title: Doctoris angelici divi Thomae Aquinatis ... opera omnia
creator: Thomas, Aquinas, Saint, 1225?-1274
text: ' .VI. : « iK»<ciret. » * H acJdit : « ohjeda. « UU/EST. II, UK VEKITATK, AUT. \1V, ;5H3 AHTICULUS XIV. Ctrum scientia Dei sit causa rcium. — Ipart. , qiiaest. xiv, art. viii. Quartodeoimo quyeritiir utrum scieiitia Dei sitcausa rerum ; et ^idetur quod uon. Origenes enim Stfjjcrcjjistoia/n ad Ronia- nos, lib. YI', Pat. (jrxc. lat. t, XIY col. 11:20, ad illa verba : Quos vocavit, /tos Justi/icavit, ait : » Non propterea aliquid erit, quia id scit Deus futunim ; sed quia 1'uturum est, ideo scitur a Deo aulequam fiat. » Ergo magis videtur qnod ros slnt causa scientiae Dei quam e converso. 2. PraMerea, posita causa pouitur ef- fectus. Sed scientia Dei fuit ab a^terno. Si ergo ipsa est causa rerum, videtur quod res ab ajterno fuerunt ; quod est ha?re- ticum. 3. Praiterea, ad causam iiecessariain sequitur eirectus iiecehsarius;undc eriam demoiistrationes qua» suiit per causam necessariam, habent conclusiones neces- sarias. Sed scienlia Dei cst necessaria, cum sit a'terna. Ergo et res, cum sint scitffi a Deo, omnes esseiit necessariai ; 4. Praiterea, si scientiam Dei est causa rerum, tuiic Iioc niodo se habet scientia Dei ad res sicat res se habcnt ad scien- tiam nostram. Sed res ponit modum in scientia noslra ; quia de reiius necessa- riis habemus scientiam necessariam. Si ergo scientia esset causa rernm, modum necessitatis impouerct omnibus rebus scitis ; quod falsum est. 3. Praiterea, causa prinia vehemenlius iniluit in causatum quam secunda . Sed scientia Dei, si est causa rerum, eritcausa prima. Cum ergo ex causis secundis iie- cessariis sequalur necessitas in eflecti- bus ; multo magis a scit;nliaDei sequerc- relur necessilas in rebus ; et sic idem (juod prius. 6. Pra-terea, essciitialiorem com[)ara- tionemhabet scientia ad res adquas com- paratur ut causa, quam ad res ad quas comparatur ut ellcctus ; quia causa im- primit in etTcctuni, licet iioii e converso. Sed scientia iiostra, qua; comparatur ad res ut efTectus earum, requirit necessi- tatem iii rebus scitis ad hoc quo-l sit necessaria. Ergo si scientia Dei esset causa rerum, multoamplius necessitatem requireret in scitis : et ita contingeutia iion cognoscerel ; quod est contra prav dicta. Contra, Augustinus XV De Trinit., cap. xiii in medio, dicit : « Universas crcaturas, et spirituales etcorporales, nun quia sunt, ideo novit Deus; sed ideo sunt quia novit. » Ergo scientia Dei est rerum causa. Praeterea, scientia Dei est quaedam ars rerum creaLidarum; ut dicit Augustinus in YI De Trin., cap. x, quod Yerbum est ars plena omnium rationum viventium. Sed ars est causa artificia'orum. Ergo scientia Dei est causa rerum creatarum. Pra^terea, ad hoc videtur facere opinio Anaxagora, (|uam commendat Philoso- phus, lib. Ylll P///jsic., com. xxxvii; et III Dc anima , com. iv, qui ponebat primum princi[)ium rerum esse inlellec- tum, qui omuia movet et distinguit. Ergo etc. Respondeo dicendiim quodefrectus non potest esse simplicior quam causa; uude oportet quod in quilnis inveuitur uiia na- fura, sit rcducere in unum primuui itUus naturae ; sicut omnia calida reducuntur ad unum primum illius natura?, sciliccf ad igiiem, qui est causa caloris iii aliis, ut dicitur iii II Mclajj/i., com. iv. Et ideo, cum omnis simililudo attendatur sccun- diim aliquam convenientiam alic.ujus fornuH:', 0[)ortct quod qua^cumque suut siinilia, ita sc linljcant, qiiod vcl uimm sil causa alterius, vei ambo ex una causa causenfur. Iii omiii aiitem scientia est as- similatio scienf is ad scitum : undc o[;orfet quod vel scientia sit causa sciti, vel scitum sit causa scientia", vel utrum(|ue ab una causa causefur. Non potest autem dici quod res scifa^ a Deo sint causa scienfia; in eo; cum rcs siiit temporales, et scien- tia Dei sit aeferna ; temporale aiilem noii pofest esse causa a^ieriii. Similiter non potcst dici quod utrumque ab uua causa causefur; quia in Dco niliil -potcst csse causatum, cum ipse sit quidquid habet, Unde relinquifur quod scientia ejus sif causa reruin. Sed e converso scieiifia nostra causaia est a rebus, inquantum, scilicet, eam a rebus accipimus. Sed scicntia Angelorum iion est causata a rebus, nequccausa rerum ; scd ufrumque est ab uiia causa; sicut enim Deusformas universales influit rebus, ut subsistant ; ita similitudines earuni influit mentibus Angelorum ad cognoscendum res. Sciendum tamen quod scientia in- quantum scienfia, noii dicit causam ac- tivam, sicut nec forma inqiiantum est fornia; acfio enim cst ut in cxcuudo ali- 384 ULLi:ST. 11, \)E VEHITATE. AKT. XIV ET XV. quid ab ageiite ; sed forma iiKjuautuin hujusmodi. habet esse in perliciendo illud in quo est, et quiescendo in ipso ; et ideo forma non est [)riiicipium agendi nisi mediante virtute ; et in quibusdam qui- dem ipsa rorma est virtus, sed non se- cuudum rationem forma;; in quibusdam aufem virtus est ahud a forma sultstan- tiali rei; sicut videmus in omuibus cor- poralibus, a quibus non progrediuntur actiones nisi mediautibus aiiquibus suis qualitatil)us. Similiter etiam scieutia si- gnilicatur per hoc quod est ali(juid in sciente, non ex hoc quod alicjuid sit a sciente ; et ideo a scientia nunquam pro- cedit efrectus nisi mediante voluiitate, quae de sui ratione importat iii{lnxiiin quemdam iu volita; sicut a substaiilia nunquam exit actio nisi mediante vir- tute, quamvis in quibusdam sit idem vo- luntas et scieiitia, ut iii Deo ; in (juibus- daiii autem non, ut in aliis. Similileretiam a Deo, cum sit causaomnium prima, pro- cedunt efrectus iiiediantil)us causis so- cuiidis ; uiide iiiter scieiiliain Dei, qua* est caiisa rei, et ipsain rem causatam in- venitur duplex mediuni : unum ex parte Dei, scilicet divina voluntas; aliud ex parte ipsarum reruin quantum ad quos- dam eirectus, scilicet causa» secundu', (|uibus mediaiilibus j^roveniuut res a scieiilia Dei. (hnnis auleiii eiiectus uon solnm scquitur conditionem causa' pri- ma', sed etiain media^; et ideo res scitiu a Dco proceduut ab ejus scieutia per mo- dum voluntatis, et per moduni causarnm secundarum; nec oportet qnod in omni- bus moduin scientia- sequantur. Ad i^riinum erjfo dicendum quod in- tentio Orig(!uis est dicere quod scientia Dei iioii est causa ijiue inducit necessita- tem in scito, ut ex lioc coyatur aliquid evenire, quia Dens illud scit. Quod au- tem dicit, u (Juia futurum est, ideo sci- tur a Deo, » non iinj)ortatur causa es- senili, sed cansa inferendi taiitum. Ad secundiim dicendnm qiiod quia res procedunt a scientia, mediante voluntate, noii oj»orU't quod in esse prodeant (juan- dociiini|ueest scientia,sedquainlocuinque Nolunlas delerminat. Ad tertium dicendum (juod elFectus se- (juilnr uecessilatein cansa' proxima', (jua' cliain jxdest esse mciiiuni ad d(.'inons- tranduin ellectuui : non autem ujiortet (juod sequalur nccessitatem causa' j)ri- ina? ; quia potest impediri effectus ex causa secunda si sit conting^ens ; sicut patet iii eflectibus qui producuutur in g-enerabilibus et corruptibilibus per mo- tum corporum cffilestium, niediautibus virtulibus inferi(jribus : sunt eiiiin efVec- tus coutingeutes propter defectibilitatem virtufum iiaturaliiim , quamvis motus cteli sit semper eodem modo se habeiis. Ad quartum dicemlum quod res pro- xima causa est scientia? nostra*, et ideo modum suum ponit in ea ; sed Deus est causa priiiia; uiide non est simile. Vel aUter dicendum quod uon jiropterea scientia nostra est necessaria de rebus necessariis, quia res scita' cansant scien- tiam ; sed magris propter ada*(juatiouem virtutis intellectiva! ad res scitas, quai re- quiritur in scientia. Ad quiiilum dicendum quod (juamvis causa prima vehementins innuat quam secunda, tamen elfectus uon completur nisi advenientc operatioue secundae; et ideo, si sit possibilitas ad deliciendum iii causa sccunda, est etiam eadem possibili- tas deliciendi iii eirectu, quamvis causa prima delicere non possit : sed multo am- plius si causa prima posset delicere, et ellectus delicere possit. (Juia ergo ad esse effectus requiritur utraque causa, utrius- que defecfus imhicit defcctum in eirectu ; et ideo qua^cumque causarum ponatur contiugens, sequifur eirectum esse con- tingentein : non aulein si allera tantuni ponalurnecessaria, elfectus eritnecessa- rius, propter hoc quod ad esse eHectus u1ra(iu(' caiisa requiritur. Sed qiiia causa secunda noii j)iilest esse necessaria uhi j)rima sil conlingens, inde est (juod ad necessitatem causa^ sequitur necessitas in eirecfu (juantum ad necessitatem cau- sai secumUf. Ad sextum dicendum sicut dictum est ad quartum. AHTICULUS XV. ilrain Dcii.s nuiloruni scicntiani habcal. I part., (jua*st. xi\ art. x. nuintodecimo et ultimoijua^ritur utrum Deus sciat mala : ct videtur quod uou. (hnnis fiiim scicntia vel esf causa sciti, Nci causata ab co, vel sallem ab una causa i»rocedens. Sed ' scientia Dei non est causa maloriim, nec mala sunt causa \\. : QIL*:ST. II, DE VERITATE, ART. XV 385 ejiis, nec aliquid aliud est causa utrius- que ; ergo scientia Dei non est de malis. 2. Preeterea, sicut dicitur in II Me- taphys., com. iv, unumquodque sicut se habet ad esse, ita ad verum. Sed malum non est * aliqnod cns , ut Dionysius et Augustinus dicunt; ergo malum non est verum. Sed nihil scitur nisi vcrum. Ergo malum non potest sciri a Deo. 3. Praeterea, Commentator dicit in II Dc anima, com. xxiii, quod intellectus qui est semper in actu, non cog-noscit privationem omnino. Sed intellectus Dei maxime semper est in-actu. Non ergo privationem cognoscit. Sed malum est privatio boni, ut Augustinus dicit, En- chirid., cap. xi. Ergo Deus iion cognoscit malum. 4. Praeterea, quidquid cognoscitur co- gnoscitur vel per simile, vel per contra- rium. Sed essentise Dei, per quam Deus omnia cognoscit, malum non est simile : neque est ei contrarium, quia ei nocere non potest : malum autem dicitur quia nocet. Ergo Deus non cognoscit mala. 5. Prseterea, illud quod iion est addis- cibile, non est scibile. Sed, sicut dicit Augustinus in libro De libero arbitrio, in princip., malum non est addiscibile : per disciplinam enim non nisi bona ad- discuntur. Ergo malum non est scibile ; ergo non est cognitum a Deo. 6. Praeterea, qui scit grammaticam, grammaticus est. Ergo qui scit malum, malus est. Sed Deus non cst malus ; ergo nec scit mala. Sed contra, nullus potest ulcisci qu« ignorat. Deus est ultor malorum. Ergo cognoscit mala. Praeterea, nuUum bonum deest Deo. Sed scientia malorum bona est, quia per eam mala vitantur. Ergo Deus habet scientiam de malis. Respondeo dicendum quod secundum Philosophum in III Metaphysic^ com x, in fin., quicumque non inteiligit aliquod unum, nihil intelligit. Per hoc autem est aliquid unum, quod est in se indivisum, et ab ahis distinctum; unde quicumque cognoscit aliquid, oportet quod sciat dis- tinctionem ejusabaliis. Primaautemdis- tinctionis ratio estin affirmatione et nega- tione : et ideo oportet quod quicumque scit affirmationem, cognoscat negationem; et quia privatio nihil aliud est quam nega- tio subjectum habcus, ut dicitur in - IV Mctaphysic., com v, et alterum contra- riorum semper est privatio, ut in eodem, com. Lxni, et praeced., dicitur, et in I Physic, inde est quod ex hoc ipso quod cognoscitur aliquid, cognoscitur ejus privatio et ejus contrarium. Unde, cum Deus habeat propriam cognitionem de omnibus suis eirectihus, unumquodque sicut est in sua natura distinctum cog- noscens, oportet quod omnes negationes et privationes oppositas cognoscat , et omnes contrarietates in eis repertas ; unde, cum malum sit privatio boni , oportet quod ex hoc ipso quod scit quod- libetbonum et mensuram cujuslibet, co- gnoscat quodlibet malum. Ad primum ergo dicendum quod pro- positio illa veritatem habet de scientia quae habetur de re per suam similitudi- nem. Malum autem non cognoscitur a Deo per suam similitudinem, sed per si- militudinem sui oppositi; unde non se- quitur quodDeus sitcausa malorum,quia cognoscit mala ; sed. sequitur quod sit causa boni, cui opponitur malum. Ad secuiidum dicendumquod nonens, ex hoc ipso quod opponitur enti, dicitur quodammodo ens, ut patet in JV 3fc- taphysic, text. ii; unde et malum ex hoc ipso quod bono opponitur, habet ratio- iiem cognoscibilis et l)oni. Adtertiumdicendum quod opinio Com- mentatoris fuit quod Deus cognoscens essentiam suam non determinate cognos- ceret singulos efiectus, prout sunt in propria natura distincti ; sed solummodo cognosceret naturam essendi, qua; iii omnibus invenitur. Malum autem non opponitur en-ti universali, sed enti parti- culari ; unde ex hoc sequeretur quod ma- lum non cognosceret. Sed haec positio falsa est, ut ex praedictis patet ; unde ct quod ex ea sequitur, falsum est ; scilicet quod privationem et mala non cognoscat. Secundum enim intentionem Cominen- tatoris privatio non cognoscitur ab intel- lectu nisi per absentiam forma? ab intel- lectu^ quae non potest esse in intellectu qui semper est in actu. Sed hoc non est necessarium ; quia ex hoc ipso quod co- ' Sic A, B, C, D. — Edit. omittunt : « aliquod ens, ut Dionysius et Augustinus dicunt. » ^ B, sed partim ex alia manu : « Quicumque XIV. intelligit aliquod unum, intelligit per hoc quod uni convenit. » 25 38(i QU.-EST. II, l)E VKIIITATK, AKT. XV, ET QlLflST. IIK AUT. I. gnoscitur res, cuguoscitur privatio rei ; unde ufrumqac cognoscitur per priesen- tiam formae in intellectu. Ad quartum diccndum quod oppositio imius ad aliud potest accipi dupliciter : uno modo in generali, sicut dicimus ma- lum opponi boni ; et hoc modo malum opponitur Deo : alio modo in speciali, prout dicimus hoc album opponi huic ni- j.;ro ; et sic non est oppositio maU nisi ad ahud bonum quod potest per malum pri- vari, ct cui potest esse nocivum; et sic malum non opponitur Dco : unde Augus- tiuusdicitin libro Xll Decwit. Dei, cap. lu, quod vitium opponitur Deo tamquam ma- lum bono ; sed natura;, quam vitiat, non solum opponitur ut malum bono, sed ut nocivum. Ad quintum diccndum quod maUmi in- (juantum est scitum, est bonum ; quia scire maUim, bonum est ; et sic verum est quod omne addiscibile est bonum : non autem quod sit secundum se bo- num, sed secundum quod est scitum. Ad sextum dicendum quod gramma- ticasciturin habendo grammaticam, non autem maUim ; et ideo non est simile. QUtESTIO lll DE TDEIS. ARICULllS PRIMUS. Utriimsint ideae. — I part., qusst. xv, art. I. Quaeslio cst de ideis. Et primo qua;ri- tur utrum sit ponerc ideas ; et videfur si cognosceret eas per earum essentias. — Sed contra, scientiaest assimiUitio ad scitum. Ergo quanto mcdium cognos- cendi est magis simile et unitum rei co- gnitae,tanto perfectius res per id cognos- citur. Sed essentia rerum creatarum ma- gis est unita eis quam essentia divina. Ergo perfectius cognoscoret res si sciret res per essentias earum, quam ex hoc quod scit per essentiam suum. 3. Sed dicendum quod perfectio scien- tiae non consistit in unionemedii cogno- cendi ad rem cognifam, sed magis ad co- gnoscentem. — Sed contra, species rei ([ua! est in inteUectu, secundumquod ha- l)et esse in eo, est particulata; secundum autem quod comparaturad scitum, habet rationem universaUs, quia est simiUtudo secundum nafuram communem, ct non secundum conditiones particulares ; et tamen cognitio quai est per illam spe- ciem, non est singularis, sed universalis. Ergo cognitio magis sequitur relationem speciei adrem scitam quam ad scientem. 4. Prseterea, propter hoc improbatur a Philosopho, Ub. I Metaphysic. , comm. vi et XXV, opinio Platonis quam habuit de ideis, quiaposuit formas rerum naturales existere sinc matcria. Sed muUo magis sunt sine maferia si sunt in intellectu di- vino, quam si essent extra ipsum; quia inteUectus divinus est in summo imma- tcriaUtatis. Ergo muUo magis inconve- niens est ponere ideas in inteUectu di- vino. 5. Praeterea , Philosoplms improbat opinionem PUitonis de ideis per hoc quod i(lca^ posita^ a Platone non possunt nec generare nec generari, et ita sunt inuti- les. Sed ideae, si ponanfur in mente di- vina, non generantur, quia omne genc- quod non. Quia scicntia Dei est perfectis- rafum cst composifum; similiter nec ge- sima. Sedpcrfectior est cognitio qua' ha- bctur de re per essentiam ejus, quam qua* habefur per ejus similifudincm. Krgo Deus non cognoscit res per suas similitudines, sed magis pcr essenfias earum; et ifa similitudines rerum, quae dicuntur idca^ non sunt in Dco. ^l. Sed diccbafur (piod Dcus scit res pcrfecfius cognosccns eas per esscntiam ncrant, quia, cum gcnerafa sint compo- sita, et generantia sint similia generafis, cfiam oporfct generantiacssc composita. Ergo inconveniens est ponero ideas in menfe Dci -. 6. Ifem, Dionysius dicit in cap. vii Dc divinis 7ionii)iilms, § ii, Pat. cjrxc. Int. t. III, col. 870, quod Deus noscit exis- tentia cx non existentibus, et non co- suam, qua) est similitudo rerum, quam gnoscit res secundum ideam. Sed ideae ' (In octo articulos divisa.) Codd. non lialtenl : « Primo onini (punitur, utrum sint idea^; 2" utrum sint plure.s ideaj ; 3° utrum ad speculativam vel practicam cognitio- nem spectent; 4° utrum iden" in Deo sint ; 3° utrum matoria prima liaheat ideam iu Deo ; 6° ulrum onmium uon cntium in Ueo idea sit ; 7" ulrum accidentium sint idea? in Deo; 8° utrum singularium ideai sinl in Deo. * Sic A, B, C, D. — Edit. : « Divina. » Qa^ST. II [, DE VERITATE, ART. J. 3S7 iiou ponuntur ad aliud in Deo, nisi ut per eas cosrnoscantur res. Erg-o ducitur a causa universali, nisi causa uni- Kleffi non versalis sit propria vcl appropriata. Sed sunt in mente divina. omnes particulares efTectus sunt a Deo, 7. Praiterea, omne exemplatum est qui est causa universalis omnium. Ergo proportionatum suo exemplari. Sed nulla oportet quod sint ah eo secundum quod est proportio creatura^ ad Deum, sicut est causa propria uniuscujusque, vel ap- nec finiti ad infmitum. Ergo in Deo non propriata. Sed hoc non potest essc nisi potest esse exemplar creaturarum; ergo, per rationes rerum proprias in ipso exis- cum ideae sint formae exemplares, videtur tentes. Ergo oportet in eo rationes rerum, quod ideae rerum non sint in Deo. idest ideas, existere. 8. Praeterea, idea est respectu cognos- Prseterea, Augustinus dicit in lih cendi et operandi. Sed illud quod non potest deficere in cognoscendo vel ope- rando, ad neutrum regula indiget. Deus est hujusmodi. Ergo etc. 9. Praeterea, sicut unum in quantitate Piget me dixissc duos . Dc esse orditie : mundos : sensihilem, et intelligihilem, non quin hoc verum sit ; sed quia hoc dixi tanquam ex me, cum tamen a philo- sophis dictum sit ; et quia modus isle lo- facit a?qualitatem, ita uiuim in qualitatc quendi non est consuetus iii sacra Scrip- facit simiUtudinem, ut dicitur in V Meta- physic., comment. xx. Sed propter diver- sitatem qua- est inter Deum et creaturam, creatura nullo modo Deo potest esse sequalis, vel e converso ; nec in Deo est ali- qua similitudo ad creatin^am. Cum crgo idea nominet similitudinem rei , videtur quod rerum idea? noii sint in Deo. 10. Praeterea, si ideae sunt in Deo, hoc non erit nisi ad producendum creaturas. Sed Anselmusdicit in Monolog., cap. xxxi, al. XXX, nonproculafin.,/^«^./r^/.t.CL VIII, col. 183 : (( Satismanifesfumest,in Verbo, perquod facta sunt omnia, similitudines ' rerum non esse, sed simplicem essen- tiam. » Ergo etc. 11. Praeterea, Deus eodem modo co- gnoscit se et alia ; alias sua scientia mul- tiplex et divisihilis esset. Sed Deus se ipsum non cognoscit per ideam. Ergo nec alia. Scd conira, Augustinus dicit in lih I)e Civitate Dei: v Qui negat idcas esse, in- fidelis est, quia negat Filium esse. » Ergo etc. Prffiterea, omne agens per intellectum habet rationem sui operis apud se, nisi ignoret quid agat. Sed Deus est agens per intellectum, et non ignorans quid agit. Ergo apud ipsum sunt rationes rerum quae ideae dicuntur. Praeterea^ sicut dicitur in II P/n/sic., tres causae incidunt in unam ; sciliccteffi- ciens, finalis, formalis. Sed Deus est causa efficiens et finalis rerum. Ergo et est causa formalis excmplaris ; non enim po- test esse forma quae sit pars rei. Ergo clc. Praeterea, etrectus parlicularis non pro- tura. » Sed mundus intelligihilis nihil aliud est quam idea mundi. Ergo verum est ponere ideas. Praeterea, Boetius dicit dicit in III De ronsolatione, metro ix '\ loquens adDeum : (i Tu sancta superno Ducis ah exemplo, Pulchrum pulcherrimus ipsc mundum mente gerens. » Ergo et mundi, et om- uium quae in mundo sunt, exemplum est in Deo ; et sic idem quod prius. Praeterea, Joann. i, 3, dicitiu- : Quod factum cst, in ipso vita crat; hoc est, quia, ut Augutinus dicit, tract. I In Joan., a med., omnes creaturae sunt in mente divina, sicut arca in mente artificis. Sed arca in mente artiflcis est per suam si- militudinem et ideam. Ergo omnium re- rum ideae suntin Deo. Praeferea, speculum non ducitin cogni- tionem aliquorum, nisi eorum similitu- dines in eo resplendeant. Sed Verhum in- creatum est speculum ducens in cogni- tionem omnium crcaturarum, quia eo Pater se et omnia alia dicit. Ergo in eo sunt similitudines rerum omnium. Pra;terea, Augustinus dicit in VI Dc Trinitatc, cap x, quod Filius est ars Patris plena omnium rationum viventium. Sed rationes illae nihil aliud sunt quam idea?. Ergo etc. Praeterea, secundum Augustinum, du- plex est modus cognoscendi res ; scilicet per essentiam, ct per similitudinem. Sed Deus non cognoscit rcs per earum essen- tiam, quia sic cognoscunfur solum illa quae sunt in cognoscente per sui essen- tiam. Eigo, cum scientiam de rebus ha- beat, ut ex praedictis, praeced. quaest. pa- ' (( Non esse eorum similitudinem, sed veraia simplicem que essentiam. » Vatvol. lal. t. LXIII, coil. 738, ToO 388 QTL^EST. 111. llE VEHITATE, ART. I. tet, relinquitur quod sciat res per earum similitudines ; et sic idem quod prius. Respondeo dicendum quod, sicut dicit Augustinus in lib. LXXXlll Qu3estio)uim, qua?st. xLvi, ideas latinepossumus dicere species, vel lormas,ut verbum ^ ex verbo transfcrre videamur. Forma autem ali- cujus rei potest dici tripliciter. Unomodo a qua formatur res, sicut a forma agentis procedit effectus formalio. Sed quia non est de necessitate actionis ut effectus pertingant ad completam rationem formai agcntis, cum frequenter deficiant, ma- xime in causis squivocis ; ideo forma a qua formatur aliquid non dicitur esse idea vel forma. Alio modo dicitur forma alicujus secundum quam aliquid forma- tur ; sicut anima est forma hominis, et figura statuai est forma cupri ; ct quamvis forma, qu;e est pars compositi, vere di- catur esse illius forma^ non tamen con- suevit dici ejus idea ; quia videtur hoc nomen « idea » significare formam sepa- ratam ab eo cujus est forma. Tertio moilo dicitur forma alicujus illud ad quod ali- quid formatur; et hac est forma exem- plaris, ad cujus similitudinem aliquid constituitur ; ct in hac significatione con- suetum est nomen ideae accipi, ut idem sit idea quod forma quam aliquid imitatur. Sed notandum quod aliquid potest imitari formam aliquam dupliciter. Uno modo exintentione ageutis; sicut pictura ad hoc fit a [)ictorc ut imitetur aii(|ucm cujus figura depingitur : aliquando autem cst pnedicta imitatio per accidens pra^er intenlionem, et a casu ; sicut frequenter pictores faciunt imaginem alicujus, de quo non intendunt. Quod autem imitatur aliquam formam a casu, non dicitur ad illam formari, quia ly « ad » videtur im- portare ordinem ad finem ; uude, cum exemplaris, vel idea, sit ad quamformatur alicpiid ; oportel quod formam exemi^la- rem vel ideam alicjuid imitetur per se, iion pcr accidens. Videmus etiam (juod a]i(|ui(l propter finem dupliciter ope- ratiir. Ino modo ita quod ipsum agens delerminat sibi fuiem, sicut est in omni- biis ageutibiis per intellectiim : aliquando auiem agenti determiuatur flnis ab alio |)rincipali agente ; siciit patet iii motu sa- gitta', (jua? movetur ad finem detenTiina- fiim, sed hic tinis determinatur ei a pro- Jiciente ; et similiter operatio uatur;e,qua' est ad determinatiim finem, pr«supponit inlellectum^ praestituentem finem natura? et ordinantera ad fiiiem illumnaturam, ra- tione cujus omne opusnatura' dicitur esse opus intelligenticE. Si ergo aliquid fiat ad iinitationem alterius per agens quod non determinat sibi finem, non c^ hoc forma imilata habebit rationem exemplaris vel idea^ ; non enim dicimus quod forma ho- minis generantis sit idea vel exemplar ho- minis generati ; sed solum lioc (licimus quando agens propter finem determinat sibi finem ; sive illa forma sit in agente, sive extra agentem ; dicimus enim formam artis in artifice esse exemplar artificiati ; et similiter etiam formam qua" est extra artificem, ad cujus imitationem artifex aliquid facit. Ha^c ergo videtur esse ratio idea", quod sit forma quam aliquid imi- tatur ex intentione agentis, qui deter- minat sibi finem. Secundum hoc ergo patet quod illi qui ponebant omnia casu acciderc, non po- tcrant ideam ponere. Sed ha^c opinio a philosophis reprobatur ; quia quai sunt a casu, non se habent eodem modo nisi ut in paucioribus : natura? aiitem cursum videmus semper eodem modo progredi, aut ut in pluribus. Similiter etiam secun- diim eos qui posuerunt quod a Deo pro- cedunt omnia per necessitatem'' natura', non per arbitrium voluntatis, non pos- sunt poni ' ide* : quia ea qua* ex neces- sitate natura' agunt, non pra^determinaut sibi finem. Sed hoc esse non potest; qnia omnequodagit propterfinem,sinondeter- minat sibi finem, determinatur ei finis ab aliquo superiori; et sic aliijiia causa erit eo superior : quod non potest esse ; quia omnes loquentes de Deo intelligunt eum esse causam primam entiiim. Et ideo IMato refugiens Epicureoriim opinionem, qiii ponebant omnia a casu accidere, et Empedoclisetaliorum quiponebantomnia accidere ex necessitate natura^, posuit ideas esse. Et hanc etiam rationem po- nendi ideas, scilicet pivedcfinitionem operiim agendorum, innuit Dionysius in cap. V De divinis iiominibus, § viii, Pnt. ffiwc. lat. t. IM, col. 8:i3, dicens : (( Exemplaria dicimus in Deo existentium rationes substantificatas, et singulariter pivTexistentes : quas theologiapra^defini- tioiies vocat, et divinas et bonas volun- tates existentium pra^determinativas et * Sic A, B, C, I). — Ii(iit. omittiint : « Vcr- l)Uin ex. » - C.ocld. : « I'oiierc ideas. » QU^.ST. ITf, l)K YRRITATK, XWT. T. 389 effectivas : secundum quas supersubstau- autcm est inconveniens quod ex aTio ini- tiaiis essentia omnia pra^definivit et pro- materiaTitatem acquirant, in quo sunt ; duxit. » Sed quia forma excmpiaris vel unde in intelTcctu nostro forma; rerum idea Tiabet quodammodo rationcm finis, naturalium immateriales sutit. Unde in- et ab ea accipit artifex formam qua aj:;it conveniens est ponere ideas rerum natu- si sit extra ipsum ; non est autem con- ralium esse per se subsistentes ; non est venieus ponere Deum agere propter flnem alium a se, et accipere aliunde, unde sit sufflciens ad agendum ; ideo non possu- mus ponere ideas esse extra Deum, sed in mente divina tantum. Ad primumergo dicendumquodperfec- tio cognitionis potest attendi vel ex parte cognoscentis, vel ex partc cogniti. Quod ergo dicitur quod perfectior est co- gnitioqua^estperessentiamquamqua^per similitudinem, intelligendumest ex parle cogniti. Tllud enim quod per se ipsum est cognoscibile, est per se magis notum quam iTIud quod non cst cognoscibile ex se ipso, sed solum secundum quod est in cognoscente per sui siniilitudinem. Et hoc modo non cst inconveniens ponere quod ratio pra^dicta. autcmi inconveniens ponere eas in mente divina. Ad quintum dicendum quod idese exis- tentes inmcnte divina non suntgenerata',, nec suntgenerantes, siflatvisin verbo,sed sunt creativa? et productivairerum ; unde dicit Augustinus in Tib. LXXXill Quses- tlo)iam, quifist. xlvi ante med. : (( Cum ipsai neque orianturneque intereant; se- cuiidum cas tamen informari dicituromne quodoriri etinterire potest. » Necoportet agens primum in compositiono esse si- mile generato ; oportet autem hoc de agente proximo ; et sic ponebat Plato ideas esse generationis principium pro- ximum ; et ideo contra ipsum procedit res creataesint minus cognoscibiles quam essentia divina, quffi per se ipsam est co- gnoscibilis. Ad secundum dicendum quod ad spe- ciem, quee est medium cognoscendi, re- quiruntur duo : scilicet reprsesentatio roi cognitae quai competit ei secundum pro- pinquitatem ad cognoscibiTe ; et esse spi- rituale vel immateriale, quod ei competit secundum quod Tiabet esse in cognos- cente; unde per speciem quffi est in intcl- Tectu, melius cognoscitur aliquid quam per speciem quae est in subjecto, quia est immaterialior; et similiter melius cognos- citur aliquid per speciem rei quae est in quia non potest non esse, non indigetes- mente divina, quam per ipsam ejus esseii- sentia quae sit aliud quam suum esse ; ita, liam cognosci possit; etiam dato quod quia non potest deficere in cognoscendo (Jssentia rei posset esse medium cogno- vel operando, non indiget aliaregulaa se scendi, non obstante materialitate ipsius. ipso : sed propter Tiocnon potest deflcere, Ad tertium dicendum quod in cogni- quia ipse est sui ipsiiis rcgula ; sicut tione est duo considerare : scilicet ipsam propter hoc non potest non esse quia sua naturam cognitionis; et haec sequitur essentia est suum esse. Ad sextum dicendum quod inlentio Dionysii est dicere quod ipse non cognos- cit per ideam acceptam a rel)us, veT hoc modo quod diversimode res per ideam cognoscat ; uude alia translatio loco Tiu jus dicit : (( Neque per visionem singulis se immittit. » Unde per hoc non concluditur omiiino ideas non essc. Ad septimum dicendum quod quamvis non possitesse aliqua proportio creaturae ad Deum, tamen polest esse proportiona- litas ; quod in praecedenti ([uaestioue, art. II, expositum est. Ad octavumdicendum quod sicutDeus, speciem secundum comparationem quam Tiabet ad intellectum in quo est; et de- terminationem cognitionis ad cognitum, et Tisec sequitur relationem speciei ad rem ipsam : unde quanto est similior species rei cognitae permodum repraesentationis, tantoestcognitio determinatior; etquanto magis accedit ad immaterialitatem, quse est naturacognoscentis inquantum hiijus- modi, tanto efflcac>us cognoscere facit. Ad quartum dlcendum quod Tioc est contra rationem formarum naturaliiim quod ex se ipsis immateriales sint ; non Ad nonum dicendum quod in Deo non est quantitas dimensiva, ut secundum eam a^qualitas attendi possit ; sed est ibi quantitas per modum intensivae qualita- tis ; sicutalbedo dicitur magna, quia pcr- fecte attingit ad naturam suam. Tntensio autem alicujus formae r^spicit modum habendi formam illam. Quamvis autem aiiquid Dei dcrivetur ad creaturam , nulio tamen modo potest concedi quod creatura habeat aliquid per modum ilium quo habet illud Deus : et quamvis aliquo modo con- cedamus esse similitudinem iiiter crea- MOO OU-^ST. III, DEYERITA~E, AKT. I ET 11. turam et Deum, nullo tamen modo con- ratione; quia magis est unum quod est cedimus ibi esse aqualitatem. uimm utroque modo, quam quod altcro Ad decimum diceudum quod intentio illorum tautum; et sic non sunt iu eo Anselmi est dicere, ut patet inspicienti plures ratioues, sive ideae. verba ejus, quod in Verbo non sit simi- 4. Praterea, miilosophusdicit inY 3/e- litudo sumpta a rebiis ipsis, sed omnes taijlnjs., com. viii : « Quod omnino est rerum forma:^ sunt sumptae a Yerbo ; et ideo dicit quod Yerbum uon est simiiitudo rerum, sed res sunt imitationes Verbi. unum non potest separari ueque intel- lectu, neque tempore, neque loco, neque ratione; et maxime in substantia. » Si Unde pcr hoc non removetur idea ; cum erj^-o Deus est maxime unum, quia est idea sit f(jrma quam aliquid imitatur. Ad undccimum dicendum quod Deus eodem modo cognoscit se et alia, si acci- piatur modus cognitionis ex parte co- gnoscentis : non autem si accipiatur ex parte rci cognitae ; quia natura quai a Deo coguoscitur, non est idem secundum rem cum» eo:unde multiplicitas in ejus essentia sequitur. ARTICULUS II. Utrum tiecessarlian sit ponere plures ideos. Secundo qua?ritur ulrum sit ' ponere plures ideas ; et videtur quod non. Quia ea quae essentialiter dicuntur in Deo, non minus sunt vera iu eo quam illa qua' di- cuntur in ipsu personaliter. Sed plurali- tas persoualium proprietatum inducit jjluralitatem personarum, secundum quas Deus dicitur Iriuus. Cum ergo ideae sint essentiales, quia sunt conmiunes tribus persoiiis; si sint plures in Deo secundum pluralitatem rerum, sequitur quod non solum sint tres persona» in ipso, sed iufi- nitai. -2. Sed dicendum quod idea*, non sunt essenliales, sed sunt ipsa cssentia. — Sed coulra, bonitas et sapientia el po- tentia Dei sunt ejus cssentia, el dicuntur lamen essentialia attributa. Ergo et idea', quam\ is siut ipsa essentia, possunt dici essentiales. 3. Pra^terea, quidquid Deo attribuitur, debet ei nobilissimo modo attribui. Sed Deus est principium rerum ; ergo debet poni in eo omne illud quod ad nobilifa- maxmie ens; non potest separari ratio- ue; et ita idem quod prius. o. Prailerea, si plures siut idea*, se- quitur eas esse ina'quales; quia una idea continebit esse tautum, alia autem esse et vivere, alia vero insuper intelligere ; secundum (juod res cujus est idea, in pluribus assimilalur Deo. Cum ergo in- conveniens sit in Deo aliquam ina^quali- tatem ponere, videtur quod uon possunt esse in eo plures idea^. 6. Pra^terea, in causis materialibus est status ad uiuim primam materiam, et in efficientibus et flnalibus. Ergo et in formalibus est status ad unam formam primam. Sed cst status ad ideas; quia ut (licit Augustinus in hb. LX.VXlll Quxs- tionuni, qua^st. xlvi a med., idea^ suut l)rinci[tales forma-, vel raliones rerum. Krgo in Deo noii est nisi una tantum idea. 7. Sed dicendum quod quamvis sit una prima, tamen ideai dicuntur [)lures secundum diversos respectus ipsius. — Sed coiitra, non potest dici quod idea? multiplicentur secundum respectum ad Deum in ([uo sunt ; quia estunus; neque sccundum respectum ad ideata, secun- dum ([iiod siint in [)riina causa, quia in ea sunt uniim^ ut Dionysius dicit cap. v iJc dirin. ?ioniin. § viii, Pat. yroec. lat. t. 111, col. 8:23 : nec [)er respectum ad ideata, secundum quoJ in [uopria natura existunt; quia sic res idcata3 suut tem- [)()rales, idea' vero sunt a'ternai. Ergo nuUo modo per respectum formai prima' possunt idea; dici plures. 8. Pra^terea, nullarelatio quae est inter Deum et crcaluram est iii Deo, sed iu tem [>rincii)ii [^ertinet, in summo. Scd crcatura tantum. Scd idea vel exemplar urtitas est hujusmodi ; quia omuis virtus iinita ])lus est iufiuita quam multiplicata, ut (licitur in libro l)e causis , pro- [)os. XVII. Ergo iu Deo est summa uni- las; ergo uon solum est unuin re, sed importat relationem Dei ad crealurain. Ergo ista relatio iion est in Deo, sed iii creatiira. Cum ergo idea sit in Deo ; per hujusmodi respectus ideae multiplicari uon possunt. ' Sic A, U, {], I». — K(iit. : « utruin sit necf^s- sariuin ponero pjurosideas. » QU^.ST. 111, DE VERITATK, ART. II. :J91 9. Prceterea, iutellectus qui pluribus intelligit, cst compositus, et transiens de uno in aliud. Sed liaec u diviiio intel- lectu sunt procul. Gum ergo idese sint rationes rerum, quibus Deus iutelligit ; videtur quod non sunt plures ideaj in Deo. Sed contra, idem secundum idem non est natum facere nisi idem. Sed Deus fa- cit multa diversa. Ergo non secundum eamdem rationem, sedsecundum plures, causat res. Sed rationes quibus res pro- ducuntur a Deo, sunt idese. Ergo etc. Item, Augustinus dicit in lib. LXXXIII Qugsstiomwi, qudt^st. xlvi, a med. : « Res- tat ut omnia ratione sint condita ; ncc eadem ralione bomo qua equus ; hoc enim est absurdum cxistimari. » Sin- gula igitur propriis sunt crcata rationi- bus ; ergo suut plurcs ides. Praeterca, Augustinus dicit in Epis- tola ad Ncbridium, epist. ix, olim cxv, quod sicut inconveniens est dicere quod eadem sit ratio anguli et quadrati; ita inconveniens cst diccrc quod cadem sit ratio in Deo hominis et hujus hominis. Ergo plures rationes ideales sunt in Dco. Pra^terea, Ilebr. xi, 3 : Fide crcdimus aptata esse sxcula verbo Dei, ut ex inci- sihilibus visibilia fierent. Invisibilia autem phiraliter appellat species ideales. Ergo sunt plures. Preeterea, idese a Sanctis significantur nomine artis et mundi, ut patet ex auc- toritatibus inductis. Sed ars plurahtatem quamdam importat; est enim collectio prseceptorum ad unum finem tcndentium ; et similiter est mundus, cum importet collectionem omnium creaturarum. Ergo oportet ponere plures ideas. Respondeo dicendum quod quidam ponentes Deum per intellcctum agcre, et non ex necessitatc naturw, posuerunt eum habere intcntioncm unam tantum, scilicet creatura; in univcrsali; sed crea- turarum distinctio facta est per alias causas : dicunt enim, quod primo Deus condidit unam intelligentiam, qua^ pro- duxit tria, scilicet animam, orbcm, et aliam intelligentiam ; et sic progredien- do, processit pluralitas rerum ab uno primo principio ; et secundum hanc opi- nioncm csset quidem in Deo idea, sed una tantum totius creaturae, toti ^ com- munis; sed propriaj idcai singulorum es- scnt in causis secundis ; sicut et Diony- sius narrat in v cap. De divinis nomini- bus, § IX, Pat.grxc. lat. t. III, col. 823, quod quidam Clcmens philosophus po- suit principalioraet -exemplaria inferio- rum esse. Sed hoc stare non potes^j quia si intentio aliciijus agentis feratur"^ ad aliquid unum tantum, prajter inten- tionem ejus erit, et quasi casuale, quid- quid sequatur, quia accidit ci quod est I)rincipaliter intcntum ab eo; sicut si aliquis intcnderet facere aliquod triangu- latum, praeter intentionem cjus esset quod esset magnum vel parvum. Cuiii- bet autcm communi accidit speciale con-/ tentum sub co ; undc si intcntio agcntis est ad aliquod commune tantum, prae- ter intentionem cjus csset quod quali- tcrcumque dcterminaretur pcr aliquod speciale; sicut si natura intenderet ge- ncrare solum animal, praetcr intentio- n(;m naturai esset quod generatum esset homo vel equus. Unde si intcntio Dci operantis respiciat tantum ad creaturam in communi, tota distinctio creaturai ca- sualiter accidet. Inconveiiiens est autem dicere quod sit per accidens per compa- rationem ad causam primam, et sit per se per comparationem ad causas secun- das : quia quod est per se, prius est eo quod est per accidens ; prius autem cst comparatio alicujus ad causam primam quam ad causam secundam, ut patet in libro De causis; unde impossibile est quod sit per accidens respectu causffi pri- mae, et per se rcspectu secundae ; potest autcm accidere e converso ; sicut vide- mus quod ea quce sunt casualiter quoad iios^ sunt Deo praecognita, et ordinata ab ipso. Unde necesse est dicere quod tota distinctio reruin sit praedefinita ab eo. Et ideo necesse est poncre iii Deo singulo- rum proprias rationes , et ita plures ideas. Modus autem pluralitatis sic accipi po- test. Forma enim in intellectu potest csse dupliciter. Uno modo ita quod sit principium actus intelligendi, sicut for- ma, quae est intelligtMitis inquantum est intelligens ; et haec cst similitudo intel- lecti in ipso. Alio modo ita quod sit ter- miniis intelligendi ; sicut artifex intelli- gendo excogitat formam domus; et cum ' Sic B, C, D. — A turarum communis. » munis. » « Toti universilati crea- - Edit. : « Toti enti com- '^ Sic codd. exemplaria. » Edit. Principaliora entia •.m UU.-EST. 111, m YERITATE, AllT. II. illa forma sit excogitaia per actum intel- ligeudi, et quasi per actura effecta, non potest esse prlncipiura actus intelligendi, ut sit priraura quo intelligatur ; scd raa- gis se habet ut iutellectum, quo iutelli- gens alifiuid operatur. Nihilorainus ta- meu fornia prsdicta est secundura quod intelligitur : quia per formam excogita- tam artifex intelligit quid operaudum sit ; sicut in intellectu speculalivo videraus quod species qua intellectus inforraatur ut intolligat actu, est priraura quo intel- ligitur ; ex hoc autem quod est effectus in actu, per talem forraam operari jara po- test forraando quidditates rerura et cora- ponendo et dividendo; unde ipsa quiddi- tas forraata in intellcctu, vel etiara com- positio et divisio, est quoddara operatura ipsius; per quod taraen intellectus venit in cognitionera rei exterioris; et sic est quasi secundura quo intelligitur. Si au- tera intellectus artificis aliquod artificia- tura ])roduceret ad similitudinem sui ip- sius, tuncquidera ipse intellectus artiticis esset idea, non quidem ut est intellectus, scd inquantura intelleclura. In his autera quaB ad imitatiouera alterius producun- tur, quaudoque id quod alterura iraitatur, perfecte imitatur ipsum ; ct tunc intellec- tus operantis i)r;econcipiens forraara opc- rati, habet ut ideaui ipsara forraam rei imitata;, prout cst illius rei iraitats : quaudoque vcro quod est ad iraitationem alterius, uon pcrfecte imitatur illud; et tuuc intelleclus opcrativus non accipit formam rei imitata; absolute ut ideam vel exeraplar rci operanda? ; sed cum proportiouedeterminata, secundura quam exeraplatura a i^rincipali excraplari dcfi- ceret vel imilarelur. Dico ergo quod Deus pcr intellectura orania oj^eraus, orania ad siinilitudiucra essentia? suaiproducit ; unde essentia sua est idearerura; nou quideni ut essentia, sed ut est intellecta. Hcs autera creatae non perfecte imitantur divinam essentiam; undc essentia nt)u accipitur absolule ab intellcctu divino ut idea rerum; sed cura proportione creaturae deuda' ad ipsam di- vinam essentiam, sccuudura quod deficit ab ea, vel iniitatur cani. Divcrsa' autcm res diversimode i[)sam iniitautur; et una- qua-que secunthuu propriuui niodura suura, cura unicuiciiu', sit propriura, esse (lislinctura ab altera: el idcn ipsa diviua essentia, cointellectis diversis proportio- nibus rerura ad eam, est idea uniuscu- jusque rei. Unde, cum sint diversae re- rura proportiones, necesse est esse plu- res ideas; et est quidera una oraniura ex parte essentiae; sed pluralitas invenitur ex parte diversarura proportionura crea- turarura ad ipsam. Ad priraura ergo dicendum quod pro- prietates personales ideo inducunt dis- tinctionera personaruni in divinis, quia ad invicem oppouuntur oppositione rela- tionis; unde proprietates non oppositw non distiuguunt personas, ut coraraunis spiratio, et patcruitas. Ideae autera, et alia essentialia attributa, non habeut ad invicera aliquam oppositiouem; et ideo non est simile. Ad secundum dicendum quod non est simile de ideis et essentialibus attributis : atlributa enim essentialia non habent ali- quid de principali intellectu suo praeter essentiam Crcatoris; unde etiam nouplu- riticantur; quamvis secundum ea Deus ad creaturas comparelur, prout secundum bonitatem dicimus bonos, secundum sa- pientiara sapientes; sed idea de suo prin- cipali intellectu habet aliquid aliud prader essentiara, in quo etiam completur for- maliter ratio ide*, ratione cujus dicuntur pluies ulesi : nihilominus tamen secuu- dura quod ad essentiara pertinent ', nihil prohibet essentiales dici. Ad tertiura diceudum quod pluralitas ratiouis quandoque rcducitur ad aliquam divcrsitatem rei ; sicul Socrates et Socra- tes sedens differunt ratione; et hoc redu- citur ad diversitatcm substantia" et acci- dentis ; et similiter homo et aliquis homo ratione differuut; et ha^c dilferentia redu- citur ad diversitatem formae et materia', quia genus sumitur a matcria, difPeren- tia vero spccifica a forraa; unde talis dif- fcrentia secuudum rationem repuguat maxiraai ■ unitati vel siniplicitati. Ouan- doque vero difTereutia secundura ratio- ncra non rcducitur ad aliquara rei diver- sitatera, scd ad unitatem rei, quae est di- vcrsiraodc intelligibilis ; et sic ponimus pluralitatem rationum in Deo, unde hoc uon rcpugnat niaxima' unitati, vel sim- plicitati. Ad quartum dicendum quod Philoso- phus appellat ibi ratioucra defiuitionem ; in Deo autem non est accipere plures ra- ' Al. : « pertinet. » .VI. Iiic et infra : « maAima. QTLEST. III, DE YERITATE, ART. II ET III. '.m tiones quasi definitiones, quia nulla ra- tionum illarum esscntiam divinam com- prehendit; et ideo non est ad proposi- tum. Ad quintum dicendum quod forma quai est in intellcctu Iiabet respectum duplicem : unum ad rem cujus est, alium ad id in quo est. Ex primo autcm res- pectu non dicitur aliqualis, sed alicujus tantum : non enim materialium cst forma matcrialis, ncc sensibilium scnsibilis. Scd secundum alium respeclum aliqualis di- citur, quia scquitur modum ejus in quo est; unde ex hoc quod rerum naturalium quaidam aliis perfectius divinam esscn- ARTICULUS III. Utrum ad practicam vel spccidativam co- gnitio)ie/n sjjcctentipsai iclese. — I part.,^ qusest. XV, art. iii. Tertio quauitur utrum ide* pcrti- iieant ad speculativam cogiiitioncm, vcl practicam taiitum ; et vidctur quod tan- tum ad practicam. Qmo., ut dicit Augus- tinus in lib. LXXXIII Qq., qu. xlviii, idcai sunt forma? rerum principales, sc- cundiim qnas formatur omnc quod oritur aut intcrit. Scd sccundum speculativam tiam imitantur, non scquitur quod ide* cognitionem niliil formatur. Ergo spccu- sint insquales, sed ina^qualium. lativa cognitio non habet ideam. Ad sextum dicenduin quod una prima 2. Sed diccndum quod non solum ha- forma, ad quam omnia reducuntur, est bent idcai rcspectum ad id (juod oritur ipsa essentia divina sccundum se consi- derata ; ex cujus consideratione divinus intellectus adinvcnit, ut ita dicam, diver- sos modos imitationis ipsius, in quibus pluralitas idcarum consistit. Ad scptimum dicendum quod ideai pluriflcantur secundum diversos respcc- tus ad res in propria natiira existentes; nec tamen oporteVquod, si rcs sunt tcm- porales, illi rcspectus sint temporales; quia actio intellcctus, etiam humani, se extendit ad aliquid etiam quando illud non est, sicut cumintcUigimus pra-terita. aut intcrit, scd ctiam ad id quod oriri aut intcrirc potest, ut ibidem Augusti- nus dicit ; et sic idea se habet ad ea qu*. nec sunt, iiec crunt, nec fuernnt, tamen esse possunt ; dc quibus Dcus speculati- vam cognitioncm habet. — Sed contra, practica scientia dicitur secundum quam aliquis scitmodum operis, etiam si nun- quam operari intendit ; et sic dicitur practica esse pars mcdicinee. Scd Dcus scit modum operandi ca qua> potest facere, quamvis facere non proponat. Ergo ctiam dc cisDeushabetpracticam cognilioncm; Actioncm autem rclatio conscquitur, ut et sic utroquc modo idca ad practicam m \ Metaphi/s., com. xx, dicitur; unde cognitioncm pcrtinct. et respectus ad rcs temporalcs in intel- lectu divino sunt aitcrui. Ad octavum dicendum quod rclatio quae est inter Dcum et creaturam non est in Deo secundnm rem ; cst tamcn in Dco secundum intellcctum suum ; prout, scilicet, intelhgit respcctum rcrum ad essentiam suam; et sic respectus illi sunt in Deo ut intellecti ab ipso. Ad nonum diccndum quod idca non habet rationem ejus quo primo aliquid intclligitur, sed habet rationcm intcllecti in intellcctu existeiitis. Uniformitas au- tem intellectus sequitur unitatcm ejus quo primo aliquid intelligitur ; sicut uni- tas actionis sequitur unitatem forma; agentis, quai est principium ipsius ; unde, quamvis respectus intellccti a Dco sint multi, in quibus pluralitas idcarum consistit; quia tamen ilios omnes per suam essentiamintclligit, intellectus ejus non est multiplex, sed unus. 3. Prwterea, idca nihil est aliud quam exemplaris forma. Scd forma exemplaris non potest dici nisi in practica cogiii- tione, qiiia exemplar est ad cujus imita- tionem flt aliquid. Ergo idca^solum prac- ticam cognitionem respiciunt. 4. Praiterea, secundum Philosophum, practicus intellectus est eorum quorum principia sunt in nobis. Sed idea^- in in- tellcctu divino cxistcntcs sunt ideatorum principia. Ergo ad practicum int.ellcctum pcrtincnt, o. Prffiterea, omnes formae intellcctus vel sunt a rcbus, vel ad rcs; quae autem ad res, sunt practici intellcctus; quae vero a rebus, speculativi. Scd null*formffi in- tcUcctus divini sunt a rebus, cum nihila rebus accipiat. Ergo sunt ad res ; et sic sunt practici intcUcctus. 6. Praetcrea, si cst alia ideaintellectus practici,et aliaspeculativi iuDco, diversi- tas ista non potest esse per aliquid abso- lutum ; quiahujusmodi estunum tantum in Deo; nec per respectum idcntitatis, ut 394 OUJIST. III, DE VERITATE, ART. IIl. 