title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: De geneeskunde kan zich echter niet beroemen in het laatste voorregt te deelen ; eeuwen lang heeft zij op een zeer laag standpunt gestaan , als het slagt- offer van de gebrekkige methode of de ongeschiktheid harer beoefenaars; hare jeugd scheen eindeloos gerekt te zullen worden , maar ook voor haar is ten laatste een nieuw tijdperk aangebroken. De tijden» waarin de gewig- tigste vraagstukken door allerlei hoogdravende redeneringen werden opge- lost , zTJn voorbij ; men heeft de stelsels , waarin- alle nieuwe feiten gepast of gewrongen moesten worden , laten varen en eindelijk begrepen , dat der- geiijke moeijelijke vraagstukken niet dan door langdurig onderzoek of REDEV0ER1N6. 85 tijdroovende proefnemingeu konden worden uitgemaakt , en men de stelsels , 200 die noodig zijn^ naar de gevonden feiten moest inrigten, en niet den omgekeerden weg moest inslaan. Het is niet te ontkennen, dat door deze nieuwe methode het vertrou- wen op een tal van geneeswijzen tot in zijne grondvesten is geschokt; het is evenmin te ontkennen^ dat veien onzer tegenwoordige geneeskun- digen met minder zekerheid dan onze brave voorgangers hun vak uitoefe- nen ; maar de dwaling is groot van heoT , die meenen dat daarin eenige ach- teruitgang zou gelegen zijn. Wat voor de geneeskunde in het algemeen geldt, geldt ook voor de ontleedkunde in het bijzonder; zij heeft eeuwen lang gezucht onder het gebrek aan eene juiste methode , terwijl bovendien van eene andere zijde aan hare beste beoefenaars hindernissen van allerlei aard in den weg stonden. Gemis aan het vereischte materiaal^ gemis aan geschikte werk- tuigen hebben voorzeker veel bijgedragen tot haren langzamen vooruit- gang» want juist aan die beide heeft zij voornamelijk behoefte. Zoo in die beide behoeften voorzien is^ dan heeft haar beoefenaar niet anders noodig dan een helder begrip, eene juiste voorstelling van zijn doel en dit kan geen ander zijn^ dan de ontleedkundige verhoudingen van het lig- chaam zoo naauwkeurig mogelijk na te gaan. Maar dit doel kan ook langs geen anderen weg bereikt worden, dan door eene doelmattge ontleedkun- dige techniek, in den zin^ zoo als ik dien reeds heb aangegeven. Slaan wij hier echter nogmaals een blik op de geschiedenis. Van eene eigenlijk technisch-anatomische behandeling der deelen van het ligchaam is bij de oudste schrijvers geen spraak; ter loops wordt er melding gemaakt van de behandeling der spieren en het vooral zeer ge- roemde en gevierde vervaardigen van skeletten. De geschriften dier oude tijden zijn vol curiositeiten , het technische gedeelte der ontleedkunde wordt in de werken van Realdus Columbus^ Riolanus en anderen slechts ter loops besproken en eerst omstreeks het midden der 17''<^ eeuw vinden wij in Lyser's //Culter anatomicus" eene eerste voor dien tijd zeer wel geslaagde poging op het gebied der anatomische techniek. Men kan zich echter een denkbeeld maken van het standpunt der toen- malige kunst, wanneer men onder de werktuigen, die.Lyser voor het be- «6 T. Z A A IJ E R oefenen der ontleedkofide noodig acht, het pincet mist. De ontleedkun- dige zonder. pincet is een echilder zonder pensed , een krijgsman , beroofd van zijn krachtigste wapen. En toch gaf zijn werk een getroaw beeld tbq de wijze^ waarop de ontleedkunde bcoefend werd in de Bchooi van zijn leermeeeter, den beroemden TbomaB Bartboiinna , den schrijver der //Ana- -tomia reformata." Nagenoeg tacbtig jaren na de eerste uitgave fer- scheen te Leiden een vijfde druk van den //Culter anatomicus/' die opgedragen werd aan Albinus; voorzeker een bewija, dat het werkje dee- tijds nog in aanzien was. Wij moeteii hier een stap terug doen, want de billijkheid eischt, dat wij de ontdekkingen op ontleedkuBdig gebied in de 16<>' eeuw niet met gtilzwijgen voorbijgaan; daarin toonden zieh ten duidelijkste de uitwerkea- len van den ontwaakten zin voor onbevangen natuuronderzoek. De feiten , die aan het iicht werdeu gebragt, staan echter bijne allen op zich zelve, de ontdekkingen moeten meest aan bet toevai worden toegeschreven en eerst in iatere tijden kon men het gewigt en de hooge waarde er van beseffen. In dien tijd trad Veaaiius op en «aakte eich bs van het tradiiloneel gefeofaan de door Galenus verkoodigde leer; zijn leerling Fallopia drukte waardiglijk de voetstappen zijns grooten meeaters en Eustachius was de eerste, die zicii niet met den uitwendigen vorm van de deelen des iig*- chaams tevredes atelde , maar ook de inwendige structuur daarvan traciitte na te gaan. Een aantal mannen, wier namen nog in onze nomenclatuur vQortieven, bebben eiob in de 16^ eeuw door hunne ontd^kingen op ont- leedkundig gebied vereeuwigd. De 17*« eeuw, mde groote eeuw der ontieedkunde" (Burggraeve) was ii}k aan ontdekkingen van diep ingrijpenden aard. — Fabricius ab Aqua- pendeate, Caesalpinus en Servetns haddeh Harvey^s roemvolle ontdekkiog van den i>kiedsomloop voorbereid. Maar ook Harvey stond nog bloot aan alierlei miakennifig , zijne practijk veriiep en men wilde iiever blijven dee* len in de (dwalingeu van Galenus, dan de waarheid van Harvey aanBemeA. Omstreeks denaelfden tijd , den 2S«" Julij 1632 , ontdekt^ Gadpar Aselli de cbjrivaten m het darmscheil van den hond en kotten tijd daarna wer- den deze ook bij den mensch aangetoond. AseUi^s gewigtige on4dekking RBDEYOERING. 87 was echter, volgeDS zijn eigen eenvoudig verhaal, geheel toevallig. Op een bond, die reeds voor andere doeleinden gediend had, wilde hij ook de werking van het middenrif aan zijne vrienden toonen ; ziet ^ daar vallen hem de witte strengen in het darmscheil in hrt oog, »en hij stond ver*- baasd over dat ongewoon en hetigelijk schouwspel, dat hem trof door zijne nieuwheid en belangrijkheid." De ontdekkingen van de borstbuis bij sommige huisdieren en bij den mensch door Pecquet en van Horne vallen omstreeks het midden der 17*** eeuw. Het is hier evenwel de plaats niet om de namen te rermelden van aUen , die zich in dezen tijd in de ontleedkuDde hebben verdienstelijk ge« maakt; maar wij kunnen toch een Malpighi eo een Leeuwenhoeck niet verzwijgen, zonder grievend onbillijk te zijn; zij hebben zich door hunne pogingen op het gebied der microecopisGhe anatomie eeti onsterfelijken naam verworven. Groot bieef echter nog alti|d het gebrek aan lijken , beftig was de strijd tegen het algemeen vooroordeel^ eD aileen ter dood gebragte misdadigers waren den ontleedkundigen te& dienste. .Omstreeks het midden der 17<^ eeuw ziet men langzamerhand een hulpmiddel zich ontwikkelen» dat veel heeft bijgedragen tot verbetering dear anatomische techniek, eo dat vooral in onzen tijd tot hoogst belang- rijke ontdekkingen heeft aanleiding gegeven. Ik bedoel het vullen der bbedvaten met vastwordende massa'^ , de techniek der vaatinjectien. Reeds in de 16^« eeuw had men op allerlei wijze getracht zich de ver» houdingen der vaten duidelijk te maken; injectien met warm water, het opblazen met lucht, het inspuiten van inkt, van oplossingen van indigo en andere kleurstoffett , vaa vbeibaar bloed , van versche melk — al deze methoden waren achteceenvolgens beproefd, de beide laatste blijkbaar met het doel, om de maasa^s in de vaten te doen stollen. Al deze pogingen bleken echter zonder eenig nut te zijn , zoodra de vaten hier of daar wer* den aangesneden: de lucht ootsnapte door de openingen, de gekleurde massa liep weg en maakte het terreiu, waai!op men werken moest, on- kenbaar. Langs deaen weg kon dus geen merkbaar voordeel worden v^kregen. Aan Swammerdam komt de eer toe het eeret het denkbeeld te hebben 88 T. Z A A IJ E R opgevat, om de vaten met gesmolten was, met bijvoeging van verachil- lende kleurstoffen , te vullen, terwijl hij tevens de eerlijkheid had, om zijne kanst niet geheim te houden, maar ze te Amsterdam, te Parijs en te London bekend te maken. Later heeft Swammerdam om godsdienstige redenen zijne onderzoekingen op dit terrein gestaakt, en zien wij Frederik Ruyscb optreden als den man, die het door Swammerdam opgevatte en aanvankelijk ten uitvoer gelegde plan verder uitwerkt en daarmede op eene eigenaardige wijze zijn voordeel doet. AUeszins merkwaardig is het leven van dezen veel besproken man, die meer dan 60 jaren lang als hoogle^raar in de ontleedkunde te Amsterdam werkzaam was, en die zich door zijne eigenaardigheden een Europeschen naam verworven heeft. De geschiedenis alleen kan hem naar behooren doen beoordeelen. Het zij mij daarom vergund bij de voornaamste bijzon- derheden uit zijn leven eenige oogenblikken stil te staan. Frederik Rujsch werd den 13«» Maart 1638 te 'sGravenhage geboren, waar zijn vader in eene zeer aanzienlijke betrekking werkzaam was. Zijne familie behoorde eigenlijk te Amsterdam te huis^ was daar zeer in aanzien en had er geruimen tijd de belangrijkste posten bekleed. Op zeer jeug- digen leeftijd begaf hij zich naar Leiden , waar hij zich voornamelijk op de beoefening van botanie, chemie en anatomie toelegde en met Regnerus de Graaff en Swammerdam gevormd werd in de school van van Horne en de le Boe Sjlvius. Na zijne promotie te Leiden met eene dissertatie «rover het zydewee" vestigde hij zich te 's Gravenhage , waar hij op den 4«" Decem- ber 1661 in het huwelijk trad met Maria Post. Hier zette hij zijne ont- leedkundige studien voort en werd weldra door van Horne en Sylvius betrokken in een strijd met den grootsten gelukzoeker op anatomisch ge- bied, dien de geschiedenis kan aanwijzen, te weten met Jonkheer Louis de Bils , Heer van Coppensdamme , Boonem enz. Deze ontkende namelijk het bestaan van kleppen in de chylvaten, maar moest eindelijk wijken voor de overtuigende kracht der praeparaten van Ruysch. Door dezen strijd had hij de aandadht tot zich getrokken, en reeds in 1666 werd hij als hoogleeraar in de ontleedkunde te Amsterdam beroepen. Later werd hij ook belast met het verrigten van geregtelijke lijkopeningen en aange- steld als lector der vroedvrouwen , //die hier, gelijk overai elders, zeer REDEVOERING. 89 onkundig waren in 't geen zij weten moesten/' Eindelijk werd hem nog het hoogleeraarsambt in de kruidkunde opgedragen. >• Eort na zijne vestiging te Amsterdam begon hij zich met het injicieren van bloedvaten bezig te houden, waartoe hij het denkbeeld aan Swam- merdam ontleend had. Hij bezat echter niet de eerlijkheid van dezen laatsten, want hij heeft de zamenstelling van zijn /^liquor balsamicus" steeds geheim gehouden en daardoor eenigermate een smet op zijn naam geworpen. Aan dezen belangrijken tak der anatomische techniek heeft Ruysch een groot gedeelte van zijn langdurig leven gewijd en de meeste zijner onderzoekingen hebben daarop betrekking; ik behoef hier alleen aan de door zijn zoon nn patris honorem" als //lamina. Ruyschii" vermelde vaatlaag in het oog te herinneren, om van zijne andere ontdek- kingen op dit gebied niet te spreken. Met velen zijner tijdgenooten heeft hij strijd gevoerd over zijne soms zeer overdreven meeningen; zoo was hij door zijne injectien tot het be- sluit gekomen, dat de meeste deelen des menschelijken ligchaams geheel uit bloedvaten bestonden. Door het hardnekkig vasthouden aan zijne eenmaal gevestigde overtui- ging wikkelde hij zich in twisten» waaruit hij zich dikwijls niet wist te redden ; zijii naijver tegenover Rau , die te gelijkertijd te Amsterdam ont- leedkundige lessen hield en daar grooten opgang maakte, verbitterde hem het leven. De schandelijke wijze, waarop hij door den Leidschen Hoog- leeraar Bidloo werd uitgescholden , moest hem grieven , al verdroeg hij die scheldwoorden blijkens het antwoord, dat hij er op gaf , met eene bewon- derenswaardige kaknte. Door het bijeenbrengen eener uitgebreide, ontleedkundige verzameling heeft Ruysch zich een grooten naam verworven; daarin waren voorwerpen van allerlei aard bijeengebragt en op eene soms zeer zonderlinge wijze gerangschikt. De vorsten en grooten der aarde rekenden het zich tot eene eer in het museum van Ruysch te worden toegelaten en de bezitter en stichter stelde alles in het werk om zijne hooge bezoekers met de ver- schrikkelijkheden des doods te verzoenen. In 1717 verkocht hij zijne verzameling voor eene aanzienlijke som aan Peter den Oroote, die ook reeds bij zijn vorig verblijf in HoIIand groote 12 90 T. Z A A IJ E R belangstelling in het museum van Ruysch getoond had. De aeademie te Petersburg , waarvoor de verzameling bestemd was , had er echter weioig voordeel van. Een deei der praeparaten had op den overtogt alle waarde verloren, want de dorstige matrozen hadden den spiritus^ waarin zij be- waard werden, uitgedronken. Nu begon Ruysch op 79 jarigen leeftijd den aanleg eener nieuwe ver- zameling en voltooide die in korten tijd. Deze werd, waarschijnlijk eerst na zijn dood, gedeeltelijk aangekocht voor den koning van Polen tegen eene hooge som ; ten tijde van Haller werd deze nog te Wittenberg be- waard; maar later werd de verzameling voor het glaswerk verkocht aan een apotheker. De verwachtingen van den vervaardiger , die meende, dat zijne praeparaten ten eeuwigen dage zouden blijven , werden hierdoor jam- merlijk gelogenstraft. Ruysch stierf op 98 jarigen leeftijd in het begin van het jaar 1731 , nadat hij kort te voren op eene treffende wijze van zijne leerlingen afscheid genomen had. Bij nadere beschouwing van dezen langen levensloop zien wij daarin twee hoofdgebreken. In de eerste plaats heeft Ruysch, door zijne methode van injicieren en bewaren geheim te houden, eene althans voor onzen tijd wetenschappelijke oneerlijkheid begaan^ andere onderzoekers verhinderd om zijne metbode te volgen en tot grootere volkomenheid te brengen en daardoor den vooruit- gang der anatomische techniek belemmerd. In de tweede plaats heeft hij door de inrigting zijner verzameling ge* toond^ dat hij de ware methode, den echt wetenschappelijken geest miste; hij maakte de ontleedkunde als het ware tot een mode-artikel van de groo* ten der aarde. Wij willen echter niet onbillijk zijn ; de ontleedkunde heeft aan Ruysch enkele belangrijke aanwinstey te danken, maar wij kunnen ons niet los- maken van de overtuiging, dat met eene betere methode een z66 langdurig en eoo werkzaam leven , bij eene bijna voortdurend ongestoorde gezond* heid, meer vruchten voor onze wetenschap had kunnen opleveren. Gaan wij verder den gang van ontwikkeling na, dien de ontieedkundige teohniek na de 17^ eeuw genomen heeft. Wij ontmoeten daar mannen als Monro , Lieberkiihii en zoovele anderen , REDEYOERING. 91 die elk het kunne hd>beD bijgedrageD , inaoQderheid tot de verbetering van de teohniek dar injectien. Terwijl Monro aanzienlijke verbeteringen bragt in de werktuigen » was Lieberkiihn de eerste , wiens injectie-praepa* nJken met eterke vergrootingen konden bezien worden, en langen tijd zijn sij onoveitrofGsn gebieven. Te regt wordt Lieberkiihn v/een meester in de kunst van injicieren en praepareren" genoemd. Zijne onderzoekingen over de vlokken van het darmkanaal getuigen van eene hooge mate van naauw- keurigheid. De tijd was aangebroken, waarin de ontieedkunde met regt op den naam van wetenschep aanspraak kon mitken ; de onvruchtbare polemiek begon uit hare geschriften te verdwijnen en het genie van Albinus heeft ge- toond, wat eene juiste methode bij het onderzoek vermag. Zijne door Wandelaar's meesterhand gegraveerde afbeeldingen van het skeiet en de spieren van den mensch hebben hem een onsterfelijken naam verworven; zij kunnen ons nu nog tot voorbeeld verstrekken. //Met hem vangt een nieuw tijdvak aan in de methode van het ontleedkundig onderzoek, dat der meest volkomene gestrengheid en naauwgezetheid." I>e ontleedkundige verzameling albier kan wijzen op een aantal praeparaten van zijne hand^ die getuigen van zijn uitstekend technisch talent. De IS^^ eeuw leverde nog een aantal mannen, die zich door hoogst be- langrijke onderzoekingen op ontleedkundig gebied hebben bekend gemaakt Weitbreohffi i/sjndefimologia/' Cassebohm's onderzoekingen over het gehoororgaan en de nasporingen van Zinn over den fijneren bouw van het oog kunnen daarvan Iket bewijs leveren^ terwijl de namen van Scarpa, Johann Friedrich Meckel, Sommerring, Ed. Sandifort niet onvermeld mo- gen blijven. Zoo zijn wij met het overzigt van de ontwikkeling der ontleedkunde in verband met die harer techniek tot aan onzen tijdkring genaderd. Van hunne roeping volkomea doordrongen, laten de beste ontleedkundigen van nu af aan geen middel onbeproefd om al wat duister gebleven is op te helderen; alles wordt in het werk gesteld om wat tot nu gebrekkig was te verbeteren. Het ontleedkundig armamentarium wordt van zijn <>nnoodigen ballast ontdaan ; aUeen die werktuigen , welke geschikt blijken te zijn , wor- den behouden ^n 91/00 noodig verbeterd. De techniek der injectien bereikt 12* 92 T. Z A A IJ E R eene ongekeDde hoogte, verleidt zelfs den overigens talentvoUen Schlemm tot eene betreurenswaardige overdrijving, maar onder de handen van Hyrtl en anderen een onwaardeerbaar middel tot bereiking van het voorgestelde doel. En dat de vruchten van den arbeid, in dien geest verrigt, niet gering zijn, bewijzen zooveel feiten, die in latere tijden aan het licht ge- komen zijn. Wij zagen in ons overzigt de ontwikkeling der ontleedkunde hand in hand gaan met die der ontleedkundige techniek. En geen wonderl Bij iedere schrede voorwaarts moest de ontleedkundige behoefte gevoelen aan nieuwe, aan betere hulpmiddelen en al zijne krachten inspannen om die te verkrijgen. Veel tijd en moeite is daaraan besteed e^ wij mogen ons gelukkig rekenen de vruchten te kunnen genieten van zooveel arbeid. Is de ontleedkundige techniek het krachtigste middel geweest tot uit- breiding der ontleedkundige kennis , dan kan haar gewigt als hulpmiddel bij het ontleedkundig onderwijs ook niet worden ontkend. Dan moet hij, die geroepen wordt om ontleedkunde te onderwijzen ,^ geheel van het gewigt daarvan doordrongen zijn, en geen middel mag onbeproefd blijven, dat dienen kan om de soms zeer zamengestelde ontleedkundige verhoudingen van 's menschen ligchaam zoo helder en duidelijk mogelijk te maken. Geene moeite mag daartoe worden ontzien , geen tijd is daar- toe te kostbaar. De verhoudingen der bloedvaten in de topographisch ge- wigtige streken van het ligchaam moeten zooveel mogelijk aan opgespoten praeparaten worden gedemonstreerd , want daaruit alleen kan de betrekking, waarin zij tot de overige deelen staan, naauwkeurig blijken. Waar de organen geheel in hunnen natuurlijken stand moeten blijven, daar heeft het vervaardigen van doorsneden aan in wijngeest verharde of bevroren ligchaamsdeelen eene onschatbare waarde. Op de eerstgenoemde wijze heeft Kohlrausch zijne schoone doorsneden der bekken-organen verrigt en daardooF dwalingen aan het licht gebragt, die voor zijn tijd bijna alge- meen waren. Maar het kan hier de plaats niet zijn om al de middelen aan te geven, die de ontleedkundige te zijner beschikking hebben moet en te gelegener REDEV0ERIN6. 98 tijd moet weten aan te wenden. De weinige opgenoemde voorbeelden mo- gen voldoende zijn om het, beweren te staven» dat zonder eene goede techniek het onderwijs in de ontleedkunde gebrekkig en onvoUedig biijft. Heeft de ontleedkundige eenmaal, gewoonlijk echter niet dan na veei oefening en inspanning , te beschikken over al de middelen , die de tech- niek hem aanbiedt; is hij daarbij doordrongen van de noodzakelijkheid eener bijna overdreven zorg voor reinheid en zindelijkheid , dan wordt het anatomisch praeparaat onder zijne hand een schilderij , waarop hij de ontleed- kundige verhoudingen afmaalt, dan overwint hij den afkeer, dien de ontleed- kunde , op eene andere wijze beoefend , noodzakelijk moet te weeg brengen. ' Onze tijd leert ons ten duidelijkste , dat^ op anatomisch gebied het meest verrigt wordt door hen^ die meesters zijn in de techniek. Wie de vroegere geweerfabriek te Weenen betreedt, waar Joseph Hyrtl zich met hart en ziel wijdt aan het vak, waarin hij heerschappij voert; staat verbaasd over het talent van . den man , die zooveel kon tot stand brengen De meeste praeparaten^ op de ontleedkunde van den mensch betrekking hebbende^ getuigen van smaak en kunstzin. Maar verder verdient Hyrtl Qoze bewondering, waar wij hem zien optreden als den stichter en bearbeider eener verzameling voor vergelijkende ontieedkunde , die in alles getuigt van zijne onovertroffen technische bekwaamheden. Waar eerbied en ontzag ons vervuUen, wanneer wij Hyrti's naam als ont- leedkundige noemen, daar is de ervaring des te grievender, dat een zoo groot man, bij het jubelfeest der Weener universiteit , door zijne houding als rector magnificus, eene zoo treurige rol kon spelen. Wie digt bij het station van den spoorweg te Gottingen het ronde ge- bouw bezoekt, waar Henle zijne veel omvattende onderzoekingen verrigt, waarvan de vruchtbare resultaten in zijne talrijke geschriften worden ver- meld, wordt gedwongen tot bewondering en legt volgaarne de verklaringaf, dat in een zoo klein bestek zooveel belangrijke zaken bezwaarlijk met meer talent en met meer vrucht voor het onderwijs konden worden bijeengebragt. Maar waartoe zou het noodig zijn nog meer voorbeeiden uit den vreemde op te noemen, om mijn gevoelen te stavenP Bezitten wij niet in onze ontleedkundige verzameling, in den onverdeelden bijval, dien Halbertsma's onderwijs in de ontleedkunde vond, een krachtig bewijs voor 94 T. Z A A U £ K mijne bewering? Wie de praeparaten aandaohtig beaobouwt» die door hem selven of ouder sijn opzigt vervaardigd zijn, kan zich overtoigen, dat een kunstenaarstalent daaraan gearbeid beeft. En zoo word ik als van zelf er toe gebragt , en kao ik tevens voldoen aan eene behoefte van het hart, om ook van deze plaatg een woord van hulde te brengen aan den man, die mij als leeraar in de ontleedkuade aan deze Hoogeschooi i^ voorgegaan. Verwacbt echter van mij geen om* Btandig levensverhaal ; een meer bevoegd spreker heeft voor slechts wei* nige weken op eene alloszins iofwaardige wijze van deze zelfde plaats eene welv^diende hulde aan Halbertsma's nagedachtenis gebragt. Verwacht van inij ook geene uitvoerige vermelding van zijne verdiensten als ontlaed- kundige, ik zai alieen trachteD u in korte trekken te schetaen, wat hij voor de ontleedkunde acm onze Hoogeschool verrigt heeft. Vergdijkt men dea toestand van het onderwijs voor de komst van Hal- bertsma met dien, waarin hij het gebragt heeft, dan uen wij hem daarin optreden ais hervormer in de volle beteekenis van het woord. De drooge, onvruchtbare , systematische behandeling der verschilieade deelen van bet iigchaam was voor hem niet liet middel tot verbreiding van ontleedkundige kennis; door ailes in zamenhang te besobouwen, door zooveei mogelijk opmerkzaam te maken op het practisobe nut, dat uit ontieedkundige kea- nis voortvioeit» wist hij zijne ieeriingen te boeijen en i^un beiangstellii^ voor het behandelde onderwerp in te boezemen. Voeg daarbij zijn uitst^ kend technisch talent. want waariijkl zoo iemaEid, dan was Haibertsma kunstenaar in de ontieedkunde. De natuur had hem begiftigd met aeld- zame middelen voor technischen arbeid, hij iieeft daarmede op zijne wijie gewoekerd en in de kunst eene buitengewone hoogte bereikt. Die woqp* den geven een getrouw beeid van Haibertoma als l>eoefenaar der matonu- sche techniek. Dat zij waarheid bevattm kunsnen zij getuigen, die hdt voorregt genoten bebben om zijn onderwijs bij te wonen. Wat zijn onderwijs bovendien voorai vruchtbatr maakte, wa« zijn on- oitputtelijk taient, om de meeat ingewikkelde verhoudingen door aikriei hulpmiddelen duidelijk te maken« Hij rustte niet yoor dat liij de aokeiv beid had, dat hetgeen hij aantoonde bc^repen kan worden. REDEV0ERIN6. 9« JMt een Bian » die hct OQderwijs in de ontleedkonde in dien geest opvatte, eeo gUDStigen invlood op de vorming der geneeskundigeii nioest uitoefenen , valt niet te betwijfelen; en door zijne aangename verhouding tot zijne leerlingen, wist hi} de belangatelling in aijn oDderwijs nog te verhoogen. Zagen wij Halbertsma dua optreden als hervormer van het ontleedkund^ onderwija^ zagen wij hem zijne beste krachten inspannen^ om dat onder* wija steeds vrucbtbaarder te maken; wij zien hem vervolgens arbeiden aan de verbetering der gebreken in de ontleedkundige verzameling, die h^ reeda vooi de. aanvaarding van het hoogieersambt had qpgemerkt. GedureiidB sdJDi geheele loopbaan heeft hij dat doel voor oogen gehad en ter bereiking daarvan geene moeite ontzien. En is bij daarin geslaagdP Wie zou het wagen daarop een ontkennend antwoQcd te gevenp Voorzeker niemand. Het anatomisch kabinet met zijne doelmatige, keurige inrigting, met zijn schat vao praeparaten ia daar om het schoonste getuigenis af te leggen van de wijze, waarop Halbertsma aan zijne roeping heeft beantwoord. ZoD zien wij in Halbertsma's dood e^ onhersteibaar verlies voor de oet-^ leedkundige wetenschap, want slechts weinigen bezitten de kracht om een een-* maal opgevat plan met zooveel voibarding door te zetten; zoo is zijn afstervem een gevoelige slag voor het ontleedkundig onderwijs , want slechts weinigen bezitten diiartoe zooveel talenten; als leeraar was hij onovertref baar I Edel Gfodt Aohtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogescbooll Gij hebt mij door uwe vereerende voordragt eene aangename, maar zware taak op« gedragen; gij hebt mij beatemd om den man op te voigen, dien ik ala leermeester, als leidsman bij raijne latere studien hoog waardeevde, dien ik als mensch en als trouw vriend vereerde! Maar ik kan het niet ont- veinzen , dat een . gevoel van angst mij overvalt , wanneer ik er aan denk , dat ik geroepen word om in Halbertsma's plaats de wetenschap te onder- wijaen» waaraan hij sijne krachten voornamelijk heeft gewijd» die hij steeda met voorliefde en met zooveel geluk beoefend heeft. Ik sta gereed om de lijke naiatenschap , die hij in zijne hem dierbare verzameling met on« vermoeiden ijver keeft opgehoopt, te aanvaarden en gevoel al het zwara van de verpligting, die ik daardoor op mi} neem. Het voorbeeld zijner 96 T. Z A A IJ E R bekende volhardiog zal mij steunen bij de beswaren, die mij wachten; het zal mij opwekken om zijn voetspoor te drukken» om op den door hem ingesiagen weg voort te gaan. Ontvangt mijn innigen dank voor het blijk van vertrouwen , dat gij mij geschonken hebt! 6ij hebt mij daardoor in de geiegenheid gesteld, om al mijne krachten te wijden aan het vak, dat ik liefheb; gij heb mij daar- door op eene aangename wijze verbonden aan Leiden's hoogeschool, waar- aan ik zoo zeer gehecht ben. Bij dezen dank kan ik hier alleen de plegtige verklaring voegen, dat ik niets onbeproefd zal laten om het onderwijs in de ontleedkunde in even bloeijenden staat te houden als waarin ik het aanvaard heb , en daar- door mede te werken tot den bloei onzer Hoogeschool, tot de bevordering onzer wetenschap. Ik reken daarbij op uwe krachtige medewerking en veelvermogende ondersteuning. Hooggeleerde Heeren, hooggeachte Ambtgenooten 1 Met diepen weemoed neem ik zitting in uw midden; immers ik sta gereed voor een gedeelte de plaats in te nemen van hem, die u allen dierbaar was, die u aller achting genoot om zijne opregtheid en zijn open karakter. Ik weet wie Harlbertsma voor u was; ik weet ook, hoe ver ik in zoo vele opzigten bij hem achtersta. Niemand is meer dan ik overtuigd^ dat de leegte, die hij bij u achterlaat, door mij niet kan worden aangevuld. Slechts een ding geeft mij moed; gij hebt het zoo even gehoord, dat ik overtuigd ben, dat de wetenschappelijke weg, dien hij bewandelde^ de ware is; ik wil alles aanwenden om hem daarop te volgen en daardoor trachten mij uwe be- langsteliing en vriendschap waardig te maken. Ik zie er onder u gelukkig nog zoo velen , wier onderwijs ik het voorregt had bij te wonen, zoo velen, die tot mijne vorming hebben bijgedragen. Gij, Hoogleeraren der geneeskundige faculteitl hoe aangenaam is mij voorai de herinnering aan den tijd , toen ik onder uwe leiding de genees- kunde begon te beoefenen ; hoe dankbaar ben ik u inzonderheid , Hoog- geachte Simon Thomas! voor alies, wat gij voor mijne ontwikkeling gedaan hebt, toen ik met u het vak beoefende, waarin gij in ons vader- land de eerste plaats bekleedt. REDEVOERING. 97 Onttioudt aan .dan jeugdigen ambtgenoot de ervaring van rijperen leef- tijd niet! En zou ik deze gelegenheid kunnen laten voorbijgaan, zonder ook een woord tot u te rigten , viraarde Boogaard ! De jaren , waarin wij te zamen bebben gearbeid^ hebben den band, die tusschen leermeester en ieerling bestond^ in een hechten vriendschapsband veranderd; laat ons voortgaan gezamenlijk te werken^ vergun mij met u te blijven streven naar het schoone doel, dat gij beoogt: de studie der ontleedkunde van den menseh in haren ruimsten zin, waarin zij het meeste nut, ook buiten haren kring, kan afwerpen. Reeds zoo dikwijls hebt gij mij goeden raad gegeven: gij zult mij ook in het vervolg uwe wel doordachte raadgevingen niet onthou- den, waar ik de verklaring afleg, dat ik die nog dikwijls zal behoeven. Hooggeleerde Heynsiusl Door uwe benoeming tot Hoogleeraar aan deze Hoogeschool is de wensch vervuld , die door velen reeds lang gekoesterd werd. — Ik wensch u van harte geluk met het voorregt, dat gij het eerst geroepen zijt om den afzonderlijken leerstoel voor physiologie te bezetten. Laat ons met den talentvollen Boogaard de handen ineenslaan om te wer- ken aan de uitbreiding van die deelen der wetenschap, waarvan het on- derwijs aan ons is toevertrouwd , want alleen van de vereenigde beoefening van anatomie en physiologie in de ruimste beteekenis, kan de eigenlijke vooruitgang der geneeskunde worden verwacht. Waarde Vader! De vreugde van dezen dag wordt voor mij aanzienlijk verhoogd door uwe tegenwoordigheid te dezer plaatse. Dat gij ook nu getuige kunt en wilt zijn van mijn geluk , is mij boven alles aangenaam. Want waartoe zou ik aarzelen hier openlijk de bekentenis af te leggen , dat gij het mij in de eerste plaats mogelijk gemaakt hebt om de eervolle betiekking , die ik op heden aanvaard heb , te kunnen verkrijgen ! Uwe liefde heeft voor mijne wetenschappelijke opleiding geene opoflPeringen ont- zien; waar mijne ervaring te kort schoot, zijt gij met uwen helderen blik mij zoo dikwijls te hulp gekomen en steeds is de weg, dien gij mij hadt aangewezen, gebleken de ware te zijn. Ontvang openlijk mijn op- 18 98 T. ZAAUSR RRDKTOERING. regten dank voor alies, wat gij steeds voor mij gedaan hebt, en onthoad mij ook verder uwe liefdevoUe belangstelling niet. Met vrengde begroet ik u van deze plaats, Wel-Edele Heeren^ Studen- ten> aan deze Hoogeschooll De tijd is nog niet ver verwijderd, waarin ik tot uwe maatscbappij behoorde; met een aantal uwer heb ik een gedeelte van den academie-weg te zamen bewandeld en de vreugde en vrijh^d van het studenten-leven gesmaakt. Daardoor ben ik als hefe ware in uw mid^ den blijven voortleven. Op dezen dag wordt er tusschen ons een nieuwe band gelegd , die , naar ik vurig wensch , niet minder aangenaam zal zijn dan de vroeger bestaande. Ik voel mij gedrongen hienian nog een enkel woord toe te voegen , gerigfc tot u, Wel-Edele Heeren, Studenten in de geneeskunde. Wij sijn el- kander niet onbekend. Gedurende drie jaren heb ik alles wat in mijn vermogen was aangewend om u bij de practische beoefening dor ootleed- kuode hutp te verleenen en uwe bezwaren , zoo mogelijk , op te loisen. Toen het verlies van een^ uwer geachtste leermeesters u trof , Heb ik zijni^ taak op mij genomen; gij* hebt mij dien zwaren arbeid door uwe belang^ stelling aanzienlijk veriigt. Ik weet du8 wie gij zijt; gij weet, wat gij van mij te waehten hebtr ik zal op den ingeslagen weg voortgaan ; hij is , naar mijne innige over* tuiging , de eenige , die ons leiden kan tot het doel , dajt wij beoogra moe^ ten, namelijk vooruitgang en ontwikkeling. Steeds was onze omgaug een vriendschappelijke ; ik werd uit het acaden^ie-Ieve» geroepen tot de betrekking, die ik tot nu toc' bekfeed heb en de berinnering aan de Uijken^ van bertetijke vnendschap, dte ik van zoo velen uwer ontving^ zal mij. steeds dierbeia* zijfi. Laat ons te zamen voortgaan , zooals wij zijn aangevangen ; laat ons toe-^ nemen in ijver en lust voor de beoefening onzer wetenscbap, want dan alleen kan het onderwijs nuttig zijn en kostbare vrnchten afwerpen voor dien werkkring^ die u wachtl DE ANAT0MISCH-PHT810L0GI8CHE RIGTING IN DE HEDEN DAAG8CHE GENEESKUNDE,. DIT DB QESCHIEDENIS YERRLAARD EN GEREGTYAARDIGD. REDEVOERING TER AANYAARDING TAN HET BUITBN6EW00N HOOGLEERAARSAHBT AAN DE LEIDSGHE HOOGESCHOOL, DBN 21»»« MAART 1866 UITGESPROKEN DOOB D». J. A. BOOGAARD. 13« EDELGROOT.ACHTBAKE HEEREN CURATOREN DER LEIDSCHB HOOGESCHOOLj WELEDEL-GESTRENGE HEER SECRETARIS VAN HET COLLEGIE VAN CURATORENj HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNIFICUS. HOOGGELEERDE HEEREN PROFESSOREN, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTENj EDELACHTBARE HEEREN , AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZB STAD OF DB HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD, WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN IN DE VER- SCHILLENDE FACULTEITEN; WEL-EDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL; EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT: ZEER GEWENSCHTE TOB- HOORDERS I Men heeft, en misschien niet geheel ten onregte, aan de geneeskun- digen van onzen tijd , en wel bepaaldelijk aan hen die zich in hunne studie het roeest aan de thans bijna algemeen aangenomeue rigting hadden aan- gesloten, wei eens verweten dat zij zich te weinig met de geschiedenis hunner wetenschap bezig hielden. Vooringenomenheid met hetgeen zij als waar en goed hadden erkend deed hen welligt soms te gering denken over al het overige — en dus ook over het verledene, waarin toch (want niets is immers geheel nieuw) de kiem van het thans bestaande moest liggen opgesloten. Door deze overweging geleid voel ik mij gedrongen om in dit uur de historische gronden na te gaan waaruit de rigting waarop ik zoo even doelde, namelijk die welke zich de ruimste toepassing van anatomische en phjsiologische kennis^ ook op de praktische geneeskunde ten doel stelt, hare verklaring en tevens hare regtvaardiging ontleent. Dat ik daarbij 102 J. A. fiOOGAARD de door mij reeds sedert vele jaren bij voorkeur beoefende vakken voor- namelijk in het oog wenschte te houden, zal wel niemand uwer kunnen bevreemden. Wanneer men de geschiedenis eener wetenachap aandachtig nagaat, zal men daarin bijna nooit het beeld eener rustig voortgaande ontwikkeling of van een ordelijk en vreedzaam zamenwerken van hare beoefenaars tot een doel opmerken. Meestal voigen op tijdperken van snellen vooruitgang ook andere van kwijning en zelfs van stilstand, terwijl zij die allen eensgezind moesten medewerken aan de gemeenschappelijke taak , niet zelden er slechts op uit scbijnen te zijn om dat, wat door hunne medearbeiders was tot stand gebragt , weder te vernietigen , of in eindelooze twisten hunnen tijd te verspillen. Men brengt zich dan onwillekeurig het ouden bijbelsche verhaal van den toren van Babel voor den geest en vraagt zichzelven af, of niet aan deze twistende bouwlieden van den tempel der wetenschap eene even sleohte uitkomst op hunnen arbeid te wachten staat als voor die torenbouwers was weggelegd. Het vervolg van onze beschouwingen zal u^ naar ik hoop, op deze vraag het antwoord kunnen geven. Na de theologie schijnt het welhaast alsof geene andere wetenschap tot zooveel twisten aanleiding gegeven heeft als de medische. Reeds in de oudste tijden, toen de geneeskunde nog naauwlijks op den uaam van we- tenschap aanspraak kon maken , zien wij de geneeskundigen zich in em- - pirici en dogmatici verdeelen, teiwijl wij later in elk der voornaamete tijd- perken waarin zich de geschiedenis der geneeskunde laat splitsen, Diemne dtelsels zien ontstaan, om na fellen strijd weder* voer andere te moetan plaats maken. Nu en dan slechts zien wij enkele door hunne groote talen- ten boven al hunne tijdgenooten uitmuntende mannen optreden» wia* gezag door vele geslachten^ ja zelfs eeuwen achtereen wordt gehuldigd. Zoo wordt b, V. een Hippocrates nog steeds als een tooobeeld van een schetp- zinnig en onbevooroordeelJ onderzoeker der natuur geprezen; — zoo ver- dient een Galenus, die reeds in eenen tijd toen de wetenscbappelijke be- oefening der ontleedkunde en der pbysiologie nog naauwlijks een begtn had genomen, toch in deze beide vakken den eenigen degelijken en duurzaEBcn grondslag voor de medische wetenachap erkende , nog na vele eeuwen onse bewondering. Van waar echter die verschiliende aecten ander de medioi. RBDEV0ESIN6. 103 van waar die onophoadelijke geschillen? Wij hebbra bij het beantwoor- den dier vraag vooral twee zaken in het oog te houden: vooreerst den oorsprong der geneeskande, en ten andere een der grondtrekken van den menschelijken geest, waardoi^ de mensch zich als denkend wezen van het redekx>ze dier onderscheidt ; ik bedoel de zucht om voor waargenomene verschijnselen eene verklaring te vinden. Het zal wel naauwlijks behoeven gezegd te worden dat de oorsprong der geneeskunde in de natuurlijke neiging van elk mensch gelegen is om de onaangename gewaarworiiingen , die een ziek ligchaam doet ontstaan^ te doen plaats maken voor het genot, dat het gevoel van gezondheid in ons opwekt: in zooverre als met sommige ziekten doodsgevaar gepaard gaat, komt hierbij nog de ingeschapen trek tot zelfbehoud. ~ Genezing, of althans verligting van ligchamelijk lijden aan te brengen, was dus van den beginne af niet minder dan thans het doel , waarnaar de geneeskundige moest streven. De ervaring deed langzamerhand geneesmiddelen kennen» welker aanwending in sommige gevallen door genezing was gevolgd. In gevallen die men meende dat met de vroeger waargenomene overeenkwa- men, werden dus ook dezelfde middelen die men daar met goed gevolg had gebruikt , te hulp genomen : de uitkomst stelde de verwachting echter dikwijls genoeg teleur. Hoe kon dat ook anders? Men kende noch het verband tusschen de bij den zieke waargenomene verschijnselen en de sto« ringen die in het menschelijk organisme waren ontstaan, noch de verande- ringen die door het aangewende geneesmiddel in het ligchaam moesten worden tot stand gebragt: men had van het inwendige zamenstel van dat ligchaam slechts oppervlakkige en daarbij nog hoogst onnaauwkeurige , aan de ontleedkunde van sommige hoogere dieren ontleende begrippen ; er was dns naauwlijks een enkel vast punt, naauwlijks een enkel goed gecou- stateerd feit, dat als uitgangspunt voor meer algemeene beschouwingen over den aard en het wezen der ziekten of over de werking der genees- middelen zou hebben kunnen dienen. Men zag dan ook meestal van alle uitlegging of redenering af, en terwijl men zich op de hooggeprezene ervaring als het eenige bruikbare rigtsnoer voor het medische handelen beriep, deelde men tegen geheel onbekende ziekten even onbekende ge- neesmiddelen uit, en liet het overige aan de goede natuur over. Zietdaar 104 J. A. B006AARD het eerste begiD van de school der empirici ! — Geen wonder dat de d e n- kende geneesknndigen , vooral onder de wijsgeerige oude Grieken, zich op den duur met een zoo ongelukkig zieldoodend stelsel niet konden ver- genoegen en er al spoedig op uit waren om zooveel mogelijk door redene- ring aan te vuUen , wat hen nog aan zuivere waarneming en aan degelijke natuurstudie ontbrak. Het zal wel door geen uwer verwacht worden, G. T., en het is dan ook geenzins mijn oogmerk , hier eene voUedige schets te geven van de geschiedenis der geneeskundige wetenschap: — voor het doel dat ik mij heb voorgesteld, is het ook voldoende slechts die punten uit dit rijke onderwerp onder uwe aandacht te brengen^ die mij voorkomen met mijn betoog in een noodzakelijk verband te staan. Ik zal dus niet langer met u stilstaan bij de verschillende medische secten die eerst nog onder den invloed der Grieksche, iater ook onder die der Romeinsche beschaving zich vormden en meer of min talrijke aanhangers vonden. Genoeg zij het te zeggen dat met het verval der Grieksche beschaving en reeds lang v66r den geheelen ondergang van het Romeinsche rijk, de geneeskunde een tijdperk van kwijning intrad, waarin wij slechts weinige mannen op- merken wier tiamen eene blijvende piaats in de geschiedenis onzer weten- schap verdienen. Onder die weinigen moet echter Aretaeus Cappadox ge- noemd worden, die zich door zijne klassieke ziektebeschrijvingen zoowel als door zijne anatomische kennis, ver boven de meesten zijner tijdgenoo- ten wist te verheffen; maar bovenal valt ons in die duistere tijden als een helder lichtpunt het leven en werken van een even ijverigen als hoogst bekwamen geneeskundige in het oog die met zeldzame volharding, lust tot onderzoek en groote geleerdheid toegerust» zich een bijna onbeperkt gezag bij de medici wist te verwerven, zoodat zijne uitspraken zelfs vele eeuwen na zijn dood nog bij de meesten hunner als onbetwistbare waar- heid bleven gelden. Ik bedoel Claudius Galenus, die, hoewel vooral practicus, toch ook met ijver de ontleedkunde beoefende, waarvan hij het groote belang, of liever het volstrekt onmisbare voor eene wetenschappe- lijke beoefening der geneeskunde, zeer juist inzag. Er w^ren echter in de anatomische kennis van Galenus, die hij zich vooral door het ontleden van apen schijnt verworven te hebben, nog altijd veel te groote leemten dan dat zij hem tot een deugdelijken grondslag voor phjsiologische of pathologische studien zou hebben kunnen strekken. In deze laatste vakken munt Galenus meer door zijne gezonde redenering dan door streng natuuronderzoek boven zijne voorgan^ers en tijdgenooten uit Het bleef 14 106 J. A. fi e A A R D * das ook voor hem nog onmogeUjk zijne geneesleer met sijne phjrsiologiscbe en pathologische begrippen in een ander als een kunstmatig verband te brengen. Na Galenus, die in de tweede eeuw onzer jaartelling kefde, geraakte de geneeskunde langzamerhand al meer en meer in verval; zijn gezag hield echter (misschien wel juist daarom) n(^ eeuwen lang stand. Ge- durende dien tijd ontbrak het bijna geheel aan zelfstandig onderzoek der natuur, terwiji daarentegen het: «rjurare in verba magistri" of het vianig bestrijden van anders denkenden met alle spitsvondigheden eener schoolsche geleerdheid schier het eenige was waarmede men zich inliet. Toen eindelijk omstreeks de veertiende eeuw» na de tijden van bar^ baarschheid en onkunde, de menschelijke geest als tot een nieuw leven scheen te ontwaken , en tevens het autoriteitsgeloof langzamerhand voor den lust tot eigen onderzoek plaats maakte, zien wij ook op medisch ge- bied eenige teekenen van vooruitgang en wel vooral ook wat de beoefe* ning der ontleedkunde betreft. Nadat in het begin der veertiende eenw Mondiniy Hoogleeraar te Bologna, weder enkele lijken van menschen onderzocht en daarbij sommige dwalingen van Galenus aangetoond had^ vond de &natomie niet lang daarna ook in Guy de Cbauliac een ijverig beoefenaar, wien het trouwens vooral om de toepassing zijner anatomische kennis op de chirurgische praktijk te doen was. Eerst in de zestiende eeuw evenwel trad de ontleedkunde een nieuw tijdperk in van vooruitgang en bloei , zoo als er tot op dien tijd toe in de geschiedenia niet 6en ander kon worden aangewezen. Dezen bloei had onze wetenschap grootendeeh aan een man te danken die, niettegenstaande vele, naauwlijks te over- winnen bezwaren^ met ecDen moed en volharding die onze hoogste he^ wondering verdienen , zijne taak voortzette en door zijne onderfloekingen onze kennis .van den bouw van het menschelijke ligcbaam, wat de voor- naamste bijzonderheden betreft die zonder mikroskopisch onderzoek kuU' nen waargenomen worden, zoozeer deed toenemen, dat latere onderzoekers dikwijls slechts konden bevestigen wat door hem was medegedeeld. — Deze man waa Andreas Vesalius , een dier rusteloos voorwaarts strevende arbei- dens op het veld der wetenschap die haar niet zelden in eenige jaren even- veel doen vooruitgaan ais anders in even zoovele eeuwen. Zijn voorbeeld REDEVOBRING. 107 schiJDt echter ook opwekkend op veraobeidene sijner iijdgenooten gewerkt te hebben. Ik behoef hier eleohts de namen van EustaQhius» Faloppia ea Yarolius te noemen om u een tal van belangrijke ontdekkingen ap anato- misch gebied voor den geest te roepen. De ontdekkingen van Vesalias en van zijne geestverwanten zouden waar* schijnlijk reeds veei spoediger hare vruchten voor de geheele geneeskun- dige wetenscfaap hebben afgeworpen . wanneer niet bijna te geUjker tijd met hem een ander medisch hervormer had geleefd. Ik bedoel den ver- maarden Paracelsos, een even vurig bestrijder van oude versleten dogmata en van het aatoriteit9gekx)f in onze wetenscbap ais Vesalius, maar overi- gens hemelsbreed van dien grooten anatoom verschillend. Hoezeer de arbeid van Paracelsus ook in sommige opzigten kan gezegd worden ten voordeele der wetenschap te hebben gestrekt , sloeg hij toch bij zijn streven eene z66 geheel bijzondere en voor velen verleidelijke rigting in , dat hij daardoor een aantal zijner tijdgenooten , hetzij zij tot zijne volgelingen of tot zijne bestrijders behoorden, van de rustige en geregelde baan aftrok, langs welke zij anders welligt door trapsgewijze uitbreiding der anatomische en phjsiologische kennis zouden zijn vooruilgegaan. Het is hier misschicn niet ongepast dit versehijnsel eenigzins nader toe te lichten. Door tweeerlei zaken moet de uitbreiding onzer wetenschap w(»den be- vorderd: door een «treng en ijverig onderzoek der natuur en door redene- ring. Elk van deze beiden is echter op zich zelf onvoldoende: slechts wanneer de verschilleade waarnemingen door redenering met elkander in verband gebragt , of ook slechts wanneer de redeneringen op goede waarne- mingen rasten kan de wetenschap daardoor worden gebaat. Hierbij is echter nog een verschil op te metkea, dat namelijk goede zuivere waarne- mingen, ook wanneer eij niet terstond gelegenheid geven er theorien of hypothesen op te vestigen, toch altijd later hare waarde als broikbare bouwstoffea behouden ; eene valsche of op geene zekere gegevens steunende redenering daarentegen, kan hoogstens als afschrikkend voorbeeld voor vol- gende geslachten haar nut hebben. De eigenschappen van ligchaam en geest eekter, die voor een goed natuur-onderzoeker vereischt worden» gaan ongelukkig niet altijd gepaard met het talent om eene groote reeks van waarneiniogeB te overaien, en, van het bijzondere tot het algemeene 14* ~\ 108 J. A. BOOGAARD opklimmende , door redeneriDg aan te vuUen wat nog aan bet onderzoek ontbrak. Van den anderen kant zien wij dikwijls mannen met uitstekende gaven des geestes toegerust en met helderen zienersblik zoowel in het ver- leden als in de duistere toekomst doordringende , maar wien daarbij de geschiktheid tot naauwgezet onpartijdig onderzoek der natuur geheel, of althans grootendeels , ontbreekt. 