title: Diatribe in Guilielmi Ludovici Nassavii vitam, ingenium, merita
creator: Jan Adolf C. van Heusde
text: (i) iSraaf fF^Ulem van Nassau ^ Gouverneurpan Vriesm, iand^ maakte het zoo in z^n Gouuernement ^ dat zich een ieder zijrts Gouvernemente en dienens bedankte : daarom hij ook van de Vriezen met den naam van Vadery ofzoo ah zg in hunne taal epreken^ Ha^te genoemd en ver^ aerd werd. Tripland. Kerckel. Geachied. p« ii^g* — - Les Prouinces ^ qui Vauaieni eu pour Gouuerneur particuliar ^ parurent inconsola/ilee de sa perte^ parcequ'il Its avuit 4oujours traiteee auec beaucoup de douceur et d*equite» L)e 1« NeuYille* i. 1. « CfT. Aitzema I. 3. Tegenw. SlAat vAii Frii*8l. D. IV. (>• 75. Schiiitep. p* ^36 , ubi : fn Fries- l;iiit is cen commiasie en instructie voor Graaf Eriiat Cnsi- «iiir opgeroattkt, eu door hem bededigt ter Vergndering v.iit «ic M^ecjrcn Staatou dier i^rov. , wanncer dc llfcr i^ieler yim 2)50 Projjei^aritem ad finem orationem retardemus-pau»- Bsper et instituend& comparatione absolvamus pos-^ tremum hoc de Guilielmi Ludovici meritis caput» lUum enim si cimi ceteris ex gente Nassavia he- roibus contuleris , patebrt , necjue ei defuisse , quae in sin£>ulis admiratus sis , et afiuisse , quae in omnibus non pariter inVtenei*is. At vera quo plenius de pro- pria ejus natura existimetur, paucis eura cum Lu— dovico Nassavio , patruo , comparemus. Fuei^at ille acei* , promtus , vehemens , sed ita aptus simul , qui hoc impetu naturali Guilielmum fratrem, cogita— bundum fere et consilia animo volventem et per- pendentem ,. ad agendum excitaret. Hic contra Guilielmus noster lenis fuit , placidique animi vir , et hac in re Arausionensis similior: sed idem bae ipsa et lenitate et humanitate et vero prudentia ac consiliorum matmitate unus in paucis idoneus, qui impetum Mam*itii ^ si quis alius , retunderet ac moderaretur (0. Et profecto si Mamitius regi se^ Eysinga ecQ r#devoeritjg cLeed uit uame der Sttiatcu , se^'- gende , dat nadien WilUm Ludwich hoogloffel^ker memo'» rie de Weerelt overleden was y tot groot leedwesen en, druk der Landtn , en dat daardoor deselve ontbloot wa^ reii van haren getrouwen Gouverneur ^ welkera diensten- hij den Lande gedaan , sij luiden in geduirige gedagte^ nisse van voornemen waren te houden enz. (i) Vid. Stegenbeekii Disputatio de Ludoyico l^assayioit (JVInemosj^ue. Stuk XV). 231 luagis , certe temperari ab hoc ipsius patrueli et «imico sivisset, probabile cst, prudentius eum sc iii gravissimis Reipublicae atque Ecclesiae rebus gesturum fuisse. Accedebat scilicet ceteris omnibus Guilielmi Ludovici vii^tutibus animi aequabilitas y quae in i*ebus gerundis atque in hominum usu, ut i*ecte quis agat vivatque , valere plurimum solet. Ceterum in Gruilielmum accommodemus illud , quod venssime de Agricola pronuntiavit Tacitus : quidquid ex illo amavimtis , quidquid mirati su- musy manet mansurumque est in animis homi- numf in aeterniiate temporum^ famd 7'einim, Multos veterum velut inglorios et ignobiles obli-' vio obruet : ille^ posteritali narratiis et traditus y superstes erit ("\ (i) T<icilus. Agrk. fioc. A D D I T A M E N r A. Ad pag. 28. Acte van de Staten tau Vrieslant gcmaect tot Franeker y tcaerop stj aengenomen Iieb- ben voor Stadthouder Graef fVilhelm tan Naasau. vJp huijden den sesChienden October Anno vijf- thien hondert vier-ende-tachtigh, die Yolraachtige van Oostergoo, Westergoo, Sevenwolden ende Ste- den, door verschrijvinghe van den Ghedeputeerden Staten , binnen Franeker vergadert zijnde, om raet gheraeenen advi^e, dat d'e1ectie van een absoluijt Stadthouder ende Gouvemeur van desen Landtschap- pe, daer mede annex zij , 't welck nu door den doodtlijcken afganek des Hooghghedachten Heeren Wilhelm, Prince tot Orangien , Grave van Nassauw, ledigh gheworden is. Ende zijnde hetselve ampt op den name van Lmjtenant Gouverneur, bij den Wel- gheboren Heeren, Wilhelra Ludwicfa, Graef tot Nas- sauw , tot desen tijdt loflijcken , ende tot goeden con- tentemente van den Ingesetenen deser Lantschappe, bedienet. £nde aenraerckende, van weghen den Trou- bele tijden, dat noodigh is, dat dese onse Landtschap- pe , ghelijck andere oralegghende Provincien , met een ahsolute Stadthouder ende Gouverneur versien worde. 233 Soo ist, dat die voorschreven Volraachten ten re- specte van dien, ende den grooten ijver ende g^hene- gentheijdt , welcke sij bespeurt hebben , dat den Wel- gheboren Heeren, WilheJui Ludwich, Graef tot Nas- sauw, tot desen Landtschappe is draghende, den wel- gemelten Heeren gheeligeert ende ghecoren hebben , eligeren &ide kiesen bij desen , tot Stadthouder ende Gouvemear over desen Landtschappe van Yrieslandt voorsz. Versoeckende aen den Heeren Generale Staten ofte die selvighe, dat sij eerstdages van desen, den Welgheboren Heeren , Gommissie in forma doen depe- •cheren , na behooren. ' Ghedaen binnen Franeker, ten Daghe, Maent ende Jaer als boven. Winsera. XVIIL p. 752. Ad p. 55. Bnef tan Verdugo aen Graef WiUein. Mijif Hbbre, Ic hebbe onlancx verstaen dat roen tot Leeuwerden een Tronipetter heeft doen sterven, beschuldicht zijn- de last van mij te hebben u te dooden, naervolgende zijn seggen. lck bidde u te willen ghelooven, dat nummermeer warachtigh bevonden sal worden, dat kij oijt sulcken last van mij gehadt heeft, noch dat ick sulcx oijt soude hebben gedacht, want al ist dat ick bij eede ende door ampt uwe vijandt ben , soo 234 ben iek nochtans geen vriendt van salcke maoiere van oorloge. U biddende, alsnlcken g^evoelen van niij niet te hebben, ende so wanneer ic soude ver* staen dat men sulc een schehnstuok tegen een soo tref- fehjcken persoon soude willen gebroijcken, soude u veeleer daervau waerschouwen , als daerinne bewilli- gen. GeUjck|ick jeghenwoordelijck doe, u verscec- kerende dattet niet waer is. Sult weten dat een per- sonagie die groot is geweest bij mijn Heere de Grave van Leijcester , mij geseijt heeft seere wel te weten , dat mea u van wegen den voorsz. Heere Grave eeni- ge quaet spel spelen wil, ende wel wetende, hoe weijnigh goede vrienden ghij bij den selven Heere Grave hebt, sult ghij 't selve mogen gelooven dat het waer is , ende ynli ghij eenen uwer vertrouden herwerts seijnden, ick sal hem den voorsz. persona- gie doen spreecken, opdat ghij weten mocht dattet geen versierde dingen zijn , bij mij geschiet om u te stellen in misvertrouwen van de Engelschen , dan om- dat ick geen vriendt ben van sulcke daden, naer mijn beduncken onwaerdigh voor een groote persona- gie gelijck als hij. Mijn Heeren de Graven van Ber- gen uwe Neven zijn des oock verwitticht, die u oock sullen comen waerschouwen , ende gelooft dat ghij sult bevinden dat ick u geen frivole saecken oft beu- selen en ontbiede. Hiermede Mijn Heere, bid ick Godt u te vergunnen een goet ende langh leven ende 't gene u aldersalighste is ; uijt Groeningen desen 25. Augusti 1587. Onderstont, u toegeneijchde dienaer , ende was onderteijckent , Francoys de Verdugo ; op> te cant stont no^h aldus. 285 Had don Troni[ietter aldaer, sim} wel als hicr, bckciU gheweest, hadden hem voor eon narre laten gacu aU hij was. Het opschrift was, den Edelen Wolgeborea Gravo ende Heere Willeni Graven zu I^assau. Antwoord, Mijn Heere Yerdugo. Soo ick in u plaetse waere , soude noch meer noch mln niij excuseren dan ghij^ doet ; den dwaes ofte narre soo ghij hcm noemt hcort hem een geheel andere getoont , als ghij segt, soo sulcx bij zijne dadcn cnde rcdencn is gebleecken, die hij gesproocken heeft, ende seeckcrlijck het raoet wesen dat hij van ecn nieuwe endo vrecmdt geslach- tc der narren sij , dcwelcke sonder redenen oftc ijet verdient te hebben, hem soude begeeren te latcn doodon, want een oprecht narre is altijdt vreesach- tigh, de narren hebben geen oordeel tusschen 't goe- de ondo quado, selfs geen leetwesen van 't quaet dat sij gedaon hobben , gelijck desen ; sulcken loe- lijcken endo schandolijcken daet te bekennen, sonder oijt beul ghesien te hebben , ofte oijt hierom gepij- nicht te zijn geweest, hierop volstandelijck te ster- ven, vergifienisse te bidden, gaende naar de doot, dit en zijn geen qualitcijtcn van een narre. Nu om alien desen , soo bid ick Godt , dat hij raij die genade wil doen , dat ick mijne vijanden ende u in vergeldin- ge sulcken oorloghe magh doen , gelijck dat eenen oprcchten soldaet ende man mot eeren toestaet. Be- langhcnde zijne £xcellentie (van Leijcester) hij is een doughtsaera Heere, de vrooraste ende Godtvreesenste man , die oijt van zijne qnaliteijt heeft connen go- 23ft vonden worden. Wel verseeokert wcsende dat hij 2ijne vijanden nummenueer op die wijse handelen sal, ende veele rain zijne ware ende oprechte vrienden. Dat ghij geschreven hebt van de Onderlinge vrunt- schap tusschcn ons, daervan is meer als voldoende bewijs ^ soodat ghij niet vinden sult door dien middele 't gcne ghij soeckt. &c. Bor. 1. XXIII. p. 8. Ad p. 95. Commissie gegeven van die Staieti Geiierael aen Graef Willem om Gouverueur ie tre- sen van Groningen, Die Staten Generael der Vereenichde Nederlanden, allen deugenen die dese jcgenwoordighe sullen sien ofte hooren lesen , saluijt , doen te weten : Alsoo die Statcn van Stadt ende Omlanden van Groilinghen , na die reductie van deselve Stadt Groninghen , tot Gouverneur ende Capiteijn Generael over deselve Pro- vincien vercoren , ende genoraineert hebbende , den Welgeboren Heere Wilhelm Ludwich, Grave tot Nas- sau, Stadtholder ende Gapiteijn Generael van Vries- landt, door haren Gcdeputeerden , in onse vergade- ringe geconsenteert ende bewilliget hebben , dat wij zijnder L. daertoe behoorlijcken Gommissie souden doen depescheren. Soo ist, dat wij om de goede kennisse die wij hebben van den voorsz. Heere Gra- vc, ende van zijn ghetrouwicheijt , cloeckheijt, dap- perheijt , ende goede ervarentheijt, ons geheelijc ver- Irouwcnde zijnder wijshei^, cnde vromichcijt, hebben 237 flen welgenielten Heere Wilhelm Ludwieh , Grave tcrt Nnssaa, verordent, gestelt ende geeommitteert , ver- ordenen, stellen ende committeren bij desen tot Goii- verneur ende Gapiteijn Generael over die voorschrevea Provincie der Stadt ende Omlanden van Groningen , ende over den Grijchsvolcke in deselve Provincie zijn- de^ ende 't ghene 't welck namaels aldaer noch sal eoraen , ende mogen gesonden werden , hem gevende volcomen raacht, authoriteijdt ende sonderlinghe be- vel , om 't voorsz. Grouvemement , ende Capiteijn- schap Generaal voortaen . te houden , exorceren ende bedienen, deselve Provincie ende goede Ingeseteneii van dien to beschutten, ende bejchermen van alle fortse cracht, overdaet ende ghewelt, goede ende ernstige toesicht te neraen, tegens alle vergaderinge van Ruijteren, Knechten» Grijchsvolck oft anderen, die inde Provincio souden willen comen , om eenige oploop, invasie oft aenslach te doen. £nde tot dien eijnde tot bewaernisse ende versekerheijdt van der Stadt y Huijsen , Sloten , ende sterckten daerinne ge- legen , goede wacht te doen houden bij dage ende bij nachte, ende daertoe bedwingen allen den genen diet behooren sal, na gelegentheijt van tijde, goede regel ende Grijchs-discipline onder den Grijchsvolcke aldaer te houden , ende doen houden , ende bij den- selven te doen onderhouden die Ordonnancien ende instructien, op 't stuck van den Grijchshandel ge- raaeckt, oft alsnoch te maken. Ende dienvolgende niet te gedoogen, dat den Ingesetenen van de voorsz. Provincie, hetzij binnen de Steden ofte ten ptatten Lande, eenich hinder, raoeijenisse, ghewelt ofte over- last bij den Grijghsvolcke , ten dienste van den Lan- 238 de wesende, geschiede. Alle neerstichcijdt aen te wenden, ten eijnde de Steden ende sterckten van de vooTsz. Provincie , insonderhcijt die Frontier-plaet- sen , zijn behoorlijck niet Proviande ende Araanitie van Oorloge versien , ende die Fortificatien derselver gevordert raogen vvorden. Ende voorts generalijck in de regeringhe van de Stadt ende Oraraelanden van Groninghen, raet derselver toebehooren te doen, al- len *t gene dat een goct ende getrouwe Gouvemeur ende Gapiteijn Generael van deselve Provincie, schul* digh is ende behoort te doen. Midts dat den Welge- raelten Heere Grave t'al1en tijden in voorvallende saken , raet ons ende den Racdt van State sal houden goede correspondentie. Ora des te gevoeghlijcker op aUen 't gene 't welvaren van deselven Lande sal mo- gen aengaen, te versien. Ende dit alles totten Eeren, Rechten, Preerainentien , Vrijheden, Tracta- menten, Profijten endc voorvailen, daer toe staende ende behoorendc. Waer op, ende van hem wel en- de ghetrouwelijck hier inne te quijten, den voorsz. Heere Grave schuldich ende gehouden wort , den be- hoorlijcken Eedt te doene, ons ende den voorsz. Staten van Stadt endc Oramelanden van Groninghen. Yersoeck^n daerora die geraeijne Staten van de Stadt ende Oramelanden van Groninghen voorsz., ontbieden Amptshalven , ordonneren ende bevelen allen Oversten, Gollonellen , Ritmeesteren , Hopluijden , Bevelhebbe- ren , Ruijteren ende Knechten , ende andere Krijghs- luijden , die daer jegenwoordich zijn , ofte namaels snllen mogen comen: oock vorder allen cnde een ijegelijck dien dit eenichsins aengaen sal, binnen die voorsz. Stadt ende Oramelanden van Groninghen , dat 239 sij den voorsz. Hecre Grave voortaen kennen en- de houden, als Gouverneur endo Capiteijn Generael van deselve Provincie , ende over sulcx sijner L. alle behoorlijcke reverentie docn ende bewijsen , ende obedieren ende gehoorsamen , so denselven staet toe behoort, want wij sulcx ten dienste van den Lande hebben bevonden te behoren. Des ten oirconde hebben wij desen doen zegelen raet onsen Contre-Zegel , ende bij onsen Griffier doen onderteeckenen. Gegeven in 'sGravenhage den xxii Junii Anno 1595. Ter Ordonantie der Mogh. Heeren Sta- ten Generael C. Aerseii. Winsera. L XIX. p. 823. Ad p. 106. Wilhehn Ludicich, Grave iot JSassau, Stadt^ houder in Viieslandt, Stadt ende Omme^ landen van Groeninghen, Drente &c. Edele, Erentfeste, Hooghgeleerde , besondere goedc Vrundt: Sijne Excellentie ende wij zijn van goede Patriotten van denLande van Cleve ende Gulich, seer vHjtich ghebeden ende vermaent, omme sijluijden aTs de naeste nabuijren in goede recommandatie te hon- den, ende met raet ende daedt te assisteren, dat den Vijandt niet en comme te incorporeren , tot mercke- ]ijcke prejuditie van de ghemeene sake, ende de Rc- 240 ligions-Verwanten , ende besonder tot schade van Ae Gounieerde Provintien selfs, soo heerlijcke Vorsten- doramen , als de Gulicksche , Gleefsche ende Berghsche zijn, daerna sij seggen ende mede nu claerlijck blijckt, dat den Vijandt deur 't gheweldich innemen ende fortificeren van Orsoij, voorseker poghet, ende dat nijt d'oorsake, dat het huijs van Oostenrijck, als de naeste Verwanten actie pretenderen, tot welcken eijnde bij de simpelheijdt van den jeghenwoordigen Vorst, eenich Testament deur quade ende sinistre middelen soude gepractiseert ende oock onderteijckent zijn. Sommighe di^ *t beste voorwenden, vermoe- den, dat het Kuijs van Oostenrijck, den huijse Bran- denburgh dese successie, als na apparentie die best gefondeerde sal beloven te laten volghen , omme de stemme van Roomsch Goninck te becomen, ghelijck Ferdinandas van Oostenrijck , in den jare 1531 raede om Roorasch Goninck te worden , den Keurvorst van Saxen, die oock een dochter van Gleve ghetrout had- de, dese successie belooft heeft, endc dat schoon als- dan die restitutie Brandenburgh ghevolght wordc , te bevreesen ware, dat het doch raet sulcke restrinctien ende practijcken gheschieden soude, die niet rainder prejudiciabel (als vooren gheseijdt is) als den sel- yighen voornoemde parthijen zijn souden; daerteghens sij vermeijnen, dat raen bij tijdts behoort voorteco- raen, ende neerstelijck waer te neraen d'absentie des Ertz-Hertoghen Alberti, te raeer, dewijle te beduchten st^et, dat in sijne wedercomst die Alliantie met de Infante van Spaengien, ende ander luijster, soo 't huijs van Oostenrijck hare saken aerdigh weet aen te strijcken, dermaten die ooghen der Duijtschen Vor- 241 itten vcrbHndcn , endo middelcrtijdt hare snkcn son preparercn ende beleijden sullcn , dattet niet meer ert sal te remedieren wesen. Welokes alles considere-- rende, ende boven dat onse^ bedanckcns dese Gheu- nieerde Nederlanden conscientien ende plichts weghen schuldich zijn, sich haerder naesten Nabuijiren aen t6 iiemen , ende na allen verraoghen bij te staen : Soo dunckt ons ghelijckewel , dat boven dit alles het particulier Interest , ende de verderflijcke conscquen- tie, 800 dese Gheunieerde Provtntien deur incorpo- reren der Gleefschen Yorstendommen , ofte oock in* stellinghe des Huijses Brandenburgh , selfs in sulcker voeghen, als boven verhaelt is, te verwachten heb- ben, ende insonderheijt die occasie, soo hieruijt lich- telijck volghen conde, omme de Oorloch op onser Nabuijren Bodem te voeren, ende denVijandt buijten onse eijghen Limiten sijn gheheel desscijn, ende cours , die hij schijnt gheresolveert te zijn te nemen , om dese Gheunieerde Provintien te becrijghen, ghe- heel te breken , ende ons volcomelijck te conserve- ren, billich behoort in acht ghenomen te werden , cade dat ten minsten tot onser eijghen gherustheijdt^ op dat niet onversocht moghe blijven , wat de ghe- meene sake te voordcel kan ghereijcken, eens ver- socht behoort te werden, of men de Brandenburgh- sche ende andere ghointeresseerde Vorsten, deur de- sen Orsoijschen Proces, uiet soude connen bewe- ghen , omme den eersten beraemden voorslagh , soo uE. ten ende gbevaer, den Oorlogh op onsen bodem te voeren , als anders in sulcker voegen ghewis ghe- winne ende voorspoet. 243 Ende alwaer 't schoon dat niet meerder wierd^ nijtghericht , als aUeen den Yijandt t6 beletten, yet vorders op onsen bodein te recouyreren, ende dat dese nabuijrighe Yorstendomnien in handen Yan den interesseerden ende naestverwanten Vorsten , raet Ac- coort des Vijandts selfs ghebracht werden , waer aen iiet ten jpinsten niet en tsan feijlen, wesende niet «lleen ^stissima causay dan oock Ut res versae^ «ichten wig , dat dese Landen in de tc^henwoordige conjectnre van saken ende tijde roerckelijck daeraen ^helcghen is, so de sake op de voorsz. yoet conde ^hedirigeert worden. fiie beletselen , soo aen de zijden Tan de Vorsten zijn moghen, duncken ons niet soo ^root te wesen, dat sij niet lichtelijck deur alsulcke ghefondeerde ende apparente presentatie souden con- nen wech ghenomen worden, want ofschoon de je- ^henwoordige dispositie des Vorsten van €1eef , deii gheinteresseerden Vorsten benoraen heeft het pretext , soo sij hare saken anders hadden conuen geven, bij suicker f urie , daer den Hertoghe der weghen in stric- te bewaernisse ghehouden wierden , als 'mede de Vre- dehandelinge tusschen Spaengien ende Vranckrijck seer te rugge ghehouden heeft , ende dat sij sich altijdt eenigher mate ontsien hebben, metten Heeren Generale Staten in te laten. Soo neemt nochtans, die noch deur dese jeghenwoordighe proceduren van Spaen- gien , dit alles wech , benejQTens aller hopeninghe , 800 de Vorsteii, omme hunne saken ghevoecheUjok bij den Keijser te erholden, ghevatet hebben, ende vait hem seer Hchtelijck deur hunncn Spaenschen Pen-' sionarisen daerin gevoedet waren. Het hnijs Braii« denburgh is so ghestelt , dit onaenghesien , dat w#» 16* gheh dcs jcghcnwoordigheii Keurvorstcn , so vecl tafi reden van onvemioghentheijt , Dortor Wijerb tot af- Klngiger antwoordt gcgevon worden, welckes wij ver- trouwen alleen pretext van excuse gheweest te zijn f dat het in sulcker voeghen die sake wel heerlijck sal connen uijtghevoeren. Sufcken heerlijcken Vorstendom deur gweldt te moeten verlaten , vermach veel enAe is n^ huijten memorie, dat de Duijtsche Yorsten Kcijser Garolo, om ghcringher oorsak^n wel dapperlijck den Krijgh aenghevoert hebben; ja den Hertoghe van Cleve selfs^ om sijn eijghen Landt heeft moeten blijven laten, of hij schoon om 't Yorstendom Ghelder den Oorloghe aenghenomen heeft. Mij dnnckt apparentie te zijn, omroe de Vorsten daertoe te brcnghen , indien sij versekcrt connen in dat gheloof gebracht wcrden , dat raijne Heeren de Staten Gencrael van hare zijde niet en sulien comen te mancqucren, ende dat de saken soo secreetbeleijdt werden, dat sij volcomentlijck daer van moghen versekert zijn , voor der executie in gecn ghevaer te geraken , ende insonderheijt somen op snlcken bequaem middel dcncken sal , deiir het- welcke den Vorsten sulckes ten ghevaerlijcksten mo- ghe te erkennen ghegheven ende van hun animijs gheexploreert werden , sonder hun selfs ofte den Vijandt eenige occasie te gheven , van hier af ten rainsten te liuspiceren. Welcke onse gedachten wij uE. omme op de sake naerder tc letten , wel hebben willen comrauniceren , dewijle het eene cleijne raoeij- te is, omme sulckcn heerlijcken werck te weghe te raoghen brengen, ende schoon niet willcnde ghe- lucken , dese Gheunieerde Provintien tot gunst , oock 245 in toecoraenden tijden ter eercn rcsulteren cnde tot cxcuse nemen, den Vorsten cnde naeitcn Nabuijron te dienen ; maer in-^onderheijdt achten wij hct gheeiie gheringho sake voor dese Landen tc zijn, in dese coi\jecturon , daer Vranckrijck met Spaen<jien ver- oenlcht, Enj^hclandt soo wanckclbaer is^ ccnig^hc Al* liantie metten Duijtschen Vorsten te trefTcn , onnnc de toecomende Somer, dacr de Vijandt sijn uijtterstc macht behoort te ghebruijcken , deur dit middel gs- stut, ende nict alleen tijt ghewonnen, maer verlicht, 900 in sijn voornemen verwerrct te worden, dat on- gelijck raeerder voordeel daeruijt lichtelijck volghen conde, alsmen na menschen vernuft sal connen vcr- nioeden, ende hebben dese onbegrijpclijcke verandc- ringhe in Vranckrijck bij experientie wel gheleert, dat evenwel bij sulcke occasie toghenwoordich , nls doenraaels deur Vranckrijck , dese Landcn conneii raerokelijck gheholpen worden. Ende sijn Excell. II. Meraorie, dcur d'Alliantie so Duijtschlandt gchadt heeft, den eerston begin ghemaeckt, ende den swacr- sten stoot deurghebroken heeft , oock altoos sonder- lingo raede het oogh daerop ghehadt, endc deic ghe- legentheijt wel heerlijck ghebruijcken soude. UE. hiermcde in de hoedo de,i Aimogonde vruntlijcke bc- vclende, uijt den Legher op de Gheldersche Wccrdt, den 23 Septembris 1508. Stilo veteri. UE. seer gocdc Vricnt WlLHELM LUDWICII, Graef zu Nassau. llet op.schrift was , Don Edelen , Erentfesten endc Hoo{;h-(yIieiccrdcn , ouscn bcs()ndc:'cn gocdcn Vricndt 2Jtei Jtohan van Oldenbarheveldt , Advocaet der Graefschap- ^e van Hollandt. Wilkelm Ludwich , Giave tot Nassau , Cats-- enelleuboghey &.c, Stadthoudet' in Vriesr- landt , &c. Edele , Erentfestc ende Hooghghdeerde , besondere goede Vrient, Ter antwoorde van uE. schrijvens m date den 21 Septembris , eii connen wij uE. niet berghen , dat sijn Excellentie goet ghevonden heeft , het Legher op desen middelwaert te leggen, ten aen- sien so van de situatie endc commoditeijt van Vivres, als mede dat den Vijandt ons met sijn Gheschut niet en can dwinghen omme te slaen , ofte oock onse Brug- ghe benemen , ende dat beijde s' Gravenweert ende Uoesburgh hier sekerlijck, des noodt, ghesecoureert connen worden; ende niet aUeen alle de Cavalerije tot convoij , op de Frontier -^ Stedekens (daer nii alreede voor de derdemael , iiiet sonder moeijte ende ghevaei*, Convoij ghesonden is) raaer oock d'occasie haer presenterende een groot ghetal Voet- volcks , sonder achterdencken , tot afbreuck van dea Tjyant, can werden ghebruijckt. Ende of den noot mochte vereijschen , den Vijant elders waer te cos- toyeren, sullen neffens sijn Excellentie alle moghe> lijcke vlijt aenwenden , ende voorsichtigheijdt ghe- bruijcken, ten eijnde wij in 't marcheren van den Vijandt, niet onvoorsiens en werden aenghetast, noch- tc 't zij deur sijn Gheschut ofte anders met het Le- ffer ghcengageert ,* wetende hoe veel den. Londe,^ 247 tsMpt sijii Excelientie reputatie, aen de behoudenis* sG deses Leghers is gheleghen. Wij verhopen God Ahuachtigh sal ons desen Somer gheluckelijck laten afloopen ; maer des nietterain vreesen met sijn £xcellentie voor den Winter ; want aensiende des Vijandts macht, ende daer teghen onse swackheijt, ende dat daerenboven dear de rorst ons aHe Yoordeel van situatie ende middel, om te schant- sea benomen werdt , staet te beduchten , dat niet alleen het gantsehe Legher, maer oock de gheheele sake in merekelijcken hasard gestelt, ende beson^ der faet platte Landt tot een ruijne ghestelt raoet \^rden , ten zij daerinne bij mijn Heeren de Staten Ge- nerael in tijdts bij aenuArainghe van een goet ghe- lal nieu Krijgsvolck , datelijck werde voorsien ; we- sende, onder correctie, wel noodich, dat mijne Hee- ren de Staten Generael met een letten , sich alsoo met een goet ghetal Yolcks te verstercken, alshaerE. tot noodighe defensie, teghens den aenstaenden So- raer vermeijnen vereijscht tc werden, alsoo inen 't selve Volck, raidts redenen voorsz. toghens den aeii- staenden Wioter, iraraers soo seer als teghen den So- mer van doen sal hebben , daerbij ghevoecht , dat men andersints ende bij aldien men deselve eerst aengcno- men zijnde, terstont wil ghebruijcken , weijnich dienst van hen , als in de Wapenen ende andere oeffeningen van der Oorlogen, gantsch onervaren wesende, sal connen trecken. Om welcke ende andere consideratien sijn Eicell. ende wij ons beduncken laten , dat mijne Heeren de Staten Generael, vooreerst ten fine voorsz. , neffens de pcnningen van Vranckrijck datelijck be^* booren tc einploijei-en de 450000 flor. soo te voorea 2\8 U}t onderstandt van de Oorloge in Vranckrijct g^edcs'- tineert zijn gheweest, niet twijfelende of de t^sa- mentlijcke Frovintien sich voor ooghen stellende den Doodt, daerinne sij den aenstaenden Winter ende So* iner gheschapen zijn te vallen, sullen sich onbeswaert vinden laten, onunedaerin te bewilh'ghen. U£. recmn- manderende de sake soo te beleijden, dat de Provin- lien hierop promtelijck resolveren moghen, ende voorts bij tijdts ende datelijck ordre atellen , op den voet ende maniere, hoe die selve sich suUen vrillm defenderen ; ende voor al mede de goede handt daer aen tc houden , dat daertoe alsulcke Krijghsvolck aengenomen mach werden , met het welcke sij appa- rentelijck wel ghedient connen werden, ende daer vatl sijn Exceil. alsulcken vertrouwen ende gevoelen mach hebbcn, omme henluijden vrijmoedelijck te ghebruijcken , sonder dat sij weghen haerder insuffi- santheijt, alleen meerder last ende confusie causercn. Wij souden wel verhopen-, dat soo verre de Heeren Staten Generael , neffens andere versochte recreuten , ghelieven raochten een Duijtsch Regiment vnn 1500 oft 2000 mannen te lichten, de Landen goeden dienst daervan souden connen ghenieten, mits dat 'tselve, ghelijck andere steets in dienst gehouden , ende de Commissien ende betalinghen in conformiteijt van de ordinaris voet , ghedresseert moghen worden. Toit welcken wij, onsen Broeder Grave lohan versocht hadden, omme sich daerop in Duij.tschlandt te infor- meren. Ende alhoewel hij ons ter antwoordt hecft laten toecomen, dat hij tusschen hope ende sorghe * i« stacnde , ende dat wij noch ter tijdt niet eijghent- lijck vvelen conncn, oft S. L. sulckes sal connen te 249 weghe bronghen. SuUen noehtans verhopen, dat inen van intentie der Generaliteijt ende van de voorsz. voet van Gomraissie ende betalinghe versekert wesendoy onse Broeder Ernst, deur hulpe ende asaistentie on- ses Broeders Grave Johans ,. wel gequalificeerde Ga- piteijnen soude connen becoinen, in welcken ghe- valle wij uE. onse welgheraohen Broeder recoraman- deren , ten ware de Landen meerderen dienst van \jenianden anders raochten verwachten ; des ons seer aenghenaero sai wesen, ende gaerne siensullen, dat b^ sijn beurt raet raeerder coramoditeij t van 't Landt verwaehte. HiemiedeEdele, Erentfesteende liooghghe- leerde, besondere goede Vriendt, bevelen wij u£. in de bescherminghe Godes. Datura in 't Leger op ten Gelderschen Weerdt den 23 Septerab. 1598. Stilo yeteri, U£. seer goede Vriendt WlLHELM LuD WI C H, Graef zh JVassau Slc. Het opschrift was, Den Edelen, Erentfcstcn endo Hoogh-ghelecrden, onsen besouderen gooden Vriendt, Johan van den Oldenbarneveldt , Advocaet des Graef- scliap van HoHandt. Bor. L XXXV. p. 47. Ad p. 130. Edele , Ereutpheste , Hoochgeleerde , Achtba' re , Wijse^ ende seer discrete Heeren, be- sondere goede Vrienden, Alhoewel uE. uijt het rapport van haren Geoora- 250 initteerden , ^henoechsaem verneraen suUon , in wat State die saken alhier g^helaten zijn. So laet ick mij nochtans bedimcken, dat ick amptshalven schaldich ben, u£d. hierbij ten pvervloet te verhalen, dat den Vijandt gebroken hebbende die handelinge van Vree- de y seer listelijck ghepractiseert heeft , dat bij den Ge^ santen der Coningen ende Princen die Treves sijn goproponeert worden. 't Welck gecauseert heeft di- versche disputen , waeruijt eijntlijck op den Y ^^^^ gevolcht is die resolutie bij de welcke d.e$ Vijants Gedeputeerden peremptoirlijck * ende voor allen dilaij gedtelt is j den lesten dach van desen lopenden Maent. Dewijle nu te beiorgen staet, dat wel eenige goede Patrioten , alleen uijt ghebreck van waren bericht , sich wel souden laten misleijden, tot eene bedrie- gelijcke ende niet genoechsaem met behoorlijcke con- ditien versekerde , ende seer schadelijcke Treves. So dient vooral ernstelijck ghelet , eiide den goede luij- dcn wel inghescherpt , dat de Yijant , sedert lange jaren herwaerts, niet als deie Treves ghesocht, oock alsnoch niet anders voor en heeft , omme ons bij mid- del van dien op te houden , ende voorts buijten sor- ge endc in den slaep , ende also eijndelijck onder dic voet endo te gronde te *brengen. Gelijck dan die verstandichste ende ervarenste aen s' Vijants zij- dc, de Treves altijt gehouden hebben voor den eeni- gen ende ghemackelijcksten wech , daerdoor de Vijandt sich absoluijt meester maken can van dese vereenich- de Laiiden. 't Welck die oude enAe noch onlanghs \crstorvene Patrioten wel verstacnde , alle handelinge geordecit hebben tot verdcrf endc ruijne der Lauden te strecken. In allen gevalle is buijten twijffel, datmen .251 terstont na dc Treves den Vijant nootsakelijck sonde niootcn toestaen de diflerentiale {loincteny ende in- sonderheijt de Religie, ofte immers weder aennemen moeten een Oorlooh» dat het voorgaende in swa- richeden , lasten , perijckclen ende miserijcn , verro soude passeren. Soodat , oftschoon de Landen , ghe- duijrende de voorsz. Trevos, eenige verlichtinge mochten comen te genieten , daertoe dan iu der waer- heijt eleijne ofte geene apparentie en is, niet tegen- staende alle subtilisatie ter contrarien, deselve niet- te-min daerdoor des te meer beswaert sotiden wor- den, mits dien de Yijandt sijnen Staet bij wegen van Treves, redresseren can, ende alsoo des te meer machts hebben soude omme ons t* overvallon , inson- derheijt wanneer men hem eenighe corte Treves quarae te aocorderen, gemerckt hem een cort respijt veel, ende ons gantsch niet ofte weijnich helpen can In- voegen dat wij door die Treves niet anders winnen sou- den , als ons verlies : want doch Qeene hopeninghe en is, dat ons die Yijant alsdan de voorsz. diiferen- tiale Poincten , voornamentlijck de Religie , sal willen accorderen. Baerop dan de geene, die de Religie van herton beminnen, wel met ernst te letten hebben. Waer uijt lichtelijck af te nemen staet , wat dan uijt sulcke Treves te verwachten soude wesen , daer bij wij souden missen die souveraniteijt , om de welcke t'er- langen, dese handelinghealleen aenghevaertis, sulcks dat de genige, die hier van wijcken, ende die de souveraniteijt niet en willen , claer ende l)ehoorlijck. uijtghedruckt hebben, ende deselve onnodich aohten, dcn rechten wech tot conservatie des Yaderlants nict in en gaen, want behalven dat sulcke Treves 252 voor desen Staet ghevaerlijck , ja perjiicieux zijn; soo is den Landen die sQaveraniteijt oock ten hoocli- sten noodich , niet alleen omdat se van alle Coningen ende Priucen voor vrij gekent v^rerden , ende sich van der selver assistentie daerdoor versekeren mo- gen , maer oock , omdat d' Inghesetenen daer van versekert zijnde , op geene andere nieawicheden ho- pen , dan de Landen eens in eenen vasten Staet ge- bracht raogen werden, 't welck niet en can g^schie- den , so lange de Ingesetenen eenighe andere opgacn- de Sonne verwachten , voor al raede , Omdat so lange den Vijant eenighe pretensie to^helaten word, de Staet van den Lande in geene versekeringhe gestelt can wesen. Daerora die forme van de souverani- teijt, nootsakelijck ghehouden moet werdea, die na seer rijpe deliberatie bij den Heeren Staten Generael,. met advijs van tsamentlijcken Geianten in 't eerstc Artijcule van de Yreedchandelinge gestelt, ende also cnde niet een eenich woort anders noodich ghevon- den is. • Vriendelijck dien volgens versoeckende , dat UE, hier op na hare voorsichtioheijt, rijpelijck letten, de eenicheijt voor al behartigen, ende separatie mijden , cnde insonderheijt die jegenwoordighe Constitutie van onsen Staet, raettet vordeel , dat de Vijant uijt de Treves, ende het notoire nadeel, dat wij uijt dc- selve te verwachten hebben , na hare wlchticheijt te recht overwegen, ende vastelijck geloven willen , dat 't gene alsnu niet en wert bedongen, naderhant geenen middelen ter werelt erhouden soude connen werden, ende dat uE. daerora believe sorge te dra- gen , dat hare Gecommitteerde wederom afgcveerdi^ 253 {{et niQgen werden , mct eene goede ende vaste R^* HolutiOy daer mede 't ghemeene Vadertant versekert iijn, ende die flauhertige gesterckt ende aenghepor- ret werden connen, tot medc-hanthavinge ende uijt- voeringe van deae Ghristelijcke ende Iloochloifelijcke sake. Dewijle sich t* accommoderen na 't exempel van eenige cleijnmoedighe ende geirresolveerte, niet anders en is, als sich in de Yictorie sclfs den Vijant over te geven. Insonderheijt bidde ick , dat uE. ha- ren Gecommitteerden volcomelijck ende sonder eeni- ge restrictie lasten willen , op de poincten bij den Raedt van State geproponeert , niet allecn teu aensien dat men andersins do Staet niet sal connen redres- seren , maer oock dat blijvcnde de Vijant alsnoch in gebroke , men terstont in den aenvangh van de hervat- tinghe des Oorloghs te cort sal comen te vallen. Daer hiertegen het eenfge middel is , om doso sake t' eene goede uijtcomste te brengen, dat men sich van nu af espertuijre, om den Vijant tot billijcke, rodelijcke ende versekerde conditien te dwingen, ende mij dc.*$ tot uE. ghewonelijcken ijver gantschelijck vertrouwen- de. Bid God uE. Edele, Erentpheste, Hoochgheleorde , Achtbare, Wijse, ende seer discreto Heeren, besondere goede Vrienden , to houden in sijne protectie. Uijt 'sGraven Hage den y Septembris 1608. WlLHBLK LUDWICH Graef zn Nassam\ Winsem. 1. XX. p. 890. 254 Ad p. 132. Loca quaedam de Guiliehno Ludovico ex Ora^ tioue panegyrica S, Siccafnae [Leov. 1610)« Ut Gubernator aliqais in nariy inter decimia- nos et continaos fluctus navim dirigens , oculos semper ad polum, aliudve sydus fixos tenet, ot ex situ ejus cursum suum dirigit, ita tu, Sapientissime Gubema- tor, in hac Reipublicae nostrae navi ad clatum se- dens cnm Illustribus Ordinum Deputatis, et magno Justitiae Senatu, inter maximos et periculosissimos armorum, dissensionumque fluctus administrationis. tuae cursum ad reformatae religionis , et publicae sa« lutis conservationem tanquam certissima sydera sem- per direxisti , et salutari eorum consilio ac constanti ad patriam conservandam voluntate ex tempestuosissimo bellorum civilium mari , adspirante Deo Opt. Max. secundissimo divinae clemcntiae favonio ad portum publicae quietis foeliciter deduxisti. — Decimus sextus es Provinciae nostrae Crubernator, ab eo tempore quo ante annos 112 Alberto Saxoniae principi Provinciae nostrae gubernationera resignavimus , et ex Fas.t]8 nostris constat y nullum ex praecessoribus tuis tam diu, tam foeliciter gubemasse: superasti oranes ut anno- rum curriculis, ita administrandi foelicitate et con- stantia. Haec sunt peculiaria Provinciae nostrae be- neficia, quae durante foelicissima tua gubematione consequuti suraasy de quibus hoc laetissirao reditus- tui die dicere in animo erat. Sed quod incredibiii tua prudcntia, et rerum gerendarum peritia post quad-^ag^esiraam licllomm civilium messem cum reli- 255 • quifl Ordinum fooderatorum legatis, armorum inda" rias , et publicam quietem nobis procurasti , tam mag- num et gloriosum est, ut silentio transraitti non pos- )it. Non est hoc privatum , sod onmibus prorinciis oommune beneficium, et pro magnitudine ejus cla- riore tubft decantanduro. Nam cum haec ardua et difficilis de pace cum hoste conficienda delibcratio in- stitueretur, et omniura Provinciarum legati Hagam Coraitatensem conveniront, ex singulis quidem Pro- vinciis electi sunt, quibus haec provincia cura hoste comraunicandi conunitteretur. At tu , Illustrissime Comes, communibus potentissiraorum Ordinum Gcne- ralium suffragiis constitutus es , qui cum generosissi- mo Bredenrodii et Vianae Domino non unius sed omnium Provinciarum nomine Nobilissimo illi con- ventui non interesses, sed prae^sses, et tanquam «anctissimi illius Senatiis Princeps actus oranes dirige- res, Belgicique foedoris miyestatem repraesentares. Emicuit in hoc IUustri et excelso Concilio acies et fulgor quidam ingenii tui, quo in animos, ct tecta Seren. Arohiducis Legatorum consilia penetrasti, et porspexisti quicquid caliida machinatione praetendo- reht. Eluxit prudentia tua, rerum status cognitio, et adrairabilis consiliorum moderatio, ut si rainus utriusque purtis sensus convenirent, ad concordiam et placidara coraraunicationera reduceres: denique orani opera, studio, vigilantia contenderes, ut haec excolsa, ct totius Europae oxspectatlone suspensa deliberatio, eura finera sortirctur, qui Excelsae foederatarum Pro- Yinciarura Reipublicao honestus et salutaris forot. Sen- serunt frequenter Illustrissirai Provinciarura Ordines hoc bello civili in expeditionibus fortitudincra tuara , 25G • Yei miliiaris peritiam, et animum corpusquc pro sa« lute nostra deYotura; nunc etiam prudentiae tuae, ^oUicitudinis, et rerum status tractandarum expericn- tiae periculum fecerunt , ut adhuc animi pendeant^ utrum militari fortitudine, an politica sapieatia prae- stantior sis. Non est hoc.solum lllustrissimi illius consessus judicium, ne amore illos et benevolentia sic errare magis quam sentire existimes. Idem de te judicant, qui splendidissimo isti conventui consilio et favore suo adstiterunt Ghristianissimi Galliarum Rc- gis Henrici lY Sapientis, Potentissimi Magnae Bri- tanniae Regis Jacobi YI Pacifici Illustres ot sapien»^ tissimi legati. Idem fatentur Illustres Serenissimo* rum Archiducum pacis conficiendae Quinquoviri: et si majas quiddam audire sustines, profitentur incre- dibili tuae prudentiae, modestiae et animorum con- cihandorum peritiae maximam partem deberi, quod Belgicae Provinciae tam diuturno civili bello pene exhaustae, et prioris foelicitatis, et commerciorum oblitae, optatissimis hisce armorum induciis ad pristi- nam foelicitatem , et aniraorum, commerciorumque communicationem adspirare non vereantur. Ad p. 135. Le Roy d^ Angleterre ayant convoqu4 le Cha' pitre des Chevpliers de V Ofdre de la Jar- retiere , il fut arreati que Fr^deric V, Comte Palatin^ seroit receu Chevalier av0C le Prince Maurice de Nassau. Cependant a cause que le Prince Maurice estoit en 257 HoUande, siir Tavis qii'il eat de son election, il en* voyn pouvoir a« Comto Guillaume de Nassau pour comparoistre en son nom a la ceremonie. Au jour «le lartuelle (assigne a Windesore le quatriesme de Fevrier) le Roy desirant qu'il receust l*Ordre, il de- puta Garter, son premier Heraut d'armes avec une eomraission au Ghevalier Yinvod, son Ambassadeur en Hollande, pour le luy presenter, et des lettres de sa part, dont voicy la copie mise en Fran^ois. Mon Cousin. Vesiime de vos vertuSy et le$ preu' ves remarquables de vostre vaillance , que vous avez VMnstrSe en la-deffense tant des Provinces unies , de si longtemps et dune si fertne alliance alliSes d nos Royaumes, que de la Religion, qui uous est commune aoec les dites Provinces , ont il y a long^temps ex^ eit4 eu nous un desir de pouvoir trouver une bonue occasion , pour tesmoigner Vhonneur que nous vous de^ sirons et portons. Ayant donc fait c4Ubrer le Cha-^ pitre des Chevaliers et Confrdres de uostre Ordre de la Jarretiere , et en iceluy fait Slection de nostre Cou^ sin et gendre d venir l'Electeur Comte Palatin, pour estre des Chevaliers et Confreres de nostre dit Or» dre : nous avons trouv4 bon avec le consentement de tout le Chapitre, de vous adjoindre d luy, lAnquelle 4lectiofi estant faite selon • nostre desir , notis vous avons envoy4 seion Vusage de nos ancestres les mar- ques de POrdre, et acons cofumandS au Chevalier Vinvod, nostre Ambassadeur vers Messeigneurs les Es- tats, de les vous pr4senter et vous en revestir : et au Sieur Garter , premier H^'aut d^armes, defaire ce qui y appartient. II vous pktira d^acceptcfr' toffre en »igm de nostre affection, que naus ne manquerons 17 258 pas de coHtinuer par toutes auties viarques de Hen" reiUance f selon que les choses et occasions le porte-» ront : et ce de la mesme affection, que denieurons rostre tres-affectionne Cousin , J a c q u e s. J)e nostre Cour de Westmynster le 2-4 D^c. 1612. Le temps donc de la eerernoiiie approchant, le Roy d'Angleterre revenu de Roystum a Londres, partit dc Westmynster, et se reudit a Windesore le Same- dy lendemain de la Chandelcnr mille six cents treize. Le Dimanche^ jour assigne pour la feste, le Choenr de la Chapelle de Windesore fnt pare selon la cons- tume gardee en telle action , les Armoiries et bande- FoUes estans au dessus de la Chaire de chaque Cheva- Her. Et les Officiers de TOrdre poserent sur des sicges, qui estoient devant TAutel, les Escussons des Cheyaliers decedez depuis la derniere feste, scdvoir est celuy du Comte de Sarisbury preraierement , puis TEscusson, 1a Banniere, TArmet et le Sceptre d'or de feu Henry, Prince de Galles, fils du Roy. Quoy fait , le Doyen et les Chanoines ayants eu avis , que le Roy et les Chevaliers partoient de Li Salle du Chasteau pour venir a 1a Chapelle, ils allerent les recevoir a la porte, ou ils se mirent comrae en pro- cession devant les Chevaliers, qui roarchoient devant le Roy deux a deux , ayants tous de de grands raan- teaux de veloux violet , et leur grand Ordro de pier- reries lio a la jambe gauche. Apres que le Roy fut entr^ , il s\isseist dans sa Chaire , posee a main droite du Choeur, avec un daiz au dessus. Assez pres de luy se raist le Prince Charles son fils , aussi dedans sa Chaire/ A Tautre coste du Choeur estoient la Chaire du Roy de Oannemarc; et au dessus ses Ar- 259 inoiricis, piiis rellos du Gomte Palatin, du Prinoc IVIaurirc, dc ]'Admiral d'Angloterre, et ensuite de tou5) les autres Clievalier8 selon Tordre de leur ro'^ ^•eption. Estans toui a.Hsis, lo service divin fut commonco k leur niode. Pendant loquel rElecteur Palatin se pre* fionta d la porte de la Ghapelle, ayani par dessus son habit nno longue casaquo do roage cramoisy. Los Officiers de rOrdre rall6rent rocevoir, portans son mantcau, TOrdro et les autros marquos. Et on le rpcovant, ils lo dovcstirent de sa casaque, puis le conduiront k rAutoI en grande c^romonio. Dola ils le men^rent faire la reia&rence au Roy, et par apres en son sii^ge, oh ils \tff vostiront lo grand mantcan, ^t hiy licront le grand Ordro a la jambo gaucho. En niosmc temps lo Doyen de Wlndosoro , so joignant aux Officiers, luy prosonta lo Livre pour proster lo sor- mont. Snr loquol il mist la main, ot promist d'ob- «orvor los Statuts de TOrdro, cn tant qu*ils no pr6- " judicieroiont point a rauctorito do TEmpire. Apros, lo Gomto Guillaumo do Ntf3sau s'cstant aus- 81 prosonte a rontroo pour ot au nom du Prince Mau- riro, lo.^ doux phis ancions Ghevaliori) prccodoz deB Oiricicrs roli^rcnt recovoir, ot luy miront sur lobras la casaquc. On portoit dovant luy lo manteau, et toutes los autres marques d'nn Ghevalier. II fut oon- 'duit comme rElocteur, fist la reverenco au Roy, et doU fiU so scoir en sa Ghaire , au dovant do laquelle on mist le mantcau et les marques susdites. Puis il prosta le sormcnt d'observer aussi les Statuts de TOr- dre, oxcept6 ce qui seroit contraire a rauctorit^ des Provinces unies. 