title: Annales Academici
creator: None
text: Hoe krachtig spreekt dit bewustzijn iu den uitroep van Beccher, als hij gevoelt, iets anders te zoeken in de dingen, waartoe de Alchemisten slechts door gouddorst of mirakelzucht werden gedreven: //Maar mijn ii^koninkrijk" zegt hij, //is niet van deze wereld. De kruik bij het regte //oor aanvattende, denk ik den w&ren weg tot deze dingen te vinden: de is^pseudochemist zoekt slechts goud, maar de ware natuuronderzoekec zoekt ffde wetenschap, die beter is dan alle goud." Men begon ontevreden te worden met de elementen van Aristoteles en van Paracelsus; //zij waren toch wel wat al te metaphysisch", heette het, en men hoorde uitspraken als deze: //een goed peripateticus is een slecht chemicus, en omgekeerd." In 1661 trad Boyle op met een geschrift, dat den , het ontstaan eener nieuwe rigting kenmerkenden titel droeg : Chenmta 8cepticu8 , de Scheikundige tu>ijfelaar. In dit en in andere werken spreekt hij onverhoien uit, wat ons nu als de natuurlijkste zaak der wereld in de ooren klinkt, maar in zijnen tijd eene ontzagchelijke beteekenis had: nl. dat men voor elementen alleen die stoffen moest houden, die men sub- stantieel uit andere kan afzonderen , zonder een zigtbaar verband in eigen- schappen tusschen het compositum en de componentia te willen vindeu. Wij herkennen daarin het hoofdbeginsel van onze leer de elementen , vol- ledig uitgesproken. En hoe duidelijk gevoelt onze Boerhaave den overgang tot een ander standpunt als hij de ware chemische beteekenis geeft aan het woord vertoantschap , dat reeds sints lang in gebruik was, voor de Digitized by Google 270 J. W. GUNNIMG oorzaak der chemiache verbindiDg, maar opgevat als eeoe mei>6chelijke betrekking, berustende op overeeukomst in karakter of neigingeo; terwiji hij het gebruikt om, ontdaan van alle ingebeelde analogien en zrader beeldspraak^ de gedachte oorzaak aan te duiden van eene werking, welke uitloopt op de vereeniging van geheel ongelijksoortige atoffen tot nieuwe ligchamen met zelfstandige eigenschappen , en voegt er dan bij: fateor, paradoxa haec asseriio. Met het oog op de oorspronkelijke en gebroike- lijke beteekenis van het woord, moest de nieuwe zin, die hij er aan hechtte, noodwendig paradox schijnen. Is het ons niet, alsof wij tasten en proeven, dat deze natuuionderzoe* kers datgene wat hun persoonlijk treft in hetgeen zij zien, terugdringen , en er naar streven , om nuchter van verstand en vorausselzunffsloM van oor* deel, te beschrijven wat hun de natuur buiten dien kriog te aanschou- wen geeft? Met de vestiging en uitbreiding dezer nieuwe opvatting was de revolutie op scheikundig gebied volbragt. De hoofdbestanddeelen van het begnp element waren gegeven; in de 18'^'' eeuw werden de nog ontbrekende allengs toegevoegd en tegen het begin der 19*^* vereenigden zich de afzon- derlijke lichtstralen van nieuwe kennis, als in het middelpont vao een cirkel, in Lavoisier, wiens genie er den grondsiag van vormde, waarop het tegenwoordige gebouw der Scheikunde rust. AIs wij den afgeloopen weg overzieu eu de geschiedenis van het be^p elenieot aanmerken als een voorbeeld van de ontwikkelingsgeschiedeais der natuurkundige methodo, dan, dunkt mij, kunuen wij het verschil tuaschen de oude en de tegenwoordige denkbeelden niet meer beschouwen als enkel van wetenschappelijken aard , wij bemerken er een psycAoicyisck verscbU ia. Zoolang de stoffelijke wereld sleehts beschouwd wordt in betrekking tot oczen individuelen toestand, cn de verklaring slechts is de vertaling van onze persoonlijke gewaarwordingen in de termen van het dagelijkscbe leven , heerscht het oude beginsel. Waar in de gewaarwording acheidiag gemaakt wordt tusschen datgene, wat-ons als gevoelende en holpbehoe- vende wezens betreft, en datgene wat tot de buitenwereid ^ op zich zelve beschouwd, behoort, daar is bet nieuwe ontloken. Wetenscbap wordt Digitized by Google REDEVOKRI.NG. 271 sladits daar geboren, waar die scheiding inet bewustzijn wordt doorge- voerd en sleebts het laatstgenoemde bestanddeel als grondslag ter verkla- ring wordt gebruikt. Dan ontstaat in de namen en termen des dageiijk- scben levens een nieQwe zin, dien wij nevens den gewonen onderscheiden. Dia nieuwe zin bevat weteoschap. Hoe grooter de wetenschap, des te sterker dat onderscheid. Hoevele begrippen verte^nwoordigen de namen water, aarde, bodem voor den Scheikandige , boven de altijd zuiver persoonlijke denkbeelden, die zij bij den onkundige opwekken! Hoe is de wetenschappelijke beteekenis der woorden grondstof, element, verbinden , scheiden, ontleden, verschillend van die, welke zij op elk ander gebied hebbenl En vvanneer wij vrij zijn in het toekennen van namen, dan gebruiken wij eene nomenclatuur, d. i. wij geven namen , dte geen bestanddeel van persoonlijke gewaarwording mecr bevatten, maar zooveel van het wezen der stoffcn aanduiden, als er ons van bekend is. De terra damnata, de gevloekte aarde, en het caput mortuum , den doodenkop der oade Chemisten , het onnutte overblijfsel van zekere bereiding, noemen wij doodkalm ijzeroxyde, de vitriola, om de toevallige overeenkomst met glaasjcs zoogenoemd , heeten bij ons eenvoudig gekristalliseerde sulfaten. De in uwe ooren barbaarsch kiinkende naam tetraaethylammomumoaydehydraat , vertegenwoordigt een schat van kennis, maar geen enkel denkbeeld uit den kring des gewone levens of der industrie. Die stof heeft ook uitsluitend voor de wetenschap beiang, maar ware zij door een zeepzieder uitgevonden, die haar gebruiken konde in zijne industrie, zij zoude een naam hebben ontvangen aan dat gebruik ontleend. Die scheiding tusschen de bestanddeelen onzer indrukken is eene daad van den onderzoekenden geest en brengt bij hem een blijvenden toestand te weeg, die niet beter kan genoemd worden dan een toestand van zelf- v^loochening. Dien toestand kunnen wij bij het wetenschappelijk onder- zoek niet verlaten, zonder ons aan het gevaar van te dwalen bloot te stel- len. Maar in en door die zelfverloochening gaan wij den zekeren weg. Want dan putten wij onze begrippen enkel uit de natuur en meten deze als bet ware met haar zelve. Ziedaar de onwankelbare grond der zeker- heid van het natuarkandig onderzoek. Want hoewel het voor een individu Digitized by Google 272 J. W. GUNNING ODQiogelijk is, zich in dien volkomen onbevangen toestand te plaatsen, door de zamenwerking van bonderde medearbeiders worden de persoonlijke fouten op den duur altijd geelimineerd. Een der eerste vaderlandsche Scheikundigen van onzen tijd heeft eens, zijnen leerlingen den weg der wetenschap voorhoudende , gezegd, dat wij ons als kinderen moesten stellen voor de natuur, zoo ontvankelijk, zoo eenvoudig. Dat zinrijke beeld, dat slechts kan misverstaan worden door hen, die het standpunt van den onderzoeker verwarren met de middelen tot volhrenging van het onderzoek, neem ik met voorliefde over, daar het^ behalve de hoofdgedachte , nog een vruchtbaar nevendenkbeeld bevat. Die als kind heeft geleerd , zich te buigen onder het gezag van wat boven hem staat, kan opgroeijen tot een man, die eenmaal zelf zal weten te heerschen. Zoo is ook ons kiDdschap tegenover de natuur te gelijk de bron en de voorwaarde van ouze magt over haar. De U voorgedragen opmerkingen zouden tot menige vruchtbare gevolg- trekking aanleiding kunnen geven. Doch de tijd dringt en ik bepaal mij er dus toe, U raet een enkel woord te wijzen op het practische nut, dat zij hebben voor den onderwijzer der Scheikunde. De ondervinding leert, dat vooral jonge knapen vaak een zeer langen tijd behoeven, alvorens zij zich de grondbegrippen der Scheikunde eigen maken, en geen wonder! want die begrippen kunnen alleen ontleend worden aan een gebied, dat zij nog nooit hebben betreden, dat eener objectieve uatuurbeschouwing. Doch hoeveel zal een verstandig onderwijzer den leerling kunnen te ge- moet komen, wanneer bij zich zelf bewust is, dat men tot dat gebied niet kowen kan , dan door eene in zelfverloochening bestaande daad des geestesl Voorwaar! hij zal niet beginnen met de vermogens zijner leer- lingen te verdenken van botheid of bekrompenheid , maar zich zelven veeleer afvragen, of hij er bij zijn onderwijs steeds aan denkt, hun den weg tot die zelfverloochening gemakkelijk te maken. En vergunt mij nu ten slotte met een enkel woord terug te komen op het uitgangspunt mijner rede. Het zal slechts in eene enkele vraag be- staau. Zoude het inderdaad zeker zijn , dat de natuurkundige methode op elk gebied en voor alle problemen de eenige ware is? Is op ander gebied Digitized by Google REDEV0ER1N6. 273 dan dat van het Datuaronderzoek de scheidlDg tasschen de objectieve en de subjectieve bestanddeelen onzer gewaarwording — ik vraag niet of zij moeijelijk, maar, of zij in het geheel uitvoerbaar zijp Wat blijft er over van iie begrippen, regt, zedelijkheid , vrijheid, godsdienst, wanneer wij ze ontdoen van alle bestanddeelen , die op ons zelve betrekking hebbenP En waar is op geestelijk gebied, een vraagstuk te vinden, waarbij onze hoogste belangen , onze innigste behoeften niet , van verre of nabij , betrok- ken zijnP En is het dan mogelijk, onpartijdig, hat stasLU voraussetzunffslos te zijnP Doch, hoe het antwx)ord op deze vragen ook moge uitvallen, een ding is zeker. Ook de geschiedenis der Scheikunde leert ons , dat wel de mensch, maar niet de menschheid den zin voor waarheid en het vermogen om haar te vatten verliezen kan. Door hare dwalingen is onze wetenschap op den regten weg gekomen, zij heeft zich zelve gecorrigeerd. Zoo zal ook eenmaal de geschiedenis der menschheid leeren , of de toepassing der natuurkundige methode ook op zuiver geestelijk gebied, al of niet geweest zal zijn een vergrijp tegen het gebod: geef den Keizer wat des Keizers, maar Gode wat Godes is. U allen , Zeer Geachte Hoorders ! dank ik voor de eer , die Gij mij hebt bewezen door de redevoering te komen aanhooren, met welke ik, naar aloud en eerwaardig gebruik, het mij toevertrouwde hoogleeraarsambt heb aanvaard. Ik neem haar aan als een bewijs Uwer hooge belangstelling in de Doorluchtige Schole , en verzoek U , mij thans nog enkele oogenblikken te gunnen, om mij, niet louter uit gewoonte, maar naar den drang des harten, te kwijten van dure verpligtingen , die op mij rusten. Allereerst wend ik mij dan tot U, Edel-Achtbare Heeren, leden van het dagelijksch Bestuur en «van den Gemeenteraad 1 Wilt den opregten dank aanvaarden, dien ik U toebreng voor de onderscheiding mij bewezen in mijne benoeming tot Hoogleeraar in de Schei- en Artsenijbereidkunde aan het Athenaeum lUustre. Werkdadig deel te mogen nemen aan het Hooger Onderwijs was steeds — waartoe het ontveinsd P — een mijner liefste wenschen. Doch ik weet het, de vervuUing van een wensch is niet slechts eene bron van bUjdschap, zij legt ook pligten op. In dubbele mate is dat voor mij het geval, die geroepen word tot een onderwijs, 85 Digitized by Google «74 J. W. GUNKING voor 't weik de hulpmiddelen door U op zoo onbekrompen wijse sijn ver* Btrekt, dat Gij regt hebt, meer dan gewone vruchten daarvBn te verwaoh- ten. Zal ik kunnen voldoen aan het vertrouwen mij door U geschonken? Ik kan U thans nog niet anders aanbieden dan de betuiging, dat ik het gewigt der mij opgedragen taak diep besef , maar tevens besieid ben met den emstigen wil om mijn pligt te vervuUen en met de vurige begeerte om de schoone saak der wetenschap te dienen. Ontvangt voorts de ver- zekering, dat ik het mij eene eere reken, voortaan borger te zijn van Uwe stad, en van ganscher harte, naar vermogen en werkkring, hoop bij te dragra aan al het goede wat in Amsterdam wordt behartigd. Aanzienlijke mannen, aan wie meer bijzonder de zorg voor het Athe- naeum Illustre is opgedragen, ik dank U voor de eer mij bewczen, door bij de vervulling der vacature ook op mij de aandacht van den Gemeente- raad te vestigen. Ik dank U voor de heusche en voorkomende wijze, waarop Gij mij na mijne benoeming hebt ontvangen en alles voor de aan- vaarding mijner taak hebt willen voorbereiden. Mijn gevoel van verplig- ting jegens U zal niet zonder invloed blijven op mijne werkzaamheid , zij zal er een prikkel aan ontleenen, om mij Uwer belangstelling nimmer onwaardig te betoonen. Blijft mij met Uw vertrouwen vereer^ en vergunt mij U toe te wenschen, dat het Athenaeum onder Uw bestuur en door Uwe zorg steeds eene eereplaats moge blijven innemen onder de vele in- stellingen van openbaar nut, die Nederlands hoofdstad versieren. Uooggeleerde Heeren, Professoren aan de verschillende scholen, hier vertegenwoordigd! Blijde en dankbaar klopt mij het hart, nu Uwe rijen zich openen om mij als ambtgenoot eene plaats in uw midden te geven. Bescheiden wensch ik die in te nemen, daaraan gedachtig, dat ik geene andere aanspraken kan laten gelden dan mijne iiefde voor het onderwijs en voor de wetenscbap. Mogen deze aanbevelingsbrieven in Uwe oogen vol- doende zijn , om mij Uw vertrouwen , Uwe medewerking te sehenken ! Ontvangt mijne hulde, Gij ouderen van dagen! geeft mij de vrijheid op Uwe teregtwijzingen te mogen rekenen , van Uwe ruime oodervinding nut te mogen trekken. Aanvaardt de hand der vriendschap en der zamen- werking die ik U aanbied, mijne tijdgenooten , en inzonderheid Gij, met wie verwante studien mij in meer bijzondere aanraking zullen brengen. Digitized by Google REDEVOERrNG. iU Laat mij bijzonder U mijne vreugde mogen betaigeiii myn academievrieDd Heijnsius ! dat de gelegenheid tot vriendschappelijk verkeer en wetenschap* pelijke Eamenwerking in enger kring zich wederom voor ons opent. Moge zij ons eene bron zijn van edel levensgenot, een wederzijdsche prikkel tot studie en onderzoek. En 6ij, Hooggeleerde Boot, mijn leermeester van voor twintig jaren I gun mij de voldoening , om van deze plaats mijn ge* voel van verpligting jegens U uit te mogen spreken. Nog leeffc, wat door U in mij is geplant en het heeft vruchten gedragen^ want van U heb ik geleerd, wat de eerste voorwaarde is van een goed onderwijs: den leerlin'- gen liefde in te boezemen voor de wetenschap. Dat was Uwe kracht, toen 6ij de Latijnsche school te Leeuwarden onder Uw bestuur deed bloeijen. Schenkt mij thans weder het voorregt van Uwe vriendsohap en houd U immer verzekerd van mijne eerbiedige hoogachtingl Hooggeleerde von Baumhauerl Hoe vele zullen de aandoeningen zijn die U bewegen, nu 6ij Uwe plaats aan mij afstaatl Ik zal het niet wagen , klanken te geven aan 't geen alleen door U wordt verstaan. Doch twee dingen heb ik behoefte in het openbaar tot U te zeggen. Eerstens U te danken voor de voorkomendheid , waarmede 6ij na mijne benoeming niet opgehouden hebt, mij te bejegenen^ voor de keurige orde, waarin 6ij mij het Laboratorium hebt overgegeven , voor de heuschheid , waarmede 6ij mij omtrent alles wat mijne nieuwe betrekking aangaat, hebt ingelicht Daardoor gevoel ik mij blijvend aan U verpligt. Ten andere heb ik er behoefte aan te verklaren , dat ik U eer als den grondvester van het schei- kundig onderwijs in Amsterdam. Aan Uwen ijver, aan Uwe zorgen heeft deze stad de schoone inrigting voor dit onderwijs te danken, die haar tot geen gering sieraad verstrekt. Wat er goeds uit moge voortkomen onder mijn bestuur, het zal mede Uw werk zijn. En 6ij zult Uwe schepping niet vergeten. Blijf mij in vriendschappelijk aandenken houden , en moge Uw toekomstig levenspad met zooveel zegeningen worden gekroond, dat de smart des scheidens U ruimschoots worde vergoed! Mijn Vaderl hoe zeer vermenigvuldigen zich de gedachten binnen in ons, nu onze oogen en harten elkander hier ontmoetenl Maar, niet waar? het is met Uwe goedkeuring , dat ik in het openbaar slechts aan de licht- punten uitdrukking geef. 36* Digitized by Google 276 J. W. GUNNING REDEVOERING. 6ij ziet awen oudste, onder omstandigheden die naauwelijks gunstiger kunnen zijn , eene der hoogste betrekkingen aanvaarden , waarnaar zijne wenschen zich konden uitstrekken. Dat is de kroon ook van Uw werk. Laat Uwe gedachten teruggaan tot de dagen, toen Gij in de volle kracht des levens en zelf ijverig beoefenaar der letteren, Uwe vier zonen door raad en voorbeeld den smaak voor de wetenschap inboezemdet en hen hielpt voorbereiden tot de Academiestudie , en aanschouw in deze ure den oogst van het toen gestrooide zaad. Moge Uw naderende ouderdom nog menigmaal gezegend worden met dagen, die als deze, U getuige maken van het geluk Uwer kinderen! Mijn hooggeachte Schoonvader, tojrijke schaar van betrekkingen en vrienden , van hier en van elders te zamen gekomen , mijne vroegere leer- Ungen, hier tegenwoordig , met hartelijke blijdschap begroet ik U allen. Hoezeer wordt het geluk van dezen dag verhoogd door de deelneming van zoovelen, die mij en de mijnen liefhebben! Moge onze betrekking op elkander onverminderd blijven en ook door afstand niet worden gestoord, maar ons steeds eene rijke bron zijn van opwekking voor verstand en hart! Edele jongelingen , kweekelingen der verschillende instellingen , hier ver- tegenwoordigd , en Gij in het bijzonder, mijne aanstaande leerlingen! Tot U kom ik het laatst , maar van dezen oogenblik af zijt Gij de eersten. Met U en voor U hoop ik te leven en te arbeiden. Mogten mijne krachten niet te kort schieten, en mijn wensch vervuld worden^ U een goede leids- man te zijn op den weg der wetenschap! Het zal mijn streven zijn, U op te wekken tot vrije en zelfstandige studie, U in te leiden in den geest van het ware natuuronderzoek , U te bekwamen tot het steUen en oplossen van problemen, U te helpen, om mannen te worden, bij wie de weten- Bchap daadkracht is, mannen, die weten wat zij willen, en kunnen wat zij moeten. Eomt mij te gemoet met Uw vertrouwen en Uwe vriendschap, en brengt Gij die elementen aan, welke van Uwe zijde onmisbaat zijn, om ons zamenleven aangenaam en nuttig te maken voor ons zelve, en het Chemisch Laboratorium , naar de bedoeling der Stichters, vruchten te doen afwerpen voor de wetenschap en voor de maatschappij ! Digitized by Google OVEB HET BEGBIP YM ALeEMEENE GESGHIEDENIS. R E D E, TER AAKVAARDING VAN HET HOOGLEERAARSAMBT AAN HET ATHENAEDM ILLUSTRE TE AMSTERDAM, DEN 25»*« SEPTEMBER 1865 GBHOUDEN DOOB THEOD. JORISSEN. Digitized by Google Digitized by Google EDEL-ACHTBARE HEEREN, BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN RADEN DEZBRSTADI EDBIrACHTBARB HEBRBN, CURATOREN DER DOORLUCHTIGB SOHOOLI WEfrBDBLGESTRENGE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIB VAN CURATOHBNI HOOGGELEERDE HEERBN, HOOGLEERAREN AAN HET ATHE- NAEUM EN DE SEMINARIEN, VBELGBACHTE AMBTGBNOOTEN 1 ZEER ACHTBARB HEEREN, AAN WIE DB HANDHAVING DBS RECHTS IS TOEVERTROUWD! WBL-EERWAARDE HEEREN, LEERAREN IN DE GODSDIENSTl WELEDEL ZEER GELEERDE HEERFN, DOCTOREN IN DE VER- SCHILLENDE FACULTEITENI WEL-EDELE HEEREN, STUDENTEN IN DB VERSCHILLENDE WETENSCHAPPEN! GIJ ALLEN, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWB TEGENWOOR- DIGHEID VEREERTI ZEER GEEERDE TOEHOORDERS! De ricbting van den tijd, dien wij beleven, wordt dikwijls bij voorkear de historische genoemd. Deze benaming zou volkomen onjuist zijn , indien zij moest oitdrakken, dat in onze dagen het historisch gewordene meer dan vroeger geeerbiedigd wordt. De heerschende denkbeelden toch leiden geenszins tot waardeering en instandhouding van het bestaande, als het eerwaardig produkt eener lange en langzame ontwikkeling. Integendeel hebben instellingen en gebruiken, die zich op een oud bestaan mogen beroemen, meer kans om als veroaderd te vallen, dan om in hun ouder- dom den waarborg hunner deugdelijkheid erkend te zien. En toch mag onze tijd terecht zich historischgezind noemen. Gelijk in alle perioden van ernstigen strijd des geestes is de blik naar het verle- den gericht^ om voor den voet vastheid voor de toekomst te winnen. Het Digitized by Google 280 T. J R I S S E N is den niensch eigen, prijs te stellen op de goedkeuring en instemming , hetzij van tijdgenooten , hetzij van vroegere geslachten. Zoo hecht is de band , die aan het verleden bindt , dat alle partijen , politieke of kerkelijke , zelfs zij , die door hare tegenstanders het meest revolutionair werden ge- heeten, te alien tijde, tot rechtvaardiging en aanbeveling harer beginselen en meeningen, zich op voorgangers, op voorloopers hebben beroepen. Zijne overeenstemming met de mannen der eerste christenkerk was voor Luther een zegel op de juistheid zijner denkbeelden. En het scherpste wapen, waarmede hij zijne tegenstanders trof, was het verwijt hunner ontrouw aan het oorspronkelijk Christengeloof. De volgelingen van Rous- seau zouden het nooit hebben toegegeven, dat zij eene theorie, eene be- spiegeling zochten in praktijk te brengen; hun ideaal was de herstelling van een natuurtoestand, dien zij zich voorstelden, aan den morgen der historie te hebben bestaan. Sinds was de menschheid vervallen, gelijk volgens Luther de christenheid na de apostolische eeuw. De Reformatie was slechts eene herstelling; de revohitie moest slechts de omkeering van den bestaanden toestand zijn , opdat de oorspronkelijke , goede ordening der maatschappij over hare latere verbastering mocht zegevieren. Doch behalve door deze. algemeene, wordt onze tijd door bijzondere redenen tot het onderzoek van het verleden gedreven. De 16^« en 18^' eeuw geloofden, hoe ver ook de inhoud van haar beider geloof uiteenliep; in beide eeuwen heerschen en voeren vaste overtuigingen strijd. Ons ge- slacht is minder gelukkig. Er zijn persoonlijke meeningen in overvloed, maar er is geene heerschende overtuiging. Er heerscht de apathie van onzekerheid, van twijfel. Onze denkbeelden, onze meeningen staan naast elkander , zonder bij de meesten onzer tot een geheel verbonden te zijd. Op politiek gebied worden vaak meeningen verdedigd, die door hare voorstan- ders zelven op dat der religie worden bestreden. De onzekerheid en twijfel, die er omtrent de meeste hoofdbeginselen in staat, kerk en volksleven bestaan, nopen als van zelven tot historisch onderzoek. De weinige vaste overtuigingen , die zich tot heerschende en leidende macht wiUen verheiSen, moeten hare waarheid en doelmatigheid bewijzen, of uit de zegenrijke gevolgen harer vroegere heerschappij , of uit de jammerlijke nadeelen , die de vruchten harer verwaarloozing waren. Vandaar dat veler geschiedkundig Digitized by Google REDEVOERING. 281 onderzoek zulk eene partijkleur draagt ; het breede boek der historie wordt opgeslagen, om aanbevelingsbrieven voor eigen meening te vinden. Het is een arsenaal, waarin elke partij tal van wapenen zoekt. Maar het is niet alleen de' overtuiging , tuk op bewijzen , die het ver- leden navorscht, het is ook de twijfel, die naar zekerheid vraagt. Men wil de vroegere toestanden leeren kennen, om te kunnen beoordeelen, of beginselen en instellingen, die aanprijzing vinden, in vroeger dagen goed dan wel kwaad, hebben gewerkt. Op den weg» dien men in de toekomst heeft te gaan, moet het historisch onderzoek licht verspreiden« Het is geen toeval, dat na 1815, te midden van de stormen en de puinen der revolutien, terwijl het Protestantisme in eigen boezem verdeeld is, de ge- schiedenis der XVI^® eeuw aller aandacht trekt en de mannen der recon- structie het hoofd opsteken , om de drie laatste eeuwen der geschiedenis te brandmerken en terugkeer tot de beginselen der middeleeuwen Europa als het eenig redmiddel voor te stellen. Het is geen toeval, dat bij onze Duitsche naburen, waar de strijd tusschen f/das Alein'' en ffdas yroaz- DeutscAiAum" voortdurend aan de orde is, de keizerperiode der middel- eeuwen en de grootsche figuur van Frederik den Groote geliefkoosde pun- ten des onderzoeks en der belangstelling zijn. Dit verband tusschen de beoefening der wetenschap en hetgeen de hoofden en harten des volks vervult, is in onzen tijd enger dan ooit te voren. Volkomen in overeenstemming met het streven naar eenh^id tus- schen kennis en leven, dat in elk individu bestaat, is het een bewijs te meer voor den diepen emst, die de grondtoon is van onze eeuw. Het is ons om waarheid te doen, en niet om nuttelooze bespiegelingen , die slechts tot gymnastiek des geestes dienen. De wetenschap der middel- eeuwen mocht belang stelien in vragen, als daar zijn: wat God toch wel gedaan had, voordat Hij de wereld schiep — dergelijke kwestien hebben voor ons hare beteekenis, ja zelfs haar bestaan verloren. Intusschen, de historische wetenschap is geene volgzame dienares der pi^aktische behoefte geworden. Al oefent de laatste dikwerf invloed , zoowel op de keus , als op de behandeling der onderwerpen , het historisch streven van onzen tijd vindt, als elk eerlijk zoeken, rijker loon dan het zocht. Het onderzoek, eenmaal ontwaakt, bepaalt zich niet tot indringen in de 36 Digitized by Google T. JORISSEN puDten, wier kennis onmisbaar wordt geacht, maar breidt zich uit over een grooter, een ruimer gebied. De opgewekte zucht naar kennis graaft de mijnen van 't verleden op , onbewust , ja onverschilUg , of de vondst haar dienen zal. Een juister inzicht in Buddhas leer of in den loop van Mohammeds leven zal de groote vragen, die ons verdeelen, niet oplossen. De opgravingen te Fompeji of te Ninive zullen onze zeden en gebruiken niet veranderen , onze denkbeelden nopens de behoeften onzer maatschappij niet wijzigen. Dergelijke onderzoekingen dragen geen anderen vrucht (hn vermeerdering van den schat der menschelijke kennis, een dichter uaderen tot de waarheid. Het behoeft geen betoog, dat, naarmate eene wetenschap in omvang en diepte toeneemt, menige illusie wordt verstoord, die vroeger gelukkig maakte. Elke vermeerdering van kennis verrijkt en verarmt te gelijker tijd. Het gevoel van onkunde wint aan kracht, omdat de grenzen van het weetbare scherper en nader voor het oog treden. Het gebied van het onbekende treedt meer op den voorgrond, omdat de nevel wijkt, die het vroeger bedekte en der fantaisie vrije speelruimte liet De kalme gerust- heid en het zelfvertrouwen , die halve kennis baren, wankelen. Doch van den anderen kant wint de voet aan vastheid, het uitzicht aan helderheid. De wegy dien men te betreden, en het doel, dat men na te jagen hee£t, worden zekerder gekend en gemakkelijker in het oog gehouden. En al drukt in menig somber uur het gevoel van onzekerheid ter nedsr, de on- nitroeibare hoop, dat een volgend geslacht rijker zal zijn aan kennis en zekerheid , geeft moed tot volharding. leder geslacht toch geeft aan een volgend de resultaten van zijn onderzoek en denken over, opdat de grond- slag, waarop diens arbeid zal rusten^ breeder en vaster zi|, en. het gebouw der menschelijke wetmschap steeds hooger rijze. Ik beb mij yooi^enomen , met het oog op de tot dus ver ontwikkelde denkbeelden» een enkel punt in deze oogenblikken te bespreken. Welk begrip moet aan de benaming i^Algememe Gesohiedenis" worden gehecht? 2Sedaar de vraag^ tot wier beantwxx)rding ik eenige opmturkingen in 'tmidden wil brwgen. Schenkt mij uwe aandaoht w welwillend- Digitized by Google RED£yOERIN& S83 heid^ die de leemten der yoorstelling aanvult en de scherpe omtrekken bekleedt. Het gewone, traditioneele antwoord is dit: 'tgeen men is^Algemeene Geschiedenia" noemt is geschiedenis der menschheid. Indien dit korte, niet zeer daidelijke, antwoord iets beteekenen sal, mogen wij in het woordeke menschheid slechts eene schoonere uitdrukking sien voor //menschelijk geslacht'\ Geschiedenis der menschheid is dus niets anders dan de geschiedenis van het menschelijk geslacht in de ver« sohillende phasen zijner ontwikkeling. Het is eene droevige waarheid, dat het denkbeeld eener geschiedenis der menschheid zeer gedrukt wordt door het feit» dat noch de aanvang noch het einde des menschelijken geslachts ons bekend zijn. Hoe kan er historie bestaan van iets, welks begin en einde onbekend zijn? Het vraagstuk van het ontstaan, de afstamming, den ouderdom van ons ge- slacht is onopgelost, behalve voor hem, die door geene bezwaren^ zeifs niet die der eigenliefde, weerhouden wordt, om in de leden van het edele apenras zijne voorvaderen en aanverwanten te zien. Het geheimzinnig uur, waarin de eerste menschenvoet deze aarde betradi is niet opgetee* kend en heeft geen getuige gehad. De fantaisie heeft getracht de leemte aan te vuUen en een scheppingsmorgen uilgedacht, schoon en verheven, maar den grondslag der zekerheid missende. Het licht der scheppings^ dagen is sinds lang ondergegaan. Wij staan tegenover dit deel van 't verteden in sombere onzekerheid; op geen enkele vraag, die er betrekking toe heeft, kunnen wij antwoord geven. Het geloof moge aannemen, wat het hart behoeft, de wetenschap bestaat in niet-weten. Een gelijke sluier als den aanvang dekt, dekt het einde^ den afloop. De« zelfde behoefte ^ die het raadsel van den oorsprong poogde op te lossen , zocht ook de klove te dempen, welke ons van die toekomst scheidt. In elke periode der geschiedenis, op elke hoogte van menschelijk denken en ge* looven heeft men getracht de beide vragen, van waar? en waarheen? te beantwoorden , en altijd met denzelfden ongunstigen uitslag. Het is met 36* Digitized by Google 284 T. J R I S S E N de voorstellingen van het einde , als met het geloof aan zijne nadering. De eerste eeuw der Christenkerk verwachtte den jongsten morgen en den aanvang van het duizendjarig rijk. Toen de tiende, de ijzeren eeuw, ten einde spoedde, zag de tijdgenoot met gejaagd harte het vreeselijk oogenblik te gemoet, waarin de wereldbrand wrake zou oefenen over de zonden der menschheid. Toen Spanjes Armada de vrijheid van Europa bedreigde , hadden zij , die //sigh 't voorweeten uit de hemelsche Uchten vermeeten, voorseght, dat dit jaar de daaghen aller dingen soude volein- den" ^). Op elk gewigtig tijdstip der historie scheen het den tijdgenooten toe, dat zij de geroepenen waren, die de ontknooping, de oplossing van het groote raadsel zouden beleven. De aarde zet eeuw aan eeuw hare wentelingen voort, en ontvangt telken dage bet zonneiicht, de kweeker van licht en leven — maar in deze duistemis is geen lichtstraal doorge- drongen. leder menschengeslacht voelt zich door dezelfde onzekerheid be- kneld , zoekt een antwoord , en zinkt ten grave , voordat het gevonden is. Doch, zoo wij het begin en het einde moeten prijs geven, wij zijn zeker gelukkiger, wanneer wij ons tot een kleiner tijdperk bepalen. Al kan de wetenschap niet aanvangen bij het geboorteuur, laten wij ons tevreden stellen met de geschiedenis van het menschdom, van het oogen- blik, dat het handelend optreedt. Binnen de grenzen van dat tijdstip en onze dagen zal het mogelijk zijn, de ontwikkeling van ons geslacht in de verschillende perioden van zijn bestaan aan te wijzen. Laat ons zien, of ook met deze beperking het denkbeeld van eene ge- schiedenis des menschelijken geslachts te redden is. Zij , die het gelooven , zijn gewoou , naar analogie van het individueele leven, te spreken van de jeugd, den mannelijken leeftijd en den ouder- dom der menschheid. Het is een opmerkenswaardige zaak^ dat al de gebreken dezer vergelijking — want zij gaat niet slechts, als al hare zusteren, in een enkel opzicht, maar aan alle zijden mank — niet in staat zijn geweest, om de oogen voor hare onjuistheid te openen. Reeds op Hooft. Digitized by Google REDEVOERING. \ 285 de eerste vraag, welke periode die der jeugd, welke die van den «jnnne- lijken leefkijd, welke die van den ouderdom is, ontvangen wij ge«a antwoord. Wij bijv,, wij kinderen der negentiende eeuw, in welke periode heb- ben wij de eer te leven? Er wordt meer zelfverloochening vereischt, dan die ons onderscheidt , om ons tot een oud en vergrijsd geslacht te rekenen. En al ware zulk eene geringe zelfwaardeering mogelijk , een vluchtige blik , om ons gesla- gen, zou het ons verbieden. De ontdekkingen op het gebied der natuur, de ontwikkeling der industrie, een zoo krachtige strijd des geestes als die van onzen tijd zijn de kenmerken niet van een geslacht, dat teh ondergang neigt. Bovendien is er een ouderdom denkbaar, zoo rijk aan scheppingskracht ais de onze? Wij hebben immers van Edmond About gehoord , dat de industrie eerlang ons den volmaakten mensch zal leveren , zonder hartstochten , zonder gebreken. Welk een toekomst! Het menschelijk geslacht leeft ontelbare eeuwen, maar dit heeft het nog nooit vermocht. Zal dit product van zijne rijpste kracht, het sjmbool; van zijn hoogsten bloei, dan tevens een product van zijne innigste zwakheid, het symbool van zijn ondergang zijn? Welnu — dan zij de periode, waarin wij leven, die van den manne- lijken leeftijd. Indien dit waarheid is : waar vangt deze mannelijke leeftijd der mensch- heid aan? De laatste achttien eeuwen werden door beginselen geleid, in vele opzichten volkomen in strijd met die der voorchristelijke periode. Ver- schilpunten van zoo groot gewicht, dat zij eene ondempbare klove vor- men, laten geene vereeniging toe. In de voorchristelijke periode eene richting tot centralisatie der bekende wereld, tot vorming van een wereldrijk, eerst onder Cyrus, toen onder Alexander, eindelijk onder Augustus;'in de nachristelijke , eene richting tot decentralisatie; tot split- sing van staten en volken, en tot eerbiediging van de persoonlijkheid der natien als van die der individuen. Hier dus, zoo ergens, zal de manne- lijke leeftijd moeten aanvangen. Zoo dit juist is , dan verkrijgt de historie* een zeer verrassend licht. Al de groote mannen, waarop de Oudheid roemt, Plato en Aristoteles bijv., worden verwezen tot de kinderkamer; Digitized by Google 286 T. J O R I S S E N de worsteliDg van Europa en Azie , de strijd van het RomeinBche rijk met de Germaansche volken hebben voor de menschheid eene gelijke beteekenis aU voor ons de krakeelen onzer jeugd; het Christendom wordt het wie* gelied van ons geslacht» of joister, de eerste minnezang van den oner- varen knaap. Het falen der vergelijking : ontleend aan het fjsieke leven en overge« bracht op het geestelijke, is geheel te wijten aan de verkeerde opvatting der Algemeene Geschiedenis ^ die er aan te gronde ligt.T: Het gebied der geschiedenis, dat wij kennen, is slechts een deel van de historie der menschheid; en zelfs dit deel vormt geen zamenhangend geheel. Aan den Zuid-Westhoek van Azie en de kustlanden der Middellandsche zee vindt men de centraalpunten der oude geschiedenis. Thebe, Babylon, Ninive, Tyrus, Jeruzalem^ Athene^ Sparta, Earthago, Rome herinneren u den geheelen loop. Wat weten wij van de staten, wier hoofdsteden zij waren P Alle geschiedenis is traditie , maar niet alle traditie geschiedenis. De oude historie is rijker aan de eerste, dan aan de laatste. Zoowel wat den aanvang als wat den loop dezer geschiedenis betreft, heerscht groote onzekerheid. De puinen van Babylon en Ninive moeten ons de geheimen openbaren der ondergegane maatschappelijke orde; maar, behalve de zekerheid, dat deze volken evenzeer als wij de voorrechten der weelde en van machtbezit hebben gekend, wat weten wij van die tijden met stellige zekerheidP De eerste eeuwen der Grieken en Romeinen liggen in volkomen duister* nis; en zelfs in de latere tijdperken, hoe zwak is de historische bodem, die ons draagtl De taalkundige en archaeologisc&e studien dezes tijds mo« gen den waarschijnlijken loop der vroegere geschiedenis in groote omtrek* ken vaststellen, de onvolledigheid der bronnen zal een volkomen kennis te allen tijde beletten. Doch, al waren er, noch in den aanvang, noch in den loop dezer staten* *of volkengeschiedenis , leemten overgebleveh , hoe klein zou het deel zijn van het menschelijk geslacht, welks ontwikkeling wij konden nagaan. Nevens de weinige natien der oude historie , van wier lotgevallen wij weten , heb« Digitized by Google REDEVOERING. 287 ben tal van andere volken geleefd. De oude wereld kende minder van de aarde dan *wij , maar zelfs op dit meer beperkte deel is zij met een reeks van volken in aanraking gekomen, wier namen ons zijn overgeleverd , doch van vrier lotgevallen niets wordt medegedeeld. De nomadenstammen, die reed& in die dagen in Midden-Azie rondzwierven en in latere eeuwen voor enkele oogenblikken ten tooneele verschenen, bijv. de Mongolen, zijn ons weinig meer dan bij name bekend. Noch hun oorsprong noch de veranderin- gen, die zij in den loop des tijds hebben ondergaan, kunnen wij opgeven. Doch , al zijn het slechta enkele volken , waarvan wij iets met zekerheid weten, hun geschiedenis , zegt men, kan de aanvang zijn van de historie van het menschelijk geslacht. OnmogeUjk, want dat begin is tevens een einde. Al de volken der oude historie spelen hun roi ten einde; zij gaan onder en voor hen is geen morgen der opstandig gekomen. Hun geschie- denis is met Romes val afgeloopen en geeindigd. Al de phasen van ont- wikkeling, opkomst, bloei en ondergang^ hebben hier plaats gehad. Zelfs de grond , waarop zij leefden ,, is , op een enkele uitzondering na , histo- risch onvruchtbaar geworden. De stroom der wereldgeschiedenis , g^lijk men spreekt, is geheel afgebroken. Op een geheel ander punt der aarie vloeien beken zamen, wier wateren zich tot een nieuwen stroom zullen vereenigen» die, even als de vorige, zijn klein begin en zijn breeden aan- was» en ook misschien eenmaal zijn uitloop zal vinden. De volken, die in de volgende eeuwen de geschiedenis zullen vormen , zullen geheel nieuwe zijn. De Oude Gesohiedenis bevat niets dan een zeer onvoUedige kennis van de lotgevallen en de toestanden van slechts enkele natien, die op den duisteren achtergrond der eeuwen opdoemen. Eenige Semitische en een tweetal Indo-Germaansche, ziedaar de volken-individuen , wier opvolging op den voorgrond van het wereldtooneel het nevelachtig schouwspel vormt, dat men de oude historie heet. Waar wij de middeneeuwen naderen en een eersten blik slaan op de Indo-Germaansche volken» die zich aan de kusten der Atlantische zee ne- derzetten, als wilden zij uitrusten en nadenken over hun stout bestaan, de verovering van het Romeinsche wereldrijk , komt ons van zelve de vraag op de lippen; vanwaar dezeP Digitized by Google 288 T. J R I S S E N Zij komen van het vaderhuis der in^nschheid: het Oosten. In het Zuid-Westen van Azie hebben eenmaal Semiten en Indo-Germanen nevens elkander geleefd, totdat zij, opgejaagd door de geheimzinnige macht, die den gang der historie richt , hunne veoonplaatsen hebben verlaten en in verschillende richting naar het Westen zijn voortgedrongen. De oorzaken noch het tijdstip huns vertreks, de lotgevallen noch de duur van hun rondzwerven, het onderliDg verband hunner stammen noch de gesteidheid der landen, die zij bereikten, zijn bekend. Op een zeke^ tijdslip der gescbiedenis 9 in den aanvang der Middeneeuwen , vinden wij een reeks van Germaansche volken in het Westen van Europa zwervende, aange- trokken en afgestooten door Romes grooten naam. De rijke en trotsche herinneringen van Romes wereldheerschappij weSrhouden hen eentijdlang, om het ook in zijn vai zoo indrukkende gebouw te sloopen , en wringen zelfs den barbaar het zwaard in de hand , om de eeuwige stad tegen zijne stamgenooten en medebarbaren te verdedigen. Maar eindelijk vidjkt de illusie, houdt de tooverkracht op te werken en in euvelen moede blaast een knorrige soldaat de kwijnende vlam uit. En toch maken voortdurend de machtige herinneringen , die de gedachte aan het gevallen Romeinsche rijk opwekt, zulk een overweldigenden en bealissenden indruk, dat de barbaar zelve, als hij eenmaal ophoudt barbaar te zijn, dit grijze verleden zal trachten te herstellen. Alsof het hem gelukken mocht den verloren draad op nieuw te hechten, met den naam ook de zaak, met het rijk ook het gebied te herwinnen, maakt hij zijne koningen tot keizers en poogt het Westersch-Romeinsche rijk in het Germaansche keizerrijk van Karel den Groote te doen herleven. Doch de oude wereld heeft hem betere dingen gegeven dan deze on- vruchtbare naam. De Germaansche volken danken aan liaar, onder meer, drie hoofdzaken : het Christendom , het Romeinsche recht en het leven in steden. Het eerste leert den ruwen zoon der natuur het hoofd buigen en gelooven aan eene hoogere macht, dan die zijne ligchaamskracht hem geeft; het openbaart hem de geheimen van een intellectueel en moreel leven. Het tweede dwingt hem zich aan eene maatschappelijke orde te onderwer- pen, eigen willekeur niet langer tot regel van zijn doen en laten te stellen en zijne verhouding tot zijn medemensch door een geschreven wet geregeld Digitized by Google REDEVOERING. 289 te sieD. Het derde gewent hem aan de genoegens der zameDleving en verzacht zijne zeden, door hem zijn afhankelijkheid van anderen te doen gevoelen. Gedurende eenige eeuwen onder de voogdijschap der kerk, die zorgvnldig zijne eerste schreden naging en op het ontwaken en de vorming van zijn denken lette, wijdt hij de eerste door meerdere beschaving aange- wonnen krachten aan hare dienst. Met het «rGod wil het!"' op de lippen stormt hij naar het Oosten, om de zegepraal te bevechten van het kruis over de halve maan. Tot zijn eigen voordeel slaagt hij niet, en zegeviert de laatate. Want als de legerscharen der ongeloovigen Europa binnen- dringen, jagen zij de niet krijgslustige mannen der klassieke wetenschap voor zich uit, die naar het zuiden en westen van Europa gevloden de gast- vrijheid, hun bewezen, met de schatten der oude wereld betalen. Een zee van gedachten, eindeloos groot, peilloos diep, breidt zich voor hem uit, ziet hij voor zich geopend. Met wellust baadt hij zich in hare golven en uit dit bad der wedergeboorte opgestegen, werpt hij in de 16^« eeuw de knellende kluisters der kerk af , om voortaan vrij en zelfstandig tegen- over zijn medemensch en zijn God den gang van zijn ontwikkeling te vol- gen. Slechts drie eeuwen zijn sinds verloopen en welk eene geschiedenis I In al de veelzijdigheid van zijn aanleg zich ontwikkelende, kan hij reeds na zoo kort tijdsverloop de vruchten van zijn onderzoek en nadenken in een reeks van wetenschappen ter neSr leggen, wier mogelijk bestaan in geen vroeger tijdperk der historie zelfs vermoed werd. Doch hoe gewichtig deze ontwikkeling der Europesche volken ook zij en weike voorname plaats zij inneme in de geschiedenis der beschaving, zij maakt uit den aard der zaak slechts een deel uit van de geschiedenis van het menschelijk geslacht. Het tooneel is ruimer geworden, de gezichts- kring der volken heeft zich uitgebreid, maar de historie bevat slechts de lotgevallen van enkele natien. Europa is in de plaats van Azie getreden; de stroom dezer geschiedenis » in het Westen van Europa aangevangen, heeft zich grootendeels tot dit werelddeel bepaald. Slechts de laatste eeuw zag enkelen der beken en wateren , wier loop door de lotgevallen van vol- ken buiten Europa wordt gevormd, met haar zamenvloeijen. Nieuwe we« relden zijn ontdekt; Amerika, AustraUe uit de wateren opgerezen, maar hun bevolking heeft geen plaats ingenomen in het boek der Algemeene 87 Digitized by Google «90 T. JORISSSn GeBehMk&iB, daa vonr woo m sij met de BarQpeaoeii ia aaorakiBg is gekomeiK Haar Terledw is onbekend; kaar tegenwoordHge toestand Mg een cmlerwerp van toortdurend onderzoek. Het Eaokairsche tnensdMBfos bedt tot dos ver de leiding der historie gehad , en aUeen den inhoud der Ikistorie geschreven. Wat wetM wij naar evenredigheid van ^e geschiedems der andere, van de Mongoolsche, de EthiK^cbs, Amerikaansohe «n Ma- leisdie rassen? Wat wij weten? IXt met groote zekerheid, Waar ^ in aanmking sifn gekomen met de blanke Eurc^eanen , zijn aij door desen als tle pariahs der menschheid bebandeld. Zij zijn mrt geweld tot onderwerping gebraoht, oit hunoe woonplaatsen verdreven, in slavernij gedompeld, dcn zegen eener hoogere beschaving onwaardig gdceard, ja zelfs voor ontwikkeliiig onvatbaar verklaard* De Europesche volken hebben op taUooze punleii der aarde kdonien gesticht; wat hebben zij gedaan, om de bewonors der andere werdddeelen tot hunne boogte op te leidenP Bloeiende rijken, als in Peru en Mexico, hebben zij vernield en eene goedhartige faevolkiag vermoord, om uch met de vruchten van haar zweet en «rbeid te verrijken* Hunne kolonien en bezittingeo zijn de twistappels van hun ooderlingea strijd geworden, terwijl de bevolking, die er eenmaal in al den eenvood en met al de gebreken van den natuurtoestaod leefde, voor de afgeitaoe en opgebraehte scbatten met oiets dao den vollen vloek van het rowe ge-- weld en een ruime bedeeling der Boropesche zonden zijo betadd. 