title: Annales academici
creator: None
text: Te midden van een uitgebreid verkeer kunnen in die stad wetenschap Digitized by Google REDEVOERING. 287 en kunst geen van dat verkeer afgescheiden tenten opslaan. Zoo ergens dan moeten zij hier vooral dienstbaar zijn aan het leven. Daarvoor hebt Oij alles over. Haar meer en meer in staat te stellen om aan hare roe- ping te beantwoorden , beschouwt Gij boven alles als Uwe taak. Moge het U gegeven zijn die lang te behartigen ! Moge onder Uw bestuur Neerlands hoofdstad eene steeds grootscher toekomst te gemoet gaan! Levendig gevoel ik welke voor de hoogste Uwer instellingen van onder- wijs ook in die toekomst de roeping h, welke kracht van haar moet uit- gaan, wat vereischt wordt van de mannen, door hatfr gevormd. De dagen van schoolsche geleerdheid zijn voorbij; als afgescheiden be- grippen verliezen theorie en praktijk meer en meer hare beteekenis. De wetenschap om den mensch, niet meer de mensch om de wetenschap. Met deze leuze durf ik mij bij U aanbevelen, — want met deze leuze zal ook ik tot den bloei van het Athenaeum Illustre kunnen medewerken! Mogen mij daartoe niet de krachten ontbreken! Met dezen vurigen wensch wend ik mij tot U , Edelachtbare Heeren , Curatoren dezer door- luchtige SchooII Zal ik U danken voor de eer, die 6ij mij hebt waardig gekeurd, thans> in een oogenblik, waarin de taak, die ik op mijne schouders durf nemen, mij bijkans ter neder drukt? Gij verlangt het niet. Maar wat Gij van mij moogt vragen, dat zij U plechtig beloofd, de vol- komen toewijding van al mijn krachten aan den bloei eener instelling, die, aan Uwe zorgen toevertrouwd , zich geen ander doel stelt dan dit grootsche : inteUectneele ontwikkeling aan materieele welvaart te verbinden. Om Uwen steun daarbij heb ik U niet te vragen , want nu reeds weet ik, dat ik ten allen tijde op Uwe medewerking, waar ik die zal behoe- ven» en niet minder op Uwe welwillendheid zal mogen rekenen. Uwe medewerking, Weledelgestrenge Heer, Secretaris van het CoIIege van Curatoren , eene kortstondige kennismaking deed mij reeds ondervinden , dat zij mij verzekerd is. Wees overtuigd , dat ik haar op hoogen prijs stel. De schroom, die zich van mij meester maakt, als ik mijn oog sia op U, Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan het Athenaeum en de Semina- rien 1 — de aarzeling , waarmede ik het waag U als ambtgenooten te be- Digitized by Google 888 G. VAB TIENHOYEIV gfo^ra, 2q U een bewijs, hoe faooge eer ik het acht in Uwe rijeii te wordea opgenomen, maar tevena boe ik aidcler bij de gedadite, dat ik daarop tot sog toe geen aanspraak heb. Welk een verschil tuflschea U en nij! Waat ik in den aaavaDg ter nauwernood op mijne betrekking durf wijzen, daar spreekt voor de mee»* ten Uwer reeds een verleden, rijk aan vruchten voor Staat en Kerk^ voor U allen eene geleerdheid, oneindig grooter dan de mijne. Zal ik, ook indien mijne krachten niet ooevenredig blijkea aan mijn wil, ooit de hoogte kiinnen bereiken, nu reeda door U bereikt? Nu dcae gedacbte bij mij oprijst, gevod ik behoefte tot U te gaao, om van Uwe njpere ervaring^ van Uwe meerdere kennis steun te vragen bij een str^ ven, dat, hoezeer bet mij toelacht, mij toch te&ena op aoo groote moeie- lijkheden wijst. Maar boe zou ik er aan twijfielen^ — Uwe tegeawoordig- heid te dezer plaatse is hiervan reeds het eerste bewijs, — of ik dien ateun bij U vinden zalP Wel kom ik tot de meesten Uwer als een onbekende, — maar onbekendheid was nog nimmer een reden om dea jeagdigen dieoaar der wetenschap af te wijzen, wanneer hij» in het volle besef van de swak- heid zijner krachten, bulp en steun vraagt van ouderen. Echte humani- teit is nog nimmer te vergeefs gezocht in het gevolg van ware geleerd- heid, — en op die humaniteit vertronw ik, waar ik» met de versekering mijner oprechte hoogachting t Uwe welwillendheid , -* ik mag nog nifit aeggen Uwe vrieiidschap — durf vragen. la dit vertrouwen niet gerechtvaardigd , als tk den geest, die owder de Hoogleeraren van dit Atbenaeum heerscht, afmeet naar den Uwen» Hoog- galeerde Scbneevoogt! aan wien ik mij door de krachtigate banden, waar- mede hoogachting en vrieodsehap jongeren aan oudereo weet te hinden» verbonden gevoel. Wat was het mtj goed bet ifweliom" uit Uwen moad te heorenl De wijae, waerop 6ij alleen dat zeggen kunt, voorspek m^, wat Uw omgaag voor inij zijn zal. Uwe kennis is aoo rijk I 2fi] heperiit lidi niet fot dm der boeken ; de mensch zelf is voor een groot deel Uw studieboek geweest. Blijf voortgaan mij uit den rijken schat Uwer levenaervariog oiede te dwlen en houd U overtuigd, dat Oij van dezen oogenbHk af eeB leeriing en een vriend in deze stad te meer hebt. Digitized by Google REDEYOBRIHG. 989 Ah ik, ki het voUe bewttBtsiJB HHJner plichten, tooh met eeoig vertrou* won de toekomst te gemoet ga^ dan dank ik dit vooral U, Hooggeleeide Heerm, leden der Rechtegeleerde Facultdt! omdat ik gevoel, dat Uwe krachtdadige medewerking, mij door U toegesegd, de vervulliog dierpKch- tea voor mij betrekketijk gemakkelijk aal maken. Vaii Vwm omgafDg, Hooggeleerde Asser en Modderman! stel ik mij ved voor. Hebt dank voor de vriedschap, mij door U aangeboden, m mi reeds betoond, en ontvangt de vereekering, dat ik trachten eal haar te ^dienen. Wel aai ik niet dadelijk in ataat zijn de plaats aan te vullen , die de dood van mijn voorganger in Uw hart heeft ledig gelaten. Maar in zijn geeat, in een geeat van eensgezindheid wil ik met U werken, en zoo de gelukkige atemming in onze faoulteit bevorderen , die onmisbaar is om ons gODMenschappelijk onderwijs vruchten te doen dragen. Siechta op deaen weg -* ik gevoel het — zal ik in de betrekking, die ik aanvaardi kunnen terugvinden, wat ik in een aangenamen werkkring verlaten heb. De herinnering aan den tijd, te 'sHage doorgebracht , sal wel altijd onder de liefelijkste van mijn leven bebooren, — en zou ik bij die her- innering immer kunnen vergeten, hoe ik een groot deel van het vele goede, dat de Maatscbappij mij tot dusverre schonk^ aan U verscbuldigd ben, Weledelgestrenge Heer de Finto! Door een geliefd leermeester bij U aanbevolen^ mocht ik twee jaren onder — laat mij liever erkentelijk a^en — met U werkzaam zijn. Gedurende dien tijd heb ik U telkena hooger leeren achten om Uwe veel omvattende kennis, om Uw helder en praktiseh oordeel, die U onder Nederland's rechtsgeleerden voor lang een eereplaats hebben aangewezen, maar vooral U telkens meer leeren waar- deeren om Uw voortreffelijk. hart, dat zoovelen trotsch doet zijn op Uwe vriendschap. Wil» waar mijn weg zich van den Uwen sch^dt, mij ook in de toekomst een raadsman en een vriend zijn. Ik zal Uwen raad nog zoo dikwijls behoeven, — en op Uwe vriendschap stelt mijn hart den hoogsten prijs. Waar ik U allen, Mijne Hoordersl dank zeg voor bet blijk van behtng- Digitized by Google 240 G. VAN TIENHOVEN stelling , mij in dit uur geschonken , daar ontmoet mijn oog nog zoo menig een, aan wien mijn hart ook veei zou te zeggen hebben. Maar wat behoef ik dit openlijk te doenP Oij allen, aan wie vriendschapsbanden of familiebetrekking mij nauw verbinden, Oij weet het, hoezeer ik Uwe tegenwoordigheid te dezer plaats op prijs stel, al bevreemdt zij mij niet. Ik zie onder U mannen , wier leven aan Staatsdienst of wetenschap gewijd , rijke vruchten draagt voor het Vaderland, en wier namen alom met eere genoemd worden. Hun inzonderheid zeg ik dank voor de eer hunner tegenwoordigheid 9 met de verzekering, dat ik van nnijne zijde alles zaL doen om de vriendschap, mij ook nu weder betoond, niet te verliezen. Nog een woord echter tot U, Hooggeleerde Fruinl Uwe tegen- woordigheid was mij tot steun en bemoediging bij het spreken. Want indien er liefde in mij leeft voor de wetenschap, waaraan ik mij voortaan geheel zal toewijden , dan is die inzonderheid in mij gewekt door mijne Utrechtsche leermeesters , als wier vertegenwoordiger ik U hier mag be- schouwen. Het onderwijs , mij door hen gegeven , is verre boven mijn lof. Waarlijk, het zal niet daaraan geweten kunnen worden, indien ik niet berekend mocht blijken voor de taak, die ik heden aanvaard. Hoeveel dank ben ik U in het bijzonder verschuldigd ! 't Is geen ijdele vleitaal, als ik, mij hier tot den tolk makende Uwer oud-Ieerlingen , U de verzekering geef , dat wij in een gelukkig tijdperk van ons leven elkan- der menigmaal hebben geluk gewenscht met het bezit van een leermeester als Oij , in wien wij een leidsman onzer studien vereerden , en teveos een ouderen vriend liefhadden. Nooit zal ik den tijd vergeten, waarop wij zoo dikwijls bezwaard tot U kwamen^ om aitijd weder met een ver- ruimd hart tot onze studien terug te keeren, waarvan Oij de moeielijkhe* den voor ons altijd te overwinnen wist. En wat Oij aan Utrechfs Hoogeschool voor ons waart, dat zijt Oij in de Maatschappij voor ons gebleven. Wat behoef ik hier van mijne persoonlijke gevoelens te spreken? Voor zooverre een vertrouwelijker omgang met mij U in mijn hart deed lezen, weet Oij , dat daarin dankbaarheid , hoogachting en genegenheid voor U. elkander de eerste plaats betwisten. Digitized by Google REDEVOERING. 241 Eene bede Blecbtsl Gij bebt niij den weg gewezen, die alleen tot ware wetenscbap kan voeren, belp mij dien weg ook in de toekomst be- wandelen. Helaas, waarom kan mijne vreugde over Uwe tegenwoordigbeid niet onvermengd zijn ! Als zij mij tocb voor den geest roept de jaren , aan Utrecbfs Hoogescbool doorleefd» als ik mij verbeug, dat ook nog andere leermeesters daar met U werkzaam zijn^ aan wie dankbaarbeid en boog- acbting mij insgelijks verbinden, dan wordt de wonde opengereten, door den vroegen dood van den voortreffelijken van Rees in bet bart van al zijne ieerlingen geslagen. Hoe beugt mij nog de banddruk, waarmede bij mij bij bet afscbeid van de Academie vaarwel zeide, en waarin bij den voUen rijkdom zijner genegenbeid wist neer te leggen! Wat zou bij mij beden gelukkig heb- ben genoemd» bij bet intreden van dienzelfden werkkring, dien bij als bet toppunt zijner wenscben bescbouwde, waarin de gaven van zijn geest en zijn bart bem zoo gelukkig deden zijn, en waarin bij bet geluk van zoo- velen wist te bevorderenl Ik weet bet^ niet bier is bet de plaats om te gewagen van bet vele, dat met bem is ten grave gedaald. Maar wie zal een woord van eerbied en innige dankbaarbeid wraken aan de nagcdacbtenis van een geliefden leermeester, wiens boogste streven bet wa» om door onderwijs en omgang bij zijne leerlingen die bumaniteit op te wekken, die al zijne daden ken- merkte, en bem in bet leven slecbts datgene deed zoeken, wat edel was en goed. Moge ook ik iu dien geest onder U werkzaam zijn! Dan ben ik er zeker van , Mijne Heeren , Studenten , die U in deze stad tot bet maat- scbappelijk leven voorbereidt, dat Uwe toegenegenbeid mij voor de toe- komst verzekerd is. Ik zal baar in dezen oogenblik niet van U vragen. Het studentenbart , dat ook nog bij mij klopt, en in welks tonen de tijd» die mij van Uwe wereld scbeidt , nog geene verandering bracbt , zegt bet mij , dat de student zelfs ongevraagd vertrouwen scbenkt, waar waarlijk met bem geleefd wordt. En indien leven werken, denken en leeren is, dan zal ik met u leven, 81 Digitized by Google 242 G. VAN TIENHOVEN, REDEVOERING. omdat ik met U werken, denken en leeren wil. De lust, die mij daartoe bezielt, moge mij een rechtmatige aanspraak op Uw vertrouwen geven. Met eene rijpe levenservaring kom ik uiet tot U. Nog weinig sag ik van het maatschappelijk leven. Maar alles , wat ik U daarvan kan mededeelen ^ zal U met moed een leven doen tegengaan^ dat in waarde stijgt, naar- mate het eigen ik meer op den achtergrond treedt , en dat menschenliefde wekt, naarmate de zelfkennis vermeerdert Wat mijn onderwijs voor U zijn zal? Zoo iemand, dan houd ik mij overtuigd» dat in onze dagen vooral dit zich niet mag bepalen tot bet weergeven van datgene, wat anderen gedacht hebben, dat het daarop uit moet zijn, om die gedachten tot Uw eigendom te maken, om U den weg te wijzen , die tot ontwikkeling van eigen krachten ieidt. Daarom wil ik U slechts voorgaan in de leerschool, die wij zullen binnentreden , met U nederzitten onder den altijd groenen boom, die, te Rome geplant, met tal van vruchten ons ook bloesems en knoppen zal aanbieden» waarvan de verdere outwikkeling cenmaal ook aan U zal worden toevertrouwd. Ik behoef U niet te zeggen, op hoevele moeielijkheden wij bij het aanleeren der kunst , die wij den grooten meesters zoo gemakkelijk van de hand zien gaan , telkens zullen stuiten , — maar wij willen met moed die moeielijk* heden trachten te overwinnen, die slechts een hinderpaal kunnen zijn voor hen « die aarzelend haar zoeken te ontgaan. Ontvangt mij dan als iemand , die van dezen oogenblik af al zijne krach* ten geheel aan U wenscht te wijden. Moge steeds eene schoone harmonie tusschen ons heerschen , want daarin ligt de voorwaarde voor het welslagen van onzen thans gemeenschappeiijken arbeid. En die harmonie kan tus- schen ons bestaan , omdat bij mij nog geen van de idealen verloren is gegaan, die het eigendom zijn van Uwen — laat mij zeggen van onzen leeftijd , en omdat zij ook niet verloren kunnen gaan bij het leven met en voor studcnten I IK HBB QEZKGD. Digitized by Google ATHENAEUM DAVENTRIENSE. »1« Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM, aui A.D.XXI SEPT. CIOIOCCCLXIX, USQUE AD FERIAS AESTIVUS CIOIOCdCLXX DOCENDI MUNUS OBIERUNT IN ILLUSTRI ATHENAEO DAVENTRIENSL A. I. VITBINGA, Antiq. Rom. etGraec. et Hist. Prof. , h. t. Rect. Magn. P. BOSSCHA, Litt. Antiq. Prof. honorarius. I. DUTMAER VAN TWIST, luT. Prof. 1. 1. COBNELISSEN, Litt. Graec. et Lat. Prof. G. B. I. VAN EYK, Litt. Orient. et Antiq. Israel. Prof. extraord. I.IONGENEEL, Hist. et Litt. Belgic. Prof. A. L VAN PESCH, Prof. titulo ornatus. S. SUSAN, Ling. recenl. Lector. P.A.VANMEURS, j Ling. Lat. et Graec, Antiq. et Hist. Prac- H. G. A. B AKHO VEN , ) ceptores. D. B. WISSELINK, Math. Praeceptor. C. G. SLOTEMAKER, J I. H. MEIJER, I Ling. recent. Praeceptores. F. DE STOPPELAAR, ) Digitized by Google Digitized by Google DE OPBOUW DEB GBSCfllEDKUNDE NAAB DEN BlSCfl ONZEB DAGBN. REDE, TEK AANVAABDING VAN HET HOOGLEBBAAESAMBT AAN HBT ATHE- NAEUM ILLUSTEE TE DEVENTEE, DEN isaen MEI 1868, CITOESPaOKEN JACOB JONGENEEL. Digitized by Google Digitized by Google EDELACHTBAKB HEEREN. BURGEMEESTER, WETHOUDEttS EN LEDEN YAN DEN RAAD DEZER VERMAARDE EN BLOEIENDE STAD! EDELACHTBARE HEEREN, VERZORGERS HARER DOORLUCHTIOE SCHOOL! IIOOG- EN ZEERGELEERDE HEEREN, RECTOR MAGNIFICUS, FROFESSOREN, LECTOR EN LEERAREN DEJl VERSCHILLENDE WBTEN3CHAFFEN, H00GGE8CHATTE AMBTGENOOTENI WBLEERWAARDE ZEBRGELEERDE HEEREN, LEBRAREN VAN DEN iQODSDIENST, ZEER GEACHTE GEWEZEN AMBTSBROEDERS! KWEEKELINGEN VAN DEVENTER'S ATHENaEUM, JEUGDIGE BEOEFENAARS DER WETEN8CHAF! GIJ ALLEN VOORTS, VAN WELKEN RANG OP STAND. DIE AAN DEZE PLECHTIGHEID LUISTER KWAAMT BIJZETTE^I! GEEERDE HOORDERS! Voor ^ie de wetenschap belangeloos liefhebben is het een heerlijke tijd, dien wij beleven. Op bijkans ieder veld van onderzoek wordcn jaar op jaar scboone garven ingezameld, of prijken welige halnien, die een rijken oogat beloven. De bede van den stervenden Gothe werd niet te vergeefs door zoo menigen lateren vriend der waarheid herhaald. Meer licht daagt op van alle zijden. Wel moge er veel in 't duister verscholen blijven, wat men vaak met kinderlijk ongedald het eerst en het liefst van alles zag opgehelderd — zij die gelooven haasten niet. En beboudens erken- ning van de perken, der menschelijke rede gezet, is geloof aan hare macht wel een der eerste vereischten in iederen beoefenaar der wetenschap. De vakken der natuurkennis zijn nog altijd de vruchtbaarste in nieawe aanwinsten. Het gewicht van ontdekkingeu als die der spectraal-analjse en die der klank-ontleding is waarlijk niet gering te schatten. De helden- 3-2 Digitized by Google 250 J. JONGENEEL daden der scheikunde vuren tot nieuwe veroveringen krachtiglijk aan. De aardkunde is eene met recht invloedrijke wetenschap geworden. De aard- rijkskunde wijst op het doorkruisen van Nieuw-Holiand's woestenij , op de Nooidwestelijke doorvaart langs de poollanden en op de nasporingen om- trent de bronnen van den Nijl , als men naar haar jongste en schitterendste wapenfeiten vraagt. Darwin's theorie, de proeven van Pasteur cn Vogfs voorlezingen vestigden de aandacht van 't beschaafde Europa op de be- langrijkste vraagstukken der dierkunde. Het microscoop ontsluiert telkens een grooter deel van H zoogenaamd oneindig kleine en breidt onze kennis der dieren- en plantenwereld tot al wijder en wijder grenzen uit. De dampkring en de sterrenhemel worden met onverdroten volharding op de meest uit elkaar gelegen punten van den aardbol bespied. De wervelwin- den lieten zich bet geheini van hun kringloop ontwringen. De toepassingen van het gevondene vermenigvuldtgen zich schier dagelijks. Doch, waar zou ik eindigen , wilde ik u een volledig overzicht geven van *t geen er in den dienst der natuurwetenschap roemrijks en nuttigs wordt verricht! Naast die wetenschap der lagere schepping staan de wetenschappen , die den mensch tot onderwerp hebben. En wat kan er belangrijkers voor ons geslacht te kennen zijn dan zich zelf ! Niets voorzeker komt ons hiertoe meer te stade dan de geschiedkunde. Tot hare beoefening dringt trouwens meer dan eene behoefte onzes tijds. Vragen aon de orde van den dag eischen historische toelichting en oplos- siug. Denkt slechts» M.H. ! aan het nationaliteitsbegrip en de leer van het voldongen feit, door de volksstem gebillijkt, die leuaen der jongste staatkuude. Denkt aan den fitrijd over 't beheer van wingewesten, door vreemde volkenrassen bewoond. Of wel aan de prediking van een godde* lijk reebt der vorsten , waarbij het recht der volken in 't niet verzinkt. Of eindelijk aan het vraagstuk der scheiding van kerk en staat. Toch zou men kunnen meenen, dat een tijd, waarin zooveel geschiedenifl gemaakt wordt, geen tijd zou ziju om geschiedenis te bestudeeren* In« tusachen, aldua oordeelend, zou meu zich bedriegen. De groote gebeurte* nissen onzer dagen prikkelen meer de behoefte aan historische kennis, dan zij die verdoo\*en. Nieuwsbladen en tijdschriften vocren wel ontzaglijke QM€8a's feiten ons toe, maar maken ons niet minder begeerig om orde in Digitized by Google L R E D E. 251 dien baaierd te nen gebradit. Het ruwe geweld werpt wel telkens het recbt omver, maar des te sterker ontwaakt ons verlangen om te weten te komen, hoever dat gaan kan, en of er geen wetten bestaan, die als 'twnre in de fioten en personen zelve neeigelegd voor geen vernietiging vatbaar aijn. Bovendien^ iedere eenzijdige beweging doet de beboefte aan wegneming dier eenzijdigheid ontstaan. De wetenschappen der 'onbewerktuigde stof , bij uitslaiting of bij voorkeur beoefend, dreigen met een overheerschend materialisme. De wetenscbap van den mensch aLs handelend wezen moet althans het jonger geslacht te hulp komen, zal dit het besef levendig hou- den, dat wij menschen iets meer dan physische en chemische toestellen zijn. De theologie en de metaphysica, zoo langen tijd aan 'thoogste woord, maar door de stelliger waarnemings-wetenschappen in de^ engte gedreven , zoeken meer en meer haar toevlucht bijhet histori&ch onderzoek. Van historische menschkunde^ men erkent het hoe langer zoo beslister, zal men moeten uitgaan om over den geest en wat des geestes is: denkvermogen , scfaoonheidsgevoel , geweten en godsdienst, juister en vooral beter bewijs- bare oordeelvellingen te kunnen vormen. Vooral zouden wij willen, dat de geschiedenis ons voorspelde, wat er gebeuren zal. Aan twee dingen toch herkent men het duidelijkst vast- staande wetenschap: aau de macht vooreerst, die zij ons verleent over het- geen ons omringt , en ten andere aan 't vermogen , dat zij ons schenkt , om het toekomstige te voorzien. Dat zag reeds de oude apologetiek der kerk in, toen zij op woaderen en voorzeggingen het geloof deed steunen. Datzelfde bedoelde Ciomte» toen hij de woordentrits: voir, savoir, prevoir, als de leus der wetenschap voorstelde. Bn omdat dit doel door de zoo- genaamd exaqte wetenschappen op menig punt is bereikt^ daarom eischt onze tijd ook op historisch gebied een even realbtische opvatting der &i- ten -— met andere woorden: navolging van de methode der natuurweten- schap, ten waarborg voor de zekerheid der uitkomsten. Zooveel staat vooruit vast, niet een ruwe, onbehoawen beig van n^uneo, gebeurtenissen en jaartallen is de historie; de wetenschap der geschiedenis is niet enkel een voorraadschuur van kennis omtrent de voorvallen des verledens; de gescbiedkunde is een eerbiedwekkende tempel der ervaring« 32* Digitized by Google 252 J. JONGENEEL een gewrocht der wetenscbap en der kunst^ dat/ tot dasver alles bebalve voltooid, den arbeid van ieder nieuw menscbengeslacbt vordert bij zijnen opboaw tot hoogere volkomenheid. Over dien opbouw d£r geschiedkunde naae den eisch onzer dagen zij het mij vergund bij deze gelegenheid u eenige mijner gedacbten te ont- vouwen. Om de werkzaambeid van den menschelijken geest bij dien opbouw onzer wetehschap scherper in 't oog te vatten , zou ik deze laatste in vier deelen wiilen splitsen. De eerste afdeeling der geschiedkunde — noemcn wij haar de detec- tieve of opsporende — houdt zicb bezig met het zoeken, het ontcijferen, het voorldopig groepeeren en het bekend niaken der bronnen. Die bron- nen, waaruit de geschiedenis moet vvorden geput, bestaan in voorwerpeu, mondelinge overleveringen en geschriften. De mondelinge overlevering ecbter» de plaatsdamen en de cijfers der tijdrekenkunde en der ^talistiek bereiken, als men de overleveringen der min beschaafde volken uitzondert, voor het meerendeel in opgeteekenden staat den hedendaagschen gescbied- vorscher. Welke onschatbare aanwinsten nu hebben te dien opzichte de jongste twintig jaren al niet opgeleverdl Waar wij met de reeds vroeger aangevangen opgravingen te Nineveh de rij openen, daar denken wij aanstonds aan zoo vele andere, welke daarop zijn gevolgd. Daar zien wij allengs meer bieroglypben en spijker-opscbrif* ten ontraadseld. Uit de in Zwitserland eu elders doorzochte meren treden de paalwoningen met haar bodemlagen vol oudbeden aan 't licht. Wij berinneren ons, boe na Italie'8 vrijwording de oogst uit Pompeji eu Her- culanum meer dan verdubbeld is, hoe Toscane, Cyprua» Syrie en in 't Noorden Denemarken bijdrageu leverden van opgedolven overblijfselen uit het verleden , die ons vroeger onbekende volkstoestanden en lotswisse- lingen voor oogeh plaatsen. Wij hooren weder» om zoo te zeggen, de woorden van een Darius ons tegenklinken , ontkluisterd uit de stomme rots, die door dcn beitei zijns steenhouwers tot een jaarboek zijner overwiuningen \i^as getnaakt. ' Wij Digitized by Google R £ D E. 253 zien de eeovoudige leefwijs der volken uit de steeoperiode vervaDgen door die van 't bronzen en 't ijzeren tijdvak. en in het hart van Zwitserland reeds vele honderden jaren voor Christus handel drijven in 't barnsteen van de kusten der Oostzee. En ginds komen de spotbeeidjes der Etruriers ons leeren , waar de Italianen de typen van hun volkstooneel aan ontleenen. Kortom, de aardkorst en de waleren gaven ons een deel hunner dooden en hunner verborgen schatteu terug, om tot reliquieen en vloer-inlegsels te dieneu in den tempel der historie. £n niet minder nieuwe bouwstof voor onze wetenschap werd uit de mijnen der archieven en boekerijen te voorschijn gehaald. Wie vermag op te sonimen, wat de bibliotheken van Simancas, Madrid, Milaan, Praag, Dresden en Parijs en zooveel andere den geschiedvorschers uitleverden. Herinneren we ons slechts hoe de Leidsche Hoogleeraar Dozy uit dat stof der boekerijen de geschiedenis opdolf der Muzelmannen in Spanje. Hoe een Gachard gansche brievenreeksen van een Filips II, een Willem I, een Alva , cen Farncse en anderen aan den dag bracht , om tbans te Flo- recce, straks te Venetie zijne nasporingen voort te zetten. Met bewonde- ring vernemen wij verder hoe een Palacky de oiide geschiedenis van Boheme en daaronder heldenfigurcn als een George von Podiebrad uit den nacht der vergetelheid deed verrijzen, of hoe te Milaan een Fallmerayer de gansche geschiedeuis van het halfvergeten Keizerrijk der kruisvaarders Trebisonde in een Grieksch handschrift terugvond. We gevoelen hoe het aan de beoefenaars eener wetenschap nieuwe veerkracht leent, wanneer zij op zulke ontdekkingen kunnen bogen. Ook van teleurstellingen , dit begrijpen wij, zullen ze hebben te gewagen. Zoo werdeu door Kerviju de Lettenhove te Parijs de vertolkte commentarien van Karel V gevonden , maar ziet, ze behelsden niet veel meer dan de opsomming van 'sVorsten reizen en ongesteldheden. In weerwil echter van teleurstellingen van dezen of anderen aard blijft hct opsporen van bronnen voor de geschiedenis een arbeid , die aanmoediging vindt en verdient. Immers nog veel bleef on- doorzocht, wat kostelijke bijdragen tot onze kennis van vroegere tijden zou kunnen verschafien. De papyrussen in de Louvre, de palimpsesten te Milaan, de staats-archieven van £uropa's hoofdsteden, om niet meerdere te noemen, beloven nog een rijken oogst. En zou ik hier, met het oog Digitized by Google SM J. J0N6ENEEL op onm taderlandsche geachiedenis en op onze inheemficfae Terzamelingen van bronnen , NeSrlands welvoorzien Rijksarchief of de Koninklijke BibUo- theek te "a Hage met stilEvijgen kunnen ?oorbijgaan ! — schatkamers van hiatonekennia , waar reeds meer dan een buitenlandsch geschiedschrijver het gottd der waarheid vond, dat hij socht. Intusschen, het wordt meer en meer tijd, dat op dit gebied voUed^er bijeenvoeging van het gelijksoortige plaats grijpe. Zoo was het een ge^ lukkig denkbeeld van den Minister Thorbecke, een museum van vader- landsche oudheden te stichten. En de Delftsche antiquarische tentoonstel- lingj ofechoon een eerste proeve, gaf op dit gebied reeds een nuttige les voor de toekomst. Dan voorzeker zou de arbeid van een Janssen en Leemans, van den Bergh en van Vloten, Oroen van Prinsterer en Sijpesteijn en welke vader- landsche geleerden er meer aan 't opsporen en bekend maken van bronnen hun krachten wijdden» beter worden gewaardeerd, wanneer de door hcn bijeengesprokkelde oogst gemakkelijker in een kort bestek ware te overzien. Wat moeite het nu kost , o. a. voor de nieuwste geschiedenis des vader- lands oorspronkelijke bescheiden te verzamelen , dat ondervond nog onlangs mijn geachte ambtgenoot Prof. Jorissen te Amsterdam, toen hij de om- wenteiing van 1813 in .helderder licht poogde te plaatsen. Bezat Neder- land een burger als den Amerikaanschen bankier Peabodj, daar verrees ceker in de nabijheid van 's Rijks archieven zulk een mausoleum der va- derlandsche oudheid en geschiedenis, waar ieder bezitter van oudheden of historische oorkonden de zijue, 't zi j in 'toorspronkelijke, 'tzij in beeld, ten algemeenen nutte offeren kon. Nu toch is het te vreezen , dat er jaar- lijks bottwstof voor de geschiedenis verloren gaat, gelijk er reeds zoo menig monttment op roekelooze wijze is gesioopt. Hoe beschamen, zouden wi) haast zeggen, te dieu aanzien zelfs de bloemen den menschl Of ver- meldde niet, eenigen tijd geleden, een Nederlandsche plantenkenner, hoe sommige soorten van gewassen den vroegeren loop eener rivier of de onde standplaats van een voormalig kasteel eeuwenlang blijven aanduiden, als bewaarden ze met eerbiedige verknochtheid de geheugenis des verledns? Ats tweede afdeeling der geschiedkttnde, noem ik de critiscfae of oor- Digitized by Google R E DK. SS& deelkundige. Het is u bekend, welk eme berhaalde toetaing en sifting de bouwstof der historische wetenschap veelal moet ondergaan, alvorens zij rechtaf bruikbaar mag heeten tot opbouw eener welverzekerde kennis van vroegere tijden. Sinds een Niebuhr den geschiedvorschers het invloed- rijk voorbeeld eener dergelijke zuivering gaf, wordt het recht der histori- sche critiek hoe langer zoo meer gegerbiedigd. Zelfs de d^lijkste voor* standers der kerkelijke rechtzinnigheid bestrijden dat recht niet langer, mits men hun enkele beperkingen daarvan toegeve. En hoe springt het thans iederen beschaafde in 't oog, wat vroeger toch zoo deerlijk werd voorbijgezien , dat berichtgevers feilen kunnen, ook al vermochten en verlangden zij in zekeren zin niets dan waarheid mede te deelen. Hoe zien wij het thans helder iu, dat de dichters en priesters der oudbeid in de mythe hun gewaarwordingen en begrippen verzinlijkten ; dat in den mond des volks en zijner zangers de berinneringen van het weleer tot sagen vergroeiden. en dat kerk en klooster in vrome legenden de gedachtenis hunner geloofshelden met dichterlijke overdrijving of kinder* lijken opsmuk verheerlijkten. Ook blijkt het zonneklaar, dat eerst daar, waar de wetenschap den mensch in het waarnemen en oordeelen heeft ge- oefendy die mate van nauwkeurigbeid in het geschiedschrijven een begin neemt, welke ons de hoogste waarschijnlijkheid waarboi^t. Menig critisch verslag verdient uit dien hoofde in geloofwaardigheid den voorrang boveii het getuigenis van tijdgenooten , ja van handelende personen zelve. Bn het is daarom de taak dier critiek, te waarschuwen tegen allerlei mislei* ding, hetzij die met opzet, of wel te goeder trouw werd gepleegd. Waar staatkundige of godsdienstige drijfveeren , waar volslagen onkunde of althans onwetenschappelijke b^rippen in 't spel zijn — daar is reden om voor verwringing, opsiering of verkeerde opvatting van het waargno* mene te vreezen. Bovendien kan ook uit een oogenblik van vergeetachtig- heid of uit sbrdigheid van uitdrukking menigmaal een feil ontstaan bij den overigens geloofwaardigsten berichtgever. Een voorbeeld hiervan kwam nog kort geleden aan het licht uit authentieke bescheiden betreffende on« fen Christiaan Huijgens. Want toen Prof. Harting te Utrecht er in slaagde de lens terng te vinden, waarmede Huijgens den ring van Satnrnus had ontdekt, bleek het tevens, dat de neef van onzen wiskundige, ofschoon Digitized by Google 256 J. JONGENEEL ooggetuige, in een zijner opgaven zicb onJQist had uitgelaten omtrent de raadselspreuk , door ziju bloedverwant eigenbandig in den rand van bet kijkglas gegrift. Uitgebreid is voorzeker de taak der critische geesten op bistorisch ge- bied. Zij hebben veel uit te monsteren als dwaling, wat tot dusver voor onomstootelijke waarheid gold. Niet slechts de overlevering aangaande Rome's eerste koningen^ de mythische of sprookacbtige inkleeding van gedachte pf feit in de gewijde boeken der volken; niet slechts de sage van een Wilhelm Tell, de legende van eene Ursula met haar elfduizend maagden; maar ook meer dan eene dier voorstellingen , welke door over- brenging uit het eene geschiedboek in het andere heerschend zijn gewor- den. Nog is er bij voorbeeld geen Nederlandscb leerboek der algemeene geschiedenis , waarin de slotsommen der critiek omtrent de Israelitische bistorie naar behooren zijn opgenomen. En hoe zijn sinds de bekendwor- ding der Veda's, sinds de nasporingen van een Max Miiller en een Adal- bert Kuhn , alle vroegere werken over Grieksche en Romeinsche mythologie als op eenmaal verouderd geraakt! Ook de polemiek is aan de historiscbe critiek welkomj wauneer zij de aandacht begint te vestigen op mogelijke dwaling. Het verzet van kun- dige voorstanders der Roomsch-Katholieke zienswijze, zooals de Heer Koch en dr. Nuijens, tegen Motley en zijne voorgangers, geeft onpartijdiger beoordeelaars als den Hoogleeraren Fruin en Van Vloten aanleiding een des te klemmender eindvonnis op te maken. In dat herzien en , waar het noodig is , wijzigen van vroeger gangbare oordeelen is trouwens het schoonste gedeelte van de taak der bistorische critiek gelegen. De groote mannen van weleer verdedigt zij menigmaal met vrucht tegen de miskenning > waaraan de tijdgenoot zich soms jegens hen schuldig maakte. Wie haar nader onderzoek met glans doorstaan, komen des te belderder uit op het doek der historie. £n daarentegen, wie soms de afgoden waren hunner eeuw: de gewcldenaars, de bedriegers, de karakterloozen , — zij stelt ze ten toon, zonder scba voor iemand. — wat bij de levenden niet altijd 't geval pleegt te zijn. Dc zaak van een Tiberius en een Nero wordt even onpartijdig door voor- en tegenstanders bepleit, als die van een VViliem I en oen Johan de Witt. £en Alex. von Digitized by Google R £ D E. 257 Humboldt en een Gothe, scboon reeds bij han leven hoog in eere, woi> den niet ontzien , waar het er op aankomt , hun gedrag als hovelingen en staatsburgers, hun karakter en overtuiging als menschen en christenen te wegen. £n die beoordeeling is daarom voor de geschiedkunde van gewicht, omdat zij slechts uit waarheid deugdelijke gevolgtrekkingen kan afieiden. Hoe de wetenschap der historie opbouwend wil te werk gaan, toont zij reeds duidelijk in haar derde afdeeling, die ik de artistieke of kunst- vaardig-beschrijvende wil betitelen. Zij laat de bouwstoffen, die bij elkander gebracht en geschift zijn, niet verder onverwerkt liggen. Zij voegt ze saam » ten einde zich een zoo goed mogelijk gelijkend beeld van de vervlogen werkelijkheid te vormen. En dat hier kunstzin bij te pas komt, volgt reeds uit den aard der te behandelen stof. De geschiedenis toch geeft tooneelen^ gebeurtenissen en karakters te schtlderen, en eischt derhalve van den geschiedschrijver eene zekere kunstvaardigheid in het weergeven. De natuur in de eerste plaats oefent een te belangrijken in- vloed uit op volken en personen , om gebeel door den historicus ter zijde te worden gelaten, waar hij den ontwikkelingsgang der menschheid of harer deelen beschrijven gaat. Schoon spaarzaam en liefst in korte trek- ken schetse hij ook het tooneel eener gebeurlenis, waar het pas geeft, en dat uitvoeriger, naarmate de hoofdgedachte en de afmetingen zijner schil- derij het hem vergunnen. £n leverden die gebeurtenissen zelve eenmaal tafereelen, — het ligt voor de hand, dat reeds geschiedkundige trouw hem er naar streven doet, om ool^ bij zijn herscheppen iets van dien vorm der werkelijkheid na te bootsen. Het licht, dat er weleer op viel, de tegenstellingen zoowel als de overeenstemming , die er bij op te merken waren» ontsnappen niet aan zijn kunstenaarsblik. Hij doet eene keus uit de gegevens, die voorhanden zijn, groepeert feiten en gestalten, en laat zich daarbij niet enkel besturen door wetenschappelijke kennis , maar ook door de gaaf der aanschouwing in den geest (intuitie) en door den smaak voor het schoone en evenredige , beide zaken , die< den kunstenaar kenmer- ken. Ja! waar het karakterschildering betreft, streeft de historicus een palaeontoloog als Owen op zijde. Gelijk deze namelijk uit enkele been- deren van een voorwereldlijk dier zich eene voorstelling weet te maken 83 Digitized by Google 258 J. JONGENEEL van het gehede schepsel, 000 tracht ook de geschiedachrijver uit de gege* vens, Jie hij vond, eeo welafgerond karakterbeeld te vervaardigen. Hij besit daartoe, critisch gesproken, het recht, dewijl hij mag uitgaao van de vooronderatelling, dat ook op zielkundig gebied wetten heerscfaen even bindend als die, welke de stoffelijke wereld ona vertoont. Ik weet het, en met mij ieder, die Prof. Digitized by Google R E D E. 259 Zoo eerst kan de historiscbe letterkande dien bezielenden, dien karak- tervormenden invloed metterdaad nitoefenen, dien men zoo algemeea aan baar toeschrijft, maar niet zelden bij de kenni&making met baar vermist. Tocb is nog bet boogste pant niet bereikt, dat de gescbiedkande berei- ken kan , wanneer zij slecbts bet kun&tige konterfeitsel van het verleden der menscbbeid ontwerpt. Om wetenschap in den voUen zin des woords te worden^ moet zij wetten opsporen, die ons tot richtsnoer voor bet he- den en de toekomst knnnen dienen. Niet slecbta den samenbang van naaste oorzaken en gevolgen moet zij blootleggen, ook verklaring van dat verband tracbten te geven, door uit het vele '^ijzondere en schijnbaar toevallige het meer algemeene en noodzakelijke af te leiden. Dat ia de taak aan de vierde afdeeling dezer wetenschap, de pbilosopbiscbe, voorbe* houden. Wijsbegeerte der geschiedenis bestaat volgens sommigen in het toepassen van een of ander stelsel van begrippen, schier buiten de waarneming om gevormd, bij voorbeeld van de dialectiscbe formule van een Hegel^ op de feitenmassa der gescbiedenis. Zulk eene proefneming moge eene betrekke- lijke waarde bebben , zij is niet de methode, die gebleken is de vruebt* baarste in uitkomsten te zijn. Neenl ook de geschiedkunde leere van de natuurwetenschappen de ware wijs om wetten op te sporen. Niets belet haar om even als gene langzamerhand eene meer stellige wetenscbap te worden. Zelfs moet het mijns eracbtens een dringende eisch des tijds genoemd worden, dat de wetenscbappen , die den Trjenscb en de mensch- heid tot onderwerp hebben, zich niet enkel met losse raadgevingen van staat- of zedekundigen aard, veelmin enkel met aantrekkehjke of afstoo* tende voorbeelden afmaken van baar taak om ons te onderrichten. An« ders — de eeuw der stellige wetenschappen en der kritiek helt er toe over — anders worden zij miskend en prediken zij voor doove ooren. Men slaat dan haar raadgevingen in den wind, omdat zij te veel op gelooven aandringen en te weinig bewijzen. Wijsgeerige beoefenaars der historie zijn dat spoor der indoctieve methode reeds ingealagen. Aan bun spitse staan Auguste Comte, de grondlegger van het positivisme, met Buckle en Taine, in dezen zijn geestverwanten. 33* Digitized by Google 2G0 J. JONGENEEL Auguste Comte gaf de 8chet8 eener wet betreffende den ontwikkelings- gang der menscbheid» een ontwerp dat bij nader onderzoek wellicht blij* ken zal wijziging te beboeven , doch dat als voorbeeld waarde behoudt, Henry Thomas Buckle verdient den naam van vader der vergelijkende geschiedkunde in stelligen zin. En dat vergelijking , zooals de taalkunde onzer dagen die in toepassing is gaan brengen, vergelijking , gevolgd doot de logische verrichtingen^ welke ons empiriscbe regels en ten laatste cau- saalwetten leveren , de leus der historiekunde moet worden — dat is ecne waarheid die Buckle niet te vergeefs zal hebben verkondigd. Zijne hoofd- gedachte behoudt haar beteekenis, welke aanmerkingen ook op de eerste proeven van de toepassing zijner methode te maken mogen zijn. Ook Taine heeft, vooral in de inleiding zijner Ilistoire de la Litterature AnglaxBe behartigenswaardige wenken gegeven omtrent de factoren der geschiedkuudige ontwikkeling van volken en personen. Al noemt hij ze uiet alle^ de drie, door hem vcrmeld, moeten voortaan niet uit het oog worden verloren door.de historici. De eigenaardigheden van het ras, de van buiten invloed uitoefenende omstandigheden , en eindelijk de mate van sneiheid der maatschappelijke beweging, te midden waarvan het indi- vidu zich bevindt — zietdaar wat volgens hem den historischen persoon ons verklaart^ dien wij pogen tc begrijpen. Nevens en bij die opsporing van de hoofdoorzaken der volksontwikke- ling, heeft de wijsgeerige afdeeling der geschiedkunde op menig punt rekening te houden met naburige wetenschappen. Er zijn daaronder vele, die haar uitstekende diensten kunnen bewijzen. Zij versmade noch de zoologie in haar nieuwste vlucht, want o. a. de theorie van Darwin is waarschijnlijk voor toepassing op het gebied der menschenwereld vatbaar — Doch de staathuishoudkunde, die ook op het verleden meer licht vermag te werpen, dan zij tot dusver deed. Maar vooral trekke dc historische wetenschap partij van de statistiek. Dcze levert in haar cijfers zooveel als de door&nee-afmetingen van den stroom der geschiedenia. Treffend zijn de feiten, die zij reeds aan 't licht bracht. In de werken van Wappaus, Dietrich, Engel, Guerry en anderen, biedt zij ons eene menigte statistieke waarnemingen aan, die gedurende ettelijke jaren van regeringswege zijn verzameld en die zich uitstrekken ovcr meer dan 80 millioen zielen. Ge- Digitized by Google R E D E. 261 tnakkelijk nu valt het na te gaan dat ook de zedelijke toestand, ook de gedachtenwereld der menschen zich moet afspiegelen in gevolgen die tot zekere hoogte meetbaar zijn. De rechterlijke , de bevolkings-, de genees- kundige statistiek, de kerk- en schoolcijfers, de boekengeographie , de ge- gevens der armverzorging — en wat niet al meer van de meetbare ver- schijnselen der samenleving, ^ leveren rijke bouwstof voor eene meer stellige wijsbegeerte der geschiedenis. Ook langs dezen weg moet de historische waarheid worden opgespoord, Eerst uit het juist bekende kan men veilige gevolgtrekkingen maken ten aanzien van het onbekende. Het heden moet het verleden en de toekomst ons verhelderen, gelijk het verleden goed gekend op zijne beurt het hedcn verklaart. Zonder gering te schatten, wat de geschiedenis volgens de oudere methode nu reeds leert, en zonder de kracht te miskennen, die van haar kan uitgaan in de gemoederen van het opkomend geslacht, kan er worden voortgewerkt aan hare verhefiing tot den rang eener meer zekere» wetgevende, voorspellende wetenschap. Zietdaar, M. H. het een en ander u medegedeeld van mijne zienswijze ten opzichte van het door mij gekozen onderwerp. Ik zou er breeder over hebben kunnen uitweiden, meer en treffender voorbeelden wellicht kunnen bijbrengen, de toepassing van het aangevoerde maken op de studie der vaderlandsche taal en letteren — vergunt mij u daarover liever bij eene latere gelegenheid te onderhouden. Nog een enkel woord slechts over het hooger onderwijs in de geschied- kunde. Poogde ik in 't iicht te stellen, hoe deze wetenschap grondig, oordeelkundig , kunstvaardig en wijsgeerig moet worden beoefend, er volgt uit, dat men bij het hooger onderwijs aan de studeerenden in elk dezer richtingen den weg zal moeten wijzen. Voor het overige kan men het aan hen zelve overlaten, of zij bij eene dier afdeelingen meer uitsluitend dan wel bij alle te gader als 't ware in dienst willen treden. Geschiedenis — Stuart Mill heeft het in zijne inwijdingsrede te recht betoogd — geschiedenis kan niet worden onderwezen iu haar ganschen omvang. Het kan van geen leeraar der historie worden gevergd , , dat hij die gansche menigte van feiten uit het studeervertrek overdragen zou naar Digitized by Google 262 J. J0N6ENEEL de schooL Oeen Titan ware in Btaat, zalk een berg op de scheudera te torsen. Ook het gebeugen der ieerlingen zou niet , op vlucbtig hooren af, in staat zijn het medegedeelde op te vangen, veelmin vast te houden. Maar ieta anders is het han een leiddraad in handen te geven, hun liefde in te boezemen voor de studie der historiei hun den weg te wijzen tot de bronnen, hen bekend te maken met de werkzaamheden der cri* tiek, hen door middel van proeven te laten oordeelen over Bchoone ge- schiedwerken ; eindelijk : hun blik op tijdvakken , voiken , personen , alsmede op den gaog en de wetten van het groote geheel, te verruimeo en te verscherpen. Want als men hun zoo de verscbillende spiegelvlakken van den diamant der historische kennis beurteiings in de oogen iaat schitte- ren, ais men hen de verschillende werkzaamheden iaat gadeslaan, die tot de taak der geschiedvorsching behooren, dan is er grooter kans» dat zij zich uil eigen beweging zullen wijden aan eene zoo uitlokkende wetenschap. 