title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: RKDSYOERING, 177 van den appel en den val yan Adam en Era. Toen hij sijn rede had geeindigd, atond een der hoofden op en begon van sijne zijde het woord te voeren. Wat gij ons hebt verhaald, zeide hij, is aeer goed: Het ifl inderdaad verkeerd^ appels te eten; het iB beter, er appelwijn uit te maken. Wij bedanken u zeer voor uw welwillendheid , die u noibpte ^ een zoo vene i;!^ te doen, alleen om ons mede te deelen, wat gij van uw vadereii hebt veniomen. — Hierop ging de Indiaan ertoe over^ den zendeling be« kend te maken met een zijner overleveringen , die aantoonde, hoe zij aan mais en boonen waren gekomen. Deze overlevering behandelde de geeste- Ujke met minachting. Wat ik u heb verhaald waren heilige waarheden, voegde hij hem toe; maar wat gij vermeldt is slechts een fabel en ijdele waan. Mijn broeder, hervatte de Indiaan, naar 'tschijnt, hebben uw vrienden niet goed voor uw opvoeding gezorgd en verzuimd u te onder* n^hten in de regelen der gewone wellevendheid. Gij bemerkt, dat wij al uw geschiedenissen gelooven, en waarom wilt gij dan de onze niet ge- loov^jD ? Groot is de ijver, sedert een paar honderd jaren door Europeesche natien aan den dag gelegd in 't bevorderen van de zaak der^ndingen onder de heidenen, en eerbiedwaardig de volharding, waarmede voortdurend aan dit werk wordt gearbeid. Bedachtzame reizigers en bespieders van den uitslag dezer zendingen meenen intusschen te hebben opgemerkt, dat^ voorzoover de negers aangaat, de pogingen om hen tot het Ghristendom te bekeeren zoo goed ak vruchteloos zijn. De islam» zeggen zij, vindt zonder eenige zwarigheid ingang bij den neger. Gaame erkent hij den koran als een goddelijk boek en is dankbaar voor de inschikkelijkheid^ die het Mohammedanisme , sedert zijn uitstorting over den aardbodemi tot een tweede natuur is geworden jegens hen » welke het wil bekeeren. Zoo- wel in de leer zelve, als in de menschen^ die ze hem verkondigen, vindt de neger een aard en karakter, met die van hemzelf ten deele overeen- komende. Daarentegen is, volgens dezelfde waamemers, het overwicht der Chris- tenen over de nqgers zoo groot, dat deze zelven de klove beseffen, die hen van de Europeanen scheidt, en meenen, ze niet te kunnen overschrij- den. Aireede de kleur det huid van den Europeaan schrikt den neger 28 \ \ 178 J. A. WIJNNE af. Hierbij komt , dat , uithoofde van den hoogen dank , dien hi) heeft van de meerderheid van den Christen , hij tot geen toenadering is te bewq^n. Het wantrouwen bovendien otntrent de bedoelingen, waarmede de Ghria- tenen tot hem komen , is zoo diep geworteld in zijn siel , dat het schier niet is uit te. roeien. Naar zijn oordeel is het hoofddoel van de over- komat der Ghristenen, zich meester te maken van zijn land. Tegenover deze bevindingen staan — dit wordt niet geloochend — voorbeelden van een enkele gelukkige proefneming bij een of meer individuen onder de negers. Niettemin is er veel, dat den vriend der menschheid, die tevens een vriend is van H Christendom en van de geschiedenis , kan nopen , niet tezeer het oor te leenen aan de stem van den geloofsijver. Gelijk men op de kaarten de wegen teekent, langs welke veroveraars, als Darius en Alexander de groote, zijn getrokken, om het doel, dat hun heerschzucht zich had gesteld, te bereiken, heeft men er behagen in geschept, de banen af te bakenen, welke in den nacht der tijden de Btammen of volkeren hebben gekozen, om hun latere woonplaats in te nemen. Wil men dan niet weten , dat de oorsprong en de eerste verbrei- ding van het menfthelijk geslacht tot dusver een raadsel zijn; dat Euro- paeus de vermoedelijke bakermat onzer soort in Afrika aoekt en Darwin die meening waarschijnlijk acht; dat Geiger den Aziatischen oorsprong aller volkeren voor een verzinsel verklaart en Duitschland, naar hij oor- deelt, de oorspronkelijke zetel is der Indo-Germanen ; dat eindelijk de een de allervroegste inwoners van Aegypte, zoo niet het oudste, dan toch een van de oudste rijken der gansche wereld , van 't Noorden , de ander ze van 't Zuiden laat binnenkomen P Sinds een zestig- of zeventigtal jaren is men tot de ontdekking gekomen van het beginsel der nationaliteiten en zijn er, die geneigd zijn om, met dat beginsel als richtsnoer, over te gaan tot een gedeeltelijke herziening der kaart van Europa. Zij, die hiertoe overhellen, vergeten, dat wat sij in dit werelddeel op 't oog hebben door de Europeesche bevolking niet wordt toegepast op de overige werelddeelen ; dat er wordt gemeten met twee maten. Dit is intusschen niets dan een der veelvoldige bewijzen van de weerspraak, waarin de menschheid^ met zichzelve verkeert. Doch wat het beginsel zelf betreft, ziet men tevens voorbij, dat, zoolang de ethno- #REDEyOERIN6. 179 gmphie , met de historie ak geaellin , niet meer licht verspreidt over de leer der rassen, het vraagstuk der nationaliteit , welker eigenaardige ken- merken noch in de afstamming, noch in de taal, noch in den godsdienst sohijnen te kunnen worden gevonden, geen sekere gids kan sijn op het gebied der praktische staatkunde. Het tot dusver aangevoerde is voorzeker voldoende, om de overtuiging ingang te doen vinden, dat historie en algemeen erkende waarheid geen woorden ziju van eenerlei beteekenis. En is het dit, dan erkent ook gij, G. T., het recht der gestelde vraag: vanwaar dat verschijnselP Met die vraag hangt een andere samen van dezen inhoud: hoe is het te verklaren^ dat met elk nieuw tijdperk, met elke nieuwe eeuw, met elke generatie, alioo ook met de onze, het geheele gebied der historie aan een vemieuwde beschouwing wordt onderworpenP Die tweede vraag vloeit als vanzelf uit^ de eerste voort^Het antwoord^ dat de rijkdom der geschiedenis zoo groot is, dat men niet moede wordt, zich haar voorraadschuren te laten openietten, bevredigt niet. Evenmin laat men zich afwijzen met de over- weging, dat, mogen al de feiten niet van karakter zijn veranderd en de menschen dezelfden zijn gebleven, de gewichtige zoowel als de minder bekmgrijke gebeurtenissen niet hebben opgehouden te zijn, wat zij waren, het mogelijk is, dat, bij dieper nasporing, de gezichtspunten worden gewijzigd of wel de geest der tijden beter worde gevat. Ten einde, met het oog op onzen tijd, de gestelde vraag te beant- woorden , laat ik deze algemeene opmerking voora^aan , dat elk menschen- geslacht door een onweerstaanbaren drang wordt gedreven, om het ver- leden op eigenaardige wijze in verband te beschouwen met den geest sdjner eeuw. Het kan vervolgens niet missen, of elken later komende moet het in 't oog vallen , dat de tijd , beschikbaar voor den voorzaat , die zich aan een nauwlettend nasporen der bronnen wenschte te wijden, in vergelijking met het aantal en den omvang dier bronnen, te kort is ge« weest, dan dat men kan verwachten, dat de onderzoeker ze zal hebben uitgeput of dobr 't vergelijken van den inhoud eruit getrokken , wat zij konden opleveren. Nog telkens blijkt het, dat nieuwe vorschers uit de oude bronnen opdelven , wat aan den blik hunner voorgangers was ontsnapt. 28» 180 J. A. WIJNNE Maar er sijn nog andere oonsaken van meer gewicht. Ben ateeda in breeder goWen aich voortwenteiende stroom van bronnen, bottwstoffen en hulpmiddelen dreigt de naspoorders aelven te overatelpen en him mKb gedorende een arbeid van eeuwen de mogelijkheid der vervoUing hunner taak te ontseggen. Niet alleen ia het boven den grond, dat men soekt; ook opgravingen en navorschingen onder den grond moeten het hare leveren ter vermeerdering der historische kennis. Daarbij komt, dat eerst in onien leeftijd het rechte beaef is ontstaan van de jniste aanwending der alles op een goudschaal wegende critiek, londer welke aan geen be- hoorlijk gebruik der bronnen kan worden gedaoht; dier oritieky die, in weerwil dat sij over geen weegschaal of gewichten, over maatstok, toets- ateen , microscoop , nooh telescoop heef t te beschikken , de verst a%elegen en bijna niet te onderkennen voorwerpen we^t en meet, toetst, scheidt •n verbindt; dier critiek^ die aan doode feiten en verschijneelen die hooge waarschijnlijkheid weet terng te geven, welke sij metterdaad moeten heb- ben gehad, deselfde aanschouwelijkheid , alaof wij ze op *t oogenblik, waarop lij voorkwamen, met onse sinnen waarhamen. — Tegelijk met het gevoel van de noodaakelijkheid der toepassing van de critiek ia de Buoht ontwaakt, om in de voorstelling der historie naar de meest moge- lijke onpartijdigheid te streven. En aan die sucht wordt mimacliooCs tegemoet gekomen door 't meer en meer in *t licht verachijnen van brieven en andere onloochenbare uitingen van 't geen zetelde in de diepate achuil- hoeken van t gemoed van hen , die de drijvende krachten sijn geweeat en de eerate rollen hebben vervuld op het tooneel der wereldgeaohiedenia. Evenala de wezenlijke sin voor waarheid ia de werkelijke onpartijdigheid een uitermate seldsame gave, die slechta het deel ia van weinige onder de hiatorieachrijvera. Wie het ideaal wil nabij komen van een onpartijdig geachiedachrijver moet een meeater zijn op 't gebied der wetenachap en in de menachelijke maatachdppij zich voikomen te huia gevoelen. Staande te midden der groote vmcheidenheid van saken, die hij heeft te beheer^ achen, tegenover de menachheid, die hij zal op het doek brengen, moet hijzelf een zuiver beeld der menachheid zijn. In de meeat onderaeheiden geeaten behoort hij zich te kunnen indenken en sich de ongelijkaoortigalB toeatanden te kunnen vooratellen. Niets menaohelijka mag hem vreemd REDEYOERING. 181 dja ; oiaar met de overige stervelingen mede te haten en mede lief te hebben behoort geenszinB tot sijn roeping. Den ganschen kring der aan* gelegenheden » die in 't menschelijk leven voorkomen, met zijn verstand te omvatten is lijn taak. Hij moet vrij zi)n van vooroordeelen en ze toch niet bestrijden^ vrij van vooraf opgevatte meeningen. Ziedaar slechts een paar trekken van den echten, den waarheidlievenden , den onpartijdigen hifltorieechrijver. Aan aoodanig ideaal beantwoordt Thiers niet , want hij heeft geen zelf- bdieersching genoeg, om zijn peraoonlijkheid te scheiden van het onder- werp, dat hij behandelt. Hij verheerhjkt den eersten Napoleon^ die de Franaohen het overwicht versdiafte, waamaar zij ateeds hebben gehaakt Evenmin Macanlay , die , gelijk Thiers van top tot teen een Franschman , door en dooc een Engelschman en wfaig is en het aandeel der torys aan de omwenteling van 1688 tezeer uit het oog echijnt te verliezen. Nog minder Schlosser, die te veel minachting heeft vocn* het werk der dtplo* matie en alles toetat aan den maatstaf der moraal, dien bij den waren aeht. Ook Gervinns schiet te kort, die, zich aansluitende aan de ieer van Ariatoteles , vc^ns wien de verschillende regeeringavormen elkander naar een onveranderlijke wet opvolgen, in het Lutheranisme de monarchie, in het Cialviniame de aristocratie, in het pnritaniame de democratie meent te bebben opgeapoord, Qervinus, die de theorie voorataat, dat de gang der historiscbe gebeurteniasen op een binnen betrekkelijk korten tijd niet te miskennen zege der democratie wijst, en die de zonderlinge uitdrukking vaa den vierden atand in de taal der samenleving schijnt te hebben inge- voerd; Oervinus, die, toen hi}, tegen 'teind zijner levensdagen, een een- heid der Dnitsohe notie ziet geboren worden , op geheel anderen grondslag geveetigd, dan waarvan hij heeft gedroomd, in weenq)raak geraakt met B^ tgd en ziJB ynik en, wrokkend tegen het noodbt, als de held van eeo treurspe) tea grave daalt Aanschouwt deerentegen den grooten , den bewonderenswaardigen Leopold vm Ranke, den eersten der hedendaagsche en wellicfat aller historieschri}- vers. Hoewel protestant en Dnitscher is hij billijk jegens katholieken en hervDrmden, jegens Engelscben en Franschen. Als uit hooger spheer 182 J. A. WIJNNE ziet bij neer op de woelingen der in Servie, in Duitsohland, in Engeland; in Frankrijk twistende staatspartijen en secten en besohrijft se met weer- galoose onpartijdigheid en objectiviteit. Tegelijk innig deelnemend en toch onbewogen en rustig» als Zeus op den Olympus, laat hij het streven en doen der menschen, hun hartstochten en dwalingen aan zijn vorschend oog voorbijgaan en onderwerpt ze aan den toetssteen zijner fijne en onver- gelijkeiijke critiek. De scherpte van zijn blik , tot op den bodem der saken doordringende , stelt hem in staat , bij hetgeen ook anderen konden vinden dat onzichtbaar gedeelte der feiten te voegen, waarvan Wilhelm von Humboldt op zoo voortreffelijke wijze gewaagt. Hij gloeit van geestdrift voor 't geen het hopgste is hier op aarde en ver- smaadt het vluchtige, als hem niet kunnende boeien, die de ondervinding der eeuwen raadpleegt. Hij staat als te midden van 'tgeen hij teekent en niets ontgaat hem. Alsof een sprank der Grodheid in hem ware geva- ren, gunt hij zijn lezer nu en dan een blik op het onveranderlijk plan van de leidingen Gods en bepaalt zijn aandacht bij de wisselingen van mensche- lijke macht en menschelijke vrijheid met menschelijke onmacht en mensche- lijke beperktheid. Hij huldigt ^en opvatting van den godsdienst en heeft een diep besef van de waarde van vaderland , wet en volkaeigenaardigheid ; maar wet, geloof, noch vaderland smeden boeien, in staat om zijn vrijen geest te kluisteren. In hem wordt het woord van Giesebrecht bewaarheid, dat de uitstekendste geschiedvorscher is de voortreffelijkste historieschrijver. REDEVOERING. 188 Wij keeren terug tot bet onderwerp, dat ons bezig houdt. Niets is hier op aarde moeielijker te erlangen, dan de historische waarheid. Die moeielijkheid recht?aardigt ten volle het hijgen en jagen naar dien on- waardeerbaren schat. Behaive door het aangevoerde wordt het verkrijgen dier waarheid belemmerd door de inmenging in de geschiedenis van veel, dat overbodig is; door de menschelijke willekeur, die uit haar voorraad- Bchuren verwijdert, wat er wel degelijk in behoort; door de menschelijke bekrompenheid en partijdigheid , gevoegd bij gebrek aan kennis, die van geen verruimen van den blik wil weten ; door de splitsing der ^^ne ge- schiedenis in geschiedenissen ; door de veelheid en veelsoortigheid der standpunten, waarop zij zich plaatsen, die trachten ze, als een geheel, te overzien. Bij het eerste hooren klinkt het als een paradox, dat de magazijnen der geschiedenis te veel en te weinig bevatten. Zoo zeker is het evenwel, dat ook hier /nntn et extra Ilium" fouten worden begaan, dat ieder, die maar eenig historisch werk onder 'toog heeft gehad, zich terstond zal herinneren, dat hij er veel in miste, veel zeer gaarne ongelezen liet. Allerlei onbeduidende bijzonderheden , dikwerf personen van den derden of vierden rang betreffende, worden breed uitgemeten en curiositeiten opge- diept , die , zoo ergens , op het gebied der oudheden behooren ; er wordt rondgezworven in den doolhof van 't menschelijk gemoed , om geheime neigingen en hartstochten op te sporen; er worden draden gesponnen, die met Ariadne's kluwen niets gemeen hebben; er wordt een groote voor- liefde aan den dag gelegd, om alles uit menschelijke drijfveeren alleen af te leiden. Kortom, men verwaarloost het voorschrift van den grondlegger der Romeinsche historie, dat voor een naar behooren te boek stellen der geschiedenis dit een eerste vereiscbte is, dat men al het vreemdsoortige verwijdere. Van den anderen kant is men er op uit, den tempel der bistorie op eenigszins vreemde wijze te zuiveren, daaruit te verbannen, wat, naar men zegt, geen waarde heeft. Bij bet uitdelgen der sagen en legenden wordt wel eens vergeten, dat hetgeen als geschiedenis geen geloof ver- dient als geloof teredkt aanspraak maakt op een plaats in de gescbiedenis. 184 J. A. WIJNNE iDzonderbeid siDds de opkomst der vredeboDdeD trekt meD te velde togea het vullea vaa de zaleD der historie met al hetgeen betrekking heeft op oorlogen met den aankleve daarvan. Yan du aan, 966 verkiest mrai zai er iD deze eeaw der beschaviDg eD iD diegeDe, welke Da haar zalien komeD, geeD ooriog meer zijn. Weg das ook met de liiatoire-bataiUe. -— Yoor de hiBtoire-bataiile belioefde men waariijk zoo bezorgd niet te zijn; Er is een zeer geldige redea voor, om er aiet tezeer over ait te w^den; Van Droysens vertoog over de veie verhalen, hier en daar verspreid over het sneuvelen van Gaataaf Adolf^ iaidt het siotwoord: /rHet bdoop van den slag bij Liitzen ia niet weer te vinden." Toen Wellington een aan- zoek kreeg, om een bericht op te steilen van den aiag bij Waterloo, schreef hij den 8*^®'^ Aagastua 1815 ait Farijs: /yDe geachiedenia van een slag is niet oDgelijk aaa de geschiedeDis vaa eea bai. Sommigen mogen zich de kleine voorvailen heriDDeren, waarvan het resuitaak ia winst oi veriies van den slag. Maar niemand kan zich voiledig te binnen brengen de orde, voigena welke, of het joiste oogenbiik, waarop eike wending of beweging piaats greep , en hierin is het uitsiuiteDd gewicht , de uitaioitende waarde der ganscbe zaak gelegen." Staat het z66 met de mogeiijkheid van 'toverzien van den gang van een veldslag, hoeveei te ingewikkelder wordt de atudiei wanneer men den geheelen gang van een veidtoeht of ooriog wii pogen te verataan. Wd blijft de hoofdzaak, die Homerua met de woorden #0/ ^6^$ Si^ ajgBdbr ^aav in dXXrjXouny lovreg'' aaDduidt, eeuwig waar; dooh wie, die geen krijgakundige is , zal op zich nemen , de luatorie b. v. van den zevenjari^ea oorlog z66 uiteen te zetten, dat men den afloop l)egrijpt| als dien vaa een wedren. Met de slagen , de veldtochten en de krijgsoperatien over 't geheel wil men de oorlogea zeiven verwijderen. Hoe kan dit? Toegegeven^ dai« ten opzichte der bijzoaderhedeD , de geschiedschrijver er immer aan in* ^dachtig behoort te zijn, dat, hoewel ieder het vuur kent en er zioh aan verwarmt of bmndt, het toch iets anders is, wanneer een natuurkundige» dan wanneer een kok van het vuur spreekt. Maar geidt dan het voor- schrift van Gervinus niet meer voor den historieschrijver, dat liij eerbied moet hebl)en voor het ware en het werkeUjke? Zijn niet de oorbgen in REDEYOERING. 185 die mate ineengegroeid met wat ferder op aarde is gebeurd, dat eij er niet van zijn te schdden? Is het bovendien niet bewezen, dat er onder die oorlogen vele sijn geweeat , die den omtrek , waaf sij iosbarBtten , wel vemielden, doch de gebeele maatschappij met nieawe levenskracht door- stroomden, ja^ die de voortgaande ontwikkeling der menschheid aanmer- kelijk hebben bevorderdP Zij, de oorlogen, zijn het immers, die de menschen tot elkander hebben gebracht en den een gemaakt tot den medestander van den ander, opdat ook daardoor de aarde dienstbaar mocht worden aan de doeleinden der geheele menschheid. Met de oorlogen moeten tevens de koningen en de vorstenhuizen van 'tgebied der historie worden verdreven. Zij, die de kroon dragen, heb- ben, naar beweerd wordt, doorgaans de fakkel van den krijg ontstoken. Daarenboven wil menigeen voor 't vervolg geen koningen of vorsten meer, althans geene, dan wier macht in een behoorlijke constitutie eng wordt omscbreven. Wie z66 spreekt verwart het heden en de toekomst met de voorafgegane tijden. Voor de toekomst en het naaste verleden behoadt zeker de wenk zijn volle waarde» dat de historieschrijver in de eerate plaats heeft te letten op 'tgeen het volk betreft; dat de vorst, zij het ook een hoofdfiguar, toch niet meer is, dan een der figuren op de schil- derij. Met toepassing op onze tijdgenooten wordt niet geheel ten onrechte deze klaagtoon aangeheven: /sfDe geschiedenis moet herboren worden. Wat gebeurt er in de Louvre? Wat in het Vaticaan? Wat in het serailP Wat te Windsor, Schonbrunn, Potsdam? Wat in het Ejremlin? Ziehier tot dusver de vraag. Niets zoo belangrijk voor ons geslacht» als die tien of twaalf vorstenhuizen , waarvan de geschiedenis de portierster is. Een vraagpunt van etiquette^ een jacht, een hoiparti], een plechtige optocht , dat alles zijn gewichtige zaken , welke door de historie met de meeste nauwlettendheid worden opgeteekend. Noeme dit wetenschap wie wil, ik niet." E6n kleinigheid echter verloor de klager, Victor Hugo, uit het oog: Dat sedert lang dergelijke onderwerpen voor wie de historie van dezen tijd schrijft niet meer de hoofdzaak zijn. — Anders is het en moet het zijn, omdat de aard der zaak dit medebrengt, waar men op de grijze ondheid en tal van latere eenwen zijn aandacht vestigt. Salmanassar, 24 lg« J. A. WUNRC NeWkadnezar, Darius, aelfe Alexancler cje groote aowlen, wanQe^r um. hMd gepoogd hua iiiteen te aetteo , dat aij geeDsaiM ware« d^ verpersooa^^ lijking vaa hun vplk ea hun eeuw, eveo vrwiud hebbw ojpgeaien/ als dte ahab vao Pfraie, die onlanga Buropa beaocht, verbaaad zou zijn geweest, iadieiiL zijn onderdanea hem, bij zijn terugkeer, met dergelijke opom* kJng hadden verwelkomd. Ten overvbede pog dit: ook de voraten aija het, die laviua op 'toog had, toen hij temeerfMshreef: ^hoc iUud eat praeeipue in oognitione rerum aaluhre ac fragiferum , omnia te exempli documenta in iUuatri poeita monumento intueri; inde tibi tuaeqoe reipu* blicae quod imitere oapiaa, inde foedum inceptu, foedum exitu, ^uod vites." Hoezeer de mesigchelijke partijdigheid en bekrompenheid tea aUen tijde in ataat is geweest , te verbinderen « dat de hiatoriache waarheid een goid werd, waarnaar meu a|echt$ had te grijpen» zal wel geen breedvoerig nertoog vereiacben. Van aUe zijden atroomen bem, die deae ataUing mat 4e atukken wenacht te verdedigeo , de bew^zen tegemoet^ De teekenia- gen van 't karakter van Karel Y en Philipa II ; de hiatorie van dea Bartko^ lomaeuanacht met aiju tot in 't belachelijke uiteenloopende getaUen en die yan Maagdanburga verdelging door deu gk)ed der vlammea ; de voorateUiBg van Oldenbanievelt ala een boogverradia- ; de uitkomaton der iiaaporing«a omtrent den atr^d van Maria 3tuart, 99owel met de Si^hotache edelen ak mat Siizabeth; cle dichte aluier, die den naam verborgen bield van hem, die rechtatreeka de vepantwoordel\)khaid bad te dragen voor het ter. dood breogen van den hertog van Enghien , dit zija een paar van de hoaderdea yoorbeeldeu, die, bij een oogenbiik nadenken, u teratond te binnen 9Chieten. Men zal begr^peo , waarop bat hier aaiiJ^omt. Het ia niet de vraag , of een enkel feit naar waarheid ia geteekend^ ofachoon ook deze vraag verre van onverachUlig ia. Wat« met betrekking tot dit pynt» de boofd- aaak ia , ia dit , of de atroom der hiatoriache gebeurteniaaen wordt afgeleid uit de bronnea, waaraaa hij zijn oatataaA heeft te danken; of de toe- atanden wprdw geacbetat ala 'tgevolg v^n de ooiaaken, welke die to^ atanden bebben doen geboren wordeo.. In onderlingea ved\jver hebben REDEYOERING. 187 gsbrek aan kemiis, b^rompeDhdid eo partijdij^d, ef wel alle gaiaBieli- lijk> bet jttiat ventaan Tan oienige bladnjde hartorie tegengehouden^ Wat eeo sophiet wat te Athene ten tijde tan Soccates» wist meai niet v66r Orote. Hij ook heeft het one geweaen , hoe men aan de eene zijde biiiijk kan wesen jegene Miltiadee» Themiatooles , Cinioni Peiides, en aan de andeie aiet onieohtTaardig ten aaonen van het Atheenscbe volk. Neg Bteeds is , na Weissacker eli von Noorden ^ de aaak dcr Pseiido — laidoriBohe decretalen eenigermate aan de orde. Het aal overbodig sijnt te vereekeren, dat mijn bedoehng geen andeie kan wesen, dan enkele greepen Ce doen. Doch wie^ ae doet ontdekt tevens, dat, waarfaeen Inj sijn hand nitstrekt, allerwege de akker op nieuw wordt omgi^kegd, ailerwege de hiatorie ^im werden" is» WettLe reusensdureden 24* 1«8 J. A. WIJNNE Bunioaf , Lassen , Koeppen , Foucaux , Wiittke , Barth^lemy de Saint-Hilaire de kennis van 'tboeddhisme in Europa hebben laten doen; hoe Grotefend, Oppert, Rawlinson en Marcus Niebuhr een geheel nieuwe geschiedenis van Assyrie en Babylonie in 'tleven hebben geroepen; wat al Bunsen^ Lep8iu8 , Brugsch over het oude Aeg^te , Bockh over het voormalige Grie- kenland als uit het niet hebben opgedolven; hoe Dosy een nieuwe geschie- denis van het Mohammedaansche Spanje, Kuenen van de Israelieten heeft te boek gesteld ; welke rijke en onuitputtelijke voorraadschuren in de geschriften van Louis de Carne, Tocqueville, de Lavergne^ de Broglie, Louis Bkme, de Cassagnac, de Barante» von Sybel voor de studie der eerste Fransche omwenteling zijn opengeset; welk aantal van nieuwe geaichtspunten over dat tijdperk van . Frankrijks wedergeboorte is te vindea in de werken van Miisand, Quinet, ChaUemei-Laoour , Campardon, Emert Hamel, Mortimer-Temaux , d'Haus8onvilIe , den hertog van Raguaa, — * M. H. y wien behoef ik dit mede te deelen ? En desniettemin , hoewel op 't gebied der geschiedenis zooveel geest is uitgegoten over alie vieesch, zijn onze zonen en dochteren nog niet aan 't piofeteeren geraakt en zien uwe jongelingen nog geen gezichten. Somtijds is men zelfs geneigd te denken, dat, hoe meer er wordt geopenbaard» de dnisterais te dichter wordt. Op de beelden in de zalen van de Louvre his ik de namen: Sargon, Sardanapalus V, Nimrod: beproef eens de volgorde slechts dier namen in overeenstemming te brengen met hetgeen gedrukt is. Niet alleen dat men nog ver verwijderd is van het tijdstip , waarop men kan roemen in 'tbezit tezijn der geheele waarheid, als in een spiegel de weerkaatsing te aanschouwen van al hetgeen de menschheid heeft gedaan en geleden, gewild en tot stand gebracht» zelfs het karakter van de oit- nemendste voorgangers der menschenscharen en hun verhouding tot hun eeuw zijn alsnog ten deele een raadsel. Het grootsche aan te toonen van den leeftijd van Ejtrel V, dien grenswachter tusschen de Middeieeuwen en den nieuweren tijd, op hem te wijzen, als op de verzinnelijking van het tijdsgewricht , waarin het oude wordt te niet gedaan en de dageraad van het nieuwe aan de kimmen gloort , blijft , gekx>f ik , na Bobertson , Gachard, Prescott, Motley, Amedee Pichot, steedjs een verleidelijke atof. REDEVOERING. 189 Tijdgenooten en laterlevenden , theologen, letterkundigen en historieken- ners hebben over Luther geschreven. Wie dit alles bijeen had zou er een bibliotheek mede kunnen vullen. Carl Peter meende in 1849 , dat Ffizer erin was geslaagd , Luther en naar het leven te teekenen , en hem ; gelijk men 'tpleegt uit te drukken, te zetten in de lijst van zijn tijd. Doch in 1872 bericht ons Maurenbrecher , dat er vooreerst nog geen uit- zicht is op een werkelijk goed //leven van Luther"; dat men moet aan- vangen met het opruimen van groote stapels puin en ontuig; dat de biographien van den hervormer zijn /rDichtung und Wahrheit'^ niet meer dan dit. Twee jaren vroeger had Ritschi niet kunnen uitvinden , op welke wijze de hervorming wortelt in het Christendom dezer dagen. Men maakt er opmerkzaam op , dat , wanneer men beweert , dat Luther het beginsel van 't vrije onderzoek der Schrift heeft verkondigd > men de historie ge- weld aandoet en geheel willekeurig op hem den stempel drukt van de protestantenvereenigingen der negentiende eeuw. Is het elders beter gesteld P Wie zal het wagen , voor die meening een lans te breken, die bedenkt, dat de man nog moet worden geboren^ die Lodewijk XIV niet ophemelt of in 't stof neerdrukt , maar hem gerechtigheid laat wedervaren; die nagaat, dat men zoo lang heeft gezocht^ eer men de herkomst wist van het denkbeeld^ dat tot de deelingen van Polen voerde; die overweegt, hoe Frederik II van Pruisen als een speelbal is geworden, waarmede de meest bekende onder de Britsche schrijvers van Essays, Bttckle en 't genie van Carlyle zich naar welgevallen vermaken P Evenals het leven der volkeren, is de geschiedenis « in weerwil harer veelzijdigheid , e6n en ondeelbaar. Ten gevalle van 's menschen niet ver leikenden blik maakt men wel onderscheid tusschen een historie van den staat , van de kerk , van de letterkunde , van 't recht , van de welvaart , van de kunst; maar juist deze beperkingen van 'tonderwerp of den om- vang, hoe verdienstelijk en leerrijk op zichzelven, werken ertoe mede, om , als op een te overladen schilderij , het overzicht van 't geheel te be- lemmeren. Evenzeer staan dikwerf de veelvuldige standpunten, waarop de beoefenaars der historie zich plaatsen, een recht verstaan in den weg. Zoo heeft men, om slechts de verhevenste standpunten aan te roeren, de theorie van het toeval en die van de vaste wetten , even onwrikbaar als 190 J. A. WIJRNE die der natuor. Een derde theorie vericondigt, dat er wel em oavenander- lijke wet is, die den loop der wereldgebearteQisseii beheeracht, doch dat die wet is ondergeflchikt aan een hopgeren wil. De confessioneele tichtiiig van den getrouwen zoon d&t Roomsch-katholieke kerk, zegt men, vaa den Luthersche of Calvinist kan niet miisen, invloed te oefenen, iiiet alleen op de waardeering der feiten , maar ook op de voorstelling en de raBg- flchikking der gebeurteniseen. Het kan zijn. Waa men evenwel yerpiidxt te gelooven, dat hierin mettertijd geen omkeering kon komen, men aou geneigd zijn, ter wille der historische waarheid te weosoheQ, dat de menach wederom werd als het onbeschreven itak papier, waarop al wat voorvalt op het aardrijk zichzelf afdrukte, gelijk het in werkelijkheid was. Naar ik hoop ligt er in 't geen ik heb asngevoerd eenige waarheid ep^ gesloten. Maar wu het ook kunnen zijn, dat de ware oorzaak van de ongenoegzaamheid der totdusver machtig geworden historische waarh^d ia gelegen in de jeugd en tn de onvolkomenheid van dien tak der wetenschap , welken men de wijsbegeerte der geschiedenis , de geschiedenis der mensoh- heid of der bescbaving pleegt te heeten P Welticht heeft men , te ceer op de boomen lettende, het woud te veel uit het oog verlorai en ia men daardoor veratoken geworden van de gave, om» zoo niet ten deele te pm- feteeren, althans ten deele te kennen. Z66 denken velen, in 'tbijzonder in Nederknd , waar tot beden bij 't publiek meer voorliefde schijnt te be- staan , gelijk voof de hiatoriBche romana , zoo mede voor de wijsbegeerte der geschiedenis , dan voor de geichiedenii lelve. Verre van mij , die ingenomenheid met de wijebegeerte der geschiedmis te wraken. Srkenning verdient en eerbiedwaardig is elke poging, om door Btndie en navoroching in 't bezit te geraken van het koitbaar eifdeel der waarheid. Intaischen is er meer dan 66n grond, die de bewering Bcfaipit te wettigen , dat vooraliaog , d. i. in de eerste eeuwen , rijper oogst ii te verwachten van de beoefening der hiitorie zelve, dan van de philosophisohe beschouwing dier historie als 6en geheel. Aleer er een vrijsbegeerte der geschiedenis kan zijn^ moet er een wetenschap der hiatorie zqn; alvorens er een wetenschap der geschiedenis kan wezen^ behoort er een 8tell% verhaal der feiten te sijUi boven alle bedenking verheven en geheel vrij REDEYOERING. 191 viai voorocMrdeeleo , roept ons een artikel uit de Westmiaster Review toe. Wat sicb, zegt Geryiotis^ in Daitschland als pbilosophie dear geschiedenis beeft doen gelden moge miaschien aanleg voor de wijsbegeerte verraden, hiitorische ervariog en wijsbeid verraadt het niet. Wanneer nog mannen, als Herder en Kant, voc^t hij erbij, in de historie steeds een doel, een ideaal hoogtepunt, een volinaakteQ staat van eenheid onder de mensch» «oeken , kan men zeggen , dat zij zich het alphab«t en het tweemaal twee van alle ieering dar gesohiedenia niet hebben eigen gemaakt. ilUt deze woorden wijst, naar mijn bescbeiden oordeei, de beroemde geschiedschrijver op een der hoofdoorzaken van 't verschijnsel , waarom ook de philosophie der historie geen bevredigend antwoord geeft. Zij is gelegen in de nog geringe vorderingen, totdusver gemaakt door de weten- sduip der anthropofogie ^ die mtaiuitend bij machte is, het vaste fonda- meiit ta leggen voor de historie der menschheid. Zoolang de anthropologie niet grondig heeft onderzocht vragen, als deze: hoedanig wezen is toch de mrasch^ dat meagsel van physiach en psychisch levenP in boever be- hooren alle manschen tot dezelfde soort P hoe ziet de mensch , naar lichaam aa ziel, er uit in den toestand der natuurP wat leert de ethnograpbie omitreQt de verwa«taohap der volkeren ? — zoo laiig behoort men geduldig den ti}d a^ te wadbbten» waarin helgeea nu nog met een floera ia overtogen aan allen zal wordea geopenbaard. Zoolang men dit dilemma^ nifit weet Qft te loaaen: ia de ganache menschheid garoepen^ om eens de Europee- aebe beachaving deelaohtig te worden» dan wel» ia aan eik volk» over den ganachitti aardbodem heen, naar de maAa der natuurlijke geateldbeid zijner woQnplaata en vaa zijn eigaiiaardige zielshoedanighedeQ , een bijaondere taak toegedeeld, die het heeft te volbrengenP — zoo lang ontbreekt de neehte maatstaf , dien de wijageerige beachouwer van de geachiedenia der beaobaviag zal hebben aan te feggeo. Het ifi oBgetwijfeld een verbefibnda gedachte, tot een raa te behooren, dat, ala werktuig der Voorzienigheid , alleen door zijn aanraking is be*- atamd om de roodhuiden te vefdeigeo. Maar ia zij wezeaUjk g^grondP Steafc het vaal^ wat men eigenlijk oader bet veel gebezigd woord i^beacha- vuig" heeftie verataan? la bet zeker» dat de aaftleg tot ontwikkeling van dan geeat ann 't eene raa ia geachoQken , aan 't andere onthouden ? Wordt 192 J. A. WIJNNE wat men met den term //beschaving" wil te kennen geven terecht gehoa- den voor 'tkarakter van een volk of kan zij slechts individneel zijn? Is men in staat, bij den korten daur der Europeesche beschaving, te beoor- deelen» hoe ver volkeren, thans nog in den toestand der natunr verkee- rende, het daarin kunnen brengenP Is het waarschijnlijk, dat, zij het dan ook in een verre toekomst, de stempel eener gelijksoortige en gelijk- matige beschaving op alle volkeren van den aardbol zal worden gedrokt? Zoolang deze en dergelijke vragen niet onweerlegbaar zijn beantwoord^ ia het een gewaagde onderneming, zich te zetten tot het opsteUen eener geschiedenis der beschaving, Een andere aanmerkeiijke zwarigheid schijnt de met een enkel woord aangeduide onzekerheid op te leveren van het standpant, waarop de echte beoefenaar van de wijsbegeerte der geschiedenis zich behoort te plaatsen. Bossuet waant, dat de dauphin alle verborgenheden der historie zal door- gronden, nu hij hem in zijn /rdiscours sur rhistoire universelle" dezen waren sleutel heeft ter hand gesteld: de Voorzienigheid geeft haar bevelen in 'tgeheim; Zij trekt aan de leidselen of laat ze vieren; wil Zij veiiove- raars scheppen, Zij doet den schrik voor hen uitgaan^ wetgevers, Zij begiftigt met den geest der wijsheid en het ver vooruitziend verstand; over 'tgeheel verlicht of verblindt Zij de stervelingen naar eigen welbeha- gen. Bij hem wordt de historie de ancilla theologiae. Sprekende over den historiae doctor, providentiae divinae administer, die de geschiedenis zal doen zijn de testis temporum en de lux veritatis^ laat Borger wel met nadruk uitkomen, dat, wanneer de historie haar stem verheft, de wijsbegeerte stom wordt (te loquente optimarum rerum historia magistra ipsa philosophia obmuteacit), maar vergeet, zooals ahreede de Rector Magnificus opmerkte, die in October 1854 te Groningen den staf neerleide, dat de raadslagen Gods niet altijd die zijn der menschen en dat de uitlegger der goddelijke bedoelingen dikwijls, in stede van op een rots, op het zand bouwt. Borger heeft zich bedrogen. In 't aangezicht van de rusteloos voort- strevende historie heeft de wijsbegeerte geenszins het stilzwijgen bewaard. Herder, Hegel, Kant, Rackert, Bunsen, Lazaras, Comte, Buckle, Laarent, Mill zijn daar om het te staven. De meening, dat mij het recht zou REDEYOERING. IM toekomen , elk dier wijigeerige vorsohers op sijn juiste waarde te schatteii ia geenwns de reden, waarom ik ae noem. Doch de opmerking is ge^ maakt en si] aohijnt onwraakbaar, dat de wijsbegeerte der geschiedenis tot heden heeft venuimd, de grensen van 'tveld harer ondenBoekingen juiat af te palen; dat zij het kenmerkende en den omvang harer taak niet recht weet vast te stellen; dat sij irts heeft van algemeene historie, van methodologie , van bespiegeling over de beschaving. Ten aanrien van menig vraagatnk , b. v. van dat over den vooruitgang of achteruitgang » over de goddelijke leiding van de lotgevallen der menschen, komt het velen voor, dat de wijabegeerte in 't raadplegen der werkelijke geschiedenia niet nauwgeiet genoeg is geweest. Of zij de historie zelve zooveel en zoo dikwijls het behoort laat spreken en nimmer vergeet, dat de ware geschie* denis der denkbeelden een vertolking is van de geschiedenis der feiten , wordt door anderen betwijfeld. Welke aanmerkingen in 't bijzonder zijn gemaakt op Bockle , wiens werk meer dan dat van andere denkers in Duitschland en in Nederland wijd verbrmd is , daaraan behoeft hier niet te worden herinnerd, In de schatting van hen^ die ze opperen, is de strekking dier beden- kingen in geenen deele, eenige minachting te betoonen voor de wijsbe* geerte der geschiedenis. Afgescheiden van 'tgeen zij heeft gewrocht, staat haar streven hiervoor dan ook te hoog. Gesteld zelfs, dat de uit* komst van dat streven niet de minste waarde had , dan nog kan de invloed der nasporingen van zulke diepe denkers op de ontwikkeling der historische wetenschap niet tezeer worden gewaardeerd. Voor een grondiger opvat- ting der algemeene historie hebben zij den weg gebaand en allerwege vruchtbare kiemen gelegd. Daarenboven zijn er onder hen, b. v. Buckle, die in 't nasporen der feiten , als grondslag der redeneering , een nauwge- zetheid en stiptheid aan den dag leggen, waardig om te worden benijd door elken bistorievorscher in den gewonen zin. Edfli Gix»t Aehtbare Heeeen CaffatoaBn descr HoogeeehooL Toen ak itraks onder andere aaaiea ook dien van den voor kort overleden wij^geer Mill aomide, aal a voor den geett eijn gekomen, dat hij in een ai^Mr feelvuldige geechriften een atelaeknatig onderrioht ia dm gaog der Aige* awene Geschiadeais voor vrij overbodig houdt; dat hij de taak van den AeadeniBchea leeraar viril bebben baperkt tot die van ffdB op hat tenem van de phibaophie der gefichiedenis. Uir denkwijae over dit gewiehtig vraagetuk ia xnij onhekend. Doch wat bij mij vaatataat ia dit, dat aoor- alanog , bij de onmogelijkheid om » gelijk MiU wii , door leotuiir aUeen eea voMoende kennis van de feideiide hootdaaken te «erwerven en bij 't gcbrek- Uge vaA *t voorbeieidend aaderwija in de feiiten , im ona hmd allhana een Hoogleemar in de Hiatorie het eene £ai hebben te doen en het andere niet te laten. Hoe het aij , dat gij hebt gemeend , voor net vervullen der tweeVwbge taak, het onderricht in de Algemeeno Uistorie en in de Bomeinaohe oud- heden ^ aij to mogen voordragen aan Z. M. oazen geeerbiedigden koning*, aMrk ik aaa als een belaagrijk voorMcht , mij te beurt gevaUen , waarvoor ik u gaarne mijn oprechten dank betuig. Wel verhkiderde het ambt, dat ik eeoi^ dagea geleden heb neergelegd. mij aiet eenigermate te Jeven voor de vakken mtjner keua; maar het vmchafte mij geenaains de ruime gelegenheid , om aan mijn atodie dien omvang te geven , waarnaar ik meer en meer bc^n te haken. Gioot is alaoo mijn erkentelijkheid jegens u voor het vertrouwen, dat gij wel in mij hebt willen ateUen, Evemain als het kaa worden geacht , op mijn weg te liggen , de gronden daarvoor te aoeken, vergt gij gewis van mij eenige helofte of veraekering aangaaade de toefcomst. 2elf echter gevoei ik, dat vertrouwen met dftden te moeten recbtvaardigen« Wilt u er middelerwijl van veraakerd houden, dat er voor laij meer dan 6em reden beataat , om mij , noar de mate vaa mijn gen^ge krachten en van den beschikbaren tijd , geheel te wijden eaa 't geen REDETOSRING. IM fBti DO aaa m^ iMping niet alleeD zal lijn , aiaar ook ten voUe oYereeii^ 8temt met mya neiging. De wetensebappen imiBers «— om Uerop sleolits te wijaen — , ala weiker vertegei i woor d iger ik in dit oogenblik optreed MB deae fersiaarde HoegeBohooi, keb ik aUengs leereii liefkrijgeB de een imtrament , waaman ik , looals ieder , aanvankelijk geen toonen kon oo^ lokken, maar dat ik mettertijd heb gewaagd — zij bet dan ook onder vTeeie en beving ^ in 't openbaar ie bespelen. Hooggeleerde Heeren ProfeBsoren. Zoodnt ik mijn bUk op u vestig , ge* voel ik de neiging in mij opkomen , de woorden van den TheBsalier Cineas tot de mijne te maken. De piaats^ mij door 'skcHiing» benoeming in uw uilgeleseD kring aangeweeeB , hoop ik mettertijd z66 te bekleeden , dat gi) termen ault kunnen vinden , mij uw achting niet te onthouden. Gaarne editer erken ik, met die achtin^ aUeen mij oip den duur noode te kunnen tevreden eteUeo. Dooh achting kan vriendschap kweeken , en de vriendschap is niet karig, maar kwistig met de bUjken van haar aanzijn. Zoo hoog zijn mijn verwaehtingen gespannen, Hoo^deerde Heeren amb^^enooten, omdat ik weet, in welk midden ik zoo even ben binnengeleid. Want niet zoo ver Ugt Utfocht van de woonplaatsr, die ik v66r eenige dagen ver^ Uet, dat de faam mij niet sinds jaren heeft bericht, wie bet zijn, die deze Hoogeachool haar wel geveetigden naam hebben doen verwerven. Ik ben huiverig te zeggen , dat het mijn streven zal wezen , althans te voorkoifien , 25* m J. A. WUNNE dat door mijn toedoen aan dien roem af breuk worde gedaan. Zal dit intouchen niet geecbieden» bebt dan de welwiilendbeid « wanneer ik uw biJBtand sal inroepen, dien te verleenen. De letfaar in de geadiiedenis, een wetraschap, verwast aan nataorkunde, wijsbegeerte « taalkande» god- geleerdheid, rechtegeleerdbeid , weet seker, dien bijstand niet te kaanen ontberen. 