title: Annales Academici
creator: None
text: Zoo was dan reeds bij de Romeinen het leerstuk der specificatie een bewijs, hoe men ter beoordeeling van de middelen van eigendomsverkrij- ging niet volstaan kon met zich op een streng juridiek standpunt te be- wegen , maar bewust of onbewust de eischen van het maatschappelijk ver- keer in aanmerking nam en moest nemen. En is men in het nieuwe regt bij die afwijking staan geblevenP Is het ook nu nog waar, dat alleen vervorming den eigendom eener vreemde zaak doet verkrijgen en daardoor aan den vorigen eigenaar ontneemt P Aan ieder regtsgeleerde moet bij deze vraag voor den geest komen de thans in het Fransche en Nederlandsche regt geldende regel : en fait de meubles possemon vaut titre. Met andere woorden : dat , wanneer gij ten gevolge van koop of welken anderen titel van eigendomsverkrijging, eigenaar van een stuk roerend goed zijt gewor- den, en een ander later daarvan het bezit erlangt, gij die zaak yan dezen niet kunt terugvorderen , dan atleen in het geval^ wanneer zij u ontstolen of door u verloren is. En vindt gij die zaak , ook al is zij door diefstal uit uwe handen geraakt, bij een derde, die haar op eene jaarmarkt of van een koopman gekocht heeft, dan moet gij, om uwe zaak terug te beko- men, den koopprijs betalen door den kooper er voor besteed! Tot het regt van eigendom nu behoort de bevoegdheid^ om de zaak van elken houder op te vorderen; onze wetgever schrijft het met zoo vele woorden in zijn wetboek (art. 629 B. W.) , en slechts in zeer enkele gevallen heeft desniettemin bij roerende goederen, in onze maatschappij van zoo groote waarde^ die terugvordering plaats. Zoude het te oneerbiedig zijn te gis* sen^ dat onze wetgever, geheel levende in zijne Romeinsche regtsbegrip- pen over eigendom , toen hij die bevoegdheid tot terugvordering in V o^^* meen toekende^ er niet aan dacht, dat de regel: enfait de meublea poS" seseion vaut tifre, daarin eene groote bres schoot? En wat mag de reden *) Puchta, Instit. II p. 660. REDEYOERING. 257 zijn van die beperking van het eigendomsregt op roerende zakenP Men zal mij antwoorden: ^wij hebben haar overgenomen uit den Code Civil, deze uit de Co&tumes^ de Codtumes uit het Germaansche regt; die regel is echt nationaal; hij gold reeds in overoude tijden bij onze vooi^uders/' Met dit antwoord geeft men misschien wei den historischen oorsprong aan de hand, maar daarmede wordt het beginsel niet geregtvaardigd , tenzif men zoude wiUen aannemen, dat de Nederlandsche wetgever uit zijnen aard moest nabaauwen, wat de Code Civil verordend^ en ook de Code weder geregtvaardigd was met over te nemen^ wat de CoAtumes geleerd hadden. De Franschen zouden nog eene verschoonende reden voor die navolging gehad hebben, want die regel van Germaansch regt was althans in de landen de droii coutumier in zwang gebleven. Maar dit was bij ons niet het geval. Het Romeinsche regt had ook in dit opzigt het Ger- maansche regt bijna overal verdrongen. Eerst lodswijk napolson bragt ons dien regel in zijn wetboek (art. 1906). Dat men dien nu bij de Ne- derlandsche wetgeving bestendigde, en niet volgde het ontwerp van B. W. van 1820, waarin het tegenovergestelde was voorgesteld^ daarvoor moet wel eene andere reden geweest zijn , dan de terugkeer tot het Germaansche regt. Immers, Mijne Heeren, de toestand der Germaansche nog eenvoudige maatschappij was geheel anders^ dan de hedendaagsche met al hare inge- wikkeldheid. De voorname rijkdom dier dagen zat in de onroerende of vaste goederen — waaronder, naar ik meen, ook nog wel het vee begre* pen was; de tilbare of roerende waren van geringe beteekenis. Tegen- woordig echter zit de voorname rijkdom der volkeren in roerende goederen ten gevolge van de vlugt, die de nijverheid in haren geheelen omvang genomen heeft, ten gevolge van de vele behoeften der menschen, die vroe- ger niet bestonden , en thans hare vervulling eischen. Oppervlakkig zoude men dus meenen^ dat de eigendomsactie in die dagen met minder na- deel konde gemist worden , toen de waarde der roerende goederen luttel was; met minder nadeel dan thans, nu zij een groot, zoo al niet het grootste gedeelte van den nationalen rijkdom uitmaken. En toch is dit niet geschied. En toch^ zooals vost^) dit noemt^ heeft men op ditpunt >) Ad. tit D]g« da Bei Vindic n. 18. 88 U% B. a H; TELLE6EN hefc hnwelijk dq^ het RoniieiQscbe tegt door edttscheiding ontbondoL En waarom, MLJBe Heecen^ waarom anders, dan ouk redenen van algemeen uvkt P Die eene roerende zaak koopt , kan. het dier aaak niet aaioien ^ of de verkooper eigenaar daarvan is. Hij zoude moeten opqpcaren^ op welke wijze die verkooper in het bezit dier aaak is gekomen, en h]| zoude dit in de meeste gevaUen niet of niet dan niet veel DM)eite konnen doen. De omloop der roerende goederen zoude even langzaam eu langzamer moeten worden , daa die der vaste gdederen. En hoe nadeelig dit voor de volk»- welvaart zoude moeten aijn, springt ieder in het oog. Onae hedqadaagaehe maatschappij is geheel en al op de verdeeling van dea arbeid tustdien laenseh en mensch, tusschen volk en volk gegrcmdvest: bijna geen arbeid, waarvan niet de ruiling een gevolg is; ja bijna geen arbeid, waaraaa geene ruiling voorafgaat. Naarmate die ruilingen aneller en aekerd^ plaats vinden , in die mfite zal ook de voortbrenger zich spoediger kun- nen ontdoen van zi^e producten en de opbrengst daarvan tot nieuwe prodoctie gebruiken, in die mate zal ook de kooper de voortbrengaden VQor zijne nijverheid apoediger en beter kunnen aanwenden. Moest nu aan elke cuiling een anderzocdi: .naar de regtmatigheid van het beait voocafgaan, de handel zoude veriammen, en de invloed daarvan op de mjverheid doodend z^ Stelt u voor, dat een graanhandehar van eea ageat te Riga of Odeasa koren heeft gekocht» dat hij ket cc^noeaement van de hding heeft ontvangeai > daardoor regtena in het besk dier granen ia gekomen, en faij den agent den kooppnjs heeft betaald. Waar zonde het henen , wanneer de vroegere eigenaar dier gpranen > de eene of andere Russifiche grondeig^iaar , later zoude kunnen opkomen en zeggen : ik vorder mijn dgendom temg, want de agent had niet de bevoegdheid die goeda- ren, of aliha&a niet t^en dien prija» te verkoopen. Het regt van teri^ vordmng van roerende goederen paate in een' ti^, toen elk met aijn hniegeain het noodige voortbragt, en er geen of weinig verdeeling van dea arbeid, en dien tm gevolge weinig ol geen ruiUng pbata greep; des noods in een tijd» waarin de ruiling beperkt i& tot ^e pkata m eene kleine uitgeatrektheid; laaflir zi| behoort niet meer in den tegenwoordigra. Zoo is dsa hot eigeDdomsrogt op voerende goederen door de eischen van het maatscbaiq;»lqk ve^eer foeperkt en geregekL Is het onfoescheidea van mij, met u nog een folik te werpen op de onroerende goederen en ook dia uat dataelfde oogpunt te besdiouwen? Eomt dan ons niet reeds dadelijk het legt van vorjaring voor den geest? Al is men ook op de wettigste wijze eigeiiaar geworden van een eif ^ wanneer een ander daarvan het h^ at heeft, en bot onder aeime voorwaarden gedurende een foepaald tijds* verloop foehoudt» dan wordt de eigendom verloien en vervalt aan den foe- ^) Seereoht I p. 810. *) Contnt de Commianon, n p. 671. 88* V 260 B. D. H. TELLEGEN atter. Geene uitvinding i^ dit van latere tijden, maar, zoo als men weet, zoo wel wat roerende als onroerende goederen betreft, eigen aan het Ro- meinsche regt. De juridieke grond , waarop db groot *) en anderen de verjaring hebben zoeken te verdedigen, bestond daarin, dat, wanneer iemand zoo lang stil zat, hij gerekend moest worden zijn goed te hebben afgestaan. Maar hoe kan stilzwijgen alleen, soms van iemand, die van de zaak onbewust is, gelijk staan met afstand, met vervreemding , waartoe eene wilsverklaring vereischt wordt? Die redenering moge nog eenige waarde hebben, waar eens de verjaring bestaat en geldt; dan kan men misschien zeggen : ^s^gij weet , dat door zulk een tijdsverloop uw eigendom verloren gaat; indien gij dus uw goed laat verjaren, moet dit beschouwd worden als een vervreemding." In dien geest wordt dit argument dan ook door uLPiANus gebruikt ^). Maar eene gevolgtrekking, uit de eens be- staande verjaring afgeleid, kan geenszins dienen, om de verjaring zelve, haar beginsel, te regtvaardigen. Wij vinden die regtvaardiging evenmin in de redenering van de groot, wanneer hij zegt, hoe degeen, die eens anders goed bezit, in een staat van zonde verkeert, en dat men wel mag aannemen, dat de ware eigenaar het aan dezen heeft willen afstaan, daar men van goede menschen niet vooronderstellen mag, dat zij hunnen naaste voortdurend in een toestand van zonde willen zien verkeeren. Daar moet, volgens DB GROOT, de ware eigenaar gerekend worden het goed aan den onregtmatigen bezitter te hebben willen overlaten, ten einde dezen uit de zonde te verlossen. Indien men dergelijke gronden in den tegenwoordigen tijd onder de oogen krijgt, dan staat men verbaasd, hoe een man als db groot zulke zwakke en gezochte redenen konde aanvoeren , en kunnen wij er alleen dit nut uit trekken, te leeren nederig te zijn, wanneer wij zien, dat zelfs uit- stekende denkers zoo zeer kunnen falen. Maar hoe kwamen dan de Bo« meinen tot deze inbreuk op het re^t, tot deze irDnregtvaardigheidP" ') Door de overtuiging, dat het algemeen welzijn de verjaring eischte. Wat 1) Ju8 Belli ac Pacis 11 c. 4 { 8. ») JPr. 28 Dig. de Verb. Signif. *) Gibbon Dl. Y. cb. 44 p. 888. «'ConscieDtioas injosiice." •) Fr. 1 Dig. de usucap. ♦ REDEVOERING. 261 cicERO reeds zegt, lezen wij breeder bij gajus, ^) dat bonopublico, tot nat van 't algemeen, de verjaring is ingevoerd, ten einde er geen lange en voortdorende onzekerheid zoude kunneh bestaan over de vraag, wie eigenaar was, of, zoo als de groot ^) het zegt: is^om ieder op 'tzijne te doen letten: de eigendommen te stellen in verzekerdheid en alle geschiiien af te snijden/' En ook in den tegenwoordigen tijd — en nog meer dan onder de Romeinen — moet daardoor de verjaring worden geregtvaardigd. Zekerheid van eigendom is noodzakelijk voor de algemeene welvaart. Niet alleen omdat de zekerheid den bezitter kracht en lust geeft den grond ten meerderen nutte voor zich en de zijnen , en dus ook voor de geheele maat- schappij > aan te wehden , maar ook en bovenal in het belang van het cre- diet. Dit laatste klemt in onze maatschappij met dubbele kracht. £r zijn velen , zeer velen , die in het bezit van kapitaal zijn , maar dit niet of niet voordeelig weten aan te wenden. Er zijn er daarentegen weder anderen, die behoefte hebben aan kapitaal, ten einde het in hunne handeis-, fabrieks- of landbouwnijverheid tot bevordering der voortbrenging te doen strekken, en gaame aan den eigenaar van het kapitaal eene vergoeding voor het gebruik daarvan willen betalen. Wat men gewoonlijk geld leenen tegen interest noemt, is eene der meest dagelijksche handelingen van het maat- schappelijk leven, en die handeling brengt de kapitalen uit onvruchtbare handen in die van hen, welke ze vruchtdragend weten aan te wendcn. Wie nu zekerheid kan geven voor kapitaal en interest, bekomt natuurlijk dat kapitaal op ligtere voorwaarden. En welke zekerheid is beter, dan die bestaat in verpanding van het vaste goed, dat de geldleener in eigen- dom heeft, en waarop hij misschien dat kapitaal wil ten koste leggenP Zal de geldschieter echter gerust zijn geld kunnen leenen , dan moet hij zekerheid hebben, dat het verpande goed werkelijk de eigendom van den schuldenaar is. Om hiertoe mede te werken , dient ook de verjaring. Het is hier niet alleen de vraag, of het hard is, dat iemand» die zoo vele jaren zich als eigenaar heeft beschouwd, en als zoodanig heeft geleefd en gewerkt, uit zijn bezit zoude worden ontzet, wanneer de verjaring niet d^r was» om hem te beschermen; maar ook of niet het algemeen er groot ') Inleidlng, H, dl. 7. 262 B. D. fl. TELLEGEN belang bij heeft, dat er over den eigendom de minst mogeKjke <msekeiiieid heersche. En daarbij heeffc het algemaen groot belang. Het is een feit, door de economie in 'tlicht gesteld, dat de interest, gegeven voor het gebruik van een kapitaal, ten deeie dient als belooning voc^ den kapitafist, omdat hij «ijn eigendom niet zelf verteeit, maar hem aan een ander ter voortbrenging afetaat; en ten deele moet beeehouwd worden als premie van veizekering vo(»- het gevaar, dat de geldschieterloopt.hetgeleendenietterog te zallen bekomen. Waarom is de rente zoo hoog in die fauiden, waargeene regtszekerheid of zekeiiieid van den eigendom bestaat? Omdat het gevaar voor den geldschieter daar zoo veel grooter, en de mterest hooger is, naar mate de kansen van verlies voor hem meerdere zijn. Denkt aan de verbaaend hooge interessen , soms tot 50 pCt. in 't jaar , bij de Oostersche volken. De onzekerheid van den eigendom drukt das niet alleen op de invidaeele bezittenB , maar belemmert bet crediet in 't algemeen. Waar de intereet ten gevolge van onzekerheid hoog is en moet zijn , zal de nijverbeid min- der bloeijen , ja moeten kwijnen. Met het oog op dit alles zoude ik de vraag willen doen, of onze wet- gever verstandig heeft gehandeld, nu eens het beginsel van veijariog waa aangenomen, de lange termijnen uit het Justinianeische regt bij ona over te brengen, ja ze nog in een geval te verlengen? Dat JVSTiNiANim geea vrede had met den korten termijn van twee jarra voor de veijaring def vaste goederen, volgens de wet der XII tafekn, was niet vreemd. Waft toch in de tijden der republiek, met een nog beperkt gnmdgebied, vol* doende konde zijn , was niet meer geschikt voor Iwt onmetelijk« Romehi- scfae rijk. Maar omgekeerdook, welk een onderscheid tufischen jcbtiniahvs' tijd en den onzen! Toen in vergdijking met thana, beperkte middeim vaa gemeenschap, zoowel om vau de eene plaats te komea naar de andere^ ab om bekend te woiden met hetgeen elders voorviel. Na een tijd, waarin alles bdcend wordt zoodra het gebeurd is; waarin men elk oogen^ bHk op de faoogte kan ^ijn van hetgeen met iemands eigendom voorvait, al is men ook honderde uren van ^qne woonplaats verwijderd. Ik vraag met vertrouwen : moest de behoefte aan zekerhetd van den eigendom er niet toe geleid hebben, om in onzen tijd kortere termijnen van verjsring aan te nemen, dan door justinianus waren verordend voor zijne ondeniamn? REDEVOERING. 268 Voegt hierbij nog de omstaDdigheid , dat mea met eens in de 20 of 30 )ar6n een exploit van sommatie te laten uitbrengen, iemanda bezit tot in eettWigheid in het ofizekere kan laten« Want hierdoor wordt, volgens ona tegt, de verjaring gestoit en begint haar termijn op nienw te loc^n. Yo^ens het Vransdie regt werd tot stuiting der veijaring nog eene dag* vaarding , d. i. een regtsgeding of eene daarmede in kracht overeenstem*' mende handeling vereisdit. Eene wijziging in de elfde ure in oiae wet gebragt» en waarvoor geene reden is aangevoerd en ook geene kan wcNrden aangevoerd , tensij , dat die bepaling sloit in het stelsel , dat verjaring e^de vervreemding is, en dat zij in het canonieke regt was q)genomen. Had men meer cp den eoonomisdien grond der verjaring , dan op het canonieke fegt gelet, mij donkt, men had die bepaling niet in de wet gebragt, en ttich bij het te dien opeigte in het Fransche regt bepaalde gehouden. Waartoe die kmge duw der v^jaring leidt, leert de aan ons allen bekende gesdiiedaus vaii de kwestk over de aanwassen aan de wadden. Art. 536 €. N., in verbond met een keizerlijk decieet van 1811, deed de vraag vBtstaan, of die aanwassen aan de bezitters der landen, dan wel aan het Domein toebdioorenP Men wacht tot in 'thatst van 1838» dos bijna 30 jarai, voordat het Dofndn de zaak brengt voor den regter. Dit geding ioopt ongelttkkig voor den eischor af. Hangende hetzelve ontvangen al de landgebmik^s , die in hetzelfde geval verkeeren , drie dagen voor de dertig jar» verioopen zija , eene sommatie van het Domdn. Sedert slaapt die BMk weder, totdat, in 't laatst van 1865, naar ik meen, al die landge- brmkers voor den regter worden geroepen; tegen een hunner wordt het geding vocHrtgezet, en na eenige jaren te hebben gedtturd, eveneens ten Mdeeie van het Domeia beslist. En wie weet, wanneer die kwestie als beeindigd zal kannfen worden beschoawd? Noemt gij dit zekerheid aan den eigendom verschaien» wanneer de termijn van veijaring zoo lang wordt gesteld, dat dorgelijke zaken als die demeinproeeseen mogelijk zijn? Wan- neer eene geheele kk»se van ingezetenen gedttrende zoo vele jaren in 't on- zekere kan woiifen gelaten, 6[ hetgeen zij bezit het hare is? Wanneer dietifa^gevolge de verkoopswaarde dier gronden gedrnkt, en de geldschie* ten vreesachtig wwden? Onze bepalnigen ov^ de verjarmg eischen dus -— met het oog op haar S64 B. D. H. TELLE6EN doel, zekerheid van eigendom te verschaffen, — verbetering. Tenzij men, wat, volgens sommigen, misschien nog beter witre, en faier te lande in kiem bestaat, maar niet tot wasdom is gekomen; tenzij men hier, in na- volging van het oade en nieuwe Duitsche regt, zoude willen invoeren de openbaarheid des eigendoms; dat is, dat openbare registers niet in naam, maar in der daad aanwezen, wie als eigenaar van een onroerend goed is te beschouwen. Zoo als thans de zaak is geregeld, weet ieder man van zaken , en hebben vele ingezetenen tot hunne schade geleerd » dat in het bekend zijn als eigenaar in de openbare registers geen waarborg gelegen is, dat iemand werkelijk eigenaar is. Het gaat er mede als met de onbe- eedigde verklaring van een kind in eene strafzaak; zij kan niet als bewijs dienen, maar kan ons alleen op het spoor brengen van andere middelen van bewijs. Ik heb u alzoo, Mijne Heeren, rondgeleid door het regt van eigendom, en dit regt van ztjne economische zijde beschouwd. Ik heb gemeend, daarmede beter mijn doei te bereiken , namelijk u de overtuiging te geven , dat er tusschen de regtswetenschap en de volkshuishoudkunde een naauw verband bestaat, dan wanneer ik u dat verband in aigemeene trekken had trachten te schetsen. Ubi rerum testimonia adsunt, non opus est verbis. En de door mij bijgebragte voorbeelden getuigen, naar mijne bescheidene meening, van dat verband. Zij bewijzen, dat het regt van eigendom niet alleen moet geregeld worden^ maar ook geregeld en gewijzigd is, naar het- geen de algemeene welvaart eischt. En wat nu van den eigendom waar iSy zal ook wel waar moeten zijn van de andere gedeeiten des regts, voor zoo ver zij tot de stoffelijke goederen in betrekking staan. Ook daar zal moeten gelden, wat roscher zegt: de regtswetenschap leert hoe het is; maar waarom het zoo is, zal in ontelbare gevalien alleen door de volks- huishoudkunde kunnen worden beantwoord. Ik meen dan voldaan te hebben aan hetgeen ik mij had voorgesteid. Of heb ik mijn doel niet bereikt, en moet ik misschien nog eene tegen- werping uit den weg ruimen? Want hoezeer bij deze gelegenheid alleen het woord hebbende, zoo wensch ik toch de bezwaren^ die men mogt opperen, niet met stilzwijgen voorbij te gaan. Ik hoor zeggen: //Hetgeen gij hebt betoogd, is niet nieuw. Bij de Romeinen zoowel als bij andere volken heeft men zich bij de ontwikkeiing des regts steeds laten leiden door hetgeen men in 't belang der algemeene welvaart meende te zijn. Wij erkennen het met u, het regt van eigendom is niet gehandhaaafd in dien zin, dat men door middel van een juridiek betoog er ailes uit heeflt ont- wikkeld, wat in zijn beginsel verscholen lag. Maar wat gij met den nieu- wen naam van Economische reden noemt, dat kenden de Romeinen ook, maar zij noemden het met een anderen naam: de utilitas. t/Utilitatis causa contra rationem iuris introductum est. Door ontelbare voorbeelden /' zegt reeds julianus, ^) //kan men aantoonen, dat veel in het regt <) L. 61, f 8, Dig. ad. leg. Aquil. 34 266 B. D. H. TBLLEGEN UA nut ?Bn 't algemeen tegen de rfttio disputaodi is c^iffeootnen/" Gij wilt, en wij vergeven het u, de eer geven aan de wetenschap, door u beoefend, de wetenschap^ welke aU ssoodanig de kinderschoenm nog niet heeft uitgetrokken , want zij is nog geen hoaderd jaren oud. In 1776 kwam toch eerst Jdam 8mith's Wealth of nations in het licbf 'tls zoo, M^ne Heeren. Ook voor dat de volkshuishoudkunde als we- tenschap in het leven was getreden, ja, ten alien tijde, hebben de men-» schen zich, bewust of onbewust, laten leiden door hetgeen zij voor de al- gemeene welvaart nuttig en noodzakelijk achtten, en heeft zich dit streven ook afgespiegeld in de regtsovertuiging der vblkeren. Ook lang voor Adam Smith zjjn er velen geweest, die over de voortbrenging en verdeeling dea rijkdoms hebbcn nagedacht en hunne denkbeelden daarover hebben mede- gedeeld. Niet altijd hebben de bestuurders en regtsleeraars der volken ge- faald, wanneer zij, met het oog op de maatschappeiijke welvaart, dit ver- ordenden, dat vaststelden; niet altijd zijn de onderzoekingen daartoe be- trekkelijk ijdel en vruchteloos geweest. Want wat van elke tot den mensch betrekkelijke wetenschap waar is, geldt ook hier. Lang v66r dat de ge- neeskunde een wetenschappelijken grondslag had bekomen, is over de men- schelijke natuur en hare ziektetoestanden nagedacht en zijn de menschen behandeld, en niet altijd was 6id behandeling verkeerd, al werd ook de we- tenschappelijke grondslag gemist. En zoo ook in de leer der maatschappelijke welvaart. Instinctmatig of bewust heeft het menschdom zijnen w^ bewandeld, en niet altijd was die weg de verkeerde. Maar eene wetenschap van de rijk- dom, zoo als zij thans bestaat, was daarom nog niet in bet leven getre- den. Of doelde misschien cicero op haar, toen hij zeide ^): //Sed toto hoc de genere> de quaerenda> de coUocanda pecunia> veliem etiam de utenda, commodius a quibusdam optimis viris ad lanum medium seden- tibus, quam ab ullis philosophis ulla in schc^ disputaturP" Wat ik vrq zoude vertalen : // de wijsgeeren des rijksdoms moet gij zoeken in den effectenhoek op de Amsterdamsche beursl Niet meer alzoo in onzen tijd, Mijne Heeren! Gij vindt die wijsgeeren thans in het stille studeervertrek , in de kabinetten der vorsten , in de raadzalen der volken. Want hoewel *) De Offic. n, c. 25. REDEVOERING. MT men ia vorige tijden praktisch even veel op had met sU^elijke goederen als thws ^ 000 was dit iheoretisch niet het geval. Rijkdom werd , hoe ook begeerd, toch niet selden beschouwd, althans betiteld» als het elijk der aarde. De philosophen vonden het beneden zich de wetten na te speuren, (iie aan de voortbrenging van den rijkdom ten grondslag liggen ; aoo oigsro. Langzamerhand heeft men echt^ den mensch leeren beschouwen 2soo aU hij is, met zinnelijke en geestelijke vermogens en behoeften, als een ge- heeL Men zag in, dat, om den mensch te kennen^ men hem van alle zijden moest beschouwen ; men begreep , dat ter zijner ontwikkeling zoowel de ligchamelijke als geesteiijke behoeften in aanmerking moesten komen. Het was niet meer beneden den wijsgeer den mensch ook van die mate- riSle zijde te onderzoeken en te beschouwen. Maar om op dit onderzoek eene wetenscfaap te kunnen bouwen, moest men e^st zijn gekomen tot de overtuiging, dat, wat de natuurkunde van de st(tf had geleerd, ook gold voor den mensch ; dat ook tle menschelijke natuur zich volgens vaste wetten ontwikkelde; dat ook hare verschijnselen tot vaste wetten konden worden teruggebragt. Nu was eerst de volkshuishoudkunde mogelijk, Nu konde eerst abam smith haar wei niet openbaren, maar staande op de schouders zijner voorgangers, haar tot ontwikkeUng brengen, haar als systematisdi geheel, en onderscheiden van andere wetenschappen , bij de menschheid inleiden. Wat die wijsgeer begonnen is, daaraan hebben an- deren voortgewerkt, dat hebben anderen meer en meer volmaakt. Is het dus waar, Mijne Heeren, dat de regtswetenschap voor een groot deel tot onderwerp heeft de stoffelijke goederen en de regten en verpligtingen ten aanzien van die goederen; en is het ook waar, dat er thans in waarheid eene wetenschap van den rijkdom bestaat, dan moet daaruit noodzakelijk volgen, dat beide wetenschappen met elkander in verband staan: dat de regtswetenschap licht kan putten bij hare zuster> de vdkshuishoudkunde. Waar dit dan ook nog wordt betwijfeld, iigt de reden van dien twijfel dieper: namelijk in het wantrouwen op die jongere wetenschap, in de meening, dat zij misschien niets is dan eene, wel niet onaardige, maar toch ijdele bespiegeling , eene holle tbeorie ! Maar zijn dan al die uitste- kende mannen, die in de laatste eeuw zich met haar hebben bezig ge- houden» een MALTHUSy een sat, een rigardo, een mill, een roschibr 34* 268 B. D. U. TELLEGEN en wie al meer, alchymisten geweestP Was het voor een droombeeld > dat BOBBRT F££L in het laatst van zijn leven het hoofd heeft gebogen, toen bij de agbting en genegenheid zijner partijgenooten aan de lessen der volks- buishoudkunde ten offer bragtP Durft men beweren, dat onze edele OT8B£BT KAR£L VAN H0G£ND0RP , toeu hij die lesseu met mond en pen verkondigde, en daarvoor de miskenning zijner tijdgenooten moest inoog- sten, de tolk was eener dwaalleerp De geschiedenis van ons vaderland is de welsprekendste getuige van het tegendeel. Neen,,Mijne Heeren, die oogen heeft om te zien , en ooren om te hooren , kan in den tegenwoordi- gen tijd de waarde der volkshuishoudkunde niet meer miskennen. Ik heb gemeend, om het verband dezer wetenschap met die des regts in 'tlicht te stellen, u op het voetspoor van bankwabdt ^) te moeten rondleiden langs de paden van het civiele regt : dat gedeelte van het regt , waar haar invloed nog het minst is doorgedrongen, Mijne taak ware gemakkelijker geweest, hadde ik uwe aandacht gevestigd op het publiek- en volkenregt. Die daarop zijnen blik vestigt^ zal het regt van bestaan der volkshuis- houdkunde niet meer ontkennen ; in haar niet kunnen zien de begoocheling van welwillende, maar kortzigtige menschen. Vroeger was het denkbeeld algemeen , dat de Staat niet alleen bevoegd , maar ook verpligt was , de ruiling tusschen zijne onderdanen en die van andere staten te beperken en te belemmeren. Dit denkbeeld was niet gegroeid op het juridieke terrein; volgens de strenge leer van den eigendom zoude men eerder moeten ko- men tot algemeene vrijheid van handel. Wanneer ik beperkt wordt in de vrijheid van ruiling, word ik beperkt in de beschikking over mijn eigen- dom. Desniettegenstaande hebben de bestuurders der volken nooit zwa- righeid gezien, den handel met het buitenland te beperken. Uitgaande van het denkbeeld, dat de rijkdom alleen in edele metalen bestond, be- lemmerde men den invoer van vreemde^ bevorderde men den uitvoer van inlandsche waren, ten einde op die wijze edel metaal in ruiling te beko- men. Wanneer de invoer van edel metaal den uitvoer daarvan gerekend werd te overtreffen, was er tainsf, wanneer het tegendeel plaats had, ver^ lies. Van bier het denkbeeld , dat zoo lang heeft geheerscht , en tot zoo *} Nationaldkonomie und Junflpnidenz, Bostock, 1857. REDEVOERING. 269 vele oorlogen heeft aanleidmg gegeven, dat het voordeel der eene natie iDoest gebouwd zijn op bet nadeel der andere. Maar die dwalingen zijn door de v^Ikshuishoudkunde weggevaagd. Zij heeft. geleerd , dat de rijk- dom bestaat in alle stoffelijke goederen , noodig ter vervulling van 's men' schen behoeften, en niet alieen in edel metaal, waarvan het uut hoofdza- kelijk daarin bestaat, dat het als ruilmiddel kan dienen. Zij heeft geleerd , dat de arbeid verdeeld moest worden tusschen de voikeren , en dat de rui- lingen, zoo zij door geene tusschenkomst der Regering beiemmerd wor- den> zoowel den een ais den ander bevoordeelen ; dat het voordeeliger is producten , die elders met minder kosten , d. i. met minder arbeid , kun- nen worden voortgebragt, in te ruilen, dan ze zelfs met meer kosten in 'tleven te roepen; dat eindelijk producten tegen producten werden ver- ruild, en dat men, wanneer men aan andere volken wii verkoopen, ook wederkeerig van hen koopen moet. Weike klove iigt er dan niet tus- schen de nog door voltaire verkondigde meening, dat geen volk winst kan behaien, zoo niet een ander volk verliest, en tusschen de ieer der volks- huishoudkunde , dat de welvaart der eene natie door die der andere be- vorderd .wordt! Welke heilzame gevolgen heeft die verandering van ziens- wijze reeds niet uitgeoefend op de beginselen van handeiswetgeving in Europa, en niet het minst in ons vaderland. Waar vroeger alie heil ge- zocht werd in beiemmering en bevoorregting , is thans de vrijheid met baren bezieienden adem op den voorgrond, de tusschenkomst der Rege- ring op den achtergrond getreden. De natuurlijke loop der zaken heeft den gekunstelden toest^nd reeds ten deeie verdrongen. En vestigt uwen blik op het regt der volken. Welk een afstand tusschen bet regtsbegin- sel der Romeinen, wien geen eigendom zoo heilig was als die op de vijan- den was buit gemaakt, en tusschen den regel van het toekomstige volken- regt , dat alle eigendom der onderdanen , ook van de tegenpartij , moet wor- den geeerbiedigd. Wat reeds iag in het beginsel, dat de oorlog tusschen de staten en niet tusschen de ingezetenen gevoeM^wordt, heeft zich uit dat beginsel niet kunnen ontwikkeien, zooiang de Economie niet geleerd bad, dat ook in oorlogstijd bet in aller belang is, den handei der volken zoo min mogelijk te beperken. Wat heeft het niet eene moeite en een strijd gekost, om tcn minste die yijandelijke goederen, welke zich op onzijdige scbepen bevonden, geeerbid* digd te zien, en den regel: vrij schip, vrij goed, in het volkenr^ tedoeo opnemen. Eerst in den laatsten Russischen ooriog werd die r^l ook door zijnen vroegeren bestrijder, Engeland, erkend, en het oongres voor Fbrijs zette daarop zijn zegel. En nog zijn er geene vijf jaren verkx)pen en reeds breekt de dageraad aan , die ons doet vertrouwen , dat met eenigen tijd de stemme, uit Bremen opgegaan en die heeft weeridonken door de geheele beschaafde wereld, zal doordringen in de kabinetten en oongres^ sen der vorsten en de raadzalen der volken, en dat het Europeesch vd-* kenregt het nieuwe beginsel in zich zal opnemen, dat, met uitzondering van oorlogscontrabande , de eigendom van bijzondere personen niet alleen te land, maar ook ter zee zal worden geeerbiedigd. En ook dit zuUen wij, onder zoo veel, te danken hebben aan de kracht der economische wetenschap. Die kracht, thans reeds zoo duidelijk en heilzaam in het Staats* en volkenregt, zij zal zich ook meer en meer doen gevoelen op het regt tus-^ schen burger en burger en ook daar haren gezegenden invloed uitoefenen. -^ Dit zij zoo! Edel Qroot Achtbare Heeren Curatoren der Hoogeaohool! Door het geeerbiedigd Hoofd van den Staat, op Uwe voordragt, benoemd tot hoog* leeraar in de regtsgeleerde faculteit, heb ik thans voldaan aan het voor- schrift der wet en mijn ambt met eene inwijdingsrede aanvaard. Wat de wet echter niet voorschrijft, maar waartoe mijn gemoed mij dringt, is, UE.6.A.H. ! mijnen dank. te betuigen voor de eervoUe roeping op deze plaats. Die onderscheiding was niet alleen streelend voor mijn gevoel, maar zij verschaft mij ook eenen werkkring door mij gewenscht Want waarom het te ontveinzenP hoe gezegend ook in mijn praktisch leven, hoe te huis ook in den broederkring der Grcmingsche balie, hoe begunstigd ook door het vertrouwen mijner medeburgers, 900 waren er todi niet zel- den oogenblikken in mijn leven , waarin heimwee mij beving naar hat stiUe REDEVOERING. 271 stttdMTvertrek , naar eeM andero, meer wetenschappelijke , bopbaanl £q deee mij te aien geopend in de plaata waar ik ben geboren en getogen, waar hetgeen het dierbaarat is hier op aarde, mij omringt; aan die inrig* ting^ waar ik zelf mijne wetenschappelijke vorming heb ontvangen, adet daar E.G.A.H.! wat mij overvk)edige stof tot dankbaarheid geeft Of ik de mij opgelegde en door mij aanvaarde taak naar eisch zal vervullen, of ik en der wetenschap bevorderlijk en de mede aan mijne zorg toevertroawde sta- denten tot nat zal kannen zijn, dit zal de toekomst moeten leeren. Ik ben diep doordrongen van het besef, dat, hoezeer ons aller lot moge lig- gen op de knieen der Gk>den, todi ook onder de gunstigste omstandigheden het bovenal van mij zelven en mijne eigene krachtsinspanning zal afhangen, of ik dit ambt met eere ssal bekleeden. U te betuigen, dat dit mijn stre- ven zijn zal, en daarover uit te weiden, schijnt mij op dit oogenblik en van deze plaats ijdel, overtoUig. Betuigingen bij de intrede eener loop» baan, wanneer alles met een waas van nieuwheid en frischheid is over- dekt, geven op zich-zelve weinig waarborg voor de toekomst. Ik wil dan alleen dit zeggen: yan rees, wiens opvolger ik ben, heeft mij een na* volgingswaardig voorbeeld achtergelaten. Moge de herinnering, die hier van hem zal blijven, mij ten spoorslag strekken, om met verdubbelden ijver mij op de wetenschap toe te leggen, mij aan het onderwijs te wijden« £n mogt het mij dan gelukken» zijn gemis eenigermate te vergoeden, dan zult Gij , E.G. A.H. ! geen berouw gevoelen , mij gebragt te hebben op deze I^tae, en'zal ik met genoegen kunnen terugzien op het oogenblik, waarin ik mijne vorige betrekking vaarwel zeide en^ uwe roepstem en die dea Konings volgende, het hoogleeraarsambt heb aanvaard. Moge het mij ein- delijk gegeven zijn, u nog lang te zien geplaatst aan het hoofd der Hoo- geschool, aan uwe zorgen toevertrouwd ! Hd; is niet zonder weemoed, dat ik mijn bUk op u vestig, Hoogge- leerde Heeren , zeer geachte ambtgenooten 1 Voor dertien jaren de rijen dor studenten verlatende, keer ik nu tot deze inrigting in eene andere betrekking terug. Maar wanneer ik uwe achtbre rij overzie, dan mis ik daarin velen, die voor dertien jaren nog waren in de kracht huns lev^s, een sieraad van deze Akademie. Ik zie niet meer in uw midden mijnen 272 B. D. H. TELLEGEN leeriueester nienhuis, bij mij in dankbre herinnering, toen nog scherp- zinnig en vol ijver^ thans door ziekte en zwakte onafgebroken aan zijne woning gekluisterd! Ik mis, onder vele anderen, den voor mij onvergete- lijken star numan, den man, die leefde in- en voor zijne leerlingen, die hun lot als het zijne beschouwde, en ook na het verlaten der Akademie hen nooit uit het oog verloor. Hier getuigenis te geven van zijn weiwil- lend gemoed, van zijne edelaardige inborst, was mij eene behoefte op dit oogenblik. Dat gevoel van pieteit moest ik voldoening geven, alvorens tot u, de levenden, het woord te rigten. Ik treed dan op in uw midden, ik zie onder u vroegere leermeesters , vele vrienden; gij allen ontvingt mij met die welwillendheid , welke mij doet vertrouwen, dat mijne benoeming u niet onaangenaam was. Die welwillendheid , ik heb ze noodig, om mij zonder schroom bij u aan te sluiten. In het bijzonder beveel ik mij aan bij u , ambtgenooten in de regts- geleerde faculteit; en vooral bij u, Hooggeleerde Heer PHiiiiPSE. Er zijn bijna vier lusira voorbijgegaan, sedert ik door u werd ingeleid in de schat- kamers van bet Romeinsche regt. Steeds is mij uw beeld bijgebleven als dat van den Romeinschen jurist, en dit niet alleen om den rijkdom van uwe kennis en de helderheid en juistheid van uwen geest, maar niet min- der om uwe onkreukbare regtvaardigheid. 6ij zijt nu omringd door-, gij zijt het middenpunt van drie uwer vroegere leerlingen. Moge de genegen- heid i die gij betoont aan dibphuis en gbatama , in deze nieuwe betrekking ook door mij worden verworven! ' REDEYOERING. 273 Studenten! 6ij zijt kweekelingen van dezelfde Hoogeschool^ waaraan ik mijne vorming te danken heb. Oe herinnert mij de gelukkige dagen mijner jengd, toen mijne vrienden en ik hier hunne stadien volbragten, en de genoegens des levens door ons niet werden versmaad. Velen zijn over den aardbodem verstrooid, enkelen rusten reeds onder de groene zoden. Maar, zoo velen als nog in leven zijn» bij allen is hdlig de herinnering aan het streven dier dagen» en het leven aan deze HoogeschooL Ik keer thans tot haar terug, niet als student, maar om uw leermeester te zijn. Leermeester te zijn van jongelieden, die zich hier voor maatschappij en staat wenschen te bekwamen, gewigtige, moeitevoUe taak^ die op mijne schouders rustl Ik zal u mededeelen wat ik bezit aan kennis en wetenschap, ik zal dat kapitaal moeten trachten te vermeerderen , om u in waarheid tot nut en zegen te kunnen zijn. Maar wat ik u niet kan geven» waartoe ik u alleen kw opwekken, is, dat gij bezield wordt door de overtuiging, dat het u hier op aarde niet te doen moet zijn, na te zeggen^ wat een ander u heeft voorgezegd; maar dat het uw pligt is; zelven te onderzoeken; u zelven van alle zijden te ontwikkelen, tot zelfstandige mannen op te groeijen. Daarvoor is kennis noodig, want zonder kennis geene ontwikkeling des menschen: maar kennis alleen baat niet; zoo.zij niet in waarheid uw eigendom wordt, zoo zij niet met zelfstandigheid gaat gepaard. De vrije maatschappij ^ waarin gij zult optreden^ is niet tevreden met werktuigen^ die door anderen worden in beweging gebragt; maar zij eischt zelfstandige burgers» die hunne handelingen bepalen naar hetgeen zij zelven nuttig en oirbaar achten. Bekwaamt u hier voor die gewigtige taak; wendt daarom uwe lippen niet af van den beker der vreugde, die past aan uwen leeftijd; maar vergeet onder de genietingen uwer jeugd de toekomst niet. Vergeet niet^ dat gij eens aan uw vaderland rekenschap zult moeten geven van hetgeen gij gedaan hebt, en hetgeen gij zijt; denkt dat voor u is wegge- legd de schoone taak van» getrouw aan de Grondweti getrouw aan den Eoning^ te leven en te werken tot heil van het geheele Nederlandsche volk, Moge Gods zegen op uwe pogingen en op de mijne rusten! IK HEB GSZEGD. 35 ORDO LECTIONUM, IN ACADEMU GRONINGANA HABBNDARUM INDE A DIE m M. SEPT. A. CIOIOCCCLX AD FEBIAS AESTIVAS A. CIOIOCCCLXI. IN FACULTATB lURIDICA. HENBicus MiJSNHUis muDerifi vacationeia consecutus lectiones nullas edicit; quodsi alia ope iuris studiosis prodesse poterit^ eam^ quantum per viiea licebit, petentibus lubens accommodaj^it. lAcoBus HJ^iuiANNus FmLiFSE diebus !^{artis, horaXIj Mercurii^horaX» lovis et Veneris» hora XI, InstittUionea iustiniani explicabit; die Lunao, JJ^artis, lovis et Yeneris, hora IX, selecijos PaniiectarMm locos tractabit; die Lunae^ hora X et IJ, die Martis, hpra X, JERstoriam Itma Bqmam enarrabit; diie Merouriij hora IX, lovis ejtYeneris, hora X^ JEncyclqpaediam et Methodologiam Iv/rie trc^et. QEi^NAED.us lANua QB4.TAMA tr^del; IvA nflttfrak diel)])s I^nae «t MartiSj^ hora IX, diQ MerQor^,^ hor» XI i lu^ crifninale^ ^e^hm h^^^^W, Martis e(i Mercurii^ hi^ra X; Ofdinem I^(ficiqrum jmbfu^m djiebu& Jumw^ et Marti^., hpra XI, die M«rcmiis hasek I^ OTTO VAN B9BS Oeconmim poUticm 4o^¥ti c(ielw9 Mairtis:, hpsa XjQ^ et Mercurii, hora XII e^ t; ^atie^n^, fqime, diebus lm^> hpja XU et I, et Mftrtis» htm I; /»« ffiiilifm. ^ifibu^ Jovis. V^neriA et Satun4^ hora X; Iw ffimtium JShtf^uvn^^m di^o4» ^m X$, ^ GBBSABDUS. )^iB^«9S9 Ju» cimfe hodieimii» tra^ett dm }lLmfm^ hm XL^ diebus lovis^ Yeww ^ Sntnmi» b^a Wi Jna pi^cqf^rim^ e:^]^^^ diebus Martia qI Mftnmriji, kmi Jll^ <$a ^a^WPiui ^Wk Pl 49 iH^Hfiii^ privatie aget diebus lovis, Veneris et Satumi, hora I. Disputationibus publicis et privatis lubentur praeerunt luris Frofessores. ORDO LECTIONUlt. 276 IN FACULTATE MEDICA, lACOBUs BAABT Dt LA FAiLLB diebus Mercurii et lovis, hora VIII, et Satumi, hora IX, sed post ferias Faschales diebus Mercurii, lovis, Ve- neris et Satumi / hora VHI , Jrtem Obatetriciam theoreticam et practicam exponet, et in Nosocomio ad parturientium lectos practice instituet; diebus Lunae et Martis, hora VIII, Artis Obstetridae partem technicam docebit; Therapiam specialem morborum tradet diebus Veneris et Saturni, hora Vin, et post ferias Faschales diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, Ve- neris et Satumi, hora VII; diebus Lunae et Saturni, hora IX, Medidnam foreneem docebit; diebus Lunae, Mercurii, lovis et Satumi, hora X — XII, Martis et Veneris, 6| vespertina, in Nosocomio Academico Clinicis exer* dtationihue vacabit. TRANciSGUS ZACHABIAS BRMEBiNs Pathologiam generalcm docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Histologidm, diebus Lunae, Mercurii et lovis, hora XI; Jnatomiam pathohgicam , diebus Mar- tis, hora XI, et Veneris, hora VIII et J/. Hivercitationibue clinicis in No- socomio quotidie vacabit, hora L lANTS HissiNK lANSEN Chimrqiam doccbit die Martis, hora X, diebus lovis et Veneris; hora IX; et post ferias Faschales etiam die Saturni, hora IX; Doctrinam de morbis octdorum tradet diebus Mercurii et Saturni, hora XII; Clinicis ewerdtationibus in Nosocomio Academioo vacabit diebus Lunae; Martis^ lovis et Veneris,horaXII; Jnatomencorporishumaniex^nei diebus Mercurii, lovis, Veneris et Satumi, hora IV; DissecHonibus cada-' verum anatomids tempore opportuno instituendis quotidie praeerit. ISA&CT7S VAN DEBN Physiologiam generakm docebit diebus Lunae , Martis et Mercurii, hora VHI; Phydologiam spedalem et experimentalem diebus lovis, Veneris et Satumi, hora VIII, et die Satumi, hora XI — I; Beme-^ diorum efectum ei therapeuticum usum diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Pharmacognodn et Pharmacohgiam ewperimentalem die Mercurii, hora Xn, die Veneris hora IX, die Satumi, hora X; Biaeteticam et Poli" iiam medicam die Lunae , hora iV— VI ; Morbos systematis nervod die Ve- 35* 276 ORDO LECTIONUM. neris , hora IV — VI ; Indagationibus phymhgim in Laboratorio Physiolo- gico quotidie praeerit Disputationibus privatis praeerunt Medicinae Professores, horis postea indicandis. '^ IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HERMANNus cHRiSTiANus VAN HALL dic Veneris, hont VIII et IX ^ autumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis, lovis et Satumi, hora VIII, elementa Botanicea illustrabit; die Martis, hora I, Botanices subli' mioris selecta quaedam capita tradet ; die Mercurii , hora IX et X , aget de plantis medicinalibua aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica appli* cata, ordine Familiarum naturalium; die Satumi autem, horaXetXI, Oeco- nomiam ruraiem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, altemis dierum hebdomadibus, die Mercurii, hora matutina 7|, excurmmibua botanicis praeerit. lANus ouiLiSLMUs £RM£RiNs dicbus lovis , Veueris et Saturni, hora XI, Arithmeticea , Algehrae ^ Geometriae et Trigonometriae planae elementa ex- plicabit; Physicam eafperimentalem docebit die Mercurii, hora I; diebus lovis, Veneris et Satumi, hora XII, Physicam theoreticam universe, aut selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet. De Matheaeos ele- mentis disquisitio habebitur diebus lovis, Veneris et Satumi, hora pome- ridiana III. NicoLAUs MULDER dic Luuac, hora X, Zoohgiae ehmenta, die Martis^ hora X et XII, Historiam Mammalium et Avium naturahm docebit; die- bus Veneris et Saturni, hora XI, Anatomen animalium comparatam tradet Exercitiis zoohgicis et zootomicis practicis quotidie praeerit. GUILIELMUS ADRIANUS ENSCHED^ dicbuS lovis Ct Satumi, hora IX, StC" reometriam et Trigonometriam sphaericam docebit; selecta Algebrae capita exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elementa tradet die Lunae, hora I, et die lovis, hora pomeridiana VI; Geometriam anafyticam, Calculum differeniialem et integralem , Mechanicam anafyticam exponet horis ORDO LECTIONUM. 277 commilitonibus commodis. Exerciiia mathematica faturorom Praeceptoram moderabitur. PETBus lOHANNES YAN KSBCKHOFF diebas LuDae et Martis, hora IX, die Mercurii» horis XI et XII, Chemiam anorganicam docebit; diebus lovis, bora XI, et Satumi, hora X, Chemiam corporum organicorum exponet; diebus Lunae, hora XII, et lovis, hora X, Chemiam pharmaceuticam tra- det; Chemiae technolofficae capita in usum publicum explicabit diebus Lunae et Martis, hora pomeridiana VI; Chemiam practicam docebit et EwercUia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. IN FACULTATB THEOLOGICA. PSTBUS HOFSTEDB DE QBOOT diebus Luuae et Mercurii, hora VIII, Mar- tis, hora X, Historiam JSccleaiae Christianae, secundum Lineamenta a se typis divulgata, enarrabit; diebus Lunae et Mercurii, hora X, Encydo* paediam Theologi Christiani, secundum Compendium a se et l. o. fabeiu editum, exponet; diebus Lunae et Mercuni, hora IX, et Martis, hora XI, Theologiam Naturalem^ secundum Compendium a se editum, tradet; diebus Mercurii et Veneris, hora I, Theologiam Biblicam, secundum Idneamenta a se edita, explicabit. LUDOYicus GEBLACHUS PABEAU dicbus Mercurii, lovis et Veneris, hora XI, Dogmaticam et Apokgeticam Christianam, secundum Compendium aseet p. HOFSTEDE D£ OBOOT cditum , expouet; diebus Martis, Mercurii et lovis, hora XII, secundum Compendium suum tjpis expressum, in Theologiam Christianam moralem inquiret; diebus Lunae atque Veneris, hora XII, et die Martis , hora I , loca nonnulla Ifermeneuticee sacrae , secundum Co9n* pendium suum typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hehraica cum commilitonibus interpretabitur. GuiLiBLMus MuuBLiNG dic Luuac, hont XI, et die Veneris, hora X, aget de Historia et de Critica lihrorum Novi Foederis; diebus Martis, lovis et Veneris, hora IX, Epietolae pauli ad Bomanoe Cap. IX — XI, et Euan- gelii iohannis partem interpretabitur; diebus Martis et lovis, hora IV, et die lovis, hora X, Theohgiam praciicam tradet, secundum Compendium m ORDO LECTIONUM. 