title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Het trekt de aandacht, dat Aristoteles in de straks aangehaalde woorden de eigenschappen der ligchamen op den voorgrond stelt, en dus, even ais wij, uitgaat van de gewaarwordingen die de zintuigelijke waarneming op* wekt. Maar onmtddellijk daama vangt het verschil tusschen de oude en de tegenwoordige natuurbeschouwing aan zich te openbaren, en scheiden zich dus de w^en. Het verschil tusschen deze twee wegen kan eenvou- dig aldus worden aangeduid: de eene loopt, als het ware, rond op het terrein van de onmiddellijke gewaarwordingen , die de waamemer onder* vindt, de andere treedt zoo spoedig mogelijk daar boiten. Wij weten, dat een ligchaam bepaald is door al zijne eigenschappen , dat is, door al de krachten waarvan het de zetelplaats is, en wij zullen geen oordeei vellen over zijnen aard, dan na vooraf zooveel mogelijk van die krachten te hebben leeren kennen. Wij gaan als het ware om de stof heen , ten einde haar van alle zijden te beschouwen, en beperken ons geenszins tot de onmiddellijke gewaarwordingen , die zij bij de waaraeming in ons op- wekt. Integendeel wantrouwen wij deze, daar zij afhankelijk zijn van den toestand waarin wij zelven ons bevinden, en wij bij ervaring weten, dat zij vaak door zeer onwezenlijke eigenschappen der ligchamen worden bepaald. Om een voorbeeld te noemen, het wezen van het goud is voor ons niet geiegen in zijne fraaije kleur, zijn glanSi zijne zwaarte, zijne kostbaarheid en wat dies meer zij : wij treden opzettelijk en met bewust* sijn bmten den kring dezer indrakken, wij stellen het goud objectief voor ons, bezien het van alle zijden en maken zoo, voortdurend abstraherende 88» Digitized by Google 260 J. W. GUNNING van de persoonlijke gewaarwordingen , die het bij ons opwekt , ons oordeei op over zijn aard. Niet alzoo Aristoteles. Hij behoeft niet zooals wij te zoeien naar het wezen van een ligchaam^ want zoodra hij aangewezen heeft, wat het lig- chaam voor hem is, dus zoodra hij het beschreven heeft, is het hem be- kend. Voor Aristoteles was het wezen van het goud jnist: zijne zwaarte, zijne kleur , iets dat beantwoordt aan den indruk van zuiverheid en koat* baarheid enz. Tn de leer der elementen van Aristotelea komen dus slechts die eigenschappen der ligchamen in aanmerking, die onderscheiden kun- nen worden in de geheel persoonlijke gewaarwordingen. Die eigenschappen worden gesplitst in wezenlijke en afgeleide, en de eerstgenoemde, waartoe warm, koud, droog en vochtig behooren, zijn het nu die, twee aan twee gecombineerd , de elementen uitmaken, waaruit de stoffelijke wereld be- staat. De eigenschappen worden derhalve tot stoffelijke dingen, de adjec- tiva tot substantiva gemaakt. Door vermindering of vermeerdering dezer eigenschappen ontstaat het eene ligchaam uit het andere. Het eigenaardige in deze natuurbeschouwing is derhalve niet zoo zeer het gebrek aan of de verwaarloozing der waameming, maar veelmeer de omstandigheid , dat al wat de waarneming leert, geheel en uitsluitend geinterpreteerd wordt naar de persoonlijke gevoelens van den waamemer, en het oordeel dus geheel onder de heerschappij blijft van zijn eigen geestelijken toestand. Zoolang dit beginsei overheerschend blijft, mogen de waamemingen zich vermenigvuldigen , ook door proeven en onderzoe- kingen, — de feitenkennis zal daardoor toenemen, maar tot de ware ver* klaring zal geen stap vooruit worden gedaan. Want de natuur kan niet uit den mensch, maar alleen uit haar zelve worden verklaard. Indien de regel, dat de ontwikkeling der menschheid denzelfden alge* meenen gang heeft en dezelfde hoofdphases doorloopt, als bij het individu, ook met betrekking tot ons onderwerp geldigheid heeft, dan laat zich het onderscheid tusschen de oude en de nieuwere natuurbeschouwing nog onder een ander gezigtspunt brengen, dat vooral daarom belangrijk is, omdat het de oorspronkelijke noodwendigheid en dus de levenskracht van de denkbeelden der oude wijsgeeren in het licht stelt en hen derhalve vrij- Digitized by Google REDEVOERIRG. 261 pleit yan de beschaldigiiig ^ dat zij zich hun standpunt van nataurbeschou- wing willekearig zouden hebben gdcozen. De namen, waarmede^^de voorwerpen en verschijnselen der natuur wor- den aangedaid^ zijn natuurlijk oorspronkelijk niet anders dan de meer of min conventionele uitdrukkingen voor de gewaarwordingen , die zij in ons opwekken. Wij kunnen derhalve het beginsel der oude natuurbeschouwing, welke juist van die onmiddellijke gewaarwording uitsluitend uitging, ook aldus formuleren: dat zij in de namen, in het dagelijksche leven gebruikelijk , tevens eene verklaring ziet der natuurverschijnselen welke daardoor wordea aangeduid. Deze zelfde grondfout vinden wij nu ook in onze eigene om- geving terug, bij allen die geen aandeel hebben in onze tegenwoordige natuurkennis. Vergunt mij, U op enkele voorbeelden daarvan te wijzen. Wanneer de werkman in dezer voege spreekt: dezon^qatop, de steen val/, het vuur verteert de brandstof , dan beschrijft hij eenvoudig het waar- genomene iu de termen des dagelijkschen levens. Maar deze beschrijving geldt tevens voor hem als eene verklaring, zooverre hij aanleiding heeft om naar eene* verklaring te vragen. De voorstellingen, die de woorden , bij hem opwekken, hoe onbepaald ook van beteekenis, voldoen immers volkomen aan zijne behoeften, aandoeningen en gevoelens, en zoolang hij dien engen kring niet verlaat, zal hij geenerlei aanleiding hebben, om daaraan eene juistere, meer op de zaak zeive betrekking hebbende betee- kenis te hechten. Als de fabriekant in zijn pakhuis zijn papier of zijne katoenen ziet bederven, en hij de oorzaak daarvan naspoort, eindigt dan zijn onderzoek niet, wanneer hij erkend heeft, dat het weer er in zit? Hij weet er immers uit vroegere ervaring alles van, zoowel de nadeelige gevolgen, als de middelen om er zich in het vervolg voor te wachten. Voorzeker, indien hij geen natuurkandige is, hij zal niet verder vragen, wat dan Aet taeer toch eigenlijk is ; en met deze vraag beffint toch eigenlijk eerst het natuurkundig onderzoek. En onze zorgzame, maar niet natuur- kundige huismoeders, zijn zij niet volkomen te vreden met de uitdruk- kingf dat het kind de ioorts heeft ten gevolge van gevatte koude, eu met de ervaring, die haar voor wetenschap geldt, dat die koude door zweetdryvende middelen weder kan worden verjaagd? Laat vrij de ge- Digitized by Google 262 J. W. GUNNIN6 leerde vader den zin dier woorden, voor sooveel hij daartoe bij magte is, met verklarende wetenschappelijke termen aanvullen» 'theeft geen vat op haar, de op hare gewaarwordingen geveatigde wetenacbap is haar genoeg. Maar ook de mannen der wetenschap zelve vervallen aomtijdfl in die foot. Natuuriijk is het in de wetenfichap vuk onvermijdelijk , verachijnaelen , die nog onverklaard zijn, met namen, aan het dagelijksche leven ontleend, te bestempelen; het zijn dan slechta verkorte spreekwijaen , waarmede onbe- kende zaken worden aangeduid, gelijk b. v. de woorden gisting, contact- werking enz. Maar ieder, die de geschiedenis van de zoogenaamde levena- kracht kent, herinnert zich, hoe de verwarring van namen met verklarin- gen aanleiding kan geven tot schromelijke dwaalbegrippen. Het zou gemakkelijk vallen, uit de volksbegrippen omtrent natuurver- schiJDselen nog meerdere denkbeelden op te delven, die wezenlijke be- standdeelen waren van de natuurbeschouwing der ouden. Doch de tijd verbiedt, het onderwerp in deze overigens zeer leerzame rigting te vervol- gen en ik zal mij derhalve bepalen tot nog eene opmerking op dit gebied, Wij herinneren ons, dat bij de oude wijsgeeren de eigenschappen eener stof niet zoo als bij ons worden gedacht als onveranderlijke, van de stof niet te scheiden kenmerken , maar als hoedanigheden , die niet alleen voor wijziging, voor vermeerdering of vermindering vatbaar gedacht woiden, maar ook als dingen, die van de stof zelve onderscheiden zijn, me^ of min als kleederen , waarmede eene eigenschapslooze stof al of niet kan zijn aangedaan. Een daarmede overeenkomstig denkbeeld vinden wij terug in zeer vele onder het volk gangbare voorstellingen , b. v. omtrent hetgeen men bij koopwaren noemt de qualiteit. Ik herinner mij hierbij den hard- nekkigen twijfel, in der tijd door sommigen gekoesterd tegen de identi- teit, die de Scheikunde had bewezen te bestaan tusachen beetwortel- en koloniaalsuiker , tusschen suiker met en suiker zonder stoom bereid. De een heette minder zoet en minder hard van korrel dan de andeie. Bn waaraan werd dit nu to^schreven ? Niet aan de ware oorzaak , nL aan stoffelijk verschil, als een gevolg van de omatandigheid , dat de fabriekan- ten er toen nog niet in geslaagd waren, die suikers in dezelfde mate van zuiverheid , d. i. even vrij van vreemde bestanddeden te verkrijgen. Maar men geloofde, dat dezelfde suiker, al naar oorsprong en bewerking, nu Digitized by Google REDEVOERING. 263 eens meer dan eens minder soet konde nitvallen. Een beroep op het voor- beeld van den wijn, die bij verschilloide oogsten van versehillende quali- teit is, deed de fout in de redenering nog maar te meer uitkomen. Het verschil in de qualiteit van den wijn is een erkend gevolg van stoffelijke verscheidraheid , maar suiker is al altijd hetzelfde ligchaam, even zoet. Voorzeker, de aanteekeningen van den practischen Scheikundige zouden voorbeelden te over kunnen opleveren van den harden kamp, dien hij in soortgelijke zaken vaak te voeren heeft tegen voorsteliingen en begrippen, die^ wanneer men tot hun oorsprong en grond opklimt, blijken iu wezen dezelfde te zijn als die der oude wijsgeeren. Vioeit uit deze opmerkingen de raison d'etre der oude natuurbeschou* wing als van zelve voort en geven zij tevens de verklaring van hare lang- durige levenskracht , wij zien er ook de aanleiding in tot de grenzenlooze verscheidenheid der meeningen over de zamenstelling der natuurstoffen , die wij sedert Aristoteles tot aan het begin der nieuwere periode in de geschie- denis waarnemen. Is de verklaring der natuur niet anders dan de be- spiegeling over de gewaarwordingen , die de voorwerpen en verschijnselen in ons opwekken , dan is zij ook gebeel af hankelijk van onze persoonlijk- heid ; ~ onze aandoeningeu en neigingen , onze practische behoeften , onze kennis op ander gebied, onze zedelijke en godsdienstige overtuiging zelfs, hebben er aandeel in, en naauwelijks is het bij dezen toestand mogelijk, dat twee personen dezelfde begrippen koesteren omtrent natuurkundige onderwerpen. Had niet de slaafscbe geest, die vooral in de middeneeuwen de weten- schap beheerschte, de zelfstandige ontwikkeling der individuele meeningen tegengewerkt, de grove dwalingen en de volkomen onvruchtbaarheid dier tuchteloosheid van het natuurkundig onderzoek zouden zich reeds veel eerder hebben geopenbaard, en de Scheikunde had welligt vroeger dan thans het geval is geweest, de betere rigting ingeslagen. Doch in den gegeven toestand rigtten sdch de meeningen uaar hen , die zich door per- soonlijke hoedanigheden en meerdere kennis invloed en aanhang wisten te verschaffen. ^ De geschiedenis der Scheikunde van Aristoteles tot op het einde der 17^ eeuw bestaat dan ook, voor zooverre ons onderwerp betreft, Digitized by Google 264 J. W. GUNNING slecbts in eene bonte reeks van meeningen en nitspraken uitgegaan van een betrekkelijk klein getal van meesters, aan wier gesag de rest cich onderwierp. Vergunt mij U deze periode in enkele hoofdtrekken te schetsen. Bij de Grieksche wijsgeeren werd het denken, ook over de nataur, geheel beheerscht door het streven naar eenheid in de wereldbeschouwing, en dientengevolge waren hunne stelseis steeds breed van vormen^ edel van karakter en koninklijk van gestalte. Maar in lateren tijd begonnen ook andere rigtingen invloed uit te oefenen op de natuurbeschouwing. lo de wetenschap, die de Arabieren in Europa aanbragten, komen bepaalde zedelijke begrippen op den voorgrond, aan menschelijke toestanden en neigingen ontleend, die zich later oplosten in de dogmatische voorstellin- gen van het Christendom. Onder dezen dekmantel slopen de hartstogten binnen^ gouddorst^ ijdelheid en mirakelzucht kregen aandeel in de ver- klaring der natuurverschijnselen en beheerschten het onderzoek , dat trou- wens nimmer tot doel had , de vooraf opgevatte meeningen vorau98etzungdo9 te toetsen , maar steeds bestond in proefnemingen om ze te verwerkelijken. Gemakkelijk stelt men zich voor, hoe de aan elkeen bekende beschrijvingen van de werkplaatsen der zwarte kunstenaars, met allerlei akelige geheim- zinnigheden opgevuld, passen aan dit tijdvak. Gemakkelijk verklaart men zich» hoe niet alleen het goudmaken en het bereiden van een algemeen geneesmiddel , maar ook kunstmatige voortbrenging van planten, dieren en zelfs van menschen, de doeleinden waren, waarnaar men streefde, en de wensch om voor een adept, d. i. voor een der zake kundige, gehouden te worden, de gereede aanleiding was tot al de bedriegerijen en kunste- narijen^ waarvan deze geschiedenis vervuld is. Het waren vooral de metalen, die de aandacht trokken^ en aan deze knoopen zich de meeste denkbeelden , die in dat tijdvak heerschten , vast. De natuur werd gedacht^ even als de menschen, te streven naar de vol- making harer producten. Bij ongestoorde werkzaamheden bragt zij in haren schoot^ door bevruchting der jonkvrouwelijke aarde, de zuiverste, edelste stoffen voort, goud en zilver, den koning en de koningin der meta- len. De minder edele waren de producten van eene ontijdige losmaking der vrucht. Waarom zoude men deze werking niet kunnen nabootsen? Digitized by Google REDEVOERING. 265 Gelijk toch de gist het onverteerbare meel in voedzaam en smakelijk brood verandert , zoo moest er ook wel iets wezen , dat onedele stoffen in metalen konde veranderen. Dat zoude het yraoie mayisterium , het eliwir, de tinctuur, de steen der wijzen zijn. Dat middel zoude aan het minder edele de gewenschte eigenschappen mededeelen: de kleur en de zwaarte van het goud, de blankheid en de zuiverheid van het zilver. Hoe meer zorg aan deszelfs bereiding besteed was, des te krachtiger zoude zijne werking zijn. Mare tingerem^ si mercurius esset^ ik zoude den oceaan in goud veranderen, als hij vol kwik was, zeide een zijner lofredenaars. Die veredeling der metalen werd niet slechts beeldsprakig vergeleken met een stoffelijk en geestelijk zuiverings-proces ^ maar de steen der wijzen bragt den bezitter zelven alle persoonlijke volkomenheden , ligchamelijke en geestelijke, aan: gezondheid, langdurig leven» ja de onsterfelijkheid, de vergeving der zonden, de eeuwige gelukzaligheid. De mysterien van het Laboratorium werden een met die van de godsdienst, en de bijbei werd geexegetiseerd als eeu codex van Alchemie. Ora et labora, was de lijfspreuk der goudmakers, want slechts door de goddelijke genade kon het doel worden bereikt. En om de buitensporigheid, waartoe men ge- raakte, in een enkel voorbeeld te kenmerken, wii ik er op wijzen, dat Hendrik VI van Engeland, toen hij (1481) de alchemisten in zijn koning- rijk openlijk opriep, om den benarden toestand der schatkist ter hulp te komen, zich in de eerste plaats wendde tot de geestelijken , die immers met het werk der transsubstantiatie uit ervaring bekend moesten zijn! Het spreekt van zelf ^ dat de alchemisten zich van den aard en de za- menstelling der metalen eene voorstelling maakten» die in overeenstemming was met hunne denkbeeldefi over de metaalveredeling. In de theorie, die zij zich daarvan schiepen , ontbrak het evenwel niet geheel aan juiste op« merkingen. Zij beschouwden de groote overeenkomst, welke de metalen onderling vertoonen , als een gevolg van stoffelijke overeenkomst en deze weder als gegrond in eene overeenkomstige zamenstelling. Het algemeene in de metalen, de metalliciteit , waaraan zij den glans, de zwaarte en taaiheid danken, werd gedacht als eene soort van kwik: datgene wat ze, het eene meer, het andere minder toegankelijk maakt voor den invloed van lucht, vochtigheid en andere omstandigheden , — het beginsel der 84 Digitized by Google £66 S. W. GUNlflNG feranderlijkheid. ~ Boude daarentegen eene aoort ?an ewavdi sijo* Later werd nog een derde bestanddeel daarhij gevoegd» het zout» en van de metalen breidde zich deze voorstelling oit over alle audere naiuurstoffen; aoodat deze drie: kwik, swavel en zout, de algemeene elementen, de grondstoffen der atoffelijke werdd waren. £r ligt in deze vooratelliBg oenige toenadering tot de onze » maar niat zooveel ala men uit de beachiij- ving welligt zoude opmaken. Onder zwavel, kwik en zout werden nameHjk niet de stoffen verstaan, die wij in afzonderlijken staat met dien naaa beetempelen; in den aanvang althans waren het slechta namen voor eigen- achappen, die atoffelijk werden gedacht, juist zooals in de Aristotelische leer het warme, het koude enz. substantieel werden voorgesteld; dingen derhalve waarvan het onbeslist bleef ^ of men ze zich stoffelijk of onstoffe- lijk denken moest, weshalve zij ook meestal met den dubbekinnigen Baam van heginsels werden aangeduid. Het min of meer metaphysische karakter dier elementen drukt zich nog nader daarin uit» dat zij het kwik het mannelijke, de zwavel bet vrouweiijke^ het zout het aardaohtige be-, ginsel noemden. In lateren tijd werden intusschen deze beginsels hoe langer zoo meer stoffelijk gedacht en in dezelfde mate naderde men dus meer onze denkbeelden omtrent stoffelijke zamenstelling. Behalve de ge- Boemde elementen, speelde ook eene belangrijke rol de quinta essentia uit de AristotelisGhe leer, ala het weaenlijkste bestanddeel van eene stof, na« melijk datgene wat in de gewaarwording , die »j bij ons opwekt, de eerste en gewigtigste plaats inneemt; een afzonderlijk beginsel, dat boven de gewone, minder belangrijke, uitsteekt en deze beheerseht In dezen sin werd b. v. de geneeskracht van een natuurproduct als de quinta essentia daarvan of^evat, op dezelfde wijze als wij nu^ overeenkomstig de reali- teit, de chinine noemen het koortswerend bestanddeel van den chinabast In de voorstellingen , die men zich maakte over de wijze, waarop uit deze elementen de zamragestelde stoffen ontstaan, oiitbreekt het weder geheel aan concrete begrippen. In den aanvang der alchemische periode waren ook deze van nagenoeg zuiver metaphysischen aard, maar kregen later een karakter, aan menschelijke toeatanden ontleend. I>e wo(»:den huwen en scheiden, strijden, overwinnen en overwonnen worden, werden, niet mrtaphorisch ; maar in een zin , die zeer na grensde aan dien waarin Digitized by Google REDE¥OERIN& 267 xij gewooolijk vodrkoizieQ , gebezigd ter aanduiding van de werkingen» die de stoffen op eikander uitoeftHieQ, waaneer sij onder bepaalde omstan- digbeden mek elkander in aancaking vorden gebragt. Zoo wordt, om skchts e» enkel voorbeeld te noemen, het kwikzilver dat is het levende zilver» ^edood doot zamenwrijven met zwavel, omdat daarbij eene poeder- vormige niet meer vk)eibare stof ontstaat, uit welke evenwel het gedoode kwik weder kan worden gerevwi^erd, door het b. v. met ijzer te verhit* \m. Laat mij ten slotti ter kenmerking der chemische denkbeelden in dit tijdvak eenige woorden van Paraceisus aanhalen, waarin iiij over de ver- krijging van de quinta essentia spreekt. 4rln era l)ewoond huis/' zegt hij, //zijn twee dingen, de man en het #buis. De eeoe die gaat, lu^mt, zbh beweegt, die kan en wil; liet /^andere onbewegelijk , dat siechts van vorm en aanzien verandert, wannecar irde bewoner bet verkiest. Zoo is het kwik, zoo zijn de mineraiien d» ^metalen. Zij liebben in zich het huis en den ievenden man, die er de #quinta essentia van is. Zoo gij hem er uit kunt haien» hebt gij den irsteen der wijzen^ en de panacea vereenigd. Maar helaasl hoe is hij te //vatten , die man , die zich als in een vesting versterkt in zijn huis , zonder ^dat dit zelf omverre geworpen wordt en hem tegelijk onder puiuhoopen #vermorzeitP Hoe dien verborgen geeet der metalen er uit te halen, zon- ifder ai te ruwe niiddelen te gebruiken , die liem zouden dooden of onder ^andere vormen gevangen zettenP Het zou inderdaad even . gemakkelijk irzijn, een huis te doen bouwra door een doode, als eeine transmutatie /y(d. i. de verandering vaa een onedel metaai in goud of ziiver) te verrigten #inet behulp van de quinta essentia dior metalen, als haar geest gedood ns QBder de handen van een roekeloozen kunstenaar.'' Men zie toch in deze woorden niet uitsluitrad beeldspraak; zij is er even weinig in, ala in de taal, die wij in onze omgeving vernemen van het werkvoUc onaer fabrieken, van jeugdige personen en van volwassen 84» Digitized by Google 268 J. W. GUNNING onkundigen, die ook bij tamelijk ruime ervaring van natuurverschijnselen nog niet zijn getreden buiten den kring eener anthropomorphiscbe natuur- opvatting. Hoort hen van de grondstoffen, die zij bewerken, spreken als of zij ze ligchamelijke toestanden, die hun bekend zijn» zien doorloopen; van hunne werktuigen , alsof deze met persoonlijke eigenschappen zijn be- deeld^ op welke zij zelve invloed kunnen uitoefenen. En is het niet be- kend, dat knapen^ die scheikundig onderwijs ontvangen, eerst allengs zich gewennen aan het denkbeeld, dat de resultaten der proeven, die de onderwijzer tot hunne leering verrigt , niet eenigermate van diens willekeur af hangen ? Het kost moeite , hen te overtuigen , dat proeven slechts onaf- hankelijke natuurwetten openbaren. Vele volksmeeningeu verliezen, uit dat oogpunt beschouwd, al het vreemde, dat zij anders zouden vertoonen. De vreugde, die er volgens de dagbladen bij het volk in Frankrijk dezer dagen heerschte over den dood van den weerprofeet, Matthieu de la Drome, die beschouwd werd als de oorzaak van den langdurigen winter dien wij beleven; de meening over mijne instrumenten , geuit door eeu paar man- nen ^van het volk, die ik eens onbemerkt afluisterde, namelijk, daf dit nu dingen waren die op V toeer toerien ; komen ons dan niet meer als toe- vallige bekrompenheden of eigenzinnig bijgeloof voor, maar als de openba- ringen van een standpunt van natuurbeschouwing , waarop wij zelven ins- gelijks stonden^ alvorens wij geleerd hadden, dat de natuur niet uit onze persoonlijke gewaarwordingen , maar alleen uit haar zelve kan worden verklaard. De hervorming der Scheikunde, nl. de vaststelling der beginselen, waarop de tegenwoordige leer der elementen berust, werd aan het einde der mid- deneeuwen door verschillende omstandigheden voorbereid. De buitenspo- righeden der alehemisten, de dienstbaarheid aan geldzucht en ijdelheid, waarin het natuurkundig onderzoek was vervallen, en zijn volkomen on- vermogen om anders dan persoonlijke meeningen voort te brengen^ deden allengskens de oogen opengaan voor de noodzakelijkheid om zich op een geheel auder standpunt t^enover de natuur te plaatsen. Krachtig hielp daartoe mede de oprigting van verschillende vereenigingen van geleerden, in wier midden door onderlinge kritiek al het persoonlijke , dat er in elke Digitized by Google REDEVOERIIIG. 269 meeDing was, niet aUeen gemakkelijker erkend, maar ook geelimineerd kon worden. Het: //zoo veel hoofden zoo veel zinnen/' moest natuurlijk daardoor minder van toepassing worden op de scheikundigen en het zoe- ken naar kennis buiten den kring der persoonHjke gewaarwordingen en naar eene objectieve argumentatie werd meer en meer noodzakelijk. Van groote invloed was ook de schok , dien de subjectieve natuurbeschouwing in het algemeen had gekregen , toen het Copernica&nsche stelsel de aarde had doen ophouden het middelpunt van het heelal te zijn, en de ontdek- king van America had bewezen , dat de tegenstelling van onder en boven slechts in den mensch, niet in de natuur bestaat. De eerste gevolgen van deze en andere gunstige omstandigheden waren zigtbaar in de erkenning der Scheikunde als eene zelfstandige wetenschap. Hoe krachtig spreekt dit bewustzijn in den uitroep van Beccher, als hij gevoelt, iets anders te zoeken in de dingen, waaitoe de Alchemisten slechts door gouddorst of mirakelzucht werden gedreven: //Maar mijn //koninkrijk" zegt hij, //is niet van deze wereld. De kruik bij het regte //oor aanvattende^ denk ik den waren weg tot deze dingen te vinden: de //pseudochemist zoekt slechts goud» maar de ware natuuronderzoeker zoekt ffie wetenschap, die beter is dan aile goud." Men begon ontevreden te worden met de elementen van Aristoteles en van Paracelsus; /s^zij waren toch wel wat al te raetaphysisch", heette het, en men hoorde uitspraken als deze: //een goed peripateticus is een slecht chemicus, en omgekeerd." In 1661 trad Boyle op met een geschrift, dat den , het ontstaan eener nieuwe rigting kenmerkenden titel droeg : Chemiala ScepHcus, de Scheikundiffe ttoyfelaar. In dit en in andere werken spreekt hij onverholen uit, wat ons nu als de natuurlijkste zaak der wereld in de ooren klinkt, maar in zijnen tijd eene ontzagchelijke beteekenis had: nl. dat men voor elementen alleen die stoffen moest houden, die men sub- stantieel uit andere kan afzonderen , zonder een zigtbaar verband in ejgen- schappen tusschen het compositum en de componentia te vnllen vinden. Wij herkennen daarin het hoofdbeginsel van onze leer de elementen, vol- ledig uitgesproken. En hoe duidelijk gevoelt onze Boerhaave den overgang tot een ander standpunt als hij de ware chemische beteekenis geeft aan het woord verwantachap , dat reeds sints iang in gebruik was^ voor de Digitized by Google 270 I- W, GURNING oorzaak der chemiache v^binding, maar opgeyat ak eene mentohelgke betrekking, berustende op overeenkomst in karakter of neigingen; terwijl bij het gebroikt om, ontdaan van alle ingebeelde analogiea en aonder beeldspraak, de gedachte oorzaak aan te duiden van eene werkiog, welke nitloopt op de vereeniging van geheel ongeiijkaoortige atoffen tot nieuwe ligchamen met zelfstandige eigenachappen , en voegt er dan bij: fatear^ paradoxa haec aaaertio. Met het oog op de oorapronkelijke en gebruike* lijke bcteekenis van het woord, moest de nieuwe zin, die hij er aan hechtte, noodwendig paradox schijnen. Is het ons niet, alsof wij tasten en proeven, dat dese natuuronderaoe- kers datgcne wat hun persoonlijk treft in betgeen u] zien^ terugdringen , en er naar streven » om nuchter van verstand en voretueietzunffsloa van oor- deel, te beschrijven wat hun de natuur buiten dien kring te aanachon- wen geeftP Met de vestiging en uitbreiding dezer nieuwe opvatting was de revdutie op scheikundig gebied volbragt. De hoofdbestanddeelen van bet begnp element waren gegeven; in de 18<<<^ eeuw werden de nog ontbrekende allengs tcegevoegd en tegen het begin der 10<i« vereenigden aich de afiEon- derlijke lichtstralen van nieuwe kennis, als in het middelpunt v«n een cirkel, in Lavoisier, wiens genie er den grondslag van vormde» waarop het tegenwoordige gebouw der Scheikunde rust AIs wij den afgeloopen weg overzien en de geschiedenia van het b^psp element aanmerken als een voorbeeid van de ootwikkelingegeachiedenis der natuurkundige methode , dan , dunkt mij , kunnen wij het verschil tusschen de oude en de tegenwoordige denkbeelden niet meer beschouwen als enkel van wetenschappelijken aard , wij bemerken er een p^chologisch verschil in, Zoolang de stoffelijke wereld slechts beschouwd wordt ia betiekking tot onzep individuelen toestand , en de verkiaring sleohta is de vettaling van onze persoonlijke gewaarwordingen in de termen van het dagelijksche leven , heerscht het oude beginsel. Waar in de gewaarwording scheidiog gemaakt wordt tusschen datgene» wat ons als gevoelende en holpbehoe- vende wezens betreft, en datgene wat tot de buitcmwereld , (^ zich zelve beschouwd, behoort, <faar is het nieuwe ontloken. Wetenscfaap wordt Digitized by Google REDEYOERING. 871 siechts daar gehona, waar die scheidiiig met bewastzijn wordt doorge- loenl en sleehts het laatstgenoemde bestanddeel als grondslag ter verkla* ring wordt gebroikt. Dan ontstaat in de namen en termen des dagelijk* edien levens eea oieawe zin, dien wij nevens den gewonen onderscheiden. Die nieawe sin bevak wetenschap. Hoe grooter de wetenschap, des te sterker dat onderscheid. Hoeve)e begrippen ipertegenwoordigen de namen water, aarde, bodem voor den Scheikundige, boven de altijd zuiver persooulijke denkbeelden^ die zij bij den onkundige opwekken! Hoe is de wetenschappelijke beteekeni» der woorden grondatof, element^ verbinden, scheiden, ontleden^ verschillend ran die, welke zij op eik ander gebied hebbenl En wanneer wij vrij zijn in het toekeanen van namen, dan gebruiken wij eene nomenclatuur^ d. i. wij geven namen, die geen bestanddeel van persoonlijke gewaarwording meer bevatten, maar zooveel van het wezen der stoffen aanduiden, als er ons van bekend is. De ierra damnaia, de gevloekte aarde, en het caput mortuum, den doodenkop der oude Chemisten, het onnutte overblijfsel van zekere bereiding, noemen wij doodkalm ijzeroxyde^ de viirioia, om de toevallige overeenkomst met glaasjes zoogenoemd , heeten bij ons eenvoudig gekristalliseerde sulfaten. De in uwe ooren barbaarsch klinkende naam MraaetJ^iammoniumoaydeiydraai , vertegenwoordigt een schat van kennis» maar geen enkel denkbeeld uit den kring des gewone levens of der industrie. Die stof heeft ook uitsluitend voor de wetenschap belang , maar ware zij door een zeepzieder uitgevonden, die haar gebruiken konde in zijne induBtiie, zij zoude een naam hebben ontvangen aan dat gebruik ontleend. Die scheiding tusschen de bestanddeelen onzer indrukken is eene daad van den onderzoekenden geest en brengt bij hem een blijvenden toestand te weeg, die niet beter kan genoemd worden dan een toestand van zelf* verloocheniBg. Dien toestand kunnen wij bij het wetenschappelijk onder- zoek niet verlaten, zonder ons aan het gevaar van te dwalen bloot te stel- len. Maar in en door die zelfverioochening gaan wij den zekeren weg. Want dan putten wij onze begrippen enkel uit de natuur en meten deze ak het ware met haar zelve. Ziedaar de onwankelbare grond der zeker- heid van het natuurkundig onderzoek. Want hoewel het voor een individa Digitized by Google 272 J. W. 6DNNING onmogelijk is, zich in dien volkomen onbevangen toestand te plaatsen, door de zamenwerking van honderde medearbeiders worden de persoonlijke fouten op den duur altijd geelimineerd. Een der eerste vaderlandsche Scheikundigen van onzen tijd heeft eens» zijnen leerlingen den weg der wetenschap voorhoudende , gezegd, dat wij ons als kinderen moesten stellen voor de natuur, zoo ontvankelijki zoo eenvoudig. Dat zinrijke beeld, dat slechts kan misverstaan worden door hen , die het atandpunt van den onderzoeker verwarren met de middelen tot volbrenffing van het onderzoek; neem ik met voorliefde over, daar het^ behalve de hoofdgedachte , nog een vruchtbaar nevendenkbeeld bevat. Die als kind heeft geleerd, zich te buigen onder het gezag van wat boven hem staat, kan opgroeijen tot een man, die eenmaal zelf zal weten te heerschen. Zoo is ook ons kindschap tegenover de natuur te gelijk de bron en de voorwaarde van onze magt over haar. De U voorgedragen opmerkingen zouden tot menige vruchtbare gevolg- trekking aanleiding kunnen geven. Doch de tijd dringt en ik bepaal mij er dus toe , U met een enkel woord te wijzen op het practische nut , dat zij hebben voor den onderwijzer der Scheikunde. De ondervinding leerti dat vooral jonge knapen vaak een zeer langen tijd behoeven, alvorens zij zich de grondbegrippen der Scheikunde eigen maken, en geen wonder! want die begrippen kunnen alleen ontleend worden aan een gebied, dat zij nog nooit hebben betreden, dat eener objectieve uatuurbeschouwing. Doch hoeveel zal een verstandig onderwijzer den leerling kunnen te ge- moet komen , wanneer hij zich zelf bewust is , dat men tot dat gefaied niet komen kan, dan door eene in zelfverlqochening bestaande daad des geestesl Voorwaar! hij zal niet beginnen met de vermogens zijner leer* lingen te verdenken van botheid of bekrompenheid , maar zich zelven veeleer afvragen, of hij er bij zijn onderwijs steeds aan denkt, hun den weg tot die zelfverloochening gemakkelijk te maken. En vergunt mij nu ten slotte met een enkel woord terug te komen op het uitgangspunt mijner rede. Het zal slechts in eene enkele vraag be- staan. Zoude het inderdaad zeker zijn , dat de natuurkundige methode op elk gebied en voor alle problemen de eenige ware is? Is op ander gebied* Digitized by Google REDEVOERING. 278 dan dat van het natuaroDderzoek de scheiding tusschen de objectieve en de subjectieve bestanddeelen onzer gewaarwording — ik vraag niet of zij moeijelijk, maar, of zij in het geheel uitvoerbaar zij? Wat blijft er over van de begrippen^ regt, zedelijkheid , vrijheid, godsdienst, wanneer wij ze ontdoen van alle bestanddeelen, die op ons zelve betrekking hebben? En waar is op geestelijk gebied, een vraagstuk te vinden, waarbij onze hoogste belangen, onze innigste behoeften niet, van verre of nabij, betrok- ken zijn? En is het dan mogelijk, onpartijdig, hst staan varaussetzunffslos te zijn ? Doch , hoe het antwoord op deze vragen ook moge uitvallen , 66n ding is zeker. Ook de geschiedenis der Scheikunde leert ons, dat wel de mensch, maar niet de menschheid den zin voor waarheid en het vermogen om haar te vatten verliezen kan. Door hare dwalingen is onze wetenschap op den regten weg gekomen, zij heeft zich zelve gecorrigeerd. Zoo zal ook eenmaal de geschiedenis der menschheid leeren , of de toepassing der natuurkundige methode ook op zuiver geestelijk gebied , al of niet geweest zal zijn een vergrijp tegen het gebod: geef den Keizer wat des Keizers, maar Gode wat Godes is. U allen, Zeer Geachte Hoordersl dank ik voor de eer, die Gij mij hebt bewezen door de redevoering te komen aanhooren, met welke ik, naar aloud en eerwaardig gebruik, het mij toevertrouwde hoogleeraarsambt heb aanvaard. Ik neem haar aan als een bewijs Uwer hooge belangstelling in de Doorluchtige Schole, en verzoek U^ mij thans nog enkele oogenblikken te gunnen, om mij, niet louter uit gewoonte, maar naar den drang des harten, te kwijten van dure verpligtingen « die op mij rusten. AUereerst wend ik mij dan tot U^ Edel-Achtbare Heeren, leden van het dagelijksch Bestuur en van den Gemeenteraadl Wilt den opregten dank aanvaarden , dien ik U toebreng voor de onderscheiding mij bewezen in mijne benoeming tot Hoogleeraar in de Schei- en Artsenijbereidkunde aan het Athenaeum lUustre. Werkdadig deel te mogen nemen aan het Hooger Onderwijs was steeds — waartoe het ontveinsd? — een mijner Uefste wenschen. Doch ik weet het, de vervuUing van een wensch is niet slechts eene bron van bUjdschap, zij legt ook pligten op. In dubbeie mate is dat voor mij het geval, die geroepen word tot een onderwijs, 86 Digitized by Google 274 J. W. GUNNING voor 't welk de hulpmiddelen door U op mo onbekrompen wijze zijn ver- Btrekt, dat Oij regt hebt, meer dan gewone vrachten daarvan te verwach- ten. Zal ik kunnen voldoen aan het vertrouwen mij door U geschonken? Ik kan U thans nog niet anders aanbieden dan de betuiging, dat ik het gewigt der mij opgedragen taak diep besef , maar tevens bezield ben met den emstigen wil om mijn pligt te vervullen en met *de vurige begeerte om de schoone zaak der wetenschap te dienen. Ontvangt voorts de ver- zekering, dat ik het mij eene eere reken, voortaan burger te zijn van Uwe stad, en van ganscher harte, naar vermogen en werkkring, hoop bij te dragen aan al het goede wat in Amsterdam wordt behartigd. Aanzienlijke mannen, aan wie meer bijzonder de zorg voor het Athe- naeum Illustre is opgedragen , ik dank U voor de eer mij bewezen , door bij de vervuUing der vacature ook op mij de aandacht van den Gemeente- raad te vestigen. Ik dank U voor de heusche en voorkomende wijse, waarop Gij mij na mijne benoeming hebt ontvangen en alles voor de aan- vaarding mijner taak hebt willen voorbereiden. Mijn gevoel van verplig- ting jegens U zal niet zonder invloed blijven op mijne werkzaamheid , zij zal er een prikkel aan ontleenen, om mij Uwer belangsteliing nimmer onwaardig te betoonen. Blijft mij met Uw vertrouwen vereeren en vergunt mij U toe te wenschen, dat het Athenaeum onder Uw bestuur en door Uwe zorg steeds eene eereplaats moge blijven innemen onder de vele in- stellingen van openbaar nut, die Nederlands hoofdstad versieren. Hooggeleerde Heeren^ Professoren aan de verschillende scholen, hier vertegenwoordigd 1 Blijde en dankbaar klopt mij het hart, nu Uwe rijen zich openen om mij als ambtgenoot eene plaats in uw midden te geven. Bescheiden wensch ik die in te nemen, daaraan gedachtig, dat ik geene andere aanspraken kan laten gelden dan mijne liefde voor het onderwijs en voor de wetenschap. Mogen deze aanbevelingsbrieven in Uwe oogen vol- doende zijn^ om mij Uw vertrouwen, Uwe medewerking te sehenken! Ontvangt mijne hulde, Gij ouderen van dagen! geeft mij de vrijheid op Uwe teregtwijzingen te mogen rekenen^ van Uwe ruime ondervinding nut te mogen trekken. Aanvaardt de hand der vriendschap en der zamen- werking die ik U aanbied^ mijne tijdgenooten , en inzonderheid 6ij\ met wie verwante studien mij in meer bijzondere aanraking zuUen brengen. Digitized by Google REDEVOERING. 275 Laat mij bijaonder U mijne vreugde mogen betaigen, mijn academiemend Heijnsiusl dat de gelegenheid tot vriendschappelijk verkeer en wetenschap- pelijke samenwerking in enger kring zich wederom voor ons opent Moge zij ons eene bron zijn van edel levensgenot, een wederzijdsche prikkel tot studie en onderzoek. En Qij, Hooggeleerde Boot, mijn leermeester van voor twintig jaren I gun mij de voldoening , om van deze plaats mijn ge« voel van verpligting jegens U uit te mogen spreken. Nog leeft, wat door U in mij is geplant en het heeft vruchten gedragen, want van U heb ik geleerd, wat de eerste voorwaarde is van een goed onderwijs: den leerlin- gen liefde in te boezemen voor de wetenschap. Dat was Uwe kracht, toen Gij de Latijnsche school te Leeuwarden onder Uw bestuur deed bloeijen. Schenkt mij thans weder het voorregt van Uwe vriendschap en houd U immer verzekerd van mijne eerbiedige hoogachtingl Hooggeleerde von Baumhauerl Hoe vele zuUen de aandoeningen zijn die U bewegen, nu 6ij Uwe plaats aan mij afstaatl Ik zal het niet wagen , klanken te geven aan 't geen alleen door U wordt verstaan. Doch twee dingen heb ik behoefte in het openbaar tot U te zeggen. Eerstens U te danken voor de voorkomendheid , waarmede Gij na mijne benoeming niet opgehouden hebt^ mij te bejegenen, voor de keurige orde, waarin Gij mij het Laboratorium hebt overgegeven , voor derheuschheid , waarmede Gij mij omtrent alles wat mijne nieuwe betrekking aangaat, hebt ingelicht. Daardoor gevoel ik mij blijvend aan U yerpligt. Ten andere heb ik er behoefte aan te verklaren , dat ik U eer als den grondvester van het schei- kundig onderwijs in Amsterdam. Aan Uwen ijver, aan Uwe zoi^en heeft deze stad de schoone inrigting voor dit onderwijs te danken» die haar tot geen gering sieraad verstrekt. Wat er goeds uit moge voortkomen onder mijn bestuur, het zal mede Uw werk zijn. En Gij zult Uwe schepping niet vergeten. Blijf mij in vriendschappelijk aandenken houden , en moge Uw toekomstig levenspad met zooveel zegeningen worden gekroondi dat de amart des scheidens U ruimschoots worde vergoedl Mijn Vaderl hoe zeer vermenigvuldigen zich de gedachten binnen in ons, nu onze oogen en harten elkander hier ontmoetenl Maar, niet waar? het is met Uwe goedkeuring , dat ik in het openbaar slechts aan de Ucht« punten uitdrukking geef. Welnu I het is een feestdag voor U en voor mij. 86 • Digitized by Google 276 J. W. GUNNING REDEVOERING. Oij ziet uwen oudste, onder omstandigheden die naauwelijks ganstiger kunnen zijn, eene der boogste betrekkingen aanvaarden^ waamaar zijne wenschen zich konden uitstrekken. Dat is de kroon ook van Uw werk. Laat Uwe gedachten teruggaan tot de dagen, toen Oij in de voUe krackt des ievens en zelf ijverig beoefenaar der letteren» Uwe vier zonen door raad en voorbeeld den smaak voor de wetenschap inboezemdet en hen hielpt voorbereiden tot de Academiestudie , en aanschouw in deze ure den oogst van het toen gestrooide zaad. Moge Uw naderende ouderdom nog menigmaal gezegend worden met dagen, die ab deze, U getuige maken van het geluk Uwer kinderen! Mijn hooggeachte Schoonvader, talrijke schaar van betrekkingen en vrienden, van hier en van elders te zamen gekomen^ mijne vroegere leer- lingen, hier tegenwoordig , met hartelijke blijdschap b^roet ik U allen. Hoezeer wordt het geluk van dezen dag verhoogd door de deebeming van zoovelen, die mij en de mijnen liefhebbenl Moge onze betrekking op elkander onverminderd blijven en ook door afstand niet worden gestoord, maar ons steeds eene rijke bron zijn van opwekking voor verstand en hartl Edele jongelingen , kweekelingen der verschillende insteliingen , hier ver- tegenwoordigd , en Gij in het bijzonder, mijne aanstaande leerlingen! Tot U kom ik het laatst, maar van dezen oogenblik af zijt Oij de eersten. Met U en voor U hoop ik te leven en te arbeiden. Mogten mijne kiachten niet te kort schieten, en mijn wensch vervuld worden, U een goede leids- man te zijn op den weg der wetenschap! Het zal mijn streven zijn, U op te wekken tot vrije en zelfstandige studie, U in te leiden in den geest van het ware natuuronderzoek , U te bekwamen tot het stelien en oplossen van problemen, U te helpen, om mannen te worden, bij wie de weten- schap daadkracht h, mannen, die weten wat zij willen^ en kunnen wat zij moeten. Komt mij te gemoet met Uw vertrouwen en Uwe vriendschap, en brengt Gij die elementen aan, welke van Uwe zijde onmisbaar zijn, om ons zamenleven aangenaam en nuttig te maken voor ons zelve, en het Chemisch Laboratorium , naar de bedoeling der Stichters, vruchten te doen afwerpen voor de wetenschap en voor de maatschappij ! Digitized by Google OVEB HET BEOBIP VAN ALOEHEME GESCHIEDENIS. R E D E, TER AANYAARDING YAN HET H006LEERAARSAMBT AAN HET ATHENAEUH ILLUSTRE TE AHSTERDAM, DEN 25«t« SEPTBHBER 1865 GBHOUDEIf DOOB THEOD. JORISSEN. Digitized by Google Digitized by Google EDEL-ACHTBARE HEEBEN, BUBGEMEESTEB , WETHOUDEBS EN BADEN DEZER STADI EDEIrACHTBABE HEEBEN, CUBATOBEN DEB DOOBLUCHTIGE SCHOOLI WEL-BDEL-OESTBENGE HEEB, SECBETABIS VAN HET COLLEGIE VAN CUBATOBENI HOOOGELEEBDE HEEBEN, HOOGLEEBABEN AAN HET ATH& NAEUM EN DE SEMINABIEN, VEELGEACHTE AMBTGENOOTENl ZEBB AGHTBABE HEEBEN, AAN WIE DE HANDHAVING DES RECHTS IS TOEVEBTBOUWD ! WEL-EEBWAABDE HBEBEN, LEEBABEN IN DE GODSDIENSTI WEL-EDEL ZEEB GELEEBDE HEEBFN, DOCTOBEN IN D£l VEB- SCHILLENDE FACULTEITENI WEL-EDELE HEEBEN, STUDENTEN IN DE VEBSCHILLENDE WETENSCHAPPENI GIJ ALLEN, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TEGENWOOB- DIGHEID VEBEEBTI ZEEB GEEEBDE TOEHOOBDEBSI De richtiiig van den tijd, dien wij beleven, wordt dikwijls bij voorkeur de historische genoemd. Deze benaming zou volkomen onjuist zijn , indien zij moest uitdrukken, dat in onze dagen het historisch gewordene meer dan vroeger geeerbiedigd wordt. De heerschende denkbeelden toch leiden geenszins tot waardeering en instandhouding van het bestaande, als het eerwaardig produkt eener lange en langzame ontwikkeling. Integendeel hebben instellingen en gebruiken, die zich op een oud bestaan mogen beroemen^ meer kans om als verouderd te vallen, dan om in hun ouder- dom den waarborg hunner deugdelijkheid erkend te zien. En toch mag onze tijd terecht zich historischgezind noemen. Gelijk in alle perioden van emstigen strijd des geestes is de blik naar het verie- den gericht, om voor den voet vastheid voor de toekomst te winnen. Het Digitized by Google 880 T. JORISSEN is den mensch eigeo , prijs te stellen op de goedkeuring en instemm i ng , hetzij van tijdgenooten , hetzij van vroegere geslachten. Zoo hecht is de band, die aan het verleden bindt, dat alle partijen, politieke of kerkelijke, zelfs zij, die door hare tegenstanders het meest revolutionair werden ge- heeten, te allen tijde, tot rechtvaardiging en aanbeveling haier beginselen en meeningeni zich op voorgangers^ op voorloopers hebben beroepen. 