title: Annales Academici
creator: Academia Groningana
text: GUILIELMUS ADRIANUS ENSCHEDI Arithmeticae, Algebrae, Geometriae et Trigonometriae planae elementa explicabit diebus lovis, Veneris et Saturni hora XI; Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit diebus lovis et Saturni, hora IX; Algebrae capita selecta exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Geometriae analyticum et Calculum differentialem diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora I; Calculum integralem et Mechanicam analyticam horis commilitonibus commodis. Exercitia mathematica futuroorum praecursorum moderabitur. MATTHEUS SALVERDA Zoologiae elementa docebit die Lunae, hora X, die Martis, horis X et XII; Anatomen animalium comparatam tradet die Veneris, horis X et XI; Geologiae elementa et Palaeontologiam illustrabit die Lunae, hora XI, die Martis, hora II; Exercitationibus practicis cum provectioribus praesidebit horis auditoribus commodis. RUDOLPHUS ADRIANUS MEES Physicam experimentalem exponet die Martis, hora I, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII; Physicae mathematicae capita selecta explicabit die Veneris, horis I et II; Exercitia practica moderabitur die Saturni horis I et II; Astronomiae elementa docebit die lovis, horis I et II; Astronomiam theoreticam tradet die Martis, horis II et III. ORDO LECTIONUM. PETRUS HOFSTEDE DE GROOT diebus Lunae et Mercurii, hora X, Veneris, hora II, Hieromiae Ecclesiae Christianae, inde ab Ecclesiae saeculo XVI emendatione, secundum Lineamenta a se typis divulgata, enarrabit; die lovia, horis V et VI, Encyclopaediam Theologica Christiani, secundum Compendium a L. G. Pareau et a se editum, exponet; diebus Lunae, hora XI, lovis et Veneris, hora I, Theologiam Naturalem, secundum Compendium a se scriptum, tradet; diebus Martis, hora XII, Mercurii, hora XI, et lovis, hora XII, Dogmaticam et Apologeticam Christianam, secundum Compendium a L. O: Pareau et a se editum, tractabit; die Saturni, ab hora XII ad II, vitam Iesu Christi explicabit. GUILIELMUS MUURLING die Martis, hora X, loca selecta e Soteriologicis Evangeliis cum commilitonibus leget; diebus lovis et Veneris, hora XI, Epistolam Jacobi interpretabitur; diebus Lunae et Mercurii, hora XII, Martis, hora XI, in Theologiam Christianam Moralem inquiret; die Lunae, hora I, et diebus lovis et Veneris, hora X, Theologiam Practicam tradet, secundum Compendium suum, typis editum; die Veneris, hora V, et dimidia, Exercitationes Homiletico-oratorias, et die Saturni, hora XI, Exercitationes provectiorum catecheticas, cum pueris instituendas, moderabitur. EVERARDUS JANUS Diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, agit de Historia et de Oritica librorum Veteris Testamenti; diebus lovis, Veneris et Saturni, hora IX, de Historia et de Oritica librorum Novi Testamenti; diebus Martis et Mercurii, hora II, et die Veneris, hora XII, Hermeneuticam Bibliicam exponet atque loca quaedam e V. T. interpretabitur; die lovis, hora II, et die Saturni, hora X, Theologiam Ecclesiasticam tradet; Historiam Ecclesiae Christianae in patria nostra narribat diebus Martis et Mercurii, hora I, Patristicam tractabit horis auditoribus commodis. Disputationibus cum publicis tum privatis de Zocis Ta eolofficis, libenter, suis vicibus, praesunt Theologiae Professores. In Facultate Philosophiae Theoreticae et Litterarum Humaniorum. JOSUA JOANNES PHILIPPIUS VALKTON Antiquitatem Hebraeicam explicabit diebus Martis, hora XII et I et Mercurii, hora I; Elementa Grammaticae Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Librum Genesisseos interpretabitur diebus lovis, Veneris et Saturni, hora IX; Grammaticam linguae Semiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet diebus lovis, Veneris et Saturni, hora X. Cum provectioribus privatim leget Propostas MINORES et scripta nonnulla Arabica et Aramaea, die lovis, hora VII sqq. p. m. GUILIELMUS UEGKER diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, Antiquitates Romanas exponet; iisdem diebus, hora X, Historiam Universalem enarrabit adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: Lehrbuch der Weltgeschichte mit Rücksicht auf Cultur, Literatur etc. (2 Tom. 1868); iisdem diebus, hora II, Antiquitates Graecas tradet. CORNELIUS MARINUS PRANCKEN diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora XI, interpretabitur Ciceronis Epistolas ad Familiares et Carmina selecta; diebus lovis, Veneris, Saturni, hora X, Sophoclis Oedipus Coloneus, Thyestis lib. IV; Historiam Litterarum Graecarum et Romanarum enarrabit die Martis hora XII — II; in usum Philologorum interpretabitur Iuvenalis Satiras, Aeschylus Choephori diebus lovis et Veneris, hora XI; Paedagogica, adiunctis interpretandi et latine scribendi disserendique exercitiis, tradet horis postea indicandis. BERNARDUS HENRICUS CORNELIUS CAROLUS VAN DER WIJK die Lunae, horas XII et I, die Saturni, hora I, Logicam docebit, adhibito compendio, cui titulus: Het weten der kennis. Een leesboek der Logika, door Mr. C. W. Opzoomer; diebus lovis, Veneris et Saturni; hora IX, Historiam Philosophiae Anglicae exponet; iisdem diebus, hora VIII, Metaphysicam tradet. ORDO LECTIONUM. HENRICUS EBNESTUS MOLTZER Litteras patrias explicabit, diebus Mercurii et lovis, Grammaticam patriam die Veneris, hora XII; Rhetoricam praecipua tradet et Ewerdtia practica moderabitur die lovis, horis II et III; Historiam Patriae exponet diebus Mercurii et lovis, Historiam juris publici nostri tractabit die Veneris, hora I; linguam Gothicam vel Anglo-Saxoniam docebit die Mercurii, horis II; Shahesperii dramata et carmen quod inscribitur Faust interpretabitur die Veneris, horis II et III. NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA GRONINGANA, DIE XXXI M. DECEMBRI CIOIACCCLXX. In Facultate Medica 31. u II Disc. Math. et Phys 84. n II Theologica 19. u n Phil. Theor. et Lit. Hum. . . 35. n II luridica. 35. 154. DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDE A D. XII OCTOBRI CIOIACCCLXX AD D. XII OCTOBRI CIOIACCCOLXXI. IN FACULTATE MEDICA. Nemo. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. D. 23 lunii 1871. Hoite ribnks van der ley , defenso specimine cui titulus: Over de methode ter bepaling van de dichtheid van dampen, Disc. Math. et Phys, Doctor, cum laude. IN FACULTATE THEOLOGICA. Nemo. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. Nemo. IN FACULTATE IURIDICA. D. 1 Decembris 1870. Elias fejth, defenso specimine cui titulus: Bydragen tot de geschiedenis der omwenteling van 1795 in de provincie Groningen, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 208 DOCTORES GREATI. D. 13 lunii 1871. Hermannus schaap, defenso thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 17 lunii. Rudolph otto van holthe tot echtsen, defenso thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 21 lunii. Anne willem romkes, defenso thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 26 lunii. Petrus xaverius jacobus kuindsbus, defenso thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 6 Octobris. Lambert wichelebbins, defenso thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 27 NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM QUI ILLUSTRIS ATHENAEO AMSTERDAMENSIS CONIUNGIENDIS CUI EO SENIAIIIS INDE A KAL. JAN. AD D. XXXI M. DEC. CLXX DOCENDI MUNUS OBIERUNT. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. I. P. N. LAND, Clar. Ord. Praeses a. 1870—1871, T. T. H. LORISSEN. IN FACULTATE DISCIPLINAARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. C. I. MATTHES. C. A. LA. OUDEMANS. L G. GUNNING. IN FACULTATE MEDICINAE. C. B. TILANUS. P. H. SURINGAR. L VAN GUNS. G. E. VOORHEIJ SCHNEEVOOGT, Prof. extraordinarius. G. BERLIN. L. LEHMANN. I. L. CHANFLEUR VAN IJSSELSTEIN. L G. R. TILANUS. H. HERTZ. G. KUHNE. 212 NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. IN FACULTATE THEOLOGICA. G. MOLL. A. D. LOMAN, } n ir o L G. D. MARTENS J ^^^- "» Semin. Lather. S. HOEKSTRA, Bem.fil., ) i, /» • o m i • l x I.G. DEHOOP SCHIFFER, ^^^- '"^ ^"^'" Taleiobapt. I. TIDEMAN. Prof. in Semin. Remonstr. IN FACULTATE IURISPRUDENTIAE. H. DE BOSCH KEMPER. T. M. C. ASSER. A. E. I. MODDERMAN. G. VAN TIENHOVEN. P. I. BARNOUW, Art. Obst. Lector. A. HARTOG ISRAELS, Med. Lector. G. M. GUNNING, Ophthalmiatriae Lector. P. J. SWARTWOUT, Artis Pharmaceuticae Lector. ACTA ET GESTA IN CONVIVIBUS CLARISSIMI ORDINIS PROFESSORUM ATHENAEI ILLUSTRIS AMSTERDAMENSIS ANNO CLXX. Die 25 m. Aprilis. Vir Clarissimus I. G. D. Martens munus professoris in Seminario Lutherano auspicatus est habita oratione de revelatione divina pie celebranda ut fonte et principio Theologiae Die 22 m. Octobris. Vir Clarissimus L C. G. Boot per epistolam nuncio- avit se munus deponere cupere et ordini valedicere. Recitatae Curatorum literae, quibus certior fit ordo in locum doctissimi viri G. A. N. Ailleb, Curatorem esse creatum doctissimum virum E. H. G. Thijssen, medicum. Recitatae Curatorum literae clarissimum virum I. C. G. Boot, rogatu suo a Senatu urbano impetrasse missionem. SERIES LECTIONUM, ILLUSTRIS ATHENAEO AMSTELDAMENSI ET IN SEMINARIS HABILITARDI, IN DI AETI AEMILII AESTIMAS ARNIGOGLOBI AD PRICTIAS AESTIMAS AMBI GI9I9GGANI. IOANNES PETRUS NICOLAUS LAND Semitonalis Hebraei elementa docebit et libros historicos explicare perget diebus Lunae, Martis, lovis, hora X et die Veneris, hora IX; Quaestionis Israelitarum exponet die Lunae, hora XI, die Mercurii hora XII, diebus lovis et Veneris, hora XI; Officam tradet diebus Mercurii et Veneris, hora X; Introductionem quaestionem in libros V. Testamenti; Item Quaestiones Metaphysicas provectioribus enarrabit diebus et horis posthac indicandis; Linguae Syriacae aut Arabicae studiosis opitulari paratus est. THOMAS THEODORUS HENRICUS FORTSSEN Historiam recentiorem tradet die Lunae, hora I, diebus Martis, Mercurii et Saturni, hora XI; Historiam patriae, die Lunae, hora II, diebus Martis, Mercurii, hora X; Rhetoricam et litteras patrias, iisdem diebus hora IX; Historiam antiquam, die lovis, hora IX et Saturni, hora X. Lectiones de Litteris et de Antiquitatibus Graecis et Romanis posthac indicabuntur. SERIES LECTIONUM. 215 CAROLUS IOANNES MATTHIAS docebit Physicam experimentis illustratam diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; Trigonometriam rectilineam et Geometriam analyticam iisdem diebus, hora meridiana; Stereometriam, inclusa Trigonometria spherica, in commodum Medicinae et literarum studiosorum diebus Mercurii et Veneris, hora I. CORN. ANTON. JOANN. ABRAH. OUDEMANS Physiologiam et Physiologiam plantarum tradet diebus Lunae et Martis, hora matutina VIII (hieme); Exercitationes morphologicas et microscopicas, die Lunae hora I (hieme); Cryptogamarum doctrinam die Veneris, horis VIII — X (hieme et aesteate); Pharmaceuticorum et Historiam plantarum medicinalium die Saturni, horis VIII — X (hieme et aesteate); Pharmaceuticorum microscopicam die Saturni, hora X (hieme); Systema Phanerogamarum exponet diebus Lunae et Martis, hora VIII (aesteate) ; Exercitationes systematicas die Lunae, hora I (aesteate); Morphologiam Phanerogamarum die Veneris, horis VIII — X (aesteate) ; Exercitationes in describendis et dignoscendis plantis medicinalibus praesidet die Saturni, hora X; Excursionibus botanicis praesidet (aesteate), diebus et horis deinde indicandis. WILHELMUS GUNNING Chemiam generalem docebit diebus Lunae et Martis, hora IX, diebus Mercurii et lovis, hora VIII (hieme); Chemiam speciale, vulgo dican organicam iisdem horis (aesteate); Chemiam inorganican die lovis, hora I; Analysin pharmaceuticam, tam qualitativam quam quantitativam die Mercurii, hora XI; Mineralogiam crystallographicam die Lunae, hora XI (hieme); Mineralogiam systematicam tradet eadem hora (aesteate); Exercitia practica in laboratorio chemico quotidie praesidet. CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS Chirurgiam theoreticam exponet diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX; Examinia aegrotantium et artis exercitium praesidet diebus Martis, lovis et Saturni, horis IX. — 11. PETRUS HENRICUS SURINGA Pharmacologiam therapeutica docebit diebus Veneris, hora p.m. II et Saturni hora XI; Doctrinam morborum singularium interpretabitur diebus Martis, Mercurii et lovis, hora p.m. II; Praxein medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora X. JOANNES VAN GEUNS Pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora III; Morborum signa indagandi methodum exponet, una cum exercitationibus clinicis, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora XI; Operettautionibus practicis in laboratorio pathologico praesit quotidie, horas I — IV; Medicinam forensem et Politiam medicam tradet die Veneris, horis III et IV. GUSTAVUS EDUARDUS VOORHEE SCHNEEVOOGT Neuropathologiam et Psychiatriam theoreticas docebit die lovis, hora I (hieme); Exercitationibus clinicis praesit diebus Lunae et Veneris, hora III; Psychologiam forensem docebit die Mercurii, hora III. GUILIELMUS BERLIN Anatomiam, physiologiam, myologiam et splanchnologiam docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora IV p.m. (hieme); Animaleum vertebrat. doctrinam et anatomiam comparatam exponet diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X (hieme); Anatomiae comparatae capita selecta docebit diebus Lunae et Martis, hora II (aestate); Animalium invertebrat. doctrinam exponet diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis hora X (aestate); Angiologiam docebit horis din indicandis (aestate); Dissectiones anatomicas et zootomias quotidie praesit. LEOPOLDUS LEHMANN Artem obstetriciam theoreticam docebit diebus Lunae, Mercurii et Saturni, hora XII; Indagandi methodum exponet nec non encheires in per usu factiia demonstrabit diebus Martis et Veneris, hora XII; Morbos puerperales et quaedam Gynaecologiae capita explicabit die lovis, hora XII; Exercitationes clinicis in Obstetricio praesit diebus Martis, lovis et Saturni, hora XI. JANUS LEONARDUS CHANFLEURY VAN IJSSELSTEYN Doctrinam morborum cutanei et syphidis exponet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Veneris, hora VI U; Exercitationibus clinicis praesit diebus lovis et Saturni, hora VIII; Policlinicam diebus Lunae et Martis, hora I. JANUS GUILIELMUS REGNERUS TILANUS Operationes chirurgicas demonstrabit, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, horis II — IV (hieme); Artem deligandi et anatomiam docebit, die Lunae, horis II - IV (aestate); Orthopaediam exponet, die Veneris, horis II - IV (aestate); Educere Lombi anatome paediatriciae diagnosis prior diebus Maiores et Sunt, hora IX; Poliellinae orthopaedicae lectura Martis et Sunt, hora X. HENRICUS HERTZ Anatomiam pathologicam generalem et speciale docebit diebus Luna et Mercurii, hora X; Curriculum histologiae pathologicae instituet (aestate) diebus Martis, Jovis et Saturni, hora I; De morbis cerebri et medulla spinalis dissecta (hieme) diebus Luna et Mercurii, hora XII; Exercitatioe anatomiae pathologicae practicas cum demonstrationibus administrabitur ter per hebdom. hora I. GUILIELMUS KUEHN Physiologiam et histologiam docebit diebus Luna, horis XI- (a), Martis et Mercurii, horis XII - II; Exercitationibus physiologicae et histologicas in laboratorio quotidie praesidium habet. GUILIELMUS MOLL Historiam universalem Religionis et Ecclesiae Chr. tradet diebus Martis, Mercurii et Jovis, hora XI; Theologiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Historiam Ecclesiae Neerlandicae pertinentia et Exercitationes homileticas moderabitur diebus et horis deinceps indicandis. ABRAMUS DIDERICUS LOMAN, Professor in Semin. Evang.-Luther. Exegesin V. T. docebit interpretando Michae vaticinia, die Veneris, hora XI - I; Theologiam dogmaticam, die Martis, hora I - III; die Jovis, hora I; Historiam Canonica V. et N. T., die Jovis, hora II; Discipulis orationes sacras habentibus praeses aderit, die Veneris, hora XII; Exercitium oratorium moderabitur die Martis, hora III. IOANNES GERARDUS DIDERICUS MARTENS, Praepsaltus in Semin. Evang. Luther. Theologiam practicam docebit diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora X; Exegesin N. Testamenti docebit, interpretanda Jacobi epistola, die Jovis, hora I et hora II; Exercitia catechetica moderabitur die Martis, hora XI; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit. SYTSE HOEKSTRA Bemus filius, Professor in Semin. Theologicae. Theologiam Christianam dogmaticam docebit diebus Martis, Mercurii, Jovis et Vespere, hora IX; Disciplinam morum tradet diebus Martis et Mercurii, hora X; Philosophiam religionis docebit diebus Jovis et Vespere, hora XII. JACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFER, Professor in Semin. Theologiae, Exegesin N. Testamenti docebit, interpretanda priori Petri epistola, diebus Martis et Mercurii, hora I; Theologiam practicam tradet, diebus Martis et Mercurii, Jovis et Vespere, hora I; Exercitationes homileticas moderabitur die Jovis, hora II; Exercitiis oratoriis vacabit, die Mercurii, hora III; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die Lunae et die Veneris, hora II dim. 28* 820 SERIES LEGTIONUM. JOANNES TIDEMAN, Professor in Semin. Bemontstr, Encyclopaediam Theologiae Chr. tradet diebus Martis et Mercurii, hora IX; Historiae Religionis capita selecta iisdem diebus, hora X; Exegesin N. T. diebus Jovis et Veneris, hora IX; Theologiam practicam iisdem diebus, hora X. HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER quaestiones selectas ex lure publico tractabit horis deinde indicandis. TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSER Lus civile Neerlandicum tradet diebus Lunae, Martis, Mercurii et Veneris, hour I; Lus Mercatorium iisdem diebus horis; Exercitationes practicas moderabitur diebus et horis deinde indicandis. ANTONIUS EWALDUS VAN MODDERMAN Lus criminale tradet diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora XI; Oeconomiam politicam diebus Martis et Mercurii, hora X; Statisticam patriae iisdem diebus, hora XII; Encyclopaediam juris diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora IX; Philosophiam juris diebus Jovis et Veneris, hora X. GISBERTUS VAN TIENHOVEN Institutiones lustiniani tradet diebus Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora XI; Historiam juris Romani diebus Martis et Mercurii, hora X; Lus Publicum diebus Jovis et Veneris, hora XII. PETRUS JACOBUS BARNOUW, Artis Obst. Lector. Institutes in pelli factitia demonstrabit die Martis, hora II et die Saturni, horis II et III; Becens natorum morbos expositurus diebus et horis auditoriis commodis; Becens natorum policlinico diebus Lunae et Jovis, hora X praesit. ABRAHAMUS HARTOG ISRAELS, Med. Lecteur. Historiam Medicinae tradet die Jovis hora III; Hygieaenicus exponet diebus Martis et Mercurii, hora V; Gynaecopaedia et hodegetica Medicinae die Lunae, hora II. GUILIELMUS MARIUS GUNNING, Ophthalmiatriae Lectore. Ophthalmiatriam docebit diebus Mercurii et Veneris, hora IX; Encheireses ophthalmicas demonstrabit die Lunae, hora IX; Policlinico praesit quotidie, hora X; Operationes instituet die Jovis, hora XI. FREDERICUS JACOBUS SWARTWOUT, Artis pharmacologicae Lectore. Ars pharmacologica docebit diebus Lunae, hora III, Mercurii et Saturni, hora I; Instructionibus pharmacologicis practicis praesit horis postea indicandis; Artem medicamenta praescripta praeparandi docebit diebus Martis, Mercurii et Jovis, hora vespertina VI. HIC SERIES LECTIONUM. Vir Doctissimus N. Meuboons exponet in electrotorium Chirurgiam in policlinico diebus Martis, Jovis et Saturni, hora III. Vir Doctissimus P. F. I. ter Maten Morbos laryngis in policlinico demonstrabit diebus Mercurii et Saturni, hora IV. Vir Doctissimus A. A. G. Guye Morborum geniturum in policlinico demonstrabit diebus Lunae et Veneris, hora III et dim. Vir Doctissimus H. Sande E. fil. repetitorio physiologiae praesit diebus Lunae et Jovis, hora VI. Vir Doctissimus I. I. Bos Exercitationibus diagnosticae medicis in policlinico praesit diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora XII. Vir Doctissimus C. L. Wurmbain Chirurgicas Exercitationes Clinicas ducet in nosocomio data occasione, et in nosocomio institutione die Martis, hora III. Horis auditoribus commodis lectiones privatas de hisce argumentis habere viri doctissimi parati sunt. NUMERUS STUDIOSORUM IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELDAMENSI COEPTISQUE GUNAE SENINAIRIS DIE XXXI DECEMBER CLXXX. In Facultate Iurisprudentiae . 82. n n Philosophiae 8. n t Theologiae 40. » tf Medicinae 141. » n Literarum 7. 228. HET GLOREN AAN GODS OPENBARE HEKSENLEGER HET LEVENS-BEGINSEL DER GODGELEERDE. REDE, DE AANVANK VAN HET HOORGERECHT AAN HET EVANGELIE LUTHERSCH SEMINARIUM TE AMSTERDAM, UITDE BIBEL. DIT 85e JAAR APRIL 1870 DOOR J. G. D. HARTENS. 29 BELAAGD HEBRENS, KERSTBOEKJEN VAN HET EVANGELIE. LUTHERSCH SEMINARIUM ! HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGGEACHTE HEREN ! HOOGEWORDE HEEREN, LEDEN DE SYNODALE COMMISSIE ! HOOGGELEERDE HEEREN, HOORGERECHT AAN HET ATHENAUM ILLUSTRE EN DE SEMINARIUM ! WELKOMWORDE HEEREN, DIENSTMEESTER ! WELGEDIENDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE FACULTEITEN ! WELGEDIEDE HEEREN, STUDENTEN AAN HET EVANGELIE-LUTHERSCH SEMINARIUM ! WELGEDIEDE HEEREN, STUDENTEN IN DE VERSCHILLENDE WETENSCHAPPEN ! Gij allen, die deze plechtigheid met uw HOOG GEWAARDEDEDEBIED TE GENWOOBDIGHEID VELBEBT ! ZEI GEWONSCHT HOOGEBAREDE ! Sancta Theologia! Met deze naam bestempelden de ouderen godgeleerden het vak van wetenschap, door hen gekozen en beoefend. Was het aanmatiging? Was het een uitvloeisel van den waan, alsof naar hunne wetenschap elke andere zich had te schikken, alsof op haar terrein geen der wetten en regels behoefde geëerbiedigd te worden, die op elk ander volstrekte geldigheid hebben. En moet dus het gebruik der benaming, als dat der taal, waaruit ze is genomen, als verouderd bekeken worden? Hij, die heden zijn ambt onder u aanvaardt, waagt het, haar aan te houden, met haar zijn rede te beginnen. Welke bijgedachten men eertijds aan haar vastgeknoopt heeft, mij komt het voor, dat zij de ingewijde vereering en hartelijke liefde uitdrukt, welke de ouderen godgeleerden voor het voorwerp hunner studie hebben gekoesterd. Heilig is het Wezen aller wezens, en welke wetenschap, behalve de hunne, hield zich hoofdzakelijk, ja bij uitsluiting bezig met de ontvoering van zijne gedachten en geboden. Door het woord Gods en het gebed wordt alles, ook het menschelijk onderzoek en de menschelijke voorstelling geheiligd, en ik acht, gelijk zij, dat niets meer geschikt is om jeugdige beoefenaars der Godgeleerdheid aan te moedigen en voor te bereiden dan de herinnering: een sanctuarium zijt gij binnengetreden, sanctitas is de eigenschap van het goddelijke, dat u te zien en te horen en te overdenken wordt gegeven; gij moet wensen en streven om zelf deel aan haar te hebben en gedenken aan de spreuk die boven de deur van het heiligdom geschreven staat: 'In hoc sit sanctificatio mea'. Het onderwerp waarvoor ik uw weinigvriendelijke aandacht inroep, kan dienen tot bevestiging van deze spreuk en tot ondersteuning van haar toepasselijkheid op de Godgeleerdheid. Ik ga de Godgeleerdheid beschouwen in haar onafhankelijk verband met de Godopenbaring. Het geloof aan deze is haar levenbeginsel, de bron van haar kracht, de waarborg van haar bloei. Dat in onze dagen de Godgeleerdheid niet overal bevriende harten en hulpvaardige begunstiging vindt, dat zij met argwaan aangezien en met onwil bejegend wordt, wie, die haar liefheeft, zal het ontkennen? Ik spreek van den heillozen geest, die aan al wat bovenzinnelijk is, den oorlog verklaart, elk boom nutteloos en zijn plaats niet waard acht, die geen stoffelijke vruchten en dadelijk bruikbare voordeelen afwerpt. Droomerij, hetzij philosophische, hetzij theologische, is hem zonder oordeel van de onderscheid alles wat van de onzienlijke dingen met overtuiging geleerd wordt. Maar bij alle tegenwerking en bestrijding houdt de Groodgeleerdheid zich staande, zij leeft nog, ja, leeft nog, ook ondanks den felle strijd der uiteenlopende meningen, die op haar eigen gebied gevoerd wordt. Het is dus gebleken, in onze dagen meer dan ooit te voren, dat zij, gelijk men gewoon is te zeggen en van alles wat tegen lichte opwekt, gewoon is te eischen, de vatbaarheid heeft om te leven en te blijven leven, dat de bestrijding haar niet vernietigt, maar tot meerdere bezinning noopt, tot verzameling van al bare krachten. Ook van die, welke tot dasver bebben gesluimerd, tot het inslaan van wegen, die zij vroeger niet betrad en die haar tot nieuwere gezichtspunten nieuwe ontdekkingen voeren. Gelijk in 's gelten strijd 's menschen karakter wordt gevormd, zo wordt de Godgeleerdheid in het gewoel van den kamp der geesten ontwikkeld en gelouterd. Van waar dit? Men mag vermoeiden, dat zij een levensbeginsel heeft, dat onoverwinnelijk onsterfelijk is. Bezit zij het, dan is het verklaarbaar, hoe het komt, dat zij in haren beoefenaar den geheelen mensch in beslag neemt, hem het hart raakt en bezielt, zijn leven en karakter beheerscht. Gij kunt die beheersching een terugwerking noemen ter bevrediging van den indruk, die haar, ten goede, hetzij ten kwade, zijne individuele menschelijke eigenaardigheid doet ondergaan. Maar niemand zal het haar tot oneer aanrekenen, dat men, om haar wel te beoefenen, voor haar leven moet. Voor elke ware, degelijke wetenschap kan men leven. Die, welke meer dan alle andere het geheele leven vermag in te nemen, in merg en been, in sanguinem indringt, staat waarlijk niet op den laagsten, maar op een hoogeren trap, ofschoon toegegeven moet worden, dat zij des te meer, naast het goede en edele, ook de driften wakker roept. Welk is dan het levensbeginsel, van welks aanwezigheid wij meenen zoo menig blijk te bespeuren? Het is het geloof aan een Godsopenbaring, het geloof niet alleen, dat er een God is, — hoe zou zonder deze erkenning reeds de naam godgeleerdheid iets anders zijn dan een ongerijmdheid? — maar het geloof, dat God zich geopenbaard heeft, en de bereidheid om alles wat als door hem geopenbaard zich toetsen en handhaven laat met toestemming te aanvaarden. Een God, die zich geopenbaard heeft, die met zelfbewustheid leeft en werkt, die als de levende niet nalaten kan zich te openbaren, wiens wil het is zich te openbaren, omdat hij liefde heeft voor die wezens, aan welke hij zich openbaart. Ziet daar het dogma der godgeleerdheid, waarvan zij geen afstand doen mag, tenzij zij zichzelf zou opheffen. Zij zou haar taak moeten opgeven en vertwijfelen aan zichzelf, indien God voor haar niet meer was dan een abstractie, niet de hoogste realiteit. Van de Godsopenbaring gaat zij uit en tot haar keert zij telkens weer terug. Reeds de samenstelling van dit woord geeft te kennen, dat God zoowel haar object als haar subject is. Zichzelf openbaart Hij, zijn wezen en zijn gedachten, zijn wil en zijn raad met het menschdom. Openbaren is waarneembaar maken wat verborgen was, dit kenbaar doen worden voor de zintuigen, waarin de ziel zelf aanwezig is en waardoor zij opmerkt. Indien nu openbaring der rijke, onuitputtelijke bron is, waar aan de Godgeleerdheid zich laat, de eenige, waaruit zij haar eigenlijke kennis en ware wijsheid scheppen wil en mag, indien geene openbaring mogelijk is, dan van geest aan geest, dan volgt hieruit, dat de Godgeleerdheid ook aangaande den mensch een vooropgezette meening heeft, die zij voor onwijfelbaar houdt en alleen ten koste van haar eigen bestaan kan laten varen. Het is deze. Er is in den mensch vatbaarheid om de Godsopenbaring in zich op te nemen en te verstaan, een verlangen, waarmee zijn naar God geschapen, aan God verwante geest haar dorstende te gemoed komt, en hoe grooter de receptiviteit is, waarmee hij het goddelijke op zich en in zich laat werken, des te meer en te heerlijker zal het zich voor zijn geestesoog ontvouwen. Voor dat oog, in reinerheid en aandacht naar God gewend, rijzen dan op goddelijke waarheden, gedachten Gods en die niet uit den mensch zijn; Een bepaalde gestalte nemen ze aan, de mensch zoekt een woord om ze te vatten, te bewaren; hij vindt het, en nu zijn ze mededeelbaar geworden. Het woord is de reinste, helderste vorm, waarin de schat der openbaring kan worden nedergelegd, het vliegt door de wereld, en waar het gehoord wordt, waar verstaan en gevoeld wordt, wie hij is, die er een deel van zichzelf in gaf, daar ziet men aanstonds duidelijk in, wat men te doen heeft en te hopen en te vreezen. Dezen aanleiding des menschen, waardoor hij naar den hoogsten oorsprong van alle dingen getrokken wordt, mag de Godgeleerdheid psychologisch onderzoeken, verklaren, rechtvaardigen, zij begroet al aanstonds in die ingevoelde allerzielsbehoeften een aanknopingspunt voor de Godsopenbaring, wier werking niet voltooid, wier doel en einde niet bereikt worden dan waar genomen wordt wat zij geeft, gezien wat zij toont, gehoord wat zij spreekt. Zal zij tot hare volbeid en helderbeid geraken en die mate van werkelijkheid verkrijgen, welke in haar begrip en in hare bestemming ligt opgesloten, dan is de beeldspraak der natuur ontoereikend; de mensch, tot wiens geluk en vreugde en geruststelling zij verschijnt, is beter genoeg, de Eeuwige door een hulsel te zien, achter een voorhangsel. Zijne stem te vernemen. Aanraking is mogelijk van de menschelijke geest met God, die geest is, en zij heeft plaats, hoe dikwijls er openbaring geschied is of nog geschiedt. In zonneschijn en regen is een langzaamheid, een vijandsliefde te lezen, zo groot als nooit enige sterveling voornemens of bij machte is geweest aan vijand en tegenstander te bewijzen, maar wie leest dat schrift dan die vooraf weet en gelooft: er is een God, Hij is Schepper en Heer der natuur. En dit geloof nu, van waar is het afkomstig? Heeft de ervaring, die leermeesteres van veel wijsheid, ons de Godsbewustheid bijgebracht, aan haar in ons binnenste de geboorte gegeven? Voor alle ervaring hebben wij haar, en niet hij is de godsdienstigste mensch, die vlijtig de stoffelijke dingen en verschijnselen nagaat en uit het waargenomen besluit. Hij, bij wien de Godsbewustheid de grondtoon uitmaakt van zijn wezen en gevoel en de beslissende richting geeft aan al zijn denken en doen. De godsdienstige waarbeden worden niet opgespoord en ontdekt, gelijk de wetten der natuur, door in het bijzondere te ontwaren en er dit uit af te leiden met vlugge, gelukkige greep, maar ze worden aan ons ontdekt, tot ons gebracht en in ons is plaats om ze te ontvangen en ons toege eigenen en te behouden. Die plaats in ons is het Godsbewustzijn, hetwelk de godgeleerdheid in haar uitingen en eischen als onschendbaar eerbiedigen moet. Zij mag het nog onopgemerkt voorbijgaan, noch hoogmoedig mishandelen. Laat haar los: gij weet niet, met welk orgaan gij de Godsopenbaring zult aanvatten. Met uw verstand? Maar wel het eindige, niet het oneindige neemt gij op binnen de grenzen, binnen de bepaling van uw verstand. Het oneindige ligt er boven, want niet het grote, het al is het oneindige, — hetgeen toch sommigen schijnen te meenen, die dan onder het eindige het kleine, de individuele dingen verstaan, neen! het oneindige is niet de samenvatting maar de tegenstelling van het eindige, het is daarom niet als dit gebrekkig en relatief, maar volkomen. Doch hoe onbegrensd en volkomen het zij, dewijl het zich stelt voor ons menschelijk bewustzijn, zo heeft toch dit van zijn bestaan en zijne heerlijkheid een vermoeden, een besef. Niet schrik, maar rustverwekkend is dit besef, en waar nu de Oneindige zich openbaart, hoe zou de mensch, aan wien hij openbaar kan worden en ook werkelijk wordt, den band niet dankend zegenen, die door de godsdienst tusschen hem en den Hooge, den Verhevene gelegd is? Het geloof aan Gods openbaring de hartader der Godgeleerdheid. Dit beweren ontmoet bedenking. Hoe is uw levensbeginsel geloof? Voor waar houden op subjectieve gronden? Wilt gij uw wetenschap bouwen op iets, waarvan de hechtheid nog niet bewezen is? Bewijs mij het bestaan van die God, van wiens openbaring gij wilt uitgaan, bewijs mij, dat hij zich openbaart. De een gelooft het, vele anderen gelooven het niet, en gij zelf zult moeten bekennen, dat zijn aanwezigheid niet stringent bewezen kan worden, niet zoo, dat ieder tot toestemming wordt gedwongen en alleen de krankzinnige of stompzinnige haar weigeren kan. Wat mij betreft, stomp voor de hoogste goederen des levens, voor de geestelijke dingen noem ik hem, hoe scherpzinnig hij overigens zijn mag, die alleen op voorwaarde van zulk een bewijs als daareven geeischt werd van God en diens openbaring zich overtuigd zal houden en eerst dan wanneer het Indien Goud openbaring al alles wat gij ziet en te leren hebt, aan de hand doet, alles voor u heeft gereed gemaakt, als het ware voorgesneden en voorgelegd, zodat gij slechts tot u behoort te nemen en over de u toevertrouwde leer getrouwe wachters te zijn, dan is uwe taak wel zeer gemakkelijk, geheel verschillend van wat de mensch in den regel en overal elders wordt opgelegd: zware, zure arbeid, om tot de volmaaktheid te naderen en de waarheid te vinden. Haar vindt hij niet dan na lange dikwijks vruchteloos zoeken, na doelloos omdolen op allerhande wijzen en omwegen, totdat hij zijn vergissing bemerkt en, uit ervaring strenger geworden, eindelijk de voet zet op den ware, koninklijke weg; maar hoeveel heeft dan die eerste voetstap hem gekost! Nil sine magno vita labore dedit mortalibus. En gij wilt alles voor niets hebben, gij meent, dat wat gij noodig hebt, u van zelf toegevoerd wordt. Deze tegenwerping mogen wij beantwoorden met  dat een God, die zich niet openbaart, niet te kennen is, en onderscheiden van eenstemmigheid in de Bijbel. We schrijven bijgevolg dat het onmiddellijk verstandelijk is (Deo est intelligendum). Zoals deze gevoelens, dat algemeen is, volgt van de onmogelijkheid van een wetmatige bij volgehouden ontdekkingsweg, de stellige, duistere krachtige aanbevelingen strekken, die met gretigheid haar afstammelingen op de voorzien plaatsen, niet het minst bij een dergelijke gelegenheid als de huidige. Wereldkundig is het een minstalen slag van de bekendheid, dat er op het gebied der Godgeleerdheid een grote onverschilligheid is. REDB. 235 Vijftigigden bestaat en dat de denominaties, die met elkaar in strijd liggen, samen hevige, bittere strijd, in twee hoofdgroepen tegenover elkaar staan. De een groep wordt gekend aan de verwerping van een bijzondere openbaring, terwijl de tegenovergestelde vasthoudt, en meent, dat de mens zonder haar voldoende God kan leeren kennen uit zichzelf en door het goddelijke, hetwelk van zijn natuur onafscheidelijk is, geheel anders is dan de oude Socinianen, die, van natuurlijk vermoegen niets willen weten, alle Godskennis aan goddelijke tusschenkomst toedeelten. Maar waar men hemelsbreed verschilt en geenszins den grooten afstand, waarop men van elkaar verwijderd is, verbloemt, daar behoefte men toch de punten van vereeniging niet uit het oog te verliezen, daar behoefte men niet af te zien van wat verstandhouding en toenadering bevorderen kan tussen mensen, voor wie onder alles wat zij liefhebben, de waarheid bovenaan staat. Die geen Godsopenbaring erkennen, zij mogen uit ons zijn uitgegaan, maar uit ons waren zij niet. Zij hier dan het geloofsartikel, dat alle Godgeleerden onderteekenen. Door dit te handhaven ontwijken zij ook het gevaar van het verbond te miskennen en te verbreken, dat er is tussen hun wetenschap en de christelijke kerk. In dat verband is innig en schoon. Geen juiste bepaling kan er van de Godgeleerdheid worden gegeven, niet eene stelling, haren aard en hare roeping betreffende, kan aannemelijk worden gemaakt, tenzij op den samenhang gelegd wordt, waardoor zij aan de kerk verbonden is. Is niet de kerk haar moeder en zou het haar behagen, indien haar beoefenaars niet langer werden medegeteld onder de meest verlichte, meest godvruch- tige leden der kerk? De denkbeelden die zij onomstootelijk acht, die zij tot haar eigen levensbehoud verdedigen moet: er is een God, die zich open- baart, bij zijn geest, hij is liefde, hij is leven en dat leven deelt hij mee, die denkbeelden worden immers door de kerk geloofd omhelsd, blijmoedig beleefd en maken het voedsel uit, waardoor zij kracht, hoogere, goddelijke kracht in zich opneemt. Er is geen Christen, die in den troosteloozen waan zou verkeeren, dat de godsdienstige waarheid nog eerst opgespoord moet worden, maar ook de Geleerdheid blijft verre van dien waan: gegeven is ons de waarheid, zegt ze, de waarheid uit God, en haar ons loe te eigen te maken in denken en doen, is het enige wat ons rest, daarin is ook mijne taak gelegen, een taak aangeboord en nuttig, maar moeilijk en nog verre van afgedaan. Noem nu haar grondbeschouwing geloof, gelijk zij dit waarlijk is, gelijk zij dit geloof niet alleen met de kerk gemeen heeft, maar het ook van haar ontvangen, aan haar bodem ontleend heeft, en gij zult er geen bezwaar in zien van een geloovige theologie te gewagen: geloovig is een eernaam, die niemand, mits der zaken kundig, verwarren zal met lichtgeloovig. En niet belemmerend is die overeenstemming, die band, maar de voorwaarde van haar leven: kracht en gloed en een heilige zin stroomt door die verbindenis haar toe, zij wordt zich bewust, dat zij niet ligt vastgeklonken aan een dorre, willekeurige stelling, maar dat zij bij al wat zij poogt en hoe menigmaal zij dwaalt, in een levensbeginsel is geworteld. Van de kerk absoluut vrij is zij niet en wil ze niet zijn; om het weten alleen, het zoogenaamde reine weten, is het haar niet te doen, zij heeft ook een praktisch, maatschappelijk belang en door dit te dienen, dient zij de kerk. Is het geloof aan Gods openbaring het levenselement der Godgeleerdheid, dan zal het dit ook zijn voor de godsdienst, de ware godsdienst, waartoe de enkeling moet worden opgeleid en behulpzaam te zijn door hem voor te lichten en zijn godsdienstige overtuiging te zuiveren, te versterken. Gewiss, de godsdienst kan in niemand, ook niet in de godgeleerde, leven en toenemen zonder dat geloof. Veel aardse idealen mogen onbereikbaar zijn, ze zijn ook ondergeschikt; wie ze moet opgeven, herdenkt ze als zoete dromen, hij wordt echter niet gefolgeerd door duurzame kwelling, ja door het onvervulde blijven leert hij nederigheid, zelfkennis, leert de werkelijkheid dichter onder de ogen zien dan hij anders zou gedaan hebben, hij wordt zowel in het zedelijke als in het godsdienstige een beter mensch dan voorheen, — wanneer hij althans van de harde teleurstelling een wijs gebruik weet te maken. Maar een ideaal is er, waarvan wij, hoe meer wij mensch en waarlijk wijs willen zijn, des te minder ons kunnen losmaken, dat, zoo de verwezenlijking eeuwig uitbleef en zelf door geen flauwe schemering zich aankondigde voor de toekomst, een eeuwig smart ons zou baren, ons zou doen sterven van smart: het is de wenschaaf en de hoop van de goddelijke dingen te weten en dien overeenkomstig te leven, het gevoel van voorwerp der liefde te zijn eens Gods, die zich aan ons persoonlijk gelegen laat zijn. Probeer door te dringen tot dat weten, u van die liefde te vergewissen of haar u waardig te maken: elk pogen is hier ijdel zonder goddelijke openbaring, het zou, al gelukte het u ten dele of geheel, u toch niet te vreden stellen. Want ziet, terwijl het ons in aardse zaken tot niet geringe voldoening is, als iets ons werk, door eigen energie verworven is, binnen den heiligen kring der godsdienst is het anders, daar is het zalig te ontvangen, onvergelijkbaar zaliger dan te geven. Wat de godsdienst de mens doet geven, dat is hem iets onmiddellijks, een gave, hij wil niet dat de herinnering van het eindige er wordt tussengeschoven, hij wil niet, dat het genot er van wordt vermengd met iets menselijks, met berekeningen van hetgeen reflectie, hetzij van hem of van anderen, heeft aangebracht tot verheldering van zijn kennis; gemakkelijk en gaarne vergeet hij zijn verplichting aan onderwijs en traditie, en bij het gevoel van rust, dat hij heeft, een gevoel verlammend, maar veerkracht schenkend gevoel, wil hij in zijn heiligste oogenblikken geen storend aandenken gevoegd hebben van het vermoeiend zoeken, dat hij of anderen zich getroost hebben; niet hij wil de eer hebben der vinding en hij versmaadt den lof van zich een weg naar het heiligdom te hebben gebaamd. Godsdienst is de edelste passiviteit, die met de hoogste activiteit een is: of wat kunt gij op het punt van godsdienst meer of beters van iemand vorderen dan dit: zichzelf God ten offer te geven? Zou tegenover de rijke God de arme mensch niet in de houding van een ontvangende, een behoeftige dienst te staan en bij voorkeur willen staan? Voor de godsdienst is het kenmerkend, dat zij het goddelijke liefst, neen! eniglijk beschouwt als ontvangen niet van een mens of door een mens. Naar het werk Gods aanbiedend toezien en neerzien in haar vreugde; aanbidden is haar behoefte en daarom bouwt zij tempels en leeft in hare heilige stilte. Daarom verwekt zij twijfel, de stilte, daarom vervult zij zich met die volgares, daarom bouwt zij tempels en leeft in hare heilige stilte. Laat zij dan de godsdienst de stilte, daarom verwekt zij twijfel, de stilte, daarom vervult zij zich met die volgares, daarom bouwt zij tempels en leeft in hare heilige stilte. Daarom is de godsdienst de stilte, daarom vervult zij zich met die volgares, daarom bouwt zij tempels en leeft in hare heilige stilte. Zie ik, die beduidelijk is beter dan dat boek dat openbaring alleen afgesloten de eeuw overgeleverd zaak is, maar wel werk, dat onbedriegelijk vooruitloopt en voortgaat. Bij het hebben de godsdienst Dood, de politiek lag nderzelfde onververvallend, eeuwige liefde te voelen, der liefde, die zij zoekt, dat heeft zij tot haar doel, tot haar steun, tot haar levensbroeder het objectieve te gaan over 'echt', waaraan haar geest niet mag ontbreken en niet behoefte te ontbreken. De Godgeleerdheid staat en strekt met haar in een rechtvaardige weg van geloof en beide levensbeginselen, en de waarheid zelf en de onbedriegelijkheid van de godsdienst legt mee getuigenis af voor de juistheid, waaruit Thomas Aquinas van de Godgeleerdheid schreef: "Deo docet, Deum docet, et Deum docit." Zonder Godopenbaring geen Godgeleerdheid. Ik heb getracht dit al beter te stellen en een en ander aangevoerd wat die hoofd kan, om deze stelling als verdedigbaar aan te kunnen bewijzen. Wat ik in verder te noemen waarde in bet te ziele ga brengen, moet nog tot aanvulling van dit doen. Waarde heeft onze stelling tot afbakening (der grenzen, die de Godgeleerdheid van de dusgenoemde godsdienstwetenschap te borgen. Of wel, zou deze misschien de plaats der Godgeleerdheid laten in de wetenschap? Ja, indien waar is wat sommigen beweren, dat de roomse God en het goddelijke licht met eerbied te zeggen is, niets ener kan worden gegeven, dat mensaarden streven is gevoeld en verbeelding aan gedacht behoedt, deels bevallig en verbeeldend, deels fantastisch en dwaas, altijd met enige willekeur, zonder vasten grond, naar de wisselende oogenblikkelijke aandrift. Ja, — indien het bovenzinnelijke of niet bestaat of ten eeuwigen levensdagen boven 's menschen bereikbaar is. Dan bebben zij, die doven van de Godgeleerdheid spreken, gelijk, en ook zij doen wellen, die, schoon zij theologen, kans op hun stand te oordelen, den naad aan de theologie bij menige gelegenheid met afgrijzen doen voorkomen. Als den naam van iets, dat in een kwade eeuw staat. Dan ruimt de Godgeleerdheid bare plaats voor de godsdienstwetenschap, en deze laatste zal niet, zooals de godsdienst, die de beste wordt gekeurd, maar alle godsdiensten, ook de Heidense, in behandeling nemen. Zonder twijfel, afgezien van den strijd om de. Niet iedereen heeft, d. i. in Christus, is dan ook de heilige band, het goddelijke middenpunt waarin de verschillende vakken of disciplines der godgeleerdheid verenigd zijn en van alle aangrenzende zich kennelijk onderscheiden. Zonder het idee der openbaring zouden zij uiteenvallen en op den stroom van andere wetenschappen wegdrijven, van filologie, wereldgeschiedenis, wijsbegeerte met bijvoeging misschien van een kunsttheorie ten bate van datgeen wat dan nog voor kerk mogt blijven doorgaan. Met dat idee houden voor den godgeleerde stand en behouden hun gewicht de oorkonden, de geschiedenis, de leer en de praktijk der heilsopenbaring. De heilige openbaring. Deze uitdrukking geeft aan de loop van onze gedachten een nieuwe wending. Met opzettelijke bedienen we ons van haar, want de stelling, die ons bezig houdt, heeft ook waarde tot aanwijzing van het hoog, ja, eenig gewicht, dat Israel en zijn profeten hebben voor de Godgeleerdheid. Wilt gij niet een enkel persoon, in wiens geloof aan Gods openbaring recht sterk en levendig was, maar een geheel volk aanschouwen, dat, althans in zijn voortreffelijkste deelen en in zijn uitnemendste vertegenwoordigers, dat geloof met grote voorliefde en besluitendheid kweekte, het overgaf van geslacht aan geslacht, en er al vastere en vastere in werd, totdat in hem, die het ware ideaal van dat volk was, het toppunt en de kroon van zijn geschiedenis, en de hoogste openbaring zelf en het volkomen geloof aan openbaring tot stand kwamen, vestigt dan uw aandacht op het volk, welks naam ik u genoemd heb. Openbaringsvolk mag het heeten. Het volk der toekomst was het eeuwenlang. Is uw openbaringsbegrip veelomvattend en zuiver en rijk, ziet gij in het groot heelal het werk en den wil des Waarachtigen, in de geschiedenis zijn hand in de verhevenste en dierbaarste neigingen van uw ziel een aantrekking tot hem en zijn volmaaktheden, van waar hebt gij dat begrip, indien gij het niet hebt van dat volk, hetwelk, naar de ongedovende bekentenis van alle echte Israelieten, al wat het geweest, ten goede geweest is, door zijn God is geworden. Het staat daar met al zijn lotgevallen voor ons als een openbaring van de openbaring, als een openbaring in de openbaring. Terwijl de Schepper alle andere volken wandelen liet op hunne eigene wegen en aldus hen geworden liet in hun veelal verkeerd en ongodsdienstige zin, opdat blijken moge, boven de mens het brengen kan zonder die nadere openbaring, voerde hij Israel met zachtheid en met dwang op de wegen, die hij had verkoren, en hoe groot ook de vatbaarheid moge geweest zijn, weeke voor het reine en goddelijke Israels edelste zouen in zich droegen, de grondgedachte van Israels verleden, van zijn geheele verschijning op het wereldtoneel: ik uw God, gij mijn volk, hebben zij verkondigd ja, maar zelf uitgevonden niet. Of mogen wij bij het gadeslaan. Hier is het Monotheisme, hier treffen wij het aan als een richting van den wil en van het gemoed, een levensrichting. Rekenen wij eens na wat het in zich sluit. Vooroverst de opvatting van Gods wezen als geest: goddelijke wezens als de menschelijke gedachte goden der Grieken, door buitengezinnelijkheid beperkt, dulden ja vereisen andere soortgelijke wezens nevens zich; de vergoddelijkte natuurkrachten maken geenszins onmogelijk, maar doen verwachten en brengen met zich andere dergelijke krachten in elk gebied der natuur. Dan de opvatting van God als den Volmaakte, den Absolute, waarbij het bestaan van een anderen of meer anderen naast of boven hem ontkend wordt, een denkbeeld, dat wij juist daar het stelligst uitgesproken en tot het licht- en levengevende centrum van den geheelen gedachtenkring verheven vinden, waar de philosophische aanleg schon of geheel niet voorkomt. Maar ook andere godsdiensten beroepen zich en zijn gegrond op mededeeling der goden. Kan dit afbreuk doen aan de geloofwaardigheid van Israels geloof, dat het in godsdienstig opzicht voor alsnog het enige volk was van den echt waarachtigen God? Wat is dan de inhoud van die mededeeling der goden? Eene godengeschiedenis of geestengeschiedenis in verhalen, die zeer veranderlijk zijn en zonder bezwaar menige wijziging hebben ondergaan, zeer romantische verhalen tot schildering van drama's, waarvan een zelfs op aarde gepeeld wordt. Wie geeft niet toe, dat in die voorstellingen concepties zijn gegeven, die meer dan dichterlijk zijn, die van nadenken getuigen en waarin we iets bespeuren van godsdiensgeseinde, dezelfde behoefte, welke ook ons eigen is en de schoonste en beste karaktertrek der menschelijke natuur. Maar algemeen geldige, godsdienstige waarheden, die voor het verstand tot een leer aangaande God kunnen worden zaaiengevoegd en in verband gebracht. Die mist gij en moet gij er missen. Waartoe voorts dat beroep op een goddelijken oorsprong? Om zekere maatschappelijke toestanden en verhoudingen als door de goden gewild te rechtvaardigen en te bestendigen. In die heidense godsdiensten wel een weerschijn van menschelijke barmhartigheid, van natuurlijke welwillendheid op de godheid of de goden overgedragen, maar niets van die tucht der liefde, waaraan Israel ook als een geheel genomen onderworpen was. Ginds de Van God geleerden, dat waren de profeten. Hun invloed op Israels voortgang en ontwikkeling bij tijdgenoten en nageslacht onberekenbaar groot. Als organen der openbaring, die goddelijke te zien geven en uitspreken, begroeten wij hen en is ook nog voor ons opnoemelijk veel van hen te leeren. Wanneer wij de geschiedenis raadplegen als een openbaring van Gods gedachten, als een steeds voortgezette, nog niet voltooide onthulling van Zijnen eeuwigen raad, vergeten wij dan niet: deze bron van kennis, waarvoor men eerst een oog moeten hebben om haar te bespeuren en wel te gebruiken, is ons door hen ontsloten, en wat uit deze bron hun werd aangebracht, hoe eenvoudig en diep, zinnig bieden zij dat aan, bij voorbeeld: Gods handelwijze met Israël is als de verpleging van een wijngaard en dus regelmatig is de verwachting van vrucht. Wanneer gij poogt u Gods betrekking tot de wereld te denken en noch het Deisme noch het Pantheïsme u bevredigt, berijkt dan, hoe zij de voor ons menschen meest ware en heilrijke voorstelling van God met kracht van reden en in treffende beeldspraak hebben ingescherpt en betuigd, zodat zij, de onbekenden, heden vooral te weinig gekend bij velen, bij het algemeen, zij, niet philosophisch van aanleg en opleiding, u geven wat alle philosophen u onthouden, voor zoo ver zij althans niet gezind zijn of niet getracht hebben, ook bij hen vermeerdering van kennis, van wijsheid, van stof voor hun nadenken te zoeken; Oosterlingen zijn zij en waarlijk vlug en weelderig is hunne verbeelding; de verbeelding, wie weet het niet, is een vermogen, dat zelf snel wordt bezoedeld en dan al wat het aanraakt, misvormt en verontreinigt; de verbeelding heeft nergens een meer uitgestrekt veld, om lustig zich te bewegen en vrijelijk haar spel te spelen, dan op het gebied van het bovenzinnelijke, en de Heidense godsdiensten leeren ons, hoe juist op dat gebied het minst opgemerkt en het minst er aan gedacht wordt, dat zij bedwang en beteugeling behoeft. Voorwaar, vreemd is het niet, dat haar het meest de teugel gevierd wordt, waar van de Godsopenbaring slechts weinig en dat weinige bovendien slechts gebrekkig wordt gekend. Zoo aan God gewijd, hadden zij ook recht om elke goede gedachte, die in betrekking tot de godsdienst en tot de tijdsomstandigheden bij hen oprees, terug te brengen tot hunne afzondering, die immers niet zij hadden gewild, maar God had gewild. Mechanisch verbonden is dat wat allemaal uiterlijk wordt samen gevoegd en aan elkander gepast, zodat niets van het een kan overgaan in het andere. Maar dat de menschelijke natuur aan God is verwant, wordt door niemand betwijfeld. Dat er behalve deze vatbaarheid van 's menschen wezen, ook een sterke begeerte, een rein en vurig verlangen bij de profeten aanwezig was en zij dus min of meer rijp waren voor de mededeeling van het hoogste; dat zij, biddende en hopende, diep doordrongen waren van het besef hunner eigene onwetendheid en ledigheid, dat bij hen te sterker moest zijn, naarmate zij reeds door hunne natuurlijke gezindheid tot een hooger graad van wilskracht en inzicht opgeklommen waren, waarom zouden wij dit uit het oog verliezen, waarom ook dit niet gereedelijk erkennen? Mechanisch zou het zijn, indien God van zijn geest gaf, niet aan de dorstenden, maar aan de traag en onbewogenen, aan hen die verstandelijk en zedelijk zeer laag of het allerlaagst stonden. Maar er inderdaad een inleven Gods in de wereld, doordringt hij het geschapene, kan hij zijn tegenwoordigheid overschrijven, waar en zooveel en op welke wijze hij wil, dan weet ik niet, of er wel afdoende reden bestaat, om de verzekering der profeten: de Leer spreekt, niet letterlijk, niet anders dan oneigenlijk te verstaan. Is God overal, hij kan ook in de mensch zijn. Maar hoe in de mensch? Zoals hij is in de onbewuste, zinnelijke natuur, als de kracht, die alle dingen draagt. Alleen in 's menschen redelijke vermogens, die als goddelijke vermogens geeerd behooren te worden. Alleen in zoover als de mensch aan hem denkt en pogingen aanwendt om hem eenigzins te bevatten, gelijk de stralen van het licht in de spiegel, die ze terugkaatsen. God' openbaring is niet gedwongen, noch bekrompen, niet minder dan het ruime heelal spreekt er van hem, hijzelf openbaart zich daarin. Maar hoe, is het dan zo verwerpelijk, is het niet veeleer waarschijnlijk, noodzakelijk dat God zich openbaart, niet enkel aan de mens, maar ook in de mens, in het menselijke subject. De mens is toch dat schepsel, hetwelk het naast aan God staat. God in hem, ook om aan hem en door hem zich te openbaren. Hoe kan dit? God is zoo groot, en wel nabij, maar toch ook zoo verre. Als zoo, dat God van het zijne hem geeft, zijnen geest, en in die geest naar menschen vatbare vorm, zichzelf. Dit geschiedde bij de profeten, het was niet eene schokkende, tijdelijke mededeeling van denkbeelden of begrippen, maar eene mededeeling van geest en van leven, waarmede zij verwaardigd werden. Dat ze dan voor ons treden, die grootsche gestalten uit het verleden. 