title: Annales Academici
creator: None
text: 27* Digitized by Google Digitized by Google Het CoUegie van Curatoren der Ikmluchtige Sc1u>ol te Amsterdam , doordrongen van een gevoel van erientenis voor de groote verdienaten van toijlen den JSbogleeraar van LEifJi^v jegens de Instelling, aan hunne zorge toevertroutod , bealoot, kort na zijn overlijden, dat eene plechtige Zijiredeter eere van ^sMans nagedachtenis zoude gehouden toorden. Het houden van die JRedevoering toerd aan den Hoogleeraar Bosscha , ak den Opvolger en een der oudste leerlingen des ontelapenen qpgedragen. Toen deze genood-^ zaakt was zich daarvan te verschoonen, toerd de Foorzitter van het Collegie door zijne Ambtgenooten dringend verzocht, de eervoUe taak zelf op zich te nemen; eene uitnoodiging , tcaaraan hij gemeend hee/t, zich niet te mogen onttrekken. Digitized by Google Digitized by Google MJJNE HEEEEN, LEDEN VAN HET GEMEENTEBESTUUB DEZEK STAD ')! WAAEDE AMBTGENOOT, MEDEBESTUUBDEB DEZEB DOOELUCH. TIGE SCHOOL I GEDEEEEE HOOGLEEBAABEN AAN DEZE EN ANDEBE INSTELLINGEN VAN HOGE ONDERWIJS STUDERENDE JONGELINGSCHAP VAN ONS ATHENAUM EN GIJ ALLEN, DIE DOORBREK UWE TALBIEKE OPKOMST AAN DEZE PLAATS GETUIGT VAN HET BELANG, 'T WELK GIJ STELT IN DEZE PLECHTIGHEID, EN VAN DE ECHTMATIGHEID DE HULDE AAN DE NAGEDACHTENIS VAN HEM, WIEN ZIJ 13 TOEGEWIJD I WEEST GEGEBOET, VBIENDEN EN VEREDEDEES VAN VAN LEN- NEP: WEEST GEGEBOET IN DIT ACHTBARE GEBOUW, EN ONTMOET EB, KAN HET ZIJN, WAT UW HABT HIEB ZOEKT, EN WAT HET MIJNE U ZOO GAAVO ZOU DOEN VINDENI Het is eene der treffendste bijzonderheden in onze gewijde evangelie- verhalen *, wanneer wij lezen, dat de discipelen van Johannes den Dooper, toen hun teerbeminde en hoog vereerde Meester door het zwaard van een' der lijftrawanten van een onwaardigen Vorst in den kerker onthoofd was, in stilte kwamen en aan het dierbare lijk in 't verborgen de laatste eere bewezen. Aandoenlijk voorbeeld van getrouwheid tot in den dood aan eenen Leermeester, die zijnen leerlingen de wegwijzer was ge- weest tot de hoogste waarheid : ja tot Hem, die de persoonlijke Waarheid, Digitized by Google 216 H. J. KOENEN de Wijsheid en het Leven is! Hoe veel daarvan verschillend zijn de omstandigheden, Mijnheer, die ons aan deze plaats vereenigen. Geen lafhartige dwingeland zal, vergramd om de lijkplicht die wij bewijzen, ons leven of onze vrijheid bedreigen. Geen mishandelde Leeraar, wiens bloed, als ware hij een verachtelijke misdadiger, werd uitgestort, verwekt ons beklag of maakt onze verontwaardiging gaande, terwijl wij zijn sterfelijk lichaam met bloedige tranen beschreinen. Wij behoeven geenzins in 't geheim, en als het ware steelswijze, aan het geliefde lijk een schroomvallige hulde te betonen. Rustiger en aangenamer, hoe aandoenlijk en weemoedig ook, is de plechtigheid, die ons in deze kweekplaats der Letteren heeft bijeengehaaldden; maar de verplichting is niet minder heilig, om hem, wien wij allen meer of minder te danken hebben, maar wien vooral zijn vroegere en latere leerlingen een onmiskenbare schuld van erkentenis wensen te kwijten, een laatste eer te bewijzen. Geen wonder derhalve, dat de Verzorgers derze Doorluchtige School, die niet slechts zelve allen zijne leerlingen geweest zijn, maar die ook de eer hebben aan het hoofd te staan eener instelling, welke kweekelingen het eenmaal waren, bij zijn afsterven aan zijne nagedachtenis een meer dan dagelijksch eerbetoon wensen te wijden, niet tot een uitbazuining van zijn lof, die de Overledene niet verlangd zoude hebben, maar ten blikken eener dankbaarheid en liefde, die hij nimmer versmaad heeft. Gezien dit niemand van jullie zal bevreemden, zo kan het ook enigszins strekken om de keuze te verklaren van den redenaar, die gewis niet de waardigste noch de meest geschikte is; maar die, gelijk hij voor niemand wil onderdoen in liefde en eerbied voor de nagedachtenis zijns onvergetelijke Leermeesters, het ook geenszins van zich kon verkrijgen, het volbrengen eener lijkplicht, hem door al te toegevende Ambtgenooten opgedragen, af te wijzen, door te weigeren, om de geheiligde schatting van hulde en dankbaarheid te betalen, welke wij aan de Man, die ons ontviel, zo onbetwistbaar verschuldigd zijn. Indien dus een bescheidene zelfkennis, een juiste waardering van onvoldoende talenten, hem het spreken aan deze plaats, en wel bij een gelegenheid als de tegenwoordige, moest ontaden, dat besef heeft ondergedaan voor het gevoel van eerbied en erkenning, dat hem eene wellicht vermetele poging gebood; en gij zult alzoo, Mijn Hoorders, den zwakken redenaar wel willen vergeten voor den dankbaren leerling. De spreker die voor U optrad mag het dierbare lijkoffer met bevende handen brengen, hij zal, vertrouw ik, verschooning vinden, dwarsom eene onmiskenbare roeping hem noopte, om in dit eerwaardig gebouw anderen, meer waardig dan hij, met woord en voorbeeld voor te gaan. Het tijdvak, waarin zich ons leven beweegt, is doorgaans van beslissende invloed op de vorming van onzen geest, op de ontwikkeling van onze vermogens, op de richting, die onze werkzaamheid aanneemt naar buiten. Veelbeteekenend was de tijd, waarin van Lennep het levenslicht aankeek. Gedurende de achttiende eeuw — een eeuw, die onze landen en stadgenoten zoo groote rijkdommen zag bijeenbrengen — had de inzameling der schatten van den geest met die des volgewordenen geldbuidels geen gelijken tred gehouden. Een gevoel van pijnlijke teleurstelling grijpt ons aan, wanneer wij zien dat het geen ten behoeve van den bloei der kunsten en wetenschappen gedaan werd, vergelijken met de overvloedige middelen, die onzen voorouders destijds ten dienste stonden. In de eerste helft van die eeuw, toen de Oost-Indische Maatschappij haar hoorn van overvloed zoo rijkelijk over deze Stad uitstortte, was de Doorluchtige School op het punt, om door gebrek aan belangstelling en ondersteuning te bezwijken. Toen er tegen het slot van die eeuw eindelijk een verwaking ontstond en herleving, zwaaide, helaas! de Tweedracht haar vurige fakkel in het rond; en de gedachtenisviering aan de stichting der Unie van Utrecht, werd gedraagd door schokken, die het bestaan van die Unie bedreigden. Straks verdween, te midden van het blauw van de burgertwisten, onze achtbare, onze door zoo veel alouden roem bestraalde Republiek in een donkeren nacht, die door opgewonden heethoofden als een luisterrijke dag werd begroet, en ging ons Vaderland in den gierstroom, door de stormen der Fransche omwenteling aan het wervelen gebracht, op de jammerlijkste wijze ten grond. In zoodanige felbewogen, voor het Vaderland noodlottige, maar voor de ontwikkeling van edele geesten mogelijk niet onvoordeelige dagen, viel de jeugd en jongelingschap van David Jacob van Lennep. Hij werd geboren te Amsterdam, den 15de Juli 1774, van Mr. Coenraad van Lennep, een der aanzienlijkste Regenten dezer Stad, en zijne jeugdige echtgenote, Vrouwe Cornelia Christina van der Poll, wier eerstegeboren sproet hij was. Zoo ooit omstandigheden van geslacht en betrekkingen vereenigd zijn gevonden, die gunstig op een jeugdig verstand konden werken, die omstandigheden waren hier aanwezig. Zijn Vader was een ervaren kenner van oude en nieuwe Letteren, en beoefende de dichtkunst niet zonder lof. Hij telde daarenboven onder zijn bijzondere vrienden mannen als Jeronimus van Bosch, Petrus Dorland, Zacharias Hendrik Alewyn, Lublink, Oosterdijk, Arntzenius, en anderen van niet minder uitstekende letterkennis. De eerstgenoemde, wiens invloed op Van Lennep wel de voornaamste plaats bekleedt, begroette de geboorte. van den eersten zoon zijns Vriends met een keurig latijnsch dichtstuk, waarin voorspellend werd aangeduid, dat hij zich eenmaal door het over- brengen van der Vaderen groote daden aan het nageschicht, onderscheiden zou. Die voorspelling werd door de ontkiemende talenten van het veel- belovende kind geenzins weersproken. Van zijne geboorte af was het de lieveling zijner Ouders, die van zijne voorspoedige ontwikkeling de schoonste verwachtingen opvatten. Toen de jonge van Lennep naauwelijks zeven jaren oud was, werd de zeeslag op de Doggersbank geleverd, welker niet ongunstige, schoon al te weidsch geroemde uitslag, vooral ook te Amsterdam, bij het langen tijd in sluimering verzonken volk, een geest- drift van Vaderlandse dede deed ontbranden, die tot vernieuwde krachts- inspanning noopte. Uit die opgewekte vaderlandse ijver kiemde onder anderen het ontwerp der Kweekschool voor de Zeevaart, van welke de Heer Cornelis van Lennep een der eerste oprichters was. Geen wonder dus, dat aan smans eenigen Zoon, op naauwelijks dijarige leeftijd, de 'eervolle onderscheiding te beurt viel, om, als ware het ten voorspel zijner ktere veelvuldige bemoeijingen ten goede van het opkomend geslacht, den eersten steen des aanzienlijke gebouws te leggen, voorzien van een schootsvel en een zilveren truweel, op welken de volgende regels gegrift waren: Digitale bron van: https://www.dbnl.org/teksten/vanlenne01_rede01/index.php REDEVOERING. 219 Terwijl der Vader deugd der Scheepvaart sticht een Tempel, Legt hun belovend kroost den hoeksteen aan het Y. Dus wordt een heldenstoet gekweekt aan deze drempel, Zoolang mijn Nederland den eemmaal draagt van ybu. Inmiddels werd zijn jeugdige geest en gemoed op een uitmuntende wijze gekweekt. Nog voor hij zich op de oude talen begon toe te leggen, leerde hij de beste fransche dichters kennen, en werd zijn geest gevoed door de leerzame werken van den wijzen Rollin, en zijn hart gevormd door de kernachtige klinkdichten van den godvruchtigen Drelingourt. Deze echt christelijke zedenleer zijn hem, gelijk hij zelf mij met nadruk verklared heeft, in de laatste weken zijns levens weerom tot overvloedigen zegen geweest. Iedereen veel belang is het, met welke leerboeken het ontluikend gemoed van den knaap voor hoere bestemming wordt opgeleid; zoveel veel zijn wij aan vrome ouders en leermeesters verschuldigd, die onze zielen voeden met de spijs, welke niet vergaat, maar blijft tot in het eeuwige leven. Op de Latijnsche School trok zijn ontluikend verstand weldra de opmerkzaamheid van den toenmaligen Rector Richeus van Ommeren, die de Latijnsche taal op een niet ongelukkige wijze hanteerde, en de jongelingen, welke hem op dat voetspoor volgden, met bijzondere welwillendheid plag te bejegenen. Ook de Heer Corneus van Lennep stelde veel prijs op zijn vriendschap, en heeft onderscheiden Latijnsche verzen van den Amsterdamschen Rector op een keurige wijze in nederduitsche dichtmaat vertolkt. Jan Lennep verliet de hoogste klasse der School met een voor zijn leeftijd inderdaad uitmuntend dichtstuk, behelzende, in sierlijke Latijnsche poëzie, de troostelooze jammerklacht van den stervende Hercules op den berg Oeta : — als moest de jeugdige Dichter met dien hartverscheurenden klaagtoon, zichzelf onbewust en gedeeltelijk tegen zijn eigen bedoeling, den naderenden ondergang des Nederlandschen Staats, aan wien de Franse Dejanira het vergiftigde kleed harer heilloze godeloosheid en bandeloosheid als bedriegelijk heilmiddel ten geschenke had overgezonden, op een treffende wijze voorspellen! 28* Digitale verzorgd door Google 220 tot J. KOENEN Onder deze voor den uitstekenden jongeling allervoordeeligste voorwaarden, werd van Lennep te Amsterdam student. De min dichterlijke, meer aan het afgezonderde leven der eenzame studeerkamer gehecht, Wyttenbach trok hem niet sterk aan, ofschoon 's mans grondige kennis van het Grieks den leergierigen discipel toch veelzins nuttig was. De welwillendheid van van Swinden daarentegen, die elken ijvervollen student, ook in een ander vak dan het zijne, aanstonds onderscheidde, had op zijn gemoed een weldadige werking. Maar niemand had op den dichterlijken leerling van van Ommeren een dieper en meer beslissenden invloed dan de fijnbeschaafde en rijkgeletterde Jeronimo de Bosch, de trouwe en smaakvolle huisvriend zijns Vaders, wiens voortreffelijke boekerij aan elken jeugdigen beoefenaar van poëzie en letteren onuitputtelijke schatten bood. Ook Cras, die zooveel invloed op den waardigen Kemper gehad heeft, was voor van Lennep een zeer gewenst Leermeester en Voorganger; en toen zijn leerling, na een driejarig verblijf aan onze Doorluchtige School, besloot, ook de Academie te Leiden te bezoeken, wist hij hem te bewegen, te voren nog hier te stede een proeve zijner gemaakte vorderingen af te leggen, door het verdedigen van een Verhandeling over het beroemde werk van Cicero De Finibus bonorum et malorum. In September des jaar 1793 naar Leiden vertrokken, was het ook daar weer zijn dichterlijke aanleg, welke hem, schoon verdiende prijs stellende op het ouderwijs van Ruhnkenius en Valckenaer, vooral met den smaakvolle Laurentius van Santen in aanraking bracht, die de Romeinse lier met goed gevolg bespeelde, en wiens nagedachtenis van Lennep in later leven erkentelijk heeft vereerd, door zijn onafgewerkte uitgave van het merkwaardige latijnse werk van Terentianus Maurus over de versmaat der Ouden, te voltooien. Ook liet hij nadermore, de Franse voorlezingen bij te wonen van den rijkbegabde Hoogleeraar Rau over de kanselrede, waarbij die uitstekende redenaar zijn toehoorders vergastte op zijn indrukwekkende voordracht van vele der voortreffelijkste stukken van een Bossuet, Bourdaloue, Saurin. Omdat de kringen, in welke van Lennep zich te Leiden bewoog, meestal vurig gestemd waren voor de zoogenaamde vrijheid van die dagen, de eerlijke en bezadigde geest des Amsterdamschen jongeling was wars van de buitensporigheden en gawelen, die destijds in Frankrijk op naam der vrijheid werden gepleegd; en hij, die de Poolse toejuichte toen zij zich voor hunne snood vertrapte nationaliteit manmoedig in de bres stelden, en het ontzet van Warschau in gloeiende toonen bezong, verfoeide zoozeer de Franse vrijheidsdwingelanden, dat hij zijn lier snaarde ter ere van Charlotte Corday, toen die rampzalige maagd haar teer leven prijs gaf, om haar onterde vaderland van de kluisters der vrijheidsdienaars te verlossen. In 1796 verwierf Van Lennep den doctoralen hoed; en nog datzelfde jaar verscheen zijne Buolicatio Manpada in het licht, welke toen reeds op zijn nog jeugdig hoofd de burgerkroon van een edele vaderlandsliefde met de lauweren der dichtkunst doorvlechten deed. In die schoone zangen, welke van zijn rijkbegaafd en weligen geest een zoo zuiveren afdruk teruggeven, ligt, als in een ontluikenden bloesemknop, de geheele geurige en smaakvolle bloemenschat en vruchtenoogst van zijn volgend dichterlijk en letterkundig leven opgesloten. Dat zuiver en blijmoedig gevoel voor Hollandsch natuurschoon en landelijk natuurgenot; die levendige belangstelling voor nationale herinneringen en overleveringen; dat warme hart voor de verrukkende tooneelen der lente, voor de zachte stoven van duin en beemd en meer door de koesterende zomerzon; die lustige deelneming aan jacht- en vischvermaak; die dankbare tevredenheid met de frisse opbrengsten van kruidhof en boomgaard; dat geopend oog voor de wisselende kleurschakeringen van het sombere herfstgroen, en voor het schouwspel van den afnemenden ouderdom des jaars; boven alles, die hartelijke voorliefde voor Haarlemse lachende omstreken, die teedere gehechtheid aan Manpadese statige eiken en beuken, aan zijn breede linden en welige waterwilgen, aan eigen vuurroer en weitasch en vinkennet: zijn zij niet gevoelens en gewaarwordingen, die dezelfde snaar deden trillen, aan welke later de welluidende toonen van den Hollandschen Buinzang en 'sDichters zwanenzang Aan de boomen van Manpad ontvloeiden: gevoelens en gewaarwordingen, die hem zijne voortreflijke Redevoering Over het veelvoorkomende van onzen grond voor gevoel en verbeelding, en zijne Verhandelingen Over de vroegere bewoners van Holland; Over de oude gemeenschap van deze landen, en Over het voorheen bestaan hebbende Westfriese toorn (welke laatste hij bijkans met eenen voet in het graf vervaardigde) hebben ingegeven. Ook in die latijnschen bundel vinden wij reeds die nooit bij VAN Lennep verflauwde ingenomenheid met de schilderkunst van Rondel, bijvoorbeeld in de reeksen van zijn Packmedia; ook daar reeds staat het echtklassieke met het zuiver-vaderlandsche element in zulk een innig verband, dat die beide niet bijeengevoegd, maar samenvatbaar, niet verbonden, maar vereenzelvigd schijnen te zijn. Toen de beroemde Daniel Wittenbach ten jaar 1799 zijn standplaats aan de Doorluchtige School alhier met een leerstoel aan de Leidsche Academie verwisselde, zou hij, naar men verhaalt, gaame gezien hebben dat zijn meestgeliefde leerling Willem Leonard Mahne, die zich door een Verhandeling over den Peripatetischen Wijsgeer Aristoxenus bekend gemaakt had, in zijn plaats aan het Atheneum beroepen werd. Doch de invloed van Jeronimus de Bosch, die de behoeften van een stad als Amsterdam beter kende dan de Bermijnse geleerde, deed de schaal ten voordele van onzen van Lennep overslaan. En zoo was dan nu voor de begaande Dichter en Geleerde op 25-jarige leeftijd een loopbaan geopend, die voortaan de bestendige en aanhoudende beoefening der Letteren tot de hoofdwerkzaamheid zijns levens zoude maken. Hij was gewoon, dankbaar zijn geluk te roemen, dat hij reeds zoo vroeg een vasten werkkring had gevonden, die hem, zonder onzekerheid omtrent de ware bestemming zijns levens, een bezigheid, aan zijn aanleg en zijn gaven gelijke, aanwezig waaraan hij zich geheel kon toewijden, en in welke hij 't midden van de ongunst der tijden, zijn troost en zijn sterkte kon zoeken en vinden. Van daar dan ook, in overeenstemming met hetgeen zijn vaderlijke vriend Bebus hem eenmaal had toegezongen, het onderwerp zijner Inwijdingsrede Over de voortreffelijke. Bepaalde via zijn in extremis vitae ne commoda quaeras, At ibi suppeditant haec Hicconis aquae. Fortunae portans tecum quae tela resistant, Tranquilio videas pectore quidquid agat. Fulmina saeva cadant, tonitruque remugiat aether, Et solis radios obruat atra dies: Nulla serenatum turbare pericula vultum, Nulla animum possint exagitare metu. H. De Bosch, Poemata, Ook het eerste huwelijk van van Lennep stond in verband met de betrekkingen, die hij in den dichterlijken kring der Amsterdamse geletterden had aangeknoopt. Jonkvrouw Cornelia Christina van Orsoy was de behuizingdochter van Pieter van Winter, den begaanden zoon des beroemden dichters van den Amstellaan en de Jaargetijden, en zelf verdienstelijk vertaler van Horatius, Virgilius en Siro. Dit huwelijk werd gesloten den 80e Sept. 1800, en maakte den trouwhartige minnende echtgenoot een zestig tal jaren recht gelukkig in den huiselijken kring, tot dat hij die waardige gade, hem ter grievende smart, in het beste hare leeftijds verloor. Hij heeft zijn innig leedgevoel over dit aandoenlijk verlies in een recht treffend en hartelijk nederduitsch gedicht; hetwelk later gedrukt is, op een indrukwekkende wijze bezongen. Een tweetal jaren daarna werd dat verlies vergoed door een tweeden echt met Jonkvyrouw Anna Catharina van de Poll, de achtenswaardige Vrouw, die thans op haar beurt het weduwkleed draagt onder den druk van haar onherstelbaar verlies. Onze VAN Lennep achtte zich, gelijk ik reeds aanduidde, door het verkrijgen van een betrekking als het Hoogere Ambt, in een haven aangetrokken, die, zoo zij voor het onweer al niet geheel veilig was, toch voor den storm een gewenste schuilplaats aanbood. Hoe vele wisselingen zag hij niet van dat gelukkige standpunt aan! Hoe moeilijk was voor elken Staatsdienaar en Regent die tijd, toen onder den bedriegelijken schijn van onafhankelijkheid, onze staatshulp, met een vreemden Vorst aan het hoofd, het groote schip des franschen Keizerrijks in al de wendingen die het nam, gedwee moest volgen! Hoe vele Stuurmannen werden niet, te midden der verbolgen zee, van het hevig geschokte roer afgeslagen! Hoe jammerlijk waren in die onderheid die dagen, toen de Nederlandsche vlag van den Oceaan, en de uitgeputte Staat uit de rij der volkeren van Europa verdween! In die tijden had hij het geluk, naar den raad van Cicero te kunnen handelen, die in een zijner onsterfelijke werken zegt: "Welke gewichtiger en heilzamer dienst kunnen wij den Staat bewijzen, dan wanneer wij het opkomende geslacht vormen en onderrichten; vooral in een toestand der tijden en der openbare zeden, in welken het door aller vereenigde pogingen dient te worden getoomd en beteugeld. En ofschoon het wel niet te verkrijgen, zelfs niet te vorderen is, dat alle jongelingen zich aan de beoefening der wetenschappen toewijden, dit zij nogtans het deel van enkelen, en wel van dezulken, wier invloed zich later over den geheelen Staat uitstrekt." Kunnen bevestigen hetgeen ik meermalen van oog- en oortuigen vernam, dat hij zich bij die gelegenheid een onovertrefbaar voorbeeld betoonde van gulhartige en innemende minzaamheid en vaderlijke goedwilligheid, alsof het zijn eigen kinderen of kweekelingen waren. Toen de goedhartige en letterkundige Lodewijk Bonaparte aan het hoofd van het Koninkrijk Holland werd geplaatst, was de bijzondere en geletterde van Lennep een dergenen, die de Vorst in de hem nog vreemde Nederlandse taal- en letterkunde zouden ondervinden. Hij verblijft zelfs eenige tijd op het vorstelijk paleis, om aldaar des te rustiger in de nabijheid zijns koninklijken leerlings te kunnen verblijven; en later ontving hij de vleiendste blijken der tevredenheid, die de Koning over zijn onderwijs aan den dag legde. Deze welgeslaagde werkzaamheid verschafte hem reeds aanstonds bij de oprichting des Instituuts een plaats in de Tweede Klasse, die zich met de Vaderlandsche geschiedenis, taal en oudheden bezig hield, terwijl hij in de Derde Klasse, die zich de Oude Letteren tot hoofdvoorwerp harer werkzaamheden zag aangewezen, eerst later, op den 8e Maart 1812, na den dood van zijn hoogvereerde Vriend en Voorganger Joachim de Bosch gekozen werd, en in deze dubbele benoeming een onderscheiding genoot, welke slechts aan vier der uitstekendste leden van het Instituut mocht worden verleend. In die beide Klassen was hij een der ijverigste en werkzaamste leden, zoolang deze geleerde instelling, welke zijn opheffing nu bijna anderhalf jaar geleden hij oprechtelijk betreurde, in stand gebleven is. Aandoenlijk en edel is een brief, die ik onder de mij goedgunstig verstrekte handschriften des Overledenen vond; een brief, in welke hij den Koning in de bange dagen, toen deze genoodzaakt was afstand te doen van den troon, zijn eerbied en zijn liefde betuigt, en welke over de gehechtheid van van Lennep aan dien zwakken maar edelmoedigen Vorst een zacht en beminlijk licht verspreidt. Een Vorst te bewerken in de dagen zijns voorspoeds, zegt inderdaad weinig; maar hem met hulde en troost bij te blijven, wanneer de wereld hem verlaat en den rug toekeert, dat getuigt van een edel gemoed en een welgeplaatst hart. "Uwe Majesteit (wordt in die brief gezegd:) Uwe Majesteit is van de oprechtheid der gevoelens overtuigd, die mijn hart voor haar koestert, en zij geeft mij daarvan een treffend blijk. Maar zij heeft die gevoelens nimmer in hun geheele omvang gekend. Ik was beschroomd - ik erken het - om aan den Koning te doen bemerken, hoe dierbaar hij als mensch mij was. Thans behoef ik mij niet meer in te houden. Maar -— sprak ik tot mijzelf: "Het is niet geheel en al ongelukkig. Zijn deugdzaam bestaan blijft hem bij. Sire! Gij hebt het middel gevonden om uw onheil edel, luisterrijk, doorluchtig te maken. Gij hebt 's Lands eer en de uwe bewaard; en Holland heeft zich over zijnen Koning niet behoeven te schamen. En wat er ook gebeuren moge: waar Uwe Majesteit zich moge bevinden, onze liefde en onze beste wensen zullen haar vergezellen." Hoe zeldzaam gebeurt het, Toehoorders, dat landvlijtige Vorsten de uitdrukking van zoo edelaardige gevoelens tot troost en bemoediging op hun troostelooze en moedbenemende tocht met zich voeren! Toen echter later de afwerping van het Franse juk door het herlevende Nederland, bij den gevallen Vorst het denkbeeld deed geboren worden, dat hem wellicht op nieuw eenig uitzicht op den verlaten troon kon geopend zijn, en hij van Lenneke over dit teedere vraagstuk herhaaldelijk briefwijze raadpleegde, leide deze, daar het Vaderland luidens en duidelijk sprak dan ooit, het stilzwijgen op aan de stem der oude erkentenis en genegenheid, en antwoordde met ondubbelzinnige rondborstigheid, dat Nederland slechts Nederland was, waar de onbeperkte Leeuw, gelijk toen, de Oranjestandaard plantte; en Hollands voormalige Koning had van zijn kant de edelmoedigheid, zijn oude Vriend deze verklaring oprechtelijk ten goede te houden. Men vindt niet zelden geletterden, die zich in bangere tijden in het studeervertrek opsluiten, om zich aan het zwoegen en lijden met het benare Vaderland te onttrekken. Zoo werd aan de beroemde Dichter Goethe de taak gelegd, dat hij, toen in Duitsland midden in de bangste oorlogsgevaren een edele geestdrift ontwaakte om de onwaardige schande van het vaderland te wreken, wel ver van voor de edelmoedige mannen, die door deze zucht werden ontvlamd, zijn leven te wagen, of zelfs maar, zijn leer te snaren, zich bezighield met de studie van het Sineesch! Wie ook door zodanigen vaderlandschen geest mogen bezield geweest zijn: verstandt van Lennep het onderwerp met hetwelk hij zijn leerstoel het eerst beklommen had, in geenen deele! Toen de Franse beambten en garnizoensleiders deze streken ontvluchtten, maar er nog geen geheel gelegenheid bestond dat zij niet zouden keeren, en men dit geacht kon worden zijn leven op den teerling te zetten, was van Lennep onder de eersten die zich lieten benoemen in de nieuwe Provinciale Regeering, gereed om de teugels deze stad, die aan het gevallen bestuur ontglipten, ter hand te nemen; en hij bekleedde zijn zetel zolang de Stad zijn geboorte zijn bijstand scheen te behoeven. Toen was het gevaar geweken, achtte hij zulk een eene betrekking minder overeenkomstig met zijn roeping als Hoogleraar aan de Doorluchtige School, en legde die neder. En als later de naar Elba verbannen Franse Heerscher zijn wijkplaats verlatende, den zoodanigen noodgedwongen troon durfde heroveren, was van Lennep een van degenen die het fonds tot aanmoediging der gewapende dienst oprichtten: een lofwaardige instelling, in welks bestuur hij ook aanstonds als Vicepresident nevens den Heer Hubercooper van Maarseveen plaats nam, en van welke hij later, na het verschijnen van den eersten Voorzitter, Graaf van Limburg Stirum, een reeks van jaren (van 1841 tot op zijn dood) wakker aan de spitze stond. Straks greep hij ook de vaderlandse lier aan, die nooit onder zijn vingers voor Napoleon geklonken had, en lokte uit de aangeslagen snaren die hartelijke lierzang op Nederlands Rijk herdacht en gevestigd, welke onder de hoogste en edelste gedichten in welke de vaderlandse lieder onzer Zangers zich lucht gaf, een eerste en eervolle plaats bekleedt. Oeen wonder; dat toen de Souvereine Vorst, te rade geworden om het Hooger Onderwijs door een besluit te regelen, verlangde door een Commissie van bevoegde geleerden te dier zaak te worden voorgelicht, ook de naam van Van Lennep onder de gelastigden tot deze eervolle doch moeilijke roeping werd gevonden. Van de beraadslagingen dezer Commissie, genoemd bij Vorstelijk Besluit van 18 Januari 1814, was de regeling door het Besluit van 2 Augustus 1816 het gevolg. Welken invloed Van Lennep op het Verslag dezer Commissie heeft gehad, is mij niet onderscheidenlijk gebleken, en ik durf dus niet verzekeren of het waar is, wat men wel eens heeft verhaald, dat aan hem de oprichting van afzonderlijke leerstoelen voor de Geschiedenis en Taalkunde des Vaderlands is dank te wijten. Indien deze bijzonderheid juist is, dan heeft onze Nederlandsche Letterkunde hem ook daardoor zeer grote verplichting; want ofschoon ik niet zou durven beweren, dat dit onderwijs altogether evenzeer aan een sterkgespannen verwachting beantwoord heeft, zeker is het toch, dat die leerstoelen zo vele brandpunten uitmaakten, waar de nationaliteit onzes Volks kon worden ontstoken en versterkt, en de Geschiedenis des Vaderlands, die tot hiertoe slechts een bestanddeel van het lager onderwijs had uitgemaakt, in het Academische stelsel met den rang die haar betaamde werd opgenomen. Van wie derhalve, van wie anders kon de tweede eeuwfeestviering onze Doorluchtige School ten jaar 1832 vooral haar glans ontleenen, dan van hem, die, benevens zijn uitstekend redenaarstalent, zoo onmiskenbare verdiensten had ten opzichte van het Hooger Onderwijs in Nederland, en die met van Swinden krachtig had gewerkt tot de instandhouding van deze onze instelling. Er bestond hieromtrent dan ook bij volstrekt niemand enige twijfel. Iedereen beschouwde van Lennep als de Man die den luister onze School in haar geheele omvang persoonlijk vertegenwoordigde; en hij was, om zó te spreken, de held der feestviering, in welke hij zich in de volle kracht zijns rijperen leeftijds vertoonde, en waarbij Amsterdam hem te meer dank verschuldigd was, daar hij, weinige jaren vroeger, de eervolle roeping tot den leerstoel der Oude Letteren aan de eerste Hoogeschool onzes Vaderlands, ten behoeve zijner volstrekt beminde moederstad van de hand had gewezen. Doch het waren niet de fraaie letteren alleen die zijn aandacht boeiden. Ook op de belangen des Vaderlands in eenen ruimeren kring wist hij zijn studie toepasselijk te maken. Onder de merkwaardige Verhandelingen die hij na de herstelling onzer Digitized by Google REDEVOERING. 229 nationale onafhankelijkheid heeft gehouden, behoort ook insonderheid een Redevoering gedaan in de Maatschappij Felix Merlus: Over de Maatregelen der Ouden omtrent de armoede, en de opmerking die dezelfde verdienen in onzen tijd; een allerbelangrijkste verzoevering, waarin hij de stichting van volkplantingen, zoo binnen als buiten 'slands, met warmte en welbesprekendheid bepleitte, en vooral ook het oog sloeg op de altoos door hem met zooveel behoedzaamheid aanschouwde duinen, en de woeste gronden van onafzienbare uitgestrektheid, die in Gelderland, Utrecht, Drenthe, Overijssel en Brabant sedert eeuwen onbebouwd lagen; overtuigd, dat ook het dorstste zand menschen kan voeden, en dat ook de schraalste duin- en hei-gronden, onder het wijs opzicht van een goed bestuur, door de nijverheid in vruchtbare beemden kunnen herschapen worden. — Men zal zich hierbij gewisselijk herinneren, dat deze denkbeelden, die toen zelf nog niet of nauwelijks ontgonnen waren, sedert algemeener benutting, niet altijd door even voordeelige vruchten zijn bekroond geworden; doch men behoort daarbij niet uit het oog te verliezen, dat het in zich zelf onmisbare beginsel de verantwoordelijkheid niet mag dragen van feilen en misgrepen, in welke men bij de uitvoering verwaarloosd is, of van omstandigheden, buiten het toenmalige oog bereik gelegen, die soms verwachting en ramping hebben doen falen. Het behoefde waarlijk geenszins te bevreemden, dat een Man, die zich zoo velerlei wijze voor het algemene welzijn bezorgd betoonde, bij de eerste verkiezing der Provinciale Staten volgens de Grondwet van het Koninkrijk der Nederlanden, in dat staatslichaam, welks lidmaatschap niet onbestaanbaar was met zijn Hoogleeraarsambt, werd verkozen. En wie ook kon geacht worden waardiger te zijn om Hoogeward en de Hollandsche belangen te vertegenwoordigen, dan hij, die niet alleen wegens zijn betrekkingen en staatkundige richting de lieveling was der invloedrijkste patricische geslachten, maar die zich ook zoo bij uitnemendheid als kenner en liefhebber der Provincie had onderscheiden; en die daarenboven met de landhuishoudkunde zoo vertrouwd was, dat de Franse Regering hem, in de dagen van onze invloed in het grote rijk, belast had met de beoordeling en herziening van het Franse Wetboek voor den landbouwkundigen (Code rural), hetwelk de Keizer, voor de invoering hier te lande, naar de plaatselijke behoeften der Nederlandse gewesten wilde wijzigen? Van Lennep had voor deze provinciale betrekking zoveel genegenheid, dat toen hij in 1838 zijn Hoogleeraarsambt aan zijn grotere zielsvermogen en lichaamskrachten grootendeels meende te moeten overlaten, hij het zich tot een genoegen en voorrecht rekende, tot lid van de Gedeputeerde Staten te worden benoemd; een ambtsbediening, die hij tot op drie jaren voor zijn dood, met grooten lof van doorzicht, van ijver en werkzaamheid, waargenomen heeft. Hem waren in die betrekking, behalve de polder-aangelegenheden, de vraagstukken terzake van dienstplichtigheid en schutterij, en de strandverdediging, meer bepaaldelijk de aangelegenheden betreffende het onderwijs, opgedragen. Als lid van de Gedeputeerde Staten was hij dan ook benoemd tot voorzitter van de gewestelijke Commissie van onderwijs in Noord-Holland. In die werkkring vooral wist hij zich, gelijk trouwens in al zijn maatschappelijke betrekkingen, de achting en toegenegenheid zijner medeleden in hooge mate te verwerven, terwijl zijn minzame omgang bij allen, die hem ook daar van nabij gekend hebben, een aangename herinnering na laat. Het is er echter verre van, dat deze bediening van Lennep zoude hebben bewogen, om zijn letterkundigen werkkring geheel en al vaarwel te zeggen. Veel behoorde juist onder de redenen, die hem noopten om het drukke Hoogleeraarsambt aan een jeugdiger opvolger over te laten, de wenscht, om zijn uitgave van Hesiodus, reeds zo lang toegezegd, maar ook zo lang vertraagd, eindelijk met kracht ter hand te nemen. En inderdaad verscheen vijf jaar na de aanvaarding van zijn nieuwe betrekking de Theogonie; drie jaren later de Werken en dagen; en was, toen de dood aan dit werkzame leven een einde maakte, het derde aan Hesiodus toegeschrevene werk, het Schil van Hercules, ter druk gelegd. — Hoe zeer van LenNEP op de hoogte wist te blijven van de jongste ontdekkingen, die op het veld der oudheidkunde werden gedaan, bleek mij onder andere nu drie jaren geleden, toen hij op het Paleis alhier in mijne tegenwoordigheid aan onze geëerbiedigde Koningin een zeer nauwkeurig en volledig overzicht gaf van de Babylonische en Assyrische gedenkteken en opschriften, in de laatste jaren aan het licht gekomen, dat ik mij gelukkig zoude gevoeld hebben, zijn belangrijke mededeelingen op schrift of in druk te bezitten. Maar vooral bleek zijn onverlaatschte liefde voor de studie, aan welke zijn leven toegewijd was geweest, toen hij aan deze zelfde plaats, waar ik mij thans bevind, den vijftigjarigen jubelde dag vierde van de aanvaarding van zijn Hoogleeraarsambt; een plechtigheid, die nog te onverzwaar in aller herinnering leeft, dan dat ik u, Mijnheer, den indruk zou beproeven weer te geven, die 's Mijnheer onvergetelijke woorden op zijn overblijfsel gehoord maakten, of dat ik u de algemene instemming en tevredenheid zou behoeven te schetsen, toen de achtbare Bewindspersoon, aan het hoofd van dit gewest geplaatst, hem in 's Konings naam met het Commandeurskruis der Orde van den Nederlandschen Leeuw versierde. Zoo ook de verleening van een ordeteeken de toejuiching aller harten heeft verworven, het was deze koninklijke onderscheiding, aan de Amsterdamse Oud-Hoogleeraar geschonken. Zoo was, onder de veelsoortigste werkzaamheden ten behoeve van het Vaderland, het gewest en deze stad, het eerwaardig hoofd van de LEN-NEP met eere vergrijsd. Omgeven door een bloeiend en krachtvol kroost; zijnen dichteroem ziende herleven in den oudew spruit van zijn eersten echt, wiens tegenwoordigheid alhier mij verbiedt om zijne gaven te roemen, was ook de ouderdom hem geen last; veeleer een gewenschte voorbereiding tot een hoger leven. Binnen en buiten 'slands geëerd en geromaniseerd, bleef hij een voorbeeld van die bescheidenheid en nederigheid, die hem van zijn jeugdige leeftijd af gekenmerkt hadden: de vraagbaak en raadsman van vroegere leerlingen, oude vrienden en hoogachtende tijdgenoten; en waren hem de zachte luchten, die in de wenkende toppen van de Manpads geboomte speelden, de liefelijk lispelende bodem eener eeuwigheid, tot welke hij van nu af (zijne laatste dichttoonen hebben het getuigd!) al zijn gedachten en zijn geheele hart verhief. "Ik wandel zo zachtjes naar het graf," waren de woorden, die hij tot den Spreker die voor u staat richtte, een der laatste malen, dat deze, hem ontmoette. Nu juist twee maanden geleden heeft hij die wandeltocht voltoegd, en liet hij ons, die hem rouwdragend na hingen, de herinnering achter van een leven, dat, gelijk hij meermalen getuigde, van de zegeningen des Heeren overvloeide, tot het hem bij 't volegenot van zijn uitgebreide zielsvermogens en van zijn gelukkig geheugen (ook dit was altijd zijn wens en zijn bede geweest!) door een kalm en vredig einde werd bekroond: het leven van een van die grote en goede mensen, welke een zegenend God aan een land en volk nu en dan — ofschoon naar onze schatting te schaars — in zijn onverdiende gunst verleent. Ik heb u, Mijnheeren, in het eerste deel mijner rede een zoveel mogelijke getrouwe levensschets van den Overledene voor ogen gesteld. Ik zou het hierbij gelaten hebben, indien ik mij niet geroepen achtte, uwen blik nog meer bepaald op zijn voorbeeld te vestigen in de verschillende betrekkingen, in welke hij vooral als een ster van de eerste grootte aan ons letterkundig hemelrijk verdient te worden beschouwd. Hier vooral is het te vrezen, dat ik bij den grooten rijkdom en de uitnemendheid des onderwerps, zal te kort schieten, en moet ik dus, miser nog dan tot hiertoe, uw toegevendheid met bijzonderen aandrang inroepen. Reeds in de eeuw der Hervorming werden de Klassieke studien in de Nederlanden op een zoo ijverige wijze beoefend door allen die tot de hoogere standen der maatschappij behoorden, dat men zich in geheel het overige Europa uit onze gewesten in dat vak leermeesters verkoos. Zoo werd Christoffel Longolius (de Longueil) uit Mechelen, die de stichter van de sectie der Ciceronianen en de welsprekendste man aan deze zijde der Alpen was, tot opvoeder van den koninklijken Vorst van Hongarije benoemd. Zoo werd Adriaan Damman uit Gent in de zestiende eeuw door George Buchanan naar Schotland beroepen, om den jeugdigen adel in de staatswetenschappen te onderwijzen. Die roem bleef ons Vaderland bijzonder eigen, waar de vermaardste Humanisten, een Lipsius, de twee Heinsius', Vossius, Musius, en de onsterfelijke Groot in geleerdheid met hunne Voorgangers, J. C. Scaliger, Muretus, Casaubon, wedijveren. De beoefening dezer Letteren strekte den Nederlander, gelijk reeds de Hoogleeraar van Heusden dit heeft betoogd, tot een zelfstandige vorming van den geest, in stede van menig afgetrokken, virilocgeerig stelsel, dat in andere, in naburige landen zich deed gelden. In de achttiende eeuw was de overlevering van oude filologische geleerdheid vooral door twee uitstekende mannen, een Perizonius en Wesseling, naderhand door Hemsterhuis, Ruhnkenius en Valckenaer, in stand gehouden. Doch niet altijd konden deze beroemde mannen, hoe groot hunne verdiensten ook overigens waren, den blaam van een dode kamergeleerdheid ontgaan. En deze wel eens eenigzins verdiende berisping, zij is, mijns inziens, hieraan toe te schrijven, dat de gemeente, de minnelijke helft van het menschelijk geslacht (de vrouwen), die door haar fijn gevoel en teder bewustzijn van welvoegelijkheid en welstandigheid, zo veel tot de ware beschaving bijdragen, door de publieke meening, mogelijk uit vooroordeel, maar toch uit een zeer algemeen veroordeel en in hetwelk zij zelf veelal deelen, van de beoefening der Oude Letteren zijn uitgesloten. Die beoefening moest daardoor soms als vanzelf een onbevallig karakter van letterzifterij aannemen, en wel eens beroofd worden van dat bekoorlijke en aanlokkelijke, hetwelk vooral door den invloed der beschaafde vrouwen wordt gekweekt en bevorderd. Op welke wijze nu dit hieraan beter worden te gemoet gekomen, dan door bij de studie der Ouden vooral op het esthetische bestanddeel te letten? Want dit is vooral de onderscheidende eigenschap der Oudheid, dat zij steeds in haar uitgezochte vormen het ideaal der verhevenste schoonheid verwezentlijkt. Zij heeft daarbenevens de verdienste eener juistheid van uitdrukking, die zo ver gaat, dat de grote schrijvers der Grieken en Romeinen geen woord gebruiken, dan met de meeste nauwkeurigheid. De beroemde Geschiedschrijver en Staatsman von Muller vertelt ergens, dat hij reizigers gezien heeft, die in een stormigen nacht en met een onbekwame stuurman, behouden te Athene zijn aangekomen, omdat zij geheel op de berichten van Strabo waren aangewezen. Van Lennep, die een man van 30 Digitized by Google 234 H. J. KOENEN van zoveel smaakvolle menselijkheid en keurige gevoelsgave was als weinig anderen, was diep aandoenlijk voor die uitnemende eigenschappen. Bij hem stond dus de verhevenheid der gedachten en de Leukbaarheid der uitdrukking op den voorgrond; en van daar die esthetische behandeling, die zijn dichterlijk gevoel vorderde, en waarin zijn smaak alleen bevrediging vond. Dat onophoudelijke ziften en schiften, dat verdenken en verwerpen van de overblijfselen der Oudheid, waarbij de twijfelzinnige beoefenaar vooral jacht maakt op onechte plaatsen, of zelfs geheele werken als van onzekere afkomst brandmerkt, ook zonder dat enige stellige getuigenis der Oudheid daartoe recht geeft, kon hem geenzins behagen. Hij mocht na in zijn behoudende gezindheid wel eens een weinig te ver gegaan zijn, en nu en dan kennelijke blijken van verbastering in den wind geslagen hebben: ik begeer dit niet onbepaald te ontkennen, ofschoon het anders toch waarlijk niet in zijn gewoonte lag, enige beginsel te overdrijven. Onze nieuwheidzoekende eeuw, dus meen ik, was toch reeds zóó gezind om lare jeugdige wijsheid in de plaats te zetten van de beproefde ervaring der eeuwen, dat men haar streven geenzins behoefde te bevorderen door de eerwaardige overblijfselen der Oudheid zonder afdoende gronden in verdenking te brengen; en hij wenschte dus liever de voedzame vrucht te proeven en te genieten, dan lang over den oorsprong en de afkomst dier vrucht te redetwisten. Hij wist ook, dat de twijfelzucht haar krachten soms aan de ongewijde Oudheid proefde en oefende, om die naderhand tegen de heilige oorkonden onzes geloofs des te werkzamer aantoe te wenden; en dat men van het stormgevaart, bestemd om den Pentateuchus te rammen, wel eens op de Ilias of de Odysseus de proef nam. Het was daarboven niet slechts de schoonheid van de schriften der Ouden die hem dierbaar was, maar ook hun waarde ter verkrijging van echte levensvreught en grondige wetenschap. Hij haalde niet zelden de woorden van Macrobius aan, die reeds in zijn tijd zei: "Wij zijn in vele dingen onwetend, die ons niet onbekend zouden zijn, bijna aldus wij gemeenzamer waren met de schriften der Ouden." En inderdaad, vrij moeten niet mee zien, dat wanneer we in de meesterstukken der Oudheid blijvende modellen van smaak en stijl hebben erkend, wij hierdoor reeds aan hunne verdiensten recht hebben gedaan. Wij behooren daarin, zoo we billijk vinden te zijn, de onwaardeerbare bijdragen voor de wetenschap niet voorbij te zien; en vooral ook niet te vergeten, dat, zoo Heidensche wijsheid tegenover het Evangelie dwaling en flikkerglans is, de wijsheid echter van menigen Heiden de wijsheid van vele zoogenoemde Christenen beschaamd heeft. Ja, Mijnheer van Lennep was een uitgekeken voorstander van vruchtbare beoefening der Klassieke Literatuur. Reeds toen hij nog jong was, zoude hij hebben kunnen zeggen, gelijk de beroemde von Muller, toen een laatdunkende Staatsman op hem wegens zijn jeugd meelijdend neerzag: "Ja, Mijnheer, jong ben ik, maar ik heb de Ouden gelezen." Hoe zuiver van Lennep de geest der fijngeletterde Ouden in zich had opgenomen, bleek het onmiskenbaarst in zijn echt klassiek Latijn, en vooral in zijn gedeelte over de viering van 22-24. (De rest is vervangen door de oorspronkelijke tekst in het Nederlands.) 