title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: De hoogte vallende, op zijn hoofd kreeg. Dog hierover zal niemand lang behoeven te verbassen, die de Beginstellingen, welke wij verklaren, wel begrepen heeft. Een klomp van Vloeistof, weet men, die door eenige andere Middelen, welke zij ook zij, ligt, valt, onttrek van onderen, tegen haar benedenste oppervlakte aan, een rechtstreekschen wederstand, en rondom tegen alle haarzijden een krachtig wringen: deze twee zorgen van weerstand houden die stroom, die voor zijn werking onmiddellijk blootstaat, die ze met zijn daad aanraakt, te keer. En vertraagd zij sterker dan de overige. Dus, volgens deze wet, moet een langgerehte lichaam, wiens deeltjes zeer weinig samenhang hebben, en nauwelijks aan elkaar vast zitten, van gedaante veranderen, verdeeld worden, en zich van een spreiden, maar deze laatste uitwerkzelen moeten ongetwijfeld ook aan het eind ophouden, terwijl de oorzaak, die gewoon was voort te brengen, ophoudt. Eene Proefneming bijna zoo oud als de Lugt-pomp zelf, en die, schroom zij de verdienste, van iets Nieuws te zijn, niet karitoetschrijven, daarom echter niet nalaten zeer fraai te zijn, bewijst wonder wel, alles't geen we zo aanstonds van den Val der vloeistoffen, of Vogen liever, gezegd hebben. PROEFNEEMING. In een glazen Buis, die men wel wat langer mag nemen, en wier middellijn van 8 of 10 Lijnen lengte heeft, doet men eenige Duimen water; en na dat men uit het overige gedeelte van de Boom, dat ledig blijft, de Lugt gepompt heeft, smeelt of zegelt men ze in A, met een Brandkinderen Lamp toe. LEZ. DE ZWAREN-DEEL. Van de Boom, dat ledig blijft, de Lugt gepompt heeft, smeelt of zegelt men ze in A, met een Brandkinderen Lamp toe. Uitwerkelijk, wanneer men de Buis recht op en neer houdt, verheft zich het Water, als aan een stuk, met den ganse klomp tenslotte eenige Duimen naar boven, tot B toe, bij voorbeeld; en op dezelfde wijze water op den bodem neervallend, maakt het een zelfde gedruis en doet er derhalve zwaar op; als een vast en hard lichaam. Het geluid is merkbaar schaler en water valt in 't diepe als een hard lichaam. Doordringender indien men aan het bovenste gedeelte van de Buis een hollen en dunnen bol gemaakt heeft; gelijk men in de Afbeelding zien kan. Opborstelingen. Indien 'er in deze Buis van de oppervlakte van 't water in C of tot aan A toe Lugt was, gelijk die van den Dampkring, 700 zou, als men het water door het schudden van C tot in B deed klimmen, de kolom van Lugt. Dit in dat gedeelte van de Buis begrepen was, voor een oogentransplantatie plaats verlaten, en die van 't water in te nemen; het water daarop weer naar den bodem van de Buis terugvalt, een buigbare Vloeistof ontmoetend, die deszelfde val vertraagd en na elkander wederzijds verdwijnt en doorgegaan te hebben, het zou weer aan zijn oude plaats weer zou geraken. Maar als 'er niets dan water in de Buis is, en 'tzelfde dus niets ontmoet, dat het zou kunnen verdwijnen en van aanvallen, valt het alles te gelijk in een Lichaam neder, en de Voch van die waterkolom stoot onmiddelijk op den bodem van de Buis, evenzo gelijk een vaste Rond Lichaam van hetzelfde gewicht doen zou. Gevolgens, het kwikzilver van een Barometer, indien 't wel gemaakt is, bevindt zich net in hetzelfde geval, als het water van deze onze Proceenteeming. Wanneer men 'tzelfde in de Buis op en neer schudt, loopt men, als de schudding wat verks is, gelegen te horen van een vaat en hard Lichaam; om dat het bovenste gedeelte van de Buis luchtledig is, en het kwikzilver onmiddelijk tegen den bodem aan stoot. De Tyd brengt uit zichzelf geëindemde verandering in de zwaarte der Lighamen te weegten, ten zye men veronderstellingen wilde (en waarom zou men zulks veronderstellen?) dat alle de veranderingen, die de Zelve ondergaat, in de gehele Natuur, overal gelijkvormig, eenpaarig en Evenredig zyn. Want wat de gewichten, voor zover men ze met elkanderen vergelijken kan, betreft; 't geene een Pond weegt blijft altijd net een Pond weegt, zolang deszelfs Hoeveelheid van stof dezelfde en even groot blijft. Men kan er van oordeel uit de soortelijke verhoudingen van bekende Lighamen. Het Goud, bijvoorbeeld, blijft constant dezelfde Evenredigheid als van 191 tot 1, tot zuiver Water behouden. Daar loopt, 't is waar, hier of daar wel eenig gering verschil op: maar het is veel natuurlijker, dat men dat aan de verschillende toestanden en gestellingen, waarin die Lighaamen zich soms bevinden, toewijst; aan de Hitte, aan Koude, aan Droogte, Vogigheid, en wat dies meer zy, dan dat men er een onbekende oorzaak, waarvan men geen de minste reden heeft om te vermoeden, dat ze er is, de schuld van geeft. Indien 't, gelijk dagelijks gebeurt, dat een Lighaam een weinig lichter of zwaarder wordt, moet men letten, of het ook enige fijnere Deeltjes, die deszelfs Inhoud vergrooten of verminderen kunnen, verkregen of verloren heeft. Een spook of enig ander Lichaam van die soort, aan den arm van een kleine schaalschuif opgehangen, en aan Lucht en derzelver aandoeningen blootgelegd, weegt. VI. LES. A F- D E L. nu eens een weinig minder, dan wer wel wat meer: doch dit komt nergens anders uit vooraf, dan uit de verstrengende gevoelens die haar omringen, en wier voorzichtigheid op den eenen tijd door 't meegeven van haar lappen iets tot haar gewicht toe doet, terwijl ze in tegendeel op een ander tijd, door haar droogte, dezelfde lichte maakt. De verklaring is 200 natuurlijk, en wordt daarom 760 algemeen voor waarheid aangenomen, dat er vele veelen zijn, die rijk van de middelen bedienen, om de voorzichtigheid en droogte van de lucht te kennen. Gewaterd hout, of balk, die lang in 't water gelegen heeft, weet men, is lichter dan nieuw hout, dat verhout gehouwen is: zou men daaruit kunnen belten, dat de zwaartekracht verandering onderworpen is? Is 't in tegengedeel niet veel eer blijkbaar, dat deze vermindering van gewicht alleen daar uit ontstaat, dat het hout een groot deel van zijn zelfstandigheid verloren heeft? Men kan ten tienfalen daar niet aan twijvelen, dat het water hetzelfde een groot deel van zijn zouten onttrokken heeft; dewijl de loog, die men in de afval van zulk gewaterd hout maakt, zeer veel zoutdeeltjes in zich bevat, en om die reden ook 100 bekwaam als andere loog is, om er 't linnen mee te waschen en wit te maken. Schoon 'er dat mogelijk eenige proeven en ondervindingen zijn, die eenige veranderingen opleveren, toch is het een algemene waarheid, dat hout dat lang in water gelegen heeft, lichter is dan nieuw hout. deringen in 't gewicht van eenzelfde stof. Sommige denken dat de waarde door verloop van tijd verandert. Het komt ons in tegendeel veel waarschijkelijker voor, dat ze die zulke proeven gedaan hebben, door 't een of ander gebrek in de uitvoering en behandeling, dat hun oplettendheid ontapt zal zijn, misleid zijn geworden. De gewichten van Sierlingers, Uurwerken, Braadschuren, en dergelijke Werktuigen, zijn bewijzen en proeven van Ondervinding, die men tegen de hunnen kan stellen, en van geen mens in twijfel kunnen getrokken worden. Maar schoon nu wel de tijd geen verandering in de waarde der Lichaamen te weeg, brengt, heeft dan echter het onderhouden van Platen geen aandoening op deze kracht, en is Zy in veranderende platsen niet veranderende? Wanneer men overweegt dat het algemeen uitwendige verlies van kracht van de Platen brengt vermindering in de waarde, en het middelpunt van de Plaat ook daadwerkelijk verschil in de waarde der Plaat heeft. Aan de rand van de Aarde, zou men ligtelijk tot de gedachten kunnen vervallen, dat die Zwaartekracht, ongeacht van de grotere of kleinere afstand van dat Punt, ook mogelijk zou kunnen zijn, groter en kleiner zou kunnen zijn, maar het punt is, toen men er, om deze Zwaartekracht net zo te vergelijken, de proef van namelijk op de allergrootste Hoogten en Diepten, daar men komen kon, en er geen het minste verlichting in bevrocht, scheen men vreemd genoeg te mogen gelooven, dat dezelfde overal een paarig was en bestendig de zelfde bleef. Men veronderstelde zulks dan ook, 700 veronderstelde zulks dan ook, 700 lang tot dat men gegronde redenen vond om het tegendeel te bevestigen. Newton verzekert ons, (en niemand - TON verdient zeker wel dat men hem hoor van deszelfs, oproken,) dat die heimelijke kracht, welke lichamen aandrijft om naar de aarde toe te vallen, minder kracht op hun werkt, de kracht - Ze verder van dezelfde verwyderd zijn. Hij minder goed nog meer; hij geeft ons zelfs regels aan de hand, om deze vermindering uit te rekenen, en even als of hij het zijn wetten schaald tot in de Maan toe gewest was, en daar zelf alles gewogen en afgemeeten had, wil hij ons doen geloven, dat een Steen, byvoorbeeld, die van de Maan af begon te vallen, geen meer wegs in een Minute tijds zou aflopen, dan hij hier op de aarde doet in een Seconde; dat is te zeggen, dat hij op die hoogte en afstand van 's Aardse middelpunt 3600 maal langzaamer zou vallen, dan hij naby de oppervlakte der aarde gewoon is te doen. Verwonderd men zigt, dat die fchrandere Wysgeer dus stoutelijk een oordeel heeft durven vellen over zaken, die ver boven "beter dan menselijk verstand; men mag met recht nog meer verbaasd staan, als men ziet, dat hij die stellingen niet voor enkel waarachtig gisningen, voor een fraai uitgedachte Stelling opgeeft; maar dat hij alles wat hij beweert, ook daadelijk ge- staafd heeft met Proeven, met Betogen, die het allerfcherpst onderzoek kunnen doorstaan. NEWTON, 'tis waar'. DEEL, Zwaartelijke Sedentaire Lig- hammen in de Maann. VI. LES. 1. A P- PEEL. Ontdekkingen van Newton. 202 DE ZWAARTE heeft wel niet Wiskundig betoogd, dat de middelpuntzoekende kragt der Maan dezelfde is, als die der Lichtdelen, die tot onzen Aardkloot behooren; maar hij heeft het ver- onderzocht met 200 grote waarachtigheid, dat men "t niet wel zeggen voor een bloote gifling kon aanzien (". Langs welken weg kan men dan weten, water in de Maan omgaat, dat men 'er met 200 veel verzekering van spreken durft, en dan nog daarenboven raad weten zich te doen gelooven? Het is in de Werken van NEWTON zelf, of in breedvoeriger Uittrekzels uit dezelven, dan wij hier gevoeglijk maken kunnen, dat men zijn gedachten en Proeven. Schoon de Theorie van den Heer NWTOWS geer wel overeenkomt met de meerstegzegende Waarnemingen, is men nogthans, ten opzichte van de Maan, genoodzaakt te erkennen, dat de Wet, volgens welke hij de Zwaartekracht doet verminderen, niet aanneemelijk is. Men vergelijkt wat de Heer CLAFAUT dienaangaande gezegd heeft: in de Memoires de l'Académie Royale des Sciences, van het jaar 1745. De vertaling en kwantitatieve notering van den Heer NOLLET, in het Nieuwe Parijse Drukwerk. Men moet de Wet van de Zwaartekracht, die een verband heeft met het algemene Wetboek van de Wereld, welke hij met gelukkige uitspraken en in orde gebracht heeft, dan een ander Wijze; en het valt daarom vrij bezwaarlijk zich een goed denkbeeld van dat geciteerde te vormen, als men't van de andere declinatie, daar het noodzakelijk aan verbonden is, afzien, en op zichzelf zonderlijk beschouwen wil. Wij zullen ons hier dan te vreeden houden, met enkel als in een vlaue schets te doen zien, hoe het mogelijk is, dat men van de Zwaartekracht der Lichamen op de hoogte en afstand van de Maan kan oordelen, uit die, welke ze hier hebben; veronderstellende ondertussen, dat de middelpuntzoekende kracht van de Maan van dezelfde natuur is als die Zwaartekracht, die de Lichamen, welke rondom ons zijn, naar het Middelpunt van de Aarde trekken. Stellen wij dan, dat de Aarde verbeeldt, L de Maan, LORS den Loopkring van die. 2040 DE ZWAARTE die Planeet, dat is de Omwenteling, die ze in de tijd van ongeveer een Maand rondom de aarde maakt. De afstand der Maan van de Aarde weet men vrij nauwkeurig; en rekent dezelfde op ten naften bij 60 halve Middagen van onzen Aardkloot. Dit alles is reeds van overal bekend geweest, en gaat bij ieder voor waarheid door. Toen we in de voorgaande Les van de Middelpuntskragten spraken, hebben we gedaan zien, dat een Lichaam, dat rond draait, zulks alleen doet uit hoofde van zekere kragt, die hetzelfde onophoudelijk naar een zekere punt toe drijft of trekt, terwijl een andere kragt het Lichaam ondertussen geduurig doet neigen om zich volgens een andere loopstrekte te bewegen. Wanneer we derhalve de Maan rondom ons zien draaien, en haar gewone omwenteling maken, mogen we er met volkomen goed recht uit bevallen, dat ze een middelpuntzoekende kragt heeft, of, het geen op hetzelfde komt, dat ze weegt en zwaarte heeft ten opzichte van de Aarde. We LICHAMIEN. 20$ We hebben voorheen ook, toen we de Samengebrachte Beweging spraken, aangetoond, dat indien een Lichaam, op een vijfentwintig jaar, aan twee Bewegingskrachten, als L P, bijvoorbeeld, en LC; gehoorzaamt, dat men dan de evenredigheid van die twee Bewegingskrachten tot elkaar kent aan de Hoek LQ, welke dat bewogen Lichaam beschrijft. Dewyl men nu den 'Tyd weet, die de Maan aan 't afloopen van haar gantichen Loopkring bewaakt, weet men ook hoe veel tyds ze zal nodig hebben om een klein deel en stuk van denzelfden, als LQ, te beschrijven; en daar uit kan men verder opmaken, hoe veel weg ze in denzelfden tyd afgelegd zou hebben, indien ze volslagen door een van die twee Beweegkrachten gedreven was geworden. Dus als LQ, bijvoorbeeld, de Boog is van haar Loopkring, die ze in den tyd van een uur afloopt, zal LQ den weg of lengte verbeelden, die ze in den tyd van een uur zou vallen en vallende aflopen, indien ze alleen den In-druk der Zwaarte volgde, en daar door aangedreven werd (9). EL. In die lengte van die weg was het omtrent, dat de Zwaarte- de Heer Ng tot een 700 ver kwam, dat een zwaar Lichaam, van menemen. af, naar de Maan af beginnende te vallen, ten naderende ten bijkans. Voeten in een minuut tijd zou daar de afloopen: waar op hy, dezelfde factelijkheid verhinderde. Gelykende met die, welke de Lighaamen Aftijn hier beneden hebben, als ze door hunne veneer projectilen vallen, bevond, dat de eerst, die samenzijend met de Maan, 3600 maal kleiner was, Want een Steen, die, gedurende een minuut tijd, vijf en los viel, zou in die tijd 3600 maal 15 voeten, dat is 54000 voeten afloopen. Waaruit hy dan eindelijk berekende, dat de Zwaartekracht afneemt tot in deze idede. De Nederlandse Leezer, die dit en enige andere fraaie Anmerkingen, op de Zwaartekracht en 't Gewicht der Lighaamen in de Maan en andere Dwaalfazen betrekkelijk, breeder uitegelegd en opgehelderd te zien, kan gevoeglijk te raad vragen bij den Heer van Musschenbroek, in zijn Regelingen der Wiskunde, bladz. 214, 105, 816. PER LIGHAAMEN, 307 De evenredigheid als de Pierkement der Afstanden, te nemen: want 3600 is het vierkant van 60, en de Maan is 60 maal verder van het Middelpunt der Aarde af, als de Sinarres Lighaamen, die zich, gelijk wij, op derzelver oppervlakte bevinden. Den vam bun gemeen Zwaartepunt, het Middelpunt der Aarde, toewijzen; drukt men anders ook veeltyds dus uit: de Zwaartekracht der Lichamen. Faan elkander aan, de omgeving veden, van de vierkante Aantrekking tussen A en B, dat is, bij voorbeeld, zo een Lichaam B, eens zo ver van het Middelpunt der Aarde af was als het Lichaam A; dan zou de Zwaartekracht van B viermaal kleiner zijn dan die van A. Laat nu een halve, B een hele Middellijn, van 't Middelpunt af zijn, dan is de Zwaartekracht van A tot die van B als 4 tot 1. De Lezer kan 'er, onder andere, een Betooging van vinden in de genoemde Beginsels der Natuurkunde, bladz. 114. Het is een Eigenaardigheid van dezelfde natuur, als welke we in andere Lichamen ontmoeten, die hun deeltjes of vloeicels rondom naar alle kanten in rechte Lijnen uitgeven en verspreiden: gelijk een Kaars, bijvoorbeeld, die haar Lucht; Nu, dat zijn warmte; Reukwalm en alle andere geurverminderende Lichaamen, die hun Reukdeeltjes naar alle zijden heen uitstelen. Naar mate dat men die Lichamen naderd, wordt men groter en sterker Licht, Warmte, Geur. De hooghouden en de bergogen 208 De gezwarte Indisch geschenk voor ons was, dat we Hoogten op te klimmen, die er groot en verheven genoeg toe waren, zou men het Reuk gewaar; en de kracht en het aantal deeltjes en uitvloeizels nemt af en toe, in een omgekeerd verhouding van de vierkanten der Afstand. Op vier voeten afstand, bijvoorbeeld, van een Vuur, zal de Warmte (alle andere omstandigheden gelijk geveld) zestienmaal minder zijn dan op den afstand van een meter, &c. Laat ons verbeelden, dat die Uitvloeizels zich naar alle kanten uitvinden op de wijze van vierkante Puntzuilen (Pyramides), die met hunne Toppunten op het Liggend, warmte of reukgevend lichaam staan: het Voetstuk van zulk een Puntzuil zal op den afstand van twee voeten, met vervijving, viermaal grooter zijn, dan op den afstand van een voet, en terwijl het echter hetzelfde aantal van uitgevloede deeltjes, als het Toppunt of het Voetstuk, op den afstand van een voet bevat, moeten 'er die deeltjes ook viermaal dunner in zijn, of viermaal verder van een verwyderd liggen: bijgevolg zal een vierde gedeelte van dat Voetstuk, ook viermaal minder deeltjes dan het ander Voetstuk bevatten; en dus het algemeen en daar door de vermindering van de deeltjes afneemen, naar mate dat ze verder van 't lichaam af zijn, en wel in een omgekeerde Reden van de Vierkanten hunner Afstanden. Dergelijke een denkbeeld vormt men zich op van 't aan nemen der Zwaartekracht, naar mate van den afstand der Lichamen van 't middelpunt der Aarde. Amsterdam, 20g Amsterdam en de coast Congres CERS ERR m DEELIGHTMENT. 20g Genoegen kunnen scheppen om deze Redeneeringen eens met Proefneemingen te gaan staan, en te zien of het uitkwam: maar onze allerhoogste Gebergten zyn er te laag toe, en hoewel men al eens zou tellen, dat ze twee mijlen loodrecht verheven waren, boven de laagste plaats der aarde, tot welke men zou kunnen daalen; zou echter, gelijk uit de berekening ligtelijk te zien is, de vermindering der Zwaartekracht nog niet zichtbaar zijn, en niet eens gemerkt kunnen worden. In Vit het gezet zowel van de Eigenaarschap der Zwaartekracht gezegd is, is dit lichtelijk op te maken. De Zwaartekracht staat in de omgekeerde reden van de Vierkanten der Aardklokken: bijgevolg staat de Zwaartekracht van het Lichaam op den Top van een Berg tot die, welke het heeft op de oppervlakte der Aarde, als het vierkant van de halve Middellijn der Aarde tot het vierkant van dezelfde halve Middellijn met de hoogte des Bergs vergroot. Volgens de Afmetingen van den Heer DELA CONDAMINE heeft de Berg Chimera, een der Groottes, die men wel voor de hoogste Gebergten der Aarde mag rekenen, een hoogte boven het Waterpas der Zee van 3220 Toisen of Franche halve Koeden; als men nu de halve Middellijn der Aarde optelt tot die van den Berg Chimera, moet de hoogte van die 7020 Toisen zijn, of 7.020 meter. Deel 11. A E- . DEEL. De Zwaren Zwaartekracht Indien een groter of kleiner lichtgevat van het Middelpunt der Aarde, de onder den Evenaar, staat op 128:00 halve Roeden, krijgt men voor de afstand van Chimborazo Top, van 's aardryste Middelpunt 328,4460, dergelijke halve Roeden. Het vierkant van dit getal is 107,876,795,691,600, gelijk het vierkant van de halve Middellijn der Aarde 107,565,459,376,009 bedraagt. Deze Getallen staan tot elkaar nagenoeg als 1021 tegen 1019. De Zwaartekracht van een lichaam op den Top van Chimborazo staat tot de Zwaartekracht van een lichaam op de oppervlakte der Aarde, op het strand der Zee, als 1021 tegen 1021; dat is, het heeft op den Berg een 1021-voordeel minder zwaartekracht dan aan het strand. Het onderzoek, gelijk men ziet, is niet zeer groot; maar 't is echter een onderzoek, zelfs groot genoeg, om met ‘er dan van eeniger maat gewaar te kunnen worden. De Heer BOUGUER, namelijk, Lid der Perzische Akademie, die, samen met den Heer DE LA CONDAMINE en anderen, naar Perzië reisde, om de vorm van de Aardkloot door metingen te staan, merkte dat er verschil van lengte in den Slinger vereist werd, onafhankelijk van aan Zee en op grootere hoogten met de zelfde nauwkeurigheid seconden te staan. Deszelfs lengte bevond hij aan de oppervlakte der Zee te moeten zijn, 439,72 Lijnen; 2p aan hoogte van 1466 Toises of halve Roeden, 438,72 Lijnen; en op de hoogte van 2434 halve Roeden boven de Zee 438,72 Lijnen. Zie verder den Heer. Lullors, in de Verhandelingen van de Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem, 111. Deel, Bladz. 499, 509. Aarde eenige verandering in de zwaartekracht heeft kunnen doen vermoeden en erkennen, waarom zou het verlichten der luchtstreken van de Aarde een dergelijk vermoeden doen geboren worden? Men niet, inzonderheid in een tijd, toen men nog de gestalte van de Aardbol voor volkomen recht oanzag, alle plekken van deszelfs oppervlakte voor die kracht als te eenmaal onversterkt in die neiging naar het Middelpunt; daar waren alle even ver van af waren? Men telde, dat de aarde in vierentwintig uren om haar as draait, kon men ook redelijkerwijze begrijpen, dat alle de delen of plekken van derzelver oppervlakte even in en gelijkmatig draaiden, en dat die, welke onder de evenaar gelegen waren, sneller grotere kringen maakten dan die, welke zich nabij de aspunten bevonden, en derhalve ook merkelijk sneller beweging moesten hebben, gelijk wij in de Verlichtingen der Proefnemingen met den glazen bol in de voorgaande les hebben gedaan zien. Natuurlijker wijze kreeg men hieruit aanleiding om te besluiten, dat alle lichamen, die zich op de oppervlakte van onzen Aardbol bevinden, aan de zelfs beweging deel hebbende, een Middelpuntdoende kragt moeten krijgen; dat die Middelpuntdoende kragt, rechtstreeks strevig tegen de zwaartekracht werkende, onder de evenaar groter moet zijn, dan bij de aspunten; en dat derhalve de zwaartekracht der lichamen moet afnemen, naar mate dat men dat gedeelte des Aardbodems nader kwam. Maar voor den tijd van DESCARTES en van den Heer HUYGENS hoorde men nog weinig van Middelpunt bevindende krachten te spreken; en indien COHERENTIEUS, toen hij zijn Veronderstelling in de wereld bracht, dezelfde nog daarenboven met deze nieuwigheid had durven beladen, is het ten hoogsten waarschijnlijk, dat die geen beter opgang zou genomen hebben dan al het overige. Ontdekking — De Heer RICHER, in het jaar 1672, op Koning Va., order de Koppen, naar het Eiland Cailles, dat op ongeveer 5 graden Noorderbreedte ligt, getrokken met oogmerk om er Waarnemingen te doen, die in onze Luchtstreken niet vallen kunnen; was de eerst, die een ontdekking deed van terperyk grooter belang zonder twijfel, dan alle de anderen, die hij er hoopte te doen. Hij merkte op, dat een Slinger, die te Parijs Seconden floepte, in dat Land traag liep, en langer tijden afperkte. Een Slinger is een Werktuig, dat bestaat uit een zwaar Lichaam, een loodene Bal of Kogel, bij voorbeeld, die, door middel van een Draad of dunne Riet, daar hij aan hangt, Cirkelboogen om een vast Punt beschrijft. Deszelfs Beweging, gelijk wij in het vervolg van deze Les zullen doen zien, en die men den naam geeft van Slingerend of Gebalde hing, is een uitwerking van de Zwaartekracht, en sneller of langzamer, naar dat de Draad, waar hij aan hangt, korter of langer is. De Heer RICHER, zichzelf dan van de zaak wel verzekerd hebbende, en nu volledig zeker van de werking van de Slinger, ging tegen de Evenaar aan om er de kracht van de Zwaartekracht bij voorbeeld te zien. "Voorwoord. Komt overtuigd, dat zin Slinger, te Parijs geregeld om Sekonden te vliegen, op 't Eiland Cayenne traag ging, verhelpte dat gebrek door hem een weinig korter te maken, en er een stuk af te nemen, daar hij nette aanwijzingen van hield; en deze Proefnemingen, gezegd door verschillende bekwaamde Waarneemers herhaald, en nu nog onlangs door de Leden der Academie, die naar Pers getrokken zijn, gelijk ook door hun, die de reis naar 't Noorden gedaan hebben, om er de gedaante der Aarde niet volmaakt Klootsrond af te meten, hebben, welke tot de gedaante der Aarde betrekking hebben: die zoo dikwijls herhaalde Proefnemingen, zeg ik, heeft altijd doen zien, dat de Lichamen om de Evenaar traag vallen dan elders; en dat die vertraagd in de val der zware Lichamen afneemt, naar maat de breedte der Platzen toeneemt, doordien men de Apsunten nader komt. Zedert dat men deze Ontdekking gedaan had, hieldt men zich meer dan ooit van de dagelijkse Beweging of Omwenteling der Aarde verzekerd; en dewyl deze Omwenteling, als erkend en toegestemd, onvermijdelijk aan de verschillende gedeelten van de Aardbol Middelpunt behuivende kragten moest bijzetten, die ongelijk, en op alle plaatsen niet even krachtig waren, begon men eerlang te twijfelen aan deszelfs ware gedaante te twijfelen." De totale poging toe, volgens het algemeen gevoelen, voor volmaakt Kloots rond doormekaakten. Zo lang men ook de Aarde als onbeweeglijk en stilstaand aanmerkte, was het zeer waarschijnlijk, dat ze volkomen Kloots rond van gedaante zouden moeten hebben, de while alle haar deelen, overal door een gelijke en evenwichtige Zwaartekracht gedreven, zouden samen hangen om het algemene Middelpunt van Zwaarte, haar Middelpunten, dat is, Kolommen van eenzelfde lengte moeten vormen, om elkaar op te wegen en evenwicht te maken. Maar als deze oorspronkelijke veronderstelling, VI. LES. I. A Fe. D&EZ. Aarde der Zwaartekracht, indien de Aarde volledig stond, Zwaartekracht door een tegenstrijdige kracht verminderd wordt, en die verminderde Zwaartekracht over den gehele Aardbol niet overal gelijk en evenwichtig, maar hier of daar groter is of kleiner, is het niet wel mogelijk om het evenwicht vanzelfs deelen met een volmaakt Klootsronde gedaante overeen te brengen. Laat A B C de Aarde, net in 't midden doorgesneden, verbeelden, zo als ze in het ogenblik der Schepping geweest mag zijn, en uit deelen bestaande, die alle door hun Zwaartekracht gelijktrek en evenwichtig naar het Middelpunt C, en die tegens vloeibaar genoeg zijn om een gedaante naar die kracht gevormd met elkaar te vormen; dan ziet men ligtelijk, dat alle de halve Middellynen of Kolommen AC, DC, FC, zullen zorgen met elkaar evenwicht te maken, en de een de ander op te wegen, alle van dezelfde lengte moeten zijn, en dat ze alle met haar toppunten staan zullen in den omtrek van eenzelfde Cirkel. Maar zodra men het, dat de Aarde een draaiende beweeging maakt en zich om haar as AB wentelt, kan men zien dat de kolommen en halve middellijnen van dezelfde lengte evenwichtige meer plaats hebben; want als men dan neemt de middelpuntverende kragt een gedeelte der aardtrekkracht weg, en die vermindering der aardtrekkracht door de verhinderde werking van de andere wordt hoe langer hoe groter, naar mate dat men van de aspunten naar den evenaar komt. Want het punt D be schrijft in 24 uren een grote cirkel, het punt F loopt daar in dezelfde tijd een ander af, die evenwijdig met dezelfde ischaal, doch merkbaar kleiner van middellijn is, en het punt A draait in 't geheel niet. De kolom CD moet derhalve, om even zwaar als CA te blijven, in lengte toevalen, en door een meerder mate van snelheid vergelden, 't geen de middelpuntverende kragt haar in zwaarte heeft doen verliezen. De omwentelende beweeging brengt in de andere evenwijdige cirkels hetzelfde uitwerkelijk voort; maar dat uitwerkzel wordt hoe langer hoe zwakker en van minder belang, naar mate dat men de aspunten naderd; en wel om deze twee redenen. 1, Om dat de snelheid der beweeging en bijgevolg ook de kracht daarvan afnemen. 2, Om dat de as AC steeds meer en meer in de richting van de aardas komt, en daardoor de aardtrekkracht die het uitgeoefende lichaam aan trekt, in een steeds kleinere hoek daarmee in, waardoor die hoek verkleint en daarmee in verhouding de aardtrekkracht, die weliswaar niet afneemt, maar wel minder effect heeft. 418 DE ZWAARTETEK:- ook de Middelpuntafhankelijke kragt, die er uit ontstaat, in verhouding afneemt, en hoe langer hoe trager wordt, naar de Af- standen. 2, Om dat die Middelpuntafhankelijke kragt, die onder den Evenaar regstreeks strijdt tegen de Zwaartekracht aan, overal op alle andere plaatsen (legt schuinks tegen dezelfde staat, gelijk uit de Figuur zelf duidelijk genoeg te zien is: want op de Evenaar breedte van het Punt F, bij voorbeeld, werkt de Zwaartekracht volgens de strek FC, terwijl de Middelpuntafhankelijke kragt daar een neiging heeft, volgens de lijn FL. Uit dit alles volgt derhalve, dat de Zwaartekracht, zo de Aarde om haar As draait, overal niet gelijk en even groot kan zijn. De Stof, waaruit deze onze Aardkloot bestaat, moet, om met zichzelf in evenwicht te blijven, van de Aspunten af naar den Evenaar toe zich hoe langer hoe meer in de hoogte geven en verhevener worden, gelijk HIEF G; waaruit volgt dat de Midden van de Evenaar E G langer moet zijn dan de Midden van de Aarde AB. Dit zal door het volgende voorbeeld duidelijker en verstaanbaar- der gemakkelijker worden. Een Zak, van Schapenleer gemaakt, en uit twaalf dergelijke Reepen bestaande, als men, zelden als ze doorgaans met hunne Figuren gedrukt zijn, gebruikt om er de Hemel- en Aardgloben mee te beplakken, vult men op met Haverkaf. Deze soort van buigbare Ronde Kloot is aan zyn Aspunten van twee stukjes of schijfjes Hout, met gaten voorzien, die over de vierkante zijden als kunnen. De As is aan beide haar einden gerond, zodat ze er als op twee Spilen op draaien kan; en door middel van een Katrolschijf aan 't een of 't andere eind vastgemaakt, brengt men den Kloot in beweging en doet hem ronddraaien: ten elken einde men zich bedient van het Werktuig, daar wy den glazen Bol mee, deed draaien, en 't welk in Fig. 22 der voorgaande Les wordt afgebeeld. Die Beweging en Omwenteling doet den leere Zak wel half zyn Klootsronde gedaante verliezen, om een uiteindelijk cirkelvormig profiel te krijgen. VI. LES. 8. AR, DEEL. Vlakketting van NYMMON en HYGENS étatique van Sphéroide wo lei 4 220 DG ZWARE ingedrukte of Kwolomde vorm aan te nemen, bij de Aspunten zigtbaar geplat, en onder den Evenaar verhevener, dan een volmaakt Klootsronde gedaante zou vereischen. De Heeren Huygens en Newton, zonder tot dergelijke Proefnemingen, die in een stof, daar het op nauwkeurigheid zo zeer aankomt, van weinig gewicht zouden zijn, hun toevlucht te nemen, en op de Wetten der Weegkunde en Middelpuntzuivende kragten alleen steunende, erkenden dat de Aarde van een Sferoïde gedaante, aan haar uiteinden geplaatst wezen moet — Zij hadden hunne Utrekningen zelfs zo ver voortgezet, dat ze bepaalden durfden, hoe veel de Middellijn van den Evenaar langer moet zijn, dan die van den As der Aarde. Doch dewijl deze bepalingen van enige Veronderstellingen, die er nog wat onzekerheid in overlieten, afhingen, hadt de arbeid van die twee groote Mannen naauwelijk eenig ander gevolg, dan dat er de aandacht der Geleerden door opgewekt, en het grote belang van dat Vraagstuk duidelijk bemerkt en erkend werd. Als Redenering en Beschrijving ons brengen tot de eene of de andere Natuurkundige Ontdekking, schijnt het het Werk te zijn der Proefnemingen, om er haar zegel aan te hangen, en ze met haar gezag te bekrachtigen. IMiaar hoe zou men Procfneemingen. kunnen doen over de gedaante der Aarde? Het befte middel, en dat het meeft van allen be- íliffen zou, moeít zyn, dat men ''er met'er daad de maat van nam, door de Boogen van een van haar Middagrirkels met tialkanderen te vergelyken ; en dit ist, dat men zedert ook gedaan heeft, Hoewel de Gefchiedenis van *t geen "er in dit ftuk gedaan isen gebeurd , eene der fraai« fle en merkwaardigíte zy , zal ik my egter in derzelver Verhaal niet inlaaten, dewylze met myn tegenwoordig onderwerp geen noodzaakelyke verknogting heeft, | QOok wordt ze met merkelyk grooter naauwkeu« righeid en omftandiger , dan ik, om de paa- Meridiens | ogeiefigd door de Afmee- * tingen van de Leden dez Aka- demie in Lap- land en Peru. len, die iK my voorgeíchreeven heb , hier zou : ' kunnendoen, voorgefteld in verfcheide Wer- ken, nu onlangs cerft uitgekomen , en bo- ven 222 Dr ZwxrsARTE- VILLES. ven alin dat, het welk de Heer MAvPt&- 3. A F- DEEL. Het is drie jaar geleden dat ik deze voorstelde aan de Academie voor wetenschappen, op de dag dat ik mijn reis naar het noorden deed, om de maat te nemen van een boog van de middeenmerkt, die men met die boogen, welke in Vraskryk bestaan, wanneer ze vergelijkt; de gedaante die de heeren Huygens en Newton aan de Aarde gegeven hebben; op eenig onderzoek na, reeds bevestigd heeft, en dat de uitkomsten der afmetingen van de heeren Bouguer, Condamine en Gaspard, in Parijs, ook overeenkomen, om de Aardkloot een knolronde gedaante toe te schryven, dat is zulk een waarvan de as korter is dan de middellijn. Verzekerd; hier doen we vervolgens een andere vraag van Zwaarte "Op die nu te onderzoeken staat; of, maar dan moet men wel, het Gewicht en de Zwaartekracht van een Lichaam naar den verschillenden stand en Vorm, gesteltenis, daar 't zich in bevindt, verhouding kunnen? of Beweging, Russisch, Hitte; vijandelijke Koude, Vastheid, Vloeibaarheid, en dergelijke meer, t zelve, op eenzelfde plaats, kunnen vormen of minder kunnen doen wegen, en nu lig ter makken, dan zwaarder? Int algemeen kan men hierop antwoorden, dat het gewicht van een Lichaam, de eigen bijzondere zwaartekracht, die het weegt; tijdens het veranderen, blijft constant, een Pond Lood weegt altijd een Pond, 't zy het gestelde of een vast Lichaam, een Kogel, zy 't Ly het min of meer laat, en in De Weegschaal zy of niet: want indien het, zich beurtelings in al die verschillende toestanden en omstandigheden begeven hebbende, ondertasten niets van 'zijn Lichaam, zyn stofhoeveelheid, verloren heeft, vindt men altijd hetzelfde gewicht weer. Maar men merkt de Zwaartekracht aanmerkt als die De indeling die werkzaam inheid, waarop men neemt in... Met het zware lichaam naar beneden gezogen wordt, ontmoet men daar een geweldige verachting in, en ze is aan het eind van de val op verre van dezelfde niet, die ze was in het begin. Welke ook de oorzaak van de zwaartekracht wezen mag, men moet ze ongetwijfeld begrijpen, als gepast in het lichaam zelf, zodat ze op werkt; evenzo om de hoek gelijk het vuur in de vuurbak zelf, die het door het beurtelings tegen elkaar van de zelfs brandbare delen naar een hoger hoogte drukt, gehuisvest is. Zoo dat die zwaartekracht, derhalvens, iedere oogenblik, op dezelfde wijze en even later op het lichaam werkt terwijl het valt, als ze gedaan zou hebben, zo 't gevoel was geworden of stil gelegen had, dus zal dan, als alle andere omstandigheden gelijk gewogen, een loodene kogel, die, gedurende de tijd van een seconde, door zijn zwaarte, naar beneden viert, een grotere mate van die daadelijk en werkzame snelheid verkregen hebben, meer kracht van zwaarte bezitten, dan een die maar een halve seconde lang gevallen heeft. Laat ons dit met een proefneming aantonnen, en als zichtbaar maken, 1. A B is een langwerpig kasje, van boven open, waarin men een lade met leem- of weke kleigevulde schuiven kan. A en B C zijn twee ronde kolommen of stijlen, van drie en een half voet hoog, in. duimen afgedeeld, langs welke men een beweegbaar Dwarsplankje EF op en neder schuift, en zelve op een hoogte naar welgevallen met Schroeven vast zet. In het midden van dit Dwarsplankje is een gat, waarin een iedere bal van een duim middelen doorschijnend, door middel van een Nyptangetje, met een veer voorzien, als in G, gehouden wordt. De Pal H, de jagers volkomen gelijk, hangt aan een Draad juist half weg, tussen het onderste Kasje en het beweegbare Dwarsplankje: en die Draad wordt op zulk een manier door het Nyptanjeetje gehouden, dat, als men het zelve loslaat, de val van de twee ballen op hetzelfde oogenblik beginnende, voltooiden zonder dat er een van de twee de ander vooruit is. Uitwerksels: De twee Ballen, op hetzelfde oogenblik hun val beginnende, vallen niet dan op verschillende tijden, en de een na de andere. De Bal H, die eerst de grond raakt, maakt er een kuiltje in; doch 't welk merkbaar kleiner is, dan dat van de Bal G, die er na hem nederkomt. Opmerkingen. Het kuiltje, dat elke bal in de klei maakt, is het uitwerkzel van de kracht, die het lichaam er op doet: dit uitwerkzel derhalve wordt het daadwerkelijke vermogen, de kracht van werking aan, welke het lichaam bezit op *t einde van zijn val. Deze kracht nu kan nergens anders uit voortpruiten dan uit de inhoud van 't lichaam en deszelfs graad van schelheid; nu zijn de inhoud in dit geval al gelijk; en moet derhalve, als de krachten verkleinen, zulks allen daarvan dan komen, dat de bal op *t einde van zijn val een groter maat en graad van schelheid bezat, dan de bal H. PROEFNEEMING. Toelichting. Na dat men de lade van het werktuig, *welke wij al de voorgaande proefneeming beschreven hebben, een weinig voorwaarts uitgetrokken heeft, op dat de bal op echte plaats zou kunnen vallen, daar de klei nog verkeert en zodanig kuiltje is; zet men het bewegbare dwarsplankje op de hoogte van een voet; boven, het kasje vast, en laat er een koperen kogeltje, 3 onces zwaar, uit vallen: vervolgens brengt men het dwarsplankje tot de hoogte van 3 voeten; om een ander koperen kogeltje, van binnen hol, dat de zelfde middellijn als het voorgaande heeft, doch licht een once weegt, op een andere plaats in de klei te laten vallen. VERKLARING. Uit de verklikker, | Als men de twee kuiltjes met elkaar vergelijkt, vindt men ze beide net even groot en volkomen gelijk aan elkander. Verklaringen. 