title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: iuvat, tribus scholae Indicae, cum nostra Academia quodammodo con- iunctae , professoribus quartum hoc anno esse additum , virum consultissi- mum M. W. Scheltema, et Russorum Imperatorem in ordinem St. Annae equestrem recepisse virum doctissimum lanssen, antiquitatum perscrutato- rem sagacissimum. Venio ad apparatum Academicum studiorumque adiumenta. De Noso- comio exstruendo. et aucto Museo Anatomico iam dictum eat. De Histqriae Naturalis Museo et. Physico et Chymico non habeo, quod dicam novi; Numismaticum hoc etiam anno insigniter crevisse, vulgo notum est. Et in eodem agello suburbano cum Hortum .Botanicum laete florere» ita ut perlustrans nitorem terrestrem admireris, tum. speculam Astronomicam , melius dotatam, auctore E^isero nostro, egregie adhiberi ad coelum con- templandum^, et ooele^tia perscrutanda , quis est inter nos, qui neaciat? Bibliotheca autem post renovatas aedes plurium in diea studiis servit, ut deoora spati^. supellexque elegantior non tantum ad speciem ornatumque iuatituta esae appareant. O R A T I O. 33 Tandem ad Vos me oonverto ^ Commilitones exoptatissimi ! Qaod de Vo- bis testatus est decessor meus, Vos_ ipsi facilem fecisse Rectoratum^ ita at gravi illo munere esset ornatus magis quam oneratus, idem Vobis ego' hodie impertior testimonium honorificum. Omnes Vos mihi humanitate vestra et erga praeceptores observantia egregie commendastis. Fuerunt eheu! quos mors inimatura rapuit. Stuffkenium taceo, qoippe qui, quum morti succumberet , post egregie paracta studia schola iam erat egressus ; sed Tibi tamen, CoUega coniunctissime ! hunc filium lugenti, ex animo appre- cor^ ut ftfflictum Te sustentet et consoletur summa Dei Patris benignitas. Praeter hunc autem uno tanquam morbi ietiferi ictu perculsus cecidit ornatissimus Bakker, Snecanus, quum examinis causa hac in urbe mora- retur. Lenta vero tabe consumtus est in domo paterna Bruinvisch Maat- jes, Amstelodamensis ^ nec non procul a patria Henricus Tels, Roteroda- mensis. Accesserunt his tribus Emil. Egb. van Kesteren, Limburgensis , qui feriis hiberuis subita niorte apud suos diem obiit, et ante paucos dies Fred. loh. Prins» Frisius. Hos omnes bonae spei iuvenes fuisse paren- tibus^ praeceptoribus , amicis carissimos, vix opus est^ ut dicam. Vos autem^ Cives Academici! incertam esse vitam etiam in iuventute, nec vere vivere quam qui bene vivit et aetate utitur ad orania bona et pulcra et honesta sectanda, admoniti teneatis. Ceteros vero omnes e morbi inter nos saevientis contagione salvos evasisse^ id sane eiusmodi est, ut gratis- simo in Deum animo laeti agnoscamus. Atque eo magis hoc ego hodie commemoro, quo plures fuerunt e Medicinae Candidatis, qui, grassante morbo, aegrotantibus succurrerent et noctes diesque praeessent Nosocomio publico. Sic generosi iuvenes factis egregie probarunt, se ad communem salutem arti medicae vitam viresque impendere nullisque absterreri periculis. Eorum plerique, doctoris honore aucti, Academiae iam valedixerunt, nec tamen hinc discessisse laetor sine .splendido civitatis Jjeidensis dono, vir- tutis et constantiae praemio. Sed non medicinae tantum studiosi iaudandi sunt^ In laudis communionem venerunt post ferias aestivas omnes, quos tantus invasit patriae amor et salutis communis studium , ut arma ceperint inque iis exerceri voluerint. Annuente Rege constituta est cohors Acadc- mica^ sic ordinata et instructa, ut, si quid eveniat / externis resistere hos- tibus ac vim vi repeliere possit. Laudo equidem haec vestra studia, Ia« 5 U I. I. P R I N S venes optimi! eodem captus patriae carissimae amore ifliuaqae memor: »iSi via pacera» paia bellam!" Laudat vero etiam et applaodit fectiisima virgiauro corona, e quarum manibua moa Vobis sdeDniter tradetur elegaDa 1 vexiUum, acu pictum, quo, si uuquam pro aria ae IbciB dimicaDdam erit, ^ ad victoriani ducamiDi. Suot illae omnea Profeasoruffl LeideDsiun» filiae; et binc qtioque apparet, quaDtopere vestra studia probeot Professores Lei* deQsea. Vos autem ego eolaudo impeosiua, quo magii hoc aDOo praeterito compertum habui, apud Voa inter arma Musas dod silere. Vidit Aca« demia GroDingana, cuius erat de certaminis Uterarii exitu iudicittm ferre» haud niinus quam quatuor ex Academiae Dostrae civibus victores. Prae^ mium reportarunt ornatissimi Haitogh Heys van Zoutevera, Aaser et de Steurs; iDdualrtae testimonium accepit Ramaer. His Duperrime acceasit oraa.tissim us Schoor, quem publice laudarunt Professores AmsteiodanaeDsea. Egregie boa ita almae matris gloriam stabilivisse laetamur. Sed eoee, denuo adsunt, licet pauciores quam vellem numero, qul praemia naerue- runt» augustissimi Regia liberalitate parata. AudiatiB» quaeso, uaittscuius* que Facultatis iudicium de responsia, sibi albtis. Saut ergo duo tantum e oommilitoDibus nostris praemio ornaDdi i uter- que tamen meriti^aimus et ia certamine Uterario iam aotea laudem cod- secutus, aker ante hos duos fere auDos Ultraiecti, Amstelodamii alter aiif)errime. Accedite , orDatissinii Bleekrode et Schoor ! ut ,. ex Regis auetoritate et «Pkunificeniia , Vobia ea tvaidam, quae menttstis, virtutis et doctrtnae praemial Vos, luvenea optimi! nmcti virtute estote et hisce, qiuos coDsecuti estis, hQiK)ribud ad eontinuo maiora petenda iDcitemiai! Fuiatia ad hAUic diem Acadiemiae Qostrae decora et ornamenta. Mox autem, peraqtis studiisy id ^ agiie^ ut bona, quaoi de Vobis ipsi movistis, exspectatio confirmetur et baAce< primiitias laeta aliquando et uberrima mes»s sequator I Vidfltia, Optimi oommilitoDes I quam dulce sit et quam iueuDdum , in DQibili hm palaestr& praenuo qcmdecorari. Nolo ieato die vos reprehendere O R A T I 0. 85 et de paucitate eorum conqueri^ qui hoc anno in arenam descenderint ; sed id me velle tamen significo^ ut de victoria reportanda nemo vestrum unquam desperet nobilior. Mox novi in Academia Traiectina aperiuntur ludi. Accingite vos, quotquot e meliori luto finxit praecordia Titan, eoque acrius et alacrius de palma contendite, quo maior esse solet peregrina laus quam domesticaf Hoc agite omnes, ut in hac vita brevi longam artem sedulo colatis, et quae a Vobis exspectaut parentes, flagitat Academia, poscit patjria^ haec in quocunque disciplioae aut vitae genere ahquando praestare pMiitia^ Dicenda dixi et agenda peregi, Auditores! Vohisque omnibue, qui hu- manitate vestra et benevolentia medicentem sustentastis , gratias ago. Kihil restat quam ut mrunus rectorale in Te conferam Tibique tradam, Claris- aime Suringar! quem in annum sequentem Rex designavit rectorem mag- nifidun. Salve, Vir Magnifice, iterumquesalve! Sit Tibi propitius 1). O. M., Teque Bectore hanc noatiiam c&rissimam Actdemiam ealvam eaae iubeat. PIXI. ANNOTATIO P. S. deeesaorem meum — dixisee, Vid. Oratio de iis, quae Academiae Lugdun<h Baiavae anno 1865 — 1866 iristia et laeia aeeiderunt, guam ii^U Ben^ heriue van Boneval Faure, die 8 Febr. 1866. L. B. apad Jac Hazenberg, Corn. fil. ^ 4. ut in ipsa hac Academiae Juce cet. Gonf. Oraiio mea inaugnralis de Ineii- iuiione Academiea, ad futurum eaerorum antieiitem formandum apiissima, L. 6. apad P. Engels. 1856. 7. tn oratione rectorali collega meue — IVaieeiinue. Tid. Jacobi Isadci Doedes Oraiio de libertate cum TAeologiae, ium etiam Eeclesiae chrisiianae sirenue vindicanda, Aabiia d. tl m. Mari. a. 1865. Trai. ad Ehen. apad Kemink et fil. f 10. apud loannem, Ea. C. XIV. 6. 9 spiritum promisit divinum, Ea. lo. C. XIY. 16, 17, XVI. 13. g if iia ilie, in I Ep. ad Cor. C. X. 15 et I ad Thess. V. i\. , , K€vo:pavtx. Cf. I Ep. ad Tim. VI. 20. g sibi datum esse gaudehat cet., in I Ep. ad Cor. II. 12. g if eodem koc collustrari voluii — spiriiu cet., in Ep. ad Eph. I. 17 — 10 > III. 18, 19. 12. ui studii tAeologiei — summa kabereiur raiio. Conf. N. C. Kist, in Archtf voor de Kerkelijke Gesckiedenis , T. IX. p. 521 — 528. 15. iia verissime Cicero^ De Nat. Deor. II. C. 2. y 16. *^0 oZv — xupi^ira. Vid. Matth. Ea. C. XIX. 6. ^ 18. parentibus orlus konesiis. Natas erat Schrantias d. 24 m. liartii a. 1782. f 22. nobiti e genie orius. Natas erat Cock d. 16 m. lanii a, 1794. 25. Oideon lanus Ferdam, natns d. 2 m. Dec. a. 1802. if 27. iestaius est — Kaiserus, in Qratione rectorali, hafaita d. 8 Febr. a. 1858. Conf. Annah Aead. 1857—1858. L. B. p. 17. LIJST VAN SCHRIFTEN. UriGSOEVEN DOOB ■ WULEN DEN HOOOLBEBAAB J. M. S C H R A N T. Mengelingen ▼oor B. KatholijkeD^ 3 deelen, 1807 — 1809 (voor het grootste gedeelte van J. M. S). ^ Beis van Pias VII naar Frankrijk, uit het Fransch vrij vertaald, met aant. 1807. Het Leven van Jesas^ een geschenk voor de jeagd, 1808^ 1824. Het Leven van Jesus verdedigd^ 1809. Sailer^s Gebed des Heeren, 1809, 1839. Kistemaker^s VerhandeliDg over de Opperhoofdigheid van PetraS; 1810. Sailer'8 Verkort Lees- en Gebedenboek, 1810 , 1825. De navolging van J.C., in vier boeken, uit hetlatijn vertaald, metaani., 1811 , 18£7. Uitgelezen gedachten uit dat werk, 1814. De gelukkige verlossing vau Pius VII, Leerrede, 1814. Leerrede over de pligten van onderdanen, 1814. De waardige Herder geschetst, 1816. Gezondheidslessen voor den kinderlijken leeftijd, bekroond door de Maatschappij tot Nut van 'tAIgemeen, 1816 (vertaald in het Fransch). Aan de bewoners van het zuiden van Frankrijk, 1816 (vertaald in het Fransch). Fenelon^s Gesprekken over de welsprekendheid, 1817, 1829, met aant. B^devoering over het aanbevelenswaardige der Nederlandsche Taal, 1818. Zedekundige schoonheden, getrokken uit De navolging van J. G., 1818, 1827. Hetzelve in het Frausch, 1819, 1827. Hartelijke uitboezemingen tot J. C., 1819, 1827. Devotions *envers J. C, 1819. Vonders Gysbrecht van Amstel, 1819. Hulde aan J. B. Hellebaut, 1819, met aant. Ontdekking van )iet graf van den Graaf van Egmond, 1819 (uit het Fransch). Bedevoering over de eer, als voedster der kunst, 1820. Oratio de patrii sermonis studio Jurisconsnltis quammazime commendando, 1821. Beflezions d^Iren. Cath., 1821. &8 I. I. P R I N S Bedeyoering over het geToel yan eigen zelfstandigheid in betrekking tot de yolks- taal, 1821. Bedevoering over het hoogst behngrijke van de beoefening der volkstaal voor den Begtageleerde , 1822. Verhandelingen over den Bqbel, 1823 (vnrtaftld ia het Fransch). Yerhandeling over de lotgevallen der welsprekendheid bij de oudere en latere vol- ken, 1824r. Kort overzigt van de geschiedenis der Nederlanden, 182S, 1824, 1827 , 1828 (vertaald in het Fransch). Bijzonderheden nit het Leven van Jesus, Schoolboek, 1825. Sailer's Klein gebedenboek, 1825. Axflwoord tmn «le» sehrigver dcir Aamnerkinis^ ep bet LoreB vaa Jomsi S Makf&i^ 1825 (in het Fransch). Beknopte Nafc. en Staatk. beflchiijving der Nederl., 1826 (in het Ftanaeh wL). Lofrede op Godfried van Boailloa, met aaat., 1828. De Gramschap^ in drie boeken. Een Latijnaoh en VhMkHiaeh leeidielit, dMr Lit« de Meijer, met aant. , 1827. BloemkorQe voor jonge lieden, 182B. Proeven van Ned. dichtkunde^ uit sev^n eeawen^ 1827. BrMveu nn Ned. pBOzast^l, ala vozen^ 1829. Bedevoeringen en Yerhandelingen^ twee deeleBi 1829^ 1846. Het oproer te Antiochie, mefc annt., iB2CL Yerhandeling op het nietachten der moederlijke hul, 1820. Uitgelezene dichtstukken van Justus de HarduyBi 1830« Se ojpstaoid der Bdgen getbdM, 1B81. Bedevoering over den waren volksroeaiy mot aant. 18di« Britf> 4ietiekkoKjk tot eene BecenBie, 1B3&. Bloemlezing ait de Ohristel^ke Dodheid, dedi I, 1886. YondeI's Joannea do Boelgnttt., oiet attnt. 1840» Le livfe des Bois et im Qrands, cxtrait de MaMiUoBiy 1841. Het boek der Kouingen en Grooten, getrokken uit MaBsilloiiy 1841. Zedespiegel, 1842. Le livret d'or^ extrait dn Livre de Flmitationi 1842. Oratio de Arminioi Cheruscorum^ et Glaudio OiviK» Batavosum dueibiiB jsiter aa comparatis, 1844. Over de -^rMtdragt des redenaaia, of over de uitepraak m het gehaar, 184(. Begelen betrekkelijk de voordragt des ledeBaara, 1845. Lefrede op AHrtd dm Grooie, met aant., 1845» Uittreksels uit de Ned. Historien van Hooft^ 1846. o R A T 1 0. a» Kenr TftQ Paarlen ait Vondel, 1846. Geschiedenis des Vaderlands voor de seholen^ 18i8. Kanselredenen over de gelijkenis van den Yerloren Zoon, 1849. Hoofdregelen over sti]) en welsprekendheid;^ 1849. De Kimbren en hanne lotgevalleu^ 1850. TondePs Gysbrecht van Amstel^ met aaut., 1851. Oud-Nedrland'8 Rijm en Onrijmy 1851. Lyttleton^ de waarheid van het Christendom betoogd^ 1852. Taciti Germania^ met aant.^ 1855. Voodera Lttfiifer^ net aant., 18S6. Athanssia, of de gronden van niijn geloof aan eene voQrtdaring na dit kven, 1867. Bloemlezing uit de schriften des N. Verbonds^ 18j6&. SCRIPT A. QUAE EDIDIT H E N R. C O C K, V. C. Commentatio de alea^ a Facultate luridica Traiectina d, 2 Aprilis a. 1818 praeioio omata. Commentatio de fine^ poenis propo»to, cum ex rei veritate tum. ex doctrina Inie* consultorum Bomanorum» Groningae d« 8 Oct. 1818. praemio omata. Commentatio de iudiciis iuratis, quam d. 8 Pehi. 1821 praemio omavit lurecon-» Miltorum Ordo Leidensis. Disputaiio luridica Inauguralis, d. 28 Maii a. 1821 pablice defensa, de argumento ex analogia eiusque a legis interpretatione differentia* Oratio de philosophico iurisprudentiae studio et ad froctum uberrimo et ad volupta- tem suavissimo, dicta Daventriae d. 13 lun. a..l8^2. Oratio de iuris publici universalis studio ad civitatit pacemotiumquefiructuopissimo, dicta Lugduni-Batavomm d. 8 Febr. 1826. Qratio de iure gentium Europaeo temporum nostrorom ooaviBBnoiiibaa vehementer labefactato. dicta d. 8 Febr. 183& 40 I. I. P R I N S SERIES OPERUM ViRi Clarissimi G. J. VERDAM. 1828. Commentatio de linea lorodromica. Gand. 56 pag. 4^, cum daabns figuris. Commentatio de superficierum regularium angulis et soliditate. Gron. 79 pag. 4^^ cum duabus figuris. 1824. Commentatio de theoria maximorum et minimorum. L. B. 100 pag. 4^, cum figura. Commentatio de theoria compositionis virium. Trai. 243 pag. S^^, cum duabtts figuris. 1825. Commentatio de vi, qua corpus e luna sit proiiciendum in tellurem. L. B. 28 pag. 4to, cum figura. Dissertatio philosophica, in qua ratione mathematica et physica quaeritur de mensura, constructione et munitione aggerum terreorum^ ad lacu8| fiuvios et mare ab agris^ hamiiioribus arcenda. 1828. Gronden der toegepaste werktuigkunde. Gron. 8^0 , Inleiding^ 174 bl., 5 platen. 1829. Eerste Deel, 371 bl., 5 pl. 1830. Tweede „ 169 en 319 bl, 4 en 8 pl. 1881. Derde „ 99 en 217 bl., 4 pl. 1837. Yierde ^ Over de stoomwerktuigen, in drie Afd., met atlas van 31 pl. 28, 433, 20, 804 pag. 1834—1838. Grundsatze der angewandten Werkzeugwissenschaft und Mechanik. Aus dem Hollandiscben iibersetzt von Dr. C. H. Schmidt. Weimar, 4 Bande, 8^o. 1840. Oratio de artium et institutoruin, quae ab industria vocantur, progressu et perfectione, recentiorum mathematicorum diligentissimis pervestigationibus atque egregiis inventis magnam partem tribuendis. 14 pag. 4^^, 1842. Sur une rfcgle particuliire pour trouver l*^quation d'une ligne ou d'un plan tangent une courbe ou une surface da second degr^. — Note relative & la construction de la chatnelle (Grunert's Archiv, B. 2. S. 188 — 196). 1842. Lettre sur le ProblJme de Snellius. (Ibid. S. 210—212.) Over de tafelen van Elliptische Bogen, berekend door den Hoogl. Schmidt, alsmede over de herleiding van eenige voomame, algemeene enbijzondere, Integraal- formulen tot EUiptische Functien. (Het Instituut, bl. 57— 79, 166— 168.) R A T I O. 41 1844. Bqdnge iot de meetkondige beschoawing Yan de hyperbolische Paraboloide. (N. Yerhand. K. Ned. Inst. 1«. kl., D. X, bl. 1—53, met 2 platen.) Over eene nitbreiding van een gedeelte der elementaire Meetkonde. (Het Institunt, bl. 211—246, 271—298.) Ueber das Integral r^ (Grunerfs Archiv. B. 4. S. 221—223). Snmmarium der Goniometrie en der regtlijnige Trigonometrie. Leiden, 66 U., 8v<». Id. der sphaerische Trigonometrie. Ib. 51 bl., 8^^. Handleiding bij de beoefening der sphaerische Trigonometrie. Ibid., S^^, 70 bl. 1846« Opmerking over zekere soort van kromme lijnen, wdke men omgekeerde of te^enovergestelde kromme [lijnen zou kunnen heeten (N. Yerhand. K. Ned. Inst., 1«. kl. D. Xlt, bl. 67—98). Gbschiedkundige Aanteekening betrefTende de algemeene oplossing van derde machts-veigelijkingen (Het Instituut, bl. 163 — 177). 1848. Bijdrage tot de beschouwing der Lemniscaten (N. Yerhand. K. Ned. Inst., D. Xin, bL 81—162, 1 pL). Note sur une mani^re particuli^ de d^terminer les ^quations des lignes cour- bes en faisant usage de la d^omposition et de la composition de vitesses, suivant les r^Ies de la Djnamique (Grunerfs Archiv., B. XI,S. 13 — 25). Leven van den Hoogl. Jacob de Gelder (Alg. Konst- en Letterbode, N^. 46 — 54, 86 bl., 8^0.). Summarium van beginselen , beschouwingen en voorschriften, ontleend uit de redeneerkunde, en welker kennis noodzakelijk is voor het verstand en voor het gebruik der wiskundige methode. Leiden, 8^o. 1848. Grunds&tze, nach welchen alle Arten von Dampfmaschinen zu beurtheilen und zu erbauen sind. Weimar, 8^^, mit 23 Taf. 1849. Yerslagen ingediend aan de l>te klasse van het Kon. Ned. Instituut over eene hrochure van den Heer J. A. Scholten, den titel voerende : Gedachten over de Wind- of Stoombemaling voor' polders, benevens eenige opmer- kingen omtrent het Stoomtuig de Leeghwater (Tijdschr. v. Wis- en Natuurk. Wetensch., D. 11, bl. 1—11). 1850. Oplossing van een voorstel betrefTende de omstandigheden der beweging eener gespannen snaar (Ald., D. III, bl. 225 — 246). J. de Gelder^s B^nselen der Differentiaal- , Int^raal- en Yariatie-Bekening. 2e D. 'sHage (vel 30—36). Yerhandeling over de methode der kleinste Quadraten. Gron. le afl. 4^, 214 bL, 1 pL Summarium der Goniometrie. 2^ druk. Id. der Wiskundige methode. 2® druk. 6 42 L L P B I N S O n A T 1 0. iSMw lUig» opnMriaogen^ betoekking taebbendB tot de Umbilioi dei SDittooSA» tt tot de reottfieatio der (illipB (Tijdeohr. r. W. en N. Wet D. Y, U. 42—85, »« S pl.)« EenToudig bewijs van de waarheid der stelling, dat de deoKiiKlie, welke het slingervlak van een eenvoudigen slinger, ten gevolge van de omwenteling der aarde en hare as ondergaat, evenredig is aan de sinus der breedle van deplaatSy alwaar de slingsr in beweging ia (Akk IX V^bLlM — 183, m. 1 pl.). Yerhandriing eves do methode der kleinste QoadrateD. Omii UL 196, 4^^. IBM-d Oistio Beotovalts de iiista perlraetandi el veri investtgandi ratione systsfent- tka^ a malhematicis temerttts aegleeta, diUgentiSsimDr atadio disciplinss mathematicas perficientibns eainimqae aadbitnm amplificantihnSk L. B. 18M. Handlaidiiig bij de beoefBning ettZi 2e dmk. Summarium dei methods. Sb dmk. Id. der Goniometric. Se druk. 1862. Bijdrage tot de meetkundige theorie der hoofdassen van figchamen (Yerslagen en MBdededingei» der Akadomie v. Wetenaoh. Afd. Nat. D. XIV, bl. 149—269). 1863^, Aanteekening op de vorige Verii. (Ald* D. XY, ht. 3^76-^388)^ 1964. Bijdrage tot de loepasstng vin bet beginsel van d^Alraibert,^ ovonenkomBtig dto rekenwqee vasi Lagrango (Ald. Yerhanddw D^ X, bL 1 — 99)^ 1866. Handboek der sphaerische' Trigonometrie. Leiden, 296 bl., S^, 4 pl. ACTA BT GESTA IN 8ENATU , IN AGADEMIA L UGDUNO-BATAVA. A. 1866. Die 7 m. Martis. Recitantur litterae "Caratorum, datae die 27 m. Fe- bruarii Senatum certiorem facientes, virum Nexcelleotissimum Minis- trum Regis res internas curantes statuisse, ut viro cl. D. Bierens de Haan, Prof. Extraord. cum in Senatu^ tum in Ordine Disci- plinarum Mathematicarum at Pbysficariim suffragii ferendi ius tri- buatur. Decretum Regium diei 19 Febr. 1867. Eodemdie vircl. Heynsius munus auspicatus est^ babita oratione: Over het tegenvooordig standpunt der pAysiologie en haar verband met de geneeskunde. Die 10 m. Martis. Vir Dr. Zaaijer munus auspicatus est^ habita oratione : Het gewigt eener doelmatige^ onfteedkundige techniek. Dfo 21 m. Martis. Vir cl. Boogaard munus auspicatus est , habita oratione : De anatomisch phgsio/ogische rigting in de hedendaageche geneee* tunde. Ke 6 m. Octobris. Recitantur litterae Guratorum datae<lie 15 m. lunii, Senatui nuntiantium a Rege Augustissimo, decreto diei 6 m. lunii no. 44, Professorem extraordinarium in Facultate Phiio- sophiae Theoreticae et Litterarum bumaniorum creatum esse virum Doct. M. T. de Gtoeje, Interpretis iegati Warneriani Adiutorem, secundum, et eiusdem legati Interpretem doctissimum P. delong, hucusque huius legati Interpretis Adiutorem primum. 6* 44 AGTA ET 6ESTA IN SENATU. Recitantur litterae Caratorum datae die 25 m. Sept nontian- tium a Rege Augnstissimo , die 23m. lulii, virum doct. P.delong, Interpretem legati Warneriani titulo Professoria esae omatunt Eodem die vir doct. M. I. de Goeje munus auspicatus est, habita oratione : De belangrijkheid van de beoefening der JrabUcke taal' en letterkunde. Die 12 m. Decembris. Candidati quatuor, e quibus Rector Magnificus in proximum annum academicum a Regio decreto oonstituatur , desig- nantur viri clarissimi : W. F. R. Suringar, R. P. A. Dozy, I. C. G. Evers, I. E. Goudsmit. Candidati e quibus Actuarius constituatur, designantur viri cla- rissimi : L. W. E. Rauwenhoff, W. F. R. Suringar, R. P. A. Dozy, R. T. H. P. L. A. van Boneval Faure. Creantur in annum sequentem Assessores viri cl. A. Rutgers, P. W. Krieger , I. de Wal et A. Kuenen. Rector Senatum facit certiorem de obitu viri cl. Schrant, Prof. emeriti, qui accidit die 6 m. Aprilis et de obitu viri cL Cock, qui accidit die 20 m. Octobris. Die 8 m. Febr. Recitatur epistola Curatorum data die 25 m. lan. , qna Senatus fit certior virum cl. Bierens de Haan , Prof. Ord. esse creatum decreto Regis 24 m. Dec. a. 1866 n^'. 90. Recitatur epist. Curatorum data die 8 Febr. qua oontinetur Regi Augustissimo placuisse Rectorem Magnificum in annum sequentem creare v. cl. W. F. R. Suringar. Decretum 31 m. lan. n^. 52. Rector refert a Curatoribus Actuarium Senatus creatum esse cl. L. W. Rauwenboff. ACTA ET 6ESTA IN SENATU. 45 Rector Magnificas cum Senatus reliquisque Professoribus in auditorium maius descendit et , adscensa cathedra , orationem habet : De schola et ecdesta in re Christiana arcte coniunctis nec unquam disiungendis. Deinde, enarratis fatis Academiae et promulgatis Or- dinum de certamine litterario hoc anno indicto iudiciis , omatissimis L Bleekrode et G. C. 1. Schoor praemia adiudicata porrigit. Mox , solemnibus verbis deposito magistratu, e cathedra descendit. Novum Rectorem Magnificum Professores deduxerunt et ofiicio- sissime salutarunt. lUDIGIA OBDINUM PROMULGATA RECTORE BT SENATU ACADEMIAE LUGDUNO-B AT A VA E DIE VIII FEBRUARII ANNI CIOIDCCCLXVIL lUDIClUM ORDINIS THEOLOGORUM. Theologorum Ordo ad quaestioDem propositam: uEnarretur historia ecdesiae Christianae , quae Hamae fuit , ad me- itdium usque aaeculum tertium^* unam tantum responsionem accepit, his Tertulliani verbis insignitam: 98i autem Italiae adiacee, habee Bomam, unde nobis quoque auctoritas praeato eaf {de Praescr. Haer. c. 86). Dedit huius disputationis auctor multa quidem eruditionis solidioris et diligentiae haud spernendae specimina, et plurima congessit, quae ad ecclesiae Christianae universae historiam antiquissimam pertinent; sed eccle- siae, quae Romae fuit, iustam rationem non habuit. Haud pauca attulit prorsus aliena, alia prolixius quam par erat exposuit, in uonnuUis exami- nandis lapsus est, et — quod inprimis doiendum — in disquisitionibus praeviis ita haesit, ut ad ipsam historiae enarrationem vix perveniret. Prae- terea, neglectis nostratibus aliisque recentioribus, unos fere theologos Tu- bingenses duces secutus est ipsosque fontes, e quibus potissimum historia 1UI>ICIA ORDINUM. 47 enk haumnda, parcia» adiit Denique stilo usufi est pfiiram el^gpaiiti, Monan^uam sttbotbscaro. Qaapropter Ordo censuit , auctorein aureo praa* a)io< HOB eondeecHrandum esse^ sed 8aam> tamen ifa probafise iDdufitriaaL, ut puMice laudari mereatur. Hic vero, licet evocatus, nomen auum pror &fitafi non esL lUDICIUM ORDINIS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. A Facultete Disciplinarum Mathematicarum et Physicarum doae pro- pasitae fiont quaestiones: ad unamquamque una allata est responsio. Qui respondit priori quaestioni : i/exponatur dilucide et ad criticam ratio* nem theoria matlkfnaHca et phpnca de efflutno ftmdi efastid e vasis , quo continetur, orificio exiguo et tenuiasimo^* commeDtatione iuscripta symbolo: // Verue experientiae ordo primum lumen accendit , deinde per lumew iter demonatrat. Baio , Novum organum Scient. LXXXir\ non ab omni parte ita rem intellexisse videtur, ut voluerat Facultas, verum maiorem rerum ambitum sibi inquireDdum sumsit. Quam iDquisitiouem ita insti- tuit et perfecit ut plane ostenderet, theoriam se et mathematicam et phy- sicamj de qufi» agitur, bene perapectum habere, ntq^e etdam igporare, quae recentiores in bae parte phyaices pmtuleruiit. Ipsius vero theoriae mathematicae , propter rerum quas tractavit rationem, pleDam et absolutam expositionem non dedit. Suum tamen argumentam elare expoauit et ajste- matice^. queouidmodum in reram natuca describenda decet. £t ex tota oommfintatione bene de scriptoie sperare licet « et confidere cum laade eum aliquando in^ disciplinis mathematicis et physicis esse elaboraturum« Quibufi de eausis Ordo eommentationem auro ornandams censuit. In schedula scriptorem se professus eat« LOJDOVIGUS BLBEEEODI», Jfiitt. ei FUL AM. tii Jt§d, Imgd. Bai. (kmdtdaituir qui sese, instituto examine, auctorem esse Facultati abunde probavit. 48 lUDIGIA ORDINUH. Alteram qoaestionem Ordo proposuit: vAccurata et omnibus numeris absoluta ewpositio illiua quam Chymici Typorum vocant theoriae*^ Ad hanc quaestionem responsio una inscripta erat his Propertii versibus : # Quod 9% deficiant mrea^ audacia certe Laus erit, in magnis et voluieae sat estJ* Censuit Ordo hanc disputationem se diligentiae, eruditionis, et iudicii dotibus commendare, et auctorem universam quaestionem singulasque eius parteSy adepque Chjmiae recentioris theoriam perspicue explicuisse. Typo- rum chymicorum theoriae ortum et progressus, corporum compositorum classes secundum eam theoriam atque elementorum , seu corporum simpli- cium, naturam et compositionis quae vocatur vim, egregie eiposuit et exemplis illustravit auctor ; denique huius theoriae praetium et auctoritatem ostendit. Itaque non dubitavit Ordo huic disputationi praemii honorem tribuere. Aperta schedula, eodem, quo commentatio, symbolo munita, illius auctor repertus est QUILIELMU8 GAEOLUS I0HANNE8 8GH00B, Maih. et PkU. Nat. m Aead. Imgd. Bat. Siadiotut, qui praestantissimus iuvenis Ordini abunde probavit, se illius disputationis esse auctorem. lUDIClUM ORDINIS PHILOSOPHIAE THEORETICAB et LITTERARUM HUMANIORUM. Ad quaestionem priorum: Fontibus antea expoaitis atque ewaminatis populi ludaei Historia et Chasmonaeorum res gestae inde ab Antiocho Epiphane usque ad Pompeii in ludaeam adventum accurate et eleganter enarrenter. De dubiis, quorum disquisitio ordinem narrationis turbare possit, sepa^^ ratim in adnotationibus disputetur: unum Ordo responsum accepit inscriptum: quis inter deos etc. In hoc responso fontes, e quibus ludaeorum historia hauriri potest, pauci nominati sunt, examinati nulli. IVDICIAORDINUIH. 49 Ipsa historia neque accurate enarrata est neque eleganter. Conditio po« puli externa et intema pro parte tantum exponitur. Relatio Tudaeos inter et exteros non definitur. Ingenium ludaeorum , ec^icfir rationes et consilia , vis religionis et sectarum certamina^ scientia militaris, cet. non explican- tur. Principum Chasmonaeorum indoles, aliorum religionis libertatisque studium singulare et summa reipublicae gerendae prudentia et imperatoria virtus eximia^ aliorum inertia et prava partium studia parum explicata sunt. Oratio impolita est et saepe vitiosa. Itaque censuit Ordo hoc responsum neque praemio dignum esse neque honore. Ad alteram quaestionem: JEorum, guos Demoatkenes habuit in rep. adversario», vita et rea ge^tae enarreniur , ingenium et moree describantur , deque eorum ratianibus et consiliis iudicium feratur : nullum Ordo accepit responsum. ORDO MEDICORUM ad quaestionem propositam nullum accepit responsum. lUDICIUM ORDINIS lURISCONSULTORUM. Ordo lurisconsultorum duas proposuerat quaestiones ad quarum unam responsum nnllum accepit. Ad alteram, qua rogatum erat, ut institueretur diaqumtio nde Bevisione in causis ^ poenalibus'* unam accepit commentationem , notissimo sed haud inepto inscriptam lemmate ifut desunt vires, tamen est laudanda voluntas^ In quo quidem opusculo, licet nonnuUa deprebendantur , quae auctoris 7 50 lUDIGIA ORDINUH. diligentiam demoDstrant, plura tamen occurruDt, quae iustam ceDsuram mereDtur. Scilicet dod ipsa auotor pervestigavit; principia, ad quorum normam leges de ordine iudicimim publicorum in gravissimo revisioDis loco exigcDdae sunt, sed magis exponere conatus est, quae diversis tem- poribus de boc argumento legibus populorum scitisque fuerint constituta. In bis vero eruendis plerumque non ipsos adiisse fontes dicendus est, sed potius recentiorum scriptorum fidem ita secutus esse , ut studii magis labo- risque pertinaciam^ quam vel iudicii subtiiitatem vel doctrinae co{Ham pro- baret. Praeterea propositi argumeoti cum aliis iuris crimiDalis capitibus nezum demonstrare adeo neglexit , ut inquirere prorsus omiserit , quid valeat huius instituti necessitas a recentissimis quoque legislatoribus comprobata ad im- pugnanda certa poenarum genera, inprknis poenam capitis. Tandem de- ficit virilis non minus quam nitida oratio, qualem postulabat argumenti natura et gravitas. Quibus omnibus de causis commentationem premio decorari non posse censuit Ordo. REDEVOERING OTBR HET TEGENWOORDIG 8TANDPUNT DER PHY8I0L0GIE EN HAAR VERBANT) MET DE GENEESKUNDE, UITGESPROKE.N TER AANVAARDIN6 VAN HET H006LEERAARSAHBT AAN DE HOOGB SCHOOL TE LEIDEN, DEN 7*» MAART 1866. ]>OOR I I A. H E Y N S I U S. I EDEL-GBOOT-ACHTfiABE HEEBEN, CUBATOBBN DEB LEIDSGHE HOOGESCHOOLI WELEDELGESTBENGE HEEB, SECBETABIS VAN HET COLLEOIE VAN CUBATOBBN! HOOGQELEEBDE HEEBEN, BECTOB MAGNIFICUS EN HOOGLEE- BABEN DEZEB HOOGESCHOOLI EDEL ACHTBABE HEEBEN, AAN W]E HET BESTUUB DEZEB GE- MEENTE OF DE HANDHAVING DES BEGTS IS TOEVEBTBOU WD I WELEEBWAABDE HEEBEN. LEEBABEN VAN DE GODSDIENST! WELEDELE ZEEBGELEEBDE HEEBEN, MEESTEBS EN.DOCTOBEN DEB WETENSCHAPPEN ! WELEDELE HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOLI GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOOB- DIGHEID VEBEEBTI ZEEB GEEEBDE TOEHOOBDEBSI Schoon en liefelijk sijn de trekken van het kind. Met welgevallen rast ons oog op de dartele Bprongen, waarin de levenskracht en levenslost van den knaap sdch openbaren. Maar hoe welgevallig die beschoawing ook zij , werkelijke belangatelling wekt zij , althans bij den onpartijdigen waar- nemer niet. Eerst later, wanneer deScnaap, tot een jongeling opgewas- sen , blijk geefk niet slechts van materiele , maar ook van intellectaele wel* vaart en kracht, treedt naast dit welgevallen belangstelling op. Wat be- looft hij veel voor de toekomst ! is de algemeene uitroep , wanneer hij met fier gelaat en open oog optreedt en de eerste blijken geeft in het openbaar van zijn zelfstandig bestaan. Niet zijn heden, maar zijn toekomst is dus ookdan nog de eigenlijke grond onzer opgewekte belangstelling. Die toe- komst is de maatschappij , zijn maatschappelijk leven. Voor het individu op zich zelf mag het belangrijk zijn de eerste schreden op den ontwikke- lingsweg — , hoe wankelend dok volbragt — te kennen, de uitwendige 54 A. HEYNSIUS omstandigheden te waardeeren, die daarop invloed hebben uitgeoefend, — voor het algemeen heeft die kennis lattel waarde. Daarvoor is de mensch alleen van gewigt , indien hij tot een zelfstandig wezen , tot een individu ontwikkeld optreedt in de maatschappij » — wanneer hij met anderen, even als hij individueel denkende en handelende, in wisselwerking treedt en, al naar gelang van zijne innerlijke kracht, daarop invloed uitoefent. Van dien tijd is zijn pogen en handelen voor het algemeen van belang»«— van dien tijd wordt de geschiedenis van het individu een deel van de ge- schiedenis der menschheid. Evenzoo is het met de wetenschap gesteld. Voor elken afzonderlijken tak daarvan op zich zelven moge het van belang zijn den ontwikkelings- gang sedert de vroegste tijden na te sporen en de eerste wankelende schre- den op dien weg uit het verre verleden op te delven, de tallooze slinge- ringen te kennen , waaraan hij was blootgesteld , zoo lang nog uitwendige otnstandigbeden meer dan eigen kracht de rigting bepaalde» waarin hij zou worden voortgestuwd , — voor de wetenschap in het algemeen wordt elk der takken eerst dan van gewigt, als het ruwe voedingsvocht, in zijn loover verfrischt en veredeld, op den groei en bloei van het geheele orga- nisme invloed uitoefent , — wanneer zij , den kinderjaren ontwassen en tot een zelfstandig wezen ontwikkeld, met hare zusterwetenschappen in wissel- werking treedt, en dat gewigt neemt toe, naarmate de invloed op hare zusteren grooter is. Van nu aan behoort de geschiedenis van elk der tak- ken tot de gescbiedenis van den boom der wetenschap. Bedrieg ik mij niet , dan heeft de wetenschap , aan wier beoefening ik mij toewijdde en waarvoor ik verder leven zal, den kinderlijken leeftijd, vol van gedaanteverwisselingen , achter den rug, en hebben hare trekken de meer vaste, aan den mannelijken leeftijd eigene vormeu aangenomeD. De physiok>gie trad in onzen tijd met hare zusterwetenschappen in veelvol- dige wisseiwerking. Zij openbaarde in velerlei rigting de innerlijke kracht van haar bestaan; — zij oefende op hare zusteren in het algemeen een grooten , een overwegenden invloed uit , het meest op de aan haar oaauw verwante geneeskunde. Zij leidde daar — en heerschte dus. Voorzeker het zou niet onbelangrijk zijn dien invloed van het physiolo- gisch onderzoek in het algemeen hier nader uiteen te zetten, maar die REDEVOERING. 55 beschouwing zou niij alligt te verre voeren van de hoofdzaak » die mij hier in de eerste plaats voor den geest staan moet, en bovendien mij brengen op een terrein, waarop de wegen mij minder bekend en voor mijn voet minder gebaand zijn, waarop ik, die ais kind van de negentiende eeuw bij voorkeur den ijzeren weg kies, mij, zonder geleide althans, niet wa- gen durf. Ik bepaal mij derhalve tot de hoofdzaak en wensch U in dit uur te schetsen .* het tegenwoordig standpunt der pkysioloffie en haar ver- iand met de geneeskmde. Belangstelling in de verschijnselen der natuur is den mensch ingeboren. In onbeschaafden toestand wekken de grootsche versohijnselen een gevoel van af hankelijkheid , van eerbied, van schrik zelfs op. Bij hoogere ont- wikkeUng ontkiemt de zucht naar eene verklaring, naar de kennis van de oorzaak, die aan het waargenomen gevolg ten grondslag ligt. Ten allen tijde werd naar eene verklaring van de waargenomen natuurverschijnselen gezocht en niet het minst geldt dit van de verschijnselen , die de levende natuur aanbiedt. Doorloopt de geschriften der ouderen. Hoe veie theorien over het leven zijn er uitgedachtl Maar de opgewekte dorst naar verkla- ring werd er niet door gestild. Eerst in het laatst der vorige eeaw werd de weg tot een dieper inzigt gebaand. Eerst in deze eeuw werd de leer van het leven, de physiologie, als wetenschap, geboren. Alle moeite die men zich geeft, om haar door een lang verleden te adelen, is naar mijne meening verspild. Hare geboorte dagteekent niet van dien chaos van ruwe waamemingen , dien men voor hare jeugd wil doen doorgaan. Zij is eene jongere zuster van de zoogenaamde zuivere natuurwetenschappen , wier algemeene ontwikkeling ook eigenlijk eerst van het laatst der vorige eeuw dagteekent. Onder geleide daarvan heeft zij hare eerste sohreden op haar ontwikkelingsweg g^daan, en al spoedig heeft zij zelfstandig dien weg vervolgd. Zoo als natuurlijk is, heeft ook zij hare jeugd met hare droombeelden gehad, Zij meende , dat haar onderzoek alie verschijnselen des levens moest omvatten. Zij overschatte hare kracht. Met een glimlach bejegenen wij nu die ondoordachte pogingen^ maar geheel anders was de indruk weleer. Zie b. v. hoe Schroeder van der Kolk nog in 1835 in zijne 56 A. H E Y N S I U S voorlezing /rOver het verschil tusschen doode natuarkrachten , levenskrachten en ziel" door die jongelings-ideeen is verschrikt en daardoor verleid wordt om met warmte de stelling te verdedigen, in onzen tijd naauwelijks be- grijpelijk, dat de krachten van de bestanddeelen van ons ligchaam, althans van ons zenuwstelsel , waaraan onze psychische functien gebonden zijn, hoewel overeenkomstig aan de algemeene krachten der natuur, toch geheel andere wetten volgen* Sedert dien tijd zijn, bij den vooruitgang der physiologie, al de argumenten, die door hem werden aangevoerd ter ver- dediging dezer stelling, achtereenvolgens vervallen. Met gebonden armen en beenen zou Schroeder van der Kolk zich dus in de magt hebben zien gevoerd van het materialisme , dat zijn vroom gemoed met kracht meende te bestrijden — tenzij hij, zoo als wel waarschijnlijk is, tot de erkentenis ware gekomen, dat die kwestie niet op het gebied van het natuurkundig onderzoek te huis behoort. In onzen tijd, G. T., is onder de physiologen de overtuiging bijna algemeen gevestigd , en zij is het ook bij mij , dat de verrigtingen van het geestelijk leven, hoezeer van stoffeHjke indrakken af hankelijk , voor alsnog althans zeker buiten de grenzen van het natuur- kundig onderzoek liggen. Zij laten om die reden de studie dezer ver- schijnselen en het opsporen van de wetten, die hen beheerschen, aai> anderen over. De physiologie in den tegenwoordigen tijd houdt zich bepaaldelijk bezig met de &toffeIijke verschijnselen des levens en rigt daarbi} haar oog op de scheikundige zamenstelling , de natuurkundige eigenscbappen en den elementairen bouw der ligchaamsdeelen. De stoffen , waarait het levend organisme is gevormd , verkeeren daarin in voortdurende wisseling. Onophoudelijk worden stoffelijke bestanddeelen door het ligchaam afgegeven en nieuwe stoffen opgenomen , die de oude vervangen De vorm, waaronder de stoffen het ligchaam verlaten, is niet dezelfde als die^ waaronder zij werden ingevoerd. Die wisseling is de voorwaarde van bet leven. Zij kan door uitwendige onxstandigheden be- langrijk vermeerderd en verminderd worden , maar er is een maximam en een minimam, dat niet overschreden worden kan. Die algemeene stof- beweging nu mdet door de physiologie in qualitatieven , zoowel als in qaautitatieven zin worden onderzocht en toegelicht — Maar in de ver* REDEV0ERIN6. 57 « achillende organen, waaruit bet ligchaam bestaat, is de scheikundige zamenstelling niet dezelfde. De wisseling der stof kan dus ook niet ovend deiselfde zijn. Die eigenaardige stofwisseiing in de afzonderlijke organen des ligchaams is dus op nieuw een punt van onderzoek in qualitatieve en quantitatieve rigting. Door de scheikunde is bet onderzoek omtrent de stoffelijke zamenstelling van het ligcbaam aangevangen; door de pbysiotdgie is het in de laatste vijf-en-twintig jaren in vereeniging met hare oudere zuster vervolgd. Om- trent de algemeene beweging der stof in het levende ligchaam toonde dit onderzoek aan, dat die stofwisseling groote overeenkomst bezit met het verbrandingsproces. Onder den invloed van de zuurstof, uit de dampkring ontleend, worden de zamengestelde bestanddeeien van ons voedsel, uit de plantenwereld afkomstig, in meer eenvoudige, in vastere verbindingen om- gezet. Die eenvoudige verbindingen , het koolzuur , het water en de stik- st($fhoudende omzettingsproducten der dieren komen in het algemeen met de verbrandings- , met de oxydatieproducten der organische stoffen buiten het levende ligchaam overeen. Zij worden op hunne beurt weder voeding- stoffen voor de planten. Het bestaan der dieren is aan dat der planten gebonden, maar wederkeerig oefenen de dieren in dit opzigt invloed op de planten uit. De organische stof , op dit oogenblik in de dierlijke wereld aanwezig, zal eerlang wederom deel uitniaken van de plantenwereld , om in die planten weder in meer zamengestelde verbindingen te worden om* gezet en op nieuw den cjclus te doorloopen , . dien zij reeds meermalen aflegde. Maar die stofomzetting is niet overal dezelfde. In de meeste organen des ligchaama treden eigenaardige omzettingsproducten op. De reden dier verscheidenheid is in het algemeen wel te doorgronden. Dezelfde stof levert onder verschillende omstandigheden verschillende deoompositieproducten. Suiker wordt onder zekere voorwaarden in alcohol en koolzuur , onder andere in melk« en propionzuur omgezet. Nu zijn de omstandigheden in de ver- schillende organen zeker niet gelijk. Daaiom konnen ook de prodocten der atofwisseling daarin niet dezelfde zijn^ De bestanddeelen des ligchAams behooren tot de meest zamengestetde stoffen op het gebiedder scheikunde. De eiwitachtige stoffen staan aan het hoofd daarvan. Bij de omzettingtt 8 58 A. HETNSIU8 in hefc ligdiaain speleii die eiwitachtige stoffen eene hoo£diol. Zij zijn als het ware de fermenten , waarvan de eigenaardige omaetting der stof in elk orgaan afhankelijk is. Het aantal der gigtingsproducten moet dus aan- zienlijk zgn. Groote bezwaren levert het onderzoek in deze rigting op. De aamen- gestelde aard der dierlijke vloeistoffen en de geringe hoeveelheid der deoompositieproducten, die in weerwil der voortdurende productie dikwerf aanwezig zijn^ benevens nog veie andere omstandigheden maken dikwerf het onderzoek zoo niet onmogelijk, althans hoogst moeijelijk. Desniettemin heeft ook op dit gebied het physiologisch-chemisch onderzoek op belangrijke resultaten te wijzen. Het rijk der extractief-^ dat is der onbekende stoffen, zag zich voortdurend genoodzaakt zijne grenspalen naar achter te verplaatsen. Voor de magt van het onderzoek kromp het meer ineen, en elke krijgs- gevangen stof verzwakte niet alleen het vijandelijk leger, maar versterkte ook de tegenpartij , omdat zij alligt weder eenige nieuwe wapenen verschafte , waardoor de vijand bij een volgenden aanvai met meer kracht bestookt worden kon. Het is waar, het phjrsiologisch-chemisch onderzoek geraakte meermaien op een dwaalspoor. Men overzag dikwerf de omstandigheden , die de rig- ting der stofwisseling in de verschillende organen bepalen, en paste de uitkomdten van het scheikundig onderzoek te ligtvaardig op de verscbijn- selen van het leven toe. Maar door hernieuwde proeven telkens meer en meer overtuigd, hoe ligt men dwalen kan, schrijdt men steeds omzigtiger en daardoor zekerder voorwaarts. De physiologische scheikunde treedt waardiglijk hare oudere zuster ter zijde. Het goede voorbeeid heeft gunstig op haar gewerkt. De vruchten, die zij reeds afwierp, zijn een waarborg VQor de toekomst, een spoorslag om met onverdroten ijver met de verdere bearbeading van het veld voort te gaan. Aan dib scheiknndig onderzoek knoopt de physiologie de studie der physisohe eigenschappen vast. De wetten van evenwigt en beweging, waaraaa alle stof onderworpen is , vinden natuurlijk ook hare toepasaing in het ligchaam. Voor de functie van het gezigtsorgaan zijn de wetten van huiging en reflexie van het licht, voor die van het gehoor de wetten des gedoids natuuirlijk van het hobgste belang. De proefonderviiidelijke REDEYOERING. 59 nataurkunde rigtte hier hare eerste schreden^ en reeds in een vroeger tijdvak der physioiogie werd op dit gebied» soowel door waameming aU door proefheming , menig belangrijk feit ontdekt of verklaard. Maar ook in dit opzigt was onze eeuw bijzonder bevoorregt. Bij den vooruitgang der phyaica werd het armamentarium voor het onderzoek aanzienlijk uitge- breid. Werktuigen werden uitgedacht» waardoor voortdureud scherper dan te voren de eigenaardige eigenschappen der stof konden worden nagegaan. Bepaliogen van tijd en ruimte werden mogelijk , waaraan vroeger niet kon worden gedacht. Dit leidde natuurlijk tot de quantitatieve methode ook op het gebied der natuurkunde» en even vruchtdragend, als zij voor de scheikunde was geweest, toonde zij zich ook voor de physica. Op schei- kundig gebied leidde zij tot de ontdekking van de onvergankelijkheid der stof , op natuurkundig gebied tot de ontdekking van de onvergankelijk- heid der kracht. Een geheel nieuw veld van onderzoek werd daardoor in onzen tijd ook voor de physioiogie geopend. De krachtsuitingen moeten qualitatief en quantitatief worden nagegaan, even als bij het scheikundig onderzoek in tweeledige rigting. Zij moeten worden gekend^ zoowel van het organisme als een geheel, als van elk zijner organen afzonderlijk. Wat het algemeene vraagatuk betreft, toonde de physiologie aan» dat de krachtsuitgaven van de dierlijke huishouding in warmte en arbeid bet staan. Die uitgaven moeten door inkomsten worden gedekt, en die in« komsten zijn de krachten , welke ipet het voedsel en de ingeademde lucht in het organisme worden ingevoerd. Zoo is dan ten tweeden male de dierenwereld van de planten afhankelijk. Is stofwisseling , gelijk wij zagen , de voorwaarde van het leven , dit leven is zonder krachtswisseling even onmogeUjk. De omeettingaproduoten der 8tof> die het ligchaam voortdurend verlaten, maakt den toevoer van nieuwe bestanddeelen noodig. De krachtsuitgaven , waarin zonder ophouden moest worden voorzien, moeten door gelijksoortige inkomsten worden gedekt» Niet slechts in de eerstgenoemde , maar ook in de laatate behoefte voorziet het plantenrijk. In de eenvoudige en innige verbindingen , wdBxin de verbruikte bestand- deelen uit het ligchaam worden verwijderd, is de neiging der elementen, 8* 60 A. HEYNSIUS waaruit zij bestaan, om zich te vereenigen bij eenige gebeel, bij andere grootendeels bevredigd. Zij vonden in het iigchaam veelvuldige gelegen- heid om aan die neiging bot te vieren. Die neiging tot verbinding noe- men wij scheikundige verwantschapskracht. Bij de stofwisseling in het iigchaam nu gaat, ten gevolge van de steeds inniger vereeniging van de elementen zijner bestanddeelen , voortdurend een grooter of geringer deel der scheikundige verwautschapskracht verloren, zoo als men zegt. Maar onvergankelijk als de stof is , gelijk wij opmerkten , ook de kracht. Ver- loren gaan kan die kracht dus niet. Zij verdween als scheikundige kracht , omdat zij in een anderen vorm werd omgezet, zoo als bij de stoommachine de scheikundige kracht, in de kooi aanwezig, in warmte en mechanische kracht overgaat. Terwijl die scheikundige verwantschapskracht bij de stof- wisseling vobrtdurend in andere vormen van kracht wordt omgezet, is zij natuurlijk in de omzettingsproducten steeds geringer dan in de oorspron- kelijke stof. In de laatste producten der stof wisseling , die het ligchaam verlaten , is zij bijna geheel en al verdwenen. Zij zijn om die reden , even als de rook en de sintels van den vuurhaard der stoommachine, tot geene verdere krachtsontwikkeling in staat. In dien toestand worden zij voedingstoffen voor de plant. Door hare wortelen en bladeren opgenomen, worden die innige verbindingen weder uit elkander gerukt en aan de elementen daarvan de neiging tot vereeni- ging, de verwantschapskracht hergeven. Die ontiedende kracht is de le- vende kracht van het zonnelicht en van de zonnewarmte. Onder baren invloed worden de organische stoffen, met belangrijke verwantschapskracht bedeeld , in de plant gevormd , terwijl er gelijktijdig zuurstof in vrijen toestand, waarin zij natuurlijk haar maximuni van scheikundige kracht bezit, aan den dampkring wordt afgegeven. Die organische stoffen worden door het darmkanaal, die zuurstof door de longen der dieren opgenomen en de scheikundige kracht, die daardoor voortdurend wordt toegevowd, stelt het dierlijk organisme in staat, de onophoudelijke uitgaven te be- strijden, welke zijne huishouding behoeft. In quantitatieven zin toonde het physiologisch ondensoek op dit gebied nu verder aan, dat werkelijk, zooals in eike goed ingerigte huishouding, de uitgaven van de inkomsten afhankeiijk zijn. In volwasaen en gesonden RBDEVOERING. 61 toestand worden de uitgaven door de inkomsten juist en volkomen gedekt. Nemen de inkomsten toe, dan vermeerderen onder normale omstandighe- den ook de uitgaven^ tot op een zeker maiimum. Stijgen de inkomsten nog hooger, dan wordt er opgelegd — het ligchaamsgewigt neemt toe; maar dikwerf lijdt de harmonie van de leden van het huisgezin» van de organen daaronder. Verminderen daarentegen de inkomsten, dan zet ook de dierlijke huishouding de tering naar de nering. Er wordt minder uit- gegeven. Alle uitgaven worden besnoeid. Het strikt noodzakeUjke wordt ten slotte slechts besteed. Maar er is ook hier eene grens. Het strikt noodzakelijke moet er zijn. Dalen de inkomsten lager dan tot bestrijding daarvan noodig is, dan wordt het vroeger gewonnene, het kapitaal aange- sproken , — het ligchaamsgewigt neemt af en ook dit geeft dikwerf tot disharmonie onder de leden van het huisgezin , tot ziekte aanleiding. Maar eindelijk komt ook hieraan een einde. De uitgaven kunnen ten slotte niet meer bestreden worden. Er komt een tekort. Het arbeidsvermogen is reeds lang verminderd , ook de temperatuur gaat dalen. De dood is nabij. De warmte des ligchaams vermindert meer en meer» zij daalt tot onder 30 graden en het einde is daar. Men sterft niet van gebrek aan stof , maar van gebrek aan kraeht, — niet van den honger maar van de kofi. 