title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Eeuwen heeft het geduurd eer de waameming aoover gevorderd was, dat men kon beoordeelen — of er in de ideen van de oude wijsgeeren eenige waarbeid achuilde, — of er werkelijk geen nieuwe stof verscheen of verdween , — of er oorspronkebjke stoffen zijn , die alle dingen samen* stellen, en die bare zelfstandigbeid niet verliezen, hoe zij ook mogen wis* selen van verbinding en plaats, — of alle verschijnselen een noodwendigen samenbang bebben. Van tijd tot tijd werd de gedacbte, door Lucretius zoo dichterlijk uitgewerkt, nog wel eens uitgesproken. Getuige Boyle in 1661» die spreekt van /rexiguae particulae, diversis magnitudinibus et figuris in« structae , varieque motae /' welke particulae verbindingen vormen (coalitiones) en de verscbeidenbeid der licbamen teweegbrengen. Gij weet het allen» het zijn de ontdekkingen geweest in 't laatst der ^vorige eeuw, van Black, Cavendisb, Scbeele, Priestley, Lavoisier» en na hen van Dalton, Tbomson» Berzelius, die aan de reeds lang gistende ideen en als het ware nog rondzwevende vermoedens vastbeid en rijpheid bebben gegeven. Er werd werkelijk een beperkt aantal grondstoffen, elementa» ontdekt, die uit alle stoffen konden a^ezonderd worden, en waaruit alle stoffen bleken te bestaan; die men onderzocht. Die elementen kon men niet verder splitsen in nieuwe homogene stofdeeltjes, Door scheikundige ont- leding kwamen zij uit de stoffen te voorschijn; door ze te verbinden wer* den nieuwe stoffen gevormd met andere eigenscbappen ; door ze in de ferbindingen te verwisselen evenzoo. En wat nog meer zegt, die elementen verbonden zicb met elkander in vaste gewicbtsverboudingen » zoodat aan elk element een eigen verbindingsgewicbt-getal kon toegekend worden. In dezelfde gewichtsverbouding kwamen zij uit bunne verbindingen vrij. Door deze ontdekkingen mocht men nu met veel grooter waarscbijnlijkbeid dan vroeger aannemen, dat de verscbeidenbeid der dingen wordt bepaald door het verscbil in elementen en in hunne gewicbtsverbouding; ook door het verscbil in de wijze waarop de elementen met elkander verbonden zijn» voorzoover men daaromtrent de eerste bypotbesen begon op te stellen. Wat 8 S8 J. M« YAN BBMHSLEN daanuui nitt mocht toegeachreven worden , kon men ali hat gevdg van venebillende andere medewerkende krachten beachouwen, en deie laatste voorloopig naar het gebied der nataurkunde verwijsen. Stoffelijke veranderingen dus, als roesten» verweeren, vereteenen, ver- bvanden, verrotten, verteren^ vergisten» verkleoren, moesten het gevolg Bijn van die eigenaardige verbinding of ontleding der lichamen , waarbij de samensteliende elementen eich 6f vereenigen 6f soheiden 6f onderling wisselen. Met meer sekerheid dan vroeger werd aldus aangetoond, dat er noch ttof verschijnt» noch verdwijnt, dat niets uit niets voorkomt Aan het goudmaken, aan den steen der wijzen» aan vele phyusche en metaphysiache droomerijen kwam een einde; de groote ontdekking van de onvemietigbaarheid der atof, het vinden van werkdiijke pri- mordia rernm, van corpora prima, opende den weg om het geheim der tallooze omzettingen in den bodem, in de planten- en dierenwereld op te sporen. Spoedig werd de atomistiache hypotheae aan die uitkomsten verbonden. De groote Dalton leerde in het eerate begin dezer eeuw, dat de atof beataat uit aeer kleine ondeelbare atomen» van verschillende aoort. Elke atoomsoort heeft haar eigen gewicht en waarachijnlijk een kogelvorin; aij ia omgeven door een warmteapheer. De verachiUende wijze van ver- binding dezer atomen onderling in verachillend aantal tot aamengeatelde atomen ia de grondoorzaak van alle atoffelijke verachillen. Ziedaar eene eerate, al waa het dan nog zeer gebrekkige, wet van atofwiaaeling gevonden. Van dat oogenblik af moeaten zich de acheikundigen nog jaren lang bezighouden» eeratena: om alle geateenten, alle ertaen» alle zouten, alle deelen van organismen acheikundig te onderzoeken, wat betreft de elemen- ten waaruit zij zijn aamengeateld en de verhouding tuaachen de gewichta- hoeveelheden dier aamenatellende elementen ; ten tweede om de wiaaelingen der elementen te bepalen, die bij alle veracbijnaelen van atofwiaaeling |daata grijpen ; ten derde om de middelen te zoeken , die de verwiaaeling teweeg kunnen brengen. Ontzaglijk groot ia het materiaal» dat in de katate zeatig jaren op die wijze verkregen ia. Naarmate de waamemingen toenamen, kon men REDEVOIRING. M aUeogs hoogir en hooger fraagstukken omtreDt de BtofwisaeHi^ aan de oide stellen, en wetten loeken, die haar beheerscben; De aeheikunde werd meer em meer de leer der eiofwieeeling. Het is natanrlijk onmogeli^ Q in dit niur al de ineiohten daaromtrent te 8chet8en^ die de voortgesette , waameming deed opkomen. Vergunt mij slechts een enkelen greep in deie geschiedenis. Het onderaoek heeft ons gdeerd dat de band^ die het leven der dieren aan dat der planten^ en dat der planten aan de vervormingen van de aardkorst en de werkingen in den dampkring verbindt, ten deele daardoor kan verklaard worden, dat bepaalde elementen een kringloop volbrepgen , en uit de eene scheikundige verbinding in de andere overgaan. 8cb'eikuB- dige ontleding, verbinding, verwisaetiDg» dus stofwiBseting tusschen een Beker aantal elementen , moet in de lucht en in den bodem plaata hebben , luUen de pianten geschikt voedsel verkrijgen. De gevormde verbindingen in de plant opgenomen ondergaan eene veeisijdige stofwisseUng voor dat de nieuwe plantenbestaaddeelen als suiker, eiwitstof» vet gevormd zijn. Die stoffen in het dier opgenomen ondergaan met de zuurstof der lucht weder allerlei wisseUng, waarvan het leven van het dier afhankelijk 18, en de prodnetan dier stofwifiseUng komen terug in de aarda en den damp* kring. Volgen wij een paar dier elementen op hun langen weg in deien .kringloop: eeo iooletof^ en een kalium-AieieW]^. In de aardkorst vinden wij het granietgesteente , hard, duurzaam, onop- losbaar in de sterkste opk>smiddelen » en, zooala het ons oppervlakkig toe- sdiijnt» tegen alles bestand. Daarin Uggen drie mineralen dooreengemengd ; vooral de veldspath bekleedt de voornaamste plaats. De analyse heeft ons geleerd, dat in de veldspath de grondstofien kiezel, aiuminium, kaUum^ «itirstof tot de sterkste scheikundige verbinding verbonden zijn in eene bepaalde gewichtsverhoudiDg. Zij vormen met elkander een sterk even- wichi, sii U^en als het ware in eene diepe rust In den dampkring dwaait bet koolstofdeeltjei sterk aan zuurstof tot koolzuur geboiiden, rond. Bn nu zien wij aan de oppervlakte der aarde de stofwissding een aanvang nemen , wanneer door de kracht der zonnewarmte en met behulp van water, het koolauur en het veldspathdeeltje met elkander in aanraking komen. Hoeveel tijd daarvoor otik noodig sij , hoe langaaam die vorweering ook 8» 60 J. M. VAN BBHHELEN plaats hebbe, asij gaat ongestoord voort. Nieawe verbindiiigeii vormen aich, de veldspath valt tot aea poeder aiteen, en het kooisaar vereenigt Bich met het kaliamoxyddeeltje ; het water lost deae verbinding op^ het ailiciam der veldspath met de saarstof verbonden scheidt sich ten deele ak siliciamoxyd af , en blijft ten deele met het alnminium als klei achter. Na zijn ook tevens de meeste voorwaarden vervald waarbij eene plant aich kan ontwikkelen. De onverweerde granietrots kon haar niet tot bodem strekken, maar in het verweerde poeder, de klei, kan zij wortelen en vindt tevens in de kaliamverbinding , die gevormd is , eene harer onmis- bare voedingstoffen. — In de plant wordt die kaliamverbinding met het opgezogen water rondgevoerd, en weder met andere grondstoffen verbon- den wordt zij een deel van elke plantencel. Zij is noodig voor het tot* standkomen van de geheele stofwisseling in de plant. Tegelijkertijd neemt de plant het koolstof hoadende koolzaar ait de lacht en tevens water nit den bodem op. In de groene plantencel slurpen deze zonnevnur in zich op. Onder den invloed van de kaliumverbioding treden de koolzuur- en de waterdeeltjes in chemische beweging en wisseling. Uit deze stofwisse- ling komt de organische stof te voorschijn, de suiker, waarin de koolstof met nog twee andere elementen y waterstof en zuurstof , een nieuw chemisch evenwicht vormt, terwijl vhjgeworden zuurstof in den dampkriog terag-* keert. Nu ligt het koolstofdeeltje in de suiker gebonden^ gewapend met. het daarin verborgen zonnevuur, en daarnaast ligt het kaliumdeeltje in verbinding met eenige andere elementen als kaliumphosphaat. Dezelfde koolstof- en kaliumverbinding treden in het lichaam van het dier. JZij worden daarin opgenomen als voedsel, tegelijkertijd met inge- ademde zuurstof. Eene nieuwe stofwisseling heeft plaats: de kaliumver* binding gaat met de eiwitstof des bloeds eene nog veel ingewikkelder verbioding aan. Onder den invloed daarvan verbrandt de ingeademde zaurstof de suiker. Het koolstofatoom wordt weer met zuurstof verbonden tot koolzuur, en keert in den dampkring terug waarait het gekomen was. De kaliumverbinding verlaat langs een anderen weg het lichaam , en valt weder op de aarde neder. Intusschen: aan deze stofwisseling dankt het dier of de mensch het arbeidsvermogen , waardoor het al de bewegingen onderhoudt, die voor. REDEYOERING. 61 lijn leven oomisbaar sijn; want bij de verbranding der koolstof- en der waterstofatomen van de 8uiker komt het daarin verborgen zonner vnur te voorschijn als de levende kracht, die beweging en warmte voortbrengt. Zoo kannen wij van elk element de rol nagaan, die bet bij al de atofwisselingen speelt, weike in de aardschors» in het levende organisme van planten en dieren plaats hebben. De koolstof zagen wij ait het kool- Banr treden en in de organische stoffen van eene plant overgaan» daama deel van een dier worden, vervolgens weder als koolzuur in den dampkring teragkeeren* Wordt het door het zonnevuar gewekt, dan kan het op nieaw den kringloop beginnen^ maar anders zal het in den schoot der aarde tot de diepste rust kannen terugkeeren als het aan kalk gebonden tot marmir wordt weggelegd. Het kr lumdeeltje zagen wij, gewekt door dezelfde zonnekracht, zijne rustige p ^ats in de veldspath verlaten, overgaan in de plant, in het dier^ en in he water terugkeeren. Maar met het water dringt het later in het aardpuin van de oppervlakte der aarde door, wordt scheikundig gebonden in de z^tolithische silicaten der aardkorst. Dat puin wordt na velerlei ver- vorminf wellicht weder tot een vast rotsgesteente. Daar wacht het kalium den nifuwen stoot af, dien het misschien na eeuwen weder zal ontvangen; als d^* rotsmassa op zijne beurt tot de oppervlakte der aarde zal opgerezen zijn. Df wel, die kaliumverbinding komt in eene binnenzee terecht; in den K >p der eeuwen vult zich die zee met zooveel zoutdeelen, dat deze er niet meer in opgeiost kunnen blijven maar uitkristalliseeren. Wij vinden dan boven dikke lagen keukenzout eene kaliumverbinding , bijvoorbeeld het carnailiet/afgezet, waarin het kaliumdeeltje met magnesium en chloor eene innige verbinding vormt. Een calciumdeeltje is weggelegd in eene bazaltzuil, gebonden aan zuur- 8tof » silicium en andere metalen tot een vast kaiksiiicaat Maar in eene spleet van het gesteente dringt van boven het regenwater door, beladen met koolzuur en een alkali. In den loop der jaren wordt het calciumsi- licaat ontleedy het cakiamozyde aan het koolzuar gebonden^ en in de holte letten zich allengs de prachtige knstallen van kalkspath af. Of wel: de nieuwe calciamverbinding wordt naar zee gevoerd en opgenomen in het 62 J. M. ?AN BEMHELEN liohaam van een of ander weekdier, van een dier kleine organismeD, dia aleobts uit levend protoplaama bestaan. Het neemt deel aan de Bcbeikmi* dige itofwisseling in het dier, en wordt in de huid van het weekdier, ab uitwendig geraamte of aan de oppervlakte der protopUsma-mam waer afgeacheiden. Het vormt du8 de schelp, of het kalkpantsertje* Na den dood van het organische weeen beainkt dit op den bodem der aee. Mii* lioetaen en billioenen dier achelpen of dier kalkpantaen vormen eene hiag kalksteen. Het calciumdeeltje blijft in dien toeatand misachien eeuwea lang, om later bij veranderde omstandigheden weer in een nieuwen kring- loop te worden opgenomen. WelUcht weder opgebst door koohsuur komt het met een kieselsuur-oplossing in aanraking, en wordt er calciumsilicaat gevormd soodat opnieuw een vast gesteente ontstaat; of wel het wordt door eene magnesia-verbinding in dolomit veranderd; of het komt met kopersulphaat in eene rotssleuf in aanraking y waardoor de prachtige groene malachiet ontstaat nevens het glasheldere gips. Door de grondstoffen op hunne voortdurende wandeling aan de opper- vhikte der aarde aldus te volgen^ heaft men een tal van stoffelijke omzettingen eenigsains nader verklaard. Maar aelfa als men het vraag« stuk niet dieper opvat, dan nog is er ontxaglijk veei in deae riok» ting te ondersoeken. Kunnen wij bijv. de vorming van speksteen uit een veldspathgesteente ons v^klaren door de inwerking vaa een mag^ nesiumssout op het kaliumsilicaat: uit welke verbindingen het graniet ia ontstaan, blijft nog onbekend. Kunnen wij de vorming van auiker uit koolzuur en water, onder vrijwordiog van suurstof, aannemen: uit welke verbindingen de eiwitstof in de plant ontstaat, is onzeker; evensoo hoe zij^ in het liohaam tot bloedalbumine gew<»dm, in een spierdeelljft overgaat» Denken wij hierover door, dan komoi wij tot het insieht, dat wij «il weten waar de elenieaten blijven , maar dat wij niet al de opeenvolgende scheikundige verbindingen en ontledingen kenneOj die een ekment doaripopt REDEVOBRING. 63 bij eLk ▼enohijnsel van atofwisseliDg. Onze Qitkomsten bevredigen ons uiet; wij wilien bovendien de noodwendigheid dezer verscbijnselen uit de aan- wezigbeid van de verbindingen afleiden. Wij wenschen eenmaal te kunnen aanwijxen , hoe uit de grondeigenschappen van koolstof , zuarstof en water* ifa^y nit den geheelen bonw van een koolznur- en waterdeeltje , uit hunnen initialen toestand^ volgen moet, dat zij in aanraking met het protoplasma van de plantencel door het arbeldsvermogen van eene Uchttrilling nood- wendig een suikenxeeltje moeten vormen. Wij weten dat tot zoodanige ver- klaringen nooh een Archeus in de maag van Van Helmont» noch de levens» kracht van Liebig ons kunnen helpen, en dat wij de waarschuwing moeten mdachtig zijn: Wo Begriffe feUen, da steOt za rechter Zeit ein Wort sich ein. Het zijn de elementen niet, die de stofwisseling bepalen, als men bij een element aan niets anders denkt dan aan het atoomgewicht , en aan een zeker aantal der meestbekende eigenschappen. De elementen verber- gen nog veel meer dan hetgeen wij reeds hebben waargenomen. Wij knnnen daarom hanne specifieke werking niet onder eene wet brengen. Een ijzerdeeltje blijft rustig naast een zuurstofdeeltje , maar als het zuur- stofdeeltje in den loestand van ozon is, heeft er verbinding plaats. De gele phosphorus brengt in vele gevallen scheikundige werking voort, waarbij de roode phosphorus in rust blijft, en toch hebben gele en roode phosphorus hetzelfde atoomgewicht , en kunnen zij dezelfde scheikundige verbindingen vormen. Het onderscheid tusschen beide kunnen wij slechts gebrekkig aangeven. Wij zijn dus niet meer tevreden met de kennis, welke elementen in alle stofien aanwezig zijn, of welke wisseling van elementen er bij een acheikundig verschijosel heeft plaats gehad. Wij willen de wet der schei- kundige aantrekking zoeken, om daardoor te kunnen bepalen» welke stof- wisseling zal plaats hebben , als de elementen of hunne verbindingen elkan- der nabij zijn gekomen , waaruit de noodwendige opvolging der verschijn- selen moet voortvloeien. Ik bedoel met verklaring geenszins de reden waarom twee elementen elkander aantrekken , want die reden zal wel even- 64 J. M. VAN BEMHELEN min gegeven kunnen worden, ak die van de algemeene aantrekkings- of swaartekracht Daar liggen de grenzen van ons kenvermogen. Ofschoon velen zich seker niet geheel bewust zijn geweest, dat zij bij honne onderzoekingen de wetten der aantrekking naspoorden, zoo meen ik toch te mogen beweren^ dat de studie der scheikunde meer en meer in die richting is gekomen. Terwijl vroeger theoretiache beschouwingen over verwantschap of affiniteit, praediaponeerende verwantachap/ katalytiache kracht, enz. slechts eene kleine plaats in de inleiding der scheikundige handboeken innamen , om verder buiten rekening te blijven , treden thans de onderzoekingen over allotropische toestanden, isomerie, polymerie, de zoo- genaamde. constitutie of atoomaaneenschakeling der verbindingen ^ de syn- these en dissociatie op den voorgrond, en wordt de hulp der natuurkunde ingeroepen. Het is mij niet mogelijk U hier te ontwikkelen» hoe al die onderzoekin- gen slechts dienen om wetten van stofwisseling op te sporen ; maar dat onze kennis in die richting is verrijkt, moge de volgende schets IT aantoonen. Van een onvermijdelijk rustpunt onzer voorstellingen moeten wij uitgaan. Er zijn kleinste deeltjes, atomen, die wij niet kunnen waarnemen met het oog, corpora caeca. Dese hebben een zekeren omvang, eene bepaalde zwaarte, dat is een algemeen aantrekkingsvermogen volgens de bekende wet, eene bepaalde dichtbeid; zij zijn van verschillende soort. De soorten of elementen verschillen in massa, dus in gewicht; hunne overige ver- schillen kan men nog niet onder regels brengen , ofschoon men reeds met Mendelejeff en Lothar Mejer alleriei verhoudingen tusschen atoomgewicht en tusschen physische en Chemische eigenschappen begint te vermoeden, die regelmatigheid of wel periodiciteit vertoonen; De atomen verkeeren in eeuwigdurende beweging ^ eene roteerende » eene oscilleerende , eene voortgaande beweging» maar die zeer verschillend is in snelheid. Van deze atomen gaan alie scheikundige werkingen uit; sij zijn de dragers van de scheikundige aantrekkingeui evenals van de algemeene de capillaire en andere mogelijke aantrekkingen ; zij voeren alle bewegingen uit, die als zoodanig moeten beschouwd worden als de oorzaken van alle verschijnselen van stofwisseling. Zij werken op meetbare afstanden. Die REDEV0ERIN6. 65 afttandeD behooreo tot deielfde orde ak de afmetiiigen van de golflengten der lichtstralen. Dese atomen kannen elkander scheiknndig aantrekken. Ala zij op Bulke kleine afetanden van elkander gekomen zijn, oodergaan sij eene versnelling en vormen eensklaps een samengesteld atoom. Dat samenge- stelde atoom noemen wij een molecuul. Daarbij verandert de aard der beweging; de versnelling houdt op en vermeerdert de bewegingen des molecuuls; de voortgaande en slingerende kunnen ten koste der aodere bewegiogeo toeoemeo of omgekeerd , ofschooo het geheeie arbeidsvermogeo eveo groot blijfL Daardoor oemeo wij eeoe veraoderiog io temperatuur bij de ootstaoe moleculeo waar. De beide vereeoigde atomeo voereo ou huooe bewegiogeo te zameo uit , eo bezitten ten gevoige van hun veran- derden bewegingstoestaod eeo aoder attractievermogeo. Bo die verbiodiogeo kuooeo ook ootstaao tusscheo gelijksoortige atomeo. Wordeo de bewegiogeo der moleculeo zeer sterk, hetzii de roteereode, hetzij de oscilleereode , dao scheideo zich de atomeo io het molecuul en er heeft scheikuodige ootlediog plaats. Eomt eeo derde atoom er bij, bijv. eeo kaliom-atoom io de oabijheid vao eeo watermolecuul , dao kao het gebeureo dat de aaotrekkiog daarvan eene atoomwisseling te voorsohijn breogt, dat bet kalium eeo waterstof- atoom verdriogt om daaraao de vrijheid te geveo, en dus den weerstand overwiot dieo het waterstofatoom uitoefeot» zoodra het vao het zuurstof- atoom verwijderd wordt. Eveowel, ofschooo wij mogeo stelleo dat de fuoctie vao de aaotrekkiog io dit geval meer groothedeo bevat dao een coDstaote voor het kalium en voor de waterstof en de zuurstof, is ons, zooals wij boven zeiden, de wet van aantrekking nog onbekend: de vorm der functie zoowel als het aantal der veranderlijken. Al wat wij lichamen noemen zijn aggregaten van moleculen, waarin de molecnlen meer of minder aantrekking op elkander uitoefenen» dat is, tegenatand bieden om van elkander verwijderd te worden. In den gastoe- stand kennen wij den toestand dezer aggregaten van moleculen het best. Uit de waamemingen is thans zelfs de sneiheid van hunne voortgaande beweging berekend, en afgeleid dat zij nog maar weinig capillaire aantrek- king op elkander uitoefenen. 9 66 J. H. VAH BEMMBLEN WaoMor in mbo wkere raimte zuuntof aaswesig ia (de lempenitttur is O^ C. en de drak gelijk aan dien van den normalen drak dea damp* kiings) , dan mogen wij ona Tooretellen dat daarin een groot aantal saor- Btofimoleeulen io alie richtiBgeD rondvliegen met eene anelheid wan 46& metera ia de secunde. le het waterstof j daii bedraagt die snelheid «leer dan 1800 meters. Als ik hier ter phiatae in eene fleeoh keukenaout had, en daarait op de bekende wijze chloorgas vrijmaakte, dan aou een waat* nemer^ aan gindsch niteinde der laal gejriaatflt, dit ehk^oigas door den iwk bespeuren na een aeer klein gedeelte van eene secunde. De »al aou daarfoor echter geheel gaaledig, een inane, moeten zijn. Nu aij met luoht gevuld is , zai het veel knger dure». Want onophoudelijk stooten de gasmoleculen tegen elkander aan , waardoor hunne banen telkens vaa richting veranderen/al blijven sij rechtlijnig. Uit de waaraemingen heeft men met een aekeren graad van waarM^ijnlijkheid berekend, dat de ge- middelde baan, die het molecuul doorloopt voor het botst tegen een aider Bolecuul (bij bovengenoemde temperatuor en druk) ^n tienmillioeaste millimeter bedraagt, en dat elk moleeuul 6000 miUioen stooten in de •ecunde ontvangt. De moleculen kunnen niet kleiner zijn dan y\fmillioen8te ■riltimeter io diameter. In een kubiekceitimeter gas vliegen wrscheidene trillioetten vm m<^ulen in alle rioktbgen dooreen. Van der Waida berekent ze op 60 trillioenen. Al deze cijferB zijn siecbte waarschijnlijk, dat wil z^gen, aij zijn geen»* rins oDgerijmd , maar nog niet nauwkeurig , omdat de nauwkeurigheid der waarnemingen omtrent de inwendige wrijving der gassen, omtrent de capillaritett^ en omtrent de aantrekking wn metaien platen, waaruit zg fijn a%eleid, niet zeer groot ia. Wanneer nu de ald^as dwarrelende gaemoleculen , waarin de atomen voteeren en ozcilleeren , t^n andere moleculen aanatooten , die eene veel geringere znelbeid bezitten , dan veriieaen zij daardoor . aaa eneigie of arbeidsvermogen , omdat aij van het .huntte moeten mededeelett. Met andete woorden : zij koelen af. Nu kan het gebeuinn dat hvine vecmindaring in anelheid boo groot wwdt , dat zij aic^ tot eme vloeiitaf venttchten. Eene moleculaire aantrekking tieedt dan op , waardoctt de moleoaleci veel kieiner banen beschrijven, en alleen aan de oppervlakte mn en daa kuamniNitiwppen. REDEVOBHlNa. «7 Inigo hondercfen of diaieBdeii vaa triUioe&eoi kijn ili een kidiiekoeftti- meter ?k)ei8tof opgeboept. Deiikt iiMn xich met Thomson een vloeibaar of faat lichaam tor grootie van een ttrwt aoo sterk vergroot dat aijn vdd- meo geliik ia aan dat van de aarde, dan suUen de evenredig v^groote molecnlen daann een vohnnen aaanemen grooter dan een hagelkorreUje, kleiner dan een oricketbaL Worden de moieeulen door sterker af koelbg of samenpevaing vast, dan wofdt hnnne voortgaande beweging nog lang- ■uner. Zij komeo zelfii een kleinen kring niet uit, waarin zij sich blijven bewegen. Zij verplaatsen Kidi niet meer door elkander heen. In dien toertand kuimen er nieawe moleculen ontstaan ^ nit een veel grooter aantal van gelijksoortige «tomeB (^gebouwd , dan sulks in den gaatoeatand mo- geUfjk ia* Zoo seggen wij dan aog met Lucretins van de moleculea: nidhk qiues est leddita cozponbii» priniB per iiiane profmidQni. ala aij in den gadtoeetand verkeeren: atsidQO varioqad exercita motu paridiii intervallis magDis oonfolta resoltant. als zij in den toestand van vloeistof zijn : pais etiam bievibns spatiis vexantnr ab ictu* en wanneer zij in vasten toeatand verkeeren: et qoaecanqQe magis ooDdenso oGnciliaiii ezigniB intervaflis conveota retaltant impedita suis perplezis ipsa flgoris. Doch wi} kennen, althans vermoeden met groote waarachijnlijkheid, nog me«r atoombeweging, Onze waarnemingen nopen ons aan te nemen dat wanneer twee atoomoomplexen of moleculen zich in vloeistc^en of in gasvorm neveaa elkander bewegen , zij voortdurend in aanhoudende stofwia- aeling aijn , d. L vaa atomen verwisaelea. . Wij lossen bijv. eenige molecuien cUoorkatiam en iodmitrium in water op» £Ke scheikundige verbindingen zijn na hare oplosaing geea oogenbUk in ruat, maar wisaelen met eene 9* JB8 J. M. VAN BBMMBLEN lekere snelheid (die ook van de temperatuar afhangt) de chkx>r- en iodato- men nit, soodat er nevens chloorkalinm en iodnatrinm ook eene sekere hoeveelheid chloomatrinm- en iodkaliummolecnlen beataan. Aangezien er evenveel verbinding als ontleding plaats heeft» en de stofwiaseling sta^isch blijft (het zij mij geoorloofd dese uitdrukking te gebruiken), is er geeneriei uitwendige verandering waar te nemen , geen verschijnBel doet nch voor, geen energie treedt in een anderen vorm op. Dergelijke statiache stofwisseling moet overal in schijnbaar rustige stoflPen plaats hebben, maar wij zijn nog geheel onzeker over hare Bnelheid, Zij kan de snelheid bezitten van het licht , of traag voorckruipen als de zoogenaamde tand des tijds. Nu voegen wij echter eene opiossing van iodkalium bij eene oplossing van chloorkwik. De stofwisseling zal nu niet constant zijn, zij treedt dynamisch op. De chloor- en iodatomen verwisselen, en er vormen zich niets dan iodkwik- en chloorkaliummoleculen. De iodkwikmoleculen zoo* wel als de chloorkaliummoleculen komen in een anderen bewegingstoestand : de eerste scheiden zich als vaste deeltjes af onder ontwikkeling van warmte. Een verschijnsel heeft dus plaats; de som van energie of arbeidsvermogen is wel dezelfde gebleven» maar in aoderen vorm en anders verdeeld. De iodkwikmoleculen onttrekken zich betrekkelijkerwijze gesproken aan de stof- Dergelijke dynamische stofwisselingen hebben overal plaats, waar schei- kundige verschijnselen waargenomen worden. Met vele voorbeelden zouden wij kunnen aanwijzen, dat deze voorstel- ling uit de feiten afgeieid is en ze wederkeerig toelicht. Den galvanischra stroom moeten wij met Clausius verklaren door aan te nemen dat de stati- sche stofwisseling der moleculen in eene dynamische overgaat. Koper en zink staan in eene oplossing van kopersulphaat. In de oplossing verwisselen de atomen onophoudelijk in de moleculen , en elk oogenblik sijn er dus eenige atomen in vrijen toestand. AIs de koperplaat en de zinkplaat boiten de vloeistof om aaneengehecht worden, bewegen zich de vrijkomende atomen in de vloeistof in bepaalde richting, en er onttrekken zich aan de stofwisseling ter eener zijde, tegen de koperplaat aan, koperatomen, ter anderer zijde, tegen de zinkplaat aan, sulphaatatoomgroepen , die daddijk met zink zich verbinden, terwijl er warmte vrij wordt REDSYOERING. 69 Eene groote hoeveelheid aldehyde gaat door eene kleine hoeveelheid ioatzaar alleags in crotonaldehyde over. Dit verschijnsel laat zich door de gegeven beschoawingen thana nader verklaren. Als zoutzaur of chloorwa- terstof in water is opgelost , heeft er eene aanhoudende binding en schei- ding van chloorwaterstof- en watermoleculen plaats. De chloorwaterstof- watermolecalen bewegen zich door de vloeistof in alle richtingen en daar- onder sijn er eenige vrije chloorwaterstofmoleculen ; deze ontmoeten bij gelegenheid een aldehydmolecuul en de statische stofwisseling wordt hier djmamisch. Het chloorwaterstofmolecuul onltrekt waterstof en zuurstof aan twee aldehydmoleculen , en wordt weder een chloorwaterstof-watermo- lecuul, hetgeen de werking op andere aldehydmoleculen kan voortzetten; maar de overblijvende atomen der twee aldehydmoleculen verbinden zich onder warmteontwikkeling tot crotonaldehyd. Hetzelfde verschijnsel kan men met chloorzink te voorsehijn brengen , omdat chloorzink in water eene analoge statische stofwisseling ondergaat , zoodat er elk oogenblik door de atoomwisseling eenige chloorwaterstof- en zinkoxydmolecuien aanwezig zijn. En dat nu de temperatuur de werking bespoedigt is duidelijk; wordt de vloeistof warmer, dan bewegen zich de chloorwaterstofmoleculen sneller en zij hebben dus kans om in korteren tijd meer aldehydmoleculen te ontmoeten. De gisting levert ons een ander voorbeeld van toepassing. Eene oplossing van suiker en water verkeert in betrekkelijke rust, ef kan slechts statische stofwisseling in plaats hebben. Een levende schimmelcel wordt er in geworpen. Daarin heeft eene dynamische stofwisseling plaals waarbij eene ons niet nader bekende verbinding of ferment gevormd wordt, dat eene aantrekking uitoefent op de suiker- en watermoleculen, Nu ontstaat eene dynamische stofwisseling in de suikeroplossing. Er heeft door de schei- kund^e aantrekking van het ferment wisseling van atomen plaats; de verbin- ding van het ferment met eenige atomen uit het suiker- en het watermolecuul wordt echter telkens ontleed, zoodat het ferment weder in den ouden toe- stand terogkeert en de werking opnieuw gaat beginnen op andere suiker- moleealen; maar de overblijvende atoomgroepen onttrekken zich aan die atofwisseling en komen als alkohol en koolzuur in een anderen bewegings- toestand te vocNrachijn. Warmteontwikkeling wordt waargenomen. 7« J. M. VAII BEIIHELEN Wij soudoQ die beschouwing kuDDeD toepasBen op nog een menigte andere voorbeelden: den toeatand van zoutmeDgsels in opfeesing, ^^ de vroeger aoo genoemde katalytiache werkingen, ~ de BamenateUing van gasmengsels, ~ de toeatanden van meerdere of mindere disaociatia van gasvormige verbindingen bij verschillende temperatoren^ GeDoeg a| het op te merken , dat waarschijnlijk bij alle veranderingeD in de aardkoisfc, bij alle verftchijnselen van het planten- en dierenleven dergelijke overgaag^ van statische in dynamiscbe stofwisseling pkata hebben, wBarfaq door bet in betrekkelijke rust komen van de eene groep, de andrae jniit een arbeidsvermogen in aulk een vorm verkrijgt als voor de levensfanctiM onmisbaar is. Nochtans, wij kennen de wetten niet, die dien overgaog bepalen. ImmeKs aooals gea^d is, de wetten van de aantrekking der atomen moetoi geBOcht worden. Die te vinden is de kroon van het gebouw onaer tegenwoordige wetenschap; ssij zijn de grenaen, die wij op verren afstand meenoi te Onae voorstellingen over de natuur der dingen Amtm sich alaoo aan de groote Grieksche wijsgeeren aan, maar zij zijn veel rijker geworden aan infaoiid. Evenals Democritus en Epicurus de stofwisseling aockten te verUaren door onvergankelijke atomen aan te nemen , die ia allerlei richtingen aioh in de ledige ruimte bewegen en op allerlei wijze samenvioeien en aidi vermengen, stellen wij ons voor eene wereld van ongelijksoortige atomea, die met meer of minder snelheid zich draaiende, slingerenda, en voori- gpsaode bewegen, die op allerlei wijae aiju saamverbonden tot mnmgfh steMe atomen of moleculen, en wier som van arbeidsvermogen cmvergan- kelijk is. En evenais Luoretius de noodwendige opvolging der versokgil- aelen daaruit aoekt te verklaren^ dat de atomen aUe bewegingeit cn verbindingen aijn doorgegaan, en dat elk verschijnsel eeo gevolg it vaa de bew^ingen die voora%egaan aijn, deze wa de daaraan voorafgaande en aoo tot in het oneindige, leeren alle waamemingen en beiekeaiDgni ons, dat elk verschijnsel aequivalent ia aan de verschijnsekn, di» liet hebben voortgebraoht. KEDBYOERING. 71 Met ved meer inncht dan de oadea nemen wij aaoi dat elke toertand van eenig ding en elke yerandering in toestand een noodwendig gevolg ia van aUes, wat daaraan voorafgegaan en duB onverbreekbaar daarmede aamengeknoopt is , soodat er voor toeval of willekeor geen plaate is. Daarom aoeken wij des te ijveriger naar de wetten der atofwisseling, om Qeamaal beter te kuanen verklaren, waardoor: largis avidam mare flaminis undia Integrent amnes^ et solis terra vapore fota novet fetas, submissaqae gens animantam Horeat, et vivant labentes aetheris ignes^ waardoor de stroomen met rijke golven de begeerige zee voeden, waardoor de aarde — » door den straal der zon verwarmd — nieuwe geboorten voort- brengt, waardoor het geslacht der levenden zich voortplant en bloeit, waaN door de heenglijdende vonken des lichtaetbers vol zijn van levende kracht. Want beter reeds dan Lucretias weten wij , dat de zon de levenwekster 10 Cfp aarde: van verweering, van plantengroei , van dieriijk leven; dat het de levende kracht der lichtstralen is, die de stofwisseling te voor- aehijn roept» De chaos der bewegingen van de planeten is ontward door de sterren** kmidigen, sinds aij de wetten van de algemeene aantrekkiogskrach^ uit hunne waamemingea hebben afgeleid, en daarom kannen zij de rtanden der pkneten voorzeggen in de toekomst en terugvinden in het verleden. Zoo ook zal de scheikundige door voortgezet onderzoek meer en meer uit den initialen toestand van een stel atomen, die te zamen komen, voorzeggen kunnen, welke itc^wisseUng zal piaats hebben^ wrike verschijnselen zallen ^iptreden, doa wait de toestand zal zijn als de werking heeft plaats gehad. Hij aal meer en ineer alle chemiscbe verschiJMe^ leeren terugbrengen let enkde grDnde^enschappeii der atomen , e& zoo Ucht Inrengen in hetgeen ons eeo ehaoa toeaeheen, In het verscbiet mo wi} den scheikandige de viNriMng van soiker uit koolzaor en water aldue v«rklaim : ^ dat bij kan op- geven hoeveel atomen saimtof , watentol, koobtef er in de moleeuleii koobuar 72 J. M. VAIf BEMHELEN an water aanwesig zijn , — met welke snelheid en op welke wijse die atomen lich daarin bewegen en moeten bewegen om scheikandig op elkander in te werken, — hoeveei molecalen koolzaar en water moeten samenwerken, — op welke wijze de noodige bewegingen door lichttrillingen daaraan mede- gedeeld worden, — op welken afstand de molecolen van elkander moeten zijn, opdat in overeenstemming met de wetten der scheikandige aantrek- king daarait eea suikermolecuul en eenige zuurstofmolecalen ontstaan; r- hoe de bouw is van het saikermolecuul uit koolstof , waterstof en zuurstof* atomen, — welke plaats elk atoom in het molecuul inneemt, — welke bewegiagen het uitvoert, — welke energie in elken vorm het bezit^ — en welke werkingea het suikermolecuul krachtens die constitutie in het dierlijk lichaam kan uitoefenen. Hoe ver nog verwijderd van dat beloofde land, schijnt het ons niet ongerijmd te verwachten, dat wij eea draad zullen vinden in de noodwen- dige opvolging der stofwisselingen, waardoor de geschiedenis der aafde, de geschiedenis der levensverschijnselen allengs meer en meer terug wordt gevonden of in de toekomst voorspeld. De resultaten door het scheikundig onderzoek der laatste jaren verkregen geven recht tot die hoop. Immers neemt het aantal gevallen toe, dat men scheikundige werkingen kan voor* zeggen, als men op bepaalde wijze bereide atoomcomplexen te zamen brengt. Het is gelukt hoe langer hoe samengestelder atoomverbindingen op te bouwen en weder af te breken op zulk eene wijze, dat men de vorming zoowel als de ontleding vooruit kaa voorspellen, en reeds zeer vruchtbare hypothesea durft opstellen over de plaatsen die de atomen in het molecuul innemen. Ik heb getracht U in enkele trekken een indruk te geven» hoezeer de scheikuade ons licht verschaflt over de stofwisseling, eo hare beoefening ons oog opent voor de noodwendige opvolging van de verschijnselen, die wij stoSelijke omzettingen noemen. Ik meen dat de scheikunde ook uit dat oogpunt kan onderwezen worden. Dat onderwijs mag geene dorre onsamenhangende opsomming zijn van feiten, van de eigenschappen der elementen» van taUooze verbindingen , van tallooze omiettingen. Het REDEVOERING. 73 streven moet er aan ten grondslag liggen om de feiten zoo te verbinden, dat er nataurkennis , natauraanscboawing uit geboren wordt. Welke ook de omvang van dat onderwijs moge zijn , het moet ons oog openen voor de stofwisseling die in het water, in de iucht, in den bodem, in de orga- nismen alle verschijnselen voortbrengt. Op die wijse vindt het overal zijne vruchtbare toepassingen en is het de grondslag voor physiologie en geologie» voor geneeskunde, hygiene, land- bouw. Daardoor lokt het uit tot immer voortgezet onderzoek om dieper door te dringen in de natuur der dingen. De beschouwingen over elementaire atomen en atoombewegingen hebben niets te maken met metaphysische droomerijen over de uitgebreidheid der atomen, of over de continuiteit der stof. Integendeel, de scheikunde leert ons dat wij ons niet kunnen onttrekken aan het //betrekkelijke" en nooit kunnen opklimmen tot het absolute; dat wij slechts kunnen spreken van grooter of kleiner, van meer of minder dicht, van meer of minder fijn verdeeld.. Als wij aan de atomen uitgebreidheid ontzeggen, als wij ze slechts als differentiaalgrootheden , krachtsmiddelpunten , beschouwen, ais wij de wereld ons wiilen voorstellen als opgevuld met stof » zonder inane, een aether of liever nog een fijnere stof dan aether, dan doen wij niets anders dan ons zelven wijsmaken dat wij iets wezenlijks grijpen» terwijl wij eenvoudig voor ons zelven verbergen, dat wij zijn aangeland aan de grenzen van ons denkvermogen. AI kwamen wij door onze waar- nemingen tot de leer der homoiomereia van Anaxagoras : dat de elementaire atomen weder aggregaten zijn van gelijksoortige nog eenvoudiger atomen, dan zijn wij nog geene schrede gevorderd, maar moeten ook aan deze atomen uitgebreidheid en bepaalde aantrekkingskrachten toekennen. De natuuronderzoeker is tevreden met zijne betrekkelijke kennis. Wil men daarbuiten gaan , en hetgeen men niet weet aanvullen door zijne phantasie , zooals Lucretius deed, toen hij de atomen voor rond, puntig, hoekig verklaarde, dat is op zich zelf een onschuldig spel Elk , die het streven naar kennis en veredeling als zijn hoc^ste en kost* baarste goed beschouwt, zal^ dankbaar voor hetgeen hij heeft leeren aan- schouwen» er zich tevreden bij neerleggen dat hij nog veel meer niet kent, en overigens in den arbeid zijn geiuk aoeken. 10 74 J. M. VAN BEMMELEN Wetenschappelijke arbeid is^r in overvloed voor ons, heteij wij befaooreo tot de uitverkorenen , die als ieiders op onbekende wegen vooraan gaan en bergen verzetten, hetzij wij een beacheiden rol vervullen en alechts een enkel klein steentje kunnen aaodragen. Elk ondersoek, dat zich ten doel stelt eenig verschijnsel van stofwisseling beter te leeren kennen, heeft zijne waarde. Hoeveel wetenschappelijk genot is er dan niet weggelegd voor het rusteloos streven naar meer natuuraanschouwing, voorzeker de edelste en dankbaarste taak, die dit korte en moeitevolle leven ona geven kan. Edel-Groot-Achtbare Heeren Curataren dezer HaogeechooL Door 'sKonings keuze en uwe aanbeveling tot deze betrekking geroe- pen, gevoel ik al het gewicht van dit oogenblik. 6ij hebt begrepen dat de scheikundige wetenschap, die elk jaar in gewicht, omvang en beteekenis voor 't niaatschappelijk leven toeneemt, niet langer door ^n man kon onderwezen worden, en uw wensch is vervuld geworden om den arbeid onder twee hoogleeraren te verdeelen. Voorzeker is deze uwe meening bemoedigend voor mij; want gevoel ik, hoe moeilijk mijne taak is, hoe<^ veel meer zou zij mij gedrukt hebben, als ze mij alleen op de schouders ware gelegd. Doch ook nog in een ander opzicht. Het geeft mij de hoop, dat beide hoogleeraren bij U een geopend oor zuilen vinden, als zij tot U komen en uwe hulp en steun inroepen, om die uitbreiding van holp* middelen, van lokalen en van werkkracbten te verkrijgen» die de beoefe« ning der scheikundige wetenschap in dezen Ujd eischt. Voor U hier te getuigen op dit plecbtige oogenblik» dat ik met alle inspanning van krachten en naar mijn beste vermogen zal werkzaam sijn» is de natuuriijke uiting van het gevoel, dat eeo iedet <^ zulkeen oogenblik en op zulk eene plaats moet bezielen. Maar daarin te votbarden , ondanka alle bezwaren eii tekcnrtkomingen , dat ia moeilijker. Hoezeer doet het ons leed, dat mijn geachte ieermeester en vooiganger Van der Boon Mesch reed^ aoo spoedig na bct nederleggen van de be- trekking, die hij zoovele jaien vervuid heeft, door eene ernstige ziekte REDEVOERING. 75 verhinderd wordt om de rast van het emeritaat te geoieten. Ik gevoel het, dat ik in welsprekendheid hem nooit zal konnen evenaren^ die altijd de toehoorders aan zijne lippen wist te boeien. Ik betreur het met U, dat een man als Oademans geen vrijheid heeft gevonden om aan nwen en aan aller wensch gehoor te geven. Vergunt mij dit nog te zeggen: moge mijn verleden van een vijftienjarige loop- baan, eerst bij het Landbouwonderwijs, daarna bij het Middeibaar onder- wijs, U eenigen waarborg geven, dat ik in de eerste piaats mij zal wijden aan het onderwijs. Weest daarbij verzekerd van mijne overtuiging , dat het ai de inspanning mijner krachten zal vereischen om de wetenschap der scheikunde aan deze hoogeschool eenigszins naar eisch te dienen. Wilt mij uwen steun blijvend verleenen. Hooggeachte Amhtgenooten. In nwe rijen te treden » onder mannen van Europeeachen roem » mannen vergrijsd in den dienst der wetenschap of nog met jeugdige krachten werk- zaam, maar die allen reeds lauweren hebt behaald in het strijdperk der wetenschappen : dat overtreft zoozeer mijne stoutste verwachtingen , dat ik het denkbeeld nog niet kan aannemen om mij die eer waardig te rekenen , en ik alleen op de toekomst kan hopen om mij eene plaats onder U eenigszins waardig te maken. Na 22 jaren vind ik van mijne leermeesters slechts U weder, hoogge- achte Rijke, en vraag van U dezelfde welwillendheid, die ik als student van U mocht ondervinden. Gaarne herdenk ik hier, hoe ik het aan uwe voorspraak had te danken, dat ik nog als student eene eerste wetenschappelijke betrekking kreeg, het- geen mij onder de leiding bracht van den kundigen Van Kerckhoff» wiens voorlichting en vriendschap gedurende vele jaren ik hier dankbaar herdenk. Ik verheug mij U, waarde Suringar, als den vriend der studiejaren» en U» waarde Van de Sande Bakhuyzen, van deze plaats te begroetra* Dat uwe blijvende vriendschap mij steune en het mij gelukken moge de aympathie, waarmede gij mij hebt ontvangen^ niet te b^hamen. 10» 76 J. M. VAN BEHMELBN Spoedig hoop ik U als ambtgenoot te begroeten , geachte Franchim<mt. Ofschoon wij beiden voorzeker een onafhankelijken werkkring begeeren, zullen wij op onzen weg elkander gedarig ontmoeten. Moge onze samen- werking strekken tot beil der studenten en tot den bloei der acheikande aan deze hoogescbool. ■ Studenten aan deze Hoogeachool, inzonderheid in defacuUeiten der ffeneeakunde en der vnS" en natuuriunde. Acht ik het een voorrecht U onderwijs te mogen geven, weet, dat het mij veel heeft gekost mijne plaats bij het M. O. te verlaten, waarop ik gedurende zoovele jaren met genoegen heb gearbeid. Eom ik met eenig vertrouwen tot U, het is omdat de ondervinding bet mij heeft geleerd» hoe dankbaar de taak is om de scheikunde te onderwijzen. Deze wetenschap vindt algemeen willige hoorders, ijverige beoefenaars; want hare resultaten trekken een ieder, vooral jongelingen, dorstende naar kennis, wier gemoed en hoofd nog zoo ontvankelijk zijn voor dat groote en streelende genot van in de natuur der dingen door te dringen. De vrije vormen der hoogeschool maken die studie nog uitlokkender , waar geen programma den leeraar en den leerlingen een bepaalden weg voorschrijft , maar de studeerende gedurende eenige jaren zijn eigen weg kiezeu kan. JSlijn aanstaande ambtgenoot en ik hebben U niet aan te bieden het verblijf in een dier nieuwere tempels der wetenschap , zooals er in Duitsch- land verrezen zijn te Bonn, te Berlijn, te Leipzig, waar de groote zalen met tal van toesteilen en welvoorziene bibliotheken den jeugdigen beoefe- naar in elk stadium van zijne scheikundige opvoeding opnemen. Maar, hetzij gij ais aankomend geneeskundige slechts in de voorhoven wilt ver- keeren, hetzij gij tot priester der wetenschap wenacbt opgeleid en in haren dienst geheei ingewijd te worden , wij hopen dat er altaren geno^ voor U zuUen zijn, om daarop het chemische vuur te ontsteken. 6ij weet het: hij, die dezen dienst kiest, mpet zich na zijne algemeene studien een langen tijd geheei daaraan wijden^ zich opsluiten in het laboratorium en er geheele dagen doorbrengen, om zich zoover te ontwik- REDEVOERING. 77 kelen, dat hij op zijne beart aan de natuur vragen kan stellen en de beantwoording daarvan uitlokken. Maar als in Duitschland de laboratoria gevuld zijn met leergrage jongelieden, die om strijd de plaatsen bezetten, dan is er wel geen vrees, dat onder U en uwe opvolgers niet velen zulien gevonden worden, die in het onze komen arbeiden. Veeleer vrees ik of het mij mogelijk zal zijn U zooveel te geven als gij verlangt, en U die hulp en voorlichting te schenken, waarop gij aanspraak maakt. Evenwei, aan eene akademie is de student op eigen studie evenzeer aangewezen als op hulp van zijne leeraars. Wij beiden hebben pUchten. Moge awe inspanning, aoowel als de mijne, strekken tot eer der Leidsche Hoogeschool. DE VEB80HILLENDE BICHTINGEN DER CHEMIE, BLIKKEN IN HET VBBLEDEN, HET HEDEN EN DE TOEKOMST DIEB WBTENSCHAP. REDEVOERING, TER AANVAABDINQ VAN HBT BUITESNGBWOON HOOGLEBBAABSAMBT IN DE FACULTBIT DEB WIS- EN NATUUBKUNDB, AAN DE HOOQESGHOOL TE LBIDEN, xnTGBSPKOKEN DBN 2<»« MBI 1874 D*. A. R N. FRANCHIMONT. EDBL-GBOOT.AGHTBABB HEBBEN, CUBATOBEN DEB LEIDSCHE HOOGESGHOOLl WEL-EDEL^ESTBENOE HEEB, SECBETABIS YAN HET G0LLE6IE VAN CURATOBBNI HOOGGELEBBDE HEEBEN. BECTOB ' MAONinCUS EN HOOO- LEEBABEN DEZEB HOOGESCHOOL! EDEL-ACHTBABB HEEREN, AAN WIE HET BESTUUB DEZEB STAD OF DE HANDHAVING DES BECHTS IS TOEVEBTBOUWD ! WEL-EDELE ZEEB GELEEBDB HEEBEN, DOCTOBEN IN DE VER- 8CHILLENDE WETBNSCHAPPEN ! WEL-EEBWAABDE HEEBEN, GODSDIENSTLEEBAABS 1 WEL-EDELB HEEBEN, STUDENTBN AAN DBZE HOOGESCHOOLI GIJ ALLEN, DIB DEZB PLECHTIGHEID MBT UWE TEGENWOOB- DIGHBID VEBEEBTI Zeer geSerde Toehoarders ! Bijna anderhalve eeuw zijn Terloopen sedert een man, wiens naam door geLeel Europa niet alleen bekend maar ook beroemd was , aan dese hooge- school de Chemie doceerde. Die man, tot wiens nagedachtenis een stand^ beeld aan den ingang onzer stad is geplaatst, en op wien wij met trots als een sieraad oneer academie mogen terugzien, was, ik behoef het U eigenltjk niet te eeggen, de groote Boerhaave. Zoo ik den tijd, waarin hij dacht en werkte, onderwees en sohreef, vergelijken wilde met dien waarin wij nu leven , dan zoude ik U op een zoer groot onderscheid kun- nen wijzen. In dien tijd toch werd de Chemie alleen als hulpmiddel der geneeskunde beschouwd en dus ook door een der professoren bij die faculteit onderwezen; later; nadat zij als zdfstandige wetenschap erkend was, richtte men voor haar een afzonderltjken leerstoei op, en thans heeft 11 82 A. P. N. FRANCHIHONT zoowel het bestaur dezer hoogescbool ak de regeeriog van ona land te reekt ingezien dat een leerstoei voor haar niet meer voldoende is en derhalve een tweeden opgericht» tot welken ik de eer heb geroepen te zijn. 