title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Men kan een Klok aanmerken, als of 2e beftond uit cen aaneengefchakelde reeks van Kringswyze Banden of Riemez, wier Mid- dellynen, volgens een zekere evenredigheid allenskens kleiner wordende, in Fizgwwr 4, door de geitippelde Lynen 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, worden afgebeeld. Yder van die Kringswyze Riemen kan men wederom, in zyn dikte, waar meé hy zig binnenwaarts ftuekt, genomen, aanmerken als cen Platten Ring, die uit verfcheiden Eezmiadelpuztige Oritrekken is zamengefteld: in Figusr 5 wordt hy vertoond als uit drie dergelyke omtrek- ken of kringen beítaande , die alle één zefíde Middelpunt hebben. Het geen ik van eenen van die Platte Ringen zeggen zal, X 3 moet XI. LES, 2. AT- DEEL. Denk- beeld van 't maak. zel van ecn Klok. Zones PL. 1. Fig. 4. $* Circonfe- jences Cor cent riu es XI, LES, 2« A EX D&EL, En der- zelvet Ringen, lareo» P L. Je Fie. $6. Hun Vorm- verwiffe- ling als zc gcíla- gen wor- den, I Dcel, 2 Stuk, bladz. 453 426 HrTrT GELUI1» moet men begrypen, dat ook in alle dé andere op dezelfíde wyze 'plaats heeft, Indien de Stof, waar uit de Klok ge- maakt is, niet 17 was, zonder. eenige le- dige tuffchenruimtens en openingen; zou- den al die cenmiddelpuntige omtrekken , waar uit de Platte Ring beftaat, en die de dikte van de Klok uitmaaken, alle door- gaande en onafgebroken Lynen zyn, gelyk ze in Figzusr $ vertoond worden. Maar de- wyl de Deeltjes, waar uit ze zamengefteld zyn, kleine openingen en ledige ruimtens hier en daar, gelyk alle yle Stoffen, tuffchen elkander open laaten, ziet men die Ringen in Figur 6 op een wys afgebeeld, die met de waarheid en de natuur der dingen meer overeenkomft heeft. Men brenge zig thans wederomtebinnen,; "t geen we voorheen gezegd hebben, tocn wy van de weerítuitende Beweeging fpraken: , Dat een met Veerkragt begaafde Bal, die op een Marmeren Tafel valt, zyn Kloots- , ronde gedaante verlieft, en dezelve niet » Weder aanneemt, dan na dat hy eenigen » d HrTr Gr*rLvrb. 317 ;, tyd een Ei of Langrond Lighazm geweeft XI LFEs. $$, wiens grootfte Middellyn beurtelings D ILL ,, nu eens Waterpas dan weer Loodregt ge- , ftaan heeft", Hier uit volgt nu , dat wanneer men van buiten tegen den rand van een Klok flaat, die een met Veerkragt be- gaafde Ring is, als die van Figwwr 7, met PT.. de Letters e, b, c, d afgetekend, dat dcz«l- Pe D ve een langwerpig ronde gedaante zal aan- neemen, beurtelings nu op deezc dan opgee- ne wyze, nu Loodregt heen, dan Waterpas. En in deeze Vormverwiffelingen beftaan de Slingeringen, die een Klok maakt. Het ge- deelte « by voorbceld, van de Klok, met een groote Snelheid beurtelings, nu van f naar g, dan weder van g naar f, wykende, ftrykt en ftoot dus telken reis tegen de Punt van de Schrocf, en maakt dat geruiích en trillend Geluid , "t welk het voornaamfte Uitwerkzel was van de EerfteProefneeming. Maar deeze Cirkelronde Platte Ring kan. weiirg geen langwerpig ronde gedaanteaanneemen,, deiDset ten zy "er deeze twee dingen med gepaard 4, v... gaan, Voor eerít kan zulks nietgefchieden, ve:viife- X 4 of ling. XI. LES. 2. A Fe PEEL. Denk- hee!d van dc Siin- g^ring ecver *n.are. I Dcel z 5tuk, biadz. 43€ 5298 HET GELULIX of de kleine Reepjes of Draadjes , waar uit de Ringen zamengefteld zyn, moeten zig op twee Lynregt tegen elkander overítaande Plaatzen van den Omtrek, nu eens fterker buigen, dan weer minder, nu eens krommer dan vlakker worden, dan hun natuurlyke Bogt of Boogis, wanneer zy , inonaangeroer- den ftand , een gedeelte van den Cirkelomtrek der Klok uitmaaken. "T'en tweeden , is het noodig, dat op de plaatzen, daar de krom- fte Bogt gemaakt wordt, die Deeltjes, wd- ke de buitenfte Laagen en Kringen vorme,, verder van elkanderen afwyken,; en ruin tuffchen-openingen maaken, dan ze gewoon zyn te doen, terwyl ze zig in hun natuurj- ken ftaat bevinden. Ten opzigt van de gefpannen Snaar, ge lieve men zig ook te herinneren, wat wy van gezegd hebben, toen we fpraken ovet de Wetten van de Veerkragt, naamelyk: » Dat haar Slingeringen, die haar zig am ,, ons Oog doen vertoonen onder de gedaan- te van een Langwerpig Raam": (Want dic Slingeringen gefchicden ongemeen fchie- yk, Hg£T GrerLvr1:iD 329 lyk, en de aandoening, welke ze ons gezigt deedt gewaar worden toen ze een Hoek bo- venWaarts maakten, is nog niet uitgewifcht, maar blyft nog op den Bodem van 't Oog Ítaan , als zy ons een tweede aandoening doet gewaar worden, met een Hock bene- denwaarts te maaken) ,, dat die Slingerin- » gen, zeg ik, veroorzaakt worden door de ,, Wederwerking van al de kleine Vezeltjes, ,5 Waar uit de Snaar zamengefteld is", Want als de Snaar een Hoek maakt, is ze onge- twyffeld langer , dan wanneer ze in een regte Lyn van *t een vafte Punt, waar aan zc ge- fpannen is, naar "t ander loopt. Haar klein- fte Deeltjes moeten derhalven onvermyde- ]yk min of meer van elkandercen afwyken, en zig een weinig van één verwyderen, om die rekking en verlanging der Snaar goed te maaken; en naderhand weer tot elkander naderen , om dezelve haar eeríte en gewoo- ne langte wederom te doen aanneemen. Tk begryp derhalven in de Snaar zoo wel als in de Klok, wanneer men dezelve Ge- ]uid doet geeven, twee veríchillende Zoor- X 5 ten prn XI. LES, 2e À E- DEE L4 Algemee- ne cn by- zonde:c Slinge- ringen. XI. LES. 2. A E- DEEL. Totales Partico- lire: De Klank ontítaat uit de By. zondere Slinge» zingen, 430 Herr Grrvrx / ten van Slingeringem. De eerfte zal ik Af gemtexe/ noemen, om dat het Slingeringm zyn, die van het ganfche Geluidgeevenl Lighaam in zyn geheel beflag en omtrek ge nomen, gemaakt worden; zulke Slingerin- gen, naamelyk, die de Riemen van de Klok van Cirkelrond , gelyk ze natuurlyk zyn, langwerpig rond maaken; en die ons eenge- frannen Lier of Klavefimbel-Snaar onder dt gedaante van een Raam vertoonen. Dt T weede zal ik den naam geeven van Byzos- dere Slingeringen , dic, naamelyk, welkt aan de kleine Reepjes en Stofdeeltjes in *t byzonder eigen zyn, en welke men kan aan- merken als de Grondbeginzels van de eerít- genoemde Slingeringen. Men had zig voorheen altoos verbeeld, dat de Klank der Geluidgeevende Lighaz- men ontítond uit hun -flzemeene Slingerin- gen; maar men heeft zedert de ongegrond- heid van dat valfch Denkbeeld ontdekt; en 't zyn ce HecrenPERRAULT , CARRE',en DE LA HinE inzonderheid, wien mendee zc ontdekking verfchuldigd is. ^ De laatftc van Hz'T GrfLUID. 34jjt &an die drie Leden der Koninklyke Akade- mie bewyft door middel van een zeer een- voudige Proefneeming , dat de Klank ei- gentlyk en alleen geboren wordt uit de By- £ondere Slingeringen der kieine onzigtbaare Deeltje. ,, Als men, zegt hy, een Veer- , tangetje of INypertje laat hangen op den ,, Vinger, en deszelfs beide Beenen met de ,,2ndere Hand toenypt, en vervolgens , weer loslaet, zullen ze Slingeren , maar , tonder eenig Geluid te maaken: doch zo men 'er, in plaats van ze op die wys in » beweeging te brengen, met den Vinger of eenig ander hard vaft Liphaam op flaat, , zulen ze ook wel Slingeren als te voo- ,,I1€n, maar teffens ecn zeer hoorbaaren , Klank van zig geeven: wat hccft hier nu méer plaats behalven de bewecging, die » €* de eerfte maal ook plaats hadde, dan , €en Trilling in de Deeltjes van "t Yzer, ,€n Welke men zelfs duidelyk voelen kan, ,, 2ls men 'er mct de hand zagtjes aanroert". Aan die Dcelijes derhalven, die geíchud worden en trillen, moet de Klank toege- Íchree- XI. LES, 2. À E- DEEZL Memoires de lL4ctn dern, des Ócrenees, 1716. ptt, 264. En wordt door de algecmee- XI. LES. 2. A F- DERL. ne be- ' ftieird. Stoffe en Klank van Klok- ken en Schel- Jetjese 132 HgET GELvimnm fchreeven worden; en op deeze Proefnee ming mag men met goed Regt befluiten, dtt in alle Gevallen, in welke men detwee voor heengemelde Zoorten van Slingeringen van elkandere zou kunnen fcheiden en elk afzon- derlyk doen werken, men nooit eenig Ge luid of Klank zal krygen met die Slingerin- gen, welke wy de .4igemeeme noemden ; maar wanneer dezelve, gelyk meeftal plaats heeft, uit de andere of Byzosdere Slingerin- gen geboren worden, regelen zy, hoewel ze uit zig zelve geen Klank maaken, egter de Kragt, de Duurzaamheid , den ver. Íchillenden aart en 'T'oonen van den Klank, Gevolzes, Het geen wy tot Opheldering der twee voorgaande Proefneemingen gezegd hebben, zal ons verder dienen kunnen om reden tc geeven van verfcheiden gevallen en Verfchyn- zels van een dergelyken aart, die opmerking waardig zyn. Waarom, by voorbeeld; neemt men tot het Gieten van Klokken een gemengd Metaal, "t welk uit Tin en rood |^. Ke HzT GzLvur». 333 Koper zamengefteld is? Om dat alle zamen- ro BEN geftelde Metaalen harder, wreeder en vafter 5 iir. van Lighaam zyn; en bygevolg meer Veer- kragt bezitten , dan de enkele Metaalen , waar uit dat Mengíel gemaakt wordt: en de- wyl de Geluidgeevende Lighaamen zoo veel beter en fterker Klinken, naar maate dat derzelver Deeltjes Veerkragtiger zyn, neemt men de Stof, waar van men de Klok- ken en Schelletjes gict, niet zuiver; maar gemengd, om ze te meer Klank te doen heb- ben. Het meerendeel der gewoone Tafcl- Íchelletjes is egter ílegts van Koper: maar 't is een ílegt zoort van Koper, onímeedbaar geworden, *t welk de Werk- lieden Klokfpys gewoon zyn te noemen: en rej» dewyl die Stof zeer hard, wreed, en brofch is, geeft ze beter Geluid, dan nieuw en zui- ver Kopet, 't welk zagter van aart is, by den naam van Rood Koper bekend , doenzou, ra, Als men de T'afelíchelletjes van Zilver maakt, en 'er het Zilver zuiver en onge- mengd toe neemt , zullen ze zeer flaauw en dof van Klank zyn , ten zy men dat gebrek we- der XI. LES, 2. AF- DEEL. 't Beleme meren en Stoppen van den KXlank. 434 HgT GELUFpD. der vergoede, door ze Koud te Smeeden «m te Hameren; want daar door zet mende Deeltjes meer Veerkragt by. Men ftopt den Klank van een Klok, e | doet haar fchielyk ftil houden, als mener met de Hand of eenig ander Lighaam aar raakt, om dat men dus haar Slingeringen en Trillingen belemmert en ftuit, Hieromgee- ven ook de Klokken der Uurwerken , als 'er Sneeuw op legt, een dof Geluid, even gelyk ook de Trommels doen, wanneer men ze by Lykplegtigheden met zwarte Stof of La- ken bekleedt. Om de zelfde reden kan ook een gefícheurde Klok haar 'lrillingen niet behoorlyk volvoeren, dewyl de Randen der Scheur wederzyds tegen elkander aanítoo- ten, en onderling hetzelfde Uitwerkzel op elkaar hebben, als of 'er eenig vreemd Lig- haam ware, 't welk de Klok aamraakte. Waarfchynlyk zou het minder belemmering aan den Klank geeven, indien de Klok, in plaats van enkel gefcheurd te zyn, een rui- me barít had , die ter wydte van een Vinger- breed of meer gaapte, Men kan hier ver- der HrzET GrzLuUr». 335 der ook nog aanmerken, dat de Uurwerk- xr. res. maakers altyd zorg draagen , dat de Hamert- ER T jes der. Klokjes aanftonds na den Jag fchie- lyk door een Veer weer opgeligt worden; op dat hetzelfde Lighaam,'t welkden Klank veroorzaakte, denzelven niet weder be- lemmeren zou, door te lang op hct Klok- je te rufen. Dewyl het Geluid nooit iets anders is, Geen Ge- dan een reeks van agter een volgende Slinge- ds ringen, begrypt men, dat *er nimmer eenig deud en Geluid of Klank zyn kan, die volftrektaan- 2»:fee- houdend en onafgebroken is. Dat hy ons. 700. tocíchynt, komt alleen daar van daan, dat de Tuffchenpoozing tuflchen de ecne Slingering en de andere te kost van duur is, om van ons onderícheiden en gemerkt te kunnen worden. Niets is beter in ftaat om ons die waarheid duidelyk te doenerkennen, dan een Specltuig , dat met een Tongetje voorzien is, gclyk een Schaimey of Zak- p.47; pyp. Een Tongetje in zulke en dergelyke Blaasfpeeltuigen is zamengeíleld uit twee V eerkragtige en zeer duune PiaatjesofReep- jes 336 JKFigT GELUTIDLD. XI LES. jes van Metaal, van Hout, of eenige ander? 2. AX- DEEL 't Ge- brom en eus ean Byen, Stof. Aan't cene end zyn zeaan malkandet gevoegd ; en maaken met hun beiden em klein Pypje uit: aan 't ander end zyn zt plat, en komen zeer na aan elkander , zon: der zig egter wederzydstetaaken; Als men; 't zy door 't blaazen met den Mond, 't zy door den Wind van een Blaasbalg, dat Ton: getje in beweeging brengt, ílaan de twec Reepjes met een ongemeene Snelheid tegen elkander aan; en maaken een Geluid, ^t welk niet minder aanhoudend en onafgebroi ken fchynt, dan dat van een Fluit, of vari een Viool. Dewyl egter dit Geluid hierze: kerlyk ontítaat uit de herhaalde flagen van het eene. Reepje tegen het ander, is het on: betwiftbaar, dat'er een kleine tuffchenpeo- zing tuííchen de ílagen plaats moet hebben, en de Klank, dien ze maaken , niet volítrekt aanhoudend en onafgebroken zyn kan. Het Geluid, dat de meefte Imfekzes door- gaans gewoon zyn te maaken, geíchiedt door middel van een Werktuig, *t welk niet Muggen , kwalyk in zyn maakíel of werking naar zulk eer HgET GELUIX 33 een 'Tongetje van de Blaasfpeeltuigen gelykt, . Want men dwaalt, indien men, gelyk men veel al doet, gelooft, dat. het gebrom van Byen , Muggen , Vliegen, het zingen van Kre- kels, Sprinkhaanen, uit den Mond van die Dieren voortkomt , of uit de Werktuigen waar meé zy hun Voedíc nuttigen. In Zommigen is het een byzondere wyze van klapperen met hun Wieken ;in anderen ishet Speclen op een zeker zoort van Trommelt- je, dat zy zomtyds in den Buik hebben zit- ten, gelyk de Krekels ; terwyl anderen weder het op de Rug drasgenniet ver van hun Borft of Hals; gelyk men duidelyk gewaar wordt &an zommige Sprinkhaanen, die zig in de ftruiken gewoon zyn te onthouden, en geen Vleugels hebben. * Mar is het Geluid altoos zyn ooríprong veríchuldigd aan de Botzing, of aan het te- gen één íflaan van twee Vafte Lighaamen tegen elkander; gelyk dat van een Klok, die met een Hamer geflagen wordt, of dat van een Snaar, die met een Nagel of met een Pen geroerd en getroffen wordt? Zou- Ill, Dzzr, Y den XI. LES 2. AE- DEEL. Vliegen, Krekels. Geluid derVloei» ftoffene 339 HzT GELUILD, XI. LES. den de Vloeiftoffen niet wel vam dien art LATO yn, datzy uit zig zelve Klank en Geluid EEL. gaven; of zouden zy ten min£en, als t met eenig hard Lighsam. geflagen: werden, niet in ftaat zyn, om Geluid te geeven? 'tZyge- .— Men zal deeze Vraagen zondet vcel moci- eger , N te kunnen oploffen, als men met eenige op- elkander merkzaamheid let op zekere Uitwerkzels, bor, die ons dagelyks voorkomen. Een Zweep- flag, dien een Voerman klinken dóet, het gonzen van een dun Plankje; "t welk een Kind aan ?t end van een T'ouwtje íchielyk emfnort, het huilen en piepen van een Ry je, dat men met een groote Snelheid been en wcer ílaat; wat is dat anders dan het Ge luid, dat een Lugt, door een hard Lighsem getroffen, van zig geeft? In'al diegevallen; en in ontelbaare andere , is het een 'Vloeiftot derhalven, die Klinkt, Geluid maakt, en wier Deeltjes san "t Slingeren en 'T'rilles ge- bragt zyn, om dat zy door cen vaft Lig- haam gebotít en geflagen. werden. In he Geluid van een Pypje of Fluit kan ik niet anders vigden, dan een zeker gedeclte Lugti, dst H.E T: GELUIIL, 339 ' den. Mend. van den Speelergeblaazen: x1. LES; , en tegen een ander gedeelre. Lugrs; ELE S peeltuig, beflooten; aanftoot. Want lingen van-het Hout en "t Speekuig, «log. "er; dunkt my, niets toc; ten. Wülyk.ora den Klank, die reeds ges Ks, met meerder of minder galm en ^ dgen.voortkomen en. over te brens Jlüebigeen. my denken doet, dat de ID yan de. Fluit zelve aan het Vor- "* Klanken, die ze hooren laat , .geen: Wis is, dat men ze in dehand houdty akt, terwy] ze fpcelt , en dat haar'T ril- IE-Glingerirgen , zo ze "er ecnigehad.; b-g9nrsaking-belemmerd zouden wor- w*ophbouden moecten, Het Speeltuig tn-aleen maar, om zoo te fpreeken, Er Klomp: Lugts, daar men tegen Zyn juifte en een zekere bepaalde *geeven; en dezelve; als een Sche- idom te be(luiten: zoo dat men dit andere gevallen: van den zelfden aart "t 2ls zoo veele voorbeelden imagi ; waar in blykt, dat de Vloeiftof« Y a fen, 31. LES. 2. AR- DEEL. Het bree- ken van een Glas met de Stem. MOR- HOEFF, de fiph, Vitr. per certum bue qnan "vos cis fonum frate 340 HgT GgLvIrD fen, die tegen elkander aan botzen, Geluid en Klank geeven. Daar zyn Meníchen, gelyk men. wett, die een Glas, het welk zy met zyn openge- deelte voor den Mond houden, door de Kragt van hun Stem zullen doen brecken. Dit komt daar niet van daan, gelyk zom- migen, die weinig kundigheid van den aart des Geluids bezaten, zig verbeeld hebben, dat men een fcherpen en ongelykluideaden toon, tegen dien van "t Glas ftrydig, aan- neemt, nog ook, gelyk zeker Schryver , die een ganíche verhandeling over dit ftuk ge- Íchreeven heeft, beweert, dat de Lugt, door de ftem gefchokt en voortgedreeven, in het Glas indringt, en hetzelve daar door noodzaakt zig te openen: maar het komt in tegendeel daar van daan, dat men den eigen en gelykluidenden toon van *t Glas treft , en zyn ftem flegts verzwaart en. kragt byzet, Want dus doet men de 4d/gemeene Slingerin- gen van 't Glas zeer groot worden, en by- gevolg ook de Byzosdere Slingeringen , waat uit dezelve, gelyk voorheen gezegd is, ont * 4 HzT GELUIPD. 341 faan: maar dewyl deeze laatfte geen plaats kunnen hebben, zonder dat de Deeltjes van "t Glas zig onderling van één verwyderenen .van malkander afwyken: zal, als die Slin- gcringen te ongemeen groot worden, die verwydering en onderlinge a&fwyking der Deeltjes eindelyk zoo ver gaan, dat hun verband en zamenhang daar door geheel ver- broken wordt, en het Glas bygevolg aan ftukken breekt. Met één woord, een met kragt uitgezette Stem doet het zelfde op het Glas, 't welk een Strykítok op een Snaar Zal doen, als men 'er hem te hard en ftyf over ftrykt. Hier ziet men derhalven we- derom een Voorbeeld, dat de Botzing van een Vlociftof den Klank in een vaft Lig- haam verwekkhen, of ten minften vermeer- deren kan, Van de Middelflof die bet Geluid overbrezgt. De Slingeringen, die het Klankgeevend —. Lighaam maakt, zouden in de uiterfte ftilte. gefchieden, en zonder eenig het minfte hoor- baar Geluid te veroorzaaken , indien 'er tus- Y Ííchen XI. LES. 2. À Je DEEL. Eigene fchappen der Mid- delftof die 't Ge. luid over- brengte X1. LES, 2. A F- Bu sL. 442. Hi T GEL Urn». fchen hetzelve en ons zig niet de eene of de andere Stoffe bevond , gefchikt, om die Zoort van beweeging aan te-ncemen, en tot ons over te brengen. Want dit is een alge- meene Regel en oxte in de Natuur, dateen Lighaam op een.ander niet werkt, ten zy het of zelf, of door tufichenkomft van de eene of de andere tuffchengelegen -Middel- ftof dat Lighaam aanraakt: en van allen, die Ooit eenige uitzonderingen. op deeze alge- meene Wet getragt of zig verbeeld hebben te vinden, is 'er, mag men met regt «ggen, nog niemand gewceft, die "er genoegzaame en voldoende blyken van heeft weeten aan den dag te brengen. Maar fchoon het Ge- luidgeevend Lighaam al op een Stoffe werk- te, zou egter nog de voortzetting van "t Geluid geen plaats kunnen hebben, indien die Stoffe, of te eenemaal onbuigzaam , of al te week en niet gefchikt was , om door dic zclfde zoort van beweeging bezield te wor- . den. Twee Eigenfchappen derhalven, bei- .de zoo noodzaakelyk als tot bereiking van Cat oogmerk voldoende, worden "er.in de ! Mid: Hrzr GELvrID 343 Middelftof vereifcht , die het Geluid zal xr. rss. overbrengen: 1. dat zy een Zzekeren Graad IRL van Digtheid bezitte , op dat haar Deeltjes met genoegzaame kragt, en teffens ook met genoegzaame vryheid wederzyds op elkander Zouden kunnen werken: 2. dat zy met Veer- . kragt begaafd zy, dewyl de T'illende en Slingerbeweeging uit de Veerkragt der Deelt- jes ontftaat, De twee volgende Proefnee- mingen Zzullen ten bewys ftrekken van de waarheid deezer twee Voorítellen. II. PRoEFNEEMING: Toeflel. Men plaatíft op de Koperen Plaat der rr. :. Lugtpomp, gelyk in Figusr 8 tezien is, een. 2 ** klein ftelfeltje van Raderwerk, *t welk, els het fpeelt , twee Harnertjes in beweeging brengt , die beurtelings op een Klokje flaan. Dit Werktuig fiaat op een Looden Voet, welke ruft op een Kuffen, met Katoen of Wool gevuld. Men bedekt het alles met een Ontvanger, dic van boven zyn Dosmet nat- Y 4 c ..te Schyven Leer dresgt. De Mt 344 Hrzv GSELVvVIX Steel, die *er door fteekt,- dient om ht | ne Hefboomtje, dat hy vat, te ontipanm d en daar door het Raderwerk in bewetein te brengen, 700 dra men de Log; ia^ pompen, zoo fterk verdund heeft in dm Ontvanger als mogelyk was (*). Uitwerkzal:. Als de Lugt yl genoeg gemaakt is, en d Steel van de Lederbos her Hefboomlje nit meer vat nog raakt; aiet men de Hamer jes op bet Klokje flaan; doch zonder ceni het minfte Geluid te hooren: maar zo het Werktuig ergens of aan de. Koperen Plast, of aan den Ontvanger, of aan eenig 2nd hard Lighaam raakt, dat gemeenfchap heclt met de Puitenlugt , gelyk aan A" Sted, "T (*) Dit Wethtuig ftraat in't Groor en naamkeu- riger afgebeeld in het I Decl. 2 stuk. Few $ € € van Plaat 11 van de Derde Les: alwaar men ook blidz. 303 en in de Verklaaring dier Plast de bree der Befchryving vag dat Stelzel en deszelis wo» king vioden kan. HgT GzLUID 345 by voorbeeld, die gediend heeft om het Hef- boomtje te ontfpannen, hoort men eventjes het flaan van de Hamertjes. IV. PRoEFNEEMING: Toeffel. Men plaatít een Zakuurwerk, met een Wkker voorzien, op een Looden Plaat, die 4. of ; Lynen dik is, en zet "er een klei- nen Ontvanger, daar men't ook, gelyk in Fig. 9 vertoond wordt, in ophangen kan; overheen, wiens randen men met Wafch aan 't Lood vafb en digt toe fmeert. Over dit ftelfel fpant men vervolgens Vier Draa- den, die men boven den top van den Ont- vanger by één neemt, ligt het 'er by op, en dompelt het in een groot Vat, daar om- trent 30 Pinten Water in zyn, "t welk znen te vooren van zyn Lugt gezuiverd had, Uitwerkzelt. Als de Wekker begint te klinken, hoort Y j men. XI. LES, 2. À Ff. DEKL. PL. t1. Fi£. 9. Een Wek- * 'A 2] sf? s y ozin sedom?^^ 3 " E ost, i2 * YN S LEES 42 i PEE bed y Wc zm i 8 i - vat s a- Ha Y " Red. ud Ti Dloniir gewe "ext dd . Pd 2 "i At * -2«4 .- 7 P" : EL ucrdn No cou AE c^ sn eun xu Srgaingei 9 ve 457 22 per TL. 4 L..' t Rnir9gens uso e Pe ut " 7 oTUnD Dereix geeno Ny AC "o? p" t s PInLSEMD Triecdio vo 409* Ue Mere ir * Sigris go? io c Gd en igbavenmopf 5 77^ DETDEN A 1:5 (^ 4 - eee Eds Sexueda NORAXÉ MA «n die^ LOI Gzws uadwsdi oil "-—— o m E - 73"1. dO LÉrI.l Volum dst àb zamre- à I^ (717^ guo rev. * » *: Dui ignes Prcctc?oenmi ning£2^^7 atz .- - P7]. "S * z - EDU i ii e s il? : -— Ue iT vclcpwenxnp pog a PEL un 4&2 77 LicE Gul gab qw. eu lw. - A2". pu Yr 5 d 4 -— 7 w — PIU V A. LANCIO UES d o f? ^ - kai ur "os 2*3 9h N ensi HE Ud Hg GrzrLvr». ""reekt hier aan de-Vloei De Digrheid, naamelyk -Kiaar ftelr om met b: &-ander te werken. relyk zeggen, dat, ! lario: mogt zyi -— vin Lugt, "'er egrer —-w-f in zal overblyven, — — "-— —3 "t Liet of van het Vi Lo —"zal-dieStof, welke' —— irt zy ook zyn mag — i 1 Lyn-om "t Geluic wever te brengen: "t Zy sr van.een andere 'N eluidgeevende Ligh: E noch indrul , om dat zy zoo : ; dll Lighaamen do nftonds voorgeftelde Ee Klokje in 't Ydel, ÓAo«] en op de Schoolen d« " dikwils vertoond, h: w3, dat de Lugt de ceni 345 | HegeT GELUrIDX XILES. brengen van Geluid bekwaam is. Datzy EE LL -"er bekwaam toe is, en bekwaamer dan ce mnige andere ; lydt zekerlyk geen twyffe: maar dat zy de eenigíte zou zyn, is, dunkt my, te veel gezegd. Want waarom gelukt - deeze zelíde Proefneeming zoo wel niet, en tot vol genoegen van de Uitvoerders, indien zc geen behoorlyke zorg draagen, dst het Klokje met zyn Raderwerk volftrekt alleen en op zig zelven ítaa, en dat bet nergens onmiddelyk aanraake, noch aande Koperen Plaat, noch aan den Ontvanger, noch aan ee- nig ander hard Lighaam, dat gemeeníchap heeft met de Buitenlugt? Waar komt zulle anders van daan, dan dat het Geluid voort- gezet en overgebragt wordt door middel van de Vaíte Lighaamen , die van den eenen kant aan 't Klokje, van den anderen 2an de Buitenlugt raaken? Water Maar, tot nader bewys: de VierdeProef- :cthet — peemipg, daar we ítraks van fpraken, laat Geluid ons, dunkt my , geen de minfte twyffelom- trent dit ftuk over, Was de Lugt de eenig-. ftc Middelftof, bekwaam om het Gieluid over - | ] 0] Hgv Grrvir 349 Xe M waarom hoort men 't dan, als D Beevend Lighaam,; door t Glas "d beílooten, in een Vat vol Water Inpeld is? Ziet men zig hier niet K£ re erkennen, dat het Geluid | ekle: mebgedeeld wordt aan de omringt, door die Lugt aan Exc, door den Ontvanger aan -] men my willen tegenwerpen , *—-(ing van 't Geluid niet ge- -NX—Tniddel van de Eigen- en Stof- C-—mk us van 't Glas en van het Wa- iue rera middel van die der Lugt, bevatten, en dienatuurlyker € Cm us Es - - ghaamen te vinden zyn. M tee deeze tegenwerping , meen INCewam voorgekomen, door arcu M "Wt-er te bedienen, dat ik te vooren c Comet gezuiverd had. En zo men Ys "5p dringen wilde, dat mennooit LEE I 7wan al zyn Lugt volkomen be- zm» ZOu ik 'cr op kunnenantwoor- den, XI. LES, 2. A F- DEEL. be Vog- ten zyn Veer- kragtig. 30. HreT GEzLUvrID. den, dat ik .het althans van.een:gtoot gedecl: te vàn zyn Lüugt beroofd-heb3 en das ik; zo die Lugt tot voortzetting van. "t Geluid onvermydelyk. vereiícht wierd., en- alles moeít tocbrengen; dan ten minften cenig. merkelyk verfchil.in t Geluid z4Qu. hebben moeten vinden, als ik de zelfde Proefnee- ming met cen even groote hoeveelhekl van. Water, doch nu van: Lugf niet gezuiverd, weder herhaalde : ik heb egter, hoe-op- merkzaam en. naauwkeurig ik 'et ook op- lette, geen. het. miníte- vesíchlà kunnen ge: waar worden. Indien "er iets was, dat ons kon doen twyffelen, of de Deeltjes vant Water uit Zig zelve wel'in ftaat waren om het Geluid voort te.planten en over te brengen, 20U - het dat gevoclen zyn, "t welk men veel al san kleeft, dat de Vogten niet zamenpers- baar zyn. Want zo zy ftrikt genomen en naar de Letter waarlyk. onzamenpersbaar waren, zouden ze ook geen Veerkisgt be: Zitten; en in een Lighaam, dat gens Veer- kragt hecft, kan dergelyk eem 'Trillende. en Slingerbeweeging niet valeam — — Mat HET GELUID. 351 Maar op welke Gronden ruft dat gevoe- len? Wat bewys en Proef had men, on tot nu toe te gelooven, dat de Vog:en niet Zamenpersbaar zyn? "r Is, om dar ce Akz- demiften van F/vexe, en verícheiden an- dere Natuurkundigen, die "er op verfchu- -:.. lende wyzen meermaalen de Proef v22 na- men, dezelve nooit tot een kleiner Otztex hebben kunnen inééndringen en zam:znzru&- ken. Maar; iszulks genoeg, om zoaaez z7- nige uitzondering en bepaaling als cen 3l»c- meene Waarheid vaít te ftelien, dat ze vol- Ílrekt niet zamenpersbaar zyn? Zomnci-n'er niet liever alleen dit befluit uit hebben -.5- gen .opmasken, dat, zo zy zig coor à kragt, die wy in ftaat zyn op hun t: o-íf2- nen,. ctnigermsste lasten zamenp-ríiz:, het Z0G-Weinig en in-Zoo gering cen mat Z, dat. 'ex., hun Ormitrek nooit raerkelyk, en dac wy "t Bewasp- worden kunnen, door vcriuindcrd wotdt, Geeti bekend Geval of Proef is 'er derhalz ven; waar uit de volítrekte onzamenpters- baarheid van ^t Water onweerí;reekclyk. Zu En de:! vea te het e plan van XI. LES. 2. A EF- DEEL. luid be- kwaam. ] Deel. 1 Stuk., bladz, 167. Het Klop- pen met een Speld tegen een Jangen Balk, wordt aan "t ander ,end ge- hoord, 352 HET GELUIXD zou kunnen beweezen worden. Ik heb op een andere plaats de Redenen voorgefteld, die dat Gevoclen kragtdaadig beftryden, en onze laatíte Procfneeming werpt het , dunkt my , te eenemas] om ver. Want zo het Water het Geluid voortplant en overbrengt, is het Veerkragtig, en zo het Veerkragtig is, moet het ook zamenpersbaar zyn. Gevolzes,- Dewyl de Vaíte Ligheamen het Geluid overbrengen, gelyk onbetwiftbaar blykt uit de voorzorgen, die men gebruiken moet, om de eerfte der twee voorgaande Proefnee- mingen naar genoegen te doen gelukken , behoeft men zig niet meer te verwonderen over Zeker geval, dat den fpeelende Kinde- ren wel tot een tydkorting dient, maar tef- fens ook de aandagt van deftige en ervaren mannen tot zig trekt, Wanneer men, n2$- mcelyk, met den kop van een Speld tegenhbet end van een langen Balk klopt, kan het ie- mand , die zyn oor digt aan 't ander end Wan den Balk houdt, onderícheidenlyk hoo* Hzr GfLvIib 153 Aem (5: want de Trillende beweeging, t de botzing in den Balk veroorzaakt , "f- 2zn dc Lugt, die "er aan *t ander end Az ftaat, en door haar aan ''t Oor "Feed, Het blyft egter altyd Vry zon* BR . dat dit Geluid, fchoon 't tot op «—Rr cen afftand moet doorloopen, egtet W'-anig van zyn kragt verlieft, terwyl - "Al. men de Proef overdwats neemt; *Xe dikte van den zelfden Balk heen, Werlyks heorbaar is. Waarfchynlyk fpruit "aar uit voort, dat de Vezels van het "Ut. die zig in de langte volgens het be- "vp an, deh Balk uitftrekken, aaneenge- Lighaamen zyn, en door minder ledige tuffchenwydten afgebroken ; dan een Bondel vsn dic zelfde Vezels, die de dikte lim het Flout uitmaaken. INiet &lleen wordt het Geluid, in het Was * verwekt, san de Lugt van den Damp- ! — kring. (*3y Het knippen fiet den Nagel vaà een Vinger gem bet een end van een Scheepskiel, die op dé etf legt, van 120, 140, en zelfs 160 Vueten lang, ort men zeer ondeifcheidenlyk aan 't ander end, III, Dxxr. XL LEÍ$; 2. AN- DEEZL Geluid éü Spraak in de Lugt; XT. LS5, 2. AJX- DEEL. "wordt ge- ' hoord on- der Wa- 1€I,. Doch zwakker. E. Hr'T G£rLün5 kring overgezet: en. meegedeeld ; . reaar eet Geluid, dat men in: de Lyugt: maakt, gue ook dóor.tot in het Water, en wordt .dsar onderfebeidenlyk met:al zyn:'I'oonen-en by- Zondere; byuigingen. gehoord; Ik heb de nieuwsgierigheid gehad:a my te dien eie- de. met. voordagt in: ees ftifthapd Water tot op verícheiden dieptens.te dompeltn, eu heb allerhapde zootteg var Gieluidtn, , tot den Klank zelfs. en uitfpraak des. Meníchow lyke. Stem toc, zeer ogderítheiden Kunnen hooren, Het is waar, dat al die.Geluiden merke- lyk zwakker waren, dan it de open Lugt: :t. Welk zonder twy&el daar. van daan komt ; dat de Déeeltjes van 't Water, op verre ma Zoo buigzaam niet.ale. die -van.de Lugt , geen Slingeringen maaken kunnen van zulk een, wyduitgebreidheid, noch zoo lang.van duuring.. Doch 't geen zeer aanmerkclyk Was, is dat die verzwakking van *t Geluid genoegzaam gehec] geíchiedde by den over- gang zelven uit de Lugt in het Water; want op cen diepte van, drie Voeten hoorde ikal- les HzT G£ErLvib 59$ P yan drie Duimen, '3: een Vraagítuk , wWaarovet *t de ricundieen met: elkanderen Dog niet yn, J o£ de Viffóhen, gelyk ze Stom OE voor- Doof moeten: gehouden wor "- "t blyfr, fchoon'de fehranderfte ea "*- JWannen "er'otiderzock op gedaan Exog onbeflifiy tot groote verwon- ! E vd dat altyd naar deii , en gevallgeoveteenkona(t; D ww opllag tamelyk- wel ges Bee son iste oordecletr.. ,, Alle'ans i zegt ine, kurninen hoefet C Mc pois dn de Vifithen doof Vifícheti neemen, alsimett ge- dévlugt &o6 wel als de: Vos re motteri "er dan zoo wel dóoF ilios wóftdén als de andere"; Miiat- dac CN wiéét niet; dát meti tot'nügtod* gt. Was -odn/ de- Viffcheri heeft kuritieti $c 3 CAE les dat hun'zou kuninen diete $ IIIresb téchooren. Heétweet'bokc niet j "bee Wáter, hétwelk'der-Viffhef? bymi even fterk. em helder , Mop. eh "T 2 t. Za his. Hind" of de Vis. fchen Doof zyiq Pline, Boyle , Medi, Rendeiís TTE 366 | HxT GELVID natuurlyke Hoofdítof is, ge yoon i merken als van alle Veerkragt tme en dat men op die veronderftellinp?" zou mogen denken, dat "er. M kan doordringen. "t Is -— de vlugt, als men geraas m Zou men cerít, ecr men « wilde, dat hy * gchoord had; moeten zyn, dat hy 'er niet Co M had, en met het Qog geet " B 5» gewaar geworden , die h ^ : doen neemen om te ylt by eigen Ondervinding is iemand, die zig voor. "Zigtig bod wil, ndm | fliffen valt, -d . Doch, zonder my daar verde te houden, indien de Vifch het/G hoort, dat uit de Lugt komt, het. althans de oorzaak bb rk die.^l m dewyl hetzelve "t Geluid doorl brengt. Gebrek van. Oo overeenkomít hebben met het m die der andere Dicren; zie ik daamm -— " HzT GrLUn1:». 357 ook voor geen befliffend bewys aan, dat ze juift daarom noodzaakelyk Doof zouden moeten zyn. .Dat Zintuig zou in de Vis- XI. LES, 2, À E- DEEL. Íchen wel van een geheel anderen aart en. mmaakfel kunnen zyn, dan in de Dieren, dic de .Lugt inademen. Lloe weet men of die, Zin, *t Gehoor, by hun niet zoo algemeen is, en zig uitítrekt over hun ganfíche Lig- haam, gelyk het Gevoc] by ons? Het geen my deeze gisfing waagen doct, isdit. Ik voelde, toen ik eenige Klank en Geluidgee- vende Lighaamen met my onder Water ge- nomen had, dat het Geraas of Geluid, 't welk ik in t Water daar meé deed ontftaan, my het ganíche Lighaam met een zekerebe- weeging en fchudding , die zeer wel te mer- ken was, aandeed : *'t geen ongetwyffeld aan de groote vaftheid, die de Deeltjes van *t Water eigen is, moet toegefchreeven wor. den. Door welk eene Middelftof het Geluid ook doorgsa , het befteedt'er altyd een mer- kelyken tyd toe, zelfs wanneer de afftand , en de weg, dien het doorloopen moet , ta- Z3 | 0 me Manier, om de Snelheid van't Ges» luid te meeten, 4, 858 HzTr GzLUrILD XI. LES. melyk kort is. Grootelyks :veríchilt het 2. A E- BERI Troefnce- mingene daar in van het Ligt, 't welk met.de uite fte gezwindheid tot op een zeer-verrenaf- ftand als in een oogenblik voortícliet, Dit veríchil is een zeer gevoeglyk middel, en daar men ten dien einde-ook-niet verzuimt heeft gebruik van te magken , «om de Sncl- heid van ?t Geluid te leeren kennen, Want zo men een Kanon of ander Schietgeweer op een bekenden afftand leat gffchicten, mag men , zonder eenige d waaling van belang te begaan, het fchynfel van "t Iigt, datmen van ver gewaar wordt, voor het teken nee- men van het eigen oogenblik wraar op het Geluid geboren wordt ; en wanneer men daar op, door middel van een Sekonde-Slin- ger, den tyd meet , die 'er verloopt tor dat men *t Geluid hoort, weet.men hoe langen tyd het noodig gehad heeft omn een beken- den weg af te loopen , en bygevolg amet welk eene Snelheid het voortgezet en be- woogen wordt. Uit deeze Proefneeming, al zedest een geruimen tyd gedaan en dilwils "herhaald door HxzT GELUuUr». 559 «doorde Aliademie 4^ Címento , door de Flec- -yen Fn AMsTEED,'Hatrgv, DERHAM, en enderen, badt men beflooten, dat het Ge- -Juíd :een. Snelheid had, waar mede het 180 Franfcbe Toifes in een Sekonde afliep. Doch oar: bléeeven :tóg «ctilge cwyffelingen op die "Rekening over, ^t zy om dat de uitkomften 3yán-al de verfcheiden Proefneemingen niet altyd 'voltaaktelyk met elkander overeen- dtemden, 't zy :om:dat men 'er al te Kleine Afftanden toe penomen bad. Om nu dit ftuk., c welk van merkelyk nut kan zynzoo --O0r de Autdryksbefthryving als voor de xeiligheid 'der /Zeevaart, mer alle mogelyke aisauwkeurigheid :te.befliffen , verkoor de Koninklyke Akademie der Weetenfchappen in 't Jasr-1738 de:Heeren pg TüRv, Ma- ^RABDI, en den Ábt DE LA CAILLE , om de noodige Proefneemingen ten dien einde £e: doen, en 'er die omzigtigheid en voorzor- 'gen by te gebruiken, die hun raadzaamften -gevoeglykft ícheenen. Die Akademiftenna- men, tot hun bekénden afftand , een Grond- s van 14636 JTvoifes (of omtrent vyf uuren A 4 gaans) xL LES. DERL. Memoires de l'A4cae demie des Óctenc, 173*. D 12$, XT. LES, 2. A F- DEEL. Maat en Eigen- fohappen van de Snelheid yan 't Geluid. 8o HzTr GELUTIS. gaans) lang, die aan "t een end den Tori van Montlebery , aan "t ander de Zuil ofPyr. mide van Mostmartre tot haar merkpaal had, Hun W aarneemingen kwamen inzonderheii hier op uit. I. Het Geluid loopt i in &n Sekonde 173 Toifes, Pary[fibe Maat, af (*) by Dag zoo wel als by Nagt; by droog en helder Weer 700 wel, als by een Donkere en Regenagti- ge Lugt. De Beweeging v&n het Ligt heeft derhalven geen decl aan *t voortloopen van 't Geluid, en brengt deszelfs Snelheid Voor- noch Nadecl toe: gelyk ook de Dampen; met de Lugtdeeltjes gemengd, de 'T'rillende of Slingerbeweeging niet belermeren nog ftuiten. 2. Indien 'er een Wind wegit; wiens flreck (*) [YVolgens de bekende Berekening van den Heer LULOFS ítaat de Paryffbhe Voet tot den Ays jandfchen als 1440 tot 1391, 83$. De 173 FresWe Teifes , Of to38 Paryffcbe Voeten zullen derhalven, een Duim of twee onbegreepen, 't welk zekeilyk in dit geva] Negeneeg is, 1074. Voeten Rynland; be- draagen: dat net 89: Aynlandíche Roeden maakt Men mag derhalven den voortgang van 't Geluid i1 yder Sekonde op $5; zulk« Roeden rckenen,] Hgvx Garvurir 461 ftreek Loodregt valt op de Streeklyn van ?t (Geluid ; behoudt hetzelve de zelfde Snel« heid, die het heeft by ftil Weer. 