title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden | Rijksuniversiteit te Utrecht | Rijksuniversiteit te Groningen | Amsterdam (Netherlands) Athenaeum | Deventer (Netherlands) Athenaeum | Athenaeum te Franeker (Netherlands) | Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Oorspronkelijk de achilderende uitdrukking der zinnelijke wereld, nam zij allengs den geheelen inhoud ook van het bovenzinnelijke in zich op; elke ontdekking op het gebied der gedachte, elke ondervinding in het rijk des gevoels, goot zich in den taalstroom uit, om cr harmonisch mede zamen te smelten, en op hare beurt een nieuw beginsel van ontwikkeling cn leven te worden. Zoo is de taal do onbedriegelijke spiegel, waarin zich de geest zoowel ala de ziel, niet van £en mensch, maar van het menschclijk geslacht, getrouwelijk en volkomen weerkaatst: in een woord, de taal is het beeld van den mensch. Gelijk echter het wezen des menschen zich niet slechts in onveranderlijke eenheid, maar ook vooral in duizendvormige verscheidenheid vcrtoont, zoo moest het beeld, waarin zich dat wezen uitdrukte, die eenheid en die verscheidenheid gelijkelijk afspiegelen. Vandaar het verschil der talen. £ene enkele menschelijke taal, voor allen toereikende, is even ondenkbaar als eene volstrekte gelijkheid van inborst Wei hebben alle talen een gemeenschappelijken grondslag, want het algemeene kenmerk der mcnsch- heid was nooit of nergens aan eenig sterveling ontzegd. Maar zoo dikwijls zich in eene afdeeling der menschen eene eigenaardigc verscheidonheid openbaarde van karaktcr, van gezindheid, van denkwijzc; zoo dikwijls er zich eene als afzonderlijk volk van anderen afschoidde , en in luchtstrcek , in lotgevallen, in ontwikkcling en beschaving, in behoeften en begeerten, van alJe overige verschilde: zoo dikwijls ontsprong uit den menschelijken boezem eene nieuwe of althans vernieuwde taal, die van dat alles de getrouwe uitdrukking bevatte. Maar wat spreek ik van vcrschillende vol- keren en van verschillende talen? Kent gij, in een en hetzelfde volk, twee menschen, wier taal volkomen dezelfde is? Neen, even verscheiden als de mensch is in zijne veelsoortige vormen, even gewijzigd is het leven der taal, waarin zich die vormen openbaren. Het gebruik hceft die bij- zondere uitdrukking van ieders eigenaardig karaktcr met den naam van ttijl bestempeld, en slechts aan de uiting van een geheel volk den naam van taal gelaten. Welnu, indien er waarheid is in het woord van den wijsgeer: de Btijl is de metuch , niet minder waarheid is er in de spreuk, die een broedervolk zich koos als vaderiandsche leuze: de taal ie gantch het volk. 27* 212 M. DE VRIES En nu, met dit beeld der taal voor oogen, herhaal ik de vraag: Wat zegt het, der taal meester te zijn? Gewis, is zij eene edele gave, het vermogen om haar te heheerschen kan niet minder edel zijn. Geene noeste inspanning van ccn stalen geheugen , geene onvermoeide letterblokkerij kunnen dat vermogen schenken. Laat de vlijtigste ewoeger elke spraak- kunst, dic hij kan opsporen, doorlezen en telkens herlezen, laat hij den inhoud van het volledigste woordenboek in zijn brein te zamen persen: ach! vruchtcloos tobt hij zich af, met al zijne mocite schraapt hij slechts woorden en vormen te zamen; maar tusschen het meesterschap der taal en zijne geleerdheid is cvenveel gclijkenis, als die het bloeijende leveu heeft met de verstijfdhcid des doods, of de koesterende zomerzon met den ijs- kouden nevcl des winters. Is dan de kennis dier woorden en vormen onnoodig voor hem, die de taal zal beheerschen? Zoo iets te beweren, zou de ongerijmdheid zelve zijn. Al is het wczen der taal nict beperkt bij de grondstof , waaruit zij is zamengesteld , toch is het in die grondstof aileen , dat zij haar wezen opcnbaart. Eenc voUcdige , innige kennis der woorden cn vormen , in al hunhen omvang, in al hunne vcrscheidenheid , is derhalve de noodzakehjke grondslag, waarop clkc hoogcre beschouwing moet rustcn. Maar mcn bhjvc daarbij niet staan , raen vergcnoege zich niet met de heerschappij over de stof, mcn dringc door tot den gcest die haar bezielt en haar eigcnhjk wezen uitmaakt. Erkenning der taal als het beeld van dcn mensch, als het uitvioeiscl van zijncn gcest en zijne zicl , dat , zagcn wij , is het beginsel van hare juiste waardering. Aan dat beginsel getrouw te blijven, hct niet allecn mct dc ovcrtuiging als waarheid te huldigen, maar ook in de toe- passing te doen leven en werken: ziedaar het kcnmerk van den bevoorregte, die gebicd voert over de taal. Toegerust met eene volledige kennis van al de hulpmiddelen , dic dc taal oplevert, mct cene heldere voorstelling der beteekcnis van clk woord, dcr kracht van elken vorm, der natuur van eJke wending, overziet hij de geheele uitgestrektheid van zijn gebied met eenen alomvattenden blik. Ilct geheele zamenstel der wetten , die den aard der taal bepalen , het wezen der vcrschijnselen , waarin zich haar cigeuaardig karakter, in tegenstelling van andere talen, vertoont, is hem tot klaar bewustzijn geworden. Alle sporen, die het denken cn gevoelcn van vroe- REDEVOERING. 213 gere geslachten in de taal gedrukt heeft, gaat hij zorgvuldig na; clken straal van het beeld dcr menschheid, dat er zich in afspiegelt, vangt hij op; cn terwijl hij in de hoofdtrekken telkens zijn eigen beeld herkcnt , toctst hij zijnc opmorkingen en gewaarwordingen aan de uitspraak dcr ondervinding, die hem de taal verkondigt Het geheele tafcreei der ontwikkcling en beschaving van hot volk waartoe hij behoort, verrijst voor zijne verbeelding; en hoe scherper hij toeziet, des te meer ontdckt hij overal leven en bc- weging, verband en overeenstemming, des te meer vindt hij voedscl voor zijn geest, voldoening voor zijn hart. Docli hiermede, G. T., is mijne schets niet voltooid. Wat ik tot nog toe opnoemde , geldt evcnzeer van den taalkenner als van dcn meester der taal , en kan door onderzock cn studie worden verkregen. Maar terwijl hier het grenspunt bereikt is, dat de wetenschap niet kan overschrijden , heeft de heerschappij over de taal nog aan hoogere eischcn te voldoen. Want zclfs de volledigste kennis en de meest aanschouwelijke voorstclling der taal, in haar innigsto wezen zoowel als in hare duizcndvoudige verschijnselen , zijn niet voldoende om haar in waarheid te beheerechen, wanneer het ver- mogen ontbreckt om van die kennis en die voorstclling in dc toepassing volkomen gebruik te maken. Neen, eerst dan, als de taalkenner dcn geheelen inhoud der wetenschap, zoo als ik u die afteekende, zoodanig in zich heeft opgenomen, zoo innig in merg en bloed ingezogen, dat zij als met zijn wezen vercenzelvigd is ; als de taal zelve , naar stof en naar geest , zoodanig zijn eigendom is geworden, dat alle hare schatten op een wenk tot zijne beschikking staan; als aan elke gedachte die bij hem oprijst, aan elke gewaarwording die hij gevoelt, onmiddellijk dat woord, die uitdruk- king ontspringt, die haar het levendigst afschildert; als de schikking en verbinding , de buiging en plooijing der deelen , de afwisseling der vormeu en wendingen, telkens de allerfijnste schakeringen der gedachte met de zuiverste overeenstemming vergczelt , telkens in oen toon zamensmelt met de triiling van elke zenuw des gevoels ; eiudelijk , als elk beeld , dat de ziel heeft opgevangen uit den spiegel der taal, zich even krachtig, even heldcr, maar met het prillc waas der oorspronkelijkheid , weerkaatst in het levende woord: dan, dan eerst is de zege behaald, eerst dan heeft de taal haren meester gevonden. 2H M. DE VRIES Gij ziet, G. T., dat wij hier van het gebied der wetenschap op dat der kunst zijn overgegaan. Inderdaad, het vermogen om de taal te beheer- schen is een sprank van dat hemelsche vuur, dat den boezem des kunste- naars doorgloeit, en hem als met scheppende kracht de doodc stof doet bezielen. Doch gelijk het de roeping is van elke kunst, nict slechts de grootsche gcdachten van het gcnie tc verwezenlijken en in edele vormen voor oogen te stcllen, maar ook in het rijk der schoonheid een nieuwen weg tot ontwikkebng cn volmaking te banen: cvenzeer is die taak eene behoefte voor hem, die heerschappij voert over de taal. In het volle besef van wat hij ( vermag, is het hem niet genoeg den geheelen taalschat als was te kneden in clken vorm, door zijnen wil bepaald; maar hij drukt er het merk op van zijn eigen wczen, en levcrt de taal zuivcrder, rijker, vol- maakter aan het nageslacht over. Hij wischt de smetten af, waarmede onkundc of wansmaak haar ontreinigden , stelt hare schoonhcden in ecn nieuw en treffend licht, wekt de kiemen , die in haar sluimeren , tot vrucht- baren wasdom op , verrijkt haar mct niouwe hulpmiddelen , tooit haar met nieuwo sieraden: in een woord, doordringt haar zoo innig met het leven van zijnen gcest, dat zij als herboren te voorschijn treedt: en van nu af aan dagtcckent zich cen nieuw tijdpcrk vnn do geschiedenis der taai. Ik heb getracht u aanschouwclijk voor te stellen , wat het meesterschap der taal in zich bcsluit. Gaarne erken ik, dat dio voorstelling een ideaal is , in de werkelijkheid naauwelijks bereikbaar. Doch waar over het wezen en de vereischtcn van wetenschap of kunst wordt gesprokcn , is elke be- schouwing onvruchtbaar , die niet wordt afgeleid uit het beeld der vol- roaaktheid *); want zij mist dcn eenigen maatstaf die nimmer falen kan. Kn waar zouden wij buiten dat ideaal een rigtsnoer vinden voor ons cigen streven? Is niet een helder besef van het wezen der volmaaktheid de zekerste gids op den weg der volmaking? Doch keeren wij terug tot onze stelling, dat de heerschappij over de taal het beginsel is der wclsprekendheid. Ik mag, na al hct gezegde, vertrouwcn, dat wie de uitspraak van Bii.derdijk als koud en prozaisch •) «Sempcr, quncunque de arte aui facultatc quacritur, de nbsolut» et perfecU quaeri solet." CiCEBO, de Orat. III. £2. REDEVOERING. 215 verwierp, thans met haar bevredigd zal zijn, nu de volle beteekenis van dat meesterschap over de taal in het licht is gesteld. En behoef ik mij dan nog wel tc verdicpen in het bctoog , dat de welsprekendhcid uit dcze bron en geeue andere voortvloeit? Eene enkelc aanwijzing zal, meen ik, genocgzuam zijn. Ik zou kunnen volstaan met mij te beroepen op de aileiding des woords, en te zeggen: Welsprekendheid is de kunst van wel te sprckcn; die dc taal magtig is, spreekt wel: derhalvo is hij welsprekend. Maar ik wil den achijn niet aanncmen , alsof ik u door oen ijdcl woordenspel trachtte te begoochelen , en mij van uwe toestemming als bij verrassing raeester te maken. En toch ligt er in die eenvoudige verklaring, uit den aard van het woord zelf gegrepen, meer waarheid dan oppervlakkig schijnen kan, en zal elke andere voorstelling niet veel meer zijn dan eene uitbreiding of opsiering van die oorspronkeUjke gedachte, die de natuur van het woord ons aanbicdt. Knudpiegen wij het begrip , in het algemeene en beschaafde gobruik aan het wcord welsprekendh eid toegekend, dan vinden wij haar aangeduid als de kunst van zijne gedachten en gewaarwordingen zoodanig in woorden uit te drukken, dat die woorden aUcs, wat in hoofd en hart omging, tot dc fijnste trekken toe, naar waarheid en volkotncn wedergeven. Elke uitstor- ting des gemoeds, die aan dcze eischen waarUjk bcantwoordt, kan niet missen het doel der welsprekendheid te treffen. Bij al de sterk sprekende ongeUjkheid van denkwijze en karakter, die er tnsachcn menschen bcstaat, is er toch in den grond van ons aUer wezen eene zco innige, zoo onver- breekbaro vorwantschap van geest en ziel, staat toch de algemeene grond- trek der menschhcid zoo diep in aUer binnenste gegrift, dat het denken en gcvoelen van den 66a noodwendig als met een aanstekend vermogen op dat van den ander werkt. Wat dus oorspronkeUjk zuiver gedacht en ge- voeld, met geUjke klaarheid en kracht voUcomen wordt uitgedrukt, moet, volgens de wet der natuur, niet aUeen de aandacht van anderen onweer- stannbaar kluisteren, maar zich ook, onbeneveld, onverzwakt, in hunnen geest, in hunne ziel, overstorten, en daar onfeilbaar zijne werking oefenen, hctzij om toestemming en overreding af te dwingen , hetzij om het gemoed in diezelfde aandoening te ontsteken, die den boezem des sprekers vervulde. 216 M. DE VRIES De groote wct der welsprekendheid derhalve, waardoor zij de overtuiging beheerscht, ja het mcesterschap der gemoedcren verovcrt, de wet die haar cigenlijk wezcn uitmaakt, is nicts anders dan eene juiste, krachtige, be- zielde uitdrukking van wat er in het binnenste omgaat. Maar is niet de heerschappij over dc taal van die uitdrukking het eenig beginsel ? Was niet hct idcalc becld, dat ik u schetete van den raeeater der taal, te gelijk het beeld der volmaaktc welsprekendheid ? Doch misschicn werpt men mij tegcn , dat het gebied over dc taal op zich zelf nog niet tot welsprekendheid leidt, wanneer hct hoofd arm is aan gedachten en de borst voor aandoeningen koud. »Het is het gemocd dat wel doet spreken ," was het zeggen der ouden : hoe zou dan uit een dor en onvruchtbaar gcmoed de weligc, vruchtrijke welsprekendheid kunnen ont- spruiten? llet mcesterschap over dcn taalschat is cen nietswaardig vermo- gcn , als dc dcnkbeelden en gewaarwordingen ontbreken , om zich dien schat tcn nutte tc makcn. Ik schroom dic tegcnwcrping niet, G. T.; zelfs crkcn ik volgaarne de waarheid , die in haar ligt opgesloten ; maar dat zij tegen mijnc stelling zou plcitcn , is niet meer dan een bloote schijn : bij ecnc nadcre beschouwing strookt zij daarmedc volkomen. Want gewis, voor dcn onbeduidendc , wiens brcin ledig is van gedachtcn , wiens hart van gccnc aandoeningen klopt, wiens gemoed als dor en onvruchtbaar ge- tcekcnd staat : voor hcm is hct meesterschap der taal niet weggclegd. Of zou hij doordringen in het wezen der taal , wien het mangelt aan verstand en gevocl ? Hij dc afspiegcling van die beiden erkenncn , wicn de natuur ze bcidcn gcweigerd heeft? Hij den weg wijzen tot volmaking, dic zelf bij anderen achterstaat? Neen, de gave van hct gcnie, door wetcnschap gevocd en gcstcrkt , hcbbcn wij in den meester der taal gehuldigd ; en gerust durf ik bcwcrcn : hetzelfde talent , dat hem gebied doet voeren over de taal, verzekert hem tevens den lauwer der welsprekendheid. Ziedaar dan de stelling, die het onderwerp mijner rede uitmaakt, toe- gelicht en geregtvaardigd. Doch alvorens verder te gaan , is het noodig , nog eenc aanmcrking daarbij te voegen. Zoo dikwijls ik tot hiertoe van taal sprak , hcchtte ik aan dat woord de algemcene beteekenis , zonder ze met eenig bepaald voUc of een bepaalden tijd in vcrband te brengen. Ik betoogde de waarheid mijnor stelUng uit den aard der zaak zelvc: staat REDEVOERING. 217 dic waarheid eenraaal vast, dan geldt zij voor alle volkeren en tijden. Doch bij de toepassing op bijzondere talcn springt een groot verschil in het oog; want niet in allen is de heerschappij over de taal een talent van gelijke waarde, noch de welsprekendheid , die er uit voortvloeit, een even groote triomf. Waar de taal niet oorspronkelijk uit den boezem des volks is ontsproten, maar door volgzucht cn gewoonte aan vreemden ontleend, of door een oppermagtig veroveraar aan verdrukten opgedrongen: daar is haar innerlijk leven uitgedoofd. De natie erkcnt haar niet als de tolk van het geslacht, waaruit zij getoeld is, en ontdekt haar eigen beeld slechts in dc veranderingen , die de uitheemschc stof in hare handcn onderging. Het hclder bewustzijn der taal is verloren, de natuurlijke ontwikkeling belemmerd, en daarom worden hare vrije uitingen beperkt door de wille- keur van gezag en mode. Dat tot het beheerscben van zulk eene taal niet die dicpc opvatting , dat doordringen in haar innigste wezcn , dat doorzicn van den grond harer wctten en vcrschijnselen , zoo als wij het boven aan- duidden, in gelijke matc vereischt wordt, lijdt wel gecn twijfel. Of liever, dat alies is eene onmogelijkheid geworden ; want de aard der taal kan niet meer uit haar zelve worden verklaard : aan de opperroagt des gebruiks is de beslissing afgcstaan. Vandaar, dat zij zich met minder inspanning en minder genie laat beheerschen ; dat zij over het algemecn gclijkmatiger, juister, netter, sierlijkcr wordt geschrevcn ; doch vandaar tevens, dat de welsprckendheid , waarvan zij het voertuig is, mindcr lcvend en scheppend, minder frisch en oorspronkelijk , maar regelmatiger en eentooniger wordt. Hoe gchecl anders in die talen, dic nog leven in het hart des volks, die nog onverbasterd gctuigen van den stam, waaruit de natie ontsproot! Daar klinkt dc stem van het voorgeslacht u overal onmiskenbaar tegen ; daar werkt het bewustzijn in volle klaarhcid ; daar is alles ziel en leven , kracht en zclfstandigheid ; daar spot de vrije taal met het dwangjuk, dat gezag of willekeur haar wil opdringen, of schudt het af, om slechts naar eigen wetten te leven , naar eigcn bcgiuselen voort te gaan op het pad der volmaking. Zulk eene taal, G. T., is de onze. In dit opzigt — wij mogen het zonder ijdelheid luide verkondigen — behoeft zij voor geene andere te wijken. Gij gevoelt , wat het zegt , haar te beheerschen in al de uitingen van haar vrij en weelderig leven ; gij stemt mij toe , dat de hooge 28 218 M. DE VRIES beteckenis , dic ik aan het meesterschap der taal heb toegekend , hier in volle kracht geldt. En behoef ik dan nog wel aan te wijzcn, hoe dat vermogen hicr, ja, zooveel moeilijker te bereiken is, maar ook zooveel schoonere vruchten voor de welsprekendhcid belooft? Voorzeker, is elders do heerschappij over de taal het beginsel der welsprekendheid , hier is zij het in dubbcle mate. Ik heb bij het eerste dcel mijner rede langer stilgestaan , onidat het hier de hoofdzaak bctrof, waaruit al het volgende moet worden afgclcid. Gaan wij thans tot die gevolgtrekkingen over. Langt tcelken weg kan men geraken tot het nteettersckap over de taal ? Het antwoord op die vraag kan na al het gezegde niet twijfelachtig zijn. Twee vereischten zijn er , die alles in zich besluiten. Waar zij aanweiig zijn en de rigting van het streven bepalen, kan het doel niet worden ge- mist. Het zijn dezclfde vcreischten, die voor alle kunsten geldcn — en als een kunstvermogen hebben wij het beheerschen der taal erkend — , het zijn: aanlcg cn studie, tot een gehccl vcreenigd. Aanlcg en studie! De kiem van het genie, door hooger gunst in den mensch gclegd , maar door zijne eigenc vlijt ontwikkeld en tot rijpheid gebragt. Gecn van beiden mag hem ontbreken, die heerschappij zal voeren ovcr dc taal. Als de natuur hem den aanleg misgund heeft; als zijn gemoed ledig is en koud; of als hij het vermogen niet bczit om wat er woelt in zijn hoofd en hart , voor zijn bewustzijn aanschouwelijk te maken in juiste en fijne omtrekken; als hij hct talont mist om hct leven der taal to erkennen, om aile hare hulpmiddelen dienslbaar te maken aan zijnen wil : vergccfsch is alle studic , vruchtcloos allc inspannmg , de taal laat zich door hem niet beheerschen. Maar is hem de aanleg geschonken, is hij gezegend mct de gave van het genie, om dc gehcimen der taal te aanschouwen : nog zai die aanleg onvruchtbaar zijn , dat genie in het blinde ronddolen, als beiden nict door ernstige, onvermoeide studie worden ge- voed, gekweekt en bcstuurd. De ondervinding is daar, om met voor- beelden te staven wat rede en bespiegeling leeren. Hoevele taalgelecrden hebben er nict ten allen tijde met ijvcr aan de wetenschap gearbeid. Velen hunner hebben door volhardende studie eene uitgebreide kennis ver- zameld, en in de verschijnsclen dcr taal, door naauwkeurig onderaoek en RKDEVOERING. 219 vergelijking , een helder inzigt verkregen. Doch hoe weinigen hebben de stof hunner wetenschap zoo volledig beheerscht, dat zij zich van al de krachten der taal telkens naar welgevallen konden bedionen , ja haar vol- komcn mcester waren. Aan den anderen kant, hoevele dichters van voor- treffehjken aanleg , wier geest met alles begaafd was wat er vereiacht wordt om het meesterschap dcr taal voor to bereiden, hobben den onmisbaren grondslag van degehjke taalkennis verzuimd , en daardoor de zego verbcurd. Wel mogt het dichterlijk gevoel , dat in hen werkte , door natuurlijke aan- drift, menigmaal een schoonen greep doen in de schatten der taal; maar het was slechts een onbewust vcrmogcn , een flaauwe straal van het schit- terende licht, dat zij hadden kunnen ontsteken, wanneer hun de fakkel der kennis ten diensto had gestaan. Gelukkig nog, indien dezulken zich weten te hoeden voor een gevaar, dat hen bedreigt. Onmatig vertrouwen op de gave , hun vcrleend , leidt hen nict zelden tot den waan , of zij geene studie hehoefden, of zij door de kracht van het genie allecn over de taal gcbied kondcn voeren. Dan werpen zij zich als oppermagtig op, achten elke wiilekeur, elke losbandigheid , aan hun vorauft geoorloofd; en ver- beelden zich als meesters der taal gehukUgd te worden, wanneer zij haar als het slagtoffer hunner luimen vernederen. IJdele waan ! Zij overheer- schen de taal, maar bcheerschen ze niet. Kortstondig is de overmagt des gewelds. Weklra herneemt de taal hare regten cn wreckt zich op clken verdrukker. Wie haar aanrandt, schendt slechts zij n eigen roeiu. Doch hct zal nooilig ziju , dc gestelde vereischten wat nader te om- schrijven, cn te bepalen waarin die aanleg en die studie bestaat, van welker gelukkigc vereeniging het wel slagen afhangt. Mocilijk is het voorzeker, den aanleg, die er aanwezig moet zijn om het voorgestelde doel te kunnen bereiken , in naauwkeurige grenzen af te ba- kcncn. Zal ik de verschUlendc eigenschappen van geest en ziel een voor een nagaan, en overwegen in hoeverre eUce van deze govorderd wordt? Zal ik ze aUe met elkander vergehjken, en onderzoeken aan welke de eerstc rang toekomt, aan welke de laatste? Het zou een schralc, nutte- looze arbeid zijn. Neen, niet in afzonderlijk bestaande eigenschappen , in op zich zelf werkende vermogens, moet de aanleg des kunstenaars worden ontleed: hct is een schoon geheel, waarin die aUen zamenvloeijen. Geene 28» 220 M. D E VRIES cukele gave inag ontbreken, allen mocten zij hare schatting bijclragen, om tot de grootsche taak mede te werken. Verstand en gevoel, oordeel en smaak, vernuft en verbeelding, zijn even noodzakeUjke vereischten; ja, de meest vcrschcidene hocdanigheden van hoofd en hart moeten zich met elkander mengelcn : wijsgccrige scherpzinnigheid ia evenzeer eene behoefte als dichterlijkc gloed. Is nu de mensch eenmaal met dezen heerUjken aanleg begaafd , dan is het aan hem zelvcn overgelaten, dien te ontwikkelen en vruchtbaar te maken. Dc studie, die hij daartoe moet aanwendcn, sputst zich in twee verschillende deelen : theoretische wetenschap en praktische oefening. Bei- den zijn even onmisbaar, en mocten elkander ondcrsteunen. Van allc oefening in het behandclen der taal is wetenschap de grond&lag; waar deze ontbreekt , is genc ondenkbaar , of zij staat geUjk met het ronddolcn op den oceaan, zonder poolster of kompas. Maar ook wetenschappehjke kennis alleen (wij zagcn het reeds) is niet voldoende om tot de hcerschappij over de taal te gcraken. Zij wijst slechts den weg aan, die daarheen leidt; maar door inspanning en oefening moet men dien weg leeren bewandelcn, om dwars door alle moeiUjkheden , over clke hindernis heen, als overwinnaar den eindpaal te bereiken. Met andere woorden : de wetenschap schenkt slechts vollcdige kcnnis van de taal en van al hare wetten en verschijn- selen ; maar door oefening moet men den geheeien taalschat , den ganschen inhoud der wetenschap, zich zoo volkomcn cigcn maken en in zich opne- men, dat geen van beiden ooit zijne diensten weigert; door oefening moet men zich dio klaarheid van voorstcUing, die sneUieid van vinding, die juistheid van keuze , maar vooral die vaardigheid in de behandeUng , dat gemak in de uitvocring verwerven, waardoor het kunstwerk, dat men voortbrengt, zich in levendige frischheid vertoont, zonder van vermoeijenden arbeid een enkel spoor te verraden. Slaan wij ten slotte nog een bUk op de wetenschap, die bij de prak- tischc oefening ten grondslag moet Uggen. Het is van groot belang, zich een hcldcr dcnkbeeld te vormen van haren aard en hare strekking. Waar deze niet naauwkeurig bepaald zijn , loopt men gevaar van in beginseUoos- heid te verdolcn of tot verkeerde uitkomsten te geraken, die, strijdig met de waarheid, nimmer ten goede kunnen leiden. Helaas! onze vaderlandsche REDEVOERING. 221 taalkunde heeft er het bewijs van geleverd. Talrijke en vlijtige beoefenaars rond zij ten ailen tijde, maar doelloos dvraaldcn zij door elkander, en hunne pogingen waren onvruchtbaar bij gcbrek aan een gemecnschappelijk streven. Eerst in lateren tijd heeft zich cen helderder bewustzijn allengs geopcnbaard , en begon men eene rigting aan te ncmcn , die voor de toe- komst vooruitgang belooft, de hiatorische studie der levende taal. Drin- gende behoefte is het die rigting te volgen , voor elk wien het in de weten- schap om waarheid te doen is. Zij zal hem aan den cencn kant behoeden voor het gevaar, om zich te verliezen in den bajert van stelsels, mceningcn, gissingen en tegcnstrijdigheden , die in de leerbocken onzcr taal in de bontste mengcling liggen uitgestort : bedroevende getuigen van het planloos woelen , waarin zoovele taalvorschers hunne krachteu verspilden. Aan de andere zijde zal die rigting hem vrijwaren voor dic dorre geleerdheid, die in de taal gcen leven erkent , niaar slechts doodc woorden en vormen als met het ontleedmes doonrroct. Aan die rigting getrouw, erkenne men in de weten- schap geen ander beginsel dan de studie der taal, zoo ais zij gesproken wordt, zoo als zij opwelt uit het hart dcs volks. Men steile het zich tot taak , de taal uit haar zelve te leeren kennen , hare verschijnselen gade te slaan , haro wctten uit te vorschen , door te dringen tot in haar innigsto wezen. Maar men beperke zich niet bij de waarneming van het tegen- woordige, men zoeke den grond en de verklaring daarvan in het verledene. Historische studie is de bron , waaruit alle hoogere taalkennis moct worden afgeleid. Zij spoort den oorsprong der taal na tot in den nacht der ver- wijderdste oudhcid; zij wijst, door alle wisseling van lotgevallen heen, de langzame vorming en ontwikkeUng aan , waardoor de taai datgene werd wat zij heden is; en terwijl zij aldus de kennis van het tegenwoordige tot heider bewustzijn brengt, biedt zij tevens een onfeilbaar rigtsnoer aan tot toe- komstige volmaking. Zoo voldoet zij aan al de eischen, die men der wetenscbap stellen mag; zoo is zij eene oefenschool voor wie de taai wil leeren behccrschen. Welke zijn de pligtcn , die uit het tot hiertoe behandelde voortvloeijen voor den leeraar der vieleprekendheid? Zoo luidt de laatstc vraag, die ik te beantwoorden heb , maar voor de gelegcnheid van dezen dag eene vraag van overwegend belang. En toch zal ik bij haar niet lang behoevcn stU te 222 M. DE VRIES staan , want in het zoo cven ontvouwde ligt reeds het antwoord besloten. Den weg te banen, die leidt tot het mccsterechap over de taal: ziedaar de rocping van hem, aan wicn het onderwijs in de welsprekendheid wordt toevcrtrouwd. Den aanleg te ontwikkelen, de oefening te besturen, de wetenschap aan te kweekcn: zicdaar zijne driclcdige taak. llet sprcckt wel van zelf, dat het vermogen om de taal te beheerschen, evenmin aU elkc andere kunst , door den ieeraar aan iederen begeerige kan worden medegedceld. Als hij te kampcn hceft met eenc volstrekt weiger- achtige of althans stiefmoedcrlijke natuur , zal hij niets of weinig uitrigten. Doch ccn volslagen gebrek aan natuurlijke geschiktheid behoort gelukkig tot de zeldzaamheden , en tot die laagte mogen de praktische voorechriften voor hct onderwijs evenmin afdalen, als zij de hooge vlugt van het genie op zijde mogen strcvcn. In icders hoofd cn hart heeft de natuur hare gaven gelegd: dc ecn baadt zich in ruinieren ovcrvlocd, de andcr rooet zich met soberdcr aandeel behelpcn. Maar voor allcn is hct pligt , het outvaugene te kweeken, tc ontwikkelen en vruchten te doen dragen. Daartoe mag de leeraar nooit zijne mcdcwerking weigeren. Al wat het vcrstand vcrhcldert, hct oordecl scherpt, het vernuft verfijnt, moct hij zich ten nutte maken. Niets wat kan strckken om hct gevoel te zuiveren, den smaak te veredelen, dc verbeelding tc leiden, mag hij ongebruikt voorbij laten gaan. Wcl kan hij dit alles niet stelselmatig ontvouwen en aan bepaalde regels verbinden; maar het is het docl dat hem altijd voor oogcn zweeft, en om daartoe ecnc schrede te naderen , verzuimt hij geene gelegeuheid. Behoeft hij er angst- vallig naar om te zien? Integendeel. Als hij het wezen der kunst be- schouwt en de wctten aantoont, haar door de natuur gesteld; of als hij hare geschiedenis doorloopt en de spitsvondigheden toetat, die schoolsche willekeur haar als regels opdrong ; of als hij in de kunstwerkcn dcr groote meestere het schoone doct opmerkeu, maar ook de vlekken niet voorbijziet die hct ontluisteren: telkcns bicdt zich tot ontwikkcling van den aanleg ruimschoots de gelegenheid aan. Een krachtig middel om dat oogmerk te bereiken , staat den leeraar dan vooral ten dienste, als dc natuurlijke gave tot werkzaaniheid is opgewekt, en zich door eigen streven , door studie en oefening , wil vormen. Dan ataat hij als vriend eu raadgevcr ter zijde, dan trncht hij den ijver ten goede to REDEVOERING. 223 ieiden, te waarschuwen voor de klippen, waarop zoo menigeen schipbrcuk leed, maar bovenal aan de eischen der wetenschap, die ook hier de eenige grondslag is, regt te doen wedervaren. Want meer nog dan de ontwikkeling van het talent of de ocfening van het kunstvermogen , is de aankweekiug van stellige wetenschap een dure pligt voor hem , die als leeraar optreedt aan dc hoogcschool. Daar immers is wetenschap het allesbezielende levensbeginsel , het doel en middelpunt van aller streven, de leuze die nooit kan wordcn veraakt zonder ontheili- ging van den tcmpcl, door dc wijsheid der vaderen gesticht. Wic doar werkzaam is, kent geene hoogere taak, dan de wetenschap te bevorderen door leer en door voorbeeld. Aan de vervulling van die dubbele taak wijdt hij onverdeeld zijne krachten. Hij blijft niet staan bij hctgeen door anderen voor hem verrigt is, maar tracht door eigen arbeid den schat der verkre- genc kennia aanhoudend te zuiveren, te veredelcn en met nieuwc ontdek- kingen te vcrrijkcn. Tevens wekt hij anderen op om mct hcm hctzelfde pad te betreden, wijst hun de rigting aan, die zij veUig kunnen volgen, en poogt hen voor afwijkingen te behocden. Maar vooral zoekt hij hen te vormen tot die zelfstandigheid, die een afschuw heeft van flaauwe volg- zucht, en een onverzoenlijken strijd zweert aan al wat oppervlakkig en onwetenschappelijk is, aan al wat dwaling en vooroordeel begunstigt. Waar zoo de wetenschap gepleegd en beoefend wordt, daar kan zij nict missen ook hare praktische roeping te vervullen en op de bevordering van alge- meene beschaving, welvaart en volksgcluk in aUe rigtingen heilzaam te werken. Dc Nederlandsche taaUcunde, die, helaas! zoo lang achterlijk bleef, heeft aan zulk eene echt wetenschappelijke behartiging dubbel be- hoefte; tc raeer, daar het voorwerp harer studie, de moedertaal, zoo innig met het volksleven zamenhangt, dat hare verwaarloozing voor den nationalen geest slechts noodlottige gevolgen kan hebben. Krachtige prikkel voor hem, wien, nevens het onderwijs der welsprekendheid , ook dat der vader- landsche taal , letteren en geschiodcnis , is opgedragen ! De edelste pandcn der nationaliteit zijn hem toevertrouwd: eens zal hij verantwoording moeten doen aan de wetenschap en het vaderland. 224 M. DE VRIES Edelgrootachtbare Hceren, Curatoren dezer hoogeschool ! Zulk eene grootsche taak is het , waartoe uwe kcuze mij riep. Wel mag ik er fier op zijn, dat mij die eere te beurt viel; wel mag mij het hart zwellen van vreugde, nu ik mijn innigsten wcnsch vervuld zie, nu mij die loopbaan ontslotcn is , die het mij ten pligt stelt voor de wetenschap te leven. En op dubbclcn prijs stcl ik dat geluk, omdat ik het aan U vcrschuldigd ben, aan maunen, wier namen het vaderland niet dan met eerbied noemt Ontvangt mijn diepgevocldcn dank voor de gunstigc verwachting, die gij van mij hebt willen koestcren. Levendig gevoel ik, wat het zegt, uw vertrouwcn tc genieten, wclk ceno durc verpUgting op mij rust om dat vertrouwen niet te beschamen. De welvoegelijkheid verbiedt mij U te overladen met hctuigingen , wicr kracht door het gebruik — niet zelden tloor het misbruik ! — geheel is versleten. Maar zij mag toch de aan- docning niet versmorcn , dic mijne zicl vcrvult. Of zou ik mij niet ont- roerd gevoelen in dit plegtig oogenblik , als ik denk aan de gewigtige taak die mij wordt opgcdragcn , als ik hct oog sla op mijn nog jeugdigen leeftijd en ongeocfcndc krachten , of mij de vcrdiensten voor den geest roep van hcm, in wiens plaats ik gesteld ben? O! bij U, bij aUen die mij hooren, welt er eenc wecmoedige herinncring op, als ik den naam van Lclofs uitsprcek ; want aan aUen was hij dierbaar , en bittere tranen zijn er gc- plengd op zijn graf. Spaart de droefheid niet , die zijn gemis nog steeds bij U opwekt; want die droefheid is de schoonste erkentenis aan den man, die eene lange reeks van jarcn hct sicraad was van deze hoogeschool, wien allen als mensch hebben licfgchad, als lecraar hooggeschat. Gij zijt er getuigcn van geweest, hoc zijn leven een tooneel was van werkzaamheid en onverdroten ijver; hoe hij de belangen zijner leerUngen , de verbreiding van kennis en smaak, de bevordering van lcttcren cn kunst, met rustelooze inspanning ter hartc nam. Gij wcct het, hoe aangenaam hij wist in te leiden in dcn weelderigcn hof der dichtkunst en welsprekcndheid , en de geurigste bloemen in overvloed aanbood; hoe hij, wars van dorre bespie- geUng, steeds hct schoone te aanschouwcn gaf, en zijne rede kruidde met luimige scherts. spreek ik tot U over Lulofs, wien allen hier van nabij hebben gekend, ik, schier de eenige in deze vergadering, wien het niet of naauwelijks vergund was hem te kennen ! Wat schets ik U de trekken van zijn beeld , dat diep in nwe zielen geprent staat, ik, dic dat beeld slechts in het voor- bijgaan aanschouwde ! En toch durf ik mede spreken tot zijnen lof ; toch mag, na de welsprckcnde hulde, hem door dankbore vrienden en leer- lingen toegebragt, ook een vreemde van zijne verdiensten gewagcn; want de roera van zijn naam bleef niet beperkt binnen dezcn kring , maar ging uit ovcr het vaderland; de lange rij van geschriften , die van zijn wcrk- zamen geest getuigen, zijn aan gecn Nederlander vreemd. Is het wonder, dat dc gedachte aan zulk eenen voorganger, die zijne moeilijke taak tot in hooge jarcn mct zooveel eer vervulde, dcn opvolgcr dreigt te ontmoc- digen, als hij nog jeugdig diezelfde taak op zich neemt? Doch die gedachte mag mij niet ter ncdcr slaan: zij heeft ook veel wat den moed opwekt en sterkt. Is de last zwaar, die op mijne schouderen gelegd wordt: het is een spoorslag te meer tot krachtige inspanning. Is mijn leeftijd nog jeug- dig : in de jeugd stroomt het bloed ook het snelst door de adcrcn , on deinst de geest voor geen arbeid terug. En ook Lulofs was jong , toen hij die roeping aanvaarddc, dic hij nu aan mij achterliet. Zijn voorbeeld zal dan mijn ijver aanvuren , mij steeds voor verslapping behoeden. Ik wil er naar streven , om niet alleen zijne plaats te beklceden , maar ook deelgenoot tc worden van de achting , die hij zich verwicrf. Gij , Edel- grootachtbare Heeren, schenkt mij bij dat stroven uwe ondersteuning en bescherming , gelijk gij mij nu reeds door nw vertrouwen bemoedigt. En moge eenmaal de uitkomst leeren, dat gij dat vertrouwen aan geen on- wnardige hebt vcrspild! Moge ook mijn arbeid er toe bijdragen, om U vokloening te doen vinden voor de ijverige zorg, waarmede gij U toewijdt aan den bloei dezer hoogeschool ! Hooggeleerde Heeren , Zeer Geachte Ambtgenooten ! Hoog klopt mij de borst, nu ik U met dien naam mag aanspreken, nu ik mij in eenen rang geplaatst zie met mannen , op wie de wetenschap roem draagt. Bedrieg ik mij , of waa ik U welkom als een kweekeling van het dicrbure Leiden? Ook voor U hechten zich sehoone herinneringen aan die oudc Pallasstad, waar nog de geest van cen Boerhave eu Hemstkrhcis voort- leeft; waar gij, bij eene even gelukkige als zeldaame verocuiging vau twee RKDEVOERIWG. zoo verschillende wetenschappen , in beide dic waarheid hebt leeren huldi- gen, waarvan kritick de grondslag en eenvoud het zegcl is. Dat rocmt gij to regt als eene weldaad van uwe voortreffclijke leermeesters , die ook Uwer nog steeds met achting gedcnkcn. En thans komt uit die school een jonger kweekcling tot U, die dezelfde mannen gekcnd en gceerd heeft. Wcl is hij vrecmdeling in dc wetcnschap, waarin gij de roeping uws levens erkent, maar door banden van maagschup verkuocht aan twee harer leeraren, van welke thans de oudste eene weiverdiende rust in eere geniet , de ander , helaas! vroegtijdig aan ons hartc ontrukt werd. Doch inniger nog smelten onzc herinneringen te zamen, als wij ons het beeld voor den geest roepen van hen , dio in dc klassiekc lctteren den alouden rocm dcr Leidsche hoo- geschool ongeschonden handhaven. 0! als ik de aandoeningen , die mijn boezcm dooretroomen , den vrijon loop mogt laten , ik zou hun een woord van dankbaarheid willen wijden, ik zou het luide willen Verklaren, hoe duur ik mij aan hen verpiigt gcvoel; hoe zij en de overige leenneesters, op welke ik mij mogt beroemen, aan de teedere zorgcn von een gelicfden vader de kroon hebben opgezet; hoe hun grondig onderwijs, hunne ver- standige leiding, hunne welmeenende vriendschap, die schoone toekomst hebben voorbcreid, die thans voor mij geopend ligt. Doch mag ik mij hier nict verdicpen in dc herdenking van het bckoorlijk vcrledon , mij zclven wil ik het steeds levendig voor oogen stellen, en ik wil er de kracht uit putten, om, naar het voorbecld mij te Leiden gegcven, naar de beginsclcn mij daar ingeprcnt, onvermoeid te arbeiden aan de gcwigtige taak, die thans ook aan mijne handen is toevertrouwd. Zoo docnde zal ik tracbtcn dcr school , waarin ik gevormd ben , niet tot oneer te veretrekken ; zoo zal ik aan de leidslicdcn mijner jeugd een dankoffcr toebrengen , hunuer waar- diger dan de ijdele praal van klinkende woordcn. Qcwis, bezield met dezc gezindhcid , heb ik reden om mij zelven geluk te wenschen met uwo vriend- schap. Gij hebt het pad dcr eero, dat ik bctrcdcn wil, rceds Iaug met roem bewandcld: o! wees mij op dat pad een getrouw gids. Gij hebt uwe schuld aan Leidens hoogeschool met woeker betaald: o! spoor mij altijd aan , in de mijne niet achterlijk te blijven. Ik weet het, gij aarzelt niet die roepstem te volgen, en gehjk ik mij be- reid verklaar om van nu af aan mij geheel aan U te wijden, zoo zult ook gij dc verwachting niet bcschamen, die ik van U durf koesteren. De plaatfl zelve, dic ons vereenigt, wckt ons op tot nieuwe en krachtigc in- spanning. Of blocit niet de wetenschap in deze grijze stad als met een verjongd leven ? Is niet daar ginds een prachtige tempel verrezen , oni ecrlang aan haar te worden toegewijd? treffend gedenkteeken van den edclen zin, die de bestuurders van ons gewest en van onze stad bezielt, heerlijkc getuige van den zegen , door orde en vrede over Nederland uitgestort , REDEVOERING. 221' tcrwijl elders oproer en geweld de leerscholen doen sluiten en • voor hct gekletter der wapenen de stem der wetenschap verstomt. Ja, wel begin- nen wij onzen arbeid onder gunstige voorteekenen, nu het vaderland, in zijne instellingen vreedzaam hervormd, en dc wetcnschtip, hier met ver- hoogden luister omstraald , beiden eene nieuwe , veelbelovende toekomst te gemoet gaan. Maar bedenkt daarbij tevens , Jongelingen , hoe onzekcr dic toekomst nog is, en vergeet niet, dat het ook van U afhangt, hoe zij cenmaal worden zal. Maakt U daarom den tijd ten nutte, die U hier tot ontwikkeling en vorming ten dienste staat, kostbare jareu, die ras daar- henenvlieden , maar, wel bcsteed , ecne zalige herinnering achterlaten voor uw geheele leven. En blijven wij steeds gezamenlijk aan deze leuzc ge- trouw: het welzijn des vaderlands tc bevorderen en den roem te handhaven van Groningens hoogeschool ! DE PHYSIOLOGIE IN HAREN INVLOED OP DE HEELKUNDE GESCHETST. INWUDINGSREDE, BIJ HBT AANVAARDEN VAN ILET HOOGI.EERAARSAMBT AAN DE OHONING8CHE HOOOESCHOOI., D* J. H, JANSEN, UITGESFBOKKN DEN 17»«- APRIL 1850. \ Mguizeo uy Google EDELGROOTACHTBARE HEEBEN, CURATOREN DER GRONING- SCHE HOOGESCHOOL, WELEDELGESTRENGE HEER, 8ECRETAR1S VAN HET COLLEGIE VAN CURATOREN, HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNITICUS, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- LENDK VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEER GEACHTE AMBT- GENOOTEN, WELEDELE ZEER GELEERDE HEER, LECTOR IN DE WETENSCHAP VAN OPVOEDING EN ONDERWIJS, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DIT GEWEST EN VAN DEZE STAD, EN DE HANDHAVING DES REGTS 1S TOEVERTROUWD, WELEE RWA ARDE HEEREN , LEERAREN DER GODSDIENST, WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE REGT3- GELEERDHEH) , IN DE GENEESKUNDE, IN DE WLTSBEGEERTE EN LETTEREN , AANZIENLIJKE SCHAAR VAN JONGELINGEN, DIE U AAN DK BEOEFENING DER WETENSCHAPPEN TOEWIJDT, VOORTS GIJ ALLEN, VAN WELKEN RANG OP STAND, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, ZEER GEEERDE TOEHOORDER8. 