoe- den, dan zou men tot de meest onregtvaardige gevplg- trekkingen komen, en niemand, ook de meest zorgvul- dige niet, zou dan gedekt wezen^ daar b^na altgd eene 174 nog strenger oplettendheid de schade zou verhinderd hebben. Men moet dus ook bij ons onderscheid maken tusschen die gevallen, waarin de nalatigheid met de ver- pligting des debitenrs in strgd is, en die, waarin de na- latigheid zoo gering is, dat zij ingevolge den aJgemee- nen regel niet als ongeoorloofd kan aangemerkt worden. Alleen de eerste kan als nalatigheid in wetteiyken zin, als schuld, worden beschouwd: alleen magna negligentia culpa est. De uitdrukking van ons artikel kan dus door Biemaod (noch door Totjllibb, noch door DTjBAirTOir, Tbopiokg of wien . ook) als ai^ument voor zgn stelsel aangehaald worden, daar zij zoo algemeen en onbestemd is, dat zg noodwendig van elders aanvulling behoeft. £n waar zal men die aanvulling anders zoeken dan in het hoofdarti- ^el der geheele leer, art. 1271 ? De pandhouder, zoowel als de verkooper, huurder enz. moet derhalve handelen als een goed huisvader, heeft hij dat verzuimd, dan eerst is de daarutt gevolgde schade in den zin van ons arti- kel als een gevolg zyner nalatigheid te beschouwen. * Art. 1300, al, 2 B. W. (a. 1182, al. 2 C. N.) Indien de zaak (in eene voorwaardel^ke verbindtenis) geheel en al is verloren gegaan buiten toedoen van den schuldenaar, blgft er noch van de eene, noch van de an- dere zijde, eenige verbindtenis bestaan. Vgl. art. 1300 al. 3, 4, art. 1307, 1311, 1312, 1321 B. W. (a. 1182, al. 3, 4, a. 1188, 1193, 1194, 1205 0. N.). In al deze artikelen wordt gehandeld van het geval, dat het verlies of de vermindering der zaak heeft plaats gehad door toedoen of schuld (par la faute) van den schuldenaar. Wat daarmede bedoeld wordt, is, met het oog op de algemeene regels van de leer der culpa, ge- makkelijk te beantwoorden. Is de vermindering of het » Vgl. Tboplokg, du Gage. n. 424—433 ; Diephuis, V, n. 880. 178 verlies het gevolg eener onregtmatige daad van den schuldenaar, dan is het voldoende, dat dic daad toere- kenbaar zg, om ook de daaruit gevolgde schade als door zijn toedoen ontstaan te beschonwen; is zy daarentegen het gevolg eener regtmatige daad of van eenig verznim, dan is het noodig, den regel van art, 1271 in te roepen^ en wordt de vraag gesteld, of h^ zoo voor de zaak ge- zorgd heeft^ als een goed huisvader zou gedaan hebben, Heeft hij dat niet gedaan, dan wordt in dit geval de schade als een gevolg van zgn toedoen beschouwd, ^ Art. 1392 B. W. (a. 1374 C. N.) Hi) (de negotiorum gestor) is gehouden opzigtelyk zijn beheer de pligten van een goed huisvader te vervullen. Niettemin is de regter bevoegd om de vergoeding der kosten, schaden en interessen, welke door schuld of na* latigheid des waamemers mogten veroorzaakt zijn^ te matigen^ naar gelang der omstandigheden die hem iot de waameming der zaak bewogen hebben. In dit artikel hebben wij het eerste voorbeeld, en te- vens de beste uitlegging van art. 1271, alin. 2. De ne- gotiorum gestor moet het beheer, dat h^ op zich geno* men heeft, als een goed huisvader volvoeren * : maar naar gelang van de redenen, die hem daartoe bewogen heb- ben, zal de regter eene meer of min strenge opvatting > De aitleggers zija gewoon, deze uitdrukkiogen met stilzwijgen voor- bij te gaan; de Terklaring, die zij er aan geven, hangt natuurlljk afvaQ het stelsel, dat zij bij art. 1271 omhelsd hebben. * Waarom dit minder streng zon zijn» dan de bepalingvanart. 1838 omtrent den lasthebber (zooals Margade, V, p. 250» en Diephuis» VI» n. 820 willen), kan ik niet inzien : beide zijn gehouden tot het gedrag van een goed buisvader , en bij beide komt de bepaling voor, dat men in het eene geval hierbij minder streng zal zijn dan in het andere* Het minst strenge geval vm mandaat zal dus zeker zachter beoordeeld worden dan het meest strenge van negotlornm gestio: een ander ver« schil bestaat er tnsschen de beide gevallen niet» daar in den grond 66n regel> de zorg van een goed huisvader, beide gelijkelijk beheerscfat. 176 Van die verpligting kunnen kiezen. Geen woord, dat hierbij op eene beperking tot culpa lata doelt: integendeol, de uitdrukkingen, welke de wetgever gebruikt, wgzen zoo duideiyky als men slecfats kan wenschen, zijne naee- ning aan, dat binnen de grenzen vau den vooroj^steldeii algemeenen regel de regter z^ne arbitrale magt in zulk een geval op de me^st zachte wgze zal gebruiken. Alleen de te soherpe ondersch«iding van vele regtsgeleerdeiiy waarvoor men zich in deze leer boven alles wachten moet, en waaraan ook de meeete dwalingen der oude theorie met hare spitsvondige verdeelingen en onderver- deelingen toe te schrijven z^n, is de oorzaak, dat men zich ook hier geene zachtere of strengere interpretatie heeft knnnen dcnken, zonder dadeiyk zich een paar nieuwe graden voor te stellen (vgl. boven pag. 159). Thans, nu men deze fout meer en meer begint m te zien, gelooven wij, dat dit artikel sleohts weinig ophel- dering noodig heeft. Zeer verschillend zijn de omstan- dighedeU; waaronder zieh het geval eener negotiorum gestio denken laat. Het kan zijn, dat een correspondent, die gewooniyk onze bela&gen waameemt, meent eene bg* zonder voordeelige faandeling op onzen naam te kunnen wagen, zonder vooraf gelegenheid te hebben, om ons advies in te winnen : in zulk een geval zal zyne aansprakeHjk- heid weinig of niet van die van een gewoon mandataris verschillen. Doch het is ook denkbaar, dat zich dit quasi- contract onder andere omstandigheden voordoet; wanneer b. V. iemand zich onder het een of ander voorwendgel meent in onze zaken te kunnen indringen, dan is het niet meer dan billijk, dat hi} zich ook met hart en ziel aan onze belangen wijdt, opdat zijne ongevraagde diensten ons niet nadeel in plaats van voordeel aanbrengen : zgne aansprakelgkheid moet daarom zoo streng mogelijk wor- den opgevat ', gelijk wij boven zelfs gezien hebben, *■ Ook al mMk\ de wet vao dit goYal geene mekling, gclooven wij m dat de Romeinen dit geval als een voorbeeld dei* meest strenge opvatting bepaaldelijk op den voorgrond stellen. Van den anderen kant is echter ook het geval denkbaar, dat een vriend bemerkt, dat wg door afwezigheid of an- derzins groot gevaar van schade loopen, en zich door belangelooze vriendschap gedreven voor ons in de bres slelt; zulk een hard te behandelen, zou de grootste onbillijkheid zijn, en teregt legt ons artikel den regter dns de verpligting op, om in zulk een geval zoo min mogel^k gestreng te zijn, de zorg van een goed huisvader zoo zacht mogelijk te nemen. * In allen gevalle is dit artikel dus eene toepassing van echter» dat de arbitrale magt de» regters (art. 1375) bcm de bcToegd- beid gcefl, in zulk een geval strcDger dan gewoonlijk te oordeelen, mits bij biooen de perken der diligentia diligentis pf. blijft. Aoders Diephdis, VI, D. 622. Oe onbestemdheid dezer verpligting is daarom zoo ge- lukkig, omdat zij den regter de geiegenbeiJ geeft, op alle omstandigbe- den, Terzwarende zoowel als Tcriigtende, te letten, zonder zijoe magt te buiten le gaan* Ofschoon de wet dus alleen van de Tcriigtende omstandigheden gewag maakt, zullen ook de Tcrzwarende invloed op zijne beslissing moeten hebbeo, alleen verbiedt de wet hem iets meer te Tor- deren, dan men onder het gedrag Tan een goed hnisTader begrijpen kan. *■ De Terpligtiog Tan den negotiornm gestor bestaat dus altijd in de diligentia diiigentis pf., en bepaaldelijk is bij nimmer Toor casus aan- sprakeiijk. Wanneer OpzooMEn, ]1[, bl. 50 biertegen eene nitspraak Tan Pboculus in 1. 11 D. de N, G. (3, 5) aanhaalt, zoo zou men met hetzelfde regt kuunen bewereo, dat ook de Terkooper, buurder, lastheb- ber» kortom aileo, die Toor dilig. dilig* pf. instaan, casus te praesteren bebben, daar zij allen de casus Tcrgoeden, welke het gcTolg zijn Tan han Terzuimen dier diligentia. In allen geTalle is dit dus niet ietsbij- zonders bij dea negotiorum gestor. Daar evenwel in zulke geTallen de scbade niet meer beschouwd wordt ais een gevolg Tan bet tocTal, maar Tan bet Terznim, zoo is het beter, bier, ter Toorkoming Tan Terwarring, niet meer Tan casus te spreken, maar Tan negligentia, of licTer Tan cusiodia, welke dat deel der diligentia is, dat gewijd is aan het Toor- komen van zulke toeTallen; Tgl. boTen § 14, eo ben. ad art. 1782« Dat hij Toor werkelijke casus niet aansprakelijk is, blijkt tcn overvloede uit 1. 22 C. de N. G. (2.19). 12 178 deu boveu op deu voorgrond geeteldeu regel, dftt de regter bij het beslissen van deze grooteudeels feiteUjke kwestieu eeu grooteu iuvloed aau de heersehappg der ouderscheideue omstaudighedeu zal moeteu toekeuuen; terwijl het teveus ter ophelderiug kau dieuen van a. 1271, al. 2, iudieu het uog aau twyfel mogt ouderhevig zijUy wat aldaar bedoeld is door „de meerdere of min- dere uitgesti*ektheid der verpligtiug." * Art, 1401 vg. B. W. (aa. 1382 vg. C. N.) Elke ouregtmatige daad, waardoor aan een ander schade wordt toegebragt, stelt dengeuen door wieus sehuld die schade veroorzaakt is iu do verpligting om dezelve te vergoedeu. Een ieder is verantwoordelijk, uiet alleen voor de schade welke by door zi)ue daad, maar ook voor die welke hy door zyne ualatigheid of onvoorzigtigheid ver- oorzaakt heefl;. Deze artikelen, ofschoon eigenlijk niet op ons ouder- werp, maar op de culpa Aquiliana van toepassing, heb ik echter gemeend, niet geheel met stilzwggen te mogen voorbijgaan, omdat beide onderwerpen zoo naauw met elkauder verboudeu ziju, en zoo ligt tot verwarriug aau- leiding kuuuen geven. De verauderde redactie vau den aauvaug vau art. 1401 ^ maakt het echter, zoo noodig, nog dnidelijker dan het onder de Fransche wetgeviug was ^y dat hier alleen sprake is van anregtmatige daden, ^ Vgl. verder Tuullier, XI, n« 35—38, die ecbter ten onregte bij ai. 2 de oude beperking tot doius en cnlpa lata wil doen berleveo; DuBAKTON, XIU. n. 666; Zachabiae, IV, g 622. 8 ; Marcad^, Y, p. 250 vg.; DiEPHuis, VI, n. 620—622. * In den Franscben Code stond: *Tont fait qwlconque,** Om do veie regtsgedingen te voorltomen, ytelke deze dubbeizinnige uitdruliking zou liunnen voortbrengen, is dit bij ons verbeterd; Asseb, % 716; imk PiNTO, n, bi. 483; DiEPBuis, VI, n. 662. ■ Ooli onder den Code namen de meesten deze uitlegging aaa, daar aileen bij onregtmatige daden van schuld (fauie) spnkt kan zijn : Toql» 179 die reeds in abstraeto^ en in het algemeen voor elken dader eene regtssehennis vormen. Het s^reekt wel van zelfy dat hiermede niet alleen de eigenlijke delicten, zooals zij door de strafwet verboden zgn, bedoeld wqt- den: het is voldoende, wanneer de daad civiliter onregt- matig was, m. a. w. wanneer zij^ ook zonder dat eenige obligatio tussohen beide behoefde te komen, eene over- sehrgding van regtsbevoegdheid daarstelde, een daad was, waartoe men geen regt had ^ HetzelMe isook hetge- val met de nalatigheid of onvoorzigtigheid ^, waarvan in art. 1402 gesproken wordt : wanneer zij in str^ is met de verpligting, die elk lid eener beschaafde maat- schappy opgelegd is, om binnen zekere grenzen ook aan z^ne medemenschen te denken, wanneer z^ in strgd is met de algemeene, in abstracto bestaande menschenpligt, dan, maar ook dan alleen, valt zij onder het gebied de^ zer artikelen. Evenmin als wij echter de schade door positive handelingen beperkt hebben tot znlke daden, welke door de wet als delicten worden gekwalificeerd, evenmin meenen wg hier alleen van het nalaten van han- delingen, die door de wei bevolen zi)n^ te mogen spre* ken ' : ook zonder zulk een voorschrift laten zieh wel gevallen van ongeoorloofde nalatig:heid denken, waarbg de regter evenwel hoogst voorzigtig in z^n oordeel zal dienen te werk te gaan. LicB, XI» n. 119; DuRAifTON, XIII, n. 699; Zachabiae, IV, g 624; Mab- Cknt, Y» p. 265. * Vgl. DE PiNTO, II, bU 488 ; Dibphuis, VI, n. 663. Men onderscheidt de oDregtmatige daden daarnear ia delicten en qaasidelicten, al naardat Bij dear de strafwet Terboden zijn of niet. Eene eigenaardige beteeJtenis legt Mabcab^, t. a. p. in deze aitdrukking, daar bij van delicten spreekt, als er animas nocendi voorhanden is geweest, van quasidelicten, als die ontbrokeo heeft. De geheeie verd^ling dient eebter nergens toe. * Dit wordt door Marcao^, t. a. p. n. II, teregt aaogetoond tegen ToqiuiER» XI, n. 117. Vgi. verder Zachariab, IV, g 625» 1, en Diep- HUia. VI. a* 670. * Dit wU b, T. Marcad£ t« a. p. 12* 180 Staat dus eerst vast, dat de daad of het verzulm on- regtmatig is, dan is het verder voldoende te onderzoeken, door wiens schuld zij gepleegd zyn, d. i. wien zy toe- rekenbaar zijn. Even als het Latijnsche woord culpay komt het woord schuld dus hier in zijne ruimste betee- kenis voor; het is genoeg, dat men in het genot zijner vrgheid en zijner verstandel^ke vermogens gehandeld hebbe ^, een onderzoek naar den omvang of den aard der schuld is niet noodig. „Ainsi," zegt Totjllibb *, „point d'excuse sur Tin- tention ni sur la qualit^ de la faute. La loi, d'accord avec la raison, veut qu'on r6pare le dommage caus^ par la faute la plus l^g6re: car il est, sans contredit, plus juste* que Tauteur meme indirect du dommage, en sup- porte la perte, quelque 16g6re que soit sa faute, que ce- lui k qui on n'en saurait reprocher aucune." Eene verdere ontwikkeling van de talrijke vraagpun- ten, waartoe deze artikelen aanleiding kunnen geven, ligt echter geheel buiten de grenzen, welke ik my in deze proeve gesteld heb; daar zij geheel en al tot het andere deel onzer leer, de Aquilische culpa, betrekking hebben '• Ik zou ze dan ook niet eens hier opgenomen hebben, ware het niet om deze waarheid bepaaldelijk te doen uitkomen tegenover hen, die, met Toullibb, beide deelen der culpa verwarrende, zich op deze artikelen beroepen ter staving hunner gevoelens omtrent de culpa bij verbindtenissen. Niets (en het is een der hoofdver- diensten van Hassb, dit aangetoond te hebben) kan meer onderscheiden zijn dan deze beide onderwerpen; in het eene geval is sprake van eene nieuw te vestigen obli- ' TouLLiER, XI, u. 153; MABCADJi, t. a. p.; Dibpbois, VI, d. 665. * TouLLiBR, t. a. p. • Men vgl. omtrenl dit pant, ToaLLisR» XI, n. 116—229; Duran- TON, XIII. 697—729; Zachabiae. IV, § 624—629; Marcad^. V, p. 264—267; de Pinto, II, bl. 483; Dibphois, VI, n. 661—673. 181 gatio, in het andere bestaat de obligatio noodwendig vooraf, en is het alleen eene wijziging daarvan, welke de cnlpa bewerken kan. In het eene geval wordt de ongeoorloofdheid als ontwijfelbaar verondersteld, en is men dus altijd schuldig {in ciilpd), wanneer men de toe- rekenbare pleger der overtreding geweest is: in het an- dere blijkt die onregtmatigheid niet zoo dadelijk, en is het juist de roeping van de leer der culpa uit te maken, of zg in het bepaalde geval al dan niet aanwezig is. Ook in ons regt moet de scherpe onderscheiding tus- schen beide gevallen dus nog steeds in het oog gehou- den worden, wil men zich eenig helder denkbeeld vor- men van hetgeen noodig is ter beantwoording van de vraag, of de dader in elk der beide gevallen tot vergoe- ding gehouden is. Art. 1427 B. W. (a. 1245 C. N.) De schuldenaar van eene zekere en bepaalde zaak is bevrijd door de afgifte der zaak, in den staat waarin dezelve zich ten tijde der levering bevond, mits de ver- minderingen, welke die zaak mogt ondergaan hebben, niet door zijn toedoen of verzuim veroorzaakt zyn, noch ook door de schuld of het verzuim van zoodanige perso- nen voor welke hij verantwoordelQk is. Vgl. art. 1480 vg. R W. (a. 1302 vg. C. N.) Dit ai^tikel, waarin de schuldenaar aansprakelgk wordt gesteld voor alle schade, door zijn toedoen of verzuim * (culpa in faciendo of in non faciendo in den zin van Do- NBLLus) ontstaan, draagt evenmin als het boven bespro- ken art. 1300 B. W. iets bij ter opheldering van de leer der culpa. Tot de verklaring der hier gebmikte woor- den verwijzen wij dus alleen naar het aldaar gezegde. » In denzelfden zin spreken a. 1300, 1307, 1312, 1321 en 1481 \aD toedoen alleen, en a. 1312 al. 2 cn a. 1480 ^an sckuld, Waarom in bet lelang eener zckerc reglstaal en ter voorkoming ?an verwarring, niet ovcral <5ene ultdrukking gebniikl: door de schvM van den debitevr^i 182 Art 1581 B. W. Indien eene zekere ea b^[>aalde zaak, welke meH be* toofd had m ruiling te geven; bniten schuld van den eigenaar is verloren gegaan, wordt de overeenkomst voor vervailen gehonden, en kan degene die van zijne zQde aan de overeenkomst voldaan heeft de teruggave van het in railing gegeven goed vorderen. VgL art. 1642 B. W. (a. 1789 C. N.). Ook hier komt het woord schuld in denzeifden zin Yoor als elders toedoen, enz.; wg verwyaen dus wederom naar het boven (pag. 174) gezegde. Art. 1596, 1, 1600, 1601 B. W. (a. 1728, 1, 1732, 1733 0. N.) De huurder is tot twee hoofdverpligtingen gehouden: 1. Om het gehuurde als een goed huisvader tegebrui- ken De huurder is aansprakelgk voor alle schaden, gedu- rende den huurtijd aan het verhuurde toegebragt, ten ware hij bewees dat dezelve buiten zijne schuld hebben plaatB gehad. Hij ifl echter niet verantwoordelyk voor brand, ten zy de verhuurder mogt bewyzen dat de brand door de schuld van den huurder is veroorzaakt. Deze artik^Ien, waarin de aansprakeiykheid voor cuipa vm uit het bgzondere aiandpunt van den huurder nader ontwikkeld w<H-dt, kunnen bovendien strekken, om onze verklaring van a. 1203, 1300 enz. nader aan te bevelen. De huiirder is aansprakelijk voor alle schade, door zQm ^buld ontstaan (a, 1600), maar waarin bestaat die schuld? Is die gelijk aan de enkele toerekenbaarheid, aan de meest uitgebreide culpa levissima? Verre vau daar, zijne schuld bestaat alleen daarin, dat hg niet als een goed huisvader gehandeld heeft (a. 1596, 1); buiten dat geval is hij niet schuldig^ en de schade wordt als een casus door den verhuurder gedragen. De omstan- digheid, dat beide uitdrukkingen zoo digt op elkander en 183 b|j hetzelfde onderwerp gebroikt worden, ievert dus een nieaw bewijs op, om den waren zin van het woord schuld in andere artikelen van onze leer te bepalen. ^ De beide laatst aangehaalde artikelen dienen bepaal* delijk om den bewijslast ten opzigte van onze vraag te regelen. De gewone voorschriften van het bewgs zyn, in overeenstemming met den regel ^ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat'\ ^ dat de beschadigde partij aantoonen moet, schade geleden te hebben ten gevolge van eene daad of een verzuim van den ander^ en dat dan deze zich verontschuldigen kan door aan te toonen, dat hij in alles zoo gehandeld heeft als een goed huis- vader pleegt te doen. ' Deze algemeene regel wordt hier op den hunrder toegepast, alleen met die vereen • voudiging voor den eigenaar, dat de wet praesumtione juris aanneemty dat alle beschadigingen, welke het ge- huurde gedurende den hunrtijd overkomen, gevolgen zijn van eenig verzuim van den huurder: hy, die het goed onder zich had, had de magt, het tegen alle verliezen te beschermen, ook al is de schade niet dadeHjk het ge- volg eener daad van hem zelf of van diepersonen, waar- voor hij verantwoordeigk is (art. 1602). Daarenboven zal het den eigenaar veelal onmogelijk zijn aan te too- nen, uit welke oorzaken de nadeelen, welke zijn huis of landgoed bij het eindigen der huur blijkt geleden te hebben, ontsproten zijn; en het is dus niet zonder grond; wanneer men het vermoeden voorop stelt, dat zij *■ Het is dan ook, zooals Troplong zegt, aileen uit eene ai te slaafsche geiroawheid aan de Jbegiflseleu vao Toqllier le yerklaren, waooeer Duvbr- GiER (OuCoutr. de Louage, n. 410), met het oogopa. 1596, den huur- der voor col^ta levissima aaosprakelijk stelt. Vgl. Troplong, Du C. dc Louage, n. 294^298» 345. 664, 981; Zachariae. IV, g 702, 1, 4; MARCADii, VI, p. 461; DB FiNTo, II, bl. 536; Dirpbuis, VIJ, n. 547. 