title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Zonder u door breedvoerige uitweiding op dit punt nog langer te willen ophouden, meen ik toch niet te mogen verzwijgen, dat ik hiervan niet overtuigd ben. Willen de gymnasia, zooals ik het als gewenscht voor- stelde, ook de toekomstige medici voldoende voorbereiden , dan moeten zij de natuurwetenschappen in ruimeren omvang in hun leergebied opnemen , en willen de hoogere burgerscholen jongelingen vormen, geschikt om als academieburgers op te treden, dan moet het onderwijs in de moderne talen op wezenlijk wetenschappelijke wijze en alleen door mannen worden medegedeeld, die op 't gebied der oude letteren geene vreemdelingen zijn. M. H. wat het elementair onderwijs betreft, bezit Nederland een niet genoeg te waardeeren en voor andere staten hoogst benijdenswaardig voor- recht , de neutrale school. Mocht het ook op het gebied van hooger onder- wijs de beste staten evenaren of, zoo mogelijk, voorbijstreven. De oude politieke grootheid is getaand, maar macht des geestes kan herleven, nieuwe en groote luister weer worden erlangd door de scholen, de ware wapenen der toekomst. Scientia est potentia. Digitized by Google 160 S. 8. ROSKNSTEIN REDE. >) B. D. H. Tellegen, DuiUcklamd en Nederlaud. Gron. 1870. i) Thorbecke, 0*w betrckkiug tot Duiteckland. Eutor. Scheteeu, p. 19. *) Opsoomer, D» Sonapartet en ket reckt tan DuUecktand ook na Sedan, p. 94. +) Jurgen Bona Meier, ,FoilMUmug nnd Wieeeneekaft im Demtsckland" ia der ^««1«^ to* Yiiohow und t. Holzendorff. *) Jcademieckc Qntackten uber die Zulauung der Eealeckul Jbiturientm tn TacuUaMudien. Amt- Kcher Abdrnck. Berlin 1870. 6) Kuhmast, v ffc Vereiniguug der principieUen Oegematte in une er n aU k lauie ck en Sprackuntcrrickt. Rastenburg 1856. Digitized by Google DE WAARDE VAN HET VERGELIJKEND ONDERZOEK VOOR DE BEOEFENING DER PLANTENKUNDE. REDEVOERING TBE AANVAABDING VAN HET GEWOON HOOGLEEEAAESAMBT AAN DE HOOGBSOHOOL TB GEONINGBN, DEN 88"» SEPTEMBEE 1871 UITGE8PROKEN D* P. D E B E R. Digitized by Google Digitized by Google EDEL GBOOT AGHTBABE HEEBEN, CUBATOBEN DEZEB HOOGE- 8CHOOL! WELEDEL GESTEENGE HEEB, SECEETABIS VAJN" HET OOLLEGIB VAN CUBATOBEN! HOOGGELEEBDE HEEBEN HOOGLEEBABEN IN DE VEBSCHIL- LENDE VAKKEN VAN TVETENSCHAP, ZEEB GEACHTE AMBTGE- NOOTEN! EDEL ACHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUUB VAN DIT GEWBST EN VAN DEZE STAD EN DB HANDHAVING VAN HBT EECHT IS TOEVBBTBOUWD! WBLEDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN, DOCTOBEN IN DE VBB- SCHILLENDE PACULTEITEN! WELEEBWAABDE HEEEEN, LEEBAEEN VAN DEN GODSDIENST! WBLEDELE HEEEEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL! GIJ ALLEN VOOBTS, DES DBZE PLECHTIGHEID METUWETEGEN- WOOBDIGHEED VEEEEBT! ZEEB GEEEBDB TOEHOOBDEBJ3 ! Natura artis magiatra. Deze woorden, geplaatst aan den ingang der Amsterdamsche diergaarde, drukken niet alleen volkomen uit wat het karakter dier instelling beboort te zijn , maar overal , waar wij ons bewegen te mid- den der levende natuur, vinden wij gelegenheid hunne juistheid op te merken. Geen meesterstuk van kunst is in staat de natuur in haren on- gekunstelden eenvoud te vervangen; ieder die getuige geweest is van trot- ache natuurtafereelen en die de natuur in hare werkingen heeft gadegesla- gen, is hiervan overtuigd. Een landschap, door een ervaren hand op het doek geschilderd, maakt indruk en doet met eerbied aan den maker denken ; veel grooter is die indruk echter, als wij hetzelfde landschap in werkelijkheid voor ons zien. 20 Digitized by Google 154 P. DE BOER De beeldhouwer weet het koude marmerblok in vormen te kneden en in bezielde gestalten te herscheppen ; veel meer bewonderen wij echter nog den steen, uit dezelfde bestanddeelen samengesteld als het marmer, die zich aan ons oog in onderaardsche holen onder de grilligste vormen voordoet. Beschouwt een natuurlijken en een kunstmatigen waterval en het onder- scheid valt terstond in het oog. Zoodra de natuur door de kunst geleid wordt, is elke illusie weggenomen. Het majestueuse van het krachtig eleraent treedt op den achtergrond bij de telkens wederkeerende gedachte, dat de hand ven den mensch hier behulpsaam is geweest. De voortreffelijkheid der natuur boven de kunst komt het sterkat uit, Ub wij de levende natuur in oogenschouw nemen. De schoone vormen #ati plant en dier aijn dikwijls voor de kunst onbereikbaar. De kunst vermag ideale toestanden te voorschijn te roepen, de schoonheid en de verscheidenheid ib de natuur kan zij niet teruggeven. En wie met een opmerkzaam oog.de hem omringende voorwerpen gadeslaat, wordt behalve door de schoonhefd , nog meer bijna getroffen door de oneindige verschei- denheid, welke zich in de natuur openbaart. JSeH zelfde groridvotin wordt door duizende afwijkingen gevarieerd en bij een nauwkeurig onderzoek is het ons, als of de natuur opzettelijk niets heeft verzuimd, dat tot afwisseling kan dienen. Geen blad is geiijk aan het andere, zoo luidt het reeds van oude tijden en dezelfde verscheidenheid wordt in alle andere deelen van planten en dieren aangetroffen. Dwingt de schoonheid der natuur ons onwillekeurig tot ondereoek, de eindelooze verscheidenheid noodzaakt ons daarbij volgens eene geregelde riiethode te werk te gaan. Het verstand toch voelt zich als van 2elf aan* gedreven om orde te brengen in alles, wat het waarneemt. Op elk gebied openbaart zich bij ieder een streven om het veld zijner kennis te begl-en- zen, ten einde tot duidelijke voorstellingen te geraken. De noodzakelijk» heid van rangschikken beseft ieder, ook al kent hij niet de jttiste trie- thode om daartoe te komen. De dilettant herkent reeds eene zekere mate van gelijkvormigheid te rtridden der grenzenlooze verscheidenheid. Hij merkt op, dat enkele vor- men in eenige hoofdpunten met elkander overeenstemmen en verschillen \ Digitized by Google RBDEVOERING. ^ 155 van andere, die op hunne beurt ook weder onderling puntj van overeen- komst aanbieden. Door deze waarnemingen leert hij c^ zekere orde brengen in de massa van voorwerpen, welke hij heeft gr<7 geslagen. On- willekeurig heeft hij ze in groepen gescheiden naar de r ,nten van over- eenkomst en verschil, die hem het meest in het oog zijn; ;evallen. De wetenschappelijke natuuronderzoeker beoogt echteij meer dan eene zekere orde te brengen in de voorwerpen, die hem omg^ven; hij wil bo- vendien geraken. tot nauwkeurige kennis. Zijn doel is niet alle^n de over- eenkomsten en verschillen op te sporen, ook wil hij trachten uit de veel- heid van vormen de eenheid terug te vinden. Een bloot opmerken is hem niet voldoende; een nauwkeurig onderzoek in te stellen wordt hem een wet, wanneer het hem er om te doen is, het geheele plan, dat in de natuur is verwezenlijkt , te overzien. Dat onderzoek behoort hij verder zooveel mogelijk tot alle deelen en bijzonderheden uit te strekken, zal hij geraken tot zijn einddoel, volkomen kennis. Dat onderzoek moet in de eerste plaasts zijn, vergelijkend. Vergunt mij hier iets uitvoeriger voor u te ontwikkelen, hoe uit de geschiedenis blijkt, dat de plantenkunde door de toepassing der vergelij- kende methode van stap tot stap is opgeklommen tot het standpunt, dat zij thans bereikt heeft Kortelijk wil ik dan nog uiteenzetten , in welke richting dat onderzoek naar mijne meening moet worden voortgezet om voor de wetenschap goede vruchten op te leveren. Wilt mij daarbij Uwe toegevende aandacht schenken. Wanneer wij de planten wereld , die als een veelkleurig tapijt de aard- oppervlakte bekleedt, gadeslaan en ons oog laten rusten op de grenzenlooze verscheidenheid, welke zij allerwege aanbiedt, dan rijst onwillekeurig de vraag, hoe is het mogelijk, eene juiste kennis van dien onuitputtelijken rijk- dom te verkrijgen. Het antwoord daarop is te vinden , wanneer wij slechts onze eigen dagelijksche ervaring raadplegen. Deze leert ons toch, dat het een eerste vereischte is daarbij zooveel mogelijk al onze zintuigen te gebruiken, Wij raoeten, even als het kind, beginnen met op te merken en waar te nemen, wat zich aan het oog voordoet. Dat waarnemen leidt, zoodra men er eenigermate in geoefend is, tot onderzoek, waaruit weder gevolg- 20* Digitized by Google 156 P. D E B E R trekkingen kunnen worden opgemaakt, indien namelijk verschillende voor- werpen met elkander worden vergeleken. Door die vergelijkende beschou- wing wordt het overzicht van het geheel gemakkelijker, omdat het onder- zoek op de punten van verschil en overeenkomst gewezen heeft en daardoor aan het geheugen is te hulp gekomen. Zooals het in 't klein gaat, moet het ook in 't groot geschieden. Het bewustzijn van eigen zwakheid en de beperktheid van het bevattingsver- mogen kunnen ons doen terugdeinzen voor die onmetelijke massa, bemoe- digend is de overtuiging, dat met de ontwikkeling van den geest, evenredig aan de inspanning, steeds meer en meer de groote geheimenissen der natuur worden ontsluierd. - De vermeerdering van kennis gaat trapsgewijze, en hoe ruimer de grenzen van ons weten worden, des te gemakkelijker valt het ze nog wijder uit te zetten. Raadplegen wij de geschiedenis , dan vinden wij het voorgaande op eene duidelijke wijze bevestigd. De eerste natuuronderzoekers vergenoegden zich met waar te nemen en op te merken, wat de natuur onmiddellijk voor hun oog ten toon spreidde. Dat waarnemingsvermogen, is hoe langer hoe meer geoefend en heeft na verloop van eeuwen geleid tot de erkenning van natuurwetten. De eerste kennis, waaraan waarde gehecht moet worden, is die van aristoteles. Zijne wetenschap, welke de blijken geeft van scherpzinnig- heid, talent van waarneming en vergelijkende studie, werd helaasl nog langen tijd na hem niet begrepen. Het standpunt, door hem bereikt, bleef eeuwen lang het hoogste , dat bereikt kon worden. Even als in an- dere wetenschappen, is ook in de plantenkunde het wetenschappelijk den- ken belemmerd geworden door fabelachtige voorstellingen en dichterlijke bespiegelingen. Honderden van jaren moesten verloopen, voordat aan de verdiensten van aristoteles rechtmatige hulde werd gebracht. In de middeleeuwen eerst kon albertus magnus, een monnik, zijne leer verder verbreiden en zelf voortgaan op den weg van vrij en zelfstandig onderzoek. Ofschoon zijne onderzoekingen gebrekkig moeten genoemd worden, omdatte veel onderzocht, te weinig onderling vergeleken werd, heeft hij toch de verdienste bouwstoffen voor eene morphologie in het plantenrijk te hebben verzameld. Digitized by Google REDEVOERING. 157 Toen doc nieuwe ontdekkingstochten ook andere landen hunne planten- schatten begonnen te ontsluiten, moest het onderzoek noodzakelijk worden uitgebreid. De vermeerdering van materiaal kon vooral nuttig worden, nu men langzamerhand beter begon te begrijpen, dat kennis van de levende natuur uit haar zelve, niet uit dorre beschrijvingen kon worden verkregen. Botanische tuinen, die uitstekende oefenscholen voor vergelijkend onder- zoek, begonnen te verrijzen. Dit moest leiden tot betere kennis. Door den aanvoer van vreemde gewassen leerde men nieuwe verwantschappen kennen. De botanie verkreeg meer en meer een wetenschappelijk karakter. De lust tot onderzoek was nu eenmaal ontwaakt, en van alle kanten was men ijverig bezig de planten onderling te vergelijken , met Jiet doel om te geraken tot eene behoorlijke rangschikking. Ten koste van andere deelen der wetenschap werd al de aandacht aan systematiek geschonken. En lang heeft het geduurd , voordat deze eenzijdige richting weder door eene betere verdrongen werd. N Men zou denken, dat de wetenschap eene groote schrede voorwaarts gebracht moest worden, nu talrijker hulpmiddelen nieuwe gezichtspunten konden openen. Toch ' waren de resultaten gering , daar de eerste pogin- gen tot het vormen van een stelsel volgens een vast beginsel schipbreuk leden. De overtuiging, dat voor de systematische plantenkunde het verge- lijkend onderzoek, uitgestrekt tot alle deelen, noodzakelijk is, had nog geen ingang genoeg gevonden. Bijna niemand had eene heldere voorstel- ling van eenig verdeelingsbeginsel. Stelsels van caesalpinus, bay, tour- neport e. a. voldeden niet aan de bestaande behoefte. Over de waarde van enkele organen kon men het niet eens worden, omdat niemand hunne beteekenis voor het leven der plant begreep. Er was geen vaste basis, waarop kon worden voortgebouwd. Zonderlinge denkbeelden bovendien hielden de geleerden van dien tijd bezig. Tournefort b. v. beschouwde de meeldraden als: waten, die zouden dienen tot afvoering van onbruikbare tqppen." Alleen leibnitz scheen eene ruimere opvatting van de natuur te hebben. Ofschoon hij, evenals zijne voorgangers, zich ook hog niet los kon maken van de voor hem algemeen aangenomen verdeeling der planten in boomen en kruiden, had hij toch in vele zaken een dieper inzicht. Hij vond het Digitized by Gpogle 158 P. D E B E R zeer waarsclrijnlijk, dat planten, welke aan hetzelfde insect tot voedsel dienden, ook onderlinge verwantschap moesten vertoonen. Bovendien er- kende hij de noodzakelijkheid om niet alleen naar den vorm der bloemen de planten onderling te vergelijken, maar daarbij alle deelen der bloem op te nemen en vooral de aandacht te schenken aan de gewichtigste deelen, n.l. de voortplantingswerktuigen. — In den vorm van een brief legde hij in 1701 zijne gedachten neder. £en jaar later ontwikkelde burckhard in zijn antwoord aan leibnitz on- geveer dezelfde denkbeelden. JHij ging nog een stap verder, door te wijzen op de groote overeenkomst , welke de stamina onderling vertoonen bij geheele plantenfamilies, zooals Malvaceae, Cruciferae e. a. Als zijne overtuiging sprak hij dan ook uit, dat men alleen aan de generatieve werk- tuigen zekere en veilige verdeelingskenmerken kon ontleenen. Dit denk- beeld werd algemeen gehuldigd, doch niet practisch toegepast. Velen heb- ben getracht in deze zaak nog nieuw licht te verspreiden, maar betere gezichtspunten werden niet geopend. Men werd het ten slotte hierover eens, dat de meeldraden en de inwerking van het stuifmeel op den stem- pel noodzakelijk zijn voor de bevruchting. In 1732 eindelijk werd deze fecundatie-leer bezongen door adr. van roijen, in een: Carmen elegiacm de connubiis et amoribus plantarum" Voor de wetenschap kon deze leer echter eerst vruchtbaar worden, toen jjnnaeus optrad en de bevruchtingsorganen , welker beteekenis en verschei- denheid hij door uitgebreid onderzoek had leeren kennen, ten grondslag Iegde aan zijn sexueel systeem. Het was den grooten Zweed voorbehouden, eene bestaande leemte aan te vullen door in eene chaotische verwarring orde te brengen. Begaafd met een helder verstand, bezield met liefde voor ware natuurkennis, heeft hij zelfstandig, geheel onbekend met de denkbeelden van leibnitz enBURCKHARD, veel verwezenlijkt, watnogsteeds in staat van wording verkeerde. In den waren zin van het woord was hij de reformator der plantenkunde. Op meesterlijke wijze heeft hij de plant kort, helder en eenvoudig beschreven. Zijn veel omvattende geest was ook alleen in staat het geheel te overzien, te ordenen, de deelen onderling goed te vergelijken en daaruit de wetten voor de verscheidenheid der orga- nisatie vast te stellen , om zoo de regels voor eene goede classificatie te vinden. Digitized by Google REDEVOERING. 159 Hij erkent een zelfden grondslag van vorming voor bepaalde groepen van soorten. De door hem ingevoerde binaire nomenclatuur was voldoende om alle toen bekende planten in zijn stelsel samen te vatten. Volkomen over- tuigd van de behoefte aan een natuurlijk stelsel, slaat hij als tijdelijken maatregel een kunstmatig systeem voor, omdat de tijd voor het volmaak- tere volgens hem nog niet rijp was. Toch beschouwt hij de natuurlijke methode als het hoogste doel voor de botanie. uBerst moeten" zoo zegt hij , »de geslachten vastgesteld toorden , dan de orden en daarna de grootere afdeelingen. Karakters voor de orden kan ik nog niet geven. . Hier geldt geen regel a priori, ook niet het een of ander bevruchtingsorgaan , maar alleen de overeenstemming in den bouw van alle deelen" Spiegelt zich in zijn eigen woorden niet af, dat hij er volkomen van doordrongen was, hoe een vergelijkend onderzoek alleen hier in staat is goede resultaten op te leveren? Ofschoon hij in zijne nClasses planlarum" geen melding maakt van de redenen, welke hem tot de daar aangenomene groepeering geleid hebben, toch valt het bij een iets meer dan oppervlak- kig onderzoek in het oog, dat hij bestuurd werd door juiste beginselen, welke op hunne beurt weder ontstonden uit de onderlinge vergelijking der plantenvormen. Linnaeus heeft dus de grondslagen voor het natuurlijk stelsel gelegd en het is zijne verdiensten miskennen, wanneer aan de jussieu de eer wordt toegekend de stichter te zijn eener natuurlijke methode. Wij hebben eerbied voor de doorwrochte studie en den onverdroten ijver, waar- van het stelsel van de jussieu* getuigenis draagt, maar wij vindiceeren voor linnaeus de verdienste van de eerste te zijn geweest, die een duide- lijk begrip had van hetgeen er voor een goed natuurlijk stelsel vereischt wordt. Zou het ook niet onbillijk zijn te vorderen, dat hij reeds een natuur- lijk systeem in al zijn klaarheid moest hebben gegeven ? £en menschen- leeftijd is immers te kort om alles te omvatten en was het vooral in een tijd, toen de wetenschap nog in hare kindsheid was en van alles als het ware nog de grondslag moest worden gelegd. Het onvolmaakte van het standpunt der kennis van linnaeus moeten wij erkennen , niet echter om- dat hij de juiste methode niet in toepassing bracht, maar omdat hem de hulpmiddelen ontbraken zijne onderzoekingen in alle richtingen vergelijkend Digitized by Google 160 P. DE BOER uit te strekken. Laten wij nagaan in hoe ver dit vergelijkend onderzoek niet volledig kon zijn en op welke wijze het verder is toegepast geworden. Het beboeft ons niet te verwonderen, dat de morphologische beteekenis der organen aan linnaeus nog niet duidelijk was. Zijne beide theorieen, de eene ude prolepsi" de andere ude metamorphosi plantarum" strekken er van ten bewijze. Zij dragen wel de sporen van ernstig nadenken en onderzoek, doch zijn later door betere waarnemingen vervangen. En geen wonder ook. Over de ware morphologische beteekenis van een deel wordt eerst een helder Iicht verspreid, wanneer de ontwikkelingsgeschiedenis , de .anatomie en de physiologie ophelderingen hebben gegeven. De anatomische school in de laatste helft der 17 de eeuw door malpighi, grew en leeuwenhoek gcsticht , werd in hare ontwikkeling gestuit door het steeds toenemend aantal vreemde gewassen, welke, uit tropische ge- westen aangevoerd, eerst beschreven moesten worden en dus alle krachten bezig hielden. Eerst later kwam de tijd, dat ook op dit gebied snelle vorderingen gemaakt werden. De anatomie wijst aan de physiologie den weg ter verklaring van vroeger raadselachtige verschijnsels. Door beiden worden de inwendige structuur en de verrichting van verschillende deelen opgehelderd. Vooral treedt dit duidelijk op den voorgrond, nadat de ver- beterde microscoop een blik gunde in die kleine werkplaatsen , waar vroe- ger het ongewapend oog niets vermoedde. Door het gebruik van dit on- schatbaar en niet genoeg te waardeeren werktuig werden nieuwe gezichts- punten geopend, groote geheimen ontsluierd. Linnakus nu was geen anatoom en maakte geen ernstig gebruik van den microscoop. Het gevolg daarvan kon niet anders zijn, dan eene onvolledige kennis der organen. Maar daarenboven was men in den tijd van linnaeus niet genoeg over- tuigd van de waarheid, dat het niet voldoende is de plant alleen in vol- wassen toestand na te gaan. Dat een vergelijkend onderzoek in elkander opvolgende levenstoestanden zeer gewichtige zaken aan het licht kan bren- gen, hiervan had men nog geen heldere voorstelling. De groote beteekenis der ontwikkelingsgeschiedenis begrepen wolff en ooethe. Terwijl de eerste uitstekende onderzoekingen verrichtte, door het Digitized by Google REDEVOERING. 161 leveren eener microscopische ontwikkelingsgeschiedenis, beeft de laatste de grondslagen gelegd van eene leer, welke later blijken zou van uitgebreide toepassing te wezen. Wolfp tracbtte aan te toonen , dat niet alle deelen der plant in de kiem aanwezig waren, maar dat het een zich uit en na het ander ontwikkelde. Hij begreep, al waren zijne resultaten niet altijd even juist, dat vooral de ontwikkelingsgeschiedenis hier inlichting moest en kon geven. Hij onderscheidde het eerst de bladen als appendiculaire organen van de as- of centraalorganen. Calyx en corolla werden bladvormingen , stamina en pistilla as-organen genoemd. Deze opmerkingen konden leiden tot de kennis, dat deelen van gelijken oorsprong zich in uiteenloopende richtingen kunnen ontwikkelen. In 1790 trad goethe te voorschijn met zijne Ieer der planten-metamor- phose, welke eerst groote tegenkanting ontmoette. Nadat echter de gan- dollb in het begin dezer eeuw er de aandacht op vestigde, werd de meta- morpho8en-leer als een afzonderlijk hoofdstuk in de wetenschap opgenomen. gobthb levert ons een treffend voorbeeld, dat dichters de natuurweten- schappen aan zich kunnen verplichten. Bij de groote talenten, welke hij reeds bezal, heeft hij de grondgedachte eener theorie uitgesproken , welke de kiem gelegd heeft voor eene hoogere morphologie. Dagelijks vindt men gelegenheid de juistheid zijner leer door velerlei voorbeelden in de natuur te staven, Indien men let op de veranderingen , welke de deelen eener bloem kunnen ondergaan, op de overgangen welke tusschen petala en stamina plaats grijpen, op de gevallen waar uit polyandrische bloemen flores pleni ontstaan en zoovele andere meer, dan zijn dit bewijzen te over, dat eenzelfde vorming aan al die deelen ten grondslag ligt. En uit de ontwikkelingsgeschiedenis , en uit de leer der monstruositeiten put men bovendien voor deze theorie krachtige bewijsgronden. Eene beschouwing van den volwassen vorm kan dus — dit zien we duidelijk — niet toereikend wezen. Het onderzoek moet hier in meer dan &n richting uitgebreid worden, zal het goede vruchten afwerpen. En hiervan was gobthe volkomen overtuigd. aNaturgeschichte beruht uberhaupt auf Vergleichung" zeide hij en bij het lezen van de vGeschiehte seines botanischen Studiums" wordt het ons duidelijk, hoe hij dat beginsel op 21 Digitized by Google 162 P. D E B E K uitnemende wijze heeft toegepast. Hij verklaart met opzet lang bij de kleinigheden te bebben stilgestaan, indien men hem daarvan soms een verwijt mocht willen maken. Eerst moest hij de bijzonderheden kea- nen, — en dit is alleen door onderlinge vergelijking mogelijk — alvorens daaruit algemeene waarheden te kunnen afieiden. Het was echter niet voldoende de verschillende vormen met elkander te vergelijken, er inoest ook bepaald op gelet worden, dat alleen onderling vergelijkbare deelen met elkander vergeleken werden. Niet volgens hunne verrichting, maar voor den vorm was eene vergelijking der deelen wen- schelijk. De leer der homologe deelen, vroeger wel door anderen vermoed en gevoeld , is eerst sedert goethe tot juiste waardeering gekomen. Dit onderzoek beloofde vruchtbaar voor de wetenschap te zullen worden en door de uitkomst is het niet gelogenstraft. Het eigenlijk karakter der plant, eenvoudigheid van grondvorm naast de meest mogelijke verscheiden- heid in ontwikkeling , trad nu duidelijker op den voorgrond. Het begrip van morphologische eenheid werd allengs beter afgebakend. Enkele voor- beelden om dit duidelijk in het licht te stellen , zullen niet overbodig zijn. AUe plantendeelen zijn tot enkele grondvormen terug te brengen. Men spreekt zoo van wortel- , stengel- , blad- , haar- en loofvormingen. Bij eene zoodanige morphologische opvatting , treedt de physiologische functie op den achtergrond. Morphologisch zeer verschillende deelen kunnen evenwel phy- siologisch aequivalent zijn. En het omgekeerde geldt evenzeer. Zoo zijn b. v. alle zich onder den grond bevindende deelen, welke dienen tot be- vestiging der plant in den bodem en tot opneming van voedsel, physiolo* gisch aequivalent. Plaatsen wij ons echter op een zuiver morphologiach standpunt, dan kunnen daarbij zoowel haar- als wortelvormingen voor- komen. Vreemd moge het klinken, de papillae, welke aan de bloembladen een fluweelachtig aanzien geven; de een- of meercellige haren aan de opper- vlakte van den stijl der Campanulaceae , aan de zaadhuid van Gossypium, Eriodendron, e. a. ; de strooschubben op het blad van een Aspidium Filix mas ; de borstels bij de Boragineae ; de prikkels van de algemeen bekende Urtica enz. allen met den titel van haarvorpiingen te beatempelen; dit Digitized by Google REDEVOERING 163 vreemde vervalt, wanneer men bedenkt, dat zij allen in een opzicht over« eenkomen, n.l. dat ze zijn aanhangselen der opperhuid, die uit epidermis- cellen zijn ontsproten. Bij eene nog ruimere opvatting zouden al zeer heterogene deelen met het haar op eene lijn gesteld kunnen wortlen. Het haar — onverschiliig welken grondvorm men kieze — blijft de morpholo* gische eenheid. De overige deelen zijn gemetamorphoseerde haren. Zoo heeft ook het woord nstengel" ten gevolge der nieuwere onderzoe- kingen eene veel uitgebreidere beteekenis gekregen, dan het gehad heeft; Terwijl men in vroegere tijden aan elken bijzonderen vorm van de asdeelen een afzonderlijken naam gaf , vat men thans zoowel den halm van de een- voudige grasplant als den onverdeelden stam van den slanken palm; den windenden stengel van een Convolvulus en den wortelstok vau een Con* vailaria; den knol van een aardappel en de rank van een wijnstok, allen te samen onder den algemeenen naam van vstengelvormingen." Op soortgelijke wijze wordt de naam van vblad" toegepast op een aantai deelen, die vroeger om meer of minder groote uitwendige verschillen, met allerlei bijzondere namen zijn aangeduid. Niets zou gemakkelijker zijn dan deze voorbeelden te vermenigvuldigen, doch het voorgaande zal voldoende wezen om mijne meening duidelijk te maken. Het spreekt van zelf, dat door de uitbreiding, welke op deze wijze aan de beteekenis van eukele namen gegeven is, dikwijls moeilijkheden ont- staan, wanneer het er op aankomt deelen te beschrijven, die de overgan- gen tusschen tweeerlei organen vormen. Het gemakkelijkst zijn de wor- telvormingen van alle anderen te scheiden. Veel moeilijker is het, wanneer wij op de grens komen tusschen stengel en blad. Doornen en ranken kunnen zoowel blad- als stengelvormingen zijn, en meestal is het ook gemakkelijk te zien, tot welke rubriek die deelen behooren. Veriangen wij eohter eene scherp begrensde bepaling van hetgeen wij onder nstengel" en vblad" te verstaan hebben , dan is deze quaestie niet zoo dadelijk op te lossen. Wanneer in eene bepaling van f/blad" niet gesproken wordt van zijne betrekking tot den stengel, dan geldt zij niet voor alle gevallen. Er zouden dan onder de laagste Cryptogamen planten te vinden zijn, waar men ook van bladvormingen kon spreken. En zooais bekend is, spreekt 21» Digitized by Google 164 P. DE BOER men bij die lagere organismen eenvoudig van loof of thallus, omdat er geen duidelijk onderscheid tusschen de vegetatieve organen valt op te merken. Stengel en blad zijn beide deelen van een geheel vspruif' waar tot zij stefeds in eene zekere betrekking blijven staan, welke differentieering van vormen er ook plaats gegrepen moge hebben. Zullen zij ieder een grondvorm van de meest uiteenloopende deelen vertegenwoordigen, dan is eene eerste voorwaarde, dat de hoofden scherp van elkander gescheiden kunnen worden. En dit is niet wel mogelijk. Het zou dan misschien beter wezen niet langer van ntfengeV — of *blad" — maar van uspruit- vormingen" te spreken. De laatste kunnen dan weder met de thallusvor- mingen op eene lijn gesteld worden. Van hoeveel waarde scherpe begrenzing is, kan uit het voorgaande blij- ken. Is er echter altijd eene scherpe grens te trekken? Linnaeus was wel wat voorbarig met zijne uitspraak: uNatura non facit saltus" Zoo ooit, dan bevatten deze woorden nu veel meer waarheid, dan in zijn tijd. Wij willen echter niet verder van ons onderwerp afdwalen. Laten wij dankbaar erkennen , dat in den lateren tijd door het vergelijkend onderzoek in deze richting voor de wetenschap groote aanwinsten zijn gedaan. Gojithe's leer heeft dus rijpe vruchten afgeworpen en is de kiem ge- worden van eene wetenschap, waarin de waarheid steeds eenvoudiger te voorschijn trad. Wanneer hij de verdienste heeft het plan ontworpen te hebben, anderen hebben niet opgehouden in zijne richting voort te werken. Vruchtbaar moest dit worden voor de wetenschap en niet het minst voor de systematische plantenkunde. Door de beoefening der systematiek ging de studie der organen, de vergelijkende morphologie, regelmatig vooruit. Het een was een noodzakelijk gevolg van het ander en van eene goede beoefening der morphologie kon de sy&tematische plantenkunde alleen heil verwachten, vooral nu de invoering vau een natuurlijk systeem ook grootere eischen stelde. Men kon niet meer volsta&n met een enkel orgaan te onderzoeken, alle deelen moesten tot in de fijnste bijzonderheden met elkander vergeleken worden. Van hoeveel belang dit is, hebben wij uit de bovenvermelde voorbeelden kunnen leeren. Het is daarbij gebleken hoe dikwijls men nog omtrent de morphologische natuur van eenig plantendeel Digitized by Google REDEVOERING. 165 in het onzekere wordt gelaten. Meer dan ooit werd de behoefte gevoeld, dat het oog ook op de inwendige organisatie moest gevestigd worden. Reeds du petit-thouars heeft daarom getracht den samenhang tusschen knop en blad anatomisch aan te wijzen, overtuigd als hij was, dat de phytotomie onmisbaar is voor de morphologie. Ook heeft hij — zijne morphologische onderzoekingen waren de gewichtigste — de spruit als den grondvorm van het geheele plantenorganisme beschouwd, en zoo gemeend de metamorphosenleer aan te vullen. Niemand heeft echter aan de wetenschap in deze richting een zoo groo- ten stoot gegeven als de verdienstelijke robbrt brown. Op elk gebied der botanische wetenschap heeft hij zich een goeden naam verworven. Niet alleen werkte hij krachtig mede tot de ontwikkeling van anatomie en systematiek, de physiologie vond ook in hem een gelukkig beoefenaar. Eene bloote beschrijving der deelen te geven was hem niet voldoende, hij moest ze ook in de verschillende tijdperken hunner ontwikkeling gadeslaan. Het was hem volkomen duidelijk, dat vergelijkend onderzoek hier een eerste vereischte was om tot juiste kennis te geraken. Bijna elke be- schrijving van een familie-karakter toont helder aan, hoe diep hij van het idee der plantenmetamorphose doordrongen was. De omstandigheden heb- ben er toe geleid, dat hij zich voornamelijk met systematiek heeft bezig gehouden, en deze tak van wetenschap heeft hij dan ook grootelijks aan zich verplicht. Nu hij daarbij het voordeel had een uitnemend anatoom te zijn — zijne ontdekkingen gaven later aanleiding tot vele gewichtige onderzoekingen — worden zijne verdiensten dubbel groot. Misschien heeft men het recht te beweren , dat na hem geen man is opgestaan , die tege- iijker tijd zulke gewichtige ontdekkingen maakte en tevens zoo te huis was in al de verschillende onderdeelen van het vak zijner studie. In Frankrijk, waar langen tijd de anatomie minder beoefend was ge- worden dan in Duitschland, werd de naijver opgewekt en zoodoende de microscoop weder bij de hand genonien, om met het oog op de systema- tische richting nieuwe feiten aan het licht te brengen. De man, die na r. brown, hier het eerst verdient in aanmerking te komen is de candollb. Het was zijn streven, door uitgebreid onderzoek de metamorphosenleer geheel uit te werken en ten grondslag te leggen Digitized by Google 166 P. D E B E R aan morphologische begrippen. Te midden der oneindige verscheidenheid wilde hij de eenheid terugvinden, ook bij de meest afwijkende vormen. Misschien is hij in elke opvatting niet even gelukkig geweest. Het zwaartepunt zijner kennis lag echter ook in de systematiek. Hij ontwierp in zijne nTheorie elementaire de botanique" het eerste plan van zijn stelsel, dat op den anatomischen bouw der deelen gebaseerd is. Of- schoon zijne verdeeling van het plantenrijk in uplantae cellulares" en plantae vasculares" niet volkomen aan de eischen van een natuurlijk stelsel voldoet, daar de cryptogamen onderling altijd nog grootere verwantschap vertoonen, dan de vaat-cryptogaraen met de phanerogamen; toch levert zijn stelsel het bewijs, dat inwendige samenstelling een belangrijke factor is, waarmede rekening moet gehouden worden bij het ontwerpen van een natuurlijk systeem. Bij critisch onderzoek blijkt het, dat er wel meer fouten aan dit stelsel kleven. Zoo b. v. heeft db candolls de meening van dsstontainss , dat monocotyledonen naar binnen, dicotyledonen naar buiten in dikte toena- men, zich ten nutte gemaakt, door zijne nplantae vasculares" te splitsen in ttendo- et exogenae." Het onhoudbare van deze beschouwing werd aan- getoond door huqo von mohl , toen deze den loop der vaatbundels bestu- deerde bij de Palmen , welke hem door von martius voor dit onderzoek waren afgestaan. Dergelijke gebreken worden door onderzoek wel aan het licht gebracht en waarschuwen voor het vervolg. De methode is in elk geval aangegeven, en hiervan hangt veel af. Het is bovendien de ver- dienste der hedendaagsche critische methode, tegenover die van vroegere dagen, de leemten aan te toonen en zoo mogelijk den weg te wijzen, waardoor ze verbeterd en vermeden kunnen worden. Men komt zoo allengs der waarheid meer nabij. Niemand meene echter, dat alleen aan het stelsel van de candolle ge- breken kunnen verweten worden. Geen enkel, noch voor, noch na hem ontworpen systeem is in alle opzichten vrij te pleiten. De omvang eener rede gedoogt echter niet een critisch onderzoek in te stellen naar de meer- dere of mindere deugdelijkheid van dit of dat stelseL Voor ons doel is dit ook minder noodig. Het is echter gemakkelijk in te zien, dat de tijd nog niet rijp, de kennis nog niet genoeg gevorderd is voor het ontwerpen Digitized by Google REDEVOERING. 167 van 66n — en dan natuurlijk ideaal — stelsel. Daarnaar moeten wij stre- ven en geen middel mag onbeproefd blijven. Zeker is het evenwel, dat nog in zeer verschillende richtingen vergelijkende onderzoekingen moeten worden ingesteld, voordat het mogelijk is dit te bereiken. En zal het ooit bereikt worden? Nuttelooze vraag! Onze taak is het slechts met de leuze vdoor onderzoek tot waarAeid" ^endrachtig te blijven voortwerken. Dit kort en oppervlakkig overzicht heeft reeds kunnen leeren, hoe door het vergelijkend onderzoek onze kennis trapsgewijs vermeerderd is en hoe men den waren weg heeft ingeslagen om te komen tot eene behoorlijke rangschikking en tot juiste kennis. Voor eene natuurlijke rangschikking verschaft de morphologisch-anatomische richting, gesteund door de studie der ontwikkelingsgeschiedenis , den eenigen waren grondslag. Men beboort echter in het oog te houden, dat het niet genoeg is op het aantal punten van overeenkomst en verschil te letten, maar dat ook hunne betrekkeiijke waarde, waarover de functie van het orgaan uitspraak kan doen, moet in aanmerking genomen worden. Een onderzoek op deze wijze in alle rich- tingen ingesteld , zal tot resultaat hebben , een beter inzicht in de verwant- schap tusschen de verschillende plantenvormen. Hieraan ontleent men dan natuurlijk de gronden voor eene natuurlijke verdeeling. Heb ik in het voorgaande in het algemeen aangewezen, in welke rich- ting en op welke wijze het onderzoek moet worden voortgezet, eal de plantenkunde met vaste schreden voorwaarts gaan op de baan der volma- king; met een enkel woord wenschte ik nu nog mijn gevoelen toe te lichten, dat het vooral het anatomisch onderzoek is, dat thans in de eerste plaats de aandacht verdient te trekken, niet omdat het ons ontbreken zou aan een groot aantal feiten, maar voornamelijk omdat tot nu toe niet genoeg gelet is op een vergelijken van de samenstelling van overeen- komstige deelen. Wie in den tegenwoordigen tijd zich met rangschikken onledig houdt, kan niet meer volstaan met eene eenvoudige beschrijving van de uitwen- dige deelen. Dit is zonneklaar. Hij zou zich dan geheel op het stand- punt van linnaeus plaatsen en dat mogen wij tegenwoordig gerustelijk verouderd noemen. De eischen van onzen tijd zijn grooter en betreffen Digitized by Google 168 P. D E B E R alle deelen der plant. De verwantschap , welke er tusschen plantenvormen onderling bestaat, moet blijken uit de overeenstemming in het geheele maaksel. Hoe naawkeuriger dit wordt nagegaan , met des te meer recht zal men over de meerdere of mindere verwantschap uitspraak kunnen doen. Microscopische onderzoekingen zijn hier een eerste vereischte. Van haar mag men verwachten., dat zij nog over menig duister punt licht zullen verspreiden, nu de levende en ook de doode natuur voor den vorschenden blik van het gewapend oog toegankelijk is gemaakt. Zonder den micros- coop is thans bijna geen onderzoek meer volledig te noemen. Dit kunnen de nasporingen van den nieuweren tijd getuigen. De planten-anatomie heeft vooral renzenschreden gemaakt in een kort tijdsbestek. Dit is vooral in het oog vallend, wanneer wij nagaan, welke verschillende ontwikkelingsphasen de cellenleer van af het begin dezer eeuw heeft doorloopen. Aan de studien, die daardoor noodzakelijk ge- maakt werden , danken wij in de eerste plaats de groote vorderingen , welke de botanie in de laatste jaren gemaakt heeft. Bij de planten wordt de anatomie echter nog niet in die mate vergelijkend toegepast, als in het dierenrijk. Wel zijn de grondslagen er voor gelegd en wordt door ver- dienstelijke mannen , wier namen ik niet behoef op te noemen , in deze richting gewerkt, doch eene werkelijk vergelijkende ontleedkunde bestaat er nog niet. Deze moet toch het richtsnoer zijn voor eene wetenschappe- lijke morphologie, welker taak het weder is de wetten op te sporen, die den organischen . vorm beheerschen. De vergelijkende anatomie dan — misschien drukt histologie beter uit, wat ik bedoel — zoo opgevat, dat uit onderlinge vergelijking van het fijnere maaksel der deelen, zoowel uit- als inwendige, algemeene gevolgtrekkingen worden afgeleid, zal eerst de onderlinge verwantschap tusschen zeer verschillende vormen duidelijk kunnen maken. Ongelijkvormige deelen kunnen immers gelijk georganiseerd zijn en hoe dikwijls gebeurt het niet, dat men alleen op den uitwendigen vorm let, waar de kennis van den inwendigen toestand ons tot andere inzichten zou brengen. Nu zal de studie van den inwendigen bouw wellicht nooit duidelijk maken , waarom dit orgaan een vorm heeft zoo geheel afwijkend van dien Digitized by Google REDEVOERING. 169 van een ander. Al verkrijgen wij hiervan geen heldere voorstelling , toch kan het vergelijkend onderzoek van de elementaire deelen in andere op- zichten nuttig zijn. Wanneer het anatomisch maaksel van al de leden eener orde b. v. ver- geleken wordt met dat van de leden eener andere orde, dan zullen er misschien geen groote verschillen gevonden worden ; het zal reeds genoeg de moeite beloonen, indien de onderlinge overeenkomst tusschen de leden der afzonderlijke orden zoo groot is, dat voor iedere orde i/een anatomisci type" als het ware kan worden vastgesteld. Een op deze wijze ingesteld onderzoek, toegepast bij kleinere groepen, zooals families, geslachten enz., moet grootere verwantschap tusschen de verschillende plantenindividu's doen kennen en wel des te grooter, naarmate de groep, waarvan de leden on- derzocht zijn , kleiner is. Het geeft verder een middel aan de hand voor betere rangschikking , meer overeenkomstig de natuur der verschillende deelen. Wie zal het ons zeggen, of een dergelijk onderzoek ook niet in het vervolg leiden kan tot een beter begrip van soort. In vele werken over systematiek vinden wij reeds nevens de beschrij- ving, af beeldingen , analysen tot in bijzonderheden. Aan dc microscopische eigenschappen wordt soms al een ruime plaats toegekend, zoowel in wer- ken over zuivere — als pharmaceutische botanie. Men is dus reeds den goeden weg ingeslagen en gaat daarop ijverig voort. — Het vergelijkend onderzoek van de jongste tijden heeft geleerd, dat er eene merkwaardige overeenkomst bestaat tusschen de voortplantingswerktuigen van phanero- gamen en vele cryptogamen. Daardoor is ons het uitzicht geopend, dat eens de sexualiteit ook voor de lagere organismen zal worden vastgesteld en dus de scheidsmuur tusschen de twee hoofdafdeelingen in het planten- rijk zal verdwijnen. Op dergelijke wijze is het te verwachten, dat ook bij vele kleinere groepen het microscopisch onderzoek gewichtige uitkomsten zal doen vinden. Ik moet eindigen en kan dus niet in eene beschouwing treden van het- geen in dit opzicht reeds is tot stand gekomen. Veel, wat nu gescheiden is, zal later misschien vereenigd worden en omgekeerd. Met vereenigde krachten moet hier gearbeid worden. Nu het onderzoek zoo ontzaglijk zal worden uitgebreid, is verdeeling van den 22 Digitized by Google 170 P. D E B I R arbeid daarbij zeer gewenscht. De monographieen , welke vroeger en later van families en gealachten geleverd zijn, bewijzen reeds, dat de bewerkers inzagen, hoe nuttig het is, het werk aan verschillende krachten toe te vertrouwen. Jammer echter, dat bij de onderscheidene scbrijvers niet meer eenstemmigheid bestaat. Bijna allen verschillen van meening ovrt het begrip van soort. Weinigen zijn het met elkander eens over de regels, welke ons bij de beschrijving behooren te leiden. Wel is waar iou dit laatste geen bezwaar opleveren, als het slechts mogelijk ware, dat 6en mensch alle bekende planten volgens dezelfde beginsels beschreef, doch daarvoor is een menschenleeftijd klaarblijkelijk veel te kort, ook al vargt hij van zijn geest de krachtigste inspanning. Toch zouden wij eeni- gen kunnen noemen , die aich in dit opzicht zeer verdienstelijk hebbea Het zij mij vergund hier te denken aan onzen helaasl te vroeg aan de wetenschap ontrukten miquel, die door onvermoeide werkzaamheid de syste- matische plantenkunde in hooge mate aan zich heeft verplicht. Ben groot deel zijns levens heeft hij daaraan gewijd en onvergankelijk is de lauwer- krans, hem daarvoor gevlochten. Al heeft hij zijn lieveiings-denkbeeld, de geheele flora van het rijk van insulinde te bewerken, niet ten einde kunnen brengen, toch heeft hij aan de ontwikkeling der systematische richting in de plantenkunde een krachtigen stoot gegeven. Door zijn leven en werken heeft hij zich zelven een waardig monument geeticht. Zijne groote verdiensten te schetsen is het werk van meer bevoegden. Wat hij gewerkt heeft in zijn nimmer rusteloos leven, zal nog voor de toekomst rijke vruchten dragen. Zija uitstekend voorbeeld verdient na- volging. Niemand late zich echter daardoor afschrikken; vooral niet, omdat nu ook de vergelijkende anatomie als een belangrijke factor in het onderzoek wordt opgenomen. Vergelijkend onderzoek blijve het doel van ieder's streven en ongetwijfeld zal hij in de veelheid , eenheid vinden. Het ideaal , dat wij najagen, wordt nimmer bereikt, maar toch is het streven daarnaar eene schoone zaak. Het zoeken naar waarheid volgens eene goede methode levert onmisbaar altijd goede vruchten op. Meer en meer is reeds door den vlijt van aohtereenvolgende geslachten Digitized by Google REDKVOIKING. 171 de plantenwereld geworden als een spiegel, waarin zich het geheele plan der schepping weerkaatst Nog meer volkomen wordt de voorstelling wan« neer de monumenten van v66rhistorische tijden als verbindende schakel» den keten volledig maken en ons een denkbeeld geven der plantenwereld van af hare eerste wording tot op den huidigen dag. Vergelijken wij in dit opaicht onsse tegenwoordige kennia met die van vroegere dagen, dan zouden wij haast geneigd zijn tot overschatting van hetgeen de wetenschap reeds heeft gevonden. Een enkele blik op hetgeen nog te doen overbiijft, zal echter voldoende zijn om ons tot nederigheid te stemmen en ons volkomen helder te maken, dat op den hedendaag- schen botanicus de dure plioht rust om met aile krachten voort te werken aan het werk, dat door zoovele voortreffelijke voorgangers is begonnen en voorbereid. Aan de verptichting, welke mij was opgelegd, heb ik voldaan. Terwijl ik U mijn dank betuig voor de wel willendheid , waarmede Gij mij hebt willen aanhooren, vraag ik nog eenige oogenblikken Uwe aandacht om eea enkel woord te spreken met betrekking tot dit plechtig oogenblik. Edel Groot Achtbare Heeren, Curatoren dezer HoogeschooL Op Uwe vereerende voordracht door Z. M. den Koning tot de eervolle betrekking geroepen, welke ik heden aanvaard, dank ik U met geheel mijn hart voor het uitnemend blijk van vertrouwen, dat Gij mij hebt geschonken. Of ik aan de verwachting, welke Gij van mij koestert, zal kunnen beantwoorden , dat zal de tijd leeren. Wanneer toewijding aan de wetenschap, welke mij lief is geworden, en de belofte, dat ik aan het onderwijs al mijne krachten zal besteden , U een waarborg zijn , dat ik ernstig de mij opgedragene taak opvat, dan betreed ik vrijmoedig den mij toegewezen leerstoel. Vergunt mij, U mijn eerbiedigen dank te betuigen voor de mij door U geschonkene gelegenheid, om voortaan een deel der schoone doch om- vangrijke natuurwetenschap nog grondiger te kunnen beoefenen. Dat ik 22* Digitized by Google 172 P. D E B E R op Uwe verdere krachtige ondersteuning en op Uwen veel vermogenden invloed reken, mag ik niet ontveinzen. Immers, zal het botanisch on- derwijs aan de hooge eischen, welke het in den tegenwoordigen tijd moeten gesteld worden, beantwoorden , dan zijn daarvoor vele hulpmid- delen noodig en deze zijn — waarom behoef ik dit te verzwijgen ? — naar mijn bescheiden meening alhier niet voldoende. Bij den uitgebreiden werkkring, die mij hier wacht, is mij inzonder- heid Uwe medewerking onmisbaar, WelEd. Gestr. Heer, Secretaris van het College van Curatoren. Uwe raij reeds betoonde welwillendheid, Uwe belangstelling in alles, wat onderwijs betreft, Uw ijver in het behartigen van de belangen dezer Hoogeschool geven mij de zekerheid , dat ik ook bij U hulp en steun zal vinden. M. H. Curatoren , overtuigd van Uwe warme belangstelling in en hooge ingenomenheid met alles, wat strekken kan tot bevordering van den bloei dezer Hoogeschool, eindig ik hier met den wensch, dat het U gegeven moge zijn, nog langen tijd voor hare belangen te waken. Hoog Geleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Hoogeschool. Hoe zal ik U mijne gewaarwordingen schetsen, nu ik U thans openlijk als mijne ambtgenooten mag begroetenl Het zal mij moeilijk vallen mij te gewennen aan het denkbeeld, dat ik voortaan met U in rang gelijk sta. Ofschoon aan de meesten Uwer nog onbekend, neem ik de vrijheid, nu ik met alle bescheidenheid Uwen kring binnen treed, mij in Uw' aller welwillendheid aan te bevelen. Ik behoef U niet te verzekeren, hoeveel prijs ik er op zal stellen, met U in vriendschappelijke verstandhouding te leven. Wilt den jongeren ambtgenoot Uwe vriendschap niet onthouden. Inzonderheid richt ik die vraag aan U, Hoogleeraren der Wis- en Na- tuurkundige faculteit. Het ligt toch in den aard der zaak , dat het innig verband, dat er bestaat tusschen de verschillende takken van wetenschap, waarin wij geroepen zijn voor te gaan, ons metfrmalen tot elkander brengt. Uwe welwillendheid , mij reeds bij ervaring gebleken, is mij een waarborg, dat Gij mij Uwe vriendschap , Uwe voorlichting niet zult onthouden , waar ik die dikwijls zal noodig hebben. Ik kan niet aanvullen, wat Gij verloren h$bt in mijn hooggeachten Digitized by Google J REDEVOERING. 178 Voorganger, den waardigen van hall, in den man, grijs geworden in de wetenschap, wiens bereidvaardigheid om allen, niet alleen zijne leer- lingen, maar ook zijne vele vrienden voor te lichten met zijn uitgebreide kennis, en wiens ijver en getrouwe plichtsbetrachting nog lang in herinne- ring zullen blijven. Weest echter verzekerd , dat ik van mijnen kant niets onbeproefd zal laten, mij Uwe achting, Uwe vriendschap waardig te maken. Hoe zal ik mij verheugen, indien ik in Uwe vriendschap en omgang terug vind, wat ik in mijn onvergetelijken Leermeester miquel verloren heb. Al bereikt mijne stem zijn oor niet, toch is het mij eene behoefte hem hier met een hartelijk woord te gedenken. Hoe zou hij zich ver- heugd hebben , in het geluk , dat mij thans ten deel valt ! Het heeft niet zoo mogen zijn. De dood heeft hem aan gade en kroost en aan zijne yele vrienden ontnomen , maar de herinnering aan zijn beminnelijken om- gang zal bij hen niet worden uitgewischt. De wetenschap, die hij zoo lief had, heeft in Hem een diepzinnigen priester verloren, die vele harer mysterien tot helderheid bracht, maar in hare tempelen blijft zijn naam voortleven , niet alleen in ons vaderland maar ook ver daar buiten , want mannen als Hij sterven niet. Met innige vreugde begroet ik U hier van deze.plaats, zeer geliefde Vader. Hoe vermenig^tddigen zich de gedachten binnen in ons, nu wij hier getuige zijn van elkanders geluk. Deze dag is voor U eene bron van vreugde, die niet te omschrijven is. Uwe tegenwoordigheid verhoogt ten zeerste mijn genot. 