title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: anders de classis van Gorcum herhalen, wat zij indertijd bred i voorgehouden: dat die zaak »wel beter nae kerekelijeke ormdeninge behoort beleijt te wesen". Vgl. hierboven, blz. 99. E *) Hand. el. Gore, 134—413 Juni 1618. De notulen, toenmaals gehoudon. ter classis van Gorcum, zijn, woor zoover betreft de kerkelike quaestie binnen de frontierstad, ook vexiraetsgewijze" opgenomen in Arwh. Herr. kerk Heusden, ufd. II, B, a, n*. 39 en in de reeds Teerrial En RAE ENMMME Deductie. *) Zie hiervoor, blz. 253, aant. 9. E 5) Zoodra Grewius »im de classe" was verschenen, begon hij — seer hy quam tot apologie" — vier vragen te stellen, welke hij har. t gelegener tyt" te beantwoorden. Voor een deel golden die vragen pen tegen de kerkelijke bepalingen, door zijne wederpartijders | hierachter, bijlage XCVIII. ; — amm m— EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREVIUs, 255 en ,wejgerich sjne saecke in den classe te laeten ver- handelen", daaruit straks weer vertrokken was — 2700 werd door de broederen besloten, dat hun praeses Vo- gelsanek, met Leoninus ", bij de staten van Holland en West-Friesland ,sehriftelijek ende mondelijek nopende het deportement Grevii ende.opwerpen van eenen ande- deren kerckenraet souden remonstreren" ?). Maar niet enkel de Goreumsche classis, ook Heusdens consistorie zond, 18 Juni 1618, naar Den Haag, als nieuw-gedeputeerden ^, den ouderling Walewijn Jansen en den diaken Lambert Jarensen *), aan wie daar ter plaatse door hunne Edel Mogenden ,werden in handen gestelt de stucken van Grevius en de synen, om de selve te sien, ende daer op te segghen datse goedt souden vinden" *); blijvende noehtans de Greeff ,als kercken-dienaer tot Heus- den gecontinueert, gelijjok hy was voor date van 't depor- tement hem gedaen, tot anders soude zijn gedisponeert" *). Nog geene maand was sedert verloopen, als op de J) Cornelius Leoninus, of de Locuw wns predikant te Asperen van 1614 tot 1620. 7) sGelijek mede versehenen zijü de kereken-dienaers van Vyanen ende . Gedeputeerden van de classe van Gornichem, die by monde ende geshrifle versochten, de saecke Grevii, al& zijode kerekelijek, by de te mogen verhandelt worden, seggende op alles soo wel te sullen ast behooren s41, ende niet eyndelijcks te doen, of haer goedtvin- à men te brengen, ende redenen daer van te geven tot genoegen wergaderinge, maer geantwoord dat men op alles hier sal letten, Haer na niet behoufden te waehten, mner hen wel mogen wervoe- haer kercken; dat men "t gene goetgevonden sal worden, haer sal , en doen sddreeseren tot Gornichem", Fesol, Holl, 15 Juni 1618. hierboven, blz. 250, aant, 1. Here, kerk Heusden, afl. D, B, a, n*. 39. Hun vvertoogh" Staten aan Grevius, dien zij tegen 19 Juni naar Den Haag , ter hand gesteld, ten einde »by monde of geschrifte seggen". Zie Resol. Holl., 16 en 49 Juni 1618. 5) Zoowel de Greeffs »remonstrantie" als de aanmerkingen daarop gemaakt "door Voetius staan afgedrukt in bijlage XCIX. Vgl. hierboven, blz. 247, aant. 3. - *) Zie Resol, Holl, 23. Juni 1618. LÁ BEES Bir tij patientie emi dede nit r in dese sake, de selye liet staen in dige terminis, so ten aensien van het. als het beroep Cloppenburgi". Even bij de vergadering geen bezwaar, dat He van laatstgenoemden ,daerentusschen d gebrujjcken" ?). Had de Greeff, Hte ME hj i raad der frontierstad uit zijne b ki Zondag, 36 Augustus, aldaar iod def. | diend*) — bij welke gelegenheid ,met PL ER INR OE UMS SRM CMM er aie UN Mon. Hs dit. ond sant, 9. 3) Hand. el. Gore., 46 en 47 Joli 4618. Kort hierna, dens drost, jonker Rudolph Spierinck van Well, van der Merwede werd opgevolgd. Zie fiesol. Holl., LS ry aer man E. 217, bijlage tot fol, 94. *) Bij de afkondiging, op 19 Aug. 1618, van het. c den avondmaal, had de weltig-gekozen kerkeraad tevens t gemeente gebracht en haar voorgehouden stgene was alsoo: Geene ledematen, wtgesondert de stant. veellieht. niet en hebben in de huydendaechsche gecon! ten, bereyt synde de selve te dragen, ende erkennen lange sy haer in viantschap tegen de gereformeerde | en verloopen. Tot welcken eynde de gemeynte gewi REN KERKELIJK CONPLICT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS. 257 Ceerden eenenveertig mans persoonen, soo borgeren als soldaten" — den volgenden dag werd hiervan rapport gedaan in de classis te Goreum, die daarop resolveerde »üatmen Grevio soude aenschryven, dat hy van nu aen gesuspendeert werde wt de classieale vergaderinge, tot dat van synodo particulari (waertoe syne saecke gebracht: soude werden) de selve soude afgehandelt gyn'") Dien- overeenkomstig eiteerde hem dan ook den 26*«» October, .by missive met eenen expressen boode", de provinciale synode van Delft, ,omme tegen den 29 dito in hare ver- gaderinge te compareren, ende rekenschap te geven van &yne gehoudene proceduyren, die by de gedeputeerden des classis van Gorinechem aen den synodo waren gere- monstreert" *). Lid zijnde van bedoelde synode ") verwittigde Voetius onmiddellik Heusdens consistorie van het schrijven, aan ziju gewezen ambtgenoot door haar verzonden. Het ge- wolg was, dat de kerkeraad der frontierstad, ,met cre- dentie" van zijnentwege, naar Delft afvaardigde Johan- nes Cloppenburch , benevens de ouderlingen van den Broeck en Tuelinck, ,omme tegen den selven tyt met Grevio daer te versehynen". Zoodra beide partijen gehoord wa- ren, besloot, 1 November 1618, de provinciale synode — »Op alles, te wedersyden by gebracht, gelet ende over- lhebben aengerecht", Die waarschuwing was, »in de weecke" vóór de be- diening zelve, bij monde van Cloppenbureh en Croes, hier en daar nog nader mangedrongen, Deductie, fol. 218. Vgl. hierboven, blz, 239, aant, 1 en 2, als ook biz. 259, aant. 1. X) Deductie, fol. 919. Vgl. Hand. cl. Gorc., 27 Aug. 1618. 3). Deductie, fol, 919. 3) Met Gedeon van Sonnevelt en Edzardus Frederici was ook Woetius door de Gorcumsche clnssis daartoe jredeputeerd. Men wergaderde, bij die ii , in de groote zaal van het voormalige Sint Agathaklooster (ge- sigan 1394), tegenwoordig de historische zaal in het Prinsenhof te DelfL. Zie de Oprechte Haariemsehe courant van 90 April 1887. 258 ZESDE HOOFDSTUK. woogen hebbende in Godes heylige vreese, oock ghehoort het advys vande E.E. heeren commissarissen" ') — goed te keuren en te bekrachtigen het deportement door Heus- dens kerkeraad en vroedschap uitgevaardigd ; , verelarende, dat de voors. Grevius sich van alle kercklicke diensten soude onthouden ter tijt toe, hij behoorlijeke satisfaetie soude hebben gedaen" *). En waar, bij de behandeling van dit conflict ter Delftsche synode ,mede mentie was ge- maeckt van sekeren kerckenraht, die Grevius ende de sijne hadden vercoren ende bevesticht", daar achtte voornoemde vergadering ,deselve verkiesinghe gantz onwettelick ende teghen alle ordere geschiet te wesen, ende dat dien vol- gende deselve personen voortaen souden desisteren van ulle kereklicke bedieninghen" ?). Nadat eindelijk te Heusden, op Zondag, den 44 No- vember, beide synodale ,acten'" door Cloppenbureh, in de Catharijne kerk, aan de verzamelde gemeente der Gereformeerden waren medegedeeld — ,vandem selven predickstoel, dien Johannes Grevius na syn deporte- ment hadde geusurpeert"; van welke plaats hij tevens .syne opgeworpene ouderlingen ende diaconen hadde geproclameert ende bevesticht" — richtte de kerkeraad der frontierstad een sehrijven aun de classis yan Gor- 7) Deductie, fol. 919. 7) Evenwel verkreeg hij nog van de Staten deze gunstige beschikking: »Johannes Grevius, gheweesden kereken-dienoer tot Heusden, by de pro- vineiale synode tot Delf vanden selven synen dienst gedeporteert, is uyt. bysondere consideratien sijm ordinaris stipendium van kereken-dienaer voorex.. gecontinueert tot het scheyden van de synode nationnel, ende den ontfani- ger Koolwijek geordonneert, hem daer na te reguleren", Ztesol, Holt, 9 Nov. 4618. Vgl. daarmede die van 18 Oct. 1617. p 3) Zie ari. 49 en DO der »Acta des Suydthollandtschen synodi gehoudeu. "innen Delfft, begonnen den 8e» Oct. ende geeyndiget den 6e» Novemb. naestvolgende a?. 1018", Oud. Synod, archief, XE, 20, II. Vgl. dr. Reitema. en dr, van. Veen, Acta der provinciale en. particuliere synoden, Groningen, 1892, dl. IHE, blz. 900 en 310. "us 1] pna EEN KERKELIK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GnEviUs. 259 eum, ,waer inne deselve versochten, dat het beroep, dat sy eertyts op d. Cloppenburgium gedaen hadden, by de broederen mochte ingewillicht worden". Zooals dan ook gesehiedde '), eenstemmig, den 20*« November 1618. Met Johannes Cloppenburch, den beproefden vriend en geestverwant uit Leidens staten-collegie *), ten nauwste vereenigd, werkte Voetius nu volijverig voort aan den op- bouw der hun toevertrouwde gemeente ^), en zou hij later, te Heusden, op dankbaar-bljden toon eens getuigen 5): ,Üns behoort te beweghen die versche weldaet van als een tweede of vernieude reformatie (soo men '£s00 noe- men mach) die ons neffens andere oock in dese plaetse ghesehiet is. Wanneer door quaden raedt en misleydinghe dat verdrietelijek jae ende neen, dat hevigh twisten en teghenspreecken der ghenaemder Remonstranten alhier ter vensteren ingekomen was, ende daer door dese stadt ende ghemeynte in d'uytterste swarigheydb ende perjekel, ende by nae in een ongheneselijcke scheurin- ghe ende combustie was ghesteldt: wanneer de goede saecke tot wanhopens toe verwerret ende verloopen was, Y) Hand. cl. Gerc, 20 Nov. 1618, Vgl. daarmede Arch. Hervi kerk Heus- den, afd, Il, B, a, n*. 39. ?) Zie berboven, blz. 77, 111. *) Die gemeente in nu, met den toenmaligen pruldichter, meer stekelig dan fraai, S nen ben iek een Hollants stadt, In mijn wapen voer ick een radt. Dat dou ick aen mijn waghen sonder troeren, Om den Arminiaen uyt het lant te voeren". Vie ANieu reken-boeck, op den. Arminiaensen ker[-stoch , eertijts g hemaeckt Aot spi! wan de Gereformeerde ehristenen, met. het advijs van alle steden xmde schanssen die den prince Maurits ende de. kerck des. Christen ghe- loofs toegedaem. zijn ende, getrowwieheyt ghesworen. hebben, elek int. par- diculier ghestelt als volght. By een ghestelt door een. boer uyt de venen wel. ghetrowwer 100r 't lant, als den balansemaecker met al zijn werstandt, Dordrecht. (- n, v.dr.), 1618, blz 3. Vgl. daarmede bijlage CI. 4) Voet,, Afscheydt-predicatie, blz. 32, 33. [n 260 ZESDE HOOFDBSTUK. s00 heeft onsen Godt terstont nae mijn inkomste alhier uyt die duysternisse het light ghegeven, ende die ghe- trouwe ende troostelijeke leere van Godes allenthalven ghenadighe ghenade veel heerlijcker als te vooren doen schijnen. Hy heeft dat kostelijck pandt der leere, 't ghene men dese sijne ghemeynte by nae ontnomen of verwis- sell hadde, aen haere herten by occasie van het tegen- spreecken klaerder vertoont, stercker verseeckert ende vaster ghestelt. Hier door zijn de verdeylde ende ver- stroyde ghemoederen wederom tot onderlinghen vrede, tot kerckelijoke eenigheyt in een en 't selve gheloove ge- bracht. Veler oogen die te vooren schemerden zijn ver- claert; veler verstanden, meest aller herten zijn gheopent, dat sy met andere kennisse, in een ander conscientie, in ander weerde, met ander hertelijckheydt en liefde, met andere omsichtigheydt ende op-merckinghe tot andere eynden ende beter ghebruyck de Gereformeerde religie omhelst ende bewaert hebben". ZEVENDE HOOFDSTUK. Op ring, classis en synoden, Van de vier onderscheiden ringen of ,quartieren", waaruit toentertjjd de Goreumsche classis bestond, was er ook een ring genoemd naar Heusden "). Tot zijne leden behoorden de predikanten der frontierstad, met die van iwintig, ten deele gecombineerde en binnen haren naasten omtrek gelegen dorpen *). Aanvankelijhk kwamen de broeders , elken tweeden Dins- dag der maand, beurtelings ten huize van een hunner bij elkaar. Was er 's Woensdags daarop biddag, dan werd de vergadering om die reden eene week uitgesteld. Later yond men evenwel goed ,geen ring te leggen op voor- gestemden tij" en had de samenkomst plaats, wanneer. ,eenige wetteljjeke oorsake sulx was vereijssende" ). De werkzaamheden, die hier werden verricht, stonden *) De andere ringen waren die van Vianen, Arkel en (het land vam) Altena. Op den inventaris van het archief der Hervormde gemeente »Heusden'" , onder afd. I, C, n^. 76, als folio zonder band, vermeld het fing- Of acten der vergaderingen des rings van. Heusden, aumvangende 2 October 1619 (Ices: 1620), eindigende den 4 April 1095, Tie bieracbtor, bijlago CII, Riíngb. Heusd., 8 Sept. 1031. Ook werd bij die gelegenheid »voorge- worpen", en later op »een grootor vorgaederinge" besloten: »datmen tot geval van de onwrije broeders d. Voetius, d. Slaetius ende d. Wyckentoorn , op dat die mede op den ring souden kunnen verschijnen, altijt te Hensden soude te saemen comen." 18 En 262 ZEYENDE HOOPDSTUK. allen min of meer in verband met het kerkeljjk gemeen- schapsleven. Immers omvatten ze: het houden van toe- zicht op een uitgebracht, soms op een nog uit te brengen beroep; het gereed maken van de lijjst voor het bedienen der binnen Heusdens ring vaceerende predikantsplaatsen; het instellen van een onderzoek naar het al of niet trouw behandelen der catechismus-afdeelingen in den Zondagmid- dagdienst, alsmede naar het waarnemen der ten behoeve yan de combinaties vastgestelde preekbeurten!) Verder beraadslaagde men, zoo noodig, over den meest geschik- len tijd voor het vergaderen der classis en over de gra- vamina, welke men aan haar oordeel dacht te onder- werpen; terwijl door de broeders ook, bij gelegenheid, het rapport werd aangehoord van de beide ringdeputaten , die in last hadden, zorgvuldig te letten ,op de swaricheden, welcke in haer quartiere soude mogen voorvallen". Gisbertus Voetius nam als predikant, eerst te Vlijmen en daarna te Heusden, wanneer maar de omstandigheden het toelieten, ernstig en jjverig aan dien arbeid deel en poogde bij de vervulling der opdrachten, hem met een of meer zijner collega's in het belang van den ring ge- daan*), zich het geschonken vertrouwen steeds waardig te toonen. Nu en dan gebeurde het echter, dat hij op de maan- delijksehe vergaderingen werd gemist"). Daartoe mag, 7) Zoo had, naar jonker Rudolph Spierinck als drost aam de Staten be- richtte, Samuel de Prince »in jaeren ende dagen gheenen kerckendienst en gedaen inde eappelle vanden Klshout, gelyek hy by eombinatie behoorde te doen", Briew en pap. Al. Gorinchem. 3) Zie b.v. Ringb, Heusd, 97 Dec. 1693; 43 Febr. 4624; 14 Aug. 1690; 9 Oct, 1028; 22 Juli 1631; 23 Sept. 1032. 3) Volgens het Heusdonsehie ringboek bleek Voetius, van 42 Oct, 1620 af iot den 94e» Jan. 1634 incluis, vierentwintig keer afwezig bij de &Enen- tachtig vergaderingen, welke er gedurende dat tijdsverloop gehouden werden, - -—— OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 268 buiten wettige verhindering, allicht de min-vriendschap- peljke verhouding, waarin hij tob. sommige ringbroeders stond, aanleiding gegeven hebben. Telde Voetius onder hen hooggeschatte makkers uit den academietijd, als van der Hosieren, Cloppenburch en Seroyen, of wel besliste geestverwanten uit later dagen, als du Piere en Snoeck, Adriani!) en Loor*), Menningius?) en Havius*) — tot Heusdens quartier" behoorden evenzeer Samuel de Prince, Cornelius Drongelensis en Abrabam van de Velde: drie ambtsbroeders, met wier handel en wandel hij zich on- mogelijk kon vereenigen. Omtrent de Prince waren, reeds spoedig nadat deze Joannes Andelius te Baardwijk vervangen had *), uit een vroeger gedebaucheerd leven bijzonderheden aan het licht gekomen, die voldoenden grond opleverden om Princius voor de Gorcumsche classis in staat van beschuldiging te stellen ). Desniettemin bleef hij dwaselijk volharden bij zijj» ,frivool ende onbandig" gedrag?), wat hem eene !) Zie Voetius' oordeel over Adriani en van der Rosieren in bijlage LXXX. *) Zije gemeente, die van Hedikhuizen en Herpt, roemde Loorius als »eenen persoon geleert ende geoeffent inde spraken om de Papen dem mont 1e xtoppen". Hand. cl. Gorc., 24 Juni 1619. 7) Bij zija peremptoir examen voor de classis, hem door Voetius afgeno- men, gaf Arnoldus Menningius aan de vergadering »suleken contentement", dat de broederen »den Heere danckten over sijne bequaemheyt". Hand. el. Gore., 10 Nov. 1620. 3) Matthims Havius was de eerste predikant der gemeente to Crevecoeur, en, naar de aanteekeningen van Nicolaas Voet inhielden: »een geleert, sroom ende yeverich man", Kist en Moll, Kerkhist, arch, dl, I, blz, 310. 5) Zie hierboven, blz. 141, aant. 4. *) Wegens »het oneerlyck attentaet Princii op de huyswrouwe vanden secretario tot Halteren" was bij indertijd, als proponent te Roemerswaal xijnde, door de classis van Tolen »geremoveert". Briev. en pap. kl. Gorinchem, Vgl. Hand, cl. Gore, 30 Oct. 1617. *) Tot bewijs kan o. a. dienen, dat, volgens eene, door twee van Heusdens schepenen afgelegde, notarieole depositie, bewaard bij de Briev, en pap. kl, Gorinchem, Samuel de Prince, naar getuigenis van jonker Joris van Cuyck, beer van Herpi; »ter woonstede van den corporael Bronckhorst hadde laten NE 264 ZEVENDE HOOPDSTUK. drie maanden lange suspensie berokkende !), gevolgd door zijn deportement?) Hetzelfle lot haalde zich van Dron- gelen op den hals. Diens ,excessen ende misbruyeken", door de vergaderde broeders telkens weer ,voor eene reyse oversien ende vergheven", werden nochtans zoo ten eenen male onstichtelijk *), dat de classis het vervul- len van zijn ambt hem niet langer kon toevertrouwen; maar eindigde met voor Drongelensis aan de edel mo- gende heeren Staten, in verschoonende taal: ,ten opsichte van sijne loshoofdiceheijt", een jaarlijkseh onderhoud te vragen*". En wat betrof Abraham van de Velde — die, nog eer hij in den dienst bevestigd was, zijn huwelijk al ,onordentelycken" begonnen *) en zich voorts met zijne comen dríe roemere met wijn, waer mede hij brochte ende seechde dat hij dronck den Vader, den Zoon ende den Heijligen Geest, ende dat hij Prince de. selve roemers cock uijtgedroneken hndde, maer dat bij hem, heere van Herpt , sulex niet gedaen was; waer op Willem Tenling seechde, dat het droef- felyck was dat suleke leeraers de heijlige drievuldicheyt soo lichtveerdelijcken müsbruijekten". Vgl. Hand. el. Gore. 20 en 21 Nov. 1617; Voet,, Dispp. select, t, IV, p. 508—515. 7) Hand. el. Gore. 93 en 94 April 1618. 2) Dr. Reitsma en dr. van. Veen, a. w., dl. III, blz, 354,355. Vgl. Hand. cl. Gorc, 9 Sept. 4619, Zelfs zijn eigen partij had lutte! met Prineius op. Zoo »griefde het Wtenbogaert, dat Prince, die in 1021 wit de gewangenis te Amsterdam had weten te ontvluchten, drie jaren daarna wegens dief- stal werd gegrepen". Op Loevestein gedetineerd, xocht hij er eveneens te ontenappen, maar »verdronk in de gracht", Zie dr. Rogge, Wienb, dl. AI, bl. 91, en aant. 2 aldaar. *) Uit de interrogatorién door Gorcums classis aan van Drongelen woorge- houden, alsmede wit zijne volstandige bekentenis ter vergadering. bljkt, dat hij herbaaldelijk zijne huisvrouw sloeg, die, op hare beurt, hun beider goed naar den lommerd bracht; ook, dat hij onderseheidene keeren. in het openbaar gevochten had; en wel »eenmael tegen drije huijslieden", die hem als predikant »de quoten"' moesten ter hand stellen. Hand. el. Gorc., 24 Sept. 1618. 4) Zijne laatste levensjarem besteedde Drongelensis in den schooldienst te Oudheusden, Zie fíngb. Heusd , 14 Maart 1623. Aan zijne vrouw, die wroeger te Housden hetzelfde had willen doen, werd indertijd gelast sdaer- van te supersederen". Hand. cl. Gorc., 29 Juni 1620, 3) Hand. cl. Gore, 94 Juni 1619. k ——BR OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 205 huisvrouw aan verschillende grove fouten had schuldig gemaakt") — over hem werden de lidmaten van Veen niet moede zich te beklagen *), gelj]k ook Heusdens ring jaar in jaar uit aangewezen bleef, om de geestelijke be- langen zijner gemeente te behartigen en, zoo mogelijk, voor Veldiuszelf eene geschikte verplaatsing te zoeken. Kostte het dikwerf groote moeite de vriendschappelijk- vertrouwelijke stemming, aan ringsvergaderingen in den regel eigen, bij den omgang met zulke ambtsbroeders voldoende levendig te houden — daarover had men zich op de samenkomsten der classis weinig of niet.te be- Kommeren, Deze werden viermaal in het jaar ?), meestal te Gorinchem :gehouden. De eerste, 's Maandags na be- loken Paschen, was bestemd tot het opgeven, of het met elkander opstellen van gravamina voor de aanstaande -Hollandsehe synode. De tweede ging dier vergade- ring enkele dagen vooraf, ten einde alzoo de bezwaar- punten te kunnen bespreken door de synodale classis overgezonden. Spoedig volgde, na afloop der provinciale synode, de derde classieale samenkomst, en de vierde d 3) Een ljvige bundel bewijsstukken, loopende van 14 Dec. 1696 tot en betrekking hebbende op Veldius' geruchtmakende zaak, is woorbanden in A»cA, Herv. kerk Hewsden, afd. I, C, n*. 80, d, Vgl. Gorc., 2 tot 5 Oct, 1634. 3) Het eerste der tien vraagpunlen, gesteld aan mr. Huijbert Deckers, woormalig onderwijzer te Wijk, nabij de gemeente Veen gelegen, en door dezen vaffirmativelijek" beantwoord, hield in, hoe ds. Rosarius, die gerui- men tijd bij van de Velde aan huis woonde, hem, Deckers, verecheidene malen had te kennen gegeven »als dat d. Velden uijt acht ofte thien pre- dicatien altijts de onderste uijthaelde, ende die also vorvolgons predickte het. geheele jaer deur". Arch. Here. kerk Heusden, afd. 1, €, n?. 80, à. Daarop doelde missehien Woetius, Polit. eccles. t. II, p. 00: »similiter si ánquiritur in quaerelas auditorum , de conclonatare suo per 18. annos prae- ter propter Mlande suppeditatis ae de verbo ad verbum pronuntiatis septem mut octo concionibus toties quoties repetitis, munere praedicationis defuncto." *) Natuorlijk de buitengewone vergaderingen niet medegerekend. mn 266 ZEVENDE HOOFDSTUK. had plaats den tweeden Maandag in October. Uit den aard der zaak waren er op de classis veel meer predi- kanten tegenwoordig dan op eene ringsvergadering, ter- wijl ook de onderwerpen, over welke men van gedachten wisselde, doorgaans een algemeen karakter droegen '). Omstreeks den tijd dat Voetius tot lid der Goreumsche classis werd aangenomen, begon zich in haar midden van lieverle& een degeljker, een wetenschappelijker streven dan vroeger te openbaren. De voedsterzonen van Leidens staten-collegie traden bij het vervullen der onderscheidene vaeaturen steeds beslister op den voorgrond, om straks de beste standplaatsen in te nemen in het land van Heusden en Altena, in de ,quartieren" van Vianen en Arkel*). Geen wonder, wanneer genoemde elassisbroederen — 10 September 1612 binnen Gorinchem vergaderd — maar aanleiding van een zeggen der Heusdensche ringpredi- kanten, dat de scehoolmeester uit Drongelen ,een ofte wee propositien voor haer gedaen hadde , ende dat deselve maer matelyek goedt waeren geweest", met allen nadruk opmerkten, hoe men ,niet en behoorde soo liehtelyck ie komen tot het proponeren van persoonen, welcke niet en hadden theologiae gestudeert". Daardoor toch werden vele jonge mannen ,wt den kerckendienst ge- slooten", die hunne studién op alleszins loffelijke wijze en met den meest gewenschten uitslag hadden volbracht. Ja, het predikambt zelf liep gevaar door zulk eene ma- nier van doen geminacht te worden?) J) Voor nadere bijzonderheden zie de Wetten, statuten, ende or- donnantien des classis van Gorinchem, eenpaerlyck gestelt, beraemt, ende ghearresteert inder classicale vergaderinge gohouden tot Gorinchem den 14. Octobr, 1619, geplaatst. het Ringb. Heusd. Vgl. daarvan ook de handelingen op 8 Aug. 1623. ?) Zie hierachter, bijlage CIII. 3) Vgl. Hand, cl. Gore, 30 Oct. 1617. Hoe omzichtig men later optrad, - — m OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 207 Gaven deze woorden ongetwijfeld het gevoelen ook van Voetius terug, diens geest sprak evenzeer uit den afloop van zeker debat, 7 April 1614 op de classis gevoerd,, over het laten drukken van allerlei godgeleerde werken, rijp en groen. Als slotsom hunner overwegingen stelden toen de vergaderden vast, dat men hier te lande veel te veel sehreef; weshalve ,het beter waere te arbeijden dat eenige boecken gesupprimeert ende verduyselt werden, dan wederom nieuwwe aen den dach te brengen"?). Voorts diende erop gelet, hoe niet ieder tot zulk eene taak .suffisant" en bekwaam was; alsook, hoe zoodoende de wederpartij zich dikwerf den weg zag gebaand ,0m haere chartebellen uyt te smyten" tegen die auteurs onder de predikanten, wier ,materie en dispositie eeniger mate slecht ende ongeleert wierde bevonden". Had nu Petrus Neander, kerkedienaar te Giessen, bij deze gelegenheid een onbeduidend vlugschrift, door hem vervaardigd tegen de dwaalbegrippen van het Pausdom, der classis .,gepresenteert", hetwelk zij, op hare beurt, »ter visitatie" weer had toevertrouwd aan van der Ro- sieren en Voetius?), zoo besloten in hunne najaars- bijeenkomst de broederen, dat men, met het oog op wat in het voorjaar was vastgesteld, Neander driugend zou afraden, desnoods ,publica classis autoritate" ver- welfs tegenover proponenten, die reeds elders hun examen praeparato- rium hadden aígelezd, blikt uit hetgeen Voetius mededeelt in zijne Polit. eceles., t. Il, p. 90. *) wlck ende veele met my souden eer ghevoelen datter al te veel bocc- ken teghen de Remonstranten gheschreven zijn", lvidt het bij Voetius, in diens Proews vande cracht der godtsalicheyt, Amst, 4628, blz. 30b. Vgl. daarmede blz. 34 a. 3) Zoo werd eveneens, volgens de Acía depul, cl. Gorinch., 6 Dec. 1694, dat kerkelik liehaam ster visie" gegeven aan Gisb. Voetius en Joh. rem wen tractaat, hetwelk Joh. Spiljardus, predikant te Goreum »wt de - Engelsche spracke in de Nederduitsehe getranslateert hadde", 268 ZEVENDE HOOFDSTUK. bieden, ,sijn boeck bij hem gemaeckt" uit te geven "). Niet minder gestreng zag zich door dezelfle broede- ren een jaar later, hoewel in eene geheel andere aan- gelegenheid, Samuel Lansbergen, Arminiaanschgezind prediker ie Rotterdam, behandeld. Voorzien vam een geloofsbrief door twee zijner collega's, Albertus Ooster- wyck en Christophorus Hellerus?) namens meerdere ker- kedienaren geteekend, was Lansbergen ter Gorcumsche classis, die 5 October 1615 stond gehouden te worden ?), afgevaardigd — met bepaalden last, daar zoo krachtig mogelijk in de bres te springen voor de resolutie, begin Januari 1614 door Hollands staten genomen, naar dezen meenden tot bevordering der ,broederlycke liefde ende eenicheijt" 5. Voordat Rotterdams gedeputeerde evenwel op genoemde vergadering te Gorinchem verscheen, wist hij ,seecker concept van moderatie" — bij hetwelk men zich ver- bond ,ter oorsaecke van de differenten" iedere scheuring tegen te gaan en de gemeenteleden te vermanen, dat zijj eendraehtig der overheid gehoorzamen zouden — af- zonderljk en in het geheim te bespreken, niet enkel met zije Arminiaansche partijgenooten binnen de elassis, maar ook met Contra-remonstranten als Sonneveldius *) ?) Hand. el, Gore, 90 en 91 Oct, 1614. 7) Oosterwyck was predikant te Delít, Hellerus te Rotterdam. Een copie dier credentie berust o,a. bjj het classicaal archief van Dordrecht, dat be- waa wordt in de Augustijner kerk aldaar. 3) Zie ook de reeds meerrmalen aangehaalde JDeductie, fol, 18; Woet., Polit. eccles, t. WE, p. 43. Vgl. dr. Rogge, Wienb., dl. Il, blz. 997 em Brandt, a. w., dl. II, blz. 936. 5) Vgl. hierboven, blz. 165, aant. 3 en blz. 169—473. 5) In het classicaal archief van Dordrecht bevindt zich de copie vam dat. Rotterdamseh eoncept »om eenige onderteeckeninge te becomen, tot appro- batie vande resolutie der ed. mog. heeren staten van Holland", *) Zie Driee. en pap. kl. Gorinchem. Ngl. Voet.,, Polit, eceles, tom. T, pars Hf, p. 575; Brandt, a. w., dl. III, blz. 810. & —I OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 269 en anderen, van wie men zulks volstrekt niet had verwacht; en die nu op de bijeenkomst van 5 October ,heftelyck dreven, dat soodanigen formulier wierde aen- genoomen", Toch betoonde verreweg het grootste deel der broede- ren zich in het geheel niet geneigd ,tot onderteykeninge wan de voorgemelte resolutie". Sommigen hunner ver- klaarden dat besluit der hooge overheid nooit gezien of gelezen te hebben '. Anderen hadden het, zooals zij be- tuigden, nog niet genoegzaam onderzocht en overwogen. Ook waren er, die zeiden, het stuk der Staten op enkele punten niet goed te begrijpen, wijl zij oordeelden ,eenige dingen daerin dubbelsinnigh te weesen, de weleke men verseheydelye conde wtleggen". Weer anderen maakten bezwaar, in te stemmen met hetgeen hunne Edel Mogen- den hier leerden; dat namelijbk God ,tot de salicheyt geen menschen noodt, die hy ganschelyk beslooten heeft die niet te geeven". Om a] welke redenen de vergadering te Goreum aan Samuel Lansbergen deed verstaan, hoe hij onverriehter zake tot zijne lastgevers had terug te keeren. Zoo spoedig mogelijk*) teekende vervolgens Voe- tius ,de partieuliere debatten en repliquen", Rotterdams kerkedienaar ter classis voorgehouden, in geregelde orde op; welke ,bedenckingen" — naar hij verzekerde: zon- der zijue voorkennis — straks met den druk werden gemeen gemaakt *). 7) Vgl. hierboven, blz. 487. 7) wPost finitum classem postridie summo mane", Voet, Políf. eecles., t. II, p. 757. 3) »Quae considerationes à eoncionatore leejézw (naar ik reden heb te ver- moeden: Johannes Cloppenburch) descriptae aliis quibusdam in Gorinchemensi e wicina elasse ministris commwunicatae sunt, et hac ratione, me inscio, typis Amstelodami excusae". Voot, Polit. eceles, t. HI, p. 757. Dat ge- schrift was getiteld: Bedenckingen, vande waere moderate-broederen inden classe ean Gorcum, dio de waeve vrede der. gemeynte Christi betrachten , WERL. — 210 ZEVENDE HOOFDSTUK. Groot opzien wekte ongetwijfeld bij alle .goede" browe. deren, wat er 11 November 1619 gebeurde met de beide zonen van Gorinchems oudsten predikant, Jodoeus Geiss- teranus. Nadat diens jongere ambtgenoot, Petrus Theo- dori Leewius, tegen den winter van het jaar 1617 ge- storven was, versehenen op de eerstkomende classicale vergadering twee gedeputeerden uit den Gorcumschen kerkeraad, die haar vroegen de vacante plaats, e maanden lang, ten bate der weduwe te willen ,versor- gen met getrouwe dienaeren, gebleven bij de onde Ge- reformeerde religie". "Ter voldoening aan dat verzoek, zouden binnenkort tweeentwintig predikanten wit de classis"), volgens vastgestelden rooster, ieder hunne beurt te Gorinehem komen waarnemen, Bij deze rege- ling was echter éón naam onvermeld gebleven: die van Cornelius Geisteranus, predikant te Hoogblokland, wiens gemeente hem sterk verdacht hield mede te gaan met het nieuwe gevoelen der Remonstranten. Toen nu den anderen dag vader Jodocus zich beklaagde, dat men zijn zoon had overgeslagen bij het in orde brengen der vacatuur-ljjst, gaf hem de classis door haren voor- zitter Luderus Vogelsanek te kennen, hoe Cornelius, zou hij daarop nog geplaatst worden, zich vooraf met een goed geweten tegenover de broederen diende te verklaren -uwÉ AAA 4 E] x d. Samueli Lansbergio voorghedraghen op seecker voorstel van. hem. ghe- daen inden classe van Gorichem, den 5, Oclobris anno 1015. aengaende seeckew concept vam wrede, by eenighe particuliere Remonsiranten. ge- smedel, die hem als haerem ghesant aldaer afgheveerdicht hadden. Inl jaer ons Heeren, anno 4615 (z. n. v. pl. en v. dr.). Nog in hetzelfde jaar verscheen daarvan te Enkhuizen onder gewijrigden titel eene iweede, van drukfouten gezuiverde uitgave. Beide zijn voorhanden op de Amsterdamsehe universiteitsbibliotheek. Vgl. dr. Rogge, HescAr. catal., st. I, afd. 9, blz. 9. 7) Zonderling genoeg behoorden tot hen ook Grevius en Arnoldus Geíste- ranus, Zie echter, wat den lantste betreft: Voet, JPolit. eccles, t. WM, p. 91, alsmede dr. C. D. Sax jr, Carolus Niéllius, Amst., 1896, bir, 198. in — cat OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 2l omtrent de vijf Arminiaansche verschilpunten '); aan wel- ken eisch de predikant van Hoogblokland betuigde, on- middellijk te willen gehoorzamen. Na derhalve op staanden voet door den praeses over bedoelde ,poineten" in het kort ondervraagd te zijn ?), en pleehtig te hebben beloofd , dat hij der Goreumsche gemeente bij zjjne prediking s»Contentement soude geven nopende sijne rechtsinnig- heit", maakten zoowel de classisbroederen als de twee gedeputeerden uit bovengenoemden kerkeraad verder geen het minste bezwaar hem overeenkomstig zijne begeerte op gemelden rooster te brengen. Nog waren sedert dit onderzoek geen twee jaren ver- loopen, of, geheel onverwacht, weigerde Cornelius en ok Arnoldus Geisteranus, de predikant van Schelluinen, om, volgens het besluit der Dordtsche &ynode, met hunne collega's de bekende formulieren te onderteekenen ?). *) Eene soorigelijke »ondertastinghe" op het punt van Arminianisme had in de elassis ook plants met Hermannus Nachenius, predikant te Spijk. Hand, cl. Gorc., 43 Juni 1618. Vgl. daarmede die van 49 Nov. 1619. »Men vindt haest niemandt — sehreof in zijn Discours, blz. 99, Caspar Barlaeus — of hy wil een artijckelmaecker ende opsiender van een anders gheloove wesen". ?) sEst. et alius casus, quo concionntor quis examini elassicali subjici potest, cum ex idoneis testibus cognoscitur heterodoxa aut periculosa et male sonantia Aliqua illi excidisse; aut eum ipse se scripto aliquo publice edito prodidit, super quibus a classe aut ejus deputatis cum illo conferri debet. Quando dico examen theologicum hoc in casu repetendum esse, intelligo eclecticum in illis loeis dogmatico-eleneticis, quos propius tangunt heterodoxa pericu losa, et male sonantia ab ipso dicta ant seripta". Voet., Polit. eccles., t. III, p. 90. Zie voorts hierachter, bijlage CIV. ?) Hoe plotseling beide Geisterani tegenover Gorcums classis van leerstel- lige meening wisselden, blijkt o. a. nit het bebnndelde ter Goudsche provin- ciale synode van 1620. »Ende is — aldus luidt het daar in art, 53 der acten — bij de classe van Gorcom versocht, dat de sijnodns doch haer niet en wildo voor onlieff nemen, datse inden vooriaenden sijnodo Leidensi van dese iwee personen (t. w. Cornelius en Arnoldus Geisteranus) goen gewach en dadden gemaeckt, gemerckt sij geen. fundament en hadden om te dier tijt wenige wettige clachte, nopende d'onsuiverheit baerer gevoelens, in te brengen, ende desolvige Geisterani oock so bedeckteliek ende geveinsdelijck lare personagie toL den eijnde toe hadden weten te speelen, dat veele geen am 212 ZEVENDE HOOFDSTUK. Vit dien hoofde werd oogenblikkelijk door de Goreumsehe classis bepaald, beide broeders over eene maand van- nieuws in de vergadering te hooren; terwij| dan als voorzitter zou optreden Gisbertus Voetius, met alge- meene stemmen daartoe verkozen) Niet lang duurde het, of bij die samenkomst?) trad ten duidelijkste aan het licht, hoe Jodocus' zonen volsitrekt niet alles goed- keurden wat in de canons bleek opgenomen, en evenmin alles verwierpen wat door deze werd afgewezen, VWVeel van hetgeen te Dordt met betrekking tot de vijf arti- kelen ,als principale waarheyt" was vastgesteld, streed , naar zij stontweg verzekerden, ,tegen hare conscientie ende scientie". Gevraagd door den praeses, sinds wanneer zij zulk eene overtuiging gekoesterd hadden, en of hun die denk- beelden reeds bij de aanneming tot lid der classis waren eigen geweest, antwoordde, als oudste der twee, Corne- lius Geisteranus?): dat hij de leer der volstrekte verkie- zing en verwerping ,doen al in't gros tegenstondt", en onzeker was omtrent ,de crachtige werckinge der genade ende maniere der bekeeringe, soo de selve nu vande synode verclaart wierde". Ook twijfelde hij ten eenen male aan de perseverantie, de volharding der heiligen, En waar maedencken over hare personen conden hebben, datse de sijle der Remon- siranten toe gedaen waren, overmits deselve ongeveerlick een halve ubre ie vooren als sij haer selven openbserden Remonstrants gesint te wesen, hadden helpen een Remonstrantsen schoolmeester censureren, seggende, dat hij qualick hadde gedaen, dat hij sodanigen leere ende procedueren, als der Remonstranten sijn, hadde helpen voorstaen ende maintineren", Acte syn. part. Z. H., Gouda, 1620, art. 53. De hierboven bedoeldo sehool- méeeter. was /Heusdeng conrector, Mattheus Petri Verhoeven. Zie Hand, cl. Gore., 44 Oct. 1619. *) Hand. cl. Gorc., 14 Oct. 1019. Vgl. Voet., Polit. eccles. t. 11, p. 90, 91. 7) Hand. cl. Gore, 11 en 19 Nov, 1649, 3) Met Cornelius Geisteranus had Voetius voorheen gewoond in Leidens staten-collegie. Zie hierachter, bijlage XLII, DP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 213 hem de voorzitter herinnerde, hoe hij op de classis van 21 November 1617 openljh betuigd had, met de Gere- formeerde kerk éénerlei gevoelen te deelen wat het Arminianisme betrof, daar verbaasde Cornelius de gansche vergadering door zulks beslisb te ontkennen *). Eveneens sprak en handelde zijn jongere broeder. Of- sehoon den 174e» Juli 1617 door Voetiuszelf — die hierin was bijgestaan door Vogelsanck en Havius — praeparatoir geéxamineerd ?), en volgens het rapport aan de vergadering: .Op de hedendaechse controverse quaestien suyverlyck bevonden", verklaarde nu Arnoldus, dat hij eigenlijk , reeds toemn hij tot lid der elassis van Goreum werd aangenomen , de Remonstranische meeningen gedeeld, die in zijne pre- dikatién ten minste nooit had wederlegd. En als zijn vader, te gelijbk met andere collega's opmerkte, hoe men hem vroeger?), naar aanleiding van 2 Tim. 2, vs. 19, had hooren proponeeren juist in tegenovergestelden geest, zeide Schelluinens kerkedienaar kortaf: ,daer van geen memorie te hebben". Nadat Jodoeus, die in bedoelde aangelegenheid met zijjue zonen niet samenging ^, doch daarover veeleer ten diepste verslagen en bedroefd was, de vergaderzaal voor eene wijle had verlaten, ten einde door zijne tegenwoor- digheid de broederen bij het uitspreken van hun per- *) Vgl. bijlage CIV. » eene maand later legde Arnoldus Geisteranus tegenover Voetius, als voorzitter der classicale vergadering, peremptoir examen af, met dit gevolg, dat »den praeses ende de geheele classe daer aen een goet genoegen gehadt heeft", Hand, cl. Gore, 14 Aug. 1017. Wgl. Voet, Polit. eccles, t. HI, p. 94. *) Ter inleiding namelijk voor zijn examen peremptorium, Hand. cl. Gorc., 14 Aug, 1617. *) Vgl. dr. Sax jr. a. w., blz, 108. Zelís verzekert Brandt, a. w., dl. IIT, biz. 998, omtrent Jodocus, dat deze »met Gomarus en Festus de predesti- matie dreef boven den val". am 274 ZRVENDE HOOPDSTUK. soonljk gevoelen niet te hinderen, restte der Gorcumsche classis alleen. maar, onder voorzittersehap van Voetius, over beide Geisterani ,haer sententie te strijeken". Het vonnis luidde, dat &n Cornelius én Arnoldus ,onweerdigh waren langer eenige kerkelieke diensten te betreden, ende dadelick daar van ontsettet ende ontslagen behoorden ie werden" Trachtte Voetius op deze wijze, door een vastberaden, onverbiddelijk handhaven der rechtzinnige leer, zijne plichten in het classicaal moderamen naar eiseh te vervullen?), hij zocht evenzeer door het nauwgezet ten uitvoer leggen — of zelfstandig of in vereeniging met anderen — der verscehillende opdraehten, hem yan tijd tot tijjd gedaan, zich verdiensteljjk te maken jegens de vaderlandsche kerk en de dikwerf hulpbehoevende ge- meenten, binnen den kring zjjner naaste omgeving. Zoo werd hij, met het oog op artikel 34 der Goudsche provineiale synode van 1620, herhaaldeljjk door de leden zijner classis geroepen om, samen met Cloppenbureh , ,de notabelste dingen inden classe van Gorinchem ende inde kercken onder den selven resorteerende, ende met namen tot Heusden, voorgevallen" — ten behoeve der kerke- ljke historie, welke Johannes Latius, ouderling te Lei- 13) Zie Arch. Herv. kerk Heusden, afd. I, C, n?. 79; Acta, sym, part. Z.H., Gouda, 1020, waarachter gevonden wordt eene copie der wonnissen »uijtgesprocken bij de classe van Gorcom, teghen Cornelium ende Arnoldum Geisteranuin"; bij dr. Reitsma en dr. van. Veen, a. w., dl. III, blz, 471—476. Vgl. Voet., Gatechisatie over. den catechismus der Remonstranten, Utrecht, 1641, blz. 428, en diens Proew vande cracht dar godisalicheyly lx. 35; maar ook Brandt, a. w«, dl. IE, blz. 927—939, 3) Van 7 April 4614 tot 24 April 1634 is Voetius elf malen praeses, vij malen scriba eu zeven malen assessor der classis vam Goreum Bovendien werd hij nog tweeral tot visitator classis verkozen, Voor 't lautete zie: Aca sym. part. Z. H, Gouda, 1620, art. 114 en id, Delft, 4098, art, 64. - — tait OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 275 den, schrijven zou!) — ,bij een te stellen" *). Een ander mal zond de classicale vergadering hem en Adriani als hare afgevaardigden naar Onsenoort, toen juist met Vlijmen gecombineerd?); doch waar elke gelegenheid voor het houden van godsdienstoefeningen ontbrak; ten einde bij den plaatselijken ambachtsheer, die, Roomsch- katholiek, hier ,sijn devoir niet en dede", op verbetering aan te dringen. Dan weer zag hij zich door de classis in persoon belast met het stellen van een request aan de staten van Holland en West-Friesland, waarbij die Edel Mogenden verzocht werden, de behulpzame hand ie willen bieden om de gemeente Meeuwen , sedert jaren tot haar groot ongerief kerkeljk met Eethen verbonden, yan een eigen herder en leeraar te voorzien *, Of wel, men vond het noodig, naardien er bij de classicale han- Y) Acta. syn. part. Z. H., Leiden, 1619, art. 83; Gouda, 1690, art. 34; Brielle, 4093, art. 14. Vgl. bijlage LXL *) Hand. cl. Gorc., 2 en 3 Nov. 1620. Vgl. daarmede die van 19 en 20 April 1621, Het onjuiste verhaal van Essenius, Orat. fun., p. 26, 97 — door mij op goed vertrouwen indertijd overgenomen ; zie School-gezag en Eigen- onderzoek, blz. 17 — omtrent eene opdracht in 1029 Voetius gedaan door de particuliere synode van Gorinchem, die hem , onder toezegging der buiten- gewoon hooge som van zeshonderd gld. en de vooridurende hulp van twee Ciriiws, alles te bekostigen door HH. Staten, zocht over te halen eene geschiedenis samen te stellen. der Remonstrantsche geschillen, zal hoogst- waarsebijnlijk wel beruston op het hierboven in den tekst medegedeeldo, 9) Vgl. bijlage LXVIII. *) Hand, cl. Gore, 91 luni 1697. Eerst ter ringsvorgadering van 17 April 1629 kon den broederen worden bericht, dat HH. Staten in voor- moemde scheiding hndden toegestemd. Op dringende aanboveling van Voetius, werd mu te Meeuwen beroepen Johannes Mylius »dienaer des Woorts om- frent Franckendael ende inspector van de naburige kercken, onlancks uyt den Palts geweecken"; een eigen broér van Anna van der Myle, tweede vrouw van Balth. Lydius, ten wiens huize te Dordrecht logeerende, Heus- dens predikant dezen hàd ontmoet en leeren kennen. Ofschoon Mylius' be- roep bleek geschied te zijn »onordentlyck ende met het beswaer van ver- ^, vond de elassis niettemin goed daarop hare npprobatie te verleenen. Zie /fand. cl Gorc., 93 April 1029. Vgl. Kist en Moll, Kerkhist. areh., dl. I, blz. 312—315, en hierboven, blz. 106; 9220, aant, 2. (0 THEE 216 ZEVENDE HOOPDSTUK. delingen meermalen bespeurd werd ,disordre ende onge- regeltheyt in verscheyde stucken", eene commissie te benoemen van vier predikanten, uit iederen ring éón, die, na ingewonnen advies hunner respectieve mede- broeders, enkele ,stichtelycke leges souden beraemen"; en men koos voor dat werk, uit Heusdens quartier", den in vervolg van tjjd eveu bekenden als beroemden eanonist, Gisbertus Voetius '). Had Leidens particuliere synode in Augustus 1619 de Gorcumsche classis aangeschreven: nauwkeurig toe te zien op de gelden , welke Cornelius Drongelensis twee jaren lang van Hollands staten genieten zou?), zoo werden Voetius en Adriani door haar uitgekozen om dat voor- loopig stipendium als tutores Cornelii" gemeenschappelijk te besturen "). En toen, weinige maanden later, de naast- gezeten ambtgenooten van Rutgerus Clock, predikant te Heikop, maar beroepen te Nieuwerkerk, dezen hoogst ongaarne uit hun midden zagen vertrekken, toen was het wederom Heusdens kerkedienaar, die, ofschoon vruch- teloos, met Jodocus Geisteranus en Dionysius Spranck- huysen naar den collator Hans Wolphaert, heer van Brederode, werd gecommitteerd, ten einde voor Clock iractementsverhooging aau te vragen en zoodoende den beminden collega in Heikop te houden *). Het gebeurde in den nazomer van 1621, dat Goreums classis haren toenmaligen praeses, Gisbertus Voetius, met *) Hand. el. Gore., 9 Sept. 1619, Vgl. hierboven, blz. 966, aant. 4. 3) Htesol. Holl., 30 Jan. 1619. Vgl, hierboven, blz. 264. 3) Hand. cl, Gore, 9 Sept. 1619. Vgl. die van 14 Oct, 4619, *) Hand. cl. Gore, 14 Oct. 1619. Vgl. daarmede ook die van 19 April 1632, toen Voetius met zijn ambtgenoot Mylius, predikant te Meeuwen, maar den heer van Brederode werd gedeputeerd, bij gelegenheid van diens vreemdsoortige collatie — »genoechsaem een beroep" — gedaan in de vacature der gemeente Heikop. m cm mmmdl OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 2i Christianus à Porta deputeerde naar graaf Floris van Kuilenburg, die, ruim een jaar te voren, bij gelegen- heid eener ringsvergadering, gehouden ten huize van Billichius, predikant aldaar, zijnen particulieren seere- taris en den schout van Kuilenburg naar de pastorie. had gezonden, om ,mede te sitten in de vergaderinge der broederen ende om haerlieder propoosten aen te hooren". Dezen noehtans hadden Floris, bij monde zijner afgevaardigden, te verstaan gegeven, hoe ,de predicanten haer niet en sochten in te dringen in politycke verga- deringen", en dus verlangden bij hunne samenkomsten door de ,politici" eveneens ongemoeid gelaten te worden. Door dit antwoord, naar zich denken liet, vrij ontstemd , deed Zijne Genade kort daarop der classis van Gorinchem weten, dat hij hare eerstkomende vergadering persoonlijk wilde bijwonen; over welk plan men zich ten zeerste bezwaard gevoelde, als strijdig , met alle loffelijcke usantien ende goede kerckenordere". Bleef Zijne Genade bij haar voornemen volharden, zoo hadden Gorcums deputaten in ] last, den graaf te verzekeren: hoe men, eerder dan hem te ontvangen, vast besloten was de samenkomst op te breken en uit destad te vertrekken, Na echter het dringend i vertoog van Voetius en diens medeafgevaardigde te hebben aangehoord, zeide Floris, dat hij de zaak ,in naerder be- denckinge" zou nemen, en — verscheen niet op de classis !). *) Hand. el. Gore, 10 en 17 Aug. 1621. Volgens de Acta coetus fra- drum a lota classe delegatorum, dd. 5 Nov. 1690, viel er blijkbaar met &raaf Floris niet te spotten. Immers dreigde Zijne Genade de broederen, die «door Gouda's particuliere synode tot hem waren afgevaardigd, dat, wanneer zij het waagden xich in zake het beroep naar Kuilenburg van ds. Ravenswaay tegen zijne plannen te verzetten, en »so iemand hem per force tegen Sijne Genade soude willen stellen, om te seggen dat bij dat tegen S. G. hadde uytge- lhouden ende doorgedrongen, dat S, G. dat geensins soude gedoogen, ende dat daar door soodanige ontstichtinge ende verwerringe soude ontstaan, dattet soude sijn te beclagen, ende dat hy noijt meer tot Cuylenborch ten avondmale guan soude", lu 2'8 ZEVENDE HOOPDSTUK. 