title: Theatrum stultorum joco-serium, sive, Mundus fatuus emblematicè expressus
creator: Leenheer, Jan de, 1642-1691, author
text: Hoogh verheven gaen fy op , Maer om door een fwaerder klop i Stracx te morfelen den kop. WAert ghj mijfchien in ftV leven Eoogh tot eerenftaet verheven% Doetghj moejt en aerrebejt, Om te zjyn in d 'Overhejdt ? $j ! ickjidd' u , laet dit vaeren $ VViltugcldt, enforghejpaereny Hooghe dnften , hooghenfiaet > Moeten z,jn van u ghehaet. Ghy kont Tvorden haefi verheven , Zjt ghj door eer-fucht ghedreven : Maer Tt>atfal 't op lefte vyn ? Ntet alsfchande , fmert , enfjn. Als ghj z.jnfultfeer gheklommen, Xotdenhoo^hnentrajghekommen^ 1^6 THIATRUM STULTORUM, ] SaVt Gkeluckju yatt$n am , Enmetfchandenedsr-ftaen. In ten zyn gheen vremde vlaeghen y Dieghy moet van haer verdraeghen ; Dagtflycxdoet Fortum dai , Onftandt-vaftigb u haer rat. Zyt ghy ievers in hdaeden , Tfrjffelt ghy aen defe daeden 3 Meyntghy dat ickji bsdriegh* , Dat ick^lpot , oft dat ickjiegh ? Komt aen ftet hier den ghevanghen 1 Aen een *toiff verheven hanghen , Van de aerd' heel hoogh opgaen ; Maer terftondt leegh nederftaen. Komt hoort kraechjn al fyn beenen , Van het hooft tot aen de teenen ; N ie t een lidt-maet hy en heeft , Ofthetlj/dtj hetfchudty hetbeeft* "Even-eens leeft met de menfchen } pte naer hooghe ampten Tvenfcben 3 Defe blinde Keyferin' y Defe ^anckjlbaer1 Goddin*. ' Die myhaer heden (iet Tvat vieren , £» tot hooghe driften ftieren , Diefy heeft verheven op , Morfelt (jf terftondt den kop» £y l > i/f defe kftppe vlieden , $n naer-volghen 'ipyfe lieden ; Leeft hierfoetiens en gheruft , Hebt naer Oyerheydtgbeen luft. STVL- £ I V E MUNDUS F A T U*U S. STVLTITIA Ebrloforum. E M B L E M A. rACnus Sc Canis , qui ne fuftibus quidem , ut m potu excedant ? cogi poflunt. Nonultrafatietn. Pandus, ille cur, Affellus, Blandulusque, cur Catellus Sic Aga, vapulant, Vin, ut ultra, forte metam, Verberando, faciendo, Faucet flumen hauriant, Tollebuns, flagratolle, Loraconde, sicut pondera Tam ferox impetus. Aste nulla, Marte nullus, Funge, caudex, barba, stipes, Tale fiat quidpiam. Bruta. THEATRUM STULTORUM Brutanorunt, mente quamvis, Cassa gyrcnt, cum vorandi, Limus bibendi terminum, Eructeant hic Nepotes, Heluones, Ganepnes, Amphona, Tricongius. Qui, sepulti sepundas vinum, Qui madentes saepius Zytho, Transient in belluas. Membra quorum funt strigosa, Os histrionicum, lingua blaesia, Corpus inusta sponsi, Crura quorum jam vacillant, Nant ocelli, rauca vox est, Mala, cervix, pendula. Eructeant, ebibendi Vitrum, redam muta vapors, Bruta monstrant regulam, Et lagenas, nempe ficta Et culullas ad salutem, Non ad aegritudinem. Hausta curas hinc Falernum, Musturugas, nulla vero Vina sensu auferant. D! Overstoor toe voorzichtigheid, Eelt die defecte dragers, Doorsteken van goede keuzen, Infectie doen grooten rucht, En Truffe die uitreke Tandjes Met een huissnacht moet beheerden, Van Vormen die ordelijkheid geven Door stocken die goed gevonden, Wildgen door het verlangen, Misschien ronken die dieren, Wild dat hebben, als gehakt Dat ze drinken boven maak, Ebben overzicht vrij uit handen, Stokken in die peuzelen, En handen in onbruik. Ongezond is uit de dood, Ghy volgt rechten Eelts raad. THEATRUM STULTORIUM, Eerder slachtoffers afwijzen Doodstijgen, als voor daar toe fieren, Eelts, Honden van defect, Drinken nimmer hoven maak, Dat hun gebeinen vallen. Die het vat gehouden quellen, Altyds zeker en dronkenijn, Oft door het bier oft door de Tuin, Wijns kaeken, wijns langen, Chickenslappe zodden bangen, Wijns aanricht U heilig, Bleekstijd Tijd gehoekt mee, Wijns voetenreich begaan, Wijns handen altyd beven, Wijns mond en adem suit, Naar het nat, naar de vleugel dronk, Dat de Dronckaerts al te vaak, Seggen elke dag, zich schaemt, Staat een stom, onredelijk jaar, Lerende hun nutteloos einde, Leert hun roomers en gesproken. Naar de gewoonde hier uit blazen, 's Oorms vroeg en's avonds laat, Houden in het drinken maak. God die heeft de Tuin geschenkt, Om daar van voedsel te rapen, Om te leven lang gehouden, Is dit edele nat gehakt. Wijt om ongekraakte dagen Te vergrotten door het dragend. Vak S T V L T I T I T A (Blandorum Magistrorum) E M B L E M A. Sus, quam digitos Bubulcus titillat, in fabulis se volatans. Asinus, qui cantorem, & immoderatum suum blanditorem, ventris plerumque flatu, & cauda interdum excipit. Nocet indulgentia blanda. Ad Hor., Od. 7. Lib. 1. Porci ac Asinus nimis indulgere caveto, Dum fatuagis prodest, nocebis. Sus glabra quam digitis titillat forte Bubulcus, In medias ruit illic fortes. Dum... THEATRUM STULTORUM. Dum canis Arcadicum blando pecus ante suffurror, Te stringet mox verbera caudae, Te flatu absundo ventris & crepituque salutat. Haec meritis tibi gratia fertur Discipulis nimium blandiris forte Magister, Nec caedis, dum crimina possunt, Credito mesolium Euboicae recitare Sibylla, Si vacuum te dixero mente. Durum frimis arrides, nimis ablandiris inerte. Crede, noces, causasque ruinam. Nipunis, perdis; facit indulgentia pigros, Ingratos, juveniles restringens. Nulla tuis unquam respoundet gratia sapis, Subfervient post terga docentem. Si sapies igitur, plagium age saepe Magister Oribilium, rigidumque Catonem. Dum peccant, frangant serutas, rubearque flagellis. Defluat ex aliciuis sanguinis imberr. Serviant, firmata viros ubi secuit austitas, Condignas tibi, spondeo, gratias. "Syn (gehene men) kan geen schot voorzien, Dat ghysement eens gaat, kromme tyen. En de troef, len in den nek, Ga ik leggen in den dreck. Ga ik voor de Efelsgen, Met hem dansen, met hem springen, Met hem spelen op de draai, Al met de Use Cameraat in. Hij synnensteert om te keren, En met de ten vereeren, Rijt een gevecht om zijn orenvleugel, Ga ik gangen henen gaan. Laat met de witten, roodde slaven, Salden buigen bedanken: Siet de troost loont dan hij u geeft, Daar ghysement mee leeft. Meesters die hier hun Scholieren Streelen, troeten en vieren, Niet eens op de billen vleugel, Moeten ze merken aan. Moeten peisen, leren, dreigen, Dat zich hier in vergeten: Van veel door de vingers vliegt, Niet goed voor lange tijd. Door het streelen en toegeven, Worden tot kwade gedreven, Door de Poorten bonkende voet, Worden boos vangemoed. Traag, leeg, lullenslaanfinnen, Die nog eer, noch Heer beminden, Deugemeten, dertigmaal, Stond brooddrinken overal. Rechte Efsels, grote pluggen, Die hierachter volgen ruggen, In de School, lang de straat, Der vangprepels van u quaet. Die voor alle de valstrijders, Niet iets en uitslaan: Die gehaakt van u metgevoel, Siet de lach naar u dankt. Wil dat meer, Meesters beter leiden, Doet u kinderen schudden en bevestigen, Laat hun luchtig op den riet, Alsof riet en en zin heelgeestig, Zynde tot verstand gekomen, En tot eer en feer geklommen, Zullen ze, als spelen, Hier om zich vervreken. Et veretuum in Embalo." Vngit, fed tandem pergit. Vos, qui molles vacuosque laboribus andis, In studiis agitis, Pieridumque choro: Vos, inquam, Studiofa cohors, lasciva et petulca, Scandite, fed propere, scandite per meum. Cernitis hunc pupulum lacrimante et molli tremente? Lascivum spina parvulam pungit, Apis. Hanc nimium petulans, hanc irritaverat amens? Vngit, fed tandem percita pungit Apis. Define mirari Juvenis lascivum, Magister Candida dum virgas posteriorserit. Te molli admonuit monitu, et formidine lenienti Saepius; asperit furor, nil nisi verba dedit. Sanis insanus monitis parere recusabis, Virgis aut serulis cogitur esse ferox. Ungit, dissimulat, connivet sapere Magister; Sed tandem pungit, qua prius unxit Apis. SOTHELET Van de Scholieren, SINNE-BEELDT, Genius, die van een Biek gekrezen gejucht. Het Bieken streelt als het streelen moet, Al geeft het dikwijls honing een soet. O mt Studenten, boos knagen, Diegehoiën zyttot vechten, Tot het spelen meerdeel, Komt ook allicht in mijn Theater. SIVE MUNDI FATUO 147 Komt hier alledrie Jongelingen, Aanmerk hier deze dingen; Sekier eenen Schoolapoen, Moeten hier ook aan doen. Siet gij dit Kintien leven, In een Bieken traan gaven, 't Is een Bieken neer gebracht Dat bem indelijk heeft gebracht. In tien is niet genoeg reden; '/ Heeft veel quaat van hem gehoord, 't Is gegeven gegeten, Gezongen gezoeten, Dickwijls uit zijn rust geheeten, Dat het Leven fotonie geeft, Salu altyd honing geven; Zo dat niet stil en laat, Salu streelen, en doen quaat. Zy ' en wilt u niet verstaan, Quaat Scholieren, rous en gevoeld, Als de Meester vroeg of laat, Luchtig op 't bed te laten. By heeft met veel voorzichtigheid gebracht, Aanbreken van de regels om het kwaad gedaan, Voortgaan met conversatie, Een stemverheffing. Maar als het gaat om hem niet boordevol, Niet draagbaar naar behoefte. Het is van noodzakelijkheid dat bij het byte, in de luchtige ruimte, vermindert. De meesters kunnen niet vergeten, Maar voorzichtig zijn, als je moet, Als de kinderen kwaad van hoofd, Opgetrokken tegen die passen op. COR ONI S. ET jam tempus satis suspendere avernum, Quae Fatua haec cecinit carmina nexa stylo. Omnibus in rebus modus est servandus: abunde Stultitiae nunc est, Musa Jocosa, datum. Otia Ridicula depositum saepius Camoenae, Quicquam interdum desipit, ille sapit. Della pere ambitio, vera est dementia; Stultus fit cito, qui semper carmina Stulta canit. Quare fit animus Fatuis valedicere metris; Ne cito stultescam, Ludicra Musa Glee. Interea veniam Fatuo da, Lector Amicus Er Carmina si crebro forsan histrionalas legas. Carmina si volvas lacrymantibus edita Musis, Viscosa, inculto metra ligata pede. Narroque (satebor enim) solet insanire Juventus dum praeceps mandat Senula scripta typis. SLUTTERDEN. Het gangen de penning op-hanghen, Die gerechtigheid heeft beschreven, De soten boort gebracht, Staat ik mijn gekke, Narredestel, Waar daarna ook loesingenstaeken, Hela, dater hier bedacht. Oude Grieken, lege reeksen, Wild ook door dit boek bedien, Dus, dijs jij, eenigheil: Wil je het niet doorlezen, Zal ik het elders doorloopen, Tijd, woord, tempel inbevallen. lae Troor pyn in nlve tanden, laan het doen eenpypken branden In het hoecxken loan deschouw: Womt dan Menschen aen-gheloopen, Wyse, Gecke, met heet hoopen, Klopt dit Boecxken op mijn trotse vloer. In deze opera. theatrum Claudiuvm? Der Deo, Delparabas, aC b. parli AVgustino Gloria. K4 JNQ Jn I N D E X EMBLEMATUM, STULTORUM personam-, Pag.37. Stulticia sPhotoparentum Adimi, Sc ALvx. 39- Stultitia Caesarum, Regum, ac Principum 2 forte sua 7 uc aucumanc 7 bea- torum. 42. Stultitia Aulicorum, maleconsultorum. 45- Stultitia Nobilium, a virtue degenerantium. 48. Stulticia Poetarum Castaliorum. 50. Stulticia Liquidorum Cantorum. 53. Stulticia Philosophorum, Sophistorum. 56. Stultitia Pravorm, Cautionariorum. 59. Stulticia Ineptorum, Dolorum. 62. Stultitia Concionatorum, Pharisaeorum, Ministrorum, videlicet, in Hollandia. 66. Stultitia Judicum corruptorum. 72. Stulticia Imprudenter Militiae Dupc. 74. Stultitia eorum qui pronii sunt ad iraculum. 76. Stulticia Vindictarum spirantium. 80. Stultitia sine froste Peregrinantium. 82. Stulticia Sapientiae monita aversantium. 84. Stulticia nimium Amicorum confidentium. 88. Stulticia Parentum proli nimis indulgendorum. 92. Stulticia vitae emendacionem procrastinationem. 94. Stulticia mundanarum Domuscellarii. 97. Stulticia malarum Feminarum, blan-deo, non-leviendo corriaendorum. 100. Stulticia Aviculares, Alchimisticorum. 103. Stulticia Floricolarum, et floristarum. 114. Stulticia Pharmacistarum, Albo-Graecorum, &c. 117. Stulticia machinas horarias samancium. 120. Stulticia Belgarum circa vestes. 122. Stulticia Avarorum. 124 Stulticia mundi deliciarum satisfactiorum. 131. Stulticia Ambitiorum. 134. Stulticia Ebriorum. 137. Stulticia blandorum Magistrorum. 141. Stulticia Studioforum, 145. SCHADT-WYSER. DE 3EENDE BLADT-WYSER. SINNE-BEELDEN. Alle Tafelen in dit boek. (Pag. 38. De Sodemieter in het eerste ouders Adam en Eva. (Pag. 40, De Sodemieter in de Kyvers, Jongening, en Vrosten, honger-ckig, en altyd ' gherust achtende. 43. De Sodtheide, de land en de mierende quadjelijk herrede Hooelingen. 46. De Sodtheide, de stand van de Eedems, de Duisternij beminnende. 49. Bladwijzer Sinne-beelden. 157 De Sodtheide, de stand van de Tochtige Dochter. 52. De Sodtheide, de stand van de dorstige Zanger. 54. De Sodtheide, de stand van de donderende Spitsling - Philosophen. 57. De Sodtheide, de stand van de quaede en de kromme Rechters. 60. De Sodtheide, de stand van de ongelerijde, de plomp Beroende. 64. De Sodtheide, de stand van de gevierde Geuze, Predikanten in Holland. 68. De Sodtheide, de stand van de heerlijke Rechters. 73. De Sodtheide, de stand van de onbetoorlichte Veldkors. 76. De Sodtheide, de stand van die, de Week ter aarde door gramschap met onteken. 78. De Sodtheide, de stand van de Wraak-gierigheid. 81. De Sodtheide, de stand van die, de loepelige Bereiden, zonder deugd noch al te leren gaan lopen hesten. 83. De Sodtheide, de stand van die, de loepelige goederetepartijen, vervolgen. 86. De Sodtheide, de stand van die, de loepelige op Torinden te doen vallen hun betrouwen. 90. De Sodtheide, de stand van de Ouders, die hun kinderen tot speel toe geven. 92. De Sodtheide, de stand van die, de loepelige huisdieren, leiden hun zestiende dagelijks uit hun huizen. 95. De Sodtheide, de stand van de quaede Vrouwen, die meestal richten, niet met hartseaglijgen gesproken moeten worden. 98. De Sodtheide, de stand van de Vreemdelingen uit Canaria. 107. De Sodtheide, de stand van de Alchemisten. 111. De Sodtheide, de stand van de Bloemisten. 115. De Sodtheide, de stand van de Apothekers, die Alphabèten Grieken en Latijnen verkoopen. 118. De Sodtheide, de stand van de Liebewelders van de Zwarte Tand. 122. De Sodtheide, de stand van de Nederlanders, aan gaande hunnen kleding. 126. De Sodtheide, de stand van de Gierige Mensen. 129. De Sodtheide, de stand van die, die van de loepelige levens leiden, die wereld te zijn beminden. 152. De Sodtbeidt an de tierfuchtige mensen. De Sodtbeidt van de Dronckaerts. De Sodtbeidt van de Scholieren, die hun Scholieren streelen en misbruiken. De Sodtbeidt van de Landen Scholieren. Carrel by der gratie Godts, Koning van Castilië, van León, van Aragón, etc. Hertog van Oostenrijk, Hertog van Bourgondië, van Lotharingen, van Brabant, etc. heeft toegestemd aan Martinus van Boffuyt, gezworen stadts-drucker, alleen te mogen drrukken voor negen toekomende jaren een boekje, gehintitleerd Thetrum Stultorum, etc. gemaakt door K. Podnnes de leenheer, Augustijn Verbondend aan alle boekendrukkers, en boekverkopers hetzelfde niet na te drukken, of elders gedrukt, in deze landen te verkopen, open van confiscatie van dezelfde boeken, en te verliezen in de straf, begrepen in open brieven. Gezonden tot Brussel den 29. Januarij, 1669. Ondertekend. Loyens. Uit deze brief valt te zien dat er in die tijd nog veel mensen waren die van de leenheer moesten toestemmen voor iets dat ze wilden doen. De Sodtbeidt was een van die mensen. Hij had toestemming van de leenheer om een boekje te drukken, maar niet om het te verkopen. De Sodtbeidt was een gezworen stadts-drucker, dat wil zeggen dat hij een ambacht had waarvoor hij een eed had afgelegd. De leenheer, Augustijn Verbondend, verbond alle boekendrukkers en boekverkopers er toe om hetzelfde boekje niet na te drukken, of elders te drukken, en in deze landen te verkopen. Als ze dat deden, zouden ze in de straf vallen, begrepen in open brieven. De brief is van 29. Januarij, 1669. 