title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: In Zweden houdt zich de Oud-Scandinavische staatsinrigting veel langer staande dan in Denemarken. Één plan wordt hardnekkig door de Zweed- sche aristocratie vervolgd: Zweden moet met een ander rijk vereenigd zijn ; de Koning moet in dat andere rijk zijn verblijf houden; in Zweden moeten de Edelen regeren, en is de gelegenheid gunstig, dan moeten zij tegen den vorst opstaan en het Rijk ondėr elkander verdeelen. In zijn geheel - kan de aristocratie dit plan nooit verwezenlijken: De'Unie van Calmar. is haar werk, en brengt haar nader tot haar doel. Belangrijk is het, na te gaan hoe de boerenstand, door vrijheids- en vaderlandsliefde bezield, zich steeds verzet tegen die vereeniging met Denemarken, die inderdaad Zweden tot een Deensch wingewest vernederde; eerst onder Engelbrecht, later onder de drie Sturen, die wel is waar volksleiders zijn, maar in den schoonsten zin. Eindelijk verijdelt het Stockholmer bloedbad al de ver- wachtingen van den adel; de jongeling wiens leus is „door God en Zwedens 46 R P:AODOZY boerenstand!? verdrijft de Deenen voor altijd uit Zweden. Met minder kans van te slagen vat de adel zijn plan weder op, nu Sigismund den Poolschen troon beklimt; de vereeniging met dat rijk mislukt geheel en al. Maar de Wasa’s blijven geene volksvrienden, zoo als de Sturen steeds waren geweest. De magt der aristocratie klimt, en in de 173 eeuw heeft zij zoowel in Zweden als in Denemarken zulk eene hoogte bereikt, dat de overige standen tot een wanhopigen stap hunne toevlugt nemen. Nergens elders hebben de Stenden zelve -den representatieven regeringsvorm vernie- tigd; het valt ook te betwijfelen of dié wel het doel der Deensche en Zweedsche Stenden was: Zij wilden de aristocratie fnuiken; daarom ver- bonden zij zich met Frederik III en Karel XI; maar Frederik en Karel plukten alleen de vruchten dezer beide omwentelingen. Gaat de geschiedenis der Fransche communes na. Onder de APA en Carolingen staan Franken en- Galliërs tegen elkander over, als overwin- naars en overwonnenen. Onder de Capetingen gaat het verschil der volken over in het verschil der standen. Eene eeuw nadat de graaf van Parijs den troon had bestegen, vertoonen zich de eerste sporen van de vestiging der communes; de democratische geest, die zoo lang had gesluimerd, ontwaakt. De nieuwere wetenschap heeft de dwaalbegrippen, die men vroeger omtrent het ontstaan der communes koesterde, vernietigd, en aangetoond, dat deze ' hare vrijheid. geenszins aan de Koningen te danken hebben, — zoo als zelfs in een staatsstuk, de Fransche grondwet van 1814, is beweerd, — maar bijna alleen aan den moed en de volharding der wakkere burgers, die een nieuw leven schonken aan de municipaliteit, die vele steden onder het Romeinsche Keizerrijk bezeten hadden, en ‘die zij nooit geheel hadden verloren. Maar iedere stad moet een langen strijd voeren, geweld met geweld keeren, eer zij de municipale vrijheid, het republikeinsche zelfbe- stuur, het regt van vrede en`oorlog, volkomen bezit, en ten noorden der Loire wordt die strijd vooral tegen de bisschoppen en abten gevoerd , die heeren waren der meeste steden. . Dat daardoor de geschiedenis van iedere commune belangrijk wordt, als zij slechts door tijdgenooten uitvoerig is opgeteekend. niemand zal het ontkennen, die b. v, de geschiedenis van Laon, Reims en Vézelay uit Thierry's voortreffelijke verhalen kent. „Als men,” zegt deze groote meester, „als men oplettend de municipale omwen- REDEVOERING. 47 telingen der Middeleeuwen met de constitutionele omwentelingen van den nieuweren tijd vergelijkt, dan wordt men getroffen door eene zekere over- eenkomst, die deze beide groote bewegingen in haar geheel- en in haren loop aanbieden. Wanneer de politieke hervormingen der 12ie eeuw zich in een veel kleineren kring bewegen dan die der 18e en 19t, dan is - daarentegen: de beweging in de Middeleeuwen levendiger, en vormt meer een geheel, omdat al degenen die er toe medewerkten , tot dezelfde klasse behoorden, die slechts één belang, één plan hadden. Op dezelfde uitge- strektheid gronds -waar in onze dagen eene enkele revolutie genoegzaam is, waren er honderde noodig toen de communes werden gevestigd.” In de: geschiedenis van Florence is bijna geene enkele bladzijde of zij boezemt ons belang in. De Edelen moeten bukken voor de rijke burgers; deze op hunne beurt voor de lagere burgerklasse ; eindelijk barst de strijd uit tusschen de burgers en de heffe des volks, de Ciompi. Er zijn weinig geschiedwerken, die zóó geschikt zijn aan onzen tijd belang in te boeze- men, als het kleine werk dat Gino Capponi onder. den titel van Zumulto. dei Ciompi- schreef. Maar reeds genoeg voorbeelden, — en toch heb ik niet.eens gesproken van de Lombardijsche republieken, van de Vlaamsche demagogen, van de -~ Aragonesche constitutie, van Engeland — Engeland! Daar heerschen vrijheid, orde en welvaart; Engeland wordt door geheel Europa benijd; de Engelsche constitutie wordt overal als het schoonste model aangeprezen. Welnu, het is eene Middeleeuwsche, lang- zamerhand gewijzigd naar de behoeften van den nieuweren tijd. En in de ; Middeleeuwen was-zij misschien slechter, maar althans niet volmaakter dan die van menigen anderen staat. Het valt dus in het oog, dat de Midäelacuwitho geschiedenis eene menigte verschijnselen aanbiedt, die. aan ozs meer belang inboezemen dan zij aan onze voorouders. deden. -Den representatieven regeringsvorm, den strijd der standen en der partijen, het politieke leven in één woord, vin- den wij in de Middeleeuwen terug, en wij kunnen voordeel trekken uit de ondervinding van verscheidene eeuwen. Andere tijden, andere behoeften; er waren nu andere geschiedschrijvers noodig dan de vorige- eeuw had opgeleverd. 48 OR. P. A. DOZY In Frankrijk schonk voor een tijd de:-omwenteling van 89, en voor goed die van 30, aan den geschiedschrijver het allereerste wat hij noodig heeft: vrijheid van drukpers. Wat baatte het of vroeger een geschiedschrijver tot belangrijke resultaten gekomen was? Dikwijls mogt hij ze toch niet mede- deelen. Fréret las in eene openbare vergadering der Fransche Académie eene verhandeling over de vestiging der Franken in het Noorden van Gallië. Hij was de eerste die dit geschilpunt, waarover vóór hem zoo lang gestre- den was en na hem zoo lang gestreden werd, met juistheid beantwoordde, en de stellingen, die dat heldere hoofd in 1714 voordroeg, zijn thans axiomas in de wetenschap. En hoe werd hij beloond? Eene lettre de cachet zond hem naar de Bastille, waar hij zes maanden gevangen zat. Onder zulk cen bestuur kunnen geleerden folianten schrijven, maar aan vrij, wetenschappelijk onderzoek valt niet te denken. Fréret zette zijne studiën over de geschiedenis van Frankrijk niet voort; hij klom op tot de hoogste oudheid, tot de tijden die geene' geschiedenis hebben; en moge hij ook daar door zijne scherpzinnigheid hebben geschitterd, de geniale man, die zijn tijd eene eeuw vooruit was, zou meer nut hebben gesticht, -als hij had kunnen voòrtgaan op het ingeslagen pad, dan nu hij genood- zaakt werd zich te begraven onder Egyptische en Chinesche koningslijsten. Mogt ik kunnen zeggen dat thans, in het beschaafde Europa, niemand meer met gevangenis of ballingschap wordt gestraft, als hij de resultaten zijner historische studiën vrijmoedig mededeelt. Maar helaas! ik denk aan Napels, aan den uitstekenden denker die de Siciliaansche Vesper beschreef, aan den edelen man, dien ik trotsch ben mijn vriend te. mogen noemen. Zullen velen op Sicilië het voorbeeld van Amari volgen, en even vrijmoe- dig de gebeurtenissen der dertiende eeuw verhalen? — Den kerker of ballingschap hebben zij te wachten. Hebben de omwentelingen vrijheid van drukpers geschonken, zij hebben ook den historischen tact der denkers gescherpt; wat men onder zijne oogen zag gebeuren verklaarde het. verledene. Vergelijkt een Franschen geschiedschrijver met een Duitschen.. Waarom staat de laatste meestal lager dan de eerste, wanneer beiden overigens even vlijtig hebben gearbeid? Men antwoordt: Omdat bij de Duitschers oordeel en smaak dikwijls ont- breken. Wij geven toe, dat dit in zekere mate de zaak verklaart. Als REDEVOERING. >: 49 Schlosser en zijne leerlingen de eene helft van het materieel in den tekst plaatsen, én de andere helft in de noten; — hetgeen iemand tot de opmerking noopte, dat men de noten even goed als tekst zou kunnen lezen, en den tekst als noten; — als von Raumer ¿wee onderwerpen behandelt in één boek: de geschiedenis der Hohenstaufen en die der kruistogten; als dezelfde schrijver, in plaats van de geschiedenis op te vatten als een geheel, ze veřbrokkelt in verhaal eń verhandeling, door op vier deelen verhalende geschiedenis nog twee deelen te laten volgen met verhandelingen over den toestand van staat en kerk; — dan moet men zeker erkennen:, dit is gebrek aan oordeel en smaak. Maar dit is toch niet de eenige reden. Eene andere moet men daarin zoeken, dat het poli- tieke leven im Duitschland ontbreekt, of althans ontbrak. Waar dit het geval is, zal de historie veelal te bespiegelend, te onpractisch geschreven worden; zelden zal men in zulk een land een helder inzigt hebben in de beteekenis der feiten. Ziet von Raumers Inleiding! Wat is zij? Een geraamte zonder leven of beteekenis; in menig handboek is zulk een kort begrip der Duitsche geschiedenis‘ beter geleverd. Vergelijkt daarmede — ik wil niet eens een Fransch werk van den eersten rang noemen — verge- lijkt daarmede Capefigue’s Inleiding op het Leven van Philippe-Auguste ; zij geeft in weinige maar fiksche trekken, een helder denkbeeld van den toestand, waarin zich de maatschappij bevond, op het oogenblik dat de schrijver zijn verhaal begint. En hoe glijdt von Raumer heen over de merkwaardige geschiedenis der Italiaansche republieken, die dan toch met die der Hohenstaufen in veel naauwer verband staat dan die der kruistog- ten! Had hij ze ten minste als vijand geschetst, men zou er vrede meê hebben, want de geschiedschrijver moet vrij zijn in zijn oordeel; maar de oogen sluiten voor de gewigtigste bewegingen van den tijd, dat mag hij in geen geval. Nog op eene andere, maar toch gelijksoortige wijze, werkten de omwen- telingen op de historiographie. Wanneer de geschiedschrijver tijden heeft beleefd, waarin de hoogste belangen der maatschappij op °t spel stonden , zal hij zich dan dagen lang verdiepen in de beschouwing van een familie- wapen; van een zegel, van eene munt of van een penning? Zal hij, als het niet volstrekt noodzakelijk is, zijn tijd aan dingen besteden, die hulp- ` wetenschappen heeten, maar die men dikwijls juister parasitische planten - zou noemen? Want een. van beiden: òf men heeft geen regt begrip van geschiedenis, òf men -moet erkennen, dat de geschiedschrijver, eenige weinige gevallen uitgezonderd, die dingen gerust kan laten liggen voor hetgeen zij zijn. ; De groote geschiedschrijvers van onzen tijd zijn van die waarheid door- drongen, Er is een scherpe grenslijn getrokken tusschen het belangrijke en het onbelangrijke. Te regt zegt de voortreffelijke Hallam, waar hij van den strijd der Gentenaars met hunnen graaf Lodewijk spreekt: ,, Ik raad den beoefenaar det geschiedenis zich met deze gebeurtenissen bekend te maken, en met de bewegingen te Parijs, die daarmede in verband stonden. Zij behooren tot de eeuwige lessen der historie; want de onregtvaardige aanmatigingen der hoven, de toomelooze driften der menigte, de eerzucht der demagogen, de wreedheid der overwinnende factiën, zullen nooit ophou- den zich op gelijke of gelijksoortige wijze te vertoonen. Maar uit de oorlogsfeiten van dien tijd kan men bijna nooit iets leeren; zij kunnen naauwelijks te weinig tijd innemen bij onze historische studiën.” Gervinus gaat misschien -te ver, als hij, in het begin zijner „Innere Geschichte von Aragonien”, zegt, dat hij alleen de geschiedenis der constitutie zal nagaan, omdat onze tijd witsluitend daaraan behoefte heeft. Maar dat de historie thans anders behandeld wordt dan in de vorige eeuw; dat men vooral let op de geschiedenis des volks, niet enkel op die der Koningen en Edelen, op den toestand der maatschappij, op de ontwikkeling van het politieke leven, dat is een verblijdend verschijnsel,zen wij hebben het aan de groote gebeurtenissen sedert 89 te danken, REDEVOERING. 51 Zoo, Mijne Heeren, heb ik de gekozene stof behandeld, ofschoon niet uitgeput. Als men denkt aan al de moorden en gruwelen der terroristen, dan schijut het kleingeestigheid, het gemis van historische documenten te betreuren, die in dien tijd eene prooi der vlammen geworden zijn. Even- wel, het is een feit, dat ook de wetenschap toen zware verliezen heeft geleden. Maar eveń als de revolutie, in hare gevolgen , heilzaam werkte op de maatschappij, werkte zij ook heilzaam op de wetenschap. Beiden hadden behoefte aan een zuiverend onweder. ` Veel werd door den bliksem getroffen, wat een beter lot had verdiend; maar toen de donderbui had uitgewoed, was er ook veel gevallen, wat reeds lang had moeten vallen. Edelgroòtachtbare Heeren , Curatoren dezer Hoogeschool ! Bij eene plegtigheid als deze, brengt de spreker u gewoonlijk zijn dank toe, omdat hem, door uwe tusschenkomst, eene teer vereerende onder- scheiding is te beurt gevallen. Maar dubbelen dank ben ¿% u verschuldigd. Vooreerst dank ik u, even als allen die belang stellen in den bloei onzer Hoogeschool, omdat gij door daden hebt getoond, dat gij de geschiedenis als eene zelfstandige wetenschap beschouwt. Verder dank ik u, omdat gij mij zulk een schoonen en ruimen werkkring aanweest.. Ik gevoel dat mij nog veel ontbreekt; maar moed en ijver ontbreken mij niet. Met volhar- ding zal ik arbeiden, al mijne krachten zal ik inspannen, ten einde aan uw vereerend Vertrouwen te beantwoorden. Nog ligt mij iets op het hart, Edelgrootachtbare Heeren! Op onzė Academische bibliotheek laat de voorraad van geschiedwerken veel te wenschen over; de allernoodzakelijkste werken, die in de laatste vijftig jaren zijn uitgekomen, zoekt men er meestal te vergeefs. Gij stelt belang in den voortgang der wetenschap; gij wilt dat er aan onze Hoogeschool vlijtig gearbeid worde; gij wenscht dat daartoe de hulpmiddelen niet ont- breken. Als het van Ọ afhangt, zal het historische gedeelte onzer biblio- theek weldra rijker zijn. Ik voorspel het met vertrouwen. Hooggeleerde Heeren, zeer geachte ambtgenooten! Nu ik mij tot u wend, bevind ik mij in eene zonderlinge, en toch aangename verlegenheid. 7* 52 R. P. A. DOZY Immers, het is de gewoonte, dat de spreker tot ieder zijner leermeesters, tot ieder zijner vrienden en tijdgenooten het woord rigt. Wilde ik mij aan die gewoonte houden, dan zou de moeijelijkheid voor mij hierin bestaan, dat ik niet regt zou weten, wien ik xieź zou aanspreken. Want van verreweg de meesten uwer heb ik, sinds vele jaren, veelvuldige blijken van toegenegenheid en welmeenende vriendschap mogen ondervinden; velen onder U zijn mijne hooggeachte leermeesters. Vergunt mij dus, u allen om uwe voortdurende welwillendheid, uwe ondersteuning, uw onderrigt te verzoeken; duidt het mij niet ten kwade, wanneer ik slechts tot één uwer het woord rigt; tot éénen, die u aller achting in hooge mate geniet. , i Hooggeachte Bake! — Wat ik voor u gevoel is met zooveel eerbied en- bewondering vermengd, dat het mij vermetel zou schijnen, wanneer ik aan den keurigen kenner der Oudheid, aan den man, die sinds zoo vele jaren de roem is van ons Vaderland, den naam van vriend durfde geven. En toch hebt gij mij altijd, waar gij maar kondet, bijgestaan met raad en daad; oneindig veel heb ik aan u te danken; te zamen hebben wij onzen onvergetelijken Weijers, die voor u een vriend en voor mij een vader was, naar zijne laatste rustplaats begeleid; en toen Ž¿j mijn leidsman niet meer kon zijn, waart gij mijn gids; want zoo iemand er van overtuigd is, gij weet het, hoe voor iedere wetenschap een aantal grondbeginselen dezelfde zijn; zoo iemand ieder studievak op prijs stelt, mits het grondig worde beoefend, dan zijt gij het. En daarom schenkt gij ook uwe belang- stelling aan ons, jongeren; daarom moedigt gij ons»aan, als ons soms de moed ontvalt; daarom wijst gij ons vriendelijk en minzaam te regt, wan- neer wij dwalen uit jeugdige overijling. Maar ook wanneer wij strijden tegen vooroordeelen en tegen het verouderde, dan vinden wij in u een trouwen .bondgenoot; want terwijl gij, rijk in ońñdervinding, de feilen ver- mijdt, die aan onzen leeftijd eigen zijn, zijt gij met jeugdig vuur bezield voor alles, wat nuttig, goed, schoon en edel is, eischt gij verbetering waar verbetering noodig is. — Hoogvereerde! Blijf voor mij wat gij steeds waart. Dubbel aangenaam zal mij mijne nieuwe betrekking zijn, als zij den þand, die ons aan elkander verbindt, nog naauwer toehaalt. REDEVOERING. 53 Wel-Edele Heeren, Studenten aan deze Hoogeschool ! Nog weinige jaren van studie, dan zult gij optreden in de maatschappij ; uwe talenten en uwe kennis aanwenden ten nutte van °t Vaderland, en willens of onwillens, in meerdere of mindere mate, zult gij deel nemen aan den strijd der negentiende eeuw; ik had haast gezegd: gij moet er aan deel nemen, want in zulk een gewigtigen tijd kunnen geene edele krachten gemist worden. Immers, niet om minachtend neder te zien op het gewoel daar beneden, is de man geboren, ook niet om te zuchten en te weeklagen over rampzalige tijden, maar om te handelen, naar de uit- spraak zijner overtuiging, met vastheid van karakter. Is het noodig u, in een tijd als deze, aan té sporen tot de beoefening der geschiedenis; u aan te wijzen hoe zij krachtig er toe medewerkt om vastheid van overtuiging tẹ vormen; hoe, op het politieke terrein, de ondervinding van vele eeuwen eene betere leidsvrouw is dan afgetrokkene bespiegelingen, waarop men stelsels bouwt, die uit een vallen, zoodra ze worden toegepast? Is het noodig uit een te zetten, hoe het verledene het tegenwoordige verklaart, ons soms een blik doet slaan in de toekomst? Is het noodig te betoogen, dat men alleen door een naauwkeurig gebruik der bronnen tot waarheid kan geraken; is het noodig u op te.wekken tot zelfstandig onderzoek? — Neen, Mijne Heeren! Gij zelve zièt met leed- wezen dat, in ons. Vaderland, de kennis der geschiedenis te lang het eigendom van weinige ingewijden is geweest, terwijl zij het eigendom van velen had moeten zijn. . Jong en krachtvol, wilt gij dat daarin verbetering kome. Nog onlangs hebt gij getoond, dat gij belang stelt in de geschie- denis,. toen gij eene Commissie benoemdet, die, in plaats van een pro- gramma, eene schoone bijdrage leverde tot de kennis van Frederik Hendriks - glorierijken tijd. En wat is nu mijnetaak? Zalik u de geheele geschiedenis onderwijzen, zoo als ’theet; zal ik trachten, u een verbazend aantal namen, jaartallen en feiten in ’t hooft te prenten? — Voorzeker niet; want te regt schreef onze Bake: „De Universiteitsles is niet bestemd, om de plaats in te nemen van een der honderd en zooveel bestaande leerboeken.” Maar met u enkele tijdperken uit de bronnen te bestuderen, met u oorzaken en gevolgen na te gaan, u opmerkzaam te maken op ’t verband der gebeurtenissen, u te o R. P. A. DOZY REDEVOERING. toonen hoe de eene toestand zich uit den anderen heeft ontwikkeld, en op die wijze uwe liefde tot historie nog te verlevendigen, den historischen tact bij u te scherpen, — ziedaar wat ik als mijne taak beschouw. Om die naar eisch te kunnen vervullen, heb ik in de eerste plaats uwe toe- genegenheid noodig, waarom ik u dringend verzoek , gelijk ik u van de 1A ‘verzeker. IK HEB GEZEGD. REDEVOERING OVER VRIHEID, GRONDBEGINSEL DER STAATHUISHOUDKUNDE, UITGESPROKEN DEN 23ste MAART 1850, HOOGLEERAARAMBT BIJ DE REGTSGELEERDE FACULTEIT AAN DE HOOGESCHOOL TE LEIDEN, Door“ ` M”. -S V ESSERI N.G: EDEL-GROOT-ACHTBARE HEEREN CURATOREN DEZER HOOGE SCHOOL, WELËDELGESTRENGE HEÉR SECRETARIS VAN HET COLLEGIÉ VAN CURATOREN; HOOGGELEERDE HEEREN, ZEER GEËERDE AMBTGENOOTEN, EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DIT GEWEST. OF VAN DEZE. STAD EN DE BEDEELING DES REGTS IS TOEVERTROUWD, WELEERWAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST, WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN IN DE ONDER- SCHEIDENE FACULTEITEN, WELEDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL, 3 EN VOORTS GIJ ALLEN, VAN WELKEN RANG OF STAND, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHÊID VEREERT, ZEER GEWENSCHTE TOEHOORDERS! Het kan niemand meer verrassen of bevreemden, dat ik bij eene plegtige gelegenheid als de tegenwoordige, van deze plaats tot u spreke in de taal, waarin wij allen gewoon zijn te denken en onze gedachten te uiten. Ik behoef evenmin nog verontschuldiging, dat ik de eerste ben om van de aloude gebruiken der Vaderen ‘af te wijken, als ik aanspraak kan maken op de verdienste van het eerst in den strijd van nieuwe behoeften tegen oude vormen een -beslissend woord in de schaal te leggen. Doch, al ware ik de eerste geweest, ik zou die verschooning niet gevraagd, deze aanspraak mij niet aangematigd hebben. Ik had mij, bij de voorbereiding voor deze ure, slechts de vraag voor te leggen, welke de aard is van de betrekking , die ik heden aanvaard: welke eischen zij aan mij doet, -en welke rigting zij mij aanwijst. En het antwoord kon niet verre te zoeken zijn. : 8 58 ' ; S. VISSERING Ik schat de studie der Oudheid hoog om het onvergetelijke genot, dat zij hem schenkt, die haar kan liefhebben,:en omdat ik haar als het krachtigste middel beschouw, om nog in ons die zæłozæy&ġðıæ te werken, die harmonische ontwikkeling van geest en gemoed, waarvan de Ouden het geheim bezaten, gelijk den onnavolgelijken naam. ÆEn ik verklaar als mijne meening, dat de studie der oude letteren de eenige grondslag en het cemeùt van alle liberale studie is, zonder welke onze Hoogeschool haren eernaam van Universiteit zou mõeten verliezen, om dien van ambacht- school aan te nemen. Maar tegelijk betuig ik van oordeel te zijn, dat onze tegenwoordige maatschappij hare eigene behoeften heeft, die men niet mag gering achten uit eenzijdige voorliefde voor klassieke studiën. Wij mogen niet meer spreken van eene Republiek der Letteren. Wij moeten ons in de werkelijke wereld bewegen, met en voor haar leven en arbeiden: Waar de studie der Oudheid een levenwekkend element moet zijn ter ontwikkeling, daar make men haar niet tot een lastigen kluister , die den vooruitstrevenden geest terug houdt. Zij moet middel, zij kan geen. doel meer zijn. Oudtijds besteedde men veėl tijds en arbeids, en ook wel veel slaags, om de jongens op de schoolbanken slechte Latijnsche verzen te leeren maken. Men is het thans vrij wel eens, dat het school- uur op onze Gymnasiën beter besteed kan worden. Passen wij dit voor- beeld toe. Men poge niet langer in de taal der Romeinen begrippen uit. te drukken, die hun vreemd waren, en waarvoor zij geene woorden hadden. Onder de vakken van wetenschap, die het eigendom zijn van den lateren tijd, is de wetenschap van het maatschappelijke leven. Zij is opgegroeid uit en met de nieuwere maatschappij zelve: zij was onbekend in de oude: zij was er onbestaanbaar. De naam, dien zij van de school ontvangen heeft, OECONOMIA POLITICA — al geven wij een oogenblik toe, dat hij gelukkig ontleend is aan eenen klassieken taalvorm — is noch den auteur : der ITIOAITEIA, noch dien van den OIKONOMIKOE AOTOF, noch dien der TIOAITIKA ingevallen, omdat geen hunner behoefte had aan zulken naam, om een zelfstandig denkbeeld onderscheidend uit te drukken., En indien men Rome’s grooten eclectischen wijsgeer, die zoo gaarne'de gele- genheid waarnam, om met zijne Grieksche studiën te pronken, de vraag had kunnen voorleggen, wat očzovóuiæ morez beteekende, hij zou PANS NEN E REDEVOERING. 59 waarschijnlijk evenzeer verlegen gestaan hebben als bij de vraag, wat- mén onder eene nvgoszépn te verstaan had. ° Ik ben er eenigzins op voorbereid , Mijne Hoorders! hier tieniiteiik te ontmoeten. Hetis een vooroordeel (zegt men), door de Economisten van den lateren tijd (niet zonder eenige zelfverheffing) verspreid, dat de geboorte der Economie eerst van het midden der vorige eeuw zou dagteeke- nen. Plato, Xenophon, Aristotelès, Cicero mogen al geen Traité d Econo- mie Politique geschreven hebben, toch zijn juist hunne zoo even genoemde schriften rijk aan wenken en opmerkingen over den oorsprong der rijkdom- men, over nuttigheid en waarde van zaken, over den aard van het geld, over: productieve en improductieve consumtie, die den besten Economist waardig zijn. Ik zal mij hierop niet verdedigen met het gezag van Say, Cherbuliez, Macculloch, Rau, of wie daar meer hetzelfde gezegd -heeft , wetende, dat tegenover deze namen andere namen van misschien weinig minder autoriteit gesteld kunnen worden, eù dat er zelfs meer dan één. boek geschreven is, om tegenover hunne ontkentenis eene bevestiging te stellen. Ik- wil evenmin doen opmerken, dat op zich zelve staande ver- schijnselen of verspreide denkbeelden nog niet tot het bestaan van stelsel of beginselen mogen doen besluiten, omdat dit bewijs ex absentia niets beteekent, zoolang het bewijs ontbreekt, dat niet nog te eeniger tijd een handschrift met een volledig compendium van staatshuishoudkunde uit het stof der eeuwen en der bibliotheken kan worden opgedolven. i. Maar ik heb een vaster bewijs in de geheele geschiedenis der. De Ouden kenden de wetenschap van het- maatschappelijk leven des volks en der volkeren niet, en zij konden haar niet kennen, omdat zij de Gods- dienst der liefde niet hadden, omdat zij de ware vrijheid niet bezaten , omdat zij den arbeid niet eerden. Ik moet het onnoodig achten, voor eene Vergadering als deze, wat ik daar zeide, breedvoerig te verdedigen. Doch welligt wenscht gij eenige opheldering over de` beteekenis dezer woorden, en ik geef ze te liever, omdat- zij mij geleidelijk op het onderwerp mijner rede brengt, hetwelk ik aldus zou wenschen te formuleeren: »De wetenschap van het maat- n schappelijke leven , of (om den korteren en meer gebruikelijken naam te ; g* 60 ; S. VISSERING v bezigen) de staathuishoudkunde leert, dat waarachtige vrijheid de eenige „n voorwaarde is van het welzijn van elken burger en van het bestaan der „n maatschappij.” Met andere woorden: ik wensch te spreken Over VRIJHEID, HET GRONDBEGINSEL DER STAATHUISHOUDKUNDE. Toen de Heere Jezus gezegd had: v Heb uwen naasten lief als uzelven,” werd hem gevraagd, wie is mijn naaste? -En hij antwoordde met de gelijkenis van eenen barmhartigen Samaritaan, die eenen Jood in zijne ellende te hulpe kwam. Dat was der gansche Oudheid een nieuw gebod, voor wie het woord vreemdeling altijd gelijkluidend was geweest met vijand. Gelijk de Joden tot in de dagen hunner vernedering toe met minachting nederzagen op de volken. (t Ovn) op de Grieken, gelijk zij met éénen schimpnaam allen noemden, die niet van hun geslachte waren, zoo verdeelde de Griek, zoo Plato zelf, het geslacht der menschen in Hellenen en Bar- baren, aan het laatste woord de beteekenis hechtende van al wat laag, gemeen, rúw, onmenschelijk en den Hellenen vijandig was. Bij- het fijnst beschaafde volk der Oudheid (van Sparta behoef ik niet te spreken!) werd de vreèmdeling, die niet reeds: slaaf was, toch weinig beter dan slaaf geacht. Wilde hij te Athene vertoeven, hij werd er — tegen betaling van het onteerende hoofdgeld — geduld, omdat hij goed genoeg was, om een of ander bedrijf uit te oefenen, des zich de vrije burger zou geschaamd hebben. Het volkenregt der Ouden was het regt des sterksten; geheel het oude statenstelsel berustte op het beginsel van roof: berooving van vreemden, berooving van vrienden: Athenė ging. verloren, toen het de bijdragen der bondgenooten verloor. De geschiedenis der: Romeinen is die van éénen doorloopenden krijg met de geheele bekende werèld. - Van den - oorsprong af waren zij veroveraars, om niet veroverd te worden, en ‘het - onverbiddelijke v caeterūm censeo Carthaginem deléndam esse” was niet anders dan de onvermijdelijke keuze tusschen te zijn of 'niet te zijo. Het denkbeeld van vrijheid loste zich op in ` het denkbeeld meesterschap. En niet anders was de verhouding der ingezetenen van dènzelfden staat onderling. Vrij zija was in het staatsleven, tot- de heerschende klasse te behooren, in het maatschappelijke, geen slaaf zijn. “Verder iof hooger REDEVOERING. 61 “reikte het begrip niet. — Maar neen! ik bedrieg mij: vrij zijn beteekende nog iets anders: ongeveer hetzelfde wat het sedert de emancipatie voor den neger in West-Indië beduidt, die onder vik ben vrij” verstaat vik behoef niet. te werken.” De arbeid, dat was iets verachtelijks, iets vernederends voor den vrijen burger, alleen goed voor den slaaf, den heloot, den vreem- , deling. De vrije burger leefde van den buit, dien hij gewonnen, van den arbeid der slaven, die hij gekocht of geroofd had, en voor ’t overige op kosten van ‘den staat- De vrijheid van den Atheenschen burger bestond in het regt, om tooneelvoorstellingen bij te wonen, volksfeesten mede te vieren) in de geregtshoven te zitten, op de markt de redenaars te hooren, en — voor dat alles door den staat betaald te worden. Schoot de schat- kist daarbij te kort, dan was het middel om in hare behoeften te voorzien een strooptogt in den vreemde, of, wat nagenoeg op ’tzelfde nederkwam, eene kolonie, of anders de plundering van dezen of genen vermogende onder de burgers zelven. De vrijheid van den Romeinschen burger was het regt, om mede ten oorlog te trekken, de veroverde landerijen te deelen en dagelijks, in krijg en vrede, zijn rantsoen brood te ontvangen. De geheele inwendige geschiedenis van Rome, tot het zich uitgeput in de handen der Caesars gaf, is die van eenen oorlog tusschen twee natiën, én om de heerschappij, én, meėr nog, om het bezit der landerijen. Onder deze eindelooze twisten kon de persoonlijke vrijheid en veiligheid des bur- gers geene ruimte vinden. Daar dacht men trouwens ook niet aan. In Cicero’s dagen was men in de straten van Rome niet zeker voor den dolk van gehuurde moordenaars, of het zwaard van openbare vijanden. Nooit heeft de wet den Romeinschen burger voor proscriptie of confiscatie bevei- ligd. Wat zeg ik? de wet zelve achtte (en dit regt gold te Athene als te Rome) den burger zoo gering ,' dat zij hem met zijn gezin verpandde. Tot in familieleven heerschte hetzelfde stelsel. De paterfamilias alleen was vrij — en willekeurig meester over zijne vrouw, zijne kinderen, zijne slaven, zijn vee en zijne goederen. Dit was zeker eene andere vrijheid, Mijne Hoorders! dan die ons de borst doet zwellen; die den burger beveiligt tegen elk geweld, en hem zijne zelfstandige plaats verzekert in het midden van zijne gėlijken. -En hoe ware het 'nu mogelijk, dat in eene maatschappij, waar geweld en 62 So VISSERING roof de eenige middelen van bestaan voor den staat en voor den staats- burger waren, de wetenschap van het maatschappelijke leven wortel kon schieten, die naspoort, door welke middelen het welzijn der geheele maat- schappij en dat van elk harer leden tevens het best bevorderd wordt; die als middel daartoe aanwijst de onbelemmerde ontwikkeling van aller ver- mogens ten eigenen, en daarmede ten algemeenen nutte; en als- eerste voorwaarde hiertoe stelt zelfstandige en volstrekte vrijheid voor ieder, vrij- heid van denken, van spreken, van handel en wandel, van arbeid ! Hoe het bewustzijn dezer edele vrijheid levendig geworden is; hoe deze heerlijke boom ontkiemd en opgewassen is, en loot bij loot heeft. uitge-. schoten; hoe het bewustzijn zich eindelijk tot wetenschap: gevestigd heeft, leert de geschiedenis. Volgen wij hare vingerwijzing. Sparta en Athene en Macedonië en Syrië en Egypte en Afrika verloren hun bestaan, om opgelost te worden in het Imperium Romanum. En het kon niet anders. Dat juist het kroost van Romulus eindelijk de heerschappij over de aarde en de zeeën verkreeg, beteekent hier niet. Van eene enkele wending van het krijgsgeluk had het misschien afgehangen , dat de` nazaten van Lucumo of Porsenna, van Pyrrhus of Philippus dien scepter zouden gevoerd hebben. Maar, ’t zij de overheerscher, kwam uit het Oosten of „uit het Westen, onvermijdelijk was het, dat de eindelooze krijg, die de Oudheid verscheurde, -zijne beslissing zou vinden in de overheersching van alle volken der aarde door het magtigste. En deze orde van zaken, eens gevestigd, hield stand ondanks de innerlijke zwakte en het bederf in dat Imperium, — tot een geheel nieuw menschenras uit onbekende wil- dernissen kwam opdagen, bij millioenen door millioenen gevolgd, om de oude maatschappij omver te storten, en op hare puinhoopen eene nieuwe maatschappij, met andere begrippen, andere zeden, andere behoeften en andere instellingen te stichten. Het Romeinsche rijk werd gesloopt; iedere nieuwe horde die aanstroomde, scheurde er een brok af. Eindelijk nam het de wijk naar het Oosten, om daar eenen tijd lang nog een afgekocht en ʻafgebedeld leven in echt Oostersche geesteloosheid- voort -te slepen: Europa was het eigendom der nieuwe volken. De hoofdtrek van het Germaansche element, dat van nu aan zou heer- era REDEVOERING. 63 schen, was zelfstandigheid, achting voor den persoon, waardeering der „persoonlijke vrijheid. Met bewondering merken wij op, met hoe onover- treffelijke juistheid reeds de groote geschiedschrijver, die zijne landgenooten het eerst op de dreigende overstrooming voorbereidde, die beginselen doet uitkomen, welke schier op dit oogenblik nog de Europesche maatschappij beheerschen. ~Bij hen wordt- de vrouw (zegt Tacitus) door de plegtig- heden des huwelijks zelve gewaarschuwd, dat zij is de gezellinne des mans in lief en leed, om in krijg. en vrede hetzelfde met hem te dragen en te onderstaan.” — ~Bij hen (zegt hij) hebben’ de vaders niet de vrije beschikking over wie hun geboren worden, en de goede zeden vermogen daar meer dan elders de goede wetten.” Dan weder: ~vSlaven zijn er, maar zij gebruiken ze niet op onze wijze tot allerlei huiswerk. De heer vordert van hen, als op zijn grond gezeten, een maat graans, een stuk vee, of een kleed. En zoo ver gaat de onderwerping.” Het klinkt bijkans of de Romein de Capitularia van de Karolingen had geraadpleegd. Maar het meest en het warmst spreekt- hij over de fiere vrijheid. der Germanen, die geenen meester duldden. ~Hunne koningen kiezen zij uit de roęm- ruchtigsten, hunne aanvoerders uit de braafsten. En de koningen hebben geene onbeperkte of willekeurige magt. Over geringe zaken beraadslagen de aanzienlijken; over belangrijke allen. In hunne volksvergaderiņgen neemt elk, gewapend, plaats, waar hij verkiest. Dan spreekt ieder, en vindt gehoor naar mate van zijn ouderdom, zijn aanzien, zijn oorlogsroem , zijne zeggingskracht, meer door den invloed der overreding dan door magt om te bevelen. In dezelfde vergaderingen worden de- misdaden beregt en gestraft. Daar worden ook de regters verkozen, -die langs de dorpen rondgaan om regt te spreken, door een honderdtal mannen uit het volk begeleid, om hun gezag bij te zetten en te rade te zijn.” Wij hebben ons misschien te lang met deze beginselen opgehouden: Daarentegen kunnen wij eenige eeuwen stilzwijgend overspringeńí, eeùwen die er verliepen, eer de zwervende stammen zich tot volken gevormd, en ieder zijne blijvende plaats ingenomen hadden. Het tijdvak wordt besloten met de vetrijzing van Karel de Groote, eenen man, wiens gelijke noch de oude, noch de nieuwe geschiedenis kan aanwijzen; vinderdaad groot (zegt u Bilderdijk) in alles wat een vorst een groot man maakt, en aan wien de 64 S. Wij zijn nu gekomen tot het eerste: groote feit in de ontwikkeling der Europesche maatschappij — het Leenstelsel. Volgens het krijgsregt der Germanen was de overwinnaar meester van het veroverde land, met al wat daartoe behoorde. Deels eigende zich ieder der krijgers bij schikking of loting eene streek gronds toe: °t geen dan allodium heette. Voor het groot- ste gedeelte bleef de veroverde grond zonder onmiddelijken heer, en werd dan als domein van den Vorst beschouwd. Deze landen gaven de Vorsten aan hunne krijgsgenooten in leen uit. Dat waren de feuda. :Tegen het bezit en genot van dat land verbonden de leenmannen zich tot trouw en hulp in oorlog en vrede jegėns den leenheer. Oorspronkelijk waren de feuda (gelijk natuurlijk was) alleen aan den persoon, en stierven met hem af. Allengs werden zij erfelijk. De groote leenmannen gaven hunnerzijds wederom gedeelten van hun feudum in acãterleen uit onder gelijke verbind- tenis van houw en trouw. Zoo was het leenstelsel inderdaad een maat- schappelijk stelsel, dat nog heden in alle landen van Europa, meer of min, zijne sporen gelaten heeft. Maar de magt der vasallen werd langzamerhand -| È k K 1H i REDEVOERING. 65 grooter ten koste van den leenheer; zoodat velen zich eindelijk van het verband losmaakten, en zich tot souvereinen opwierpen, meestal om met elkander in onophoudelijken oorlog te leven, uit welke oorlogen eindelijk na menigen wisselenden kans, het tegenwoordige Staten-stelsel van Europa geboren is. Dat deze oorlogen niet ten slotte, als in de Oudheid, op de vestiging van een algemeen Imperium uitliepen, had zijne oorzaak in den ingeboren zin voor vrijheid, die steeds den overwonneling bleef bezielen en door den overwinnaar geëerbiedigd werd. Alles bleef bij hetzelfde, behalve, dat de veroveraar op gelijke wijze het land aan zijne krijgsmakkers in leen uitgaf, die wederom na verloop van tijd op hunne beurt naar de onafhankelijkheid streefden. Een ander beletsel tegen de vestiging van een Imperium was de opkomst der Gemeenten. Deze opkomst der Gemeenten is de tweede uitstekende trek in de staathuishoudelijke geschiedenis van Europa. Ofschoon de Germanen geene slavernij kenden, als die de oude wereld bezoedelde, en, naarmate zij over Europa voortdrongen, het Christendom den bodem van dit onkruid hielpen zuiveren, hadden zij toch de onder- scheiding tusschen vrije en eigen lieden. De eersten waren zij zelven , de veroveraars, de meesters krachtens het regt des oorlogs. De anderen waren de:overwonnelingen, de opgezetenen van den veroverden grond. Zij waren slaven, niet van den meester, maar van den grond des meesters. Dit was de oorspronkelijke, eenige en eenvoudige onderscheiding van het personen- regt. Doch onder het verloop van tijd ontwikkelde zich meer verdeeling ` en afgrading. Onder de Vorsten en hunne Pairs (de erfelijke Leenheeren - en Vasallen) vormden zich de vrije mannen (de eigenaars. van allodiale goederen) als eene bijzondere klasse, die zich later, toen eenigen en allengs meerderen uit de eigen lieden, door vrijgeving, afkoop of gemengd huwe- lijk vrije lieden werden, van deze onderscheidden door den naam van adel en door voorregten. aan dien naam verbonden, b. v. vrijdom van belasting. De vrije lieden betaalden schot en lot en bleven veelal zailla- bles et corvćables à merci, z66, dat hun toestand feitelijk nog weinig verschilde van dien der eigen lieden, uit welke zij gesproten waren. Doch allengs ontstond er weder in deze klasse een merkelijk verschil tusschen de bewoners van het platte land en hen, die het burgerregt in geslotene 9 66 S. VISSERING gemeenten verkregen. De gemeenten groeiden op. tot steden onder den, onderlingen naijver der Vorsten en Heeren, die het belang van zulke vereenigingen van vrije lieden in hun gebied tot vermeerdering hunner inkomsten en van hunne magt leerden kennen: deels ook uit het besef der vrije mannen zelven, dat zij door zamenwoning en onderlinge hulp kracht wonnen om de verworvene vrijheden te bewaren. Toen nu de lange strijd tusschen leenheeren en vasallen begon, waren zij reeds aan- zienlijk genoeg om gewigt in de schaal te leggen, en, beurtelings door dezen en door genen aangezocht en met regten en privilegiën begiftigd, behaalden zij in °t eind het meeste voordeel uit dien kamp, en wonnen er eene schier volstrekte onafhankelijkheid bij. Doch een ander verschijnsel trekt onze aandacht. Naast de edelen en de burgers is nog een derde stand opgewassen, om zich eindelijk boven beiden te stellen — de Geestelijkheid. Het Christendom had bij de Ger- manen niet moeijelijk ingang gevonden. Zijn hooge ernst paste aan het karakter dezer volken beter dan de kinderachtigheden van het verouderde - Heidendom. Die innigheid des geloofs vond meer sympathie in hun gemoed dan de redekunstjes der Byzantijnsche beschaving. Die leer der REDEVOERING. 67 _ gelijkheid van alle menschen als kinderen van éénen Vader vond weerklank in hun eigen vrijheidminnend hart. Daar kwam nog iets bij. De Chris- telijke kerk in het Romeinsche rijk kwam den vreemden indringers ten halve te gemoet. Hare eigene oeconomische inrigting had eene treffende over- ` eenkomst met het germaansche electief regeringsstelsel; en beide hielpen elkander de wereld veroveren. — Bij de verdeeling van den buit bekwam ook de kerk haar deel, dat zij wèl wist te bewaren en te vergrooten. Zoo werd zij een zelfstandig, rijken magtig ligchaam: te magtiger, omdat zij overal ééne en dezelfde was en alom haren invloed deed gelden, zonder dien te zien afsluiten door staatsgrenzen of verbreken door oorlogen. En weldadig was haar invloed en rijkdom.. Bij haar vond de onderdrukte bescherming, de behoeftige lafenis, de kranke genezing, de vreemdeling huisvesting, de ongelukkige troost. Zij was het brandpunt van Christelijke liefde en geloof en tegelijk de stille wijk van kunst, wetenschap en, be- schaving. Maar van het oogenblik, dat zij zich magtig begon te gevoelen, sinds zij naar rijkdom trachtte om te genieten, naar aanzien om te schit- teren, naar invloed om te heerschen, was in-dat schoone ligchaam de kiem des verderfs gelegd. In de kloosters drong weelderigheid in de plaats van zelfverloochening. Studie week voor onkunde, en de geestelijke stand werd de toevlugt voor luiheid en domheid. Nu moest het volk, dat geenen eerbied en liefde meer voor zijne herderen kon gevoelen, door dwang in ontzag gehouden worden. Vanhier ten laatste het natuurlijke verbond tusschen het wereldlijke en het geestelijke gezag tegen de gemeente , die zich krachtig genoeg begon te gevoelen om beider dwingelandij te weerstaan. ; 4 KE En nu daagt voor onze oogen de Hervorming. — De hervorming in de kerk bragt in het maatschapgelijke leven des volks en der volken eene volslagene omwenteling mede, waaruit -het Protestantisme oprees als de zegepraal dér individuëele vrijheid. 'Tot de strijd tusschen verdrukking en vrijheid toe, voegt zich in den nieuwen plooi.. Monopolie is het tooverwoord, dat alle geesten beheerscht. Al het goud naar eigen land te doen stroomen; dezen of genen handel alleen te bezitten; eenen nationalen tak van nijverheid voor zich alleen te bewaren , door alle . middelen, zelfs door doodstraf te dreigen aan den werkman, die zijn vaderland zou willen verlaten om zijn bedrijf elders uit tè oefenen; zich in gilden af te zonderen, niet meer tot onderlinge hulp; maar tot wering van mededingers, — ziedaar de nieuwe vormen, waarin die strijd zich gedurende de twee jongste eeuwen openbaart. Zoo zijn wij, M. H., tot onzen leeftijd afgedaald. Behoef ik u te herinneren, hoe de laatste dagen der vorige eeuw het tijdpèrk openden van eene nieuwe maatschappelijke omwenteling? Tk spreek hier niet alleen van de Fransche Revolutie en van hare misbruikte leuze: Vrijheid, Gelijk- heid en Broederschap. Zij was ééne schrede in dezen grooten ommekeer. Zij hief het onderscheid der standen op en schonk aan het geheele volk de vrijheid, welke tot nog toe alleen den bewoners der steden — en noode! — gegund was. Zij verbrak de monopoliën , joeg de gilden uiteen en verhief alle ingezetenen des lands tot burgers met gelijkheid voor de wet. Maar ziehier, naast dit feit, andere feiten, niet minder gewigtig ! Aan gene zijde van den Oceaan verrijst een nieuw volk, dat de banden , waarmede het moederland de kolonie omklemd hield, verscheurt, en het koloniale stelsel is in zijne grondvesten geschokt. In dat moederland zelf reiken eenige eenvoudige mannen, een timmerman, een barbier, een spin- ner, elkander de hand, om het vermogen der nijverheid door de toepassing REDEVOERING. 69 . der stoomkracht en der machinerie millioenen malen te vermenigvuldigen. Elders weder heeft de wetenschap zich eene nieuwe baan gebroken. De natuur wordt in. hare diepste geheimen doorwroet en doorgrond. Eene meedoogenlooze kritiek slaat de hand. aan al het bestaande.. Eene vermetele philosophie schijnt zich voor te nemen de wereld om te scheppen. En onder al deze denkers en vorschers naar de natuur der dingen is er één, die, in stille afzondering zijne eigene studiën volgende, de natuurlijke wetten naspoort van het maatschappelijke leven, en onderzoekt, door welke. middelen de rijkdommen der natiën verkregen en de welvaart der burgers vermeerderd wordt; hij breekt met even onverbiddelijke hand de lucht- kasteelen der empirie als de dwalingen der praktijk af, om in de plaats daarvan zijne wetenschappelijke theorie op onwrikbare beginselen te grond- vesten.. Zijne leer is, van'het oogenblik dat hij ze heeft verkondigd, de - uitspraak des' meesters, die met overtuiging door duizende leerlingen verspreid wordt. Het is — gij hebt het reeds lang geraden — de stichter der Economische school, voor wien ik geene schoonere lofspraak zou kun- nen vinden dan deze woorden van eenen franschen geschiedschrijver: v Adam Smith a réhabilité le travail.” Adam Smith heeft den. arbeid in zijne eer hersteld! De eenvoudigste beteekenis dezer woorden is, dat hij de halfheid der theorie van de Phy- siocraten, die geen ander voortbrengend vermogen erkenden dan den grond, aanvulde; dat hij de eerste was die leerde, hoe ook de ‘arbeid, en deze het meest, de bron van volksrijkdom is; dat hij de wetten van de ver- deeling van den arbeid openbaar maakte; dat hij bewees, hoe ook het bewaren, verwerken, overbrengen en verdeelen van voorwerpen vruchtbare arbeid is; dat hij voor de vrije mededinging in den arbeid de baan opende. 