title: De lex Frisionum, uitgegeven en toegelicht door Dr. Karl Freiherr von ...
creator: Wulemar, Saxmund
text: Bij het ontbrekeu van eeu handschrift blijfl de uitgaaf va« 172 OVER DE ZAMENSTELLING Herolb , Tan 1557 (1), voor ons de eenige bron tot kennis van den oorspronkelijken tekst. Of hij nu dezen tekst ontleend heb- be aan een uit Fulda herkomstig handschrift , of wel aan een van elders bekomen , is geheel onverschillig tegenover de vraag , of er uit zijne uitgaaf niet iets omtrent den vorm van dit hand- schrift is op te maken ? Dat het benevens het Friesch ook het Saksisch en Thuringsch volksregt beratte, schynt meer dan waar- schijnlijk, omdat Herold in zytie uitgaaf deze op elkander deed Tolgen , en midden in dit laatste , p. 128 der HfiBOLo'sche uit- gaaf, uitspraken van "Wlemarits , door verplaatsing , verdwaald zijn, die blijkbaar achter de Lex Frisiomim behooren. Deze sloot het handschrift en de additiones vormden den inhoud der laatste bladzijden, blijkens de vroorden : kaec hactemts , die aan het einde staan (2). Dat het handschrifl met de Lex Saxomim begon , duidt misschien het opschi ift : in Ckristi nomine (3) al- daar aan , dat bij de Lex Angliorum et fFerinortim en bij de Lex Frisionum niet herhaald vrordt Dit handschrift was daar- enboven voor deze drie volksregten het eenige dat den uitgever ten gebruike stond ; sporen van vergelijking van andere hand- schriften vindt men hier nergens , vfaot de kantteekeningen op bl. 124 , 128 , 145 zijn niets anders als verbeteringen des uitge- vers van den tekst, dien hij afdrukte. Slechts een voorbeeld. Bij de Lex Angl. et JFerin. , Tit. YII , § 2 , las hij in zijn handschrift : Si autem nec filiam non habuit , soror ejus etc. Dit scheen onverstaanbaar en Herold zoekt den zin te herstellen door bij te voegen: non redundat; dan gaf het zin. Had hij een handschrift gehad , dat non uit liet hij had het zeker anders aangcwezen , en het is mij onbegrijpelijk hoe juist Mfrxel deze opmerking als een bewijs heeft kunnen aanvoeren voor het ge- bruik van meer handschriften (4). Integeudeel toonen die aanteekeningen , dat Herold met eene zekere naauwkeurigheid ziju handschrift afdrukte en niet eigen- willig verauderde of verbeterde , maar zich hield aan den tekst dieu hij roud. Dit wordt ook berestigd in deandere volksregten, niet alleen in die , bij weike hij waarschijnlijk meer handschrif- (1) Originum et germanicarum antiquitatum libri y p. 131 — 148. (2) Dit hlijkt ook daaruit , dat dan een fragment van de Lex Burg. vblgt, dat zeker niet aan denzelfden codex kan ontleend «ijn. (3) Evcnzoo bij Herold bij de Lex Salica en de Lex Bipnaria ; in nomine Domini bij de Lex Baiuwar. (4) Lex Angl et Werin., p. 4 , n». 2. van de Lex Frisionum. 173 ten bezat en bij welke bij dus op zijiie wijze (1) den tekst van bet eene handschrift aanvulde en yerbeterde uit dien yan het andere > om een tekst te krijgen die alles bevatte en zoo correct mogelijk was , maar rooral wordt dit beyestigd door de vergelij- king yan zijne uitgaaf der Lex AngL et Werin , met de lezin- gen yan het eenig bekende handschrift by Mebkel (2), waarbij wij deze yerschillende lezingen opmerken : T. II , § 1 , ant cum X juret , handschrift : aut si negaverit cum Y juret. * YI, § 12, yulititiuuam L sol. componant , handschrift: uulitiuam L sol. componat. si filium non habuit , handschrift : si filium habuit. debuerunt , handschrift : debuerat. mancipia , » mancia. murenas , » murenulas. Si nec filium nec filiam , handschrift : Si filium nec filiam. dicunt son , handschrift : dicunt sonest. rhedo dicunt , » rhe do dicunt. simililer et in fredam solid. LX similiter de femina , handschrift . sim et in fredam sol. LX sim de femina. » TIII , § 9, juret debito solus , handschrift: juret de debitao solus, terwijl deze § geplaatst is achter Tit. IX, § 1. » XI , § 1 , cum ea tulit , handschrift : cum ea tulerit. » XYIII , » qui ea , handschrift : qui eam , tervvijl weder de opeenyolging der bepalingen yan Tit. XI, §8, tot het einde , in het handschrift eene andere is. "VYij bemerken hier nergens eene afwijking die aan willekeu- rige yerandering doet denken; nu eens heeft het handschrift yan Hsbold eene betere (Tit. YII , § 1 en 3 , mancipia § 7) , dan ireder eene slecbtere (YII , § 6 , YIII , § 2) lezing gehad , som- tijds is misschien bij overschi ijving iets overgeslagen , b. y. II , § 1 , of uitgeyallen , YIII , § 9 , de voor debito , of ook wel een yerkortingsteeken slecht opgelost , YII » § 3 , debuerunt voor de- buerat , XI , § l , tulit yoor iulerit. Bij de Lex Saxonum treffen wij hetzelfde aan. Hier had Msbksl twee handschriften , die hjj aan zijn tekst ten grondslag »  » » 5 6, (1) Mebkel bij Pertz, Leges, III, p. 29. (2) Merkel gaf die op achlcr zijne uitgaaf der Lex Saxonum. 174 OVBR D£ ZAMENSTEJJJNG legde , en ook hier zyn de afwijkingen weinige en die nergens het karakter ran vfillekeurige verauderiug dragen. Uier is ook de tolgorde der bepalingen ofereenstemmend. De rergelyking echter der MsBXBL'sche uitgaven met die ran Herold leert ons aan den anderen kant , dat de verdeeling in titels en paragraphen in de Lex Saxonum wel geheel willekeu- rig is , en althans in deze handschriflen geene rubricae gevonden worden ; dat in de Lex Angl. et fftrin. de rubrieken : de alo- dibus , de furtis , de incendiis , de vi , de miooribus cansis , even- 200 in het handschrift gevonden worden als bij Hbrold , maar de OTerige wel ?an hem afkomstig ziju. Oferigens Terdient het opmerking , dat zoowel bij Hbbold als in het handschrift de Tolgorde der bepalingen Tan dit laatste Tolksregt is Terward. "VYat bij Hsbold voorop staat, slaat in den Codex Gorbejensis achteraan onder het opschrift Lex Thuringo- rum ; de judicia Wlbmabi , die op dit stuk bij Hbbold Tolgen en in het handschrift ontbreken , behooren bij de Lex Frisi- onum (1); de bij Hebold daarop volgende stukken staan in dit handschrift Toorop en wel zonder opschrift , als gehecht aan de Lex Saxonttm, zoodat men zelfs zou kunnen twijfelen of wel deze stukken tot de Lex Thuringorum behooren , bij welke zy «igenlijk alleen op gezag van Hebold gerekend worden , daar toch wel Libdbkbbog van dit volksregt geen handschrift gehad , maar alleen Herold's uitgnaf gebruikt heeft (2). Was het nu een verplaalst blad in Hebold's handschrift , hetwelk het eerste deel der Lex Thurinyorum en daarachter de judicia Wlekabi bevatte , dan volgden ook in waarheid . even als in het nog be- staande handschrift , de overige gedeelten (Tit. VII— XVIII bij Hsbold; I, de alodibus , tot het einde bij Merksl) onmiddelijk achter de Lex Saxomim zonder bepaald opschrift , en de naam Lex Tkuringorum behoort alleen aan het eerste gedeelte. Pan wachten de overige gedeelten nog een bepaald onderzoek en eene nadere toewijzing. Ik wil hier niet onderzoeken in hoever de inhoud dezer bepalingen , aan de Frankische volksregten ver- want y3), er toe leiden mag die eene andere plaats aan te (1) Dit heeft von Ricjithofbn voldoende aangetoond , p. 654. (2) Dit aan te wijzen tegenover Stobbe, Deutsche Rechtsq., p. 123. Merkel, p. 4, zoa ons hier te ver voeren; het blijkt trouwens reeds i)ij eene enkele vergelijking. {3) Gaupp, das alte Gesetz der Thunnger , 1834. VAN de Lex Frisionum. 175 rrijzen (1) , slechts mogt ik deze gelegenheid niet voorbij laten gaan om , als in het Yoorbijgaan , met een enkel vroord den in- vloed aan te toonen , dien Hebold*s nitgaaf hier ongemerkt uit- geoefend heeft op de lateren , zoodat zelfs Mebebl op haar gezag stilzwijgend de volgorde en den omvang der Zex Thuringorum aannam. IV. Hebold folgde het handschrift dat hem Yoorlag op den Yoet. In de Lex Saxomim en in de Lex Thuringorum drukte hij den inhoud af in de Yolgorde en zoo als hij dien Yond. Even- Yrel om gelykmatigheid in den Yorm te brengen en het gebruik gemakkelij ker te maken , Yerdeelde hij dien inhoud in iitels en paragraphen , en gaf de titels opschriflen , ontleend daar i vraar het handschrift zelf geen rnbrieken had , aan de behan- delde ondervferpen. "VYij mogen dus onderstellen , dat hij bij de Lex Frisiomim hetzelfde zal gedaan hebben , en hier en daar titelopschriflen zal hebben ingevoegd. Hier treffen vfij nu iets aan , vf at terstond onze aandacht trekt , wat nergens eldors bij Hebold gevonden wordt. Bij onderscheidene bepalingen vin- den vfij bijvoegsels met kleiner cursijfletters en in inspringende regels gedrukt , als om aan te duiden dat die in het handschrift van den tekst wel onderscheiden waren. En die bijvoegsels zijn nu juist de aanvfijzingen van afwijkend regt in Oost- en West- Friesland. Dat Hbbold dit willekeurig zou gedaan hebben , is niet te denken; in de Lex Saxomim komt ook verschillend regt van de Weslfalers , Oostfalers en Angrariers voor , maar zulk «ene onderscheiding maakt hij daar niet. Wel is in de Lex Thttringorum de bepaling de alodiis , even als in de Lex Sa- lica, Tit. 62, § 6 (LIX, § 4, en p. 72 ed. Mbbkbl) kapitaal gedrukt , maar dit heeft zijn grond in de belangrijkheid aan deze bepaling bijzonder toegekend. Dit kan de rede niet geweest zijn om de bijvoegselen tot de Friesche wet , niet als bijzonder belangrijk nit te monsteren , maar ze van de wet als aanteekeningen te onderscheiden. Zij moeten dus reeds in het handschrift , dat Hebold volgde , of door den afschrijver zelven ter zijde en op den rand bij- geschreven , of door een ander later naast of tusschen den tekst (J) Zie Stobbe, Deutsche Rechtsg., p. 175 — 178. 176 OVER DB ZAMEN8TELLING ran dit handschrift syn geplaatst , of althans daarvan op de eene of andere wyze zijn onderscheiden. Dit wordt bevesligd door de opmerking , dat sij selfs zeker , althans eenmaal , Terkeerd sijn overgenomen , want de aanteekening , door Hebold achter I , § 4, gezet , behoort gedeeltelijk achter § 5 (zie voi Ricbthofei). Zij behoorden dos niet tot den oorspronkeltjken tekst , maar wa- ren latere bijvoegselen, en daar zij zelfs bij de additio sapien- tum Toorkomen , jonger dan deze , jonger welligt dan het hand- schrift zelf van dit Tolksregl. De inhoud dezer marginalia of byschriften is nitsluitend om verschil van regt aan te wyzen , of wel om aan te toonen waar in het bijsouder eene bepaling geldigheid had en gevolgd werd, waar er eene andere gewoonte bestond. Zij zijn dns aanwijzingen en aanvullingen van den tekst , bestemd om dien meer bruikbaar te maken by de regts- pleging in verschiliende gedeelten van Friesland , toen deze reeds gescheiden waren en afwykend regt besaten. Het is slechts vreemd , dat Libdjehbboo de onderscheiding van HzaoLD geheel heeft vooibij gezien en de bljvoegingen als be- standdeelen van den tekst heeft lalen drukken, terwijl de overige nitgevers , sints Siccama , ze wel uilerlijk hebben onderscheiden , maar de beteekenis dier onderscheiding niet hebben onderzocht. Wij laten ze voor een oogenblik buiten aanmerking. Y. De Lex Frisionum begint met de bepalingen van het were* gildum bij manslag , hetwelk voor den nobilis op 88 , voor den vrije op 53^, voor den litus op 26 1 solidi is gesteld , d. i. , daar in Friesland elke solidus drie denarien bevatle , op 240 , 160 en 80 denarien , zoodat de nobilis het met de helft verhoogde soengeld had van den vrije , de litus daarentegen slechts het halve zoengeld. Yan dit zoengeld kwam \ aan den erfgenaam des yerslagene , \ aan zijne maagschap , bij den litus echter kwam het geheel aan diens dominus , terwyl daarenboven 26 1 denarii , d. i. -J van het soengeld , aan diens maagschap moesten toldaan worden. Bij ontkentenis van den manslag moest de edele zich vrijzwe- ren met elf , zeven of drie sacramentales , de vrije met 17, 11 of 5 sacramentales , de litus met 34 , 23 en 11 sacramentales , soodat de eed Tan den nobilis tot dien ran den Trije en den litus stond als 2 tot 3 en 4. Was de manslag op een lijfeigene (servus) gepleegd, dan moest VAN de Lex Frisionum. 177 de waarde Tergoed worden ♦ 200 hoog als die door den eigenaar was bezworen. By ontkentenis moest men zich rrijzweren naar het bedrag dier waarde, wel waarschynlyk naar de beoordeeling des regters. Men Tindt hier dus een tolkomen geordend systeem met Taste getalsrerhondingen. Als nu de mauslag gepleegd is door eenen lyfeigene , dan kan dit geschied zyn of bniten weten en toedoen Tan den dominus , of op diens berel. In het eerste geTal kan de dominus Tolstaan met eene mnicta te betalen en wel bis simplum voor den lyfeigene. Ik geloof , dat die mulcta is de prijs , waarroor hy den lyfeigene aan de faida , waaraan hij rerrallen was , onttrekt , en dat wy hier aan het dubbeld van de waarde diens lyfeigene te denken hebben , waarTOor hij hem Trykoopt. Yoi Richthovjev neemt 'Wix.di.'s gissing aan , dat wij aan de 4 of 8 solidi te denken hebben , IX, 3 en XIII Termeld, maar de Tergoeding Toor het misbruiken eener lijfeigene is geheel iets anders als de Trijkooping eens doodslagers. Gkvrr denkt aan het duplex weregildum, dan zou echter de eigenaar meer betalen Toor den manslag , door zijn lyfeigene buiten zyn weten gepleegd , dan wanneer hy zelf dien gepleegd had. In het tweede ge?al , als de dominus beTelen tot den manslag had gegeren , moest deae natunrlijk evenzoo het zoengeld betalen als of hij aelf den manslag had begaan. Nu was het echter mogelijk , dat de lyfeigene den manslag ontkende , dan moest de dominns Toor hem iweren , hetwelk wel sal geweest aijn een eed , dat de dominus de ontkenning Tan den lyfeigene Toor waar hield. Hieruit yolgt dus , dat de lyfeigene toen xelf tot geen eed werd toegelaten en aich ceWen ook door geen godsoordeel kon yrijen en dat , 100 de dominus niet wilde zweren , de lyfeigene altyd schuldig werd gehouden. Ontkende de dominns het betel tot den manslag, hetwelk de lyfeigene beweerde te hebben ontTangen, dan moest die dominus zich Tan dat berel tryzweren en wei met 5 , 3 of 1 medezweer- ders , naar aijn eigen stand en dien Tan den Terslagene. Tot hiertoe hebben wy het met een seer oud stuk te doen , dat ongetwijfeld tot de oorspronkelyke bestanddeelen Tan dit Tolksregt behoort. VI. Met dit stuk hangt ook de titel orer diefstal zamen (III, 1—7 , 16 178 OVEB DB ZAMEN8TELLING tt aar wij vinden , dat de diefstal gestraft werd met dubbele te- ruggaaf ?an het gestolene en een toI soengeld als freda (boete) Toor den yorst , omdat de dief zijn lijf had rerbeurd. Bij ont- kentenis moest de beschuldigde met Tijf sacramentales ran zijn stand zich Trijzweren. lYerd een lijfeigene Tan diefstal beschuldigd , dan kon bij ont- kentenis zijn heer hem vrijzweren of hem tot het godsoordeel OTergeven. Bij bekentenis of schuldig bevinding moest de heer slechts de waarde van het gestolene » daar hij zelf onschuldig was , teruggeTen , en werd de lijfeigene gestraft , teuzij de heer hem met vier solidi van de straf Trijkocht. Het fredum ad partem regis toont derhalve , dat reeds , tijdens de oudste bepalingen werden vastgesteld , Friesland onder Fran- kische heerschappij stond , hetgcen trouwens vele andere bepa- lingen bevestigen. In Tit. IV , c. 1 — 8 (door vergissing bij Hebold 9) treffen wij de bepalingen aan op het dooden van eens anders levende have. Ointreut den lijfeigene is hier herhaald wat reeds in Tit. I,c. 11, voorkwam , en het daar aangenomen beginsel van vergoeiding der waarde is hier algemeen gemaakt. Bij ontkentenis de eed naar *s regters uitspraak. Alleen voor de honden vinden wij bepaalde waardebestemmiu- gen van vier , drie , twee , een en van | solidus (1) , naar hunne eigenschappen. Bij deze dieren toch is de waarde veel minder onzeker en minder van omstandigheden dan van de bestemming en het gebruik afhankelijk. Over brandstichting spreekt Tit. YII , met het kennelijk doel om het platbranden van eens anders huis te straffen , hetwelk trouwens eeue gewone wraakoefening bij beleediging schijnt ge- weest te zijn , Lex Saxonum , § 38 , Cap, 797 , c. 6. Hier werd in het algemeen dubbele vergoeding van het verbrande voorge- schreven , even als bij diefstal , en even als weder in Tit. YIII bij geweldadigen roof. In dit laatste geval evenwel vinden wij nu daarenboven nog eeu fredum of boete van 12 solidi of 36 denarien vermeld , die oorspronkelijk ook wel bij brandstichting boven de dubbele ver- goeding verschuldigd zullen zyn geweest. Over stuprum eindelijk komen zeer naauwkeurige bepalingen Toor in Tit. IX, c. 1 — 13. (1) De naam tremissis is daarbij wel niet oorspronkelijk , maar voor uno denario in de plaats gesteld. VAN DE LEX FfUSIONUM. 179 Iu al de bepalingen dezer titels vinden wij een korten, hoogst beknopten Torm yan uitdrukking , laag gesteide boeten , in on- derlinge verhouding tot elkander , en geen sporen yan yerschil- lend regt in onderscheidene deelen yan Friesland. YII. Naast deze oorspronkelijke bepalingen staan echter andere , die klaarblijkelijk op een geheel anderen grondslag rnsten of wel reeds door den yorm zich als yan lateren oorsprong kenmerken. Onder deze behoort de Tit. II van yerraad , forresni , die reeds door den stijl zich onderscheidt , zoo als Wilda , Strafr^ p. 631, opmerkle. Maar daarenboven de bepaling , dat hij , die een an- der aan den aanvaller yerraadt , als de dader zelf ontvlugt is , of \ yan het mangeld betalen of met \ yan het getal medezweer- ders zich vrijzweren moet ; als echter de dader zelf niet ontylugt is, » inimicilias propinquorum hominis occisi patiatur , donec , quo- modo poterit , eorum amicitiam adipiscatur," maakt waarschijn- lijk , dat wij hier met eene opgeteekende gewoonte of een volks- gebruik, niet met eene wetgeving te doenhebben, die eigen rigting en faida niet alzoo zou wettigen en bevorderen. Het zoengeld komt hier onder den naam leudis , mangeld , voor , eene bena- ming die wij uitsluitend hier en V , c. 2 , XIV , c. 4 , 5 , 7 , aantreffen , stukken die reeds door hun yorm als aan Tit. II yerwant en van denzelfden oorsprong zich toonen. In deze stuk- ken toch is een taal gebruikt en eene woordschikking , die door gemakkelijkheid van uitdrukking en afwisseling van yormen eene eigenaardige bedrevenheid des schrijvers verraadt , b. v. : hoc fecisse dicitur , — idem scelus ei imputetur, — tale scelus dicitur perpetrasse , — idem agitur , — eodem scelere fnerit incrimina- tus ; = patria relicla profugerit , — profugium fecit , — extra patriam fugit , — homicida defecerit , — homicida profugerit ; = quomodo poterit , eorum amicitiam adipiscatur , — cum eis , quoquo modo poterit , in gratiam revertatur , — donec se cum eis conciliet , — donec cum eis in gratiam revertatur, — donec in gratiam cum propinquis occisi revertatur. In Tit. Dese byToegingen hangen nu ook naar hun onderwerp samen , soo als men opmerkt. Zij hebben op manslag betrekking en wel op zulk eenen manslag die of straffeloos is , of bij welken de dader tussohen verschillende personen onseker is , of die door een ander is rolvoerd. In xoover vormen zij alle een aanhangsel op Tit. I. Zjj sijn echter blijkbaar niet de ondste by voegingen , in zooTer zij reeds op andere verwijzen, en in samenhang daar- mede sijn ingevoegd. Nog merken wy op , dat ook Tit. XI over het Tryheidsproces welligt tot dezelfde reeks ran bijvoegingen behoort , blijkens taal en Torm , ofschoon het niet te ontkennen valt , dat ook verschil zich laat opmerken, zoodat het ook een afzonderlyk stuk kan zijn. YIII. In Tit. XIY , c. 3 , Tinden wij eene verwijzing op Tit. X ; dese bepaling is dus onder en zij brengt ons tot eene andere reeks bepalingen. Daar wordt de straf op meineed bepaald. Die self willens en wetens een meineed sweert , moet zijn zoengeld aan den Torst betalen , omdat hy zyn leven verbeurd heeft (ad partem regis weregildum suum componat) , maar daarenboven nogzyn hand Trykoopen, met welke hij den valschen eed swoer , met een toI weregildum. De eedhelpers die zijn eed staafden als waar, en bij welke men goede trouw mag onderstellen, moe- ten althans hun hand evenzoo lossen. Deze bepaling van een dubbel soengeld , als fredum (ad partem regis) en als boete (re- demtio manns) , bij meineed staat kiaarblijkelijk met de door het christendom gevestigde en door Karsl den Grooten aangenomene beschouwing Tan de misdadigheid van den meineed in verband (Ltx. Sax, c. 21—22, Wild* , Strafr., p. 983). Overigens hangt dese Tit. X onmiddelijk met het Toorafgaande , Tit. IX , c* 14—17 , samen , waar over roof gesproken wordt , en beharre de teruggaaf Tan het geroofde eene boete wordt Tastgesteld van 93 (1) , 24 en 12 sol. , in de oorspronkelijke verhouding Tan VAN DE LEX FrISIONUM. 181 Tit. 1 1 en add. IV , 71 , zoo de beroofde een nobilis , liber of litus is; en daarenboven : weregildum suam ad partem regis oo- gatur exsolvere , als had hij zijn leven verbeurd. Deze bepaling is ongetwijfeld jonger dan de daarvan verschillende , die wij in Tit. VIII vinden , waar in het algemeen dubbele rergoeding van het geroofde gevorderd wordt , et pro freda sol, 12 componat , hoc est 36 denarios. De kantteekening aldaar , vermeldende dat over de Lauwers (in Oost-Friesland) het geroofde slechts enkel ternggegeven en pro freda weregildum betaald werd , schijnt tot een tijd te behooren , toen in die streken de boete weder in on* bruik was geraakt en het onderscheid tusschen roof en diefstal verloren was gegaan , overigens nog in het aJgemeen daar het regt ran Tit. IX , c. 14 — 17, gold , zoodat wij daarbij dan ook weder aangeteekend vinden , dat dit het regt nog was tusschen Lauwers en Weser, indien namelijk die kantteekening inderdaad tot deze bepalingen behoort. Nu is ook de bepaling III , c. 7 , niet anders als eene herha- ling in andere redactie *an IX , c. 17 : III , c. 7. Quod si servus in judicio probatus apparuerit vel confessus fuerit , quanti res , quae ablata fuerit , aestimabitur , tantnm dominus pro servo componat et servus vapulet , nisi do- minus IY solidis corium ejus redimere voluerit ; IX. c. 17. Si servus vi aliquid sustulerit , dominus ejus pro illo quantitatem rei snblatae componat , ac si hoc ipse sustulisset , et pro weregildo servi IV solidos , hoc est denarios XII , ad par- tem regis componat. Ook de volgende bepalingen , III , c. 8 en 9 , staan tot de bo- ven aangehaalde weder in een naauw verband, in zoover wij ook daarin bij diefstal (even als bij roof) enkele teruggaaf van het ontvreemde , en het volle weregildum ad partem regis als fredum vinden , terwijl daarenboven de meineed daar met een strafgeld of bannus regius van 60 solidi gestraft wordt. Wij vinden dus in deze voorschriften als onderscheid tusschen diefstal en roof juist de by den roof bestaande boete van 36, 24 en 12 solidi f die hier by diefstal is weggelaten , en wy zien dus dat later in Oost-Friesland , blijkens den kantteekenaar , dat onderscheid we- der rerdween in den zin waarin het hier voorkomt. In al deze bepalingen vinden wij een afwijkend regt omtrent roof en dief- (1) Von Richthofen verklaart medietate maior compositio hier als compositio duplex; het is ongetwijfeld \\- compositio, d. i. 24+ 12, Dezelfde fout maakt hij op p. 691 , n*. 37. 182 OVER DB ZAMENSTELLING stal, Tftn het in Tit. III, c. 1—6, Tit VIII, medegedeelde , te weten : eene enkele vergoeding , een weregildum als frednm , en eene boete daarenboven bij roof , en eindelijk een zware straf op meineed. Aan den anderen kant is hier nog gerekend bij een solidus yan drie denarien , en is de yerhonding yan den nobilis , liber en Utns nog bij de roofboete yan 1|, 1 en \ eren als die yerhouding is in Tit. IX , bij het huwelijk met eene yrouw zon- der toestemming yan hen , die magt oyer haar hebben. Is die yrouw eene nobilis , dan is de boete 30 solidi of 90 denarii , is zij eene yrije , 20 solidi of 60 denarii , is zij eene lila , 10 solidi of 30 denarii. Zoo is ook het weregildum servi ran 4 solidi , III , o. 7, en IX , c. 17 , gelijk aan de vergoeding eener ancilla rirgo , IX , c. 3. Het weregildura van 60 solidi of 180 denarii is de bannns re- gins , zie daaroyer toh Richthoves , p. 647. IX. Reeds heeft de laatste uitgever op eene reeks bepalingen op- merkzaam gemaakt , waarin Tan eene negenTOudige composttio sprake is. Wij yinden die vooreerst in Tit. VII, c. 2,als iemand eens anders huis in brand steekt om den bewoner naar builen le drijven en hem dan doodt , waarbij uitdrukkelijk staat aangetee- kend: haec constitntio ex edicto regis processit , en wij dus op eene Frankische yerordeuing, waarschijnlijk van Kabel den Groo- ten « gewezen worden als grond dezer bepaling. Des gedooden compositio moest in dit geval negenmaal Toldaan worden. Wijders , XVII , c. 1—3 , vinden wij (onder het opschrift hic bannus est) bepalingen omtrent misdrijven en leemten in exer- citn gepleegd , bij welke negenmaal de schade gebeterd , en ne- genmaal fredam ad partem dominicam als boete voor den ge- schonden Trede betaald moest worden ; yervolgens evenzoo bij doodslag in curte ducis , in ecclesia aut in atrio ecclesiae , of bij doodslag gepleegd aan den legatus regis vel ducis. Eindelijk in Tit. XX vinden wij over doodslag eens obses , moord , doodslag door den lijfeigene of den litus aan den heer gepleegd , bepalin- gen , die wel alle tot hetzelfde edictum regium behoorden. Nu verdient het opmerking, dat tusschen en bij deze bepalin- gen ook hel verbod om te werken op zondag gevonden wordt , Tit. XVIII , TerTolgens ook voorschriften omtrent doodslag aan onders en verwanten gepleegd , Tit. XIX , eindelijk de straf op Terkoop Tan Trijen en onvrijen , Tit. XXI , alle welke onderwer- van de Lex Frisionum. 183 ook in de oyerige volksregten en in de capitularien worden ge- regeld , zoo als uit de aanteekeningen yan yov Richthofes blijkt. Dit zou ons bijna doen denken , dat dit geheele gedeelte zijn oorsprong kan verschuldigd zijn aan een edictum regium, aan een capitulare pro partibus Frisiae, na de onderwerping yan het oos- telijk gedeelte yan Friesland. Daaruit is dan de onderscheiding te verklaren van de streken ultra Laubachi , die eerst in 785 onderworpen werden, en waar het Christendom dus toen eerst is ingevoerd , en de alia loca Frisiae , die reeds vroeger onderwor- pen waren; en waar dus de oudere, lagere boete van 4 solidi Toldoende was , terwijl in de onlangs eerst onderworpen gewesten eene hoogere van 3 X 4 of 12 solidi werd yastgesteid. Men zou kunnen ondersteilen , dat ook de compositio in Tit. XT hierbij behoorde. Dit schijnt echter het geval niet te zijn , en deze opgaaf vau het bedrag der compositio bij librae en un- ciae schijnt eene afzonderlijke opteekening (kenbaar ook door de uitdrukking compositio wergildo , in het opschrift , als dit niet waarschijnlijk van Hebold zelf was) , in verband met de ver- schillende in Friesland bestaande berekeningen yan den denarius. Nadat toch in het midden der 8* eeuw de zilveren solidus , be- rekend tegen 12 denarien, meer algemeen werd ingevoerd (Waitz, Ueber die Munzverhaltnisse , 1861 , p. 32) , werden 20 zulke solidi op een pond zilver berekend , en elke solidus op 12 de- narien. In Friesland echter werd een solidus rerdeeld in drie dena- rien (even als tremisses bij de Saksen) , zoodat elke Friesche denarius gelijk was aan 4 Frankische , en 60 Friesche denarien een pond uitmaakten. De compositio hier opgegeven is dus yoor een edele elf ponden , per veleres denarios , d. i. 11 X 60 Frie- sche denarien , voor een vrije 5J X 60 , voor een litus 2| X 60 , voor een onvrije 1 ¥ 9 T X 60 denarien. Yergelijken wij nu deze compositio met die opgegeven in Tit. I , dan vinden wij eene andere verhouding en een verhoogd bedrag. Daar zijn het 240 , 160 en 80 denarien , hier 660 , 330 , 165 en 82 \. Het is dus voor den edele het dubbele van het zoengeld des vrijen en diens zoengeld is ongeveer het dubbele van hetgeen daar voorkomt , welke verdubbeling later algemeen werd , behalve in Midden- Friesland , add. III , 71 , en dit verklaart ons waarom daar bo- ven stond : haec est simpla compositio , als eene aanduiding van latere verdubbeling. Dat ook deze ingevoerd is door Kabel den Grooten is wel waarschijnlijk , tijdens de regeling van het be- stuur in Friesland, en daaruit schijnt deze opteekening afkomstig. 181 OVER DE ZAMEN8TKLLING Voh Hicnmovn echter meent , dat wy hier eene bepaling aan- treffen, die oorspronkelyk en gedurende eenigen tijd alleen in Oos- telyk-Friesland gegolden heeft. Oit laatste is welligt uietonwaar* schijnJyk; ook in Saksen had de edele een aecr hoog aoengeld; maar volgens lyne opvatting van de lamenstelling dezer lex is het dan vreemd, dat die bepaling evenmin als andere er is uitgenomen by de latere herziening en vermeerdering in 802, en overbodig er in is blijven ataan, aonder aelfs met die latere veranderingen in verband gebragt te ijjn. Jnist deie plaats pleit niet Toor zyne op- vatting, en tronwens de aanteekening in I, 12, wyst er op terag. Be bepaling van het frednm by doodslag , Tit. XYI , van 30 solidi , d. i. anderhalf pond , kan nu hierbij oorspronkelijk be- hooren , en de plaatsing maakt dit eenigiins waarschynlyk, Het boetregister by rerwondingen , Tit. XXII , is aeker het oudste dat wy in Friesland beiitten, het bevat alle deelen des ligehaams, ran het hoofd beginnend tot de voeten toe , in geregelde volg- orde , en daaraohter nog bepalingen over maatwonden en eenige andere leemten , terwyl aan het einde wordt aangemerkt , dat deze boeten voor den vrije berekend zyn , by den edele met | verhoogd, by den litus op de helft gebragt worden. De enkele boeten zelf loopen van £ solidus tot 24 solidi, want in c. 27 vinden wy 45 sol. en in c. 33 weder 41 sol. door optelling van boeten verkregen. Zyn nu werkelyk 24 sol. de hoogste wondboete , verschillend van een geheel of half zoengeld , c. 57 , 58 , dan schynen deze 24 sol. als de kleinste helft van 53| solid., volgens Tit. I het zoengeld eens vrije beschouwd te moeten worden , en dus dit re- gister nog met Tit. 1 in eenig verband te staan, hoewel de ver- houding der standen reeds eene andere is. X. Be additio sapientttm wordt onder twee namen gesteld: Wls- hab en Si.xxiriJ> , die beide Saksische en geen Friesche namen ayn , en die overigens ook geheel onbekend bleven. Ook achter Tit. II vinden wij reeds eene byvoeging van Wluib ingelaseht, en in de Lew ^nglorum komt by Huoxn , p. 128 , er weder eene voor onder lyn naam , die blykbaar daar niet behoort , en ook in het eenig bekende handschrift niet gevonden wordt Mis- schien verkreeg die door verplaatsing van een blad in het hand- achrift , dat Hiboxb volgde , deze plaats. Heeds Wn.ni. merkte op, dat deie evenieer als de overige by de Lex Fri*. behporde; VAN de Lex Frisionum. 185 vojf Richthotb* heeft die dan ook daarbij opgenomen. "Wie wa- ren deze sapientes , zoo als zij genoemd worden? Men wilde wel daardoor aanduiden, dal het bijzonder aie! lands- en rolksgebruik bekende personen waren , die waarsckijnlijk in Fiiesland als ambtenaren bij de regtsbedeeling werkzaam waren. Aan wetge- ve. s of herzieners der wet , die in 802 , op last van Kakel den Grooten,eene nieuwe uitgaaf yan het Fiiesche regt zouden bezorgd hebben , raet tojt Richtuofe* te denken , verbiedt ons zoowel de natnur en inhoud dezer bij voegingen , als de vergelijkiug der andere Tolksreglen. De natuur en inhoud toch dezer bij voegselen doen die duidelyk als aanvullingen en losse opteekeningen van later regt kennen. Zoo is bij Tit. II, door Wlbmak , bij de bepalingen, belreffende dengeuen, die eenen anderen ad occiden- dum exposuerit , eene aanwijzing gevoegd , dat ook degeen die eens anderen goederen alii ad auferendum exposuerit , bij de ylugt van den dief , zelf zich moest zuiveren of | compositionis betalen , even als in Tit. II van een derde leudis vras gesproken. Dit bijvoegsel is hier geplaalst klaarblijkelijk ook in verband tot de volgende voorschriflen , dat de dief zelf zijn geheel were- gildum moest betaleu , en het verbindt op die wijze beide titels. In de addiiio zelve vinden wij, eerst de bepaling de pace faidosi en zijne negenvoudige boete; daarop yolgt eene bepaling van doodstraf op diefstal van paard of rrnd en op het inbreken in een voorraadschuur , die aan de voorschriften der Lex Saxonum herinnert , terwijl in de lex zehe , nergens zulk een straf is bepaald. Dan volgt een boetregister , hetwelk door Hebold teu onregte in twee titels (II en III) verdeeld werd, omdat hij de aanteeke- ning achter c. 10 gevoegd: hoc totnm in triplo componatur , voor een tilel opschrift hield , terwijl het slech^s aanduidde , dat de voorafgaande boeten toen verdrievoudigd moesten worden. Overi- gens heeft Gavpf en toh Richthofjsj , die ook dit boetregister uitToerig heeft opgehelderd , reeds opgemerkt , dat het als een hoogste boete voor de verwonding van een vrije aanneemt 53 { solidi of 160 Friesche denarien , en dat dit toen sckijnt gelyk gestaan te hebben met het weregildum, verg. III , c. 8. Dan was dus het weregildum voor den vrije, zoo als het in Tit. I be- paald werd, maar werd toen ook natuurlijk verdrievoudigd , 3 X 53 £ of 160 solidi , 480 denarien , eene verhooging die op een lateren tijd als Tit. XY, toen het op 380 denarien was gesteld, wijst. Nu ferdient het opmerking , dat in dat boetregister , blijkens de aanteekening aau het einde , naast dil weregildum der vrije , dat 17 186 OVER DE ZAMEN8TELLING yan dea nobilis stond van i06| sol. , d. i. 3 X 106| solidi of Tan 960 denarien, zoodat de verhouding van den nobilis tot den vrije eene audere was geworden dan in Tit. I , waar die was als van 1[ tot 1 , terwijl die hier is als van 2 tot 1 , zoo als wij die ook in Tit. XY, c. 1 en 2 vinden. Wijders vinden wij hier (in IY, 9, is die naam wel niet oor- spronkelijk) den Saksischen naam tremisis voor denarius gebruikt, II , c. 1 , 8 , 10 , 26, semissis voor een halven solidus , II , 29 , 42 , en melding gemaakt van denarii Fresionici , II , 44 , terwijl de uitdrukkingen XXY solid. et Y denarios , I , c. 1 , ter decem denariis Fresionicis , II , c. 44 en de berekening bij halve en vierde solidi , II , 2 , reeds op een ander muntstelsel nevens den Frieschen solidus van drie denarien schijnen te doelen. Ook de geregelde verdrievoudiging der boeten hangt wel met eene alge- meeue verhooging van alle boeten zamen, die moet hebben plaats gevonden , en die weder op een tijd terugwijst , toen de hier opgegeven boeten enkelvoudig yerschuldigd waren , en welligt nevens de boeten in Tit. XXII opgegeven , in een ander gedeelle van Friesland golden. Was dit boetregister aldus in 802 vastgesteld als verbetering van of additio op Tit. XXII , dan is het vreemd , dat men liever overal de verdrievoudiging van een verschillend enkelvoud , dan alleen eene vorhoogde boetebepaling vaststelde. De overige boetebepalingen en voorschriften , die in de additio voorkomen , zooals wij die bij Hbbold , en ook nog bij toi Richthopeh aantreffen , dragen zoo geheel het kenmerk van zonder orde bijeengevoegde opteekeningen en bgvoegselen , zoo als die achter een handschrift , vooral zoo dit bij de regtstoepas- sing diende , werden gevoegd , dat het bijna niet mogelijk is daarin eene wetgeving, eene herziening der wet te vinden. Zijn de andere volksregten werkelijk in 802 herzien, dan heeft men de taal verbeterd , de orde hersteld , het verouderde weg- gelaten, alles met elkander in verbaud gebragt. Hieromtrent meen ik te mogen verwijzen naar Eichhobs , Detitsche Staats- und Bechtsgesch., I, p. 561, hier zou alleen de herziening hebben bestaan in eene bonte bijvoeging met behoud en bewaring van het afge- schafte , in eene wijziging niet in verband gebragt tot het gewij- zigde. Denk de verdeeling in titels en de titelopschriften , door Hbbolo bijgevoegd , weg , en niemand zal hier iets anders zien , dan een reeks toevallig gerangschikte aanwyzingen uit verschil- lenden tijd , misschien , gedeeltelijk aan doemen en bepalingen van eenen Wlimabus eu Saxmusdus ontleend, en ter herinnering VAN de Lex Fkisionum, 187 opgeteekend op de laatste bladen Yan een handschrift , om daar , zoo noodig , te k unnen worden nagezien. Hoogst onzeker is het toch zelfs , of de geheele additio aan die beide sapientes moet worden toegekend , of slechts die ge- deelten , welke hunne namen drageu. Mogt ik eene gissing wagen, ik zou hen plaatsen in den tijd dat Bnuao III, Eobbbt I en Egbert II, markgraven van Brandenburg, o?er een belangrijk gedeelte van Friesland regeerden , gedurende den loop der elfde eeuw (l). XI. Zien wij op den afgelegden weg terug , dan vinden wij in Tit. I , III , 1-7 , IY , 1-8 , TII , YIII , IX , 1-13 , het oudste en meest oorspronkelijke deel der Lcx Irisiomtm. Daarin wordt de compositio bij j doodslag , de straf op diefstal , beschadiging , braudstichting , geweld , yrouwenkracht vastgesteld en wel naar eeue vaste verhouding. De edele zweert zich bij doodslag yrij met 7 eedhelpers , waar de yrije er 1 1 behoeft en de litus 23 , zijn compositio bedraagt 1{ , die van den vrije bedraagt 1 , terwijl de litus slechts ^ compositio eens vrijen heeft, en naar dezelfde yer- houding wordt huwen eener vrouw tegen den wil haars vaders of harer naastbestaanden geboet; diefstal wordt altijd door zes eeden ontkend of tweevoudig vergoed en met een mangeld aan den vorst geboet , schade door het dooden van eens anders lijf- eigene of eens anders dier vordert vergoeding der waarde, brand- stichting heeft weder dubbele yergoeding der toegebragte schade , geweld dubbele vergoeding Tan het iiiet geweld geroofde ten gevolge , en daarenboven eene boete aan den vorst van 12 solidi , ten bewijze dat hier aan een erger vergrijp dan onder diefstal , heimelijke, arglistige wegneming, verstaan wordt, te denken valt. Eindelijk de vrouw , die zich laat misbruiken , verbeurt haar weregildum aan den vorst , de man die eene onvrije misbruikt , vergoedt hare waarde of de schade aan den heer ; die eene yrije of onvrije vrouw rooft en misbruikt en terugzendt (dus nietschaakt, maar met geweld verkracht) moet hare compositio vergelden aan haar zelve , aan den vorst en aan haar yader of voogd. Hierbij zijn later gevoegd III, 8» 9, IX, 14—17, X, bevat- tende andere bepalingen over diefstal en roof , namelijk enkel- (1) Dirks in Vnje Fvirs y III, p. 28—59. 188 OVBU DE ZAMENSTELLING Youdigo vergoedtng , bij roof daarenboTen eene compositio van 36, 24 en 12 solidi , naar den sland des beioofden (dns in de- zeifde verhouding als iu Tit. I) , en als frednin altijd den vorst een vol mangeid. Daarbij eigenaardige bepalingen over meineed, en de vermelding van het judicium ferventis aquae en het sacra- mentum super reliquiis sanctorum. Deze beide groepen bepalingen schijnen naar hun vorm tot eene werkelijke wetgeving te behooren. Anders is het met het- geen wij in Tit. II , V , XI , XIY aantreffen , waarin wij iatere aanvullingen vinden aan gewoonteregt ontleend, bijgeschreTen door een onbekende , die deze volksgebruiken en handelwijzen ter herinnering invoegde. De bepalingen van Tit. II moeslen den inhoud van Tit. I aanvullen , in zoover zij niet den doodslager betroffen , maar hem , die den doodslag gemakkelijk had gemaakt; achter Tit. III en IY over diefstal en beschadiging , de bepaling wie straffeloos gedood kunnen vrorden , met betrekking zoowel op den dief als op den brandstichter en echtbreker, over welke Tit. YII en YIII handelen. Eindelijk Tit. XI en XIY als twee aanhangsels. Kenmerkend is hier de breedere stijl , de vermelding van den campio en den kampstrijd , van het aauzweren per oram sagi , de benaming leudis voor compositio (het oorspronkelijke) en weregildum later , en , in het laalste stuk , de naast elkander plaatsing van drie verschillende wijzen van aanklagt en vervol- ging. Eindelijk in Tit. YII , c. 2, XYII-XXI berkenden wij den inhoud van een ediclum regium achter de vorige stukken gevoegd ,• terwijl YII , c. 2 , als aanvulling bij Tit. YIII werd geplaatst. In Tit. XY en XYI zagen wij aanteekeningen , welligt voor een bepaald gedeelte van Friesland , omtrent eene veranderde compositio bij doodslag en van het fredum. De aanteekening in Tit. XII is eene eenvoudige uitbreiding van Tit. III , c. 5 , 6 , wat wij in Tit. XIII lezen is eene wijziging en byvoeging by Tit. IX , c. 3. Eiadelijk Tit. YI staat eenigzins tot Tit. XI in verband, terwijl een oud boeteregister , als een noodzakelijk be- standdeel van e>k volksregt , en daarom ook hier wel tot de oorspronkelijke Lex behoorend , Tit. XXII , het sluit. In de additio meenden wij latere opteekeningen te moeten zien , in en aan de vroegere compiiatie toegevoegd en ter aanvul» ling en wijziging bestemd. 