title: Annales Academici
creator: None
text: De wetgeving is voorzeker de hoofdbron van het positief recht, een volk dat tot een eigen trap van ontwikkeling is gekomen. Hare kennis is daarom een noodzakelijk en voornaam bestanddeel, de bevordering van die kennis een met grond verwachte vrucht van de wetenschap des recht. Maar de kennis der wetten — het is den Romeinse regtsgeleerde dikwijks nagezegd — de kennis der wetten bestaat niet hierin, dat men zich hare woorden, maar daarin dat men zich haren zin en hare wezenlijke kracht heeft eigen gemaakt. En de rechtswetenschap ziet hier al aanstonds een uitgebreid veld ter bewerking voor zich, dat zich uitstrekt over de geheele omvang der wetgeving. Haar eigen werkzaamheid te dezen aan te zien is wel eens beperkt tot zulke bepalingen, die op zichzelf niet volkomen duidelijk, om twijfel over de ware bedoeling des wetgevers te laten. Wil men daarmede te kennen geven, dat, waar de wet duidelijk is, geene beoordeling van hare meerder of minder gepastheid iets afdoet aan de verbindende kracht, die zij als wet bezit, of wil men dat door geen redenering van de ondubbelzinnig uitgedrukte bedoeling des wetgevers mag worden afgeweken, dan kan dit gereedelijk worden toegestemd; maar dan wordt daardoor in geen deel bewezen, dat de rechtswetenschap zich ten aanzien dier duidelijke uitspraken der wet tot een geheel lijdelijke opneming kan bepalen. Trouwens, wat is een volkomen duidelijke wetsbepaling? Omtrent het geen den een dubbelzinnig voorkomt, bestaat bij den ander geen de minste twijfel; wat voor genen klaar en zeker is, is in het oog van desen niet zonder twijfel; en wat op zichzelf voor geen verscheidende opvatting vatbaar schijnt, wordt wel eens misverstaan ten gevolge — of verkeerd voorgesteld ter wille eener geliefkoosde meening. Wat is duidelijker, zou men zeggen, dan de bepaling der Grondwet, die, nadat Nederland de kluisters eener vreemde overheersching had afgeworpen, met lofeloze woorden voorschreef, dat er zooveel zou worden ingevoerd een algemeen wetboek van burgerlijk recht? En echter deed de voorliefde voor den Fransche code, die zooveel bijdroeg tot de afkeuring van het door zelf en anderen opgezette ontwerp, leven in 's werelds vergaderruimte de leer verkondigen, dat het niet de bedoeling was geweest, de afschaffing der bestaande en de invoering eener nieuwe wetgeving te bevelen, maar enkel eenheid en eenvormigheid van recht voor heel het koninkrijk te waarborgen. Die bewering werd door anderen met kracht wederlegd; hij wees aan, hoe de op zichzelf ondubbelzinnige woorden in volkomen overeenstemming waren met de onmiskenbare bedoelingen en steeds in die bepaalde zin waren opgevat; maar die wederlegging zelf, en de aanleiding, die haar noodig maakte, doen het ons zien, hoe de wetenschap des rechts ten aanzien van alle bepalingen der wetgeving werkzaam moet zijn en ze in zich opnemen, die op zichzelf duidelijk zijn, met klare bewustheid harer ondubbelzinnige betekenis, de andere na vooraf door een nauwgezet onderzoek omtrent haar wezenlijke bedoeling tot zekerheid te zijn gekomen. Als is het edict des praetors zoo duidelijk als het kan zijn, zoo sprak reeds ulpianus, toch mag zijn verhaal. De verklaring niet verwaarloosd worden. De verklaring van de wetgeving is alhoewel een eerste werkzaamheid die de wetenschap te haren aanzien te verrigten heeft. Daarin is ook de /S/ brep, die meer bijzonder den zin dier bepalingen in het licht moet stellen, welke omtrent de eigenlijke bedoeling enigen twijfel over houden. De wet is de uitgedrukte wil van den wetgever. Die wil kan op zichzelf de ingezetenen niet verbinden; hij kan dit alleen, zoodat hij is uitgedrukt en kenbaar gemaakt in de wet. Maar dan heeft deze ook die verbindende kracht, omdat de wetgever in haar zijn wil heeft uitgesproken. De woorden der wet zijn het middel waardoor de vorm waarin die wil kenbaar is gemaakt. Doch niet altijd drukken zij die wil bepaald en duidelijk uit. In het onvolkomen, dat elk menschelijk werk aankleeft, en waarvan ook de uiting onzer gedachten niet vrij is, deelt ook de wet dat. Daar de inhoud niet alleen, maar ook naar de vorm, het kleed, waarin de zaak soms meer of minder is ingewikkeld. Die inwikkeling heeft een uitlegging nodig, waardoor datgene, waarop het eigenlijk aankomt, aan het licht wordt gebracht. Noch deze plaats, noch de tijd mij hier vergund, veroorlooft mij in een beschouwing te treden van de wijze, waarop die uitlegging behoort te gebeuren, en van de regelen, die daarbij in acht genomen moeten worden. Ik mag slechts op het beginsel wijzen, waarvan zij moet uitgaan, en op hetgeen daaruit onmiddellijk voortvloeit. De wet is de uitgedrukte wil van de wetgever. Die wil is niets, zolang niet in woorden is uitgedrukt; maar ook de woorden hebben geen gewag, dan als uitdrukking van die wil. Men mag daarom aan een bepaling van de wet geen zin hechten, die in bepaalden strijd is met haar woorden; al kan men ook op goede, maar niet aan de wet zelve ontleende gronden aannemen, dat die zin overeenkomt met wat de wetgever werkelijk heeft gewild. Maar men mag evenmin zich aan de woorden van de wet binden, zonder op de bedoeling van de wetgever te letten en ze overeenkomstig die bedoeling op te vatten, voorzover de woorden, al is het ook niet naar het algemeen, maar naar een hem bijzonder eigen gebruik, zodanige opvatting meer of minder bepaald medebracht, of althans veroorloven. Beide uitersten, waarop ik wees, zijn inderdaad bepaalde richtingen, waarin verdienstelijke rechtgeleerden zich bewegen. De ware weg leidt tusschen die beiden door; en op die weg moet de uitlegger van de wet door een hem eigen tact geleid worden, en bewaard tegen afdwalen naar rechter of naar linker zijde. Want ook die weg leidt niet tot doel langs een enkel vast aangewezen spoor, dat men niet zou kunnen verlaten, althans zonder opzettelijk te willen. In het algemeen is immers de erkenning van een beginsel geen zekere waarborg voor een altijd juiste toepassing. - Vergunt mij, hier bij op te merken, dat een bepaalde uitlegging naar die toepassing, de uitlegger zelf naar het beginsel moet beoordeeld worden, waardoor hij wordt geleid. De uitlegging kan meer of minder volhoudend en scherpzinnig zijn, maar het is geen verdienste voor haar, gezocht te zijn. Wel mag zij de strekking eener wetsbepaling uitbreiden, waar de woorden die te zeer schijnen te beperken, of haar binnen enger grenzen besluiten, dan de woorden schijnen aan te wijzen. In zover kan zij tevens terechtwijzing zijn zonder daarom haar karakter als uitlegging te verliezen. Zij wijzigt ook dan den geboekte wil des wetgevers niet; zij geeft alleen aan de uitdrukking de betekenis, die aan die wil beantwoordt. De terechtwijzing, waarvan ik sprak, treft niet de bepaling zelf der wet, maar alleen den vorm waarin zij is bevat. De wetenschap kan ook buiten de wet zelf middelen vinden tot vaststelling van den ware zin harer bepalingen; maar die middelen hebben geen waarde, zolang ze niet werkelijk leiden tot dat doel. De wetenschap mag de uitlegging niet bezigen, om het bestaande te wijzigen en iets anders te stellen in de plaats van hetgeen de wet bepaalt; zij mag zich van deze niet losmaken; zij moet haar doen kennen en verklaren. Eene andere werkzaamheid bestaat voor haar daarin, dat zij de wetgeving aanvult. Zij doet dit in verschillende opzigten. Vooreerst heeft de wetgever zelf, willens en wetens, veel aan haar overgeleverd, zodat hij oordeelde, dat het door haar moest worden behandeld en tot klaarheid gebracht, maar geen onderwerp behoorde uit te maken van wettelijke bepalingen. Bij de samenstelling van het Ontwerp van 1820 had men zich meerdere volledigheid van het wetboek zelf ten doel gesteld; men wilde de resultaten der jurisprudentie daarbij opnemen, om hierdoor een vaste toepassing der wet te bevorderen en telkens herhaalden strijd over dezelfde vragen te voorkomen. Maar de krachtige tegenstand, die dat Ontwerp ondervond, verenigde zich vooral in die een, dat het te leerstellig, te wetenschappelijk was, dat er een wetboek, niet een leerboek moest worden gemaakt. Ook de manmoedige verdediging van Klapmuts kon die tegenstand niet overwinnen. Eene belangrijke omwerking, die het werk nader bracht aan het Fransche voorbeeld, door velen zoo hoog gewaardeerd, deed menige bepaling wegvallen, die op zichzelf niet werd afgekeurd, maar, naar men meende, in een wetboek geen plaats mocht vinden. Maar nu is dan ook aan de wetenschap des te ruimer veld ter arbeid overgelaten; nu moet zij dan ook des te noodzakelijker de wetgeving ter zijde staan; nu moet, hetgeen deze onbepaald heeft gelaten, omdat het gerekend werd tot het eigen gebied van gene te behooren, zijne bepaling erlangen door die wetenschap. Zij moet daardoor de wetgeving aanvullen; die immers zonder die bepaling en aanvulling, ook in hetgeen zij zelf heeft vastgesteld, veelal geen volledige en voor gereedde toepassing vatbare regels bevat. Zoo moet de wetenachap het weten en den juiste omvang vaststellen van een in de wet zijns aanwezige begrip; zoo moet een beginsel, door de wet slechts aangespielen in zijn ontwikkeling vinden. Maar nog in een ander opzicht behoeft de wetgeving de aanvulling van wetenschap. Wat men zich ook voorstelt van de volledigheid van een wetboek, hoe men haar beschouwt als een niet alleen wenschelijke, maar ook noodzakelijke eigenschap daarvan, — het is niet alleen de ervaring, die het ons leert, maar ook de aard der zaak wijst het aan, dat een volstrekte volledigheid onbereikbaar is. Het is voor het menschelijk verstand niet mogelijk, alle gevallen te voorzien, die in het leven kunnen voorkomen, en voor al die gevallen regels vast te stellen, die daarop slechts behoeven te worden toegepast. En toch blijven die gevallen niet achter, omdat ze niet in de wet zijn geregeld. Bij de steeds voortgaande ontwikkeling der maatschappelijke samenleving, ontstaan er ook telkens nieuwe toestanden, nieuwe rechtbetrekkingen. Op die alle moet, waar en zoodanig ze zich voordoen, het recht worden toegepast. De rechter mag niet weigeren recht te spreken, ook niet op grond van het stilzwijgen of de onvolledigheid van de wet; en hij moet recht spreken volgens de wet, die bestaat, niet naar een, die nog eerst gegeven zal worden. Maar wanneer nu evenwel de wet werkelijk onvolledig is en zwijgt, — dan moet er noodwendig buiten de wet een rechtregel gevonden worden; doch waar dien te zoeken? Men kan wel is waar, bij de invoering van een nieuwe wetgeving, ten aanzien van hetgeen door haar niet is geregeld, de vroegere in stand doen blijven, maar het springt in het oog, dat de onvolledigheid van een wetboek slechts zelden het gevolg zal zijn van het weglaten van vroegere wettelijke bepalingen; dat deze even weinig in al zijn kunnen voorzien, en dat de behoefte zich juist daar vooral zal openbaren, waar een vroegere wet met geen mogelijkheid uitkomst geven kan. Zal men de toevlucht nemen tot het Romeinse recht, om daarin een subsidiair recht te vinden, dan behoeft men immers slechts op den verschillenden maatschappelijken toestand te letten om in te zien, dat het, zoo het al als wetgeving bij ons in aanmerking komen kon, als zoodanig aan onze behoeften niet kan voldoen. Gewoonlijk is bij ons niet, of althans nauwelijks meer als regelbron erkend; bovendien behoefde waar zij tot regel zou kunnen dienen, ook de wet niet onvoldoende te zijn, zo is van haar juist daar geen hulp te verwachten, waar de wet niet kon voorzien. Er blijft dan voor de aanvulling van de onvoldoende wetgeving geen andere bron over dan de wetenschap des rechts. En de middelen, die men daartoe pleegt op te geven, analogie van rechts, natuurlijke billijkheid, geschiedenis van het recht, algemene rechtsgeldenheid, en wat er meer van die aard genoemd mag worden, het zijn inderdaad niets anders dan middelen waardoor de wetenschap verricht wat allen van haar verwacht moet worden. Met de verklaring en aanvulling der wetgeving staat wel in nauw verband, maar toch is ook wezenlijk daarvan onderscheiden een andere werkzaamheid, ik bedoel de toepassing der wet, of zoo men liever wil, van het recht, want zij komt ook te pas ten aanzien van dingen buiten de wetgeving als recht wordt erkend, maar daarom niet minder ten aanzien der welving zeven. Al is de bepaling der wet duidelijk, of volkomen verklard, al heeft bij haar stilzwijgen de wetenschap den rechtsregel aangegeven, dan ligt het antwoord op een bepaalde rechtsvraag voor de hand; maar dan is dat antwoord nog niet in verband gebracht met een gegeven feit, zoals het in het maatschappelijk leven voorkomt, en met de som der ingewikkelde rechtsbetrekkingen die zich daarin voordoen. Die feiten en betrekkingen vertonen zich in allerlei telkens verschildend gewijzigde vormen, en onmogelijk kan voor ieder van deze in het bijzonder een bepaald geformuleerde rechtsuitspraak voorhanden zijn; maar zelden zal de opgedrukte regel van wet of wetenschap zich daaraan zoo onmiddellijk aansluiten, dat daardoor alleen reeds in de behoefte is voorzien. Maar die regels zijn rijk in gevolgen; ze zijn dit op zichzelf, maar vooral in hunnen onderlingen samenhang; daardoor kunnen zij een voldend richten zijn voor al die feiten en betrekkingen; doch daartoe wordt een bepaalde werkzaamheid, de toepassing, gevorderd. Zij is, zoo men wil; rechtstreeks niet het werk der wetenschap, maar veel meer van de praktijk des recht; doch deze kan ook hier de voorzichtige van gene niet onthullen. Door de wetenschap geleid, Voortbrengt de praktijk haar taak; maar van de wijze, waarop zij dit doet, wordt door geen kennis genomen en als het ware rekenschap gevraagd, de resultaten van het dagelijks werken der praktijk worden door de regtswetenschap onderzocht, gelouterd, geordend, verwerkt en alzoo opgenomen. Zoo wordt die wetenschap zelve daardoor verrijkt, haar omvang uitgebreid, haar inhoud meer en meer bepaald; maar tevens door haar de toepassing zelve meer en meer geleid en beoordeeld, en — opdat ik het met een vreemde, maar hier als geijkte benaming uitdrukken — een systeem van toepassing gevormd, dat hoe langer hoe meer de toepassing des recht regelt, gelijk het recht zelf geregeld is. Wij hebben in enige trekken gezien, wat de regtswetenschap ten aanzien der wetgeving te verrigten heeft. Wij hebben opgemerkt, hoe zij deze verklaart en uitlegt, maar ook, hoe zij haar te hulp komt, en aanvult, wat haar ontbreekt, en hoe zij haar, zoo verklaard en aangevuld, in aanraking brengt met het maatschappelijk leven. Het kan niet noodzakelijk zijn, het gewicht dier wetenschap opzettelijk nader aan te wijzen. De beschouwing van haar werkzaamheid doet tevens haar onmisbaarheid in het oog vallen. Deze zal ons nog nader blijken, wanneer wij de betrekking hebben nagegaan, waarin zij, nevens de wetgeving, staat. Wij merken drieërlei betrekking op, waarin de regtswetenschap nevens de wetgeving voorkomt: Zij werkt met de wetgeving mede, opdat deze zal kunnen beantwoorden aan haar bestemming als hoofdbron van het positief recht; Zij is, waar de wet te kort schiet, ook zelf regtsbron; Zij is de onafscheidlijke gezellin, onder whose leiding de wetgeving steeds hogere trap van ontwikkeling kan bereiken, en alzoo steeds meer zekerheid des recht tot stand brengen. Vergunt mij, G. T., dit een en ander nog kortelijk te ontwikkelen. Wij hebben gezien, hoe de wetenschap des rechts werkzaam moet zijn tot verklaring en uitlegging der wet. Wanneer wij bedenken, hoe zij daarbij met nauwgezetteheid de bedoeling van den uitgedrukten wil des wetgevers opspoort en aanwijst, zonder uit haar eigen voorraad iets anders te mogen stellen in de plaats van zijne uitspraak, dan schijnt zij de wetgeving als een getrouwe en onderdanige dienares ter zijde te staan. Doch wanneer wij in aanmerking nemen, hoe zij, den zin der wet in het licht stellende, haar tegen misverstand waarborgt en zekerheid geeft omtrent haar anders twijfelachtige en soms zeer onzekere bedoeling, dan zullen wij moeten erkennen, dat zij met haar medewerking tot bepaling van het recht, ook voor die onderwerpen, welke de wet zelve heet geregeld te hebben, en haar alzoo aan haar roeping helpt beantwoorden; maar dan zullen wij voorzeker ook genegen zijn, haar eenen hogeren rang, dan die van dienares toe te kennen. De uitlegging der wet is dan ook wel op een lijn gesteld met de wetgeving zelf, ja met deze vereenzelvigd. Hiervoor gen pleit nu wel het begrip van uitlegging zelf, wier resultaat het recht niet bepaalt naar het goedvinden van den uitlegger, maar naar den uitgedrukten wil des wetgevers, zoo als die overeenkomstig de bedoeling van deze moet worden opgevat. Maar toch, al is de wet zelf de voornaamste bron van het positief recht van een volk, — de wetenschap, die haar helpt te zijn wat zij moet zijn, maar zonder wiens medewerking zij dat niet naar behooren zou kunnen zijn, verdient daarom voorzeker ook wel eenig deel te hebben aan de eer, die zij geniet. Wij hebben ook gezien, hoe zij de toepassing der wet op de feiten en betrekkingen des maatschappelijke levens mogelijk maakt en regelt. Zij is als het ware een soort van middelares, die deze feiten en betrekkingen open stelt voor de werking der wet, en deze zoodanig tegenover elkaar plaatst, dat die werking volgen kan en volgen moet. Die werking, die toepassing, is de levensbestemming der wet, het doel, waartoe zij is de rechtsbron bevat; maar uit en door zichzelf kan zij zich de bereiking van dat levensdoel niet verzekeren. Maar wij zagen tevens, hoe de wetenschap des recht, zelf productief, werkzaam is tot aanspreken der bestaande wetgeving; en van dit stand- punt vertoont zij zodoende in een andere betrekking tot deze. Waar zij qua makkelijk, omdat de wet zwijgt, en nu naar haar stem als tolk des recht. Digitized by Google 1866. DIEPHUIS gelaisterd wordt, daar treedt ook zij op, ik zal uiet zeggen als wetgeef- ster, maar toch in gelijke betrekking als de wetgever, en moet zij, na- vens de wetgeving, ook zelf als rechtbron erkend worden. Is het noodig, dien haar aangewezen rang te rechtvaardigen? In het al- gemeen is het recht geen gewrocht van de wet; deze is slechts een middel tot bepaling van het recht voor een bijzonder volk. Maar ook voor het positieve recht van een volk is de wet niet de enige mogelijke bron; zij is zelfs niet de oorspronkelijke vorm, waarin het zich het eerst pleegt te vertonen. Dit is veel meer de gewoonte; die ook zelf het recht niet schept, maar een uitvloeisel is van de rechtsovertuiging of het rechtgevoel des volks, zichzelf als in een zichtbaar vorm openbarende in die gewoonte, die alzoo in het algemeen de oudste rechtbron is. Nevens haar treedt de wet op, wat door, in den vorm van een voor allen verbindend voorschrift, een recht- zekerheid wordt bewerkt, die uit de rechtsovertuiging des volks, zoals die zich in de gewoonte afspiegelt, niet in voldoende mate voortvloeit. De wetgeving bepaalt zich aanvankelijk tot weinige bepalingen; het gebied van de gewoonte is meer omvattend. Maar hoe meer het maatschappelijk verkeer zich uitbreidt, en bij toenemende beschaving en ontwikkeling de rechtsbetrekkingen meer ingewikkeld worden, des te meer doet zich de behoefte aan vaste wetten gevoelen; des te onvaster en ongenoegzamer wordt de gewoonte; des te meer moet zij het veld ruimen voor de wet, maar des te meer is deze ook in staat dat veld in te nemen. Intussen is daardoor de grond niet vervallen, waarop het gewoonterecht rust. En die grond is niet, gelijk vroeger veelal werd aangenomen, de wel niet uitgesproken, maar toch door zijn stilzwijgen kenbaar geworden wil des wetgevers. Eigenlijk moet er zelfs geen sprake zijn van den wil des volks, dat in zijn handelingen, die, tot gewoonte geworden, het gewoonterecht vormen, slechts door zijn rechtsgevoel wordt geïed, zodat er niet aan een onderlinge afspraak of stilzwijgende overeenkomst, maar alleen aan een geheel natuurlijke eenheid van zienswijze gedacht moet worden. Ook de behoefte aan een andere rechtsbron naast de wet blijft voortdurend bestaan. Het onvoldoende en onvolledige van de wetgeving zelf, ook ten aanzien van de door haar behandelde onderwerpen, heeft ons dit reeds doen zien; en bij het ontstaan van nieuwe feiten en betrekkingen, die door het recht geregeld moeten worden, kan er nog geen wet aanwezig zijn, die deze regeling behelst, omdat de wetgeving die feiten niet kan vooruitlopen, noch zelfs daarmee gelijken tred houden. Doch, terwijl vroeger de rechtsovertuiking des geheelen volks een gewone-terecht vormde, treedt het volk in zijn geheel bij de ontwikkeling des recht algens meer en meer terug. Deze wordt meer bepaald het werk van hen, die het recht beoefenen, die wel is waar ook vroeger reeds, bij de behandeling en toepassing van het door wetgeving en gewoonte beide bepaalde recht, aan de verdere vorming hiervan medewerkten, maar nu meer uitsluitend nevens de wetgeving die taak te vervullen hebben, en, door de meerderde ontwikkeling der wetenschap zelf, daarvoor ook des te meer berekend zijn. De geschiedenis van ons eigen recht kan het gezegde bevestigen. Ook hier was gewoonterecht de oorspronkelijke vorm waarin het verscheen; maar toen zich meer en meer de behoefte aan enkele bepaalde voorschriften deed voelen, ontstonden er wetten, die echter de voortdurende werking der gewoonte niet overbodig maakten. Maar ook deze was op den duur niet berekend voor de taak, die zij slechts voor een eenvoudige inrichting der maatschappij had kunnen vervullen. De wetenschap, uit zichzelf nog zwak en van weinig hulpmiddelen voorzien, voedde en versterkte zich met de kracht van het Romeinse recht, dat men te hulp had moeten roepen. Wetgeving en wetenschap beide breidden zich uit, maar de gewoonte had haren tijd gehad, kwijnde weg en werd eindelijk zoo goed als tot stilzwijgen gebracht. Gewoonte geeft geen recht, dan alleen wanneer de wet daarop verwijst, en als bij uitzondering veroorlooft, dat naar haar stem wordt geluisterd. Ziedaar het vonnis, door de wet over haar, vroeger recht volgens zichzelf uitgesproken; of liever, ziedaar de afkondiging van een feit, in den vorm van een rechtspresting uitgedrukt, opdat de gewoonte, magteloos geworden om nog te werken tot zekerheid des recht, nu ook in die magteloosheid niet een bron van onzekerheid zou zijn; een uitspraak van den wetgever, niet ongelijk aan die, waarmee hij vroeger door zijn bekrachtiging vastheid had gegeven aan den minder bepaald inhoud van het gewoonterecht. Laat ons het opmerken, dat hij daarbij geen alleenheerschap heeft gevestigd of beoogd, en nergens den invloed der wetenschap geheel heeft verworven of ook maar beperkt. Integendeel heeft hij zelfs het stilzwijgen, de duisterheid of onvoorstelbaarheid der wet niet willen erkennen als een grond, waarop de rechtser zich mag verschoonen van zijn verplichting om recht te spreken. Trouwens, de wetenschap zou zich haar recht van spreken ook niet hebben laten ontnemen, zelfs niet door een uitspraak der wet, die over haar, rechtbron gelijk zij, en krachtig genoeg om naast haar te staan, de macht niet had, waaraan de afgeleefde gewoonte zich moest onderwerpen. En zoodanig de wet die macht had kunnen uitoefenen en werkelijk had uitgeoefend over de wetenschap, wier medewerking zij, gelijk wij immers zagen, niet kan ontberen, dan zou zij inderdaad zichzelf hebben verlamd en tot werkeloosheid gedoemd, en in plaats van rechtzekerheid onzekerheid en willekeur doen heersen. Maar wat spreek ik ter rechtvaardiging van de rang, die wij der rechtswetenschap hebben toegekend, alsof er woorden noodzakelijk waren, waar de feiten zelf getuigenis geven. Wij zien haar werkzaam in de vorming en bepaling van het recht; wij zien, hoe zij daarbij niet treedt in de rechten van een ander, daar zij der wetgeving al de eere geeft, die de te as hoofdbron des recht toekomt; wij zien, hoe zij ook zichzelf niets aanmatigt, maar alleen verricht, wat aan haar werkzaamheid is overgelaten en door haar verricht moet worden, omdat zij de enige is, die het vermag, en het daarom als haar roeping moet opzien. En waar wij dit zien, daar kan het de vraag niet zijn, of zij nevens de wetgeving als recht gebiedt, maar alleen, of men haar zal erkennen in den rang, die zij zelf heeft ingenomen, en waarin zij zich nevens de wetgeving met toepassenden kracht handhaaft. Het recht, zoals het door de wetenschap wordt ontwikkeld en vastgesteld, veelal het recht der wetenschap, of naar haar beoefenaars, die het helpen ontwikkelen en vaststellen, het Juristenrecht genoemd, is nevens dat der wet een deel van het positieve recht des volks; niet enkel omdat die juristen uit het volk optreden en voor het volk als afgewogen vertegenwoordigers werkzaam zijn, maar ook omdat het recht zelf zich ten opzichte van de wetgeving des volks aansluit. De beginselen, in deze uitgedrukt, gewonnen wetenschap aanleiding tot gevolgtrekkingen, die zich laten overbrengen ook op andere onderwerpen, En zelfs waar de wetenschap ook dien steun in de wetgeving niet kan vinden, daar is zijzelf toch altijd zoozeer van deze doordrongen, dat hetgeen zij voortbrengt, zich daardoor van zelf aan het positieve recht moet aansluiten. Digitale versie Het openbaar zich naar buiten vooral in twee, wel is waar verschillende, maar toch inderdaad na een verwante vormen; ik bedoel de rechtsspraak en de geschriften der rechtgeleerden. Doch terwijl de verbindende kracht der wet een gevolg is van haar formele vaststelling door de bevoegde macht; ontbreekt aan de uitspraken der wetenschap dat uiterlijk gezag, en kan dit gemis alleen vergoed worden door een innerlijke kracht die haar waarheid haar moet bijzetten. Die kracht vertoont zich des te zekerder, naarmate de overtuiging dien waarheid algemeener is, naarmate dus de uitgesproken rechtsregel meer de uitdrukking is een gemeen delopper opvatting, en afzonderlijk in volle nadruk een uitspraak der wetenschap genoemd mag worden. Maar daar openbaart zich zo veel verschil van meening in die rechtspraak en in die geschriften der rechtsgeleerden; — is het mogelijk, bij dat gebrek aan overeenstemming aan een recht der wetenschap te denken, dat het positieve recht eens volk zal helpen uitmaken? Voorzeker, het gewicht van deze overweging is onmiskenbaar. Maar toch, dat men daarom het bestaan van de kracht van een recht der wetenschap niet mag loochenen, daarvan kan een zelfs een blik op de andere rechtsbronnen overtuigen. Ook de handelingen des volks, die een gewoonterecht vestigen, vertonen uit den aard der zaak een weifeling en dobbering, waarvan zelfs de reeds gevestigde gewoonte nauwelijks vrij kan blijven; nevens het gewoonterecht, dat alzoo een volkomen vastheid mist, moet de wet tot meerdere zekerheid des rechts leiden; zal men daarom weigeren, die gewoonte, ook op een vroeger standpunt der rechtsontwikkeling, als rechtsbron te erkennen? En de wet zelf! Ik zal niet spreken van den strijd, die er soms ook tussen haar bepalingen schijnt te bestaan; maar al zijn deze op zichzelf in de volkomenste overeenstemming, dit is geenszins het geval met haar verklaring en opvatting, waarop het echter boven alles aankomt; en kan nu die verklarende opvatting een grond opleveren, om aan de wet haar karakter als rechtsbron te ontzien? Wanneer ik toch op onzen eigen toestand let, dan geloof ik, dat de hulp veel meer, zoo al niet met grond verwacht, althans alleen verkregen kan worden van de wetgeving, die het hare roeping moet achten steeds te waken over het geheele recht des volks; maar van de wetgeving, geleid door de wetenschap, die wij daarom nog moeten beschouwen als hare on- afscheidelijke gezellin, onder wier leiding zij zelve steeds hogeren trap van ontwikkeling moet bereiken en tot rechtzekerheid voeren. Terwijl de wetenschap des recht's zich ten doel stelt de wetgeving in waarheid te kennen, treedt zij als van zelve ook in een beoordeeling der wet en merkt de gebreken op, die hare bepalingen aankleven. En haar oordeel mag niet gering geschat worden, want het is dat eener bij uitnemendheid bevoegde macht. De wetgever kan de verbeteringen aanbrengen, wier wenschelijkheid zoo aan het licht is gebracht. De wetenschap verklaart de wetgeving, ook door uitlegging harer niet volkomen duidelijke bepalingen. Maar bij die uitlegging openbaart zich verschil van gevoelen; de zin der wet is volgens de een geheel anders dan volgens de ander, een derde hecht daaraan een van beiden verschillende betekenis, en allen steunen hunne meening met gronden, die naar zij zich voorstellen, allen zonden moeten, maar toch niet kunnen overtuigen. Bij de toepassing der wet kan hetzelfde plaats vinden. Hier kan de wetgever tusschen beide treden, door de onderscheidene redeneringen voorgelicht een betere bepaling vaststellen, en zoo aan den strijd, over de oude gevoerd, een einde maken. De wetenschap vult de wetgeving aan, maar ook hierbij openbaart zich een gelijk verschil van gevoelen. De wetgever kan kennis nemen van het feit der aanvulling zelve, en dus de leemte opmerken, die hij had gelaten; hij kan de onderscheidene wijzen beoordeelen, waarop men gepoogd heeft daarin te voorzien, en zo, na voor zich tot een bepaald resultaat te zijn gekomen, de wetgeving zich zelve laten aanvullen, althans voor zover de ervaring toont dat zodanige aanvulling noodig is en niet veilig aan de wetenschap kan worden overgelaten, omdat van die kant geen eenstemmigheid en daarom ook geen rechtszekerheid te verwachten is. Dit geldt in het algemeen van alles, waar de wet onbeslist heeft gelaten. Het geldt in het bijzonder, waar, bij de telkens voortgaande ontwikkeling van het maatschappelijk organisme, telkens nieuwe feiten en betrekkingen ontstaan. Wij merkten het reeds op dat de wetgeving die feiten niet kan vooruitlopen, noch zelfs daarmede gelijken tred houden. Wij willen er hier bijvoegen dat, zo dit al mogelijk was, het evenwel in plaats van wenselijk te zijn, veel meer nadeelig werken zou; omdat iedere wet de vrije ontwikkeling belemmert en knellende banden aanlegt, waar die vrije ontwikkeling een levensbehoefte is voor het maatschappelijk verkeer. Nu mag wel het recht niet zwijgen, en moeten ook die nieuwe feiten en betrekkingen door het recht beheerscht worden, maar dit moet eerst een recht zijn, als ik mij zo mag uitdrukken, van kneed- en rekbaarheid aard, zoals dat aan het gewone recht eigen was, en nog eigen is aan het recht der wetenschap, dat zich telkens aansluit aan het voorwerp, zoals het zich op het ogenblik vertoont; en eerst wanneer de vrije ontwikkeling tot genoegzaam wasdom heeft geleid, eerst dan is de vastheid niet meer hinderlijk, en nu wenselijk, die het recht verkrijgt door de bepaalde voorschriften der wet. Maar nu is dan ook die wet door de wetenschap voorbereid, die het voorwerp heeft vergezeld of gevolgd, van zijdene ordening af tot zijn latere ontwikkeling; en de wetgever kan, hetgeen zij heeft geformuleerd, door zijn gezag bekrachtigen, of, waar nog bleef weifelen en niet tot eenstemmigheid kwam, door zijn uitspraak zekerheid geven. In de laatste beschouwde betrekking is de wetenschap geen rechtbron in den zin, waarin wij vroeger hiervan spraken; zij is niet onmiddellijk werkzaam tot bepalen van het positief recht. Maar toch, wanneer wij op den invloed letten, die zij ook uit dit oogpunt geroepen is op dat recht niet te oefenen, dan mogen wij haar ook hier een bron des rechtens noemen, in eenen niet minder belangrijken zin. De wetenschap des rechtens is zich, bepaaldelijk in den laatsten tijd, meer en meer haar roeping bewust geworden ten aanzien der vorming en ontwikkeling van het positief recht. Ik zou niet durven beweren, dat de wetgeving in die bewustheid deelt, en ook doordrongen is van het gevoel harer eigene verplichting, om haar werk niet te laten varen, maar het telkens te verbeteren en te volmaken, wanneer die verbetering en volmaking mogelijke is en door de wetenschap voorbereid. Wel mag ik wensen, dat het zoo ware; de wetgeving zou dan de rechtzekerheid vermeerderen, en hierdoor een onmisbare dienst bewijzen aan de maatschappij. Maar zo zij het deed, zou dan een volkomen rechtszekerheid verkregen zijn? Het antwoord is niet twijfelachtig voor allen, die het volmaakte niet beschouwen als iets dat reeds verkregen is of verkregen kan zijn, maar als iets, waar naar gestreefd moet worden. De wetgeving, hoe ze zichzelf ook meer volkomen heeft gemaakt onder de leiding der wetenschap, moet bij voortdurend door de wetenschap verklaard en toegelicht, bij voortdurend bij het licht dat deze verspreidt, toegepast worden. Telkens weer moet zij door de wetenschap worden aangevuld; telkens weer is deze noodig, om bij voorraad te voorzien in de telkens weer ontstaande nieuwe rechtsbetrekkingen. En steeds op nieuw bereidt de wetenschap een hogere graad van volkomenheid voor, die de wetgeving steeds op nieuw moet willen bereiken. Zoo komt men telkens meer tot de volkomen rechtszekerheid, die zelf is de niet geheel bereikbare limiet, maar waaraan men dan toch steeds nader en nader moet willen, en dan voorzeker ook steeds nader en nader kan komen. De wetenschap des rechts moet daartoe steeds met de wetgeving samenwerken. De drie betrekkingen tussen deze beiden, waarop wij wezen, zullen daarfijn dezelfde blijven; alleen zullen zijzelf meer en meer volkomen worden. De wetenschap des rechts zal steeds de wetgeving ter zijde staan, met opzicht tot hetgeen deze heeft tot stand gebracht; zij zal haar aanvullen in hetgeen zij ongedaan heeft gelaten, en voor haar werkzaam zijn tot voorbereiding van hetgeen zij doen moet. In dienst der wetenschap, Edele Groote-Achtbare Heren, Curatoren van deze Hoogeschool, heb ik vroeger in meer dan een betrekking werkzaam mogen zijn. Toen werd mij een ander werkkring aangewezen, die, even als mijn rechterlijke loopbaan, steeds een aangename herinnering bij mij zal achterlaten; naar die toch — ik wil het niet ontveinzen — voor mij deze een minder gunstige zijde had, dat ik er door afgetrokken werd van de wetenschap des recht. Nu tot deze teruggekeerd, aanvaard ik heden in hare dienst een schoone en eervolle taak. Het heeft de Koning behaagd, mij die taak op te dragen; maar ik weet ook, dat ik die onderscheiding aan u te danken heb, en ik voldoe aan een levendig gevoelde behoefte door openlijk u daarvoor mijn dank te betuigen. Uw aanbeveling heeft mij de toegang tot de plaats, van waar ik Heren tot u spreek, bereid; en ik stel haar op te hogere prijs, omdat ik de eer heb gehad, tot de meesten van uwer in een betrekking te staan, die mij met alleen met hoogachting jegens u moest vervullen, maar mij ook van naderbij aan u deed kennen. Bij het besef van het hooge gewicht, maar ook van al het moeilijke der taak, die mij wacht, werd ik boven dan eens met nieuwen moed bezield door de gedachte aan het vertrouwen, waarvan gij mij een zoo vereerend blijk hebt gegeven. Wij hebben het ons herinnerd, hoe, na de wetgeving, een kennis van het recht noodzakelijk is, wat zij te vervullen heeft, en welk op lang al imponent is. Wel mij, als ik, onder Gods zegen, die wetenschap mag helpen aan te zweeken, en medewerken, opdat het haar niet ontbrekt aan waarde en is het bezit van goede rechtsgeleerden zo belangrijk voor maat en maatschappij, wel mij, als ik mijn vaderland mag dienen, door jongelingen te helpen vormen tot mannen die eerbare zijn. Zodoor mogelijk ook mijn werk iets bijdragen, om deze Hogeschool te doen beantwoorden aan haar bestemming. Mijn thanks aan haar verbindende met sterkeren band, dan die mij vroeger als kweekeling hechtte aan de alma mater, deel ik met U in de wens, dat zij blijft bloeien en goede vrachten doet rijpen. Daartoe mag zij nog lang uw zorg ondervinden, en U zij voor die zorg de schoonste voldoening te geven. Hoog Geleerde Heeren, zeer geachte Ambtgenoten, zal ik trachten uit te drukken, wat ik voel, nu ik U met dezen naam begroet. Maar gij hebt immers allen eenmaal voor het eerst als ambtgenooten toegesproken, die voor U tot gelijken rang waren geroepen; en wat gij ook boven mij vooruit hadt, een gelijk gevoel heeft zeker eenmaal ook U bezield. Nu hebt gij reeds gedurende korten of langen tijd, sommigen in verhouding tot het korte menschelijk leven zeer lang, de plaats ingenomen, waarop ik mij thans voor het eerst gesteld zie. Mogt het mij gelukken haar met eer te vervullen, gelijk gij dit hebt gedaan. Ik zal er naar streven, met het oog op U, die mij voorgingt. Daar zijn reeds ettelijke jaren verloopen, sedert ik tot de studenten dezer Hoogeschool behoorde. Toch vind ik onder u nog eenige van mijn voormalige leermeesters terug; ik bedoel, Hooggeleerde Heeren die. GREUVE, J. W. ERNEEINS, DS. LA FAILLE, CU. PHILIPSE. Ik zie ook een ambtgenoot, ik mag zijn in andere betrekkingen en denk hieraan U, hooggeachte Heer Ernéeins, maar niet minder aan U, nu diep geachte, maar door de sterkte, die van boven komt, nog altijd krachtige de grote en aan U hekker, met wie ik reeds als jongeling door de band der vriendschap verbonden ben geweest. De welwillendheid die mij in andere kringen betoond is, doet mij vertrouwen dat ze mij ook voortaan niet zal worden onthouden. Daarop reken ik bij U allen M. H. en de wijze, waarop ik in uw kring ben opgenomen, heeft mij in dit vertrouwen bevestigd. Wanneer ik terugdenk aan den tijd, waarin ik als leerling aan deze Hoogeschool verkeerde, dan herinner ik mij steeds de blijken van bereidwillige toegenegenheid, die ik van U mocht ondervinden, hooggeschatte heer. Philipsen, ik behoorde tot de eersten, die de beoefening van het Romeinse recht geheel onder uw leiding begonnen. Uw vroegere leerling is uw ambtgenoot geworden, maar de ambtgenoot zal nooit vergeten, dat hij leerling is geweest; hij zal het, hoewel dan op andere wijze, gaandeweg verder gaan. Zie, ik kom tot U met al de hoogachting, die ik U steeds heb toegedragen, laat uwerzijds aan de vroegere welwillendheid de vriendschap van den ambtgenoot worden toegevoegd. — Zoo, mijne Heren, opvolgers van den in de kracht des levens aan de zijnen, aan zijn vrienden en de wetenschap ontvallen, mij gelijk velen onvergetelijken voorbeeld, ook ik mij ook in uwe vriendschap aan, gelijk ik U de mijne aanbied. — Wilt gij, geachte Medeleden der Rechtsgeleerde Faculteit, ook voor mij zijn, wat gij voor mijnen voorganger zijt geweest. Ongekomen mis ik hier mijnen hooggeachtste leermeester, den waardige professor, van wie ik weet, hoe welkom hem de benoeming is geweest, die mij thans heeft geroepen tot de taak, die vroeger de zijne was. Hem is de rust ten deel gevallen, waarop zij aanspraak hebben, die hunne krachten hun leven lang aan de wetenschap hebben gewijd, en ook hij heeft haar met werken verdiend. Die rust belet ons niet zijn werkzame leven te gedenken, en ook in den zwakken grijsaard ons den man in volle levenskracht voor te stellen. Mogt hem een ouderdom beschoren zijn, die hem vergunt haar in waarheid te genieten. Nog een woord tot U, Kweekelingen onzer Hoogeschool, tot U in het bijzonder die U toewijdt aan de beoefening der rechtsgeleerdheid. Ik kom tot U, om, nevens mijn ambgenooten, U hierin tot een leidsman te zijn. Ik kom niet uit mijzelf en ongeroepen; ik aanvaard een mij opgedragen taak. Maar ik aanvaard haar gaarne en met vertrouwen. Niet dat ik haar gewicht of haar moeilijkheid te gering, of mijn krachten te hoog schat; het kan mij immers ook niet onbekend zijn, dat het wel slagen van mijn arbeid niet van mij alleen afhangt, maar ook en vooral van den goede wil van hen, aan wie hij is gewijd. Maar daarom aanvaard ik mijn taak met vertrouwen, omdat ik vertrouwen in U stel. Onthoudt gij mij de uwe niet. Zoo zullen wij tezamen die wetenschap beoefenen, wier roeping, maar ook wier hooge rang, ik getracht heb U voor ogen te stellen; zoo zal zij ook door U die roeping vervullen, die rang behouden. Ik drokte reeds den wensch uit, dat onze Hoogeschool moge bloeien en goede vrachten doen rijpen, vergunt mij, M. H.» welke ook de wetenschap zij, die gij beoefent, dat ik U allen oproep, om daartoe mede te werken. Hoe grooter het aantal harer kweekelingen is, des te meer kan zij bloeien, doch die bloei zelf moet niet in het aantal, maar in hunne degelijkheid gezocht worden. Daarom kan een ieder uwer daar aan medewerken. In U, gelijk in hen die U voorgingen en volgen zullen, verwacht de maatschappij, verwacht het vaderland de vruchten, die zij tot rijpheid brengen moet. Stelt gij die verwachting, die regtelijke hoop niet te hoog. En Hij, die de bron is van kracht en licht, sterke en verlichte U allen. Hij sterkte en verlichte ook mij, en zegende het werk, dat ik ondanks U wensch te verrichten. 