title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Locus. Crefeit in Bengala, & Jawa, unde deducta est haec planta in Ambonenses insulas, in hortis cultor, sive humilis elitis herba, non facile fissa profluuens. A longo tempore Ammi usitatum est, ut cibis, & pari bonum conciliat saporem, et in Dto/soruuutr. cap. 70. Jawa in aromaticis capsulis venditur. Mus hunc admittent potibus Djudjambee didis, quos propinant ad ventris tormina, & flatus; hic Femen cum Asa foetida, & Acori radix contritum pueris exhibetur, ad vermes expellendos. Malabarense, & Bengalense suo utuntur Aydjuan in cibo frequentius, quam ulla alia natio, quod admiscuit mixtum, & condimentis pisceium, & carnium, unde dictus quidam nostrae nationis illud vocat Cuminum Bengalense, ac Malayanese Gintam Bengala. Amudium ab Euseb. Nierenberg lib. 1 cap. 84. descriptum, in Philippis crescens insulis, idem videtur cum praecedenti Aydjuan, licet dicat, malitiae, solis, sit semine convenire cum Apiopalustri, sed ejus semine gratiorem habere saporem ad Cuminum ascendit; illud in uso esset ad cibis bonum conciliandum saporem praeter multas alias virtutes Medicinales, quas ibi vide. Mus Javannicus est semine, sed magis ad illud Petroselinum ascendens, pro quo a quibusdam habetur, unde de nostra natione vocatur Petroselinum Javanicum, cum priore Aydjuan tantam etiam habet similitudinem, ut pro uno eodemque habeatur semine, immo ab his Bengalensibus, & indigenis feminis, quae experimenta praevium se servent et curatrices, uti & nostris Chirurgis illud quoque pro Ammi habent, & pro hoc exhibent. Ego autem magnum inter haec bina semina observo differentiam, Mus enim paulo majus est, rotundius, & viridius, rugosum quoque, albitum quam Petroselinus, quum Aydjuan galvum habet Carmine coloris. De Javanis Carvacrum, Ammi. Wij moeten hier drie kruiden in het Capittel beschrijven, om daagselijx van de gemeene non gestameld onderzoeken, in beter een voor baar aneleer genaamd ter ere. Mijn beschrijving begint van het regenwoud, bel voorbij ik voor de Induance Carwcye bouwte. Liets op met de tijd, in ik gerijde klei, de tijd boek, beginnen en bijesig, verdiept in verweven zijd-takken. De vlinder, met ondervlinder bladeren gelijkend op die van Palinaea, doch ver in kleiner, en na hun vorm trekkende, stervormig groei, de bovenzijde gelijkend op die van eenkel, doch korter, en dikker. Het bloempje is een aan een kleine doornen, omvatten vijf kleine gelijkvormige, en tien kleine naadjes maken in het midden wat pijn doet vertoonende. Daarop volgt klein zaad, kleiner dan dat van Prretyliu, van geurobeen Ceirympn treept, uit fijne groene een tegengesteld zaad tegen elkaar gericht, als twee baleinen met een vleugel van kleur, liefste. De vorm is zwerf op de tong taal bijten, doch aanstaand al een gemengd curry, een weinig na Peterjelie trekkend; De vulling van binnen is wit, van gistachtig merg, gelijkend op andere planten. Het bloeiende, in zaad dragende, heeft van enige bladeren in weinig knippen verdiept. De toortse is dan, regen en ver in verdiept. Het zaad laat in de laatste aan de denklokoort. Naam. In 't Latijn Carum, Indicum, Careum in Duits, Javaans Carvaceae, na het gebruik, maar ik bouw het beter voor ten recht Ammi, in 't Portugees, in Bengali Ajawan, en Ajjuan. In 't Maleis Djintam foo, een half Sinees noord, wil ik zeggen, dat het klein is als zand. Het recht van Ammi komt in het Arabisch Nanaeha, in het Perzisch Nanchauwa. Plaats. Het komt in Bengalen, in het oosten van de Aamboeische Eilanden, en in de provincie Cat opgekomen, doch het blijft laag, en teilt niet voortteelen. Gebruik. Al van eeuwen is het Ammi gefrits in de keuken, en het brood van goede smaak te geven, zowel als in de Oude Wereld als in de Nieuwe Wereld. Op Java werd in het kruidenbos verkocht, de verbinding met de onderbarbare Javanese planten werd gemaakt tegen luchtpijn en ziektes. De zaadjes met asafoetida, en verschillende soorten Acoridan samen gebruikt, geeft men de keuze in om de buik-kerment uit te jagen. De Maleise en Bengaalse gebruiken het meer dan andere noten in de dagelijkse keuken, om kers en soep te maken, en uit te vissen en vis te maken. Daarom wordt soms van ons Natie Bengaals Comyn gebruikt, en de Maleise Djintam Bandaal. Bedrijfertveen, een van de Filipijnse Eilanden groeiende, Tigge vullende, verbonden beter gezond te zijn met betere voortreffelijke Aydjuan, bovendien bij zegel grootte, bladeren, en zaad gelijk te zijn beter Apium palustre, doch beter zaad zit liever het gevoel van smaak, na de Comijn trekkend, beter het zevende tastende aldaar gebruikelijk zijn in de koek te dorn, em een goede smaak te geven, bevat vele andere medicinale krachten, wordt steeds aldaar gebruikt. Mulli nu is een diergelijk zaad, doch beter Peterselie zaad noodzakelijk komend, vooravond koos beter zaad aan gezien werkt, en van ons Natie gebeten Javaanse Peterselie. Met betere schreven Aydjuan, beter het water zal liegen, gelijk het voor een tijd 't zelf gehouden terd,zelfs bij de Bengalers, in Javandese Provincie, dit vaarwater meestal tegengezeten, gezaaid, gelijk het ook ons een Oor mocht geven, Ammi ronden, en daarvoor ingeven. Ik mag ans bevonden 't een groot onderzoek hebben dit zaad, vijant beter Mulli is groter, ronder, en groter dan korrel, meer gekrompen, engesteepjes, 't eenvoudig als Peterselie-zaad, daar beter Aydjuan, die valse koos Canoot zal voorzien. Mulli heeft een fijne, maar krachtige, zure, en hartige smaak, en is dus een fijne grondstof voor koken, en gezeefd als Comijn trekt beter het zevende gebruik aldaar. Vis, «Se» Locus, Mufi copiosus, crepitans in Java, inque capulis aromatics venditur, non ut cibo, sed potionibus medicatisjudjamlu dittis administratur, quae pro feminis preparantur ad menstrua provocanda, sic porci partum depuranda, adjuvat enim optimum sanguinem, statisque diluit, unde & in alvi terminibus, & stomachi ructibus adhibetur. Malabarenfes, & Bengalenfes hic habitantes illo utuntur per ignoratia ad cibum loco veri Aydjuana. Musi, ii writi van smank, in ganseb n ut sanguinem it de koft, iwwr veel seberper, in beetor dem Aydjuan, cp de tongue bytende, distortum in beigten Amni syphilitica, velut avelk mm ol ton onde ty drin in, it kvji getrnikt bestmemrem is miffien ttin Jcroast Meum, of numeros ea, Peterfeld, daar na ook aan kiodert beter gedykt, in stuu Cygnus, of l renkel. Cebruyk, in Plaats. Mulli voast vest vp Java, tn vrord in de kruiddozijn terkogt, nif own de jest te dten, maar onder de Medicinale dragen, Judjambute turgen, die et er, voor de Vroost bertid, um baar maandelijkst ijd it verwekt, en na iti kttten te zuiveren, werd het verdund beter bloed krachtig, en breekt standen, split bet 00 in blust, en opblaasjes der maag gebruikt werd. De Malabaren, en Bengalen, die hier onder ontbveld gebruiken bet uii omerjiand iadckojl, in pleat t van bet recht Aydjuan. CAPUT SEXAGESIMUM SECUNDUM. Sempervivum majus hulkum. Licia. P Lanea, ejuar Sempervivum roas, et Histrionicum vulgo vocatur, nil aliud est quam Lodia Aloes, licet in India ex hac nulla configuratur Aloe; Qua autem ex Java huc transfertur, non tam est, quanta aliis in Indiae locis, unde & illam juxta ejus formam hic observatum describam. Fruticosus hic nullum peculiarem formam spirare, sed incurvo caule digitum crape, & sothiam in solo terrarum plerumque incumbit, quum sensere, qui in aenoso videtur distinctus articulos per foliorum lapsum, alioquin haec terrae adjacent io orbem polita, radicem fruticulum qualis formantia, rumque desqui pedem longa, in indolenta vero, & cyclamen tres pedes longa funi, frutexque viri altitudinem obtinet. Ejus folia comparantur cum Draconis lingua; inferius crape, atque inde sothiam agitata, externe rotundo dorso nobile, incernum senum concava instar canalis, ad oras brevibus firmisque spiculis dentatis armata, pauca vero apices plerumque flaccidi dependant, uti & vetulis a folia, unum vero alterum ambit praemorsc firmipodeum & ponuspensumque confratsum terra incumbunt, sunt enim quam maxime succus, crape, & fragilia, intus repleta medulla crape, viridi, & villosum, unde & lentus mucus magna copia ex ipsis exprimi potest. Hic succus non amarus admodum est, nec aptus, ex quo Albus praeeparatur, sed faporis nausea fine ulla acrimonia. Radix Complexa est, in paucas eras fissus fibrillas. Caulem floriferum ex eius concinno hic loci plana non profert, quantum vero differat a vera Aloe planta in insula Socotra crescens, qua olim Ditescurbis vocabatur, ex qua vera coaligitur Aldus, Itinerariis inquirendum est. Garrias lib. 1. arma, cap. s. ultim Indica: Aloe descripta, nequequam vero eius formam, ac tantum modo dicit selene in inferiore foliorum parte quadrato gustaviscam amarum, nullam vero in superiore, item optimam in India utuntur, ex Socotra adduci, licet Aldus planta in India copiosa crescens, tam ad loca maritima, quam in deserts ad ducentorum instiaria Hispanicae spatia in ipsa terra. Frument. Latine Sempervivum majus, in India, et in Europa vocatur Sempervivum majus, Hilpaeum curium, Arabibus Cebarta Acum aniculum Alebar. Portugalis, Azevum, et in India fabro. In Cachemira, et in Decapia juxta Gauram testium Arbores Cynanomelus Cucumis malae, Uda hispanice, lingua Crocodili, licet hic verus sit destitutus lingua Sineses magis proprie hanc vocare: Lingua Draconis lingua, quum Dracones analisera, et ramifica solebant depunis lingua. Malabarice Cadaba, Javanice Java, et in Sumatra. Laetis. LXII. HOOFDSTUK. Vile in Spain, Sempervivum, ofte de Aloe Plant. Hier geene nye groot, es Sempervivum, genoemd, en anders still daarvan, die in India, daarvan vergaderd zijn. Hier geene van Java, hier uitgebracht is, maar van andere plaatsen, zan Indien, dierbalven ik al voor,beschrijven, z algemeen 't is bur gezien, andere. De ruik, zet geen eigenlijk smaak, maar ligt met ten kreemme, duim, die, en een span lang etmsnel op de aarde, als bij oud, ver er z in Jodhi in drie vorm verdacht, 't is ook vatbaar voor de blaadjes, anders blijft dezelfde met de aarde neer, in de rondie een Jodhi vormeerende, en zijn hier te Laside andere lank, maar in Indiaan, en op Ceylon verdwenen, zy drie voet lang, en de Jodhi ten muis duur. De bader met veren, verplicht bij de Druifentong, achter het stuk en van daar alleskens naar de locatie, buiten met een rotsige rugge. Bittertje, bedje, bolletje, een gente, laat ik de antennes, kort hierbij leef ik in je dood, met je tanden bezet. En voor je pillen, angst voor me, vervloekt de eeuwige bukte, laat me de buitenzijde leggen op de aarde, zorgen ze zijn zeer appig, die, aan de Aarde, gevuld met een dierlijke proef, en symmetrisch daarin, daar uit men raakt de taai syn in menigheid perfectie. Dit zaad is niet zonder lijnen, bitter, en moebizaam als Aloe, daar van te nemen, maar vijfmaal zo tak, smaak, tanden, te nijdig, seferpt. Het ement is een eiland, in loodige dikke vlaailingen terdicht. Staal, en dieren uit het midden van twee deze streken, viel het bier te land niet twijvelingen. En bovenaan zelfverklaard van de kruid, op het eiland Socotra waakend eertyds Dioscurias genaamd, ga ik naar je regio, rechtop stond het rijvige onderzoek. Garcia Sab. 1. aromatum cap. 2. beschrijft tot het eiland van de Aloesplant, maar groen boor gedoende, openlijk dat bij in de onderzijde deelen van de bladeren ten menselijk bij ter eigen proef, maar geen in de bovenzijde, als met dat de bevel Aloe, die ze zelfs in India gebruikt, uit Socotra aangebracht vervloekt bozevel de Aloes-plantaardige Indiaans overdreven vsaal, 509 was aan de Zeekusten, als in de koekjes, en kort bondert Spaanse mijlen landwaarts in. Naam. In 't Latijn Sempervivum maius Indicum, eenigentlyker Albes plante uit Indien. In Europa werd het beter in Spanje Sempervivum genoemd. In 't Arabisch Cebar, een soort plant uit hetzelfde geslacht. Op Portugees Acevre, en ter bak voorzover. In Cambodja, naar het Destin van het Portugees Vermoorde Garcias Arda. In 't Canarisch Acecomtner. Op Maleisisch Lida Boaya, dat is Xayvuns-tong, een soort dragon tong. In Malabar Cadare. Ook in Java, Bali, en in andere eilanden van Indonesie, en tot in China, en Japan, en zelfs in de Seychellen. Een grote hoeveelheid van deze planten wordt in Cambodja, en vrijwel in heel Indochina, tot in Zelandia, en in Siam, en in Java, Bali, en in de andere eilanden van Indonesie, en tot in China, en Japan, en zelfs in de Seychellen, gevonden. HERBARIUM AMBOINENSIS. Liber VIII. cap. LXVII. Een grote hoeveelheid van deze planten wordt in Cambodja, en vrijwel in heel Indochina, tot in Zelandia, en in Siam, en in Java, Bali, en in de andere eilanden van Indonesie, en tot in China, en Japan, en zelfs in de Seychellen, gevonden. De planten groeien ook in de Orde van het Malabar, in Bengalen, en in de andere kustgebieden van India. In totaal zijn er 25 soorten bekend, waaronder Sempervivum edulis, en Sempervivum alba. Magna copia obscure in Cambodja, en feer in heel Indochina, tot in Zelandia, en in Siam, en in Java, en in de andere eilanden van Indonesie, en tot in China, en Japan, en zelfs in de Seychellen, en in Timor, van waar in het jaar 1645 een plantje naar het eiland Amboina gebracht is, waar het een kleinere versie is dan in de genoemde regio's, en nooit bloeien, en geen vruchten produceren, en na twintig jaar niet meer te vinden was. Uit Java komt de maximale soort, die groeit aan de kust van Cormandale, waar zijn klimplant gefuseerd is met een dun mistel, en gebruikt wordt om de stabiliteit van muren, en daken te garanderen. De Maleisische suiker, die uit heet water, en uit planten, met witte komkommer, en suiker, en komijn, en andere kruiden gemengd is, wordt tegen astma gebruikt. Hetzelfde soort suiker, of komijn, en suiker, wordt gebruikt om brandwonden, en wonden die niet genezen zijn, te behandelen, en ze niet meer met cicatrices, en vleeskwalen te bedekken. De Sinees maken van deze suiker, en suiker, en van rijst, en water een mengsel, dat als afroodsel tegen bloedvergiftiging, en puritis in misturing gebruikt wordt. Aloes Indica; frutex cum radice segmento abscisus, argilla obdulus, & linceo involutus, per annos potent in domo suspensus seriari, decrecentibus lenientibus et vetustis foliis, atque ex ejus centro novis propulgentibus, quae restant Turicum incurvant; sicque radix linceo obvolvatur humi stipes oleo Olearum, tum ejus folia hydrophica qualis evadunt, ita ut tandem diffcant, & rumpantur, copiosa effundentia lympham. Ille mihi commemanda venit certa species, quam Cusius in libro primo de arbore Americanam, quam ipse vidit crescencem circa urbem Valentiam in Hispania, cujus formam ibi in descriptione sequitus fuit, quumque Cusius ipse fateatur, unam eandemque plantam cum Magnoliis et Azaleis Mexicanorum a Camara descriptionem in historias suas Mexicanas, et genuinam Pranciscanae Americani, & apud Eusebium Nürnbergense bibliotheca niti, historiam 14. copiat, observe in, ex quorum descriptione apparet, Aloeaguey, et Aler non magnam habere convenientiam cum Aloe, sed foliorum formam aliasque qualitates demonstrare, majore iure pertinere ad Pandem Jodei speciales, quas ad Enem in libro sexto descripsit. Satis notum est, quo modo hi fruticula sub nomine Hispani et Sempervivi ex Porto pallii, et Hispania deducta in Germaniam, et dictione modo ornamenti gratia suspendantur in Pharmaceuta Paris, in Chirurgorum officinis. Basilicae librum 30. cop. 38. vult vocari Sempervivum marinum, non tantum, quum in licore Algarbium, et Andaluzium. Licet etiam in ipso et media regione reperiatur, sed etiam quia trans mare in Germanias regiones deferatur, neque ubique est amarum, unde nec Aloe ex illo consici potest. Postremo differendum notandum est et inter Aloe. N. Teflamcnti, Aloe enim V. Tefhmcnti cfl Hebraeorum hibalin. Sive Agamochitium lienum odoratum, quod adhuc in officinis Lignum Aloes vocatur. Illa vero N. Teflamcnti est Aloe Galbani, sive purgatoria Siriace Ngalui, Aethiopica Ngalae dich. Folia ejus decorticata, ipforumque medulla qua diffusa, ac cum Syrupo, & aqua Rotarum cibus infar Tsintsjau, saporem habet fatuum, curatque Pulmonem in phthisi incipiente, ur & infar calcis crassum expellit urinam in Gonorrhoea. OBSERVATIO. Quum haec planta toties fit exhibita, & ab omnibus exoticarum Terra Auctoribus commemorata. Hinc Rumphius breves tantum hic, & obiter qualis eius dedit descriptionem, quumque satis nota sit planta, nolo addidixit iconem, et quae fine dubio eadem, quae tot foliis splendissima, congestis decatuit vocatur in Clifonia p. 130. Quae aut Aloe vulgaris Auctorum, & vera funebralis in Usu medico. Nec non Radaku, vel Catevaia U. Maiai. TM. XI. Fig. 3. Dec. In Planta Men bost bet in meningo in Cambodja, encirca in gebeel Indojlaan tot Bengalu, en Sina tse, ah mede op Ceylon, naru in minder quantitate vald bet is van Java, en van daar ilovr de Costerfene Eylanden stat Thor tot, van waar is bet Armoe met piantjes in Amboina gebasten laat brengen, daar bet verre z tro gradi met toerd, ah in de Costerfene landen, ook noten twisted gebracht, gen best, et na twintig jaren volgegegaan it. Gebruk. Zijn metjle gebruik op de kuul Coronunde is, dal men zyn fyntige zsp au: fynt btlk vermeng: , ‘t iDctk etu vajl riment getjt tot misuren , en ajieren, Dt M-tleyers meegen zynen zap uit dt voarme Madere n gedrukt met twee-Zuiker , en driruun bet legens Ajibma 1 tf engborigeid. Het ztlve zap , 0/ de gtjloftte bladeren op verbrande Men gevonden , krachtig den brand kragte- lyk uit , en genezen btt lid zunder blaaren. De Sintez? Aitdicyns gebroken bet zap ingezeld met Zuiker tegens de engborigeid , en kmkbaefti Etn J lalabaarze artz gebruike den naam der bladeren, dezelve door Ueynzentle, daarna gezuiverd met Kandys , 0/ Ryjl-water gemengd , en ingenomen tegens bet Woord, en tuitgevoerd. Den frits van de Indische Alae met ten Jluk vm de •uxrtelen afge/needen , met hlty aardt btjmeerd in ten doek- it gevonden , kan men jaar en dagen in de buizen op- lengen , verminderende afgestamde de oudste bladeren , en daar en Lang uit bet nieuwe ontwikkende, die bun lfl«artl krommen , voor wtn de wond met een doek temperie , die in Olijven Oly bevogtird is , zoo volgens de bladeren voaderzegend , dat zy Ongebruikt openbaren , en veel Koater uitgeven. lk moti bitr aanraaten een zeker soort van AlSe , dt- votlkc Carol. Clufius lib. j. rarior, piant, cap. zy. genomen AlOcm Aroericaoam, en ulfs beschreven voajfen, omlrent de llad Palentia in Spanje , na uitgevoerd gezeten bij ze beschrijven beest , waar dewyt Clufius ztlf beschreven , dat het dezelfde plant zy met bet Naguey , cf Meti der Mexicanen beschreven van Gomara , in zyn Mexicaanse Hljbrien , doch oorspronkelijk bij Francisco Hernandes, en bij Eusebius. Nierenberg, lib. I4.historiën. C. Ip. 11. uit voleke beschrijving, blijkt dat Magucy, met de meter, kleine gemenete beschrijft met Alstel, meer dat de vorm van de bladeren, en andere stamfeilige met. Hen, dat beter met beter reden onderzocht, inde schaamte te brengen, zy, denkbeeld in 't einde van 't boek beschreven, zijn. Het is genoeg bekend, hoe men deze struiken onder de naam Sempervivum uit Portugal, en Spanje in Duitsland brengt, en op voorgemelde manier op, staat tot een eerbewijst aan de Apeldoornse beek, en Barbiers-voordijk. Haukinus lib. 30. cap. 38. vooral het Sempervivum Marinum genoemd, heeft, niet alleen om dat beter epdestralande van Algarbia, en Andaluzia groeit. Bovendien heeft het ook andere, meer om dat men 't over zee in Duitsland brengt, en 't niet over alles bitter, daarom men 't ook geen Aloe daar van maken kan. Eindelijk moet men, maar onderzocht in jaargang ii, Aloe van beter oude en nieuw Testament aan te nemen, want de Aloe van beter oude Testament is de Hbbruvee Aalboom, ofte betende Dattelpalm, en de Aloe van beter nieuwe Testament is de Purgerende Aaloe, op beter Syrische Nagu, Metropoliet Nagalea genaamd. De bladeren, om te gebruiken, moet 't mergiën, in Lekuren gesneden met Suiker, en Roozen-water grootemake, geijk tegen longen in de beginnende ziekte, en kalkachtige pijn in Colitis. Wyl d«c piante zoo dlkwffs ai itvenoont, enfdilervan alleSchiyverjdervreeindejseivairfnaangvbailt, hierom heeft Rvmpbiut ilhiet xeer kort, «1 ais ter loops liem maar aanRe- roert, ofte befcbrecven. waarotnhy ook daar van geen nfbeel- dingK<Keev*n beeft , en is zondcrtwyfel dcrelvc . wclke/f/5r mei duoritaplge, by een pedrootte, tandiye, ichecdagtlfe, platte, e» gefpikkeldc bladeren gcnaaoit werd , in dc H. Qifore.pag.i^o. welke i» de gemcene A»e- piant der Schry- vers, eu dc regte Aloe van Muntine 69. figuar, en ook de Kadanoku, ofte Catevaia van de H. Mubeb. 3. <kc. Io Digitized by Googfe VIII Bttk. LXH Heefji. AMBOINSCII KRUYDBOEK. iji Ia Aufluario JHie Amtrkana , qux a vul- go JUwOris AndJJa habetur, fcqucnii dclcnbuur modo. Anno 11J97 in cotle prope fluvium D*Alph , fcuBa- toc G intona rara decerta cfl planta, qua: potius »r- borefeens frutex eft , & incolis penitus ignota fuit, ac proinde tonqunm exotica planca habenda, aliunde dedurta , coquo magis , quum in deferto crcfccfaat hor- to , qui ante fex fepccmve annos cultus , it ornatus fuerat. Ejus forma magni ex parte conveniebat cum Aloe Americana a Ciujto rar. piant, libr. pag. go. deferip- u, cx Hifpanu Scriptoribus potiffimuiD defumpo , aliaque Insilis planta quoque reperitur in £p6fm»r. German. annn. l. ebferv. go. fit 91. parva autem ha- rum plantarum differentia regionum varietati adferi- benda eft. Ejus formam hic exarabo, qua rum tem- poris fofe obtulit, quae generaliter erat (aequam A- nalT-e ftutex, fcd in omnibus panibus major. Folia ejus in inferiore fruticis lobus in orbem loquuntur, fere strepunt ordine, quacunque circa pedes longa, et stipitcras formant cruris circuitionem habentem, quae cito adhuc tenatur, seu angustatur ad caverniculum brachii virilis. Haecque erant quinque, et sex pedes longa, palmam lata, superius plana, & concava, inferius convexa, adeo virides, ut puer uni insisterer posset. Ad oras acutis, sed curtis, & duris spina armata, qualis ad digitum circa latitudinem distabit, & omnes fere sursum incurvata erant. In piorum extremum terminabatur in durum, & nigrum apicem indur faculi, insillorumque substantia dura est, & ex cassis condat libellos, quos repleta erat succum vilicolor, in orco parum amaricante, & ingrato, parumque mordente. Ex fruticis centro, uti disturbio ed, caulis adfurgit ad altitudinem trium quacunque virorum, cujus media pars ad binas circa orgyns ornatur parvis foliis, quas omnia tamen terminantur in smilem durum apicem, & indur squamaram etiam cauli adhuc ibi veniunt. Stipes, fcu caulis hic externe durus est, sed non eras fumum gerit lignum, indar filucauster Pinangus, sonitura edens, quum pulletur. Interna ejus debunda molli serti, fit viscosea. Superior ejus pars fesa dividi: in quindecim, vel sexdecim laterales ramos, tres circiter pedes longos, lentos admodum, fit firmos, qui vix disrumpi posunt, vel dissecciatur ac lacerum coniuntur, quorum bina lacera latiora, glabriora sunt binis ads, quique in plures similes minores dividuntur firmos ramulos, in quorum extremo multi conspiciuntur corymbi umbellas referentes, inqueis duplex florum forma. Quorum prima funt viridia, tenuiter serrata foliola, pollicis unguem circiter longa, incerte parum concava, sic on niventia, unde fit optime florem representant, qui tamen non est, ex ipso enim media parte alia iterum ereborderent similia foliola, quae sen/in port priorum sapidum genuinum exhibent florem. Altera itaque forma verum constituit florem, qui plerumque ad latera umbellarum conspiciatur, sit in inferiore parte bina crassa gerit foliola. Flos hic raro se extendit, constatque in sex oblongis, & concavis petalis, quae plerumque cinguntur, & quasi clauduntur ab extremo maximo, quod retrosum sertitur, coloris ex viridi fulvescens. In floris centro piftillum apparet, quod tamen foliolum magis respice, cum sex crassis ramis simul flamimbus ante heras gerentibus, & in orbem politis, ut in Liliis albis; sed sicut hodie hi flores, an vero his latius se extendant, pro hoc adfirmare nequeo, quum pluviosis mensibus hos observaverim, sic descripsi. Sic quoque mihi latet sive an fructus subcernantur, licet quam maxime multiplicetur, sic propagetur hic planta, quantum videtur duplici modo. Ad quaestionem enim dissertationem ab manu scribenda regeminebant planculi, ex quibus distincta apparebat res propagatas ex dissertationibus illis purpuris floribus, scu sasciulis istis solutois, qui cum tubo incurvo in terram prolapsi novas formabant planta titulorum, an vero haerebant evadant, dicere nequeo. In agros quinquaginta, legum Mariae, Albi fuisse indicia, quorum coenaculum rorem, cea Arundelium verde avertere, op quibus volgatade wise bellicere. Armoricana 11597. Un bello annus, penis in robur D'Albi, ostensibat quantam tangens savinam, qua inventa, malus damnum caussa, autem mare magis humili, by these words t ganteb onbekend, en gelijk voorzien vreemd servat te dragen, sicut elcat tradit, in mare, devinctus in unam vitam tuin, ut a septem annis navaricum ceveri. Zyn gedaante bvsm geneeiusam averem in arto de Americae, et in Carolina, Clutio rar. piant, lib. 2. pag. 90. Met uit Spanje Autheuren, en met eert ander durglijk plant in Europa, te zorg in Anno 1. Ephemer. Gennanic. observ. 90. en 91. zyde beter illustrre de versteideidenbeiJ der hend en tecturiwi. Ik 101 zyn gedaante alber zetten, zoo uit bij elkaar deemaals gebeidt. Hy badde met gneraal de gedaante van een Anantir druk, leg in alle deelen grootste. De bladeren vallen af en vormen een soort, in de diepte toe, en verduimen zich, tot de dikte van een man arm. De bladeren vliegen vijf aan een stok, een bundel breed, aan de bovenkant vlak, bolvormig, beneden vlak rond, zodat een soort een dollebaan beschrijft, aan de kant met berkeley, aan korte, in barbeden doormeen, ongeveer een vinger breed, van elkaar, en met een soort vachtkraan. Haar uitloope eindigt in een barbede, en zwart uiteinde, net een priem, boor in de binnenkant, en grafmonumentig, gevuld met een negertje soort, in de maniak vuist bitter, doch ongevaarlijk, in nat: vroetend. Viel de midden de bruist, gelet, (de groei) zo snel op, in de boogte van drie aan vier hoog, wat langer ongeveer twee eminence bezweet, het met groote, kleine bladeren, al die eindigend in een dierengelijke barbe, bitter, en sament velle als tegengesteld aan de vlamenzaanende. De soort bevat buiten een barbe, doch geen dik soort bout, gelijk de soort Pinang klutkende, en sament men daar tegen klapt. Het binnenste is uitgevaagd, en onbevlagd. Bovenseit verdelend zich zig in vijfstallen aan zijtakken, vormend drie voet lange, zeer taai, en stijf, havelijk om af te breken, en voorstelde aan glanzend, dan de tover andere, zo veel minder, en ditregeljke vijver takken verdeelt. Aan de onderste derzelfde, ziet men vetter transpireert, of doorn, en daarop tuvexedrukt gedaante, die na de bloemen gelijkt. /det etrjle zyn groene , en fyn gezaagde blaadjet , emi ren C een nagel van een dttim lank , binnen scat bol, en na malkander gtketrs, en dierbalvm zeer vttl ttnblomver- beeldende , dtxb zyn bet nkt , toant idt baar odddm ksr* men al vaderem andere diergtlyie H aadjavocrt , «f men putet giffm, dat met ter tyd, na 't afvaUen van de bid- tenfte blaa.ljet de regie bloeme voortiomt. De andere ge- daanie nu u de eygentlyke bloem, die mengemenetyibe- zyden van de voomoemde dollen ziet. btbbenie aun baar onderjle mg lutet diergelykt dikke blmijet. 7.y opend baar tc einig in ut lankvotrpige , tn van binnen bolld blmdjtt, dte meefl omeat luer&n van bet uilerjie, en 't iroaijle , 't vuelk zig naar acbterrn kromt, van olear ikbt geel , na den groenen trekiende. In de rttldde 3 kt mn ntg t ttj piftnrije , doclt meefl na ero Didii gekfkentie , me t IK£ ut m Vnjtjve draaden rond • ern , met %dkjcs krven op, gtlyk in de vcilte Lclit, san- der rtui ; of zy baar t» vjytbl‘«pend. i/ r - - gen , deivyi H tr is de regrn - twjjfrn t-eb m (tm w* jebrytrn. Men vetet nict , dat bet vrneto* drtttfp , fice- •wtl bet zig zetr vermeni^vvld^t , ee? bctfcirynt.ep itofe- dirlty minier. Want «a* ver van de moeder-flani Jltat- d en JQVge piant jtJ-% saatr duo mer. dusdAyk beiennen hn- de, datu xcaren Vaohgekmnert, uit de bovenfhtandt oil- fcW bloftnen, of frae^Vi van biadertn eenuMt, demetit r me: baaf kre-w balrie op de turde callende , tot nieuwt piant jit ver den , ^oci> of zy M ptrfttlU kvnert, iao it nu£ idi'1 zeggen Mta fFant 374 HERBARII AMBOINENSIS U>tr VIII. c*p. LXD. Undique enim circa matricem alii majores propululanc furculi, per radicem matris nexi, quorum qui ad pedis diffluentiam, alii remotius locati erant, uti (aeque) Musu furculi undique circa matrem exercercunt. Vera enim ac genuinis matrix radix per hos detegere nequit, quum undique tot trinsversales radices, quas pollicem ac digitum craffic funt, Gecisouc pelliculis obdunti, ac quam lentissima, uti in vulgari Calamo levis Acoro. Atque hi omnes plusque una averitelles prorepunt. Harum superiores ad unum alterner versales digitorum spatium sub turra ad peda circa di flanti a ma matre caput extollunt, novosque ibi formant furculas. Sub his alia iterum decurant, sic iterum alia, quas ulterius prorepant oportet, antequam locum inveniant, ut sec elevare possint. Tandem separent a matre, ac longas lentasque generant libras. Surculorum horum folia clausa juncture tenacius Anaolis plantas, donec in perfectos excresecant frutices, quales satis ampli & magni erant praecedentis anni, quum stipites hic flores produceret. Nomen. Incola; nullum aliud mihi lubpecere poterant nomen, quam IiveJlrit Anajsa ex Maccaffistra delata, quas non in hortis sed in montibus spondaeus est, unde fit hanc vocant plantam Amoris levis Nanas Ulan, vel proprie Aisanas Boaya, quum folia eius comparant cum coda Boaya, h. e. Crocodili. Quanto vero ex eundis detegere potuerim descriptionibus, praefertim ex binis memoratis audori ibus, nihil aliud est, quam Aloe Americana, levis sicutus eius variates, sed parva. Quum raro in Maccaffistra reperiatur, hinc eius incola verum mihi subministrare usum non poterunt, quod mihi mirum videbatur, quum Aloes Americana, in ipso suo Patria Magnesia sic sit utilissima, totstabiles habeat virtutes & qualitates. Quidam mihi conantur perfundere, non valere ad filum ex ea ducenda, quem in fine Macculatricidium Anactus alioquin adhibetur, qui a vulgari in hac re differt, quum longiora nempe fit ampliora gerat folia, sed raro frutuus profert illis vulgaris sicut. Hoc autem contradicitur ab Aethiope, ad Boream usque hujus finem partem habitante, qui Gymce plantam, sed bodie caulestmem in area sua positet, et colit, ex cuius foliis multa praestantur, fit fortia nec fila, ad chordas piscatorias utilia. Contra alii Maccaularense mihi narrant, hanc plantam conquiri ob ejus radices, ad usum Medicum, sic effodiamur, quae in Orientem soedant, praecipue in area meridie siccus tempore, quas secum ducum in itineribus terrae tribus, sit marinis, uti sit in bello, cum Culex favinum enim, Nuce Myrrhae, & Zingiber massecatum, vel propinatum diuturnas curant alvi doloriones cruentas, et recentibus inpuros vulneribus, tanguinem fluxum curant. Volunt suum more quatuor illorum Medicamentorum septem eligi sub, cujusvis nempe Gmpicii, timentes nullum externum forsitan edendum. Comprobationem aliis lubens relinquam, quum in toto frutice, tam in ejus foliis quam radicibus nihil detexerim nihil ingratum saporem, in ore vellicantem acrimoniam excitantem. Ibi quoque fonce provenit nomine Nanas Boaya, ibique in nullo etiam ulla csi, excepto quod ex ejus foliis er. illi quoddam formentum fila, ad chordas piscatorias aliasve necessarias res. Tabula Nonaginta Quarta exhibet Amuliam siriferam, quam hic simul cum definitionibus exscripsi, ut priori capitulae 62. deferiptio ms^.i ialuftrctur, ubi fab ejus finem in obfer- vtuoiwi Auctores, & Synonyma bujus plent* inveni un- Want rondom de moeder-Jlam komen andere en grotert ftbtulen voort, met bart vn-nelm oan de moeder vajt, z oinmigt een voet , zammige vtrder daar van ef, getyk rnen de fonge Pifangjlraiken rondom baar moeder xiet. hranl men kan it regit boofl-vcortel s itl bekennen , de- nxryl rondom 100 vot it oan de voornoemde dvaers-ioorle- len, een vi riger en duym dik , met dtoage velle tjes be* kteed , en zcer toay , getyk de gemtene Culmus. Deze allegaar kruype» meejt d-wtrs. De boven/ie omtrtnt 3 dveers vingers ondtr de grond, en een voet lattg van de moeder-Jlam, ait dan hgten zy 't booft voederom vp fwi- ten de grond , en brengen nieuwe Jprvyten voort. On- der deze zyn al vcederom andere en andere , devxUu ver- der motteu Ktuypen ,ter U pluat 1 vinden baar booft op te bturtn. Eindtlyk vmdtren zy baar af van de moeder , en gf nvirmen Linge taaye t -extis. Deze febeuten bauden baar bladeren gefloien ,gelyk een jotige Ananat jlruik,en toer- den tol wlkme Jlniiken, diergeiyit al redelyk gruor eofi- ren in 't voornoemde Jaar , dotn de aude Jtam bloeide. Nu. De Jnlatuers konden mijn geen ander naam opgeven, dan wilde Antmas, van Alacaffar gtbragi, gten-zinis in de tuinen, maar in het wild op de gerichte te t nden, en daarom noemten zij bel Ananas of Nanas Utan, of equivalent Ananas Boaya, evenveel Ananas Boaya, gevonden zij de bladeren evenveel met den stam van een Boaya, dat is een Kaayman. Zo kan ik niet alle verklaringen beter verklaren, inzonderheid uit de twee voornoemde Autbeuren, zo is deze anders niet, dan een Aloes Amerikaans, re gebouden, of immers niet een kleine verandering. Gebruik. Omdat ik betreffend veel op Maccafar gevonden terd, zo hebben mijn de Inlanders geen recht gebruyk binnen opgeven, 't valt mij wonder geef, vermits men van de Aloes Amerikaans in haar vaderland Macney met genaamd, zo verwonderd kragten en oogsten vergeten. Voor mij maken mijn voys, dat bel tot beter draai-spint jet en duist, vanaf tot een anders de Maccaffaarjt Aranas gehad, die van de gemeente daar in verbeeldt, dat zij langere en bredere bladeren bevat, doch zelden vruchten voortbringt, de gemeente gelijk. Dit voorstel tegen gesproken dient een Aloes, dan de andere zijde van dezen inwoner, dienst als dierlijke struik, doch zondert hum in zijn erf buss, en uit deszelfs bladeren wel goed, en lichte draadten gemaakt bevat, tot vijfbladenigen denkbeeldig. Daar en tegen andere Maetoffaren verleiden mij, dat men deze planten zoekt, vreemd van voordeel, tot een wondermiddel gebruik, als men zodanig uitgraat, die na ’t Olijfje, in dat zij takken op de middag bij dragen uit de vanger, devocht zij bij bar voor, op 7., en Landrtyzen, als ook in de Oorlog aanwezig met Culier, Lavendel, Nootmuskaat, en Gember gekauwd, en ingenomen, geneesden den langdurigen bloedgang, maar op vertrouwen gelegd, zult blijken beter van bleeden, en genezen dezezelfde. Zij vroegen na bar manier van de voornoemde tijnen Mediamenten, van ieder zeven fluits genomen, bevonden dat het ander niets beloopt zal. Zal gaarndt het ongeveer aan andere overladen, devocht ik aan de geheel bruik, zo in bladeren, als in voordeel niet, dan een onaangename smaak, in de mond een jeuktende Geber, vernomen bevond. Het voorval op Java, met de naam van Nanas Boaya, en heeft daar ook geen gebruik, behalve dat zij het in de bladeren gebruikt, grof vlees, en vissen, gelijk tot vijzelingen, en dergelijke gordelen. De vier en vijfde Plaat. Verrood de Hoewelndt Amerikaans Aloë, welke ik hier mijn beschrijving uit het Aardrijk overgebracht heb, op dat de beschrijving van het voorafgaande hoofdstuk meer opgehelderd zou worden, waarbij de opmerking onder aan dat hoofdstuk de Schrijver, en de namen van deze plant gevonden worden. CAPUT SEXAGESIMUM LXIII. HOOFTSUK, TERTIUM M. Planta sinatris. Tsjatc arbclae. De Einde-Plant. Genuina magis Sempervivi species obeliscus in In-t?< En tygentiyltr soo rtt van Sempervivum vini tmen in dia, quod vigo ujaccarpo vocatur, & Sedum Indicum, sed pro rotundos genus era flasque caules, nomed, in Indiae Sedum can gobuden digitum, vel pollicem crassos, Dinos pedes altos, pin- puerien. Haec best redonde dikke sleens, een vstgrr, es gues, Ibuccfos, & fragiles, infra incurvos, sit ob duim dik, Itor veeten tmg, ut, usppig, en 5, pondus magna ex parte terrae incumbentes, perque beneden krom, en leegten Lare zvxuirte len dede ep de foliorum lapsus geniculatos. Aude leggendus, door 7 afvallende der ballen in vette leden verdeeld. Ejus folia minime ad illa Sedum adcedunt, ac singulatim. De bladeren gelijk minst na Sempervivum maar moeten lobben larem, & sibi propriam habent formam, fissa qua; een cygen vazen, namelijk van ren Hondtam, sit vis ipsorum lacinia separatim pedetur, criloB Galli men onder lap bezonder besjcbmtiod, es gc terit blad na formam refert, lotumque folium pedem Anatis. Een pool van ern tunde. Quodvis folium longissimum, fit crustuliforme pecus, uiler blad staat op een linktubligen dikte staal, die lo, qui prone ortum stipitera, vel caulem ambit, by vyn oorjronk den biam, est steel wan niet, en daar op huicque insistent tria folia, seu unicum folium intrinscque sinu breviter bladeren, est een blad in strepen verdeeld, laciniae divisum, quarum quivis peculiare consilium uit manende onderlap en byzonder blad, eminent een klein folium, minorem digitum circiter longum, aesuperior vitifer lank, na vooren toegezet, die, uit, zapptg, en acuminatum, crustum, pingue, succusum, & fros, aan de rand met ronde, in bangelyie lex een gelig, ad oras rotundis, sit inasqualibus angulis demarkerst, omdat van eenig uit teken dan de umbere, tum, quorum quidam magis protuberant aliis, unde macterne beter bladieber drie maanden. Sit folium fere triangulare ell. Superiora folia angustiora funt, profundius lacinias. De bovenste bladeren smaaldere, dieper geboord, ta pas ook inwendig flexa insartcymbalum, ex glauco veintig inwendig gaand, als een kabuitje, van koos, sit susseo colore mixta, inferiora autem pallide luteo-griseum, en bruin gemengd, dus de onderste zijden zijn vrolijk, ut in Sempervivo vulgari. Arde, sit orbileekgroen, beter geboord Sempervivum gehakt. Zy plan digita, ordine medio addant caule inluslar coronam, vel unbel mortui om de middelste biam, gespikt een kroon, en mediaque Brasilia florida reservant partem. Ter breedt beter middelde van een bloemhof. Varii ex una radice excurrent caules, qui amplum clavum komen voor, verjeven van stammen uit: tene noortel, in ma- fbwtant fruticem ad quatuor sedum altitudinem, ken zoe een breed draad dan die vier voeten beugewaard dog quum vero adeo pingues, ac graves line, incurvi raad. Dat zy zw tv et, en tapzwaar zyn, lagen zy meest xime terrae incumbunt, ubi sii radiculas emittunt, met een bogt ap de aarde, en anderzijden daar uitgespreid in. Tota planta succo repleta, et non vifcolobus, uti in Aloe. De gebeten plant is vol zaden, niet vleugels gelijk de antecedente, sed aquofo. fatuo, faporc, & odore burculi unde Albe, maior waterachtig, als, engraasachtig gramineo, parumque acidulo, uti in vero Sedo. Icm reui, en smaak, daar byvcat rynjcb, regt als een Sedum beboord te zyn. Radix crassa, simplex, brevis, multisquama curata, De vitae risu, rigidus, enturld, kort, met kleine korte vaten, fibrillis oblonga, terra lutea, neque floridus, Unger. Bevangen, jaar loopt in de aarde, betekent dat het draagt, nog niet vrouw, profert, excepte eleganti illa corona bloemen, zaad, eieren, citroen, krom boven, as in caulis fummo ex multis incurvis foliolis composita, stevig van kleine gekrulde blaadjes gemaakt, dierenta, unde 6c tantummodo per abruptos propagatur, radavten bet m* aaienlyk met de afgebrochte lakje voortkomt, qui in quovis bloeit, ac perfercit arbores faustat. Groeit, groeit, groeit, in cilia progerminant, fit luxuriosus juventutem turres fectis, hier ligt keelvormig, ja zitten kleven vleerun geschopt, des de deposito, ubi vivcaimum terra est, radices e- vivica, dar maor een weinig aarde is, seltsam bet vermindert, fit excrelent, quo vero floridus est magis latur, atque up, doch hierbij zijt zeer graar, die grandes, en hoe nideum, fit quo magis Soli exponatur, eo magis se meer het ter zonnezaad, hoe brander, in gekrulde de lede, fit circumnata sunt folia. Bladeren zien. Inferiora folia plerumque integra funt, ampla, nec de onderste bladeren zijn gemetenlijk beter, breed, en in lacinias distinta, contra superiora in quinque lacinias verdeeld, daar met tegen de vijver distinta funt, binaque fibra cruciarim funt obliqua, bebben vijf lappen, en staan tekst tegengesteld in 't volle, venis delicata, excepto medio nervo obscurus. Irus, vinifer adern, bevat een donkere middel-zenuw, loferior siliqua externe parum lienofila est, Wf. In ordening, die leden laat, is van buiten interne viridis mollicute cordis, seu medulla repletus, ecafe, binnen met een groen vleugelvormig. Radix primaria interne plerumque concava est, quum de bosschavertel is van binnen gemetenlijk in dat bet. Plantae haec per abruptum projecta est, sic plantata in potu, een afgebrocenen stok geplant, verdwijnt, xcaar af caulem, cujus cor putrefacit, nullam aliam formans, sed lateri vena, ander ten andrum acerrimis formator, vel emittens radicem, multa autem breves, fit in circuitu verticale, korte, in gekrulde vlaailingen strengjes aan beide zijden uit te cinnaar fibrilla ad latera excrefeunt. Licet haec planta Angelica habeatur, aliquando in hibernis producatur, flores, ac semina, zelden nog steeds in zomerjaren, boord bloeien, en sed tam raro, ut meo tempore in triginta annos aut rare, dat in tempore meo in 30 jaren spatiis bis modus fuerint observata. Prima vice maar twee maal gezien, Het zevende maal gezien in confpectum hanc produxit anno 1002 mensse Augusti, in Augusti atisi ernstig lok ep Hilat cuAO in stipite, qui in Hila muro aptoposuit in horto meo, sequebatur in modum. Ex alis inferiorum foliorum longas excrescerebat cau- Uit den schild van onderste bladeren, een langt lijst, penña: graffiti, qui altior erat ipso frutice, an- stel twee, in de diens van een schaaf, boogter dan de guaris & crassitis foliorum obstitus, quorum inferiora passivant, bezaan met smalle. De bovenkant van bladjes, taar van denta erant, superiora integra, kosmarijn soort, de onderste een vijvertje ge kerst, waren de bovenste ongtliis fere similair, sed Crassitora, in hujus caulis summitate kerst, de Rosmarinus bladeren, een jaar gehakt, boeroeldekkie, ex foliolo alis multa excrescende, acuuta aan 't opperste deze fletis uit den fibole van bladeren quanta capitula, glauca, qualis totus caulis est, uti fic men vele spitze knoppen voort, blaauw vogrom, gawk den foliolo- gebalde steel, en bladeren. T m. P. Ex Mm a Hier 276 HEB ARII AMBOINENSIS Liber VIII. 62. LXIII Kx illis folioli excrescerebant qualis petalo, stel- Hier uit vrierden geschraste bloempjes van vier getalte lati, & lutei. Lengte van tubus, donati, post hos sequi- bladje gemuut, met tange balzen, na det viertje bladvuist in baotske perrcarpia, sit filicula qua longa, inim laurusti virent, of knopter, geel de late knoppen van capitulorum seminalium l. basilica, imus distinctus in Latuus, uti binnen verdeeld in vier cellen, daar in quattro celli a, in quibus comprehendi libellus par men zag een klein squaarig zaad, sit Limen. Iedere bovenkant, mollis, lentiformis. Quivis vero foliolo, of sit aetate op elkaar gezet van vier spitze blaauwe-gras of een bladzijde inserte quattro acutis foliola, compositae grandimut. 