title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: In JQornaleu , door bem zelf met de grootste nauwkeurigheid gehouden ^) vinden wij jaren opgeteekend, waarin van 72 verlossingen slechts 32 natuurlijk verliepen, terwijl er 35 met de tang, de overige met den hef* boom, door keering, uithaling of de keizersnede werden voleindigd. Bij 13 aangezigtsliggingen werd 11 maal kunsthulp aangewend en 2 maal ge- beurde dit niet, omdat de natuur den veriosser te vlug was. Uit zijne journalen blijkt, dat het grootste aantal kinderen dood ter wereld kwam, of dadelijk na de geboorte stierf. Dooh ook deze uitkomst schrikte Osiander niet af. Want terwijl hij vermeldt dat hij op 39 tangverlossingen 6 , en op 78 gevallen van keering of uithaling slechts 41 kinderen verloren had , kon hij van zijn standpunt zich nog altijd troosten met het denkbeeld , dat nog veel meer kinderen hadden kunnen bezwijken , wanneer hij niet zoo vaar- dig te hulp was gesneld. Zietdaar de resultaten zijner Entbtfidingskunst: van de kunst verwachtte hij alles, van de natuur niets. Wanneer ik zijn Handbuch der Entbindungskunst naga, dan krijg ik den indruk, dat hij in vele gevallen, waar de baring niet snel vorderde, op de volgende wijs heeft gehandeld: hij begon het ostium uteri met zyn i^Ausdehnungswerkzeug" te verwijden, brak de vliezen met zijnen irwas- sersprengen" gaf het scheef geplaatste hoofd met zyne handen eene betere positie en legde dan de door hem zelf uitgevonden tang aan , tot het hem na 175 trekkingen en drukkingen gelukte een schijndood kind met een indruk in den schedel of eene verlamming van de aangezi^tszenuw te voorschijn te brengen. Het kind bleef wel niet in leven, maar het had toch het genot om in zyn kinderweegschaal nog eenige minuten adem te halen. De vrouw overleed aan kraamvrouwen-koorts, maar aan het skelet kon hij toch het nut van zijn bekkenmeter voor lijken en skeletten aantoo* nen ^). In het joumaal had hij kunnen vermelden : moeder en kind zijn gestorven, de vader leeft nog. En toch meende de man, dat aan de toenmalige verloskuAst eerst door hem eene doelmatige, humane en welda- dige richting was gegeven. Zoo dacht Osiander nog in 1821. De herstelling der natuur in hare rechten werd daarom hoogst noodza- kelijk. De meer algemeene oprichting^ ook van groote kraamgestichten , Digitized by Google 800 T. HALBERTSBIA baande daartoe den weg. — Een der grootste was op het laatst der vorige eeuw in Weenen verrezen. Nadat op aandringen van onasen iandgenoot van Swieten in 1752 een leeratoel voor verloakunde was opgericht, had hij tevens de noodzakelijkheid van een kraamgesticbt voor het onderwijs ingezien en in betzelfde jaar werd een hospitaal daarvoor besterid. Het bleek echter spoedig te klein te zijn, zoodat in 1784 in het toen opgerich- te algemeene ziekenhois een groote afdeeling voor kraamvroawen werd ingericht, *Aan hoogleeraren en studenten was dus de gelegenheid gegeven om op groote schaal uit de natuur zeive hunne kennis te putten. Het gaf aanleiding tot het optreden van een man, die bestemd waa om met groote klaarheid, scherpzinnigheid en waarheidsliefden den grooten ijver in het opereren uit de verloskunde te verbannen. Deze was Lucas Johannes Boer. Aanvankelijk voor den geestelijken stand bestemd, wijdde hij zich later aan de beoefening der geneeskunde. Met grooten ijver wer* den vooral anatomie en chirurgie door hem beoefend ; door de gelukkige be- handeling eener epidemie werd hij in de gelegenheid gesteld naar Weenen te reizen. Hier was het, dat Boer liefde voor de verloskunde opvatte en het geluk had door keizer Joseph opgemerkt te worden. Deze zag in hem den geschikten persoon om in het buitenland voor de obstretrie werkzaam te zijn en op zijne reizen leerde hij de groote krachten der natuur bij de baring kennen. Vooral in Engeland werd hij daarop opmerkzaam gemaakt; maar dit vertrouwen op de natuur algemeen ingang te doen vinden, het nut daarvan door sprekende resultaten te bewijzen, dat was de taak die Boer volbragt. Hij leerde, dat men de positie van het hoofd niet moest veranderen, dat men aangezigts- en bekkenliggingen aan de natuur moest overlatenj dat men een kraamvrouw, wanneer er niets ziekelijks bestond, niet met medicamenten moest lastig vallen en dat men de verfoeilijke gewoonte moest laten varen om een kind, zoodra het in de wereld kwam, op laxantia te onthalen. Hij toonde aan, dat de zoogenaamde scheeve plaatsing der baarmoeder niet zoo gevaarlijk was. Hij verwierp den algemeen aangeno* men regel om het tweede kind bij tweeling-zwangerschap te keeren. Ter- wijl bij Osiander meer dan de helft der kinderen bij aangezichts-ligging het leven verloor en bijna alien met de tang werden uitgehaald^ werden Digitized by Google REDEVOERING. 201 van meer dan 200 aangezichts-iiggingeD , die Boer behandelde, slechts 4 kinderen dood geboren en bij deze 200 werd siechts ^enmaal de tang gebraikt ®). In een woord, hij vertrouwde op de natuor en toonde aan, dat de kunst bij haar verre achter stond, en wat hij leerde, het steunde op de waameming van meer dan 20.000 verlossingen. Bij dit alles had hij een methode van onderrigt ais de phiiosophen in den porticus. Hij had het gaarne, dat zijn ieeriingen hem vraagden, als ee iets niet begrepen, en zijne vooriezingen waren even ieerzaam ais zijne opmerkingen aan het kraambed. En toch was het aantai ieeriingen, dat Osiander ging hooren, grooter; toch vond Boer's natuurieer in den beginne alies behaive ingang. — Dit mag ons niet verwonderen. Wanneer nu nog een arts uit de schooi eener vorige eeuw kwam opdagen, zoudt gij niet denken, dat hij\ met meer vertrouwen op zich zeif en zijne medicamenten bij het groote publiek grooter indruk zou maken, dan een arts uit den tegenwoordigen tijd, die overeenkomstig de vorderingen der wetenschap handelt. Een naauwkeurig onderzoek zou wei ieeren^ dat de uitkomsten van den iaatste geiukkiger waren : de groote massa zou hem niet verkiezen. Eene vergeiijking ais deze is wel niet geheei op de verioskunde toepasse- lijk, maar toch kan het ons zoo vreemd niet schijnen, dat een man als Osiander, die altijd handeide aan het veriosbed, meer indruk maakte dan Boer; dat velen den eerste, wien ze bij geiukkigen afloop ais hun redder beschouwden , hooger steiden dan Boer , die aan de natuur de eere gaf. En in dien indruk op het publiek hebben ook zeker veie der ieeriingen gedeeid. Zoo kunnen we ons verkiaren, dat de ieer van Boer eerst later ingang vond. Maar tegengehouden kon ze worden, overwonnen worden kon ze niet. Ze moest zegevieren, want zij was op waameming gegrond. Aan hem dan ook de eer, dat hij het vertrouwen op de wonderdadige krachten der natuur heeft hersteid en eene verioskunde geschapen, zoo als die nog tegenwoordig in de hoofdzaken bestaat; hej heeft verkregen wat hij wenschte : dat nog in de verste toekomst veie moeders en kinde* ren aan hem hun behoud mogten danken *)* *) £n nog altijd gaat van de kraamzaal in Weenen beil en zegen oit oTer het menschdom. Tegen- woordigwordt zelfsjaarlijks aan 7000 barenden bijstandTerleend; hierdooris de gelegenheid gegeyen, dat ieder yerloektmidige met eene betrekkelijk roime ervaring de praktijk kan aanyaarden. 26 Digitized by Google 202 T. HALBERT8HA Wij nadeosn den tegpnwoordigen tijd en d^ amnea die kort vjoov of met 008 hebben geleefd o£ nog leven; bet wordt moeijelijker den imnut- gang xaeer aan enkele peraonen toe te 8chri|ven , bet streven naar woroib- gang is aJgemeen gewovdeo. Er was veei gedaan , de Iser vaa Osiander was van de meeste hoogeaebohn verbannea,. de Batuar waSvde meerfjeieB gewiarden van de konst, maar er moest nog in die richting wordfen voort- gewerkt. ^ Het mechaniame der baring was nog maar kort gele^ naafuwkenrig be- schreven en weinig algemeen bekend , de leer der vrouwwenaiekteft ateunde nog ntet op phTsisch oodersoek, de waarde der knnstmatige vroeggeboiNrte moest nog worden. erkend, de cephalotiipsie nog worden ii^evoerd^ da ekk>roform was nog niet uitgevondra. Deselfde middelen» die op de geneeskuiide een zoo krachtigen invloed hebben uitgeoefisnd , de phjsiologie en pathologische anatomie, de auscultatie, zij souden bare heilxame wer- king ook tot de verloskunde uitstrokken. Een der belangrijkate gevolgen van de beoefenifl^ der physiolQgMi was wel de nadese kennie van de ontwikkeliiig der vrocht: de onimkkeUi^ ^aekiedenis, ae ia in onze eeuw geaehapen« Het mm8cheii|k ei| de kiem van ieder wezen, met het kiemUaaaje en den kiemvlek werd ontdekt^ de ware oorsprong der m^brana decidua werd aan het licht gesteld, de vroegere meeuing dat de toalating van het ei door bevmohting plaats had, werd weerlegd. lets positiefs werd er voor m pktata gegeven : er werd aangetoond dat de loslating periodiaeh plaata had en eeiie hooMvoorwaarde voor de wording van nieuwe individus uitmaakteu Met niet minder vlijt werd ook de bekkenker beoefend. Pathologiaoh«' anatomen en verkakundigen beide zochten haar te volmaken. Door Stein was reeda de bdangrijke atellbg verkondigd , dat dezd£de oorzaken deaelfde misvorming ien gevoige hadden. Het werd hierdoor mogelijk om uit faet vifoegw gebeurde met waarschijnhjkheid tot de soort van misvormiag, ^ mm vinden zou, te beduiten. Bekkena, door engelsdie ziskta of been* verweeking misvormd, werden uaauwkeurig beachveven en nieuwe vonnen kwamen aan het licht. De platte, de scheef- en dwarsvernaauwde en de door verschuiring der ledeuwcrvels misvotmde hekkens werien pas in onze eeuw bekend. £n za hadden niet alleen waarde door vermeerdenBQ; der Digitized by Google HEDfiVOERIirG. 208 aBatomiadie kconis, mftsr het gelokte odc om sommige deser vormea met nxMihunge oekcrheid te herkenDen en te meten» dat van die kennifl in het belang der praktijk gebruik gemaakt kon worden. In 1839 werd, om dechts ^n voorbeeld te noemen^ het acdieefvemaaawde bekken ab een bijaondere aoort ?an misvorming ba algemeene kennia gebragt en 10 jaoren later werd in Leyden het bewijs geleverd, dat eene vrouw daardoor niet meer, mo als vroeger het geval was, bijna aM)nder uitssondering bij de de eerste of tweede verloasing moest bezwijken. Ab wie niet aan het vnil admiran'* dachten, dan moesten we verwon- derd zijn, dat het hooren van de harttoonen van het kind soo laat ids een halpmiddel bij de verloskondige diagnostiek en prognostiek in gebruik kwam. Al had onae eeuw niets meer ter bevordering der verloskunde ge* daan, dan de beoeSening der auscuUatie^ wij aouden tevreden moeten zijn. Zij is bet bekngrijkste kenteeken geworden voor het bestaan van zwan- gersefaap; door baar wordt tweeling-zwangerschap of die buiten de baar- moeder somtijds het eerst ontdekt. Zi) is de thermometer voor het leven van het kind en beslist over het aanleggen der tang of het verrigten der aithafing; van hare oitkomsten hangt het dikwi}is af , of men de keizer- snede, eene voor de moeder meest doodelijke kunstbewerking, of de per- foratie van het kind moet ondmiemen. Het eou zelfs geene moeite kosten tmi aan te teonen, dat in een nog niet zoo ver verwijderd verleden het leven van menige moeder door de keizersnede werd opgeofferd, in de ijdde ho(^ van een kind te kunnen redden, dat reeds {ang overled^ was en zonder groot bezwaar had kannen verkleind wwden. Wij hebben er reeds q) gewezen dat eerst de waarneming der nataur de verlodnmde tot een ware en waardige wetenschap had hervormd: aan- gezigts- en bekkenliggingen waren reeds voor natuurlijk verklaard. Eene naaawkenrige kennis van de wijze, waarop de vrucht door het bekken gaat, van het meehanime dir baring, had echter tot nog toe ontbroken. Overtuigd dat hare kennis de grcndsiag is tot .een jniste waardering der stoomiseen, mocht het den giooten Naegele gelukken dit mechanisme zoo naawkearig to beschrijven, dat zljne leer in de faoofdzaken door alle late- ren is aangenomen en bevestigd. Door hem werden de sofaedelligghigen tot 2 gerednceerd; hij merkto op, dat eene aangezigtsligging, waar het 26* Digitized by Google £04 T. HALBERT8HA voorhoofd in het begin naar voren stond, zeer goed nataurlijk kon afloo- pen ; de scheeve stand van de vrucht in betrekking tot het bekken werd door hem erkend. AIs iedere nieuwe leer werd ook de zijne bestreden; er waren er, die op mathematische wijze vooraf wilden bepaien , hoe de doorgang van het kind door het bekken moest plaats hebben , en op zulk een toon , dat men haast (om met den zoon van Naegele te spreken) geneigd zou zijn het te betreu- ren , dat die heeren bij de schepping van den menach niet om advies wa- ren gevraagd ^). Maar de eeuwig onveranderlijke natuur bekommerde zich om die heeren niet. Het was echter niet alleen met betrekking tot dit onderwerp, welks gewigt tot het verkrijgen van juiste aanwijzingen bij het verrigten van kunstbewerkingen zoo groot is» dat veel in onze eeuw werd gedaan; er werden ook nieuwe kunstbewerkingen uitgevonden, oude werden verbe- ierd en aan vroeger reeds bekende, doch nog niet algemeen aangenomene werd ingang verschaft. Welk medicus denkt hierbij niet aan Aet opwei' ken van eene vroegtijdige baring, aan cephalotripsie en decajpitatie? In Engeland uitgevonden en reeds in het laatst der vorige eeuw als nnttig erkend, was hel optcekken der baring in het begin dezer eeuw nog slechts bij wijze van uitzonderiDg in Duitschland en HoIIand in praktijk gebracht. In Frankrijk had Baudelocque er den banvloek over uitgespro- ken. Er werd beweerd, dat zij onvermijdelijk den dood van moeder en kind ten gevolge had en gebeurde dit niet in het begin, dan werd de vrouw later het slachtoffer van kanker der baarmoeder. Vooral van het zedelijk standpunt werd ze door de Franschen veroordeeld; ze werd be- schouwd als eene schandelijke ^ onzedelijke operatici die ingreep in de heiligste regten van het familieleven : het was ongeoorloofd eene zaak te bespoedigen, waarvoor de natuur volgens heilige en onveranderlijke wetten een bepaalden tijd heeft vastgesteld. Zoo redeneerde men, maar gelukkig te vergeefs! Onbevangen waame- ming, herhaalde en verstandige proefnemingen , deden de vooroordeelen wijken en de waarheid zegevieren. Op Themmen te Deventer waren reeda in 1825 Salomon te Leyden en Vrolik te Amsterdam gevolgd; in 1831 verhief de eerwaardige Stoltz te Straatsburg zijne stem ten gunste der Digitized by Google REDEVOERING. 205 nieuwe konstbewerking, en wij mogen er ons na in verheugen, dat zij algemeen is aangenomen en in hare waarde erkend. Zij beeft reeds aan een groot aantal moeders en kinderen het leven gered en zal zeker wel nooit weder uit de rij der kunstbewerkingen worden verbannen. Vooral nu de indicatien zijn gelouterd en nieuwe en betere methoden zijn uitge- vonden , zijn hare resultaten z66 schitterend *) , en wat er ook gebeure , de namen van Kluge en Krause in Duitschland» van Lehmann en Simon Thomas in Nederland , van Dubois en Cazeaux in Frankrijk zullen , be- halve de reeds genoemde, bij aile deskundigen in gezegend aandenken blijven. AIs een zeer gewichtige vooruitgang der kunst in deze eeuw is ook de uitvinding der cephalotripsie te beschouwen. Hier was een Franschman , Baudelocque, de Neef van den Oom, d^ voorganger. Hij toonde het eerst met der daad, dat in die ongelukkige gevallen, waarin het heil der moeder de verkleining van eene doode of niet meer levensvatbare vrucht vordertf op eene meer eenvoudige, zachtere en minder gevaarlijke wijze kon gehandeld worden, dan dit vroeger met beentangen en scherpe haken geschiedde. Wat in Frankrijk was aangevangen, werd in Duitsch- land voortgezet, gelouterd en verbeterd; nieuwe en meer bruikbare werk- tuigen werden uitgevonden, en afwijkingen, die in vroegere eeuwen bijna onvermijdelijk den dood der moeder na zich sleepten, we vreezen ze nog weU niaar wij kunnen ze in de meeste gevallen toch onschadelijk maken, en die huiveringwekkende kunstbewerkingen , waaraan zich zelfs de coryphaeen der wetenschap niet dan aarzelend waagden , zij zijn tot zulk eene eenvou- digheid teruggebracht , dat een beginnend verloskundige er nauwelijks tegen behoeft op te zien. En wat zal ik zeggen van de decapitatie? 'tls waar, nu ieder verlos- kundige'de bezwaren eener dwarsligging der vrucht kent, nu een ieder vertrouwd is met de handgrepen , die bij de keering te pas komen , nu men geleerd heeft, hoe, ook onder bezwarende omstandigbeden , die kunst- *) In 40 gevallen yan kunfitmatige vroeggeboortej door Simon Thomas melgedeeld, werden 27 kinderen, die anden missehien op een enkele na, tot een wissen dood waren gedoemd, le- Tend geboren. Yan de moeders werden meer behouden^ dan men bij iedere andere knnstbewer^ king had mc^en yerwaohten. Digitized by Google «06 T. HALBERT8HA bewerkiDg door eene voDra%aande geneeakundige behandoling mogelijk ge* maakt en op een bettri±elijk onacbadelijke wijae tot een goed «nd kan gebragt worden ; 't k waar, nn komen die zoogenaamde dwaniliggMHgfm uiet dan seldzaam voor. Maar toch , wie kan er voor inataan , dat hij er nocnt bij aal geroepen worden en welk verloakundige lou dnrven beweren, dat hij zelfa met de meeste kennia en oefening toegeruat, er altijd in zal akagea om een kwalijk geplaatst kind zonder levensgevaar voor de moeder te kee- ren en uit te halen. Op het voetspoor van Carl Braun heeft onze eeuw dan ook weder eea 8tap voorwaarts gedaan, nu zij de gruwzame embryotomie, het eenige* wat men nog voor weinig meer dan 10 jaren kon ondememenf heeft leeren vervangen door de decapitatie met een atomp en onschaddijk werk- tuig, dat in de hand van elk deakundige brnikbaar is, ja, waarvan men haast zou zeggen» dat het zoo groote voordeelen in vroeger wanhc^ige ge- vallen oplevert, dat de vreea misschien niet geheel ongegrond ia, dat het wei eena te menigvnldig ter hand kon genomen woiden. Het was een gelukkig denkbeeid dezer eeuw , ie leer der vrouwengieiteB met de verloskunde te verbinden. Het belang dier verbinding behoeven we wel niet nader uiteen te zetten. Door dezelfde middelen ala in de verloskunde, door de inrichting van afdeelingen voor vrouwenBekten , door beoefening van .pathologiache anatomie ea phjaiach ondcrzoek weffd ook haar vooruitgang bevorderd. Het is merkwaardig, het atandpunt der kennia wn vrouwenziekten vaa voor 46 jaren met dat van den tegenwoordigen tijd te veigelijken. Van het onderzoek met hei gezigt wordt niet gesproken of het wordt verwor- pen; men vergenoegt zich met de bewering, dat het van zelf ^reekt, dat het gevoel veel belangrijker resultaten belooft dan het gezigt ^^). Aan de plaatselijke behandeling wordt over het algemeen weinig waarde gehecht, van het aanwenden van geneeamiddelen op of in de baarmoeder vinden wij geen spoor. Onder de oorzaken van leucorrhoe wordt temggedreteo scabies opgegeven ^^). Ten hoogste is men bevreesd voor de opatopping der leucorrfaoe en hare gevolgen. Voot het gebruik van kosde waaachin- gen in deze ziekte wordt daarom gewaarschuwd, ein ala men het aantal ziekten, die men uit hare opstopping liet voortkomen, nagaat, dan loa Digitized by Google REDEVOERING. 807 geneigd Eijn ze in een oourant te latoi drakken en er een eiektege- ^kiedoiia ter aanbevding van de piUen en zalf van Holleway voor te plaatsen. Wij louden te ved van U vergen, ala we in dit uur het tegenweordig stradpunt van onze kennta der vrouwenziekten bespraken, slechts de resul- taten der ovariokmie (de wegneming van gezwellen van den eijerstok) wiilen we venneklen. Niet alleen leniging van smart en verlenging van het leven» neen redding van een bijna wiaaen dood zijn hare gezegende vrochten. Eerst den aUerlaatsten tijd was het voorbehouden haar naar waarde te achatten* Eene operatie, waarvan Scanzoni nog niet lang gele* den zeide, dat de arts hierbij ak werktuig tot zelfmoord werd gebruikt, 18 een reddende engel geworden ^). In een ziekte, waarin inwendige mid- delen in den loop der tijde meer kwaad dan goed hebben gedaan^ eene kwaal, waarin men bet uiterst moeijelijk vraagstuk nog zou moeten op- keaoi, of men door verlenging van het leven werkelijk nuttig is^ waar eene verzachtende bebandeling zoodanige uitwerking had, dat van de 46 patienten ^^ 3 reeds in het eerste etmaal en 84 later bezweken « in deze ziekte^ zeg ik, is het aan dc ijverige pogipgen d» Engelschea gelukt | van de vrouwen het leveo te redden. Ja» in de 15 mij het laatst bekend geworden gevallen werden van de 16 vrouwen zelfs 14 gespaard ^^). Het zou ondankbaar zijn van de vorderingea onzer eeuw te gewagen, zonder nog de cUarofcrm te vermelden. Misschien is er geen nuttiger uitvinding gedaan , misschien vond ook geen middel ijveriger aanhangers, Buuir ook geen heviger bestrijders. Op godsdienstig , juridisch en medisch terrein is m bestreden en verdedigd^ alechts enkele lauwen hielden ze voor een i^parturinnt montes" en vonden het niet der moeite waard het middel zelfs te bquroeven. Yan den eenen kant werd zij als een hoogst gevaarlijk middel beschreven^ dat stuipen, partieele verlamming, zwart bloed enver- giftigde heraenen ten gevolge had, door andmh werd ze tot in de hoogste hemelBn verheven en bij elke verfessing ^ebruikt. Ala gewoonlgk ligt de waarhetd in het midden. Hoewel volgens Scan^* Boni 8 jarsn na de uitvinding nog gera enkel geval in de verlodcunde bekend was, waar aij den doDd ten gevolge had, moeten ons de daarvan bekend geworden gevallen in de chirurgie tot voorzigtigbeid aanmanen. Digitized by Google 208 T. HALBERT8HA wij moeten het niet zonder noodzaak gebroiken. Onze leer moet deze zijn: Chlorofcrm i$ averal feyenaaMffewezen, toaar het met i$ aangewezen^^i zoo aangewend kan haar gebraik niet dan beilzaam zijn. Het kan onze bedoeling niet wezen zeer uitvoerig over dit onderwerp te spreken — de inwijdingsrede zou in eene aflevering van een leerboek ver- anderen — maar het gebruik van chloroform in de verloskunde aan te prijzen , dit kan ik niet naiaten. Niet alleen dat de vrouw bij haar ge- bruik niet de minste pijn ondervindt of ten minste daarvan geen herinne- ring heeft , zelfs bij de allerpijolijkste operatien , ook de gevaarlijkheid der kunstbewerkingen zelve wordt er door verminderd. Bij eene moeijelijke keering, waar men tot 60 en meer druppels Laudanum heeffc gebruikti voortdurend door de sterke contractie der baarmoeder of de onrustigheid der vrouw verhinderd werd de hand in te brengen , of ala dat gelukt is , om de keering te voivoerra , behoeft men slechts eenmaal den weldad^en invloed der chloroform te hebben ondervonden, om het in die gevalien nooit meer zonder haar te doen. Nog in een ander opzigt werkt ze nuttig. Die slechts eenige ervaring heeft is het bekend^ welk een nadeeligen invloed gemoedsaandoeningen op barenden uitoefenen , hoe groote angst en hevige pijn de vronw kunnen uitputten; zou het dan niet ongeoorloofd zijn, bij eene operatie als de keizersnede , waar deze aandoeningen zoo magtig werken , de chloroform te versmaden. Ze kan verder bij zeer snelle verlossingen mogelijk kwaad voorkomen, de gevaren der ecclampsie worden er door verminderd en zelCs schijnt er hierbij meer kans voor het leven van het kind te zijn ^®). Scan- zoni wil geen moeijelijke operatie meer zonder haar ondernemen. ]k gevoel, het is mij niet gelukt de chloroform met voldoende weispre- kendheid aan te prijzen, maar de feiten spreken genoeg en het moet ons niet verwonderen, dat, toen er een middel was uitgevonden, waardoor de bijna onuitstaanbare pijn vroeger bij operatien geleden, niet meer gevoeld werd , velen op den man , die haar het eerst invoerde , als op een Messias toestroomden. En wie nog in den tegenwoordigen tijd de chloroform uit de verloskunde wil verbannen , wij veroorloven ons hem het gewijde woord toe te voegen : // Wie dan weet goed te doen en het niet doet , dien is het zonde." Digitized by Google REDEV0ERIN6. 209 Zoo hebben we de ontwikkeling der verlosknnde in het kort nagegaan en we behoeven hare voortreffelijkheid tegenover vroeger wel niet meer uitvoerig te bewijzen. Voor 100 jaren nog meest in de handen van vroed* vrouwen, voor 50 jaren nog de strijd tusschen konst en natuur, voor 50 jaren nog verloskundigen van den eersten rang , die misschien meer men- Bchenlevens hebben verspeeld dan behouden, voor 50 jaren nog geen ont- wikkelings-geschiedenis ^ geen algemeene invoering van kunstmatige vroeg- geboorte, geen kennis van het mechanisme der baring, geen chloroform. En duizenden en tienduizenden worden er nu meer behouden. Maar niet alleen tegenover vroeger, ook op zichzelve, ook bij andere wetenschappen vergeleken, heeft ze een hoog standpunt bereikt. In de meeste gevallen is haar de oorzaak der stoornis bekend en daarmee tevens een doelmatige behandeling gegeven : in sommige deelen heeft zij zelfs eene hoogte bereikt, dat men niet mag verwachten daarvan ooit meer te zullen weten ^^). Als iets volmaakt kon zijn, dan waren het sommige deelen der verloskunde. En tegenover andere wetenschappen P Vergelijk haar met de geneeskunde. Welk een onzekerheid in de aetiologie en therapie. Welke groote fouten worden zelfs door de eerste mannen gemaakt in de diagnose van ziekten^ die men onder de best erkenbare rekent. Wij herhalen de vraag : Is er een wetenschap die voortdurend belangrij- ker vruchten voortbrengt dan de verloskunde? Kan er wel iets hoogers zijn dan voortdurend levensredder te zijn? Of neemt ze een lager stand- punt in , omdat ze ook practisch wordt beoefend ^®) ? Wanneer toch leven en gezondheid de hoogste aardsche goederen zijn, dan is er geen voortref- felijker vak, dan is er geen,. welks beoefenaar zoo dikwijls zal kunnen zeggen, dat hij de redder is van het leven niet van een, maar zelfs van twee schepselen, waardoor men met zcoveel zekerheid de vrouw voor een ziekelijk en ellendig leven kan bewaren. Nobiesse oblige. De beoefening der verloskunde geeft groote voldoening, maar legt ook zware verpligtingen op. Men dient anatomie en physiologie grondig te verstaan; een goed waamemer te zijn en handigheid bezitten; men moet wetenschappelijk en practisch gevormd zijn; men moet medicus zijn en chirurg. 27 Digitized by Google 210 T. HALBERTSHA Bd niet aUeen kennis wa het vak« ook tegenwoordigheid van geest, ge- doid , kennis van het vroawelijk hart en nog veel meer wordt vereiacht , wil men mrt vruoht de verloskunde beoefenen. -^ Zoo toegernst gaat men een verhevene roeping te gemoet, maar er is ook geen werkkring, waimn gebrek aan bekwaamheid noodlottiger ts. Men zou vde betrekkingen kunnen noemen, waarin gebrek aan kennis, hoewel aitijd te veroordeelen , toch weinig schaadt. De gevolgen van onwetendheid in de verhwkunde kunnen vreeselijk sijn ; als een dood kind ter wereld komt^ is het niet of een deel van het leven der moeder wordt afgescheurd: maar hoe verschrik* kelijk , wanneer het de schuld is van hem , die haar sou bijstaan. Hij heeft de zoetste hoop der moeder vernietigd^ misschien het huiselijk geluk verstoord, hij heeft een moord op zijn geweten. Gelukkig hij , wien het mag te beurt vallen de verloskunde grondig te verstaan. Hij brengt zegen en geluk in het huisgezin, haalt de famiUe- banden nauwer aan, bevrijdt de moeder van haar lijden, maakt den vader gelukkig en redt het kind van den dood. Edel Grootachtbare Heeren , Curatoren dezer Hoogeschool ! Gij hebt het gehoord, welke eischen ik stel aan de wetenschap dte ik zal onderwijzen; Gij hebt vernomen welke plaats ik aan de veriodcunde toeken. Het was misschien voorzigtiger geweest een lager toon aan te skan , maar ik meende ronduit te moeten zeggen, wat ik voor waar houd. En voor die gewigtige taak hebt Gij nu mij geroepenl Het is U be- kend, hoe mij, geheel onbewost van Uwe voordragt, de benoeming des Komnga heejft verrast en verbaasd, het is U evmzeer bekend hoe ze mij streelde, maar ook, hoe ik geaarseld heb de betrekking aan te nemen: ik meende dat mijne jeugdige krachten voor zulk eene taak niet berekend waren. Maar Gij bebt mij moed ingesproken en Uw stand in de n»at- schappij en de aanzienlijke betrekkingen , die Gij met zooveel lof en eer vervutt, ze moesten mij een waarboif; zijn, dat Gij op goede gronden ver- trouwen in mij stelt. Digitized by Google RBDKVOBRING. 211 Hebt dank Yoor dat Yertioaweii« Edei Grootachtbare Heer^n. Gij hebt mij daardoor in de gdegenheid gesteld de krachten , mij door God geschon- ken, aan een vak te wijden, dat ik lief heb, dat ik voortreffelijk uoemde. Zal ik aan Uwe verwachting beantwoorden? Het zou vermetei zijn, het te verzekeren; reeds nu veel te beloven, het zou voorbarig zijn, maar mijn voomemoi is het, alles te doen wat in mij is, om Uwe hoop niet te leur te stelien. ~ £n dan zal Uw simn mij niet ontbreken. Want, niet alieen wordt door iedereen verzekerd, dat de verzorgers dezer Hoogeschool uitmunten door de buitengewone zorg, die zij aan het onderwijs besteden, maar ook het Fhysiologisch Laboratorium staat als een sprekend getuigenis daar, wdk een ievendig belang Gij in de geneeskunde stelt. Het geeft zekerheid voor de toekomst, dat Gij ook aan het verloskundig onderwijs, waardoor de mannen moeten gevormd worden, die ook later de Uwen zullen bijstaan, mtbreiding zuit geven. Zoo door U geschraagd^ moge het mij geiukken^ iets bij te drqgm tot den iuister der Groningsche Hoogesc^ool ! Hooggeieffde Heeren Frofeasoren, van nu af » Ambtgenooten ! Beschei- denheid past bij het binnentreden van eenen kring , waar zoovele beroemde mannen zamen werken tot een doei» tot den opbouw der wetenschap, tot verspreiding van geluk en beschaving, tot het vormen van de eerste mann» in de maatschappij. De gedachte met U in rang, maar niet in rijkdom van kennis en rijpheid van ervaring gelijk te zullen eiaan, jo^ me dan ook meermalem vrees om het harte. Maar de vriendeiijke ontvangst, mij door sommigen Uwer ten deei ge- worden, heeft mij moed gegeven, Uwe regtschapenheid waarborgt het mij, dat Gij den jeugdigen anbtgenoot, ook zonder dat hij er U om vraagt, die wenken zult geven^ die ik mij bewust ben nog zoo menig- maal te zullen behoeven. Vooral Gij, Hoogleeraren der medische facul- teit, onthoudt mij, den jongeren, Uw« raad en steun niet; ik beloof het U, daarin met U geiijk te zuilen staan, in het voomemen om de waarhdd te zoeken en het goede te willen. Ala ik denk aan de mannen, die hier voor mij de verloskunde hebben onderwezen^ dan wordt het mij wonderlijk te moede. De leerstoel, die 27* Digitized by Google 212 T. HALBBRT8MA mij werd toevertroawd, was eens bezet door van Doeveren en Petras Camper, door Johannes Malder, door Gerbrand Bakker en Baart de la Faille. Het gelak is mij nog niet ten deel gevallen met mijnen Hooggeachten voorganger in aanraking te komen, maar ik heb van anderen^ vooral van mijnen vader, zoo dikwijls hooren gewagen van sijne geachiktheid en be- kwaamheid, van zijnen ijver en van het groote vertroawen, dat hij zijnen leerlingen en patienten wist in te boezemen, en van zijne voorliefde voor verloskaude, dat ik er verlangend naar aitzie» om kennis mel bem te maken, De taak hem waardig op te volgen, is daardoor niet gemakkelijker. Nog de vorige week is het gebleken , hoe zijne leerlingen aan hem gehecht zijn en het baitenland vermeldt met lof het vele goede, dat uit zijn achool is voortgekomen. Ik herhaal het , de voetstappen van hem , die niet alleen baiten de grenzen van het vaderland^ maar bij de naaate omgeving zoo hoog ataat aangescheven « waardig te drakken, het ia een zware taaL Moge hij mij de vrachten zijner rijpe ervaring niet oathoaden .en bij voort- daring in de vorming van geneeskandigen behmg blijven stellen. Zoo zij het hem vergand, nog lang te blijven wat hij was, een aieraad der Hoo- geschool en een zegen voor het menschdom. Het ia mij diep ledd hier twee mannen te misaen, die ik gewoonlijk in e^nen adem noemde. De een heeft zijne betrekkingen in de are des ge- vaars niet kannen verlaten , de andere heiaaa I hij is niet meer. Hooggeleerde Simon Thomas, geliefde leermeester! Al kan mijne stem a niet bereiken^ in het openbaar wil ik verkondigen, wie gij zijt, wat ik aan a verschaldigd ben. Al wat er in mij ia van liefde tot mijn vak, daarvan geef ik a niet ten deele, neen, geheel de eer. Gij hebt het waar gemaakt, dat het voomamelijk van den leermeester afhangt, of een vak met voorliefde wordt beoefend. In het baitenland werden mij twee verloskundigen als de beste genoemd : een van die twee zijt gij. Het zou moeijelijk zijn te zeggen, of gij het meest uitmunt als liefderijk arts, dan als wetenschappelijk man en practisch verloskandige. Ja, als volmaaktheid in iets mogelijk ware, gij zoudt volmaakt verloskundige zijn. Digitized by Google REDEV0ERIN6. 218 Zoo darf ik te spreken^ omdat het waar is. Word nog lang gespaard voor uwe academie» voor bet vaderland, voor Earopa. Maar kant 6ij nog vememen, wat ik van u getuig, Halbertsma, mijn bloedverwant, mijn leermeester, mijn vriend^ helaasl hij is niet meer. Die type van mena sana in corpore aano, die man, op wien vordering in jaren geen invloed scheen te hebben , wiens gezigt de gedachte van sterven deed vergeten, — de onverbiddelijke dood heeffc hem van ons w^gerukt. Hem, die nog geen jaar geleden de ziel was der Leydsche academie, hem kan ik niet roeer toespreken. Maar zijn geest leeft nog voort ; het is alsof die mij toeroept : «rOa voort op den weg , dien ik u gewezen heb en het ^l u welgaan!" Vrede zij zijne asschel Waarde Vader! ledere taal is te arro om te schetsen wat ik u ver- schuidigd ben. Het was uw voortdurend streven vooroordeelen uit te roeijen: al was het uw eigen schade, gij wenschtet waarheid, gij wildet werkelijk uuttig zijn. Onopregtheid en laauwheid waren u onverdragelijk. Vertooning te roaken met uwe bekwaamheden was met uw karakter in strijd. In een woord, goed te zijn, niet te schijnen, was het richtsnoer van uw leven. Ziet , met zulk een voorbeeld zijt gij mij voorgegaan , gij en mijne dier- bare Moeder, gij hebt niets onbeproefd gelaten om deugd en braafheid in roij te kweeken, en geene opo£Pering of moeite was u te groot, om ze u voor mijne opleiding te getroosten. — Hartelijk dank dan voor alles, wat ik u verschuldigd ben. Het zij u gegund nog lang tot voorbeeld te strekken voor uwe omgeving, voor de roaatschappij. Nog een laatst woord tot u, Studenten dezer Hoogeschool! Men is gewoon u het laatst aan te sprekeni roaar gij weet het, de laatsten zullen de eersten zijn. 6ij ligt roij het naast aan het harte: wij zuUen het roeest zaroen zijn. Is het dan vreemd , toen ik rooest beslissen , of ik de aangeboden betrekking zou aanvaarden, dat ik het eerst aan u heb gedachti aan onze verhouding; aan de bezwaren om u voor te gaanp Het valt ligt goed te zijn^ waar men weinig gewoon is; roaar het geniis van een leermeester^ die u dierbaar was, op wien gij vertrouwen hadt, wordt Digitized by Google 214 T. HALBERTSUA REDEVOERING. niet gemakkelijk vergoed. — £r waa echter ieta, dat mij prikkekie: het was de groote overeenkomst tusschen u en mij. 6ij sijt joDg; hetzelfde kunt gij van mij getuigen. Het zal uw streven zijn u met jeugdige krach- ten aan uw vak te wijden , van mij verwacht gij hetzelfde. Het is uw doel uwe kennis aan het heii der menschheid dienstbaar te maken, mm- schenredder te worden: kan ik iets anders op het oog hebben? Zou uit deze overeenkomst geen onderlinge sympathie kunnen worden geboren? Ja , wij zuUen , wij willen zatnen de natuur gadeslaan en de lessen der ervaring behartigen. Ik wil u toonen , dat liefde voor kunst en weten» schap mij bezielt, gij zult waar maken wat er van u gez^d wordt: Sant studiosi domini Qui praestant omni homini. IK HEB GEZEGD. Digitized by Google ') It is very relactantly that Seneca can be broaght to comfess, tbat any philo- sopher hadeyer paid the smallest attention to anj thing that ooald possibly promote what valgar people wonld consider as the wellbeii^ of mankind. He laboars to clear Democritas from the disgraceful impatation of having made the first arch and Anachanis fron the chfirge of faaving conttived the potters wheel. He is foreed to own ihat snch ^ thing might happen; and it may idso happen, he telb us, that a philoBophe^ may be swift of foot. But it is not in his chaiacter of philosopher, that be ei&er wins a sace or invents a madune. ^ Oriikal Md iisL Mayt by Mmaub^, III, p. 94 vlg. ^) Wij vatten metaphysica hier nataarlijk op in de gewone beteekenis, evenals Newton, wanneer hij z^t: Physicaf wacht a voor de metaphysica. Naar ik vemeem wordt op de coUegies in TJtrecht en Ghroningen, waar volgens de wet de metaphysica zoa moeten worden onderwezen, geen metaphysica meer behandeld. >) Mac. t. a. p. 118. *) Hujas (artis obst.) curatior consideratio an viro indecensP eoque nomine culpandaP relinqaendaa illa mulierculis abiectiasimis , non nisi in fame et siti ex- plenda sapientibasp — Boederer, Opnse. med. p. 9. ») T. z. p. p. 14. *) Yon Osiander selbst mit der musterhaftesten Sorgfalt gefuhrten Joumalen. — Siebold, Ver9. ein. Qeeci. d. Qeb. 2e B. p. 603. 7) Ik heb hier natuurlijk het oog op de zucht, die hij heeft, om bijna alleen uitvindingen van zich zelf te vermelden en aan te wenden. Zie Handb. d. Entb. 2e d., p. 39. ^) Gesichtsgeburten ohne Ausnahme wurden immer mit bestem Erfolg ftir Mut- ter und Kind der Natur uberlassen: unter mehr als 200 dersdben habe ich nur eine einzige mit der Zange geeindiget. Alle andere Kinder bis auf drei kamen dar- Digitized by Google 216 T. HALBERTSIHA REDEV0ERIN6. anter lebendig zur Welt. Unter diesen, wie es offenbar sicli zeigte, waren sclion 2 abgestorbeni ehe sie zor Geburt eintraten. — Boer, AbL «• ren. 2« B. 1« d. p. 178. *) Naegele, Mechanim. d. Oeb. p. 139. 1») Carus, Oynaet 1« d. p. 76. ^i) Siebold, Ziekle v. k. prouw. geel. 2e d. p. 90. ^^) Scanz., Leerb. d. £. v. d. vrouw. geel. p. 400. ^*) Yolgens een statistiek van Th. S. Lee, stierven na de paracentesis in 46 ge« vallen 87; 2 genazen en van de overige 7 meende men, dat zij nog leefden of zicb in verbeterden toestand bevonden; van de 87 gestorvenen stierven er 8 in het ver- loop van de eerste 24 uren, 6 na weinige dagen, 6 in het verloop van de eerate maand, 12 in het eerste jaar, 5 in het tweede jaar, 5 in latere jaren. — Eiwiflch, Klin. le$B. 2® d. p. 76. 1*) M.f. Qeb. 1864, Nov. p. 882. 1«) M.f. Geb. 81er B., p. 42. ^<) Scanzoni, Beitr. 2 Geb. 2er B., p. 87. 17) Wij behoeven overigens slechts aan de kraamvrouwenkoortsen te denken, om te weten, dat het wetenschappelijk streven in de verloskunde nog niet geeindigd is. i^) Op de verloskunde is ook volkomen van toepassing wat Donders van de re- fcactie- en de accommodatie-anomalien zegt: Li dezen invloed der wetenschap op onzen praktischen werkkring ligt iets zeer aantrekkends , enz. — Ametropie, en$. Voortooord. Digitized by Google lUDICIA OBDINUM PBOMULGATA A RECTORE BT 8ENATU AGADEMIAE GBONINGANAE DIE XI M. OCTOBRIS ANNI CIOIOCCCLXVI. ORDO DISCIPLINARUM MATHBMATICARUM ET PHYSICARUM ad propositam quaestionem : i^Exhibeatar conspectua methodonim, quibas organiooram corporam Bynthesis efficitur, institata comparatione earum^ quae syntheBi anorganioorum adhibentur" duo accepit responsa, quorum alterum notatum erat verbis: i^Die Syntheae ist der fiir unsere Zeit charakteristische Gedankengang in der Chemie — Hlariwetz/' alterum symbolo: ^Namque eadem coelum, maxe, tema, flnminaj solem Constitaiuit, eadem &Dges, arbostaj animantes; Yerom aliis, alioque modo commizta moventor. Lucret. L 820." iJlraque disputatio probat sedulo elaborasse auctores, ut quaestioni pro- positae plene satisfiEM^erent. Frioris tamen auctor unum quendam egregium librum nimis crebro adbibuit, neglectis aliis fontibus, quos alter in usus suos oonvertit. 23 Digitized by Google 218 lUDICIA ORDINUM. Vel hanc ab causam prior disputatio, etsi in ea criticae facultatis docu- menta non desunt , tamen alteri praeponi non debebat , quae praeter anno- tationes aliquot criticas maiorem habet in recenau methodorum ordinem et cohaerentiam , ipsasque plenius et copiosius describit. In utraque commentatione comparatio doorum generum syntheseos reli- quis partibus plures dat ansas ad reprehendendum; nihilo minus in hac quoque re magnum inter utramque intercedit discrimen, quod altera eam comparationem accuratiorem habet et pleniorem, multumque eo nomine priore superior est, quae hunc locum leviuscule pertractat. Quod in posteriore tam in prooemio quam in appendice argumenta quae* dam exponuntur, quae cum quaestione non arctissime iuncta sunt, sane extra fines propositos e^agatus est auctor, sed nihil illud detrahit de reli- quorum laude. Censet igitur Ordo^ responsum, cui symbolum: is^Namque eadem, rell./' omandum esse eo praemio, quod ex missis disputationibus optimae debetur, proinde auctori aureum nummum esse adiudicandum. Eadem tamen in priore quoque tanta agnoscit bona, ut lubenter ei honorificam mentionem tribuat. Aperta scidula ornatae disputationis scriptorem esse apparuit: HERMANUM HARTOGH HEIS VAN ZOUTEVEBN, * JHteipl. Ifatk. ei Fh^s. m Jead. Imgdmio-BMava Caad. Alterius responsi, cui honoriiica mentio concessa est, scriptorem se indicavit : ALLARD HENRICUS YAN ANKUM, JHscipL Math. et Fhyt. in Jead. Oromagana Caad. Ad alteram quaestionem : //Describantur vespae Neerlandicae in sodetate viventes (vespae sociales , auct. ; les vespiens , de Saassure) ita ut species accurate definiantur et loci qui singulis m patria nostra habitaculo sint. Tum enarrelur singularum specierum vitae ratio , nidorum structura , meta- morphosis. — Delineationibus , speciminibus , praeparatis additis descriptio illustretur." Ordo unam accepit commentationem , Bonneti verbis insignitam: ^Par- tout les terres et les mers sont peuplees de plantes et d'animaux dont les especes infiniment variees assortissent a chaque lieu." Digitized by Google KTDICIA ORDINUM. 219 De qaa ric iudicavit Ordo^ ut ezistimaret aociorem noii solum ea de- dine, quae ex aliorum operibus excerpi poterant, sed eum responsum protulisse quod, quem ad modum Ordo voluit, ipsa naturae rerum ob- eervatbne niteretur. Cuius rei documenta exhibentur in adiectis delinea- tionibus» insectis, nidis» praeparatis anatomicis. Et anatomica investigatio, licet plenior esse potuisset , bonae tamen observationis propriae notas certas praebet. Praeter ante cognitas species indigenas patrias etiam esse primus vidit Vespam Mediam et Vespam Norvegicam. Attulit quae soire sit operae pretium de oharacterismo, vitae ratione, distributione specierum indigenamm. Nec momento carent observata de fabrica, constructione, textura nidorum. Haeo quidem laudanda et probanda arbitratus est Ordo in hoc scripto. Minus vero phicuit prolixitas quaedam et rerum iam ante dictarum repeti- tiones nonnuUae, quae vitia auctor vitare potuisset, roodo se continuisset intra commemorationem eorum, quae statim ad rem facerent, nec digressus esset subinde ad alia quae cum argumento quaestionis minus sunt coniuncta. His perpensis Ordo responsum praemio aureo ornandum esse iudicavit. 