title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Bedrieg ik mij, MM. HH! of heb ik regt te onderstellen , dat die koele , of (waarom zouden wij het niet uitdrukken ?) die wijze bedaardheid , die degelijkheid , door velen aan het Nederlandsche volk toegekend, onze land- REDEVOERING. 149 genooten met eerbied en ingenomenheid bezielt voor al wat den nadenken- den en ernstig gestemden mensch steeds het meeste belang moet inboeze- men? Of zoude het mogelijk zijn, dat eene natie, waaraan met eenig regt de lof der. genoemde deugden wordt toegekend, de beste schatten. der menschheid had leeren kennen, en deze aan den ijdelen wind van dwaze en onervaren predikers van volksgeluk gewillig. konde prijs geven? Zoude echte godsdienstigheid , zoude hoogschatting van volksonderwijs , en al wat ter beschaving en veredeling van verstand en hart dienstbaar is bevonden , bij het nakroost geheel kunnen verloren gaan, of door hetzelve, bij het ontstaan yan nieuwe en bedriegelijke denkbeelden over het geluk en de waardigheid der volkeren, als onnutte ballast worden weggeworpen? Neen, zegt gij met mij, dit is onmogelijk. Maar twijfel daarom niet aan onzen`burgerzin, aan onze gehechtheid aan een vaderland, door zoo vele blijken der goddelijke voorzienigheid bewaard, door zoo vele beproe- vingen, ook van eigene schuld, gelouterd.. Vraag het aan de jaren 1813 ` en 1815, 1830 en volgende, welke wij beleefd hebben, of bij den zoo- genaamd koelen Nederlander geestdrift kan ontstaan, kracht zich ont- wikkelen , als het de eere geldt van het land, door der vaderen moed en trouwe vrijgevochten. Tast daarentegen de schatten aan, welke een edele volksgeest als het 150 J. H. PHILIPSE hoogste goed waardeert, waar eene natie naar streven kan, gij zult eer geheel ander tooneel zich zien ontwikkelen. In plaats: van ijverloosheid en spot, zult gij ijver en geestdrift, voor laauwheid zult gij kracht en weder- stand bij uwen anders bedaarden landgenoot doen geboren worden: Dan spreekt men van regten aan volk, landschap:of stad door de wijsheid enm braafheid der voorouderen verworven; dan ontstaat er onwil om af te staan , wat in de dierbaarste herinneringen en in den volksaard heeft wortel geschoten. Deze gedachten werden in mij levendig, toen ik mij ambtshalve moest voorbereiden tot het plegtig uur van dezen feestelijken dag. Het'schijn- bare gevaar, waarmede vroeger onze hoogeschool werd bedreigd, en de algemeene belangstelling, ook toen bif de ingezetenen van stad en omlig- gende gewesten opgewekt, gaven mij alras de overtuiging, dat ik in die meening over onzen volksgeest niet dwaalde; en thans, nu het tijdstip dáár is, waarop van mij de inleiding tot ons academiefeest verwacht wordt, nu alles jubelt en reine feestvreugde ademt, zoude ik nu aam de waarheid mijner opvatting ook maar eenigzins kunnen twijfelen? | Ik wil echter niet ontveinzen, dat het verlangen van zoo velen, zelfs onder mijne ambtgenooten, mij in den beginne verraste, zoo niet be- vreemdde. Hoe! dacht ik, bij eene plegtigheid als deze, zoo naauw meb hooger onderwijs en geleerdheid verbonden, de taal der geleerden, van ouds gebezigd, en met zoo veel roemen goedkeuring in ons land ge- handhaafd , ter zijde te stellen, en de inwijding van een academiegebouw , met afwijking van voorvaderlijken trant, tot een feest voor het volk te maken, opgeluisterd en als doorweven met, hetzij meer ernstige, hetzij vrolijke volksvermaken ! — En toch, MM. HH! niet slechts gebood de pligt der dankbaarheid het toegeven aan deze begeerte , maar ook zij zelve ontsproot uit het warmste gevoel van ingenomenheid met al wat Nederland op eigenen grond bezit of tot stand brengt, ter bekwaming, beschaving. en veredeling der natie. Zoude het dan niet de onheuschheid zelve geweest zijn aan dien algemeenen wensch geen gehoor te geven? Neen, wij erkenden het, de inwijding van den prachtigen tempel der wetenschappen , door: de onvermoeide zorg, door de aanzienlijke uitgaven van stad en gewest in ons midden opgerigt, moest een waar en eendragtig volksfeest wezen, opdat elke stand der maatschappij, ieder burger, deel hebbe aan. REDEVOERING. 151 onze feestvreugde, opdat ieder ingezeten van stad en land toone, hoe lief en onwaardeerbaar hem onze inrigting zij aan hoogere kennis en weten- schap toegewijd. En nu, MM. HH! zoude ik bij zulk eene stemming van den volksgeest van -verre zoeken, wat mij als grondtoon van dit feest ieder feestgenoot schijnt aan te geven? Deze toon van edele en waardige volksvreugde zij dan ook het eenige onderwerp mijner eenvoudige toespraak. Ik noodig u uit mij welwillend met uwe aandacht te vergezellen , terwijl ik, mij de geschiedenis ten nutte makende der vroege verlichting en wetenschappelijke keńnis in deze gewesten, en hier en daar eenen vlugtigen blik werpende op het ontstaan en de ontwikkeling der vaderlandsche hoogescholen , tot u spreke over de loffelijke ingenomenheid van ons volk met zijne wetenschap- pelijke inrigtingen. I. Loffelijk is deze ingenomenheid, en prijselijk in de hoogste mate: want zij is een bewijs der waardeering van eene der voortreffelijkste gaven , ons door den goeden God uit zijne volheid medegedeeld. Of kent gij iets beters, iets meer verheffends voor den mensch, wiens grondslag in het- stof is, dan het vermogen om het kunstig en onbegrijpe- lijk zamenstel van ligchaam en geest in werking en als in gestadigen gang te brengen, ten. einde hij iets versta en gevoele van zijne betrekking tot dien Hoogverhevene, van wien zoo veel voortreffelijks in zijn aanwezen is nedergedaald; ten einde hij het doel van zijn eigen bestaan, en der ver- eeniging met zijns gelijken en aanverwanten naar den geest moge nasporen , en de pligten kenne, welke het besef van zulk eene hooge waarde zijner natuur hem oplegt; ten einde hij de wereld in, en boven en' rondom zich bespiede, doorzoeke, trachte te begrijpen, en deze kennis te zijner ver- edėèling , ter. vermeerdering van menschengeluk, en ter eere van den groo- ten formeerder, met ontzag en bewondering zich eigen make? Maar, gij stemt het mij toe, geëerde hoorders! niet iedere sprank van dit goddelijk vuur, zoo ligtelijk in elken ‘onverbasterden mensch op te wekken, ontsteekt oogenblikkelijk het volle licht der waarheid; niet de - eerste gewaarwording , niet ieder duister, onvolkomen, op zich zelf staand, 152 J. H. PHILIPSE of liever zwevend, begrip; kortom niet alle begin van kennis wordt door den redelijken mensch met den eervollen naam van wetenschap betiteld. Neen, voorzeker ook hier zal het meer volmaakte slechts door geestkracht, oefening, ervaring en door deze zelfs niet voor ieder even gelukkig, of door allerlei middelen even gemakkelijk te bereiken zijn. Orde en regelmaat moet, naar vaste grondbeginselen der: menschelijke ziel ingegrift , het rader- werk der vermogens bij den denker en opmerker besturen; het verstand alle zijne inwendige krachten en werkingen aanwenden, om de voorwerpen van kennis, in of buiten ons aanwezig, alle denkbeelden in ons ontstaan, alle begrippen, reeds geordend en vastgesteld, op te nemen, in te zien, te doorgronden, en naar hunnen gelijken of verschillenden aard te rang- schikken, te schiften en te onderscheiden , of tot eenheid van zamenhang en bevatting terug te leiden. Zietdaar nog maar al te gebrekkig u herinnerd , hoe dat heerlijk vermo- gen in ons binnenste werkzaam is en zich beweegt, om onzen geest tot die helderheid en volledigheid op te voeren der kennis van zamenhangende waarheden, daadzaken of voorwerpen, welke, in haar verband en zamen- hang begrepen en erkend, als wetenschap wordt vereerd: Evenwel, zijn wij teregt ingenomen met hare hooge voortreffelijkheid , goddelijke: eer komt haar in: onze schatting daarom niet toe. Haren trotschen en laatdunkenden priester, die niets hoogers kent, beklagen wij; tot die sterke geesten verlangen wij niet te behooren, tot die alles. te boven stijgende geniën, die, wanende de Godheid en haar wereldbestuur juist te beoordeelen, of des noods te kunnen missen, zich zelve:en hunne kennis, en hunne vergode rede als in triumf laten rondvoeren, of door eene ligt- zinnige menigte ten hemel verheffen: voorzeker neen! maar, terwijl wij naar de hoogte opzien, waar de waanwijsheid hen plaatst, en hunnen tuimelenden val bedaardelijk afwachten, zijn wij evenmin bereid om Žun de hand te reiken, die, uithoofde van het onvolmaakte der menschelijke kennis, geheel aan de kracht der hulpmiddelen twijfelen, ter verkrijging van waarheid en zekerheid aangaande het wezen der dingen. Zou dan alles : schijngestalte zijn, droombeeld, of dwaalbegrip; ńñiet waardig om érnstig te worden nagejaagd ,.of bij den verstandige eenige. ingenomenheid te doen ontstaan? Het moge zoo zijn: wij kennen slechts ten deele; en REDEVOERING. 153 welligt zal in volkomener staat vroegere. bewondering der wetenschap van den schrandersten sterveling bevreemding baren: maar verkeeren wij dan niet allen hier beneden in eenen toestand van gestadige opvoeding en volmaakbaarheid , en levert ons dit zoogenoemde kinderspeeltuig thans geene voldoening, waarbij wij ons wél bevinden? Is dan de man zoo‘zeer te prijzen, die geenen eerbied meer gevoelt voor de eerste indrukken , mis- schien de droomen zijner jeugd, omdat het werkelijke leven hem soms heeft te leurgesteld; of. moet de volwassene in kennis en smaak zich de ruwe prentverbeeldingen schamen, die hem als knaap hebben verrukt, en hem vroeger de eerste denkbeelden hebben gegeven van geschiedenis en de geschapene wereld, waarvan hij zich thans juistere begrippen vormt? Waartoe dit, vraagt gij welligt. Waartoe? Om ons al dadelijk te overtuigen, dat ingenomenheid. met menschelijke wetenschap juiste waar- deering is, geene vergoding, of verwachting van iets, dat zij niet kan opleveren. Dat de spreker op eenen dag'als dezen meer bijzonder het oog vestigt op de hoogeschóol in ons midden bloeijende, zonder daarom onze overige vaderlandsche instellingen voor hooger onderwijs te veronachtzamen, zal wel door hem niet behoeven verbloemd „eveel min verontschuldigd` te wor- dèn: maar welligt zal hij zich en zijn onderwerp uit den drang van dien heftigen aanval, ten minste zijdelings, moeten redden. Mag ik dan op mijne beurt vragen, gij, geëerden! die zoo spreekt, of denkt: zendt gij uwe zonen om zedelijkheid en deugd en zuiveren. godsdienstzin, — in Nederland, Gode zij dank ! nog altijd als het hoogste goed gewaardeerd, — zendt gij hen om menschenheil en'volksgeluk te leeren, naar eene school van communisten, of geeft gij hun aanbevelingsbrieven mede aan eenen voornamen democraat in Frankrijks hoofdstad; of, — ziet gij in uwen lieveling den aanstaanden diplomaat, die op onbaatzuchtige wijze het volkenregt op de belangen van zijn vaderland zal toepassen, — moet dan hét trotsche Albion zijne: oefenschoól worden; of, — ligt u eenvoudige waarheidszin , ook in wetenschap en kunst, het naast aan het hart, en is het nil admirari vañ Horatius al vroeg uwe leuze geweest, — verblindt u dan de ntegenzeggelijk groote géleerdheid van sommige Duitsche naburen in die mate, dat daarheen, daarheen alleen uwe verwachtingen voor uw kroost zich uitstrekken ? Maar welligt is wetenschap en nutte, den mensch verheffende, kennis bij eene koopwaar te vergelijken, wel schitterend en edel, maar toch bij voorkeur en te regt op de beroemdste markten als handelswaar gezocht? Wij willen in zeker opzigt hier geenen twijfel opperen; maar vragen dan toch al weder: wat maakt den handel voor stad en gewest, voor vaderland en naburige streken, zoo aanlokkelijk en begeerlijk? Is het slechts de waar zelve, of ook het vertier en de bedrijvigheid des handels, die ge- zondheid en levenskracht uitstort in de aderen en spieren des volks, en zijnen zegen mededeelt aan ál wat hij met zijn bezielenden adem aanraákt? — Ziedaar, meen ik, het punt van vergelijking. — O, zie dan met uw wereldburgerschap niet met minachting neder op eene bevolking, die, met REDEVOERING. Wat, dunkt u, MM. HH! — ook deze gedachte wil ik niet terughouden ; want het doet goed aan het hart, bij den landgenoot gehechtheid op te merken aan den geboortegrond, naarmate deze treffender herinneringen oplevert: — wat, dunkt u, zoude na het vestigen van den Joodschen staat in Palaestina het antwoord geweest zijn van den vromen Israëliet, als een magtig vorst hem en zijn geslacht in den vreemde, in een land zoo moge- lijk nog rijkelijker overvloeijende van melk en honig, den schitterendsten rijkdom en waardigheid en eere had aangeboden? ~O, laat af vari uwen knecht:?” zoude hij gezegd hebben, vtoen het onzen vader Jacog hongerde, zochten zijne zonen de voorraadschuren op van Egypte, en vestigde hij zich aldaar naar Jehovas bestel; maar nu is het in dit beloofde en duur gekochte land zoo- liefelijk, onder onzen wijnstok en vijgenboom gezeten, de vruchtbare velden, door ons en de onzen bearbeid, van zegen te zien golven, onze kudden te- zien grazen; en als wij dan bij de gedenkteekenen van ABRAHAM en Izaak en Jacos de eerstelingen offeren, en Hem, die ons uit slavernij heeft verlost, om zijnen blijvenden zegen voor ons kroost en volk aanroepen! neen, magtigste Paarao! dit genot kunt gij ons niet vergoeden.” — En nu,..... heeft Nederland ook misschien zijne altaren, zijne gedenksteenen- van goddelijke uitredding? Zoude men dit b. v. in Leiden, in Groningen durven vragen! Of is niet geheel het oude vader- land een blijvend gedenkteeken Zijner gunst en almagt, waardig, dat men daar eigene gaven offere, en trouwe zwere aan de'deugden van het voorgeslacht? Duet met Koor: uit de Schepping van HAYDN. A en B. In welk een min bevoorregt land Voor ons het daglicht rees, Wel ons, zoo dáár beschavings hand Op ’s levens doelwit wees. 20* 156 J. H. PHILIPSE Koor. Beschaving licht op ’s levens spoor Den mensch naar hooger doelwit voor. A. Wat slechts de zinnen streelt en boeit, Zal met den tijd vergaan; Wat voor een hooger doel ontgloeit ,- Verdwijnt niet, — blijft bestaan. Koor. Wat met den vloed der eeuwen vlie? , De vruchten, die beschaving biedt, Verdwijnen niet. B. Als hooger doel ons tegenlacht, De geest naar kennis dorst, Dan wordt, met moed en lust en kracht, Des levens last getorscht. A. Heil dan het volk, waar iedereen Voor hooger doelwit blaakt ; Bij 't licht der wetenschap alleen Elk een naar kennis haakt. A en B. Gelukkig zulk een volk gewis ! Koor. ' Wat. magt, wat rijkdom het ook mis? , Gelukkig zulk een volk gewis! B. Dáár woont en regt en orde en rust;. Dáár knelt geen heerschappij ; Dáár , zijne roeping zich bewust, Ts ieder altijd vrij! A. Dáár, hoe de tijdgeest dan ook woed, Kweekt wijsheid burgerzin; Stort liefde en eendragt °t zacht gemoed En deugd en godsvrucht in. A en B: Dáár Řkeerscht én geest en één gevoel. REDEVOERING. 157 Koor. í Dáár, koe de tijdgeest elders woel , Dáár streven allen naar één doel. A en B. Bij zulk een volk, door eendragt sterk, Bezield door hooger kracht, Draagt alles wijsheids heilig merk Bij voor- en nageslacht. Koor. : Gelukkig dan, op Neérlands grond, O Hunze en Aa! uw stad, uw land, Waar wijsheids tempel eeuwen stond, Verlichtings outer immer brandt. II. Indien men in één tafereel de groọte gebeurtenissen in Nederland beleefd konde voorstellen , en de edelste daden, de grootste krachtsinspan- ning voor. vrijheid en vaderland wilde doen uitkomen, voorwaar dit gewest en deze stad zouden niet op den achtergrond worden gesteld. Maar ver- dienen ze ook evenzeer eerbied en hoogachting als vroege kweeksters van verlichting en veredeling van verstand en maatschappelijk leven ? Toen langzamerhand de nevelen der middeleeuwen optrokken, kwamen hier en daar lichtende punten te voorschijn in Europa. Hier nogtans zal wel alles nog in duisternis hebben gelegen, toen men reeds elders in ons vaderland , in zuidelijker gewesten‘, zich in de morgenzon`van het herboren licht verkwikte? De afgelegenheid , en moeijelijk te genaken ligging moge ligtelijk iemand in dien waan brengen: kennis en wetenschap en bescha- ving, zegt men “vallen immers niet als een plasregen uit den hemel. Neen, zeker niet als een plasregen! Maar wat beweegt daar, reeds in de 14° eeuw onzer jaartelling, dien voornamen Deventerschen burger , om, na zich te? Parijs en te. Keulen“en elders met de godgeleerdheid van dien tijd, met scholastieke wetenschap en tooverkunst te hebben doorvoed , of liever overladen, der wereld en der waanwijsheid af te sterven, en als prediker de vérbēèteraar te worden vah de openlijke eeredienst, de onder- wijzer der, naar beter onderrigt dorstende jongelingschap? — Onvoldaan en ontevreden met hetgeen hij gehoord en gezien heeft, walgt hem de luiheid 158 J. H. PHILIPSE en zedeloosheid der kloosterlingen; de drieste onkunde van het volk bedroeft hem: en dan — het heiligste ontheiligd! het zout der aarde weggesmeten ! Neen, zegt hij, dit kan, dit mag zoo niet blijven. De mensch naar Gods beeld geschapen, en bestemd om naar zijnen heerlijken aanleg te kennen en te handelen, mag niet langer door onze schuld in dien poel van zonde en ellende worden voorgegaan ! i Wat is dit, mijne hoorders! — Het is een vonk van hemelsch vuur, in de borst van dezen uitgelezenen man ontstoken , en die al ras en in hem en in zijne medeburgers eenen gloed van leven en nieuwe ontwikkeling zal doen ontstaan, ter verlichting, ter veredeling van tijdgenoot en nakome- lingschap. Zoo iets is onafhankelijk van plaats en luchtstreek. Dit kon in de meer noordelijke gewesten van Nederland gebeuren. Wij weten het: het is gebeurd. Voorheen toch mogen zelfs onze grootste literatoren , ” het vermelden der herleving van letterkunde en geleerdheid in Europa , slechts naar het zuiden de oogen hebben gerigt, en deze gewigtige gebeurtenis hebben teruggebragt tot den aanvang der 15° eeuw !); thans is het immers meer algemeen erkend, dat reeds vroeger in Deventer, en ook spoedig elders in ons vaderland, een licht is opgegaan van zuiverder kennis, hetwelk, als voorbode van ware geleerdheid en veredeling des volks, wijd en zijd door- drong; ja, dat hetgeen Italië voor het zuidelijk Europa was, Nederland in vele opzigten voor de meer noordelijke gewesten van datzelfde werelddeel is geworden. -Het zijn de woorden van den geleerden DrerrraT, in- het slot zijner verhandeling over de broederschap van Gerard Groote en de fraterhuizen ?). En inderdaad, — elke bladzijde van dit belangrijk geschrift , uit de geloofwaardigste bronnen geput, staaft: het :met :onloochenbare- be- wijzen, — de vrome ijver en overtuigende welsprekendheid van dien voor- treffelijken man, later ondersteund door de zeldzame- schranderheid van Froris Rapewinsz, Groorr’s leerling en vriend, hebben iń de stichting der broederschap des: gemeenen levens de kiem gelegd eener inrigting , 1) Zie A. Ypey, ZLeerrede ter gedachtenis v. d. groote verdienst, der Nederl., betrekk. de kerkhervorming. (Gron. 18117) bl. 40 (6). 2) G. H. M. DELPRAT, Ferkandeling , enz. ; vrespe ntad het Utrechtsch ye oeae Utr. 1880. bl. 268. REDEVOERING. 159 die spoedig in ons vaderland en in Duitschland, overal waar zij hare takken uitbreidde, den kanker der maatschappijen tegenwerkte, nieuwe kracht en leven deed ontstaan, en in vereeniging met hen, die in het zuidelijker Europa de schriften der ouden aan het licht bragten, gedurende ruim anderhalve eeuw, eenen schat van levenswijsheid en gezuiverde we- tenschap heeft verspreid, waarin de kerkhervorming is gerijpt, en waaruit de ontluikende hoogere scholen hare beste sappen en kracht hebben ont- leend. Overal, waar deze broederschap zich vestigde, — en zij beval zich spoedig zelve aan, of werd door de edelsten in den lande aanbevolen, — rezen scholen op uit haar midden, of nevens haar, welker hulpmiddelen door die vrome- broederen werden verrijkt, welker leerlingen met liefde werden opgenomen'of voorbereid, en men zag welhaast uit deze inrigtingen van godsdienstig volks- en geleerd-onderwijs mannen optreden, die en in ons vaderland en bij den vreemdeling als herstellers der wetenschap, ja als lichten der wereld tot op den huidigen dag worden geprezen. Wie nu waren zij, die vooral in de 15° eeuw met zoo veel roem dien- zelfden weg betraden en verder en verdėr voortzetteden, vroeger door GERARD Groorr, lang voor het uitvinden der drakkunst, geopend? Ingezetenen- van Groningen , indien de verdiensten van het voorgeslacht ons toebehooren, o dan verheffe zich uwe borst, of liever, uwe dankbaar- heid rijze tot den Allerhoogste voor de eer aan uwe stad en gewest te beurt gevallen, en den vroegen zegen der volks-verlichting aldaar genoten. Neen waarlijk, als de knaap door zijnen vader of léermeester op Heiligerlee en de stad onzer inwoning wordt gewezen, als merkwaardig in de vader- landsche geschiedenis; als hij met voldoening nevens vader WILLEM, ook de namen van LopeEwisKk en ADOLF vAN Nassau, van RABENHAUPT ver- nomen heeft, behoeft hij geene veel ruimere landkaart, om ook de lich- tende punten“ te leeren kennen, het vroegst uit den nacht der middel- eéuwen zigtbaar geworden. Men wijze hem gerustelijk , nevens Deventer, op de Aduarder abdij, op de Bedumer school, of later, op die van St. Maarten met haren voortreffelijken RreNeRUs PrarDINIUs: en wie zoude de wereldberoemde namen van WEssEL GAnsrorT en RUDOLF ÅGRI- coLA nevens die van ALEXANDER HercIrvs en DEsIpERIUS Erasmus durven verzwijgen ? 160 J. H. PHILIPSE Maar, ik gevoel heti,- geëerde hoorders! het uitgestrekte veld , hetwelk zich hier voor ons opent, mag niet verder worden ingetreden , hoe aan- _lokkelijk het. moge wezen. Die kweekscholen van kennis en deugd , die rhélinhita voorgangers van het volk, genoten niet slechts bescherming en voorkeur bij hunne land- genooten. tegen al wat- de onkunde dier. tijden en ide zedeloosheid der bedelmonniken hun trachtte te berokkenen , maar eerbied, ingenomenheid, volgzaamheid, hoogachting bij den -bedrijvigen en voor- ontwikkeling reeds vatbaren inwoner dezer streken werd meer‘ en meer hunne welverdiende belooning 1). Bijzonderheden tot staving verlangt zeker niemand. uwer , mijne hibri Mijńe toespraak toch in dit feestelijk uur mag zich niet door strengheid van betoog of volledigheid eener verhandeling kenmerken. De voortreffelijke mannen van dat tijdvak hebben allen hunne lofredenaren gevonden , en hunne groote verdiensten, niet slechts met betrekking tot klassieke geleerd- heid, maar evenzeer tot volksonderwijs, zuivering der godsdienstige be- -. grippen, en hervorming van het maatschappelijk: leven , worden- zoo alge- meen gewaardeerd, dat ik uwen smaak en uwe- kennis zoude meenen te beleedigen door meer dan eene bloote herinnering dier glansrijke tijden te willen pianti i De dienst, door THomAs A Kamris aan de: godgeleerdheid bewezen ; is wel eens vergeleken met den invloed van Socrates op-de wijsbegeerte ; en inderdaad, door leeren schrift van dien godvruchtigen man daalde- zij uit: den: hoogen, ontoegankelijken kring, binnen welken vooroordeel haar besloten. hield, en verspreidde haren zegen in lagere gewesten ?). Maar welke moet. dan de` invloed: geweest- zijn: van eenen WESsEL GANSFORT, eenen wijze en. godgeleerde, -wel blakende van ijver en liefde voor zijnen Heer , maar wiens opgehelderde kennis en zuivere waarheidszin. niets dulden kon van het mysticismus dier dagen, waarmede hij zoo ruimschoots.in aanraking kwam. Gij weet het, hij was, door zijn opgeklaard. verstand en groote geleerdheid, de ziel der bijeenkomsten van al wat doọr kennis en 1) DELPRAT, Verhandeling, bl. 251 vgg. 2) DELPRAT, t. a. pl. bl. 259. REDEVOERING. 161 godsvrucht uitblonk in de abdij te Aduard, en na overal in ons werelddeel zijn licht te hebben rondgedragen , sleet hij hier in zijne geboortestad zijne laatste levensjaren, door allen: geëerd en bemind, en“de vraagbaak eh voorganger van allen, die in verlichte godsvrucht en' wetenschap belang stelden. — Is het wonder , mijne hoorders! dat de geleerde Yrer in eene gedachtenisrede der groote verdiensten onzer vaderen bij de kerkhervorming , als in verrukking, aan den eenigen WesseL al het: heil toeschreef, dat deze stad naderhand zoo zeer onderscheidde ; al het licht, dat de vaderen reeds bestraalde, toen nog overal alles duister was; al de rust, welke zij genoten, terwijl geheel Nederland in onrust verkeerde? Hij toch gedacht hem als het rijzende Zichź der wereld , welken eernaam men onzen grooten stadgenoot heeft gegeven, als den voornaamsten ontginner van eenen grond, die, spoedig ook door anderen in zijnen geest bearbeid , znlk eenen heer- lijken oogst heeft opgebragt. 3 . Wij vergeten daarom deze medearbeiders niet.. Neen, grondige geleerden en taalkenners, edele‘ geestelijken , als HERMAN TORRENTINUS, GOSEWIJN vAN Haren, WILLEM FREDERIKS, en vooral REGNERUS PRAEDINIUS, ver- dienen de blijvende: hulde der nakomelingschap +). Reeds in de eerste helft der 16° eeuw bloeide hier in het tegenwoordige provinciehuis eene school, waar de vermaardheid van gezegden PRAEDINIUS van Winsum de jongelingschap als naar eene hoogeschool :henenlokte , niet slechts uit het naburige Duitschland en alle de Nederlanden, maar ook uit Frankrijk, Spanje en Italië. — Zoo ging hier, sedert WESSEL GANsFORT , hervòrming in het godsdienstige en veredeling van het gemoed met echte kennis en geleerdheid gepaard: een braaf en verlicht geslacht groeide naast die edelen en letterhelden op, voor wie niet slechts roem naar buiten, maar liefde van de burgerij, ingenomenheid en hoogachting, ja de innigste zamenstemming der regering, de heerlijkste belooning was. Ingezetenen van Groningen! ik behoef het u niet te herinneren: de graven van GansrorT en PrarpINius zijn onder ons tot op dezen dag. Vergeten wij het nimmer: voor hem, die het met vaderland , kerk en maatschappij wèl meent, is dat heilige grond. 1) DELPRAT, t. a. pl; bl. 112—119. py 162 J. H. PHILIPSE Denkt niet, geëerden! dat ik te veel heb gezegd. De vruchten van zoo veel goeds en edels zoekt men niet te vergeefs. In plaats der gruwelen , elders gepleegd ten tijde der kerkhervorming en afschudding van het Spaansche juk, ontmoet men in de geschiedenis van Groningen’s toestand in die dagen zoo veel verlichting bij regenten en burgerij, zoo veel ver- draagzaamheid omtrent andersdenkenden, dat men met welgevallen deze schoone bladzijden gadeslaat, ja dat haar verhaal, naar eenvoùdige waar- heid te boek gesteld, eene lofrede schijnt te bevatten 1). Maar moest dan zoo veel hoop op eene nog betere toekomst te vergeefs worden opgevat? Immers, na het bekende verraad van RENNENBERG zuchtte deze stad veertien bange jaren onder Spanjes dwingelandij. Geen nood! het goede zaad, in echt. Nederlandsche harten eenmaal ontkiemd , wordt niet gemakkelijk vernietigd, en — in Gods raad was het anders besloten. Maurits en WruLem Lopewisk hergaven Groningen nog ter goe- der urė aan het vaderland, waarvan het, wij oordeelen naar de gevolgen , als academie-stad den luister moest verhoogen, en hetwelk het door vast- beradenheid en dapperheid eenmaal van den rand des afgronds zoude redden. Studenten onzer hoogeschool! het was eene goede gedachte, die u door vaderlandsliefde en ingenomenheid met deze kweekschool van wetenschap en godsvrucht werd ingegeven , toen gij het voornemen opvattedet om deze gebeurtenis nog eens aan Groningen’s verheugde burgerij voor oogen te stel- len. Wij brengen u reeds voorloopig onzen dank voòr uwe edele pogingen, waarvan wij de waardige uitvoering met belangstelling te gemoet zien. Belangrijke dag in de geschiedenis dezer stad! Neen, het goede zaad, eenmaal zoo rijkelijk uitgestrooid, hoezeer onderdrukt, bleek ook toen niet geheel gestikt of uitgeroeid te zijn. De akker was vruchtbaar gebleven. Mannen, als de wereldberoemde Usso Emmrvs , zijn daar, of komen her- waarts, om hem met zorg te bearbeiden: en nu, ziet! vanalle zijden stroomt. frissche. levenslucht aan; alles herleeft, en Groningen is spoedig wederom wat het worden moest, vruchtbare kweekster van verdraagzaam- heid, verlichting, kennis en alle maatschappelijke deugden. 1) P. HorsrEDE DE Groot, Geschiedenis der Broederenkerk. Gron: 1832. bl. 5. REDEVOERING. 168. Mwzijk van MOZART. Koor, %4 Goede zaad den grond gegeven Ontkiemt er ten leven. *t Vruchtbaar graan, in ’s akkers milde voren Wel eerst verborgen, Maar , door de zorgen Der Almagt bewaard , Ontspruit en groeit in de aard , Tot straks langs een zee van koren Zich des maaijers lied op nieuw doet hooren. >*t Zaad van kennis blijft bestaan : Zij °t een tijd lang, als het graan, In nacht verborgen, Voor lentes morgen Door de Almagt steeds behoed Immer gedrenkt, gevoed, Zal het met nieuwe kraché , Ontlokt aan den nacht, ‘Aller harten weér bekoren ; Zoo, ten oogsttijd als bewaard, Heil verspreiden over de aard. We aanbidden °s Vaders zorgen Op onze levensbaan. Wat voor onze oogen zij verborgen , Al wat goed is blijft immer bestaan. U, Heer der Aarde! U predikt ons natuur. Halleluja ! U, Heer der Wereld! U predikt ons dit uur, Aan U zij de eer! Amen, - Halleluja! PA 164 JH. PHILIPSE II. En zoo zijn wij dan inik zegt welligt iemand uwer, iiiaiiderd tot de stichting onzer academie. Vreest niet, geëerde hoorders! dat ik de beschrijving der blijde dagen van den 23 Augustus en volgende van 1614 zal herhalen; ik wil ook“ geene getrouwe tekening leveren der thans ge- sloopte klooster- en academiegēbouwen, of zelfs eene poging aanwenden om over de verdiensten -te. spreken van..zoo vele- voortreffelijke mannen , die aldaar gedurende ruim twee eeuwen- het. licht der wetenschap deden schijnen. $ i Gij gevoelt het, bij zulk eenen rijkdom van stof, zoude het bij eene dorre, thans zeker allerongepastste, schets moeten blijven; en daarbij MM. HH! behalve de latijnsche beschrijving der inwijding uit de pen van Usgo Emmius zelven gevloeid. 1), zija immers: de redevoeringen voorhanden van den hooggeleerden Muntıncnm, in '1814:°), en van den ijverigen en kundigen Frrru, in 1817, hier“ter plaatse uitgesproken 3), alsmede de geschiedenis der Broederenkerk , door mijnen geachten ambtgenoot HoFsTEDE DE Groor zoo keurig bewerkt. Wie, die Groningen, °t zij als inwoner, t zij als kweekeling lief heeft, kent deze belangrijke geschriften niet? Ik mag dus met ulieden slechts hier en daar eenen blik werpen op dit uitgebreid tafereel, en ook daarbij‘ zal ons“ het feest van dezen dag, en het gekozene onderwerp moeten besturen. Leiden was, gelijk bekend is, in 1575 voorgegaan, en had tot ieders verbazing naauwelijks vier maanden na hare uitredding, de hoogeschool binnen hare muren gevestigd. + Franeker volgde» in 1585 onder Frieslands stadhouder WILLEM Lopewisk , en`ook tien jaren later, het eerste na de reductie van 1594, hadden de staten van dit gewest reeds het voornemen opgevat, om in deze stad, nevens de triviale school, gelijk de latijnsche scholen in die dagen heetten „een collegium facultatum te stichten. Men ` bepaalde zich echter voorloopig bij het tijdelijk opdragen van een collegie over de instituten aan zekeren doctor' MELLEN BRUNSEMA , daar de be- 1) Vid. Effigies et Vitae Professorum Acad. Groning. Gron. 1654: p. 6 sqq. 2) Acta saecularia Acad. Groninganae, ed. TIERMANN. MuntINGHE. Gron. 1814. p. 25 sqq. 3) Redevoering en dichtregelen, ter gelegenheid van het 25jarig feest v. h. depart. Gro- ningen der maatsch, ot nut van ’t algemeen, in 1817, door H. O. Ferru en B. H. Lurors. Gron. 1819. bl. 13—16, en 80—57. REDEVOERING. 165 narde toestand-vam het: land-en de uitgeputte! schatkist: eene. meer ernstige uitvoeringo verhinderden. ' -Eindelijk , toen na- het-sluiten ides- twaalfjarigen bestand, :dé- handen‘ ruimėr waren geworden voor- de huiselijke belangen vanhet! gewest, hervatte men: dan ook: in-:1612 dit- werk:met ijver en zorgvüldigheid , en:cwerd: het door de plegtige inwijding onzer. hoogeschool op den:28-Augustus:'des jaars 1614- onder de, gunstigste- voorteekenen be- krachtigd. Het: wasil alsof de heillooze: twisten iusschen Stad en Omme- landeni 'nóoit: hadden bestaan; én,:zoo: ergens, dan voorzeker hier mogt de academie eene-instellingo zijn; geheel'-uit den. boezem des volks voort- gesproten , en doorde: vyertegenwoordiging. van: alle standen‘ der maatschappij met: groote eensgezindheid , ten-uitvoer gelegd: -+ Elders werd, gelijk bekend is, de eerste opwekking, of. krachtige: aanmoediging ; door deibeminde vorsten- uit het-huis vån Oranje-Nassau : gegeven; maar nergens, waar dergelijk voornemen werd opgevat ;' ontbrak het:aan krachtige medewerking van regering en volk; aan‘ edele geestdrifti om zulk een gewigtig: doel te bereiken ; ja, de «voorbeelden zijn bekend van bijzondere- personen, die, van- het openbare -leven verwijderd. 1), een'`deel van hun aanzienlijk ver- ‘mogen 'afzonderden,` ter: einde -bij-hun-verscheiden -uit de wereld aan de stad: húnnėr geboorte- of inwoning de- in' hunne schatting‘ grootste.: weldaad nä telaten; eene: openbare inrigting van- wetenschappelijk: hooger onderwijs. Wat: mag- dan -toch wel de- drijfveer geweest zijn , die onder zooveel zorg en-inspanning; ja reeds: toen de' vijand: nog in het'hart: des lands genesteld was, en het :water telkens: aan dei:lippen: dreigde: te komen, zulke yeelomvattende eén- kostbare Pipen met zeldzame voortvarendheid deed:ivolvoeren ? ' Wasihet- ijdelheid- ehn- zucht om bij den vreemdeling uit te blinken in glans-en (geleerdheid 2- : Neen, het is helaas! voor den naneef bewaard, om boven::alles: angstig:te<vragen, hoedanig toch:buiten ’s:lands- het: oordeel overi dėn> Nederlander: zal: kunnen zijn :-hun ‘en ihunner zelfstandigheid was het: genoeg, dat izij-hét wisten ; hoe veel: goeds- en nuttigs door hen zelven 1) ANNA vAN TWICKELO, en haar zoon BALTHAZAR BorDEKER, te Deventer. Zie CORN. FRANSEN VAN: Eck ,-Feestrede Ann. Acad: Gron. 1829—30. p. T, in f. Di 27 in f. sqq. en de aldaar A NONS Tegenw: Staat varw Overijssel ITI. bl. 213. i 166 J H. PHILIPSE werd tot stand gebragt. —- Daarbij , ijdele pralerij in het gezigt van eenen koenen en overal rondloerenden vijand komt slecht: te pas. Zoo begreep het ook de gewapende Leidsche burgerij op den achtsten Februarij 1575 , toen zij, onder gestadig losbranden der musketten, onder kruiddamp en oorlogsrumoer , Apollo en de Zanggodinnen bij zich ontving, als wilde zij aan WILLEM VAN Oranye en hare regering de krachtigste verzekering ge- ven, dat zij, even als kort te voren hare veege wallen, 200 ook thans en voortaan het kleinood haar geschonken mannelijk zoude weten te verdedigen +). Maar dan toch later, toen zoo vele gewesten volgden? toen zal wel ijver- zucht in het spel zijn gekomen, of, hetgeen thans in onze vrijzinnige eeuw zoo hard klinkt, steilheid van godsdienstbegrip , en de zucht om de regt- zinnige leer bij het aankomend geslacht te bestendigen ? i Één en onverdeelbaar waren de Nederlandsche gewesten zeker niet; misschien betwijfelt het een zwaarmoedig beschouwer, of zij het wel ooit zullen zijn: zij hadden zoo‘ hunne eigene belangen en denkbeelden over algemeen en bijzonder volksgeluk; en daarbij was ieder volkomen heer en- meester gebleven in huis en hof. Immers ’slands algemeene ståten waren gedelegeerden van zeven geuniëerde, maar toch afzonderlijke potentaten of souvereinen. Wij spreken geene lofrede uit op het oude Nederland; maar met vertrouwen nogtans zeggen wij: ijver voor het schoone en goede is, op hoe vele plaatsen deze zich door ingenomenheid moge openbaren, mits vrij van verachtelijke jaloerschheid of slinksche onderkruiping, geen laak- bare naijver; vooral dan niet, als de vruchten van zoo veel. edels en voor- treffelijks eerst regt in de nabijheid worden geplukt. en genoten. Voor hem, wiens hart voor vaderland en godsdienst warm in den ‘boezem klopt, zijn er niet ligt kweekscholen van kennis en deugd- te veel. : Zag men niet den edelen KrmrrrR aan Utrecht’s herstelling medewerken? En o, mogtèn Franeker en Harderwijk niet door den Corsikaanschen geweldenaar: voor altijd zijn gefnuikt geworden! :- Deze uitboezeming voegt vooral ook: thans der gelukkiger zuster:academie, nu zij, na zóó veel goeds te hebben zien ondergaan, noch krachtig en luisterrijk daarstaat. 1) Fraxorscr FABRIO Oratio in natalem centesimum et quinquagesimum Acad. Li B. 1125. p. 10. — M. SmernBeEEk, Qéschièd; d Leidsche Hoogeschool; T. BL 24. f REDEVOERING. 167 En, wat betreft de godsdienstige drangredenen onzer vrome vaderen , wie zoude niet wenschen , dat het heiligste en verhevenste wat de mensch bezit, steeds met wijsheid en zachtmoòedigheid ware bestuurd, en op het leven toegepast; want: dit kan‘ niėt anders dan den God der liefde wel- gevallig zijn. Maar, indien wij hen, die opregtelijk betuigden, dat in de jaren hunner jongelingschap, bij politieke opgewondenheid, hun hoofd, niet hun hart had medegehold, gaarne hunne dwaling vergeven: wie zoude het dan in de vaderen, na de bitterheid der tijden door hen beleefd, niet verschoonbaar achten, dat hun ijver jegens andersdenkenden wel eens te verre is gegaan, en niet is vrij te pleiten van twistzieke vervolging en geestelijke» heerschappij? Evenwel zij het verre van ons, zelfs eenen schijn van soortgelijke blaam te werpen op de brave mannen, die allereerst en voornamelijk de hand hebben geleend tot: het oprigten onzer oudste academiën. Hoort WrtLEm VAN ORANJE, of WILLEM LODEWIJK +), of ook de Staten van ons gewest?) ; en zoo gij hunne redenen niet kunt billijken, 0, keurt dan gerustelijk den opstand ‘af tegen Spanje, en zegt, dat het beter ware geweest, zich aan de „vierege tyrannije ende verdruckinge soo des goddelycken diensts als der vrijheit:der landen”? te onderwerpen. Het zijn woorden, door den vader des vaderlands, in zijnen heerlijken brief aan de Staten van Holland ge- schreven te Middelburg- op den 28 December 1574 3). De tyrannij van den vreemdeling op het geweten en de burgerlijke vrijheid der landzaten, vooral ook in hun kroost, voor altijd te vernietigen, zietdaar, naar zijne meening, de bijzonder aangename dienst door ’slands staten Gode te bewijzen. Daarom moest de jeugd ~vbeyde in de rechte kennisse Godts, ende allerley goede eerlycke ende vrye consten ende wetenschappen, die- nende' tot die wettelycke regieringe' der landen, opgevoet ende onderricht worden.” - Onvergetelijke woorden van den braven en schranderen vorst! Ja waarlijk, zulk eene universiteit zoude niets anders wezen dan een „vast blokhuis‘ en bewaarnisse der gantschen landen, en mede een onver- 1) Zie WınsemIus, Chronigue van Vrieslant. Franek. 1622. bl. :159 en vv. 2) Efg. et vitae Prof. Groning. p. 4—6. 3) Zie N. C. Kist, Bijdragen tot de vroegste geschiedenis der hoogeschool te Leiden, (1850), bl..115, 116. 168 J. H. PHILIPSE brekelijke band der eenigheid van denselven; niet alleen ondèr malkandėëren , maar ook met alle aanpalende provincien.” Edele vorst! gij zijt voor de bevrijding van ons vaderland gevallen, maar reeds was de zuurdeessem in het welbereide meel: gelegd; en hij is doorgedrongen, en heeft heerlijk gewerkt. Licht en leven is van uwe. stichting uitgegaan, kennis en gods- vrucht en deugd heeft zij alomme verspreid; en ook andere vaderlandsche ` harten zijn er door in ijver ontstoken, om bij zich dergelijke zetels voor grondige kennis en geleerdheid te stichten, en de weldaden dér beschaving en bekwaamheid onder hunne medeburgers te verspreiden ! O, vergeten wij nimmer, wat wij aan den stichter van onzen staat en zijn geslacht, wat wij aan de vroomheid onzer vaderen ‘te danken hebben! Wie dien edelen stam wil knotten in Nederland, en als ter bespotting met eenen mietsbeduidenden glans overtrekken; wie van geene stille gods- dienstige en maatschappelijke deugden meer verlangt te` hooren ; wie hoog- klinkende woorden, wie ijdele droomen van 'trotsche ‘en waanwijze volks- leiders stellen durft boven hetgeen godsdienst, grondig volksonderwijs, en beproefde wetenschap, leeren aangaande den aard en de hoògste ‘belangen det maatschappij, hij sta zijn regt af van deelgenootschap in den ceretitel, diè nog aan het kroost van silk mannen toekomt, dien van eene gods- diekkigi en verstandige natie. Maar welde nu die voortvarendheid en vaste yil bij het oprigten der vaderlandsche : hoogescholen uit zulk eene zuivere bron; niet minder prij- zenswaardig was de wijsheid, de zorgvuldigheid , de èthtö mildheid , waar- mede men deze inrigtingen tot stand bragt, en tot de onderhouding en ontwikkeling daarvan, naar den gang der wetenschappen, medewerkte. Dit slechts alleen van de Groningsche hoogeschool in sommige bijzonder- heden min of meer uitvoerig pogende te schetsen, zoude ik reeds van uwe toegevende aandacht misbruik moeten maken. TIk'zoude u, geëerde hoorders! het programma moeten aanhalen, door de staten alhier , in Julij 1614, kort voor de inwijding, uitgevaardigd, als een schitterend bewijs hunner juiste waardering van ec wetenschappelijke kennis iz karen geheelen omvang 1). ` Ik zoude voorts u moeten verhalen, hoe op den dag der 1) Effigies et vitae Praf. Groning. ibid. REDEVOERING. 169 inwijding zelve, op den 23 Augustus, de geleerde stads-syndicus PANCRAS vaN CastRIcom, even als dertig jaren te voren in Franeker de gedepu- teerde uit Frieslands Staten, ABEL FRANCKENA !), het niet beneden zich rekende, de hoogleeraren met eene latijnsche redevoering voor te gaan, en hun in overeenstemming met denzelfden voortreffelijken geest, welke ’s lands overheid bezielde, den aard en het uitgebreide nut der academiën in sierlijke taäl voor te spiegelen; maar vooral zoude ik niet mogen ver- zwijgen, hoe geene moeite of zorg werd ontzien, om ook van elders de bekwaamste mannen aan de nieuwe stichting te verbinden. En dan! die eerbied voor eenen Usso Emmius , hun’ vraagbaak en medewerker; eenen man, groot door geleerdheid en betrekking met al wat Europa en het vaderland uitnemends bezat in geschiedkunde en oude letteren, maar nog grooter door ongehuichelde nederigheid, schoon bij stadhouder, edelen, regering eù de gansche burgerij geacht en bemind! Dit alles, — en hoe veel meer nog zoude ik moeten opnoemen, — is een bewijs, dat men zich bewust was door de oprigting onzer hóòogeschool een groot en heerlijk werk te verrigten. j Met opzet moet ik`voórbijgaan, hetgeen én kort na hare vestiging én läter, gedurende de twee eeuwen van haar aanwezen, door ’s lands regering is toegebragt ter bevestiging en uitbreiding van hare hulpmiddelen, naar- mate zich het veld en de geheele omvang der wetenschap had uitgebreid. Gij weet het, mijne hoorders! en velen herinneren het zich met welgevallen , hoe in den jare 1815, na het herstel van ons vaderland, toen alles in Noord-Nederland levendige hoop op de toekomst en blijde eenstemmigheid ademde, gij weet het, hoe toen de volksstem zich mede verklaarde voor hare hoogescholen, en hoe door den eersten koning uit het beminde ge- slacht ook Groningen met eene ruime hand is bedeeld , en met Nederland- sche onbekrompenhėid behandeld:` maar ook vroeger, toen de academie alhier. eene geheel‘ gewestelijke inrigting was, werd al wat haar betrof en aan haren bloei kon bevorderlijk zijn, voorizoo verre ’s lands middelen en de druk der tijden zulks toelieten, door onze overheid met zorgvuldigheid behartigd en met mildheid geschonken. Leest de naauwkeurige aantee- 1) Winsemius, ibid. p. 162. 