title: Annales Academici
creator: None
text: Alessandro Volta dicendis Mercurii, Ioys et Veneris, hora XI, Dogmaticam et Apologetiam Christianam, secundum Compendium, a se et p. Hopsteds, de Groot edendum, exponebit; diebus Martis, Mercurii et Ioys, hora XII, secundum Compendium suum typis expressum, in Theologiam Christianam moralem inquirebit; diebus Lunae atque Veneris, hora XII, et die Martis, hora I, loca nonnulla Hermeneutica sacra, secundum Compendium suum typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hederica cum Allusionibus interpretabitur. Guido Guilielmus dicit Lunae, hora XI, et die Ioys, hora I, de Historia et de Critica librorum Novi Foederis; die Martis, hora IX, Epistolam Pauli ad Philippenses interpretatur, et diebus Ioys et Veneris, hora IX, Acta Apostolorum, Cap. I — XII, cum Allusionibus cursim leget; diebus Martis et Veneris, hora VIII, et die Ioys, hora X, Theologiam Practicam tradet, secundum Compendium suum, typis editum; die Veneris, hora IV dimissa, exercitia Homiliae, et die Sabbati, hora XI, exercitia provectiorum Catecheticorum, cum pueris instituenda, moderabitur. Disputationibus cum publicis tum privatis de Sectis Theologis, die Mercurii, hora III, suis vicibus, praesunt Theologiae Professores. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. Fridericus Christianus de Oreve diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XI, Logicam docebit; diebus Ioys, Veneris et Sabbati, hora IX, Historiam Philosophiae antiquae exponet; iisdem diebus hora X, Metaphysicam tradet; hora auditoribus commodam Mechanicam explicabit. Cum prosvectioribus exercitii Phenomenologiam mentis interpretabitur. losus A LOANNES PHILIPPUS YALETON Antiquitatem Hebraeicam explicabit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Elementa Grammaticae Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus iisdem, hora VIII; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII; Zebros losuae et Iudicum interpretabitur diebus iisdem, hora X; PSALMOS selectos interpretabitur die Sabbati, hora X. Cum provectioribus, KOREGARTENii Chrestomatiam privatim leget die lovis, hora VI, et Chrestomatiam Kirschianam a Goensteinio editam eodem die, hora VII. HISTORIA. JOSEPHUS ANDREAS LONCKBLOET Historiam Patriae politicam exponet diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII; Linguam Hispanicam et Litterasque Hispanic eas explicabit et doctrinam Hispanicam tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XII; Exercitia practica moderabitur die Martis, hora I; fabulam Hispanicam caret ende eiccast interpretabitur diebus Lunae et lovis, hora I; Shakespearei tragoediam Magbeth interpretabitur diebus Mercurii et Veneris, hora I; Exercitium oratorium moderabitur diebus Lunae et lovis, hora VI p.m. HISTORIA. JOSEPHUS HENRICUS diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, Antiquitates Romanas exponet; Historiam universalem iisdem diebus, hora X; Antiquitates Graecas iisdem diebus, hora VIII. DOCTOR. CORNELIUS MABINUS FRANCKEN diebus lovis et Veneris, hora X, Salustii loca selecta, maxime Orationes et Bellorum, HORATII Satiras; diebus lovis et Veneris, hora VIII, Saturae, hora X, Demosthenis Philippicas, Aristophanis Plutum; diebus lovis et Veneris, hora XI, Historiam Artis Dramaticae antiquae enarrabit; die Lunae et Mercurii, hora I, Paedagogicum tradet, adiunctis Latine scribendi et disserendi exercitiis. IN FACULTATE IURIDICA. HENRICUS NIENHUIS, muneris vacationem consecutus, lectiones nullas edit; quodsi alia ope iuris studiosis prodesse poterit, eam, quantum per vires licebit, petentibus lubens accommodabit. LAGO Bus HERMANNus PHILOPSE dicbus Martis, hora XI, Mercurii, hora X, lovis et Veneris, hora XI, Institutiones Justiniani explicabit; die Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora IX, mense vero Maius, Junius et Septembris, iisdem diebus, hora VIII, selectos Pandectarum locos tractabit; die Lunae, hora X et XI, die Martis, hora X, Historiam juris Bomani enarrabit; die Mercurii, hora IX, lovis et Veneris, hora X, Systemaedia et Methodologiam juris tradet. Diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora XII, jus Civile Antiquum explicabit; diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora I, Procedus civilis principia exponet; diebus Martis et lovis, hora I, die Veneris, hora XII, jus Mercatorium tradet. Bernardus Iuandus oratama tradet jus naturale diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora XI; jus criminale diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Ordinem judiciorum publicorum diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IX. Otto van Rees Oeconomiam politicam docebit diebus lovis et Veneris, hora X, die Sabbati, hora XI; Statisticam patriae exponet diebus lovis et Veneris, hora XI, die Sabbati, hora XII; jus publicum tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XI; jus gentium Europaeum explicabit diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora XII. Disputationibus publicis et privatis lubenter praesunt Medici Professores. Digitized by Google 900 ORDINEM LECTIONUM. IN FACULTATE MEDICA. Acos Bus BAART DX LA VAiLLB diebus Mercurii et lovis hora VIII, et Saturni hora IX, sed post ferias Paschales, diebus Mercurii et lovis hora VIII, Veneris et Saturni hora VII, in Nosocomio ad parturientium lectos practice instituit: — diebus Lunae et Martis hora VIII, in Obstetriciam Technicam docebit: — Therapiam Specialem morborum tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii hora IX, et post ferias Paschales diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis hora VII, et Lunae et Mercurii hora IX: — diebus Mercurii hora X, et Saturni hora VIII, Mediatema Farnaearum docebit: — diebus Lunae, lovis et Saturni hora X ad XII, ceteris diebus hora XI ad XII, in Nosocomio Academico Clinicas exercitationibus vacabit. FRANCISCUS ZACHARIAS ERMEN lPathologiam generalem docet diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Histologiam, diebus Lunae, Mercurii et lovis, hora XI; Anatomiam pathologica, die Martis, hora XI, die Veneris, hora VIII et X. Exercitationibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora XII. Ianus Hissink lanseni Chirurgiam docet die Martis, hora X, diebus lovis et Veneris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, hora IX; Doctrinam de morbis oculorum tradit diebus Mercurii et Saturni, hora XII; Clinicas exercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora XII; Anatomi emporium exponit diebus Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora IV; Dissectionibus cadaverum anatomicis tempore opportuno instituendis quotidie praesertim. Accus Yan Dobbins Physiologia generalis docet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII; Physiologia specialis et experimentalis dirus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII, et die Veneris, hora X^XII; Bellmediorum et therapeuticos usus, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Pharmacologia et Pharmacologia experimentalis, die Mercurii, hora Xn, die Veneris, hora IX, die Saturni, hora X — ^XII; Pathologiam et Politiam medicam die Lunae, hora IV — VI; Morbos systematis nervosi die Veneris, hora IV— VI; Indagationes physiologicas in Laboratorio Physiologico quotidie praerebit. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HERMANUS GHISLAINUS VAN HALL die Veneris, hora VIII et IX autumno et aestivo tempore etiam die Martis, lovis et Saturni, hora VIII, elementa Botanica illustrabit, die Martis, hora I, Botanices sublimioris selecta quaedam capita tradet; die Mercurii hora IX et X agit de plantis medicinalibus aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica applicata, ordine Familiarum naturalium; die Saturni autem, hora X et XI, Oeconomiam ruralem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, alternis dierum hebdomadibus, die Mercurii hora matutina VII, cursus botanicus praerebit. IANUS GUILIELMUS ERMSRINS diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XI, Arithmetica, Algebra, Geometria et Trigonometria plana elementa explicabit; Physicam experimentalem docebit die Mercurii, hora I, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII, Physicam theoreticam universam, aut selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet. De Mathematicis elementis disquisitio habebitur diebus lovis, Veneris et Saturni, hora pomeridiana III. NICOLAUS MULDER die Lunae, hora X, Zoologiae elementa, die Martis, hora X et XII, Historiam Reptilium et Piscium naturalem docebit; diebus Veneris et Saturni, hora XI, Anatomen animalium comparatam tradet. Entomologiam exponet horis commilitonibus commodis. Observationes zoologicas et zootomiae practicas quotidie praerebit. QUILISLMUS ADRIANUS SCHEDAE dicbus lovis et Saturbi, hora IX, Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit; selecta Algebrae capitula exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elementa tradet die Mercurii, hora I, et die lovis, hora pomeridiana VI; Geometriam analyticam, Calculum differentialem et integralem, Mechanicam analyticam exponet horis commilitonibus commodis; Breviat mathematica futurorum Fracteurum moderabitur horis postea indicandis. ORDO LECTIONUM. Petrus Joannis van Kershoff diebus Luna et Martis, hora II., die vero Mercurii, horis XI et XII, Chemiam analytica docebit; diebus lovis, hora XI, et Saturbi, hora X, Chemiam corporum organicorum explicabit; diebus Luna, hora XII, et lovis, hora X, Chemiam pharmaceuticam tradet; Chemiae technologiae cursus in usum publicum explicabit diebus Luna et Martis, hora pomeridiana XI; Chemiam practicam docebit et Ewerdtia chemica in Laboratorio moderabitur quotidie. NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA GRONINGANA die XXXI DECEMBER CIOIOCCCLIX. In Facultate Phil. Theor. et lit. Huma . . 52. » » Philosopia 50. » » Medica . . . 21. » Disc. Math. et Phil 16. Theologia . 85. 183. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, inde a die XIV Octobris CIOIOCCCLVIII ad XIum Octobris CIOIOCCCLIX. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. 1858. d. 8 Dec. Johannes Heuleman, ex pago Nieuweschans Groninganus, publice defendita commentatione de Zenone Eleuso, Phil. Theor. et Lit. Hum. Doct., cum laude. 1859. d. 7 Sept. LUPPO Dirkema, ex pago Hoogezand Groninganus, publice defendita dissertatione historica de pace Cimonica, Phil. Theor. et Lit. Hum. Doct., cum laude. IN FACULTATE IURIDICA. 1859. d. 27 Jan. Carolus Johannes Jacobus Wyckerfeld, Groninganus, privatim defenditis thesis iuris, lur. Rom. et Holl. Doct., cum laude. d. 2 Mart. Johan Lothman van Sohmanius, ex pago Usquert, publice defensa dissertatione iuridica de origine dominium possessionis eiusque vi in addendo, et supplendo iure Romanorum Acrediairo, iur. Rom. et H. Doct., magna cum laude. d. 30 Maii. Erasmus Buma ^ Leovardia-Frisius, privatim defensis questionibus iuris, iur. Rom. et H. Doct., cum laude. Digitized by Google DOCTORES CREATI 205 d. 20 lun. SAMUEL van Hoogten, publice defensa dissertatione Neerlandice scripta et de waarde, iur. Rom. et H. Doct., summa cum laude. d. 2 jul. IOANNES AEMILIUS ABRAMUS VAN PANHUYS, ex pago de Leck Groninganus, privatim defensis questionibus iuris, iur. Rom. et H. Doct., cum laude. d. 12 Oct. BERNARDUS LOUKE BUMA, Leovardia-Frisius, privatim defensis questionibus iuris, iur. Rom. et H. Doct., cum laude. IN FACULTATE MEDICA. 1858. d. 1 Dec. HENRICUS HIËRONYMUS SANDERS, ex pago Zellingen Groninganus, publice defensa dissertatione over de natuurbarende oorzaak der Cystosie, Med. Doct. d. 18 Dec. AREND FOLMER, Groninganus, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. d. 22 Dec. Iohann Jest, ex pago Strens Frisius, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. 1859. d. 15 Jan. Iohannes Sophius Wichers, ex pago Middelburg Groninganus, Med. Doct., defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. d. 26 Mart. Lambertus Iohannes Kock, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., summa cum laude. d. 2 April. Sibrandus Elzo Stratingh, Med. Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Obst. Doct., summa cum laude. d. 16 April. Nicolaas Dorama, privatim defensa dissertatione, cuius titulus: Beschrijving van eenige gezwellen van samenstelselde ontstoken, evenals beschouwingen aangaande die aandoeningen, Med. Doct., cum laude. "4 Maii. Hendricus Didericus Nanninga, ex pago Oudwoude Frisius, privatim defensa dissertatione, cuius titulus: overt den invloed van de luchtelectriciteit op het heerschend ziekte karakter, vooral met betrekking tot de cholera, Med. Doct., magna cum laude. 15 Mei. Aaron Drielsma, Leovardiensis, privatim defensa disquisitie, cuius titulus: onderzoek naar den zetel van het smaakzinig, Med. Doct., magna cum laude. 18 Juni. Willem Taschoor Brugge, ex urbe Almelo, privatim defensa dissertatione, cuius titulus: eenige opmerkingen over aanvallen van polie, Med. Doct., cum laude. Die eodem. Nanco Roblop, Med. Doct., privatim defensa theses argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. 8 Oct. Hendricus Hieronymus Sandberg, ex pago Zellingen Grouingenus, Med. Doct., privatim defensa theses argumenti obstetricii, Obst. Doct., cum laude. HONORIS CAUSA. 1859. 20 Juni. Lodewijk Penninga, medicus militaris primi ordinis in urbe Amstelodamensi, Med. Doct. Bodem van Carolus Gobius, Med. Doct. in urbe Amstelodamensi, Chir. Doct." IN FACULTATE MEDICINA. DR. VOLENK, Pro tempore emeritus. DR. VBOOK. Dr. C. B. TILIANT, Prof. honorarius. Dr. P. H. STUBINGA, Prof. honorarius. Dr. L VAN GEUNS. Dr. G. E. VOORHELM SCHNEEVOGT, Prof. extraordinarius. Dr. A. HETZNIUS. Die 8 m. Octobris recitantur literae Curatorum, quae nuntiavit Virum Doctum A. HETZNIUS, Laboratorium physiologico-pathologicum praefectum, magistratuum urbanorum decreto die 14 m. julii creatum esse Physiologiae Professorem. Idem Vir Clarissimus die 4 m. Octobris munus publice adiit oratione habita sermone patrio de superstitia constante in oeconomia animale (over de verteerbaarheid van weelde in de dierlijke huishouding). SERIES LECTIONUM, IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTERDAMENSI ET IN SEMINARIIS im iiiAiiii im A Mi 1 1. OCT. A. cEnNCCLin Ai nuAi AisTiTa A. cmmsu CAROLUS JOHANNES MATTHIAS privatim docet Geometriam et Trigonometriam recens, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX matutina; Physicam experimentalem illustratam, iisdem diebus, hora XI; Astronomiam, inclusa in Hydraulica americana, in commodum Medicinae et Literarum studiosorum, diebus lovis et Veneris, hora I; Translatio in publico conventu, quae dicitur, horis cum auditoribus conatuendis. FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL publice tradit Geographiam fundamenta, horis auditoribus commodis; Plantarum in Coloniis Neerlandicis cultarum historiam botanicam et oeconomicam. privatim Pharmacologiam generalem et speciale, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora XI; Botanica elementa, iisdem diebus, hora X; Stirium medicinalium, venenatarum et oceanicarum Axiariam, ter per diem hebdomadem; Vegetabilia cryptogama explicare paratus erit. Dr. EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER privatim Chemiam anorganiam docet, die Lunae, hora XII — VIII et diebus Martis et Mercurii, hora XII; Chemiam organica, diebus Martis et Mercurii, hora IX; Chemiam pharmacologicam, diebus Martis et Mercurii, hora I; Chemiam analytiam, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora VIII — IV. in usum publicum Chemiae technologicae capita exponet horis vespertinis denique indicandis; Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie, horis IX — XIV et horis vespertinis VI — X. GUILIELMUS MOLL privatim tradet Historiam Ecclesiae Christ. in patria nostra semel in hebdomade, diebus Martis, Mercurii, et Veneris, hora X; Historiam universalem Religionis et Ecclesiae Chr., diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; Theologiam dogmaticam, iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Historiam Ecclesiae Neerlandicae pertinentia, et Exercitationes Homileticas moderabitur, diebus et horis vespertinis denique indicandis. MARTINUS DES AMORIS VAN DER HOEVEN publice disputandi exercitia moderabitur - privatim Ius civile Hollandicum docebit, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora IX matutina; Digestorum selecta capita tractabit, iisdem diebus, hora X; Institutiones Imp. Justiniani interpretabitur, iisdem diebus, hora XI. Methodum procedendi in causis civilibus tradet, iisdem diebus, hora XII. SERIES LEGATIONUM. 213. HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER privatim tradet encyclopaediam iuris, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora IX; ius publicum, iisdem diebus, hora XI; ius veniale, diebus Martis et Mercurii, hora X; Methodum procedendi in causis criminibus, die Veneris, hora X et XI; Stoicam patriae, die lovis, hora X, et Veneris, hora IX. HUGO BEYERMAN privatim Rhetoricam sive praecepta stili Belgici, additis belgice scribendi exercitationibus, tradet, die Lunae, hora X — XII et die Sabbati, hora IX — XI; Historiam Patriae enarrabit, die Lunae, hora XII — II et die Sabbati, hora XI — I; Pronuntiationis sive eloquentiae exteriora exercitia moderabitur. PETRUS JOANNES VETH privatim continuabit Introductionem in libro Feteris Foederis, diebus Martis et Mercurii, hora VIII matutina; docebit Grammaticae Syriacae elementa, diebus lovis et Veneris, hora VIII; Intiguitates Hebraeas, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Grammaticam Hebraeam, adiuncta librorum ludicum et Ruth lectione, iisdem diebus, hora X; Cum provectioribus tractabit locos selectos ex scriptoribus Arabicis, Syriacis et caput Danielis Caldaica, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora III; Officam tradet, diebus Lunae et Saturni, hora VIII; Psycologia, die Lunae, hora IX. Digitized by Google SERIES LECTIONUM. JOANNES CORNlius GERARDUS BROT publicationem Historiam veterem explicabit diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XII; Literas Latinus docebit, enarrans Terentii Satirarum menora, Livii lib. XXI, Oiceroma epistolas selectas, iisdem diebus, hora I; in Aeschylus Graecis interpretatur Gerois vitam a Plutarcho scriptam, Euripidis Iphigeniam, Xenophonis Symposium, iisdem diebus, hora II. GERARDUS VROLIK Botanices et zootomiae studia promovebit. GUILIELMUS VROLIK docebit Zoologiam et Anatomiam comparatam, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora matutina X; Anatonia G. H., iisdem diebus, hora matutina IX, praeterea tempore hiemali quotidie hora p.m. I; Methodum secandi, tempore hiemali quotidie. CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS privatim docebit Pathologiam et Therapiam generalem, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora p.m. III; Demonstrabit morbos utiOS in cadavere, diebus et horis indicandis. PETRUS HENRICUS SURINGAR privatim Pathologiam et Therapiam generalem docebit, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora p.m. III; Docteur morphos ultimas interpretatur, iisdem diebus, hora p.m. II; Praeform medicam ad lecturas aegrotantium moderabitur, diebus quotidianis, hora matutina VIII. lOANNES VAN GEUNS privatim Pathologiam generalm docebit diebas Lanae, Martis, Mercarii et lovis, hora X; Morhorum mgna uulaffandi metiodim exponet^ una com exerd* tationibas clinicis, quotidie, hora XI; AMotamiam PatAolofficam , diebas Lunae et Venens, hora III. . Medicinam foreneem et polHiam medicam tradet, bis quavis heb- domade> GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT privatim Neuropathologiam docebit et ad lectulos aegrotantiam exponet^ die Satumi hora XI — I; Elementa jpeycAiatriae expcmet, h(m dein indicanda. ADRIANUS HEYNSIUS Pfyeioloffiam et iistiologiam docebit, diebas Iovi&, VenerisetSa* tumi, hora XI — XII aliisque horis dein indicandis; Excercitationibos histiologicis , experimentis et indagationibus phy- siologicis in Laboratorio physiologico quotidie praeerit. FERDINANDUS lACOBUS DOMELA NIEUWENHUIS, BvobMor in Semio. EvaDgeL-Loiher.y Tieolqffiam pracHcam tradet, diebas Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora X; l^Aeaioffiam Dogmaticam, diebus Martis et Mercurii, hora IX; Hiatoriam Ecclesiae LutAeranae, diebas lovis et Veneris, hora IX. Digitized by Google 216 SERIES LEGTIONUM. ExercUiis Oratariis vacabit die lovis, hora III» CaiecAeticis , cSe Martis, hora XI — I, CoUoquio Aomiletico, die Martis» hopt VI— VIII p. m.; Discipulis provectioribus orationes sacras habentibns praeses aderit die Veneris, hora II. ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, Professor in Semin. EfaDg.-Lath. , Exegeein N. T. tradet, interpretando EvangeUo loanneo, diebus Martis et Mercurii, hora I; Exegesin V. T., explicandis Psalmis Messianis, diebus lovis et Veneris, hora XII; Philosophiam reiigionis, vulgo Theohgiam naiuralem, tradet die- bus Martis et Mercurii, hora XII, et die Veneris, hora I; privatim selecta quaedam Capita ad Theologiam biblicam pertinentia trac- tabit horis vespertinis deinceps indicandis. SAMUEL MULLBR, Professor in Semin. Teleiobapt., Ewerciiationes homUeticas moderabitur, die Lunae, hora dim. II — ^III; Theologiae practicae studia quovis alio modo promovere perget, horis auditoribus commodis. BLAANUS VAN GILSE, Professor in Semin. Theolog., Evangeliium Novi Testamenti tradet, explicandam Pauli ad Galatas Epistola, diebus Martis et Mercurii, hora I — II; Introduktion, quam dicunt, in Novum Testamenti libros, diebus lovis et Veneris, hora I — II; Orientales et Hermeneutica librorum Novi Testamenti lineamenta, die Martis, hora II — III; Patrum Ecclesiae, qui ante Concilii Nicaeni tempora floruerunt, scripta exponet, ea potissimum quibus Haereticos oppugnarunt, die Mercurii, hora II — III; Arte homiletica tradere perges, die Veneris, hora II — III; Ewersia Oratoria moderabitur, die Lunae, hora III — IV; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die lovis, hora II SYTSE HOEKSTRA Ben. filius, Professor in Semin. Theolog., Theologia christianam dogmaticam docebit, diebus Martis, Mercurii, lovis, Veneris, hora IX; Disciplinam morum christianam tradet, diebus lovis, Veneris, hora X; Religionis philosophiae initia exponet, diebus lovis, Veneris, hora XI JOHANNES TIDEMAN, Professor in Semin. Bemonstr.-Theol. , Theologia Dogmatica docebit diebus Martis, Mercurii, lovis, Veneris, hora IX; Theologia Practica, diebus Martis et Mercurii, hora X; Exegesa N. T., partem Evangelii secundum Matthaeum interpretans, diebus Martis et Mercurii, hora XII; Discipulis orationes sacras habentibus praeses aderit die Martis, hora II; privatim Exercitia Oratoria habebit et Pauli Epistola ad Romanos cum discipulis legere perges die Mercurii, horis vespertinis VIII — X. 28 NUMERUS STUDIORSORUM DILUTISSIMAE ATHENAUM AMSTELODALENSIS GONIUNTUOE GDH BO SEHINARUS DIE XXXI H. DECEMBER CLXXI. In Facultate Theologiae 76. In iurisprudentia 61. In litterarum 2. In Medicina 19. In Philosophia 3. 160. Digitized by Google DE VERTELING VAN WEELDE IN DE DIERLIJK HUISHOUDING. INWIJDINGSREDE, HOUE GELOOFDEN VAN HET HOGE BOGSAMBI IN DE FILOSOFIE AAN HET ATHENAEUM ILLUSTERE TE AMSTERDAM, DOOS A. HEYNSIUS. UITGESPROEVEN 4 OCTOBEE 1868. 28 EDEL-ACHTBARE HEEREN BURGEMEESTER, WETHOUDERS EN LEDEN VAN DEN RAAD DEZER STAD, ANZIENLIJKE YEZORGERS DER DOORLUCHTIGE SCHOOL, ACHTBARE MANNEN, BIJ WIE HET TOEZIGT OVER DE CLINISCHE SCHOOL ALHIER BERUST, HOOGELEERAREN VAN HET ATHENAEUM EN VAN DE ONDERSCHIEDENE GODGELEERDE KWEEKSCHOLEN, HOOGGEACHTE AMBTGENOOTEN, ZEER GELEERDE HEEREN, BEOEFENAARS DER GENEESKUNDE, LEERAREN VAN LETTEREN EN WIJSBEGERTE, VERDEDIGERS VAN HET REGT, WEELVERWAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST, ANZIENLIJKE SCHAREN VAN JONGELINGEN, BURGERS VAN HET ATHENAEUM, KWEEKELINGEN DER CLINISCHE SCHOOL, DIE U AAN DE BEOEFENING DER WETENSCHAPPEN TOEWIJDT, GIJ ALLEN, DIE DOOR UWE TEGENWOORDELIJHEID BLIJKT GEEFT VAN BELANGSTELLING IN DEZE PLEGTIGHEID, ZEER GELEERDE TOEHOORDERS. Daizenden jaren zijn verloopen, waarin de mensch, instinctmatig, evenals de dieren, voedsel tot zich nam, en onbekend met de rol, die de opgenomen spijzen in de dierlijke huishouding te vervullen hebben, bleven gedurende al die tijd instinct en ondervinding de eenige leidslieden bij de keuze der voedingsstoffen, die op den aardbol ter zijner beschikking gesteld zijn. In onze eeuw is een andere gids opgestaan, die meedoogenloos de eerstgenoemden schijnt te vervangen en alleen zichzelf het recht wil toegekend zien om den mensch in de keuze van zijn voedsel, van zijn hoofdvoedsel althans, te leiden. Digitized by Google 222 A. HEYNSIUS Het organisme van mensen en dieren leerde men kennen als een samenweefsel van een ontelbaar aantal kleine deeltjes, die in voortdurende wisseling verkeerden. Zij worden door een vloeistof — het voedingsvocht — gedrenkt; uit deze vloeistof putten zij om zich te onderhouden, en aan dit zelfde vocht geven zij de verbruikte bestanddeelen weer terug. Dit voedingsvocht ontleent zijn oorsprong aan het bloed en is hiermee in voortdurende wisseling. Zal het in het onderhoud der weefsels kunnen blijven vamea, dan moeten uit het bloed steeds de noodige bestanddeelen worden aangevoerd, en dit laatste weerom door nieuwe toevoer in staat worden gebracht om bij voortdurend het noodige aan het voedingsvocht te kunnen leveren. Van de zijde der wetenschap was hierdoor de aan de mensch en de dieren ingeschapen behoefte aan voedsel volkomen toegekend. Zonder stofwisseling — geen leven. De omzettingen, die de grondvormen der weefsels ondergaan, zijn de voorwaarden voor het leven, en om die omzettingen, die stofwisseling te onderhouden, eten wij, voeden wij ons. — Maar als verder. Die grondvormen der weefsels zijn uit bepaalde stoffen opgebouwd. Bij de wisseling hunner bestanddeelen moeten zij derhalve steeds datgene kunnen putten uit het voedingsvocht en dit wederom uit het bloed, hetgeen voor hun opbouw gevorderd wordt. Het is dus niet genoeg dat de honger wordt gestild, maar voor het behoud van de integriteit der weefsels, voor het behoud van de integriteit van het leven, moeten die stoffen in de eerste plaats worden toegevoerd, waaruit de weefsels zijn samengesteld. De aard en omvang van die stofwisseling is het, die de kwaliteit en kwantiteit van het voedsel bepaalt; de kennis hiervan is de wetenschappelijke gids, waaraan de leiding van onze voeding moet worden toevertrouwd. Het algemeen begrip van deze stofwetenschap was, met het oog op de scheikundige samenstelling der verschillende lichaamsdeelen, reeds voldoende om het grote belang van een ruime toevoer van eiwitachtige stof in het licht te doen treden, en de waarschuwende stemmen, die zich op grond hiervan tegen de gebrekkige voeding onder de geringere klasse van onze maatschappij verhieven, nogal voorkomend gerechtvaardigd bleken. Maar van het economisch-politiek standpunt, in het maatschappelijk belang is die kennis niet genoeg. Mag ook voor veien een zekere wellust in de voeding vrij verschilden zijn, voor verreweg de meeste leden van onze maatschappij is zij het geenszins. Zooals bij een stoommachine niet alleen op de ontwikkelde kracht, maar ook op de hiertoe verbruikte brandstof wordt gelet, zooals de werktuigkundige bij de minst mogelijke kosten den meest mogelijken arbeid wil verrichten, evenzo is het voor het grootste aantal leden van onze maatschappij van het hoogste belang om met de minste mogelijk onkosten zichzelf en den hunnen het noodige te verschaffen en naarmate de prijs van de voedingsmiddelen stijgt, neemt dit aantal evenredig toe. In het maatschappelijk belang wenscht men derhalve de grenzen tussen gebrek en overvloed te kennen en verlangt men de hoeveelheid der verschilende voedingsstoffen bepaald te zien, die ter voorziening in de werkelijke behoefte wordt geyerderd. En uit dit oogpunt is de kennis aangaande de benoodigde hoeveelheid eiwitachtige stof de hoofdzaak, want de honger moet worden gestild en de kennis van het absolute gewicht van het mengsel dat ter bevrediging hiervan gevorderd wordt, is vrij onverschillig. Veroordeelt men dit genoegzaam door de ondervinding aangewezen, maar vraagt aan de wetenschap de bepaling van de benoodigde hoeveelheid eiwitachtige stof, want onder alle voedingsmiddelen zijn de eiwithoudende het hoogst in prijs, en van het economisch standpunt lost de vraag aangaande de werkelijke behoefte zich derhalve voornamelijk op in die omtrent de benoodigde hoeveelheid eiwitachtige stof. Het groote gewicht van de zaak heeft spoedig naar middelen doen om een wetenschappelijk antwoord op de gestelde vraag te kunnen leveren, en een reeks van onderzoekingen is in het werk gesteld om tot de kennis van de werkelijke behoefte op te klimmen; maar de resultaten hebben geenszins aan de verwachting beantwoord. Zij leidden tot de wanhopige uitkomst, dat er in het lichaam een met de inkomsten regelmatig florerende vertering van weelde — een luxusconsumptie — plaats heeft en de berekening van de werkelijke behoefte hierdoor onmogelijk gemaakt wordt. Het komt mij voor, dat deze opvatting — de luxueuze consumptie in het lichaam — met betrekking tot de eiwitachtige stof althans onjuist heeten moet en de tegenwoordige kennis der stofwisseling in de verschillende lichaamsdeelen reeds voldoende is, om die weelderige huishouding in het lichaam als de voorwaarde te doen kennen voor de energie, waartoe het leven behoort te worden opgevoerd, als de beste maatstaf derhalve voor de werkelijke behoefte. De gronden voor die meening wensch ik in dit uur beknoptelijk te ontwikkelen, om daarbij gelijktijdig enige mate het standpunt aan te wijzen, waaruit de voeding en daarmede een hoofdgroep van de verschijnselen des levens tegenwoordig wordt beschouwd en de richting te kenschetsen, waarin het physiologisch onderzoek van den nieuweren tijd zich beweegt. Onder alle dierklassen is voorzeker bij de vleesetende dieren het voedingsproces het allereenvoudigst. Het voedsel is hier, zoowel in chemische als in fysische aard, volkomen gelijksoortig aan de bestanddeelen des lichaams. Zij leven van het vlees en bloed der plantenetende dieren. Het voedsel, dat zij nuttigen, is uit bloed ontstaan, het wordt in hun darmkanaal opgelost om op nieuw tot vorming van bloed bij te dragen en bij de wisseling der verschillende lichaamsbestanddeelen ten tweede male tot opbouw van de elementen der weefsels te strekken. Was het voedingsproces bij den mensch even eenvoudig, de ondervinding van zoovele duizenden jaren zou voorzeker meer dan voldoende zijn geweest, om ons omtrent de werkelijke behoefte naauwkeurig in te lichten. De grens tusschen gebrek en weelde zou voor het praktisch standpunt althans voldoende omschreven zijn. Maar juist van dit praktisch standpunt is de kennis aangaande de werkelijke behoefte bij vleesetende dieren van het minste gewicht. De mens en al zijn huisdieren, alle dieren, wier welige ontwikkeling of krachtige gezondheid voor hem van belang is, voeden zich niet uitsluitend met dierlijk voedsel, maar voor een belangrijk gedeelte of wel geheel met stoffen van plantaardige oorsprong. Het voedingsproces wordt hierbij veel meer gecompliceerd en de berekening van de werkelijke behoefte evenredig hieraan bemoeilijkt. Alvorens de scheikunde had aangetoond, dat in de planten dezelfde stof wordt aangetroffen, waaruit het voedsel der vleesetende dieren, de verschillende delen van het dierlijk lichaam derhalve voor verreweg het grootste gedeelte bestaan, was het voedingsproces bij de plantenetende dieren geheel onbegrijpelijk. Met de ontdekking van deze waarheid was een belangrijke schrede op het gebied der voedingsleer gedaan. Het werd hierdoor duidelijk, hoe ook onder zelfs uitsluitende plantaardige voeding het evenwicht in het lichaam kan worden bewaard, en waardoor ook onder deze omstandigheden het bloed voortdurend in staat blijft om aan de weefsels te leveren hetgeen ter onderhouding der stofwisseling, tot herstel en vernieuwing der elementen, waaruit zij bestaan, gevorderd wordt. Maar die eiwitachtige stoffen maken slechts een klein gedeelte van de bestanddeelen der planten uit. Behalve vetten, die ook in dierlijk voedsel worden aangetroffen, komen er meel- of suikerachtige stoffen — zo genoemde koolhydraten — in voor, en de hoeveelheid dezer laatsten is zelfs veel aanzienlijker, dan die der eiwitachtige stof. In onze granen, die om hun betrekkelijk hoog eiwitgehalte een zoo belangrijk deel van ons voedsel uitmaken, komt slechts 15 a 20 pct. eiwit voor, terwijl zij voor 70 a 80 pct. uit deze koolhydraten bestaan. Die stoffen treden nogtaua niet in de grondvormen der weefsels. Zij kunnen derhalve niet tot herstel, niet tot nieuwen opbouw bijdragen. Zij leveren gcen materiaal ter onderhouding der stofwisseling. En nogtans de ondervinding bewijst en regtstreeksche proeven hebben het aangetoond, zij kunnen in het voedsel van den mensch en der plantetende dieren niet wor- den gemist; ja zelfs waar van nieuwen opbouw in ruimeren zin dan bij het volwassen individu sprake is, worden zij daarin aitijd aangetroffen, want ook het vleeschetend dier ontvangt ze in zijn voedsel in den eersten tijd zijns levens, als zijn groei het krachtigst, de vorming van nieuwe weefseleiementen derhalve het levendigst is. En wat nog meer is, zelfs door absolute vleeschdieet kan men ze aan het organisme niet onttrekken, want in het ligchaam zelf is eene bron van die suikerachtige stof aanwezig, die rijkelijk en rijkelijker vloeit, naarmate er overvloediger eiwit wordt toegevoerd. Zelfs waar alle uitwendige toevoer van suikerachtige stof is afgesneden, waar uitsluitend eiwit als voedsel wordt gebruikt, ontbindt de lever die eiwitachtige stof in hare componenten en onder die ontledings- producten treedt suiker op. Zelfs bij carnivora wordt derhalve suiker aaii ket bloed toegevoerd. 29 Digitized by Google SI6 A. HETNSIUS Maar is dit dan niet in lijnregten strijd met de bewering dat de stof- wisaeling in de weefaels de grondaiag der voedingaleer isP De suiker- of meelachtige stoffen treden in bet gebeel niet, de vdtten, die zoowel in plantaardig ala dierlijk voedsel voorkomen , elechts voor e^ klein gedeeite als bestanddeel der weefsels op, en nogtans sijn zij voor de voeding onmisbaar. De schijn bestaat inderdaad, Geëerde Toehoorders! en zowel op wetenschappelijk als op praktisch terrein heeft hij tot velerlei dwaling aanleiding gegeven. Op wetenschappelijk gebied riep hij de juiste verdeeling in voedings- en ademhalingsmiddelen in het leven; maar, wat erger is, in de maatschappij voerde hij tot het overmatig gebruik van meelspijzen en sleepte hij, om een eekel voorbeeld te noemen, menigen zuigeling ten grave, omdat men in arrowroot of sago een substitut voor de suikerbevattende, maar tevens eiwithoudende moedermelk zag. Hoe paradoxaal de bewering schijnt, het bewijs is niet moeilijk te leveren, dat werkelijk de stofwisseling in de verschillende delen des lichaams de grondslag der voedingsleer is. In de eerste plaats wensch ik op te merken, dat het vet in aanzienlijke hoeveelheid in onze hersenen en zenuwen, derhalve als bestanddeel van de elementen der weefsels optreedt en ook het zetmeel middellijk als zoodanig moet worden beschouwd, want voor een gedeelte althans, voor een belangrijk gedeelte ontleent het vet in de verschillende delen van het lichaam aan het met de voedsels toegevoerde zetmeel zijn oorsprong, zooals de productie der dieren door meelvoedend voedsel overtuigt bewijst. Maar in het algemeen neemt slechts een zeer klein gedeelte van de genoemde stoffen aan de vorming van weefseldeelen deel. De grootste hoeveelheid wordt omgezet tot koolzuur en water en verlaat als zodanig het lichaam zonder een integrerend bestanddeel der weefsels te hebben gemaakt. Dit andere gedeelte is nogtans evenzeer een vereiste in het voedsel van den mensch en de plantenetende dieren, in de eerste plaats, omdat alleen onder zijn invloed de assimilatie van eiwit mogelijk blijft. Men bewijst slechts om uitsluitend met dierlijk voedsel de honger te bevredigen en alras zal men in het darmkanaal een toename in het leven zien. REDEVOERING. De stroom van voedsel, waarbij alle eetlust verdwijnt en daarmede alle uiteinde toegang van voedsel opbouwt, zodat men voor de voortgang van de voor de beloning des levens gevorderde stofwisseling de bestanddeelen van het lichaam opofferen moet. Maar behalve voor die assimilatie van eiwitachtige stof, voor de stofwisseling zelf zijn die vetten en koolhydraten van niet minder gewicht. Hoe wel onmiddellijk van geen waarde voor het onderhoud der stofwisseling. In de weefsels, zij oefenen op den omvang der omzettingen een allerrijksten invloed uit en kunnen om die reden evenmin worden gemist in ons voedsel als de eiwitachtige stof zelf. Zij verminderen de stofwisseling in de weefsels, beperken de omzetting van eiwitachtige stof, en die verminderde stofwisseling, die beperkte omzetting van eiwitachtige stof staat in innig verband met den bouw en de absorptie in het darmkanaal, in innig verband met de verrichtingen en levenswijze van den mens. Het verse voedende dier voedt zich uitsluitend met vlees en boogsten eenige vet, en de bouw van zijn darmkanaal stelt hem in staat om een groote hoevecht aan eiwitachtige stof te assimileren. Onder de invloed hiervan beefdt er bij het dier een snelle wisseling in de bestanddeelen van zijn lichaam plaats, en de ruime toevoer van dezelfde stoffen, die tot versregel- verdeeld worden uit het darmkanaal, voorziet voortdurend in het noodige om het verlies te dekken. Die rijkelijke toevoer staat in nauw verband met de enorme krachtontwikkeling, waartoe het in staat is en de snelle omzetting van de bestanddeelen des lichaams gaat met een ontwikkeling van warmte gepaard, die voldoende is om de normale temperatuur des lichaams te behouden, welke voor de voortdurende stofwisseling vereist wordt. De bouw van het darmkanaal van de mens is gericht op geen uitsluitend voeding met vlees; gemengd voedsel moet worden gebruikt en minder eiwitachtige stof kan worden geassimileerd. Onder de invloed hiervan is de stofwisseling trager en de toevoer van eiwitachtige stof voorziet schijnbaar al spoedig in het noodige, omdat gelijktijdig bij mede ook vetten en koolhydraten in het bloed overgaan, die de stofwisseling in de weefsels beperken. Bij de vleeseter is de snelle omzetting der eiwitachtige stof — op volwassen leeftijd althans — volkomen voldoende om het warmteverlies langs huid en longen te dekken; de trager wisseling van de bestanddeelen des menschelijke lichaam is hiertoe niet voldoende; maar terwijl de meelspijzen, die wij nuttigen, de omzetting van eiwitachtige stof beperken, vullen zij gelijktijdig het tekort aan, dat ten gevolge van de trager omzetting in de weefsels in de warmteontwikkeling ontstaat. En op diezelfde wijze wordt ook bij het vleeseter het evenwicht bewaard, indien bij zijn groei en ontwikkeling de opbouw van nieuwe weefseltsegmenten levendiger en ten gevolge hiervan de omzetting van eiwitachtige stof in het lichaam meer beperkt is, dan in volwassen toestand. Bij den mensch vervangen de koolhydraten voor een gedeelte van de eiwitachtige stof, wier omzetting zij beperken. Hoe groot is het andere gedeelte, dat door de koolhydraten niet vervangen worden kan? — Ziet daar, dezelfde vraag onder andere woorden voorgesteld, de vraag aanhangende de werkelijke behoefte aan eiwitachtige stof, wier beantwoording in het maatschappelijk belang van zooveel gewicht wordt geacht. Die vraag heeft, gelijk ik reeds opmerkte, een reeks van onderzoekingen uitgelokt, maar de resultaten hebben niet aan de verwachting beantwoord. De verschillende delen van het lichaam bestaan, op enkele uitzonderingen na, alle hoofdzakelijk uit eiwitachtige stof en zelfs, waar het vet of de anorganische zouten op den voorgrond treden, wordt zij niet geheel gemist. Bij de omzettingsprocessen in de verschillende weefsels, waaruit het lichaam is samengesteld, is het dus hoofdzakelijk de eiwitachtige stof, welke in die omzetting deelt en indien derhalve die stofwisseling den aard der voeding bepaalt, dan moet de kennis van den omvang dier stofwisseling onmiddellijk tot beantwoording der gewichtige vraag leiden. Zoo oordeelde men en met ijver spoedde men zich aan het werk om tot de gewenste kennis te geraken. Bij de stofwisseling in de weefsels keeren de ontbondenen bestanddeelen in het bloed terug en worden van hier langs verschillende wegen uit het lichaam verwijderd. De hoeveelheid en aard dier verwijderde stoffen staat derhalve in direct verband met de omzetting van stof. De omzettingsproducten der eiwitachtige stof leveren in scheikundigen aard een kenmerkend verschil met alle andere op. Uit de uitgaven blijkt derhalve met zekerheid de hoeveelheid eiwitachtige stof, die omgezet is, de hoeveelheid eiwit derhalve, die ter onderhouding der stofwisseling gevorderd wordt. Digitized by Google Zoo mode men, maar men vond zich bitter bedrogen. De weg, hoe veilig hij schijnen mocht, leidde niet tot het doel, dat men beoogde. De omzetting van eiwitachtige stof in het lichaam is niet constant, maar afhankelijk van den toevoer. Bij ruime inkomsten verbruikt het lichaam veel meer stof, dan bij karige en dit is zoowel op de eiwitachtige stof toepasselijk als op andere voedingsstoffen. De hoeveelheid eiwitachtige stof, die ter onderhouding der normale stofwisseling in de weefsels gevorderd wordt, scheen derhalve op deze wijze niet voor bepaling vatbaar. Maar het middel was spoedig gevonden om den storenden invloed, die in bovengenoemde proeven de bepaling van de benoodigde hoeveelheid eiwit verijdelde, te elimineren. Men sneed eenvoudig allen toevoer af en ging bij volledige onthouding van voedsel de uitgaven na. Die weg scheen noodwendig tot het beoogde doel te moeten leiden, en werkelijk meende men een tijdlang het minimum eiwit, dat ter onderhouding der stofwisseling in het lichaam gevorderd wordt, te hebben aangetoond. Maar de illusie duurde slechts korten tijd en al spoedig bleek ook die maatstaf onzeker te zijn, want bij inanitie ondergaat de stofwisseling zoo belangrijke veranderingen, dat ook onder die omstandigheden de uitgaven niet tot berekening van de werkelijke behoefte aan eiwitachtige stof kunnen worden gebezigd. De beantwoording der vraag scheen derhalve buiten het bereik der wetenschap. De uitkomsten bij inanitie verkregen leveren zelfs bij vleeseters geen voldoende maatstaf voor de werkelijke behoefte aan eiwitachtige stof, hoeveel te minder bij omnivoren en herbivoren, die bij gehele onthouding veel spoediger bezwijken, en waarbij derhalve een veel dieper ingrijpende verandering in de stofwisseling gedurende het hongeren moet worden aangenomen. En de resultaten bij ruime toevoer van verschillende voedingsmiddelen wettigen evenmin tot enige besluit, want onder die omstandigheden wordt het toegevoerde eiwit evenzeer omgezet als bij karigen en aan de uitgaven is het niet te zien, hoeveel ter onderhouding van de stofwisseling in de weefsels heeft bijgedragen, hoeveel als overvloedige vertering van weelde ter bewaring van het evenwicht verwijderd wordt. Het komt mij voor, dat deze wanhopige uitkomst op een dwarsverboden beántwoordt, waartoe de weg die ter beantwoording van de vraag werd ingeslagen, voldend aanleiding geven moest, en de verkregen uitkomsten, hoevel schijnbaar geheel onbruikbaar, bij den dieperen blik, drie ons allengs in de stofwisseling in de verschillende delen van het lichaam vonden werd, voor het praktisch standpunt althans de verlangde grens met voldoende nauwkeurigheid hebben aangetoond. De vertering van weelde, de luxusconsumptie in het lichaam, zooals zij in de wetenschap op grond van het ruimere verbruik van eiwitachtige stof bij overvloedige toevoer werd ingevoerd, scheint mij een dwaalweg toe, door een te eenzijdig teleologische opvatting van de voeding in het leven geroepen en door gebrekkige kennis aangaande de intermediaire stoffenwisseling gevoed. Die teleologische opvatting gaf onwillekeurig aanleiding, dat in de voeding uitsluitend een herstel van het verloren gezien en hierin haar gehele betekenis opgesloten werd — een voorstelling, die in het dagelijks leven algemeen aangetroffen wordt. Bij een werktuig van menschenaam tracht men met het minste mogelijk verbruik den meest mogelijke productie. Arbeid te verrichten. Op het levende werktuig achtte men deze twaalfde waarheid toegepast en de pogingen om het minimum van eiwit te bepalen, dat voor onderhoud van de vervrijtingen van het werktuig gevorderd wordt, wijl er het gevolg van is. Zooals bij een stoommachine de hoeveelheid brandstof stijgt, naarmate zij meer arbeid verricht, evenzo achtte men het natuurlijk, dat ook in het lichaam meer stof verloren gaat, naar mate hiervan meer krachtsinspanning gevorderd wordt; maar evenzeer als elke maaltijd, zelfs indien het lichaam en de geest beide in den slaap volmaakte rust genieten, wordt het gevonden minimum overschreden en wel de meer, naarmate de toevoer grooter was. Dat verlies van stof moest van het teleologisch standpunt onwillekeurig doelloos toeschijnen en derhalve luxe consumptie heeten. De gebrekkige kennis aangaande de intermediaire stofwisseling, aangaande de veranderingen die de bestanddeelen der voedingsstoffen ondergaan, door ze in de vorm van koolzuur of water lagere huid en logen, in die vorm ureum lagere de urine of andere buiten de troedel, droeg het hare bij ontwikkeling. Het leven geroepen dwaalbegrip op schijnbaar wetenschappelijke gronden te bevestigen. Hoeveel gewicht men ook aan elke bijdrage bleef hechten op het gebied der physiologie, waarbij de kennis aangaande de intermediaire stofwisseling werd uitgebreid, het betrekkelijk weinige dat hieromtrent nog bekend was, schoot haar bij de heerschende teleologische opvatting der voeding op het gebied der dietetica geheel en al op den achtergrond. De meest omvattende omzettingen werden min of meer onbewust aan het bloed toegeschreven en de ruimere hoeveelheid ureum, die bij overvloediger toevoer van eiwit wordt uitgescheiden, als decompositieproduct van de eiwitachtige stof des bloeds opgevat. Was het wonder, dat men bij die stand van zaken van luxusconsumptie bleef spreken? Die omzetting van eiwitachtige stof in het bloed kon alleen tot warmteontwikkeling leiden en hiervoor behoefde geen eiwit te worden verbruikt, want door toevoer van suiker of vet kon dat doel even goed, ja beter zelfs, worden bereikt. Houden wij ons aan het natuurkundig begrip, dan wordt de voeding geheel iets anders. Wij erkennen dan evenzeer, dat het dierlijk lichaam voortdurend aan verlies onderhevig is en dit verlies voor het behoud van zijn integriteit moet worden aangevuld, maar in dat verliezen en aanvullen achten wij geenszinc de ware betekenis der voeding opgesloten. Het wezen der voeding erkennen wij de onophoudelijke omzettingen der stof in de verschillende lichaamsdeelen, de regelmatige wisseling tussen de bestanddeelen van voedingsvocht en weefsel, die de voorwaarde is van zijn integriteit. Wij erkennen, dat het lichaam uit een aantal ongelijksoortige delen bestaat, die in onafscheidelijk verband met elkaar werkzaam zijn en wier regelmatige functie voor het behoud van het leven, voor het behoud van een krachtige gezondheid gevorderd wordt en wij noemen die voeding doeltreffend, waarbij deze verrigtingen regelmatig worden onderhouden. Van het natuurkundig standpunt vragen wij derhalve naar de voorwaarden, waardoor de regelmatige gang deze functies verzekerd wordt, met die vraag rijst terstond de intermediaire stofwisseling in haar volle gewicht ook op het gebied der voedselleer voor onzen geest, want die voorwaarden kunnen niet uit de laatste producten van stofwisseling worden afgeleid, maar alleen uit de kennis aangaande de omzettingen in de verschillende lichaamsdeelen worden opgemaakt. Het algemene begrip der stofwisseling was, met het oog op de scheikundige samenstelling van de dierlijke weefsels, reeds voldoende om het grote belang van een ruime toevoer van eiwitachtige stof in het licht te stellen, maar de belangrijke uitkomsten, waarmee het onderzoek aangaande de intermediaire stofwisseling allengs werd bekroond, hebben de juistheid dezer opvatting boven alle bedenking verheven. Naarmate onze kennis omtrent de omzettingen der stof in de verschillende lichaamsdeelen toenam, bleek het meer en meer, dat, hoezeer de producten der stofwisseling hierin mogen uiteenloopen, de voortdurende toevoer van eiwitachtige stof voor alle, zonder onderscheid, een onmisbaar vereiste ter onderhouding der stofwisseling is en meer en meer trad daarbij gelijktijdig in het licht, dat met de omzetting der eiwitachtige stof de intensiteit der functie evenredig toeneemt, de voeding der verschillende organen derhalve krachtiger moet. Het valt inderdaad niet moeilijk om door bekende feiten uit het dagelijks leven de juistheid van deze natuurkundige opvattingen over voeding te tonen en aan te toonen, dat werkelijk de verhoogde stofwisseling tot krachtiger voeding leidt. Een blik op de invloed die gymnastische oefeningen op het lichaam uitoefenen, toont overtuigend aan, dat spierinspanning vermeerdering van spierkracht ten gevolge heeft. Maar niet minder duidelijk is de vermeerderde omzetting van stof gedurende die spierinspanning. De buitengewone eetlust na een uitgestrekte wandeling heeft ons meermalen van overtuigd. Bij die wandeling, zoals bij de gymnastische oefeningen, wordt er in het spierweefsel een grotere hoeveelheid eiwit verbruikt, zoals rechtstreeksche bepalingen hebben bewezen. In die krachtiger omzetting vindt de verhoogde eetlust zijn grond, maar evenzeer — bij het behoud van de regelmatige wisseling tusschen voedingsvocht en spieren, bij de bevrediging van de eetlust door krachtig, d. i. eiwithoudend voedsel — de vermeerderde spierkracht. Wordt die voorwaarde niet vervuld, dan leidt de vermeerderde omzetting van eiwitachtige stof bij vermeerderde spierinspanning niet meer tot krachtiger voeding. Het snelle verval van dieren van weelde, zodra hierbij gebrekkige voeding, krachtiger spierinspanning gevorderd wordt, levert er dikwijks het treurig bewijs van, terwijl de krachtige bouw van de werkpaarden bij voldoende voeding nogal overtuigend genoeg bewijst, dat ook bij deze dieren vermeerderde stofwisseling in de spieren tot krachtiger functie leidt, zodra de ruime toevoer van krachtig voedsel slechts veroorlooft, dat de wederzijdsche wisseling tusschen voedingsvocht en spieren bij die stofomzetting ongestoord blijft. 