title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Al had de scheikunde geen andere verdiensten gehad dan die van haar methode tot navolging te stellen op een veld van onderzoek, waar men vroeger aan verborgene onkenbare krachten geloofde en zich bevredigde 144 © P. J. van KERCKHOFF achtte door eenen naam, dan reeds zou men haren grooten invloed niet kunnen ontkennen. Door haar lichtende fakkel te verheffen, gaf zij de eerste aanleiding, dat men in de georganiseerde natuur niet meer naar doel, maar naar oorzaak ging vragen, en dat teleologie voor echte natuur- studie moest wijken. Het was het gevolg eener nadere aanraking tusschen physiologie en scheikunde; deze, even als de met haar vermaatskapte natuurkunde, had zich sinds lang gewend, uitsluitend naar oorzaken te zoeken, en had de vraag naar doel naar de zedelijke wereld verwezen, waar zij thuis behoort. Een ander voordeel harer methode, hetwelk in physiologische zaken niet minder toepasselijk is, bestaat daarin, dat zij de samengestelde verschijnselen der natuur eerst in meer eenvoudige tracht te splitsen, in deze tot zekerheid geraakt en eerst dan tot meer ingewikkelde overgaat. Het is waar, dit beginsel is zoo duidelijk, dat het als van zelf in het oog springt, maar er zijn tijden geweest, waarin dit beginsel niet bij alle onderzoek der natuur gevolgd werd. Waar zich nieuwe ideeën ontwikkelen, ontstaat altijd strijd. Zoo kon het ook niet anders, of men moest de scheikunde het recht betwisten, om van de verschijnselen der bewerktuigde natuur rekenschap te geven. Men gevoelde niet genoeg, dat de kennis der organische wezens niet op zich zelf staat, dat zij zoowel bij scheikunde en natuurkunde als bij ontleed- kunde steun en hulp zoeken moet. Hetgeen vooral aan de scheikunde verweten werd, was, dat zij zelve nog in haar kindsheid verkeerde en zich daarom onthouden moest, haar nog onvolledige kennis toe te passen. Als of het ooit aan de wetenschap der natuur gegeven zou zijn, in een anderen toestand dan die van voortgaande ontwikkeling te verkeeren. Langen tijd heeft men het niet begrepen, dat de scheikunde, wel verre van zich het gebied der physiologie te willen toeëigenen, slechts hare reeds verkregen schatten, hoe onvolledig dan ook, aan deze aanbood. En dat die ervaringen (ik noem ze gering in vergelijking van hetgeen te ervaren overig is) toch zoo onaanzienlijk niet zijn, daar kan de vooruitgang der physiologie in de laatste jaren bewijzen in overvlood van leveren. Wat men tegenwoordig van spijsvertering, van bloedvorming, van voeding, ademhaling of afscheidingen weet, is men grootendeels aan de vorderingen der organische scheikunde verschuldigd. Zij heeft den sleutel geleverd van het ontstaan van dierlijke warmte; zij gaat de stofwisseling na en heeft reeds menige onthulling geschonken over de omzetting, die sommige stoffen in het organisme ondergaan. De betekenis der inorganische stoffen in de levende natuur, haar verhouding tot de organische, de ontledingsproducten, die organische lichamen opleveren, en de betrekkingen die tusschen deze bestaan, — ziedaar zoo vele onderwerpen, wier studie door de scheikunde is begonnen en die eindresultaten moeten geven, waaraan de physiologie niet vreemd blijven kan. Nog onmiddellijker dan de invloed, dien de scheikunde door toedoen der physiologie op de geneeskunde oefent, is die, welken zij door tussenkomst der artsenergiekunde er op heeft. Lang voor dat er van een scheikundige wetenschap gesproken werd, bestond er een geneesmiddelen bereiden; een kunst, zeg ik, want een anderen naam mag men niet geven aan de vaardigheid om, volgens zekere soms onge. rijmde voorschriften, stoffen op elkander te doen werken. Maar die kunst is wetenschap geworden; zij is het met en door de scheikunde. Overbodig zou het zijn te betoegen, dat de artsengeheurige meer dan enig ander vak van kennis verplichting aan de scheikunde heeft; zonder deze is het niet denkbaar. Alle natuurkundige wetenschappen brengen er toe bij, om de pharmacie tot een zelfstandig geheel te vormen, maar hoofdzakelijk is het de kennis van den aard, de eigenschappen en de wederkeerige werking der stoffen, die haar voorlicht en waar zij op steunt. Nergens doet zich de behoefte aan scheikundig onderzoek zoo veelvuldig voor dan daar, waar geneesmiddelen bereid of beproefd moeten worden. Hoe zou ik kunnen opsommen, wat de vooruitgang der scheikunde aan de pharmacie geleverd heeft; welk aantal nieuwe stoffen zij geschonken, welke krachtige geneesmiddelen zij aan de hand gegeven heeft? — Is er, zou ik liever vragen, enige belangrijke ontdekking gedaan op het gebied der scheikunde, zonder dat de pharmacie er vruchten van geplukt heeft? Het helpt mij niet, dat ik spreke van jodium of chloor, van de lactaten of alkaloïden, dat ik aan de gehaltestelling der geneesmiddelen „herinneren of aan de verbetering, die de meeste bereidingen ondergaan hebben. Die zich eene voorstelling maken wil van hetgeen hier door de scheikunde gewrocht is, hij doorloopt het geheele gebied der pharmacie. Een onderwerp heb ik gekozen uit de vele, die de studie der natuur aanbiedt. Het was datgene, wat mij het naaste lag. Ik ging daarbij van één gezichtspunt uit, omdat het mij het enige middel voorkwam om een helder beeld te ontwerpen, niet als of ik meende, dat het het enige was. De natuur vormt één geheel; al de wetenschappen, die haar toegewijd zijn, staan in een innig verband; geen enkele kan de hulp en medewerking harer zusteren ontberen. Verre zij het dus van mij, dat ik, ten koste van even belangrijke wetenschappen, de scheikunde op den troon zou hebben willen plaatsen. Maar haar leer is niet altijd goed verstaan, haar bemoeienissen zijn wel eens verkeerd begrepen, de haar toebehoorende grond is haar zoo menigmaal betwist, dat het mij toescheen geen overbodige zaak te zijn, haar rechten te bespreken. Ik mocht dit te meer, om het denkbeeld tegen te gaan, als zoude aan de Hoogeschool de studie der scheikunde slechts voor weinigen een behoefte zijn. Dan alleen zou zulks waar kunnen zijn, wanneer er bij het meerendeel der jongelingen, die de Hoogeschool bezoeken, enige kennis der natuur bestond, uit vroeger onderwijs geput. Maar zolang de voorbereidende inrichtingen in Nederland, op enkele uitzonderingen na, zich zo weinig van de natuurkennis als verstandontwikkelend element zullen bedienen, zolang ook zullen natuur- en scheikunde aan de Hoogeschool een ruimeren inslag behooren te hebben dan die haar als faculteitswetenschappen toekomt. Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren derze Hoge School! Verlof mij, dat ik mijn woorden in de eerste plaats tot U richten, aan wie de bloei van het onderwijs zo zeer aan het hart ligt, die met onvermoeide ijver de belangen voorstaat, aan uwe hooge zorgen toevertrouwd, en die steeds getoond hebt, dat gij met wijze beleid de degelijkheid der studies weet te bevorderen. Aan U breng ik mijn dank voor de onderscheiding, die mij te beurt viel, toen gij mij waardig achttiet om aan Zijne Majesteit onzen geëerbiedigden Koning aanbevolen te worden. De taak, die op mijn schouders zal rusten, is, ik ontveins het mij niet, zeer zwaar. Ik vind mij geroepen om de academieburgers voor te gaan op een veld van wetenschap, dat in bloei staat, dat in zijn snelle ontwikkeling niet duldt, dat men de schreden vertraagt of de steeds aangroeijende uitbreiding uit het oog verliest. Ijver en aanhoudende werkzaamheid worden daartoe gevorderd; ijver, om aan het jongelingschap dat uitgestrekte gebied te doen kennen; werkzaamheid, om niet terug te blijven bij de bebouwing van het veld der wetenschap. Hooge eischen kunnen aan hem gesteld worden, die zich aan die taak durft wagen. Mogen die eischen binnen de grenzen blijven mijner krachten! Op uw hooge ondersteuning vestig ik een deel mijner hoop. Waar het geldt, de Hoogeschool nuttig te zijn en aan onze ijverige jongelingen een ruime gelegenheid open te stellen, om de natuur te onderzoeken en zelf vragen aan haar te richten, daar zal mij uw vermogende hulp niet ontbreken. Hooggeleerde Heren, zeer geachte ambtgenoten! Weldra zal ik met u werkzaam kunnen zijn aan het edel doel, dat Gij allen beoogt, de verstandelijke ontwikkeling der academische jeugd, de veredeling van het gemoed, de uitbreiding van het rijk der kennis. De ijver, die U bezielt, moge ook mij ontvlammen, opdat ik, uw waardig, de grote en edele taak help volbrengen, die ons is opgelegd. — Eenheid, ik herhaal het, is er in ons aller streven; verscheidenheid slechts in de middelen, die wij er toe bezigen. Maar die verscheidenheid zelf lost zich in zuivere harmonie op, want niemand onder ons is er, die begrijpt, dat eenzijdigheid de weg zou zijn, waarop men tot hoger doel geraakt. — Schenkt mij, ik bid er u om, niet slechts het voorbeeld, dat doet volgen, maar uw genegenheid en vriendschap, opdat door eensgezindheid het goede tot stand komme en het belang van het volgende geslacht bevorderd wordt. Gij vooral, mijn ambtgenooten! die ons jongelingschap op het gebied der natuur rondvoert en mij zoo krachtig toont, hoe men het jeugdige brein voor het eeuwig ware kan doen ontgloeien, — neemt mij onder u op als een medewerker, wien geen moeite te groot, geen krachts-inspanning te veel zal zijn. Tot u in het bijzonder acht ik mij gerechtigd het woord te richten, waarde ambtgenoot! die mij aan deze Hoogeschool in het onderwijs der scheikunde zijt voorgegaan, en die thans uw veelzijdige kennis op het gebied der natuurkundige wetenschappen op een andere wijze aan den bloei der Hoogeschool dienstbaar maakt. Weiger mij de schatten uwer kunde en ervaring niet en verleen mij uw hulp, waar ik ze moge inroepen. Door uw zorg is reeds zoo veel voorbereid; door uw besef van wat de wetenschap vordert, reeds zoo veel tot stand gekomen, dat het ondankbaar zou zijn, U daarvoor geen hulde toe te brengen. In de toekomst hebt gij een blik geworpen, toen gij er voor zorgde, dat aan de stoffelijke middelen van onderwijs een goede gelegenheid ter beschikking zou staan. Kan ik van deze plaats tot. U spreken, zonder den man te gedenken, door wiens afsterven deze Hoogeschool een gevoelig verlies heeft ondergaan, een verlies, dat het aan U staat zoo veel mogelijk te verminderen. Wie herinnert zich den braven VAN SWINDEREN niet, die, gedurende een reeks van jaren, rust en tijd en vermogen, alles aan het onderwijs offerde, die met nooit verdroegen ijver zijn krachten aan al wat goed is wijdde, en tot zijn laatste snik aan de veredeling van 's menschen vermogens, aan de verspreiding van nuttige kennis werkzaam was? Ook tot U, te academieburgers! heb ik enige woorden te richten; woorden, die slechts onvolledig de gevoelens kunnen uitdrukken, die op dit oogenblik mijnen boezem in beweging brengen. Met U hoop ik die band van vriendschap te sluiten, die het beste, zoo niet het enige middel aanbiedt, waarop gemeenschappelijke studie en vooruitgang in kennis bevorderd kunnen worden. Aan wederzijds vertrouwen hebben wij behoefte, gegrond op het besef, van uwen kant, dat ik mijne beste pogingen in uw belang aanwend, en van mijne zijde, dat het U ernst is, om de waar- heden der natuur tot uw eigendom te maken. Ziet in mij niet alleen den man, die U in de wetenschap voor te gaan heeft, maar ook hem, aan wien uw waarachtig heil ter harte ligt. Dan zal ik door uwe genegenheid sterk zijn, en, moogt gij al niet de veelomvattende kennis bij mij vinden, waardoor de eerste mannen der wetenschap onze bewondering opwekken, den ijver en den lust, om U in het bewandelen van den weg der wetenschap behulpzaam te zijn, zult gij niet te vergeefs bij mij zoeken. REDEVOERING.. 149 Wanneer ik zoo tot U spreek, dan wendt zich mijn blik naar hem , wieñ het nopit verdroten heeft, mijne schreden in het onderzoek der natuur te leiden, die zijne warme vriendschap steeds in daden heeft weten te vertolken, en wiens nooit te vergeten lessen bij al zijne leerlingen in dankbare herinnering blijven, naar mijnen leermeester en vriend MULDER. Hij moge als man der wetenschap een sieraad eener zusteracademie zijn; hij is nog meer dan dat; hij is de man, die in de koudste gemoederen liefde voor de wetenschap, gloeijeñden ijver voor al wat waar en goed is, weet te wekken, die den rijkdom zijner kennis in het brein van anderen weet over te storten. MuLDErR moet. ik noemen , aan hem U herinneren, als ik U in de wetenschap zal hebben binnen te leiden, aan welke hij `zijn leven gewijd heeft. Maar aan hem moet ik ook denken, zoo dikwijls- ik pogen zal, U voor die wetenschap te winnen, gelukkig zoo ik er in slagen mag een sprank van zijn vuur onder U te werpen. tig Ae CIES ES.: : TASAS RE AON r patri We aigli: PANE a OVER DEN OMVANG DER PHYSIOLOGISCHE WETENSCHAP EN OVER DE WAARNEMING ALS HET EENIGE MIDDEL OM HAAR TE BEOEFENEN. INWIJDINGS-REDE BIJ HET AANVAARDEN VAN HET HOOGLEERAARS-AMBT AAN DE GRONINGER HOOGESCHOOL, DOOR I. vaN DEEN, UITGESPROKEN DEN 12 NOVEMBER 1851. Edel Groot Achtbare Heren Curatoren der Groninger Hoogeschool! Welgeboorne Heren Secretaris van het College Van Curatoren! Hooggeleerde Heer Rector Magnificus! Hooggeleerde Heren Hoogleraren der Verschillende Faculteiten! En Welgedeelde Zeer Geleerde Heer Lector Aan deze Hoogeschool! Die met het bestuur van dit gewest of deze stad of met de handhaving des rechts zitten belast, mannen door stand en werkring eerbiedig! Welverwaardde Heren Leeraars der Godsdienst! Welgedeelde Zeer Geleerde Heren Doctoren der Verschillende Faculteiten! Aanzienlijke Schaar van Jongelingen, die u aandacht geven aan de beoefening der wetenschappen! En voorts gij allen, die ons met uw tegenwoordigheid vereert, zeer gewenste toeschouwers! De zucht naar kennis en wetenschap is een der schoonste eigenschappen van de menschelijke geest; zij leidt tot wat geluk en heeft, door alle tijden heen, den weg gebaard tot die grote en schoone ontdekkingen, waarover onze tegenwoordige eeuw te recht zich mag verheugen. Hoewel het onvermoeide streven in de loop der eeuwen ook reeds heeft aan het licht gebracht, ieder, die enige begrip van de wetenschappen bezit, weet, dat er nog een ruim veld voor onderzoek is overgebleven, ja, dat dit onderzoek op het gebied der natuur geen grenzen kent. Legt niet elk antwoord op de gestelde vraag ons nieuwe vragen in de mond? Daarom zal ieder, hoe groter de vooruitgang is, die hij in de wetenschap gemaakt heeft, des te gemakkelijker instemmen met de spreuk van den oude wijze: "Ik weet niets, dan dat ik niets weet." Verre echter, dat deze bewustheid de ware beoefenaar der wetenschappen zoude ontmoedigen, ze spoort hem veeleer aan, om bij het onderzoek zijn ijver te verdubbelen! Wie de geschiedenis der wetenschappen nagaat, ontdekt voorzeker spoedig, welke grote hindernissen de ontdekking der waarheid steeds hebben belemmerd en hoe zij, eeuwen achter elkaar, bij alle volkeren aan banden lag geketend. Bijgeloof, zucht om de waarheid in het gevolg van een vooraf ontworpen stelsel te snoeren, onbeleefdheid, gesteund door een lijdelijke vereering van mannen, die zich den titel van autoriteiten hadden verworven; ziedaar slechts enkele van de hindernissen, die den recht weg tot het vinden der waarheid ontoegankelijk maakten. En zoude ik hier ook niet mogen gewagen van de beperkingen, die meer onmiddellijk aan het individuele van de mensch zelf zijn verbonden, van zijn subjectieve opvattingen? Deze toch verspreiden een nevel van dwalingen, waarachter de waarheid ten eenenmale verborgen wordt. Waren het niet subjectieve opvattingen, die langen tijd in den weg stonden om de lichtstralen, die van verwijderde streken tot ons komen, voor een reeks van trillingen des aethers; het geluid voor een beweging des dampkrings te houden en om in te zien, dat het ons oog is, hetwelk den gloed der kleuren over de voorwerpen doet heenstromen? En vaart niet nog voor velen een levenskracht geheimzinnig door het lichaam rond? Men verkeert in den waan, van de buitenwereld te ontvangen, wat men zelf daarin heeft gelegd. Maar de ingeschapen zucht naar kennis en wetenschap, de door ervaring al meer en meer gerechtvaardigde hoop, om van haar ontdekkingen een nuttig gebruik te kunnen maken, onderling verkeer en mededeeling, die in den laatsten tijd zoo zeer zijn verbeterd, hebben vele van deze zwarigheden uit den weg geruimd en den mensch tot een wetenschappelijke bewustheid gebracht, die den wezenlijken aard der verschijnselen meer en meer begint te doorgronden. Wat ik van de wetenschappen in het algemeen heb gezegd, is vooral toepasselijk op de Physiologie van den mensch. Zij toch moet als de meest samengestelde worden beschouwd, daar zij de natuur van den mensch, het meest volmaakte en meest ontwikkeld wezen van de geheele schepping tot voorwerp van haar onderzoek heeft. TRASANT REDEVOERING. Een individueel waren de moeilijkheden, die de fysiologie ten allen tijde moest overwinnen. Groot zijn die, welke haar onderzoekers nog in de weg staan en die in het onderzoek zelf zijn gelegen. Maar wie liefde heeft voor de schoonheid der natuur, wie lust gevoelt, om het meest volmaakte daarin te leeren kennen, hij deinst niet terug! De weg, die hij te bewandelen heeft, is wel moeilijk, maar zijn moeite wordt rijkelijk beloond, wanneer hij het veld kan overzien, waarop hij denkt werkzaam te zijn en de middelen kent die hem een rijken oogst op dat veld beloven. Vergunt mij alzoo M. H. dat ik in dit uur tot U spreken over de omvang der Fysiologische wetenschap en over de waarneming als het enige middel, om haar te beoefenen. Hoe uitgestrekt het veld der Fysiologie is, begrijpt men, zodra men nagaat, hoe vele wetenschappen tot haar gebied behooren of met haar in een onmiddellijk verband staan. Immers, daar zij de leer van de natuurverschijnselen bij de mensch tot onderwerp heeft, maakt zij met de anatomie, weefselleer, ziele- en ziektekunde eenheid wetenschap uit, terwijl zij zich de scheikunde, algemene natuurkunde, wiskunde, de natuur- en anatomie der dieren en planten als haar hulpwetenschappen toeëigent. Dat de anatomie aan de fysiologie is verbonden, zal wel geen betoog behoeven. Deze twee wetenschappen staan in zulk een naauw verband tot elkander, dat ze voor de Fysioloog in één wetenschap samen smelten. Want, indien kracht van stof onafscheidbaar is, dan is voorzeker de leer der kracht onafscheidbaar van die der stof. Hij heeft reeds de verhouding tussen de anatomie- en natuurkunde van de mensch in een helder licht geplaatst. 20. van DEEN "Qui physiologiam ab anatomia avellere studuerunt," zo roept hij ons in de voorrede zijner voortreffelijke Elementa Physiologiae toe, "certe mihi videntur cum mathematicis posse comparari, qui machinae alicujus vires et functiones calculo exprimere suscipiunt, cujus neque rotas cognitas habent, neque tympana, neque mensuras, neque materiem." De eenheid van de ontleedkunde en physiologie valt voornamelijk in het oog bij de beoefening der laatstgenoemde wetenschap. Minder schijnt dit het geval te zijn bij de beoefening der ontleedkunde, doch dit is slechts schijnbaar; want in wezen is het geheel anders. Ofschoon beschrijvende ontleedkunde zeer goed zonder physiologie kan beoefend worden, zal echter de met enige zucht tot wetenschap bezielde anatoom zich nimmer te vreden stellen met de eenvoudige beschrijving der verschillende werktuigen, maar ook in de verrichting daarvan willen doordringen. Als een onderafdeling der anatomie is de weefselleer te beschouwen, waarvan zij als het ware den commentaar uitmaakt, zonder welken de anatomie dikwijls niet begrepen wordt. Ja, even als Varnish van de ontleedkunde zegt, "dat zij de letters geeft tot de taal der physiologie", zoude men de weefselleer als de vocalen van het physiologisch alfabet kunnen beschouwen. Zijn deze weinige woorden M. H. niet voldoende, om aan te tonen, dat de weefselleer niet minder tot het gebied der physiologie behoort dan de ontleedkunde? De levensverschijnselen verdeelt men in ziels- en lichaamsverschijnselen; beide zijn in het leven aan het lichaam gebonden. Deze stelling, die door alle Psychologen en Physiologen van elke kleur en richting wordt aangenomen, bewijst genoegzaam de afhankelijke verhouding, waarin de ziel tot het lichaam staat, en men is daardoor tot de overtuiging gekomen, dat de leer van de verschijnselen der ziel, de psychologie, van de leer van de verschijnselen van het lichaam niet kan en mag gescheiden worden, maar dat zij daarmede één geheel uitmaakt, en dat het dus de taak van de Physioloog is, zich niet minder met de waarneming der zielsverschijnselen en de verklaring daarvan, dan met die van het lichaam bezig te houden. Men zal dit beter begrijpen als men bedenkt, dat beide soorten van verschijnselen, de psychische en somatische, van elkander geheel afhankelijk zijn. Want terwijl de bodem, waarop de zielsverrijkingen, gevoel, voorstelling en wil, ontstaan (de hersenen namelijk), even als ieder ander deel van het lichaam door de voeding onderhouden wordt, hebben de bedoelde verrijkingen niet alleen het grootste gedeelte van het zenuwstelsel en alle willekeurige spieren noodig om zich te openbaren, maar oefenen ook wederzijds op de voeding zelf een onmiskenbaar invloed uit. In gezonden zoowel als in ziekelijke toestand is de physiologische betrekking tusschen ziel en lichaam onbetwistbaar en onbetwist. Het zal onnoodig zijn hierover verder uit te weiden, te minder daar een meiner vrienden onlangs in een plette redevoering de physiologische eenheid van lichaam en ziel op een treffende wijze heeft aangetoond. Van de ziekelijke toestand van het menselijke lichaam had men in vroeger tijd de meest verkeerde denkbeelden. Velen verklaarden de ziekte ontologisch en meenden, dat het een eigen toestand was, geheel tegenovergesteld aan die van de gezondheid, dat de natuurkrachten in beide toestanden van verschillenden aard waren. Anderen zochten in de ziekte een schadelijk wezen, waartegen de levensverschijnselen te velde trokken, waartegen zij streden en in welken strijd zij overwinnaars werden of voor de ziekte moesten onderdoen. Thans zou het een anachronisme verklaren over dergelijke voorstellingen nog weer den staf te breken, nu men helder heeft leeren inzien, dat er voor ziekte en gezondheid slechts een éénheid bestaat, dat leven; dat voor beide het beginsel der natuurkrachten één is, maar dat de verschijnselen en uitkomsten verschillen, naar gelang der omstandigheden, waaronder zij werkzaam zijn. Hieruit nu volgt, dat de kennis van deze beide toestanden, de physiologie en pathologie, ook één moeten zijn. Wat wij hier mededeelen wordt dagelijks door de ondervinding bevestigd. Zij bewijst, dat de patholoog evenmin de physiologie kan ontberen, als de physioloog de pathologie. De eerste is genoodzaakt gedurig de verschijnselen van het normale leven te raadplegen, deze die van het abnormale. Laat men op twee hoofdverschijnselen van het leven, namelijk: ontwikkeling en voeding (ook organische verrigtingen genoemd), waaraan de stofwisseling ten grond liegt, en weet men, dat deze stofwisseling volgens bepaalde scheikundige wetten geschiedt, dan zal men ook inzien, dat het de scheikunde is, welker fakkel ons hier moet voorlichten. Vooral in den jongsten tijd is de behoefte aan deze wetenschap voor de physiologen al meer en meer toegenomen, naarmate zich de bouwstoffen ophoopten, welke uitstekende scheikundigen bijeenbrachten, om de vroegere zoo penslib verborgene organische wetten aan ’t licht te brengen. Hoe zoude men ook kunnen gelooven zonder scheikundige kennis tot de wetenschap te geraken van de natuur van een lichaam, dat schier op iedere plek van een scheikundige werkplaats is voorzien? Maar niet alleen ten opzichte van de scheikunde, ook met betrekking tot de natuurkunde kan men een zodanige vraag, en met niet minder grond, opperen. De wetten, die zij ons in de onbewerktuigde natuur leert kennen, verloochenen zich ook nimmer in het leven. Al wat geschiedt is daaraan onderworpen. Deze waarheid kan men met de volgende korte woorden uitdrukken: niets geschiedt zonder beweging. En in het woord beweging ligt reeds een fysische werking opgesloten. Om nog meer in het licht te stellen, hoe noodzakelijk het is, dat de physioloog met natuurkundige kennis moet zijn toegerust, wil ik wijzen op de hoogst volmaakte natuurkundige werktuigen, die in het lichaam aanwezig zijn en wier werking zonder deze kennis niet begrepen kan worden, Ik bedoel het oog, het oor, het hart met de bloedvaten, die tot de meest volmaakte optische, acustische en hydraulische werktuigen behoren. En vormen de beenderen met hunne beweeglijke verbindingen niet zovele stelsels van hefboomen, door de spieren in beweging gebracht? Naauwkeurige berekeningen zijn bij natuuronderzoekingen onmisbaar; wiskunde is daarom de eerste wetenschap, waarin men diegenen opleidt, welke de natuurkundige wetenschappen willen beoefenen. Hoe noodzakelijk het is, dat de physioloog ook in de wiskunde niet onervaren zij, behoeft verder geen betoog. Maar desniettegenstaande is het getal goede mathematici onder physiologen zeer gering. Het nadeel, hetwelk daaruit voortvloeit, springt vooral dan in het oog, als men de afdeelingen der physiologie inziet, waaraan de mathesis ten grondslag ligt. REDEVOERING. Hier waar kennis tot zekerheid leiden zou, staan niet zelden de tegenstrijdigste gevoelens tegen elkaar over. Wij moeten nog van wetenschappen gewagen, wier gewicht voor de kennis der natuurverschijnselen van den mensch niet altijd genoeg erkend zijn: ik bedoel de ontleed- en natuurkunde der dieren en planten. Onophoudelijk moeten immers de werktuigen van dieren en hunne verrichtingen geraadpleegd worden, daar, waar die van den mensch geen genoegzame of zelfs in ’t geheel geen uitkomsten kunnen geven. En is dit niet bij verre de meeste werktuigen het geval? Wat ware toch de natuur- kunde van den mensch zonder de zoogenaamde vergelijkende anatomie en physiologie? of heeft zij niet haar grootste vorderingen te danken aan ontdekkingen op dieren gedaan en bij den mensch later bevestigd? Slaat men het oog op de Zenuw-Physiologie, die in de laatste twintig jaren geheel van gedaante is veranderd, dan ziet men dat deze tak der wetenschap, in vergelijking met de duisternis, waarin zij vroeger gehuld was, thans als eenigzins opgehelderd mag beschouwd worden, hoeveel er dan ook nog aan een volkomen licht mag ontbreken. Veel, ja, wij mogen wel zeggen, het meest is men deze vooruitgang aan de ontkruitingen op dieren gedaan verschuldigd; zij hebben den naar waarheid zoekenden Physioloog den weg geopend, dien hij zich nu verder kan banen, wanneer hij naar eischt het gevondene toetst met behulp van alle die middelen, welke hem daartoe ten dienste staan, en waarvan wij straks gelegenheid zullen hebben te spreken. Om te bewijzen dat ook de ontleed- en natuurkunde der planten voor den veelzijdige physioloog onmisbaar is, behoef men slechts te wijzen op den invloed, welke deze wetenschap reeds gehad heeft en nog heeft op enkele afdeelingen van de physiologie, vooral op de leer der cellen en die der stofwisseling. Naat ik hier met weinige woorden heb gewag gemaakt van den grooten ontvang die de boom der physiologische wetenschap heeft, in welke takken hij zich verdeelt en van waar hij zijn verschillende tot voeding vereiste sappen ontleent, zal ik thans spreken over de middelen die men moet aanwenden, om de heerlijke vruchten die deze boom draagt, te leeren kennen, en waardoor men in staat is zijn groei te bevorderen. Wil men zich met de verschijnselen der natuur bekend maken, dan moet men ze waarnemen. Uit boeken alleen leert men de natuur niet kennen; de natuur moet in de natuur zelf onderzocht en begrepen worden; men moet hare verschijnselen waarnemen. Deze waarneming is inmiddels niet altijd gemakkelijk, dikwijls zeer moeilijk en soms zelfs zonder eigenaardige hulpmiddelen geheel onmogelijk. De oorzaak daarvan is deels van een subjectieve, deels van een objectieve aard. Zij ligt in de meer of mindere geschiktheid van den natuuronderzoeker of in de voorwerpen zijner waarneming, wier verschijnselen zich slechts onder bepaalde voorwaarden of in het geheel niet openbaren. De geschiktheid van den natuuronderzoeker om waarnemingen te doen hangt af: 1°. Van zijn individuele aanleg; 2°. Van de hoogte, op welke hij in de wetenschap staat; 3°. Van zijn waarheidsliefde en meer of mindere afhankelijkheid van subjectieve inwerkingen; 4°. Van de methode, die hij bij de waarneming volgt. De geschiktheid des menschen om waarnemingen te doen is zeer verschillend. Sommigen hebben eenen aanleg om de totale indrukken der natuur op te nemen, zonder nogtans een oog te bezitten voor hare kleine bijzonderheden. Bij andere bestaat een geheel tegenovergesteld vermogen; zij merken de geringste verschijnselen op, maar hebben geen vatbaarheid voor het geheel. De invloed die de natuurbeschouwing op de waarnemer heeft, is ook naar zijn individualiteit verschillend. Bij de een maakt zij de bewondering gaande, bij de ander wekt zij de lust tot onderzoek naar de oorzaak der verschijnselen op. Het eerste is een uitvloeisel alleen van het gevoel, het tweede ook van het verstand. De physioloog dient de aanleg te bezitten, om alle indrukken van de natuur op te nemen, hij moet haar in al de uitgestrektheid van haar verschijnselen kunnen omvatten en tevens een geoefend oog hebben om haar kleinste bijzonderheden te ontdekken. Hij moet haar schoonheid gevoelen en van ijver branden om haar wetten op te sporen. En wat van groot gewicht is, niet nu en dan, neen! altijd en overal moet zijn oog voor de natuur geopend zijn, want alle deelen der natuur vormen een geheel, wier verschijnselen in bepaalde betrekking tot elkaar staan en de speciale onderzoeker, die slechts een enkel deel, al is het ook nog zo klein, wil beoefenen, vindt overal analogieën, overal gelegenheid om vergelijkingen te maken, overal punten van toelichting! Hoe veel heeft de wetenschap niet te danken aan het genie van sommige mannen, die met die algemene en diepe zin voor de natuur en haar wetten toegerust, toevallig op enkele van haar verschijnselen oplettend werden gemaakt en deze te grondslag legden van hunne grote en belangrijke ontdekkingen. Het was slechts een toeval, waardoor het oog van Galilei op de slingering van de kroon in de kerk te Pisa viel en nogtans dit toeval deed hem de belangrijke wetten van den slinger ontdekken. „Het was slechts toevallig, dat Garvanı met twee verschillende metalen de spieren van eenen gedooden kikvorsch aanraakte, en toch leidde dit toeval hem tot de ontdekking van het Galvanisme! Het was ook niets anders dan een toeval, wat aan Hans CmrIsTIAN OERSsTED, dezen in hart en verstand zoo uitstekenden man, wiens naam ik zonder diep gevoel van ‘eerbied en dankbaarheid niet kan noemen, — tijdens het houden eener voorlezing het verband tusschen electriciteit en magnetisme openbaarde. - Ik heb hier drie toevallige omstandigheden: genoemd, die hoe gering cok op zich zelve, de natuuronderzoekers onder wier oog zij plaats von- den, tot ontdekkingen hebben geleid, welke eenen yerbazenden invloed hadden en hoogst waarschijnlijk nog vẹrder zullen hebben niet alleen op den intellectuelen, maar ook op den materiëlen vooruitgang des menschdoms. Er bestaan echter ook voorbeelden, dat de waarnemėrs aan de zich voor hunne oogen toevallig openbarende natuurverschijnselen geene oplos- sing, hoe ook genaamd, konden geven en er geen gebruik van wisten „te maken, terwijl anderen , aan wie het voorbehouden was, den zin der ver- schijnselen te vatten en te waarderen, de wetenschap met belangrijke ontdekkingen verrijkten. : 21 162 L vax DEEN Slechts één voorbeeld wil ik daarvan aanvoeren. Het ligt geheel op- het gebied der speciale physiologie. Ik bedoel de ontdekking en de juiste waardering van de leer der reflexie-beweging , die men aan de mededeeling van een toevallig waargenomen natuurverschijnsel te danken heeft, welk verschijnsel de eerste waarnemer zelf niet begreep. Marsman Hauri las in 1833 een kort te voren openbaar gemaakt bericht van GacmeT, waarin deze verhaalde, waargenomen te hebben, dat de afgesneden staart van Triton marmoratus zich een tijdlang regelmatig bewoog. Dit bericht opende als het ware plotseling de oogen van de uitmuntende physioloog. Hij toetste het medegedeelde zoowel aan de berichten van reeds vroeger waargenomen bewegingen van onthoofde dieren, als aan nieuwe proeven, die hij dadelijk in het werk stelde; en zoo gelukte het hem, niet alleen de weg te vinden, langs welken de onwillekeurige dierlijke bewegingen tot stand komen, maar ook de grote waarde daarvan voor de geneeskundige wetenschappen in toepassing te brengen. En juist door deze waardering werd de wet der reflexie-beweging al spoedig onder de grootste ontdekkingen geteld, welke op het gebied der physiologie in de laatste jaren zijn gemaakt. Ook de aandacht van anderen heeft het berigt van GACHET E Zij bleven bij het medegedeelde verschijnsel stilstaan; maar Aaryan niet verder: i i Niemand zal trouwens willen beweren, dat, ofschoon het ontegenzeg- gelijk waar is, dat men de natuur slechts in de natuur moet leeren ken- 1) In het jaar 1833, vóór dat de verdiensten van MarsmaL HarL ten opzigte van de leer der reflexie-beweging mij bekend waren of konden zijn, heb ik de wet dezer beweging , met juiste bewoordingen, in mijne dissertatie : de differentia et nexu inter nervos vitae animalis et vitae organicae, (verdedigd d. 6 Februarij 1834) uitgedrukt, zonder echter op de hooge waarde van deze wet verder oplettend te maken; van daar ook dat de prioriteit van MARSHAL Harr -ten dezen van mijne zijde iibetwistbiar is. De woorden die ik gebruikte luiden ; zìe bladz. 76 l. c., als volgt: ~Stimulus ranae decapitatae applicatus naturali omnino modo vagit; stimulat enim neryos sensorios, qui hunc stimulum acceptum in centrum (medullam v spinalem) propagantes, hîe solito munere funguntur et reactionem, scilicet motus stimulum , » provocant.” : REDEVOERING. i : 168 nen, door haar zelve in alle rigtingen te doorkruisen, men op dezen togt geenen begeleider of wegwijzer noodig heeft, met andere woorden: dat men geene boeken behoeft! — Iets dergelijks te beweren zou ongerijmd mogen heeten! Neen!`voor den physioloog moet het boek der geschie- denis altijd geopend zijn, dat boek, waarin de vorderingen, die de weten- schap gemaakt heeft, volledig, duidelijk en oordeelkundig zijn opgeteekend , en waaruit hij dus. met juistheid leert kennen, hoe hoog haar gebouw is opgetrokken, wat er gedaan is, welke van de gebezigde materialen deug- delijk, welke onbruikbaar zijn; welk gedeelte op hechte gronden staat ; wat daarentegen gestut of wel afgebroken en geheel nieuw en van gronds op weder moet opgetrokken worden. Met andere woorden, de physioloog moet bij zijn waarnemingen de literatuur ijverig raadplegen, opdat hij zijn wetenschap kenne, dewijl ook daarvan zijn geschiktheid voor waarneming in hoge mate afhankelijk is. Zonder kennis van het standpunt stelt hij zich nimmer goede vragen en een goede vraag is het rechtstreeks snoer voor elk vruchtbaar onderzoek. Zal het noodig zijn, M. H. er aan te herinneren, hoeveel tijd er soms aan waarnemingen is besteed, zonder dat zulks enige vruchten heeft gedragen, wijl de waarnemer zijn onderwerp niet magtig was, wijl hij niet stond op de hoogte van de wetenschap? Zal het noodig zijn er bij te voegen, dat er zo menig boekdeel is uitgegeven, hetwelk daarom niet bruikbaar is, wijl de schrijver een vreemdeling in het gebied der literatuur was? Ik twijfel niet, M. H. of eenieder van U zal zich meer dan één voorbeeld van het hier gezegde voor de geest kunnen brengen. Hoe menige physiologische verhandeling kan niet tot een getuige mijner bewering dienen? Maar buiten den aangeboren aanleg en de verkregen kennis, is er nog iets anders, waarvan de meerdere of mindere geschiktheid voor waarnemingen afhankelijk is: ik bedoel den al of niet objectieve zin voor waarheid, die den natuuronderzoeker kenmerkt. Deze is een eigenschap, die niet uit het verstand, maar uit het hart voortspruit. Indien het gevoel bij de waarneming aan de zijde van het verstand blijft, dan draagt zulks er veel toe bij, om de waarheid te vinden, maar als het dezen noodzakelijke geleider verlaat, dan worden de oogen van den waarnemer dikwijls verblind en hij is niet in staat de waarheid te vatten. Bij de natuuronderzoekers opent gewoonlijk het gevoel de wetenschappelijke loopbaan. Liefde voor de natuur drijft hem instinctmatig tot de beschouwing van haar verschijnselen. Het aanschouwen maakt zijn bewondering gaande, maar bewondering is geen bevrediging. Zij is slechts een prikkel, die bij de mindere beschaafde mensch in bijgeloof ontaardt, doch de meer beschaafde aanzet, om de bewonderde verschijnselen beter en beter waar te nemen en tot hunne oorzaken op te klimmen. Door die waarneming ontstaat dan spoedig behoefte aan nog veelzijdiger onderzoek. Door onvermoeide volharding in het onderzoek bereikt de mensch zijn hoogst wetenschappelijk doel. Het verstand heeft zich met het gevoel vereenigd, om de schone natuurwetten, die zich overal openbaren, te leeren uitvorschen en begrijpen. Hebben de waarnemingen van de verschijnselen en het onderzoek naar hunne oorzaken tot treffende uitkomsten geleid, - is het de natuuronderzoeker gelukt, onbekende feiten te ontdekken, dan ontstaat bij hem de zucht om het licht, dat hij voor zekere duistere wegen der natuur gevonden heeft, ook aan anderen mee te delen. Deze zucht, die tot de ingeschreven eigenschappen van een edel mensch behoort, heeft een dubbele strekking: zij maakt dat de wetenschap geen bijzonder goed blijft, maar algemeen eigendom wordt, en zij vermeerdert en versterkt nog den lust tot nasporingen, door de streelende gedachte des onderzoekers, dat zijne ontdekkingen niet slechts tot eigene bevrediging dienen, maar ook een algemeen nuttige strekking verkrijgen. Hij begrijpt, dat hij de plaats bekleedt van eenen priester der natuur, die haar goddelijke taal aan de menschen verkondigt. De wens, om een zoo verhevene roeping te vervullen of zich in het bezit daarvan te handhaven, mag inderdaad edel worden genoemd. Maar alles, op deze aarde, hoe schon ook, heeft zijn aanzien, dat niet zonder nadeel kunnen overschreden worden. De ondervinding leert helaas dat het laatste soms het geval wordt, wanneer de begeerte om het gevonden te openbaren, in voorbarigheid ontspint en in ijdelheid haar grond heeft. Daardoor wordt de wetenschap met bouwstoffen overladen, die de toets van deugdelijkheid niet kunnen doorstaan. De wens om de eerste te zijn, die de een of andere ontdekking gedaan heeft, speelt hierbij geen onbeduidende rol; getuige de prioriteits-twisten der geleerden, waarvan ook onze tijd geenszins vrij is. Gij weet, het M. H. hoe vele onrijpe, geheel onbruikbare, ja, verderflijke vruchten in alle takken der geneeskunde door voorbarigheid zijn gekweekt en voortgeplant. Ik zeg niet te veel, indien ik beweer, dat de voorbeelden daarvan onnoemelijk zijn. Of wie zouden willen beweren, een volledige lijst te kunnen opmaken van de door de geneesheren aangeprezen geneesmiddelen, die geen aanbeveling verdienden, waaraan men een kracht toeschreef, welke zij niet bezaten, maar die men in een of ander ziektegeval had toegediend, en die onder de vlag van het bekende doch niet altijd geldende: post hoc ergo propter hoc? de wetenschappelijke wereld zijn binnengelopen. Ook de physiologie kan vele treffende voorbeelden van dwalingen aan tonen, die door voorbarigheid ontstaan zijn. En niet alleen middelmatige beoefenaars hebben zich daaraan schuldig gemaakt, ook onder de coryphaeën der wetenschap is het geen zeldzaamheid dat overdreven zucht, om een of andere waargenomen feit of verschijnsel spoedig bekend te maken, tot bijna ongelooflijke dwalingen aanleiding gaf. Verblijdend is het intussen daarbij te kunnen opmerken, dat het geenszins aan voorbeelden ontbreekt, dat de waarnemers zelf spoedig hun dwalingen hebben in gezien en hiervoor openlijk zijn uitgekomen. Wat zoude ook meer pleiten voor het zuivere objectieve aanschouwingsvermogen van eenen natuuronderzoeker, dan dat hij ook voor zijn eigen dwalingen een helder oog heeft; wat meer voor zijn zuivere waarheidsliefde, dan dat hij de dwalingen, die hij in de wetenschap gebracht heeft, onmiddellijk herroept, hoe veel zijn autoriteit daardoor voor het ogenblik ook zoude moeten lijden? Ik zeg voor het ogenblik, want op den duur boeekt niets in meerder mate vertrouwen in, dan zulke bewijzen van waarachtige objectiviteit en eerlijkheid in wetenschap. Maar al bezit de physioloog ook den beste aanleg, al is hij ook ingewijd in alle die wetenschappen, welke als zoo vele takken der physiologie moeten beschouwd worden, en al laat zijn zin voor de objectiviteit niets te wensen over, dan zoude hem nog eene hoogst noodzakelijke eigenschap kunnen ontbreken, namelijk de methode. De methode regelt het gebruik van de middelen, die ons op den weg tot directe waarneming moeten brengen en begeleiden. Zij regelt ook de wijze, op welke de indruk, die de waargenomen verschijnselen op ons maken, in onze bewustheid moet worden opgenomen en beoordeeld. De middelen die ons den weg tot waarneming openen zijn in het gehele gebied der physiologie, in alle haar vertakkingen en hulpwetenschappen aangewezen. Zij bestaan in: 1°. Praktische ontleedkunde van den mensch en de dieren; 2°. Microscopie; 3°. Scheikundige en physiologische proeven; 4°. Ziektekundige opmerkingen en vergelijkingen. Men zal mij voorzeker gereedelijk toestemmen, dat wie het anatomische mes niet weet te hanteren, den naam van anatoom niet verdient, hoe veel hij dan ook over het samengestel van het lichaam, hetzij door plaatwerken, hetzij door verse of andere anatomische preparaten mag hebben geleerd. Hij kan zichzelf den weg tot de ontraadseling der natuur niet banen en blijft verstoken van de directe waarneming van alle haar schoonheden. Ten aanzien van de physioloog geldt dit alles evenzeer. Zonder praktische ontleedkunde zal hij nimmer den diepen zin der natuur kunnen bevroeden. Voor hem gaan de wijzen verloren, die zij overal geeft op den weg, waar het ontleedmes leidt. Hoe hij moge navorschen, hij stuit overal op hinderpalen, dewijl zijn hand bij het gebruik van 't scalpel' als gekluisterd is. Deze praktische onbekwaamheid, vergunt mij, het openlijk voor te komen, is een leemte, die overal, zoo wel in als buiten ons vaderland, wordt erkend. Zij mag als oorzaak beschouwd worden, dat vele uitstekende mannen, die men een hoge vlucht meende te kunnen voorspellen, te midden van den weg des onderzoeks bleven stilstaan of wel geheel daarvan terugkeerden. Eene aanleidende oorzaak tot deze onbekwaamheid mag wel daarin gelegen zijn, dat men de praktische anatomie te zeer als eene slechts toelichtende kunst beschouwt en haar hooge waarde in vereeniging met de wetenschap (waarom zij altijd hand aan hand moest gaan) dikwijks te zeer uit het oog verliest. Eene andere oorzaak van het veronachtzamen der praktische anatomie is gelegen in de meening, dat men zonder natuurlijken aanleg het daarin niet ver kan brengen. Het is buiten allen twijfel, dat de natuurlijke aanleg wonderen doet. De geschiedenis van den bekende ontleedkundige Tresen levert o.a. daarvan een treffend bewijs op. Deze is in zijn jeugd als zeeman opgeleid en werd ten gevolge van eenen val in het ziekenhuis te Kopenhagen opgenomen, waar zich zijn aanleg tot praktische anatomie zoo duidelijk openbaarde, dat hij van zeeman tot hoogleeraar in de anatomie opklom, welke plaats hij met zooveel roem bekleedt. Maar grote aanleg is geen onmiskenbaar effect ook door oefening kan men de zwarigheden overwinnen. De gelegenheid tot oefening is echter veel te gering en nog wordt daarvan in den regel geen genoegzaam gebruik gemaakt, wijl bij velen de lust ontbreekt en de examens voor de praktische ontleedkunde doorgaans te weinig streng zijn, dan dat daaruit een prikkel tot grondige oefening zoude geboren worden. Het is echter nog geenszins genoeg, dat de physioloog de organen in hunnen vorm en grove samenstelling kent, hij moet zich ook in de gelegenheid kunnen stellen, om zich de kleinste deelen, waaruit de werktuigen bestaan, voor ogen te brengen. Hij moet het microscoop gebruiken. Men heeft vroeger vele zwarigheden geopperd, die zich bij het gebruik van het microscoop zouden voordoen, hoog opgegeven van saan en oefening, die hierbij zouden vereist worden. Deze zwarigheden bestaan inderdaad niet; ieder die goede oogen heeft, kan zich daarvan met goed gevolg bedienen. De dagelijkse ondervinding leert dit voldoende; want sedert men het microscoop bij het anatomisch onderwijs hier en elders is begonnen te bezigen, is dit instrument in handen van duizenden; en over moeilijkheden bij het gebruik klagen slechts de weinigen, die het zonder de minste volharding beproefd hebben. Het gebruik van het microscoop is even noodzakelijk voor de physioloog, als dat van het scalpel. 