title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: Girolamo Zanchi'), van den engelschman William "Whi- taker?) en van den duitscher Conrad Vorst?), toen nog | hoogleeraar aan de doorluchte school te Steinfort. Ook | werd, naar vanzelf sprak, door hem kennis genomen yan den, in geljke richting, uitgegeven arbeid der vader- landsche godgeleerden Franciscus Junius en Sibrandus Lubbertus *). "Tot afwisseling dier elenchtische studién doorliep Voe- Dispp. select., tom. III, p. 1339. Vgl. Polit. eecles., tom. II, p. 794. Bij le Maire. kocht hij in 1007 voor 4 gld. O st. »Ant, Zadeelis opera. Theologica", zie. Oud-aveh. Heusden, E. 9410. J) De auctie-catalogus van Voetius' boekeri] bevat van Hieronymus Tan. ehius — achtereenvolgens hoogleerar te Straatsburg, Heidelberg en terwijl hij voor eene benoeming aan Leidens academie bedankte — ik lende werken, zoo in quarto als in octavo, Zijne Opera theologica zagen twee folianten te Heidelberg het licht, ten jare 1613. Op eene auctie bij le. in 1607 kocht Voetius voor 3 gld. 10 st. »Zanchius, De natura Dei", zie - Oud-arch. Heusden, E. 910. 7) Voetius bestudeerde toentertijd van Whitakerus, prof. theol. aan de hoogeschoo! te Cambridge, de Praelectiones in quibus tractatur controversia | «de ecelesia. contra. pontificios, inpr. Rob. Bellarminum, Herbornae Nassov, 1599 en de Disputatio de sacra scriptura contra hujus temporis papistas, impr. Fiob. Bellarminum et. Thom. Stapletonum, Herb. Nass, 1600. Vgl. E í 0.l, pars X, Amstelodami, 1704, p. 145. 3) Conrudus Vorstius, Enchiridion controversiarum: seu inder ecclesiae Romanae, una cum antidoto. Er quatwor tomis Roberti Bellarmini ín gratiam studiosae juventutis ezcerphus, Steinf,, 4. alsook Apologia pro ecclesiis orthodoxis, in qua tres primi fidei ^ artieuli plenius. exarinantur. Opposita. thesibus. Jesustarum, Monasterii | | muper ercusis, Hanoviae, 1007, en Anti-Bellarminus contraetus: hoc est. compendiosum examen omnium fidei coniroversiarum , proui eas Rob. Bellarminus IV disputat, suarum tomis eomplexrus est, Hanoviae, 1640, Vgl. Voet, Thers. heaut, p. 85. Al blijkt Vorstius, uit die geschriften, maar Voetius' sehatting »non tam erroneus theologus, ac paucis annis post?" — toch verzekert hij: »jam tum vulpem Socinianam vapido sub pectore ge- stabat", Dispp. select, tom. V, p. 98, 217. *) Junius schreef o. a. Animadversiones ad controv. secundam christ. fidei, de Christo capite fotius ecclesiae, quam ob. Bellarm. dispu. suarum. libris exaravit adv. hujus temp. haereticos, ex off. Plantiana, 1600; Lub- bertus gaf uit: De papa Romano libri decem, scholastice et theologice collati cum disputat. Hob. Bellarmini, Franeq., 1594; De eoneiliis libri. quinque, Genevae, 1604 ; De ecelesia. libri sex, Franeq., 1607. E Y E 7A THEOLOGISCHE STUDIÉN. VERTREK UIT LEIDEN. —— 105 dius met groote meer dan ééne geschiedenis . der martelaren!). Bovenal verkwikte hij zich aan het ' gulden boeksken van Thomas a Kempis ,De imitatione "Ohristi" en aan andere ascetische werken, geschreven in denzeliden eenvoudig-stichteljken gest?) Dit alles had . plaats buiten de gewone lessen om, ten tijde dat hij trouw privaat-college hield, zoowel bij Gomarus*) als bij . Festus Hommius *) — laatstgenoemde behandelde dispuuts- | gewijze de Nederlandsche geloofsbelijdenis — en dat ook . de overige practisch-theologische vakken steeds grootere mei nog andere bursalen, twee malen 's weeks het ige onderricht van de Leidsche predikanten Adolf iyzen ), Egbertus Aemilius en den zooeven ge- «, Dispp. select. Vom. TI, p. 1024 Vgl. Polit, eccles., tom. I, pars tom. II, p. 137—439, 735; tom. III, p. 978. Bibl. stud. theol, p. 176, 477; Thers. heaut., p. 190, 319. In select, tom, I, p. 83, schrijft hij: »Velim modo ostendi quod- ptum eorum asceticum cum libello 'Thom. à Kempis de imitatione paria fücere possit?" en, Lom. IL, p. 484, luidt het: »quae notata n. à Kempis in aureo libello de imitatione Christi". Vgl. tom. waar hei heet: »Et non immerito Thomas à Kempis aureum im (exceptis nonnullis, quae juxta errores istius saeculi intereur- one Christi, hoc titulo insignivit: Qui sequitur me". Volgens V, p.508, 708—712, wordt naderhand aan Voetius die hoogsehatting n. h Kempis' arbeid door Maresius beslist ten kwade geduid. Dispp. selecl., tom, V, p, 644. onius, Orat. fun., p. 13. '«& weinig kwam den bursalen hierbij te stade, dat zij gehouden sondseghs de woor ende naerrniddachsche predicatien van be- eynde, mit goeder aendacht ende een jegenwoordighen gheesi *e hooren..... ende den regent tsynen believen ende ver- conem van tgundt zy gehoort, verstaen, ende ge- Ordonn., 4595, di, III, art. 94. Vgl. Voet., Bibl. UII OCHNEMNENM'ND 106 DERDX HOOFDSTUK. noemden Hommius?), terwij| hij, in Augustus 1610 de zomervacantie te Heusden doorbrengende, onmiddellijk gebruik maakte van de gelegenheid hem aangeboden '| om, zoowel in Meeuwen en Eethen als vervolgens ook | in zjje vaderstad, gis sente pner Te ME prediken voor de gemeynte" *). Gebonden aan de van hoogerhand vastgestelde veror- deningen, bood hunne dagelijksche levenswijze den kwee-- kelingen van het Staten-collegie in. den regel maar weinig tijjd ter ontspanning. Nu en dan werd onder toezicht van den regent ,eene speelreijze" door Leidens omstreken. gemaakt, waarbij men nochians zeer ,bedagtelijek" mos! handelen, wilden euratoren en burgemeesters we ,exorbitantie vande costen" zich later niet bezwaan vinden aan den schaftmeester, op diens overgeleven verklaring, het uitgeschoten geld terug te betalen?) Hielden de universiteitsprofessoren elken Woensdag en zijn collega Joh. Arnoldsz. Ravens (Corvinus) was Adr. Borrius een o aanhanger van Arminius. Zie VWVoet, Thers. hezut, p. 107. Nog toentertijd te Leiden dienst: Matthias Platevoet, gelijk Adolf Spramkhuy- zen, een geestverwant van Gomarus. Daniel Colonius, sedert 30 Mei 4 regent van het Wanlsche collegie, gevestigd op de Groenharegracht, wes. tevens predikant bij de Fransche gemeente, Vgl. Voet,, Polit, eccles, EO Ii, p. 68. 1) Voor zijne moeite ontving Homrnius, op aanvrage door hem mi wan euratoren »sonder dat sulex soude worden petrocken in volgens besluit dd. 40 Aug. 1010, de som van 150 gulden. Aenilis! well] | Anna Thomasdoehter, kreeg »om de voorschrovene redenen, ende bysonder om haeren soberen staet als belast sijnde met ses cl eveneens 150 gld. ter vergoeding, Hand. v, eur., 8—19. Fobr. 16141. 7) Die bijronderheid stant vermeld in de aanteekeningen door Nicolaus "Voetius, zoon van Gisbertus, neérgeschreven in het kerkeraads-actenboek der gemeente Meeuwen, alwaar hij predikant wns van 1657 tot 1066. Kist en Moll, Kerkhist. arch., dl. I, blz. 312. ?) Dit. gebeurde 0.3., tijdens Kuehlinus" rogentschap, met eene sdeclaratie | van costen", ingeleverd door den oeconomus Franck van Dobben. Eerste register, net v. 129 Mei en 19 Aug, 1597. ÉÜ—m— THEOLOGISCHE STUDIEN, VERTREK UIT LEIDEN. —— 107 | dagen meestal vrjj na bekomen verlof ,buyten der stede om te spelen, ende hun te verlustighen , midts et onbehoorlyex en werde bedreven , twelck ont- 'off ergernisse zoude moghen veroorzaecken" ^). rupe alummen op zware straf verboden ?). Wel zagen zij zich, binnen het Collegie, drie keeren gelegenheid gegeven tot ,dexercitien des lie- , beghinnende tewinters een uyre voor het middach- Eua uns voc hitcipoltcoad t een t nuttige maatregel , in het belang der gezondheid ook oetius , die, reeds tijdens de laatste jaren van zijn te Leiden, af en toe werd geplaagd door eene aandoening der milt, aan welke hij naderhand door een nauwgezetten leefregel, gevoegd bij het ran passende geneesmiddelen , ten deele het hoofd | te bieden *). der Staten ordonnantie mede, dat ,verkeer- quaertspelen, taerlinghen: ofte yet diergelyex, tselve oick soude mogen noemen", buiten de 1 het Collegie moesten blijven *) — de strenge aronder Heusdens bursaal voorheen was opge- aan zijne persoonljjke neigingen , maakte alleszins gemakkelijk dit gebod trouw te eer- Met zije bevordering tot de zuiver theolo- en 496. qm, aec 34. Vgl. Voet., Polit. ecles., tom. HI, p. 744. y pe 96. HX 108 DERDE HOOPDSTUK. bruik, tevens het recht verleend, cu iE het Heusdensche St-Cnecilingilde?) — reeds de zi eenige stichteljke liederen ?) ingestudeerd, sedert afgelegd examen aan ,mensa prima" gezeten was, Voetius either zoowel als fluit en orgel bespelen het voorte geheel met zijne inborst strookte, slechts de praktijk, maar ook de theorie der m hoorljk eigen te maken *). Lk !) Zie bijlage XLIII, en aldaar het antwoord van Bertius op het hem geboden request. 2) Oud-arch. Heusden, E. 944, bijlage tot fol. 35 der gem over 1609. ?) »Sed quia suavissimos modulos plerumque aptari videmus insulsis, otiosis, saepe subobseoenis: ut propriam obi iheologiae studiosus sectetur musicam psalmodicam Joh. Petri ete.", sehrijft later Voetius in zijno Bibl. stud. theol, p. 495, te Ordonn., 1595, dl. IIl, art. 37 aan het slot, bepaald wordt: »in s werstande dat sy geen musyckboncken en sullen mogen hebben, da kennisse, ende toelatinghe vanden regent, op dat zulex alle on t lichtveerdicheyt, voor zoo veel moghelyck is, mach werden gems verhoet". *) Essenius, Orat. fun. p. 14. Na het laatste nummer in den andi catalogus van Voetius' bibliotheek komen voor: »eenige paequetten boeken en een phiool de gambe". *) Zie den auctie-catalogus (pars IL misc, in folio, n?. 17, »| iroduction to musie") en BibL stud. theoL, p. 494. Vgl. Polit. iom. Ll pars I, p. 544—598; tom. Il, p. 744. Wanneer Cd. 1 Hue in zijn werk Het land van Rembrand, Haarl, 1886, dl. FL, Ic hell blz. 98, gewaagt van Voetins' degelijke, maar »boersche" opleid de schrijver jets, dat hij moeielik kan verantwoorden, Ware ook bursaa! niet voortgekomen uit een deftig gezin, dan nog had all verkeer met zije studiegenooten, naar Jan van Hout indertijd o »wech genomen ende gebetert de botticheyt, diememn ons Hollat schimp, t'sy in ernst, teleken innewreef ende voor de schen | SN Innel. emde aenv. vant Coll. dev theoL, blz. 46. Vgl. daareabde Son inaug. p. 18. | 0 ospiti en. gehouden bij de. van het Staten-collegie, dat?) ,soo wie inde ne studien, ghemeene tafel ghebruycken , r dezelve meesters ende opsienders, als soghe- in eener melek, onderwesen worden, dezelve ! gehoorsamen, ende dezelve maniere van leven — derzelver gemoederen ende willen in deser mengroyen tot eene zeer nauwe vrientschap , wijee aengenaem ende profijtich zy" *), zoo hij natuurljk buiten den invloed der praedesti- reschillen ,met hunnen aencleve", eerst later op- : jen. Ten bewijze zou kunnen dienen Voetius' hou- g ir vervolg van tijd tegenover Geisteranus, Barlaeus , jpius en Dwinglo, zjje vroegste vrienden binnen ium theologicum ?). verkeer met die studiemakkers nog te Leiden, opig de strijd der meeningen aan hunne onder- uding weinig of geen afbreuk. Inzonderheid us zich aangetrokken tot Johannes Geiste- edig van aard, bedeeld met een innemend m en vredelievend, goed op de hoogte der wijsgeerige vraagstukken , gemakkelijk dich- rea constans est apud omnes sententía, futurum, ut quicunque dolescentia, in juventute, communibus studiis, communi itur, eorum etiam animi et voluntates hoc modo in mon sibi tantum utilem et jucundam, sed etiam societaLi multis modis gratam et fructnosam. ". Joh. Kuchlinus, Oratio, p. 14. XIX, fol. 39a. Vgl. Voel., Polit. eccles., tom. III, p. 547. ^ Vgl. Voet, Dispp. seleet, tom. III, p. 783; "THEOLOGISCHE STUDIEN, VERTREK UIT LEIDEN. 109 £ —À4 110 DERDE HOOFDSTUK. tende zoo in het grieksch als latjjn, sehreef deze — ge- reed het Staten-collegie vaarwel te zeggen') — im het »ülbum amicorum" van Voetius den 2]se» November 1608 een kort maar keurig epigram?). Ruim twee jaren vroeger was Caspar Barlaeus vertrokken. Diens liefde voor de poézie der classieken gaarne eerbiedigend, koes- | terde Gisbertus evenwel geen grooten dunk van zijne | godgeleerde kennis. Ook Barlaeus wijdde den vriend een | Latijnsch vers, doch, volgens zijme gewoonte, vervat in vrij hoogdravende taal?). De derde der oudere studie- genooten, Simon Episcopius, bracht hem, naar aanleiding van zeker motto*) toentertjjd door de studenten bij het ?) Beiewn Statcoll, YI, 100. Voet., Dispp. select, tom, I, p. 488—490. 3) Zie bilage LV. Vgl over die »alba amicorum" Schotel, Academit, blz. 356—358. i 3) Voet, Polit. eecles, tom. I, p. 40, 47. Vgl. p. 66 em tom. IIl, p. 48 sinter quos non infimus insignis poéta Barlaeus", alsook Dispp. seléch, tom. ], p. 508 en tom, V, p. 469; Crenius, o.L, pars XIIL, Lugd, Bat, 1705, p. 47. 5) Te weten: »Nullius addictus jurare in verba magistri", — Dat ook Voetius, indien hij zulks noodig achtte, naar dit motto wit te oordeelem en te handelen, blijkt uit hetgeen hij, J0 Maart 1643, bij gelegenheid der witgave van Gomarus' werken, schreef aan den Groningschen hoogleermar, Mart. Schoockius: »De editione operum d. Gomari non possum nom mob et publico gratulari. Unum monueram rev. ministrum ex tribus editoribus, qui mihi hic adfuit, ut supprimeretur disputatio de decretis Dei: me seame dalum hine oriatur apud nostros, Lutheranos, Pontificios, atque ita indigua. macula tanti theologi eruditio, 4xj/Bez, orthodoxa aspergatur. De sabbatho- non usque quaque per ommia feliciter decay. Sed hoc habet cum pluribus commune". Acquoy en Rogge, Arch. v. Nederl. kerkgesch., dl. IV, bla. 300. Voetius ging daarbij uit van den stelregel: sMaximum vanitatis et ventosas ablalíag signum est, nihil velle tanquam oxemplar ant exemplum, etiam. in sapientissimis ei probissimis, aut in majoribus, aut praeceptoribus, aut. amicis suis intueri et sibi proponere: quia scil. jam tritum est, aut saltem. aliis etiam notum, aut non est novum ac singulare, aut n te primitus non. inventum, non factum. Nec tamen ab altera parte tam ducliles et. stolidi. imitatores quorumvis dictorum et factorum etiam a sapientibus et bonis immo optimis profectorum esse debemus, ut absque rationali examine de js peremtorie statuamus aliquod aozàg ieofses: uti Pythagorae discipuli de ipso, ajràc fQa". Dispp. select., tom. IV, p. 144. Vgl. tom. H, p. 164; Ill, p. 1112, 1113, 1254; V, p. 57. THEOLOGISCHE STUDIEN. vERTREK UIT LEIDEN. —— [lll neérschrijven hunner album-ontboezemingen veel gebruikt, in sehier overmoedig klinkend proza, gelijk Voetius later opmerkie ,een profetischen afscheidsgroet"") Moest hij eindeljk ook Bernardus Dwinglo?*) en Josephus van missen, hun verlies werd dubbel vergoed door den hechten vriendschapsband, zoo binnen als buiten de muren van het Stateu-collegie?), gesloten met, Johannes Cloppen- burch, zijn ,alter ipse", geljlk hij hem naderhand placht p en met Antonius Plancius*) Andere bur- o o pee 45.— Wat Episcopius, onder genoemd -motto, in het album. van Voetius schreef, luidde aldus: »Nemo unquam quidquam magnae frngi edet in ulla seientia, qui non eo aspirare audet, mt possit aliquando de praeceptore suo judicare. Nec facile est currere hemini, qui nimia religione pedes figit in vestigiis alterius, eujus potius debebat celeritatem et vigorem corporis optare et imitari, quam passus mumerare", 3) Deze bood hem —zie Voet, Polit. eccles, tom. Il, p. 47 — den 114mm 4609, de volgende dichtregelen tot een aandenken: »Arrham favoris hane tibi libens linquo Amice Voeti, nocte ne tegant coeca - Ventura amorem secla mutuum nostrum, E Sed. nos loquatur morluos anus charta, Ip notescamus et magis inpet 2m 462e Juni 1607 als »Coll. alumn." bij den rector magnificus in- » gingen Johannes Theodori Cloppenburgius en Antonius Plancius, nt, bj te Leiden inwonen. Briewen Stal.-colL, V, 178. daarmede 90 en 104. Zie ook hierboven, blz. 77 en blz. 98, kai: di |Noet, Thers, heaut, p. 75. Vgl. Polit. eccles., tom. Il, p. 757, waut heet: »commilito et contubernalis in academia Leidend ami- of ook tom. HII p. 974, waar hij door hem genoemd wordt: , academicis Irópvxse". Vgl. Dispp. select, tom. V, p. 133. - 3) Deze was een zoon van den Amsterdamschen predikant, em behoorde -»intimi". Voet., Dispp. select., tom. 1, p. 655; Polit. eccles., E eL 415. — Als Voetius' vrienden uit het Staten-collegie staan Jbewendien nog te boek Gosuinus Buytendyck en Joannes Sueten. Zie a tom. V, p. 083, en Polit. eccles., tom. I, pars II, p. 440. Ook telds H er Leidsche academie, onder zijue »commilitones" Hermannus Folinus, Cm 112 DERDE HOOFDSTUK. salen wederom wist Voetius uit de jongeren!) tot zieh te trekken en aàn zich te verbinden, door gedurende zijn laatsten studietjd te Leiden op te treden als docent in de logiea?). Begonnen met Keckermanns ,Systema majus" te verklaren , repeteerde en examineerde Gisbertus later naar aanleiding van het behandelde, terwijl hij ook geregeld iedere week over een bepaald onderwerp liet. disputeeren, of breedvoerig de theses besprak door som migen gesteld en uitgewerkt. Een der beste discipelen op dat privaat-eollege was ongetwijfeld Franek Pietersz. Burgersdyck 5, die, zéér met Voetius bevriend, naderhand. in gelijken geest de philosophie onderwees zoo aan de academie van Saumur als aan Leidens uniyersiteit *). [! later geneesheer in Den Bosch, en Leonardus Conincksbergen; ho Thers. heaut., p. 28& en Polit, eccles, tom. If, p. 695. | *) Voetius' jongere tijdgenooten, binnen de eigenlijke studentenwereld, - waren o.a. de twee Hensdenoars, Valerius Adriani a Boockhoven en Cor- | melius Blanckaert. Laatstgenoemde wordt, ten jare 16923, vermeld op de. schepenrol zijner vaderstad. Zie van Oudenhoven, a.w., blz. 100. Ook stu- deorde er uit Heusden in 1010 te Leiden nog een Joannes Blanckaert, - die inwoonde bij den rector Fraudenius. Zie Volumen 1 inscriptionum sit catalogus studiosorum academiae Leydensis, 1575—1618, aanwezig in bwt- senaats-archief Beiden, Cornelius en Joannes, waren zoons van dem üme- saert Nicolaus. 4 *) »Postea annis provectior, aliis collegia logica tum didactica, 1 practica, tum disputantium aperui". Voot, Polit. eccles, tom. Ml, p. Vgl. hierboven, blz. 52, aant. 6, alsook bijlage XXXV. Neigsha Kssenius,. Orat. fun, p. 13, trad oeiius als privaatdocent in de logica op sque ma- | gis novitios ab erroribus Arminianorum praeservaret", Naar het xnij voor- komt, kuunen ook geldelijbe omstandigheden daartoe aanleiding regewem hebben, Zie bijlage LVI. *) Brieven. Stat.-coll., I, 179. 4) »Hic (n. Fr. Burgersd.) in albo amicorum, quod moster (n. Voetius) habebat, nomine suo inseripto, praeceptoris elogio eum honoravit; sed noster, ad declinandam invidiam, aliquanto post id expunxit", Essenijus,. Orat. fun, p. 13. Vgl. daarmede Voetius' eigen getuigenis: »Philosophus Burgersdielus amicus cum viveret, mihi perquam charus, et meus olim in. collegio logico practico, et disputatorio discipulus", Dispp, selech, tom, IV, p. 987. Vgl. p. 259 en tom. V, p. 426. THEOLOGISCHE STUDIÉN. VERTKEK UIT LEIDEN. 113 Door verschillende professoren wegens zijne meer dan gewone dialeetische bekwaamheid bij herhaling aange- zocht om in de wijsbegeerte te doctoreeren, onder be- lofte hunnerzijds, dat de voorwaarden tot die promotie z00 onkostbaar mogeljk zouden gemaakt worden, wei- gerde nochtans Gisbertus elke uitnoodiging van dien aard . 0p te volgen ?. Zijne gedachten werden ingenomen door . geheel andere dingen. Het Staten-eollegie, waarbinnen hij vroeger als alumnus had verblijf gehouden of, niet . zeer waarschinljk, nog voortdurend vertoefde, begon maar zjne sehatting hoe langer hoe beslister te geljjken ), Q6en kuyle Josephs", nadat de regent Bertius in persoon met ruim veertig geestverwanten den Januari 1610 te Gonda was bijeengekomen, om er Ee wat na Arminius' dod diens &anhangers te doen stond. Weldra bleek de bekende istrantie", met haar vijf artikelen Oldenbarnevelt , doch bestemd voor de Staten, van genoemde ing de vrucht te zijn?) s denzelfden tijd verseheen — weder met op- i aan 's lands regeering — het , Tractaet van t' ampt authoriteyt eener hoogher christelycke overheydt in e saecken", gesteld door Johannes Wtenbo- onder wiens voorzitterschap ook ,de ligue" der Arminianen te Gouda gesloten werd. Beide en veroorzaakten groote opsehudding binnen ius, Orat. fun. p. 13, 14. Zie voorls Acla acad. L. B., cod. VIII, »de ratione et modo qui tenebitur in promotionibus "Collegii". Vgl. Hand. v. cur, 4 Maart 4598, , Wienbogaevt, dl. Il, blz, 90—96. ., 16 Febr. en 20 Dec. 1610. Later, hoogleeraar te -Voetius tegen dat »Tractaet" een drietal disputaties, in "witgekomen onder den titel: Grondige ende pertinente ver- vwragé wien de kercheljcke macht toekomt, Vgl. Polit. pars], p. 499, en Rogge, Wtenbogaert, dl. V, * 96—35. E | 1n DERDE HOOPDSTUK. het kamp der Gomaristen; voornamelijk, wijl kort daarna een schrijven volgde, door de staten van Holland en West-Friesland gerieht zoowel tot de classikale verga- deringen in die gewesten als tot curatoren der Leidsche academie, met verzoek aan laatstgenoemden : professoren en studenten ,te willen insinueren, dat een yegelijck | hem sal onthouden van voort aen in eeniger manieren in druck ofte geschrifte yet uyt te geven opt ampt der overigheyt, in kercekelycke saecken, opte predestinatie ende de poincten daer van dependerende, op peyne van als wederhorige gestraft te worden" "). En juist had Voetius zich aangegord, om onder den ,venerandus praeceptor" eene zeer actueele disputatie te verdedigen, getiteld: ,De ' cognitione et natura Dei", waarin hij ijverig daeht te velde te trekken tegen tal van onrechtzinnige meeningen door de beide Socini en, op hun voetspoor, ook door - Conradus Vorstius voorgestaan?*) 'Ten gevolge van der Staten ,missive", moest dat plan echter onuitgevoerd blijven; jammer genoeg , wijl — naar het hem toeseheen — eonfessie en catechismus te Leiden groot gevaar o allereerst binnen het Collegium theologicum. Ofschoon de Staten in een vertrouwelijk schrijven yan 15 Februari 1610 Bertius hadden aangemaand, zich der *) Hand. v. cr, 24 Maart 1010. Vgl. Acta aead. L. B., cod. IX, fol. 4s Resol. Holl, 11 en 23 Maart 1010. Zie ook Voet,, Polit. eccles., tom. L, pars Hl, p. 474, 475: wQua arte et intentione haec prohibitio tune faeta, odorari facile poterant, quotquot polypo non laborabant". 3) »Postremo eurrieuli academiei anno collntis ac consultis allis theologis qui in manibus erant, conscriptionem disputationis de cognitione et natum Dei, contra Socinianas et Vorstianws opiniones, sub praesidio d. Gomari defendendam, rmoliebar", Dispp. select, tom. V, p. 458. Vgl Essenius, Oral, fun, p. 19, wiens bericht eenigszins nnders luidt: »Paraverat (n. Voetius) etiam disputationem theolopgieum de notis ecclesiae contra Pontifi- cios; itemque alteram de Deo adversus Conr, Vorstium; et praesidium cl. Gomari rogaverat, sed hoe non impetravit per motus academicos istius temporis", — nm——— THEOLOGISCHE STUDIEN. VERTREK UIT LEIDEN. — 115 bursalen ,respecet ende obedientie" te verzekeren door »Eoede modestie ende leven"; waartoe zeker veel zou bjjdragen, dat hij hen met geene ,nieuwe questien" bezig hield?), noch hun toestond zich te verdiepen ,in eenige eurieusheyt der differentiale poineten, die onder de theo- loganten al te vehement (Godt betert) gedisputeert wer- den") — zoo scheen evenwel hunne vingerwijzing op den regent weinig of geen indruk gemaakt te hebben. Immers lieti Bertius, naar hij den Edel Mogenden ant- woordde, geene gelegenheid ongebruikt, om , wanneer hij 4n het Collégie bij eene bijbellezing de Sehrift verklaarde of aldaar de geloofsbeljjdenis en den catechismus behan- delde, zijjen discipelen te leeren: ,dat Godt de Heere Alle mensehen wel wil zalich hebben; dat het bloet Jesu Uhrisii ons reinicht van alle onse zonden; dat t geloove ons moet toegerekent werden ter gerechtigheyt" , terwijl hij, aan den anderen kant, hen voorging met beslist te :',dat Godt, almachtich van eewicheyt t meeste der menschen zonder aensien van zonde ter verdoe- duemisse zoude hebben geordineert, ende zeer weinige ter zalicheyt; dat Jesus Christus alleen. gestorven is voor die alzoo uytvereoren zijn, ende dat de zonden van dese menschen, hoe groot ende swaer dat ze oock zijn , moeten -yergeven werden; dat Godt door een onwederstaenlycke "eracht dese allen treckt, willende dat d'ander verloren gen". Hierbijj kwam bovendien — iets, wat Voetius 3) Briecen Sat-coll, T, 485. Vgl. Resol. Holl, 45 Febr. 4040. 3) Laatstgemelde woorden komen voor in eene aansehriving, door de "ststen van Holland en West-Friesland tot de bursalen gericht. Zie Hrieveri Btat-coll., Vl, 186, 3) Bertius moet blijkbaar gerekend hebben op der Staten onkunde in ogmalicis, om, met het oog op "t híerboven aangehaalde, den Mog. H H. te durven verzekeren: »Dit is in rechter senvuldicheyt. de verelaringe van alle myne -subtylheden, ende dit zijn de nieuwe wegen, die my ver- a | | 116 DERDE HOOFDSTUK. later betuigde even lichtvaardig als ongepast te vinden *) - dat, kort na de zomervacantie van 1610, te Leiden steelswijze een boek van hand tot hand ging, met Ber- tius' naam als schrijver op den veel vertoon makenden, uitdagenden titel: ,Hymenaeus desertor" 9), waarin toe- stemmend door hem werden beantwoord ,twee vraegh- stucken van den afval der heylighen", namelijk: of de reehtvaardige zijne rechtvaardigheid verliezen kan, en of hij, in dat geval, ware rechtvaardigheid heeft bezeten! '"Terwil zulke dingen ongestraft plaats grepen, achtte | Gomarus zieh verplieht den regent van het , mede aan zijn opzicht toevertrouwde, Staten-collegie hoog ernstig te ge- moet te voeren: ,Gheeft uwe leerlingen gheen oorsaecke van meyneedicheydt, wetende dat sy alle ghesworen hebben, in onse tegenwoordicheydt, dat sy geen andere | leere en sullen volgen, dan die in d'universiteyt geleert wordt, dat is, de gemeyne leere der confessie ende cate- chismus" *. Maar ook dier universiteit zelve dreigde een. kwaad, hetwelk den hoogleeraar en zijne geestverwanten ien zeerste verontrustte. Sinds den 194e» October 1609 — dacht maken in leere ende leven. Dit zijn de questien, die ick ter lheyt vande texten der schrifture mijne discipulen afvrage, conform de des catechismi". Briewem Statf.-coll., IL, 186a. Zie verder bijluge LVII. 3) Voet,, Dispp. select, tom. IIl, p. 771. Vgl. Polit. eccles., tom. H, p. 71. 3) P. Bertius, fhymenaeus desertor sive de sanctorum apostasia. proble- mata duo. 4 An fieri possit ut justus deserat justitiam suam? 9 An. deserilur fuerit wera justitia? Lugd. Bat, 1001 (dat moet zijn: 1640). Eene Nederduitsehe vertaling daarvan zag o.a. in 1613 het licht, getiteld: JHymenaeus deserlor. Ofte: twee vracgh-stucken, van den afval der heyli- ghen. Het eerste, of hel oock moghelijck zy dat een vechtweerdigha. tyne rechtveerdigheydt verlate? Het tweede, of de rechtecerdigheydt, die wer- laten. wordt, een ware rechtveerdigheydt zy gheweest?. Beschreven in. La- tünscher sprake: door Petrus Bertius, regent in het Collegie der godheydt tol Leyden. Ende nw overgheset in onse Nederduytsche tale. Ghedruckt. (zonder naam van plaats en van drukker) in 1613. Zie dr, Knuttel , ar, t0., dl, l, st. L, blz. 385. Vgl. ook bijlage LVIII. 3) Gomarus, Proeve, blz. 34. THEOLOGISCHE STUDIEN. VERTREK UIT LEIDEN. 1 toen na Trelcatius junior Arminius was gestorven — had het godgeleerd onderwijs aan Leidens hoogeschool ten tweeden male!) uitsluitend op Gomarus' schouders gerust. Van onderscheiden kant waren er reeds nu en dan personen genoemd, om in die leemte te voorzien*). Op aanbeveling van Johannes Wtenbogaert zochten cu- ratoren en burgemeesters een der beide vacante leerstoelen ie doen bezetten door Conradus Vorstius), destijds ge- plaatst aan het academisch gymnasium van Steinfort; »waarna de andere katheder zou worden ingenomen door :den Haagschen hofprediker zelven, ook al rekeude hij zich weinig geschikt een dergelijk ambt te bekleeden *). Doch — en dit gaf bjj Wtenbogaerts toestemming den doorslag — zoodoende werd voortgezet de ,forme van theo- logie sulex als die bij d. Arminius saligher begonst was" *). | Heden genoeg voor de tegenpartij om ,dese beroepinge , MEE a m iMd M 1602, van "Trelcatius senior en Franciscus Junius, beiden toen aan de pest 3) Te weten: Bertius, diens zwager Hommius, Corvinus en anderen. 3) Wgl het opstel van dr. Rogge: »Het beroep van Vorstius tot hoog- -Jeeraar te Leiden" in de Gids, 4873, dl. II, blz, 31—70; 499—559. - sMen mocht hier teghen doen watmen wilde — schrijft Baudartius, a. w., Jboek Il, blz, 38b — Wtenbogaerts haene was coninck, hij over-crayde alle E. Onder de bezwaren door Wienbogaert opgeworpen tegen zijn aanne- en van het V cejeeh komt voor: »dat hij niet en was gewent latijn te ea welek nogtans gerequireert wort bij de studenten wiens ooren goo geheel delicaat sijn, ende voor al dat hij sig in soo lange jaoren niet. en hadde geoeílent in disputationibus twelck het principaelste was vande - weorsehreve professie, — behalven veel andere ooreaeeken die hem souden muogen deterreren om in dese periculose ende knibbelige tijden sodanigen last m 1e vaerden, daer toe hij de schouderen niet en hadde om te dra- een". Hand. v. eur. 17 Maart 1610. Vgl. met die zelftritiek het oor- deel, kori en krachtüg, door Voetius over Wienbogaert geveld: »Joh, "Witenbogandus theologus «eAemowerégos 4 deonsyacórtpes". Polit. eccles. tom. Dx Vie ook Thers, heaut., p. 78. v. cur, 10 Juli 1610, CHENEENN 118 DERDE HOOFDSTUK. seer heftig te eontremineeren" "). Gomarus , door euratoren gevraagd ,eens ter goeder trouwen ende met een besadigt. gemoet te willen verclaren, wat redenen hy hadde tot misgenoegen in de beroepinge Vorstii"', aarzelde niet te be- tuigen, dat het, bij overkomst van dien als athelst ge- brandmerkten ,doctor ignorantiae" ?, onmogelijk missen kon, of Leidens universiteit werd door ieder ,gedecrieert" ; want ,hoewel d. Arminius sijn gevoelen hadde, soo was hy nogtans een Sant te rekenen by desen"*) Niet gun- stiger luidde de verwachting, gekoesterd omtrent den Steinfortschen professor door het meerendeel der studenten | in de theologie. Had men acht jaren vroeger binnen dien kring zich ,seer genegen" betoond, Arminius voor den opgevallen leerstoel te winnen") nu daarentegen werd door sommigen geen middel onbeproefd gelaten, om, zoo mogeljk, zijn geestverwant uit de academische gehoorzaal te weren. Bij dat pogen onderscheidde zieh | volgens Voetius voornamelijk zijn studiegenoot Kaspar | | ' Wiltens*) Op het punt, door de classis van Amsterdam | | als predikant ten dienste der Oost-Indische compagnie te worden uitgezonden, besteedde Wiltens den tid van zijn verblijf te Leiden aan het opstellen van request, dat, door acht daartoe aangewezen theologanten goedgekeurd en vervolgens door ruim vijftig hunmer onderteekend *, op den 34e» October 1610 bij HH. cura- toren werd ingediend, met verzoek het ter hand te 1) Zie bijlage LIX. *) Dien naam hadden, naar het schijnt, reeds sommige studenten aan Vorstius gegeven. Hand. v, cur. 30 Sept. tot 9 Oct. 1610. 3) Hand. v. cur, 30 Sept. tot 2 Oct. 1610. 3) Hand. v. cur., 9 Nov, 1602. 3) Gekarakteriseerd door hem als wegregie doctus et pro aetate prudens". Voot,, Polit. eocles., tom. Il, p. 65. Vgl. Dispp. select, tom. IL, p. 815. *) »'t Ghetal vande ghene die tot de overleveringe van dít ghe-hanteyekent. hebben, is gheweest ontrent de vijf oft ses-en-vijftich, te weten, alle. L. nail 119 n aan de gedeputeerde staten van Holland on in hun adres ten volle erkennende, dat zij ,altijdt hadden hooren vernoemen als een per- -yan groote geleertheyt", met wiens gaven ,seer winst voor hen viel te doen, lieten zij nochtans ere zyden" niet onopgemerkt ,hoe sy hadden , len deele uyt het getuygenisse van de theolo- faculteyt der universiteyt tot Heydelberg, ten "yt het oordeelen van verseheydene trefleljjke, , ervarene ende godsalige mannen, ten deele oock eb lesen van sijn schriften ): dat de selfde d. Vors- vwerscheydene, ende dat seer gewichtige articulen lende vande leere die in onse Gereformeerde n, so hier te lande als elders, eendrachtelijck uyt g woort, geleert ende gheprediet werdt", Uit ,remonstreerden ende suppliceerden sy met edigheyt, dat doch het beroep van d. Conradus gheenen voortganck hebben" en hij over hen ester, leeraer ende professoor niet en mochte | gestabilieert" *). Zonder dat Voetius in zijn bericht, (thien ofte twaelf partialen uytgesondert) die de lessen der imde godtheyt te dier tijt hoorden, sonder daer toe te nemen gehoor der selver noch niet ghecomen waren", Aldus bericht »tot den leser", dat aan het later in druk versehenen request Mt. Volgens Baudartius, a.w., boek IL, blz. 38b, werd dit verzoek- or de studenten aan curatoren overhandigd »op dat sy gheen on- lek wt sym (Vorstius) vergiftiehde borsten suygen en souden". wis enkele maanden vóór het overleveren van hun request, had ogiseh stodent te Leiden wit Vorstine geschrift De matura et geéwaagt Voetius van »ommia Conr, Vorstii in zijne Políi. eccles, tom. IT, p. 70. Vgl. Dispp., select., tom. -wande studenten in de h. theologie , ghelevert inde handen dle heeren euraleuren van de universiteyt tot Leyden. p" ende den. sesthienden des selfden maents inden 120 DERDE HOOPDSTÜK. omirent Wiltens zulks uitdrukkelijk vermeldt, | toch buiten eenigen twijfel genoemd request. mede onder- teekend!), en dit te eerder, wijl hem niet onbekend zal gebleven zijn, hoe de regent van het Staten-collegie, door. zijn optreden?) in dezelfde curatoren-vergadering, waarin ook Gomarus gehoord was, alle krachten had aange om de verzorgers der Leidsche hoogeschool te dat sj sig niet en wilden laten affkeren, van s nuttelyeken instrument voorde universiteyt totte der theologien te beroepen" ?). Dienaangaande kon. gerust wezen, Niet alleen toch reisden curatoren daarop naar Den Haag, om er persoonlijk Vors ie bepleiten bij Oldenbarnevelt eu. de Gecommi: Haden *); welke laatsten — naar don Steinfortschen. i09 UII aende H.H. müjnheeren de gedepulterde staten van Hollant ende c Vriestandt, aengaende de beroepinghe C. Vorsiii, enz. (z. n. v. i: anno 1611. Het oorspronkelijk ingediende fex emm handteckening van 56 studenten, schijnt verloren, blikt althans wezig in het arehief der Leidsche curatoren. Even wordt het op het ri]ksarchief te 's-Gravenhage, of op het stedelijk archief te Li 3) In overeenstemming met wat Voetius verklaart, Dispp. p. 90, »in me, quem theologum erthodoxum ipse agnoscit, quique. Worst $mzy/s adhuc in academia Leidensi studiosus juxta lrobézwc pro viribus invigilavi". 3) Bertins verseheen , te gelijk met zijne partijgenooten mots en de predikanten Borrlüs en Isueus Johannis. tstt »kerckendienaer tot. Noortwyck", 7) Hand. v. cur., 30 Sept. tot 2 Oct. 1610. Bovendien had Bet het begin der zomervacantie, aun Vorstius een particulieren brief g waarin hij o, a. schreef: »Quum ad vos publico nomine discederet. Dei servus d. Joannes Uytenbogardus, non potui non privato etiam it meo aliquid per ipsum a4 te dare litterarum, quo et negotium pu meae apud te voluntatis testificatione commendarem, et rogarem. sii post excessum incomparabilis viri d. Jacobi Arminii in ista scholae ece constitutione tuam nobis operam non denegares". Dat. Lugd, Bat., 46 Ji anno 1640. Praesl. ac erud. viror. epist, p. 950, 4) Beiden waren, naar Voetius meende, volstrekt niet bij Ee het Vorstiaansch geschil te oordeelen, Wat Oldenbarnevelt betrof, E hij naderhand: »Ne dicám, Nestora eorum, vere talem in negotiis hujus saeculi, sed bis puerum foime in controversiis tunc agitatis", tecwijl van STUDIÉN. VERTREK UIT LEIDEN. 121 ver werd — ,wel middel souden connen . de wrevelaers te cohereeren"; maar binnen teruggekeerd, ontboden die ,voedsterheeren" ook . vo hun rechterstoel een vijftal, nog niet tot ,mensa bevorderde en dus nog niet in de theologie stu- bursalen?), ten einde dezen ernstig onder het brengen, hoe verkeerd zij hadden gehandeld met Ee »beroepinghe" te verzetten en daartoe te beschouwen, bleven twéé der vijf kwee- beslist weigeren aan het verlangen van HH. en te voldoen, ,seggende , dat sij in haer conscientie conden bevinden dat sjj qualic gedaen hadden" , het- Rene gef. vet. bier ontslag uit het leverden van hetgeen straks, op meer uitgebreide en door hem verklaard werd: »Ordines Hollandiae, maximam partem wr. personen, dio geene academische opleiling hadden genoten), ! en Gilbertus Nieuwenhuyzen. Hand. v. eur, 8 en 9 Nov. Fr de verhouding van Voetius tot Samnel Ampsingius, xie Polit. p. 928, 929. uà cur, 8 en 0 Nov. 1010. Vgl. daarmede het woord »tot den in het u request, De ontslagen alumnen waren Platevoet en paar maanden later werden »den regent Petro Bertio rise diensten mede toegevoegt hondert twintig gulden". Febr, 1611, Zie ook bijlage LX. «m kon het niet anders, of Voetius zag, ten jare 1611, met bljdschap het oogenblik aanbreken , dat zijne academische studién voltooid mochten heeten. Reeds was het den door hem zoo hooggeschatten Gomarus raadzaam voor. gekomen, zich een beroep te laten welgevallen naar de illustre school, die in Middelburg stond te wordem op- gericht?), wijl Leidens theologische faculteit gevaar liep, als plaatsvervangers van Treleatius jr. en Arminius geen. ,zuivere professoren" te krijgen, en had deze daaruit aanleiding genomen, om, bjj zijn afseheid van de stu- denten, openljk te verklaren: ,dat Vorstii beroepinge ende compste alhier die eenige oorzaacke was npn vertreck" 5), - Toen nu laatstgenoemde omstreeks de paas 1 binnen Leiden vertoefde, ten einde met HH, en burgemeesters de voorwaarden te bespreken ter aan - neming van het professoraat aldaar, zeide ook is-- bertus Voetius, na een zevenjarig verblijf? Hollands ') Zie over die »schola illustris" van Middelburg: dr. H. H. Kuyper, a. it dl. J, blz. 580—590, Vgl dr. J D. de Lind van Wijngaarden, Amionius. Walaeus, Leiden, 1804, blz. 31, aant. 4. 3) Hand. v. cux, 23 April 1611. Ook Witenbogaert schreef, Febr, 4611, uit Den Haag aan Vorstius: »Ipse (n. Gomarus) qui euis: harum turbarum author merito haberi queat, jam aperte apud curmiores. protestatus est, se abiturum si tu veneris Et ut videas rem serio agl, aedes suas, quas habebat Leidae pereommodas, affixo ad fores programmate publico venum exposuit, et tandem vendidit", Praest, ac erud. viror, epista p. 272. Vgl. daarmede »de missive" door Ellardus van Mehen, predikant ie Harderwijk, den 22*«» Februari 1041 gezonden »aende tot Amsterdam", waarin hij deze aanspoort »op middelen bedacht to sijn om d.d. Gomaro sje swaericheeden te benemen, daer hy anders mochte worden, om te vertrecken", Aca depwi. Zwid-Holl. (rio Oud. Synod. archief, YI, 31, B). *) »Ego, qui integro septennio in academia illa (n. Leidensi) substiti", Voot, Polit. eceles, tom. II, p. 246, Te oordeelen naar zijn verlangen, kenbaar gemaakt aan Heusdens magistrat (zie hierachter, bijlage XLVITE). heeft Voetius nog eerder dan hij dacht de academie verlaton. Bleef Gisbertus, ook na het gebeurde in Maart 1609, kweekeling van het Staten-collegie — THEOLOGISCHE BTUDIÉN. VERTREK UIT LEIDEN. 123 hoogeschool vaarwel'), voorzien van een zéér loffelijk getuigsehrift, hem juist bijtijds ) door Gomarus nog ver- strekt*) Half April 1611 was hij terug in zijne vader- stad — ,geouffent*) ende bequaem gemaect ten dienste evenwel niet waarsehijnlik reken — dan is zijn verblijf aldaar, op werzoek der Heusdensche vroedschap, door Gecommitteerde Raden boven den gestelden wzesjarigen termijn" met nog een jaar verlengd geworden, -ewereenkomstig het bepaalde in Ordonm, 1505. dl. I], art. 8, 9. Diezelfde wr studietijd werd o.a. ook bewilligd aan Voetius' medebursalen Joannes Allendorpius en Marcus Notheius, Brieven Stat.- ml, I, 89, 480, 996. Vgl. Hesol. HolL, 16 Mei 4008. 29! dat de bursaal bij Ini. staten op de gebruikelijke wijze | qnoest aanvragen — zie Ordonn, 15905, dl II, art, 6 — werd niet enkel Awehtervolgd door de vergunning, om het Collegium theologicum te ver- latem, maur Oecomrmitteerde Raden deden hunne toestemming meestal ook gsan van eene »vereeringhe", in den regel ten bedrage van 30 gld. Síat-coll, I, 258 en II, 146. Vgl Resol Holl, 1 Nov. 1606 Jan. 1807. Aan Voetius echter is die som, ook bij een mogelijk care »uit het Staten-collegie", ongetwijfeld niet ter hand gesteld , conform ced euratoren genomen besluit: »datmen geen van allen (bursalen), Figh met de woors. teijekeninghe (van het request tegen Vorstius) ge- --— Tebben en sal laten volgen eenige extraordinarise vereeringe", T 9 Nov. 4010. Vgl. bijlage LX. 8 en "ain 7 tot 40 Maart 1611 bij Gomarus nog college ge- HE UD. select, tom. V, p. 683. Armini, ssenius, Orat. fun. p. 14. »Divim. autem facultate theologica cum T et ius aliquamdiu eandem constitnerent — schreof later "Woetius in zijne Polit. eceles,, tom. II, p. 08 — aperti orthodoxi a Gomaro e , commendationem, testimonium petebant". Na zelf van den senmat, op danrtoe gedaan verzoek, een behoorlijk getuigschrift l te hebben, nanvaardde Gomarus den 28*e^ Mei 1611 zijn profes- at met het houden eener in&ugureele rede in de koorkerk te Middel- ela acad. L. B., cod. IX, fol. 3, 4. Vgl. dr. H. H. Kuyper, a. w., blz. renis, o, L, pars XIII, Lugd. Bat, 1705, p. 141. .*) Deze woorden zijn ontleend aan de rede, waarmede Jan van Hout als n s het Staten-collegie inleidde, alvorens »af te lesen ende uyt | de mete mopende de fondatie ende stiehtinge van het Collegium ie Innel. ende aenv. vant Coll. d. theol., blz. 18, 19. Vgl. daar- "nm. inaugs p. 21, alsook Bor, a. w,, boek XXIX, fol, 34b en 35a. 124 DERDE HOOPDSTUK. die ujj& eygen nieusgierige bewegentheyden voortcomen, of deur t'heymelije innesluypen, ende door biechtasche inneblaesingen van papen off monicken , ende sonderlinge van des Roomschen Antechrists vleydende ende pluym- Sstrjjekende misbruijekers vanden goddelijcken name Jesus, veroorsaect werden, tydeljcke te connen tegengaen". Dier roeping getrouw, achtte Voetius tevens den ernstigen en hoogen last vervuld, nedergelegd in de stichtingsacte van het Collegium theologicum. [— - CER 126 VIERDE HOOPDSTUK. wijns vacante plaetse" zag innemen. Niet dat de kerke- | raad weifelde bij zijne keus. Terstond beriep hij, met | eenparige stemmen, Wynandus Schuylius, ,dienaer des Goddelijjeken woorts" te Scheveningen'). Ofschoon. S800. veel hem aenginck tot Heusden wel gesint", weigerde noehtans zjjne classis Schuylius te limilteren", vooral | toen ook de Haagscehe magistraat ,sich interponeerde voor die van Schevelingen"?), die bljkbaar hun predikant in. het geheel niet wilden missen. Aldus teleurgesteld, werd Heusdens gemeente voor hei ' vervullen der vacature spoedig opnieuw aangezocht door Joannes Grevius?), ,staende tot Heteren*) in Gelderlant, - Had men dezen reeds vroeger vergund zijne kanselgaven te doen hooren, daar hij was aanbevolen*) bij van Houwe- ningen en bij Maximiliaan de Hornes, heer van Lokeren, J) Deductie vam de procedurem der Bemonstranten. in. de classe wa - Gorinchem, fol, 1, Zie over dat geschrift hierachter, bijlage LXL 3) T welcke men meynt niet geschiet te zijn sonder beleyt ende ingeven. van Joannes Uyttenbogaert, vooryganger vande Arminiaensche m vormoeden, door den samenstoller van bovengenoemde Deductie wel maar niei bewezen, Ongetwijfeld stond de later te Heusden beroepen predi kant, Joannes Grevius, tot Wtenbognuert in zéér vriendsehuppolijke king; zie bilage LXXIL. Van zijn kant prees deze in Grevius »de op ticheyt en de gemoet sonder galle", als »by een yder die hem kennen b L "Vgl. den door Wtenbogaert opgemaakten, met Episcopius en Grevinchoyen. onderteekenden Brief aende hoogh-meg. heeren Staten Generael owe de senlentie Joh. Grevit ghebannen int twchthuys tAmsterdam , biz, 44. 3) Geboren omstreeks 1580 te Burik, tegenover Wezel »inden lande van | COleef", waar nog in 1620 zijne oude o woonde, was Grevius — 1606 — als proponent te Heteren bevestigd, na een jaar vroeger, op dem 10)e» Mei, in Arnhem voor de eerste maal gepreekt ie hebben, E Grevit, blz. 14; Praest. ac erud. viror. epist., p. 629. *) Heteren was toen gecombineerd met »Randiwijck". Kist en Royaards, ANederl. avchief, d. IV, blz. 13. I 5) Dit geschiedde door den Bommelschen predikant im we id | z000ls later bleek, het gevoelen van Arminius was toegedaan. Vgl. Royaards, Archief voor herkeljke geschiedenis, inzonderheid van land, Leiden, 1836, dl, VII, blz 941—243; 947. TERUG IN HRUSDEN. PREDIKANT TE VLIJMEN. — 127 tommandant der grensvesting") — de voor het meeren- deel streng-Calvinistisch gezinde kerkeraad , die ,den disci- pulus ende commensalis doctoris Conradi Vorstii" ?) maar ten halve vertrouwde, had zich zelven buiten twijfel ge- lukgewenseht, toen hij de Greeff, na gehouden proefpre- dikatie, onverrichter zake bad zien wegtrekken ,met een reijspenning voor zyn moeyten ende costen'"?). Nu eehter zorgde Grevius ,eenige recommandatie" mede te brengen wan Johannes Fontanus*), ,achtende dat deses Fontanus gunste hem voor al nodich ende dienstich soude zijn om de borgers, die alsdoen scehrupuleus waren eenige pre- dicanten die vande nieuwe opinien suspect mochten zijn in te laten, te contenteren ende alle mistrouwen te be- memen". Daarenboven leverde hij bijj de Hornes ,een xoorscehrijjven" in, hem verstrekt door zijne genade graaf Ernst. vai van Nassau, gouverneur over Gelderland, ten ge- "tet de nationale synode te Dordt, onderteekende Leo, 3 Juli 1019, de acte yan stilstand, Zie A. J, van der Aa, Biographisch woordenboek der Neder- .— landen, Haarlem, 4865, in voce. .*) De Hornes was militie-«gouverneur te Heusden van 1599 tot 1613. Nan Oudenhoven, Hesehr. v. Hewsd., blz. 910. | De groote gehechtheid van Grevius aan Vorstius blijkt o.a. uit zijne man dezen gericht, Praest, ac erud. viror. epist, p. 530; 670, 671. bij diens sterven op den 94e» Oct. 1022 te Tonningen, in , sehrijft de Greeff daarover aan Johannes Narwius, ook fe gemirorwapt van Vorstius, aldus: »Vix effari possum quantum affligat Anmum meum tanti viri, tanti amici, jactura. O diem vere luctnosum, qui Tum mobis abstulit!" /. (., p. 684. 3) Greviuszolf. schatto die moeite en kosten niet gering »als wesende het imt hardste vande rs dat hy hem in Hoesden hndde laten vinden". Oud-arch, | Heusden , 211, bilage tot fol. 48 der gemeenterekening CT CNN was predikant te Arnhem en even jrerig Gerefor- | als zijn latero schoonzoon, Ellardus van Mehon (zie bierboven, blz, mant, 9). De samensteller Bk JDeductie herinnert er aan, hoe Grevius pp een Geldersehe synode tot Aernhem seer spijtich ende bitter Fon- en, overmits Fontanus die Nimmeegsche predi- Lhadde dat Grevius met de opinien Vorstii ende Arrinii ie — 128 VIBRDE HOOPDSTUK. i volge waarvan deze zich tot den kerkeraad wendde met. verzoek, ditmaal toch den Hetersehen prediker te willen beroepen, onder betuiging zijnerzijds: persoonlijk borg te. bljven voor diens ,suyverhejt der leere"; verklarende .0p zijn edeldom, dat Grevius de opinien Armimii niet. toegedaen was", noch dat door hem ,eenige onruste ofte swaricheijt inde gemeynte soude ontstaen". Hoewel kerkeraad?) en magistraat met, den drost Blanc- kaert nog een wijle ,diffieulteerden"*), kon niettemin !) Toch had Grevius, 14 Januari 1010, te Gouda reeds deelgenomen aan de beraadslaging zijer partijgenooten, na het overliden van Arminius. Vgl. dr. Rogge, Wienbogaert, dl. II, blz. 21, aant. 2. Als gevestigd. diker te Heusden werd naderhand op eene kerkeraadsvergadering on! peld door hem erkend »dat hij met de Remonstranten geteeckent hadde, eer hy tot Heusden beroepen oft gecommen was", Daarop doelende xi later Voetius: »Siet, hoe dat sijn beroep niot verhindert worde, maer vwoortganck hadde als hij alles beloofde ende placebo speelde". Actenboech. vanden kerckenract, over de juren 4617 tot 1621 ; berustende in hot archie. der Hervormde gemeente te Heusden; vgl. bijlare XCIX. *?) Omtrent den Heusdenschen kerkeraad, die Grevius »seor ongheerne" iot tweeden predikant beriep, merkt Trigland op — Kerck. gesc/i, blz. 800a — hoe de broederen aldus handelden »met recht, vermits dat loo- pen, dat ambieren ende onderkruypen van een beroepinghe, met bec reden den kercken behoort suspect te wesen". 73) De ouderling Jaeob Jacobsz. Oroes, in wiens gezin Voetius was uitbesteed geworden — zie hierboven, blz. 93 — en de dinken Dirk. Goossens van der Horden, schoonzoon van eerstgenoemde, als in 1604 huwd zijnde met »Aeltje Jacob Croes dochter", bleven het langst »om t'selve beroep te teeckenen", Van der Horden liet zieh eindelijk daar-- toe bewegen »door heftige instantie ende intercessie Nicolai Houweninghii.- terwij Croes onwrikbaar volhardde bij zijae weigering. Opdat echter de. beroepsbrief 20u schijnen »sijue volle onderteeckeninge dea geheelen kermeken« ruedts, bestaende uyt acht personen, te hebben, ende sonder schrupule olf swaricheyt inde classe mogen vertoont werden", wist men een der oud- ouderlingen over te halen om zijn naum ie zetten op de plaats van Jacob. Jaeabsz. Deduetie, fol. 9. Vgl. daarmede hierachter bijlage C, alscok de »depositie" afgelegd door Goossens en Oroes, in dato 3 Juni 1648, woorbanden in de JBríeven em papieren der Kklassis vam Gorinchem (zie. 