title: Annales Academici
creator: None
text: Want deze gaat uit van een afzonderlijkheid der individuen, waarin alechts eene zijde van hun zijn is uitgedrukt, — gelijk wij dat allen to^even wanneer wij ons in onzen omgang met elkander nog door andere dan de strenge regtsbeginselen laten leiden. De wereldorde vereischt een andere beoordeeling, waarbij op al de gegevens wordt acht geslagen. In« dien het kwaad en het leed verdween, dan zou de ontwikkeling van een redelijk wezen als de mensch is met zijne organisatie onbe- Btaanbaar zijn. Denken wij ons voor een oogenblik een aardsch paradijs, 14 Digitized by Google 106 J. P. H. LAND waar elke wensch door de behoefte geregtvaardigd en bij sijn eerate opr komen bevredigd wordt; — nog meer: waar alles boo volkomen is gere^ geld, dat elke denkbare wensch (want een wensch onderatelt een gemia) vervuld is eer hij kan ontstaan^^ en er geen aanleiding wordt gegeven tot een ander gevoei dan dat van ongestoorde gelijkmatige tevredenheid. Geen vreugde of lijden meer, geen aandrift of verlangen, twijfel of vertrouwen; en het werkzaam aandeel van den menach in de wereld is tot dat van een rad in een nurwerk teruggebragt. Zoo. dit het parad\)s ware, daa zou bet misschien het hemelsche kunnen wesm; doch den onverheerlijktea mensch» zooals wij hem kennen, wachtte in zulk een weceld de ondraget lijkate verveling; immers niet anders dan het gevoel ym teleurgestelde behoefte aan werkzaamheid. Ook dit wekt den wrevel van sommigen, dat wij zoodra wij van den druk van bezwaren» dat is van den prikkel tot werkzaamheid ontslagen z^n, aan verveliog zijn prijsgegevea; terwijl daaruit toch niet meer blijkt dan dit» dat de strijd met bet bocoe en den t^enspoed het levenaelemeat is van den menscb: en waar bij ons niet tegemoet komt, door ons moet worden opgezocht. Wanneev onvermengd genot voor ons de grootate foltering zou zijn, dan hebben wig eea andere leidstar voor ona leven te kiezen. Behoort dan kwaad en leed tot de inrigting van het heelal, en tervena tot de voorwaarden onzer eigene werkzaamheid, — wij mogen het noch als een inbreuk op de algemeene oida,. noeb ak een butere. tekortkoming of ontkenning aanmarken. Waar wij het ontmoeten, vertoont het zich alsieen storiuig vau een individaele werkzaambeid deior andere. Waren de individu^n van alle zelfstandigbeid verstoken, ea bet volstrekte flfmonisme" het begiqsel van bet wereldplau, — dan zou die storing een ongerijmdheid ^ijn. Uoch de eenheid der ^ereld is een eenheid in het vele; en- ook de veelheid, die meer ia dan een schqn, heeft hare gevolgen. Ons daarqtMer te beklagen, staat gelijk met een bejammereu; van onze eigene pensoonlijkheid. ea naejb eea vjcomen wensch naar oplossing in het Al of in, t^t Niet. £)n of men ops in de laatste tijden een zelfvernielenda e^kese aanpnyst %l^ bet midd^I t^gm alle men-^ schelijke kwalen , -^ onttcekke mh wie< kan aan. ziju eigene natui^I Pe eenhdd van dca gee&t zal ook aim dmen waf», ew mki^ nMk^en, en de Digitized by Google RSDET0ERIN6. 107 mismoedig geworden theorie terugvoeren io baar oorspronkelijk verband met het bedrijvige leven en de Bcheppingen der kunst. De menscheiijke geest, M. H., is geen vreemdeling in dese wob- dende wereld; Uit haren fichoot opgestaan, vindt hij in haar het wor- stelperk, waar hij strijd heeft te voeren sijn leven lang; een strijd voor sijne volmaking en de hare tevens; een «trijd waardoor hij toeneemt in zelfstandigheid en toch in onderworpenheid aan hare wet, die ook de Eijne omvat Die wereld af te spiegelen in zichzeiven, en haar weerkeerig tot de openbaring te maken van eijn eigen wezen» dat is de roeping die hem van de geringere schepselen onderscheidt. Hij is een ia elk onzer, ^n in de menschheid, 6en met de scheppende magt in het heelal. En overal doordringt die eenheid een veelheid: van verrig« tingen, van wezens, van vormen des levens. Hier staan wij stil voor het mysterie van het Zijn^ het laatste vraagstuk van alle wijsbegeerte* Zoolang het denkbeeld niet eenzelvig is met de herhaalde schepping van het voorwerp in zijne volle werkelijkfaeid , zal er ieta in het voorwerp achterblijven , dat in het denkbeeld niet kan overgaan. En daartoe be* hoort, zoover wij tot heden weten, de zamenhang der veelheid met de eenheid. Voor een denken als het onze vallen de elementen uiteen: daar is eenheid, daar is veelheid, daar is verband tusschen beiden; en de grootste toenadering tot een juist inzigt in het geheel is voor ons deze^ dat wij geen van de elementen in onze voorstelling laten verlo- ren gaan. Met dat al is er van het gezochte verband een getuigenis in ons bewustzijn. Ontsluijert het zich niet in de gewaarwording , in het denk- beeld van een object, — het geeft een aandoening van het gemoed zoo dikwijls wij de eenheid en de veelheid innig yereenigd vinden. Dat is het onvergelijkelijk genot, dat de lief^e gemeen heeft met de ontdekking van het ware en de geedtdrift van den kunstenaar. 14* Digitized by Google 108 J. P. N. LAND De vlugtige schets , M. H. , waarvoor ik bet waagde Qwe verschoonende aandacht in te roepen, moet met dit weinige voltooid heeten^ zoo ik van die aandacht geen misbruik maken zal. Daar blijven honderd vragen over die hier niet besproken zijn^ en die weer honderd andere na zich slepen. Hoe minder die ter sprake mogten komen, des te waarschijnlijker wordt het, dat voor heni die dezeifde wegen der gedachte niet reeds vroeger betreden heeft, deze loutere aanduiding yan problemen en uitkomsten weinig aantrekkeiijks heeft opgeleverd. En dit is voor mij een reden te meer om thans geene uitbreiding te beproeven ^ die ligt evenmin voldoende zou worden bevonden. Alleen hoop ik niet onbescheiden te zijn, wanneer ik nog met een enkel woord twee punten aanroer waaromtrent gij stellig eenige verklaring verwacht -. de verhouding der zooeven behandelde ziens- wijze tot het wijsgeerig onderwijs en tot de religieuse beschouwing van het leven. Alle wetenschap, en ook de wijsbegeerte wordt minder bepaald in hare uitkomsten, hoe verder zij zich van het aanschouwelijke, bijzondere, aan elkeen voor oogen liggende verwijdert. Het algemeene vermag zij niet dan in afgetrokkene begrippen weer te geven; en reeds in de beginselen der logica hebben wij geleerd , dat hoe ruimer de omvang van het begrip des te geringer. de inhoud worden moet. Geen armer inhoud dan die der wijsbegeerte , waar het begrip wordt gehouden voor eea kale, levenloze formule, voor een rekenkunstige som van afzonderlijke kenmerken. Voor hem die het begrip door eigen denken verworven heeft, is het de aanwij- zing van een enkel moment in een levensproces ; een mijlpaal op den weg eener geestelijke ontwikkeling, wiens aanblik een scbat van herinneringen en uitzigten te voorscbijn roept. Zoo is het geraamte voor het volk een beeld des doods, voor den natuurkenner een gedenkstuk van veelvoudig leven. Het kostbaarste van wat het denken ons opbrengt is niet in de letter der formule besloten» en kan niet overgaan van hand tot hand. Het ligt in hoedanigheden , in vermogens die de denkende geest zich eigen heeft gemaakt; en de strekking van wijsgeerig onderwijs kan dan ook geene andere zijn dan deze: wijsgeerig leven bij anderen te wekken die daartoe genoegzaam zijn voorbereid. Toch zijn die veelgesmade be- grippen onmisbaar om de verkregene denkwijze vast te houden en daar- Digitized by Google REDEVOERING. 109 van lekenschap te geven aan hem die in de letter den geest weet te Eien. — Het onvoUedige van het gedachtenbeeld dat ieder onzer zich van de wereld maakt» noopt hem alligt tot aanvulling langs andere dan weten- Bchappelijke wegen. De werking in de natuur stemt overeen met die van den geest, zij omvat haar, en gaat haar in kracht en veelvuldigheid , gelijk in algemeenheid van het doel, oneindig ver te boven. Van daar het regt- matig ontzag van den sterveling voor het werkende beginsel in het heelal , als voor een wezen waarmede hij in de naauwste betrekking staat, en van welks eigenschappen een deel , op hoe geringe schaal dan ook , onder de zijne wordt teruggevonden. Aan dat ontzag, en den invloed daarvan op het gansche leven, zal het den denker allerminst ontbreken. EdelGroptAchtbare Heeren, die namens het Vaderland de belangen be- hartigt van zijne oudste en meest begunstigde hoogeschool! Met weinig trekken, zooals de plaats en de tijd ze gedoogde, heb ik getracht den Digitized by Google 110 J, P. W. 1AN5) weg te teekenen, waarlangs mijn onderwijs in haar midden zich vooma- melijk zal hebben te bewegen. Mogt gij uit die ruwe lijnen bebben ont- waard, dat hoe gering mijne krachten zijn^ en hoe gewigtig de taak mij opgedragen^ gij zooveel althans van mij te verwachten hebt, als een op- regte toewijding, aan het wijsgeerig onderzoek en de alzijdige ontplooijing der voikskracht, tot den bloei van het onderwijs vermag bij te dragen. Wei zegt het veel, hier de plaats in te nemen, die gij gehoopt hadt door een Opzoomer vervnld te zien^ een man wien de zeidzame gave ten deel viel^ de overtuiging van velen en voortreffelijken uit te spreken in keurige en krachtige taal, en overal te worden aangehoord met warme toejuiching of levendige tegenspraak. Dan het vertrouwen^ mij door den Eoning en sijne raadslieden geschonken, dringt mij tot een voortdurende inspanning van mijne vermogens ^ om mettertijd den naam te verdienen van een waar- dig dienaar van den Nederlandschen Staat. HoogGeleerde Heeren, die ik de eer heb als mijne ambtgenooten te begroeten! Na een afwezigheid van vijftien jaren word ik uitgenoodigd, in den schoot der oude Alma Mater terug te keeren. Behoef ik het te zeg- gen, dat hare eerwaardige muren, dat de gelaatstrekken van zoovelen mijner leermeesters als de tijd tot heden heeft gespaard, mij allereerst herinneren, hoeveel ik aan u of uwe voorgangers voor mijne vorming ver- pligt benP ^) Zoo het mij gelukt is, in mijn vroegeren werkkring degoede meening te verwerven van de mannen die mij tot dezen nieuwen hebben aanbevolen, dan was het omdat mij bet beeld voor oogen stond van ruste- loze nasporing, van onvervaarde kritiek ook jegens zichzelven» Van harte- lijke belangstelling in de studerende jeugd; een beeld waartoe mij leven- den en dooden onder u de trekken leenden. Op nieuw zal ik uwe voor- lichting behoeven, deels om mijn weg te vinden in het zamenstel de' universiteit, deels vooral^ waar de aard mijner studien mij beurtelings aan 1) Het Kij mq yc|^and, naaet dien yan mijn hooggeaohten Toorganger Prof. Stuffken. aleohti de namen te y«rmelden yan de heeren Bake, Yan Hengel, Jnynbolly Xaiaer» Kist^ Niermeger, Cobet, Dozy, Kuenen, FrinB, Eutgera, Soholten, Be Vxies. Wat ik aan elk hnnner mijjB leren lang dank zal weten, is hnn bekend wien het aangaat; de uityoerige opaomming daanran ia ▼oor het publiek van geen belang. Digitized by Google REI>SyaERIN& 111 de gmuen der mcest veisohilleiule w«teD8cbappen Toert. De welwilknd^ heid die ik in den jongsten tijd van velen nwer ondervinden mogt, doeb mij hopen dat mij die voorlicbting niet «d worden onthouden. Vermetel sohijnt het om nwe vriendBcba|^ te vMgen^ waar ik in iedere facolteit veede een mijner hartelijlcste vrienden tek Doch waar geiijke taak in gelijken lin door ona behartigd wordt, dattr kan bet aan een steeds hechteren band van eendragt, openbartigheid en hulpvaardigheid niet ontbreken. Gij mijne trouwe vrienden, die heden uit de Hoofdstad tot mij zijt gekomen ! Ik dank u voor al de goede woorden en daden waarmede gij mijn leven daar vele jaren hebt verligt en veraangenaamd. Daar zijn er achtergebleven , wien het leed doet mij heden niet de haud te kuunen drukken; wilt ook aan hen de verzekering geven, dat ik hun niet minder dankbaar blijf. Terwijl ik mij verheug in het voorregt, nog oudere ban- den bij verDieuwing aan te knoopeD , is het oiet dan noode dat ik van uw aller dagelijkschen omgaDg afstaDd doe. Wij willeD trachtcD oDze ont- moetingen mcDigvuIdig te makcD ; cd ik houd mij verzekerd dat ouze be- trekkiDg oiet zal eiDdigCD iD vergetelheid. ODder u heb ik, die tot daar- toe CDkel io de werkpIaatscD der wetcDschap verkeerde, de school door- loopen van het maatschappelijke leven; en steeds zal ik er een eer iD stelleD» deel te hebbcD gehad iD dcD goeden strijd dier ecclesia militaDS, het hooger ooderwijs te Amsterdam. U, M. H. StudeDtcD der Leidsche hoogeschooll treed ik oiet aDders tegemoet dan ik voorheen uwe Amsterdamsche broeders heb bejegeod; en ik hoop van u op den duur dezelfde geDegcDheid te verdieneD die ik van hen verwerven mogt. Ik vlei mij geensziDs, dat gij, io oDze strekeo en in oDzen tijd, de aaokoDdigiDg vao philosophische lesseo met algemeeoe geestdrift zult begroeteo. Er ier mij eveDmio gelegeo aao deo roem vao dieo romeioscheD koaap, op wieos grafsteeo io Proveoce de woorden ge- beiteld staan : Coram populo saltavit et placuit. Dit is mijn vurige wensch , dat gij het einddoel onzer zamcDwerkiDg gedachtig zijt: uwe eigeue op- leidiog tot de zelfstaodige leveDsbeschouwiDg » die deo oDtwikkeldeo burger vao ODs vrije laod betaamt, eo dat gij in mij eeo trouweo gids erkcDd, wicD geen moeite te veel is om u het regte pad tot de waarheid te helpen vinden en bewaodeleD. Welke de loopbaao zij die gij verkiezeo zult, daar Digitized by Google 112 J. P. N. LAND REDEYOERING. wordt vereischt dat gij u rekenschap geeft van het doel en de gegevena die dezelfde zijn vQor alle wetenschap en alle menschelijke werkzaamheid. Hoe meerderen van u daarin slagen, en een doordachte eigene overtuiging medebrengen bij elken arbeid die hun in de zamenleving wordt opgelegd, des te vruchtbaarder zal die arbeid zijn, des te geregtigder uwe ievens- vreugde, en des te beter verzekerd de hoop die op u gevestigd is, de hoop des Vaderlands Digitized by Google DE METHODE WELKE THANS BIJ DE BEOEFENING DEB STERRENKUNDE MOET GEVOLGD WORDEN. REDEVOERING, BIJ DE AANVAAEDING VAN HET HOOGLBEEAAESAMBT AAN DE LEIDSGHE HOOGESCHOOL, DEN SOtten DECEMBEB 1872. eBHOUDBM H. G. VAN DE SANDE BAKHUYZEN. 15 Digitized by Google Digitized by Google EDBL GEOOTAOHTBABE HBBREN OUBATOBEN DBZBB HOOQB- SOHOOL. WJSLEDBL GBSTBBNGB HEEB, 8BCBBTAEI8 VAN HBT (XttiLEGB VAN CUBATOBBN. HOOG GELBBBDB HEBB BBCTOB MAGNIPIOUS. HOOG GELEEBDB HBBBBN PBOPBSSOBBN, ZBEE GBAOHTB AMBT- GENOOTBN. BDEL AOHTBAaB HBBBBN, AAN WIB HET KBSTUUB VAN DBZB 6TAD OP DE HANDHAVING DBS BBGHTS IS TOBVBBTBOinn). WELEDEL ZEEB GELEBBDE HBSBBN, DOCTOBBN DER VEiBSGHIL- LBNDE PACULTErnSN. WBLBBBWAABDE HEBBBN, LBBBABEN VAN DBN GODSIHENST. WMiEDBIJi HBBBEN, STUDBNTEN AAN DBZB H00GE8GH00L. BN VOOBTS GU ALLBN, DIB DEZB PLBGHTIGHEn) MBI T7WE • TBGBNWOOBDIGHEID VEBISIBT, ZBBBGBMBDBTOB&OOBDEBS. De wandelaar^ welke eene acboone hm onbekende atreek bezoekt» wordt door al wat hij rond tkih uet verrokt en bemerkt aanvaniQelijk ter nauwemood, welken weg hij volgt. Maar is hij daarop eenigen tijd voortgegaan m verixxNBteii uch aan zijn oog meerdere paden!» die !hem in veariohillmde richtiiigen schoone uitaiohten aanbieden» dan ioeft hi| eenige oogenblikken , oversiet de wc^en, welke hij volgde en die; welke nu voor hem liggen, vergelijkt wat deze hem schijnen te beloveo, en na eene, nx> hij hoopt, gdakkige keim gaat hij voort op de nieuwe baaii, weike hem weder tot niettwe cmtdekkingen aal voeren. Bvcoieraa is het geateld met deta beoefenaar der wetenaohflp. fiij aijne Mapoongea op het w^de veU, dat hij aich heeft gekos^en, volgt Uj md veg» die of door aBderen is aangeweaen of door hem sseifen ia gdiaand; 16* Digitizecfby Google 116 H. G. YAN DE SANDE BAKHUYZEN maar ook daar is het noodig dat hij van tijd tot tijd stil staat en zich rekenschap geeft van de reeds verkregen uitkomsten, en, vertoonen zich aan zijn oog meerdere wegen , dan moet hij beslissen , welke richting hij zal te volgen hebben om op de beste wijze het vele onbekende te ontsluie- ren, dat hem de wetenschap aanbiedt. Geldt dit voor elk natuuronderzoeker , tegenwoordig zeker wel in de eerste plaats voor hem, die door zijne waamemingen onze sterrenkundige kennis tracht uit te breiden. Gedurende eeuwen heeft men bij het naspo- ren van de tallooze geheimen des sterrenhemels steeds in hoofdzaak eene handelwijze gevolgd; de hulpmiddelen , waarover men te beschikken had, werden wel meer en meer volmaakt, doch het waren steeds gelijksoortige grootheden, welke zij ons leerden bepalen en op deze berustten alle ver- dere onderzoekingen. Voor een vijftiental jaren is dit echter veranderd; dank zij de hulp der natuurkunde ontstond eene geheel nieuwe methode van onderzodc, en de eerste uitkomsten, tot welke zij reeds in den aan- vang geleid heeft^ zijn van het grootsle belang. Bene goede keus tus- schen die beide richtiogen, welke wij nu kunnen volgen, is dus hoog noodig, en deze kan alleen gebaseerd zijn op eene juiste kennis van de ontdekkingen , tot welke zij reeds hebben geleid en op een helder inzicht in de vele leemten, welke in onze astronomische wetenschap nog sijn overgebleven. Eene beschouwing van deze beide methoden komt mij belangrijk genoeg voor om als onderwerp eener rede in dit uur te dienen; maar, wilde ik daarin het geheele gebied der sterrenkunde opnemen, dan zeker zou ik ver buiten de mij gestelde grenzen treden. Ik moet mij dus beperken, en wil trachten alleen met betrekking tot de hoogere deelen des hemels den ontwikkelingsgang der sterrenkunde na te gaan, om daaruit te beslni- ten tot datgene, wat nu moet.gedaan worden om dit deel Aec wetenschap verder uit te breiden. Tot voor ongeveer eene eeuw was het met onze kennis van die hoogere hemelstreken treurig gesteld. Buiten de planetenwereld ^ waarin het oog overal beweging bespeurde^ bevond zich voor de toenmalige sterrenkundi- gen eene ruimte, die men als het meest sprekend voorbeeld van eeuwige rust en onveranderlijkheid kon beschouwen. AI de sterren, die ziefa daarin Digitized by Google REDEVOERING. 117 bevonden» scbenen ten opzichte van elkander denzelfden stand te bebou- den en van onderzoekingen , welke in dien tijd alleen op waargenomen bewegingen konden berusten, was dus geen sprake. AUeen, en dit was reeds een betrekkelijk groote stap vooruit, had men de onjuistheid ingezien van vele ongerijmde meeningen der ouden. In den regel beschouwden dezen de sterren als betrekkelijk kleine lichtende stippen, die vrij nabij de aarde aan een gewelf waren bevestigd. Reeds Gbpernicus en Keppler hadden het valsche van deze voorstelling aange- toond, en hoewel zij er niet in geslaagd waren te bepalen hoe ver die sterrenwereld van de aarde verwijderd was, zoo hadden zij toch met zekerheid doen zien , dat zij op veel grooter afstand van ons ligt dan de zon en de planeten. Met meer volkomen hulpmidde}en was dat onderzoek later we- derom opgevat; ook toen mocht het niet gelukken dien afstand te meten, maar juist uit die mislukking kon men het besluit trekken dat hij nog aanzienlijker was dan Eeppler zich had voorgesteld, en dat hij^ten minste honderd dnizend maal grooter moest zijn dan de afstand van de aarde tot de zon. Vertoonden, zoover van ons verwijderd, de sterren zich nog als zulke schitterende lichtpuntjes , dan zeker moesten zij in plaats van kleine stippen kolossale lichamen zijn, welke wellicht niet voor onze zon in grootte behoefden onder te doen. Dit was het eenige wat men omtrent die sterrenwereld voor ongeveer eene eeuw kende; hare afmetingen moesten verbazend groot zijn, doch omtrent al het overige heerschte volslagen onkunde. Die toestand zou echter niet lang meer duren; iu 1781 trad de oudere Herschel op met zijne eerste onderzoekingen aangaande de hoogere deelen des hemels, en van dat oogenblik dagteekent de periode, waarin wij de vroegere volmaakte rust in die streken meer en meer zien plaats maken voor de meest verschillende bewegingen , die ons ten slotte de overtuiging hebben gegeven dat ook buiten het planetenstelsel overal de verschillende lichamen door krachten aan elkander verbonden zijn. Het was eene prachtige wereld, welke zich op dien onnoembaren af- stand aan den blik van Herschel vertoonde toen bij, gewapend met zijne reusachtige teleskopen, met eene ijzeren volharding alle deelen dier mimte onderzocht De duizenden van sterren, welke het bloote oog kon zien, Digitized by Google 118 H. G. VAN DE SANDE BAKHIIYZEN werden tot millioenen vermeerderd , die schijnbaar op de meest ordeloose wijze verspreid waren; in het eene deel des hemeis vertoonden zij zich in geringen getale, terwijl andere streken uitmuntten door een verbazenden rijkdom. Tusschen al die sterren ontwaarde Herschel bij duizendtallen die vreemde vormingen, waarvan men er vroeger enkele als nevelvlekken of sterrenhoopen had waargenomen. Voor het ongewapend oog of met zwakke kijkers deden zij zich voor als flauwe neveiachtige wolkjes , door zijn mach- tige teleskoop daarentegen openbaarde zich eene menigte daarvan als uiterst dichte opeenhoopingen van duizenden sterren. Of vele andere dier nevels, bij welke van zoodanige ontbinding niets te bespeuren was, ook uit ster- ren waren samengesteld , of wei dat men hier werkelijk te doen had met kolossale nevel- of dampmassa^s, bleef echter geheel onbeslbt. Niet minder dan door deze raadselachtige lichamen, werd Herschel getroffen door de zonderlinge samenvoeging van twee, drie, soms meer sterren tot zoogenaamde dubbele of veelvoudige steisels, wier aantal voor dat der. nevelvlekken en sterrenhoopen slechts weinig onderdeed. Was die geringe afstand^ die schijnbare vereeniging van twee zonnen niets dan een bloot toeval, of was er werkelijk eene oorzaak aan te wijzen, waardoor zij zoo nauw verbonden bleven. Een enkele blik op het verbazend groote getal der dubbelsterren te midden van de andere hemeiiichten , wier kleinste onderlinge afstanden allicht eenige honderden malen grooter waren^ gaf aan Herschel een zeer krachtigen steun voor zijne meening dat hier geen toeval kon aangenomen worden , doch dat er eene bepaalde kracht moeat werken, welke die lichamen zoo dicht bij een hield. £n dat die meening werkelijk juist was, dat bewees hij door reeksen van zorgvuldige metin- gen. Deze verrieden ten duidelijkste eene onderlinge verplaatsing van de beide deelen der dubbeisterren in kromlijnige banen om een gemeenschap- pelijk punt. Zoo de sterren geene werking op elkander uitoefenden, zou zulk eene beweging onmogelijk zijn, en waar hij deze kon bepalen, mooht hij dus met volle recht verzekeren dat die dubbelsterren stdsels vaa zonnen vormden, welke door eene aantrekkende kracht werden verbonden; Door deze onderzoekingen lichtte Herschel het eerst den sluier op, waar achter bet vroeger volkomen onbekende gebied der vaste sterren verborgen lag. Doch slechts een eerste blik werd oos hierdoor vergund , en veel bleef Digitized by Google REDEVOERING. 119 nog nevelachtig en onzeker vooral aangaande den aard van de kracht, welke in die hoogere streken verkte, tot door de latere waarnemingen eit berekeningen van Herschel en na hem van Struve, Eaiser en anderen die onzekerheid werd weggenomen en deze kracht erkend werd volkomen gelijk te zijn aan die, welke de aarde en de planeten om de zon voert. Welk een nieuw uitzicht wordt ons hierdoor geopendl De aantrekkings- kracht, waarvan de uitwerking vroeger alleen op onze aarde werd waarge- nomen, werd door Newton ais beheerscheres van het geheele zonnestelsel erkend ; door Herschel werd haar gebied tot in het miilioenen malen groo- tere rijk der vaste sterren uitgebreid, en zoo openbaarde zich het eerat een verband dnt tot de meest grootsche opvattingen recht geeft. Eene treffende bevestiging van de algemeenheid dier aantrekking werd ons door Bessel gegeven in zijne ontdekking der donkere sterren. Bij eene nauwkeorige vergelijking van de plaatsen, die volgens vroegere en ktere astronomen de helderste der voor ons zichtbare sterren, Sirius, innam, bespeurde men geringe verschillen, waaruit hij echter met ontwijfelbare ^kerheid kon afleiden dat dit hemellicht zich in eene kromlijnige baan bewoog en dat deze beweging moest worden veroorzaakt door de werking van eene aantrekkende massa , die , duizenden malen grooter dan de aarde , zich in de nabijheid dier ster bevond. Hoewel geen kijker hoe vermogend ook een spoor van die massa verried, aarzelde Bessel geen oogenblik haar phiats aan den hemei aan te wijzen. Terecht mag men dat lichaam, het^ welk hij alleen met zijn geestesoog aanschouwde, den naam van donkere ater geven , ook al is het later aan enkele sterrenkundigen gelukt om het onder de gunstigste omstandigheden als een uiterst zwak lichtpuntje waar te nemen. Bij nog slechts een drietal andere heldere sterren heeft men tot nu toe de aanwezigheid van zulk een onzichtbaren geleider kunnen aan- toonen, maar de onderstelling is niet gewaagd dat niet enkele, maar vele van die lichamen hunne banen in het hemelruim beschrijven. Bij onze tegenwoordige kennis van den hemel is het niet wel mogelijk met eenige nauwkeurigheid aan te geven hoe groot het aantal stelsels is^ waarin ten gevolge van de algemeene aantrekkingskracht twee of meer sterren, hetzij heider hetzij zwak Uchtend, zich om elkander bewegen; zonder overdrijving mag men het echter gernst op eenige duizenden schat* Digitized by Google 120 H. G. VAN DE SANDE BAKHDYZEN ten; doch hoe groot dit ook zij, in vergeiijking van de millioenen hemel- lichten, die men kan waarnemen, is het uiterst gering. Verkeeren nu al die overige in volmaakte rast^ en is op hen nog in de volle beteekenis de benaming van vaste sterren toepasselijk ? In het midden der vorige eeaw werd bet eerst eenige twijfel geopperd omtrent de jaistheid van het toe* stemmend antwoord^ dat men steeds op die vraag had gegeven. Bij enkele sterren toch kon men met zekerheid aantoonen dat zij izich volgens eene recbte lijn aan den hemel hadden verplaatst^ maar of alie sterren in die beweging deeiden en waardoor deze werd veroorzaakt bleef nog onbeslist totdat Herscbel zich ook met deze gewichtige vraagpunten bezig hieid. Al kon hij er geene voiledige beantwoording van geven, zoo geiukte het hem toch te bewijzen dat niet aiieen aile sterren maar ook onze zon met de aarde en de planeten zich in het hemekuim verplaatsen, en slaagde hij er zelfs in met vrij groote nauwkeurigheid de bewegingsrichtiug van ons zonnesteisei aan te geven. De wegen, weike de miliioenen overige zonnen voigen, bieven echter evenais hunne snelheden voikomen onbekend; eerst voor een veel later gesiacht is het weggelegd deze grootheden te bepalen^ weike voor eene nadere kennis van het sterrenbeir onmisbaar zijn; voor het oogeublik kunnen wij aiieen de volgende aigemeene beschouwingen uit de gevonden feiten afleiden. De eigen bewegingen der sterren zijn, hoewei de waarnemingen zulks nog niet kunnen aantoonen, aiie op het nauwst met elkander verbonden. Het is wederom de aantrekkingskracht , waarvan het bestaan in de hoogere streken des hemeis voidingend bewezen is, welke ze beheerscht, en weike al die zonnen tot een steisel vereenigt. De dubbelsterren , de donkere sterren met hunne begeieiders, onze zon met de haar omringende planeten, behooren aiie tot de eiementen, waaruit dat stelsei is opgebouwd; en schiet onze verbeelding te kort, wanneer wij ons van de afmetingen dier elemen* taire steiseis rekenschap wiiien geven, hoeveel te meer is zulks het geval zoo wij ons de grenzen trachten voor te stelien, waar binnen het sterren* stelsel van boogere orde is begrepen. Hoogst waarschijnlijk omvat het al de hemeiiichten al de neveivlekken en sterrenhoopen , welke door de meest vermogende kijkers zichtbaar zijn. Gegevens om met eenige zekerheid tot de aanwezigheid van andere sterrenstelsels te besiuiten ontbreken dos Digitized by Google RSDEyOERING. 121 geheel, maar de mogelijkbeid van hun bestaan kan niet worden ontkend. Honne afmetingen souden dan in het niet vensinken bij de afstanden waar- door zij van elkander gescheiden adjn, doch ook op dease afstanden sal de aantrekkingskracht blijven werken, en vormde zij uit de kieinere zonne- stelsels sterrenatelsels, zoo zal zij deze wederom vereenigen tot sTsteemen van hoogere en hoogere orde in de peiliooze diepten der hemehruimte. Omtrent den sorm van het stelsel, waartoe wij met onze zon behooren; ontbreken ons bijna alle gegevens, en wat de afmetingen aangaat, het eenige wat wij daaromtrent bezitten zijn de afstanden, waarop enkele ster- ren van de aarde verwijderd zijn. Ik wees er reeds in den aanvang op hoe in de vorige eeuw elke poging om die grootheden te meten was ver« ijdeid geworden. In het begin dezer eeuw werden die pogingen verschei- dene malen doch telkens met hetzelfde ongunstig gevolg herhaald^ en eerst aan Bessel mocht het gelukken met behulp van een der meest volkomen instrumenten voor 66n ster die meting te volbrengen en haar aan zijn va- derlijken vriend en eersten leidsman Olbers op diens 80^ verjaar^Eig als feestgeschenk aan te bieden. Na hem zijn nog slechts enkele sterrenkundigen er in geslaagd de ver- wijdering van een zestal sterren te meten , doch deze uitkomsten zijn zoo onzeker, dat men niettegenstaande de groote zorgvuldigheid, die men bij hunne bepaling heeft aangewend^ ze slechts als eerste ruwe benaderingen kan beschouwen. Toch hebben zij hunne betrekkelijke waarde ter bevesti- ging van de altijd nog eenigszins onzekere vermoedens aangaande de afme- tingen der vaste sterren. Brengt men de berekende afstanden namelijk in verband met de bewegingswetten der dubbelsterren , dan stellen zij ons tot eene bepaling van de massa's van enkele dier hemellichten in staat, en hieruit bUjkt dat, hoezeer deze onderling vrij groote verschillen aiiiiQbie- den^ zij toch ongeveer gelijk zijn aan de massa van onze zon. De reeds veel vroeger geuite meening dat al de vaste sterren lichamen zijn, welke wij met onze zon kunnen vergelijken, wordt er dus geheel door bevestigd. Met deze metingen wordt de rij der onderzoekingen gesloten^ welke tot voor een vijftiental jaren den grondslag vormden van onze kennis der hoo- gere deelen des hemels. Wel waren er nog bij de sterren belangrijke ver- anderingen in kleur en lichtsterkte waargenomen, die weder heenwezen 16 Digitized by Google IM H. G. VAK n SfOim BA&BUYZEN op mogelijke bewegingeii in het hemelraioi, tot, sekere g^volgtrekkiagctfii kaddea adj eekter njet geleid, en eerat bter sal ket mogemk iijn uit dit tal wn gegereiis eeiie algemeene wet af te leideQ» welke ons een nieufr raadifil sal ontsloieren. yQorbopig verkeeren wij omtient de oorsaak deasef ▼ttnnderingeii, even als omtrent zoo menig verscmiisel dat de ateoeBheind ons aanbiedt, in het dniater, doch dtellen wij daartegenover de belangr^e uitkomsten, waarmede onze kennis der hoogere bemelstieken in een be- trekkeU)k korten tijd is verrijkt geworden, dan mcf^ wij op deze kiatstw met eenige voldoening wijzen. Met deo idjkdom en de veelsotftigheid der resoUaten staat echter de eeBVQudigheid d^ methode, waardoor «ij verkregen sijn in een vrij fichevp eontfast. In andere wetenschappmi worden allerlei handelwijaen aangeweo^» allerlei groothedM gemeten om de nataurwetten te ontdekkea; in de ster^ renkttnde werd daartoe alleen de richting bepaald, waaria het Uoht der sterren tot ons kwam. Deee waarnemingen , aoo nauwkeurig mogeUjk volbracht en op versdiiUende tijdstippen herhaald , vormden de eenige geh gevens, waaruit met behalp der wiskunde al de medegedeelde belaiigri|ke gevolgtrdikingen werden afgefeid, en tot voor weinig jaren stond de over- ttt^ing vast dat de verdere volmaking der sterrenkunde ook alleea van hen was te verwachten. Hoogst belangrijke ontdekkingen op het gebied der natuttrkunde hebben hierin echter verandering gebracbt^ Reeds in de vroegere tijden heeft deze wetensohap de stenrenkunde krachtig ter sijde gestaan, zeker wel in de voQrnaainste pbata toen zija door het oog van den waarnemer nuA den verrekijker te wapenen, do nauwkeurigheid zijner metingen verhonderdvoudigde en hem duuEende nieuwe werelden deed ontdekkea. Nog krachtiger openbaarde zich eohter die invloed toen voor eeu 18*tal jaren door de ontdekkingen aasgaande het verband tusscben den aard van het licht en de Uchtbron aan de ster* renkundigen eea nieuwe weg van onderzoek werd geweeen^ waarop de eerste eGhredeii reeda de belangrijkste aanwinsten veor de wetenschap ten gevdge hadden. Dese ontdekkingen aijn wij verschnidigd aan Bunaen en Eorohhoff/ die deds uit hon eigen onderzoekingen deeb uit de waarnemingm van andeie natuarkimdigen eene theorie afleidden , welke leeode dat de strajen , die Digitized by Google ■.fiBEVOBRINa 189 door eeiie iioht|^v6Dde 8tof wordton uHgezonden , voor deae karakteristiek 2i}n» Modai) laet een enkden blik op de in het kleuvenspectrum aaaat dkander liggetide bestanddeelen de scheikundige aamenatelling en de phj^ flBche gesteldheid der liohtbnMi kan worden herkend^ Zij toondea tevena aan dat, vso een bnndel stFalen zijn weg neemt door een meer cf min doocachijnend mediam, hierdoor enkele van de deelen, waaroit hij bestaat, worden terug gehouden, hetgeen zich bij de prismatische antleding ver* raadt door het ontbreken van bepaalde kleuren.» Het wiits nu niet meer aUeen de richting der lichtatralen maar ook kunne aamensteliing, welke men kon ondervragen aangaaode de lichamea en kraehten in verwijderde bwieistreken , ea dat deae ondervragii^ niet vruditeloos aou zijn toonde KiBebhoff reeds terstond aan door met betrek- king tot de sanenstelling van de zon de belangrijkste gevolgen uit zijne theorie af te leiden, die de daarcmitrent faeerschende denkbeelden geheel wijngden. Deae ai dadelijk verkr^n resultaten spoorden ten krachtigate aan ep den iageslagen weg voort ie gaan; de daartoe noodige hulpmidde- lea , Mnvankelijk gebrekkig later meer en laeer volkomen ^ werden bedac^t en vervaardigd, en zoo ontwikkeide zich naast de oudere waaraemings* methode, de zoogenaamde Optisehe^ of Spectraalaaalyse als eea nieaw kalpmtddel ter uidbreiding der astronoiB^che wetenschap. In den beginne waa de ruinite, die zij als zoodamig innam, nog klein, ttMar met jeugdige krachften heeft nj die vergroot, ea zioh al me^ en me&t hare pbats naast bare oudere susler waardig gemaakt. Eene van de emAe zaken, wrike zij ons leerde keanen was de ttatuur en samensteiliiig der heldere vaste sterren. Het UeutenRpectrum van die Mchamen verried o<^enblikkelijk dat zij in de hoogste mtgfeeiUtte ver« keerden ea daarbij omgevea waren door eene meer of min dikke damplaag gevormd uit de stoffen, welke bij die hooge temperatuur aan de opper* vlakte delr ster veiviuchtigden. Het oorspronkelijk witte licht^ dat de kera oitzendt, wordt slechts gedeeltelijk door dien dampkring dooi^ekiten en ait den aaai der gea^sorbeerde stralen , welke de spectraalahaljse ons doet kennea, bealuit nMi dadelijk tot de stofibn, welke ia diea dampkriag en dm ook hoogatwaarschijalijk la de ster zelve^ voorkonlen. Met volhomea zekerkeid heeft niea op^ deze wijze in die zoo ontaaglijk ver ver#^erde 16* Digitized by Google 124 H. G. VAN DE SANDE BAKHUYZEN zannen versoheidene stoffen kunnen aantoonen , die wij ook kier op aarde in groote hoeveelheid aantreffen en die ook in onze zou voorkanden zijn. Dit resultaat is van het grootste gewicht. Vroegere ontdekkingen leiden er ons toe overal dezelfde kracht te erkennen, die de stof beheeracht, de spectraalanalyse leert ons dat die stof overal op gelijke wijze is samen- gesteld; beide verkondigen zij op de treffendste wijze de eenheid in al het geschapene. Een niet minder schitterend bewijs van het vermogen der nieuwere methode werd voor ruim een zestal jaren geieverd, toen zij te hulp werd geroepen om eene v^klaring te geven van het plotseling verschijnen eener zoogenaamd nieuwe ster, welke gedurende eenige dagen met grooten glans aan den hemei schitterde doch spoedig daarop zoozeer verzwakte, dat zij nog siechts als een uiterst zwak lichtpuntje door de vermogendste kijkers zichtbaar was. Ook hier heeft de spectraaianalyse den geheimzinnigen siuier opgeheven. De ontieding van de stralen, welke de nieuwe ster bij luire grootste helderheid tot ons zond, deed oogenblikkelijk zien dat zij uit twee verschiilende lichtbronnen voortkwamen, de eene in hoofdzaak van dezelfde natuur ais onze zon en de overige sterren, de andere bestaande uit eene gloeiende zeer sterk iichtende gasmassa, waarvan waterstof het hdofdbestanddeei vormde. Na verioop van eenige dagen verminderde het licht der gioeiende gassen totdat het eindelijk geheei onzichtbaar werd, Deze waargenomen feiten ieiden tot de bijna voikomen zekere hypothese dat zich op die ster ten gevolge van inwendige werkingen verbazende massa^s w^terstof en andere gassen ontwikkeld hadden, weike bij hunne vereeniging met eikander of met de andere daar aanwezige stoffen ver- brandden en zoo het hemeilichaam in de geweldigste vlammen hulden; eene zeer aanzieniijke verhooging van de temperatuur en van de iichtont- wikkeling aan de oppervlakte was daarvan het gevolg« Zoodra echter ai de aanwezige gassen verbrand waren daalden de wartegraad en de heider« heid der ster tot hun vorig bedrag» en evenais vroeger werd dj voor het bioote oog weder gebeei onzichtbaar. Zoo gaf de apectraabmalyse ons het bericht vfin eene ontzaglijke kataatrophe in het liemdruim op zolk een afstand van de aarde^ dat zeker tientalien van jaren sedort dien brand wa- ren verloopen voor dat het licht ons de tijding daarvan kad overgebmcht. Digitized by Google REDEVOERING. 125 Tot midden dier vaste sterren, waarvan de nataur door de ontleding van het licht ons nader was geopenbaard, bevonden zich de nevelvlekken en sterrenhoopen , waarvan de samenstelling en beteekenis niettegenstaande de menigte van gissingen welke men had gewaagd, nog bijna geheel on- verklaard waren gebleven. Zooals ik reeds in den aanvang zeide, was de gfoote vraag: zijn de nevelvlekken opeenhoopingen van kleine sterretjes zoo dicht bij een dat men deze niet afzonderlijk kan waarnemen , of zijn het werkelijk lichtende gassen. In gespannen verwachting zag men uit naar hetgeeo de spectraalanalyse hieromtrent zou ieeren , maar het antwoord op de vrang was niet gemakkelijk. De geringe sterkte van het licht, dat ontleed moest worden, eischte een geoefend waamemer en voortreffelijke werktuigen, waarover slechts enkelen konden beschikken. Doch al kostte het moeite, het onderzoek werd volbracht, en de uitspraak tot welke het recht gaf, luidt: dat hoewei eenige der nevelvlekken uit verzamelingen van sterren bestaan, daarentegen andere inderdaad opeenhoopingen zijn van gassen of dampen, waarvan de samenstelling echter nog onzeker blijft. Mogen wij nu dadelijk deze gasmassa's, zooals door enkele natuuronder- zoekers is voorgesteld, als de grondstof beschouwen^ waaruit de zonne- en sterrenstelsels worden opgebouwd? Zeker kan men eene menigte van licha- men aan den hemel aanwijzen, weUce in het algemeen het karakter van overgangsvormen tusschen. de groote onregelmatige nevelvlekken en de ster- ren vertoonen, en zoo een schijnbaar vasten grond aan deze onderstelling geven. Maar laten wij eerlijk zijn; tegenover een verschijnsel dat wij als eene bevestiging van deze theorie kunnen aanvoeren, staan honderd andere welke er niet in passen, en gedachtig aan een gezegde van Zollner dat de verbeelding , zoodra zij niet wordt in bedwang gehouden door de rede , een der meest verwoestende werktuigen is in de handen van een natuur- onderzoeker, erkennen wij voor het tegenwoordige onze volslagen onkunde aangaande de rol, welke die nevelmassa^s vervullen, doch begroeten wij de ontdekking van hare natuur als een der eerste stappeo op den weg^ die tot de juiste kennis daarvan moet voeren. Bij al de medegedeelde toepassingen der spectraalanalyse ging men uit van het beginsel dat de samenstelling van het licbt bepaald wordt door de natuor van het lichaam, waardoor het wordt uitgezonden, en door de Digitized by Google 126 E. G. YAN DE SANDE BAKHUYZEN doorschiJD^de stoffien, w«lke het i^ sijn wi^ tot ons oog ontnioeti £r is echter aog eene andens obcraak, welke die samenstelUng kM wajeigen, namelijk eene beweging, die de lichtbion tot den waarnttmer doet ikadereti ef van hem verwijdert; ssal die verandering van kleur voor het bloote oog zichtbaar zijn> dan moet de aneiheid der beweging verbazmd groot zijn, de bew^ing van de aarde met betrekking tot de Bteriftn is daartoe selfe veel te iaBgzaam; wapent men ecbter het oog nket aeer nauwkeurige werktuigen dan zal men, soo deie slechts gevwlig genfoeg tijhs tek de kleioste wijziging kunnen gewaar worden. Hoggitts, aan wien in ditt^zicht de at^renkunde zoo veel verpiicht ia, beeft, van de medegedeeldis b^nsela uitglAnde> getracht de bewdging van de aterren met betrdcking tot de aarde te bepalen» en is er werkelijk m gedaagd om uiet eeer groote iraarsehijnlijkheid bij eenige fiterren eene nadering tot ci verwijderiag vm enae aarde aaa te toonen, geheel in overeenstemmiiig met de Vrol^r ge- vonden beweging vaii het zonnestelael in de ruimte. Deze verplMtsingen , welke door de apectraalimalyae zijn gemeton, hebben geen invloed op de richting» waarin wij de hemeliichten zien^ terwiji omgebeerd de bewegkl*- gem, waardoor de richting het meeet gewijzigd wordt^ de eamensteliiig van het iicht onveranderd laten. Wil men beide bewegingen leeren ken« nen, dan moet zoowel de oudere als de nieuwere waamemibgiiiieth0de worden te huip geroepen, en zoo deze elkander aanvalien kumen wij vam die samenwerking de sdioonste vruchtea verwachten. Heb ik mijn doei eenigermate bereikt» dan hebt gij Gi H. iB het alge- mieen een overzicht verkregen van dtt bouwBtofies^ wnaroiit onze kennia van de hoogere deelen des hemels moet worden same&geBteld, en van de wijze, waarop deze zijn bijeengehrackit. Het z^ veiTO van mij die ton^ winsten voor de wetenschap op geringe waardid te echatten, maar hoevwt ontbreekt er nog eer werkelijk het gebouw voltooid kan genoemd wonden'. Hoe gering zijn de waargenomen feiten, wbaruit men gevolgtrekkingen heeft a%eleid! Van de millioenen sterren, die wij kunnen aiea^ zijn er slechts eenige duizenden, waarvan de eigen beweging bij benadeoring b^^ keiid is, van een vier- of vijftai ziji de afttanden ten miriito gemMen, en van eieehts enkele nevelvlekken en sterrenhoopra ie de natuw ontstuielHi. Bn is die kennts nog slecfate onvoliedigv andere gej^^riensv #llfte Voeh Digitized by Google REDEYOERING. 127 onmisbMr zijn om tot het einddoel te geraken, ootbreken ons geheel. Omtrent den vorm der baaen, die de eterren om het gemeenschappelijk swaartepunt van han Btelael beschrijven , is ons niets bekend , op de vragen hoever zioh dit stelsel uitstrekt, of de hemellichamen daarin op eene be- pMlde wijze verdeeld zijn, wat de rol is welke nevelvlekken en sterren* hoopen daarin vervallen, moet mep eenvoudig het antwoord schuldig blij- ven, en faet is wel dnideHjk dat van eene vruchtbare behandeling der gioote quaestien: op welke wijze het sterrenheir ontstaan is, en wat zijn toekomst zijn zal^ nog geen sprake kan zijn. De vraag dringt zich dos aan ods op: wat moet gedaan worden om die leemte aan te vullen. Zal men zieh steeds toeleggen op het bepalen van de richtingen, waarin zich de «terren vertoonen , om daaruit hunne bewegingen af te leiden , of is het wenschelijk dat men de nieuwste methode volgende, zooveel mogelijk phymsche onderzoekingen volbrenge omtrent den aard van het licht der hemelliohamen. Kon men met volstrekte nauwkeurigheid alle metingen aan dec hemel volbrengen^ dan zouden waamemingen omtrent de standverandering der sterren gedurende eenige jaren met ijver voortgezet toereikend zijn om de hoofdvragen tot opbssing te brengen. Maar helaas, op die volstrekte nauwkeurigheid is in de sterrenkunde evenmin als in eenige andere weten- schap te rekenen. De uitkomsten van alle metingen zijo onjuist en de fouten» die men begaan kan, zijn alUcht vele malen grooter dan de ver- plaatsingen, die men verlangt te bepalen. Zoowel zij, die sterrenkundige werktuigen vervaardigm , als de astronomen , die er zich van bedienen , hebben voortdurend getracht de fonten kleiner, de nauwkeurigheid der viaamemiqgen grooter te maken^ doch gaat men na wat hieromtrent de ku^te twintig jaren leerra, dan schijnt het dat in die richting voorloopig het uiterste bereikt is ^ en dot het een wanhopig streven is door juiste plaats- bepaling der sterren de wetenschap met nieuwe feiten te willen verrijken. 