title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Verligt zoo de taak van uwe leermeesters en bewijst met ons, dat wij in ons gezamenlijk werken ondersteuning. waard zijn. Gij allen hier tegenwoordig, burgers van Deventer, eert uw Athenaeum en schraagt het. Ik zou wenschen tot U te-spreken van het voorregt eene 81% 244 M. J. COP REDEVOERING. school van hooger onderwijs in uw midden te hebben; ik zou wenschen U daardoor op te wekken, om elk in zijnen kring en mẹt zijne middelen toe te brengen tot haar heilzaam werken en tot haren bloei. Maar ik mag / niet langer hier spreken als ware het nog mijn regt; ik moet afleggen , wat mij niet langer toekomt. ; De Raad der gemeente heeft tot Rector Magnificus benoemd den Hoog- leeraar VOLKERT SIMON MAARTEN VAN DER WILLIGEN. Waarde ambtgenoot, U draag ik mijn ambt over en ik begroet U °t eerst als Rector Magnificus. Niet zelden heb ik gewenscht, dat ik als Rector mogt aftreden en dat mij een opvolger aangewezen wierd, wien. ik het ambt mogt overdragen , dat, ik beken het, mij drukte, niet door dat het veel arbeids eischte, of mij in onaangename en netelige bemoeijingen bragt; ver van daar, van dien kant was de taak ligt genoeg; maar ik had zorg om de instelling, die ik. zag kwijnen, zorg welke ik door inspanning niet kon verminderen of wegnemen. Het ontbrak mij aan magt en- aan middelen om te herstellen en op te beuren. Ik meende te zien, dat mijne pogingen vruchteloos waren. Het was mij een last niets te kunnen doen, terwijl ik overtuigd was, dat snel en krachtig handelen noodig was. Zoo was het voor mij teleurstel- ling, dat het Rectoraat mij langer dan gewoonlijk opgedragen bleef. Aan den aderen kant, wanneer ik bedacht wat ik te vermelden zou hebben , indien ik het overgeven moest, kon ik geenszins wenschen dien pligt te moeten vervullen en dan deed mij het opzien daar tegen weer berusten in het bekleeden van een ambt, dat mij nutteloos en onvruchtbaar voorkwam. Intusschen er zijn betere tijden gekomen en nu verheug ik mij den moed niet verloren te hebben. Nu ik weer goeds te vermelden had, nu de groote zorg geweken is, geef ik gaarne U de taak over, die, zoo ik hoop, voor U eene ligte en aangename zijn zal. En nu, mijn ambtgenoot die van deze plaats spreken zult, kir gij op en doe het uwe hóorders vergeten, dat ik hen op uwe woorden moest doen wachten. REDEVOERING OVER DE ZEDELIJKE WERKING DER VADERLANDSCHE TAAL- LETTER- EN STAATS-GESCHIEDENIS, l UITGESPROKEN BIJ DE PLECHTIGE AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAAR-AMBT IN DE NEDERLANDSCHE TAAL- LETTER- EN GESCHIEDKUNDE AAN DE DOORLUCHTIGE SCHOOL TE DEVENTER, OP VRIJDAG, 16 VAN SPROKKELMAAND 1855, DOOR JOHANNES VAN VLOTEN. EDELACHTBARE HEEREN, BURGEMEESTER, WETHOUDERS, EN RAADSLEDEN DEZER GEMEENTE, EN BEZORGERS DEZER DOOR- LUCHTIGE SCHOOL, WELEDELE HEEREN SCHRIJVERS VAN GEMEENTE- EN SCHOOL- BESTUUR, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, VEELGEACHTE AMBT- GENOOTEN, ZEERGELEERDE HEER, LEERAAR DER UITHEEMSCHE TAAL- EN LETTERKUNDE, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE DE HANDHAVING DES RECHTS IS TOEBETROUWD, WELEERWAARDE HEEREN, HERDERS. EN LEERAARS DER VER- SCHILLENDE GEZINTEN, ZEERGELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE- WETENSCHAPPEN, WAKKERE JONGELINGEN, KWEEKELINGEN DEZER SCHOOL, BEMINNELIJKE VROUWENSCHAAR, DIE DOOR UW BIJZIJN DIT FEESTUUR EEN VRIENDELIJKEN GLANS VERLEENT, EN GIJ ALLEN VOORTS,, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, - ZEER GEACHTE HOORDERS EN HOORDERESSEN: Īndien er één woord is, dat men in onze dagen veelmaal op de lippen: heeft, het is dat der wetenschap. En gewis in een tempel aan ha- ren dienst gewijd, als die, waarin ik thans optreed, en uit den mond eens sprekers, zelf geroepen een der priesters in dien tempel te zijn, zou het weinig voegen, wilde hij van dit woord in een anderen dan vereerenden zin gewagen, noch der zaak zelve, die het vertegenwoordigt, niet al de hulde brengen, die haar niet alleen hier vooral toekomt, maar die zij overal en ten allen tijde verdient. Het is dan ook niet tegen dat. woord en 248 J. van VLOTEN zijħe veelvuldige aanwending, dat ik hier wensch op te komen. Juist . echter naarmate ik er meerder prijs op stel,, het steeds op gepasten en eerbiedigen toon geuit te zienñ, zou ik van den anderen kant meenen, niet genoeg tegeń het misbruik te kunnen waarschuwen, dat men er wel eens van dreigt te maken; een misbruik, dat, in zijne eenzijdige toepassing , er slechts toe zou kunnen strekken, met het misbruikte woord ook de zaak zelve in minachting te brengen en van haren verheven rang te doen af- dalen. Men hoort veel van den ernst, de macht, de strengheid, de hooge eischen der wetenschap spreken, en ik heb met al die woorden vrede; ik wil niets op hare rechten afdingen, noch haar in haar rechtmatig bezit verkorten. Ik wensch alleen, dat men niet voorbij moge zien wat er ook buitendien nog te overwegen valt, en dat men niet alles nog heeft gezegd , als men het groote woord van wetenschap heeft laten hooren. En inderdaad, gaan wij de‘ zaak slechts“ wat naauwkeuriger na. Hoe velen van allen, die ik om' mij zie, begeeren aanspraak te maken op den naam van diẹnaren der wetenschap of ook maar wetenschappelijke lieden? — En even als binnen het enge bestek dezer zaal is het in de —gròoote maatschappij daar buiten. Hoe veel wel van al hare leden acht gij, dat er tot den dienst der wetenschap geroepen zijn? — Wel moet, wel zal op allen zonder onderscheid, in meerder of minder mate, de wetenschap haren invloed oefenen; aller opleiding en vorming moet op de eene of andere wijs van haar uitgaan, of hangt althans eenigsins met haar samen; maar dat, waartoe zij gevormd en ‘opgeleid moeten worden, en waartoe ook de wetenschap hen opleiden en vormen moet, is iets anders, iets — het zij met allen eerbied gezegd — iets hoogers, althans iets meer omvattends dan de wetenschap. Zij moeten menschen , krachtige en ge- zonde, zooveel doenlijk edele, reine, en groote menschen worden; en daar- toe is met hunne bloot wetenschappelijke vorming slechts de helft gedaan; het hangt voor de andere — misschien de grootste — helft van hunne zedelijke vorming af. ~Gij zijt een groot man —- in uwe schriften,” zoo sprak in de vorige‘ eeuw‘ een Fransch staatsbeambte tot den beroemden VoLTAIRE, vik wenschte maar, dat gij in uw eigen hart een vierdepartjen - der zedekunde hadt overgebracht, die in die schriften’ vervat is.” Zede- lijke vorming ontbrak den beroemden man, die slechts eenzijdig zijn ver- REDEVOERING. 249 stand en vernuft had ontwikkeld, voor een groot deel; en vandaar het schadelijke van den invloed, dien hij heeft uitgeoefend, eñ dat misschien meer :dan opweegt tegen dè verdiensten, die men hem in den stijd tegen bijgeloof en onkunde evenmin ontzeggen kan: — Gelukkig nu echter, dat het innige verband van de eigenschappen des menschelijken: geestes en gemoeds van zoodanigen aard is, dat men haar eigenlijk geweld: zou moe- ten aandoen, wilde men ze inderdaad en in de werkelijkheid zoo scheiden, als men veelmaal-op het papier of al sprekende , geleidelijkshalven ,- gedwon- gen is te doen. En zoo als de hoogste verstandsontwikkeling als van zelf de hoogste zedelijke ontwikkeling -in zich sluiten moet, mag men ook aan de beoefening vaw iedere wetenschap eene kracht tot zedelijke opleiding toekennen „die voor de meeste harer beoefénaren ook aan onze looge scholen de hoofdzaak zijn moet. Ik heb van Vaderlandsche, niet Nederlandsche Geschiedenis gewaagd, omdat in dat eerste woord zelf reeds: eene krachtige aanduiding ligt van hetgeen die. Geschiedenis bepaaldelijk voor ons is. Daar is er geweest, die in die benaming geenerlei belang zagen, die meenden, dat Vader- landsliefde tot de vooroordeelen van: een kleingeestig en bekrompen ge- moed behoort, welke voor een ruimer- blik op wereld en menschheid weg- vallen enin het niet verdwijnen moeten; — dat, al moge de dichter van een vliefde tot zijn land” zingen, die vieder is aangeboren”, die liefde 32 250 J. van VLOTEN verzinken moet bij het bezef van het kleine plekjen gronds door dat land - bezet, en van de wijd uitgebreide ruimte buiten de grenzen van dat land gelegen; — dat zij moet ontbonden en opgelost worden in hetgeen men liefde tot de menschheid in het algemeen noemt, en waaraan het edeler en grootscher heet zich te wijden, dan zijne belangstelling tot den dus- genoemden erfgrond zijner vaderen en hetgeen dezen betreft te bepalen. En gewis, voor zoo verre zij slechts tegen overdrijving waarschuwen willen, heeft de stem derzulken alle recht gehoord en met aandacht gehoord te worden. Wij kennen eene ingenomenheid met den Vaderlandschen grond , die men met recht verwerpen mag; die zich nu eens uit in opgeblazenheid en domme. verheffing over en van hetgeen door het voorgeslacht op dien grond verricht is, of in stomme bewondering van al hetgeen er. ook thans op dien grond nog dagelijks plaats grijpt, in moedwillige blindheid voor al wat ernog op te verbeteren vallen mag; — dan eens weder zich in zelfzuchtige beperking zijner genegenheid tot dien grond en zijne bewoners ` openbaart, in eene afsluiting van het hart voor al wat daar buiten omgaat. Wat nu dat eerste betreft, mogen wij ons gewisselijk verblijden in een land te wonen, waaraan de meest grootsche herinneringen verknocht zijn en dat eene geschiedenis gehad heeft, zoo als geen ander misschien er eene kan aanwijzen; maar, indien reeds zelfingenomenheid en eigenwaan menschen van erkende verdiensten ontsiert en met recht in hun misprezen wordt; veelmeer nog is zulk een waan belachelijk en verachtelijk, waar hij niet eigen verdiensten, maar die van het voorgeslacht geldt, en waar hij daarbij het heden voor het verleden vergeten doet, in het heden door slap- heid en verlamming zondigen, omdat het verleden zich door kloekheid en geestkracht zoo schitterend onderscheiden heeft; — waar hij — erger nog — voor de leemten en gebreken van dat heden de oogen sluit. Wij zijn er ` daarom ook ten volste van overtuigd, dat er een tijd zal komen, waarin volkstrots en volkswaan voor even dwaas zal gehouden worden, als eigen- waan en zelfvergoding of ieder andere sprank der ijdelheid. — En wat het andere betreft, achten wij ons tot hetzelfde doemvonnis over de baatzucht en het eigenbelang eens volks gerechtigd, als men gewoon is onyoorwaar- delijk over die van enkele personen te vellen. Maar wij meenen, dat een gezond bezef van zelfstandig volksbestaan, en eene warme liefde voor het REDEVOERING. 251 land onzer geboorte even billijk en prijzenswdardig zijn, als het bezef van persoonlijke zelfstandigheid en liefde tot de onzen; en dat zij, zoo min als deze, verward mogen worden met eigenbaat en eigenmin. Zelfstandig te blijven en toch zijn teederen samenhang met anderen te gevoelen, en door warme en, waarachtige deelneming in al wat hen betreft te uiten, ziedaar wat het beginsel van ieder volk gelijk van ieder mensch moet zijn , en wat hun door hun verstand niet minder wordt voorgeschreven , dan zij er door hun hart toe worden geprikkeld. Ofis het niet de groote les, ons door de geschiedenis der laatste zestig jaren vooral gepredikt, die van aansluiting, samenwerking, en vereeniging; die der inspanning aller ver- eende krachten tot één gemeenschappelijk doel, waardoor alleen iets groots en blijvends kan worden bewerkt en tot stand gebracht? Er is een tijd geweest, en veel zijn er ook thans misschien nog, die hem niet voorbij wanen, waarin zoowel de verschillende enkele leden der menschelijke maatschappij, als ook de grootere afdeelingen door verschillende van genen gevormd; waarin verschillende maatschappelijke lichamen en standen in den waan verkeerden, dat zij hunne eigene belangen niet beter konden behartigen, dan door die van ieder ander zooveel mogelijk tegen te werken en te verhinderen. Allengs komt men gelukkig van dergelijken dwaasheid , vooral in het dagelijksche leven, meer en meer terug; maar op het groote wereldtooneel, in het onderling verkeer der volken, blijft men , bij allen vooruitgang die ook hier niet te miskennen valt, nog maar al te vaak bij die jammerlijke verouderde beginsels staan. Men wil nog niet genoegzaam inzien, dat ook hier, met vriendschappel!ijke en vreedzame samenwerking alleen, nuttig en tot ieders byzonder zoowel als het algemeene best, ge- arbeid en gewerkt worden kan. Allengs echter zal men er ook daar wel van terugkomen. „De mensch” zoo uitte zich vóór weinig jaren een vre- delievend Noord-Americaan , -vde mensch is door een roode zee van bloed gegaan; hij heeft veertig eeuwen lang door een woestenij van jammer en ellende rondgedoold; thans echter staat hij eindelijk op de spitse des bergs, van waar hij de beken melks en honigs vloeyen ziet. Gelijk de avontuur- lijke Spanjaart in het Wester werelddeel heeft hij met moeite de steile hoogten beklommen, die hem het uitzicht geven op de wijde uitgestrekt- heid, die voor hem ligt;- als de stoute Portugees is hij den vreeselijken 32* 252 J. van VLOTEN Stormkaap omgezeild, die thans tot een“ kaap der Goede Hoop voor hem moet worden. keten verbinden. Uit de wording dier nieuwe orde van zaken zal niet alleen de onderlinge vrede en rust van alle volken voortspruiten , - maar ook het geluk van ieder mensch , en uit het heil en den vrede van ieder gezin zal de vrede en het welzijn van ieder staat geboren worden.” Wij behoeven hier, Mijne Hoorders, geen verderen blik in dat beloofde land der toekomst fe werpen; het was ons slechts om’ de rechtvaardiging te doen van het gevoel eener verstandige vaderlandsliefde, als °t'welk met eene algemeene menschenmin zeer vereenigbaar is. Niet alleen dit echter, maar wij zouden zelfs durven beweren, dat zonder die vaderlandsliefde , . die innige belangstelling in alles wat den vaderlandschen grond en land- aard betreft, een algemeene liefde tot onze medemenschen, zoo al niet onbestaanbaar, althans niet nuttig werkzaam wezen zal. Of zou men meenen, dat wie niet belangstellend genoeg eigen zaken behartigt, wie. eigen wel en wee jammerlijk verwaarloost , werkelijk voor dat van anderen met vrucht zou kunnen werkzaam zijn? Ņeen, de zoodanige kiest slechts den schijn boven °t wezen; door voor zich-zelf zoowel als anderen de hou- ding aan te nemen, als ware hij om anderer, meestal ver verwijderder heil ernstig bekommerd en ijverig daarvoor werkzaam; — eene werkzaam- ' heid van welke hij niet in de gelegenheid i is de vruchten en uitkomsten. - te beoordeelen; — sust hij slechts zijn geweten in slaap, wanneer het hem verwijten wil, dat hij zijne eigene belangen voor een gewaand belang van anderen veronachtzaamt. Zelfs meent hij zich dan — o, toppunt van zelfbedrog! — nog misschien wel den lof van de edelste belangeloosheid te mogen toekennen, die haar eigen fortuin met voeten trapt, alleen om N E N NE a E REDEVOERING. 253 zich geheel aan dat. van anderen — hem geheel ver en vreemd en onbe- kend — te wijden. Hij herinnert ons aan den hopeloozen arbeid van die ijverende patronessen van Middelafricaansche of Sineesche zendings- en be- schavings-ontwerpen, die de opvoeding harer eigene havelooze kinderen verwaarloozen, en welke, door de geestige pen van een bekend Engelsch schrijver onzes tijds, z200 treffend op de kaak zijn gesteld. Neen, hèt be- hoeft nog geen leus van den eigenbaat te zijn, het bevat evenzeer eene juiste opmerking, eene gulden les voor velen, dat bekende Fransche spreek- woord, dat ons zegt, hoe welberaden barmhartigheid bij ons zelf -moet aanvangen. Evenzoo ga dan ook elke deelnemende liefde tot de mensch- heid van eene warme liefde tot ons-vaderland uit; eene liefde, die niet overdrijft noch verblind‘ is, maar dat Vaderland neemt zoo als het is, met zijne grootsche zoowel als beschamende herinneringen , zijne tekortkomingen en gebreken, zoowel als zijne deugden en grootheid. — En dat er van beide sprake zijn kan, wie zou het betwijfelen durven? — Rijk aan groote mannen en schitterende heldenfeiten is de Nederlandsche geschiedenis , mäar oòk rijk aan even jammervolle als waarschuwend-leerrijke handelingen en gebeurtenissen; en waar gene ons moeten bezielen` en‘ tot navolging drin- gen, daar moeten wij uit deze leeren ons voor soortgelijke te wachten en den weg te vermijden, op welken onze vaderen het spoor bijster weřdėn. — . En ziedaar, hoe de vaderlandsche geschiedenis in het algeméen reeds van twee zijden zedelijk op ons werken kan. De schoone karakters onzer Geschiedenis moeten ons péziele tot tavol- ging. Zij moeten ons door hun voorbeeld leeren ons zelf te verzaken , waar het het heil des lands geldt, ons zelf te verwinnen , waar het geldt winste te doen voor de zak der waarheid en des reċhts. Wij moeten leeren van hen, dat er niets verkregen wordt zonder arbeid en strijd, en zoo moeten wij op onze beurt ons aangorden; ons aangorden niet alleen om te handhaven 'ën“te behouden wàt zij voôr ons gewonnen en ons nage- laten hebben, maar ook dat erfgoed voortdurend te vérgróoten en te ver- meerderen. Onze voorouders hebben , onder het beleid eens grooten mans, goed en bloed veil gehad om zich een onáfhankelijk volksbestaan te ver- schaffen, “zich eéne ‘blijde gewetensvrijheid te verzekeren; en wij moeten , op hun voetspoor, voortgaan dat eenmaal verkregen goed te handhaven‘ en 254 J. van VLOTEN te bevestigen. Wij moeten de waardij van dat volksbestaan bezeffen , ons zelf zijner waardig toonen, en, doordrongen van die waardij, onzen volks- aard zelfstandig ontwikkelen, zorgen dat er niets geleends binnendringe , dat hare deugdelijkheid schaden, hare gaafheid schenden kon; terwijl wij toch ook weder uit den vreemde ons datgene te nutte moeten maken wat ons werkelijk, overeenkomstig onzen aard, van nut kan zija. Want wij moeten ons niet maar afsluiten, ons beperkende tot datgene, wat wij een- maal zijn; wij moeten ons, ook als volk, ontwikkelen, gelijk het de enkele mensch doet; en daartoe moeten wij, als deze van zijne evenmenschen , van andere volken datgene trachten te leeren en aan te nemen, wat ons zelf nog ontbreken mag; maar wij moeten dat doen , zonder onzen eigen aard te verzaken of te verliezen. En even als onze zelfstandigheid moeten wij ook onze gewetensvrijheid handhaven; niet daardoor alleen, dat wij behouden wat wij hebben, tevreden met de begrippen door onze vaderen uit overtuiging gedeeld en met hun martelaarsbloed bezegeld; maar die wellicht met onze overtuiging evenmin overeenstemmen , als die voorouders het deden met die der kerk, die zij den moed hadden voor °t hoofd te stooten en die hen vervolgde en verbrandde. Wij moeten die begrippen ontwikkelen en uitbreiden. Tot zulke eene navolging. echter moeten wij door hen ĉezield worden. Het is niet genoeg, dat wij hooren of lezen, ons zien voorleggen of uiteen zetten; wat het voorgeslacht heeft gearbeid en gestreden, hoe het heeft geleden en volhard; willen wij het navolgen in zijn arbeid en strijd, iņ zijn volharding onder zijn lijden, wij moeten ons bezield voelen door zijn voorbeeld. Zonder bezieling. is er nooit- eene grootsche, daad -volbracht ; door alleen beredeneerd te handelen zal men er nimmer eene volbrengen. Slechts ijver en geestdrift voor- de goede zaak kan de hinderpalen doen trotseeren, die der arme redeneering vaak onoverkoombaar schijnen; en het is slechts eene gewaande wijsheid, welke men hun dikwijls hoort toe- kennen, die het gevaar niet durven onder de oogen zien dat men altijd loopt, noch den strijd, die men altijd te voeren heeft, wanneer men iets REDEVOERING. 255 goeds en groots tot stand wil brengen: En zoo zelfs de zwakheid van allen zich daartoe nog maar bepaalde! — maar hoeveel groots zou er niet reeds tot stand komen , zoo ieder slechts de geestkracht bezat, om datgene door te zetten, waarvan zijn verstand hem het nuttige en noodige bezeffen doet. Bij de meesten echter hangen de handen slap, ook waar het hoofd werkzaam is; zij gevoelen zich, bij alle juistheid van inzicht, niet in staat, zelf de hand aan °t werk te slaan om te doen, wat hun geweten hun voor- schrijft te doen, wat hun eigen verstand hun zegt dat gebiedend gevorderd wordt, zal het eene of andere:goede en groote werk gelukken. ~ Heere, „behoed ons! wij vergaan,” roepen zij met de wankelmoedigen uit de Schrift, en zij wagen het niet de hand ook maar uit te steken, om hun eigen ondergang te verhoeden. Ook voor dezulken is de geschiedenis on- zer voorouders rijk aan de schoonste en treffendste lessen. Deze draalden niet, wanneer er gewerkt en gearbeid worden moest, en daarom oogstten zij ook het schoonste loon op hunnen arbeid. Van de andere zijde staat de geschiedenis onzes Vaderlands echter niet minder waarschuwend en afschrikkend, dan hier bemoedigend en bezielend voor ons. Ons ook hier bij de drie aangevoerde punten bepalend, kunnen wij er tegen gene even zoo vele over stellen. Wij zien onze vaderen ja, na jaren-lange bange worsteling, hun krachtig volksbestaan veroveren; maar wij zien hen ook, tijdens die worsteling zelve nog, door onderlinge ver- deeldheid, dat volksbestaan tot een even ontmoedigend schouwspel maken , als zijne wording straks verheffend was. Wij zien hen hunne gewetensvrij- heid verkrijgen, maar om die zelve vrijheid terstond daarna aan anderen te onthouden , die er toch hetzelfde recht op-hadden als zij; wat zij vroe- ger op de Katholieken met geweld, maar terecht verkregen, onthouden zij weldra dien zelfden Katholieken, als de kansen gekeerd en deze de zwakste “partij geworden zija. — Wij zien hen eindelijk, -in later tijd, na de grootsche jaren der Republiek , onder de weelde, die zij niet langer dragen kunnen, bezwijken, en met slappe handen en trage hoofden nederzitten , naauw nog leven -genoeg toonend, om naar de wetten en zangen te luis- teren, door anderen op staats- als op. letter-gebied hun voorgeschreven en voorgedeund. Het was de tijd, waarin de wakkere van Erren hen in zijne geestige vertogen geeselde; de tijd, waarin een hunner beide laatste 256 J. van VLOTEN l krachtige dichters hun, in hunne jammerlijke Franschgezindheid , die bij- tende maar welverdiende aanmaning over de munt hunner: ducaten toebeet : Verklaart ons heden toch, o zeven rijke landen! Weleer zoo sterk van. moed en handen; Zegt ons: wat doet die held op uwe gouden munt? Verbeeldt hij, wat gìj durft en kunt? Welaan! ik zeg: ontrukt, ontrukt hem zijnen degen , Hij is met zijnen helm verlegen, Zijn ijzer harnas is hem enkel tot een last; Werpt weg dit tuig, dat hem niet past! Beschenkt veel liever hem met nieuwe pronkcieraden , Blanketsels, vrouwlijke gewaden ; En geeft hem eenen naald met eenen gouden draad , Opdat hij — leliën bordure voor den staat. Om echter die lessen, zoo ter navolging als ter afschrikking, met voor- deel uit onze Staatsgeschiedenis te kunnen putten , om ze niet- krachteloos voor: ons te zien voorbijgaan, om er winst meê-te doen voor onze eigen vorming en veredeling, moet die geschiedenis — om daarop terug te ko- men — niet: slechts een boek. voor ons zijn , dat wij lezen en dan, zonder meer, voor kennisgeving — gelijk men pleegt te zeggen — aannemen ; maar zij moet vooræns leven, wij moeten er van doordrongen , er, gelijk wij straks: zeiden: van bezield wórden.: Dat nu echter hangt voor een groot deel van onze wijze van behandeling af. -Wij moeten deze. namelijk zoo inrichten , dat wij niet slechts als voor een lang verloopen verleden staan , waarop ons, als op een voor ons uitgebreid tafereel, een uitzicht gegund is, en waarop wij de. schoone` kleuren, de lieflijke werking van licht en - schaduw, of ook de somberder tinten eener ontstuimige natuur bewonde- ren, en met de luide betuiging van onze bijval en hulde begroeten, om er ons straks weder van af te wenden ; — maar wij moeten ons als uitgelokt voelen, zelf het voor ons opgeslagen: tooneel te betreden, mede te leven , mede te werken en te handelen, met de personen die er op bedrijvig en werkzaam zijn. Wij moeten, aan die verlokking gehoor gevende, tot in REDEVOERING. 257 de kleinste, ohs te bespieden gegeven omstandigheden van dat leven deel- nemen, ons zelf als een tijdgenoot zoeken te gevoelen, als een dergenen zelf, die wij zich voor ons zien bewegen. Wij moeten als in iedere bewe- -ging huns harten deelnemen , deze tot in haar eerste kiem nasporen , en, zoo doende, als met ieder hunner medeleven en ons ontwikkelen. Maar wij moeten daarbij, bij alle deelneming in hun lot, ons geheel vrij houden van al de eenzijdigheid der verschillende hartstochten, waardoor. wij hen onderling verdeeld en in strijd zien. Wij moeten; even als men kinderen -op verkeerdelijk aangenomen gewoonten pleegt te wijzen, om hen te doen zien, hoe leelijk die staan; wij moeten ons door die eenzijdigheid voelen waarschuwen en afschrikken. — En tot dat alles is ons thans meer dan ooit te voren de gelegenheid gegeven. Het mag toch als eene gelukkige kenschetsende eigenschap der geschied-vorsching en beoefening dezes tijds geroemd worden, dat zij, wel verre van zich tot eene bloote herhaling te bepalen van ’t geen vroeger, dikwijls naar de eenzijdige zienswijs van een der partijen, verhaald werd; — dat zij, verre van dat, zoowel al het vroe- gere aan den toets der scherpste beoordeeling onderwerpt, als ook, door de openbaarmaking en aanwending van de tot dusver meest 'verholen` bron- nen, tot de kleinste byzonderheden aan °t licht brengt, de meest geheime bedoelingen openbaart. Met`de lofwaardigste medewerking van regeerin- gen en gezagvoerders, worden de geheimste Archieven geopend; tot in de verborgenste ‘hoeken van den moordburcht te Simancas toe , heeft het Spaan- sche bewind den voetstap des geschiedvorschers geduld, zelfs om er de stoffe uit op te delven, die Spanjes meest beruchten koning, in al de af- zichtelijkheid -van zijn deerniswaard karakter, naar zijn eigen oorspronke- lijke teekening ten toon zou stellen. En gelijk het daar geschiedde , heeft het, in meerder of minder mate, overal plaats en wordt er het meest doel- treffend gebruik van gemaakt. Welk eene omkeering heeft er bijv., om van geene anderen te gewagen, niet op ons eigen Landsarchief plaats ge- grepen, waar, onder het bestuur van een even schrander als ervaren ge- leerde, de eeuwenheugende stukken, die er sedert even zoovele eeuwen ongebruikt lagen, aan het licht worden gebracht en voor ieder onderzoe- kend oog ontvouwd en blootgelegd. Zulk een tijd nu moeten wij ons waardig toonen en-ten nutte maken, moeten wij ons beijveren juist 33 258 J. van VLÒTEN daartoe aan te wenden, waartoe hij zich vooral aanwenden laat: eene levendige en aanschouwelijke voorstelling van geheel ons verleden te verkrijgen; eene voorstelling als die, welke wij boven eischten, om in dat verleden te kunnen meĉêleven, zijn leed en lief als op nieuw te erva- ren en te genieten. En niet slechts bij dat deelnemende medeleven van ieder tijdvak, hoe grootsch en bezielend het wezen moge, afzonderlijk; — niet daarbij slechts bepale zich de bezielende study van de geschiedenis des Vaderlands. eTe REDEVOERING. 259 tee De. drommel mocht ons leven halen, zoo alleen een Keizer iets goeds ver- mocht. Ieder iseen Keizer in zijn kring.” Geen treuriger beginsel dan ook, dan die meestal voorgewende afhankelijkheid van anderer medewerking, waar- door zooveel goeds vertraagd, zooveel groots belemmerd en gestuit gewor- den is. Niet alleen, dat de enkele mensch veel meer voor de verwezen- lijking van aller wel em wee vermag, dan men gewoonlijk meent; dat hij dus daardoor ook, voor zijn deel, aansprakelijk is voor het kwaad dat hij laat geschieden, zoowel als voor dat wat hij zelf bedrijft, voor het goed dat hij ongedaan laat, zoowel als voor dat wat hij bewerkt; — niet alleen dit valt hierbij in °t oog te vatten, maar ook dat mag niet onopgemerkt blijven, dat het namelijk juist de werken en handelingen der enkele men- ' schen zijn, diẹ in hun samentreffen met die aller overigen, het geheel aller menschelijke daden en bedrijven te weeg brengen; en dat dus, bij dit zedelijke samenwerken zoo goed als bij dat der verschillende spillen en. raadjens van eenig werktuig, de minste verlamming of vertraging van een der werkende leden , stremming en stilstand van het groote geheel veroor- zaken zal. Waar wij dat nimmer uit het oog verliezen , en de geschiedenis des Vaderlands is daarom het ons telkens onder de aandacht te brengen — zal het aan ons althans niet liggen zoo er dingen geschieden, die beter ach- terwege waren gebleven, of achterwege blijft, wat had geschied moeten zijn. Ik heb u, bij het voorstellen der geschiedenis van het Vaderland en | harė werking, op het levende beeld gewezen, dat hare belangstellėnde en deelnemende behandeling ons niet van ieder tijdvak slechts, maar van ge- heel het land. en volk zelf in hunne ontwikkeling geeft. Een niet minder sprekend beeld nu leeft er voor ons ook in de vaderlandsche taal. vDe taal is gansch het volk”, zoo luidt eene bekende spreuk, en dit is zoo zeer - de waarheid, dat men, met betrekkelijk weinig moeite, in de taal van ieder land zich als geheel den aard en het wezen zijner inwoners kan zien afspiegelen. Niet echter is het daartoe reeds voldoende, dat men die taal op een gegeven oogenblik des tijds in oogenschouw neme, om uit haren rijkdom van eigenschappen, die des volks, dat haar spreekt, af te leiden; maar zoo goed als de geschiedenis in hare wording en ontwikkeling, moet ook die taal van haar eerste ontkiemen af — voor zoo verre dit althans 33* 3 260 J. van VLOTEN voor den blik des vorschers bereikbaar is — worden nagespoord en gevolgd. Zij moet in haar voortdurend leven worden bespied, gekend en verstaan. Haar leven? — vraagt misschien deze of gene, die minder in de gelegen- heid was daarover na te denken, die zich de taal misschien nooit anders heeft voorgesteld, dan als eene soort van uit klanken saamgestelde, maar anders doode munt, waarmede de menschen gewoon zijn onder elkander de verschillende hun voorkomende zaken te vertegenwoordigen; aan eenig leven zal hij meenen, dat daarbij wel niet te denken valt. Inderdaad is het nog niet zoo lang geleden, dat zulken meening meer algemeen gedeeld werd, dat men zich geene voorstelling wist te maken van het leven -eener taal, geheel aan dat van eenig levend wezen gelijkvormig; een leven, dat zijnen wėeelderigen tijd van zinnelijke kracht, zoo goed als zijne dagen van afneming en verslapping, zijne bloeyende jaren heeft, zoo goed als zijn tijd van vermindering en verval; een leven, dat zich, zoo goed als dat van een mensch of van een volk, uit eene tijdelijke kwijning herstellen laat, om tot zijn vroegeren gezonden toestand, al is het in min of meer gewijzigden staat, terug te keeren; — want geheel zijn vorigen staat, in al zijne eigenschappen en eigenaardigheden, kan het evenmin herkrijgen, als zich mensch of volk bij de gestadige wisseling en slijting hunner be- standdeelen, de doorgaande verandering en ontwikkeling van geheel hun samenstel, tot een vroeger standpunt huns aanwezens laten terugbrengen. Wat eenmaal voorbij is, is verleden en onherroepelijk verloren; het leeft slechts voor ons in het beeld en de herinnering die het van zich achter liet, en in de werking die het had. Dat beeld en die herinnering nu zijn voor de taal van ieder volk, en ieder tijdvak der ontwikkeling van dat volk, de verschillende voortbrengselen zijner letterkunde; in deze is ons de afteekening bewaard harer gedaante en harer vormen, en in deze spreekt zij tot ons, zoo in hare natuur als met de uitdrukking der kunst. Van daar, dat men dan ook de taal--en letterkunde eens volks en beider ge- schiedenis, in de behandeling, moeyelijk geheel scheiden kan, zich ter rechter verklaring van deze tot gene moet wenden, gelijk omgekeerd zich gene ook' weder in al haar ‘rijkdom en kracht het best in deze laat er- kennen. Beiden vereend schenken zij, in hare voortdurende onlwikkeling, het volledige beeld van het verstandelijke leven eens volks, gelijk zijne REDEVOERING. 261 staatsgeschiedenis dat: van zijn zedelijk en maatschappelijk leven geeft. Maar gelijk wij ook reeds in den aanvang zeiden, dat zich de zedelijke en verstandelijke zijde des menschen, wel eenigsins in woorden en op het papier, maar geensins in de natuur geheel laat scheiden , zoo laat zich ook in taal en letteren evenmin de zedelijke aard eens volks, als in zijħe ge- - schiedenis de verstandelijke miskennen; en de belangstellende , innige deel- neming in de zoo zedelijke als verstandelijke ontwikkeling eens volks, gedurende den loop der eeuwen, gaat daarom niet minder van de taal en hare geschiedenis en lettergewrochten, dan van de lotgevallen des volks in zijne zedelijke en maatschappelijke ontwikkeling, en van deze niet minder dan- van gene uit. — Terwijl ons dan ook eerst alle drie te zamen het geheele, volstandige beeld eens volks schetsen, moet daarom ook voor hem, die in dat leven gansch en innig deelen wil, de beoefening aller drie te zamen gaan en werken. De zoodanige moet, als in de geschiedenis tot den eersten tijd der wording zijns volks, dezes eerste kinderlijke schreden op haar gebied, ook in de taal tot de eerste sporen haars aanwezens, de erste kinderlijke klanken harer nog ongeoefende tong teruggaan. Wan- neer hij haar daar in haar innigst leven heeft leeren bespieden en verstaan , zoodat hij met dat leven als één geworden is, het- met haar medeleeft en geniet, voelt hij zich dan, haar op haar verderen weg begeleidend, haar vergezelschappend bij ieder harer schreden, als met haar opwassen en ont- wikkelen, deelt hij in geheel haar groei en wasdom; en bij iederen tred, dien hij verder met haar voortzet, leert hij haar, aan welke hij zich, van hare eerste beginselen af, innig gehecht heeft, steeds meer lief en dierbaar krijgen, voelt zich. steeds. naauwer met haar verbonden. En, gelijk hij, op het gebied der geschiedenis, tot den laatsten , den huidigen ontwikke- lingstijd van zijn land en volk. gekomen , die ontwikkeling als zijne eigene medevoelt, zich zelf als een krachtig voertuig ter verdere ontwikkeling van dat volk kent; zoo zal hij ook, de geschiedenis zijner taal tot op den dag van heden vervolgende , zich geheel met haar vereenzelvigd hebben en haar leven. als het zijne voelen. Hij zal dan tevens die eigenschappen in haar, welke hij als tot haar innigst wezen behoorende heeft leeren“ kennen en waardeeren, welker degelijkheid en kracht hij heeft leeren inzien, in hare onverdorvenheid trachten te handhaýen; zonder zich met de ijdele taak te 262 ' J van VLOTEN willen belasten, dat in haar te willen behouden of uit den dood te doen herrijzen, wat sedert jaren. voor haar verloren ging, en welks verlies zij zich sedert door nieuw aangeworven eigenschappen van de andere zijde weder zag vergoeden. Maar wat hij haar gebrekkigs ziet aankleven , wat haar door onhandige hervormers of deerniswaarde betweters, ten achterdeel harer zuivere schoonheid, werd opgedrongen en sedert misschien bijbleef, dat zal hij, zoo veel in hem is, van haar wegnemen, om haar slechts dat te laten wat haar warachtig versiert, of liever haar eigen oorspronkelijk schoon in al zijn kracht doet uitkomen. En wat zijne eigene zedelijke - vorming, hare zedelijke werking op hem betreft; de gelukkige hoedanig- heden, die haar eigen zijn, en die hij in haar heeft leeren, kennen en zoekt te handhaven , zullen op hare beurt den gunstigsten invloed op hem oefenen. De wakkere CoornmERT roemde reeds voor derď’alf eeuw onze taal als rijk en verstandig; ~ verstandig” zeide hij, was`zij v (omdat) hare woorden zijn zoo duidelijk, dat zij, òf ten eersten aanzien òf door een weinig inziens, niet anders dan de klare sterren in den duisteren nacht zich zelf openbaren”; en vrijk, (omdat zij) van zoodanige woorden heeft overvloedige verandering.” Wij mogen er bij opmerken , dat zij juist op die beide punten zich ten gunstigste van de beide talen harer naaste buur- volken onderscheidt. Zij paart- toch het klare en heldere verstand der Fransche, met al den levenden rijkdom der Duitsche taal. Wat er doodsch en afgestorvens is in gene, uit de afgeleefde vormen van het Latijn her- bouwd, dat mist zij en, bezit toch geheel hare bepaaldheid, zekerheid, en aanschouwelijkheid van uitdrukking. Terwijl zij het Duitsch evenzeer ` in zijn krachtig leven op zij streeft, als zij er-gelukkig bij achterstaat in schemerachtigheid van voorstelling en verwarrende onjuistheid van begrip- pen. Of zoudt gij meenen dat deze hare eigenschappen niet op den geest en °t karakter haars. ijverigen en belangstellenden beoefenaars allergeluk- kigst zullen werken? Zal niet zijn geestes- en gemoeds-leven, op zijne beurt, worden aangewakkerd en bezield door het weelderige leven, dat hij- in haar ziet bloeyen en dat het zijne als van zelven wekt? — Zullen | niet zijne èigene voorstellingen die helderheid verkrijgen, welke hem door de taal zelve gebiedend gepredikt. wordt? Zal hij niet, omzich in die taal, harer waardig; te uiten — en iets anders zal- zijne innige gehecht- r AET E REDEVOERING. i 263 heid aan haar niet dulden — steeds het juiste woord op de juiste plaats moeten stellen en met het juiste begrip verbinden moeten? Steeds den rijkdom harer vormen moeten laten uitkomen en in al hun weelde open- baren? — Zal hij niet, reeds daardoor alleen dat hij als met haar opge- groeid en één geworden is, steeds: die uitdrùkking bezigen, die op ieder plaats gebiedend gevorderd wordt, steeds dat woord ter neder stellen, dat het eenige gepaste is? — is niet het woord slechts het luid geworden , het uitgesproken denkbeeld, en vloeit dus niet uit de juistheid der taal als van zelf de helderheid der gedachte voort?:— Zietdaar dan wat het zegt uit den schat eener verstandige taal te mogen putten, die daarbij door den rijkdom , de vovervloedige verandering” harer woorden, ons nooit be- hoeft verlegen te laten, waar wij het juiste, eeniglijk dienstige woord begeeren. ; : Maar niet slechts ter opscherping van ons brein, ter verheldering van onzen geest zal ons die belangstellende taaloefening leiden en reeds onwille- keurig in ons werken, zij zal ook een meer onmiddelijk zedelijken invloed op ons hebben, ter versterking onzes bezefs van ons zelfstandig volksbe-* staan. Indien zich toch zulk een bestaan ergens in uitspreekt, dan voor- zeker in de eigene taal, waardoor het zich kenteekent, waardoor zich zijne 'leden van de overige volken onderscheiden. Wie die eigenschap zijner taal cenmaal in haar heeft leeren waardeeren; haar, van hare kindsheid af, in al hare eigenaardigheid heeft leeren kennen en beminnen, zal geen gevaar loopen haar immer, ter liefde eener andere, te verzaken, die zich, door deze of gene aanleiding, als aan hem opdringt en hem tot afval zoekt te verlokken.. En gelijk hij 'haar als de treffende uiting van den volksaard- zelf heeft leeren schatten, en zij zich met dien volksaard in hem heeft ver- eenzelvigd, zal hij zijn zelfstandig volksbestaan krachtig in zich gevoe- len. è 264 J. van VLOTEN En onze letterkunde? — Wij hebben straks ter loops van haar reeds melding gemaakt, als die de gedachtenis onzer taal in zich bewaarde , als , waarin dezer beeld was uitgedrukt, hare herinnering door alle tijden heen werd levendig gehouđen. Niet slechts om de taal echter, waarin zij ge- schreven zijn, mogen de voortbrengselen dier letterkunde geschat wor- den; — waar het op hunne zedelijke werking aankomt, dient ook hun inhoud in °t oog te`worden gevat. Maar ook in dit opzicht hebben wij reeds op het drieéénige van den invloed gewezen, door de behandeling źoo der geschiedenis als der'taal en letteren te oefenen. ŒEn inder- daad — voor wie het herhaling behoeven mocht — zij hangen in haar. wederkeerige werking allernaauwst te zamen. Doch, zoo de geest des'volks zich in zijne taal afspiegelt, en het zedelijke beeld van den landaard zich vooral in zijne geschiedenis openbaart, uit de Nederlandsche letteren en hare geschiedenis, spreekt ons het karakterbeeld diens volks vooral van de zijde‘ zijner kunst en dezer ontwikkeling toe. En zoo zullen dan ook die letteren, van hare oudste gewrochten af tot op die van het heden toe, in geheel haren gang en ontwikkeling, bespied en doorloopen; — met hare’vele eigenaardige schoonheden , maar ook hare veelvuldige afwijkingen van een zuiveren en onbedorven kunstsmaak; — zij zullen, op hare beurt, niet minder krachtig werken, dan taal beide en geschiedenis, om dien reinen kunstzin in ons op te kweeken en te bevorderen , die evenzeer eene edele verfijning der zeden bewerkt als eene weldadige veredeling van het verstand. Ik ben er mij van bewust, mijne hoorders, in de korte behandeling van het onderwerp, dat ik aangaf, dit op verre na niet te hebben uitgeput; veel slechts te hebben aangestipt en aangeduid, wat eene. uitvoeriger uit- eenzetting vereischen zou. Maar ik meen, dat ook het weinige besprokene zal kunnen volstaan, om u althans eenigsins de blijde uitkomst voor te stellen, die ik van eene gepaste behandeling der drie aangevoerde vakken ook voor die groote meerderheid der kweekelingen onzer hooge scholen verwacht, die zich niet bepaaldelijk op de aankweeking der wetenschap zelve toelegt, U er langer over bezig te houden, ware u, in de barheid STA E AA A e e ST REDEVOERING. 265 van het jaargetijde, slecht beloonen voor belangstelling, in het drievoudige schoolfeest van dezen dag, door uwe talrijke opkomst betoond. Renovabitur — Hernieuwing! — zoo luidt de zinspreuk dezer School, die zij juist te dezen jaře zoo krachtelijk in ons geheugen herroepen zou. Dat heeft zij bovenal aan u te dankén, Heeren Regeeringsleden`dezer stad en Bezorgers dezer school! — Hernieuwing! zoo luidde het woord, dat ook gij deedt hooren, toen de Deventer School het twee honderd vijf-en- twintigste jaar haars bestaans stond in te gaan; en dat woord werd met dat jaar volbracht. Heden is haar jaardag aangebroken en zij staat vernieuwd daar. Welk een terugzicht op dien jaardag en welk een verschiet! Van oudsher, gij weet het, was Deventer de plaats, waar zich beschaving“ en verlichting eene woonstede kozen. Van Grrrt Grorre en zijne stichting , van de broeders des gemeenen levens af, heeft in het grijze Deventer steeds de wetenschap haren zetel gehad, en gij- hebt te recht begrepen het dien‘ niet te mogen ontrooven. Hernieuwing! hebt gij gezegd, waar misschien aan hare vroegere inrichting een en ander te wijzigen en te ver- beteren viel; Žernieuwing/ — volgens ħare eigene spreuk. In die spreuk toch wees zij zelve den weg aan, die men bij hare ontwikkeling had in te slaan; met die spreuk‘ waarborgde zij zich tegen ieder vermetele, die het misschiėn,- bij tijdelijke zwakte of verval, zou willen wagen, zich met schendige hand aañ’haar bestaan te vergrijpen. Gij hebt haren wenk be- grepen en gehoor gegeven, en Deventers oude School gewijzigd, uitge- breid, hernieuwd.- En bij die hernieuwing hebt gij gewenscht, dat ‘ook ik aan haar werkzaam zoude zijn, en, zooveel in mij zijn mocht, bijdragen haar, ook in haar vernieuwden staat te doen leven, kon ‘het zijn, te doen bloeyen. Gaarne zal ik daartoe mijne krachten aanwenden , en zooveel er een belangstellend en deelnemend voortdurend onderzoek en oefening, en een trouw en ijverig onderricht toe vermogen; een onderricht, dat zich ten krachtigste het doel voor oogen stelt u straks kenbaar gemaákt , moogt gij vastelijk vertrouwen, dat ik niet-zal achterblijven bij de taak mij opge- dragen. Tot dusver heb ik de vakken van wetenschap, tot welker hooger l 34 266 J. van VLOTEN onderwijs gij mij hier geroepen hebt, met minder onmiddelijk praktisch doel beoefend; en indien ik al hopen mag, dat ook zoo hetgeen ik heb mogen arbeiden, niet vruchteloos is geweest, zijne werking gehad hebbe en nog hebben kunne, al kan er mij minder dadelijk van blijken; — in de betrekking mij aan uwe school gegeven, zal mij. die werkiñg meer on- middelijk kenbaar kunnen worden. Moge zij eenigsins beantwoorden aan mijne wenschen, aan den ijver, dien ik er toe wensch aan te wenden, en aan het vertrouwen, mij door uwe onderscheidende, uitnoodiging betoond! ‘Moge zij beantwoorden aan dat vertrouwen, ook'bij de nog zoo levende herinnering onder u aan de werkzaamheid mijns begaafden en wakkeren voorgangers, dien het u zoo leed moest zijn te zien vertrekken, en dien het zulk eene moeite kosten zal naar waarde te vervangen. — Dat gij van uwe zijde gult bijdragen, wat gij kunt, om mij mijne taak țe ver- lichten en te veraangenamen, daarvan mijne Heeren! hield ik mij, ook vóór mijne overkomst tot u, reeds overtuigd, en gij zult. wel niet de ver- zekering behoeven, dat die overtuiging niet weinig versterkt is door het- geen ik, ook sedert-mijn kortstondig verblijf onder u, van u en van uwe voorkomende welwillendheid heb mogen ervaren. Wilt mij die ook verder blijven betoonen ! ; -Diezelfde welwillendheid heb ik ook vooral van u mogen ondervinden , waardige MormuyseN; gij, die den zoon bewezen hebt, de vriendschap nog niet vergeten te zijn, die u aan den vader plag te verbinden. De kerkelijke band, die u aan dėze stad zoo vele jaren gehecht heeft, is, op uw billijk verzoek , thans geslaakt geworden; maar de rust u daardoor van uwen kerkelijken arbeid vergund, ik weet. het, zal u alleen strekken, u zoowel den belangen dezer School en harer boekerij , zooveel uwe krachten het maar toelaten zullen, des te meer te wijden; als ook den Archieve dezer aloude stad, met zijn rijke. schat ván “belangrijke oorkonden en be- scheiden, slechts te meer bate zal kunnen geworden uit uwe belangstel- lende en vruchtbare werkzaamheid. Moge stad en school dan nog lang die werkzaamheid in kracht zien, en mij uwe hooggeschatte vriendschap ook verder bewaard blijven! : REDEVOERING. ; 267 Ook u, hooggeleerde Heeren, mijne veelgeachte ambtgenooten, nag ik reeds voor menig blijk van vriendelijke welwillendheid danken. Sommigen uwer waren mij vroeger- geheel onbekend; anderen kende ik nog van eigen schooljaren her; met enkelen hadden mij andere toevallige omstan- digheden reeds vroeger in aangename kennis gebracht; maar allen hebt gij gewedijverd in- vriendschappelijke ontvangst en voorkomende belang- stelling. Opname in uwen kring behoef ik u reeds niet':meer te vragen ; en dat ik op uwė voortdurende genegenheid den meesten prijs stel, zult gij gaarne, hoop ik, gelooven. gen vakken tot een vruchtdragénd einde wensch te doen‘ plaats grijpen — moge hij trouwe volgers in ons vinden. In ons zeg ik, want ik wensch daarbij niet slechts uw leidsman te zijn; maar, gelijk ik zelf, bij allen vroegeren arbeid, steeds dien weg heb zoeken te volgen, wensch ik ook thans meć u daarin voort te gaan: Ik wensch de geschiedenis, de taal, en de letteren onzes Vaderlands zoo met u te belfíndelen, dat zij de meest heilzame werking op onze vorming tot Nederlanders, in den besten zin des woords, mogen hebben. Niet voor u, niet o£ u slechts wensch ik daarbij te spreken, maar meć u uit de gedenkstukken en geschrifteù van vroeger en later tijd,. het lot en' leven, de taal, en de letteren onzer vaderen, te leeren kennen, na te sporen, en te. beoefenen; om zoo hun wel en wee, hun werken en trachten, hun denken en dichten, tot vereen- zelviging toe, te gevoelen, te deelen, en te genieten. En wanneer ik u van mijne zijde daarbij den meesten ijver en belangstelling toezeg, dan vorder ik van de uwe niets anders dan die deelnemende warmte , zonder welke ook de heilzaamste lessen geene vrucht kunnen dragen; maar die reeds het halve werk zijn voor hem, die ze, ook tot den zwaarsten arbeid, medebrengt. — Geschiedvorschers noch taalgeleerden, gij-hebt het gehoord , wensch ikvan u te maken; elk uwer heeft zich dat vak ter bepaalde be- oefening gekozen, dat u, ieder naar zijn aanleg en bestemming , later een nuttigen maatschappelijken werkkring geven moet; maar aan zedelijke vor- ming mag het u geen van allen ontbreken, wilt gij, in welke betrekking dan ook, der maatschappij, den vaderlande warachtig dienen: Menschen , reine en edele menschen moet gij allen trachten te worden, en daartoe bovenal moge u mijn arbeid onder en met u bevorderlijk-zijn; Zoo zult gij eenmaal in dankbare herinnering kunnen terugzien op uw verblijf in de School van Deventér, en ik zal den tijd mogen zegenen, dien ik er, niet alleen voor mij zelf in aangename en genoegelijke bezigheid, maar ook- met den’ besten uitslag voor u, zal hebben gearbeid. Ik heb gezegd. ORATIO DE ` LITTERIS ANTIQUIS AD INSTITUENDAM IUVENTUTEM RETINENDIS, QUAM HABUIT ERNESTUS JULIUS KIEHL, -DIE SATURNI, XII M. MAII, A. CIOINCCCOLYV, CUM IN ATHENAEO DAVENTRIENSI LITTERARUM ANTIQUARUM PROFESSIONEM SOLENNI RITU AUSPICARETUR. -a bea aa aaa a ATHENAEI DAVENTRIENSIS CURATORES, VIRI ILLUSTRISSIMI, AMPLISSIMI, i QUI HIS AB ACTIS ES, VIR PLURIMUM VENERANDE, DECURIONUM MUNICIPALIUM LECTISSIMUS ORDO, VIRI HONE- STĪSSĪMI, VIR RERUM PERITISSIME, QUI NUNC CIVITATIS ACTA QUAM MAXIME CURAS, ATHENAEI ILLUSTRIS RECTOR MAGNIFICE, VOSQUE CETERI DISCIPLINARUM PROFESSORES CLARISSIMI, COLLEGAE IAM COŅIUNCTISSIMI, ERUDITISSIME LECTOR RECENTIORUM LITTERARUM, QUI IURI DICUNDO PRAEESTIS, VIRI SEVERISSIMI, INTEGERRIMI, GYMNASIORUM DOCTORES, DILECTISSIMI NUPER COĻLEGAE, - SACRI MINISTERII ANTISTITES, VIRI PLURIMUM VENERANDĪI, QUOS ALIUNDE HUC- TRAXIT DIES FESTUS CELEBRANDUS, CARISSIMI HOSPITES, ARTIUM ET DISCIPLINARUM DOCTORES ERUDITISSIMI, ILLUSTRIS HUIUSCE SCHOLAE DISCIPULI, IAM NUNC CONIUNC- TISSIMI COMMILITONES, QUOTQUOT ADESTIS, AUDITORES HUMANISSIMI, Quaerenti mihi, quomodo vestra corona, et lectissimo hoc conventu dignum invenirem argumentum, sensim. et hoc in mentem venit, quid esset, cur munus `antecessoris gravissimum auspicaturus, longiore ad vos uterer oratione. Huius rei enim causa neque ibi satis idonea posita est, quod ipsi quae sentimus, libenter eloquamur recens in cathedram vocati, neque: inde explicetur, quod ipsius muneris indoles cum eloquentia aliqua- tenus sit coniunctum, aut inde, quod rationes quasi dandae nobis sint eius doctrinae, quam sumus tradituri. Attamen cuncta haec, etsi rem non omnem expediant, certe haud aliena sunt ab eius causis, neque absonùm videtur, de singulis paulo accuratius. dicere. Quod tamén de iis, quae 272 l E. J. KIEHL, ipse sentiam et animo 'ʻagitem, sustinere vix queam. Versatur enim. ante oculos schola illustris vestra, doctrinae sedes, et cathedra GrAEvI, cui iam ego insisto, et quam mihi credidistis Athenaei antistites, studiosa iuventus, et litterarum laus: iniquo tempore sustinenda, et multiplices disciplinae, quae ad me devenere, et vires nondum nisi iuveniles,. et ami- corum exspectatio, fortasse etiam hic vel illic invidiae; nonnihil 1). Quam | me sive audaciorem vellem, ut haec omnia non reformidarem, vel magis timidum, quem ab hoc munere omnino suscipiendo eadem deterruissent ! Fuit autem, cum huiusmodi munere nisi- disertiores fungi rite non possent. Raris ea tempestate per Europam litteris, vel saltem libris, maximi erat momenti, ut et iuventus et. quos amor; doctrinae iuventuti adderet ore et voce instituerentur. Nil igitur iam maioris habebatur pretii , quam quod summi viri e cathedris docebant, neque aliquis aequalium satis prudenter philologiae operam dabat, nisi quantum fieri posset ScALIGERUM vel Casaugonum audivisset. Hi autem nonnisi pèrbreve temporis spatium multos simul, nec fere nisi perpetua oratione compellandos auditores do- cere solebant, et requirebatur igitur, ut. et ipsi doctrinam suam bene per- 1) Ultima haec dicta sunt, etsi dicta iam nollem. Quod neque nunc perinde est, at longe minoris momenti atque antea. Elinguem nunc et indisertum aliquem BenrLerum summo studio sectare- mur, qui si mordacitate et scribendi elegantia minus quam doctrina va- luisset, dudum ab ignarissimis adversariis oppressus -inglorius iaceret. At si- facundiam non primo omnium loco iam ponimus, maneț ipsi sua laus, et docti per eloquentiam facilius placebunt. Hoc autem probe teneamus, non esse ideo pro indocto habendum, si quis indisertior sit. At iam putet aliquis oportere eum, qui-munüs academicum“auspicatur , exponere, qualem doctrinam traditurus sit, et quibusnam fundamentis innisus ‘superstructurus , in quibus vitae sedes et eruditionis possint disci- puli collocare. Neque -hoc omnino sine causá :ita censet unus et alter. Nempe iisdem temporibùs, quae verbo iam attigi, eruditionis laus ad pau- cissimos pertinebat et ad paucissima, ità ut pergrandes cuiusque disci- plinae partes ab eodem homine tenerentur, nec Preus ille MIRANDOLA , qui se de omni re scibili et de quibusdam aliis dicturum profitebatur, nimis improbabiliter iocaretur. -Accedebat in tanta doctorum paucitate et ipsius eruditionis natura et indole, de omnibus aliquid complectentis, nempe paucissima illà tune temporis cognita, accedebat, inquam , opinionum diver- sitas et certamina , et studia vulgi, quód vel hodie interdum de GALILAEO , et SAVONAROLA ,: CAMPANELLAVe iuxta cum ignarissimis securum, unum hoc quaerit, an ille tellurem moveri docuerit, et. quomodo ipsius inven- tum cum: Libris Sacris componatur, vel an alter antiquitati infestissimus , alter in dominii communionem sive communismum, quem dicunt, propen- sior fuerit. Inde natum, ut quod idem etiamnunc fieri solet , avide ho- mines expiscentur, cuiusnam nuperrime ad munus sive- sacerdotium aliquod provecti opinionis nos -ostendamus, utrum, ut lenissimo nomine utar , anti- qua magis colamus, an recentissima quaevis amplectamur. 