title: Annales Academici / Hagae-Comitis
creator: Rijksuniversiteit te Leiden
text: Nu doorziet hij de taal in haren aard en haar wezen. Nu doorgrondt hij hare geschiedenis in den vasten gang harer noodwendige ontwikkeling. Nu begrijpt hij, hoe elk tijdperk, dat zij doorleefde, een eigenaardigen vorm vertoonde, maar steeds in innig verband met den tijd, waarvan het de uitdrukking was. Nu ziet hij, hoe de taal in al hare wisselingen altijd de afspiegeling geweest is van den Nederlandschen landaard; hoe zij nog heden óns volkskarakter afspiegelt, en in tallooze schakeringen het beeld van elk onzer wedergeeft. Nu openbaart hem de taal alle hare geheimen , al de wijsheid door vroegere geslachten in haar binnenste nedergelegd. Nu is het doel bereikt, volledige kennis verkregen; en. voor den gelukkige , die zich in die volheid mogt baden , eeneʻonuitputtelijke bron van ziels- genot geopend. Maar wat spreek ik van den wellust, in de volmaaktheid der kennis besloten, alsof dit toppunt reeds ware bereikt! Neen, mijne voorstelling . was slechts een ideaal, dat wel nimmer geheel bereikbaar zal zijn. Maar dat ideaal moet ons steeds voor oogen zweven, meer en meer zich voor ons bewustzijn verhelderen. Dan zullen wij weteùħ, waarhenen te streven; dan is, om wel te slagen, de eerste voorwaarde vervuld. Den omvang van het taalkundig onderzoek te bepalen, kan naval het gezegde niet moeilijk zijn. Die bepaling laat zich regtstreeks afleiden uit het beoogde doel. Zal de geheele taal. worden -gekend in: het volledige zamenstel harer vroegere en latere verschijnselen, dan kan ook het onder- zoek geene andere grenzen hebben van tijd of plaats, dan die- waarbinnen de taal zelve besloten is. Het moet zich uitstrekken ‘tot de taal iin :haren oorsprong en gansche geschiedenis, -iù de gansche uitgèbreidheid-van haar REDEVOERING. 105 plaatselijk gebied, en alles omvatten wat ooit of ergens eenigen invloed op haar had. Wijd is die omvang voorzeker, en zoo ik dien geheel met u . wilde doorloopen, het ware ligter een begin, dan een einde te vinden. Doch ik wil op het onmetelijk veld slechts enkele gezigtspunten aanwijzen , om u een overzigt gemakkelijk te maken. Beginnen wij met den oorsprong der taal. Ziet den Indogermaanschen taalstam , zich uitspreidende in wijduitgestrekte vertakkingen. Ginds, in het verre Oosten, de aloude Sanskrita met al hare spruiten in Indië, en daar- nevens de talrijke twijgen van den Iranischen tak. Daar, in het zuidelijk Europa, het oude Grieksch en Latijn, en zoovele talen ʻals uit die beiden ontsproten. In het uiterste Westen teruggedrongen, de overblijfselen van het Keltisch spraakgebied; in oostelijk Europa de Slavonische talen in jeugdigen bloei. In het midden breidt zich Germanië uit, Noordwaarts, in zusterlijke maagschap, aan Scandinavië verbonden. Daarheen, naar het oude Germanië, wendt zich onze blik. Daar schittert, in het vroege mor- genrood der geschiedenis, het schoone, rijke, krachtige Gothisch, de eer- ` waarde moeder van alle latere Germaansche talen. Maar weldra is alles weder in duisternis gehuld: niet dan vier eçuwen later breekt een helder- der daglicht door.. Nu zien wij, hoe de voorouderlijke taal zich in twee doċhteren heeft voortgeplant: Zuid-Oostwaarts de Oud-Hoogduitsche, in onderscheidene tongvallen verspreid; Noord-Westwaarts de Nederduitsche, die op hare beurt aan verschillende talen het leven geeft. Dáár, in toe- nadering tot het Noorden, doet zij de edele taal der Angelsaksen en die der vrije Friezen ontspruiten. Doch elders handhaaft zij strenger haar Nederduitsch karakter; en in de bloeijende gewesten van Vlaanderen en Holland vroegtijdig ontwikkeld en beschaafd, treedt zij eerlang als nieuwe taal, als Nederlandsche, te voorschijn. Ziet hier een tafereel, in losse omtrekken geteekend, maar sprekend genoeg, om u te doen gevoelen, hoe wijd een kring van onderzoek zich terstond reeds ontsluit. En toch mag dat onderzoek niet worden verzuimd. De kennis van den oorsprong en de eerste wording der taal is de nood- zakelijke grondslag, waarop elke verklaring van woorden of vormen moet rusten. Zonder haar is geene etymologie noch historische spraakkunst denkbaar. Maar die kennis kan nooit geheel volledig zijn, zoo lang in de ; 14 106 M. DE VRIES keten der stamverwante talen, die men ter vergelijking raadpleegt, een of meerdere schakels ontbreken. Het onderzoek moge ruimer en dieper, of beperkter en` oppervlakkiger wezen, naarmate de verwantschap of nader of verwijderder zij; maar gewis, hoe meer het omvatte en hoe dieper het doordringe , des te rijker vruchten zal het dragen. Werpen wij thans een blik op de geschiedenis der taal, na haar eerste zelfstandige optreden. Welk eene verandering in een achttal eeuwen! Wat al werking van buiten, wat al eigeñ ontwikkeling! Denkt aan den mag- tigen invloed, door vreemde talen geoefend. Allereerst het Latijn. Reeds het oude Germaansch had dien invloed ondervonden, toen het wereld- dwingende Rome, ja, den schrik zijner wapenen verspreidde, doch ook de zegeningen des vredes en der beschaving aanbragt. Maar nog eenmaal zou Rome de wereld beheerschen : het werd de hoofdzetel der Christelijke kerk. Daar breidde zich andermaal het Latijn over Germanië uit, en in al wat godsdienst, regt en bestuur betreft, liet het diepe sporen' na. La- ter, de klassieke letteren herleven, het Latijn wordt de taal der geleerd- heid, en op nieuw tast het diep-in het leven onzer taal, nu eens haar bevruchtend met de kiemen van verstandelijke rijpheid, doch, helaas! om straks hare vrije uiting te belemmeren , spraakkunst en stijl in knellende“ boeijen te slaan. — En het nieuwere Fransch! Welk een invloed op Vlaanderen, leengoed der Fransche kroon, Vlaanderen , de bakermat der Nederlándsche letteren. Maar dit was slechts een voorspel van wat de toekomst zou baren. :Eerlang valt niet alleen Vlaanderen en Brabant, maar ook de kern van ons noordelijk vaderland, aan Bourgondië ten deel, en de taal dreigt te verstikken onder den stortvloed van vreemde bastaardij. - Zij herstelt zich en herrijst in weligen bloei, maar de spraak van het Fransche hof, door eene schare van vlugtelingen in het herbergzame Ne- derland verspreid, en nu getooid in den sierlijken dos van hoofsche be- schaving, hervat haren invloed, die rusteloos voortduurt tot op heden toe. — Doch waar zoude ik heen, indien ik alles wilde aanstippen, wat het Nederlandsch aan andere talen te danken of te wijten heeft? Kon het anders of een volk, dat door zeevaart en handel, door wetenschap en kunst, met de geheele beschaafde wereld in aanhoudende betrekking stond, van overal nieuwe voorwerpen en nieuwe denkbeelden ontleende, moest REDEVOERING. 107 ook telkens in zijne taal de gevolgen bespeuren van zulk een uitgėbreid verkeer, en wederkeerig het zijne bijdragen om die van anderen te verrijken ? Maar ruimer nog is het veld onzer beschouwing. Doorloopt in uwe: ge- dachten liet geheele tafereel onzer geschiedenis, altijd vindt gij de lotge- vallen der taal met die van het vaderland innig zamengeweven. Maar nergens zien wij dien invloed in sterker ẹn duurzamer werking, dan als wij het oog slaan op het inwendige leven des volks, op'de maat- schappelijke toestanden, de denkbeelden en begrippen, instellingen ` en rėgten, zeden en bedrijf. Vindt men niet nog in onze ,hedendaagsche taal de: onmiskenbare sporen terüg van de aloude: godenleer der heiden- sche Germanen? Is zij niet vol van toespelingen op het: oud-vaderland- sclie regt? Is er. wel: één gebruik, van vroegeren of. lateren tijd, waar- van: zij de herinnering niet bewaart? Getuigt zij niet overal van eene natie, die« hare welvaart: te: danken had: aan scheepvaart en koopmanschap , aan landbouw en nijverheid? Kortom, .is er wel één punt in de geheele ge- schiedenis van het volksleven, dat zonder schade voor de táalkennis .kan worden verzuimd ? Nog sprak ik niet van hetgeen bijo ons onderzoek: buiten twijfel op: den „lanai: moet. staan: de vaderlandsche letteren. Letteren- en taal! twee 14* 108 M. DE VRIES woorden van den innigsten zamenhang en naauwelijks van elkander te scheiden. Wat ware er van de laatste zonder de eerste geworden? Wat. anders dan eene onbevallige, boersche spraak, den naam van taal on- waardig? Het was de kunst, die de taal met haren adem bezielde; die het zaad in haren schoot deed ontkiemen tot vruchtbaren was- dom; die haar vormde en veredelde, verrijkte en beschaafde, en haar verhief tot den hoogen rang, dien zij onder hare zusteren met eere be- kleedt. De kunst, wier invloed zoo krachtig en beslissend werkte, dat somtijds het genie van een enkelen meester voldoende was, om de taal met nieuwe levensgeesten te doordringen. Doch al ware ook de taal niet zoo ‘oneindig veel aan de letterkunde verschuldigd, nog zou de beoefening van deze eene hoofdzaak blijven voor den taalvorscher. Waar toch zal hij de gelegenheid vinden om de ontwikkeling der taal, door alle tijdperken heen, te bespieden, en de werking, die zij van- buiten ondervond, te waarderen: waar elders dan in de reeks van: de voortbrengselen der letter- kunde? Hier, hier vooral vindt hij het eigenaardige en natuurlijke tooneel zijner werkzaamheid. Behoef ik u voor den geèst te roepen, welk een ruime voorraad hem daar ter bearbeiding is aangeboden , welk een- rijkdom van lettervruchten ons vaderland heeft gekweekt? Denkt slechts aan de lang verwaarloosde middeleeuwen. Hoe hebben latere nasporingen den’ sluijer opgeligt van een poëtisch verleden, dat zich verlustigde in weelde- rigen overvloed! Hoe aanlokkelijk prijkt- daar de taal in» de liefelijke vol- heid -der bloeijende jeugd! Hoe doet zij eene bron: van kennis ontsprin- gen, waaraan de weetgierige zich nooit genoeg laven kan! Denkt aan de luisterrijke eeuw van een VONDEL en Hoort; aan die breede rij van kunst- gewrochten , Neĉêrlands onverderfelijken roem; aan die taal vol geest en oor- spronkelijk vernuft, die daar schittert in manlijke kracht. Denkt aan dén eenigen BILDERDIJK, die alleen, in het leven der taal, cen geheel tijdperk vertegenwoordigt. Welk een schat van leering is uit die goudmijn op- te delven! En daarbij, vroeger en later, welk eene menigte van andere wer- ken, hetzij in dicht of in ondicht, die allen in: meerdere of mindere mate het gebied. onzer. letterkunde verrijkten. Maar geen van, die allen mag de taalkenner geheel voorbijgaan. = Hem is het te doen om de taal in hare geschiedenis te kennen, om te weten, welke toestanden zij achtereenvolgens REDEVOERING. ; 109 doorleefde. Eindelijk de taal in haren tegenwoordigen toestand. Wederom een ruime werkkring, den taalkenner aangewezen. Zal hij zich angstvallig besluiten binnen de enge grenzen, door onbevoegde spraakkunstenaars ge- trokken, die niets als wettig erkenden dan hetgeen geijkt was met den stempel van het beschaafde gebruik? Zal hij niet verder zien dan die een- vormige boekentaal, in de stijve banden van willekeurige regelen geprangd? Neen, voor hem is de taal de uiting van het geheele volk: en waar anders zal hij die uiting opvangen dan in de gesprokene volkstaal, in de vrije spraak, gelijk zij, in ons aller dagelijksch leven, ongedwongen en onver- valscht, ons van de lippen vloeit? De levende taal: ziedaar ‘dan het hoofd- doel zijner opmerkzaamheid. Hij `schroomt niet, daarbij af te dalen tot de lagere volksklassen. Hij weet, dat de spraak, ook in ruwere vormen , nog veel eigenaardigs, veel echt Hollandsch vertoont, veel dat in staat is, over menig duister of twijfelachtig punt een onverwacht licht te verspreiden. Ook schroomt hij niet, zijn onderzoek uit te breiden tot buiten den kring der algemeene gesprokene taal, die het eigendom is van het geheele vader- land. Hij tracht, zooveel maar immer mogelijk, den geheelen taalschat te omvatten, en verzuimt dus ook den rijkdom der dialekten niet. © Elk. gewest, elke stad, ja ieder dorp en gehucht, biedt hem stoffe tot- naspo- ring. Overal vindt hij de volksspraak in bijzonderen: tongval gewijzigd, overal nieuwe woorden en vormën, nieuwe en kostbare bijdragen tot' ver- meerdering en volmaking zijner kennis. Ziet, G. T., tot zulk eenen omvang strekt zich het taalkundig onderzoek uit. Ik`beken het, de taak is veelomvattend, en gaat de krachten van een enkelen oneindig verre te boven. Doch de wetenschap vordert broe- £ 110 M. DE VRIES -derlijke zamenwerking van velen; en bij vereenigden arbeid zal het mogelijk zijn, die taak al verder en verder te volbrengen, en telkens eene schrede nader te komen tot het verhevene doel. Er blijft mij nog over te spreken van de vereischten, bij het onderzoek in acht te nemen. Wel is het noodig, dat deze naauwkeurig worden be- paald. Hoe ligt zou men op het onafzienbare veld het spoor kunnen ver- liezen, indien daar niet een rigtsnoer gespannen ware, dat men veilig volgen kon. Het waarschuwend voorbeeld van vroegere taalbeoefenaren is daar, om ons de treurige gevolgen te leeren van beginselloosheid en wei- feling. Hoevele bruikbare krachten werden niet verspild! Hoevele. dwa- lingen onbedachtzaam verspreid! Hoevele verschillende. stelsels! en tegen- strijdige meeningen doorkruisten elkander, vruchteloos wachtende op eene afdoende beslissing! Hoe weinig beantwoordde de vooruitgang der weten- schap aan hetgeen zoo- talrijke arbeiders en-zooveel werkzame vlijt schenen te beloven! En waardoor zijn die pogingen: gefaald? Omdat: het onderzoek niet werd voorgelicht door heldere bewustheid; omdat men te- werk ging zonder plan, zonder orde en regel; omdat men het: doel niet geraamd , den omvang niet berekend, maar vooral de vereischten niet vastgesteld had. Gelukkig is ook hier de ondervinding de beste leermeesteresse ge- weest.. Zien wij dan, welke grondregelş zij-als de ware en beproefde heeft doen'-kennen. Í PENY iiaia i De gewigtigste les,- door de ervaring verkregen, is de overtuiging, dat voor het taalkùndig. onderzoek: geen andere: grondslag mag worden erkend, dan de taal zoo als:zij door allen. gesproken wordt, zoo. als- zij: leeft in. den boezem van het geheele volk.: : Er-was een:tijd,dat men spraakkunsten en woordenboeken als wetgevende magten-:eerbiedigde;, of aan gevierde schrijvers: een beslissend gezag opdroeg ,;en angstvalligizich opi-hun voor- beeld: beriep. ~ Men:vormde zich begrippeniien schręef regels voor, aande bijzondere opvatting. :van enkele personenn:ontleend, maar veelal met: de volksspraak in lijnregten strijd. Zoo.: werd-de -wetenschap van- het 'leven vervreémd , de taalkunde' met ' de- taal zelve- in voortdurende tegenspraak gebragt: Zoo droeg-zij-oņntwijfelbaar de: kièemides yerderfs in haren‘schoot, Of żou de ;leveńde:- taal zich- geschikt: hebben::naar: de verdichtselen der REDEVOERING. 111 school? Dat heeft de uitkomst anders bewezen. De geleerde Drossaard van Muiden mogt zijnen stijl kunstmatig dwingen in het enge gareel der Latijnsche grammatica, en talrijke bewonderaars vinden, die er eene eer in stelden, het voetspoor van den grooten meester te drukken; aan de zijde van Hoort mogten andere namen prijken, wier achtbaar gezag langen tijd het taalgebruik beheerschte; ‘de dichtlievende - genootschappen der vorige eeuw mogten in kunstregterlijke wijsheid wetten smeden en voorschriften uitdenken, om de taal, als de boomen in hunne lusthoven , tot eenvormige netheid en afgepaste regelmaat te versnoeijen: doch aan dit alles bekreunde het volk zich niet. Het regelde zijne spraak niet naar leerboek of gezag, maar sprak voort zoo als de vaderen hadden gesproken, zoo als het spreken opwelde uit het hart, om in een broederhart weerklank te vinden. En ziet, de tijd heeft regt gedaan. Het Latijnsche dwangjuk is afgeworpen , aan de magthebbende schrijvers de schepter ontrakt, de luimen der beter- weterij zijņn naar het vergetelboek verwezen: maar de spraak, de vrije spraak, bleef in leven en in bloei. Zij duldde dwang noch oppermagt, zij spotte met wie haar poogde te overheerschen, en rustig vervolgde zij haren eigen weg. ÆEn zou dan de wetenschap die levende spraak niet eerbiedigen , die telkens op iedere belemmering zegeviert? Is niet de taal de uitdrukking der. gezamenlijke natie, het eigendom van het geheele Nederlandsche volk? Wie heeft dan regt, zich te vergrijpen aan eene nationale bezitting? Wie heeft regt, de vrije stem der taal te versmoren, en zich zelven als wetgever op te werpen? De geschrevene taal moge met de uitstekendste bekwaamheid worden bestuurd, zoo na mogelijk aan de gesprokene getrouw blijven; doch zij is en zij blijft eene afbeelding, die nooit tot grondslag van het onderzoek kan dienen, waar men de zaak. zelve kennen wil. Zij kan — het is waar — in menig opzigt eene bron zijn van nuttige leering; maar die bron is veelal brak en troebel; en waarom ons te vergenoegen met afgeleide beekjes, als de volle stroom der levende volkstaal helder en verkwikkend voor ons henen bruist? Is alzoo de grondslag der wetenschap aangewezen, ook het leidende be- ` ginsel, dat bij het onderzoek gelden moet, kan niet twijfelachtig zijn. Wij zagen, hoe ijdele bespiegelingen en onderstellingen nimmer iets duurzaams- achterlaten. Welk ander beginsel zouden wij dan als het echte‘ huldigen , 112 M. Hij trachte de taal, zoo als'zij werkelijk is, op te vangen en te erkennen; niet haar te plooijen naar zijhen bijzonderen smaak, of haar zijne eigene wijsheid op te dringen. Hij vinde de taal, hij make ze niet. Waarne- ming alleen, juiste, scherpe, onbevooroordeelde waarneming der levende taal zij de leuze. Zij is de eenige onbedriegelijke; van haar alleen mag de wetenschap vooruitgang en bloei verwachten. Indien echter het onderzoek niet ter halver wege zal blijven stilstaan , dan mag dit beginsel der waarneming niet worden beperkt tot ons heden- daagsch spraakgebruik, maar het moet zich uitstrekken ook tot de taal van vroegere dagen. Bij'onze beschouwing van het doel en den omvang der taalkunde is het ons telkens gebleken, dat aan geene verklaring van het tegenwoordige kan worden gedacht zonder opzettelijke historische ver- gelijking. Ziedaar dan op nieuw een dringend en onmisbaar vereischte. Nooit verstoute zich de taalkenner, over eenig verschijnsel —- ware het ook slechts de beteekenis van een woord of de kracht van eenen vorm — een beslissend oordeel uit te spreken, zoo hij niet eerst dat verschijnsel achter- REDEVOERING. 113 waarts heeft nagegaan in zijne geheele geschiedenis, om in te zien, wan- neer en hoe het ontstaan is, welke vorming en ontwikkeling het doorloopen heeft tot op den dag van heden. Waar aan dezen onverbiddelijken eisch niet wordt voldaan, daar kan ook het begrip niet anders dan onvast en weifelend zijn; daar loopt men telkens gevaar, door den schijn misleid, in de grofste dwalingen te vervallen, eñ mogt men al dit gevaar gelukkig ontwijken, nog zou de kennis geheel tot het uiterlijke bepaald blijven , zonder helder besef, zonder wetenschappelijke waarde. Historische taal- studie is dus eene hoofdvoorwaarde, waarop nooit genoeg kan worden aangedrongen. Wie ernstig de wetenschap behartigen wil, hij stelle zich ten pligt, de geheele reeks der aanverwante talen vlijtig na te sporen; met onverflaauwden ijver te volharden in de beoefening der bronnen, waaruit de . geschiedenis der taal moet worden gekend; bovenal eene onvermoeide aandacht te wijden aan de gouden eeuw onzer dichtkunst en aan de let- terkunde der middeleeuwen, beiden voor den taalvorscher zoo onuitspre- kelijk leerrijke tijdperken. Hij streve er naar, de taal dier vervlogene dagen innig en volkomen te verstaan, niets, hoe schijnbaar gering ook, onopgemerkt te laten, alles door het licht van onderlinge vergelijking te verhelderen. Zoo geldt dan ook hier de waarneming in volle kracht. Wel kan zij hier hare stof niet regtstreeks uit het leven ontleenen; voor ons is de spraak van het voorgeslacht verstomd, wij -vernemen slechts den nagalm, in handschriften of boeken bewaard. Doch niettemin worde het beginsel, boven alles de levende taal te eerbiedigen , ook hier nimmer ver- loochend. Is de waarnemer ‘beperkt tot het geschrevene woord, nooit vergete hij dat het mogelijk is, ook daaruit het gesprokene op te vángen, uit de boeken de taal te herkennen , zoo als zij eenmaal werkelijk leefde. De trekken van het beeld mogen in den onzuiveren spiegel zich dikwijls vervalscht en misvormd vertoonen; maar gespannen opmerkzaamheid ‚kan dat beeld in oorspronkelijke reinheid herstellen. De verdichtselen en feilen, die schoolsche ' willekeur aan de taal heeft opgedrongen, zijn niet bestand tegen het licht der kritiek. Waar deze, met naauwlettende gestrengheid , elken schrijver met zich zelven en met alle anderen vergelijkt, al het ge- vondene wikt en weegt, toetst en beoòrdeelt: daar weet zij den schijn van het wezen, dwaling van waarheid te scheiden; en ziet, de taal begint te 15 14- M. DE VRIES herleven, het is alsof wij de vaderen zelve hoorden spreken, of wij in hun midden als tijdgenooten leefden. Zoo kan de gesprokene taal, ook van vroegere geslachten, worden gekend. Zoo is, door de gansche ge- schiedenis heen, de waarneming het leidend beginsel. Mijne ontvouwing van de vereischten der taalkunde wil ik hiermede besluiten. Het kon slechts mijne bedoeling zijn, de rigting van het on- derzoek af te bakenen, door de vermelding van die bijżondere eischen , die zich onmiddellijk laten afleiden uit het bepaalde doel, dat zich de taal- kunde voorstelt. Wilde ik mijne beschouwing verder uitstrekken, door opzettelijk te gewagen van die algemeene vereischten , die voor alle vakken gelijkelijk gelden, en zonder welke geene wetenschappelijke studie hoege- naamd denkbaar is; wilde ik aandringen op waarheidsliefde , op zelfstandig oordeel, en wat verder tot de kenmerken der wetenschap behoort: het ware, in eene vergadering als deze, eene overtollige, ja vermetele poging. Gij allen zult gereedelijk met deze nadere-toetsen mijne schets aanvullen en voltooijen. Voor mij zal het voldoende zijn, zoo ik bij de aanwijzing van den grondslag en het beginsel van het taalkundig onderzoek , er in geslaagd mogt zijn, naar waarheid de lessen voor te stellen , die de erva- ring van het verledene aan het heden en toekomende verkondigt. Gunstig zijn de teekenen des tijds voor de`vaderlandsche wetenschap , die ik in aard en strekking u poogde te schetsen. De stem der ondervin- ding heeft niet vruchteloos gesproken. Aan hare lessen getrouw, streeft onze taalkunde moedig voorwaarts, in klimmend bewustzijn van de schoone taak, waartoe zij geroepen is. Vervolge zij met vaste schreden het inge- slagen spoor! Dan zal zij waardig hare grootsche bestemming vervullen. Dan zal -zij voor: de ontwikkeling en beschaving van het Nederlandsche volk, voor de veredeling en volmaking der taal, voor de opwekking en aanvuring van nationale gezindheid, werken met bezielende kracht; in alle rigtingen tot vruchtbaren zegen gedijen voor het dierbaar vaderland. En wij zullen de streelende voldoening smaken, dat eenmaal van ons zal wor- den getuigd: zij hebben den duren pligt niet verloochend, aan de moeder- taal het offer te brengen eener regtmatige hulde; zij hebben prijs gesteld op het kostelijk erfgoed van een roemrijk voorgeslacht; zij hebben het hun REDEVOERING. 115 toevertrouwde pand in eere gehandhaafd, gelijk het onverbasterde nazaten betaamt, en dat pand in verhoogden luister aan de nakomelingschap over- gebragt. i Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer hoogeschool! Het was eene aangename taak, die ik heden vervulde; door mijne denkbeelden omtrent 'de vaderlandsche taalkunde hier openlijk uit te spreken. Moge deze ont- vouwing U niet onwelkom zijn geweest. Moge zij U het bewijs hebben geleverd, dat ik de moedertaal en hare wetenschappelijke beoefening op den regten prijs weet te schatten, dat ik diep doordrongen ben van het besef der op mij rustende pligten. Moest ik, ter wille van de eenheid , die in eene rede behoort te heerschen, mij bepalen tot slechts één der vakken, die mij zijn opgedragen: voorzeker zal het door U niet worden misduid, dat ik mijne stoffe ontleende uit dat gedeelte der wetenschap , waaraan ik steeds met bijzondere voorkeur mijn denken en werken heb toegewijd. Maar niet minder levéndig gevoel ik de hooge waarde van de letteren en geschiedenis des vaderlands, niet minder waardeer ik de dure eischen, mij ook in die beiden gesteld; in die beiden, die, aan de vaderlandsche taalkunde ten naauwste vermaagschapt, met haar gezamenlijk de steunpunten zijn onzer nationaliteit, de vermogende roerselen om de liefde voor den dierbaren geboortegrond tot vruchtbare werkzaamheid te bezielen. Wel is de taak gewigtig van hem, die geroepen is, die drie takken der vaderlandsche wetenschap door leer en voorgang te helpen be- vorderen. En tot die eervolle taak, voor mij de heerlijkste, die ik immer had kunnen wenschen, zie ik mij, door uw- vereerend vertrouwen, be- krachtigd door onzen geëerbiedigden Koning, eene nog schoonere en rui- mere gelegenheid aangeboden dan die, waarin ik mij vier jaren lang aan eene zuster-academie mogt verblijden. Ik zie mij geroepen hier aan de Leidsche hoogeschool, sterker. In uwen kring te worden opgenomen, met U te arbeiden tot den bloei der Leidsche hoogeschool, en in die broederlijke zamenwerking de gele- genheid te vinden, om U mijne achting en mijnen eerbied , mijne dank- baarheid , mijne vriendschap te betoonen: welke schoonere bestemming had REDEVOERING. 117 mij immer te beurt kunnen vallen? Of zou ik niet wenschen, U-de ge- volens van mijn hart op eene Uwer waardige wijze te doen blijken? Sla ik het oog op uwe vergadering, ik zie mannen, die door hunne geleerd- heid en hunne talenten den roem van ons vaderland verhoogen. Ik zie sommigen mijner voormalige leermeesters, aan wie ik mij zoo duur ver- pligt gevoel, wier heldere kennis mijnen geest verlichtte, wier welwillende vriendschap mija gemoed weldadig verwarmde. Ik zie trouwe vrienden, wier gezellige omgang, uit eenheid van rigting geboren, door wetenschap- pelijk streven veredeld, mij steeds eene ruime bron van levensgeluk is geweest, en die thans mij de broederhand reiken, nu ik, na kortstondige scheiding , tot hen ben teruggekeerd , om weder in hun midden te leven en met hen te trachten naar een zelfde doel. Welaan, mijne vrienden, die mij met zooveel hartelijkheid te gemoet. komt, vol vreugde aanvaard ik onze nieuwe betrekking. Moge zij ons nog naauwer aan elkander verbinden. Dubbel behoefte heb ik thans aan uwe vriendschap; want gij weet het, hoe kort ik slechts werkzaam was aan Groningens hoogeschool, steeds zal de herinnering aan dat viertal jaren mij dierbaar en onvergetelijk blijven. Gij weet het, ik vond er ware vrienden , van wie het mij moeilijk viel te scheiden, vrienden die mijnen voorspoed hebben gedeeld en verhoogd , die met mij hebben geweend in mijnen bitteren rouw. Bij U hoop ik vergoe- ding te vinden voor hetgeen ik vaarwel heb gezegd. Gij allen, vrienden, - leermeesters, ambtgenooten, blijft voor mij wat gij altijd geweest zijt. Aan- gevuurd door uw voorbeeld, gesterkt door uwe welwillendheid, zal ik mij gelukkig rekenen, met U de handen ineen -te slaan tot bevordering van het rijk der waarheid, en onze eendragt zal vruchten dragen voor de edele zaak, waaraan ons aller leven is toegewijd. Hoe had ik gewenscht, bij deze gelegenheid een hartelijk woord te spre- ken tot den eerbiedwaardigen grijsaard, die de Nestor is van uwen kring, mijnen hooggeschatten leermeester SIEGENBEEK.- Hoe gaarne had ik- openlijk de hulde mijner erkentelijkheid herhaald aan hem, den oudsten en ge- trouwsten vriend mijns Vaders, die voor mij steeds een vaderlijk vriend was, steeds mij met treffende. blijken van welmeenende toegenegenheid - vereerde. -Is hij door hooge jaren en wankele gezondheid verhinderd, ge- 118 ' M. DE VRIES tuige te zijn van dit plegtig uur, ik weet het, hoe hij in het geluk, dat mij te beurt valt, deelt met onverkoelde belangstelling; hoe het hem wel- kom is, dat de taak, door hem zelven, nu zes-en-vijftiġ jaren geleden , met jeugdige kracht aanvaard, en van welker vervulling zooveel lofs door hem werd ingeoogst, thans aan mij, zijnen dankbaren leerling, is opge- dragen. Hoe zal ik aan zoovele gunstbewijzen van zulk eenen geachten voorganger naar waarde beantwoorden? Hoe anders dan door krachtige inspanning om een niet onwaardig opvolger te zijn van den man, wiens verdiensten in Nederland zullen leven , zoo lang aan de vaderlandsche taal en letteren de verschuldigde eer żal worden betoond. U, eerwaarde scmrANT, wien ik als mijn onmiddellijken voorganger mag begroeten, zij een welgemeende heilwensch toegebragt. Mag ik mij niet bėroemen op het voorregt, uw leerling te zijn geweest: gij zult daarom de betuiging niet versmaden van de achting, die ik voor U gevoel. - Vele zijn de diensten, door U aan de vaderlandsche letterkunde bewezen , niet slechts in uwe betrekking aan deze hoogeschool, maar ook in het ambt, vroeger door U in het Zuiden bekleed, waar nog uw naam bij de Vlaamsche broeders in dankbare herinnering leeft. Na eene lange en werkzame loop- baan is U thans, om uwe gevorderde jaren, de welverdiende rust in eere geschonken. Moge die rust nog lang in ongestoorden voorspoed uw deel zijn, en worde het genot daarvan U verhoogd door de streelende voldoe- ning, waarmede het terugzien op een welbesteed leven de kroone der grijsheid veredelt 1). Een woord ook tot U, hooggeëerde BAKE en GEEL, — want vergunt mij U beiden te zamen te noemen, die ik nooit in mijne gedachten van elkander heb gescheiden. U beiden mag ik als mijne leermeesters roemen. U beiden, zeg ik; want al heb ik slechts van één Uwer, in den eigenlij- ken zin des woords, geregeld onderwijs genoten: ook een leerrijke om- gang, geestrijke gesprekken en verstandige raadgeving zijn vermogende 1) Ik geef deze toespraak, zoo als zij oorspronkelijk gesteld was, De afwezigheid van den Heer scuranT heeft bij het uitspreken kleine veranderingen noodzakelijk gemaakt. ‘s REDEVOERING. i 119 hulpmiddelen tot vorming van het jeugdig gemoed. Hoeveel heb ik niet aan U beiden te danken! In de schatten der klassieke oudheid hebt gij mij. ingewijd, en door het regte gebruik mij die bronnen van het ware schoon doen erkennen in hare vormende kracht; gij hebt mij doordrongen van de be- proefde beginselen, die in alle vakken van mensçhelijke kennis den weg ter waarheid verzekeren, en mij voorgelicht door uw schrander oor- deel, uwen gelouterden smaak, ùwen geoefenden kunstzin. En aan dit alles hebt ġij de kroon opgezet door de hartelijke gezindheid , die ik steeds van U mogt ondervinden, door uwen belangstellenden ijver om mij die loopbaan te doen ontsluiten, die mij het onschatbare voorregt schenkt, aan uwe zijde voor de wetenschap te leven. Een woord van diepgevoelden dank moge U niet ongevallig zijn. KĶan ik nimmer uwe weldaden naar eisch vergelden: ik wil er naar streven door van verre uw voorbeeld te vol- - gen, door voort te gaan met'U te toonen, dat gij zooveel goeds niet aan een ondankbare hebt verspild.. Datzelfde zij ook met warmte aan U gezegd, waarde RUTGERS, beminde leermeester en vriend! Nooit zal bij mij de herinnering verflaauwen aan die genoegelijke uren, met U doorgebragt, toen ik door U werd ingeleid in de verborgenheden der taalkennis, en de heldere fakkel der heilige Sanskrita mij door U werd ontstoken. De gevoelens, die mijn hart voor U koestert, zijn U bekend; want voor U heb ik nooit geheimen gehad , het was mij eene behoefte, U in. mijn binnenste te doen lezen. Zal de betrekking tusschen U en mij voortaan eene andere zijn dan zij tot hiertoe geweest is: blijven wij steeds voor elkander dezelfden. Voor mij heeft die nieuwe betrekking eene dubbele. waarde, omdat zij mij aan U nog nader verbindt, nog meer mij de pahenna geeft, U mijne ari gihahiliid te bewijzen. Ook U, hooggeachte van assen, wil ik openlijk het dankgevoel betui- gen, dat mij voor U bezielt. Hoeveel welwillendheid hebt gij mij steeđs bewezen! Hoe hebt gij steeds mijne belangen met opregte deelneming - behartigd! Hoeveel nut heb ik getrokken van uwen keurigen smaak, van uw scherpzinnig vernuft! Hoe dikwijls hebt gij mij verrast met fijne en 120 ; M. DE VRIES juiste opmerkingen over menig verschijnsel onzer moedertaal, die gij met zooveel geestdrift vereert, en, in verpoozende afwisseling met de strengê regtswetenschap, zoo gelukkig beoefent. Wil mij ook verder uwe leering, uwe toegenegenheid, uwe vriendschap niet onthouden. Ik blijf die thans, gelijk vroeger, op den hoogsten prijs stellen, en bied U de verzekering aan, dat gij in uwen nieuwen ambtgenoot altijd dezelfde gevoelens van eerbied en erkentelijkheid zult aantreffen, die gij in uwen voormaligen leerling nooit hebt gemist. Is er iets, dat mijne vreugde op dezen dag verheft tot een zalig gevoel, het is uwe tegenwoordigheid, lieve Vader! Als ik U aanzie en in uwe trek- ken lees, wat er omgaat in uwe ziel, dan welt er een stroom van aandoe- ningen in mijnen boezem op. Daar verrijst voor mijne verbeelding mijn geheele leven, van de geboorte tot op heden, en het bevat niet een enkelen dag, die niet doorweven is van uwe teedere liefde, van uwe trouwe zorg, van uwen wijzen raad. Maar het heilig gevoel van eerbied, van liefde, van dankbaarheid, dat het kind voor zijne ouders koestert, het uit zich niet in woorden, in het openbaar gesproken: het geeft zich lucht in den huiselij- ken krinġ, of in de stille eenzaamheid, als het volle gemoed zich uitstort voor Hem, die-in het verborgene ziet. Hij, de algoede God, heeft uwe gebeden verhoord, en uwe opofferende vaderlijke trouw met eene uitkomst bekroond, die uwen hoogen ouderdom met verkwikkenden zegen omstraalt. - Want wellust moet het U zijn voor het harte, U, die uw hoogste geluk steeds in uwe kinderen steldet, nu gij uw beide zonen op een standpunt geplaatst ziet, waarop zij, door het betrachten uwer wijze lessen, nuttig werkzaam. kunnen zijn voor het vaderland , dat wij door U leerden liefhebben, voor de wetenschap, waarvoor gij ons gemoed in vurigen ijver ontvlamdet. Wellust moet het U zijn voor het harte, den oudste van ons beiden aan uwe zijde te zien, door het vertrouwen zijner medeburgeren tot deelneming aan het staatsbestuur geroepen, en den jongste te zien optreden om eene taak als deze te aanvaarden, hier aan de Leidsche hoogeschool, die gij steeds zoo hoog hebt geëerd, die zoovelen uwer beste vrienden als hare sieraden telde, wier roem onze onvergetelijke KemPER door den zijnen ver- hoogde. De vreugde, in dit uur U geschonken, storte een zachten balsem REDEVOERING. ` 121 in uw hart, nog bloedende van de wonde, die het verlies van een teêr- beminden broeder U sloeg. De zegen, U genadig verleend, blijve uw deel tot in lengte van.dagen. Uw raad en uwe leering blijve mij voor- lichten in mijne`nieuwe roeping; uw vaderlijke zegen zij mij tot bemoe- diging en steun; uw gebed stijge voor mij op, dat het God behage, mij de krachten te verleenen, om de, pligten, waartoe ik mij heden verbind , getrouw te vervullen. Nog een woord tot U, edele Jongelingen, kweekelingen dezer hooge- school! Voorzeker, het is eene schoone taak, voor U te.mogen optreden , om mede U te geleiden op den weg der wetenschap. Maar dubbel schoon is die taak, waar het eene wetenschap geldt, die. aan de heiligste belan- gen van het vaderland zoo naauw is verbonden. O! mogt ik er in slagen, het vuur, dat in mij blaakt, in uwe borst over te storten, U te doen ontgloeijen in liefde voor de dierbare moedertaal, voor. de letteren en ge- schiedenis van ons doorluchtig voorgeslacht! Mogt ik er in slagen, uwe geestdrift ten goede te rigten, uwen ijver te bezielen tot vlijtige inspån- ning, maar bovenal U het pad te wijzen, dat leidt tot degelijke kennis; want zij alleen is het, die den ijver en de geestdrift kan vormen tot eene zedelijke kracht. Maar behoef ik nog te twijfelen aan uwe gezindheid , `om met mij die-leūze te volgen? Staat niet in het gedenkboek dezer hoo- geschool -schier op elke bladzijde gegrift, hoe steeds hare kweekelingen in liefde tot het vaderland . een. roemrijk voorbeeld hebben gegeven? Heeft niet de klagt, die zoo menigmaal werd aangeheven over de verwaarloozing onzer moedertaal, weerklank bij Ulieden gevonden, en U elke poging doen toejuichen, die strekken kon om haar te herstellen in haar onvervreemd- baar regt? Maar die klagt zelve was het bewijs van herleefde belangstel- ling, de onmiskenbare uiting van den vooruitgang der wetenschap, dien mijne rede U aanwees. Welaan dan, slaat moedig de handen aan den arbeid, om tot dien vooruitgang mede te werken, zooveel in uw vermogen is. Zal onze wetenschap werkelijk de. plaats innemen, waarop zij `aan- spraak heeft, en geheel hare bestemming vervullen, dan moet haar leven en krachtige bloei uitgaan van onze hoogescholen, van ons jeugdig ge- slacht, dat de hope der toekomst in zich draagt. En in dien edelen wed- ! 16 122 M. DE VRIES, REDEVOERING. ijver mag vooral ons Leiden niet achterblijven, Leiden, dat op zoovele herinneringen boogt, zoo dierbaar aan het nationale gevoel, Leiden, dat in de klassieke en oostersche letteren een onvergankelijken roem heeft ver- worven, en des te meer aan de vaderlandsche wetenschap dure verpligtin- gen heeft. Jongelingen! waardeert uwe roeping, gevoelt wat gij aan het vaderland schuldig zijt! Wat mij betreft, ik ken geen hooger genoegen dan met U te streven naar dit edel doel; en wel mag ik er trotsch op zijn , dat mij daartoe het regt is gegeven. Met vertrouwen aanvaard ik mijn werk in uw midden, en ik durf het verwachten, dat eerlang tusschen U en mij die vriendschapsband zal. worden aangeknoopt, die alleen den goe- den uitslag van ons gemeenschappelijk pogen kan waarborgen. Als ik herdenk aan de jaren, die ik daar ginds met uwe broeders heb doorge- bragt, aan de gevoelens, die hen en mij verbonden , en , nog voor weinige dagen, ons afscheid vergezelden, dan gevoel ik dubbel de waarde van zulk eene schoone betrekking. Maar het is mij, als zag ik reeds de voor- teekenen, dat ik in denzelfden vertrouwelijken omgang mij ook met U zal mogen verheugen. Zie ik niet in enkelen Uwer diegenen weder, die ik reeds in Gruno’s veste onder mijne vrienden mogt tellen? Zie ik niet velen onder U, die, in jeugdiger leeftijd, een gelijke band aan mij hechtte , toen, in deze zelfde stad, een andere werkkring mij het voorregt schonk, mede hen voor te bereiden tot de loopbaan , die zij thans aan deze hoo- ' geschool betreden? Gij, mijne vrienden, ontvangt mijnen groet! Sluiten wij op nieuw ons aaneen, om thans, op hooger standpunt, onzen vroe- geren arbeid te vervolgen. En gij allen, burgers dezer hoogeschool! ver- eenigt U met ons in eendragtigen ijver, tot ernstige behartiging der we- tenschap, tot handhaving van de regten der moedertaal, tot bevordering van het welzijn des vaderlands ! SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA HABENDARUM, POST FERIAS AESTIVAS ANNI 1853. FACULTAS PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. T. G. J. JUYNBOLL Sermonis Hebraei elementa tradet, cum Grammaticå explicandâ, tum analyticis Exercitiis moderan- .dis, diebus Lunae, Martis et Mercurii, >... sess sseo horå VIII, GE E TO A E E Na ES E a o i a A SSN - Literarum Arabicarum, Chaldaicarum et Syriacarum initia docebit (duce Cl. Roorna, WrneRO , UnLEMANNO) , diebus Jovis, Vonet Saturni oona EOE EA Rn . Cum provectioribus discipulis legere perget Al-Bayāno’l- Mogrib, ex ed. CL Dozyr, die Martis,» . 3e. ciin et Hamāsae Carmina cum TiıgrIzīr Commentario , die Veneris , Coranum , additå lectione Commentarii Baidhāwiani, die Jovis, Chrestomathiam Syriacam a BrrnsterINIo editam , die Jovis , M. SıecENBEEK , provectae aetatis causå rude donatus, quantum per vires licebit, studiosae juventuti prodesse conabitur. J. Baxe interpretabitur Cıceronis Libros de Oratore, diebus Luhao, Martis “ef Mercan S UAT EE n a Parois aliquot. Dialogos, initio facto a Protagora, iisdem TAa EARR AEA DE y DoE I ESA ATE Aa ETELE aS E AAA Ex Antiquitatibus Atticis selecta fápita tractabit, die Lunae , Scholas paedagogicas habebit, die Mercurii, .... >... 124 SERIES LÈÉCTIONUM. A. Rurerrs, Jesasar Vaticinia et Psalmos selectos interpreta- bitur, diebus Lunae et Martiss t en. 0ra e R et dio 'Morouriiy cann A PEER E EET Priorem Regum Librum cursoriâ lectione tractare perget, die Mårtisj eiu Aao ree r EIE A A t dio Jovis y k ee E N e e eae NN A ET Antiquitates Israëlitarum explicabit,  diebus Lunae et Mercurii, . .. ....... J. H. STurrKEN, Logicam tradet, diebus Jovis et Saturni, .. etdi Veneris A AT a AON A A TER RA i Metaphysicam docebit, diebus Martis et Mercurii, . .. .. Ethicam explicabit, diebus Lunae et Jovis, . ....... Paedagogicam exponet, diebus et horis auditoribus com- modis. C. G. CosrT , Antiquitates Romanas tradet, diebus Lunae , Martis et Merouri a e A a T E TE A N A A Historiam veterem provectiores docebit, diebus Lunae et Mercar rowei A a a P a e AN RA Locos selectos ex Scriptoribus Graecis et Latinis Antiquitatem Romanam illustrantes interpretabitur, die Jovis, . . ... Scholas paedagogicas habebit, diebus Martis et Jovis, Elementa Artis Metricae docebit, diebus Jovis et Veneris, Initia Palaeographiae Graecae Candidatis Literarum explica- bit, diebus: Veneris et Saturi aio e RORE e ai Disputandi exercitia publica moderabitur, die Jovis, R. P. A. Dozy, Prof. Extraord. , Historiam universalem explica- bit, diebus Lunae, Martis et Merouri; AEA y A Locos historicos difficiliores et varia Historiae Literariae capita tractabit , diebus Jovis et Veneris, . . .. s. ensue. **** Scholae Literarum Belgicarum et Historiae Patriae indicabuntur, simulatque Cathedrae vacanti prospe- ctum erit. XII. SERIES LECTIONUM. FACULTAS MEDICA. C. Pruys vaN DER Hosven Pathologiam docebit, diebus Lunae , Moórcuri. ot Monamaa N EHE a, a a V e a a Medicinam practicam cum exercitatione in Nosocomio acade- PE aTe O PUDERE A. E I UA DAAE ESEA E E E Historiam Medicinae tradet, diebus Martis et Jovis, .. .. G.C.B.SurINeaAR Therapiam generalem docebit , diebus Mart. et Jov. OE A E A E a E a E e Pharmacognosin et naturalem remediorum historiam, diebus Tapes Mereni- ok: Vnori s aiva e a at Therapeuticum remediorum usum indicabit, diebus Mercurii EE V anons d T E E AAN R E E ET ' Doctrinam morborum singularium tradet, diebus Lunae, N ES EATS N a R PA EN Praxin medicam, ad lectulos tapantan moderabitur , diebus singulis, ...... E VA REI F. W. Krixerr Theoriam Disciplinae chirurgicae oxpatiet, dicbus Lunae: Mercar: ok Venena an e e E E A RE _ Exercitationibus clinicis, in Nosocomio academico habendis , M vacabit, diebus Lunae, Mercurii, Jovis et Saturni, Collegio casuali, diebus Martis et Veneris, ......... Operationes chirurgicas , tum etiam Vincturarum et Fasciarum doctrinam , demonstrabit, horis deinde indicandis. Doctrinam de morbis oculorum exponet, die Saturni,. Medicinam forensem , diebus Lunae et Jovis, . ....... Anthropologiam. medico-forensem docebit, die Veneris, A. E. Simon Tnomas, Prof. Extraord., Theoriam Artis obstetri- ciae exponet , diebus Martis, Jovis et Saturni, .. ... ... Exercitationibus clinicis, in Nosocomio academico habendis , väcabit quotidie aA a a A e aA aa oloa o Doctrinam operationum tradet, et operationibus obstetriciis , tum in pelvi factitiâ , tum in cadavere instituendis , praeërit , die Mercurii, ...... AET ETIN ai a EEAS 125 IX. A VIII. XII. XHI—III. XXIIT Į; IX. 126 = SERIES LECTIONUM. Gynaecologiae et gynaecopathologiae capita -selecta tradet, dib- Lunae: ois s AA O a s E E E T horå II. Praxin obstetriciam, tum in Nosocomio academico, tum in Policlinico obstetricio, quoties necesse erit, moderabitur. H. Harsrrrsma, Just. Fil., Prof. Extraord., Anatomiam spe- cialem et practicam docebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii, Jovis zet Vonengg n de e e A LR SI eI o TONEN NN X. Physiologiam, experimentis et observàtionibus microscopicis “ illustratam , isdem diebus, o o T een SaR EON EI, í IX. Methodum secandi cadavera, quotidie , hiberno khikv, < KIII. F. W. KrircrR et H. HALBERTSMA disputandi exercitiis publicis praccrunt, dio- Marh; e soe A, SENER EIU NN TI. FACULTAS JURIDICA. H. G. Typeman, Emeritatum nactus et cessans a praelectionibus, non tamen cessabit in studiorum suorum fructu lubenter com- municando. C. J. van Assen interpretabitur Digestorum locos selectos, diebus Lunae, Martis et Merċurii, ... o.. eese esssoeo A, Justnanı Institutionum Libros IV cum TarorsIu para- | phrasi, diebus Lunae et Mercurii, ....... EAE. XII, et Qio Vono IUen ON NAOVA a ONEEN T AAE RTF: Jus Civile Hodiernum , secundum ipii diiin a se editum diebus Lunae, Martis et Mercurii, . ... e csere XI. Legem Judiciorum privatorum eorumque historiam, et rem judiciariam privatam, die Jovis, =.. =s s. e oee ee X—XII, et die Veneris cum exercitationibus forensibus, .. .. X, Gazı Institutionum et Auctorum classicorum selectos locos, ad Jus Romanum pertinentes, horis constituendis. H. Cock tradet Jus Criminale, diebus Lunae, Martis, Mercurii, et Jovis: oi aa a BERN R A EE MEU a ao MEA Jus Poklici et Gentium , diebus Lunae; Martis et Mercurii, X. Jus Naturale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, ..... XI. SERIES LECTIONUM. 127 Ordinem Judiciorum' Criminalium , diebus Lunae, Martis et Mon a A O e a a e N Ee e e E horå XII. J. oe War explicabit Encyclopaediam et Methodologihim Juris, } diebus: Lūnae, Martis et Merouri, iio. o o en E a a IX. Historiam Juris Romani enarrabit, iisdem diebus, . .... X. Jus Mercatorium exponet, die Jovis, .. .. sa cean. XII, O INCE aE P E A A AE A AITE TAE T IX—XII. 