title: Annales academici
creator: None
text: Rationem lAnguae Patriae et Literarum Patriarum tradet o. o. brill , die Lunae , hora I , die Martis , hora II , die Satumi , hora XI. Historiam Patriae enarrabit o. o. brill, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X. Lectibnes de Literis Graecis habebit h. van herwerdbn, die Lunae, hora XII, die Mercurii, hora II, die Veneris, hora XI, interpretaturus Bemosthenis orationes selectas et Nubes Aristophaneas. Literas Latinas docebit h. van herwerden, die Lunae, hora XI, die Mercurii, hora I, die lovis, hora XII, legendo Vergilii Aeneidem et Ciceronis iibros de Finibus. Antiquitates Graecas tradet Scholasque paedagogicas habebit h. van flBRWBRDBN, horis sibi et auditoribus commodis. ^ Literas Hebraicas docebit p. db jono, tum Grammatica explicanda, <um I libro Samuelis inde a Cap. V legendo, die Martis, hqra XII, die lovis et Veneris, hora I. Literarum Chaldaicarum et Sgriacarvm initia tradet p. db jono, diebus Mercurii et Veneris, hora XII. Digitized by Google 118 SERIES LEGTIONUH. Antiquitatea Israelitarum explioabit p. de /ong, diebus Martis, Mercarii et lovis, hora IX. L0CO8 selectos Scriptorum Jrahicorum cum proTectioribos l^t p. db JONG, die Mercurii, hora VI. IN FACULTATE MEDICA. Fharmacogfumn et naturaJem medicaminum hidoriam cum earum virtuH^ bu8 et U8U docebit o. i. LONca , die Lunae , hora 11 , diebus Mercorii et Veneris, hora IX.. Pathologiam et Therapiam epecialem tradet a. L LONca, dieboB BfartU et lovis, hora IX, die Veneris, hora VII vespertiiia. Ewercitationes clinicaa in arte medica quotidie moderabitur e. i. LONcai hora XI, in Nosocomio Academico. Policlinico medico praeerit g. i. LONca, alternifl diebus. Phydologiam docebit f. c. dondebs, diebus Lunae, Martis, lovis et Saturni, hora IX. Ea^erimentis et indagationibua phyeiologicii et microacopicis in Laboratorio phy^ologico quotidie praeerit f. c. dondsbs, uda cum viro doct th« w. engelmann. In Nosocomio ophthalmologico lectionea ophiiaimoloficas , cum ewereUa* tionibus clinicis, habebunt: F. G. DONDEBS, diobus Mcrcurii et Veneris, hora II; h« snellsn, jybso^ eomii medicus, diebus Lunae et lovis, hora III. Anthropologiam tradet F. c. donders, diebus Martis et lovis poat meridiem. Theoriam artis chirurgicae tradet l. c. van goudobvbb, diebus Lunaei Mercurii et Veneris, hora VIII. Exerdtationes policlinicas in arte chirurgica, diebus Lunae, Mercorii, Veneris et Saturni, hora IX, clinicas, quotidie moderabitur l. c. vajv goudoever, in Nosocomio Academico. Operalionibus chirurgicis, in cadavere instituendis , qualibet oblata occa» sione praeerit l. c. van goudoeveb. Deligandi exerdtationes moderabitur l. c, van goudosveb, die Satumi, hora VIII. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 119 Operandi methodo% exponet ii. c. van goudoevbr , diebus Martis et lovis , hora VIII. Jnatomen tam systematicam, tnm topoffraphicam docebit o. kostbb, die- bas Lanae, Martis et lovis» hora I, die Veneris, hora XI. Indagaiionibua anatomico^pathologicia , cadaverum sectione instituendie , in Noeocomio praeerit o. KOSTER/qualibet oblata occasione. Pathologiam generalem docebit o. koster, die Lunae et Veneris, hora X, die Mercurii, hora X et XI. Medicinam politicam et forensem exponet o. kostbr, diebas Martis et lovis, hora II. JBwercitatumes anatomicas practicas moderabitur o. koster» quotidie hibemo tempore. Gynaecologiaw exponet et ewerdtationes poKclinicas in gynaeeologia mo- derabitur t. halbbrtsma, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Sa- tumi, hora I. Doetrinam operationum tradet et operationibus obstetricits in pelvi /actitia praeerit t. halbertsma, die Veneris, hora I. Prawin obstetriciam in Nosocomio academiae et in policlinico obstetricio moderabitur t. halbebtsma. Artem diaynosticam physicam tradet p. q. brondgeest , Medicinae Lector , diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora VI dimidiata. Jrtis diaynosticae propaedeutica exponet p. a. brokdgbest , diebus Mer- curu et Veneris, hora I. Doctrinam caloris ammalis in statu sano et morboso tradet p. o. brond- OEBST, die Saturni, hora VI dimidiata. I. p. T. VAN DER LiTH , iu Nosooomio psychiatrico medicus primarius , Professoris titulo omatus, exercitationes clinicas psychiatricas moderabitur horis postea indicandis. Bistoloyiam exponet th. w. engelmann, in Laboratorio physiologico adiutor, die Martis, hora XI, die lovis, hora X. IN FACULTATB THEOLOQICA. Hietoriam Hbrorum Novi Foederis sive Introitum in Novum lestamentum tradet b. teb haar, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X. Digitized by Google 120 SERIES LECTIONUM. Hiatoriam Eccleaiae Christianae enarrabit b. ter haar, diebue Limae et Martis, hora XI. Historiam dogmatum exponet b. ter haar, die lovis, hora X. Ethicen ChriatianamAi^^^xi B. ter haar, diebus Mercurii et lovis, hora XI. ExerdtationeB oratoriaa moderabitur b. ter haar, horis et sibi et auditoribus commodis. Encyclopaediam Theologiae Christianae exponet i. i. dobdss, die Lunae, hora II. Doctrinam de Deo [Theologiam naturalem) exponet i. i. doedes, diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora II. Hermeneuticen librorum N. F. tractabit i. i. dobdss, die Mercurii, hora VIII. Exegeein librorum Novi Foederis tradet i. i. doedes , cum leeu parabolas tum Epistolam Pauli ad Bomanos interpretando, diebus LunaOi Martis et Mercurii, hora I. CoUoquia de rebus Theologicis et Ecclesiasticis habebit i. i. doedbs, horis et sibi et commilitonibus commodis. Ewerdtationes catecheticas , duce Enchiridio Caiechetico a se edito, mo- derabitur i. i. doedes , die Veneris , hora III. Theohgiam biblicam N. F. duce Compendio a se edito, exponere perget 1. 1. VAN oostbrzee , dic Martis , hora XII. Dogmaticam christianam tradet i. i. van oostbrzbe, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora IX. Theologiam practicam , inprimis Homileticam docebit 1. 1. vanoostbrzbb, die Mercurii et lovis , hora XII , Veneris , hora X. Exercitationibus homUeticis praeesse paratus est i. i. van oostbrzbb, horis et sibi et Theologiae Candidatis commodis. Ewegesin Feteris Foederis tradet p. de jono, interpretandis Psahuis selectis, die Martis, hora VIII et die Veneris, hora XI, Isagogen in libros Veteris Foederis exponet p. de jono, diebus Lunae et Satumi, hora XII. Commilitonibus orationes sacras habentibus praesides aderunt sUixke publicis disputandi ewercitationibus praeesse parati sunt Theologiae Professores. Digitized by Google SERIES LEGTIONDM. 121 I. 8. BOBiNsoN, literaram Anglicarum Lector, diebas et horis postea indicandis , Shakdperii seiecta interpretabitur opera , et LUerarum Jnglica'- rum exponei htetoriamy imprimis KVI saeCuL I. H. HisoEN, Idterarum Germanicarum Lector-, diebus et horis postea indicandis, selecia guaedam princyptm acript^rvm qpera iaterpretabitur, JAterarum Cfermanicarum historiam, inprimis inde a saeculo XVIII, exponet. M. A. B. BOBBBTii literarum Fraocicaram Leoti»^ prmecipuorum scripto^ rum saeculi XVII selecta opera enarrabit, Literarum Francicarum his* toriam saeculorum XVII et Xyill tractabit, diebus et horis postea indi- candis. Bibliotheca Jcademica diehus Lunae ^ MartiSf Mercurii, lovis, Veneris et Satumi ab hora XI ad IV, feriarum autem tempore iisdem diebus ah hora I ad III unicuigue patebit. Afuseum zoologicum, anatomicum, mineralogicum et Sotanicum, nee nan Hortus Academicus juotidie patebunt. 16 Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN AOADEMIA BHENO-TBAIEOtOA, DIE XXXI M. DEGEMBBIS A. GIOIOGCCLXIX. In Facultate loridica ; 146. » n Math. et Phil. Nat 68. n n Phil. Theor. et lit. Hom. . . 19. w 9 Medica 68. w 9 Theologica 182. Praeterea in Album Academicum nomina eonim , qui studiis vacant in Athenaeis , eo fine relata sunt , ut hio progressus publice probent et Doc- tores creentur, quorum In Facultate luridica 8. 9 n Math. ef Phil Nat — if // Phil. Theor. et lit. Hum. . . 1. 9 9 Medica 9. 9 // Theologica 9. Digitized by Google DOCTORES CREATI m ACADEMIA RHENO-TRAIECTmA, A. D. XIX M. MABTn A. GIDIOCCGLXIX AD D. XXYI M. MABTH A. OIDIOCDXXSOL IN FACULTATE lURIDICA. D. 20 Martii. Obrardus antonius nahuts^ ex pago Scherpenzeel, privatim defenso Bpecimine, coi titulas: Be belasHng op de erfapvolging^ uit een staathuiehoudhundiff oogpunt beschouwd^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 18 Aprilis. Hbrmannus wichbrs, Appingadamensis, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doqtor. D. 22 Maii. Francisgus ouiliblmus antonius pibtbrmaat, ex urbe Soerabaija, privatim defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 18 lunii. Carolus adrianus db jongh, ex urbe Samarang, privatim defensis thesibusi , lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 21 lunii. Ianus db loutbr, Amersfortensis , publice defenso speci- mine, cui titulus: De beperking der rechtsbevoegdheid ten gevolge van vermindering der burgerlijke eer, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 22 lunii. Ianus iosbphus antonius ludovicus bkuns, Amsteloda- mensis, privatim defensis thesibus, lur. Rom. ,et Hod. Doctor, magna eum laude. 16» Digitized by Google 124 DOCTORES CREATI. D. 28 lunii. Auoustus yon dabhns yan yabick, Haganus, privatim defenso specimine, cui titulus: Bijdrage tot de geachiedenis der Ooeterfiche kwestie^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 26 lunii. Wouterkjs 9^Ng|cu9 eliaSji AmstelodaineBtiSi publice de- fenso specimine, cui titulus: De tawatie bij zee-verzekering , lur. Kom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 30 lunii. PETftos lAcoBua franciscus tan voorsi^ vadsr, ex urbe Goes, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. \ lum. Tbvopords IQ0ANNE8 0OPPR, AmstelodioQLQiisifli , privAtini defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 20 Octobris. Arnoldus broedelbt, e pago Mijdrecht, privatim de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 12 Novembris. Gerardus hendricus buskes , Rheno-Traiectinus , pri- vatim defenso specimine^ quod inscriptum: Eenige aanteekeningen over Notariele acten, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 15 Novembris. Adriands hermannus winandus crommelin, Am- stelodamensis, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Pootar. Pw %9 Nqyembris» Otto baldovinus vriesbndorv, ok urbe Dordrecht, privatim defensift thesibus, lur. Rom. et Hod. Dootor, eum laude. D. 18 Decembris. Iohannks van wui.ft£n palthb, ok oppido Oldenzaal, privatim defensit theaihcia, lor. Rom. et Hod. Dootor, magna cum laude. IX 11 Februarii. Antonius luden, AmsteliKlameMis; privatim da&nsii thosibtts, lur. Rom. et Hod. Doetor. D. 15 FebruftriL Guilielmus bertram rktnbn, Noviomngensi», privatiin defensis thesibua, lur. Rom. et Hod. Doctor, cwn lauSe. IN FACULTATE MATHESSQS BT PHILOSOiPHIAB NATURALISw D. 18 lanuariL Henricto wbfbbs bxvtink, Rheiio-Traiectintis, priwtim defenao if>ecimine, oui tituius: Over de oploabaarheid van kootzwur in water, Math. Magister, Phii. Nat. Doctor, magna eum laude. Digitized by Google DOGTORES CBEATL 18» IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM- D. 16 lunii. Bsrnabjws HBRaioua. k. k. van dbr wijck, m Academia GioniQga Pro£ Oid. in Fac« litt. Ham., l p. six, Aead« Ragiae Diac; Sociufl, Amatelodamenfiis, Aonorw cawrn, Phil. Theor. Magistri , litt. Hum. Doctores creaki aunt. D. 84 luftii. HjnvEiGus iakub nauau noordkwusb, WinfldiotaQua, pri- tatim defeKo apeciniine, cui titulua : Commentmiii} Hieraria coniinens gtmMiionei duaa ad Pluiareheam Periciis miam periinenies, Phil. Theor. Magister, litt. Hum. Doctor, cum laude. IN FACULTATB MEDIOA. D. 31 Martii. Haboldus holm» ex urbe Christiansfeld ^ priTatim defensis thesibus, Art» Obst. Doetor, cian iaude. D. 8 Aprilis. Henricus boom , Rheno-Traiectinus , privatim defensis the- BibWji Art. Obak Doctor. D. 21 Aprilia. PBxauaAJiNOLDua van WALSEii,RbenohTrai6ctinua,privatim defeaso apecipaine» eui titulua: Over Aerseu-absvewn ^ Medicinae Doctor. D. 4 Maii. Matthias van thibl, Harlemensis, privatim defensis the- sibus, Chir. Doctor. D. 18 Maii. Ianus carolus pambijbr, Amstelodamensis , privatim defenso specimine, cui titulus: Over een geval van Sarcoma cranii, Medi- cinae Doctor. Eodem die. Augustus blias db pbrrot, privatim defenso specimine, cui titulus: Over een geval van Jneurieme van den Arcue aortae^ Medicinae Doctor. D. 25 lunii. Frbdericus martinus cowan, Amstelodamensis , publice defenso specimine, cui titulus: Eene scheie der hydroiherapie en der uitkomsten daardoor verkregen in het marine*hospiiaal te JFHlemsoord, Medicinae Doctor. Digitized by Google 126 DOCTORES CREATI. D. 26 Octobris. Stephanus iustus halbsrtsma, ex urbe Sneek, defenao Bpecimine, cui titulus: De operatie van het scAeelzien, Medicinae Doctor, cum laude, D. 17 Novembris. Iohannbs iacobus de jaagbb, ex pago Ouddorp, privatim defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 35 Novembris. Iohannbs franciscus mannikus, ex pago Helder, defenso specimine, cui titulus: Bijdrage tot de kennU der hart' gebreken^ Medicinae Doctor, cum laude. D. 4 Decembris. Antonius guilielmus cornelius bbrns , ex pago Brum- men, privatim defenso specimine, cui titulus: Over den invloed vam verachillende gas-aoorten op de ademhaling , Medicinae Doctor, cum laude, D. 19 Februarii. Antonids laurbntius gosbwinus yan gils, e pago Waalwijk, privatim defenso specimine, quod inscribitur: BijArage tot de hehandeling van sommige gebreken der oqgleden, Medicinae Doctor. IN FACULTATB THEOLOGICA. D. 28 lunii. Iohannes riemens, ex urbe Vlissingen, pubiioe defenso specimine , cui titulus : De beteeienis van den eersten hrief van Johannes in het historisch^hriiisch onderzoek naar den oorsprong van het vierde evangelicy Tbeologiae Doctor, magna cum iaude. Digitized by Google ACADEMIA GRONINGANA, Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM, INDE A D. XIV OCTOBRIS CIOIOCCCLXIX ADD. XIII OCTOBRIS CIOIOCCCLXX INACADEMIA GRONINGANA DOCENDI HUNUS OBIERTTNT. REGTOR MAGNIFICUS BERNARDUS DOMINICUS HUBERTUS TELLEGEN. SENATUS ACADEiaCI ACTUARIUS GERHARDUS DIEPHUIS. IN FACULTATE lURIDICA. L. U. PHniTPSE, rude donatos. B. D. U. TELLEGEN. B. I. GKATAMA. W. MODDEBMAN. Q. DIEPHUIS. IN FACULTATE MEDICA. P. Z. ERMEBINS. S. S. ROSENSTBIN. I. H. lANSEN. G. M. H. SANGER. L TAN DEEN, (defonctus d. 1 Nov. D. HUIZINGA. a. 1869.) IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM BT PHYSICARUM. H. C. TAN HALL. B. A. MEES. Q. A. ENSOHBD^ R. S. TJADBN MODDERMAN. M. SALVERDA. 17 Digitized by Google 130 NOMINA PROFESSORUH. IN FACULTATE THEOLOGICA. P. HOFSTEDE db GBOOT. E. I. DIEST LOKGION. G. MUURLING. IN FACULTATE PHILOSOPHIAB THEORBTICAB ET LITERARUM HUMANIORUM. I. I. F. VALETON. B. U. 0. K. TA* o«E \¥UOK. G. HECKEB. H. E. MOLTZEB. C. M. FR.1NCKEN. Digitized by Google ORATIO (^UAH HABUIT BERNAKDUS DOMINICUS HUBERTUS TELLEGEN, DIE Xm OCTOBMS CIOIOOCCLXX QXJUM ACADEMIAE GBONINGANAE BE6UNDAE MUNUS DEPONEBET. 17* Digitized by Google Digitized by Google ACADEMIAE 6K0NINGANAE CURATORBS ET aUI HIS AB ACTIS ES, VIBl AMPLISSIMII PROFESSORES, COLLEGAE CONIUNCTISSIMIl CIVES ACADEMIAE, lUVENES ORNATISSIMI! aUOTaUOT DENiaUE AD HAEC SOLEMNIA NOSTRA CELBBRANDA HUC C0NVENI3TIS, AUDITORES EXOPTATISSIMII Si quisvestrum, Coilegae exoptatissimi, hoc in loco constitisset, nae ego iili non inviderem! An vero iucundum existimari potest, si cogare verba facere de condicione Academiae Groninganae eo ipso tempore , quo dura iUi immineat necessitasP Quo, qui totius Nederlandiae mandatu et auctoritate de summa republica consilia ineunt^ paene universi pronuntiasse dicantur, Groningae triste fiatum Harderovici et Franequerae paratum esse? At officio satisfaciendum est, perlustrandusque quem peregimus annus. Vestrum ordinem adspiciens, Collegae exoptatissimi, unum desidero, qui anno etiam abhinc diiigenter strenueque munere sibi imposito funge- batur, nunc brevi vehementique morbo nobis praereptus , Isaacum van Deen. Fost multos diversosque casus tandem hic Groningae , quod dudum exop- taverat nactus erat ingenio suo studiisque aptam provinciam. Burgstein- furti natus^ puer Groningae, adolescens Hauniae degens, multum cum aliis rebus adversis tum debili valetudine afflictatus est. At in rebus ad- versis fortis ille et animosus apparuit. Ac mihi videtur, cum multos post annos quibus operam suam et peritiam aegris dicavisset^ tandem virili aetate summos in Medicina honores Lugduni-Batavorum consequeretur, maiori cum animi voluptate telam pertextam respexisse, quam plerique, quibus curriculum studiorum parentum cura, rerumque externarum affluentia aequavit. Digitized by Google 134 B. D. H. TELLE6EN Fost Zwollae multorum aiegroram desideriis satis&ciens^ tantam tamen abfoit, ut doctrinae studiis valediceret, ut nihil ei exoptatius esset, quam ut totum se iis dicare posset. Cuius voti compoa fiactus est cum anno huius saecuii quinquagesimo primo Groningam vocaretur. Atque in ea vitae statione nunquam remissa intentione perviginti paene annos, quantum in ipso erat, huius Academiae commodis prospexit. Fuerint^ qui aeque, at nemo certe qui matfis illam dilexerit quam Isaacus van Deen. Testatur eius animum^ nuliis succum- bentem difficultatibus , nuUi parcentem labori, splendidum laboratorium phjsioiogicum, quod sine eius precibus perpetuaque efflagitatione nunc frustra quaereremus. Ipse memini — nec facile memoria ex animo abi- bit, — r illum postremum me paucis ante mortem diebus compellare. Ru- mor ad aures acciderat, consilia iniri tollendae huius sedis musarum sub- stituendaeque scholae rusticae (absit invidia verbo!). Itaque me consuluit, qmd tentae dadi averranoandae conduoere postot 8ex dies port a&imum dDavit fioic igitiir fauiua borae aoerbitas praerepta est DeetBeni offioio, ai tacerem hoc looo ea quibus coUega desideratQS, ym^ terquam inititatioiie , hanc Academiam cmaverit. Quod pauda datamert, ot dootrioM fiiieB ambitumque extendant, ilie perfecit Non meom eit explorare et persequi quo modo iUe de doctrinae studiis meritna ttt Mttitornm tamen, qui apte de eo iadicare poaaent, pnrlectis aenteotiiB nifaii nw deesae vero existimo , coDtendens disquiBitiones ab eo tam Leidae tfum ZwoUae et Grooingae de phyaiologia nervorum institatas perpetuam ei apnd prudentes existimationem peperisae, ut qui poatea hbtonam disci*- pliiuie medicae velit conacribete, non posait imus nomen tadto praeterire. Adoo ilie insitum ingenium exooloit, tam egiegie. facuItatibttB natur& ipsi cancesaiB uaus eat, ut non tantum nostme Aoademiae omamento fuerit, eed toti etiam Nedeiiandiae » quam ille pro patria coluit. IteBim hoc quoque reram scriptor, cursam et progreasum humani* tatia in Nederkmdia oommemorana, cons^mJ)it, laaacam van Deen pri* xmxBL fuiaae qui eum pertineMt ad eam nationem unde , quem vocant , vk doiorum natus sit, Profesaoria cathedram in Academia Nederlandaca oapea- aimit. Non e&igoa pvofeato iaua «at Academiae nostrae, oon exigua vMa, Curatores Viri Amplissimi, quod fortiter resistere inveteratae opinioni aoai Digitized by Google O R A T I 0. 18$ aatis» eoque oatendistu altiorem eaae doctnnaai, qoam quae discrinina gentiam et ottltuam onret. Looua^ quem vacuum reliquit Clar, van Deen> a te oooupatua est» Clar. Httiainga. Vere mihi videor repetere, quod quum te professorem saluta- bam, dixi, optimis te auspioiis mttnus sascepisse, nam iliud exoptatissimam Deenio fuisset^ si munere aliquando deposito te successorem in oathedra vidisset. Deenio probatam te non dubiis testimoniis docem aibi deeiderarunt Aca- demiae cives. Non defuturum te nostrae expectationi, nobis omnibas por* soasum eat. Utinam diu huic Academiae aut certe ^ si fata Academiae adversa non sinanti doctrinae prodesse possis. Quod et tibi dictum sit^ Clarissime Valeton, qui hisce diebus maneris pcofessoris in hac Academia per 25 annos expleti celebrasti recordatioQem. Spero fore ut per lai^am etiam annofum seriem Aoademiae noatrae disoi- pulis serveris. Academiae nostrae discipulis? Cives Academici ecqui etiam nunc supersant? An scamna sola in auditoriis adsunt, defecerunt studiosi? Exiguus sane numertts — qttid prodest negare? — sed vos rogatos velim, coUegae in facultate literaria, num si namerttSj ingenittm» stttdia Qovitiorttm perpetuo manerent» qualia superiore fuerunt anno» vereamini ne forte professores et studiosi vetemo opprimantttr, nnm intentionis inoita- menta desint. AUttd praetnea aaccttrrit responsum qttaerenti, num qui sint Dnm OalUae campi sanguine humano foedantur, dum experimur rursus — utiaam postremum I — illud //qtticquid delirent reges plecti Achivos'^ quos adspieio Rabrae Cruois ministros? Nonne Sannes, Offerhaus, Vaster, Meihuizen, alumni sunt nostrae scholae? Sit numerua exiguus, habemus tamen curDeo gratias agamus, quod in pauois iUis cemitur quioquid in hunaana natura generosum est, quod stu: dium apparet sui consecrandi, ea voluntas et is animus incolumis est, ut dum stti pame obUviscantor, aeramnam hamanam leniant Fauci sane fae- rant» qui hocpoasent; reliquiquodpoterant, id labenter praestiterunt; nam qoftdiii commemorem, fuiase, qui» cum respubUca civitatis praesidibus peri- cUtari videretur, feriaa adhiberent ad parandam peritiam> qua patriam, qoae oarissima quaeque complectitur, defenderent? Digitized by Google 136 B. D. H. TELLEGEN Duo ex nostris studiosis immatura morte abrepti sunt, Franciscus Holkema et Hermannus Bruin. Utroque gloriari Academia potest. Alter e medio studiorum cursu abreptus est; Holkema vero, cum in eo esset^ ut relicta Academia civibus suis iam prodesse posset. Eius specimen solierter scien- terque elaboratum, et iam magna ex parte a typograpbis expressum, eden- dum curavit aestumatissimus coUega van Hall. Non discipulus hic ma- gistri, sed magister discipuli memoriam servavit et coluit. Mallem equidem, auditores, desinere in bac brevi delineatione ; atlexme iubeir verba facere de fatis Academiae per stadium decursum , ad quae pertinet etiam quod initio memorabam consilium in conventu Ordinum Generalium agi- tatum de tollenda hac Academia. Si minus praescripto cogerer , quam lubenter tacerem! Vereor enim, ne vix mihi datum sit ut de re, quae una in pau- cis mihi cara est, sine praeiudicata opinione iudicem; ab eo quem tot amoris gratique animi vincula almae matri iungunt et conciliant, vix animi sedationem expectes quae historico propria est, aut medici placidam et inconcussam in cadavere dissecando mentem. Namque amo Gronin- gam, amo eius Academiam. Si qua natio nimis est parva, quam ut suum nomen locumque obtineat, parebit, opinor, dirae necessitati et snc- cumbet; at quis huius excidii testis esse velit? Non secus mihi mens afficitur» cum institutum, cuius non anni, sed saecula numerantur, urbis regionisque omamentum et quasi signum, quod sequerentur omnes doc- trinae artisque in hac parte regni amantes, civium decus deliciaeque tollitur. Sunt tamen qui interitum nostrae Academiae e republica esse putant, non tantum ratione habita modici numeri studiosorum, sed etiam alias ab causas. Fraestat, aiunt^ iuventutem Nederlandicam versari in media regione, ubi oblectamentorum , spectaculorum varietas, cultusque et humanitas offe- rantur, quae nemo Groningae invenerit. Difficile est de hoc argumento iudicare^ si sub coelo boreali melius tibi sit quam alibi. Quaero tamen, quis cultus desideretur. A nullo sane equitandi, batuendi, saltandi maior peritia, alibi parabilis , neque hoc , ut dignus quis censeatur, qui ad principum circulos admittatur, minus etiam ut discat muliercularum quarundam in- honestam elegantiam sectari. Nec dixerit quis media in regione meliorem Digitized by Google R A T I 0. 137 ofiferri opportunttateiu coleDdi doctriDam, Dam ad haDc rem tria reqairuD- tur: iDStitutio, subsidia et, quod plurimum valet, studium. Ad vero e^m affectioDem meotis voluDt, qua amplectimur et ad dos pertiDcre seDtimiis^ quaeounque humauum pectus taDguut, utilitatis commuuis studiumP Ut quasi iu succum et saDguiDem vertas Dobiie BeDthami, summi viri, dictum: siuguli pro udo siDt, uemo pro pluribus? Num haec omuia peudeDtasitu Academiae? Noddc vero Dimis a plerisque extollitur vis et efficacia, quam extema io Academiam exerccDt? Num exterorum uobilissimis academiis TubiDgcDsi, GottiDgeDsi, RegiomoDtaDae taatam varietatem et oblectatio- nem urbes, iu quibus coUocatae sunt, offeruutP Nemo saue dixerit. Facile tamcD iDteiiigo, utile posse existimari ad humanitalem, si aiiquam- diu iu urbe magua, orbis quodam medituUio versere; at eo proposito DuUa urbs iu patria, sed Parisii, ViDdoboDa, LoDdiDium, Beroliuum viseada eruDt. RtthDkoDium uovimus aliquaudo WyttcDbachio praecepisse ut Pa- risioa proficisceretur dod solum //Plutarchi sui literarumque causa, verum etiam ad auimi cogDitioDisque liberalem fructum percipiendum. NuIIus^ aiebat RuhDkeDius, iu toto terrarum orbe locus, item ut Lutetia, cum abuudat omni omuium artium doctrinarumque materia et supellectile, tum adfluit omni omnis generis voluptatum deliciarumque instrumento." At nobis Lutetia nulla est ubi Academiam condamus; quod si tanta essemus aut felicitate aut infelicitate , ut haberemus, quod aequiparari cum illa posset, censetisne Ruhnkenium consilium daturum fuisse, ut eo Academia transferreturP Qui anno demum aetatis tricesimo tertio Parisiis morabatur et Wyttenbachio iam aetate provecto, ut idem faceret, auctor erat, non ille eundem locum tamquam iuventuti studiosae praecipue aptam commen- dasset urbem. Quicquid est> non nobis proponitur optio inter urbem quandam orbis imperio aptam et mediocrem quandam. Imo ne optio quidem datur inter Amstelodamum et Gioningam. Ego igitur quum venditari audio maiorem praestantiam 9 qua praeter Groningam reliquae Academiarum sedes ad liberalem animi cultum excellant, metuo ne qui hoc faciunt nubem pro lunone amplectantur. Nemo tamen quae dixi in eam partem interpretetur, ut contendere ve- 18 Digitized by Google 188 B. D. H. TELLEGSIf ORATIO. Km, noBtrae Academiae saam incolomitatem perpetuo conservaiidam ease. Numenis studiosorum ita exiguus esse potest, ut officio suo amplius sat»- fjacere nequeat. Usu enim quisque nostrum perspexit, se qiMcqnid magi- stris, quicquid studiis debeat^ in unireraitate tamen aliud qoid baboiae, quod animum finxerit et formaverit; consuetudiiiem v(^ studiosorum inter se. NuUis vinculis constricti alius alium formant et praeparant ad proijn- ciam postea cuique in vita obeundam; nec fruotus iustos Acadevofia ferce poterit, nisi numenis stodiosorum sit satis magnus ut iater se ciritatem quandam, liberam quasi rempubiicam, effi<^t. Itaque dicendum est, quod negari non debet: si Groningana Academia perpetuo, quod his quin- decim annis coepit, numero alumnorum decrescat, defutorum ease ei id, quod ad iuventutem Academicam erudiendam piurimum oonfiorat. Si vero et ad annum peractum et ad annum inchoatnm attendimus, non desperandum est. Aestuum recessum iam incrementa seqoi videntur. Hoc autem in primis necessarium est> ut in futurum novercalis animua impe- rantium absit, nostraque Academia accommodata sit temporis postuktis. Constat enim Groninganam in muitia reliquis postpositam esse, coiua lei etiam hoc ipso momento perspicoa testimonia adsunt Unum vero, Gol* legae exoptatissimi ! omnes optamus, ut lex de institutione, qoae dicitnr, superiore non amplius differatur. Si e republica sit, unam Academiam interire^ duas reliquas in mediar^ione patriae iuxta se collocari, partemqoe borealem suo Musarum templo orbari, si haecoe omnia ad salutem reipublioae requirantur, decretum hocce non differendum videtur. Vivimus enim hoeee momento vitam capite damnati. Aut moriendum est, aut scira debemus, vitam incolumem servatum iri, Academiamque nostram instractam fom omnibus instrumentis et subsidiis quibus, ut officio fungatur, ei opus esti Utinam sub successore meo hoc ita a legislatore nostro decernatur. Superet ut illum successorem salutem. Renuntio te, Clarissime Roaen- stein, Rectorem Magnificum Academiae Gromnganae! Sit tiln momis incundum et prosperum! Digitized by Google DUITSCHLAND EN NEDEELAND. R E D E UITGESPROKEN DBN 13d«n OCTOBER 1870. BIJ GELEGENHEID DER OVERDRAGT. VAN HET RECTORAAT DER HOOGESCHOOL TE GRONINGEN, M^ B. D. H. TELLEGEN. 18* Digitized by Google Digitized by Google Wij stonden op Wilhelmshohe. De Landauer met de ^vier schimmels wachtte op den legitiemen vorst van Hessen-Kassel, Frederik Willem den I. Sn al is men na ook in merg en been een kind der l^ eeaw — - men wil toch gaame van tijd tot tijd eens een vorat van aangezigt tot aangezigt aanschouwen. En vooral een vorst van den ouden stempel, wat de Duitschers noemen: eine wirklich herrschende Fereoniichieit ; wien het stat pro ratioue voiuntae in het gemoed is gegrift. Wij stonden daar geduidig als — hofbedienden. Daar trad hij eindelijk naar buiten, de meester van Hassenpflug, zijne met goed geld betaalde moi^anatische vrouw aan zijne zijde , met een lief Engelsch hondje op haar arm. Dat ondeugende dier! Het wilde liever grasduinen op zijn eentje dan met zijne meesteres uit rijden gaan — en alle hofetiquette ten spijt, maakte het zich los uit hare armen en ging zich vermeien in het park. Welk eene ontsteltenis 1 Het geheele hofpersoneel in beweging. De vorst moest wachten. Een vorst wacht niet. In drift ontstoken, liet hij genadig de lucht weergalmen van Hundsfotte en dergelijke hoffoMge uitdrukkingen, zoolang totdat een der vlugbeenige kamerdienaren het lieve diertje weder had terug gevoerd in de armen zijner meesteres. En nu zette de stoet zich in beweging, rondom stonden ingezetenen van de goede stad Eassel met een minachtenden glimlach op het gelaat. Wij zeiden tot elkander: «fHet monarchaal beginsel kan toch veel verdragen in Duitschland." Digitized by Google 142 B. D. H. TELLE6EN Doch eenige jarea daarna verdween die legitieme vorBt \ niet weggejaagd door zijne getrouwe Hessen , maar georberd door den koning van Fruissen. De eene legitieme vorst at den anderen op. En hetzelfde lot viel ten deel aan den blinden Catechismuskoning Georg van Hannover en aan den niet minder reactionairen Adolf van Nassau. Heeft men behalve in enkele hof kringen veel medelijden gevoeld met die onttroonde vorsten? Ik geloof hetniet. Hun lot was niet onverdiend. Vooral niet dat van den keurvorst van Hessen-Eassel. Niemand zal dan ook eenige leegte gevoelen, wanneer hij bij het bezoeken van den Wil- helmshohe dien man er niet meer vindt^ diens liefelijke muzijk er niet meer hoort en diens teedere gemoedsaandoeningen er niet meer aanschouwt. Of het moest zijn , omdat hij aldaar nu vervangen is door den man van den coup d'etat, den man van Cayenne, den maa, die op dit oegenblik door geheel E«ropa als bet kx)«t iMgnp vian aUes wat kag «n vefachtelijk is, wordt beschouwd. Niet echter «Itijd ooo: M. U ! Eens voor de partij der orde de redder der maatflchappij, «ens voor de liberalen de bewerker der eenhoid van Italie^ eeu voor de EconomisteB de muk van den vftjen kandeL De ImidgeBoot van Oavour^ en wat nog meer aegt» de bcmdgeooot van Oobdeiu £r ww een HjA dat men tn Lodewijk Ni^)oieon berustte en dat oek de meeste voorstanders van vrijheid en voamUgang aan dat beeld van metoal niet meer aagen de voeten van leem. Maar die zinsbegoocheling f erdween l Het geboow sijner heemclMippij door omkooping , list en goweld opgetvokkeoi , etortte ia een voor het Germaansche bazoingescbaL £n Napoleon, eens faet middelpunEt van Europo, de gastheer ven al de ^» kroODde faoafdoB, hij is op WilhelmBhohe , diep vernederd en veracht; do gevat^ene vatt koniBg WiUieim ! //Welk eene wending door Gods bestuurr' Maar ook welk ee& contnst 1 Ginds groote en kleine voreten het siagl- offer hanner vleirers en de vloek van hun land. Hier de edele grigsaard, het schild, de bescfaermheer, de keiaer vaa Duitschland. Een werktuig in de hamd der Voorzienigheid. Zieh onderwerpeDde aan Qods oodoorgion» delijke raadsboBhdten , wierp m de troonen zijner bloedvervaAten omver tot voorbereidii^ der (ecoheid van iDuitBchlaiid* En dtt jaar, even ak in Digitized by Google K E D E. U3t 1866, weder aan bet hoofd van sijn geslaaht, «eder begeleid door von Moltke en voii Bismarck, dit jaar trok hij tm sitrijde tegen den erfvijand van Duitsohland. Wanneer er iiog nogten zijn, d«s nietliegenstaaBde het saoces een groot vraagteeken plaatsen achter 1866, aoo is er wtlligt nie* mand, die in dezen oorlog het onregt plaatst aan zijne zyde: een ieder moet erkennen^ dat en de wijae, waarop deFranschen ^en oorlog begemieD zijn, en de wijze, waarop zij hem gevoerd hebben, niets dan schade en schande over bim hoofd heeft aitgestort. Ja, een ieder gevoelt, hoe de borst zwelC bq onze nabaren, hoe hun het hart kiopt in den boezem bij al den roen en nl de glorie door het degeUjke Germanje over de wufte Galliers behaald. Een ieder» ook die bttiten de strijdende partijen staat -^ moet door dat schoawspeL getroffea wprden. Onwillekeurig roept men uit: eene groote natie is opgestaan! Op deze plaate eohter, die aan de wetenschap, d. i. aan de waarheid, d. i. aan de weri{:elijkheid gewijd is, op deze pkats is ket niet geoorloofd, sich zelven te laten wegslepen , op deze plaats is het zondig aan de oppervlakte te blijven hangen. En wanneer al dat wapengekletter en al dat bazoinge- schal onze zinnen niet heeft bedwelmd, dan dringt zich als 't ware van zelf deze vraag ter beantwoording aan ons op: is met deaen oorlog hel laatste bedrijf van de Duitsche ontwikkelingsgeschiedenis afgespeeld? Of wacht welligt onzeB magtigen naboor eene nog grootsdiere, vog noNWije- iijker taakP Het zoude ons, maunen des vsedes, sledit staan, niet te wilien erkennen, dat er groote hoedanigheden^ telenten vaa oif;anisatie , volharding, tegenwoordigheid van geest vereischt worden, om een dapper volk als het Fransche ter imler te vellen. Op de keper echter beschouwd, loopt a) die bewonderingswaardige kTachtsinspanning toch uit op eene met al de uitvindingen vaa den nieuweren tijd toegeruste oork>gs&briek; op eene machinale menschenslagterij I alles welligt noodig om aan Duksch- land de eenheid deelachtig te doen wordien. Doolt er ie nog iets anders; er worden nog andere hoedanigbedmi vereiaoht om in eq^en boezem niet alleen de eenheid; maar ook de vrijheid te veroveren. Zal Duitschland, dat zich in zoovele opzigtm den dank der menschheid heeft waardig gemaakt, aal het ook voor de wereld wordeo een toonbeeld vao een vrijen steat; of aal het Duitach- Digitized by Google 144 B. D. H. TELLEGEN land van Lather en van Gothe^ van Humboldt en van StrausB^ zal het, van wapenroem bedwelmd, zijn en blijven het Duitschland van Graaf v. Bismarck, den vertegenwoordiger van de.politiek van bloed en staai? Of zal de bloedige weg, in 1866 ingetreden, voor dat land wor- den de toegang tot den tempel der vrijheidP Komt ons ook hier de naam van Richelieu in de gedachtenP De man van de monarchale eenheid van Frankrijk. »De worstelingen der binnenlandsche partijen^ de zwakheid van het Ddtsche Rijk, de onbekwaamheid van Spanje, het een zoowel als het ander'', zegt Gervinus^ //werd door hem dienstbaar gemaakt aan datdoell" En dat hij geen middel ontzag : het werd Aem vergeven ; hij , de man van de eenheid van Frankrijk, werd en bleef bewonderd door tijdgenoot en nageslacht. Doch Frankrijk! waar is uwe vrijheidP O hoe vele misdaden zijn er sedert door u bedreven in haren naam , zonder dat zij zelve aan u is ten deei gevallen. Ean de eenheid ook te duur worden gekochtP En nu vraag ik: zijn wij pessimistisch, wanneer wij bij den naam van Bismarck eerder aan Richelieu dan aan Washington denken, wanneer wij het wel hopen^ doch het niet durven voorspellen, dat het gebouw der Ddtsche eenheid ook door de vrijheid zal worden gekroondP Zijn wij pessimistischP Och ware ik nog jqpg genoeg, die vraag be- vestigend te kunnen beantwoorden I Of vindt men welligt in Duitschland reeds eene vrije staatsinrigtingp Alles is betrekkelijk in deze wereld^ en zoo is het begrip van een vrij volk en een vrijen staat eveneens een relatief begrip. Vrij is Duitschland, vrij is het Duitsche volk, wanneer men het vergelijkt met den toestand van voor 100 a 160 jaren. Gij allen kent den vader van Frederik den Groote, den man beroemd wegens zijne platonische liefde voor #Iange Kerle." Het was in den jare 1737. Hij bragt eeh bezoek aan zijne ge- trouwe universiteitsstad Frankfort aan den Oder en liet bij die gelegen- heid zijnen hofnar, gekleed in een maskeradepak « met een vossestaart in plaats van een degen op zij, de catheder beklimmen in het groot audito- rium der Hoogeschool. Daar stond hij ter verdediging zijner disputatie: Vermnftige Gedanken Digitized by Google R E D E. 145 von der Narrheit, met de daarvoor door den koning gerequireerde profea- soren als opponenten. Er was een hoogleeraar, maar het was er ook slechts e^n^ het was Johann Jacob Moser^ die de vermeteiheid had de vergadering te verlaten en zich door zijne weigering om te opponeeren, bloot te stellen aan de ongenade van den vorst. Welk een licht werpt dit op zich zelf onbelangrijke feit op Daitschlands toestand in die dagen! En de zoon van dien Moser^ Friedrich Karl, wij zien hem in detweede helft der 18« eeuw wegens zijne liefde voor het algemeen welzijn in onge« nade vallen bij den landgraaf van Hessen-Darmstadt ^ en wat wordt hem te gemoet gevoerd door een minister des Duitschen keizersP //AIs uw heer zijn land ruineeren wil^ wat raakt u datP Het land behoort immers niet aan u!" Zo6 iets zou tegenwoordig welligt nog gedacht^ maar althans niet meer gezegd kunnen worden. Men leze dan ook Moser's verzuchtingen over den //Hundedemuth" der bevolking aan de eene zijde en de is^Augendie- nerei, Schmeichelei , Liige^ Niedertrachtigkeit" van het Hofslijk. //des Hofschlammes/' aan de andere zijde. Wat was, zegt Robert v. Mohl, de toestand van Duitschland in de 18« eeuwp De hoogste kringen waren in merg en been bedorven. Op het voorbeeld der Fransche vorsten wedijver- den de Duitsche hoven met elkander in schaamtelooze liederlijkheid ^ spil- zucht en willekeur. De geheele Regering kende bijna geen ander streven dan om voor nuttelooze en onredelijke doeleinden geld bijeen te schrapen. Constitutie en regt, staats- en volkshuishouding werden in 't openbaar met voeten getreden. Welk een onderscheid M. H.! tusschen toen en thansl De historieschrijver schetse ons de oorzaken van Mien vooruitgang ! Was het te danken aan den invloed van Lessing, van Schiller, van Gothe; of aan het groote zuiveringsproces der Fransche omwenteling , of aan de djr- nastie der Hohenzollern ; of aan dat alles en nog andere oorzaken te zamenP Doch met hoeveel ingenomenheid men ook moge erkennen het groote verscbil tusschen de 18<^ en 19<^ eeuw: men zoude toch te ver gaan, wanneer men beweerde, dat in Duitschland de vrije^ de moderne staat^ de staat der 19« eeuw zich reeds zoude hebben verwerkelijkt. Hij bestaat daar — maar in de Idee. En wanneer ik zeg: Duitschland^ dan geldt dit niet het minst van dat land, hetwelk langsamerhand het geheele 19 Digitized by Google m B. a H. TEILEGEN vAderUnd, 6i io sicb opaeem4 6f beh^itf^Qbt, I9 Pxuisam, b«t mUitaire, ket jonlmfiichtige, bet tQt oeoi^ eek«re boogb* clerif^ PruiisQn. i|. Im^ een vciJQ, eeo modarM stiatP Al wie daarop Ja ^ude wiltoa zeggen, sij vQrwem Hftar het pog dewr dageo openbaar geioaakte programma der Duitscke Uherak ~ der Port** scbritupartei. Dit programcua, wat wil batp Jaiat bet tegenovergeateldp van hetgeen ia de laatate 8 jaien de biaDenIand«cbe poUtiek van Priwen heeft gekenoierkt Wat zagen wij toch gebeorenP De grqndwet in nwm gebandhaafd, maar door fijngesponnen spitsvondigb^dQn wc^ geinterpre* teerd. Waar de koning onschendbaar en de miniaters veiwtwoordelijk wmren verklaard^ bleef die verantwoordelijkheid eene doode letter en werd voortdurend de persoon des konings op den voorgrond gesteld. Oppoaitie t^en de zien^wijze der Regeering was vijandschap tegen den koning; Ja, wiU erger ib, lijdelijkbeid , het niet atemmen van een ambteoaar, waa pUgtverauim. Waar de Grondwet door het regt van ontbinding hei beroep op het voLk en da^^mede de volkssoavereiniteit in den gezondeu aia erkent, daar werd dit regt alleen gebruikt om de goede gemeente in de gelegen- heid te steUen hare vertegenwoordigers door andere te doen vervangen» Doet gij het echter niet, laat gij die gelegenheid voorbijgaan en «endt ge 009 weder die halastarrige Ueden terug, welnu beeldt u niet in, dat de aaken er een anderen loop om euUen nemen I zoo sprak de Bi^eering tot hare geiiefde onderdanen. Zij bleef zioh dan ook onge^toord in dezel£de rigting bewe^geQ. Wat zijn de grouden voor mijnen twijfelP Al hetgeen thans de borat van alle Duitschers deet zweUen, al hetgeen hen in geestdrift ontebeekt, dat aUes is tot afeand gekonien op eene wijae in strijd met den geopenbaar- Digitized by Google & I D B. 14,7 d^ti wil der meer 4im eeas veroieawde volkevcrtegenwoerdiguig, Het groote allee beheerschende onderwerp vdD den ^trijd was da iegmirgaiii- satie: dat iieveliDgswerk vaa den volibt. Zij is gehaodhaafd ea de Dui(>* sche Datie phikt thaos hare vrachten. PruisseD liet zich ia 1866 ala t^are bij de ooreD slepeo id den strijd, m desaloiettemin wecd met die legerorgaDisatie de eege bevochteD over OoateDrijk en Zuid-Duitachland» en werd de eerste maar de besIisaeDde atap gedaaD tot de Duitfiche eeaheid. De vorst, die niet persoonlijk moeat regeeren, maar het toch had gedaan» bij werd met laBWefien bekrooDd. Ed nqg eeos -^ na in een krijg, waarin ook het positieve regt aan zijne zijde is^ nog eens trekt de grijze veldheer ten strijde. Docfa nu niet meer aan het hoofd van Pruissen alleen, maar van bijna geheel Duitscbland, Noord en Zuid. Hij behaalt over- vrinning op overwinDing en velt den erfvijand van Germanje ter neder. En nu zult gij tot hem gaan en zeggen: //uw persooDlijk gouv^oement nvDet plaats maken voor parlementaire regeeringl Wij willen een in waar- beid verantwoordelijk gouvernement, dat aftreedt, wanneer het door de Vertegenwoordiging nset tanger gesteund wordt" Wat zal hij u antwoor- denP Wat aatwooird is van hem te verwachten? De meesten oozer voe- leti aich onaangenaam aangedaan door de eervolie vermelding der Voorzie- ttigheid in al de stukken en telegrammen, die uitgaan van deaen vorst. Veien zien er zetfe schijaheiligheid in, wanaeer hij traaea stort bg de onttrooning van voraten even legitiem als hij, van Hannover^ vad Hessen, van Nassau. Ten onregte M. H. I Uit alles is het blijkbaar, hoe de vorat nich zelv«n ^n zijne dyaaatie beschouwt als geplaatst onder de bijzondere besoherraing der Voorzienigheid , als em werktuig in Gods haud. De on* dervinding hceft hem in dien waan moeten versterken. Want zijn werk^ faet werd geai^tid. Kan men nu met eenigen grond verwachten, dat hij i^e i&agt Mmde overdragen op hen, die wel het resultaat aanbidden, maar 9aot de toeiBettist eene polftieke rigting blijven aankleven, die, ware zy vroeger gevolgd, dat werk sonde hebben doen misiaiLkea. Moet hij niet tM %ifk sseiveB wggen : Wie waarborgt mij , dat zi| , die vroeger zoa wei- irig dooneil^ getooad hcAiben, later de belangen van bet mi| cLoor Qod tMvarttwitvdt voik iimr eisoh zuUeii behartigenP Uoe optimistisch men ^ttti iK^ gcttmd 8ij , diag meii mmieaien , dat de vocst , die ten tweeden- 19* Digitized by Google 148 B. D. H. TBLLEGEN male zijnen triumfeerendeD intogt in, Berlijn zal houden , dat die vorat sich voor de toekomst de handen zal laten binden en zich de rol van constitu- tioneel vorst zal laten welgevallenP Zou hij zich tevreden stellen met die, hoewel altijd nog verhevene, toch minder schitterende taakP Zich verge- noegen met de nitoefening van zedeUjken invloed op den gang van het staatsbestuurP Want daarop komt het neder. Of zou welligt zijn opvol- ger het willenP Wie zal uit de gedragslijn van een kroonprins willen voorspellen» wat deze later als koning zal zijnP Men bedenke echter eene zaak. Achter de dynastie staat alles wat tot de aristocratie in Duitsch- land behoort. En die aristocratie , zij heeft niet minder dan de dynastie getoond, in staat te zijn, de soldaten voor te gaan in den oorlog en alzoo^ althans in eene militaire monarchie, levenskracht te bezitten. Wat er nu ook veranderd, wat er ook gewijzigd zij, Duitschland is door en door monarchaai en aristocratisch gebleven. En achter monarchie en aristocratie staat de geestelijkheid. Want wat wil de liberale partij in DuitschlaudP Wat wil zij behalve een parlemen- tair gouvemementP Zij wil, wat wij ten gevolge van de revolutie van 1795 langzamerhand verkregen hebben , zij ook wil scheiding van kerk en staat. Zij wil huwelijk en school geemancipeerd van den overheerschenden invloed der geesteiijkheid , van welk kerkgenootschap ook. Het staat in de Pruissische Grondwet te lezen, dat het burgerUjk huwelijk zoude worden ingevoerd; doch dit voorschrift blijft eene doode letter. Het streven naar eene wereldlijke volksschool stuit eveneens af op den tegenstand van de officieele vertegenwoordigers der Voorzienigheid in Staat en Kerk. Er ia in Duitschland nog veel patriarchaals. Veel, zeer veel, komt van boven. Wanneer ouders, met moderne denkbeelden besmet, eerbiedig verzoeken, dat' hunne kinderen op de kerkelijke met monopolie begiftigde staatsachool verschoond mogen blijven van het in hunne oogen verkeerde godsdienst- onderwijs, wat antwoordt dan de BegeeringP Neen en nogmaals neen. Zij heeft tot rigtsnoer het geloof in den levenden God van het Oude en Nieuwe Verbond en zij zal ten spijt der verdwaalde ouders » zij zal daar- naar de staatsschool inrigten. Door die school» zegt v. Moltke, worden de zaden van godsdienst in de kinderharten gezaaid , . welke thans mijne soldaten gevormd hebben tot gehoorzaamheid en heldenmoed. Gehoor- Digitized by Google R E D E. 149 mmheid en heldeDmoed. Het een een gevolg van het anderP Openbare gesindte-scholen zonder vrijheid vau onderwijs, schoolpligtigheid , lang- durige en atrenge discipUne onder de wapens: het staat alles in verband met hetzelfde stelsel. Opleiding tot gehoorzaambeid aan monarchie, aris- tocratie en geestelijkheid 1 Al wie in aanraking is geweest met de Duitsche burgerij , heeft kunnen ontwaren, dat zij dat juk van hare schouders zou wenschen te werpen. Zal dit echter gelukken: vooral nuP na de overwinningen van 1866 en 1870 P Wanneer zij met de verzenen tegen de prikkels slaan, men z^I tot hen zeggen: /s^gij, die de vruchten zoo overheerlijk vindt, gij zult toch niet zoo dwaas zijn den boom te willen vellen." Ik voor mij vrees, dat de aanbidding van het groote. door bloed en staal tot stand gekomen werk ook aan de liberale burgerij de zedelijke kracht heeft ontnomen om oyer die historische magten te kunnen zegevieren. En is het noodig; deRichei- lieu van Duitschland heeft nog eene snaar, die bij weet te tokkelenj de vrees voor den vierden stand met het spook van socialisme en communisme op den achtergrond. Door de eenheid tot de vrijheid. Eerst hel eerste, dan het tweede. Wanneer wij een man als Bluntschli in zijn na en naar 1866 gefatsoc: neerd volkenregt hooren zeggen : //Indem sich die Nation als Eins fiihlt und zum Volke wird^, schafft sie sich mit Recht die Bedingungen ihres statlichen Gesammtlebens und es steht den Theilen das Recht nichtzu, das Leben des Ganzen zu verhindern ;'' wanneer wij hem alzoq hoorap beweeren: het zich eens voelende volk heeft het regt de wederspannige deelen in te lijven; .dan mag dit Volkenregt modern door hem genoemd wofden : maar wie durft ontkennen , dat dit dwingen om in te gaan ee^ vreemde voorbode is van de vrijheidP Dan wordt het bovendien de groote .vvaag; . wanneer.. zal . die ^enheid geheel en al voltooid zijn P Heden is he^ Elzas en Lotharingen , straks het Duitsche gedeelte van Oostenrijk^ later welligt de Russische Oostzeeprovincien ; die allen met Zuid-Duitechland j^r^ wed^r moeten t^rug keeren in die zich als eenheid voel^nd(& natie; voqrdat he( gebouw door de vrijheid kan worden gekroond. . -;. .: Maar kan men vragen^ moet Duitschland dan ppk alle parelen ,hebbe|i a^u. zijne kroonP In kunst en in wetenschap beeft het sinds lang all^ Digitized by Google 150 B. D. H. TELLEGEN tktMn 6p ^j g^Mreefd, 200 niet overtrciffen. Nu is bet Atot djne mililvm uv^rtnagt dd arbiter vau £uropa 'gewbtAeti. £n door de mwrdere <eeolH»i l^^geflt het op Edonotuiscii gebied itk eigeii boetem reeds m^emipm de banden, waardoor hand^i eu nijverheid w^den gekneki. WattfOtn zoi)d# het nu ook nog eene vrije staat moeten worden? 0ie dit wil> teid^neert Uj niet e vinculis, wordt hij niet beh^eredht door zijn^ ddotritiaire v6Mx)r- ^eelen , i^s hij niet bevangen door de oude dWaling van het ratioMiiMtMf.* ^at e^ne eti dezelfde staatsitirigting een pa66end kleed Isoa zijn voor ^ 'vdlkfefeti ? Gij ^utt M. H. hoop ik, gevoeld hebben, waaYom ik geDdfeeod heb uw^ bandacht te moeten vestigen op hetgeen naar onze Wellrgt bekrotnpetlfe iiieiiswijze aan Duitschland otitbreekt, op de gevaren.die irerbMden zi^ bati den weg, vvelken odze naburen hebben i&geslageu. Men wottit M6 iigt verbiitid door het grootsche fichouwspel van dezen zoiner. Wij CDfOetM ms Wachten voor eenzijdigheid. Bij velen onzer landgenboten heeftFrMk- rijk uitgediend, voor velen is het eette ter dood twoordeelde natie. Bt zijn^ die haar als met eene spons zouden willen uitvegen van de kaart van Iluropa. baid het mij niet ten kwade, wanneer ik herinnc», boe wij aati Frankrijk Voitaire en Montesqaieu te danken hebben , hoe *de t^an- sche revolatie i^oor de oude wereld de aanvang is geweeit ei^ner niraw^ t^rde vun zaken , hoe met al het leed , dat het Fransoh^ v^Ak in de laatfte 100 jaaf 'over Europa heeift gebragt, gepaard is gegaan de invoetiirg H^ "itel, zee^ veel, wat in 't bijzooder ons Nedetlandefs dierfettar i», en dit MFiJ helaas! niet door eigen kracht^ otis hebben kunnen verwerven. Men vergeet dat allea bij bet tteurigi m, ik erioen ifcet, bij het veN ^ii^ittnde schouwspet , dat hn de Fransche tegering en de Kmische iitttie ^il d^zen ooriog aan Sutopa heeft vertotmd. Ik vobr n:iij ^tml dfeii vr«^ k^ tt gidan. Mij komt in de gedachte hettroord vvin oftzen grMt^n aiiato^ tean bij de behandelitig der wet op de kerkgenootscfatt^^j^. Ak we»Mk*' "^^ide liij, f/ik wenscb zoo te spreken, ab ik i&a ^e^e ttMiks tan |Meft, Wan^eeV Wij d6 beweging vaft hede<i at^ter dM Mig Iv^Mm, wMe Wltt- schen te hebben ge^ptoken.*^ Dat w<K*d, hoe llttoiSjirtijfc d«k *a 1* ¥t^gMi, tflijft 'stfr^s voor een ieder bebartrgenawbard. fin dab 'toutie ik '^ dit ^^Ulk; iti plaats Vafi een doodvobtiit uit l^ «pr^en (mt tle VVknmi^ Digitized by Google R B D B. m )H^, mj zeUw Uevdi; dQ vr^ag doen: kw die bittere ervaring vaa ]if4en Qok v^ d4t volk worden het oiSrtwakaa tpt qeo beter bveq ? Ean b^t ook 869 eiode m^ een goed ^<d4 makeo a^p d,ie tragiaohe wpr^teling om QvdQ ep vrijheid te veKSQeneqP JSd terwijl men alzop gevamr loopt, onbillijk jegens Frankrijk te worciea» het Fraukrijk van hot verledep eo dat van de toekoppst^ zoo Hgt het van de ander^ ^ijde niet nuader voor de hand, bedwetmd te worden doop de glofie der Puitsche wapenen. Wij hebben voor eeaige jareo, -^ waaroo) het niet te erkennen? -r^ wij bebben voor eenige jaren voorbarig den drwk gestoken net koning Wilheiffl eu zijnen eersten minister. Laat ons £iiet in een ander uiterste vervaUen, en laat ons huishoudelijk omgaan met <^nzen wierook. Onze Nederlanders bovenal staat dit goed. Van bet diep. 