title: Specimen juridicum inaugurale: De culpae praestatione in obligationibus
creator: Pieter Rutger Feith
text: DOOR P. R. F t; 1 T H. AMSTERDAM, J. D. S Y B R A N D I. 1869. t <H 1 N H U D. Hfdst. I. HlSTOBISCHE INLEIDIKG. § 1. Inleiding Blz. 1 § 2. De oude theorie „ 4 § 3. DOKELLUS „ 7 § 4. VON LShr en Schoman . . . . „ 10 § 5. Hasse n l^ § 6. De volgers van Hasse w ^^ § 7. Schaaf ., . . „ 19 Hfdst. IL De lebr der culpa iw het Ro- meinsche regt. § 8. Begrip vati culpa in het algemeen. . „ 23 § 9. Begrip van dolus en culpa in engeren zin „28 § 10. Regtsgrond van de praestatio culpae . „ 38 § 11. Culpa dolo proxima {culpa lata) . . „ 50 § 12. Eigenlijke culpa (culpa levis) . . „ 66 § 13. Culpa et diligentia n 81 § 14. Cuslodia Blz. 93 § 15. Diligentia quam suis {culpa in con- creio) „ 111 § 16. Verdeeling der contracten naar de praestatio culpae „ 129 Hfdst. III. Db leebdeb culpa in het nieuwe BEGT. § 17. De Duitsche wetgevingen „ 142 § 18. De Fransch'Nederl^nd$che wetgeving. „ 153 § 19. De culpa in de verschillende verbind- te^iissen „ 168 EERSTE H00PD8TUK. HI8TOEI8CHE INLBIDIN<J. Inleiding» TiTitJS lijdt door toedoen van Sejtjs eenige schade, welke hg zonder hem niet zon geleden hebben: moet Sejits die vergoeden? De beantwoording dezer vraag, welke zich onder. zoo- vele verschillende omstandigheden in- de zamenleving voordoet, ^ormt een der gewigtigste en meest omvattende onderwerpen van het regt. De dief, die ons besteelt, de werkman, die een zwaar vat nit een zolderraam laat val- len en daardoor onzen voorb^gaanden slaafdoodt, deon- bekwame beheerder, die onze bclangen verwaarloost, de concnrrent, die tot ons nadeel zijne zaken begint: zij al- len brengen ons op de eene of andere wijze eenig nadeel toe. Maar knnnen wij daarom van die allen vergoeding voorde geleden schade vorderen? leders regtsgevoelbe- antwoordt die vraag ontkennend, en niemand zal op het denkbeeld komen, om b. v. in het laatste voorbeeld de 1 schade onregtmatig te uoemen. De zoo even gestelde vraag wordt dus teruggebragt tot deze: „Welke schade is als regtmatig, welke als onregtmatig tebeschouwen?" Ter juiste beantwoording dier vraag moet men dan twee gevallen onderscheiden. 1. Beide partijen stonden ten opzigte van de bescha- digde zaak in geene betrekking tot elkander. Zij kun^ nen hier niet de eene of andere mate van zorg van elkander verlangen: alleen als de daad zoodanig was, dat de dader daartoe onder geene omstandigheden het regt kon hebben, als de daad in abstracto om*egtmatig was, moet de schade vergoed worden. Hieronder zal b. v, het geval van het stelen eener zaak of het dooden van een slaaf behooren: daar zulke handelingen reeds op zich zelf beschouwd eene regtsschennis daarstellen. Men treedt daardoor buiten den kring ztjner regtsbe- voegdheid, en er is dan ook niets dan de enkele toere- kenbaarheid dier daad vereischt, om den dader voor aHe nadeelige gevolgen, die zg ten opzigte van een ander kan hebben, aansprakeiyk te stellen: in lege Aquilia et levimma culpa venit *. 2. Beide partljen stonden ten opzigte der zaak in eene obligatorische betrekking. De zoo even genoemde ver- pligttng blijft ook alsdan in volie kracht bestaan ^, want de tusschen beide komende obligatio kan moeijelijk de algemeene verpligtingbeperkeni maar bovetidien he^ nu de schuldenaar zioh ten aanzien van deze bepaalde zaak tot zekere praestaties verbonden, en menige schade, die op zioh zelf niet ongeoorloofd zou zijn, wcMrdt daar- door onregtmatig. Zoo zou in het algemeen genomen niemand mij kunnen dwingen, mi)ne deuren te sluiten, daar ik met mijn eigen huis doen kan watik wil; maar wanneer ik van een ander eene zaak te leen heb, en » L. 44 pr. D. ad 1. Aq. (9.2). » L. 18 S I D. Comm. (13.6); 1. 41—43 D. ad I. Aq. (9.2). 3 deze wordt mij ontstolen, door dat ik wederom mijne denr niet gesloten had, dan verandert de zaak, en zal ik tot vergoeding verpligt zijn, ofschoon het verzuim, dat tot de schade aanleiding gegeven heeft, in abstracto volatrekt geene regtsschennis vormde. In het eerste geval wordt de schuld van den dader gewoonlijk als culpa legis Aquiliae *, in het tweede als culpa in obligationibus aangeduid. Behalve deze eerste onderscheiding worden evenwel de gevallen der laatste soort op nieuw onderscheiden, al naar dat de beschadi- ger het schadeigke gevolg gewild heeft, en dus altijd ter vergoeding verbonden is (dolus\ of het niet gewiid heeft, en dus alleen dan moet vergoeden, als hij het had kun- nen voorzien met zulk eene mate van oplettendheid, als het contract vorderde {negHgentia^ culpa s. str.). Het zljn vooral de gevallen der laatste soort, wier be- schouwing het onderwerp dezer proeve zal uitmaken: de Aquilische culpa en de dolus zullen alleen in zooverre voorkomen, als zij ter juiste bepaling van het begrip der culpa in engeren zin noodig zijn. Vele en uiteenloopende zijn de stelsels, welke de nieu- were regtsgeleerden zich omtrent deze leer gevormd heb- ben, en welligt zijn er weinig onderwerpen in het regt, waar reeds omtrent de allereerste begrippen de;*een zoo geheel andere stellingen uitgesproken heeft als de ander. De reden hiervan ligt vooral daarin, dat de Ro- meinen de culpa nooit afzonderlgk beschouwd hebben; geen titel der Pandecten is aan eene b^zondere behan- deling er van toegewyd; en de enkele fragmenten, die er bepaaldelijk over schijnen te handelen, zijn zoo duis- ter, dat ze eer zelve opheldering noodig hebben, dan dat ze veel licht over andere plaatsen zouden versprei- ^ Vgi. over deze yooral Schoman, Hdb. I. S. 184 — 232; Hasse, Culpa S 2-15, 35— S7; Unterholzneb, Schuldverh. I. S. 278, II, 9. 090; ScBAAF, Culpa S» 120 fgg. 1* den. De geheele leer moet dus uit hier en daar ver- spreide wenken bij elkander gezocht worden. Eenean- dere reden is, dat de vroegere geleerden deze leer te scholastisch behandeld hebben, te veel voor ieder woord eene definitie, voor iedere zaak vaste grenzen hebben trachten vast te stellen; iets, wat vooral in ditdeel van het regt onmogelijk is, waar alles op de goede trouw en het arbitrium judicis aankomt. Wel is waar heeft men later deze fouten meer en meer vermeden, maar velen, en daaronder de klassieke auteur over dit onderwerp, Hasse, schijnen nog eenigzins aan dit gebrek te lijden. Alvorens ik dus overga om te ontwikkelen, wat, naar myne meening, het stelsel der Bomeinsche regtsgeleerden op dit punt geweest is, meen ik dat een kort overzlgt van de onderscheidene gevoelens hieromtrent niet onge- past kan wezen. Zij zijn te zeer van elkander uiteen- loopend, dan dat eene afzonderlijke opgave niet noodig zou zijn om verwarring te vermijden, wanneer later eene bestrijding op enkele punten zal moeten voorkomen. Het is echter mijne bedoeling niet, een voUedig verslag en waardering van alle te dezen opzigte geuite gevoelens te geven; dit zou geheel onnoodig zijn: ikwensch alleen de hoofdpunten der onderscheidene meest belangrijke theori&'n te herinneren. § 2. De oude theorie, Gedurende langen tijd, en wel van de hemieuwde be- oefening van het Romeinsche regt door de glossatoren tot op het begin dez^ eeuw, kwam de bijna eenstem- mige voorstelling der regtsgeleerden hierop neder. Buiten de bedoelde schade (dolusy culpa versutiae)^ voor welker vergoeding men steeds instaat, wordt schade teweeggebragt door eene zekere mate van nalatigheid {negligentiay culpa ignorantiaey culpa s. str.). Men had kannen en moeten weten, dat uit eenige handeling of eenig verzuim de schade min of meer waarschgnlijk zou voortvloeljen. Was dit gevolg geheel toevallig, dan wordt het easus^ en behoeft niet vergoed te worden: was het waarschynlijk, dan moet men onderzoeken of die waarschijnlijkheid zoo groot was, dat de schnldenaar er op bedacht had moeten zijn. Hierbij z^n drie ge- vaUen te onderscheiden. Was het gevolg zoo waar- schijnlijk, dat hy, zonder eenige inspanning, door het enkele gebruik van het dageiyksch menschenverstand het had moeten voorzien, dan is dit culpa lata (non intelli- gere quod omnes intelligunt); was daarentegen een gun- stig gevolg even waarschgnlijk als een noodlottig, moest hg om op dit laatste te denken, zulk eene opmerkzaam- heid gebruiken, als alleen y verige lieden (diligentes pa- treafamilias) in hun eigen zaken betooneU; dan heet het verzuim daarvan culpa levis^ Was eindelgk het nood- lottige gevolg onwaarschijnlijk, maar toch mogelijk, zoo- dat hij met eene aUerscherpste naauwlettendheid er op had kunnen zinnen, dan heet dit bg de nieuweren culpa kvissimay in de bronnen culpa et diligentiay diligefitia di- ligentissin^iy enz. ^ Tegenover deze abstraete voorbeelden (de pf. negli- gens, diligens, diligentissimus) staan echter enkele con- traeten; waarin de maatstaf verandert: de schuldenaar > Op groDd van l. 82 D. Dep. (16.8), waar vaD eeDe culpa latior gesprolien wordt, die met dolus gelijk wordt gesteld, telden Bartolus ad b. ]. en eeoige aodere glossatoren zes gradeo: cnlpa latisslma, la- tior, lata, levis, levior» levissima. Vgl. Corasics, Miscell. jnr. civ. IV, 1. Daar echter culpa latior reeds dolas was» en culpa latissima dns nog meer dan dolus zou moeten wezen, werd deze verdeeling later verwor- pen. Vgl, DoNELLus, Comm. XVI. 7. o. 6.15; Hilligeb, ann. adDon. 1. c. o. 6; V. Wening-Ikgenbeim, Scbadensersatz S. 100, dic ecbter teo ooregte de glosse op andere wetten citeert (vgl. Schaaf, a. w. S. 15). fs daar reeds bevrgd, wanneer hij dezelfde oplettendheid betoond heeft, welke hij gewoon is in zijn eigen zaken aantewenden (culpa m concreto\ hetzij die meer of min* der is dan die van een ijverig huisvader, mits zg sleehts niet valle onder het begrip der eulpa lata. In verband met de drie abstracte graden verdeelde men ook de contracten, ten minste die, welke eene zaak ten onderwerp hebben, in drie soorten, voor zoover of de beklaagde alleen voordeel uit de overeenkcHnst trok, of beide partyen, of alleen de ander. In het eerste geval is hij voor culpa levissima aansprakelijk, in het tweede voor culpa levis, in het derde alleen voor eulpa lata. Is het onderwerp daarentegen een faotum; dan onderscheidt men of hij zich tot de volvoering daarvan zelf heeft op- gedrongen (culpa levissima), of dat die hem door den ander opgedragen is (calpa levis) ^. De voomaamste aanmerkingen tegen deze theorie zijn: 1. dat de diligentia diligentissimi iets bovenmensehe- Igka is, wat het regt van iedereen niet roag of kan vor- deren, buitengewone talenten, ef zelfisi bovenmatige in- spanning kan men in den regel niet verwachten: 2. dat z^ tegen onderscheidene uitspraken der bronnen in li)n- regten tegenspraak is, voer zeo ver hier en daar van culpa levissima dezelfde omschrijving gegeven wordt als van culpa levis ^, en dikwijls delaatstgenoemdealshetuiter- ste der vereischte oplettendheid voorkomt ', of wel odn* ' Ik heb mij hier alleen tot de algemeene beginselen bepaald, waar- omtrent allen het eens waren: omtrent ondergeschikte pnnten (o. a. in boeTerre de culpa in concreto als culpa lata te bescfaouwen is) bestond toen eyenzeer strijd als than» onder de Toorstanders der twee graden. Voor de ontwikkeling der gcheele theorie zou men alle oodere juristeD (CujAC. ad I. 23 de R. 1.; DECiAmjs I. 6. n. 8; HuifNius, Encyd. jur. III. 1.6; ViNNius ad S 2 I. 8.15, enz.) kunnen citeren; ik bcnvooral GLiiCK Comm. IV % 320—324 gevolgd. * L. 18 pr. D. Comm. (13.6) en l. 25 S 7 D. Loc. (19.2) ; 1, 31 cl. I. 44 pr. D. ad I. Aq. (9.2) : I. 36 D. de Act. E. (19.1). » L. 38 pr. D. de damno inf. (39.2); S 5 T. de Loc. (3.24) traoten, die een verschiUeiideu graad van eulpa zonden moeten opnemen; als geheel gel^k bescliouwd worden ^. § 3. DOITBLLVS. Niettegenstaande deze aanmerkingen kan men echter deze leer gedurende vele eeuwen als de heerschende aanmerken ^. Doch behalve de opgegevene ligt eene nieuwe zwarigheid tegen dit stelsel (even als tegen vele van den tegenwoordigen tijd) in de plaats, welke de zoo- genaamde culpa in concreto inneemt In 1. 32 D. Dep. (ie.3) en 1. 22 § 3 D. ad Sct Treb. (36.1) las men, dat het niet aanwenden der diligentia, quam quis suis rebus adhibere solet^ culpa lata daarstelde, terwijl zulk een ver- zuim aan den anderen kant bij die contracten, welke alleen culpa in concreto opnemen, als eene gew^zigde culpa levis voorkomt. Dezelffle nalatigheid wordt dus bg den depositaris als culpa lata, bi| den voogd als culpa levis beschouwd. In mgn tweede hoofdstuk zai ik nader op deze zwarigheid terugkomen : thans zQ het genoeg te vermelden, dat even als nu, zoo ook onder de theorie der drie graden de meeste versefaillende oplossingen aan de orde waren. Al deze zwarigheden werden echter vermeden in het stelsel van een man, die, hoewel hg in zgne q>vatting langen tijd alleen stondy en zijn stelsel in vele opzig* ten met de leer der Romeinsche regtsgeleerden niet « L. 5 S 15 D. Comm. (13.6) ; 1. 3 D. de Per. et G. (18.6) ; 1. 13 S ID. de PigD. A. (13.7). De onderscheideD groDdeD tegeo dit stelsel Tindt men het laatst ontwikkeld bij T. Vamgebow, Pand. I %. 107« * Ik heb gemeend, de eenigzins afwijkende stelsels van Gothopredus (ad 1. 23 D. de R. I.) en Coccejus (Tract. de doli, colpae et negl. praest. 1672) te rooeten achlerwege laten, daar zij op de verdereont- wikkeling onzcr Icer geen inTloed bebben nitgeoefend. Ygl. echter OTer hen Hasse, Culpa, Anhang II. ^ 8 overeen te brengen is, echter door eene bewonderens- waardige helderheid en oorspronkelijkheid aitmnnt, en op Hasse en de zgnen een zeer grooten invloed heeft uit- geoefend. Ik bedoel Htjgo DoneIiLtjs, die in zgne Com- mentarii % Lib. XVI, cap. 7 dit pnnt ontwikkeld heeft. Volgens hem moet niet eene enkele, maar eene twee- ledige verdeeling der culpa ten grondslag gelegdworden: nl. vooreerst in culpa laia en eulpa levisy en ten andere in culpa in faciendo en culpa in non fadendo^ al naar dat de schade nit eene positive daad of nit eenig nietdoen ontstaan is *. Deze beide verdeelingen verklaren door onderlinge eombinatie de verschillende soorten van culpa^ welke wy by de Romeinen ontmoeten. Gulpa lata is dan aanwezig, 1. zoodra men niet dien g ver betoond heeft; wel- kenmen gewoon is in eigenzakentegebmken^of 2. zoo- dra men zich ter zijner verontschuldiging^zou moeten be- roepen op een ^non intelligere quod omnes intelligunt." Culpa levis is aanwezig, zoodra de schade door eigenlgke imprudentia ontstaan is, „cum a debitore id factum non est, quod diligens (diligentissimus) pater&milias in re- bus suis faceret.'* Op de eerstgenoemde soort (culpa lata) is de verdee- ling in positive en negative culpa van geenen invloed: op de tweede daarentegen wel, voor zoover de culpa in faciendo (culpa s. str.) erger is dan de culpa in non fa- ciendo (diligentia\ en er dus contracten z^n, die, terwQl zy voor positive handelingen reeds met culpa levis tevre den zijn, voor verzuimen alleen verantwoordelgk stellen^ indien zij onder het begrip van culpa lata vallen. De ' Deze CominenUrii jaris ciyilis, io 28 boeken, zijn t3u 1589. ■ Wanneer b. t. een Toogd het huis van zijn pupil aan een insol- venten huurder Terhuurt, of ccn nadeeligen koop sluit» begaat hij eene culpa in raciendo: laat hij eene servitus Tcrjaren of een slaaf door ge- brek aan oppassing sterren, eene in non faciendo. Zie mecr voorbeel- den bij Don. I. c. n. 13. broimen drukken dit uit door dolus, culpa et diligentia quam mis; aangezien het woord culpa in zijne engere beteekenis de calpa levis in faciendo aandnidt, en dili" gentia q, s. een kenmerk is der culpa lata. Die contracten daarentegen, welke zoowel in faciendo als in non faciendo culpa levis doen verantwoorden, drukken dit uit met de woorden : dolusy 6Ulpa (i. e. cul- pa levis in f.) et diligentia (i. e. culpa levis in non f.); of wel alleen door dolus et culpa, als wanneer het laatste woord in ruimere beteekenis zoowel de negative ^s po- sitive culpa omvat. Met het oog op deze verschillende praestatie deelt hij de contracten in drie categorien : 1« die welke dolus en culpa lata, (quae pro dolo est), zoowel positief als nega - tief opnemen, (t« w. jure communi die, in welke sola uti- litas creditoris versatur, jure proprio het precarium en de verpligting van den agrimensor), 2. die welke dolus, cul- pa iata in non faciendo, culpa levis in faciendo opnemen (societas, rerum communiO; dos, tutela, cura op onder- scheidene gronden), 3. die welke dolus en culpa levis van beide soorten opnemen (alle overigen). De voomaamste fout in deze geheele voorstelling, doch waarmede het geheele stelsel staat of valt, is het gewigti dat daarin aan de onderscheiding van positive en negative culpa gehecht wordt. Oelyk nader blijken zal, was deze geheele onderscheiding aan het Romeinsche regt vreemd: maar al bestondde onderscheiding, dan is nog het gevolg oiguist, dat«de culpa in faciendo ergeris dan die in non faciendo, daar veeleer ieders regtsgevoel onmiskenbaar zal leeren, dat het erger is niets te doen, dan door handelen zQn goeden wil te toonen, maar daar- bij door nalatigheid te dwalen. Een andere fout ligt in de opvatting der diligentia q. s. ; daar deze zelfs volgens z^n stelsel slechts een der beide kenteekenen der culpa lata is, en eene volle identiteit, zoodat het een voor het ander geplaatst kan worden, dus onmogeiyk )s. 10 § 4- voN Lqhb en Schomak. Werpen wy dus de onjuiste onderscheiding in positive en negative culpa weg, dan is de groote verdienste van DoNELLxrs daarin gelegen, dat hij in tegenstelling der oudetheorie, welker gebreken hy voortreffelijk bestrijdt *, slechts twee graden van culpa aanneemt, laia en levis. Langen tgd bleef deze waarheid evenwel voor zgne tydgenooten en opvolgers verborgen, en alleen RAEVAa- Dirs * en Chesitjs ' weken met hem af van hetgeen anders door allen zonder bedenken aangenomen werd* Doch toen tegen het einde der vorige eeuw de aandacht der geleerden meer en meer op dezen vroeger niet ge- noeg gewaardeerden schrijver gevestigd werd, vond ook het gevoelen, dat hy omtrent de culpa ontwikkeld had, meerdere voorstanders, Het eerst trad de hoogleeraar Thibaut ^^ toen hy in den winter van 1798/99 zijne eerste voodezingen over Pandectenregt hield, aU verdediger van de in de vorige paragraaf ontwikkelde denkbeelden op, en slechts wei- nig jaren later kwamen twee weriyien in het lieht, die beide bepaaldelijk met het oog op dat systeem geschre^- ven waren. Het eene, zich naanw aao DoKSLLxrB* voor- beeld aansluitende, was van v. L5hb ^. Ookhij bouwt zgn stelsel op de dubbele verdeeling in positive en ne* gative culpa aan de eene zgde, en culpa lata en levis aan den anderen kant. Het eerste gevolg, dat hy hier- -^ ^ Zie zijne Comni* 1« c. n, 15 — 18. » Comm, ad tit. Pand. de R. I. 1568, dos vddrDoiBUus. • Interpret. Jur. I. c. 45. Vgl. Gluck a. w. p. 334. • Ook in de eerste nitgaven van zijn System des Pandektenrechts (de eerste is van 1803) slool bij zich aan Dohellus* denkbeelden aan ; in de latere volgt hij Hasse*s theorie ; vgl. ben. $ 6. » Theorie der Culpa, von D. Ecro von L6hr ; Giessen 1808. 11 uit afleidty is dit, dat terwyl dolus en culpa lata in vele opzigten met elkander gelgk staan, en beide de betee- kenis hebben van „alle mit Bewusstseyn des nachthei- ligen Erfolgs zugefttgten BeschMigungen'^ in zuivere spreekwijze het woord dolus meer van positive hande- lingen, culpa lala meer van verzuimen gebruikt wordt. Behalve deze eerste afwijking is zijne uiteenzetting nog in dit opzigt eenvoudiger (zoo al nie^ juister) dan die van z^nen voorganger, dat hg voor die culpa lata slechts ^^n kenteeken opgeeft, het „non adhibere eam diligen- tiam quam suis/' en deze beide dus bij hem, wat zij bij DoirsLLxrB niet kunnen^ geheel zamenvallen. Een der bezwaren tegen dezen valt dus bg hem weg ; maar van den anderen kant kan men ook hem de onware afschei- ding tegenweii)en, die hij tusschen culpa in faciendo en culpa in non faciendo maakt, terw^l hg zich bovendien schuldig maakt aan eene onjuiste opvatting der culpa lata, door dat, wat op zijn hoogst ^^ns of tweemaal als kenmerk daarvan wordt aangevoerd, in de plaats te stel- len van hetgeen de Bomeinen zelve als hare definitie aanmerken '. Slechts weinige weken v<Sdr hem had SohQmak eene verhandeling over de leer der culpa in het licht ^o^^- ven^, waarin hg die aan een nieuw en geheel zelfstan- dig onderzoek onderwierp. Z^ne voomaamste verdienste is, aan de verdeeling der eulpa in positive en negative den eersten stoot gegeven te hebben; door voor het eerst in onise leer op de lex Aquilia te wijzen. Het is waar, dat h^ dit denkbeeld niet uitwerkte, en alle schade door „positive Thfitigkeit", dus ook de boven (p. 8) door ons aan- gehaalde voorbeelden, tot het gebied dier wet sohgnt te > Zie 1. 213. 223 pr. D. de V. S. (50 . 16). * Handbnch des Civilrechts, von D. Fb. ScHdiiAN, Giess. u. WetzT. 1806 (eene verzameling van opsteltcn over onderschcidenc puntcn vair burgerlijk rcgt) ; en wel Bd. I Abh. 5, S. 161—361. 12 trekken; maarin allen gevalle was hierdoor toch reeds een stap op den goeden weg gedaan. Voor alle overige schade (alle schlldliche UnthStigkeit) was zgn stelsel zeer eigenaardig, maar ook zoo zonderling, dat het be- zwaarlijk ^^n voorstander zal vinden. Zulk een verzuim kan namelijk volgens hem viervou- dig zgn^ en bestaat: 1. in het niet aanwenden van die kennis, welke op den trap van ontwikkeling, waarop zich het volk bevindt, allen burgers minstens eigen is {Exlrem der Nichtcultur, culpa /a/a); 2. het niet aanwenden van die zorg, welke op dien trap van beschaving door een middehnatig ontwikkeld mensch in den regel be- toond wordt (mittlere Grad der Culturj culpa /ms); 3. het niet aanwenden van de hoogste zorg, waartoe de mensch in staat is, in aanmerking van de hulpmiddelen, welke hem in zijnen tijd ten dienste staan. Deze hoogste zorg moet men a. in den regel aanwenden, ten einde volkomen ondergang der zaak te voorkomen (custodia *), b, in eenige gevallen reeds, om tegen enkele verminde- ring of bederf te waken (diligentia). Zorgvuldig ver- mijdt hij de culpa dezer beide laatste soorten als culpa levissima aan te duiden, eene benaming, die hij daar- entegen alleen bewaart voor den derden graad van po- sitive schadelijke handelingen, zoodat culpa lataj levis^ levissima in faciendo beantwoordt aan culpa latay le- viSy diligentia in non faciendo. Wat dit echter voor ver- schil maakt en in hoeverre hg zich daardoor niet aan dezelfde bezwaren blootstelt, die h§ zelf tegen de (in zQnen tijd) heerschende theorie aanvoert, is moeijelQk in te zien: maar bovendien is zijne opvatting van cus- todia en diligentia geheel verkeerd, daar diligentia op zich zelf hetzelfde als culpa levis, en custodia een on- *■ Zoowel DoNELLus als de voorstanders der oude theorie zien hierin te regt niets anders dan eene hepaalde soort van diligcntia , eene der wij- zen, waarop zich die openhaart. 13 derdeel daarvan is; zooals wi) nader gelegenheid zuUen hebben aan te toonen. Eindelijk is ook de plaats, die zQn zoogenaamde middelste graad inneemt, vrij zonderling; want terwijl die in de bronnen (b. v. 1. 23 D. de R. I.) de belangrykste is, wordt die door hem beperkt tot de weinige contracten, bij welke toevallig van geene custo- dia melding wordt gemaakt ^ § 5. Habse. Op deze eerste pogingen om de oude theorie der drie graden te doen vallen, volgde in 1815 het klassieke werk over dit onderwerp van Hassb ^, dat voor goed aan die theorie den doodsteek gaf^ maar evenzeer de ingewik- kelde combinaties van DonbliiUS en v. L6hb verwierp. Van hem dagteekent eigenlijk de scherpe onderscheiding in Aquilische culpa (d. i. alle positive handelingen; die reeds in abstracto eene regtsschennis opleveren) en culpa in obligatimibus (onversGhillig, of zich die in een doen ^ fieide deze schrijvers, wier wcrken oagenoeg te gelijk uitkwamen, en die dus daarin van elkander geene melding konden maken, verde- digden loter hunne meening tegen elkanders aanvallen; en wel Sgho- MAN in hetzelfde Handbuch, 6d. 1! (ook nog in 1806), Abh. 10, S. 229^290, en von LOhr in zijne Beilr&ge zn der Theorie der Culpa, Giess. u. Darmst. 1808, een werk van meer omvang dan zijn eerstge- noemd geschrift. De laatste heefl vele jaren daarna (1844)» toen reeds HASse's stelsel de gemeene leer geworden was, zijn gevoelen op nieuw zamengevat in een Uebersicht dcr Lehre von der Culpa, geplaatst in het Magasin fur Rechtsw. vau Gbolvar en v. Lohr, 6d. IV, Heft 4, S. 472-.536. * Die Culpa des Romischen Rechts, von D. Joh. Chr. Hasse, Kiel, 1815, 2te Ausg. von Bsthmaii-Hollweg, 1838. Vgl. de recensic van LE Brun, Essai sur la prestation de fautes (Par. 1764, herdr. 1813), door Hassb, in het Zeitsct\r. f. gesch.Rw., 6d. IV (1819) S. 189—256. 14 of nietdoen openbaart): terwijl wat de laatste betreft, om welke het ons alleen te doen is, z^n gevoelen hoofd- zakelijk hierop nederkomt. In wgderen zin beteekent het woord culpa^ evenals ons schuld de toerekenbaarheid van eene onregtmatige daad; snbjectief hetzelfde, wat injuria objectief uitdmkt, zoodat deze beide woorden dikwijls als synonymen ge- bruikt worden. In engeren zin worden hiervan die ge- vallen, waarin men geweten heeft, dat de schade het ge- volg van ons doen of laten zou zyn (wissentliche Scha- den) afgezonderd, en als dolus tegen de gevallen van enkele culpa overgezet: in dien zin is culpa dus alle sehade, door onze schuld, maar zonder die wetens^ap toegebragt. Daar echter ook dolus behalve die engere eene ruimere beteekenis heeft, waarin het elke slechte gezindheid (jedes Arge iind Verwerfliche in der Gesin- nong) aanduidt, zoo worden die gevallen, waarin zulk een booze zin bestaat, op. nieuw uit het gebied der culpa uitgeligt, en als culpa lata met den dolus s. str. gelijk- gesteld. Zulk eene slechte gezindheid ligt dan vooreerst in het non intelligere, quod omnes intelligunt, maar ook in het non adhibere eam diligentiam, quam quis suis rebus ad- hibere solet, wanneer dit zoo duidelijk is, dat de weder- party het bestaan eener zoodanige culpa aantoonen kan. Want hiermede traeht H. de meermalen vermelde moei- jeiykheid op te lossen, dat zoodra de eischer kan aantoo- nen, dat de gedaagde voor zgne zaken minder zorg heeft gedragen, dan voor zijne eigene, zulks culpa lata daar- stelt: bg de vijf contracten daarentegen, die diligentia q. s. opnemen, de eischer verpligt is, het bestaan eener culpa levis te bewijzen, en dan de gedaagde zich kan bevryden, dooraan te toonen, dat die hem ook in eigen zaken gewoon is. De bewijslast, die in het eene geval op den eiseher, in het tweede op den gedaagde rust, maakt dus het geheele verschil uit. 15 Naast die contracten, welke zich met dolus (d. 1. do- Ittfii s. str. en culpa lata) tevreden stellen, nemen de ove* rige alle culpa op, welke gevormd wordt door het niet aanwenden van die eorg, welke een diligens (diligentis- simns) paterfamilias in zijne zaken betoont. Yerschil tnsschen positive en negative cnlpa is daarbij niet, en over het algemeen worden negligentia (het nietaanwen- den der diligentia diligentis) en culpa als volkomen sy- noniem beschouwd. Slechts bij enkele contracten is die verpligting in zooverre gewljzigd, dat de culpa levis ge- vormd wordt door het non adhibere diligentiam q. s., welke met de eerste zamenvalt, voor zoover de gedaagde te dezen aanzien een diligens paterfamilias was, doch beperkter is, wanneer hij dat niet was. In allen ge- valie is de culpa, die door beide beschadigingen ge- vormd wordt, van dezelfde soort, culpa levis; alleen de wyze van praestatie verschilt. Legt men hiemaar de verschillende uitdrukkingen, die in de Pandecten voorkmnen, uit, dan beteekent do- lus et culpa de voUe verantwoordelijkheid voor culpa omnis, hetzg deze laatste naar den absoluten of den con- ^eten maatstaf berekend wordi In scherper bewoor- dingen spreekt men echter van dolus, culpa et diligen' tia aan de eene, dolus^ culpa et diligentia q, s, aan de andere zgde, waarbij dan het woordje et de beteekenis heeft van: „doIus en culpa, en wel die laatste als ab- stracte diligentia of als diligentia q. s." BiJ de classificatie wordt wederom in de eerste plaats op het belang gelet, voor zoo ver hg, die belang had, culpa levis, die geen belang had, alleen culpa lata ver- antwoordt: doch op dezen regel komen talrijke uitzonde- ringen voor. De voomaamste punten, waarin ik meen, dat dit stelsel nog herziening behoeft, zijn: 1. de opvatting der dili- gentia diligentis patrisfamilias, die bg hem nog te veel als een afgerond geheel verschijnt, met het noemen waar- 16 yan alles beelist is, 2. de uitlegging der woorden culpa el diligentiay welke naar de voorstelling der bronnen on- mogeiyk geheel hetzelfde als alleen culpa kunnen be- teekenen, 3. de opvatting der diligentia q. s. en het hechten aan den bewyslast ; op al welke zwarigheden wij echter nader zuUen temgkeeren. §6. De volgers van Hasse. Na het werk van Hasse is z^ne theorie door allen, die over dit onderwerp geschreven hebben, in de hoofd- zaken gevolgd; en eene afzonderlijke opgave der onder* scheidene schrijvers kwam mij dus overbodig voor. Ik meende mij te knnnen vergenoegen met de voomaamste pnnten op te tellen, waarover onder hen verschil bestaat, of waarin men sedert Habse voomitgegaan is. 1. Terwijl sommigen * onder dolus s. str. alleen die gevallen verstaan, waarin de wil van den gedaagde op de regtsschennis gerigt was, en zel& gevallen van be- doelde schade onder de cnlpa lata tellen, wanneer de wil niet op de regtsschennis als zoodanig gevestigd was ; zien anderen ^ het karakter van den dolus meer in de wetenschap; dat eenige daad de belangen van een ander kwetsen zal, en in het desniettemin plegen van die daad. Te regt evenwel zien wederom anderen het kenmerk van den dolns alleen in den wil; zoodat hij ^ Thibaut, System I S ^^l* ^i® ^^l^ Uebertretung eines Gesetzes, begleitet mit dem Bewasstseyn des Verbols, und mit unmoralischen Absichten Terbunden, heisst Arglist {Dolus). Puchta» Pand. % 265. Vorles. ad h. 1. Nicht blosz der Erfolg, sondern das Bechtswidrige daran musz beabsichtigt seyn. * Unterhouneb» Lehre des R. fi. von den Schuldveth. 6d. I. 134; MQhlenbruch, Lehrb. der Pand. S 351; Mommsen, BeitrSge zum Obli- gationenr. Bd. III, S. 348; 17 dolo gehandeld heeft, die het gevolg, waarover hij ter verantwoording geroepen wordt, b§ zijn handelen inzij- nen wil mede had begrepen ^. 2. Meer en meer begint men het ^calpa lata est non intelligere quod omnes intelligunt'' niet als eene eigen- Igke definitie aan te merken. Terwijl Puchta * nog culpa lata verklaart als het niet aanwenden der voorzigtig- heid ^eines gewOhnliehen Menschen ohne besondere Geis- teseigenschaften", trachten anderen haar begrip vooral door het meer doleuse karakter, dat zij heeft, vast te stellen. Zoo ziet Untebholzneb ' daarin „di« Fahr- IMssigkeit, wobei man zwar die m($glicherweise zu be- fiirchtenden, widerrechtlichen Folgen seiner Handlungs- weise einsieht, dennoch aber sich nicht von seinem Thon oder Lassen abbringen lU,Bstj" en brengt Mohmsen * de culpa lata met de leer van den error in verband, zoo- dat culpa lata aanwezig is, zoo dikwijis men, om zich tegen de beschuldiging van dolus vrij te waren, zich op eenen error improbabilis zou moeten beroepen* 3. Tot het begrip van culpa levis vorderen allen, dat men niet dien ij ver hebbe aangewend, welk^n een diligens pater- familias in zijne zaken pleegt te betoonen. Yooral Momm* BW ^ heeft er echter op gewezen, dat men zich deze geheele vraag niet als eene door vaste regtsregels gere- geerde leer kan voorstellen, maar dat de meest verschil- lende omstandigheden op de mate van verlangde zorg- » Vgl. BdciiNC, iDstil. S 105, i; Bbinz, Lehrb. d. Pand. S. 508. » Zie zijne Pand. § 266. Vgl. ook Thibaot, a. w. § 164; B^c- KiNG, a. w. g 105, s. * a. w. n. 134. * a. w. S. 349 fgg. Hij wordl echtcr in eeuc recensie van Wind- SCHEID (Krit. Zeitschr. van Debnburg e. a. Bd. Ilf, S. 278) beslreden, daar niet alle culpa uit een error voortvloeit, en in allen gevalle het on- derzoek naar grovc onwetendheid even moeijelijk zal zijn als dat naar grove schuld. * a. w. S. 360~'373. 2 18 vuldigheid van invloed kunnen zijn^ en den regter nu eens tot meerdere dan tot mindere gestrengheid nopen. 4. Wat de culpa in concreto betreft, zoo is men het omtrent hare verhouding tot de culpa levis, en omtrent de verpligting van hem^ die diligentia q. s. te praesteren heeft, algemeen vrij wel met Hasse eens: doch bij de vraag, in hoeverre zij tot de culpa lata gerekend moet worden, zQn de gevoelens zeer uiteenloopende. Eenigen * biyven Hasse^s stelling handhaven, dat de culpaincon- creto reeds op zich zelve een der kenmerken van culpa lata is; doch anderen * beperken die gelijkstelling tot het geval van opzettelijke achteruitzetting van eens an- ders zaken, waardoor een vermoeden van dolus ontntaat, evenals dat bij andere voorbeelden van culpa lata het geval is. 5. Terwijl eindelijk velen ' nog melding maken van de verdeeling in positive en negative culpa, zijn echter allen het daaromtrent eens, dat de eerste niet gewigti- ger is dan de tweede, en hechten er ook geene gevolgen aan. Behoudens deze opmerkingen volgen alle nieuweren * ^ MuHLENBR. a. w. § 352; BdCKiNG, Institut. § 105, s; Windsgbeid t. a. p. S. 281. Nog verder gaat Brinz, a. w. S. 593, die de volko- mea gelijkstelling van calpa iata en culpa in coocreto, zoo als Donellus en voN LdQR die bef^rcpen, hernieuwt. * 0. a. PocHTA, Pand. § 266, k; Mommsen, a. w. S. 377 — 390. * 0. a. Tqiraut, a. w. § 162, 165; Mackeldby, Syst.g 342; Un- TiiBU. a. w. n. 136; Brinz, a. w. S. 590. Verworpen wordt deze onderscheiding o. a. door Muhlenbr. a. w. g 352, 17. * Behalve de in deze paragraaf opgenoemde schrijvers, die de leer der calpa in hunne uitvoeriger geschriften invlechten, heb ik nog eene monografie vermeld gcvonden van P. L. Kritz, Ueber die Culpa nach R. R. 1823. Ik beb mij deze niet kunnen verschaffen; doch daar ik bij geen der latere schrijvers cene enkelc afwijkende meening opzijnen naam heb gevonden, zoo vermoed ik, dat hij df de stellingen van Hasse alleen nader toelicht, of zijne afwijkingen van geen bijzonder belang zijn. 19 de theorie, welke ik in de vorige paragraaf ontwikkeld heb: en bepaaldelijk omtrent de scheiding van dolus en culpa (stellen ook niet allen den grens op dezelfde plaats), de splitsing van deze in culpa lata en levis (met ver- werping der culpa levissima), en de verdeeling van deze laatste wederom in diligentia diligentis pf. en diligentia q. s. zijn allen eenstemmig. § 7. SCHAAF. Daarentegen is eenige maanden geleden een schrijver * opgestaan, die deze grondslagen van de thans heerschende theorie geheel omverwerpt, en omgekeerd de leer der culpa op geheel nieuwe fundamenten tracht op te bou- wen. Met een kort overzigt van zijne stellingen zal dus deze historische inleiding best gesloten worden. Op grond van eene plaats van Paitlits *, waarin magna culpa gezegd wordt dolus te zijn, en van de wyze waarop meestal dolus en culpa naast elkander voorko- men, ontkent Schaaf, dat er eenig qualitatief verschil tusschen beide zou zijn: veeleer wordt volgens hem do- lus steeds als een meer, culpa als een minder van het- zelfde genus gebruikt. Aan den anderen kant bespot hij de afmeting der schuld bij graden: wil men graden hebben, dan is de schuld (het subjective onregt) zoo dui- zendvoudig verscheiden, dat de oude theorie met hare * Abhandlungen aus dem Pandeklenrecht, von Dr. F-. W. Schaaf, Bd, I. Heft 1. Zur Lehre von der Culpa, Heidelb. 1857. » L. 226 D. de V. S. (50.16). Schaaf ziet over het hoofd, dat de gewone spreekwijze is: prope dolum est, dolo aequiparatur, dolum repraesentat, prope fraudem accedit, vgl. o. a. K 1 § 2 D. Si is qui (47.4), K 8 § 3 D. de Prec. (43.26), 1. 7 § 1 D. de Susp. Tat. (26.10). 2* 20 drie (of zes) graden ten minste 6^n stap nader bij de waarheid was dan de nieuwe: ziet men daarentegen in de culpa niets anders dan het niet nakomen der verplig- ting, dan is de verdienste van Hasse alleen die, dathij reeds 66n grenssteen heeft weggeworpen, waar hi) beide had moeten laten vallen. Maar daarenboven is de zorg van den diligens paterfamilias een droombeeld, dat hoe- genaamd geene practische resultaten geeft, en niets ant- woordt op de vraag, hoe zorgvuldig zulk een paterfami- lias dan wel is. Eindelijk is dit geheele letten op zorg- vuldigheid en ijver, die geheel inwendige toestanden z^n, in het burgerlijk regt niet op zyne plaats, en is het ab- surd, dat, terwijl het strafregt, dat meer tot de morali- teit in betrekking staat, daarop geen acht slaat, het bur- gerlijk regt, welks sfeer vooral het vermogen is, op die innerigke beweeggronden zou letten. In de plaats dus van die innerlijke moet een uitwendige, refele maat< staf gezocht worden, waarnaar ieders verpligting af te meten is. Dit doet hij op de volgende wijze. In tegenstelling van de stricti juris obligationes leg- gen de bonae fidei obligationes den schuldenaar, behalve datgene, waartoe de woorden verbinden, nog een tal van andere verpligtingen op, onder den gemeenschappelijken naam van diligentia zamengevat, en naar omstandighe- den meer ofminder. Het niet nakomen daarvan verpligt tot vergoeding, voor zoover de nietnakoming toerekenbaar is (culpa s. 1.) ; de vraag moet dus in de eerste plaats zijn: wanneer is die nietnakoming toerekenbaar ? Het antwoord is : als men ze gewild heeft, voor zoover niemand voor niet gewilde gevolgen zijner daden aansprakelijk kan gemaakt worden. Deze wil (in ruimeren zin dolus geheeten) is meer of minder direct. Is hij direct, dan heet hij dohs s. str.; is hij meer of minder indirect, dan heet hij culpa s. str. In zekereh zin bevat dolus dus ook de eigenlyke culpa in zich, evenzeer als omge- keerd culpa (toerekenbaarheid) den dolus s. str. mede 21 omvat * ; en dit is het, als Ulpianus * van dolus omnis spreekt. Waarin nu het complex van verpligtingen, dat in elk geval de gevorderde diligentia daarstelt, bestaat, kan niet a priori beslist worden, maar hangt van de om- standigheden van elk afzonderlijk geval af. Is het uit- gebreid, dan zegt men, dat het contract culpa levis opneemt: is het meer beperkt, dan heet het, dat het contract alleen tot culpa lata verpligt '. Moet de eiseher bij het aangaan der overeenkomst geacht worden, meer op de persoon van den gedaagde, dan op het eigenlijk re^le in diens verpligting gelet te hebben, dan wordt bij het vaststellen der diligentia ook meer op de persoonlyke hoedanigheden van den verbondene gelet; zoodat hij vrij is, als hij naar zijn beste vermogen gedaan heeftwathij kon. Diligentia quam suis beteekent dus niet ^Gewohnheit, sondem Pflichterfttllung nach ELraften *." Tegen deze theorie kan ingebragt worden : 1. ScHAAF maakt geen genoegzaam onderscheid tus- schen de beteekenis der woorden dolus en culpa in het strafr^ , waar het de daad zelf is, over welke men ter verantwoording wordt geroepen, en in het burgerlijk regt, * Es giebt bei der Handlung nicht nur Dolus und Culpa, sondem jedes von diesen hal das andere an sich • • Dadnreb, dass wir Dolus und Culpa nicbt nur beide, sondern beide alt eins fassen, gelangen mr dazu, die Handlung als ein Lebendiges, Ganzes, oder, was das Nsmliche ist» das Individnum als bandelnd za nebmen, a. w. S. 44. * L. 11 D. Dep. (16.3) .... si sine dolo omni reddat, boc est, ut nec eulpae quidem suspicio sit. * Uiertegen strijdt niet 1. 223 D. de V. S. (50.16): Lalae culpae finis est noo intelligere quod omnes inlellignnt. Nam men deze woor- den streng naar de letter, dan moest men liever bem beklagen, die zooyeel dommer uitgeyallen was dan alle andere menscben, m plaats Tan bem daanroor scbade te doen lijden. Het is daarom : non intel- ligere velle, quod omnes intelligunt, en daarnaar bandelen. Vgl. a. w. S. 37 fgg. * A. w. S. 202. 22 waar het het gevolg van die daad^ de schade, is, waarop gelet wordt. Terwijl men in het eerste werkelijk voor niet anders dan de gewilde gevolgen zi)ner daden wordt aansprakeigk gesteld, en dolus dus met toerekenbaarheid kan zamenvallen, is dit in het andere het geval niet, en moet men hier dikwijls eene schade vergoeden, die men ook nog zoo indirect niet kan gezegd worden gewild te hebben. 2. De algemeene spreekwgze der Pandecten onderscheidt te zeer dolus en culpa, en telt te angstvallig beide overal naast elkander op, om beide voor woorden van gelijke beteekenis (slechts de een een meer, de ander een min- der uitdrukkend) te houden. 3. De diligens paterfamilias, dien Schaae geheel wil wegredeneren, is onmiskenbaar niet eene uitvinding van lateren tijd, maar wel degeiyk de maatstaf, dien de Ro- meinsche juristen gebruiken. 4. Wel verre, dat door zijne voorstelling de verpligting meer gepreciseerd zou worden, wordt ze daardoor nog onzekerder, daar de diligens paterfamilias nog eenigen maatstaf (al is het dan geen zekeren) aan de hand geeft, maar het voor ieder geval veranderende ^Complex von Leistungen" ons geheel in het duister laat, en den regter eene geheel willekeurige magt geeft. 5. Zijne verklaring is in strijd met de beteekenis der woorden: want niet alleen kan het woord diligentia moegelijk eene andere dan de subjective beteekenis van ijver, zorgvuldigheid hebben, maar de wijze waarop dili' gentia^ quam suis rebus adhibere solety overgebragt wordt door „Pflichterf1illung, nicht nach Gewohnheit, sondem nach Kraften", mag ons met Hasse * doen uitroepen: „Et ils appellent tout cela interpr^ter les lois !" Wij zullen echter in den loop onzer uiteenzetting gele- genheid hebben op deze punten nog nader terug te komen. * In zijne aangebaalde recensie van het Hlssai van Le BKUff, Zeit- schr. f. g. Rw. M, IV S. 231. TWEEDE H00FD8TUK. DE L££B D£B GULPA IN H£T BOM£INSCH£ BE^T. § 8- Begrip van cuhpa in het algemeen. Om jnist het begrip te bepalen^ hetwelk een woord in de wetenschap aitdnikt, is de veiligste weg, zich de beteekenis te herinneren, welke in het dagelijksch leven gewoonlgk daarmede verbonden wordt; envooral hetregt is te zeer in het leven der volkeren ingeweven, dan dat de knnsttermen, die men daarin ontmoet, iets anders zouden zgn dan woorden, wier gewone beteekenis slechts op be- paalde het regt eigen onderwerpen toegepast is. Gaat men dns na, in welken zin wij in het dagelijksch leven de uit- dmkking: schuld aan iets hebben ^ebruikeny dan verschilt de beteekenis daarvan weinig van die, waarin de regts- geleerden van toerekenbaarheid spreken, hoewel altgd met eenige af kenring gemengd. Zoo zegt men, als men eenen vriend willende opzoeken, door een ander opge- houden is : „het was niet m^ne, maar zijne schuldf d. i. het oponthoud, waarover gij u beklaagt, was niet mij 24 Biaar hem toerekenbaar, hy was er de oorzaakTan. Zoo zegt men van eenen flnitspeler, die door zijn slecht spelen de geheele harmonie verstoorde : „Het was zijne schuldj dat de nitvoering mislukte/' de mislnkking moet hem toegerekend worden. Deze zelfde kracht ligt ook in woord culpa in zijne oorspronkelijke beteekenis : en vooral bij niet jnridische schrljvers wordt het gewooniyk in dezen zin gebndkt; b. v. als Sallitstius {Jug^ 24.2) Adhebbal laat zeggen : ^Non mea culpa saepe ad vos oratum mitto, patres conscripti, sed vis Jugttbthae snbigit ;" dan wil dit zeggen : het is niet mijne, maar Jttgttetha's schnld, hem, niet my moet het toegerekend worden. Even zoo vindt men op talrijke plaatsen de nitdmkkingen culpa est in me^ sum in culpa en dgL Nevens deze eerste beteekenis gebruiken evenwel de klassieke schrijvers het woord ook overdragtig van de daad, waaraan men schnld heeft, en spreken alzoo van culpam committere : en het is in deze beteekenis (door Hasse min naanwkenrig de grondbeteekenis genoemd), dat Hoeatius, SaL II. 2, v. 123 zegt: „Posthoc Indnserat, culpa potare magistra/' waar culpa eene ^overtreding der tafelwetten" beteekent. Niet alleen dns eigenlijk jnridisch onregt, maar elke overtreding van eenigen regel^ al is het eene tafelwet, vormt cnlpa. Van deze eerste niet jnridi^sche beteekenis van ons woord kan men ook in het regt sporen vinden, b. v» L. 11 § 1 0. de Repnd, (5.17) Si qnis antem, qnam sine dote oxorem acceperat, a conjngio sno repellere volnerit, non aliter ei hoc facere liceat, nisi talis cnlpa intercesserit, qnae nostris legibns improbatur. Hiemit blQkt, dat JTrsTiNiAiinjs ook wat legibns non improbatnr, eene cnlpa noemt, en dit woord hier alles omvat, wat met de goede verstandhonding tusschen man en vrouw strijdig is *. 