title: Specimen juris publici inaugurale De hospitio militari, quod, annuente summo numine, ex auctoritate rectoris magnifici Hermanni Bouman, ... in academia RhenoTrajectina rite ac legitime consequendis, eruditorum examinii submittit Hugo Ferdinandus Van Zuylen Van Nyevelt, harlemensis ..
creator: Hugo Zuylen van Nyevelt
text: en stroo , en zal die prijs zoo redelijk zijn , dat de soldaet middel mag hcbben om zijn paerd te onderhottdf/i , dacrtoe dc Magistraat of Wethouders van der pluctsen , daer die ligte pccrde-ruyteren gclogcerd zullen zijn , die statlen zullen doen raccoutrercn en nermahen , <?rc. Videatur quoquc illa » Ordonnantie ,'* quam p. 67 mcoiora- vimus , ibique art. 8. » Item , wacr dcse souldcniers mct heu- rcn cupiteyn o/te licutenunt gezondcn worden cn daur zij ko~ men^ zal mcn hen logeren , gelijk den fairier die fairicrcn zal , zonder eenich wedcrzcggen , alwaer men hen den cost gevcn zal den tijdt dat zij daer leggen , voor elk man een blunck *smaels f wijn en bier buiten , des sullen zij mitten gemeene koste te vreeden wczen , willen zij iets andcrs hebbcn , '/ zij van eeten of drinken, dat zullen zij buyten betalcn." Art> 0. » Item die soldeniers zullen gchoudcn wczcn , wacr zij komen ofte teeren, wel te betalen en niemand te beschadi- gen , op peyne *t seffde te verhaelen aan haar Hjff" 1) Pag. 128. » Ook werd door de Wethovderschap gercgeld de inlegering van het krijgsvolk bij de burgeHj en bepaald , hoevcel men aan de soldaten voor service vcrschuffen zou , na- melijk voor twee soldatcn een bed met twee oorkussens en zijit toebchooren, voorts de gercedschappen om hun spijzen te be- reiden , alsmede een tafellakcn , voor iedcr een scrvet , en scho- telen ; nog zouden de burgcrs , zoo het hun goeddacht , de spijze voor de soldaten bereidcn , of gedoogen dut zij hct zclfs dedcn aan hunnen haard. Wat aanging andero zaken , als gcld te leenen , wijn , brood , vleesch , boter , kaas , azijn of kaarsen te leveren , hiertoo zouden de burgers ongohouden zijn ; maar het zou aan hun bcleefdheid ovcrgelaten worden , en vordcrdcn de soldatcn icts met dwang , men had zich te beklagen aan de Bevelhebbers , die ccnen iegelijk rcgt zouden docn" p. 130. 10 Cum jam de hospitio militari , quale florente Republica Batava occurrit, agendum sit, inilium faciendum videtur ab anno 1579, quo Foederis Ultrajectini vinculo Provinciae unitae fuerunt. Nam ab eo demurn tempore certam regiminis formam » Niet tevreden met hctgeen de Regering voor hun service had toegeleid , vorderden zij van de Burgerij hun gcheel onderhoud , viet allcen van hct noodige , maar van wijn en allerhande over- tollighcdcn , waarvun in de stad groot gebrek was. De gouver- neur Pacheco moest 7nc?i vun alles vrij houden." p. 192. » Men was thans helast met 600 tot 700 Spaansche soldaten , behalve de vrouwcn en kinderen , die den armen JBurger en zijn huis- gesin , het vtccsch cn het bloed van het Ugchaam aten , de menschcn handelden als sfoaven , hun niet toelatende te leven van '< weinige , dat God hun verleende , maar dezelve nog da- gelijks bestelende. Men moest hen verschaffen zeventien en een half once brood van gebuilde tarwe , redelijk wit zijnde , voor een halven stuiver , een pond koeien of ossenvleesch voor een' braspenning ; maar indien de soldaten ander vleesch be- gccrden, moesten zij het koopen voor den prijs en waarde.^ P. 198. » De Gouverneur zoude zich moeten vergenoegcn met 100 guldens van 80 stuivcrs , per maand, als Gouverneur, en met 8 kroonen van 40 stuivers per maend voor service als Ca- pitcin van een vacndcl Spaansche knechten ; het Spaan- xche krijgsvolk soude alle maenden hetaeld worden van hun lczoldiging , en service van veertig stuivers per maend voor elk soldaet ; en den Duitschen moest men alle maenden lee- ninge doen van 600 goude kroonen, van 40 stuivers , waarmedt dezelvc hun* cigen kost zullen moeten doen." 75 acceperunt. Ut igitur de arguinento nostro con- stituta breviter meinoremus , necesse erit paucis verbis definire, penes quosnam , ex Foedere Ul- trajectino, jus armorum praesidiorumque fuerit. Concilium Sociorum, quod appellari solet Con- sessus Ordinum Generalium , (V ergadering der Staten-Generaal) ex singularum regionum (Pro- vincien) delegatis compositum , summae Reipubli- cae Foederatae erat praefectum. Jus beJli ac pa- cis, jus munerum cum civilium , tum militarium (altiorum saltem honorum) conferendorum ad Ordines Generales pertinebat. *) Peculiaris vero et in negotiis bullicis erat aucto- ritas Concilii 2 ) Status, (Raad van State) , quam ita describit Pestel: » Prima Senatus cura versatur in re militari, in munitionibus , quae sociorum impendiis sustentantur , et in apparatu bellico. Militum praepositos recens creatos a gradu i n de Centurionis jurejurando obstringit." 3) 1) Cf. Pestel, Commentarii de Repubtica Batava , § 363. 2) » Ita a nostratibus aniplissimum collegium , cui cura re- rum bellicarum et provinciarum nostrarum vectigalia sunt com- missa , vocari Kolet." B u r m a n in edit. secunda H e n r. B r o u w e r , de Jure Connubiorum. 3) P e 8 1 e 1 , § 376. Cf. quoque K 1 u i t , Historie der JJol tandsche Staats-Regering. III . 324. A. vau der Capellen. Gedenkschriften , 11, 374, » dut van nlle oude tijdett h*>t beteyt 76 Imperium exercitus socii universi et singuli de- derunt Guilielmo I, Principi Arausiaco, Nas- saviae Comiti, ac confirmarunt ejus posteris , stirpi, » cui (ut Pestelii verbis utamur) sanguis sensusque avitus, cui dominium possessionum amplissimarum , iides, religio, salutem publicam, tamquam suam addixerunt" *) Post Guilielrai I obitum summus terra ma- rique imperator fuit Mauritius, a°. 1535. 2 ) Biennio quidem post, imperium juveni adem- tum datum fuit Roberto Dudley, Comiti a Leycester , quod vero hic mox abdicavit , van den oorloghe , met den aancleve van dicn , is gedejerecrt aan den Raad van State" (Metnoriaal rakende de groote Ver- gadering der Vercenigde Nederlanden , 15 Dec. 1650.) 1) Omnino monendum cst, hoc munus (Kapitcyn-Generacl- schap) non fuisse hereditariura , verum quoties ab Ordinibus de- * ierretur , toties nova formula mandati (Commissie) opus fuisse. Cf. van der Capellen, op. 1. II. 336:. » daar de Prince van Orangien was gewccst Jloo/t en Capitcyn-Generacl en de jonggheborcn Princc geen capaciteit noch in vele jaren helhen konde , om den Lande dienst te doen ; ook onzekcr was , of hij levcn zoude } cn met wat gaven hij bij God gezegend zou wor~ den. Scydcn ook , dat bijaldien , van nu af, dc plaatse van Capitcyn-Gencracl gegcvcn wicrde aan den Prince , dezclve out wordcnde, zulks geencn dank zoudo wecten aan den Staat , en \ermeenen , jure haercditario denzelven ontvangen te hebhcn." 2) Kluit III. 172. Vaulua, Verklaring der Unie van Itrccht. 11. 68. gitized by Google 77 (a«. 1587), et a°. 1588 ad Concilium Stalus rc- diit. 1) Verum ab anno 1593 paullatim summum iin- perium militare defluxit primum adMauritium, deinde ad Fredericum Henricum, Nassaviae Principes, qui ob singularia in bellis merita illud perpetuo retinuerunt. Legendus inprimis Paulus ubi »de Raad 9 ait, verloor weldra> vooral met opzigt tot de Krijgszaken, zijn voornaamste gezag. De Raad klaagde hierover verscheyden keeren , doeh te vergeefsch. Het credit van Prins Maurits toas thans zoo hoog gesteigerd , dat de klagten van den Raad toen, noch naderhand geen gehoor kregen; en zijne Doorluchtigheid , op naam der Algemeene Staten, y t gansche be- leid der zaken aan zich kreeg. Sedert hleef hetzelve hij de Algemeene Staten^ of lieoer hij Frederik Hendrik, broeder, en Willem, neef van M a u r i t s , die h et Kap itey n Generaa /- schap der Fereenigde Nederlanden hekleed 9 en in die hoedanigheid het leger geboden hebbende 9 1) Paulus, op. laud. II. 69: » tt crd de regering in sakcn de gemeene beecherming an Unie rakcnde, getteid ter bediening van den Rade van State , en aan denzelven gegevcn *t bclcid van de zukcn cn 7 volk van oorlog." Vid. B o r. JVed. Oori. XXIV. 66. 78 tie gantsche hestelling der Krijgtzaken aan zich schijnen gehad te hebben." IVIortuo GuiJielmo II, imperium rediit ad Ordines generales, secundumea, quae convenerunt die 13 Febr. 1651. *) Anno vero 1672, idem quod proavi, imperium adeptus fuit Guilielmus III, ac retinuit usque ad obitum, a°. 1702. Dein jus circa militiam supremum fuit apud Ordines generales (eodem modo, quo fuerat ab anno 1651 — 1672) usque ad annum 1747 , quo iterum delatum fuit Gui- lielmo IV 2 ) et jure haereditario GuilielmoV. Cum summo terra marique imperio arcte con- 1) Cf. art. 17. van de Iiistructie van den Raad van State , apud Aitzema, Ifcrstelde Leeuw , p. 149 , » dat de Raad van State met en benevens de vergadering der Alscmeene Staten zou hebben en gebruiken die magt , om tc bcschikken de zaken van oorlog." De auctoritale Concilii Status videatur J a n i c on , Le Republiek der Vereenigde Ncdcrlanden , 1 , 191 seqq. , qui , de impcnsis bellicis agens , distinguit : » dcn extraordinaris Staat van Oorlog , (Lcger/asten ,) en den ordinuris Staat van Oorlog , (garnisoens kosten) p. 195 seqq. 199. De iisdem im- pensis , occasione foederis , quod Traite de la Barriere dici so- let , cf. R o u s s e t , Recueil Ilistorique d'Actes , JS Sgociations , Memoires , et Traitis , L 66 seqq. 2) Vid. Commissie voor Zijn Lfoogheid den Ileere Princc van Oranje-iXassau, als Kapiteyn en Admiraal Generael , 4 Mei 1747, apud Rousset, Evht Verhaat van dc groote Slaatsver- iciwling, in 'f jaar 1747. 79 junctum erat jus miiites collocandi , ac praesidia disponendi mutandique (Recht van de Patenten)A) Constat enim , primis Reipublicae temporibus co- pias ex una Provincia in aliam transferri non li- cuisse 2 ) nisi hujus Provinciae Ordinibus fuisset exbibita formula mandati (Commusie;) cui for- mulae adnectebantur litterae dictae vBrieven van Attache" His demum impetratis, copiarum du- ces frui potestate sibi mandata incipiebant. Hoc jus tributum fuit Guilielmo I 3 ) ejusque 1) Cf. Peatel, § 387. 2) Copiosissime de hoc argumento egit, et omnino legendu» e«t P a u 1 u s , II , p. 1—46. » Maer niettegenstaande den Ka- piteyn Generael de vrije magt over de patenten toekomt , is echter niets zekerder , dan dat geen krijgsvolk binncn eenige Provincie trekken mag, als nadat de patenten va* deiv Kapitein Generael aan de Staten o/ derzelver gevolmagtigden behoowlijk vertoond en door hun bij dezelvcn attaches gevoegd zijn , te>n einde namelijk geen vijandig krijgsrolk of zonder patent ran den Kapiteyn Generae/ binnen hun Provincic trckke." p. 41 seq. Vid. van Zurck, Codex Batavus , voce Militie ; » zondcr schri/telijke ordonnantien o/ patenten mogcn geen krijgsliedcn togten doen van Dorp tot Dorp , (Placaet van 4 April 1586, 14 Dec. 1600) en zonder pasccel op weg zich begevende , mogcn impune worden doodgeslagen." Voce Sauvegarden en Patenten : » Staten der respective * Provinticn o/ hun Gecommittcerdcn mo- gen Compagnien met Patenten binnen hunne Provincien van de eene plaats tot dc andere verzcnden , mits dadelijk kennis gevende aan dc Staten Generael." [Ordre op de Patenten. 2 Mei 1654.) 3) Kluit. 1.258. Panlus. 11,57 «enq. 80 li lio M a u r i t i o , nec vero Comiti Leycester , quara- quatn sumtno rerum belficarutn praefecto, neque Duci Brunsvicensi , qui postea Guilielmi V minoris tutor fuit. *) Ac generaliter, quoties summa 1) Commissie van 3Iaurits als Stadhoudcr , Kapitcyn Gcne- rael cn Admiraal : » Hct verlcggcn , vcrmeercteren , verminderen van guarnizocncn in die stedcn en stcrkten (uitgcsonderd de verpande stedcn) zal geschicden op bevel van zijn Exccllen- tie van Nassau met advijs van de Staten of hun gecommit- teerden. En geen volh van oorlog mag op de platte Utndcn ingelcgcrd worden of doortrekken zondcr patcnt van Maurits , gegcvcn bij advijs als vorcn. Jn dier voege , dat al hetgene de Gouverneur Generuel L&ycester omtrcnt dat alles mcent te moeten lcvclen , dit rooet geadresseerd worden aan Graaf tfau- rits, om hetzelve uit te voeren bij advijs der Staten." Cf. et van der Aa, Geschiedcnis van Willem V. I. p. 163. » Doch zal {aun. den ffertog van Brunswijki op den Ecd verboden zijty het geevcn van Patentcn, uclkc zullcn worden gedepes- o r heerd y volgens de ordret en instructien daartoe op de groote vergadering, den 16 Junij 1661 gearresteerd , en zoo als hct- zelve van 1702 tot 1747 is geschied." Instructic van den Raad van State , 12 April 1588 , fapud Bor , XXIV, f. 66. 67} secundum quam » de Raad van State had de algehecle beheering ovcr de zakcn van oorlog te land, maar hij moest zijne besluiten afzenden aan en doen uitvoe- ren door de Gouverneurs der gcwesten, in dier voege , dat gcen volk van oorlog uit of in de landen of sterkten van Jlolland geleid of geligt worde , ten zij hetzclve bij zijn Ex- cellentie of bij de Gecommitteerde Ruden , op naam van zijn Exccllcntic bevolcn wordt. Ook staat het aan Maurits om op zijn gczag als Gouverneur en Kapiteyn Generuel, met ad- vijs van Gecommittccrdc Raden , of Hj kun afwezen , zonder » 81 tbm bellicis auctoritas Principi deferretur , s illi jus praesidiorum tribuebatur, et Guberna- mortuo, ad Ordines Generales redibat. De argumento legendus est van der Capellen, J? pointen, ait, bij Holland voorgetlagen •**t, dat de Staten van de zeven Provincien, ler in H zijne, hehhen Recht van *t verleggen ?r Compagnien in haar limiten. Quodsi quaeratur, in quibus Belgii urbibus tale praesidia disponendi jus vel Principi , vel Ordinibus Generalibus fuerit, rem illustrat art. VII Unionis *eden en sterkten I , H.yuut oi«t hun /f*tg . ■ « Htkn der *Md j U, n g« H - /« wrs*. r/ttf, trn \%L 8.1 Provinciai 11 ^uiitea positas, cui opinioni adsentt- turSjudicus Silvaduceois Martini, *) cujushaec buut verba : » Door die Frontiersteden moeten eigenlijk worden verstaan de Binnenlandsche van de respective Provintien , daar het niet alleen zeker t>, dat er ten tijde dat deze Unie ge- maakt werd , geen plaatsen waren , welke in eenen eigenlijken zin konden gezegd worden , onder de Generaliteit te behooren, naardien de Generaliteit zelfs, toen nog een non ens was ; maar zelfs dat de Bondgenooten met geen mo- gelijkheid voorzien konden , dat er ooit zooda^ nige steden zijn zouden, daar zij hij het aan- gaan der Unie geen oogmerk hadden tot het oprichten eener Republiek, maar eenig en alleen bedoelden* om de dwinglandij van Philips te fnuiken" Quaenam vero, aucto Reipublicae Foederatae territorio, posteribri tempore urhes » Frontier- steden" judicatae fuerint, apparet ex ipsa Ordinum Generalium recensione. Ita primum in illarum numeium relatae fuerunt »alle die steden, sterk- 1) Request aan hun IToog Mogenden door Schcpcnen , Gezworcn cn ttaden der stad 's llert genbosch gcpresenteerd , 26 Ap. 1786, ocer de verachterdo service gelden , tot inlogeering van hct gttar- nizoen in voorss. stad } ten laste van het gemccne lund. p. 6. 85 lielini Arausiaci potestatein se traderent , qua de re egregia testimonia affert v. de SpiegeJ. 1) Pauca et in medium proferenda sunt de vincu- lo, quod intercedebat cum inter milites et Rec- tores urbis, cui praesidio essent , tum in primis inter milites et Provinciae , a [fqua stipendia ac- cipiebant, Ordines (BetaaUheeren). Milites dein- de non omnes ejusdem generis fuerunt , cujus rei testimonium aflert Paulus; II, 53: » Doch alvoren*, moet ik den lezer herinneren dat er drieerley soort van Krygsvolk hier te lan- de zijn kan> te weten: dat alleen Provinci- aal of stedelijk is, ten tweeden dat de Pro- 1) Satis/actie , p. 302. * Aan Middclburg had de Prins bij de overgave leloo/t , dut hij voorecrst zekcr getal Burgcrs vit Zierikzee , Vlissingen en Veere ia do stud zou leggen , om V krijgs- en scheepsvolk dauruit te kecren. Die van Jlaerlcm, Amsterdam, en Schoonhoven bedongen , dat de Prins hare steden met gcen bezetting zoude belasten , ten ware in hooge nood. Die van Tholen waren overgcdragen , dat de stad met geene guurnizocnen o/ soldaten bczwaerd zou worden, tcn warc met voorweten des Magistraets ; maer dic van Goes gin- gen ceri stap verder , en verkregen , dat geen Gouverneur o/ krijgsvolk binnen de stad o/ het Eiland zoude mogcn gclcgd worden , dan bij voorweten cn toestaan van dcn Magistraet , en in tijd van nood , en dat de sleutcls dcr stadspoorten in dien gevalle souden blijvcn bij de BttrgcmccstcrsV Cf. vau Idsingu, Staatsrcvht, I, 153 , Pc s t e 1 , $ 388. 86 vincien in t y algemem aangaat , zonder de minste betrekking te hehhen tot deze of gene Provincie in het bijzonder; en in de derdeplaats , dat , welk voorheen door de Generaliteit , maar thans door de bijzondere Prooincien y volgens de consenten op de jaarlijksche petitie en staat van oorlog bepaald tcerd" 1) Quae secundo loco hic recensentur copiae , illae sunt , quas dicebant ongerepartitieerde , in quas nulla Provinciarum singularura propria erat aucto- ritas *) , quae solis Ordinibus Generalibus erant obstrictae, juramento praestito , et ex communi aerario alebantur, 2 ) Quod ad copias attinet singulis Provinciis , quin et urbibus [W aardgelders) proprias , omnes scrip- tores illas jure milites instruendi et armandi usas esse affirmant , propriis sumtibus; 3 ) qua in re quidem 1) Cf. vanSlingclandt, Vcrhandeling over het gezag over de Militic van den Staat, p. 6 seqq. 2) Cf. Paulu* et Slingelandt, U. cc. Hujusraodi crant Iegiones Germanicae et Wallonicae , (Duitsche en Waalsche Re- gimenten.) 3) Cf. Bynkerahoek, Quaest, Jur. Pub. L 23. Kluit, II. 267. » Het ligten van Waardgelders te bctwisten is mede ongerijmd , alzoo niet allecn de Staten, tnaar ook de Gouver- neurs van elhe Provincie a\U tnogcn doen } byzondor ten laste van sulhe Provincic t ja nin alle oude tijden onder de lorsten, igitized by Google 87 omnes fere verba et aucloritatem invocant cele- berrtmi G r o t i i Apol. cap. X. » fVat het recht aangaat , nadien elke provinlie heeft van oud* gehad hare Souverainiteit , waaronder mede be- grepen u het recht van wapenen te gehruiken , en hy de Unie hetzelve Recht der Provincie niet is henomen , zoo moet notelijk volgen , dat de Provincien ahnog daartoe geregtigd zijn. De Vnie verhiedt wel oorlog aan te neemen zonder consent ; maar een andere zaak «V, oorlog aan te nemen , een andere , hemzelven jegens popu- laire commotien te heschermen." Tertio loco in censum veniunt copiae , qua- rum stipendia solvebantur a singulis Provineiis , ratione habita opum ac facultatum unuiscujusque, *) mogten de steden sich stcrken, cn by t* berigtschri/t uan den Raad van State is haar dat voorbehouden." 1) Cf. van Slingelandt, III. 84 seqq. {Quetisatie, Repar- titie). Haec stipendia solvebantur » volgens de Consenten op de Jaarlijksche Petitie en Staat van oorlog." Hanc partitionem non semper eandem fuisse , ac permultarum litium fuisse fon- tem, facile intelligitur , quae quidem omnia fuse describit Slingelandt, qui anni 1611 hanc partitionem mcmorat (p.85) : Gelria 5500, "\ Hollandia 57142,17 j Zelandia 11000, f Ultraj. 5714, £ } ad / 100,000. Trisia 11428,11^1 Transisal. 3700 I Groninga 5714, 5§ ) 88 quae autem , pro juramento, quod praestabant , duplici vinculo obstringebantur. De quibus idem G r o t i u s , ApoL cap. XI. » Zoo volgt daar- uit , dat de soldaten hebben bij ons tweederleij verhindtenisse ; de eene van wege haar Krijgs- ambt , ten welken aanzien zij staan onder de generaliteit , en d*andere van wege het territoir, daar zij haar houden , ten welken aanzien zij staan onder de hooge en lage over- heden *) van hetzelve Territoir. Dit onderscheid van verhindtenisse plaeht ook onderscheiden te worden door dioerse eeden van gehoorzaamheid, In opusculo : Militair Rcpartitie-Bockje , aanwijzende den Staat des Oorlogs der geunieerde Provincien, 1660, alia occurrit partitio : Gelria 5,12.3 *\ Hollandia 58, 6,21 J Zelandia 9, 3,8 / Ultraj. 5,16,7£ Vad/100. Fritia 11,13,2| [ Transisal. 3,11,5 I Groninga 5,16,7£ J Cf. quoque Pestel. § 381. 1) Cf. Placaet van 14 Dec- 1600. » Verstaande , dat de over- treders zullcn aangetast worden bij een iegelijk , met authorisatie en toedoen van kaar respective Officieren , die nochthans gehouden zullen zijn t dezelve binnen 24 uren te zullen brcngen ter naeste plaatse van justitie , het zwaerdrecht hebbende, dien wij daar- over de kennis cn straffe geven mitsdezen , of ook anders dezelven mogen ovcrlcvercn aan den Gouverneur der Provintie, de Rade van State , of Raad der respcctive Provincien." igitized by Google 89 gelijk te zien i* in het zevende Artihel der Unie g » wel verstaande dat de Capiteynen en Soldaten , boven den Generalen Eedt , particu- lierlijk de stad of steden in de Provincie, daar^ in die geleid zullen worden , eed doen zullen."" Ex hisce vcrbis G r o t i i (cujus auctoritatem in Reipublicae negotiis summam fuisse , nemo nega- bit ,) efticimus , Rectoribus urbis , in qua praesi- dium esset eollocandum , semper fuisse juramen- tum praestitum a railitum praefectis. *) Formula autem jurisjurandi , quod praestabatur a copiis, in Provinciam advenis, saepe mutata; qua de re copiose agit P a u 1 u s (ad Art. VII Foede- ris ,) qui formulas varias indicat constitutas 17 Aug. 1581 , 10 Sept. et 1 Dec. 1584, 30 Au#. 1587, 12 Apr. et 14 Sept. 1581, 16 Junii 1651, (de quibus videatur v. d. C a p e 1 1 e n , Gedenk- schriften, II, 333 seqq.) Ut tandem huic dis- quisitioni , ab argumento nostro non alienae , finem imponamus ,2) observasse sufficiet, in omni- 1) V. de Spiegel, Sat. p. 313: »Dat de soldaten den eed van getrouwheid zouden doen , zoo als hinnen de anderc steden van Zcciand." Hujus juramenti formula ejthibetur in Militaxr Repartitie-Boeckjen, p. 141 , et G r o t i i A V oi. cap. XI. 2) Divcriae juramcnti forrrwlae cxhibenlur quofjue in libcllo landalo Repartitie Boccken , p. 120, 137. De tctmino , iutra 12 90 bus mentionem fieri duplicis vinculi , quo tene- bantur copiae cum Ordiftibus Generalibus , in quorum leges jurabant , tum illi regioni , a qua stipendium accipiebant (BetaaUheeren;) posterius vinculum cessabat, cum m vicinam Provinciain transiissent. Hisce de re militari generaliter praemissis, vi- dendum est de hospitio, militibus praestito , et de modo , quo expensae hac occasione factae , re- stituerentur. In nonnullis urbibus jam tura ad- erant publicae mansiones , (Casernes) militibus destinatae , in quibus degere solebant , aut urbem transeuntes, aut praesidiarii. Verum aliae hiserant destitutae ; fieri quoque poterat , ut , etidmsi ex- starent, nimius esset numefus eorum , quibus hospitium esset praebendum; hinc recipiebantur in civium domos , pro uniuscujusque facultatibus ; quo casu expensae a ci \ ibus factae , ex communi aerario solvebantur , (Logiesgelden) aut a civibus certa pecunia (servie* , service gelden) militibus qucm praestandum esset , ef. Pcstel, (5 388. » Adde, juratas, quas illae legc» exiftunt , praepo»itoruni asseverationes primum pei procuratorem fieri poise , sed nthUominu» intra 6 »ew« ex »ua qiferaque persona jurare debere , ex decr. Ord. Holl. 30 Dec. 1746." Celerum de tota hac materie adeimtur Groti u», $1 ingelandt, kluit, Pestel et Paulu», loci» citatis. 91 dabatur , qua hi sibiinet ipsi hospitia quaererent ; de quibus singulis jam videamus. Milites, hospitio egeutes, in civium domos fuisse receptos , demonstrari facite potest. *) Verum alia est quaestio de tempore, quo primum pecuniae dictae Logiet- en Seroice gelden solvi coeperint, id est , hoc nomine appellatae fuerintT Aute Foedus Ultrajectinum jam notas fuisse testatur Unionis art. VII : » mit* dat ook denzelven Bur- geren en Inwooners bij de Generaliteit Logys-geld verstrekt zal worden , gelijk tot nu toe in Hol- land gebruikt t>;" verum aliquot annis post de- mum edictum hac de re fuit prouiulgatum , 1) Martini, op laud. 202, sqq. » lu Bergen »p Zoom uor- den ongetrouwde soldaten gehilletteerd , doch gctrouwdv moeten zivh seioen kwartier hesorgen , volgeiu eeu' aloude luantie , by de Burgeryc deser Stad, die wannecr sij de inunschappcn zelfs niet kan logcren , weder in kwartieren bezorgt , terwijl zoodanig Kwartierhouder voor ieder man genict vier stuivers 'sweeks voor Logeer , of Quarticrgeld. In Breda sijn gcen casernen , de onge- trouwde militairen worden bij den Burger gebiUetteerd door Com- missarissen ; nadat door Wijkmeestercn sijn opgegevcn de namen der Burgeren , en met hoeveel manschappen dezeloe zovden kunnen belast worden. In Steenhergen syn geen cuscrnen , du» moeten de militairen bij de inwoners worden gebilletteerd , ens. In Grave sijn Barakkon voor het garnisoen doch uls er meer is , dun kan gebwgen worden , worden de manschappen voor het ordinuir sor- cies van 9 stuivers '* ueeks gebillettccrdr $1 sciJicel a Concilio Status (ordre van den Raad van State , 19 Nov. 1595) quod unicum fere, certe summae fuit auctoritatis , teste M a r t i n i : » Het eerste en laatste , en dus het eenigste stuk, het- geen ons op die tnaterie hekend is , en te vinden in het Groot Placaet Boek , II, 447; ja een or- dre, welke in volgende tijden te meermalen als een Generaal Richtjrnoer is ingeroepen." Aliae quidem constitutiones posthac de eodem arguinento editae sunt ; verurn nihil mutatum est, quod ad jus; sufficiat illas indicasse , *) e quibus eJfici potest , quot inde contentiones ortae sint ; et quam grave onus hospitium milttare habitum sit. Praestationes vero pecuniarias Logys en Seroice gelden dictas , saepe confusas fuissc patct , quam- quam re et natura illas diversas fuisse liquet. -) Ut jam supra dixiinus , ratio diflercntiae in primis 1) Vid. Groot Placaet-Boeck, II, 87, 146, 160, III, 151 , 190. V , 163, V, 136. 2) M a r t i n i , p. 129 ; » Gemerkt dat dit wcrk dcr Billetteeriag door den Gouveeneur niet tvel wordt begrepen , noch ondcrscheiden can de inkwarticring , of Logement van den militair bij de Bur~ gerij.** p. 135 , » dat er een raachtig onderscheid is tusschcn de vcrpligting van den Burger tot inlogering van militairen cn tus- schcn de betaling van het ordinair servies geld tegcn drie stuivers 'swecklijks aan dcn soldaat, die dan sijn kwarHer moet socken en bekostigen.** 93 in eo est quaereuda , quod Logiesgelden solve- rentur civibus , ut ita expensae restituerentur , occasione hospitii militaris factae ; de seroiesgelden contra , aut praestabantur militibus , qui ita ipsi victum ac hospitium *) sibi compararent ; aut a civibus solvebantar, ut hospitio immunes essent. Certe in opere , a Syndico M a r t i n i edito , ita fere semper distin^uitur ; quod opus unicum fere est, quo de argunicnto nostro concinne et ordine quodam ajjatur ; et eo nomine nobis fuit utilissi- mum. Ma$na enini in hoc argumento tractando fontium inopia laboravimus, ac non leve negotium fuit, priucipia quaedam vera et certa deducere ex edictis et constitutionibus innumeris; quod nemo negabit , qui secum reputaverit , celebrem inter- pretem P. Paulum in copiosissima ad Art. VII. Foed. Traj. adnotationem de argumento nostro 1) Martini, p. 129; dat de Burgerij deser stad 's Bosch is gehouden gcwecst , de Militie van het guarnizoen tc logercn , waar- voor deselvc hct scrvicio geld hee/t genoten ge)uid , hctgccn bij hot Land werd gocdgcdaan, ten warc dc militie vcrkoos , het servicio gcld selfs te trckken t wannecr sij haar eigen daarvoor moest logeren." p. 134 ; » En gclijk dit de constante praktyk scdert in tijden van vrcde is gcwccst dat nicmand tcgen wil cn dank ver- pligt is geworden , soldatcn in sijn huis tc ncmen , maar dat ecn iedcr kon volstaan mct hct bctalcn van dric stuivers 's wekclijks voor servicien." 94 plane tacere ; qui contentus ad Art. IV. praestati- ones pecuniarias breviter memorasse, nihil de illa- rum origine et historia tradit. Suinmam deinde auctoritatem Syndico tribuendam censuimus hanc praecipue ob causam, quod editum est opus magis- tratuum Silva-Ducensium jussu, plurimis docu- mentis illustratum, et die 26 Apr. 1786 Ordinibus Generalibus oblatum. Urbs enim Sylva-Ducis, quae a° 1629 Principi Arausiaco dedita fuerat, de con- ditionibus deditionis non bene observatis acriter querebatur , in primis de gravi hospitii militaris *) onere. » ls het niet , ita dicebant , Ed. Mog. Heeren , de hardigheid zelfs , dat de goede bur- gerij dezer Stad nu hijkans anderhalve Eeuw militairen van het garnizoen heeft moeten in- kwartiere.n , Service- en Barakke gelden betalen hij wege van verschot, zonder dat aan haar des- wegen s iets is goedgedaan ?" 2 ) Cum vero copiis itinerantibus hospitium prae- beretur aut in oppidis , aut in pagis , nullae ero- gabantur Logysgelden; singuli milites in domus recepti 3 ) sibi et equis necessaria ipsi statim solve- • — - — , ~ 1) Cf. van Heuru, Ilistorie der Stad en Meyerye van 's Ilet- togeubosch. III. 114, 140, 146, 210, 222, 246. 2) p. 137 »eqq. 3) Van Zurck, Codex Batavus , voce Mititie . Soldaten en gitized by Google 93 baut. *) Militum partitio fiebat communi consen- su 2 ) magistratuum ejus loci, cuihospitii praebendi munus incumbebat , et praefectorum militarium , exbibitis antea mandati formulis (Patenten 9 ) ut et litteris , in quibus numerus et nomina militum riefiniebantur. (Montterrol). Expensae vel statim restituebantur , vel postea a militibus singulis le- gionibus adscriptis , quibus 3 ) oura hujus rei erat mandata. (Solliciteur* der Compagnien). Quodsi in urbes recipiendi essent milites, ac civi- bus hospitii munus incumberet, militum praefecti Consulibus eodem modo accuratum indicem *) Ruitcren moeten sich ten platten Lande en in de steden conten- teren met accomodatU in de kerken en jniblyke hvizen , en *t gecn hen daar aan brood, bicr en kaas wordt gegcven , daarvan zij recepisse moeten gevcn ; en niet willende staat zulks ter ajffirtna- tie van publyke pcrsonen, » Nadere Ordre en Reglement , waarna lich de troepen marcberende of logerende op en over den bodem van de Staat zullcu hebben te reguleren. A. 1684." Art. II: zullen by de Regenten aan de voornoemde troepen moeten wordcn aangewezen bekwame logem&nteti, waarmede dceelve zullen ge- houden wezen , zich te contenteren. 1) Nadere ordre , art. IV. Z) In minoribua oppidis hospitium ▼idetnr indicatum fuisse ab Actuario Cf. Bern. Costerus, Ilistorisch Verhaal , p. 190. 193. t (bij mij ais Secretaris gebilletteerd**) 3) Nadere Ordre , art X en XI. Cf. Santvonrt. Manuae of Woordenhock. v. Militie , p. 34 seqq. 4) Cf. Ordre van den Raad van Statcn , 19 Nov. 1595. 96 mililum (Momterrol) tradehant. Fiebat deinde inspectio et collatio eorum, quiadessent, cummi- litibus in charta nominatis. In ipsis urbibus nonnulli cives hospitiis praepa- randis erant praepositi (Fourier*^) Quartiermee** ters ,) qui minime militari , verum civili munere fungebantur. 2) Hi domos examinabant, ut illarum facta inquisitione , uniuscujusque opum ac facul- tatum ratio haberetur in hospitiis militibus desig- nandis. Ceterum cautum erat, quid iis esset praestandum. 3 ) Sed vulgo malebant magistratus 1) Sunt et hodic Commissarissen tot dc Inkwartiering , Su- periniendent o/ Iloo/d-Inxpecteur van Inkwartiering en Kaser- neering. (Reglement op het Bestuur in da Steden , 4 Jan. 1824.) 2) Cf. Martini, ihique Bijlage sub. Ifo. II, quae dcmonstrat ctvili jurisdictinni obnoxios fuissc iatoa Fouriers (De hac voce, a/odrum derivanda, Cf. du Cange in voce.) 3) Ordre van 10 Nov. 1506. » Een Ritmeester of Capiteyn sal hcm genocgcn mct een kamer cn keuken en twee bedden. Een Lientenunt , Comette , Vaandrig , Korporaal van de Ruyterycn en Scrgcanten van hct voetvolk. mct een kamer en ecn bed. En iwce so/daten , '/ zij tc pacrd o/ te voet , V samen met cvn bcd, cn vier o/ sres in ccn kamcr." Cf. ct Costcrus, p 364 (Ao. 1673.) Lx variia edictis (Placae- ten) praccipua indicaviraus , et quae aceuratissimatn pecuniae unicuiquc solutac indicationem cxhibent: paucis vcrbis, quid in hospitio militari praebendo juris fuerit delincare , nobis proposui- mus , ncquc angusti dissertationis fines amplas illas tabellas *tn- tisticns hic inseri sinunt. igitized by Google 97 et cives , pro certa pecuniae summa hoc onere liberari. Harunj pecuniarum cura mandata erat peculiari officiali. {Serviesmeester.) 1) Hujus enim erat, pecunias Service en Logys- gelden, civibus aut certis militibus , ad hoc offici- um dcsignatis , erogare , et justam eorum partiti- onem facere. 3) Haec pecunia pro temporibus diversa fuisse vi- detur. »Ordreetc. 19 Nov. 1595: Een Ritmeester , voor hem y zijnjon- gen, en haar beide paarden . . 6,16. De Cornette , id. 5,16. 1) Ordre, ctc. » OJ in plaats van dien, tot keuse van dcn ma- gistraet zal hetaeld worden ter maent tot 32 dagen , voor Logys- geld, ctc" 2) Martini, 9. » Want de stad was naauwelijks 8 dagcn aan de Staten oveigegaan , of Hoogstderzelve Gedcputeerden stel- den R. Tullekens tot Serviesmcester aan , om de penningen , tot hcdiening van dit amht noodig , tc mogcn ontvangen en dis- tribueren." 3) Ordre, etc. » En wordtverstaan , dat men de Logysgelden niet zal uitreiken aan de gelogeerde soldaten , maar aan die gccn die hcn logeeren. Tcn ware mct voorweetcn en consent van den magisiraet en ojficicrs van de Logysgelden , en dat zy eenigc sol- daten daartoe hadden speciaallyk geauthorisecrd , in welkcn ge- valle dit stuk van dc Logysgelden alleenlyk aangaende , zy ge- authoriseerde soldaten gehouden zijn te renuncieeren heneficium militare % en hun '/ onderwerpen de judicatrue en correctie van dcn Magistraat" Cf. Martini, JBij/age I. 13 98 De Lieutenant , id 4,16. De Corporaah der Ruyteren ... 2. De andere Officieren en gemeene Ruy- teren 1,16. Ten ware zij met Stallingenwaren voor- zien, alsdan : 1,8. Ieder Capiteyn van de V oetknechten . 6. leder Lieutenant 5. Vaandrig . 4. Sergeant 1,14. Corporael 1,10. En aan alle andere geappointeerde , en gemeene Soldaten , ter week, elk . 1,4. 1 ) Vemtn a die 16 Julii 1653 , ex Concilii Status decreto, harum pecuniarum dimidium tantum militibus est praebitum , ita ut milites tres dena- rios (3 stuivers service) acciperent. 2) Ex iis, quae exposuimus jam patet, civibus (sal- tem pacis tempore) non incubuisse hospitii militaris 1) Cff. Bijlagen, ibiquc tabellae accepti et expeiwi rationes exhibentes p. 24 *eqq. 38 aeqq. 67 seqq. 77 seqq. 83 seqq. 94 seqq. 178 seqq. 2) Resolutie van den Raad van State , 21 Dec. 1678, houdcn- dc . » dat in plaats van daadwerkelijke inlogering , d« Burgers en Ingesetenen kunnen volstaan met aan ieder soldaat drie stuivcrs \v w ekelijksch te hctalen , waarvoer dc soJdaaten sclvc hvn quar- tirr zouden moetcn zoekcn." n 99 munus , verura ab hoc onere immunes fuisse so- Jutione certae pecuniae , qua accepta ipsi sibi hospitia comparare debebant milites. *) At pecuniae, quas largiebantur Magistratus urbani civibus ad milites recipiendos, e communi Reipublicae aerario^) restitui debebant. Etquidem ita convenit A. 1640 inter Coiicilium Status et magistratus Silva-Ducenses , ut liis quotannis ero- garentur / 55,000 ex tributo praediali , (P erpon- ding) quibus onus civibus impositum minuerent. :? ) 1) Numquani eives iu donios suas recipcrc debebaut iniliie* , quibus uxores vel liberi esseut, Vid. Bijluge No. 33, » daar het nochthans zonder exempel is in alle guamizocnen, dat getrouwde soldatcn of Ruyteren tot laste van de Burgeren zullen worden gebilletteerd , ook tcgen de rcdenen en ordre van hct Land." Ne- eessitate taraen coacti , saepenumero inhospitationi» onere gra- vati sunt cives , ut eflicitur ex Bxjlage 62 : » in zooverre dat de welgesteldste burgers quarticren hcbben moeten verschaffen aan 30 , 20, 18, 14 cn 12 soldaien , andcren aan 10, 8, 6, 4 cn zoo voorty en vele van de geringste , die niet in staat zijn de soldaten op haar gcbilletteerd aldus te bestellen , verpligt sijn uan dezelve hun bedden te levcren , en zich op strooi/ te bchelpen. 2) Uc Collegio quatordeciinvirali rationibus accepti ct e.xpensi curandis praeposilo, (de Generaliteits Rckcnkamer) et de coetu quatuorvirorum , qui aliquam impensaruin bcllicaruiu partem pm curarent (Geucralitcits Finantickamer) cf. P e » t e 1 \\ 3S5; Jaui- V o n , I , 327 , 347. 3) Van Heuru, 111. 216. IV. 333 seq. Maitini, Bij(a-e 80. o Dut dc serriesgelden eigentijli noch de Stad , nuch rfe 100 A°. vero 1648 haec pacta rescii>sa fuisse viden- tur , ita quidem ut Provincia Hollandia harum pecuniarum reslitutionem in se susceperit. Quod tamen ab ejus Provinciae Ordinibus ita neglectum est , ut cum vehementer Silvaducenses questi fuissent, iterum a<>. 1663 hujus rei cura ad ipsos fuerit translata, qui e tributo praediali sibimet ipsi solverent. 2) Verum a° 1674 rursus Provin- ciae Hollandiae ofBciuin est mandatum , quo pes- sime fuit functa , et quidem ita, ut urbs Silva Burgcrij concernercn en ook in vorigc tijden van wegens hct gc- mecne Land zijn gerembourseerd of geassigneerd geweest op de verpondingen , en andere middelcn , te y s Bosch van *s Lands wege gehcven, zooals zulks te zien is uit de Resolutien van de Statcn- Gen. van 31 Mei 1640 , 27 Fcb. cn 6 Maart 1641 , en van den Raad van State van 10 April en 18 Mei 1640. Cf. quoque C. R. Hermana: Analytische opgavo dcr gedrukte Charters , Handvcsten, Placaeten , Keuren , Ordonnantien , Reglcmcnten, en andere Staatsstukkcn , betrckkclijk de Provincio Noord-Bra- band. p. 263 aeqq. 1) Bijlage 66. » Wanneer de voornocmde scrvice gelden bij den Staat van Oorlog op de Provincie Uolland zijn gerepartieerd." B. 68. » Sedert welken tijd de betaling der service gelden een per- manente last is geworden , daar de steden Breda en Bergen op Zoom , sedert de tijd dat het remboursement is achter gcblevcn , ook heb- ben achtergeiaten eenige service geiden te betaicn.*' 2) Cf. Bijiagen 37—42. 101 Ducis a° 1780 de debito ad summam 2000,000 florenorum contracto quereretur. *) Quod ad hospitii militaris immunitatem attinet; quae nonnullis concedebatur , illa gaudebant ma- gistratus urbis, ut et liberalium artium professo- res, verbi divini interpretes, ecclesiae, ac monas- teria , a feminis habitata. 2 ) Ceterum ex pecu- liaribus causis quoque nonnumquam iinmunitas concedebatur. 3) Antequam huic capiti finem imponamu.s , me- 1) p. 41. » Dut de post van de service gelden die de stud's /><>-< ) voor het Luad heejt verschoten , toen bijkans J 1000,000 bcdrocg cn dat scdcrt 1713 tot ult. Dec. 1785 aan een ordinuir garnizoen , door elkandcr gcrekend op 1800 man , het gewonc service geld van 3 stuivcrs 's weeks per man , na order van den Stuat betauld zijndc , zulks zoude uitmakcn ecn somme van /1,010880 , wclk ge- vocgd bij de hiervoor gemclde f 1000,000 , dezo schuld te zamvn zou beloopen meer dan 8000,000." 2) M a r t i n i p. 5 ct 146. 3) Vid. Groot Placaet bock VII. 299. Resolutie van de St. Gen. , houdende vrijstelling van inquarticring van J. Bogaard, Rentmcester , in dato 26 SepU 1746. p. 303 » idem van den magistraet en ontvanger van Venlo , 1 Dec. 1746." p. 303 » vun de huisvrouw van de S wart, Resident te Petersburg , 5 cn 19 Dec. 1746." p. 323 » van allc Prcdikunten en Sohoolmccstcrs in dc Generaliteits districtcn. 12 Juny 1747." id. » van de ioud- ste udvocntcn ev//> lcnio, 7 /VA. 1748." 102 morandum est, equorum praestationes , angariarum itomine jaiu duduin notas, libera quoque Repu- blica obtinuisse. Cum enim copiae itinerantes equis ac vehiculis indigerent, haec praestabantur ab incolis, donec ad vicinum pervenissent pagum, et omnes expensae , hac occasione factae , ex ipso pagi seu regionis aerario restituebantur. 1) Ceteruin et harum praestationum vestigia manent in nounullis Bel^ii rcgionibus , ubi ad arcendam comuiunibus viribus ac opcris maris et fluminum 1) Cf. Gr. Piae. Bock. III, 286 scq<f. ibiquc Resolutie vun 1 Occ. 1674: » /« ertaring gekamen zijndc , dat dc Dijkgraven en lleemraden dc onkostcn tcr zakc van de gcprcste legerwagens gc- Mtpporteerd , zijn omslaantU ovcr de morgentulen , verkla- retty dat de onkostcn ter znkc vun voorsz. kgcricagcns uls voren gc.sttpporteerd , niet tot Inst vnn den Lande, of cigenuren van dien ^chrngt , viuur ovcr de Dorpcn cn ingczcten ten platte Lande om~ geslagen zttflen ivorden." Cf. Recueil van militaire ordres van den Prins van Oranjc , 1684, Art. X , XIII, XIV. Kloduft deindc , qtio expeiuae solvcrcntur , diversus fuit. Gr. Plac. Boek VII. 329. Rcglemcnt vun 17 JprilMAl. »1 Kar met l paurd /2,50, mct 2 paardcn f A daags." ct Rcglcment van 24 Dec. 1764. Digitized by doOQie 103 vim incolae vel servitium personale , vel pecuni- am, vel carros, equos, instrumenta praestant. *) 1) Cf. Specimen legis, Ordiuibus Generalibus oblatum a° 1819, ubi ari. 2 tangebatur quaertio. Hogendorp Bijdragen , IV. llde stuk , 210 «eq. Stuart Jaarboeken I , 163.) » in hoeverrc het (na daarop de dijksbesturen te hcbben gehoord) verkieslyk zoude zijn , dat op eenige plaatsen de hand- en spandiensten zouden blijven voortduren , of tvel geheel of gcdeeltelijk door contributicn in gcld worden vervangcn." Bijvoegsel tot het Staatsblad van 1835.) Heglement op hct behecr derdijken, polders en waterlci- dingen in Overijsscl , 30 Dec. 1835 . art. 29 , 39 , 42, 45.) Vid. etiam J. D. van der Capellen, Vcrtoog ovcr dc omcettig- heid der Drostendiensten in Overijssel. 1778. C A P U T V. $ 1. A«. 1795—1813. « llactenus egimus de hospitii militaris munere, quale in Belgio Foederato existebat, in primis vero in regionibus, non communi civium Belgarum jure utentibus , sed bello devictis et territorio Unionis adjectis. (Genera liteitt-Landen.) Sequuntur tempora, quibus premente necessi- tate , visa fuit res digna , quae , sublata illa Provin- ciarum distinctione et juris diversitate, consilio delegatorum ad supremum Reipublicae Batavae Concilium regeretur. 1) Exfttat quidem edictum, quod cum profectumnon sit a auprc- ma in Republica potestate, legi aequiparari non potest, hoc titulo: Marseh-Reglement, ujaarnaar de troupes van den Staat opmarsch sijnde , zich sullen hebbcn tc gedragen . gearrcsteerd bij het Bond- 105 At , uti universa hellica admini6tratio magua* subiit mutationes, sic et de hospitio militari et de praestationibus , militibus faciendis, lege cautum a° 1799 ; hoc enim anno invasio Anglorum etRus- sorum in Hollandiam Septentrionalem satis osten- dit, quibas vitiis res bellica laboraret. 