title: De nieuwste verbeteringen van het mikroskoop en zijn gebruik, sedert 1850
creator: Harting Pieter, 1812-1885 | Royal College of Physicians of Edinburgh
text: 4' l ' r « I ■ i- - ( Digitized by the Internet Archive in. 201 5 https://archive.org/details/b2170921x t i «J DE MEUWSTE VEBBETERI!ICE!I V A N H E T MIKROSKOOP EN ZIJN GEBRUIK. I DE NIEUWSTE VERBETERINGEN VAN HET EN ZIJI\ GEBMIK, SEDE UT 185 0. DO 011 P. HARTINa, Uoogleeraar aan de Utrechtsche Hoogeschool. MET TWEE PLATEN. Te T I E 1, , I» ij H. C. A. CAMPAGNE. 18 5 8. m • 'm -. jT)t ... :. K-. . -■ -«hXb^«^«9K - . vi '4i-± /IWJj 1^ ’t i|||y< ' ^ .05 8 1 T-?i ,.f*f* t %! , .X..^ .» '. ; ♦ ,." ■ ";^'w -' i '4tH^ ..-i ■ ’• ■' ,■'* '■.■f'^ . i’/ S’i ,/i'?T'‘ ’ '1 jr I - '«i , N '-V ' .V.*., ■" t *• y\’ - ».. ■>- -^. ■■ i 31’-. '^'- ' ' *^' 'p . - -•"■ .•*.•■> *T* » 1. A ll ■tv '■* • ,f* ' ^ r "•ai. ^'W-i' STT'. T ^ ^ 1 • ynii \ •< >.(■ ri VI- VOORBERiaT. Vooruitgang is de leus van onzen tijd. Toen ik in 1850 het derde deel van mijn werlc : Het Mikroskoop, deszelfs gebruik , geschiedenis en tegenwoordige toestand , iti het licht gaf , mogt ik aanncmen-) dat het aan hetlaatste gedeelte van zijnen titel voldeed. Thans doet het dit reeds niet meer. De seder t verloopen zeven Jaren zijn vrucht- baar getveest in nieuive vindingen , in verbeteringen van allerlei aard , die in een boek over het Mikroskoop , dat nu het licht zoude zien, niet zouden mogen gemist wor- den. In de hoogduitsche vertaling van genoemd iverk , door Professor T h e i 1 e te Weimar , welke eerlang de pers zal verlaten , zal de lezer dan ook ^ vertromv ik , het meeste bijeen gebragt vinden, wat de ervaring der laatste jaren geleerd heeft. Yoor den eigenaar der oorspronkelijke uit~ gave mogt het wenschelijk heeten , bij icijze van sup- plement daarop , de voor de Hoogduitsche uitgave verza- melde toevoegsels afzondeiUjk te ontvangen. Ik hied hem deze aan , in de hoop dat deze bladen een even gunstig onthaal ais hunne voorgangers mogen vinden. U TRECHT, December 1857. Harting, i J* %■' V ' '::j i- t'‘‘ V - ■-’ ■' ■‘>* ^ id Q^yy. , 'i ■'f- «k. .‘'cr S .■'I ■4 \ ■»:_ /\ '' -«'•r-.r^ :-»-. •. . -rW^y. , , ' ■»'• • Tt...^, 4 » »»^i ■ . J ■ V. ••^■ A -- • A. .•V i* ^'>u- 9n» aiitiV qii -zV. . ,., «I- % t ^ =' C 4?hi ’ ,-.r:*f > •■ '^y , 'T, r'^'‘^:* W^■'' ■ ^ fflhjjf^. ^ .«^qcA ■<jttt rv; tHi>4 li^ih vV»> Ai'**»‘''>» ^Vt ufVf^ aW «rf rx Vjf,- * ■v^^ * •* 1 » :-V^L.V> 'i -w V ; V-^'* i.r y,_.:- V * ' « I N H 0 U D. nET ENKELVOUDIG MIKROSKOOP EN DE LOTJPE Enkelvoudig mikroskoop van Quekctt » > »Naohet » » uZeiss Loupe van BruQke Cylindrische loupen HET ZAltlENGESTELD MIKROSKOOP Verbetering der objectiefslelsels Vergrooting van den openingshock en liandelvvijzen om dczen te mcten • • • • Verwissellng der objectieven. Zoeker .. Het omgekeerd of scheikundig mikroskoop Prisma van Amici tot regtkeeriug der beelden . . .. Zuigerbeweging op liet mikroskoop toegepast Magnetische voorwerptafel Voorwerpdraaischijf Mikroskoop van Beale Mikroskopen van OberhSuscrenHartnack » » Nachet » 1) Amici » »Merz * dPIossI » » N obert » «Kellnor » i> Belthle * » BenecheenWasscrlein » dRoss » » Smith en Beck » » PowcllenLealand » » Pillischer, Ia d d, Sal m o n, Ama d i o, Rigbley, Matthews, Dancer, King, Grubb, Pield & Co. , Mikroskopen van Spencer, Grunow, Bu ffh uni &Son. bl. 1. » 2, » 3, j» » D » D 6. » 7. » 8. » 9. » 31, » 32. » 39. » 41. D D D 45. » » D 48. » » » 53, 1) 55. » 56. » 57. » 60. » 62, » 63. » 67, » » u » » 68. • 71, VIII INHOUD. Mhltoculaire mikroshopen Ll. 72. Theorie van het biiioculair mikroskoop »74 Dioptrisch binoculair mikroskoop van W en b ara. ... »78. Katadioptrisch » » » Kiddell. ... » 80. » » » »Nacbet....»89. Trioculair mikroskoop van denzelfden »91. Quadrioculair mikroskoop. 93. Kut der muUoculaire en siereoskopische mikroskopen. . » 96. Verlichtin^stoestellen 103. Paraboloide van Wenbam 104. Diaphragmata voor de middenstralen 106. Volledige verlichtingstoestel » 108. TJraniumglas ais voorwerpplaat » 114. Nieuwe verlichtingstoestellen met opvallend licht. ... * 116. Gaslamp » 122. TOESTELLEN TOT HET METEN EN TEERENEN DER MIRROS- KOPISCHE VOORWERPEN 125. Camerae lucidae » » Handelwijzen tot het meten van oppervlakten 127. Schuifpasser 131. SIikrometer van Welcker » 133. » » Hodgson » 135. Mikroskopische photographieen » 138. het toebereiden en bewaren der mikroskopische VOORWERPEN » 146. Nieuwe handelwijzen ter vervaardiging van praeparateu. . » » Vervaardiging van bakjes voor praeparateu » 153. Nieuwe bowaarvochten » 157. Lutum voor praeparaten. . . . • » 160. Gedaante en grootte der glasplaatjes » 162. Indicators of vinders 164. Naschri/t. Mikroskopen van Hensoldt en van Kruss » 175. HET ENKELVOUDIG MIKROSKOOP EN DE LOUPE. 1 . Het enkelvoudig mikroskoop , dat vroogcr zulke groolc dienstcn aan de wetcnscliap bewezen lieeft , is sedert de aan- zicnlijke verbeteringen , welke het zamengestelde mikroskoop ondergaan lieeft , meer en meer op den acbtergrond getredcn. Wei gaan de vervaardigers van optische werkluigcn nog sleeds voort in het brengen van kleine wijzigingen in den mechani- schen toestel, docb optisch staat het nog op dezcifde boogle ais in 1829, loen Wollaston de wijze leerde, om lict van goede doublellen te voorzien. Docli alhoewel dit werktuig voor hem die zich ruslig op zijne studeerkamer met mikroskopische onderzoekingen bezig boudt , groolendecls zijne beleekenis verloren heeft, zoo is het niet te ontkennen , dat het voor den reizenden naluuronder- zoeker nog sleeds eene eigene waarde heeft, daarin bestaande dat het eene veel geringere ruimte dan hcl zamengestelde weikluig inneemt en derhalve gemakkelijkcr kan worden me- degevoerd, lerwijl het hovendien niet alleen tot waarncming maar ook tot onlleding der voorvverpen dienen kan , tot welk laalstgemelde doel wel is waar een reglkecrcnd zaincngeslcld mikroskoop mede nilnemend gcschikt is, maar zich daartoe aan den reiziger, die soms al, wat hij medevocrl , zelf ge- 2 IIET ENKELVOUDir. JIIKROSKOOP. nootlzaald is tc dragcn , door zijnsn grooleren oinvang en gcwigt minder aanbeveelt. 2. Terwljl ik dus andere kleino wijzigingcn, dic door som migen daarin geraaakt zljn, ais van weinig of geen belang zijnde, voorbij ga, vermeld ik hier in dc eersle plaals het zak-dissectie-mikroskoop van Quekett, volgens zijn voorsclirift door Higliley le Londen vcrvaardigd en afgebeeld in fig. 1, 2 en 5 op Pl. I, omdat bet aan groole beknoptheid io alie zijne deelcn doelmaligheid van inrigling paarl. Fig. 1 slclt het werktuig voor, gereed lot gebruik. In fig. 2 is het afgebeeld, zoo ais het zich aan de ondcrzijde ver- loont, nadal de spiegel en de lenzen weder in de voor hcn beslemde uitliolingen zijn geborgcn. In fig. 5 cindelijk ziet raen het werktuig , nadat de beide wigvormige kanten , waar - op het lafellje rust, zijn toegeslagcn, zoodat de eene de andere bcdektj, terwijl een caoulchoucriog dient, om hen bij- een Ic houden. In dien toesland heeft het geheel eene hoogle van E. duira en eene oppervlakte van bi duiin in bet vierkant , zoo- dat het tafellje dus nog genocg ruimle aanbiedt , om daarop, bij het onlleden van eenig voorwerp ondcr de lens , het voorsle gedeelte der handen le doen ruslen. Met drie lenzen, van 1 duim , i duim en | duim brand- punlsafstand , levert H i g h 1 e y dii mikroskoop voor o I i Sbiil. if 19)- Naluurlijk kunnen er ook lenzen en doublelten van nog korleren brandpunlsafstand bij gebruikt worden, hoewcl bij slcrkere vergroolingen dc verlichlingslocslcl le kort zal schie- len. Ook levert Hi ghlcy er aan degenen die zulks vcrlaugcn cen afzonderlijk zamcngcslcld mikroskoopligchaam bij , ais mede ENKELVOCDIGE MIKROSKOPEN VAN QUEKETT, NACHET , ZEISS. 5 achromalische lenzenstclseis , zoo dat men dan in cen kort bfislek beide vverktuigen vercenigd licefl. Aan Iiet laatstgenoerade docl , de vcrecniging namclijk van een cnkelvoudig en een zamengesleld mikroskoop , beanlwoordt ook een door Nachet te Parijs, volgens het denkbceld van Cosson, vervaardigd werkluig, dat wcl is waar minder be- knopt van vonn dan het vorige is, maar welks gehecle inrig- ting grootere vaslhcid en stevigheid belooft, daar het werktuig niel gesteund wordt door cen houten voctsluk , maar de lange voorwcrptafel rust op drie korte koperen zuilljes, Voorzien van 5 doublclten, 2 objecliefslelsels en 1 oculair kost dit mikroskoop 120 francs cn is voorzeker voor dc mceste onderzoekingen volkomen toereikend. De cnkelvondige mikroskopen van Cari Zeiss tc Jena, reeds vroeger door Schleiden (1), later ook door Schach t (2) aanbevolen ais inzonderheid voor het prepareren op de voorwcrptafel zeer geschiktc vverktuigen , zijn voorzien van vier doubletten van 15, 50, 4G cn 120 malige en een triplet van 200 malige vergrooting. Zij gcveu volgens genoemdeu «en bij uilstek klaar en scherp beeld. Allecn dc drie zwak- ste doubletten kunnen bij het prepareren gebruikt vvorden. Wanneer het mikroskoop allecn van dezen voorzien is, kost het 18 Thal., zijn er bovendien de beide andere slclsels bij- gevocgd, 26 Thal. 5. Het is ook hier de plaats oin te gewagen van de loupc van Briicke, door hera, naar een werktuig van eigen za- (1) /lugslurger Algcmcine Zcilung. 1847. No, 289 en 297. Grundziige der Botaiiik. 3te Ausg. I p. 98. ° (2) Das Mikroskop und seinc Anwendvng. Berlin 1851 s. 22. Botan. Zeitung 1852 s. 598. -i lIliT liNKELVOUliIfi iMlKKOoKOOl'. mcnslclliiig , besclircvcii in de zilling van 8 Mei 18ul der Keizcrlijlic Akadcmic Ic Wccnen (I). TIct bcginsek, waarop dcze loupc bcrusi, is: dat inen, door eciic bolle lens op vcrscliillcnde afslanden bovcn ceno bolle lens of oen Icnzcustclscl te brcngen, de vergrooling daarvan binnen zckere grcnzen naar willekeur verslerken kan. Hct is blijkbaar aan Briickc onbekcnd geweest , dat dit beginsel reeds voor velc jaren door Cbevalier in loepassing is gebragl cn dal eene dergeiijke inrigling, beslaande uil eene achromaliscbe concave lens en een doublel door hem niet alleen bescbreven is(2), maar dat bij baar , even ais Briicke , ais bijzondor geschikl voor hei onderzoek van ziekc oogen liccfl aanbevolcn. Hoe dit zij, Briickc liccft zijne loupe zainengesleld uil de Iwce achromaliscbe lenzcn van een ai)lanalisch oculair, behoo- rende bij cen mikroskoop van Plossl, en uil ccn gewcon hol glas van ccn tooncclkijkcr , le zamen vcrbonden door een buis van 9 cenlim. Icngle en 4 cenlira. doormeler. Daardoor ver- krceg bij, voor cenen duidclijkheidsafstand van 8 Par. duim., eene vergrooling van G,6 inaal , tcrwijl hei oog van hei Ic onderzockcn voonvcrp 1G,S cenlim. vcrwijderd blccf. Dc middcllijn van hct gcziglsveld bedroeg i 4 millim. Laler hocfl Nachcl dergeiijke loupcn gemaakt , welkc zccr na met dic van Briickc ovcrccnkomen. Zij bcslaau uil Iwee in elkander glijdcnde buizen , cvcn ais een gcwone klcinc tooncclkijkcr. Aan het vooreindc der wijdcrc buis be vindl zich de doublel , zainengesleld uil twco plano-convcxe (1) SitzungshericlUc 1851. Btl. VI s. 554. (2) Zie de Iloogduilsclie verlnlinjj van het werk van Chevnlicr, Die Mikrosliopc vnd ihr Gcbratich, 1843 s. 38, cn niijne aanlialing in Ilct Mikroskoop III. bl. 82. l.OUPE VAN BRUCKE. Icnzcn van 2-i millim. middellijn , dic mcl dc bollc zijdeii naar clkander zijn locgekecrd cn Ic zaincn ccncn brandpunls afsland van SO raillim. hcbbcu. Aan het tcgcnovcrgeslcldc einde der naainvcre buis is ecn biconcavc (nicl acbromatischc) lens aangcbragl. De afsland lusschon bciden bcdraagl 4,4 ceniim. bij geheci ingeseboven , G,7 ccnlini bij geheel iiit- gelrokkcn binnensle buis. De afsland van bel voorwerp lot aan de voorvlakle der doublet is 7,6 ccntini. Wannecr de bollc lens lot op den korlslen afsland van dcze gcbragt is, bcdraagl de vergrooling 5,6 inaal (voor 25 ccnlim. duide- lijklieidsafsland) , de iniddellijn van bel geziglsvcld 1 4 millim , en dc oogsafsland van hcl voorwerp 14,1 ccnlim. Wordt de binnensle buis gebecl uilgelrokken , dan slijgl devergroo- ling lot 9 maal , de middcllijn van bel geziglsvcld is daarbij 8 millim , en dc oogsafsland 16,2 ceniim. Dii deze gegevcns kan men de praklisclie bruikbaarhcid van (Iit kleinc wcrkluig beoordcclen. Voor zulkc gcvallen , waar .slechls ecn klcin gedecllc van cenig voorwerp op cens bc- lioefl overzien Ic worden , maar het vooral wenscbelijk is dc loupc en het oog op ecuen lamelijk groulcn afsland daarvaii vcrwijdcrd Ic bouden, vcrdicnl bel de vooikeur boven cene gcwonc loupc van gclijk vergroolend vermogen. Voor liet on- dcrzock van oogen , van exanlbemcn , is het derbalve gclicel op zijne plaals, cn bel is dc vcrdienslc van Bruckedaarop op nieuw opmeikzaam Ic bebben gcmaakl. Waar bel ecbler noodig is ondor de loupc Ic arbeiden , gclijk bij analomisobo ondcrzockingcn, daar Icvcrl bel weinig voordccl op , dewijl dc geringere doormcler van bel geziglsvcld nicl wordl opgc- wogen door den groolcren afsland van bel voorwcij), die bo- vendien bij cnkelvoudige loupcn van gelijkc vergrooling, nog ruim grool genoeg is , om zonder mocilc daaronder ic arbeiden. 0 CYLINDRISCHE LOUPEN. 4. Eindclijk verdienen ook nog de loupen met cylindri- sche opperviakten , die sedcrt weinige jaren in gebruik zijn gckomcn, eene korte vcrrnelding. Zij zijn biconvcx en in dicr voege gcslepen, dat de bcide assen der cylinders, waarvan de opperviakten der loupe dcelen uilmaken, loodregl op el- kandcr slaan. Wie dergelijke loupen het cerst vervaardigd heeft, is inij onbekend, maar ik heb ze het eerst gezien bij horologieraa- kers , later ook ais vergrootglazen voor stereoskopen. Ofschoon zij eene aanmerkelijke cliroinalischc aberralie hebben, inun- ten zij echler uit door een groot gezigtsveld, en uit dien boufde kunnen zij ook tot anatomische doeleiuden, wannecr slechts zeer geringe vergrootingen gevorderd worden , met vrucbl worden aangevvend. -oo-oo^^epo-o-®- IIET ZAMENGESTELD MIKROSKOOP. b. loea ik in 1850 mijn werk o\cr het mikroskoop sloot, had het zaraengesteld dioplrisch mikroskoop in dc geoefende handen van velen, die zich in de onderscheidene landen van Europa niet de vervaardiging van dat werktuig bezig hiel- den , reeds zulk eenen Irap van oplische volkomenheid be- reikt , dat men het toen voor onwaarschijnlijk mogt verkiaren , dat het verdcr nog groole verbeteringen zoude ondcrgaan , ten zij gcheel nieuwe tot daartoe onbckcnde middelen en handelwijzen moglen onldckt of uitgedacht wordcn. Werkelijk zijn dan ook de sedert dien tijd gemaakle vor- deringcn gering le uoemen , wanneer men deze vergelijkt met de reuzcnschrcden , die in een vroeger tijdperk gedaan zijn. Maar loch is vordering onmiskenbaar. Vooreerst in de objcctiefstelscls , vvaaraan men, ais het gcwigtigsle gedcelle van elk mikroskoop , tclkcns al lioogere cn hoogere eischen gcstcld heeft. Bovendien is allhans een nieuvv middel ont- dekt , waardoor het zamcngeslcld mikroskoop een voor de- monstratien nog gcschikler werktuig wordt dan hei tot hier toe gewecst was, namclijk het splitsen des slraicnbundels in twce of meer bundcls, die elk een afzondcrlijk beeld vormen , dat door een afzondcrlijk oculair kau bcschouwd 8 IIET ZAJnCNGE.^TEU) MIKUOSKOOP. worden. Eiiidclijk liecfl ook de verlichlingslocstcl vcrscliii- Icndo vcrbelcringcn ondergaaii cn zijn in dc incchanische imigling eenigc wijzigingcn gebragl , die allbans voor sommigc doeleindon voordoelig zijn te noemen, Wij willcn bij clk dczcr afzonderlijke onderwcrpen aclilcr- ocnvolgens stillaan. G. De vcrbelcringen in de objeclievcn gediircnde dc laatst verloopen jarcn beslaan : Vooreorst in bet vervaardigen van lenzcnslelsels van zoo koi len brandpuntsafsland , ais vrocger nicl bcslondcn ; Ten tiveede in dc zamenslelling van de Icnzenstelsels uit meer dan Ivvce verschillende glassoorten , ter ophcffing van de nog ovcrblijvendc sporcn der cbroinaliscb aberralic , bet zoogenaamde secnndaire spectrum ; Eindelijk, en wel voornamelijk, ten derde in de vergroo- ling van den openingshoek. Voor de beidc eerste vcrbeleringen naar bet gedeelle verwij- zende, waarin een meer in bijzonderheden Iredcnd overzigt zal gegevcn worden van de vordcringcn door eenigc vcrvaardigcrs van mikroskopen gemaakt, willen wij hier ter plaatse allecn de laalsle bescbouwcn. Hct gewigl der vergrooling van den openingsljoek is vrocger door mij aangewezcn, en recds sclireef ik toen {Ilet MikroskoopWX. bl. 277); »Dezcn le vergrootcn, zoovecl zulks mei behoud cener » gocde correclie der spbaeriscbe aberratio beslaanbaar is, moct » Iret voornaamslc doel zijn van allen, dic zich op dc verbete- » ring hunncr mikroskopen tocicggcn, en bet laat zich aanzicn , )' dal op dien weg, wclke recds met /.oo goed gcvolg door sommi- » gen is betreden, nog belangrijkc vooruilgang mogclijk is. Weikclijk is zulks ook gcscbicd. Terwijl tot in bovenge- DE OBJECTIEFTSEI.SEI.S. 9 gcnoeind jaar dc groolstc opcniiigshoek , dic locn (door R oss) bereikt was , 1 55° bedrocg , woi dcn Ihans Icnzcnslclscls vcryaardigd , dic opciiingsliockcn van 150°, 160° cn zcifs 175° bezitlen , zoodat bijria de uileislc grctis bereikt is.^ welkc dezc bock immer bcreikcn kan. Het zijn vooral de Engelsche vervaardigers van inikroskopcii , Ross, Powcll & Lealand en Smilb Bcck, dic daarin uilmnulen. Hun nalionale Irols was Irouvvens geprikkcld door hei berigl, dat Spcncer in Noord-Amerika cen objeclief zoudc ver- vaardigd bebben van E. duiin brandpuutsafstand , met cenen openingshoek van 174i° (1). Op l>et vasle land van Europa was bet vooral Amici, dic hen in dii opzigt op zijde slrcefde , ais mede IVacbcl, die desgelijks door ver- grooling van de opening zijncr Icnzenslclsels , hun oplisch vermogen Iraclille Ic vcrslcrkcn. 7. Deze slceds voorlgaandc vergrooling van deu openings hoek becft echlcr lot dc vraag aanleiding gcgevcn : in boc- verre men die vergrooling ais werkclijke winsl kan beschouwcn, en of men daardoor nicl conige voordcelcn opolTcrl , dic slclsels van eonen icis geringeren openingshoek bczillcn. Ecn cerslc onafscbeidclijk daaraan verbouden riadecl is dc vcrkorling van den afsland lusscbcn bcl brandpunl cn dc voorvlaklc des objcclicfs. Bij slclsels van geringe of zcifs malige slcrkle, b. v. van 20 tot 4 millim. brandpunlsafsland, scliaadt zulks nicl in liel minslc , maar zoodra dc brand- piinlsafsland der acquivalenlc lens nicl meer dan 2 millim. of zcifs miuder bcdraagt, wordl bij zccr groolen openingshoek, len gcvolgc van dc meerdere dikle der Icnzcn , dc afsland (1) Americ, Junrn. o/ Sciaico a?id Aris. 1852 p, 31. 10 HET ZAMENGF.STELD MlKPiOSKOOP. lussclicn liet voorwerp cn de voorvlaklc der voorste lens uilcrsl gering cn bedraagt nog slechls cen klcin breukdcel cens millimetcrs. Daar men cchter in dit gebrek voorzicn kan door bet gebruik van zeer dunne dekplaatjes , zoo is hierin geen ovcrwegendc reden le vinden om dc vergrooting des openingshocks alleen daaroni aftckeurcn , iniis bet bewe- zen zij , dat daarmede bet oplisch yennogen van liel tnikros- koop werkelijk slijgt. Dit ecliter verdient nadere overweging. Ik moet hier de lezers herinneren aan hctgoen clders {Het Mikroskoop I. bl, 541 en verv.. III. bl. 212 en 277) over den aard van bet oplisch vermogen des mikroskoops is gezegd. Daaruit is gebleken , dat dat gedeelte van bet oplisch vermogen , waaraan men den naam heeft gegeven van het begrenzend vermogen, geenszins noodzakelijk gelijken Ired houdl met het andere gedeelle, hetwelk men gewooulijk doordringend , maar beter onderscheidbaar makend of ecu- voudiger ondcrscheidend vermogen noemt. Terwijl namclijk een mikroskoop boven cen ander kan uitmunlen in het onderscheidbaar maken van zeer fijne bijzonderheden in het maaksel van eenig doorschijncnd voorwerp , b. v. de fijne slreepjes op de schubbeljes van insekten of dc nog fijnere leekeningen aan de oppervlakle van vele Diatomeen-sclialen , zoo kan het daarentegen daarvoor onderdoen in het cenvoudig ziglbaar maken van de voorwerpen , omdat deze zich met rainder donkere randen vertoonen en ook alleen die voor- vverpen of gedeelten daarvan duidelijk gezien worden , welke zich nagenoeg volkomen in hetzclfde vlak bevindeu (I). Ten einde dit duidelijk ic maken , is hcl cchler noodig (1) Uit deze laatstc hier opgemerkto bijzomlerlieid blijkl rceils dadelijk het gchecl verkeerde der benaming van doordringend vermogen. In werkclijklieid neoint naniehjk dc diepte van het gezigtsveld af , naar mate het ondcrscheideud vermogen ten gevolge van de vergrooting dea opcningaliocks toeneemt. OPENINGSIIOEK DER OBJECTlEVEN. 11 dcn aard van het zoogenaamde doordringcnd of ondersclicl- dend veriuogcn van naderbij Ic beschouwen. Ik rekcn inij daarloe tc ecr verpligl, omdal de vroegcr daarvan door mij , irouwens op bet voelspoor van anderen , gegeven verklaring niet gcheel juist is , zooais uit bel volgende blijken zal. Nadat Wi Iliam Herscbel (1) bet cerst opmcrkzaam gemaakt bad op dcn belangrijken invloed , welken de groolle van de opening bij spiegelteleskopcn beeft op bet waarneem- baar makcn van klcine , of juisler gezegd ver verwijderde , licbtzwakke voorwcrpen aan dcn hemel , en daarom aan bet vermogen des Icleskoops om deze waarneembaar te makcn dcn naam van in de ruimto doordringcnd vermogen bad gegeven, beeft Goring, en na bcm vele anderen, denzelf- den naam loegepast op dat gedeclte van het optisch vermogen des mikroskoops , hetwclk het gcvolg is der aanzienlijke ver- grooting des openingsboeks, die door dc verbclering der aberralien in dc aplanatiscbe stelsels mogelijk was gewordcn. Men moci intusschen niet uit bet oog verliezen , dat beide vvcrklnigeu , bet teleskoop en het mikroskoop , slecbls dan volkomen vcrgelijkbaar ziju , waunecr racn door beide posi- tieve licbtbeclden op het nctvlics onlvangt. Dii is bij den verrekijker het geval, wanneer deze uaar licblcnde voorwerpen aan den hemel gerigt is , en bij bet mikroskoop , wanneer men daardoor voorwerpen bij opvallend liebt beschouwt. Het behoeft geen beloog , dat de ziglbaarbcid dan slijgl met de licblstcrkte van bet bceld, gevolgelijk met de groolte der opening van bel objcclief. Docb onder den naam van doordringcnd vermogen beeft men bij licl mikroskoop cigonlijk allijd icis gchcel anders (1) On ihc Power of penetratin^ into spacc, Philos, Transact, 1800 p. 49, 12 IlET ZAMENGESTKLD MIKIIOSKOOP. vcrslnau. Mcn hocft daannedc namolijk beslcinpeld lict vcr- mogen cens mikroskoops, oin uog ondcrscheidenlijk fijnc slrecp- jes en slipjcs Ic zien, wclke zich zeer digl in elkanders nabijhcid bevinden cn , ofschoon op zich zclvc nict ondoorschijncnd zijnde , loch afzondcriijk ziglbaar worden , wanneer de hen Ireffende slralen , op de wijze door fig. 4 pl. II. opgebelderd, door breking cn Icrugkaalsing langs bunno randen , in vcr- schillende riglingcu verslrooid worden, zoodal zij het ini- kroskoop niel binnculreden cn gevolgelijk deze slrcepjes of slipjes negalieve nelvliesbeeldjes doen onstaan. (I ). Nu is het volkomen juist, dal dit verinogen, de corrcclie der abcrratien gelijk blij vende , volkomen gelijken ircd houdl inet de grooUe van den openingshoek , maar bel is geliecl (1) Ter aanvulling yan hctgeen elders (//et Mikroslioop I. bl. 395.) door nitj is medegedeeld over den onderlingen afslund der streepjes op sommige toen gebruikelijke proefvoorwerpen , laat ik hieronder cen ta- fellje volgen , zamengesteld uit eenige door Soilitt cn Harrison (Quart. Journ. of Microsc. Science 1853 V. p, 62.) aismede door Dr. Ilall {Quart. Journ. 1856 XV. Descr. of pl. YIII.) verrigte melingcn aan cen aantal soorten van ais proefvoorwerpen gebruikelijke Uiatoniaceen. /Vavicula strigilis (S. & II.) 130) 1 niiliinu Pleurosigma formosum (II a 11.) 1420 ) » » I/ippocampus (S. & II.) 1650 B B Dezellde soort (Hali), overlangsche streepjes 1220 B B » » » overdwarse » 1580 » B Navicula Spenceri (S. & II.) 1970 B » B Pleurosigma angulatum, groot (S. & II.) 2360 U B » M klcin i> 2760 0 B Dczelfde soort (Ilall.) 2040 » B Navicula strigosa , groot (S. & II.) 2760 i) 2) a » » klein (S. & 11.) 3150 B B Ceratoneis Fasciola (S. & 11.) 3540 J> B 0 Navicxila sigmoidea (S. & 11.) 4130 i> B » Arcus (S & 11.) 5120 B B De laatstc cijfers kuimcii tcvens cen dcnkbccld ccvcii van den bongcn graad van oiidcrschcidcnd vermogcii , dic do beslc Eiigclsclie mikroskopcn thans bczittcn. OPKNINGSIIOEK DER OBJECTIEVEN. 13 oiijuist zulks toclescliiijvcn aaii liel vermocrderen der lichl- sierkte, die met de vergrootiiig van den openingshoek gepaard gaal. Men kan zich daarvan op Iweederlei wijze overluigen. Mon plaalsc nevens clkander Iwee gelijke inikroskopen , voorzien van objeclieveu vao gelijken brandspunlsafsland en gelijkcn openingshoek, van gelijke oculairen en van ver- liclilingsloeslellen , die veroorlooven hcl gczigtsveld naar wil- lekeur zwakker of slerker le verlichlen Men brenge nu achlereenvolgens onder elk dier inikroskopen helzelfde voor- vverp b. v. cene Naviculacec of, nog bcler, het proef- plaaljc van Nobert, en, indien dan het optisch verinogen der beide werkluigcn volkoincn gelijk en het gezigtsveld even slerk verlicbt is, zal men naliunlijk door beiden evcn dnideiijk en ondcrscbeideniijk dezelfdc lijne slreepjes en hunnc lusschenruimlen zieu. Zoodra men echler op liel objeclief van ccn dier inikroskopen een ring (b. v. uit zwarl papier gckuipt) Icgt en daardoor de opcning vcrnaauwt, worden de slreepjes en liiinne lusscbcnruiraten onduidelijker en eindelijk geheel onziglbaar , wanncer men , al brecder en breeder ringen bczigende , de opening al kleiner en kleiner maakt, (1). ]\u wordt door dezc handclwljze, vvel is waar, ook de lichtslerkle van het beeld des geziglsvelds tevens verzwakl , maar bel zal blijken , dat bicraan het onziglbaar worden der slreepjes geenszins kan worden tocgeschreven , want , indien men Iclkens , door eene wijziging in den ver- lichtingsloeslel , het gczigtsveld wcder evcn slerk vciiicht ais dat in het daarnevens slaande mikroskoop , dan zal men bespeuren, dat dezc lichlverslcrking van geenen invloed hoe- genaamd op hcl ziglbaar makcn der streepen is. Ware dit (1) Zio een \oorbeeld in JIel Mikroskoop III, Ll, 277. u HET ZAMENGESTELD MIKUOSttOOP. trouwcns het geval, dan zoude het zoogenaamde doordringend vermogen van ecn mikroskoop in het algemcen des te grooler worden, naar mate men de verlichting vermeerdcrde , terwijl in den regel juist het omgekeerdc het geval is, dat men namelijk , om zulkc fijne slreepjes goedtezien, eenen siechts matigen graad van verlichting moet aanwenden , iels dat zich geraakkelijk laat verklaren uit den invloed der irradiatie op de waarneerabaarheid van negatieve gezigtsindrnkken te midden van het positieve lichtbeeld des gezigtvelds. De oorzaak van dit gedeelte des oplischen vermogens van cen mikroskoop ligt derhalve geenszins in de lichtsterkte der bcelden , waardoor het doordringend vermogen eens verre- kijkers bepaald wordt, maar alleen daarin, dat, naarmate het beeld gevormd wordt door een objeclief van grootere ope- ning, dit beeld zal bestaan uit de vereeniging van een groo- ler gelal van stralenbundels, welker as eenen al grooter en grooler wordenden hoek met de opUsche as van het werk- tuig maakt. Met andere woorden ; het zijn vooral de door de randgedeelten van het objeclief gebroken slralen^ ivaar- door zullce fijne slreepjes zigtbaar ivorden. Het bcvvijs hiervan kan geleverd door, ais tegenproef, in slede van de ringvormige diaphragmata , op de bovcnsle lens van het objectief ondoorschijnende schijfjes van verschillende grootte le leggen, waardoor dus de middenstralen worden afgeslolen , terwijl de randstralen ongehinderd doorgaan. Men zal bespeuren dat door deze handelwijze, in weerwil dat de iichlslerkle afneeml, het onderscheidend vermogen geenszins verminderl, ja zelfs niet zelden loeneemt, wannecr namelijk vroeger de verlichting van het geziglsveld te slcrk was, zoo- dat daardoor de flaauwe negatieve becldjes der fijne slreepjes minder waarnecmbaar waren. OPENINGSHOEK DErt OBJECTIEVEN. 15 De 001'zaak waarom het juist dc randgcdeelten van hcl objectief zijn, die zulke fijne streepjes onderscheidbaar maken , is daarin gelegen , dal die randgedeelten door de meest schuins iovallende lichtslralen gelroffen worden , welke daarom ook , wanneer zij op de kleine bolten of diklen sluiten , die deze slreepjes le wceg brengen, het meest van liunnen weg wor- den afgebogen. In bel algemeen zullen daarom zulke streepjes des te beler gezien worden, naar gelang het aandeei der schuinsche , door den rand des objecliefs getreden slraleu aan de vorraiog van het beeld des gezigtsvelds grooler is. 8, Daar nii zoowel do theorie ais de ervaring lecrt , dat cen bclangrijk deei van het oplisch vermogen eens mikros koops afhangt van de groolte der opening , zoo is het van gewigt naauwkcurige mclhoden te bezitlen om deze te meten. Ook heeft men er zich in de laatste jaren , bepaaldelijk in Eiigeland, op tocgelegd de reeds bekcnde nader te toelsen en nieuwe le vinden , die nader tot de waarheid brengen. Daar het hier een laraelijk ingevvikkeld vraagstuk geldt , zoo acht ik het gepasl hier ter plaatse daaromtrent in eeno nadere uiteenzelling le Ireden. Wanneer in fig. 55 (pl. II.) C eene enkele lens voor- slell , dan zoude (de dikle van den rand nlet in aanmerking genomen) de openingshock bepaald worden door de lijnen 0 p en <7 p , die van de randen der lens naar het brandpunl p geliokken worden. Doch zoodra zulk eene lens de voorsle is van cen lenzenslelsci ABC, waarvan p het brandpunt is, dan kan de openingshock van het slclsel niet gemeten worden door den hoek o p </ , Icnzij dat dc voorste lens C juist zulk eenen doormeler heeft , dat alie de slralcn die haar Ircffen , na door dc heidc audere lenzcn gcbrokcn le zijn , IG IIET ZAMENGESTELD flllKEOSKOOl' zich in dcn bundel r s bevindcn , wcilic aan dc achlcrzijde uiltrcedt en uit paraiclic stralcn bcstaal. Laal incn nainclijk op dc acblcrslc Iens A van zulk ccn lenzenslclsel eencn bundcl paralelle licbtslralcn vallen , dan zullcn , in Iicl bier gegcven geval , waar al dc Icnzen nagenocg cvcn groot zijn, slcchls dc gcdecUen « Z), cd en cjf der beidc andcre Icnzen door de convergcrcndc stralcn gelroffen worden , dic zicli vervolgens in hcl brandpunl p kruizen, zoodat dc opcnings- hock niet opg maar op f is. Het lusscheu eo en f g bevaUc randgcdcclte van de lens C is derbalvc gchcel onnnt met belrckking lol de gezameniijke wcrking der lenzcn ABC, cn allecn het gedeelle e f \s ais de nutlige opening van de voorsle lens te bescboiiwen. De tncling van den openingsboek kan in zulk ecn geval gescbieden op dezclfdc wijzc , die ik vroeger {Het MiJcroskoop I. bl. 139) voor het vindcn van die cener cnkele Iens hcb aangegcven , door nainelijk ccn buiidcl zonlicht op de ach- lersle Iens te laleu vallen cn dan den doormetcr van bct verlicble veld m n cn zijnen afstand van bel brandpunt p r le melcn, Noeint mcn dan den doormetcr van hcl objectief 0, dicn van hcl licbtvcld Z, zijn afstand van bel brandpunt cl cn dcn openingsboek , dan is: 3 lang j — —"^7 cv daar inen , uit boofde der kleinheid van hcl zonncbecldje in bel brandpunt, dii ais cen enkcl punt kan beschoinvcn. Zoodra men ecblcr zulk ecn lenzenslclsel inel cen oculair lol een zainengestcld mikroskoop verbindt, dan verandert \ve~ der de waardc van den openingsboek, cn zelfs is deze , Irou- wens binnen zccr beperklc grcnzen , verandcrlijk voor dc vcrscbillendc oogen , dic door bel mikroskoop zicn. Voor ccn oog toch , belwclk , om scbcrp Ic zicn , voor ecncn on* OPENINGSHOEK I)ER EFNZENSTELSEI.S. 17 eindigea afslaud moet geaccomodecrd worden , zal liet voor- werp op zulk eencn afstand van de voorsle objeclieflens moeten worden gebragt , dat de lichlbundel , die het oculair verlaat en het oog binnentreedt , uit paralelle stralen bestaat. In den regel is zulks echter het geval niet, namelijk wanneer het oog in rust is en voor een geringeren afstand geacco- inodeerd , waarop het schijnbeeld van het voorwerp geproji- cieerd wordt. De stralen, die het oculair verlaten , zijn dan in raeerderen of minderen graad convergerend , daar zij zich anders op het netvlies niet tot een scherp beeld zoudeu ver- eenigen. Echter kan men , ten einde eenen algemeenen maat- staf te hehben, aannemen dat deze stralen paralel zijn, en dan, gelijk werkelijk door Robinson (1) gedaan is, op de- zelfde wijze ais bij een objectiefstelsel alleen , ook den ope- ningshoek van het geheele mikroskoop bepalcn, Daar nu de paralelle stralen, die door het oculair intreden, zich aan de andere zijde, binnen In de mikroskoopbuis , kruisen , zoo ont- vangt de achlerste Iens van het objectiefstelsel divergerende lichtstralen. Gevolgelijk zullen de stralen daarin minder con- vergerend zijn dan in het eerst beschouwde geval en van de voorste lens een grooter gedeelle (b. v. it, fig. 53) in ge- bruik komen. Doch, terwijl bierdoor de hoegroolheid der werke- lijk nuttige opening slijgt, daalt wederom de grootte van den opc- ningshoek zelven , door dat het vereenigingspunt(z) der stralen op verderen afstand van de voorvlakte der voorste lens is gelegeq. Uit deze beschouwing blijkt derhalve : 1° dat, zoodra een lenzenstelsel ais objecticf van een za- mengesteld mikroskoop wordt gebruikt , de grootte der nut- tige opening toeneemt; (1) Proceedings of the Royal Irish Academy , 1854, VI, p. 38, V’ 0 18 IIET ZAHIENGESTELD MIUllOSHOOP. 2° dat men niet, zoo ais le veel gedaan wordt, dea ope- uingslioek des objecliefs ais volkoinen gelijk aau dic van hct gehecle mikroskoop kan beschouwcn , omdal alie lenzen daarin onderllng vereenigd een stelsel vormen , wclks braud- punt niet zamenvalt met dat vaa het objectief alleen , welk ver- scbil des te gfooter zija zal , naar gelang de buis langer is en het oculair zelf een sterker vergroolend vermogen heeft ; doch dat 3° dit verschil tot op eene zekere hoogtc kan gecorapen- seerd worden door de grootere opening der voorste lens , die in nultig gebruik komt, zoodat de beenen (tz en e/?, tz en jTp) van de topboeken der lichtkegeis bljna evenwijdig en derhalve bcide hoekeu nagenoeg gelijk kunneu zijn. Alvorens nu de praktische toepassing dezer methode nader te bescbouwen , zal het gepast zijn hier te herinheren aan eene andere, die reeds voor vele jarcu door Lister (1) is aangegevcn, en sedert zeer algemeen in gebruik is gekomen. Haar beginsel is het volgende : Laat fig. 54 (pl. II.) een zamengesteld mikroskoop voorstel- len, waarvan A het oculair, B het objectief is, dan zal een buudcl paralelle stralcn rs, op het oculair invallende, zich in a verecnigen, cn, van daaruit divergereude, zullen eenige stralen, na door hct objectief gegaan le zijn, elkandcr krui- sen in het brandpunl p en vervolgens een verliebt veld vor- men , waarvan de lijn ?nn de middelliju is. Laat men nu lichtslraleu den tegenovergcstelden gang nemen, dan zullen zij dezelfde rigting volgen, Plaalst men namelijk een licht- gevend voorwcrp, b. v. de viam cener kaars of lamp ^ op cenen willekeurigen afstand van het objectiefstelsel , dau zullen geeuc stralcn daarvan het mikroskoop biunentreden , (1) Pkilos, transact, 1830, p. 191. 01>EN1NCSH0EK DEU LENZENSTELSEI.S, 19 zoolang hei zich (b. v. in t) builen den kegel bevindt, waar- van mp7i de doorsnede is. Bcweegt men echler de viam veider langs de liju tn, dan zal , op het oogenblik dal zij in m gekomen is, een stiaal door het objeclief hccn in a komen en het gezigtsveld zich half verlicht en half donker vertoonen. De viam van m naar n gaande, wordt het ge- heele veld verlicht, tot op het oogenblik dat zij n bereikt heeft ; dan valt vvederom slechts een randstraal in a en bet veld is voor de eene belft verlicht, doch nu aau de tegen- overgestelde zijde van vroeger. Wanneer men derhalve de viam zich laat bewegen langs eenen in graden verdeelden cirkel, dan zal de openingshoek epf zz. mpn gemeteu vvor- den door den boog mn. Nu is het echter duidelijk , dat men helzelfde doel op eene geraakkelijker vvijze kan berei- ken , door niet de viam maar het mikroskoop eenen cir- kelboog te doen beschrijven , in dier voege dat het brandpunt p in de as ligt , vvaarom de draaijing geschiedt, en zich op gelijke hoogle ais de viam bevindt, wanneer het mikroskoop zich in een horizontaal vlak beweegt. Heeft men derhalve een mikroskoop, dat horizontaal kan gesteld worden en dan tevens om eene loodregle as wor- den rondgedraaid , zoo kan dit voor de hoekmeting ge- bruikt worden , door het te plaalsen op eenen in graden verdeelden halven cirkel, welks middelpunt in de draaijingsas ligt. Ais wijzer kan eene naald of eenig ander puntig voorwerp dienen , dat men aan een draad aan hei mikroskoopligchaam ophangt, zoodat het zich boven de verdceling bevindt. Het objeclief wordt tot op zijnen brandspuntsafstand van de draaijingsas gebragt, waartoe men zicb, indien , gelijk ge- woonlijk , de mikroskoopbuis te kort is , van huipbuizen ter verlenging bedienen kan. 2* 20 HET ZAMENGESTELD MIKriOSKOO!'. Vervaardigcrs van inikroskopen zullen ecbter de voorkeur geven aaii eeiie cigenc , voor dit doel bestcmde werkluigelijkc iniigting , gelijk die is, welke door Goring is uitgedacht cn afgcbceld in bet Deel van Het Mikroskoop enzv. pl. VII fig. 0. Wannecr inen bij de Listeiscbe melbode bet oculair verwijdeit eu alleen naar bet beeldje der viam ziet, dat acbter bet objecliefstelsel ontstaat , dan zal men , bij bet ronddraaijen van bet niikroskoopligcbaam in bet borizontalc vlak, dit beeldje opvolgend zien te voorscbijn komen aan deu ccnen rand cn wedcr verdwijnen aan den anderen. Op dezo wijze wordt derbalve de openingsboek niet van bet gebeele mikroskoop maar van bet objecliefstelsel alleen gevonden. In de plaats der viam kan dan ook elk ander voorwerp ge- bruikt worden, dat genoegzaam licbt uitslraall of terugkaatst, b. V. eene stiook bclder verlicbt vvit papier, Ook kan raen in dit geval aan bet objecliefstelsel eene loodregte en daar- entegen aan bet verlicbte voorwerp eene borizontale stelliug geven. Het is bierop, dat de melbode van Amici, om deu openingsboek van lenzenstelsels le meten , berust. Deze is mij slecbls bekend gevvorden door eene korte mededeeling van Nacbet, docb bel is duidelijk dat zicb de openings- boek aldus op tweederlei wijzen meten laat, namelijk hetzij door rondbeweging van de buis, aan welker ouderste uit- eindc zicb bet objeclief bevindt, om bet brandpunt ais draaijingspunl, in een verlikaal vlak, of, — betgeen bier eenvoudiger eu daarom verkiesljjker is, — door beweging van bet verlicbte voorwerp in een borizonlaal vlak, terwijl bet objccticfslelscl op zijne plaats blijft. Gescbicdt deze voort- beweging langs eene regllijnige vcrdcelde scbaal, dan is de belfl van de dooiloopcn luimte, \vaarin men beurldings bet OPENINGSnOEK DEU LENZENSTEI.SEl.S. 21 bccltljc aan dc bcide randen van hei objeclief ziel , dc maat van den tangens des halvcn openingshoeks , en men bcboeft derhalve slecbls den loodreglen afsland van hot brandpunt des objecliefs tol aan de verdeeldc schaal to kennen, oin, inel behulp eener lafei, de grooUe des openingshoeks le vin- dcn. Een werkluig naar dit beginsei ingerigl, en dat nog verschillende kleine wijzigingen toelaat, zoude zich gc- inakkelijk lalcn daarslellen. Aan de praklische behoeflen der vervaardigers van mikroskopen zoude hei bijna even goed voldoen ais hei Goringsche werkluig en dit overtreffen in de gemakkelijkheid van het gebruik. Echter is het langs dezen wcg moeijelijk, allhans bij het gebruik der sterkere objectievcn , den openingshoek van een ge- heei mikroskoop te bepalen , dewijl het door het wille papier gevormde beeld daartoe te weinig liciilslerkle bczit. De han- delwijze van List er, ais van uitgebreidere toepassing zijude, verdienl derhalve in het algemeen de voorkeur. Hier koiut bij, dat dcze nog voor eene verdere verbelering vatbaar is, waardoor het mogelijk wordl met grootere zekerheid de deugd der lenzenstelseis, voor zoover doze afhankelijk is van de groolle der opening, te beoordeelen. Wenha m (i) heeft namelijk in dcze haudcivvijze eene vvijzl- ging voorgeslcld, welke daarin beslaat, dat het horizontaal geslel- de mikroskoop, even ais bij de methode van Listcr, naar een verwijderd voorwerp, b. v. eene viam van eene lamp, wordt gerigl , doch bij vangl nu de slralen nicl dadclijk door het oog op , maar plaatst voor het oculair nog eene Iens, op zulk eenen afsland, dat het beeldje der viam, dat door liet oculair gevormd wordt, door deze Iens vergroot wordt ge- (1) Quartcrly Journal of micr. Science 1854, VI p. 13 i en A'II1 p. 209. 22 IIET ZAMENGESTFXD MIKROSKOOP. zicn. Wannccr dan de mikroskoopbuis wcdcrom in ccn ho- rizonlaal viak bewogcn vvordt, dan zal , volgcns hem, de openingshoek gcmelen worden door den boog, dien hei mi- kroskoop doorloopt tusschen de beide puntcn , waar hei beeldje der viam nog slechts voor de belfl gezien wordl. Dii wordt opgehelderd door fig. 5b (pl. II), waarin, even ais in de vorige , hei oculair eenvoudigheidshalve slechls door ccne cnkele lens is voorgesleld. Zij A het oculair, B hei objeclief en C de voor het oculair geplaalste lens, dan zullen van cene viam in a of in Z) zich verkleinde beeldjes vormen in a' en b' achter het objeclief. Van daar uit divcrgerende , vereenigen zich de stralen weder aan gene zijde van het oculair tot Iwee beeldjes a" en b" ^ die nu door de lens C, ais door cen enkelvoudig mikroskoop, beschouwd worden, zoodat der- halve de stralen door deze lens nagenoeg paralel uittreden. Is nu het brandpunt van dit geheele stelsel, met inbegrip van de voorgeplaatsle lens C, in p, dan zullen de beeldjes der vlammen ophouden gezien te worden , zoodra de randslra- len van de daaruit divcrgerende en het objeclief treffende stralenkegols door p gaan, of, helgeen helzelfde is, hetbeeld eener viam zal ophouden zigtbaar te zijn, wanneer het mi- kroskoop wordt rondbewogen , loldat de viam builen den kcgel gekomen is, waarvan apb de doorsnede is. Inlusschen vloeit uit deze beschouwing levens voorl, dat de methode van Wcnham en die van List er niet volslrekt gelijke uilkomsten kunnen gevcn. In beide gevallcn becft men namelijk cen vcrschillend stelsel van lenzen , waarvan ook cen verschil in de plaats van het hoofdbrandpunt en dien Icn gevolge van den openingshoek zelvcn afhankelijk is.* Mcl de Wcnhamschc methode zal men dezcn doorgaans iels groolcr vindcn, doch ik hcb bij ccne naauwkeurige vcrgclij- OPENINGSHOEK DER LENZENSTEI.SEI.S. 