title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Præter debitam, depurandem, & consolidamentum virtutem habet Beibaldus de vivere, et resistendam, bestem dit kruid quoque herba vim habet diureticam & expellentem, osum een dryvnd, en voaierloosdende kracht, voandevijor radices enim ejus aqua incuit, & haustus, vel cum in salzer gekookt, engeraanken, of met Pinang ge-Pinanga mafficata, album curat mulierum fluxum, knouict, genteel de vitae volat der frouwen, zet af omnesque expellunt in Gonorrhoea in puritatem tam in ole in onrein met matrassen, in de Gonorrhoea, zoo aan mannen als aan vrouwen, en furiam curat, decoctis nen, als vrouwen, en genezen de Brandwonden, zy etiam admisserunt contra Nephritidem, praefinem G den onder drankje gemengd, tegens bet Graveel, met herba Pancanga addatur. Cum Pinanga mafficata pro- onderbeen als men ’t kruid Pancanga daarbij doet. Met funt is, qui malignos ederrunt plices, & Cancros, Pinang geknoopt Itlpen ziet dit gieten, die koosadaardi-unde homines anxii, & vertigo funt. Ge Pijnen, en Krabben gieten, bevat dit kruid. In duizeligheid wordt. Alba caulium medulla venenatis isthus Aranei, het vette merg uit de Slen, op dit soënige Slenklen, Ican Swolgen didt, emplastrum forma impressa dolorem van Ican Swollen, Peliltri, en audere zegte, sit It feder. Caules cum foliis aqua incuit, & propinatus de pijn. De Slen met de bladeren in water gekookt, en febrium ardorem exstinguendum. Gedronken, verstillden den brand in de Koortzels. Si jook- II h De Sine senfes. & Javanica hac non multum utuntur in cibo, sed folia aqua incuiunt, ac corpus hac lavant, ad pruritum difficilem tollendum. Cavendum eil flores cibis addere, si hac coquatur herba, vehementer enim alvum commoveat. In Banda vocatur quoque Ganbureng, ubi Rhizotomi unquam arcanam habent artem, radicem hac aqui incolam, & propinatam, uvam cum Pinam maesticatam exhibere ad Nephritidem, fit urinas ortu expellendas. Si aliquis oculi sint inflammati, ac lancinationes fierent, quod nautis spec odeidit ex ingenti sive fervore, succus, sic fungosum caustorum causa fumuitur medulla, cujus ficus cucu pauxillo aqui exprimitur, quem oculis instillat. Hujus ficus alba obcurricipecies, majora, fic lenticulosa gerens folia vulgari, cujus flores penitus albi fune, quaeque vulgaris est in Thalacerenfibus insulis, sed viliorem habet saporem priore. Tabula Centum Quinquagesima Sexta ad Figuram Primam Servendum exhibet aquatile. Figura Secunda Chamahianum denotat Japonicam. OBSERVATIO. Seruntum hoc verissimum Hydriaticum effissis specie, vel filum huic generi assinui est, quod ab Michellio in novem, plena distinctione diffusum in Parthenium, & Anthemidem, et Haec forte Matricarum cuna Sluens, minore flore, petalis, & usu ab oscuro albo Ptukn. Amalthea p. 143. Sunt in Javam tribus gente, in Coleo met in de koji, maar koien in de bladeren in de vacter, en taamfcben in de lyf daar nude, om bij meer lijfelijk jeugd te verdryven. Juni moet in zorg vagen de bloemen in de koji te doen, dat ten beter kruid koosjol, een beroering den buik groeidig. In Banda beet mede, Gambureng, oftewel de wortel, in water gekookt, en gedronken, met een lans geknouwd, en het graveert af gelezen, en jaarlijkswijs werd te loosten. Ah, iemand verbitte oogen, en grote vlekken daar, krijgt veel de zeevarend grootschalig verwerkt, daar grote blik, Jonnebrand, ze neemt een ment van de voor, en sappige hoedermasker, dat de dikste leien, partij 't kap uit met een nieuwe toedel, en druipt den leven in de oogen. Daar is een glazier nog een eigenlijk vrolik soort met groote vragen, en veel vragen dan de gemeente, volgens blad wit zijn, gemeen in de halve jaren, chaos legter van iets dan de voorgaande. De honderd zes en vijftigste Plaat Voormaal in de Eerste Figuur betreffende de Watar Senente. De Twaalfde Figuur wil ik uiteindelijk Japans Kamferhout, Chamaecyparis obusa. AANMERKING. Dit Sereentje, een soort van Mattheus te zijn, of het minder gevaarlijk, dit geflankeerd 't naakt houtkruising, het welke van Michelina in zijn natuurlijke gevaarlijke planten verdeling in Parthenium en Antennaria, en is mogelijk de 51-Maand Matricaria, met een kleiner bloem, witsch bloeiende midden bleekgeel zijn, van Plant amalthea. P. 142. CAPUT QUINQUAGESIMUM QUARTO. Chamaecyparis Japonica. Katjang Jappon. Het is een exotische plant, speciaal Chamaecyparis Japonica, welke op de grond groeit, nog niet voor langer tijd vermeld, zelf de grond uitstekend, verdedigt met een hoge begroeing, lengte, slank, en rond, een stam circa tien voet, vormt lange, ondersteunt aan de grond, verbreidt zich, wortelen, en planten, en rood paars, en een aparte groei, op de grond verdieping, en vroeg in het voorjaar opnieuw voor de winst, wortelen, en planten. Hic et illic in flagellis breves, fic folitarii conspectuuntur petioli, fine ordine locati, vix digitum longus, et superius excavati, quibus quatuor inserit umbilici folia, sed bina foliorum partia, directe sibi opposita, pusilla, ex rotundo oblonga, ultra pollicem longa, et digitum lata, superne intensi virentia, sed non splendentia, inferius glauca, sed grisea, superius rotundata, et sine coitis, ad cujusvis petioli, sed pinnam ortum bina exercscunt pustula, et acuminata foliola, sed squamula, atque ex harum alis simplex exercscit, et tenuis pedunculus, flocculeum suffultens implicem, illi Pisi similem, sejunctam in regionibus magis ad illum Catjang adheder, sed qui major est, et aurei coloris, exceptis binis inferioribus petalis, quae magis flavae sunt. Hunc nulli subsequuntur fructus, sed aliquando alter, immo tertius subcedit florum ex prioris ortu successor, nec diutius persistunt uni die. Post florem vero ex eodem ortu alterum exercscitur album filum, sed vena, deorsum fescit siffens, et in terram penetrans, per quatuor circa transversalia digitorum longitudinem, ubi in extremo fructum movet format, qui simplex est ex ictu dependet vena in staminal glandis, vix semis digitum longus, et erat (Tus, in bina tria dividus tubercula, superius inflexo apice donatus. Fructus hic exterius rugosus est, et confus ob multiplices protuberantes venas, transversaler per longitudinem decurrentes, quae formam savium habent, coloris cinereus, sed croceus. DR. t. Terminde piante is emozionevol, Chainé balano cf japoniese Aardappel, kruipende plant, dat zigzagt, verbleekt, maar versterkt de uitdrukking, bedekt, en overal valt aan, geeft lengte, taam, renderanken, een vadem lang, bentden vat, boutengig, en vele uit de hoofdcomptoir, die zig op de aarde verspreiden, en in vele andere verdeelen, een groote plaat, schijfende, door elkaar lopend. Hier en daar aan de Ranken schijfert, en elk stukje, onderorde, schijf een langer, en boven uitgebold, en daar aan vier hoekjes, toegevoegd, vreemde paar haderen, recht tegenover elkaar, kantig, uit den rond langgewaand, riet een tijd lang, en eenvinger breed, boven boeg-groen, en zonder glans, beneden blauwgroen, krastig, vooren rond, en zonder merklijk aderen. Bij yderzijde oor / ponk schijfert, toegevoegd, kleine spitsjes blaadjes, veelteken, en uit deren versteek komt een enkel dun staartje voort, dragend een enkele bloem, de Retter-bloemt, gelijk, of hards te land, de Catjang bloem, gelijk, maar groter, goudgeel, gehalveerd, onderste bladeren zijn die bladeren. Daar vangen gen van vruchten op, maar zomerwijst de tweede, of derde bloemen, uit denzelfde versteek naar malkander, en duren met boven een dag. Maar na de bloeme komt uit den zelvcn Jcboot een an- dere ori/lr draad, of ader voort , dit baar nedencaartr buigi , en in de aardtn dringt , omtrent vier dvoer/ vin- gers dirp , daar ze dan etr(t aan baar uiterjle dt vrtubt formetrt , die daar aan enkel bangi , ais een Ktkkel , febaars een balve vinger lang , en dik , in tvoee a dru buUenver- dteld , vooren met een omgeboge JpilJe. Van buiten ijjt ruig , en rimpelig wtgens de veele uit- fiekende aderen,' dvxrt in de lengtt lopende, en de ge- daante van een bytnbuisje makende , vanverxoe graauvo, of aardaglig. Ondtr IX Bock. LIV Hoofjl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 427 Suh fragili putamine bini tresve locantur nuclei. Nucum avellanarum nucleos referentes, fed qui mi- nores funt, planiufculi, fic fuprema parte filu artlc adeumbentes, tenui, ac rufia pellicula obdufiti, fub qua reconditur ficca, fit alba medulla bifida, cruda- que faporem habet fabaceum , fic tofta Corylo- rum faporem habet, fed viliorem, atque magis ad- cedir ad ofilcula Socci arboris. Foliorum orte, omnesque cauliculi denfis, fed mol- libus obliti funtjjilis, qui planum hanc grifeam con- fhtuunt. Poft Solis occafum folia fefe claudunt fur- fum per totam noftem , lolia ortu fefe iterum expli- cantia. Radix ejus refita cft, alba, folida, paucisque fibril- lis, fed verrucis oblita, nihilominus terrx infixa, de fiima adhzret , fed prxcjpue per venas i Itas albas, qux fruftus proferunt, fit fele terrae inplantanr. Per officinas plantatur, sic propagatur in terra mollis, sic arenosa in ampio agro, mal angiusti enim hortorum areis contineri nequit. Prorepens flagella, hic sive illic terra infigenda funi, quo enim magis terram tangunt, se penetrant, eo copiosiores proferunt frutus. Primo jam raenz matura glandes effodientur, quod ex durite, fit obscure cinereo colore deterior, a jbo inmatura funt, atque ha reliquenda funt in subsequentem mesimum, quae molli semper obtegendi funt terra, tum per binos annos eodem in agro sedgea instaurari potest. Pluviales quoque menilibus, per illos furculos propagari, fit transplantari potest ha planta, quum ad co finem explicat, sic propagari. Tandem, quum fructus pusilli incipiant effi, ac graciles, alter novus eligendus est campus, qui crematione, sit exsione rite preparandus est, sit mollis servandus, nec respuit, an lapilli sint admixti, in duro autem solo proserit nisi longa flagella. Nomen. Latine Camellia Japonica. Belgice Japanse Aardaker. Sinice Thou Thau, i. e. fabus terrestris, ac sic Malaice Katjang Tana, sic Katjang Jappon. Amboinensibus ignota est, ac nullum obtinuit nomen. Imus. Ex ejus nomine adpares, primum ex Japana suisse delatam hanc plantam in Indicas regiones, ac nunc satis copiosa in Ratavias colitur, unde in Amboinam delata fuit, ubi a civibus, & Sinensibus, non vero ab indigenis colitur. In Sina quoque crescic, ac copiosa in Macassar regione. Ut enim, Hx terta gladium - r..... —li— tum, Thec, qux cum aliis conditis, fit tragematis obsercur. Quoque quoque conducunt ad tepidum litum potum, ut eo magis excitetur litis, fit stomachus Ictur ventriculus. Maturx hx glandes olivinponuntur arenx mixta, qux fic supra ignem torrentur iter conmovendo, facillime emin nuclei adultum contrahunt saporem, qux fic observuntur, quum putamen facillime confringi potest, fic celerimum habent saporem, quem in initio nostra natio non magni faciebat, vel curabat, sed senso per Sinenses edocta bunc jam quasi adoptavit. Natura sua videntur convenire cum vulgaribus terrae glandibus, qux constituant nempe, sit flatus excitant, unde etiam non magna copia sunt nitul edendum funt. Eadem haec planta in India Occidentali quoque obcurrit, sic a Pifon libell. 4. cap. 64. describitur subbrasiliensis nomine, Portug. Amendoimas, h.e. Amygdalas parva. Lerio Manobi Peruvianis, sit uti Nic. Monard. dicit Anchie. Hispanus Trimagulma, cuius deseripio cum nostra maxime convenit, tribuitque ipsi quatuor foliola in quavis pinna sibi opposita, oviformia, superius latifilma, et subrotunda, parum pilosa, quales sit caules funt. Flori luteum adferibie colorem ad oras parum rubro. Ex radicibus rugosissime dependent capsum, fragilissime contusione, in quibus tres locantur sabor magnitudine Pistachlarum, ex purpureo rubentibus pelliculis obdusta. Ibi quoque proponuntur cum tragematibus coxi, vel solis, ac flatulentibus ibi habentur, Venerem excitantes. Folia eius inlinita his anguibus emolliunt. Ex nucleis oleum preparatur instar Olei Amygdalarum. Onder de broosheid van de schaal leggen twee a driehoekig, heel klein, kersen, tunt van basis, maar op de rand, platvloog, en mei de boorden tegen elkaar gedrongen, met een dun laagje rood busijs bekleding, en daar onder een droog vleespit, in tvzelen diep, raauvo zijnde van f motu taon - achtig, maar gebraakt, of gekroost als hagel, maar veel minder, en de bierlandse Succumb-kwaar naderkomende. De randen der bladeren, en alle lellen zijn met digel, maar veel minder, en die zijn met vette, barstvende bekleding, die het geheel grijs van aanzien maken; na zonnen ondergang vallen haar de bladeren opwaarts samen, en blijven ze den gebeeltenacht over, met zonnen opgang vallen haar uit elkaar. De wortel is recht vette, valt, en met negende vastgeland, maar wortel bezet, niet te min is zij aan de aarde valt, door de voornoemde uit, uit volle, die de vruchten voortbrengen, en in de aarde verzon. Het meer geplant door de bonen in een veel afgeplatte, land op een ruim veld, tegen de laat zich op de smalle bedden in de tuinen niet stuitend. De kruipende ranken moet men hier en daar in de aarde drukken, vijandig meer zodanig de zelf raakt, waaruit vruchten zij voortbrengen. In de zaailing maar kan men rijke eikelen uit graven, die men aan boerentijd, en donker-grauwe kleur bekend, maar de mijnen zijn nog onrijp, en die moet men laten staan tot den volgenden keer altyd in veel aarde blijven zodat men twee jaar op hetzelfde veld oogsten. Men kan in de regen maanden ook de voorjaarshutte ryskens verplanten, uitbreiden, uitbreiden. Eindelijk, aan de zijde van het lein, zit te wachten op de regen, zo moet men zich een nieuw veld vergunnen, ’t volk meedragen met branden, en ombakken tot dat het gebied zich kan ontwikkelen, en het allemaal opgeheven hoo opgebouwd, en daar mogen ook veel kleinertjes onderlopen, maar in barre grond rond, krijgt men niets dan lange ranken. Naam. In het Latijn Chamomelanus Japonica, in het Duits Japanische Aardaker, in het Sinees Thou Thau, dat is Aardbonen, en zo in het Maleis Katjang Tana, en Katjang Jappon. Bij de Anderen is het vrij gebruikt. Plaats. Uit de naam, zo is het eerst uitgezocht in de Indische landen gebroken, en werd nu regelmatig verbreid over Balavista gezaaid, waar van het voordeel in Amboina gebroken is, daar het bij de burgers, en Sintezens, en met de Inlanders gezeten niet twintig jaar. Anders groeide het ook in China, en veld op het land van Maccaesar. occurijert. Ik zie voor me de vyn m by den Tee-bak. onder androchter gezauwen, en droog banquet op te zettten. Devocht by bet Tee-water poffen, om den dorft, en trek tot dat beeh te vervetten. Men neemt de rijke akkers, die in een pot, of pan met zand gemengd, en braad, of roostvast zo over 't vuur, zachtjes, en al omroerende, verder anders de betijen zet, verbrast den, en zet en 't zo op, tervoyl men de vefebal. Ze zeer ligt in schuiven kan breektn, zy bebeitn een zeer droige staak, daar geen notie in 't eerst winnig vermaak in bad, doch alles kens door de Sineeszen geleerd tot beter gezondheid aan genomen. Ikan aard verhogen overeenkomstig arme Aardakers, te voeten leppte, ru voindmakende tot daarom men ze koos niet verhinderde te en moet. Dit zelfde soort vindt men ook in Wells-Indien, in een brief van Pilo, lib. 4, cap. 04, onder de Braziliaanse naam Munduri. In het Portugees wordt Amandina genoemd, waar Leo Manobi van Peru, naar Nic. Monard gestaafd, Auchinet. Bij de Spanjaarden heet het Lima, een slank ovaal, bekringd met donkere verefte overeenkomt, gevend met het vier blaadjes aan elk stuk tegelijk overal aanwezig. Eenvoudig, doch versierd met rode steken aan de randen. Aan de toortsen boompen, smal, met krachtige bladverdeling, die ligt gebroken, met kraai en daar in drie zoneringen, in de grootte van Piesteinen, met purperrood omgeven. Zij vervaardt aldaar ook op grote onderlag onder het Ranquet, gezogen, of gebraden, mordend voor vrindelijk gebakken, en tot uitgevoerd vervelend. De bladeren compakt, verzoeten de felle van de Slang. Uit de leemte maakt men een Olijf, als Amandina Olijf. Tot mal. OBSERVATIE. AANMERKING. Mira sucr pianta, Arachis vocitor in H. Clift, p.353.cflqoe Arachis Hypopalea Americanus, Res bifl. p. 919. & Antichina quadrifolia, villosa, flore luteo Phil. Ceyl. 49. flo Arachis urceolata Indiar. tetraphylla Par. Bat. Pr. 4.314. & Slvan. Cat. pl. Jam. p. 73. qui plurei habet autorum et denotationes. Lupinus quadrifolius exotica fit. Borl. rar. fl. Tab. 1215. & Sennatetraphyllus, seu Abies congener hirsuta ficc. Plubi. Almag, p. 341. & Phil. Tab. 60. Fig. 3. fit. CAPUT QUINQUAGESIMUM QUINTUM. Convolvulus turbinatus Indicus major. Haylale. Convolvulus laevis in India multicolornus spermatibus, quorum subsequentes hic in Amboina observavi, quas dividimus in maiores, sive minores, cuique summa tribuemus caput. Maior ramus subdividitur in albam, sive rubram. Primum hauserat alba longifolia proserit, rotunda, lenta, et glabra flagella, ubique sese, et ad quasvis circumvolventia res, vel multis etiam circinnis, sit gy. ris supra herbas prorepant, sed nullas gerunt claviculae. Folia follaria locantur, sic ample distant, longeis, ac rotundis infundibula petiolis, qui prope ortum lemele. vel brevi inflexi funt. Folia haec funi magna, subrotunda, ac ferocissonia, sed non fulcata, at planum apice donata, secundum, sit novem pollices longa, ejusdemque latitudinis, superius brevi apice ornata, glabra, viridia, sit flaccida. Petiolus subcus inmittitur ad binorum circiter pollicum distantiam ab inferiore ora, ibidemque dividitur in quinque magnos nervos, atque hi iterum in alios minores, ita ut quindecim et leptodescim obliqui longitudinales tale conspiegiatur. Sinibus inflexis, sit in arcus concurrentes, foliumque ipsum superius soveolam habet, eo loci, ubi petiolus locatur. Quivis petiolus pallide viridis, sed venae foliorumque nervi rubent. Ex foliorum alis alii excrescunt pedunculi, in superiore parte sese dividentes in tres quatuorve alios minores, atque horum quivis iterum in binos tresve minores, quorum quivis amplum substantia, sit acutum caput, qualis virens, sit humidum. Ex hoc ingens excrescit flos, albus, sic campanulatus, superne flaccidissimus, inferne firmus, & venerricostus qualis, calici insidens ex quinque magnis squamis compostus, qui arat flori accumbit. Intus quinque locantur rosa flamina, flavas, sit farinaceas gerentia antheras, ac praeterea sextum longius, stilum exhibens, superius biGdura, qui post floris lapsum ejus basi infigus manet. Ad horum capitulorum ortum in majore nempe pedunculo bina aliquando conspicuiuntur folia, aliis stipitis simili, sed minora. Potior floris lapsum crusta sua iterum sese contrahunt, secta sex, vel septem numero, et rotundum formant globulum, semper fere humidum, fit concavum, ex crustis squamis libi incumbentibus compositum insilire, sed ha non ars longus clausi funt. In his medio frutificat formatur, paulo major globulo superbij, qui superius coronatur apice duro, et brevi, ex rotundo quadragonus, in tot quoque deluescens parces. Quum hic maturus est, ex nigrum cinereus est, vel fumeus, intusque continet medullam albam, siccamque, sicca flavefactam, saporis indarium Pisorum, quae proper officina funt semina, quae terram tangentia facile progerminant. Et fauciaatis flagellis copiosissime effluat, tenuis, et serofus liquor lateus, viscosus modum nec acer. Hic De gladde wijn inde kast in Indiën veeltzooorten, hier van trit de volgende bur in Amboina aangemerkt, bothen, die ivy verdeelen in groot, en kleins, en Indie idtr z yn byzonder Cap. gegeven. De grootste onderdeel is voorzien van voile en rood. De eerste witte Havelaar gemengd met lange, rond, saai, en gladde ronken, die zig over alles vloeiend, of met veel krullen, en bogten op de ruigste toopen, dag onder Clamvieze n. De bladeren vlaan enkel, terwijl van elkaar, op tafel, en rond felent die bij baronnen oorsprong, een, of ter baar bogten bebeld. De bladeren zyn groot, rondachtig, en viltbertvormig, doch zonder schil, of met een vlakke houptje, tien, en negen duimen lang, en ongeveer zo breed, voortan met ten slotte een smal splitje, goud, ordinair groen, en snel. De kleur van onderen ingelaten, ongeveer tien duimen lang, den achterkant rand, en verdelend zig in vijf bovellen, en deze vijf bovellen voeden in tien, zodat men vijftien, of zevenprikig hoedje, en in de lengte zitten, met bogen naar elkaar buigend, en het blad te zien aan de boom, een eikenboom, op de plaats, daar den vletel blaat. Alle soorten zijn uitgroeiend, maar de aanleg voor de bladeren, en onze andere deel is rondachtig. Uit den vroeten der bladeren komen afertden van voort aan barre uiterst zich verdende in drie à vier volken, en onder derzelfde in twee, of drie afertden, onder van dezelfde draagt een grote noppen knop vroeg men, met vroeg. Hieruit voert een grote vroegte bloem, gekloksgevormd, vol zwaar sap, dan onderen stijf, en met een kroont staande in het midden van vijf grote schubben gemaakt, dicht tegen de bloem aan gelegd. Binnen in vijf rechte draden met geel maagwerk knopen, en met een zesde ovaal lungen boven twee knapjes beburden, dat de gezondere na 't afvallen van de bloem eindelijk dem draad blijft. Bij de voeten deze knopen aan de bovenste staart ziet men zomtijds ten, eenvoudig bladeren, de afstammings van de blok, doch kleiner, na 't afvallen van de bloem uit de dikke schubben verderom, zet, of zeven in 't getal, en nog een rond bolletje, daar altijd vogelgeit in zit, en bolvormig, met dikke schubben overal omheen, als een aalmoe, doch niet veel gezien, gevoed. In de middelen wordt de vrucht geformederd, wat grooter dan een knikker, met een koortje baasje bovenop, en dan de ronde vierkantige, en in zoveel delen ook vanzelf vallen, de. Lijp zynde is ze zwaar, grauw, of rookverwouden, van binnen niet een vlei, droog, getaakte mier, van smaak aanstrevig, vult zijn de zaad-karvellen, die op aarde vallende liggen opkomen. Uit de geplette rook loopt overvloedig een dunne vleugelige melk, die vrij wat kleevig is, en zonder geur. De Bock.LV Uooftjl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 429 Hic coq volvulus tempore confluxum formaligerumque stipitem, non rotundum, sed angulorum, etc. Iulcus tum qualis, actis varii funes libi effence aderea, qui externe jugofus, & fordi je cinereus est, interne albus, etc. Ius, in villocolis illo lacio turgidus, plerumque brachium crassus, in altis vero ulvis crus crassus hunc lupitem inveni, altissima as descendentes arbores, ligno fos penitus, substantiam ha hantes funium Fabularisque, & Folia lingua, supra liber 7. inter funes Glauccos describuntur. Non directe in terram penetrat, sed per funus, ad aliquam distantiam prorepit, vel parum selev sub hac condit, ac tum iterum racle ob fort, ubique inodant, sed paucas, & lentas emittebant radices, qua non etiam profunde terram petunt. Secundo, Hydralis rubra, Quilia gerit flagella, magis fulva, quam virentia, rotunda quoque & lenta, nec multum viscidum illo lente repleta. Folia folitaria etiam longis inflexis petiolus, qui prope ortu, vel rictu, vel parvus formant genus. Sum autem paulo minora prioribus, perfisse cordiformia, rotundis auriculis donata, profundum formantia fulvum, in quem petiolus immergebatur, qua in ea a prioribus differunt, sex septime pollices longa, paulo magis lata, flaccidissima, superne intume virentia, inferne pallide fusca, rubris diffusa nervis, quorum septem majores, vel tredecim minores & majores limus prope petiolum concurrunt. Inferiora tota prope ortum adeo sinuosa funt, ut ad alteram inclinent partem. Ex foliorum aliis flores excrescunt, longis quoque intestines firmisque petiolis, non ita copiosi quam in priore specie, sed plurimum foliorum, campanulati, ita tamen, ut quinque lacinias, & angulos formant, amplem extensum, et ad oras lite purpurei, externum sere albicantes interne, & ad fundum intense purpurei, atque quinque ex purpureo rubentes radii ad oras excurrunt, ac sic illi lam quasi formam. Flos hic viridi, ac brevi misericordia caliculo, ac supra hunc ventricosalis quasi ell, florens Julio, per totum fores diem apertus. Fructus funt capitulum malos, ex similibus crateris, & concavis foliis composta, inque his verus reconditur fructus ejusdem formae, ex fulco nigricans, & in quatuor divinobilis tegmina. Non tam craticum format ibiptem alba specie, qui tamen maxime angulosus est, concavus, & ex multo quasi flagellis compotitus. Hujus rubra obebuit species, quis nigra cognominari possit. Folia non suffata, sed integra, ut in alba specie, similiterque nervis distincta, ac folium media siveola excavatum est, atque petiolus subactus mittitur, unde peltatum est. Folia ejus funt quoque flaccida, superne ex viridi nigricantia, inferne pallide fusca, rubris venis distincta. Flos est uti in rubra specie, sed magis ex purpureo rubescit colore. Fructus ejusdem funt in formam, et structuram Ambrosiae species florent ultimis mensibus pluviosis, fructusque Octobri exsistunt. In lingua Convolvulus Indicus major, & paeoniatus, uti quibusdam australi vocatur, alter alterum Tappan inane, verum enim Malaisense nomen mihi huc usque ignotum est. Baleyice Bunicalunga. Macfarrenice Ampas major species. Amorinica Haylayle, &. Hilemsjor. Ternatice Auge, quum vero Bitatur' 1 Si/lutnftm, seu BangCOM Hay-halt quoque vocent, hinc huic Convolvulo cognomen sive inponunt, quum altera Haylayle, edules proferens radices solummodo plantetur. Hic in Ambona vulgari Mala ico nomine vocatur Daun Rambu, seu Ubi’ Rambu, h. e. folium pilosum, ob subsequenem ejus usum. Bocgice Balintette. Locus. Ambus hic Convolvuli species omnino sive vestres sunt, ubique in siblis crescunt ad ipsarum oras, ut & in levibus siblis, sequensocium, cuiadmodum non enim humiles Ipernit frutices, super quos sors extendit, nec arbor tam alta est, quam non ad verticem ascendit. Pr. altis quam luxuriosa crescit in Solibus arenosis, in quibus humiles inveniuntur arbores, ubi ejus flagella ca. decem orgyarum longitudinem obtinent, rubra species maxime in Sagus siblis obeurrit. Usum. Dite Windszet rant ter lyd entnikke bouiagtige flok, niti rond, mmr Isoekig, entnet keepen, alsoferverjcbti -de towwen aio maltanderengegroeft ivarm, buitenruig, en vuil-grauw, bitam viu, digt, en vel wa die Ilramme mtU, in 't gemeen ent arm dik, dog in deboege bosfen beb ik xe xoo dik ds emdye gevonden, de Colole boomer. optopende, gonii boogaatig van sublstantie, getyk de tounen van de Faba marina en Folium linguus, bovtn llb. 7. onder de bos-toeit itoen be/ebreeven. Het gaaibest 00 k. niti regt in de ader, nuar concept met een bigten een jaagd wit op de zilve, een weentje daaronder verbergende, en dan onder uitbuikende, het veralzijde lange, dog weinige, en laat wortelen uitstekende, die 001 1 met diep in de narde gaan. De text van Haylee; bet rood botter diergelijk ranken, die meer planten dan groei Ubbern, meer rond, en taai, niet vet van die kleurige milt bevatte. De bladeren vloeien over enkel op longen vloeien, die bij barrière navel of recht zyn, of een lichte bocht hebben. Ze zijn wit, kleiner dan de voorgaande, recht verholpen met ronde vormen en diep, hoge mond, maar dan stel ingebouwde lucht, het voar in ze van de voorgaande verticale lopen, ze zijn een duim lang, niet veel breder. Op de lap, boven de tong - groot, beneden ligt bruin, met rood zestig, waarvan zeven graat of dertien klein, en grote achter bij den vijl te samen staan. De asperities bladeren bevatten zulke bescheiden barrière navel, geen vleesvleugels. Uit den school der bladeren vallen de bloemen ook op lange, en leven stellen, veel niet bij elkaar aan het voorgaande, nu als meest enkel, eenvormig, doch niet donker, dat zij vijf pollen, een boekje beslaan, terzijde hongerig, achter de kantige peer, enz. verbouwvliegig, binneten, en op de grond boog purpur, en vijf purperrood balen, rolle na de boekten, en vormen 100 een ster, de bijnaaal in een groen en kort kelkje, en bevallen het zetten begeleiding krop, zij komt uit in Jalta, echaat met est is de gebeeldsgedachten. De vruchten zijn Gebaagd bolvormig, uit de diergelijke dikke, in de Kale bladeren gemaakt, en dier in de regio vrucht van dezelfde gedaan, uit den bruinen zwartachtige, en in vieren te delen. Het zit zo dikken bloem niet, als beter uitgevallen, echter meer baekig, dan dat uit veel strengen te zamen gezet. Aan de vindt twee omdeel, raadpleeg, zwier, die meer de twarft mogte bijnoemen, omdat zijn aanleg, en fleet zijn zwart - bruin, de bladeren nijdig kauwen, maargebeel, gelijk aan de witte soort, met diergelijke zenuwen, en kuitjes midden op het bloed, en de kleine vaten van een reten ingestoken. De bladeren zijn mede stapel, boven zwart - groen, beneeden lieb bruin met rood, of anderszijds bloemen is als aan de rood, doch meer purper-rood; de vruchten zijn ovaal-vormig. Beide bladeren vallen in de halfjaarregen-maanden, en de vruchten bevallen men in Oktober. Naam. In 't Latijn Convolvulus laevis Indicus maior, in Azië lepidus, gelijk zet zomers in 't Maleytse Tapijts mente, door verandering van klimaat, want de eenvoudige Maieye naam is in nog onbekend. In 't Maleytse Bancaiunga. In 't Macca flor s Ampas Amnas, de groote; Amboina: Hayaalje en Halale, de groote. Terawatan Kuge, de gewilde drank van Batavië of Bangkaan ook Hayaalje noemen, 200 gewonnen van deze Convolvulus der. toena in van wild, dat betekent dat het achtergrond van Hayaalje, de eetbare plant, alleenlijk geplant wordt. Hier op Amboina, zijn de in het gemeen Maleytse genoemde Daun Rambu, of Ubat Rambo, dat is Hayaalje, meestal hun gebruik. Echinodorus policticus. Plaats. Beide deze soorten van planten zijn ganzalveld, voorts in overal te vinden, in 7 vel, aan de randen van het boos, en in de diepte van het bos, zich voegend ruimte, zijn gezeld, daar betekenis bij, schudt bet het grootste, geplaatst in logere ruimte om over te gedenken, en een boom is bemerk op de boog, die bet niet tot in de top beklimt. Men vindt bet onder andere verweerd op zandige Strand, die laag geboomd is, daar zijn ranken afvallen, en de rood voor is te vinden, meestal in de Sagu bossen. Quasdam novis mulieres, quae per horum foliorum usuram tam longum acquiverant capillitium, ut ad calcem penderebat. Eadem haec folia quam maxime etiam conducunt in mammis exulceratis, cum calefaciolo olei inimicum, calefaciolo, et inponens, citissime maturationem promovent, et pustulas extrahunt. Nemo prius autem inponenda sunt, quam quando certus constus ad suppurationem has tendere, tam diu enim haec prohibenda est, quam diu fieri potest, et prius leniandum est, an indurata materia resolvi polluit per folia subsequenta. Soldanella marina, ut lac ioppiratum ad tenuari et expelli posit. Serpicium lac ex petiolis profluens, a quibusdam etiam adhibetur ad recentia curanda vulnera, cujus tantem rei nullum aliquot experimentum. Sed novi flamen quendam Maurum cum hoc curassive oculorum vulnera, licet ex his lympha iam proflueret. Idem quoque homines curavit maculis oculorum, et inaurata coming laborantes cum hoc sucus, addens quasdam guttulas Limonelli acidi, qui Lemon mas vocatur, sicque nimis acer fit, aliqua aqua quantitas admiseunda est; Hunc in finem Tumebat flagellorum succus, non autem viscosem ipsius siphitis lac, nec adhibebat speciem, qua litteris vicina erat. Rubra species ad capitis lavacrum quoque adhibetur, sed magis inponicur Apostematis, et Anthracibus ad hanc maturationem provocandam, et suppurationem promovendam. Ambrosianenses viridia moana Tumunt cuiusdam species firma ad levia vulnera curanda, quae ore masticant cum pauxillo Curcuma, quae vulneri sic inponuntur. Error non committendus est per nomen Daun, Balan, seu Hilaribulan, quo Arnobienefes prima alba specie tribuunt, et talibus etiam solis, quibus folia luctus gerunt implantata seu peltata funt, quum haec rotunda, & plena qualis sunt inflata Junx plena, licet hoc nomen proprie competat Tutor flava, seu Tali Cuning, quae certe cum hoc Haylale, proxime soliatura sua convenit, differentiam autem mox detegitur, quum ambo hi funi parum aperiuntur, tum Taly Caenine interne flavefecit, Haylayit autem interne albicat. Taly Cuning folia firma sunt, minusque venenosa, et contrita fortem spiritum odorem, quod in Haylaylc non observatur. Serofus Haylaylc rubri succus ad oculos vulnera quoque administratur, et folium cum Santang, & Cuning calcissum, & impressum Apothemata aperit, quod continuandum est, donec omnis materia effluxerit. Succus seu contrita folia inponuntur morbis venenatorum miscdum. Apud Boegenfes aliosque incolas folia eduntur insuper alius Sajor, sed potissimum aliis mixta foliis. His pithces quoque involvunt ad cibum Boegopsarum parandum. Dicunt quoque serofum ex iis profluens lac curare morbus serpenticum, canum, & porcorum. Tabula Centesima Quinquagesima Septima: Ad Figuram Primam Convolvulum exhibet Indicum lavem rubrum. Figura Secunda ramulum denotat Cattvohuii albi lavis maioris. OBSERVATIO: Horam Convolvulorum putres in India, atque apud aequores obeunt specices, estque Convolvulus major, folio subrotundum, flore amplum, purpureum in Solis Catal. pl. Jam. p. 55. & Hist. Tim. 1. Tab. 98. Fig. 1. atque Convolvulus Maclup purpureus, Vior Manil foliis, floribus plurimis timui junco. Almagel. p. 113. & Plant. Tab. 16d. fig. 5. &c. Gebruik. Hoe vaak de gladde vond de in de Europese kruidentuin - boeken onze voor onjuistheid geacht, zo bleek de Indische nog steeds waardevol nuttig. Beden. In het algemeen zijn de bladeren veel gebruikt bij de vrootten, ofwel beter beest daar mee te voeden, want ze maken beter baar langer, bevatten beter uitvallen zijde, en verkruiken beter beoogt, dan beter mantel met zichzelf verstaanbaar. Door overvloedige bitte, die devoorstelde bij het baar droogte. Ik heb bepaalde provencen gekend, die door het gebruik van deze bladeren zo lang baar badden, dat het hout op barbecues flambéde; de 2 sieve bladeren doen ook groote boeten in de volgende borstel, ik heb met Calabus Oleum gesmelt, het vervolgens opgelegd, gepast in een soejaalig, en trekken het ettel uit, doch men moet het eerst opleggen, dan men klaar ziet, dat het zich tegenzitten, vermengt met de volgende soldatenaarde, marine, emulsion van het verdikt zakje tot dunnen, en uit te drijven. De tweede, minder melk uit de lei vloeit terde bij, sommige ook gebruikt om verlies vleesverwerking tot te bollen, daar ik gen hebben ondervinding van. Maar, zelfs hier van, dat zet het more dan pap daar mee groeien, genoeg zijn de wonden der oogen, Jaren te setten als daar uit liet; dezelfde zijn echter niet lid doen, gebolsterd, die schillen, en prikken van de oogen baden, met azijn als eenige druppels daar onder doende, en de kleine zuur Lemonetje, die men Lemon te noemen, met 3 m beter te snijden vallen, mag men verketen tot water daar onder mengen; hier toe nam bij den azijn uit de ranken, en niet de kleeverige mlk dat den stek, ook volde bij die groente niet, die draagt op brandwonden. De roede zou ook dienst doen, ook tot beter voorgeschreven aan 't beest gelopen, die meer op positie, en bloedvlekken gelegd om dezelfde te rippen, en het etend te bevorderen; de Amichenczen, in lichte wonden te genezen, met de groene bladeren van de een of de andere soorte, Anoumen die in de mond met een te klein Curieetje, en binden 't z over de uunden. Men moet zich niet laten afvallen door den gras ran Daun Bulan, of Wanhulan, den veelken van de Simplicia en de terfgel vijten zoort, ook geven, en alle zodanig bladeren, daar de witte van onder ingeleken werden, uit dat ze renden, en vol waren, als de volle maan, boeiend deze naam de Tuba Flava, of Tali Cuning eigenlijk loekemte, dit keer met deze Comfrey in bladeren heen naast een kom, ondersteund door een laken, als men de blieft Tovwen een weinig opent, wanneer men laat dat de Tali Cuning twintig binnen is, maar dan hervatten Ivyt. De bladeren van Tali Cuning zijn. Vijf, in rammen geaderd, ook groveringen van een Jagerwiek, 't volk alles men aan de Havelijk niet beschouwd. Dat voorgestelde zwaar van de rode Havelijk werd ook gebruikt tot de verwinding der ogen, en het blad met Santang en Corning (warm gemaakt), en overgelegd, trekt de bloeiende op. ‘t Izelf men contuinert, moet tot dat alie de materie uit is. Dat zwaar of dat gevorteerd bladeren hier van kracht men op de boeting van de fijnste duizendbladigen. Bij dat Boeglifte en onder zijn ingewanden, tel men dat bladertje als andere saur, doch met andere bladeren gemengd. Zij vrochten ook de vijgen daar in om komkommertjes te maken. Men zorgde ook, dat de uitgezette melk uit de zeven vloeijende, genoeg de berijding van vissen, hazen, bonden, en verchten. De honderd jeven en vijftig plaat. Vroeg in de ochtend in de Ferfle Figuur de rode Indische glans. Onvoldoende, ofte Winde. De derde Figuur vrijslag aan een takje van de groene mietje glans Convolvulus, ofte Wind. AANMERKING. Van de Winden komt zeer veel soorten in Indische, en bij de Schrijver, ons te vooren, en deze is in de grotere Wind, het een rondachtig blad, en een wijde purpurische bloem van Slauer. Cat pl. Jam. p. 55. en Hist. Tom. 1. Tab. 9B Fig. 1. en de purpurische Indicae Manschappen Winde, meer het blad van de Jamaica Violine, en veel bloemen te zamen gevogen van Planta. Almag. p 113. en Pbjt. Tab. 166. Fig. 5. doch welkers bloemen wat verschillend. LVI. Bokk. LVI Hoofdstuk. AMBOINSCH KRULBOEK. Minor Ambomenst Convolvulus species longa quo kleene soorte van Imboing vrienden bij mede que, rotunda & lenta gerit flagella, culmum in tonge, rond, en taam runken, onirent een vroeg circiter crafta, quibus folia inudent folitaria, balm dik, daar aan limm de bladtren ook tint longis impersona petiolis, cordiformia, illis Sirtii, vel op tonge slagen, beriformig, Dsiri of Comburilibladertong, Corobilii similia, binis rotundis auriculis donata, in twee ronde oorten, en daar tujjen etnltw, duar ter qua fulcus decurrit, in quem petiolus vulgari den na ordinaris manier ingelaten vert vert vyf dui roodo inraittitur; funtque quinque pollices longa, ac men tong, en drie bruid, met een tonger spits dan de tres lata, in longiorem excurrentia apicem priore magne gravie, zwaar tussen glad, beneden rimpelig door de tat, jore, superne glabra, inferne rugosa per protuberantibus ad tr en, en Jenuvcen, voor een vyf principale ratite venas, & nervos, quorum quinque majores by distensile zame blooten. De 000 die fie die, en job prope petiolum concurrunt. Superiores vero caules, ge bodtrsn zyn, hoorzagt, en vattogtig in 't aantojlen, & tenera folia mollia fune, & ad cattum lanuginosa. Sauciati paucum exstillaot serofum lac, binisque res Degtqyetjlt getentoeinige ceiagUgt meli uit, entvoee vc caules firaul implicantur, ac fese dTcumvolvunt, es drie singeren Imr gemeenelyk malkander, zoodanig nullos aditantes palos, vel alios frutices adtingere. Y gten naajle Jokken & ander entigten konnten aantrefen po lirat, quibus sese caeterum firmislime implicanur. Sen, daar ze bun onder de er vaji mJUngeren. Ex foliorum alis alter quoque exercescit firmus pe-Uit den lecteur, der Uadertnkomt ook een ander five fluttunculus, fesse in alios minores dividens, ranquam in se, zodat inander onmiddellijk vermelding te maken, frier umbellam politus, quorum quivis viride fussinet, & a-draagt tengroen spies knopje, bitr uit xccrden licite formiculatum capitulum, quod in flocculum fesse aperit geblompjes t inde brevity een schelling, deorgaatis ict, campaniformem latitudine denarii, plerumque album, dog van binne geelachtig. In de midden hebben twee sed qui interne flavefiert. In centro hic gerit quinque vyf soorten, een groter soort, twee met dergelijke minore flamina, ac unum majus, quod (stilustest, quod lyke noppen: van deze bloemen gaan maar een soort twee alba sunt, similisque gerunt antheras. Horum flores effent open, omringd met negen uur voor den middag, rum unus alterve simultaniously fesse aperit, hora nona circu'en in slaap veder een paar uur na den middag, deuter matutina, atque fesse claudit hora secunda pollem de vruchten komen met al het overige perfectie, te weten na ridiana, fruttusque omnes fere perfecti excrescence, malaltader, en maken een perfecte dolle bosje. Om al dit te verwezenlijken, een een apart, perfecte vormend schild: Frutus hic funt capitula acuminata, paulo majora, fructus zyn spitsje knoppen, et onvlas-iliis. Lini, superne duro apice coronata, ex rotundo dodden, mei een bort spitsje boven op, uit den nodat quadraginta, pericarpio irradentia ex quinque, vel sex velkantig in em odijje um vyf a ut dunne beschrijving tenuibus petalis coniincto, qua fructui adumbunt. Laande, die tegent de vrucht tum legio, dag de rijpsen maturi vero facile dehiscent, & imus continent qua berstel open, en strobber um bimen_nbr dritbotige tuor trigona femina, paulo minora illis. Fagopyri, zadem, wat klaar standen baconfij, ementutymulsvetalt quae pufillis gilvis pilis (lina funt. Ss folia manibus bliairenbekkedt, Al men de bloederen met de bonnenveil Conterantur. Vliskofa funt, ac rubrum tingunt colonium. Merdenze Himmerig, in verto' rtod 't niet afgemareme, nempe, actuemam, roas cautes ccnt, acrotia zyn, mitmetje en toyfje, M mannetje bstrst de utkrg. Ineginosa, suhtus non ita rugosa, quam in femina, matigt felen en skilcren, die ece van cudere. Zzr geigit que rotunda, nec ad cibum adhibentur. Femina; trpucIe riet zyn ais sis nvyfitn, tmfthlen render, f caules duriores funt nec pilosi. Folia oblongiora, en werd tet de kojl niet gebruikt. Dz Jleton van acutiora, fibru'que magis venosa, flores exterum, ken zyn barder, en niet gebarst. De bladeren langer, acclus fibi similia fitnr. p'grr\ en spitzer, van ondertm meer geaderd, bstaatm, en vruchten zyn meestal gelyk. 