title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden | Rijksuniversiteit te Utrecht | Rijksuniversiteit te Groningen | Amsterdam (Netherlands) Athenaeum | Deventer (Netherlands) Athenaeum | Athenaeum te Franeker (Netherlands) | Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Wat mag dan toch wcl de drijfvcer geweest zijn , die onder zoo vecl zorg en inspanning, ja reeds toen de vijand nog in hct hart dea lands gcnesteld was, en het water telkens' aan dc lippen drcigdc tc komcn, zulke veelomvattende en kostbare plannen met zeldzame voortvarendhcid deed volvoercn? Was hct ijdclheid en zucht om bij den vrecmdeiing uit tc blinken in glans cn geleerdheid? Neen, het is helaasl voor den naneef bewaard, om boven alles angstig te vragen, hoedanig toch buiten 'slands het oordeel over den Nedcrlander zal kunnen zijn : hun en hunner zclfstandighcid was het genoeg , dat zij het wisten , hoe veel goeds en nuttigs door hen zelven ') Avna van Twickelo, en haar zoon Baxthaear Boedsksb , te Deventer. Zie Cokn. Fbansen vak Eck, Feettrede. Ana. Acai. Gron. 1829 — 30. p. 7, in f. , sq. 27 in f. , sqq. en de aklaar MHgehuide Tegemc. Slaat tan Over^nel. ITL bl. 213. It56 J. II. PHILIPSE werd tot stand gebragt. — Daarbij , ijdele pralerij in het gezigt van eenen kocncn en overal rondloerenden vijand komt slecht tc pas. Zoo begreep liet ook do gcwapendc Leidscho burgerij op den achtsten Februarij 1575, tocn zij , onder gestadig losbrandcn der rausketten , onder kruiddamp en oorlogsruraoer , Apollo en de Zanggodinnen bij zich ontving, als wilde zij aan Willkm van Oranje en hare regering de krachtigste verzckering ge- ven , dat zij , even als kort te voren hare veege waUen , zoo ook thans en voortaan hct klcinood haar gcschonkcn mannelijk zoudc wotcn te verdedigen *). Mnar dan toch later, toen zoo vele gewesten volgden? toen zal wel ijver- zucht in hct spcl zijn gckomon, of, hctgecn thans in onzo vrijzinnige eeuw zoo hard klinkt , steilbeid van godsdienstbegrip , en de zucht om de regt- zinnigc leer bij hct aankomend geslacht tc bestendigen? Een en onverdeelbaar waren de Nederlandsche gewesten zcker niet; misschien betwijfelt het een zwaarmoedig beschouwer, of zij hct wel ooit zullen zijn: zij hadden zoo hunne eigene belangcn en denkbeeldcn over algemeeu en bijzonder voDcsgeluk; en daarbij was ieder volkomen heer en mecstcr gebleven in huis cn hof. Immers 'slands algemeene staten waren gedelegeerden van zeven geunieerde, maar toch afzonderlijkc potentaten of souvereincn. Wij sprekcn geene lofrede uit op het oude Nederland ; maar met vertrouwen nogtans zeggen wij: ijver voor het schoone en gocde is, op hoe vcle plaatsen deze zich door ingcnomenhcid mogo openbaren, mits vrij van verachtehjke jaloerschheid of slinksche onderkruiping , geen laak- bare naijver; vcoral dan niet, als do vruchten van zoo veel edels cn vcor- treffelijks ccrst rcgt in de nabijheid worden geplukt en genoten. Voor hem , wiens hart vcor vaderland en godsdicnst warm in den boezem klopt , zijn er niet hgt kwcckscholen van kennts en deugd te veel. Zag men niet den cdclcn Kemper aan Utrechfs herstelling medewerkon? En o, mogten Franeker en Harderwijk niet door den Corsikaansohcn geweldenaar voor altijd zijn gcfnuikt gewordcn! Dezc uitboczcming vocgt vooral cok thans- der gelukkiger zusteT-academie, nu zij , na zoo veel goeds te hebben zien ondergaan, noch krachtig en luisterrijk daarstaat. ') Fbarcisoi Fabbjcii Oratio in naialem cenleaimttm. H qKinquagesima» Acod. L. B. 1785. p. 10. — M. SIIOR.NBMK, OescAicd. d. Leidicie lloogctckool , I. bl. 24. REDEVOERING. 167 En, wat betreft de godsdicnstige drangredenen onzer vrome vacleren , wio zoude niet wenschen , dat het heiligste en verhevenste wat de niensch bezit, steeds met wijsbeid en zachtmoedigheid ware bestuurd, en op het leven toegepast; want dit kan niet anders dan den God der liefde wel- gevallig zijn. Maar, indien wij hen, die opregtelijk betuigden, dat in de jaren hunner jongolingschap , bij politieke opgewondenheid , hun hoofd, niet hun hart had medegehold, gaarne hunne dwaling vergeven: wie zoude het dan in de vaderen, na dc bitterheid der tijden door hen beleefd, niet vcrschoonbaar achten, dat hun ijvcr jegens andersdenkenden wel cens te verre is gegaan , en nict is vrij tc . pleiten van twistzieke vervolging en geestehjke hoerschappij ? Evenwel zij het verre van ons, zelfs eenen schijn van soortgelijke blaam te werpcn op de brave mannen, die allereerst en voomamelijk de hand hebben geleend tot het oprigten onzer oudste academien. Iioort Willem van Oranje, of Willex Lodewijk l ) , of ook dc Staten van ons gewest*); en zoo gij hunne redenen niet kunt biUijken, o, keurt dan gerustelijk den opstand af tcgen Spanje, en zegt, dat het bcter ware geweest, zich aan de "vierege tyrannije ende verdruckinge soo des goddelycken diensts als der vrijheit der landen" tc onderwerpen. Het zijn woorden, door den vader des vadcrlands, in zijnen heerlijken brief oan de Staten van Holland ge- schreven te Middelburg op den 28 December 1574 *). De tyrannij van den vreemdeUng op het geweten en de burgerlijke vrijheid der landzaten, vooral ook in hun kroost, voor altijd te vcrnietigen, zietdaar, naar zijne mecning, de bijzonder aangename dienst door 'slands staten Gode te bewijzen. Daarom moest de jeugd *beyde in de rochte kennisse Godts, endc allerlcy goede eerlycke ende vrye consten ende wetenschappen , die- nende tot dic wettelycke regieringe der landen, opgevoct cndc onderricht worden." Onvergetelijke woorden van den braven en schranderen vorst! Ja waarlijk, zulk eene universiteit zoude niets anders wczen dan een wvast blokhuis en bewaarnisse der gantschen landen, en mede een onver- •) Zie Wiji»BMir« t CkromcMe «m Vrietkmt. Franck. 1628. bL 76» en vv. *) Efflg- et vitae Prqf. Oroning. p. 4 — 6. ') Zie N. C. Kist, Bydragm M de worgite geteJUedadt der hoogetckool te Leiden, (1850), bl. 115, 116. lt>8 J. II. PHILIPSE brekelijkc band der eenigheid van dcnselven ; nict alleen ondcr nialkanderen , uiaar ook mct allc aanpalende provincien." Edele vorst! gij zijt voor de bcvrijding van ons vadcrland gevallcn, niaar rccds was dc zuurdcessem in het welbercide mccl gelegd ; eu hij is doorgedrongeu , en heeft heerlijk gcwcrkt. Licht en levcn is van uwe stichting uitgcgaan , kcnnis cn gods- vrueht en dcugd heeft zij alomme vcrspreid ; en ook andere vaderlandsche hartcn zijn er door in ijver ontstoken , om bij zich dergclijkc zetels voor gronrligc kcnnis cn gelecrdheid tc stichten, en de weldaden der beschaving en bckwnaiuhcid ondcr hunnc medcburgcrs te vcrspreidcn! O, vergctcn wij ninimer, wat wij aan den stichter van ouzen staat en zij» geslacht, wat wij aati de vroomheid onzer vaderen te dauken hebben! Wic dicn edclcn stam wil knotten in Nederland , en als tcr bespotting met eenen nietsbeduidenden glans overtrekken ; wie van geeuc stille gods- dicnstigc en maatschappclijke dcugdcn mccr vcrlangt te hoorcn ; wic hoog- klinkcnde woordcn, wie ijdele droomen van trotschc cn waanwijze volks- leiders stelleu durft boven hctgcen godsdienst, grondig volksondcrwijs , en beproefdc wctenschap, leeren aaugaandc dcn aard en dc hoogstc bclangcn der maatschappij , hij sta zijn rcgt af van dcclgcnootschap in dcn eeretitel , die nog aan het kroost van zulke maunen toekomt, dien van eene gods- dicnstige en vcrstandigc natic. Maar welde nu die voortvarcndhcid en vaste wil bij het oprigten der vadcrlandsche hoogescholcn uit zulk ccne zuivcrc bron; uiet mindcr prij- zcnswaardig was de wijshcid , de zorgvuldigheid , de echte mildheid, waar- mede mcn dcze inrigtingcn tot stand bragt, cn tot de onderhouding en ontwikkeUng daarvan , naar den gang der weteuschappen , medewerkte. Dit slechts alleen van de Groningsche hoogeschool in soinmigc bijzondcr- heden min of meer uitvoerig pogende tc schctscn, zoude ik rceds van uwe toegcvendc aandacht misbruik mocten makcn. Ik zoude u, geeerde hoorders! hct programma mocten aanhalen, door de staten alhier, in Jutij 1614, kort voor de inwijding, uitgevaardigd , als een schitterend bewijs hunncr juiste waardering van ecfit wetenschappeUjke kennis in haren gekeekn omvang >). Ik zoude voorts u moeten verhalen, hoe op dcn dag dcr ') BffijUs H vilae Prqf. Qrotmg. ibid. gitized by Google RKDEVOERIKG. inwijding zelve, op don 23 Augustus, de gelcerde stads-syndicus Pancras van Castricom, cvcn als dertig jaren te voren in Franeker de gedepu- teerde lut Frieslunds Staten, Adel Franckena het niet bcncdcn zich rckendc , de hooglecrarcn met ecne latijnsche redevoering voor tc gaan , en hun in ovcreenstemming met denzelfden voortreffelijken geest, welke 'slands overheid bezielde, den aard en het uitgebreidc nut dcr acadcmicn in sierlijkc taal voor te spicgclen ; maar vooral zoudc ik niet mogen ver- zwijgen, hoe geene moeite of zorg werd ontzien, oni ook van elders de bckwaamstc manncn aan de nieuwc stichting te verbinden. En dan! dic eerbied voor eenen Ubbo Emmius , hun' vraagbaak en medewcrker; ccncn man, groot door geleerdheid en betrekking met al wat Europa en het vaderland uitnemends bezat in geschiedkiuide en oude letteren, maar nog grooter door ongehuichelde nederigheid, schoon bij stadhoudcr, cdelen, regering en de ganschc burgerij gcacht cn bemind! Dit alles, — en boe veel nieer nog zoudc ik moeten opnoemeu, — is een bewijs, dat men zich bcwust was door de oprigting onzer hoogeschool een groot cn heerlijk werk te verrigten. Met opzet moet ik voorbijgaan, hetgeen en kort na harc vestiging un latcr , gedurcndc dc twcc ccuwen van haar aanwezen , door 's lands regering is toegebragt ter bevestiging en uitbreiding van harc hulpmiddclcn , naar- mnte zich hct veld en de gchccle omvaug der wetenschap had uitgebreid. Gij wcet het, mijue hoorders! en velen herinnercn het zich met wclgevallen, hoc in den jaro 1815, na het herstel van ons vaderland, toeu alles in Noord-Nederland levendigc hoop op de toekomst en blijde censtemmigheid adcmde , gij wect het , hoe toen dc volksstcm zich mede verklaarde voor hare hoogescholen , en hoe door den eersten koning uit het beminde ge- slaclit ook Groningen met cene ruime hand is bedceld, en met Ncdcrland- schc onbekrompenheid behandeld: raaar ook vroeger, toen de academie alhier eene geheel gewestelijke iurigting was, werd al wat haar betrof cn aan haren bloei kon bevorderlijk zijn, voor zoo verre 'slands middcien eu de druk der tijden zulks toelieten, door onze ovcrheid met zorgvuldigheid behartigd en met mildheid gcschonken. Leest de naauwkeurige aantee- »■ — . ivrV-* v-vfu , ■ ' >. * '.f -'.i,. •) WlMEKItS, ibid. r . 762. 22 170 J. H. PIIILIPSE keningen op de reeds aangehaalde redevoering van den ons allen nog zoo dierbarcn Fkith, van dien achtbaren geleerdc, wiens laatste werkje nog van zijne liefde en ingenomenheid voor unze hoogeschool getuigde, cn gij zult u ligtelijk overtuigen , dat ook op do Groningsche hoogcschool en hare geschicdenis grootendeels kan worden toegepast , al wat de verdienstclijke Hooglceraar Holtius, vrocgcr mede cen sicraad onzcr acadcmic, in eene rectorale redevoering, in 1630 te Utrecht gehouden zeide over de edele en ruime inzigten onzer voorouders , hij het stichten en uitbreiden hunner hoogescholcn. Voorzeker, men raag onzc oud-vaderlandschc instellingen voor hooger onderwijs gerustehjk vergelijken met die, welke reeds elders bcstonden. Slaafsche dwang en tucht, oenzijdige en bekrompen voorkeur voor landaard , of voor het eene of andere vak van kennis , waren van dcn beginne af gelukkig vermeden. Neen, er moest vrijheid en leven zijn, Blechts door behoorlijk gezag geregeld, zouden de wetenschappen zich kunnen ontwikkelen , cn bij lccraars en kweckelingcn Uefde en geestdrift voor het sclioone en goede doen ontstaan. En dan die schoone en cdelc grondtrckken van het bestuur dcr achtbare en doorgaans hoogat kundige mannen, welke als curatorcn hare belungen behartigden; dic zelfstandigheid in hunne keuzc der hooglceraien , cn dic onbekrompene toelating , wat zcg ik , dio dringendc uitnoodiging van al wat in de beschaafde en gelecrdc wcrold uitblonk door ware verdienstcii ; zoude men , dit alles opmerkende , verwonderd kunnen vragen , waarom toch onze vaderlandsche academiiin vrocger in het rijk der wetenschappen zoo zeer hebben geschitterd, dat de grootste geleerden het zich tot eere rekenden, zich aan haar te verbinden, en dc vrecmdeling mct eerbied vcrvuld werd voor hct, in gctal van inwoners wel onaanzicnlijke, maar in degelijkheid van volksaard, en in het gocde cn edele zeker niet onbeduidendc Ncdcrland? Zouden wij ook reden hcbben om ons aan het voorbeeld onzcr vaderen te spiegelen? Schitterende roem imtncrs, ook bij deu vreemdeling, was het gevolg, niet hct doel hunncr pogingen: cn voorts, om ook dit mct een woord te vermelden, zij waren genocg vertrouwd met den innigen >) A. C. HoLTlus, Oratio de UberaliUUe majorum noiironm, qwu Academiit UuiUuendu awjenditque cogmta ett. Tr. a. Kli. 1S36. REDEVOERING. 171 band, die alle de takken van menschelijke wetcnschap te zamen verbindt, om niet alle, bij meerdere ontwikkeling , met gelijke zorg en ingenomen- heid aan te kweeken en te beschermen. Zoo ontstouden er ook toen reeds in ons vaderland leerstoelen voor later ontluikcndc vakkcn van kcnnis ; en ook de vroeger bestaande nnmen toe in uitgebreider ontwikkeling en toepasaing; maar hij , die daarom met minachting nederzag op die heerlijkc overblijfselen der oudheid , waaraan Europa hare beschaving na den nacht der middelecuwen , en ons vaderland zijncn eersten en blijvenden roem te danken had , neen ! hij vond aan de Nederlnndsche hoogescholcn zijno plnats niet. — En nu in onze tijden, mijne hoorders! verlangt men niet in de eerste plaats te weten , of de glorierijke naam van dezen of genen zich buiten de grenzen van het oude Nederland hebbe verspreid? durft men niet openlijk verkondigen , dat die zoogenaaradc wetenschappen der beschaving, die oude en versletene taalstudie, die letterkunde van Grieken en Romeinen , hebben uitgediend , en bij vele beoefenaars dicr weten- schappen , welke in onzen leeftijd met reuzenschreden voorwaarta stappen , als tijdverlies en onnutte ballast moeten worden ter zijde gestcld? — Voorzeker, er liggen op den oceaan der menschelijke wetenschap uitste- kende, maar ook verborgene klippcn, door onzo rcgtschapenc voorouders beter vermeden en gepeild; klippen van ijdelheid, valschen roein, waag- halzcnd ondcrwinden , eenzijdigo cn jalocrsche zelfzucht , ondankbaarheid jegenB hen, die kompas en stuurkunst uitvonden: met andcrc woordcn, van baldadige minachting jegens allen, die tot hicrtoo in ons vaderlnnd steeds als de bcste leidslieden ter opscherping van vernuft en smaak bij de studcrcnde jcugd zijn gehuldigd. O, mogt die kanker der universitciten door onze schuld niet binnen- sluipen , om eindehjk harc fijnere en edele levensdeelen aan te tasten. Ingcnomenhoid met zijn bijzonder vnk van studic , en ijverigc aanprijzing daarvan , ontspruitcn voorzeker meestal uit zuivere liefde tot de wetenschap ; maar men geve aan ieder het zijne, en vcrgete toch nimmer dat de inge- nomcnhcid met onze wetenschappelijke inrigtingen dan alleen loffehjk kan genoemd worden, indien zij den band niet wil hebbcn losgerukt cn ver- treden, die Nederlands hoogescholen tot ware univeraiteiten hoeft zamen- gesnoerd van veclomvattende en grondige kennis, en haar tevens tot 22* 172 J. H. PHILIPSE kweekscholen doen worden voor vaderlandsche zelfstandigheid , gezuiverden godsdienstzin , en allc maatschappclijko dcugden. Kweekscholen van Nederlandsclie zelfstandigheid, nuttigc en bruikbare kennis, en alle maatschappeUjke deugden Ja, ik durf mij op u beroepen, Oud-studenlen onzer hoogeschool! Ik herken ondcr ulieden nianncn van grootc gclccrdhcid , sieradcn van dczc of andere hoogescholen , staatslieden , godsdienstleeraren , en beoefenaren van allc andcrc vakkcn van nuttige wctenschap, nu reeds volwassenen in kcnnis cn rijp in ervaring van hct niaatschappcUjkc lcveu. Dierbaar is ons uwe tegenwoordigheid; want welke letterkundige kwcekschool zoude niet gaarnc zulkc kweckelingcn wedcrzien, en zich overtuigeu, dat vroegere liefde jegens haar door geene stormen des lcvens, door geene maatschap- pcUjke zorgen , door gecne grootheid naar de wereld heeft kunnen bekocld wordcn ? Maar wat noopt u toch , om u hier thans op ons fcest andermaal als studenten te vereenigen , en hocdanig is voornamclijk uwe herinncring aan het acadcmie-leven? Is het slechts de glans van sommige flouker- sterren dcr gclecrdheid onder uwc rceds gestorvene lecnneesters, welke u nog, hoezeer al flaauwer en flaauwer, in de oogen straalt? Of kent gij ook aan minder schitlcrcnde talcntcn soms eenig deel toe op uwc vorming voor dc maatschappij , waarvan gij thans hct sicraad zijt ? En daarbij , hebt gij uwe bekwaamheid eeniglijk aan de lessen uwer hoogleeraren te danken , of viel het zaad in eencn weltoebereiden akker, cn heeft eigene koestering en vUjt en gelegenheid, om het verkregene te ontwikkelen, de kiem der wetenschap in u doen rijpen? Zijt gij misschien ook iets ver- schuldigd aan de betrekkingen , aan de vriendschap , in dien guUen leeftijd in deze stad aangeknoopt , en heeft dit alles eenigen weldadigeu invloed geoefend op uwe iuborst, uwc beschouwing van goddelijke eu wereldsche zaken , en op de latere veraangenaming van uw leven ? — O , vraag niet verder ! zegt gij , wacht ten rainste geen eenzijdig antwoord op eene enkele uwcr vragen. Ncen, al wat gij daar hebt opgcnoemd gezamenUjk, in zijn geheel en verband , heeft ons doen worden , wat wij zijn ; maar toch , zoo het vaderland eenige vrucht van ons aanzijn plukt, wij zijn het in de eerste plaats aan Groningen's hoogeschool^ vcrschuldigd ! REDEVOERING. 173 Jongelingen , die u nog op de beoefcning der welensckappen onder ons toelegt! ziet op zulke voorgangers, en let zelve op de aansporing tot deugd en vlijt , die de wolke van getuigen , wclkc uwen loop in hct renperk aau- moedigt, u doet hooren. Ouders, vrienden, leermeesters , bcminde be- trekkingen, achtbare ingezetenen van stad, gewest en vaderland slaan u gade , en boven alles het alziend oog van God ! O , bcstcedt zoo dien zaligstcn tijd uws levens, dat u de herinnering steeds heilig en dierbaar blijve, en gij eens, gelijk deze mannen, wanneer gij nadcrhand wederkomt om hicr nog cenmaal do hand uwcr academio-vrienden te drukken, een gelijk getuigenis moogt kunnen afleggen, en ook dan nog uwe Alnia Mater ingenomen zij met u, als harc vroegcro kweekelingen. Waarlijk, de grondvester van onzcn slaat, de te regt verecuwigde Willem van Oranji , wicrp ccn' schranderen blik in de toekomst , tocn hij van de universiteit, in Holland of Zeeland te stichtcn, voorspelde: *Zij zoudc ccn onverbrekelijko band van ccnighcid zijn, niet alleen voor die gewesten , maar cok van alle aanpalende provincicn." Ja , vader des vaderlands! dat hecft uw Leiden heerlijk bewezen; maar ook de overige hoogoscholen en athenaea, welko haar voetspoor drukten, hebbcn tot het- zelfde loffclijkc doel medegewerkt. Een band van vereeniging zijn zij gewordcn voor ieder gcwest van Ncdcrland, tusschcn elken stand dcr maatschappij , tusschen oud en jong , ja tusschen de elkandcr opvolgende gcslacliten: een hechte band van onderlinge liefde hceft, door middcl van haar veler harten omstrengeld, en overal, waar studenten zijn onzer echt Nedcrlandsche hoogescholen , klopt het hart warm voor vorst en vaderland , voor godsdienst, voor orde, vrijheid en regt, voor wetenschap en kunst, voor alles wat ons levcn hier beneden verheft en veredelt, voor al wat het stemt voor eene nog heerlijker toekomst. Elders mogen de jongc mannen , die de hoop moesten zijn der maat- schappij , een ligt op te winden werktuig zijn in de hand van vermetele oproerigen , — beproeft het niet , gij verdwaasden ! in Nederland. De Nederlandsche studcnt hceft slechts zijnen arm cn zijne geestdrift veil voor 's lands waarachtig geluk ; krachtige medewerking tot rust en orde , verde- diging van den geboortegrond tegen den buitenlandschcn vijand. Hij kan eencn Bernard van Galen op studentenwijze met sarcastische scherts zijne 174 J. H. PHILIPSE kogels toeduwcn, gelijk eenniaal de wallen onzer stad getuigden; of hij snclt, soins met zijnc leermeesters aan hct hoofd, naar de grenzen, om pal tc ataan voor de regten van het vaderland; maar hij trekt op onder het Wilhclmus van Naseouwen, en dio hem den Marseillaanschcn morsch willcn voorbrullcn, zijn hem een gruwel. Neen , de glorie, waarnaar deze kinderen des vaderlands streven, is cdeler en duurzamer. Curatorea van deze en andere Nederlandsche hoogescholen en athenaca/ — het is mij immers vergund u eenvoudig bij dezen waren eeretitel aan te spreken, — hoogleerarcn , geachte en bevriende ambtgenooten ! voorgangers in al wat goed en schoon wordt gerekcnd in elke beschaafde maatschappij ! o, welk eene eer is ons beschoren , onze zorgcn , ons leven cn onze geest- vermogcns tc mogen wijden aan de vervulling van zulk eene heerlijke toak. De Algoede verleene ons nevens den wil, die allen bezielt, ook steeds de kracht en bekwaamheid, opdat wij met eenparigheid medewerken tot het te zaraensnoeren van dien band der eenigheid tusschen alle de Nederlandsche gewesten ; en zoo moge ook door ons toedoen de gansche natie haro loffe- tijke ingenomenheid behouden voor hare wetenschappelijke inrigtingen! Ik bemerk, G. JI! dat het meer dan tijd is, om tot dat gcdecltc mijner toespraak over te gaan , hetwelk de plegtigheid van den dag reods vroeger zoude gevorderd hebben , indien niet de rijkdom der stof den spreker als ovcrstelpt had en teruggehouden. Hij moge dan ook hierin bij u zijne verschooning vinden. Hct ia ulicden bekend: aan al het goede, hier en elders onzen vader- landschen hoogescholeu te beurt gevallen, beantwoordde in geenen deelo de toestand en uitwendige vorm der gebouwen , aan de dienst der weteuschap toegewijd. In Groningen althans lieten deze zecr veel te wenschen over, ja zelfs, na het vervallen van de Broederen- of Academiekerk , was er in de daad gebrek aan ecne bchoorlijke plaats, ter viering onzer Acaderaische plegtigheden. Gij herinnert u die, wel door ouderdom eerwaardigc, maar onaanzienlijke kloostergebouwen , met hunne gescheurde wanden — nog huivett menig gevoelig gestel bij de bloote herinnering! — met hunne REDEVOERING. 175 verlongde daken, steuncnde, of liever hangende op eene soort van lage zuilenrij, even als de afgetobde grijsaard, alvorens tot den moederechoot der aarde weder to kceren , op zijnen staf lcunt ; en voorts de oude , slechts voor eene hooggespannen verbeelding belangrijke area, alsmede de twee eenig bruikbarc vcrtrckkcn, de curatorenkamer , en die van den senatus academicus. — In deze, het voormalig theologisch auditorium, U op den 23 Augustus 1614 door den bovcngenoemden geleerden Pancratids Castricouics , en profcssor Ravenspkrger dc academie ingewijd; en cr staat dan ook in de besclirijving der plegtigheden in deftig latijn vau aangcteckend , dut een digte drom van belangstellenden daarbuiten aan hunne geestdrift inocst lucht gevcn. Bij onze herinnering aan die plaats en gclegenheid draagt liet verhaal zeker een treffend bewijs van waarheid; want alles was tot op onzen leeftijd, in uitgebreidheid ten minste, nagenoeg hetzelfdc gebleven. Maar strekt nu dit ook ten bcwijzc van dcr vadcren geringe ingenomen- heid, ja van volslagen gebrek aan geestdrift voor het schoone cn goede? Voorzeker niet, mijne hoordcrs! Wcl is waar, eene grooterc cenvoudighcid dicr tijden, maar nog mcer de geweldige kamp voor vrijheid en volksbestaan , noopten maar al te vaak hct dapperc en brave voorgcslacht , om zich mct hct inncrlijkc der dingen tc vergcnoegen, en den uiterlijken vorm voor rustiger tijden tc bcsparcn. En gelukkig hct volk, bij hetwelk innerlijke deugdelijklieid zoo veel gebrek aan uitcrlijk schoon kon vergoeden ! Maar toch, cr bestaat een onverbrekelijke band tusschen beiden, en de ernstige wetenschappen mogen praal cn luister hgtelijk ontberen, ja te veel weeldcrigheid in opschik versmaden ; aan gepasten en edelen tooi hebben zij, als ieder beschaafd mensch, bij wien de wereld der zinneu en het geestehjkc zoo onbegrijpehjk naauw vcrcenigd zijn , ware behoeftc. — Gij onder mijne toehoorders, dic den welsprekenden van der Palm en zijne schriften hebt licfgehad, en nog bewondert, gij herinnert u zeker zijne schoonc redevoering over dcn invloed van het uitwendige ter bevordering van den gunstigen indruk van het mecr wezenlijke; en o, hoe zoude ik thans verlangen, ook slechta hct geringste deel te bezitten dcr voortreffelijke gaven , welke dien edclen , dien fijn gevoelenden , dien vernuftigen en kun- 176 J. II. PHILIPSE digen redenaar plagten te bezielenl Om in kracht, gepastheid cn sicrlijk- hcid van taal tc schittcrcn? Om u aangcnamcr cn nuttigcr te onderhouden? 0 neen ! en dit moge mijnen ijdelen wensch bij u verontschuldigen : om waardiger , dan ik thans vcrmag , eenen dierbaren en schooncn pligt te vcrvullen, den pligt der dankbaarhcid. Zoo rigtc zich dan mijnc rede in de eerste plaats tot u, edclgrootacht- bare heeren , Staten ran dit gewest ! Groot toch en boven allen lof ver- hevcn mogc de krachtige iuspnnning, de wijzc beraming, de opoffcring van tonnen schats gewcest zijn , door de stedelijke regering aangewend , hct mcest wehvillend en mild bestuur kcnt in het algcmeen belang zijnc grenzen , en de krncht , cn de wijshcid , en het vermogen dier edcle man- nen zoudcn nog zijn tc kort geschotcn , zonder uwe bereidwillige onder- stcuning, zonder uwe werkdadige ingenomcnhcid met dc wctenschappclijke inrigting, wclke mccr dan twcc eeuwen het sicraad was van stad en gewcst. Lof en dank en ccrc komt u daarvoor van ons allcn toc. Lof cu dank uwen uaardigcn voorzitter en uwcn gedcputcerdcn , ondcr wicr voorlichting en leiding, op wier voordragt, gij niet zijt teruggcdeinsd om duizendcn en ticnduizcndcu tot het cdele doel te bestemmen, tot het volbrcngen van het schoonc plan, waarvan wij nu dc hccrhjkc uitkomst mogen aanschouwcu. En u, cdele Rengers! die gedurendc mccr dan twintig jarcn in naam dcs konings dit gcwcst mct wijshcid hebt bestuurd, zijne bclangen met naauwgczetheid bevorderd, u, schoon afwezig, bicden wij thans mct ouzen opregtcn dank ook onzen wecmoedigcu afscheidsgroet.- Ook als voorzittend bestuurder onzer hoogeschool bebt gij u , na dcn dood van den schraudereu Stpkens, verdienstclijk gemaakt; cn niet gering was uw aandecl in de zorgen en bcslommeringcn tcr gdcgcnheid van hct stichten vau dezen nieuwen tenipel der wetcnschnppcn. Wij zwijgen van uwe deugden ; nederigheid toch cii af keerigheid van uiterlijken glans , was , bij getrouwe pligtsbetrachting , bij uwen God uwc kroonc, bij dc braven onder de menschen uw grootstc sicraad. — Hoc raadsclachtig is dikwijls voor den eenvoudigen borger de politiekc wijsheid van hcn, in wicr handen de spil der regering zich beweegt ! Mnar dit weten wij , den bravcn ontgaat niet immer de welverdiendc huldc der erkcutelijkheid , en dit mogen wij openlijk REDEVOERING. 177 zeggen, in veler harten zal de naam en de loffelijke herinnering aan de verdiensten des edelen mans blijven leven. Ook de landelijke gemeenten in deze provincie hebben met de stedelijke bereidwilhg medegewerkt, en in het heerhjk vooroitzigt reeds sedert jaren hare offers gebragt. Hct is toch bekend, en wordt door ons zoo gaarnc herinnerd, dat eene jaarUjksche som ter beschikking van het algemccn bestuur, nitgetrokken op de begrootingen dier gemeenten, met de renten vermeerderd, ter oprigting van een nieuw acadcmiegebouw is opgclegd, en nu ook den raad der stad Groningen ten krachtigen steun heeft gestrekt ter uitvoering van hct ondcmomen werk. Achtbare heeren , Voorzitters dier plaatnclijke besturen, die ons hier met uwe tegenwoordigheid vereert, brengt met onzen opregten dank aan uwe ingezetenen ook dcn wensch van ons allen naar uwe woningen terug, dat die schoone eenstemmighoid , thans onder het eenhoofdig bestuur van eenen beminden vorst uit het huis van Oranje tusschen stad en gowest aanwezig , voortdurend moge blijven bestaan , terwijl zij vroeger door strijdige inzigten en belangen maar al te dikwijls werd gcraist. Maar hoe nu onzen dank aan u te betuigen of te bewijzen , edelachtbare heeren, Voorzitter , Wethouden en Raden van het stedeliji bestuur van Groningen? Door luidruchtige woorden ? of door innerlijke opregte toege- negenheid, en door daden, die aan de uwe jegens ons, jegens de hoogc- school en het vaderland , eenigermate mogen beantwoorden P Oij verlangt zeker het laatatc. Wij hebben , zegt gij , eenen aangenamcn pligt vervuld. Als jongelingen deelden de raeesten onzer mede in het licht en de koeste- rende stralen dezer oefenschool van wijsheid en deugd, als mannen pluktcn wij hecrlijke vruchten van haar onderwijs , en nu wij de eere genoten om aan het hoofd te worden geplaatst vaa de burgerij dezer goode stad , nu wij hare ingenomenheid kcnden met hare academie, en de wezenhjke behoefte van deze als in de oogen sprong , hoe zouden wij niet voor haar in het diepstc der beurze hebben willcn tasten , onze zorgen en moeite en tijd willen te koste leggen, om die heerlijke instelUng onzer vaderen waardigUjk in ons midden te ondersteunen en te verheffen? Onze taak is onder den zegen des Almagtigen , en onder gocdkeuring onzcr ingezetenen , volbragt ; wel nu , M. M. H. H ! volbrengt gij naar vermogen de uwe ! Het ap/endeat u*u, op uwen gedenkpenning geplaatst, bUjve uwe leuze. 23 173 J. H. PHILIPSE Aanvaardt blijmoedig het geschenk, door Groningcns rcgering te uwer dienste aan het rijk overgedragen , cn zoo moge het schoone gebouw , — gelooft het , het zal onze heerlijkste voldoening zijn , — met regt een tempel genoemd worden, aan verhevcnc cn nuttige kennia, aan godsvrucht en deugd toegeheihgd, ter opvoeding, bekwaming, veredeling van hen, die de hoop cn eenmaal de steun en de eerc moeten zijn van het dierbare vaderland. Wij eerbiedigen zulke schoone gevoelens, edclachtbare heeren! maar, vergunt het ons , niet om uwentwillc , necn , ons cigcn gevocl dringt ons uwen lof, moet hct dan ook in uwe tegenwoordigheid zijn, met warmte te verkondigen. — Kent gij, geeerde tochoordcrs! ecnc zwarterc ondeugd, dan ondankbaarheid ? Hct nageskcht zal, het sieraad onzer stad bcwon- derende , dc namen wenschen te kennen van hen , die het onder ons sticlitteden ; en wij , die getuigen waren van zoo vocl opoffering , cn de eerstc vruchten daarvan mogen plukken , zouden vau hunne verdiensten mct onverschilligheid zwijgen? Dat zij verre! Het werk toch moge zijnen makcr prijzcn ; in eenvoudig schoone pracht staat het immers daar, en trekt reeds tot zich aUer goedkcuring en bc- wondering; maar de geschiedenis dezer heerhjke stichting, aan geen' iuge- zeten van Groningen onbekend , predikt ons aUen eene waarhcid , verhevener en streelendcr, dan de aanblik van dcn schoonstcn tempel kan verschaffcn. Zij zegt ons , — o mogt het Nederland nooit vergeten ! — dat het goed is , onder eene regering te leveo , die dcr vaderen instellingen eerbiedigt en waardeert , die dcr burgeren edclste belangcn kent , en , zij het ook met de grootste opoffering van geldelijken bijstand , en zorg en inspanning van aUe krachten , wil bevorderen. Dit bewijst ons dan uw voorbeeld , dit verkondigt ons uwe edele bedoeling , uw streven , uw heerlijk werk , edel- achtbare heeren , burgcmeester, wethouders cn raden dezer stad! En voorzeker make ik mij nict schuldig aan kiffc vleijerij , noch overlaad de UefeUjke nagcdachtenis van eenen Herman de Ranitz en van den waardigen Feith met onverdiendcn lof, zoo ik openUjk betuige: wijsheid in het be- ramen, vastberadenheid in het volbrengen, ook ondcr bezwaar en tegen- kanting, onbekrompene mildheid in hct vcrschaffen der kostbare middelen, zijn de titels van aanspraak op eene blijvendc hulde der erkenteUjkheid van Nedcrland jegena u, op den innigsten dank van Groningcn's burgerij gitized by Google REDEVOERING. t 179 en hare hoogeschool. U voorzeker geldt niet in de geringste mate onze lof en dank , hooggeachte Offerhaus ! edele van Ittersum ! en van Imhoff ! Als wethouder, als burgemeestcrcn van Groningen aan de Ranitz opge- volgd , hebt gij de taak , door hem begonnen , met moed en kunde helpen voleindigen. Ook u, waardigc en edele van Giffen ! en Hoba Siccama! die van den beginne af met den nu ontslapencn kundigen Hendbik Octavids Feith, en met bovengemelde mannen van stadswege verecnigd, het hechte en uitmuntende gebouw hebt doen grondvesten, en onder uwe nimmer sluimerende zorgvuldigheid doen oprijzen cn hecrlijk voltooijen. — Muar wat beteekent , mijne heeren ! die zweem van onvergenocgdheid op uw gelaat, wat het ongeduld dezer gansche vergadering? Ik vergat iinmers hem niet , wiens bceldtenis voor onzen geest oprijst , zoo dikwijls cr sprake is van iets goeds en edels, in de laatste jaren onder ons tot stand ge- bragt; wiens naam in Groningen zal genoemd worden, zoo lang eenvou- dige grootheid en de schoonste vereeniging der gaven van vcrstand cn hart , door onze stadgenooten worden vereerd. Neen , waardige de Ranitz ! bij eene plegtigheid als deze vergeet men u niet. Uwe ambtgenooten en vrienden hebben heden de kroone gezet op het werk, voornamelijk van uwe wijsheid en beleid uitgegaan ; maar zij zelven leggen de kroon der erkentelijkheid , hun door cene dankbare hoogeschool en burgerij wel- verdiend aangeboden , bij dit heerhjk gedenktecken uwer en hunner ver- diensten neder voor uwe loffelijke nagodachtenis ; — en wij , ontslapene vriend ! wij hebben den volbragten arbeid uwcr mcdewerkers en opvohjers niet beter weten te erkennen , dan door uwen naam, — waar niet allen kon- den genoemd worden , — op onzen godenkpenning te griffelen , als dien van den braafste onder de bravon, den verdienstelijkste onder de verdienstelijken. Hecrlijk loon der deugd , reeds in dit vergankelijk leven te verwerven ! Wat is hefelijker, wat nevens eene rcine conscientie en de goodkeuring van den Alwetende , begeerlijkcr , dan de licfde onzer tijdgenooten en de aanbeveling bij de nakomehngschap? Onze dank rijze ten hemel en prijze Hem, die nu en altijd zulke odele cn kundige en zelfstandure mannen onder ons deed leven en werken. Maar ook dit onwederstaanbaar gevoel van hoogachting en liefde en bewondering van hunne verdiensten is een waardig voorwerp voor onze dankbare hulde jegens Hcm , die het der menschelijke ziel heeft ingeplant. 23* 180 J. H. PHILIPSE In dit gevoel Iigt , hechter en duurzamer dan in hct krachtigste ccment , de grondslag van dien onzigtbaren tempel , waarin voor- en nageslacht , waarin dc wijzen en braven van alle tijden zicli vereenigen om hulde te bewijzen aan al wat waar en schoon cn goed en godvruchtig is. Zoo wordt het verkrijgen en verrijken en uitbreiden der menschelijke kennis mogelijk hier op aarde , zoo breidt zich het rijk uit van het schoone en goedc, zoo alleen werkt mcn, tcrwijl alles woelt, wissclt en verdwijnt, onder Gods zegen voort aan de waarachtigc belangen der menschheid. Immers, hctgeen dwaas, valsch en onedel is, wordt later vergeten, of ten afschrik te boek gestcld ; maar zij , die aan waarheid, wijsheid en deugd hunne offcrs bragten , reiken , scheidende van dit toonccl dcr onvolmaakt- lieid, met hunne nagedachtcnis ook hun licht over aan anderen, opdat zij, door hun voorbeeld aangespoord , de edele taak mogen voortzettcn , al verder cn verder brengen , cn , kan het zijn , eindelijk volmaken , de taak , door den Vader der lichten aan de uitgelezenen onder de menschen toe- vertrouwd , om hunne natuurgenooten wijzer en beter te maken , en hen tot liem en hunne ware bestemming op te leiden. Mogt ook dit het hecrbjk doel zijn en blijven van allen, die in dit gezegende land en in deze stad invloed oefenen op den bloei der weten- schappen ! En zoo worde ook het gebouw , thans aan het rijk toebehoo- rende, door de onbekrompene mildheid der regering, de wijsheid zijner vcrzorgers, en dc welbcstcdc talenten van hen, die als priesters der waarheid en kennis en godsvrucht aldaar het offer zullen ontsteken, in zijnc mate een welgehjkcnd becld van dien onzigtbarcn maar heerlijken tempel, van welks bestaan en erkenning onder de menschen het wezenlijk heil en de adel van ons geslacht geheel en al afhankelijk is. God onzer vaderen ! ook onze God en liefhebbende Vaderl zoo tnogen ook over dit fiuis Uwe oogcn open zijn dag en nacht ; en zoo ntogen hier itnmer zuiverder en reiner offera worden ontsloken , U tot Iqf , en ter donkbore moor nederige vereering dier koatelijke goven van veratand en hart, uit Uwe volheid in den mentchelijken aanleg uitgeitort/ gitized by Google REDEVOERING. 181 Muzijk uit de Jubelutntate ran Wkber. Koor. Wee om! Kaar de En de opgentide baren Strydend dtun nock dyken sparen, 't VruckUaar land in zet ktrvormen , Dddr doet de adem der orkanen 't Lagckend groen der bemden tanen , Al den tooi der akkert netr. VertekrikMyk ty,indai onUettend uur, Het ttormgeweld , 'tgtUott der golve»; Vertckrikk'lyker dan 'tvoeden der naiuur It ket gaeeld van oproeri Doo. Zyn JeUe tlam doet vrede en weltaart De vryheid vlugt en 't losgelaten keer Der dri/ten rukt aUaar en iempel nefr ! Koor. Juicktl wat mnittnckt ook deed tmoren, Waar ket vunr det oproert breouf, Ons omstrengell eendragts hand. Solo. Vrotijk ruucJkt ket in de koren. Vrijkeid ooert ont aan heur hand. Koor. Jniekend doet de toon tick kooren: Volktdengd woont in NederUmd! So!o. Wijtkeidt /akkel bly/l kier glore», ffat der domheid magt ko igitized by Google J. H. PHILIPSE REDEVOERING. Koor. Waar de trijheid ging verloren, Vrede en rutt btijft cnu bekoren, It de kroon tan 't VaderUmd. Koor. Wytheid brenge in aUer toomng VrvAeid vlechte on volJe en koning i AUertehoontien eendragttband. Jxichend doen ve ont /bettlied tehaUen. Vnfyk blijft , in Grvno , i teaUen, Ooed en bloed tn hari en hand Aan toat edel it eerpand. Be Heer tterk' dien band .' De Heer *y met ont land/ I)t Heer tchenke zeyen aan elken standt De Heer ey ttet ont allen/ Amcn! PETRI HOFSTEDE DE GROOT ORATIO, QUID FELIX LITERARUM STUDIUM APTIS DEBEAT TEMPORIBUS ET LOCIS, DIE 2fi M. 8EPTEMBRIS A. MDCCCL, QDDM INTER 80LKNNIA , QUIBU8 TKMPLUM ACADEMIAE QRONINQANAK NOVDM INAUOURARETUR, DUODECIM VIRI HONORI8 CAU8A VARIARUM PACUI.TATUM DOCTORE8 PROCLAMARBNTUR , IN MAJORK ACADEMLAE AUDITORIO HABITA igitizea Dy VIRI AMPLISSTMI, CLARISSIMF, FACUNDISSIMI, DOCTISSIMI, CON8ULTISSIMI ; QUI OLIM FUISTIS, QUIQUE NUNC ESTIS HUJUS ACADEMIAE STUDIOSI, VIRI , JUVENES OPTIMI; CTVES, HOSPITES; QUIBUSCUM PRIMA IN IPSO TEMPLO ACADEMIAE NOVO SOLEN- NIA CELEBRARE MIHI CONTTNGIT: AUDITORES HONORATISSIMI, EXOPTATISSIMI ! Inter ritus , quibus novi hujus templi inauguratio esset ornanda , quuni hoc etiam constituisset Senatus Academicus, ut duodecim viri, eruditionc et meritis clari , honoris causa variarum Facultatum Doctorcs cssent pru- clamandi, magnifico Academiae Rectori, multa et difficilia his diebus agenti, hoc quoque officium imponere noluit, ut ipse, Senatus nomine, novos Doctores renunciaret. Ergo quum alii ex Professorum numero ne- gotium hoc esset demandandum , Senatus id in me detulit. Quod sane perquam mihi honorificum ac gratum aocidisse, non est, quod dissiniulem. Quidni enim gaudeam, mihi etiam contingere, ut in his solennibus publice gratum illum erga Deum hominesque efiundam sensum , quo pectus sic movetur, ut silere difficile sit? Quidni gaudeam ego, hujus Acaderaiae non modo Doctor , sed ctiam Discipulus , ac jam diu hujus urbis incoln , qui a pueritia inde querelas audivi continuas de collapsa nostra Musarum domo , vel dc earum horreo , vel stabulo : nunc vero templum cerno iis dignum, magnificum, supra id quod precabamur, splendidum? Quidni gaudeam , quod primus , qui in eo Senatus nominc celebrabitur actus , hic erit, ut suus in hteris excolcndis virtuti tribuatur honos bcne meritus? 24 186 P. HOFSTEDE DE GROOT Neque incertus quaesivi, dc quonam argumento hac hora paucis ad vos agerem. Vir eruditissimi , qui jam Doctores sunt celebrandi , et ipse locus ac tcmpus, ubi cclebrandi sunt, mihi materiem offercbant proludendi hanc, ut paucis exponcrem , quid felix literarum ttudium aptis debeat temporihus et loeit. Qua dc re breviter dicenti , vos AA. HH ! liuguis animisque favetc. Nam aut in hoc perpetuo laetitiae nostrae tenore vos diu detincrc , aut in hac aniplissima, sed etiam diversissimorum auditorum corona, c rccondita doctrina aliquid proferrc mihi non licet. Broviter et popuiariter diccrc me jubet hora ruens ct solcnnitatis ipsius natura. Literartm eludium quid sit, si coram vobis exponam, sane ineptus sim; est quod cognovistis , quod honoratis , quod fovctis ipsi. Felix vcro est hoc vcstrum doctrinac ct humanitatis studium , si consilium , quo instituitur , attingit, ergo mentem illustrat animumque excolit et pcrficit cum vcstrum ipsorum, tum aequalium et posterorum. 