title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Hierin is derhalve die beschouwing in haar regt, dat zij den belangrijken invloed erkent , dien het beginsel der kerk op hare ontwikkeling heeft ge» had. Hare dwaling is ; dat zij de keerzijde van die waarheid miskent Dat beginsel moge in de ^eschiedenis veel, het kan onmogelijk alles zijn. Wilt gij er u van overtuigen^ merkt dan slechts op welk naauw verband er be- 10* 76 L. W. E. RAUWENHOFF Btaat tusschen de verscbijnselea in die geschiedenis en het bijzonder kank- ter der voiken-tot wie bet evangelie doordringt, de eigenaardigbeid der persouen die op dit tooneel een boofdrol spelen, de inrigting der burger- lijke zamenleving waartoe de cbristenen bebooren, de gebeurtenissen op staatkundig gebied, den aard en de ontwikkeling van wetenscbap en kunst. Ziet» naauwlijks bebben de eerste geloovigen bunne prediking aange- vangen of daar gaapt de diepe kloof tusscben joodscb en beidenscb cbristen- dom en de strijd van bijna twee eeuwen wordt vereiscbt om de verdeelde partijen te zamen te brengen in de eene, algemeene kerk. Waaruit zult gij die verdeeldbeid verklaren zoo niet uit bet verscbil van geestesrigting tusscben ben die eerst onder de wet en ben die zonder wet badden geleefd ? Of meent gij, denkende aan paulus, dat ook deze verklaring niet voor allen voldoet» vindt gij dan in bet onderscbeid van natuurlijken aanleg den diepsten grond van dit verschijnsel nietP Uit bet oosten voortgekomen bad het christendom weldra in het westen een nieuw vaderland gevonden en ontving bet uit Rome de bepaling van zijn eigenaardig karakter en van zijne betrekking tegenover de wereld. Maar langzamerhand ontwaakt een nieuwe geest in een gedeelte zijner be- lijders. Nog lang kan de invloed uit bet westen zijn overmagt handhaven, maar eindelijk scheurt de nieuwe wijn de oude zakken van een en het germaansche christendom viert in de hervorming zijn heilvolle zegepraal. Zoudt gij die omwenteling in het rijk des geestes ooit verstaan, zoo gij niet wist door wie zij was tot stand gebragtp Of wilt gij een voorbeeld aan uwe eigene ervaring ontleend, gij behoeft u slechts rekenschap te geven van hetgeen gij zelven als cbristenen zijt. Zonder twijfel, wij gevoelen ons met de gausche christenheid uit alle tij- den en geslachten verbonden door het groote beginsel dat leeft in het gan- scbe ligcbaam, waartoe ook wij behoor^n. Maar tegelijk, hoe blijft ons tegenwoordig christendom ons een raadsel, wanneer wij\ in onze poging om het te verklaren, voorbijzien» dat wij kinderen zijn van eene eeuw, in wier aanvang niet een steen van het gebouw der staatkunde op den an- dereis gebleven; wier.eerste helft, merkwaardig verschijnsel ! — eenmaal de gouden eeuw zoowel der wijsbegeerte als der nijverheid zal mogen heeten; wier dageraad door de heroen der nieuwere letterkunde werd be- REDEVOERING. 77 groet. Dit alles, met nog zoo eindeloos veel meer, heeft ons geinaakt wat wij zijn. Het realisme dezer eeaw heeft ook de rigting van den christelijken geest bepaald en zoo gij het niet verstaat, begrijpt gij ook de kerk van deze dagen niet. Genoeg» naar ik vermoed, om u te overtoigen, waarin de eenzijdigheid van die eerst genoemde beschouwing bestaat. Zij heeft een deel der waar- heid, maar als zij vergeet, hoe de kerk zich ontwikkeld heeft onder den invloed van al datgene, waarmee zij in den loop der eeuwen in aanraking is gekomen, is toch zeker haar deel het grootste niet. Hoe dan zal men zich de zaak moeten voorstellen ? Tracht men de eenzijdig- heid van beide beschouwingen op deze wijze weg te nemen ^ dat men hetgeen aan de eene ontbreekt telkens aanvult uit de andere , men zou zich dan de kerk moeten denken als onderworpen aan den invioed van twee magten, het beginsel in haar, de magt van de wereid buiten haar, en zich hare ontwikkeiing moeten verklaren als het gevolg van de afwisselende verhou- ding^ waarin die twee bestendig tot elkander hebben gestaan. Maar wie ziet niet in, dat uit zulk een stand van zaken wel eindelooze botsing en strijd maar nooit ware ontwikkeiing had kunnen geboren wordenP En wat alles afdoet, waar vindt men in de geschiedenis die twee magten zoo afr gescheiden van elkander, elk voor zich bestaande en werkende, als volgens deze voorstelling het geval zou moeten zijn? Tot eene betere beschouwing worden wij geleid door de zeker hoogst eenvoudige opmerking, dat in de werkelijkheid noch dat overgeleverd be- ginsel, noch die invloed dien de kerk van elders ondervond^ als zulke afgetrokken begrippen voorkomen^ gelijk het uit hetgeen ik tot dusver sprak kon schijnen. Waar ontmoet gij in de wereld een beginsel der kerk of eene magt van staat- of letterkunde? Zij zijn wel waarlijk aan- wezig, maar alleen in den mensch die ze in zich draagt. Laat het voor de wetenschappelijke behandeling soms dienstig zijn in de plaats van ieder voorwerp een begrip te stellen, bij beoordeeling der werkelijkheid vergete men tocb nooit, dat men in haar.geene naakte begrippen vindt, maar levende personen, menschen van vleesch en bloed» leden van een huisgezin en eene zamenleving^ met een hart voor alle lief en leed, met zonde en 78 L. W. E. RAUWEHHOFF Btrijd, menschen van hetzelfde maaksel, van gelijke beweging alswij. Zoo ook in de gescbiedenis der kerk aanschouwt men dat begiusel, waarvaii ik sprak , natuurlijk nergens als een wezen op zich zelf « maar alieen ia het zamenleven der menschen, die het in zich hebben gedragen; en dea- gelijks die invloed, die van elders iian uit haar eigen beginsel tot de ontwikkeling der kerk heeft meegewerkt, ging weder van menschen tok haar uit. Nu kan men mogelijk enkele omstandigheden noemen, waarin alzoo menschen tegenover menschen hebben gestaan, ieder voor zich ala vertegenwoordigers van eene dier beide magten, maar meestal is het zoo niet. leder mensch is op zich zelven een geheeL Maar ieder heeft ook in zich den aanleg tot veelzijdige ontwikkeling en naar die verschillende zij- den van onzen aanleg zijn wij met elkander in onderscheidene betrekkin* gen verbonden. Het leven in zulk eene betrekking tot anderen oefent» zoowel door hetgeen wij zelven daarin doen als door hetgeen wij van hen ondervinden, een eigenaardigen invk)ed op ons uit^ zoodat onze vorming daarvan voor een goed gedeelte afhangt. In den aanleg des menschen I^ ook die geheimzinnige behoefte om met zijne gedachten op te klimmen tot iets hoogers dan de zigtbare wereld , het oneindige in het eindige te zoeken ea zich van zijne eigene betrekking tot die oorzaak van al wat is bewust te worden. Uit die behoefte ontstaat de godsdienst en de mensch als godsdienstig wezen zoekt ook hierin, met andere gelijkgezinden , in ge» meenschap te leven. In die groote gemeenschap van het godsdienstig leven der menschheid ^jn weder kieinere kringen, naar de onderscheidene wijzen waarop men zich die betrekking tot het oneindige denken kan. Deze is* men gewoon verschillende godsdiensten te noemen, van welke de ohriste* lijke eene is. Zij/ die in zulk een gemeenschap met elkander verbonden zijn, hebben natuurlijk ook allen een gemeenschappelijk doel, hetwelk zij in en door bon vereenigd leven trachten te bereiken. Het aan allen gemeenzame REDEYOERING. 79 atreven naar dat doel, of, wat inderdaad hetzelfde is, de aanvankelijke vervulling daarvan in elk van hen , vormt van zelf een de gansche gemeen- flchap kenmerkend en doordringend beginsel. Maar dezelfde personen, in wie dat beginsel leeft, staan tegelijk weder onder den invloed van allerlei omstandigheden en van de vele andere betrekkingen waarin zij verkee- ren^ en niets daarvan of het draagt iets bij tot de eigenaardige vorming en ontwikkeiing hunner persoonlijkheid. Zoo is dan ook daarvan de wijze afhankelijk, waarop zij zich in die eerstgenoemde gemeenschap hun doel voorsteilen en daaraan gedurig nader trachten te komen. Scheen het ons dan eerst, alsof wij in de ontwikkeling der kerk de oit- werking van twee verschillende magten moesten zien^ het blijkt ons nu, dat die tweeheid zich oplost in de eenheid, de eenheid van den mensch, wiens werk zoowel het een als het ander is. Daarmede zijn wij dan ook in staat gesteld antwoord te geven op de vraag, die ons bezig houdt: welk moet het leidend beginsel zijn bij de verkkuring van de geschiedenis der christelijke kerk ? — Het antwoord moet luiden: dat beginsel zij\ de oorzaak der verschijnselen te zoeken in den mensch. Het christendom uit de menschheid voortgekomen , wcMrdt ook alleen uit de menschheid verklaard. Wij hoorden zoo even van eene eich voortbewegende idee der kerk, die in zich de kiemen van hare gansche ontwikkeling droeg. Wij stellen daarvoor, met beter regt^ naar ik eott meenen , den geest der menschheid in de plaats , die , eeuwig jong en altijd strevende naar hooger volmaking^ in elk nieuw geslacht met nieuwe kracht zich openbaart. Voor die eigenaardige ontwikkeling van 'a meascb^ geest , die in de geschiedenis der christelijke kerk wordt ver- haald, is de aanvang gemaakt door den stichter der kerk, die zelf geen aaderen naam heeft gewild of voor zijne roeping meer geschikt heeft ge- acht, dan dien, waarmee hij gedurig van zich zelven spreekt: de zoon des uenschen. Hij was zich bewust zelf wezenlijk en innig met de mensch- beid verboBdeQ te zijn en haar die godsdien^ te prediken , die het meest am faare behoeften voldeed. Zoo werd zij dan ook niet als iets vreemds oerst aan Ismel , daarna aan den heiden ingeplant , maar jood en heiden konden, omdat zij beiden voor alles menschen waren» het beginsel van 80 L. W. E. RAUWENHOFF JBZUS geheel natuurlijk en ongedwongen tot het hunne maken. Nadat eenmaal het beeld van jrszus, zoo als hij had geleefd en was gestorven, door de zijnen in de evangelieverhalen was geschetst, kon daaraan het beginsel, zoo als het leefde in de latere geloovigen, telkens worden ge- toetst en gelouterd. Ztio ook voortdurend door de magt van nzus' per- soonlijkheid bezield, ging de menschheid voort op de haar door bem ont- sloten baan. Wat haar in ieder tijdvak onderscheidde op elk ander gebied van denken en leven, men vindt daarvan het kenmerk ook natuurlijk in hare godsdienstige ontwikkeling weer. Zoowel de voorstelhng die elk ge- slacht zich van dat christelijk beginsel vormde, als de wijze waarop het dit in zijn leven openbaarde , draagt daarvan de onmiskenbare sporen. Maar de christenheid ^ hoe ook voortdurend in hare ontwikkeling aan dat verle- den en dien tijdgeest gebonden, werd daarom niet tot een lijdeiijk werk- tuig van die beiden verlaagd. Zij had haar eigen leven, waardoor aan het eeuwenoud beginsel telkens nieuwe, jeugdige kracht werd ingestort en de geest des tijds een met haar eigen geest werd gemaakt. Want zij was een deel, het edelst deel der menschheid, en daarom was haar nimmer iets vreemd wat de menschheid in verleden of heden uit haar schoot had voortgebragt. Het was haar eigen ideaal, waarvoor zij heeft geleefd en gestreden^ en toch gaf zij daaraan met regt den naam van hem, die dat het eerst aan den mensch had voorgesteld. Zelve koos zij den weg, waarop zij dat • ideaal zocht te bereiken , en toch werd teikens diens rigting door de eigenaardigheid van den grond, waarop zij zich bewoog, bepaald. Zoo zien wij haar, in hare geschiedenis , nu reeds 1800 jaren lang altijd de- zelfde en toch nooit dezelfde, maar altijd strevende naar hetzelfde doel, waarop haar beginsel^ hoe ook opgevat, haar wijst, dat het Godsrijk in haar en door haar meer en meer kome in de wereld en alom zijn onwaar- deerbaren zegen brenge, De menschheid uit al haar lijden , al haar zonde • en strijd, met hoopvoUen blik opziende naar den hooge, worstelende met inspanning van al hare krachten, woekerende met al hare gaven, of zij die eenheid met den Oneindige mogt vinden, die zij eenmaal als hare bestemming heeft erkend; zulk een strijd door de geslachten van achttien eeuwen heen , — noemt mij een ander schouwspel in verhevenheid gelijk 1 REDEYOERING. 81. Wanneer ik in deze beschouwing niet dwaal, dan volgt daaruit tevens, welke de ware behandeling van de kerkgeschiedenis zal zijn. Door een kritisch onderzoek naar den oorsprong van het christendom wordt zij inge- leid. Hare indeeling wordt bepaald naar die gebeartenissen , die met het meeste regt als keerpunten in de openbaring van den geest der mensch* heid op kerkelijk gebied mogen worden beschouwd. Ik zou vreezen^ M. H. ! dat tegen hetgeen ik tot dusver sprak, bij som« migen uwer eene bedenking overbleef. Zij zuUen^ naar ik meen^ bezwaar maken tegen het regt van het door mij aanbevolen beginsel^ op grond van de onderstelling waarop het rust. Wordt de verklaring van de geschiedenis der kerk in de menschheid gezocht, dan ligt daarin opgesloten, dat zoo- wel de oorsprong als het eigenaardig karakter van het christendom uit de menschheid zou kunnen verklaard worden. Het christendom nu, zeggen zij, is in zijn oorsprong volstrekt goddelijk^ iets waartoe de menschheid uit zich zelve nooit zou gekomen zijn. Qij, zoo werpen zij ons voor^ denkt u de betrekking tusschen christendom en menschheid zoo^ dat het menschelijke , wanneer het slechts gelouterd en volmaakt wordt, hetzelfde als het christelijke worden moet. Wij daarentegen stellen christelijk en menschelijk als het goddelijke en natuurlijke tegenover elkander en verlan- gen^ dat ook in de geschiedenis van het christendom in de wereld deze beschouwing als rigtsnoer bij de verklaring zal worden erkend. De ge* schiedschrijver heeffc ons dientengevolge alleen aan te wijzen, hoe het een- maal door Ood gegeven christendom langzamerhand , onder Gods bijzondere 11 82 L. W. E. RAUWENHOFF leiding, in de menschheid is doorgedrongen en deze daardoor tot een hoo- ger leven is wedergeboren. Ik moet er mij reeds aanstonds tegen verzetten , dat meB fegt zoa heh» t)en aan mijne stelling: /^de verklaring van de gesehiedenid der kerk nHMi in de menschheid worden gesocht" , toe te voegen : /r en dus niet in God." Ilitegendeel ik vul haar aldus aan : i^ en juist daarom in Ood." Immens Tan het waarachtig menschelijke zal toch wel in de eerste plaats het woord van den apostel mogen gelden : n uit Hem en door Hem en tot Hem ztjn alle dingen/' En wie uwer zal schleibrmacheb weerspreken, als kij be^ weert: //het belang der godsdienst kan nimmer eischen ji» eene gebenrtenis zoo op te vatten, dat, om hare afhankelijkheid van Ood, in eenig opsigt haar natuurlijke zamenhang worde ontkend''? ^) Verre blijve dan ook vatt deze beschouwing de onverdiende blaam , dat zij minder dan eenige Mr dere de verheerlijking Gods in Zijne werken zou bedoelen of kunnen be- vorderen. Ik durf beweren , dat zij zich juist aanbeveelt door hare strekking om den mensch op te leiden tot 6od. Straks zal het u, naar ik hoopi hog beter biijken. Eerst een antwoord op die bedenking. Wij zouden het volstrekt goddelijke in den oorsprong van het christan- dom miskennen. Dat is, gij vermoedt het reeds, M. H. I Wij soidM voorbijzien , hoe de oorsprong van het christendom onmogeKjk iMit de vooia^ gaaude godsdienstige ontwikkeKng der menschheid kan worden begrepett ^n dus daarbij aan eene regtstreeksche goddelijke tusschenkorast fiHoet Hna^ den gedacht. Hoedanig het oorspronkelijk christendom is geweest^ kaa natuurlijk alleen uit de gescfaiedenis worden q)gemaakt. Nn is er even^ wel geen gedeelte der geschiedenis op welks voorstelling kerkelijk en leelisftel^ bg belang meer invloed heeft gehad dan juist dit. De katholiek verwijt dM protestant dat hij de feiteA verdonkeft of in een verkeerd di^Kcht stelt^ De protestant werpt de beschuldiging met niet minder hevigheid op (Aen aM^ klager terug. 2ij staan lijnregt tegenover elkander en weten niet , hoe i^ beiden van faetzelfiie beginsel uitgaan. Vfant de een xoow^ ak de W^ >) Der ChristL Olaabe 2 AuB. I. S. 2S^ { 47. REDEYOBRING. 88 fttek sich in het belang van zijne kerk ten doel, al het natuurlijke uit het oorspronkelijk christendom te verwijderen en hetgeen hij voor waarheid orkent als onmiddelijke Godsopenbaring te doen gelden. Wat blijft er vaa de regtstitela der roomsche kerk over , wanneer hare overleveriog niet regt- atreeks uit den hemel is bekend gemaakt en aan het van God aangestelde hoofd der priesterbeerschappij , den apostei petrus, is toevertrouwd P Bn hoe eou beit oude protestantisme den strijd tegen Rome hebben gevoerd, indien het niet in de eerste gemeente het ideaai der kerk en in de predi-- king van /£zus en zijne apostelen de volstrekt goddelijke leer had gezien? Zoo vormde zich alleqgs eene overgeleverde beschouwing van dien aanvang der kerk, waarbij aan de kritiek alle stemregt werd ontzegd. Maar in dm strijd tuaschen traditie en kritiek kan op den duur de overwinning nocit twijfelachtig zijn. Semler gaf het voorbeeld^ toen hij\ om het oor- spnmkelijk zedelijk karakter van het christendom te handhaven , ook voor de stichting en eerste uitbreiding der kerk vrijheid van onderzoek bedong. Velen, door ongeveinsde liefde voor het evangelie bezield, zijn hem daarna op dien weg gevolgd. Zij hebben den oorsprong der bronnen, waaruit die eerate geachiedenis wordt gekend, aan scherpen toets onderworpen en bqproefd eich eene heldere voorstelUng van het ontstaan en de vroegste ontwikkeling der christelijke gemeente te vormen. Kan men dan nu het christendom geheel als een natuurlijk verschijnsd nit zijn zamenhang met den tijd waarin het optrad en hetgeen daaraan voorafging vei^klaren ? Verre van mij het te beweren I Reeds dit alleen , dat het in zijn oorsprong het werk van een bepaald persoon is geweest, loa mij daarvan weerhouden. Elke ware persoonlijkheid is een mysterie, dat nooit geheel wordt doorgrond, en hoe dan zulk eene^ als die van j£- sns blijkt geweest te zijnl Verklaar een raphael alleen uit zijn tijd; gij kunt het evenmin. Neenl onze stelling, dat ook het grootste wat ooit onder menschen is gezien, aan de menscbheid zijn oorsprong moet hebbea ontleend, heeft niets gemeen met die zuoht van kleine geesten» om niets hoogers te erkennen dan hetgeen hun eigen middelmatigheid begrijpen ea waardeeren kan. Wij buigen ons vol eerbied voor zulk eea magt des geestes als wij in jszus aanschouwen en, dulden wij niet, dat men, hem buiten de mraschheid ateliende, haar hare schoonste kroon ontioove^ wij willen 11* 84 L. W. E. RAUWENHOFF ook Yoor niemand onderdoen in dankbare vereering van hetgeen hij voor haar is geweest. Maar hoeveel ruimte ook in onze beschouwing voor die oorspronkelijkheid van den stichter der kerk moet openblijven, het kan toch evenmin worden ontkend, dat de godsdienst van jezus ten naauwste zamenhangt met geheel de ontwikkeling , die Israel tot op zijn tijd had doorloo- pen. Gelijktijdig ziet men de heidensche wijsbegeerte eene hoogte bereiken, waaraan het christendom zich ongedwongen aan kon sluiten en het helle- nisme het pad banen, waarlangs het heil van Israel tot de heidenwereld komen kon. En vraagt men dan , welke de beginselen van jkzus zijn ge- weest » wat het eigenaardige van zijne godsdienst was , wie kan « bij onbe- vangen onderzoek , in den persoon , de bedoeling en het werk van den verheven Menschenzoon dat rein menschelijk karakter miskennen, dat hem zijn geheel eenige plaats in de menschheid verzekert? Zoo, al kunnen wij niet alles verklaren, blijft ons tocl^ het regt, om, ook voor den aan- vang der kerk^ ons beginsel te doen gelden^ dat de geest der menschheid alleen den sleutel van hare geschiedenis geeft. Maar de bedenking, die wij zoo even hoorden, omvat meer dan alleen een verschil van beschouwing over den oorsprong van het christendom. Zij strekt zich evenzeer uit tot hetgeen daarmee ten naauwste zamenhangt, de geheele wereldbeschouwing^ die onder het door mij verdedigd beginsel schuilt. Zij mist daarin de erkenning van het wezenlijk onderscheid tus- schen goddelijk en natuurlijk^ christelijk en menschelijk, gewijd en onge- wijd, die volgens haar overal op de gescbiedenis moet worden toegepast. Wat zal ik antwoorden, M. H.P Zal ik den eisch niet ontvankelijk ver- klaren, als een die op eeae valsche onderstelling rust? Mogelijk zou iemand uwer het mij raden^ omdat, naar zijn oordeel, de wereldbeschouwing van den geschiedvorscher bij diens weteuschappelijken arbeid niet in aanmerking mag komen. //Dat hij in zijn verhaal hel gebeurde wedergeve, eenvoudig zoo als het is geschied. Wanneer bij hem wetenschap en persoonlijkheid niet meer onafhankelijk van elkander zijn, dan is het ook met zijne onpartijdigheid gedaan." Zou het waarlijk? — Dan is er van mij voor de wetenschap niet veel goeds te wachten. Ik ben mij toch ten voUe bewust van het verband tus- REDBYOERING. 85 schen die beiden in mijzelven; maar wel verre van mij voor de sabjecti* viteit mijner zienswijze, die daarvan het onvermijdelijk gevqlg is , te schamen, durf ik integendeel beweren , dat alleen hij die zich van haar en haar regt helder bewust is den aanleg tot goede historische studie in zich toont te dragen. Nog ligt het ons allen versch in het geheugen op welk eene uit- stekende wijze onlangs van deze zelfde plaats werd in het licht gesteld, hoe dwaas het is de onpartijdigheid van den geschiedschrijver daarin te zoeken, dat hij niet meer zou zijn dan een spiegel^ waarin zich het verle- den weerkaatst '). IJdele waanl dat iemand van het gebeurde een beeld 20U kunnen schetsen , zoo als het is geweest en niet alleen , zoo als het hem toeschijnt te zijn. Geen beter bewijs daarvoor, dan de uitkomst waartoe juist dezulken worden geleid, die het regt der subjectiviteit van den ge- schiedschrijver niet willen erkennen. Dat het hun niet gelukt zich van het eigenaardige hunner persoonlijkheid los te maken, behoeft wel geenbetoog. Het is even duidelijk als dat niemand op eene andere wijze dan door zijne eigene oogen kan zien. Zoo komt ook in hunne voorstelling de persoon- lijkheid van den geschiedschrijver onmiskenbaar uit. Maar nu niet in haar billijk regt, — in teugellooze willekeur, die hen, de bestrijders van sub- jectiviteit, tot haar karikatuur, subjectivisme , doet vervallen. Ook de ge- Bchiedenis der kerk is daarvan menigmaal het slagtoffer geweest. De prag- matische methode erkent geen ander beginsei dan de verklaring der gebeur- tenissen te zoeken in haar onderling verband. Maar, helaas! dat verband schuiit achter de feiten ; men ziet het niet ; het moet worden berekend en geraden. Overal zijn het daden van menschen , maar wie heeft in hun hart de beweegredenen gelezenP Daar opent zich voor den pragmaticus een Tuim veld voor gissingen en onderstellingen. Maar aan welk rigtsnoer zal hij zich daarbij houden P Een alles beheerschend beginsel der kerk geldt bij hem niet. De openbaring van den geest der menschheid is voor hem een veel te algemeen begrip. Zoo blijft hem dan alleen zijn eigen goed- vinden over, zijn voorliefde en tegenzin. Hadt gij van uwe jeugd af met de geestdrift der dappere kruisvaarders gedweept, een man der ^Aufkla- rung" als spittler zal u weldra onttooveren en u in dat reuzenwerk der B. 7BUIN, BedeToering over de onpartijdigheid van den geschiedschrijver. 86 L. W. E. RAUWSNHOFF christenheid niet veel meer. dan doUen waanzin ieeren sien. Waat ann- LER zelf zoa niet ter kruisvaart zijn medegegaan. Waa liOTOLA u wel geea heilige , maar toch een verwonderlijk genie , hij zal u voortaan , zoo gij we« der denzelfden schrijver gelooft, hoogstens een ondeugend dwaaahoofd kunnen zijn. Want spittler zelf zou ook geen Jesuit zijn geweest. Ziet waartoe men vervalt als men het regt der aubjectiviteit van den gesehied- schrijver niet wil laten gelden 1 En waarom wil men dat niet ? Is er dan erae andere beschrijving der geschiedenis mogelijk, dan die uit de persoonlijk* heid van den schrijver geboren wordt ? Moet hij , naar het oordeel vaa allen^ in de feiten, die hij verhaalt, de idee weten aaa te wijzen^ die zich daarin openbaart, en zoo, naar zijn vermogen, in zijne voorstelling een afdruk van de levende werkelijkheid trachten te geven, hoe kan hij ooit aan dien eisch voldoen, wanneer het hem niet vrij staat daarbij zijne ei- gene begrippen te volgen ? Niemand ziet ergens eene andere idee uitgedrukt dan die hij reeds in zich zelven heeft. Men spreekt van objective logica in de feiten, maar geen mensch kan haar vinden, dan voor zoo v^ zjj reeds subjectief zijn eigendom geworden is. Zoo wordt dan ook die op- vatting der feiten, waardoor men ze als geschiedenis leert kennen, eerst in den geest des geschiedschrijvers geboren en zijne subjectiviteit, wel verre van hem een hind^nis te zijn , is hem het eenig middel om hetgeen hij van het verleden vernam als geschiedenis te leeren verstaan. Maar , mij dunkt , ik hoor uwe klagt , dat zoo aan de wiilekeor vnj spel wordt gegeven en ook spittlsr weer in het gelijk is gesteld* Ik ont- ken het ten stelligste. Want aan ieder regt verbindt zich een pligt. Zoo ook hier. Is de geschiedschrijver in zijn regt, waar hij zijne subjectiviteit doet gelden , hij vervulle ook naauwgezet zijn pligt om het inaigt in de feiten, dat hij zich verwierf^ g^urig weder aan deaen te toetaen en zoo te beproeven , in hoeverre hij met zijne beschouwing aan ieder feit volko- men regt kan laten wedervaren. Gelukt hem dit niet, het sij bem eea bewijs, dat zijn oog beneveld is: hij zoeke het te verhelderen, opdBt hij beter leere zien ! Maar niemand vervult zijne pligten getrouw , die niet volledig zijne regten kent. Had spittubr beter zijn regt verstaan, hij had ook minder zijn pligt verzaakt. REBETOERING. »7 De invloed onzer wereldbeschouwiDg op de bepaling van het beginsel, dat wij bij de YerklanDg der geschiedenis willen volgen , is dus geen zonde. De vra^ is alleen of ooze wereldbeschouwing goed is en dus ook ons beginsel zniver kan zijn. Maar dat is het juist , wat die bedenking aangaande coa ontkent. Hoe zal het pleit tusschen haar en ons worden beslecht? Ik weet hier slechts een regtbank> van wier uitspraak geen hooger beroep wordt gegund. Het is die der ervaring. AUeen die wereidbescfaouwing 16 goed, die a in etaat stelt de wereld waarlijk te begrijpen. Wiit gij dan de waarde der uwe leereb kennen, gij moet beproeven in hoe- verre gij met haar elk verschijnsel in de geschiedenis tot zijn regt kuut hten komen. Maar als men, nog afgezien van dit proefondervindelijk be- wijs, vooruit zou wenschen te bepalen, met welk beginsel den geschied- schrijver het minst gevaar, van de geschiedenis geweld aan te doen, bedreigt, dan meen ik voor het door mij verdedigd beginsel de voorkeur boven elk ander te mogen vragen. Hoe men ook de geschiedenis beschouwt^ men zal toch nooit kunnen ontkennen» dat alies in haar door menschen geschiedt Vangt iemand nu zijn onderzoek aan met de vooruit vastgestelde overtuiging, dat in die menschelijke daden eene schifting gemaakt en een gcfdeelte daarvan als het goddelijke van het menschelijke moet worden onderscheiden , hoe kan hij in dat gedeelte dan ooit des menschen eigene werkzaamheid naar waarde erkennenP Neemt hij nog daarbij» wat waar- lijk ottvermijdeiijk is , tot toetssteen van het goddelijke , zijn eigen leerstel- hg begrip; heeft bij dan daarmee niet vooruit zijn blik op de geschiedenis beneveldP Voorts, bij de onloochenbare eenheid van beginsel in de ont- wikkeliog det herk, zal toeh de eindelooze verscheidenheid» waarin zij zich epenbaart, in al hmt omvang moeten worden erkend. Maar weder» wat knnt gij te diea aanzien verwachten van den geschiedvorscher, die, volgene fijn beginael, elk verschijnsel in eene der beide rubrieken van zijn dualisme in moet achrijven, en voor alles, hoe zamengesleld het ook wezen moge» liooit anderB dan tijne twee namen van goddelijk en natuurlijk, diristelijk en menacheKjk heeft ? Welk een doode eentoonigheid in de plaats van de iijke voHteid dea levens in de wereld en in de christelijke wereld bovenall Sfi waarlijk, het wordt niet beter, wanneer de taak» om het prqgramma foor de ontwikkefing der kerk te schrijven» wordt toevertrouwd aan een 88 L. W. E. Gij bewondert met regt de grootsche opvatting , die nergens in het bijzon- dere het algemeene uit het oog verliest. Maar toch wat wordt er in die voorstelling van den menschP De levende persoon in de persona ont« aard, door welke de idee tot u spreekt. En de gebeurtenissen , die zelve niet uit de idee der kerk zijn geboren, maar van buiten invloed op hare ontwikkeling hebben gehad, hoe daarmeS? — Bacb weet de oplossing van het joodsch-christendom in het catholicisme te verklaren, zonder een enkel woord over Jeruzalem's val. Neen I zoo gij u tot de beoefening van de geschiedenis der kerk begeeft, neemt u tot beginsel de verklaring van haar inhoud alleen in de mensch- heid te zoeken. Daar ligt dat wonderschoon tafereel van het leven der christenheid in de wereld voor u uitgebreid. Maar de rijkdom der ver- scheidenheid , die gij aanschouwt, verhindert u niet de eenheid op te mer« ken , die zich daarachter verbergt , want gij ziet in alles de openbaring van denzelfden geest der menschheid, die in alles leeft. En weder, als gij door de verschijnselen heen den blik gevestigd houdt op den grond waarop alles rust , miskent gij daarom het bijzondere in eik verschijnsel niet , want het wordt u door den veelzijdigen aanleg des menschen verklaard. Ziet gij aan den aanvang en op de keerpunten der ontwikkeling heroen geplaatst, wier persoonlijkheid de grootste magt wordt van de eeuw waarin zij ieven, gij acht u om hen te begrijpen niet verpligt uw toevlugt te nemen tot de willekeurige onderstelling eener ingrijpende hoogere magt, want gij kent de kracht der menschheid om uit haren schoot ook dezulken voort te bren- gen. Bespeurt gij bij uw onderzoek, hoe eene rigting, die u toeschijnt met het zuiver christendom te strijden, eeuwen lang kan voortbestaan en altijd winnen aan magt eer zij wordt overwonnen , gij verdenkt daarom hare voorstanders niet van moedwillige boosheid, want gij weet, hoe ook de ontwikkeling der menschheid aan vaste wetten is gebonden en leert daaruit de noodzakelijkheid van de tijdelijke overmagt dier rigting verstaan. Hoort REDEVOERING. 89 gij van anderen oyer eene onderscheiding van menschelijke en goddelijke dingen, die, naar han beweren, u den sleutel der geschiedenis geven zou, gij vindt in uw eigen binnenste en ziet bij uwe medemenschen zulk eene scherpe afscheiding van die beiden niet en blijft bewaard voor de bekrom- penheid, waartoe zij daardoor in hunne beschouwing worden verleid. Zoo houdt gij het oog geopend voor het wezen en de waarde van elk verschijn- sel, dat gij ontmoet. Zelf u een lid dier menschheid gevoelende, wier gangen gij bespiedt, slaat gij alles, ook het geringste, met onvermoeide belangstelling » gade. De kleingeestige nieu wsgierigheid , die niets meer dan haarfijne kennis der oudheid bedoelt, blijft u vreemd, want gij rust niet , eer gij overal hetzelfde le ven hebt erkend , dat het groote ligchaam der menschheid^ dat ook uw binnenste doorstroomt. Gelukkig de tijd, waarin zulk eene beschouwing der geschiedenis moge- lijk is geworden! Hoeveel toch zijn wij daarvoor verschuldigd aan de kritiek^ die, niet meer uit moedwil bedreven of door partijbelaug bestuurd, emstig en onpartijdig den oorsprong en de geloofwaardigheid der bronnen onderzoektl Hoeveel aan den vereenigden arbeid van zoo vele geleerden, waardoor een nieuw licht over het verleden is opgegaan en zoo menige dwaling^ eeuwen lang door de overlevering voortgeplant , in hare onhoud- baarheid is ten toon gesteld ! Hoeveel aan den geest des tijds , die , vreemd aan alle kleingeestige bekrompenheid , onzen blik op de wereld zoozeer heeft verhelderd, ons over de oude grenslijn tusschen profaan en heilig heen leert zien^ en in al wat waarlijk des menschen is een waardig voorwerp onzer liefde doet erkennen! Ja, waarlijkl ik acht het voorregt groot in dezen tijd te mogen leven en dubbel groot voor hem, die, in het volle besef van de roeping dezer dagen, zich aan de wetenschap mag wijden. Maar, zal ik mijn hart regt uitspreken, voor niemand meer dan voor hem, die thans voor de god- geleerdheid mag arbeiden en leven. Ach! zijn er welligt nog onder u^ M. H.! die bij deze betuiging met moeite een glimlach onderdrukken? 12 M L. W. E. RADWENBOFF Gij denkt^ niet wmt? dat, hoe e^biedwaardig de godsdienat ook mogQ Zi}Vt, de dagen ODser wetensehap toch welbaast sttllen zijn geteld en haar een billijk otiam cum dignitate in keikelijke seminaria zal wordon toege^ kend. Waarvoor God oas en ook u genadig beware 1 Ik durf niet bew^ rea» dat bet u geheel aan gronden voor die deakwijze ontbreken zoa; cle^ ricalisme en wetenschap gaan niet te zamen e& de godgeleerdheid heeft IftQg het juk der dienstbaarheid van de keik gedragen. — Maar ook vook ODs is een nieuwe ti)d geboren. Wij vragen thans geen regten meer, dia niet gelijkelijk voot allen zouden geklen. Wij stellen ona oaet u onder eena ^lfde wet» en wat bij u ontrouw aan de weteoschap zoude zijn» wee onsl 2W wij daaraan sehuldig worden bevonden. Maar zoo ook handhaven wiji ona regt om in den kring der wetenscbappen onze bescheiden plaats te natogen bekleeiden. Wij zien daarin Hem den Onzienlijke in levende trekken v66r ons^ wij aanbidden Zijne wegen en geven Hem de eer van Zijn werk in ons ge* slacht. Heft de natauronderzoeker het hoofd van zijne studie op met de eerbiedige betuiging : v Hoe groot zijn Heer I uwe werken I Gij hebt ze allen met wijsheid gemaakt /' wij , met de daden Gods van aehttien eeuwen voor oogen, wij antwoorden hem met het ioflied, dat ons reeds uit 'sraeis hei^ figdom tegenruischt : /rde Heer regeert^ de aarde verheuge feichi" Edel Groot Achtbare Heeren Curatoren dezer hoogeschool! Ontvangt mijn opregten dank voor het vertrouwen mij betoond, toen gij mij voor deze gewigtige betrekking aan Z. M. den Koning hebt voorge^ diagen. Nog had ik in geen openlijk geschrift bewezen, dat ik mij in het bijzonder aan dat gedeelte der godgeieerdheid had toegewijd, waarin ik de aanstaande evangeiiedienaren zal moeten opleiden. Zoo zijt gij mij dan met eene gunstige verwachting te gemoet gekomen, die mij de aan- vaarding van dit ambt minder bezwaarlijk heeft gemaakt. Ik weet, gij zult niet van mij eischen^ dat ik aan onze academie op eenmaal het verlies vergoede, dat zij door het overlijden van mijn voortreffelijken voorganger heeft geleden. Een man als'ifiGOLAAS chrcstiaan kist wordt niet ligt ver« tangen. Een lang leven zoo rusteloos aan de studie gewijd, zulk een naauw- gezette emst in het wetenschappelijk onderzoek, als waardoor hij zich zijn grooten naam , heeft verworven ^ vormen iemand tot een geschiedvorscher , wiens gemis nog lang na zijn heengaan moet worden gevoeld. Daarom ver« trouw ik op uw geduld , M. H. ! als gij ten minste verlangt ^ dat ik eenig-* zins voor de hoogeschool zal worden, wat hij voor haar is geweest. Maar wat ik aanstonds durf beloven en getrouw hoop te volbrengen , is , dat het mij niet aan de inspanning van al mijne krachten zal ontbreken en niets mij heiliger zal zijn dan de taak mij toevertrouwd. Met groote liefde heb 12» 98 L. W. E. RAUWENHOFF ik die taak aanvaard^ wel wetende hoeveel tot hare getronwe vervulling wordt vereiscbt, maar ook hier meer dan ergens verwachtende dat*de ar- beid zich zelven rijkelijk loonen zal. Ik vrees niet den schijn van gemaakte nederigheid op mij^te laden, wan- neer ik verklaar, dat ik met grooten schroom de mij toegewezen plaats inneem in uwen kring^ Hoog Geleerde Heeren! die ik nu als mijne ambtgenooten begroeten mag. De roem uwer veelzijdige geleerdheid is te verre verbreid en te wel gegrond, dan dat het niet veeleer onbeschaamde aanmatiging moest heeten^ wanneer ik mij aanstonds uw gelijke kon ge- voelen. Maar voor zoo ver ik u reeds leerde kennen» vond ik u allen ge- reed om met voorkomende goedheid de schatten uwer kennis aan e\k, die daarom vroeg , ten beste te geven. Laat het ook mij vergund zijn op uwe hulp, uwe voorlichting en leiding te rekenen. Zoo even sprak ik het reeds uit, hoe, naar mijne innige overtuiging, de godgeleerdheid dan alleen bloeijen en aan hare bestemming beantwoorden kan, wanneer zij als een deel van de algemeene wetenschap van den mensch beoefend wordt. Maar REDEYOERING. 93 dan ook geen waarachtig leven voor haar, wanneer zij zich niet aan den arbeid op elk ander gedeelte van het groote veld dier wetenschap mag aan* sluiten. Zoo kom ik ook tot u, zonder aanmatiging, maar met de emstig gemeende vraag, dat gij mij met uwe vriendschap vereeren en mij eene bescheiden plaats in uwen kring verleenen wilt. Van uwe ondersteuning verzekerd durf ik met beter moed de toekomst tegengaan. Lang blijve uw kostbaar leven, Hoog Geleerde mannen^ voor de wetenschap, voor kerk en staat gespaardl Nooit ontbreke het u aan de bemoedigende waardee- ring uwer verdiensten^ waarop gij zoo regtmatige aanspraak maken kuntl De liefde uwer leerlingen en de rijke vrucht van uwe zorg voor hen ver- hooge steeds uw levensvreugd en vergelde u al wat gij voor hen zijtl Maar in geheel bijzonderen zin heb ik die hulpvaardigheid van u te vra- gen, Mijne Heeren, leden der Godgeleerde faculteit! Zonder- ling is het mij te moede, als ik mij voorstel, hoe ik daar plaats zal nemen, naast U. Naast een van hengel, den man, tot wiens lof men niet meer weet, wat te zeggen, daar allen, wien de wetenschap ter harte gaat, als om strijd hebben gezocht eene waardige uitdrukking te vinden voor de eerbiedige bewondering^ die zij voor hem gevoelen. Waarqm moet ik hier staan en hooren wij in dit uur niet de stem van mijn leermeester en vriend, wien aller wensch na het overlijden van den Hoogleeraar kist tot zijn opvolger had bestemdl Op hoe vereerende wijze de uitnoodiging daartoe ook herhaaldelijk tot hem kwam, hij meende toch zijn tegenwoordigen werkkring niet* voor dezen te moeten verlaten. Wij kennen allen den ernst die hem in alles kenmerkt te goed, dan dat wij zijn besluit niet zouden eerbiedigen. Maar is het vreemd, dat op dezen dag bij mij en zeker bij vele anderen de liefde voor deze hoogeschool den wensch verlevendigt , dat het anders had mogen zijn? Het strekt mij tot groote vreugde, dat mijne benoeming ook door hem werd goedgekeurd. Onder zijne leiding heb ik de eerste schreden op den weg der godgeleerde studie gezet, door zijn onderwijs is de eerste liefde voor de beoefening der kerkgeschiedenis in mij ontwaakt. Hehben daama andere deeien on« zer wetenschap nog meer mijne aandacht tot zich getrokken, ik beklaag mij daarover geenszins, want ik houd mij overtuigd, dat het mij nu bij mijne historische studie meer tot voordeel dan tot schade wezen zal. Maar nu ik zelf geroepen word de geschiedenis der kerk te onderwijzen, na waardeer ik dubbel het voorregt, dat ik eenmaal zijn leerling ben geweest. Mogt er ook iets in mij zijn van hetgeen wij zoozeer in hem hebben ver- eerd en liefgehad , dien onpartijdigen waarheidszin , dat geopend oog voor al wat achoon is en goed , die hooge geestdrift vdor de zaak der godsdienst, waardoor hij ons onze toekomstige roeping in de kerk zoo dierbaar wist te maken ) Dan zal ik tevreden zijn , wanneer ik mag gelooven voor mijne m te worden, wat hij voor mij is geweest. £n loo ooit mijn ar» REBBVOSILING. 99 beid ieta zal mogea toebrengen aaa de bevordering der wetenschap, waariD wij aUen bem ala onzen meeater erkennen , al weten anderen het niet , ik sal het nooftt vergeten » hoeveel ik daarvoor verschuidigd ben aan het voor« regt van eenmaal in de schoc^ van willem moll gevormd ta zijnl Een laatste woord tot u, Mijne Heeren, Studenten aan deze IkQogesohooH en in het bijzonder aan a» die u toi de evangelie»bedi»« ning voorbereidt. Behoef ik het u nog wei te zeggen» dat ik het veet hooger zal sehatten «w vriend te mogen worden , dan aileen uw kermeester ta ziJD ? Zoo er nog eenige wetenachap is , waarin de onderliage verhoa-» ding tvan onderwijzer en leerling allea afdoet, het zal wel de onze zijn. Wat baat het of gij aan de academie eenige kennis in de onderscheiden takken der theologie verkrijgt, indien gij daar niet tevena tot bekwame^ beschaafde, godsdienstige meoscben wordt gevormd. Ooze kerk heeft man- ften noodig, die niet slechts vele dingen bebben geleerd, maar die honne persoonlijkheid Iftebben ontwikkeld en geheiligd. Voor die vorming der pei> soottlijkheid moet het academisch levcn boven alles dienen , ea wat daarbJI van den hoc^Ieeraar kan worden verwacht zal hij noMt aUeen door zijn ondet* wiJ8» maar het meeat door vriendschappelijken omgang met aijne leerlsngtta venDogem 2oo wenseh ik dan ook uw vriend te worden. Wat ik voor tt kan doen , ik durf u vemkeneD , hct zal mij nooit te vcrgeefs doec u vrar- dea gevraagd^ het zaJ mrj smarten wanneer het mij moet worden herin» nerd. Zelf nog zoa verre niet van den schoonen atadBntentijd verwijderd, hoop ik mij ook in het levea met u nog niet vreemd te gevoelen. Waar ik ook ia de vrereld heb verkeerd , steeds heb ik mij de vrijheid vmorfeofd 101^, aonder kunstmatige! vertoooing, te geven zoa ala ik ben. Ik denk hefi ook tegenover u te doea. Het moge u ook driogea , vertro«iweIijk met osi} oaa te gaan. Ik gekof , dat dik het beste voor u ea ook voor mij: zal zi|a«. Mijne vriendenl gij hebt zulk eene schoone toekomst v66r u. De be* drukten in den lande klagen wel^ dat er zelden zulk een bange tijd als deze is geweest en dat hij, die het evangeliedienaars-ambt begeert^ niet weet aan welk een zorg en welk een strijd hij zich waagt. Ik weet het ook wel en toch herhaal ik uit voUe overtuiging: eene schoone toekomst, die u wachtl Het is waar, er moet in deze dagen meer strijd dan ooit te voren in hoofd en hart gestreden zijn, opdat iemand met goeden moed 96 L. W. E. RAUWENHOFF REDEVOERIHG. den arbeid des evangeliedienaars zoa kannen blijven volbrengen. Maar wie dien Btrijd niet vreest en dan het evangelie prediken wil als het beginsel van heiliging en vrije ontwikkeling voor eiken mensch» hij vindt voor dat zaad overal in de gemeente een ruimen akker bereid ; wat zeg ik ? na reeds ziet hij de velden wit om te maaijen, overal om zich heen. Scbandelijke ondank zou het van mij zijn^ wanneer ik ooit kon vergeten, wat ik zelf daarvan heb ervaren. Neen! bekommert u niet. Zoo er meer dan ooit van den evangeliedienaar wordt geeischt, zorgt alleen dat gij op nw tijd aan dien eisch kunt voldoen. De Btrijd onzer dagen is te belangrijk en te groot dan dat hij\ die welhaast zal geroepen worden om daarin pal te 8taan, zijn tijd verbeuzelen, zijn aanleg verwaarloozen kan. Streeft naar rijkdom van kennis^ naar zuiverheid van beschaving, naar vastheid van karakter, houdt bovenal aw leven van vlekken rein. Ziet! de groote vraag van dezen tijd wordt in de twee woorden christendom en menschheid zamengevat. Daar zijn sommigen, die in naam van het christendom den goddelijken aanleg en het onuitdelgbaar regt der menschheid meenen te moeten ontkennen. Daar zijn andereUi die in naam dto menschheid het christendom durven honen, als verouderd en zijn ondergang nabij. Gij, mijne vriendenl toont, toont in uwe eigene persoonlijkheid en uw leven bovenal, dat voor hem die het christendom in zijne ware beteekenis verstaat en de menschheid in haar hoogeren aanleg kent» zulk een strijd tusschen die beiden niet kan bestaan. Weest zulke christenen, dat de menschheid in u hare edelste zonen erkent. Weest zalke menschen , dat het christendom in u zijn edelste kracht openbaart. In vast geloof, dat het zoo kan» dat het zoo moet zijn, heb ik in dit uor gesproken, vang ik nu mijn arbeid in uw midden aan. Gods zegen zij met u en met mij , opdat voor dit geloof onze daden het best bewija mo- gen zijn. IK HBB GSZBOD. SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA HABBND AKUM , POST FERTAS AESTTVAS ANNI CIOIOCCCLX. FACULTAS lURIDlCA. L DE WAL Historiam luris Romani, duce rudorffio, enarrabit, diebus Lunae, Martis et Mercurii^ horalX. Encyclopaediam et Methodologiam luris explicabit^ iisdem diebus, X. lus mercatorium exponet, diebus lovis^ Veneris et Saturni, X. lus Neerlandicum Antiquum interpretabitur, die lovis, . . VI — VIII. H. O. TTDEMAN, Emeritatum nactus et cessans a Praelectionibus , non tamen cessabit in studiorum suorum fructu lubenter com- municando. H. COCK tradet lus gentium, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. lus criminale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. lus naturale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. Ordinem ludiciorum criminalium, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XII. lus publicum, diebus Lunae, Martis et Mercurii, II. S. YISSEBING Statisticam Patriae explicabit, diebus Lunae, Mar- tis et Mercurii, XI. Historiam Europae diplomaticam, iisdem diebus^ I. Oeconomiam politicam, die lovis, XI et I, et die Veneris, XI. Disputandi exercitia moderabitur, die Veneris, II. 13 98 SERIES LEGTIONUH. B. T. H. P. 1. A. VAN BONEVAL FAUBE Iu8 civUe bodiemom iat^'  sibus, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. L E. GOUDSMIT interpreCabitur Imlitutimea secundum Lineamenta viri cL VAN A88EN, dicbus Lunae» Martis, Mercurii, lovis et Veneris, XII| die Satumi, IX. Diffesta, diebus Lunae, Martis^ Mercurii, lovis et Veneris, IX Disputandi exercitiis de lure Romano praeorunt i. DE WAL et L B. GOUDSMIT, die Veneris, IL FACULTAS THEOLOGICA. W. A. VAN HENGEL, provectae aetatia causa rude dooataa, qiiMi* tum per virea licebit, Academiae aluBsuiis prodesae CQoabitiir.. L H. SGHOLTEN Pogmatices Chrbtianae partem posteriofem mr piicabit, die Martis, . XI et I, djie lovis, • . , , X et Xl. et die Veneris, X. Introitum iu libros N« T. tra4et^ expticaidis; ({iiaestio&ibaa criticis de tribus fruapgeliis prioribua, dieboB Lunae, Ic^ vis et Veiwris, . ^ . . • . I. Theologiam naturalem docebit, boris auditoribus commodisv A. KUENEN Etbicam ChrisUanava docebit,, diebas Mefcurii et Ve- neris, ^ ^ ., .. , ^ ^ .. ZL et die lovis, ^ . . ^ ^ XII. Theologiam V. T. siv^ ,histc»?iam religiozua, laraeUticaie. eipot- net, die Lunae, ^ .. . X, et die Mercurii, I. Locos seiectos historiae I«raglitaruiik tsaetabiity die* VeQeria^ XII. \ SERIE8 LEGTIONUH. 99 L I. PBINS EpiBtolam Pauli ad Corinthios priorem interpretaturttB est> diebus Mercurii, lovis et Veneris, * . . • hom IX, Theologiae Practicae partem homileticam » liturgicam et pasto- ralem tractabit, diebua Martis et Mercurii, X. Exercitationes catecheticas et homileticas moderabitur, die Lunae, Xletll. Orationibus Sacris praeerunt L H. SGHOLTEN, A. KUENBN, et L L PSINS, diebus et horis sibi et Candidatis Theologiae commodis; •— publice disputandi exercitationibus, die Ve- neris» • II. Lectiones de historia Ecclesiae, a doyo Professore habendae^ postea ifldicabuntor. FACULTAS DISPLTNARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. L YAN DEB HOEVEN Zoologiam et Anatomen comparatam dooe- bit, diebus Lunae, Martis^ Mercurii, lovis et Veneris, . . • • XI. MinenUogiae et Oeologiae elementa exponet, diebus Lnnae et Mercurii , • II. Aut Anthropologiam gentiumqne varietatem nativam, ant Anatomes comparatae selecta capita explicabit , diebus Lu- nae et Martis, « • • I. A. H. VAN DER BOON MESCH Chymiam oorporum organicorum ex- ponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, • IX. Chymiam, quae anorganica vocatur, docebit, iisdem diebus, XI. Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem expo- net^ (fiebus Lunae et Mercurii, XII. Oeconomiam ruraleai tradet» diebus Martis et lovis, .... XII. Experimenta instituendi artem docebit et Exerdtia practica in Laboratorio moderabitar quotidie. Cum Studiosis prof ectioribus de Physiologia ohjrmica ooUo- quetnr, die Veneris^ hora vespertina V-^VIII. 18* 100 SERIES LEGTIONUM. O L YEBDAM Elementa Geometriae planae et Trigonometriam pla- . nam tradet, die lovis et Saturni, horaX, et die Veneris^ IX etX. Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit» diebos Martis et lovis, VUL Calculum differentialem et . integralem itemque Mechanicam tractabit, diebus et horis deinde indicandis. Scholas paedagogicas habebit, die Lunae, hora commoda. 7. KAISRR Astronomiam theoreticam tradet^ diebus Lunae, Mar* tis, Mercurii et lovis, IX. Astronomiam practicam, iisdem diebus X. 