title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: 7) sAvdiunt illum adversus hujusmodi praecones novitatis, et. interpola- lores veritatis terribili severitate intonantem". Jansenius, Aleriph., p. 4 Vgl. Pres.-dranck, ble. 3. 4) Alexipharmacum, cum ex ingredientibus pharmaeum hoc soporiferi generis esse deprehendatur, praestitisse isto titulo insigniri: Laudanum opiatum", Voet, Phil, rom, eorr. p. 4. E c"—— 044. ACHTSTE HOOFDSTUK. was im hel licht gesteld'), maar het reeds opgemerkte niettemin uitbreidde ), of bevestigde door tal van plaatsen, ontleend aan bijbel, kerkvaders en latere HRoomsch- katholieke schrijvers, inzonderheid Bellarminus ?); daarbij den tegenstander voor oogen houdende, hoe sommige uitspraken verkeerd door hem waren toegepast *), andere ten halve aangehaald of geheel uit haar verband gerukt 5. Volgde Heusdens prediker in zijne bestrijjding zoo trouw mogelik den niet zeer logischen gedachtengang van het .Alexipharmaeum" — hij liet tevens geene gelegenheid ongebruikt om, nu eens schertsenderwijs*), dan wweer bitter en streng ?), den Katholieken hoogleeraar te wijzen op diens woordenpraal en gebrek aan methode"). *) Soms verwijst Voetius zijne lezers naar die »declaratio belgica". Zie PAil. rom. corr, p. 69, 72, 73, 76, 79. 7?) Zie Voet., Phil. rom. corr. p. 16—20. 3) Zio Yoet., Phil, rom. corr., p. 7, 9, 20, 40, 44, 49, 57, 00, 09, 75, 78, 79. Ook dat hij vroeger het »eMysterium iniquitatis" van Du wlijtig had bestudeerd, kwam Heusdens prediker nu goed te stade; ibidem, p. 66, 69, 89, 95. Vgl. hierbovon, blz. 103 en 164. 5) Zoo bv. heet het van eene bewijsplaats, uit Augustinus anngelnall: »Quid haec ad nos, qui fidem hanc de trinitate, et persona Christi sartam tectam iuemur; aut quid haec ad Papae dominium temporale et spiritoile. totumque illud papalitatis chaos, quod nos impugnamus? Sed parum sem- tentiae erant ostentandae apnd imperitum vulgus, (ut tu buscoducene mppellas) atque hoc mangonio phaleris exornata magna mater Cybele romans in pompam quasi cireumiducenda", Voot., PAil. rom. corr., p. 9t, 99. Vgl. pA. 5) »Utinam buscoducensibus et lectori cuivis integrum esset ipsum. traetatum legere; videret procu! dubio eum dolore ot indignatione lunbi- fragium ipsum hie passum et alibi erurifragium a Jansenio, Contenti erint antecedentia et consequentia descripsisse". Voet, PAiL vom. corr, p, S. 5) »Nunc vero, dum instar rhetoricae classis discipuli, quasi pro. et loci victoria stylum exemeere, et in re tam grawi plua quam puerilitr ludere visum fuerit, nihil spei aut. occasionis ad illustrandam veritatem quin tum in ipso est nobis reliquum facit". Voet., Phil, rom, corrs | eos vgl. daarmede p. 22, 98. 1) »Quam stupea et stupida haec connexio aut consequentia | logicam tuam et regulas eonsequentiarum d. Janseni. Ubi serio tenta quid intersit inter probationes et rhetoricationes". Voet., PA. is, *) »Qualem hanc esse d. Jansenii in buscoducenses ministros | Im -— BUITEN XN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUSs. 1245 Jansenius, door die ceritiek ten zeerste geprikkeld, nam opnieuw de pen ter hand en schreef zijne Notarum spongia '), in het nederlandsch overgezet als Catho- lyeke uyt-wis-spons?); een werk, dat — ,toeghe- eyghent" wederom aan de Hoomsche bevolking van Den Bosch?) — het ,breeder antwoordt" bevatte op de aan- merkingen door ,den Ghereformeerden predicant Gisbertus Voetius" tegen den ,Preservatyf-lranck" uitgegeven "). Onder vermelding der , onhebbelijekheyt", waarmeé, zooals Jansenius zocht aan te toonen, zijn schrijven daar behandeld was, verzekerde hij, in de voorrede van bedoelde ,Uyt- wis-spons", ditmaal alle ,ghecierde ende vloeyende woor- den" ter zijjde te hebben gelaten, om, in ,stillicheyt des ghemoets" en zonder ,groote kyvagie", uitsluitend zich licet erebrioribus patrum sententiis vermieulatam, cuivis ex notis et casti- gutionibus nosiris mox constabit. In quibus, quod inviti secuti fuimus ipsius duetum, et methodum 4g4$ejey, non nobis sed ili impntandum est", Voot., Phil. rom. corr., p. M & Ill, praef. Y) Notarum spongia quibus aleripharmacum civibus sylvae-ducensibus mwper propinatum aspersit Gisbertus Voetius minister sy lvaeducensis authore Cornelio Jansenio episcopo iprensi, s. th. doctore et sacrarum lilierarum quondam (n ucademin lovaniensi professore vogio. Exitio tertia. Cum Alezi- pharmaco, Lovanii, apud. Petrum Sassenum et Hier. Nempaeum. Anno1066, Bedoelde »Notarum spongia" js o. a. aanwezig, in de boekerij van het prov. genootsch, van Kunsten en. Wetensch. in Noord-Brabant; zie Catat., 44e gede, Mjiz. 955, n?. 105, Vgl. voorts hieraehter, bijlage CXXV. 3) Catholycke uyt-wis-spons over de aenmerckinghen,, die Gisbert Voetius heeft ugt-qhegheven teqhen den Preservaly[-dranek. Toe-qhecyghent de qodt- aweesende. ende mannelijche Catholijcke burgeren van den Bosch. Ghemaeckt door Corneliws Janssenius van. Leerdam, doctor. inde. godtheydt, ende ko- mincklijcke majesteyts. professor win. de h. Schrifture. Over-gheset wyt het latjn inde Nederlantsche tale, 't Antwerpen, 1633, Zie, voor den inhoud van dit boekwerk: dr. Rogge, BeseAr. cafal., st. H, afd. TE, blz. 118. Vgl. Voet, Thers. heawt, p. 237, en bijlage CXXVI. 53) Den Boseh wordt hier door Jansenius genoemd: »de heerlijexste endo christelijoxste stadt". *) Den 23«» Aug. 1631 sehreef bisschop Ophovius in zijn dagboek : »Respondi 4. ex, m. Jansenio et gratias egi pro edita spongin contra Voetium", Verz. v. oork., st. I—II, blz. 399. a CHNENN, 346 ACHTSTE HOOFDSTUK. bezig te houden met het onderzoek der ,oprechte" waarheid !), Hiertoe besprak hij allereerst eenige ».buytenpropoost- vraghen", door Voetius in diens ,Philonium" aange- stipt; ging dan over tot het naar Roomsch-katholieken trant verklaren en verdedigen der kerkeljke zending of roeping*) zoowel als successie of opvolging ?); terwijl het slot zijner breed uitgewerkte ,Spongia" enkele be- sehouwingen inhield omtrent de disputen met ketters ie voeren, omtrent de leerstellingen, gehuldigd door de Calvinisten en — wat inzonderheid merkwaardig mocht heeten, als gevloeid uit Jansenius' pen — omtrent ,het ondwaelbaere meester-schap" van Rome) aan welks voorliehting de tegenpartij zich volgens hem tot haar groote sehade onttrokken had. !) »Denique quia nihil magis animum disputantis perturbare solet, quam fervor is qui e nimia contentione oboritur, opusculum hoc quam maxima fieri licuit, animi Lranquillitate pertexui: u& nusquam misi in ipsa sincwse veritatis indagatione defixus, tanto expressiorem eam oratione promerem quanto a nebulosa hujusmodi perturbatione puriorem", Jansenius, Nola. spong., p. 3. Vgl. Cath. ugt-wis-spons, blz. 36. 7) In. xijne beantwoording, Nolar. spong« p. 386—923, »De missione ministrorum" (vgl. CaíA. uyt-wis-spons, blz. 94—489), volgde Jansenius, xoo trouw mogelilk, het betoog voorkomende bij Voet., Pil, rom. wT« . p. 92—37. *) Met. dit gedeelte van zijn boekje, Notar. spong., p. 093—133, »De sut sione ministerii et ecclesiae rorranae" (vgl. Cath. uyl-wis-spons, blz, 489—990). zocht Jansenius o.a. te wwérlegren, wa Voetius geschreven had; Phil.ymm« corr. p. 971—406, Vgl,,in zake dier successie, Brandt, a. v0, dl, EV, blz, 037—899, alsook hot vlugsehrifn van Jacob Batelier De achtich verhael, van een disputatie gehouden te Berckel. 6 Jan. 1634 met een Roomseh-Catholyk priestor. Mot Rer discoursien over de successie vande pausen van Roomeh beschroven door een dienaer der gem. J. Chr. by don Remon- siranien, Rotterdam, 1634. Zie L. D. Petit, Bibl. v. Nederl. pom di, I, n?. 188. *) »De disputationibus cum haereticis, de doctrina calviniana, hebr | romana, eatholiea, et infallibili ejus magisterio"; Jansenius, p. 133—246. Vgl. Cath. uyl-wis-spons, blz. 255—440. | 1 BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STAIJD MET JANSENIUS. 347 Ook nu bleek het voor den Leuvenschen professor on- twifeld ,een kleen vermaeck", over de hoofdpunten des geloofs van gedaehten te wisselen met menschen, die, geljk hij opmerkte, ,d'uytspraecke van de Scehrifture, na de maniere van haer eyghen goetduncken wilden afmeten, verwerpende het oordeel ende de authoriteyt yan de algemene kerck" '. Evenmin als vroeger, ontbrak het bij deze gelegenheid aan tal van krasse uitdrukkingen door Jansenius den vier predikanten, en niet het minst Heusdens kerkedienaar, voor de voeten geworpen; waar hij laatstgenoemde volkomen te recht verweet, dat zijne woorden vaak werden ,gheput uyt de duysterste holen van het latijn" *), of dat hij Rome's pausen en leer somwijlen sanblafte met een ,hondtsehe wel-spreeckentheydt" ?). Niet verdiend daarentegen mocht de beschuldiging heeten , dat Voetius ,met dubbel-Iuydinghe van woorden" de groote menigte trachtte te bedriegen, of dat diens ,Philonium romanum correctum" eerder ,een onghebonden besem" dan ,een beknopte reden-kavelingh" geleek *). Afgezien evenwel van zulke ongerechtigheden, kon Jansenius, het einde zijjner ,Uyt-wis-spons" genaderd, er in waarheid op wijzen*), hoe hij de beweringen der ^) »Etsi tenuissimae voluptatis est de religionis dogmatibus cum iis homini- dus welitari, qui communis sensus fidei velut expertes, opinionum suarum modulo christianae fidei scripturaeque sensa metiuntur, et universalis ecclesiae judicio authoritateque repudiata, suo tantum se duci spiritu, suoque quodam- modo genio indulgere gloriantur". Jansenius, Notar. spong., p. 1. Vgl. CatA. wytwis-spons, blz. 33. 3) Vgl. Voet, Dispp. select., t. Il, p. 554. 3) Jansenius, Notar. spong. 6, 19. Vgl. Cath. wyt-wis-spons, blz, 49, 53. "Wat betreft het rechtmatige van laatstgenoemd verwijt, zij hier slechts mangehaald; Voet,, PAil. rom. corr, p. 49, »Papatus est, qui ex haereticorum, judaeorum, gentilium stereoribus et putri materia scarabaei emersit", 4) Jansenius, Notar. spong., p. 14, 8. Vgl. Cath. wyt-wis-spons, blz. 56, 45. . 9) Jansonius, Notar, spong. p. 946, 947. Vgl Cath. wyt-wis-spons, 348 ACHTSTE HOOFDSTUK. tegenpartj ,met een stercken arm" had pogen te ver- zwakken; al zou ook geen harer woordvoerders zijne betuiging overnemen: dat hij die ,volkomentlijjck ende overvloedich" had omvergeworpen. Voetius ten minste gaf zich nog geenszins gevangen. Later trad hij bij ver- nieuwing tegen den koninklijken professor in het krijt — doch toen niet meer als Heusdens predikant. NEGENDE HOOFDSTUK. In eigen kring. Tot hoogleeraar geroepem.. Niet alleen buiten, maar ook binnen de grenzen van zijn persoonlijk arbeidsveld , openbaarde Voetius eene sehier rustelooze, steeds meer omvattende werkzaamheid. Was het eerste anderhalf jaar van zijn verblijf als pre- dikant te midden der Heusdensche gemeente grootendeels voorbjgegaan met ,strijden ende swarigheden'"; onder een gedurig ,waecken en braecken" ") — welhaast scheur- den die wolken en mocht hij, na afloop der Dordtsche synode in zijne vaderstad teruggekeerd, ,de lieffelijcke sonne der bevredinghe" hoe langer hoe kraehtiger zien doorbreken. Zelis een der jjverigste Remonstrantschge- zinden te Heusden, de conrector-voorlezer Mattheus Petri Verhoeven?), die zich eertjjda met zeker vertoon aan Grevius' zijjdde had geschaard, de tegenpartij dikwijls &pottend ,suyvere broeders" genoemd en, naar hij open- Mjk verklaarde, vanwege ,het different" in geen negen 3) Voet,, Afscheydt-predicatie, lx. 78. Vgl. Polit. eccles, t. VL, p. 997: »Vivum ministromachine in Belgio nostro exemplum dederunt tempora re- monstrantiea", en hierboven, blz, 946—960. *) Verhoeven was gewoon de quitantie voor zijn traktement »ter causse van een vierdendeel juers sehooldienste" met zekeren zwier te onderteekenon ais: »moderator sive conrector ecclesiaeque praelector hujus oppidi Heusdani". Dud-arch, Heusden, E. 915, bijlage tot fol, 28 der gemeenterekening over 1017, a — mm 350 NEGENDE HOOPDSTUK. maanden deelgenomen had aan eene avondmaalsviering , weigerde nu niet langer de formulieren van eenigheid: eateehismus, eonfessie en canones, te onderteekenen als- ook den Heusdenschen kerkeraad en der classis vau Goreum ?) zijn ,hertelyck leetwesen" te betuigen over de »quaede proceduren, voorhenen in altereatie geschiet''*). Nauw genoot echter Voetius een weinig van die kalmte en rust, of er dreigde opnieuw gevaar. De met 700. groote inspanning verkregen ,ruymigheyt des levens' kon lichteljk schade berokkenen aan de vaste .ordre, tucht ende diseiplyne" der van Remonstrantsche bestand- deelen nu gezuiverde gemeente. Ook zouden ,vleeschelijcke. ende wereldtsche" gewoonten zijne Calvinisten — rots. de gezonde leer hun gepredikt — missehien verlokken toi »libertjnsche kerckeljekheydt", zoodat zj zich tewrelen | stelden met een ,fuweelen euangelium" en een ,ge- mackelijek christendom", niettegenstaande hij zich alle moeite gaf hen te overtuigen, hoe het wezen der Gere- formeerde religie geenszins bestond im eem streven eu strjjden louter met woorden; in een krachtig veri, zonder meer, tegen de ,dwalinghen ende fuetien" vun wie eigendunkelijk buiten ,Godes kercke" zich hadden geplaast, of in hare nabijheid nog immer ronddoolden. Dit ware, om zoo te zeggen, slechts de voorste bolwerken verdedigen; het eene geschil uit het andere Rhe de eene schermutseling na de andere aam men jammerlijk verzuimde te letten op hetgee de vestingmuren plaats vond; in gebreke 1) Blijkens een nog voorhanden kwijtbriefje, gaf' de s bij deze gelegenheid aan Verhoeven het noodige geld w Gorcum te reijssen". Oud-arch. Heusden, E. 216, bijlge. der gemeenterekening van 1619, m— IN EIGEN KHING. TOT HOOGLEERAAT GEROEPEN. 351 allernoodzakelijbhsten kamp te voeren: dien tegen zich- zelf en de velerlei ,abuysen" in eigen kring '). Uit dien hoofde ging Voetius onafgebroken voort, in de door hem te Heusden gehouden predikatién, zijne toehoorders ernstig te vermanen, dat zij zich toch niet. nitsluitend zouden ,weyden ende vermaecken" met de hun hier of daar geboden sierljjke beschrijvingen van de ,verborghentheden der saligheydt", om dan verder ,sor- gheloos ende onbekommert" hunnen weg te gaan. Zulke neutrale" Calvinisten met ,mom-aengesichten en bulle- backen van godtvreesentheydt" herinnerden, maar al te sterk, aan het voormalig geslacht der farizeón — die gewitte wanden en ontrouwe dienstknechten! Ook waar- schuwde hij de leden zijner gemeente, niet ,te hincken aen beyde zyden"; niet, als , modderaers in de practycke", angstvallig hun hart te verdeelen tusschen God en de wereld; tussehen hemel en aarde, licht en duisternis, Veeleer dienden zij gestadig toe te nemen in ,vyerigheyt ende strackheydt" des christeljjken levens; zieh voort- durend te oefenen in een scherp ,oppassen"; in een streng de wacht houden over hunne minste handelingen; hun slapen en waken, hun eten en drinken, hun spreken en zwijgen, hun opstaan en nederliggen, Eerst door zulk *) »Ghy die de verschillen in de religie weet te ontleden tot de minste Stucken toe, en ontledeot ghy w« eyghen eonseientie niet? vruagt Voetius zijm Heusdensche gemeente, om straks daaraan toe te voegen, deze, zeker hoogst merkwaardige woorden: sDe levendighste overtuyginghen, de sterekste dispuyten zijn, met der daedt ende met sijn leven te disputeren; de vey- NMighste ende vruchtbaerste overwinninghe is met weldoen de lostermonden te stoppen - — de kladden ende lasteringen op onse heylighe professie van den Remonstranten ende andere geworpen, met de suyverbeydt *des levens af te wissen ende uyt te vaghen". Voot., Afs.-pred., blz. 43, 44. "Ngl. daarmede blz. 441—79, passim; Dissp. select, t, Il, p. 793; »Ita haere- Licis disputantibus contra fidem, pro fide non tantum disputare docebuntur wrihodoxi, sed et vivere, ac luce bonorum operum adversariorum nebulas eene ,precijsheyt" ") zouden zij boven ,den slendrium ende Jacobus 2, vs. 12: ,Spreect so, door de wet der vryheyt sult | jare 1628 verschenen. Ook daarin diker zich geroepen, waarschuwend e ie treden tegen sommigen zijner .segghers, ende gheen doenders", voor meenen met den ,dienst der kercke", ghewoonte" of ,om der opvoedinghe anderen, oogenschijnlijk beteren, die, ,e eourantiers van de religie", er staag op uit? iets te hooren en af te weten, maar woort Godis" te gelooven of ter harte te verdouwen, ende te keeren tot voetsel legen nog anderen eindeljbhk, die, echi van het christendom geen hoogere ged 3) Van die »precijsheyt" kende en besehreef Vo lende soorten. Vgl. dr. R. Fruins opstel: »De sebap van de Goreformeerde kerk van Holland": v. Nederl, kerkgesch., dl. V, blz. 7, aant. 2. 3) Voet, Afs.-pred,, bla. 16—34, passim. 3) De volledige titel luidt: Gisberti Voetii ym der. godtsalicheydt of der gocder werchen: $00 die. Gereforieerden. voleke. voor-gehouden wert , nejfens. waren onghevalschten geloofs, den. Remonstranten ei kereken twisten, lot onparlijdige proewe, den. schiüjn-heylicheyt, item schadelijcke vysheyt ende: wpyt Jac. 9, vers 12. Amst., 1698. Op twee kolon IN FIGEN KRING. TOT HOOGLÉERAAR GEROEPEN. — 353 dan dat het bestond in een ,uyterlijeken kerck-ganck"; voletrekt niet beseffende, dat men zijn geheele leven door, bij het dagelijksch verkeer, in handel en wandel, in alle ,particuliere beroepinghen, ampten ende han- teeringhen", religieus en conscientieus zich gedragen moest, !). Op deze wijze poogde Voetius, ruim zeventien jaren lang, jjverig en trouw, in volkomen ,eenparigheydt met de christeljjeke Gereformeerde kercken", tot Heusdens gemeente te brengen, wat bij hem gold als ,de oprechte, suyvere, evangelisehe leere, geklaert van menschelijcke tra- ditien ende van den ouden suerdeessem des Pausdoms" *). Aan gelegenheid om openlijk in dien geest te getuigen, ont- brak het hem allerminst. De reeks toch der onderlinge samenkomsten binnen de frontierstad — twee keeren iederen Zondag en even dikwijls gedurende de week — werd, schier onmiddellijk nadat Cloppenburch er den arbeid met Voetius deelde, door nog ééne samenkomst uitgebreid. Verder bleven Heusdens predikanten, als vroeger, belast met het voorgaan op Zondag, 'smorgens en 's middags, bij de godsdienstoefeningen te Nederhemert; terwijl daaren- boven de bezetting van het kasteel steeds najjverig hare rechten deed gelden op eene afzonderlijbke toespraak. Aldus hadden beide kerkedienaren, in zeven dagen tijds, te zamen acht preekbeurten te vervullen?) Hierbijj kwam 3) Voet, Medit, blz. 19—18, passim. 7) Voet, Afs-pred., blz. 12 en B1. Vgl. Polit, eccles, tom. I, pars I, p 607—631, ?) Onjuist is de voorstelling bij C. Burman, Traj. erud., p. 398 — vroeger door mij overgenomen in Sehoel-gezag, blz. 16 — die Voetius all&én »octo conciones per quamque hebdomadem" laat houden. Ook de hoogleeraar N. C. Kist dwaalde, naar het mij thans voorkomt, met zijne verzekering in De Christ. kerk op aarde, 299 uitg., dl. IL, blz. 131: »Van Voetius is het bekend, dat hij, als predikant te Heusden, gewoon was dagelijks in het openbaar te prediken". Missehien gaf tot zulk vergissen aanleiding het kerk — van vier tot half zes voo volgens tot zeven uren "s avonds s minderd het bijbellezen op enke geoefende lidmaten !). Betrekkelijk kort — drie jaren Voetius de medehulp van zijn Reeds in Januari 1021 waagde Go: mislukte poging, om Cloppenbureh , teranus en Johannes Spiljardus, als voor die gemeente te verkrijgen ?, toen. Amsterdam, welker alumnus hij eertjj inet het begin van Maari beslag ki persoon; een beroep, door Cloppenburch c gestelt" en 17 Juni 1621 opgevolgd ?). dusgenoemde »avondt-gebedt", dat Voetius op ' verrichtte, als legerpredikant. vóór 's-Ho c 1) Essenius, Orat. fun., p. 23. Vgl. Hand, nal. sy Voet., Dispp. select., t. TII, p. 799, 94; Polit. eccles., ?) Vgl. hierboven, blz, 441. 7) Door gedeputeerden der classis was ten zeerste a waarop zich Gorcums consistorie hij het 7 oordeelde namelijk die znak met »al te groote verha abuijsen" geschied, daar bedoelde kerkeraad, buiten. poteerden, alsook zonder voorkennis der broederen. over het uit te brengen beroep reeds »met lhadden geweest", Deze, toentertijd lid van den Ga putatorum" en, door bedoelde vergudering »gesondeert"", zich naar Gorcum te verplnatsen , betuigde bij d »dat de voors. abuijsen hem waren onbekent grewe de selve onschuldich was", Acta dep, el. Gorinehes 4 hierboven, blz. 949, aant. 3. 3) Zie Merboven, blz. 141, aant. 3. 3) Acla dep. el. Gorinch., 8 Maart 1691; April 4694; Arch. Here. kerk Heusden, afd. I, IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. — 355 en partijgenoot?): de theologiseh zoowel als literarisch goed-onderlegde predikant van Sehoonerwoerd, Johannes Seroyen ?), werd daarna Voetius' ambtsbroeder te Heusden. Booze geruchten, omtrent dezen uitgestrooid, als koes- terde hij ,een vremde opinie int point van den sabbath", deden de Gorcumsche classis besluiten, in hare zomer- vergadering Seroyen eers& nog sommige vragen ter be- antwoording voor te leggen ?), eensdeels, ,om hare eon- scientie te voldoen", anderdeels, opdat daaruit zijn onschuld zou kunnen blijken, en hij ,de classi contentement geven"'; wat dan ook tot aller genoegen plaats vond *). Negen maanden slechts had Seroyen binnen de frontier- stad het herders- en leeraarsambt bekleed, toen hij, na eene korte ongesteldheid, stierf *). Als zijn opvolger werd, half Juli 1622, bevestigd Johannes Slatius "), die zoodoende zijne 3) Vgl. hierboven, blz, 158, aant. 9. 7) Oud-arch. Heusden, E. 216, bijlage tot fol. 43, vermeldt deze quitantie: »De wethouderen ende regeenders der stede van Heusden ordonneren Jan Franssen vanden Broeck eerste ende opperste borgemeerster deser stede, le betaelen aen Goossen Janssen Hagesteyn, de somme van acht car, gulden, over gelijeke somme, hem geaccordeert ende belooft voor dat hij de meu- belen ende ander huijeraedt vanden predicant Joannes Seroij, van Schoon- mewoerde, binnen dezer stede met sijne schuijte gelost heeft, die nlhier be- roepen was, etc. Actum 20 Dec. 1021". 3) Vgl. hierboven, blz. 304. *) Hand. cl. Gorc, 12 Juni 1621. Zie ook bijlage CXXVIII. 5) Tegen het einde der vaeature, door Seroyens overlijlen ontstaan, bepaalden de ringbroeders »aengaende de bedieninge tot Heusden", dat, »om haere kercke te bequamer mede te versorgen, sij alle met. gebeurten woortewen den dienst souden waernemen tot Hemert, ende Voetius alleen Heusden soude bedienen". Ringb. v. Heusd., 14 luni 1622. 5) Vgl. hierboven, blz. 210, aant, 4. Op de rinjrsvergadering in Eethen gehonden, had Voetius den broederen me?gedeeld: »hoe dat de kercken- raedt binnen Heusden willende procederen tottet beroupen van een nieuwen Wienaer inde plaetzs wande overleden Seroyen, haer ooge badden geslagen op broeder d. Slatium, maer dat zij de beroupinge noch nict hadden voltroc- ken, mits dat zij alvoren eenige verseeckeringe wilden hebben vande ma- gistraet van Delff, wiens alumnus hij was geweest, ende voorts gevraecht hadden het advijs vande broederen dienaeren alhier", Eenstermmig verklaarden —CENNEM 356 NEGENDE HOOPDSTUK. C-— eerste standplaats Vljjmen — evenals indertijd Voetius — met Heusden verwisselde '). Hechtte reeds die betrekking op dezelfde dorpsbewoners beide ambtgenooten spoedig aan el- kaar — de hoogachting, welke Slatius koesterde voor de per- soonlijke gaven van zijn ouderen collega.*), maakte hunno, door niets gestoorde, samenwerking uiterst bevo den bloei der Heusdensche gemeente?), bij welke alleng dezen »daer tegen niet te hebben". Ringb. Hewsd., 40 MANC UESE Hand, cl. Gorc., 30 Mei 1622. 3 sprake pes ') Nadat de dimigsie van Slatius op de classis was ter en in rondvraag gebracht, »ofte daer oock emant waere die die vaceerende plaatse tot Vlymen begeerde te betreden, ende van alle jegenwoonlige broederen nemant wierde bevonden", zag men uit naar een entes | z00danig werd, »nae dat de kereke lange gevaceert hadde", te Vlijmen beroepen een aanverwant van VWoetius, "Theodorus. Groen. (i bilage LXX) die den 2996» September danrop trouwde met ») Lamberts van Bueren, weduwe van Johannes Seroyen, s.g." Hand. el. Gore, 97 Juni 1022 en 1 Mei 1023, Vgl. hiermede die van 43 Fehr. e 06, 7 Juni 1693, Zie verder de Acla dep, cl. Gorinch, 7 Nov. 4629; Owl- arch. Heusden, T. l4 en Kerkl. arch. Viijmen, 472. fol. 6, 7 L 2) Wanneer later Voetius hoogleeraar i$ in Utrecht, en Slatius' zoon nur de aexlemie gaan zal, verzoekt Heusdens predikant, wien door de stele- lijke regeering het witzicht was geopend op diens plaatsing als alumnas íü het staten-collegie te Leiden, bij request aan »drossardt, schepenen enl borgemeesteren", dat het hem »liberalyck" moge vergund worden, ondet toekenning eener peldeliibe bijlrage, in plants der »burse veadtio collegio theologie tot Leyden", zijn »soontien" te »bestellen'"" D eide | hoogeschool, wijl de jonge Slatius »aldaer sall genieten de liefde. lycke sorchvoldicheyt van d. Voetius". De magistraat bewilligt wrage en beschikt Slatius' zoon te Utrecht »tot syn onderhout van twee hondert vyftich guld. jaerlicx", Qud-arch. Hein. *) Macht en invloed der »Arminiaansche factie" waren woorgoed gefuuikt, zoodat Voetius, die de synode te Dé in 4638, en zich daar duchtig weerde — o.a. bij het stellen der Hollands staten (zie hierboven, blz. 999, 300) — over de behoefde te klagen. Immers kon hij, in de voorrede zijner t gekomen Proewe eande eracht der godtsalicheyt , blz. X, oogen selfs der gener die onder haer waren afgedwaell heuchelijken waren verlieht geworden; also dat hij in den roemen, datter sijnes wetens als gene ghevonden werden mateu ofle oock toehoorders, die de selve waerheyt nu en beleden, ofte immers beloofden sulckx te sullen doen' IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. 357 ,veele morshoecken van oude abuysen, versuymenissen, vleeschelijeke quade ghewoonten, wereltsche vonden ende practijcken, ydele wandelinghen van den vaderen overghe- gheven ontdeckt, ende ten deele door des Heeren ghenade uytghesuyvert waren" !), Üngeacht de verschillende predikatién en catechisatién, die hij wekelijks in de frontierstad of daarbuiten behoorde te houden, had Voetius zorg te dragen voor nog menig ander deel zijner pastorale werkzaamheid. Zoo moest hij van tijd tot tijd de aankomelingen ten avondmaal ondervragen en hunne geloofsgronden toetsen; vóór de bediening dezer plechtigheid, bjj de gevestigde lidmaten telkens opnieuw huisbezoek afleggen; de namen der communicanten als- mede die der gedoopten en gehuwden opteekenen in daartoe bestemde registers ?); kennisnemen van de nooden der armen ?) en de behoeften der kranken *). Voorts diende hij, evenals zijn ambigenoot, nauwkeurig toe te zien op het leerstellig gehalte van het schoolonderwijs daar ter stede?^) er getrouw de kerkelijke samenkomsten bij te wonen, en met het consistorie ,in goeden orden de chris- telycke disciplyne te betrachten". Ook was hij verplicht, geholpen door broeders-ouderlingen, zooveel doenlijk van *) Voet, Proew, voorrede, blz. XI. 3) Vgl. Voet, Polit, eccles. t. HI, p. 978. *) Om aan de behoeften der armen Legemoet te komen, ontving Voetius van tid tot tij een »subsidium" uit de gelden en opbrengsten van het Sint klooster. Zoo werd hem, 96 Oct, 1023, op last der vroed- schap daartoe uitbetaald 72 guld. Oud-arch. Heusden, E. 215. 4) Vgl. Voet., Polit. eccles, tom. L,"pdts 1, p. 930—953. 5) In 1627 was Voetius wdirector scholae" o.a. met jonker Caspar van Eyck, drossiard, en met Gerard Bruynincx, oud-burgemeester van Heusden. Jn 1633 bekleedde hij het seholasterambt met den oud-sehepen Dingman Adriaansen (ten onrechte door van Oudenhoven, Beschr. v. Heusden, blx. 167, vermeld als gestorven 14 Juni 1029). Voctius' opvolger in deze werd ten jare 1634 zijn collega Slatius. Zie Oud-areh. Heusden, E. 218, bijlage tot fol 49; E. 221, bijlage tot fol. 97 (rek. 1033), en si abo 1624). - uum 9358 NEGENDE HOOPDSTUK. de .kudde des Heeren" alle ergernissen weg te nemen; de zwakken te steunen; de gevallenen te vermanen; de ongeregelden te bestraffen; bovenal, met de meeste behoedzaamheid, te streven maar het bijleggen van iweedraeht en (wist onder ,het volek" der Gerefor | meerden !). Bijzondere omstandigheden waren oorzaak, dat Voetius zich nu en dan inliet met dingen, niet rechtstreeks lig- gende op zijn weg. lets dergelijks deed zich voortenjar | 1622, Dirk, zijn oudere en eenig overgebleven broeder, die, na eerst in Vlijmen onderwijs gegeven te hebben?, later de familie naar Heusden was gevolgd en aldaar, 4 Maart 1618, plaatsvervanger geworden van Arceríu, rector der Latijnsche school"), had sedert, onder zjne leiding, zich zoeken te bekwamen voor den predikdienst. Hoewel nu genoemde Diederieus, volgens het oordesl der Goreumsche classis, niet meer dan redelijk ,propo- neerde"*), en hij — wat als erger besehouwd werd — buiten haar ressort, in de classis van Breda, praeparatoir examen had gedaan?), maakten toch de broederen tegen !) Zie met betrekking tot Voetius' werkzaamheden, hierbovez» opgesomd, de Forme der inspectio over de gliemeene kercke zm te houden, volgende de resolutien van beyde de generale ty noden, ende verscheyden particuliere van Suyt-Hollands- Waer van ghewach wort ghemaeckt artic. 40 der acten sy nodi Suyti-Holl, gehouden tot Rotterdam, anno 1021, in. geplaatst achter de »acta" der Heusdensche ringsvergadering van. PE e en die der Gorcumsche classis van 18 April 4033. Vgl. Kist en ' » E di. VI, blz. 143—146; Ringb. Heusd., 8 Aug, 1693 ; Gorc, 5 April 1622, 3) Zie hierboven, blz. 154. 7) Zie hierboven, blz. 926, aant. 1, en. Oud-arch. Heusden, E. 5) Hand. cl, Gore, 2 en 3 Nov. 1620, Vgl. Voet,, Poll. pars I, p. 884. Vgl. hierboven, blz. 266. *) Te Breda was Diedericus ook getrouwd, in de eerste dagen w 1618, met »Claerkon Caleyt, jonge dochter". Oud-avch. Heusden Vgl. hierboven, bla. 9. : pat inco ituecisó qii af van ongewone geestkracht blijk. Immers te voren, zoo binnen als buiten zijne wo- npen gehad met ziekte en zorg. den winter van 1621 door eene schier eid aangetast, was daarvan wel ge- ; zéér vermagerd en verzwakt, in af- vterpésiqen mati voortaan eensurabel zou zijn. Acía syn. part. Z. H., CXXIX, jeus, ook wel genoemd Theodorus Voetius volgde in Dussen op, die naar Heinenoord vertrok. In 1034 werd hij t, Regíster, in. voce. [es ie Oud-arch. Hewsden, E. 217, fol. 19 verso, d PUEURS bL 2) venu. In het wel Naetop DO: Aug; 4023 getrcawd, técudd; AUi steunpilaar d, was reeds in Januari 1620 gestorven. Vgl. 4, en van Oudenhoven , Bexchr. v. Heusden, blz. 166. p. 36. 8s 360 NEGENDK HOOFDSTUK. —— — roepen werd hare plichten te vervullen jegens een doch- tertje, Elisabeth !'), toen ongeveer vijf jaren oud, en twee jongens, van wie de een, Paulus), nog geen drie jaar, de ander, Nicolaas?), nog geen zes maanden telde*) | Hierbj kwam, dat Voetius, nauwelijks zelf van eene ernstige ongesteldheid opgekomen?) en over het gehed zich vrij maehteloos gevoelende, ter wille vam Seroyen, zijn zieken, straks stervenden collega *), dubbelen arbeid moest verrichten, die hem uitermate inspande, en waar- — van hij pas ontheven werd door Slatius' overkomst. Toclh wist Voetius aan alle tegenheden moedig het hoofd te ' bieden en toonde, door eigen ondervinding geleerd, zich maderhand ook des te zorgvuldiger bedacht op middelen, geschikt om anderen onder soorigelijke omstandigheden bij te staan. : Dringend vooral openbaarde zieh deze behoefte aun JY) Zie hierboven, blz. 155, aant. 7, alwaar voor: sdie pee in hare jeugd, gelezen worde: »die eveneens pee o ?) Geboren te Heusden, 7 Juni 1619, en genoemd naar van vaders zijde. Het doopregister, loopende van 1618 tot m. dd. arch. Heusden, J. E, 6), vermoldt met do hand van Gur datum gedoopL: »Paulus soone van Gisbertus Voetius predicant tot Heuslems ende Delia Jans". Vgl. de geslachtlijst bij Isaac Le Long, a,ww blz RO en Essenius, Orat. fun., p. 17. *) Den 749» October 16021 ook te Heusden geboren, en ; grootvader van vaders kant Nicolas geleeten. Bli aanteekening in. daareven vermelde register, werd hij 8 Oct, gedoopt, Vgl. Tena MES biz. 80. » 5) Naar het schijnt stierf Nicolans spoedig, althans vór Essenius, Orat, fun., p. 17. *) »Noster (n. Voetius), quantumvis ex morbo debilis , sacri et instantis tunc coenae Dominicae conscius, per viros d totus pallio involutus, sic capite etium obteeto, ad templum dedu cionem publicam tamen habuit die Veneris; sequente fere paratoriam ad s. synaxin; et die Dominieo rursus, 1 mento conveniebat: sed Dominus inter concionandum is L corroboravit. Ad collegam suum, per idem tempus moribi ut potuit", Essenius, Orat. fun., p. 80, 37. ") Zie hierboven, blz. 355. s het aantal noodlijdenden te Heus- ien, en bleken voor Voetius en Slatius | dermate verzwaard , dat, hunne andere 'den sehade te lijjden. Wilden zij toch e bewegen tot de hernienwde uitzending "kranekenbesoecker", inzonderheid voor post finitas inducias ab anno 1621, denuo circum- .1700 ofte 1800 mannen, behalven vrouwen ende kin- ven, Beschr. v. Hewsden, blz 18, maakt gewag van r mm 362 NEGENDE HOOFDSTUK. de garnizoensbevolking. Aldus werd aan beide bovenver- | melde predikanten geen geringe verlichting bezorgd, en konden zijj ,met meerder couragie tot de andere deelen haeres diensts vaceren". v Buiten twijfel had Voetius die ,couragie" MET noode, ten dage dat het vuur der pestilentie brandde en blaakte binnen de muren zijner vaderstad; toen daar, gelijk voorheen in Egypte, schier geen woning ,sonder klaghe" bleef'; toen Heusdens vroedschap, naast den reeds uit, Delft, overgekomen ziekentrooster*), nog twee afzonderlie pestmeesters, kort op elkaar, moest aan- nemen, ten einde wie besmet waren bij te staan *); toen zoowel Slatius als diens beide kinderen door ,de gru serende contagieuse sieckte" overvallen werden en laatst- genoemden daaraan stierven; toen ook Deliana vannieuws op het krankbed lag meérgeworpen, even madat haar jongste zoontje, Johannes *), droevig bezweken was onder ,het tempeest" van den Almachtige*); toen aan Voetius, als kerkedienaar, weer een poos lang bij uitsluiting de herderljke zorg bleef opgedragen, en hij niet afliet, van morgen tot avond, zijn beangsten gemeenteleden hulp, troost en verkwikking te brengen*), terzelfdertijd dat 3) Voet,, Afs-pred. blz. 34, Vgl. van Ondenhoven, Beschr. v. Heumk, blz 180: sAnno 1624. en 1625. storven hier eenighe weecken lar j den twintigh ende dertigh persoonen; eude bleven seer 1 de stadt van die sterfte vry"*. 3) Oud-orch. Heusden, E. 64, fol. 95. Vgl. daarmede bijlage C) 3) Gillis Aertssen, linnenwever, deed den eersten tijd als pesti en wel van 9 Oct. tot 14 Dec. 1024. Op hem volgde mr. die 60 gld. ontving boven zijn gewoon traktement »voor uit Bommel sende anderssina". Oud-areh. Heusden, E. 64, 5) Johannes, nanmgenoot wan zijn grootvnder aan d 98 Januari 1624 te Heusden geboren, en, naar Voetius zelf opteekende, den 1**e» Februari dnaraanvolgend gedoopt.. 3. 1 6. Vgl. Essenius, Orat fwn« p. 47, en Le Long, 5) Voet, Dispp. select, t. TV, p. 824. Vgl. Essenius, f) »Siquidem pastores ecclesiarum non possunt se si E. IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROkPEN. 363 Heusdens gouverneur?, door de ,tambourijns" van het garnizoen, hun, die met ,de gave Godts" bezocht waren, bij trommelslag deed aanzeggen, deuren en vensters goed gesloten te houden, op ,seeckere poene", door de vroed- schap volgens ordonnantie vastgesteld ^). Niet tevreden, zijjne zwaar bezochte Calvinistische ge- loofsgenooten in dagen van benauwdheid en druk krach- tig gesteund te hebben, rekende Voetius zich later even- zeer verplicht tot samenwerking , toen Heusdens magistraat, — madat met December 1625 de pest had uitgewoed — megrotorum, multo minus licita ipsis fuga est, aut importuna ministerii desertio", Voet, Dispp. selecl, t. IV, p. 313. De disputatio, verdedigd ondor het praesidium van Utrechts hoogleeranr, waaraun bedoelde gevolgtrekking (eonsectarinm) is ontleend, voert tot titel: De peste seu pestis anti- doto spirituali, en mag, ter kenschetsing zoo van Voetius' denkbeelden over — als van zije gedragingen onder die beemettelijke ziekte, buiten twijfel merkwaardig heeten. Vgl. daarmede het gedeelte uit. Wtenbogaerts preek over de pest, aangehaald door dr. Rogge, Wienb,, dl. I, blz, 129—14; en J. B.(everwyck), med,, Bericht van de pest. 4. Dat de pest besmetlelick. ix. 2. Middelen om de selve voor te komen, 3. ende te genesen, Dordrecht, 40636. Zie dr. Knuttel, Catal. pamfl, dl, I, st. TI, n*, 4454. Vgl. hierbij het opste| van dr. C. E. Daniels over »de pest" in Eigen Haard, 1897, blz, 196—198 en 916—220. J) Willem Adriaan de Hornes. Zie hierboven, blz. 156, aant, 5. ?) Nog werd door Heusdens magistrant aan de dienaren der scriminele justitie", wegens het afmaken, in die dagen, van negentien honden — op haar bevel, om besmetting te weren, »doot geslagen ende voor des scholtes poorte gebracht" — eene som uitbetaald van 4 gld. 15 st. Zie Oud-arch. Heusden, E. 604, fol. 28 en 48. Al dergelijke handelingen strookten echter weinig met Voetius' inzichten, meégedeeld Dispp. select., t. IV, p. 999: »Cru- deles sumus in animas et corpora eorum, qni ipsi aut quorum aedes peste infectae sunt, eum sani omnes una cum aegri istius familiae , domibus undique arctissime occlusis includuntur, et quidem saepe integro trimestri ant sernestri mut ampliue"; aleook p. 320: »Erit ergo à publico omnino abstinendum etiam. eum ex civitate infecta profugimus, nec sufficiet illud: cito, longe, tarde: nam semper metuendum et cavendum, ne pestis ex civilate, quam. reliquimus, aut ex remotiori aliquo terrae angulo nos afflet. Haee dico, ne mámis anxie si non superstitiose cautelis illis ad vitandum quodque vel romotissimum contagium dijudicandis, et observandis nos exeruciemus, etiam wsque ad negligentism caritatis et officii ergn. Deum et proximum; atque ita bis, terque miseros nos faciamus ante tempus". CHEM er ernstig over daeht om, in plaate van het oude gast- huis, dat sedert jaren véél te klein bleek, een nieuw en grooter gebouw te stichten, waarbinnen alle kranke en hulpbehoevende burgers zouden kunnen ,logeeren" !), be- nevens een niet gering aantal zieken en gekwetsten uii de voorbjtrekkende legerafdeelingen , die doorgaans kwa- men ten laste der frontierplaats. Op de classisvergadering te Gorcum en op die te Gonda stelde daarom Voetius, zoo mondeljk als bij missive, met klem van redenen in het licht, hoe zijne stadgenooten aan anderer hulp en milde hand groote behoefte hadden; den broederen dringend verzoekende deze zaak, een ieder binnen den kring der eigen gemeente, ,op het favors belste te recommanderen" ?). Geen wonder, of Heusdens vroedschap nam gaarne de gelegenheid waar, toen aen Voetius, 7 Februari 1627, opnieuw een zoon was ge- boren?) om, staande over dien doop, in den vorm eem | pillegift van honderdvijftig gulden *), den hooggesehaiten | prediker haren dank te betuigen voor ,de goede dijensten de stede gedaen, dat hij diverse magistraten ende andere eollegien gedisponeert hadde tot liberaele giften, gesm- ployeert tot opbouwinge vanhet nieuw gasthuijs" *). !/) Vgl. van Oudenhoven, Beschr. v. Heusd., blz. 18. 3) Hand. cl. Gorc, 22 en 23 Juni, 5 en 6 Oct. 1626; Hand, cl. Gouda, 91 April 1626. 7) Wederom werd nu overgrootvader Nicolaas vernoemd. Voetius aanteekende in het daartoe bestemde register, doopte | Fes bruari zijn jonggeborene, Zie Oud-arch. Heusden, J. I, 6. Ook deze Nicolaas- werd niet oud, naar Essenius meldt, Orat. fum, p. 1 infantia, vel prima adolescentia, obierunt". Vgl. Le Long, a. w,, | hierboven, blz. 360. *) Oud-areh. Heusdem, E. 66, fol. 30. Zie voorts bijlage 5) Aun Slatius schonk de stad in 1030 eene pillegift. van met nog tweeendertig gulden daarenboven, den minister" eenighe goede ende getrouwe diensten ende debuoiren bij hi gedaen", Qud-arch. Heusdem, E. 990, bijlage tot fol. 34. IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. — 365 Nochtans, niet minder dan de zaken voor algemeen nut, vonden ook de belangen van bijzondere personen in Heusdens oudsten kerkedienaar steeds een machtigen en vriendeljjken beschermer. Zoo geschiedde het door zijne bemiddeling dat Teunisken Huyberts van der Plas — wier echtgenoot Jan Tielmansz. van Walraven , gestorven 31 December 1630, bijkans dertig jaren lang als onder- meester, met groote moeite en hoofdbreken, den school- dienst had waargenomen") — haren ,beswaerden staet" ?) aanmerkelijk verlicht zag, doordat haar, boven hetgeen zij rechtens kon vorderen, nog drie maanden traktement met vijftig gulden woninghuur bij apostille werden toebedeeld *). Dergeljke ,nae-gagie" wist Voetius op het raadhuis eveneens te bedingen voor de weduwe van Philippus Breberenus*), ten jare 1626 als rector Leenaertsen op- gevolgd"), Ook bood hij haar, toen zij zieh zoo goed mogelijk traehtte te ontdoen van Breberenus' boekerij, gaarne de behulpzame hand, door, met verlof van bur- gemeester Beelaerts, allerlei literarische en philosophische werken daaruit aan te koopen voor den ,stadts alumnus" Tielman Jansen van Walraven "). ?) Zie hierboven, blz. 17, aant. 2. 3) Het request, door Voetius ten behoeve van Teunisken gesteld en ge- schreven, is nog voorhanden in Oud-arch. lleusden, E. 990, bijage tot fol. 43 der gemeenterekening. 7) Jan TTielmansz. had aanvankelik een tractement van 125, later van 450 gld. 'sjaars: doch geen vrije woning. Hij moest onderrieht geven in het »schrijven ende cijferen", en bovendien »lesen in de kercke". *) Voor de apostille der magistraat en de quitantie van Teunisken, zie Oud-arch. Heusden, E. 220, t. a. p. 5) Eigenli]h heette hij Phil. Breb. van Dyck. Zijne weduwe, Geertruyd Heemskerek, eene Heusdenscehe, bleef tegen den winter van 1633 met twee kinderen onverzorgd achter. Zie het request door Voetius ook voor haar im gereedheid gebracht, Oud-arch. Heusden, E. 921, bijlage tot de rekening van 1634, fol. 31. Vgl. daarmede J. I, 1, op 12 Nov. 1627, *) Vgl hierboven, blz. 359. ?) Tielman Jansen van Walraven was de zoon van bovengenoemde Teu- um | 366 NEGENDE HOOFDSTUK. Inzonderheid ging aan Heusdens prediker ter harte al wat beirekking had op lot en vooruitzichten der studee- rende jongelingschap zijner kennis. Vandaar, dat hij niet zelden vol toewijding zich bezighield met het besturen of verbeteren hunner geldelijke aangelegenheden. Zulks kwan onder anderen Ambrosius van Houweningen !) en Johannes Sylvius uitnemend te stade. Zelfs schreef Voetius voor laatstgenoemde een kort en bondig request, waarbij deze — nadat hij als Heusdens bursaal te Leiden zijne studién bad voltooid — drost, burgemeesters en schepenen der frontier- stad beleefdelijk verzocht, hem de noodige middelen te willen aanwijzen voor eene reis naar Frankrijk , Engeland ,ende andere plaetsen"; en dit, niet slechts tot eigen profij, maar ook tot eere van wie jarenlang ,syne ge- trouwe voetster-heeren" zieh betoond hadden ?). Wat natuurlijker, dan dat verschillende Gereformeerde gemeenten iemand als Voetius om strijàd aan hare be- langen zochten dienstbaar te maken. Reeds spoedig na zijn optreden binnen Heusden, werd hiertoe eene poging gedaan door de hem, uit vroeger dagen, welbekende calvinisten te Rotterdam, alwaar de regeering ?) bij plak- kaat van ] November 1618 bepaald had, dat — onder- wij de staten van Holland en West-Friesland de ,dif- ferenten", gerezen bij ,die van de zelve religie", in eene provinciale en nationale synode deden examineeren — nisken Huyberts. Op die wijee steunde Voetius de eene weduwe, door hare belangen aan die der andere te verbinden, Qud-arch. Heusden, E. 291. ME Vot fol, 38. verso. 1) Zie Oud-avch. Heusden, E. 09, fol. 30 verso, Vgl. hierbovon, blz. 175, aant.3 3) Oud-arch. Hcusden, E. 219, bijlaze tot fol. 40 verso der gemeeute- rekening. Uit de apostille, geplaatst aan den kant van Sylvius" verzoelkschrift, blijkt, dat hem door de magistraat, »voor den tijt van twee eerst com ende den anderen volgende jaeren"', eene subsidio van 250 glld. ?*) Twee dagen te voren, had Maurits in Rotterdam »de- Brandt, a. w., dl. E, blz, 864, IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROEPEN. — 367 beide partjen, zoo Remonstranten als Contra-remon- stranten, elk vertegenwoordigd door het eigen consistorie, op de gewone plaatsen der openbare samenkomst beur- telings hare godsdienstoefeningen zouden houden Van deze vrijgevige bepaling zoodra mogelij gebruik makend, vervoegde zich, 6 November, bij den kerkeraad der frontierstad Petrus Nieuroy *), ten einde op last der Hotterdamsche calvinisten hun geestverwant Voetius daarheen te beroepen, en tevens den eerwaarden broe- ders in herinnering te brengen, hoe, vóór anderhalf jaar, bedoelde gemeente — ,als eerst hebbende gesproken" — haar recht op Vlijmens predikant aan Heusden had af- gestaan; nochtans ,niet sonder belofte van t'syner tijt oock haer te accommodeeren". En dat oogenblik rekende men toen gekomen ?). Ruim vijf maanden later*) verscheen dezellde Nieuroy 3). Placcaet ghepubliceert den 1. November, 1618. By myn hecren, schout, ende sehepenen der stadt Rotlerdam. Tot Rotterdam, by Matthijs Bastiaensz, boecwerkooper opt Steygher im Josephus, 1618. Vgl. daarmede Resol. Holl, 9 en 10 Mei, 8 Juli 1619. 3) Nieuroy, beroepen »in de dolerende kercke tot Rotterdam", was, sinds het voorja, uit de gemeente Zijderveld schriftelijk door zijne classis ge- dimitteerd. Hand. el. Gore, 23 April 1648. Vgl. hierboven, blz. 209, aant. 1. 3?) Zie Briev. en pap, hl. Gorinchem. Vgl. Voet, Polit, eccles, i. IIl, p. 952, en hierboven, blz. 900—903. Wijl Voetius niet hesluiten kon tot eene verplaatsing, vroeg Rotterdams gemeente aan die te Middelburg, voor den tijd van twee maanden »by leeninge den dienst d. Telingii te moghen ". Ofschoon het zeer bezwaarlijk viel — »twee dienaren wesende absent inde synode" — hier ook nog Willem Teellinck te missen, meende echter de kerkerauad van Middelburg dat verzoek der Rotterdamsche cal- winisten, om gewichtige redenen, te moeten inwilligen. Vgl. Acto consist. ecclesiae. Middelb., 10 Nov. 1618. *) Binnen kort zouden te Rotterdam de beide Arminiaanseh gezinde pre- dikanten, Franeisens Lansbergen en Christofle| Hollerus, door de magistrant gedeporteerd worden en wachtte hun op Leidens provinciale synode »het ontzet van den kerkendienst". Zie Brandt, a. w., dl, III, blz. 792; Kist en Royaards, Archief, dl. VIT, blz. 39. Vgl. daarmede fiesol. Hol, 22 en 30 Juli, 9 Sept. 4619, a CHEM 368 NEGENDE HOOFDSTUK, met enkele gecommitteerden uit het consistorie op de elassis te Gorinchem , die daar namens ,de gemeijnte" van Rotterdam in het licht stelden, hoe zij ,over langhe d. Gisbertum Voetium tot haeren praedicant geroepen hal. den", en reeds onderscheidene malen te Heusden waren geweest — den laatsten keer zelfs voorzien van een aan- bevelend schrijven, hun verstrekt door zijne excellentie, prins Maurits, alsook door het moderamen der Dordtsele nationale synode') — om zijne dimissie te verkrijgen van den kerkeraad; doch zonder te slagen. Gevraagd door de aanwezige broederen: ,hoe hij hem hier toe gevoelde in sijn gemoet ende conscientie", bleek Voetius van oor. deel, dat hjj Heusdens gemeente ,die seer veel met hem hadde wtgestaen, ende die hij wiste dat hem in geenderleij manieren ontslaen wilde", niet mocht verlaten; ofschoon, aan den anderen kant, overtuigd ,dat die van Rotterdam wel behoorden geholpen te worden?), ende hij aldaer meerder stichtinghe soude connen doen") Eenstemmig besloot hierop de Goreumsche classis, Rotterdams ge- deputeerden aan te zeggen: ,dat, hoewel dese vergude- ringhe was genejjeht haer alle hulp ende bijstant te be- thonen", zij niettemin met een goed geweten kon overgaan tot Voetius' losmaking. Terwijl Heusdens oudste predikant van heeler harte berustte in de resolutie *) Essenius, Orat. fun, p. 90. Voetius bevond zich —— Dordrecht op de nationale synode, in welker tweede zitting gekozen ' Bogerman tot praeses, Rolandus en Faukelius iot canem ror DAS mius tot seriba's. ?) In de voorrede zijner reeds meer vermelde Proeve , blz. VI, merkt V op, dat te Rotterdam »de waerheyt, die na de godtsalicheyL i8, bowen. andere plaetsen onzes vaderlants op het hooghste ende seer | ghelastert wordt, tot jammerlyeke verstroyinghe vam weele *) Vgl. echter Voet., Polit. eccles., t. II, p. 003, waar ontkennend deze vraag wordt daatwodrd: »An major et freqt majorem aedificationem inserat, et consequenter majoritas illa. ralio, transitus et translationis ministri à sua ad majorem. . IN EIGEN KRING. TOT HOOGLEERAAR GEROZPEN. — 969 door de broederen geuomen, toonden de Rotterdamsehe afgevaardigden zich daarover grootelijks misnoegd ";; wat echter niet belette, dat zij reeds in 1621 wederom het- zelfde verzoek deden?) en — hetzelfde antwoord ont- vingen. 