title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: — re nà van zoo vecl belang niet is , - i geen men gezien zou hebben ,zo die y de en van buiten sokomeide Vas irftofíe vuur, in ieder Stofklompje ian he A t beflooten, al die werkzaamheid or te zet- decis Veronderftelling, die vry wat waar | fchynlykheid heeft, tenopzigt van het Kwik- Zilver, toeftemt, zal men ligtelyk begrypen kunnen, waarom hetzelve flegts 412; geded- ten in omtrek toeneemt; rerwyl de Wyn- geeft, die ongetwyffeld merkelyk meer Vuur, | en een Vuur dat op verre na zoo nasuw en | vaft niet beflooten is, in zig bevat, cen on | treksvergrooting krygt als van 2i, deele- Dx — - Voao TEN vr'. 863 yn-Olie, een brandbaare Stof, zet r de Warmte van het kookend Wa-: fterker uit, dan het Kwikzilver, Water: maar de opwekking en 't im worden van de Vuurdeeltjes, die en in zig bevat, en wier werking tot ;etting .van 't Vogt niet weinig toe- , gaat veel bezwaarlyker en langzaa- ort dan in den Wyngeeíft, Het moet endig vertraagd worden door de on- e aaneenkleeving der deeltjes, door ere lymagtigheid, die men duidelyk rette Vogten gewaar wordt. Dcwyl Olie een grooter voorraad van Bin- r in zig bevat, dan gemeen Water, Lig door een zckeren trap van Hitte uit, dan het Water doet; maar zy " 700 fterk niet uit als de Wyngeeft, de Vuurdeeltjes, die deeze in zig be- 'rder en. gemalkelyker verleevendigd kzaam gemaakt worden. Q5 Ge- XIV LES, DRE L. Van den veríchile lenden tyd dier Uitzete ting. 468 . ''r VUvR ZET DE XIV.LES. m 3. A y- " : Gevelyen. DEB L. Glizen — ^ Fleffen, Glazen, Buizen, ! Kanr n ; Bollen, , gelyke van Glas of andere b 'eckt d Fieftn, gemaakte Gereedíchappen, te eenemag er prin. Vogt opgevuld, en dig en vaft m ei ge» door ten, Ziet men dikwils beríten, | ligo naderhand in een plaats breogE sd warm is. Niet zelden Me. di i X "e : Water gevuld, en vergeten had. ledig x te maaken, eer de Warmte van 't Voorjaar of den Ziomer begon aan te komen, Het Vogt, naamelyk , van alle kanten ip den Bol be flooten, zet zig, als het warm wordt, ftzr- ker uit, dan het Glas volgens zyn aart doen kan, en doet hem door die Uitzetting in ftukken fpringen, oin deeze twee redenen. 1. Om dat de Vogten 2ig niet op de zelfde wyze als de vaíte Lighaamen laaren vamen- drukken, en de omtrek , derhalyen, yan bt Wz- VoGTEN UIT. $69 Water , die door de Warmte hoe langer i Doe meer uitzwelt , niet wyken wil voor den Aireérttand van de Wanden van den Bol, - E dar hy tegen aanftoot. 2. Om dat de kragt hier van binnen naar buiten gefchiedt, en . de Deeltjes van t Glas elkanderen dus on- derling niet draagen en onderíteunen kun- nen; gelyk plaats heeft, wanneer een een- paarige Perffing van buiten dezelve van alle kanten naer elkander toe te zamendrukt: zoo als ik voorheen heb aangemerkt, toen ik van de Ontvangers van de Lugtpomp fprak. De W ynfeífen, die men des Zomers, als bet zeer heet Weer is, uit koele Kelders bhaalt, fpringen, om de zelfde red: nen, ook zomtyds. wel eens: en zulks zou zekerlyk maeermaalen gebeuren , indien men de ge- Woonte niet had van ze kocl te houden ,"t zy door ze in koud Water te zetten, "t zy door ze met geítooten Ys te bewerpen. Maar nog cen andere voornaame oirzaak , die haar, &| verkoelt men ze niet, het fpringen belet, is,dat ze byna nooit geheel vol getapt zyn; en dat de Kurk , daar men ze meé toemaakt, cen x:V LES. AF. DZEL. III. Deet. 2. Stuk, bladz.44. 't Sprin- gen van 'Vynflese !zn by hect W cer. XIV.LES. 3. A^ F- DEEL, De Thet- 1nometer. gelegenheid toe geeft? Men kan ook en op $70 DE ThRERMOMETER. een Stof is van een buigbaaren aart , die vor de kragt, welke'er van binnen tegen ge fÍchicdt ; een weinig wyken kan. Van alle Voorbeelden, die ik hier nog zou kunnen optellen , en als gemeenzaame Verfchynzelen door middel van deeze onze Proefneeming ophelderen, is "er geen, die hier gevoeglyker plaats verdient, en onzen aandagt waardiger is, dan de Thermometer. -Het Werktuig zelf, daar ik in den Toeffel der Proefneeming een befchryving van ge- geeven heb, is "er een: en uit detoejuiching ent genoegen, waar meé die Uitvinding van deeze latere tyden niet alleen van Natuur- kundigen, maar ook van Meníchen, die in de bevordering van Weetenfchappen en Koníten anders zeer weinig belang gewoon. zyn te neemen, ontvangen is, en begunítigd wordt, kan men derzelver waardy opmaa- ken. Waar ontmoet men iemand, die des- zelfs gebruik niet kent; die "er niet gaarne en als van zelf van fpreckt, zoo dikwils de Koude of de Warmte van 't Weer hem 'er be- Ds TTHERMOMETER. $71 ) grond van deszelfs voortreffelykheid len uit de nieuwe kundigheden, die erktuig ons reeds aan de hand gegec- eft, en uit die, welke men'er met re- xg in't vervolg van wagten mag. | kon men, eer nog de Tbermomezers ] waren, over de gemaatigdheid der 'n derzelver veranderingen oordeclen, den toeftand van plaatzen , daàar ons rds veel aan gelegen is, dat 'er een ze- epaalde Graad van Warmte of koel- eerícht ; over de geíteltenis van zom- Mengzels, van 20mmige Zamenftel- ip wier goeden uitílag en werking men taat kan maaken , dan wanneer men ze zenof geenen trap van Warmte houdt? » men wel andere verkoelingen, dan die Op 't gevoel, een teken dat te eene- lubbelzinnig en twyffelagtig is, gewaar ? Dagt men toen nog wc, dat het in Kelders en andere onderaardíche plaat- Winters niet warmer is, noch 's Zo- kouder, dan op alle andere tyden van r$ OÍ Zo 'er mogelyk nog eenige ver- Íchei- XIV.LES. 3. A E» ORRL. Ontdck- kingeu 'er dooc gedaan. $72 D& 'THERMOMETER. XIV.LES. fcheidenheden van Warmte en Koude plait Par hebben, dat dat veríchil van zeer weg belang is? Wiít men dat het Water , fchera het langen tyd agtereen te kooken ftaat, q- ter niet heeter wordt, dan 't reeds was ,tot het eerft begon door te kooken? Zou men, eindelyk, zonder de Tbermometers, zig wd ooit hebben kunnen verbcelden, dat de groot- fte Hitte, die men in de alierheetfte Lar den, onder en by de middellyn zelve, ge waar wordt, die niet te boven gaat, welke 'er in deeze onze gemaarigde Lugtftreeken Zomtyds heerfcht? Zou men wel ooit ge weeten hebben, zou men wel ooit hebben. willen gelooven, dat "er een Land is, vin Menfchen bewoond, daar in zommige Jet- ren een Koude woedt, tweemaalen en zeli meer dan tweemaalen heviger , dan die, wel- ke in "t Jaar 1709 zoo veel fchade en war: orde in Fraz£ryk en verícheiden andere oor- den van Ewropa aanregtte? Ruttig De Natuurkundige werkt opt geleide van eden. "Lyn Thermometer met meerder zekerheid ,e flaagt gelukkiger in zyne Proeven en bewer kin- ^ D& THERMOMETER, $73 kingen. De Burger krygt "er een netter ken- nis door van de Lugtsgefteldheid en derzel- ver veranderingen , die op de gezondheid der Meníchen en de Gewaffen des Aardryks in- vloed hebben; en die op zyn gemak tragt te leeven, wordt 'er door gewaarfíchuwd, wat hy doen moet , om het ganíche Jaar door een genoegzaam eenpaarige Lugt in te &demen, en zig in den zelífden Graad van gemaatigde Warmte te houden. Dit voortreffelyk en ter bevordering der W eetenfíchappen zoo nuttig Werktuig, met regt eenen ÁRCHIMEDES waardig, ontfing de Waereld voor de eeríte maal uit de han- den van een Boer uit Noordbolland (*). Dec- zen Boer, DREBBEL genaamd, moet men zig egter niet verbeelden als één van die plompe en onbedreeven Landlieden, die hunnen Landbouw en dagelykích werk , maar niets meer, weeten: hy blykt een Man ge« weeít (*) Verhandeling over de Darometers, Thermo- meters en Notiometers, te Amfíterdam gedrukt in't Jaar a688. Nelle. XIV.LES. 3. A X- DEEL. Therme. meter van DREXBBt*L, den eer- flen Uit- vindcr. XIV.LES. 3. A Fe DEX L. $74. Ds 'THERMOMETER. weeft te zyn van een zeer goed natuxyk E oordecl en fíchranderen geeft, en die ome- twyffeld eenipe kennis had van de Natur kunde (*), naar de Weeteníchap dier tyden, Ma a (*) [De A^5t NoLLET is zeer kwaalyk onderrigt rewecft, wanneer hy DREBBEL een Ber noeint, of men moeft alle Noordhollandíche Stedelingen met dien naam willen beftempelen. In zyne Jeugd woon- de hy te Alkmaar en één van zyne Broeders heeft in de Hooge Regcering onzes Lands, de STAATEN GENERAAL genaamd, gezeten; zo dat de Profeffor MUSSCHENBROEK hemzelfs noemt de Her DRE BBKL. Hy was geboren in "t Jaar 1572, en zyn kennis in de Nataurkunde, die uitmuntende was, deedt hem door Keizer FERDINAND den II. niet alleen tot Pe dagoog van den Prins deszclfs Zoon, maar zelfs tot Keizerlyk Raadsheer verheffen. Toen woonde hy te Fraag in een zeer aanzienlyk Gebouw, en, de Stad ingenomen en geplunderd zynde, in 't Jaar 162o, weidt hy , op't verzoek van de Staaten en van den Koning van Engeland, geflaakt en is te Londen gt- florven omtrent het Jaar 1634. Tot erkenteniffe hceft hy , voor gemelden Koning , verfcheide fraaije Werktuigen vervaardigd; waar onder dat der Eeu« wigduurende Beweeging, zo genaamd; een Schip Om onder Water te vaaren; een Geftcl om't Onweer na te bootzen, enz. Hy kon een Vertrek in de Zo- mer Yskoud maaken, en Eijeren door konfige Warmte doen uitbroeden, dat thans nog moeitt gceft aan de grootíle Natuurkundigen:; zie bladz 47» Dz THERMOMETER, $75 an'er ook nog, om deeze gebeurte- xiv.Lxs. minder wonderbaar te doen fchynen, in * nmerken, dat de TLermeometer van BEL Zeer gebrekkelyk, en naauwlyks t was om als van verre de nuttighe- doen zien, die men van een beter eld Werktuig zou mogen wagten ,en s eerfte Denkbeeld te doen geboren 0. yn Tbermometer beftond uit een. Buis, die aan haar bovenend voor- as met een hollen glazen Bol, en met nedenend in een Bakje hing, dat met d Water of eenig ander Vogt gevuld ; een en't ander was vaítgemaakt op nkje,:dat in gelyke verdeelingen af- | was met Talletters van 5 tot «, of ' tot 16; gelyk in Figusr 10 vertoond ?L. 5» De wyze,, waar op de Uitvinder Fig. 19. 'rktuig bekwaam maakte, om de ver- ring van Koude en van Warmte te kun- d ! rvoor. Weshalve hy van den Koning 2009 tot een Jaargeld kreeg. Zie Krenyk ven Alle Bno 1742. bladz. 10. H.] DEEL. R XI v. LES. 3, ÀT- BEEL. Werking. $76 DE TBERMOMETER. — jd «— kunnen aanwyzen, was deeze. Hy leidtj hand op den glazen Bol, om hem wa doen worden; de Lugt, die 'er bin i was, zette zig daar op aanftonds uit, v grooter van omtrek,en, nu langer-geen j genoeg meer voor zig in Bol en Buis vim de, drong, voor een gedeelte, door dei neden-opcning van de Buis , en door het 4 kleurde Vogt heen naar buiten. Hy 94e dasr op de hand van den Bol af, en liet e weer koud worden ; waar deor het oTi fchot van Lugt, dat nog in Bol en Buis g bleeven was, gelegenheid kreeg om, « weer koud wordende, zig te verdikken^ tor een minderen oitrek in eén ce krimpoas maar teffens déed ook het gewigt vin ema Dampkring, die op de oppervlakte vts. Bakje drukte, het gekleurd Vogt in dei opklimmen tot aan de helft of drie vit van haare Hoogte. | Aaa Nu begrypt men ligtelyk ,. wannetr -— Werktuig op die wyze was toebereid, e het gekleurd Vogt, "t welk een gedecite "TN de Buis vulde, in dezelve ryzen of e vu dad Dk THERMOMETER: 4577 aar maate dat de geíteldheid van de gt of Dampkring de Binnenlugrt , die ol en het gedeelte van de Buis , "t r naaít aan volgde, begreepen was; f warmer deed worden. "Thermometer had. verícheiden Ge- waar door hy ook in onbruik ge- Het grootfte Gebrek van allen was, ren als een Barometer naat de yeran- XIV.LE$. 3. AF». DEXEL. Gebreken, luifterde, die in de Drukking van ipkring plaats hebben, en die, ge-- weet ,geen gemeenfchap hebben met deringen van Warmte en Koude, zelfden regel volgen. Want dewyl urd Vegt alleen door de Drukking uitenlugt in de Buis Was opgeklom- . in dezelve tot zyn zekere Hoogte len wordt , zou het zomtyds gebeu- en, dat een fterker Drukking van ipkring het Vogt poogde te doen TWyl op,dien zelfden tyd een ver- ig van Warmte, die de Binnenlugt Witzetten , vereifchte, dat het daal- mlken geval zouden die twee tegen R a el- XIV.LES. elkander aan werkende oirzaaken d 3. AR- DEEL. Lof. . daalen van 't Vogt, derbalven, zou - $75 Dg TRERMOMETER: | beiden even veel kragts hadden, zig zyds te niet doen, en het Vogt op ( te laaten ítaan , daar het ftond; of, cene zwakker was dan de andere, fidi gemengd Uitwerkzel doen ontítasn, t der werking zamenge(teld. Flet ry$é reden een teken zyn, dat altyd vry twp agtig was, en weioig gefchikt, om deni ren Grasd van Warmte,.dién men we wilde, met zekerheid te leeren kenrien. | Maar met dit Gebrek egter, en meti ícheiden andere , die ik bier ftilzwyt voorby ga, was 'er in dit Werktuig hoofdzaak en al het wezendlyke, dat'er het maaken van een goeden Tbersemeter eifcht wordt. Een zeer.gevoelige en zigN telyk uitzettende Vloeiftof in een Glas, 4 helder en dooríchynend Lighaam, | ten, en van zulk een maakzel en vorm, 4 de miníte veranderingen , die door Ác of door Warmte in den omtrek. dier Le ftof veroirzaakt konden worden; "er74 DE THERMOMETER. $79 loor gemaakt werden. Dit eeríte Denk- X1v LEs, heeft als ten algemmeenen grondílag ge- voor genoegzaam alle uitvindingen ien aart, die "er zedert ter verbetering lagt en in de waereld gekomen zyn. Thermometer van Floremfe , dus ge- 1, om dat hy uit de Akademie 42/ Ci- , in die Stad opeeregt, oirfpronkelyk om dat SaANcToR1Us,een Geneesheer eie, '"er gebruik van gewoon was te n, om den Graad van Warmte van jieken te kennen; is meer dan zeítig lang voor den beíten gehouden: gc- en hem thans ook nog veel in de r"lasmaakers- winkels te Parys ont- Ely beftaat uit een zeer dunne gla- uis,aan wier eene end men een bollen ol geblazen heeft. Dien Bol en om- :en. vierde gedeelte van de Buis vult iy koud Weer, of anders na dezelve cuw of fyn geftooten Ys gezet te heb- met gekleurden W yngeeft, en laat het genoegzaamen tyd om koud te wor- en zig op de begeerde hoogte te zet- R 3 ten: 3. A Z- Dk&EL. De Fhren- (7 nfeoe T^ermemes ter. x LL. Ds TurRMOMETEM. XIV.LES, ten: waar ne men hetzelve, door ha 3. À 3. ,. DERI PL. 3. Fig. 1T. Gebreken. warm te maaken,- weder ryzen doet ui 'ns san het oppereind van de Buis, di dan in de vlam van een Glasblaizen toefinelc (*). Men .tasakt. vervolge Werktuig vaft op een Plankje, in 1 lyke deelen afgedeeld , die men yan 1e of van 5 tot 5 met "T'alletters tek die dus de ganfche langte van de B meeten: gelyk in Figewr i1 te zien is. Naar maate dat men det 'Thermeme? beterde, bemerkte men, dst hy tot ; volmaaktheid zou kunnen gebragt v Men weníchte zulks hartelyk , en de g MNatuurkundigen van deeze Eeuw (1) (*) Een glazen Buis toefmelten, of, gel 't noemt, Herpstifib , dat is, op de wyze v mes , lluiten, beftast daar in, dat men 't o deelte in de vlam van een Lamp week mai dat de Stoffe zamenloopt en van alle kantei fmelt. NelAt. (t) By voorbeeld, de Heeren AMONTON! LEY, NEWTON, DE REAUMUB, DEL ISLE, FAHRENHZLIT en PRIN$, onder 't beftier r Heer BOKRHAAVE:; €n anderen. — Nel. D£ TíHERMOMETER. 58I gen het: zig tot Eer, daar hun tyd en vlyt Ban te beíteeden. De Leden der Florentys- Ébe Akademie, en zy, die dit Werktuig wan hun overgenomen en nagemaakt had- Men, lieten "er twee Gebreken aan, die het van een minder wyd uitgeftrekt gebruik en XIV.LKS. 3. A F- DEEL, nuttigheid deeden zyn,en zyn aanwyzingen. té algemeen en onzeker maakten. Want, voor cerít, de Warmte en de Koude, die hy tekende, was ílegts een onwiíle Maat, en gaf geen zekeren bepaalden Graad aan de hand, die altyd vaít ftond, dien men ken- de, en in vergelyking brengen kon. Hy deed wel zien, *t is waar, dat de Lugt, of ceni- ge andere Stoffe, daar men hem indompel- de, meer of min Warmte had, dan men 'er te vooren in had wasrgenomen; maar dat meer of dat min was maar een algemeene Vitdrukking , die geen betrekking had tot lts bepaalde, tot een vaíte en bekende Grondmaat , daar men 't meé vergelyken kon, en üit oordeclen, hoe vecl het cjgent- lyk meer of min was, dan cen zekeren en. R 4 vaft- 581 D& THERMOMETER; XIV.LES, vaftgeftelden Graad van Koude of Warn EL. dien men kende. : Verícheiden Tbermemeters, ten ander, íchoon allen van de zelfde zoort, kondm onderling tegen malkanderen niet vergele ken worden. In een zelfden Graad vas ge ,Inaatigdheid ftonden zommigen hoogter , sa- deren weer laager; ent kon niet dan enkel by geval en zeer zelden gebeuren, dat zy de zelfde Warmte of de zelfde Koude door een zelfde getal van Graaden aanweezen. Hier uit moeft, derhalven , noodzaakelyk volgen, dat, wanneer twee of meer zulke Thermometers op veríchillende plaatzen hin. gen, en met malkander in'^t aanwyzen der Graaden nict overeenftemden, men 'er met geen de minfte zekerheid uit beíluiten kon, dat de eene plaats warmer was dan de ande- re: zoo weinig als men gegronde reden had om te denken, dat al die plaatzen even wsrm waren, fchoon 'er?t Vogt van de Tbermo- meters juift even hoog ftaan bleef. Het was, derhalven, niet wel mogelyk de Gefteltenir vil N DE 'THERMOMETER. 585 le eene Plaats of van den eenen T'yd te lyken met die van een andere Plaats, in een anderen Tyd, zonder den zelf- bermometer daar toc te gebruiken; cen el dat te cenemaal ondoenlyk was in len, die voor de. Natuurkundigen nog- ; van het uiterfte belang waren ; gelyk, 3orbeeld, om de Koude en de Warm- kennen, die'er heerícht in alle de Lugt- ken der Aarde, of die men zedert een ' reeks van jaaren gehad heeft. Want al men dat ééne Werktuig, het eenig- | Zyn zoort, en dat 'er alleen maar toe ükt mag worden, de ganíche waercld docrreizen ? en zo dat al mogelyk was, zou men durven hopen, dat zulk een breekbaare Waar niet hier of daar een luk krygen , en lang genoeg duuren zou, er veel Proeven meé ce doen? aar ftel al eens, da: een Natuurkundi- elukkig genocg geweeft is om met zy- TIbermometar cen groot getal van fraaije ewigtige Waarneemingen te doen; wel. weg zal hy inflaan, om zyn ontdekte R 5 kun- XIV. LES. 3 . AÀ Y DEEL. XIV.LES. 3. A F- DESRL, Denk- bceld van '€ecn ver- ge!vkbaa- ren Ther- mometer. Memoires de P.Acad. des Scien. ges. V?02. pa161.Xc, 594 Dx THERMOMETER. e kundigheden aan anderen meé te declen,a, 't geen hy ten opzigt van de veríchilleaie Graaden van Koude en Warmte heeft wur. - genomen, zoo naauwkeurig en op zulk eo wyze te bepaalen, dat zy 'er ook een be grip van kunnen krygen? Zal't genocg zyn, dat hy, by voorbeeld, zegt, myn Zberm eter Ítond toen op 15, 20 of 30 Grasden? Die taal zal te eenemaal onverftaanbaar 7yn by ieder, die zyn Téermorneter niet kent; cn Zy zelve, die hem kennen, zouden 'er niet veel wyzer door worden, indien zy, uit andere Waarneemingen , niet ten naallen | by wiften, wat die fpreekwyzen beteken* den. | Reeds int begin deezer Eeuw vorm zig de Heer AMoN'ToNs het denkbeeld vt een vergelykbaaren TÉermometer ; cen Thrr- mometer , die ten algemeenen Grondmit hebben moeft een bepaalden en vaftgefkelden Graad van Warmte,dien ieder menfch ker de, en die, wanneer men hem noodig bid, altyd gemakkelyk weer te vinden was, tf voorzien met een Schaal, die, in plaat Y? P — Poen, alan wv Sl. o P7 mil Rhe m - DE ''HERMOMETER. 535 wwillekeurig te zyn, gelyk de Flerentynfibe Op Zzulk een wyze verdeeld was, dat alle de | . Graaden cen zekere evenredigheid tot mal- kanderen hadden, en te zamen in cen juife betrekking ftonden tot een bepaalden en al- gemeenen Warmte-Graad. Met één woord , . het nieuwe Werktuig moeft van dien aart Xyn, dat het, íchoon door veríchillende : perzoonen, op veríchillende tyden, en in "welke plaatzen men ook wilde, toegeíteld , sityd den zelfden trap van Warmte of van -Koude door hét zelfde getal van Graaden sanwees; en dar het, indien't by geval bree- ken toogt of verloren raeken , door een an- . dereai dergelyken, volgens de zelfde grond- beginzelé toegefteld, skyd weer in alle op- XlV.LES. 3 A T- DEEL, zigten vergoed zou kunnen worden, en het. , Dieuwe in alle gevallen net de zelíde Graa- den tekenen , dic het oude zou aangewcezen hebben. | Ter bereiking van dit oogmerk en 't toe- Réllen van dergelyk cen vergelykbaaren Tber- mátezer maakte de Heer AMoN ToNsgebruik vin twée merkwaardige Ontdekkingen, die hy Thermo- meter van AMONe TONS. $96 DE THERMOMETER:; XIV.LES, hy niet lang te vooren gedaan had, en dtt - | 3. A F- piri, WY reeds voorheen van fpraken. De eent, dat de kragt om zig uit te zetten, of Veer- - III. Dee]. ;.Stuk. — Kragt van de Lugt door een zelfden Grasd bladz. van Warmte zoo veel te fterker toencemt, us naar maate dat die Vloeiftof met een zwat- IV. Deel. rer Gewigt belaaden is; en de andere, dat TN het Water, "t welk cens Hitte genoeg ge kreegen heeft om te kunnen kooken, niet heeter wordt, ífchoon het daar na nog een langer tyd blyft kooken, Dus had hy dan, door deeze laatíte Ontdekking, een vaften en bepaalden Waarmte-graad, die gemakke- lyk te treffen was, dien ieder overal zonder moeite bekomen kon, en die alle mogelyke Graaden van Warmte en van Koude, dit men ooit in eenige Lugtílreeken zou kur- nen ontmoeten, in Zig begreep, en door het daalen van zyn Vogt kon aanwyzen; ter- wyl hy aan de andere zyde zig op een zer Íchrandere wyze, vdlgens de eeríte Ontdck- king, van het Gewigt van een K wikkolom bediende, om'er een klomp Lugts meé t belaaden en zamen te perífen, die in een ha- | Yn D&. THERMOMETIR. 497 en Bol, waar aan een kromme glazen Buis was vaftgemaakt, beílooten was; gelyk in Fig. 12. ftaat afgebeeld. Uit de verfchillen- Je Hoogte, waar op het Kwikzilver ftond in de Buis 25, zag hy, hoe veel de uitzet- tingskragt van de Lugt, in den Bol £4 be- greepen, minder en zwakker was dan die, welke zy verkrygt door de Hitte-van koo- kend Water, als men haar daar in gedoui- peld hboudt ; ea dewyl hy wift, dat die ver- meerdering of verzwakking van Veerkragt een uitwerkzel was van een meer of minder fterke Warmte, zo kon men uit de meerder of minder langte van de Kwikkolom, die de Lugt vanden Bol droeg ,over den Graad van die Warmte oordeclen. Doch dewyl deeze Lugt van dén Bol £ niet alleen de Kwikkolom, die in de Buis ftond, te draagen had , maar ook nog daar- enboven een Kolom'van den Dampkring, die op het oppereind z van de Buis drukte, en wier Gewigt, gelyk men weet, veran- derlyk is; had men ,als men van dit Werk. tuig gebruik wilde maaken, ook daar by te leten op de hoogte van den Barometer. By voor- XIV. LES. 3. A P- DELL. P L. 3e Fig. 12. PEÉZEL Nadcelen. . voorbeeld ; indien de Tbermemeter toc "Was op een tyd, en in een plaats, daari $28 Dg THERMOMETEN. Baremeter op 28 Duimep ftond, en men Kíoogte van den Thermometer wilde nazi wanneer die zelfde Barometer niet mecr da 27: Duimen tekende, moeít men 6 Lyne- (dien halven Duim verfíchils) van dc Hoogtt van het K wikzilver in de Buis g» van da Tbermometer aftrekken, om den juiften en waaren Graad te hebben: en in regended - mocít men 'er zoo veel bydoen , indien de Berometer es Lynen hooger gereeun wa, dan hy-ftond, toen men den Thersiinte vervaardigde. Dit nazien en berekenen, dat voor de Ne tuurkundigen een zaak van zeer weinig be- lang zou geweeft zyn, gaf egter te vecl be- Óflommeriag aan anderen, en maakte tem Werktuig,dat gefchikt wasom in ieders han- den te zyn, te laítig en: ongevoeglyk in't gébruik, Die Tbermorseter daarenbovegthoef noodzaakelyk vry groot vallen; dewylsm ders het Vak, 't welk de Lugt in den Bdl befloeg, door het zakken van de Kwik, : Dg THERMOMETER. 589 jit gedreeven wierd om in de Buis te ry- , en ''er bygevolg een. open plaats in 'kte, te zeer vergroot zou geworden zyn, het over 't hoofd te zien; gelyk men nu nde zonder ^merkelyken misílag te kun- doen, en te mogen veronderítellen, dat Vak Lugts, 't zy de Kwik in de Buis X1V.LES. 3. A FK.» DERL. : of daalde , altyd even groot bleef, Maar. r die grootte, die het Werktuig nood- 1dig hebben mocít om naauwkeurig ce , liep het te meer gevaar van brecken, was niet wel gefíchikt, om in Vogten en ere Stoffen gedompeld te kunnen wor- , daar men ílegts een. weinig voorraad had, gelyk in de Bewerkingen en Proc- van Natuur- of Scheidkunde dikwils eurt. Om,eindelyk, ook wel verzekerd ;yn , dat verícheiden Tbermoreters van die rt allen een zelfde maat van ryzing en - ing volgden, moeft de Lugt, in derzel- Bollen beílooten, ook in allen van den den aart en geíteltenis zyn: want men t dat de uitzetbaarheid van die Vloeiftof elyk van haar meerder of minder zui- , VCr- XIV.LES. 3. A F- DEKL. " de op verfchillende tyden en plaatzen, stt Memoire: de fl'AAcad, des $cien- cer. 1702. p. 167- De Heer HUBIN, beroemd Rrand- Íchilder. | $9o Dz Tl'HERMÓMETER, verheid afhangt, en dat een zelfde Oma van Warmte, zo ze flegts.maar een weg vogtiger of drooger is, cen geweldig were maakt, en haat of ongelyk fterker of zie ker zig doet uitzetten. ' Maar hoe was het mogelyk, om naauwkeurig te kunnen weter of de aart en gefteltenis juiít: overeenkwan van de Lugt, daar.men de Bollen me Et van elkanderen afgelegen? Deeze zwaarigheden,, daar nog de mocie- lykheid om hem toe tc ftellen, dat wry wat. - bhandigheid vereifchte, bylwam, zyn oi ^ Zaak geweeít , dat deeze Zbermometer van AMoNToNS, hoe fchrander anders uitgedtgi, - juift den groo:íten opgang niet gemakt heeft. Een zeer bekwaam en kundig Werk meefter van dien tyd, door den Uitvinéer zelven geleid en onderrigt, vervasrdigde 'er een taamelyk getal van , die nog inde Kenf- kabinetten van de Liefhebbers te vinden zyn: maar deeze uitvinding kwam niet ten algemeenen dienfte , en naauwelyks vindt men cenig Werk over de Natuurkunde, wssri "m hj Dz TRERMOMETER. $t ig gemaakt wordt van Proeven en Waar- Xipgen, die men "er meé gedaan heeft. e Heer nE REAUMUR, eindelyk, was Aan , dien het te beurt zou vallen, om byna volkomen omwenteling van zaa- in dit Stuk te weeg te brengen, den F/e- yufcben Thermometer zelfs by *t Gemeen nbruik te doen raaken , en "er eenen an- n voor inde plaats te ftellen, die, zon- op 't uiterlyk aanzien een zweemfel van wigheid te vertoonen , alle de eigen- ppen en volmaaktheden ar , die men iog toe in dergelyk een Werktuig ver- t had. En zeker, 20 men het Voor- ft van den Heer pg REAUMUR naauw- ig van ftuk tot ítuk volgen wil; kan r een ten allen tyde en byna op alle rzen Tbermemeters maaken , die in hun en maate van daalen en ryzen vergelyk- ' "yn met malkandereh, wier Graaden 'afibepaalde en van ieder bekende grond- pen van Koude en Warmte een juifte nredigheid liebben, Thermometer: , die meri XIY. LES, 3. A TF» DEEL. Thermo- meter van den Heer DE REAU- MUR, Memoires de lLAcad, des Seien- ces. 1730. p.452,Xc. ider eenige berekening, zonder aftrek of V. DREL, $ by- XIV. LES. 3. A F- DEEL. Grond- trap Ys- koud of Yoríte $92 Ds THERMOMETER, bydoening, flegts eenvoudig met cenenkd opílag vant oog. heeft na te zien, en die gefchikt zyn om 'er alle Procven en War neemingen, die ooit binnen *t bereik vi: zulk een Werktuig vallen kunnen, meitt doen. E Ter bereiking van alle deeze oogmerken begint de Heer pg REAuMvUR de Graadte kening van zyn TLermormeter-Schaal te tellen van den Graad van Koude af, die gemeen Water bevriezen docet; en die ter naauwet : nood in ítaat is om het Ys op een plaats,' daar het niet vrieft, voor fmelten te bewat- ren. Weinig Geweften en Plaatzen zyn'cr, daar men, in wat Jaargetyde 't ook zy, geen Ys, gceen Sneeuw, of ten minften geen Hs- gel bekomen kan ; en deeze algemeene grond- trap, die veel gereeder overal by de hand is, dan een van de anderen, daar men zig tot nog toe van bediend heeft, is ook vecl gemakkely Ker juift te treffen , en minder ver- anderingen onderworpen. Zommigen yn 'er geweeft, die den Graad van Koude, dic :er in diepe Kelders heerfcht, een gevogg- ly- D& THERMOMETER: $91 rrondtrap oordeelden; maar waar vindt XIV.LES, - Ityd zulke diepe onderaardíche Plaat- P xL ls , by voorbeeld, die van ?t Konink- fervatorie te Parys; en zyn die oversa. reed by de hand, als Water, dat of bevrooren is , of op't bevriezen ftaat ? al waren die Kelders en diepe Plaatzen S Overal zoo gemakkelyk aan te tref- als ik "er weinig waarfchynlykheid. toe nen weet thans zeker, en zoo zeker, r geen de miníte cwyffel meer op valt, * Graad van onderaardíche Koude nict beftendig en cenpaarig de zelfde blyft, hy, om tor een vaíten grondtrap gebruikt rden, zou moeten doen, en men lan- jd gemeend heeft, dat hy deed. My , ook niet, dat een Konítkoude, door llengzel van Ys met het cen oft ander veroitzaakt , te kiezen zeu zyn bovet tuurlyke Koude van het Ys, of zuive- :gemengde Sneeuw: boe eenvoudiger bewetkingen zyn, hoe wy minder ge- leopen van 'er door bedroogen te wor- De Hitte zelfs van kookend. Water $23 die xiV LES 3. AR- DEREL. «94 . Dr THERMOMETER. die zommige Natuurkundigen tot hun v: grondtrap genomen hebben; is zoo v& onveranderlyk niet, als die, welken de D& REAUMUR neemt , om zyn Grasd ning meé te beginnen. Het Water i: heet niet als het worden kan, dan na d: eenige oogenblikken gekookt heeft: e wyl het allengskens heeter wordt, tot lang dat het zcer ftcrk begint te kooke die fterke kooking vroeger of Jaater ect vang ncemt , naar maate vam bet mind meerder Gewigt, waar me& op dien tj Lugt drukt op deszelfs oppervlakte; begrypt men ligtelyk,.dat de Graad var te in 't Water, dat men kooken doet. anderlyk moet zyn, en min of meer naar maate van de verfchillende dri van den Dampkring op dien tyd. De FAHRENHEIT , die dit eerft heeft. merkt, droeg daarom wel naauwkeurig om altyd eerft den Barometer raad tc gen, eer hy zyn grondtrap ven ko Water op zyn Kwik-Perrmormeters m en ik twyfícl niet of de Heer DEL Ist D£& THERMOMETER. 595 ook de Graadtekening van de zyne van dien gelfden grondtrap begint , zal deeze Waar- geeming , die naderhand door herhaalde Proe- ven ontwyffelbaar bewaarheid is, wel in agt genomen hebben. Na dat de Heer PE REAUMUR dus een vaften en bekenden Graad van Koude tot jn grondtrap gekooren heeft , onderzoekt «m vindt hy door eenige fchrander uitgedag- 5te'Handgreepen, doch wier nader en omftan- ;dig Berigt men uit zyn Memorie zelve dient leeren kennen, de evenredigheid, die 'er "is tuffchen den inhoud van den Bol en dien "wan de Buis. Hier in flaazt hy op die wyze "vel gelukkiger, en goat merkelyk zekerer, zdan wanneer hy eenige va/te en bepaalde even- Medizheid verwagten wilde uit de handen van. *de W'erklieden, die dergelyke zoorten van Glazen blazen, en, hoe behendig door een Age gewoonte geworden, egter altyd niet "in ftaat zyn, om in dit Stuk alles te doen wat Amen wel wilde, Na die evenrédigheid nu Bevonden te hebben, verdeelt hy deBuis op ?ulk een wyze ; dat ieder Afdeéling juiít 53 net XIV, LES. 3. A F- DEEL. Graadte- kening. Afdeeling van de Buis. XIV.LES, 3. A W- - DEEL. . die hoogte, daar 't op dean blyft, en leder Gradi is 1688 t $5 che Vogt. Ook tn $906 — — DE THERMOMETER. - net 1*4. gedeclte bevatten kan van het Vui dat in den Bol, en ecn vierde deel aiii van de Buis begreepen is. Waar opi Vogt tot zyn verkooren Graad van Kali dien van Ys, naamélyk, of bevrieziss t Water gebragt hebbende , een o ekenk 4 | dien grondtrap af de Graaden. van Verdi king of Koude benedenwsarts, em die va Uitzetting of Warmte bovenwsarts begis te tellen. | Wanneer dan dat Vogt, warmer wordes de, 5 of 6 Graaden in de Buis ry& boren o bet Merk an Vorft of van (Yskond , beduid zulks niet anders , dan dat de octrek van di Vogt, die voorheen flegts als uit xooo deelen beftond, nu gclyk is aan 1o0$ of 1006 vat zulke deelen; en wanneer het Vogt in teg*t* decl, kouder geworden , beneden dat Merk daalt, ziet men uit het getal der Grasden, die het laager ftaat , dat deszelfs omtrek 200 veel duizendfte gedeelten ingekrompen a kleiner geworden is. Indien ' er twee van deeze zoort van TÀe- st m PUR -— Dr THERMOMETER. $9] Pers gemaakt 7zyn van Bollen enBuizen, Inhouden beide wederzyds niet ecn zelf- enredigheid tot elkanderen hebben: in- de Buis van den eenen, by voorbeeld, yn Bol ítaat als 100 tot 1000, 0f, "t geen relfde is, als 1 tot 105 en de Inhouds- redigheid van Buis en Bol in den ande- Tbermemeter is als 150 tot 1000, of ri (o: zal dit alleen rnaar daar uit volgen; de Schsal van deezen laatften kleiner den zal hebben, en grooter getal van dén bevatten kunnen, dan die van den 'n5 maar in beiden egter za] ieder Graad , één duizendíte gedcelte zyn van den id van Bol en Buis beneden o. Dit is *t welk inzonderheid het voornaame en »nder kenmerk is van den TLbermometer den Heer pE REAUMUR , en denzelven nemaal doe: veríchillen van zulken, wier al volgens het beloop der langte van de in gelyke deelen, en een naar welgeval- nomen getal] van Graaden afgetekend , bepaald en ondcrfcheiden denkbecld geeft de werking van Warmte en Koude; de. 9 4 wyl XIV.LES, 1 AF. DEERL. liuizen van vete fchillende inhoud en evenre- digheid. XIv.LES. $. Ar- DEEL. Veríchil- lende p it- getbaare hcid der Vogten maakt verfchil . Jeude Graaden, $98 Dk THERMOMETER. wy! de uitzetting en inkrimping van'tWe die "er de gevolgen van zyn "er niet yolpei een eenpaarigen regel, of vaíten wodt. evenredigheid op afgemeten worden, —— Maar om de Tberwometers met elkandenm vergelykbaar te maaken, en hen een evenre digen en gelykvormigen loop te doen htb- ben, was het niet genocg , dat men de Graad- tekenjng van een bepaalden en bekenien grondtrap begon, en een zekere eyenredig- heid vaftítelde tuffchen alle de afdeclingen van de Buis en den inhoud yan dem Bol; maar men moeít'er ook een Vogt roe kie- zen, wiens Graad van Uitzetbaarheid men | kende , en dat overal ligtelyk te bekouxn | Was, Want uit de Proefneeming zelve, die ons tot deeze redeneering over de Tbermme- ters aanleiding gegeeven heeft, hebben wege- — zien, dat de Graad van Warmte, die den Wyngeeft tot het 87 duizendíte gedeelte in de Buis doet opklimmen, op verre ns het. — gemeen Water, de Lyn-Olie, en bet Kyik- Zilver, niet ryzen doet , en dat ieder ven dit Vogten, fchoon allen even warm gemistkt, | Ds , .D£ 'THERMOMETERR. $99 T óp zyn eigen en met zyri aart overcen-. XIV. LES. "Wtemmende Hoogte zet.' Hier uit zou nood- e AL Miaskelyk moeten volgen, dat, zo twee Tber- suemezers, al waren ze beiden naauwkeurig Lolgens de grondbeginzels van den Heer nz - | REASMUR tocgeíteld, alleen maar verfchil- den in de mindere of meerdere Uitzetbaar- (heid van hun Vogren, de zelfde hoogten van Bi Vogt in honne Buizen onmogelyk den Biden Graad van Warmte en Koude zou- m kunnen aanwyzen. De een, by voor- d, zou den Graad van Warmte van 's hen Ligheam tekenen op 32 Graaden. Boyer het Merk van Vorft, en de ander, E -doot dat zeifde getal van 3a Graaden , een T Warmxe te kennen geeven, die, noodwen- . dig; werkelyk of fterker of zwakker was. ger trap van Uitzetbaarheid een. wyngecft Vogt bélinr, hoe beter bet ook gefchikt zou net Wa- s am am 'cr Tbermometers van te maaken, die Vogt "in - "acer Wévoelig en lecvendig waren. Maar UR | dupiyk een Vogt zou in menigvuldige ge- 3 Jzeer bezwaarlyk te bekomen zyn, en "Ales Uitvinders oogmerk was, dat men dee- MEE 85 zen N XIV LES. 3. AP» DEEL. op alle plaatzen,' wanneer wasr^t o Zy , zou kunnen maaken, Hierom. i ; ded de hy het raadzaamft , om van die boves meen groote Uitzetbearheid liever "— nig te laaten vallen, en daar door'éen wake righeid te vend; die men afiders dile wils ontmoet zou hebben. De Herr pt. REAvMUR heeft daarom zyn keur bepaild op den Wyngeeft, dien hy verlengr ma; Water ; en, na de Regelen voorgefchreeven te hebben, volgens welken die verlenging geíchieden moet, geeft hy vaíte en vellit. middelen aan de hand, om altyd zeker tt kunnen weeten, of dat Mengzad naauwkeu- rig den vereifchten Graad van Uitzetbar- heid bekomen heeft. Die Middelen of Proe ven beítaan daar in, dat men een Tbermone- 1 Zer, met dat toebereid Vogt gevuld, zekere 1 bekende Graaden van Warmte et Koude do onderga2n , die men uit andere Waarnee- mingen weet, dat altyd cenpaarig de zelíó en onveranderlyk zyn; gelyk de Hitte, b voorbeeld, van kookend Water , de Koo "S Dg THERMOMETER: Cot "wan een Mengzel van geítooten Ys of van Sneeuw thet een derde van 't zelfde gewigt ZLee-zout , en dergelyke vafte en bekende grondtrappen meer. Dit is ook de reden, dat in alle Tbermometers , volgens die begin- zels toegefteld , het kookend Water ftaat op 8o Graaden, de natuurlyke Warmte van 's Meníchen Lighaam, of Bloedwarm ,op 32*, 7eer diepe onderaardíche Kelders en Putten (30$, en gemeen Zout met. Ys gemengd, 1$ Graaden beneden 't Merk van Vortft, Deeze wyze, om de kragt der Uitzetbaar- heid van het Vogt te beproeven, is zoo vei- lig en zeker , dat, indien het Vogt maar be- kwaam is om éénen (legts van die veríchei- den Warmte- en Koudetrappen, dien van t Mengzel, by voorbeeld, van Ys met Zee- Zout , wel uit te drukken, het ook in ftaat zal zyn, om alle de anderen ftiptelyk aan te wyen. ' Dat men, in het toeítellen van deeze T£er- memefers , aan den W'yngeeft den voorrang gegeeven heeft boven andere Vogten, die een hoogeren trap van Uitzetbaarheid beza- ten, XIV.LES. 3, A F- D F. E. L. 't Ts z21£ gefchikr tot Wcet- konftigc Waarmncee- mingea. X1V.LES. 3. A F- DEXL. Mitéerele - . 0g .lende tyden en plaatzen te- Jeerea kennen 602: Dz TaERMOMETER.. ten, is daarom inzonderheid gefchiei wey dat men "er boven al een Weerkenffig hil tuig van maaken wilde; een Werktuig, wl voornaam gebruik zou zya, de f heid , haar Warmte of* Koude;* : eranderingen , en haar verfthil opigtui: T'er bereiking van dit oogmerk had meaon- betwiftbaar goede en gegronde redenen, dt men boven de Olién, die dik worden, bo ven het Kwikzilver, ^t welk sen tmenwlyks zien en onderfcheiden kan, éem Vogt ver- koor, dat zeer uitzetbsar is van smt; du men kleuren ken zoo men wil, en dat mer. kelyk grooter Hitte verdraagen kan, dan het ooit , in welke Lugtftreek en Geweft des Aardbodems het ook zy, van de Eugt kin ontvangen. Wil men'er zig in de Stook- huizen der Scheidkonft en Natuurkundige Proeven van bedienen, om Hitte-Graaden, — welken die van kookend Water te boven ! gaan, meé te meeten; heeft men uit nieuwe — en laatere Waarneemingen , na het uitvinder van dat Werktuig gedaan, bemerkt, dist & wp D& 'T'HERMOMETER. 603 xeeft mer Water verlengd in zommige *ften der Waereld, werwaarts men dien Wometer wiífíchien wel eens zou willen reizen, mogelyk zou bevriezen kun- , wat nood? Dat men, in al het ove- fteeds de zelfde grondbeginzels in*t toe- :n van het Werkiwig volgende, tot dee- eldzaame gevallen, of tot andere by- lere gebruiken, in plaats van den W yn- t, eenig ander Vogt naar welgevallen ne, dat z00 ligt niet bevrieft, en zoo *lyk niet aan 't kooken raakt , behoudens men op deszelfs Graad van Uitzetbaar- | agt geeve, en daar zyn rekening naar ke. ezwaarlyk kan ik gelooven, dat de Wyn- t.door langheid van Tyd haar kragt en gheid verlieft en minder uitzetbaar wordr, rk ook minder in ftaat om door Koude x krimpen. Dit was nogthans de gedag- van den Heer HALL&Y , door den Heer USSCHENBROEK aangehaald, die zegt het If ook ondervonden te hebben. Maat gp. |n eigen ondervinding beroep ik my ook, | die XIV. LES. 3. A F- DEREL 't Vet- zwakt niet door den tyd, Natuwrkun- de, bl. 46g. — Introdnilie. (1762.) 6. 1567. vot. Y. L) . 604, Dt TnrRMOMETEN, XIV.LES. die 'er my anders over doet oordeclen * ^*- telbaare maalcn dompel ik Tbermomere »*f1^ ük reeds voor vyftien jesren byna ge heb, in kookend Water, in Ys, end alle andere Proeven ondergaan; altoos Ze weer zig op de zelfde Graaden : hoogte zetten , daar 2e op ftaean m De'Tbermometer van den Heer Dg L&I daar men nog in 't Obfervatorie te Parys " neemingeh me6 doet, en dien men meer dan veertig jaaren lang, in aller Weer, het ganíche Jaardoor in de open heeft laaten hangen, geeft tot nog to het minfte teken van verzwakking , di heeft kunnen merken. Men kan Het eenigíte, da: men met eenigen 2€ VD wan reden in de Tbermometers van det veríchei - den DE REAUMUR,, toen ze eerít begonn grootte— kend te worden, heeft weeten te beri maaken. (en dit was min een berisping , dan een v om ze in dit ftuk verbeterd te zien) dat zy, als merkelyk grooter dan de I zynfcbe , ook bezwaarlyker te behande Overal heen te vervoeren waren, wer Dk THERMUMETER. (0$ "€ hebben wilde ; en dat zy door de XIv.LEs. 