title: Annales Academici
creator: None
text: C'est la pierre de touche et laquelle on peut et on doit juger tout système d'instruction supérieure. Favorise-t-il, développe-t-il le goût de la science? Il est bon, il faut y persévérer. Si, au contraire, l'esprit scientifique se perd, la science est desservie, hastes-vous de répondre au système, car il compromet l'avenir intellectuel du pays. Eh bien! Il est le funeste résultat du système qui a été suivi en Belgique depuis 1885. La loi de 1849 n'y a rien changé. Deux systèmes d'examen ont régi la Belgique depuis qu'elle possède des Universités. À partir de 1817 jusqu'en 1885, les facultés des Universités de l'État avaient le droit de conférer des diplômes. Depuis 1886, la collation des grades opère maintenant par concours. Le jury central qui a existé jusqu'en 1849, a été abandonné et remplacé par les juges commissaires. Dans notre opinion, la loi de 1849 n'a pas remédié au mal, au contraire, elle a produit ce que l'on appelait système de la loi de 1885. Il est impossible de rétablir le système de cette loi et il est également impossible de revenir à celle de 1885. Les motifs qui l'ont fait abroger subsistent dans toute leur force. Que reste-t-il au mieux? En revenir à l'ancien système, rendre les examens annuels à l'université de Vilain. Les résultats des deux systèmes d'examen, mis en pratique depuis 1817, sont frappants. Lorsque le Gouvernement des Pays-Bas organisa l'enseignement, tout était fidèle. Après moins de quatre ans, les établissements d'instruction supérieure qu'il avait fondés, s'étaient déjà détachés du state, le plus prospère; il y avait, comme nous l'avons dit, une vie intellectuelle qui promettait un bel avenir pour la science en Belgique. Voilà ce dans lequel le Législateur de 1886 trouva renseignement. «Depuis 1886» la reconnaissance commence et va croissant, d'année en année. Il est plus que temps de changer de système, si l'on veut relever les études et ramener l'esprit scientifique, préparer le futur intellectuel. Le moyen d'atteindre ce but, dans notre opinion, c'est de rendre les examens aux étudiants. Hace et similia multa leguntur in sententiis diversorum Ordinum Universitatum Gandavensis et Leodensia, quae relatae sunt in opere, et titulos: Em edges in structio supra dictae et demi B mihi ride d exti. Maiores fortasse leguntur in opere par M. Fierté, Mixtura legentium in Aula 1864. Jacobus Ludovicus Scheele, natus die 14 mensis Martii anno 1797, mortuus die 1 mensis Maii anno 1862 morbo dysenteriae exstitit. Officialexamen in Aula J. L. O. Schroeder scripsi under coscritoris W. Froul, Schedae impressae in Publica Aula Academiae in Viennee exaratae. Examinandus in Aula J. L. O. Schroeder in publico coeperit die 17 mensis lunii anno 1820, defendenda dissertatione de causa generationis vae in effluentia coagulata. Primum homini medicina exhibita, in pace modo mensium. Aedit ad hanc, quod menti. Haesitabant et vero resistebant Batavi, Anglicus rei peritus, et honore Bacalaurei, medicinae Professoris Universitatis, liberali mandatum exsecutus emit Museum: partem pathologica in usum Universitatis, quae Ghent floret, physiologica et ethnologica in usum Cantabrigienses. Doceat eos, qui vel consilio vel auctoritate patrum studiorum admittantur patriis medicis servare potissimum. Philippus Pinel, inquit boxesseau, est un des hommes qui ont le plus contribué à la science depuis la fin du siècle dernier. Il a fait tomber les catégories dont on chargea les valeurs. Mais, un moment plus tard, nouvel horreur, il implora la protection publique sous le prétexte plus dignes de l'obtention que ceux dont le philanthrope anglais adoucit le sort. Bien sûr, W.M. Tyndall, in sociis et alii, etiam sicut in cole, Oratio de debellando curis insalubribus maioresque sedaniae. Academia Aakensiana, 1836-1887. Ernst Gustav Herbertz, né le 20 mai 1794 et mort le 27 août 1862 de haemorrhagie cerebrale. De Fürstenberg et Jürgens, in opusculo, cui titulus: Deutsche Sprachmaulmanac voor het Jaar 1863, p. 158, seqq. Johann Obad Schröder van der Kolk, locum tenens professor ordinarius de philosophie théorique et des lettres humanistes à l'Université de Leyde, a écrit un opuscule en mémoire de Johann Gerhard Schmid, mort le 11 juin 1862. Waarom een gevoel van krankzinnigheid, ten gevolg van een oorontsteking, met een verklaring van de waanzinnige denkbeelden, door de lijderes na haar beëindiging opgegeven. (Commentaar op het ingevoerde werk, met de titel: Archeologische Bijdragen door verschillende handen.) J. LOOBOO, C. O. C. BEKENDWERKT en G. SALOMON. 1826. L p. 147. Observaties Anatomisch-pathologisch en praktisch argumenten. Fasc. I. 1836 Oratie over de Pathologie en de uitlegging van ziektes, met name de manie, en het verbeteren en beschermen van de patiënten, gepubliceerd op 2 mei Februari 1827, waarin de Medische Professionele Academici in Renbo-Travieet de officiële ambacht uitbundig huldigden. Over het verschil tussen dood en leven, levenskrachten en ziel, 1836. (Deze oratie is in 1837 in Duits en in 1857 in Zweeds vertaald.) Oratie over de verbetering van de zorgen voor manische patiënten en het voorkomen van zorgloosheid, gepubliceerd op 16 maart 1837, waarin het bestuur van de Academici opgewijd werd. (De vernacularische versie is tweemaal herdrukt onder de titel: Over de verhouding tussen zorg en leniging van de kwetsbare ziele in ons Vaderland.) Bedenkingen over de wetgeving met betrekking tot de krankzinnigen, 1839. Over choroiditis als oorzaak van glaucoma, 1841. (Dissertatie gepubliceerd in het tijdschrift: Verhandelingen van de Genootschap voor de Wetenschappen te Leiden, Deel I. In Duits vertaald en herhaald in het Ophthalmologisch Tijdschrift. (Auctoribus d. scholastibus van de kolk et viro gravissimo o. i. feith) Natuurkundige nasporingen over de meerder of minder waarschijnlijkheid, dat het menschelijk geval van een stam afkomstig zij. (Haec disputatio a. 1843 edita est in opere periodico, quod inacribitur: Waarheid en Lijkde,) Het aanwezen van veerkrachtige longvezels in sputum van phthisis als een zeker teken van het bestaan van kanker. (Commentariolum insertum operi periodico, quod inscriptur: Nederlandsch lanchee, 1845. Exstat ipsius translatio Gallica, auctore doct. Phlobm, a. 1850 edita, itemque Anglica, quae a. 1857 prodiit, auctore doct. Moobb. Over ziekten en ontaarding van de lever. (Disputatie, die wordt gevolgd door Annotationen aan de gezondheidvergaderingen van de Willemshaven Genootschap in 1846.) Memorie over de anatomie en de fysiologie van het maagdier. (Commentatie gepubliceerd in het werk, dat is genaamd: Verhandelingen van de eerste klasse van het Koninklijk Nederlandsch Instituut. Amsterdam, 1845.) Over het nut van de verschillende delen van de hersenen, en over de wijze waarop de verschillende werktuigen van grijs weefsel door het witte weefsel of mergdraad onderling verbonden en als tot eenheid gebracht worden. (Disputatie gebracht in het werk, dat is genaamd: Wetenschappelijke verzamelingen van het Willemshaven Genootschap, 1846.) Over melaars parasite in het algemeen, en in het bijzonder over scirrus, carcinoma, fungus medullaris en hematodes. (Deze disputatie, die in 1847 openbaar in reeks facta is in Annotationen van de Société Ultrajetina, herhaaldelijk herinnerd, is in 1849 in de Nederlandse taal vertaald en gebracht door F. Wahlgren.) Over het verband tussen de gevoels- en bewegingszenuwen. (Commentatie van 1847 gepubliceerd in het tijdschrift, dat heet: Bijdragen voor de Wetenschappen en Natuurwetenschappen van het Koninklijk Nederlands Instituut.) Bijdrage tot de Anatomie van de Schildkroos. (Dit stuk is te vinden in het tijdschrift: Bijdragen voor Natuurlijke Geschiedenis en Fysiologie, 1847.) Over het fijner gemaak van het zenuwgesteld, en wel bijzonder van de grijze stof. (Disputatie met lof in de Annotationen van de Société Ultrajetina ingevoegd van 1848.) Nasporingen omtrent vaatvlechten bij verschillende dier-vormen. (Dit werk, dat ook het kolom en geblok heeft, heeft als auteur de zeer bekende F. Wahlgren. Het is voor het eerst gepubliceerd in het werk, dat heet: Bijdragen tot de Dierkunde, uitgegeven door het Genootschap van Natura Historia Magistra, in 1850 in de Nederlandse taal in de Antwerpense sermo in boekvorm.) Ontleedkundige nasporingen omtrent de hersenen van de Chimpanzee. (Dit werk, dat deels anatomisch, deels fysiologisch is, kan worden gevonden in de Dissertations, die zijn genaamd: Verhandelingen van de Eerste Klasse van het Koninklijk Nederlands Instituut, 3e reeks, deel 1 van 1849.) (Observaties a. 1851 editae in Dissertatiën inscripte: Verkamde Jngenaar der Beter) Waarneming betreffende een melancholische met neiging tot zelfmoord. (Gelniit met deze observatie in het tijdschrift: Nederlandsch Lanceat 1851.) Over den invloed van sterke drank op het lichaam, 1851. De mijlpaal, hoeveel heb je al as hooligan van sterke drank in 1850 gedaan? Over den oorsprong en de vorming van longeblaasjes, (Gecommenteerd ingevoegd in het tijdschrift: Nederlandsch Lanceat 1852. In Aangeboden sermoi vertaald door de auteur. MOORB, a. 1858, De pathologie en therapie der krankzinnigheid beknopt uiteengeseteld (Tractatus insertus operi), goed inscribitur: Tijdschrift der Nederlandse Maatschappij voor Bijzondere Geografie, 1852. In Swedish lingua translatus doctoribus obsessis. Waarneming van een atrofie van het linker halfrond der hersenen met gedaantege atrofie van de rechterzijde van het lichaam. (Observatio completa fuit in Dissertationibus sabbatis laadatis: Verhandelingen der Bemte klerk van het Comité Nederlands Instituut, 8e reeks, DL 1852.) Over de zelfstandigheid der rechter, gestaafd door een beschouwing over de mens in verschillende ontwikkelingsperioden. (Disputatio edita in opere, quod inscribitur: Alium der Natuur, 1852.) Collectie: I. Ontdekking van urium calcis in de rokken der aderen bij artritis. II. Vervinden van het darmkanaal door ingeslikte kersensteentjes veroorzaakt. III. Verbleven van doorgeslikte voorwerpen in het darmkanaal zonder belangrijke nadelige gevolgen. (Alterum et tertium horum commentariolum, quae primam promulgaat sunt. 1853 in opere, quod inscribitur: Nederlandsch Laneet, a. 1859, Augustus sermone edita factur in diario, cui titulus: Bvum medicum Precedente,) Over de vorming en verspreiding van kankercellen in den omtrek van kanker, en het gewicht hiervan bij het doen van een operatie. (Disputatio a. 1853 edita in eapeius laudato: Nederlandsch Laneet.) Een merkwaardig geval van broedermoord ten gevolge van krankzinnigheid. (Casus eodem libro promulgatus a. 1853.) Waarneming van een chronische maagkramp. (Bijdrage aan observatie continueert in opere, quod inscribitur: Nederlandsch Laneet 1854.) Anatomisch-physiologisch Onderzoek over het fijne samensteizen en de werking van het roggemerg. (Hanc dissertationem, ab Academia Regia Scientiarum, quae Amstelodami floret a. 1855 promulgatam, in Swedish lingua translatus a doctoribus obsessis, et in Germania una cum Commentariis infra recensenda doctori thelis, in Anglica doet koost.) Digitale versie. (Tractaten publici iuris factus a Societate Ultrajetina in opere a. 1855 edito, quod inscriptur: Acudeeheningen op de wetenschappelijke vergaderingen.) Over ontsteking als alleen uit slagaderijk bloed voortkomende. (Disputatio a. 1858 promulgaat in opere, cui titulus: Verhalen en Mededelingen der Afdeeling Natuurwetenschappen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.) Over de structuur van longen bij de vogels. (Tractatus anno 1858 promulgatus in opere modo laudato.) Over het gemeen samenstel en de werkingen van het verlengde ruggemerk, en over de naaste oorzaak van epilepsie en haar rationele behandeling. (Hanc etiam commentationem, quam a. 1858 promulgaat Academia Regia Scientiarum, Amstelodami constituta, una cum ea, quam a. 1854 de fabrica subtiliori et functione medullae a spina dorsi nomen habentis edenda on ouraverat, ab ipso auctore denuo elaboratam, in Germanica lingua transtotis doct. THIB, in Anglicana doct. hoob.) Over de moederliefde in de natuur. (Dissertatio edita in opere, quod inseribitur: Tijdschrift voor Natuur, 1868. Bijdragen over het eigenaardig maaksel van de joder bij den olifant. (Hunc tractatum a. 1861 promulgaat Academia Regia Scientiarum supra laudata in ipsi: Tijdschrift voor Natuurkunde.) Over de allantois en hare vorming en verhinderingen in den mensch. (Commentatio ab eadem Academia in eodem opere a. 1862 promulgata.) Opus poetically. Handboek van de Pathologie en Therapie der Ziekten van de Binnenorganen door J.L.C. Schoodsdeken van het Ziekenhuis te Utrecht. Uitgegeven door Jhr. F.A. Habibk, M.D. Utrecht 1865. (Hie liber etiam in Germanica lingua translatus est.) Bidden tot God en waken tegen den vijand. Een Leerede over Nehemia 4:9, uitgesproken op Zondag, den 17 October 1830, Z^ draak. Over den oorsprong van het voorhouden van eenige vragen aan de gemeente en de voorbereiding voor het heilige Avondmaal, 1835. (Commentatio inserta operi, quod inscribetur: »Archief voor kerkelijke geschiedenis, inzonderheid van Nederland, vergeleek door N. O. KIST en H. J. BOIJHAARD, T. VI. p. 1—40.) Verhandeling ter beantwoording der vraag, vorderende: Een verzameling en verklaring der gezegden van Jezus, betreffende zijn lijden en sterven tot vergeving der zonden en zaligheid enz., met den goede eerbij bekroond door het Haagsch Genootschap ter verdediging van de Christelijke Godsdienst in 1835, 's-Gravenhage, 1837. Oratie over de germaanse Filosoof, optimist Theoloog, openbaar gehouden d. 8 Dec a. 1836, quaam Theologiae professionem in Academia Rheno-Trajectina solenni ritu afgevaardigd. Trajectum ad Rhenum, 1837. Deugdige gedachtenisviering van het vijf en twintigjarig bestaan des Nederlandse Bijbelgenootschaps in het algemeen, en van de Utrechtsche afdeeling in het bijzonder, op den 17 October 1839. Oratie over de Religie van Christus in conformerende de menselijke geesten aan haar waarheid en kracht, gehouden d. 26 mei 1840, quaam Academiae regondae manus solenni ritu aan te bieden. (Deze oratie is in Belgische taal vertaald door p. h. j. boos, S. Min. Candidaat, en toegevoegd aan het boekje, care voorzien van een index.) Leerrede, gehouden den 9 Februari 1840, na het afsterven van den Hoogleeraar J. hebbina BLZ., en Toespraak bij zijn graf. Digitized by Google De eerste Geloften-belijdenis der Nederlandsche Hervormde Kerk, 1843. (In opere, cui titulus: Kerkelijke Raadvergadering en Raadgevingen. T. IV. fasc. 2.) Dit boek bevat: Johann Heinrich von Eichhorn, dum vivebat, Theologiae Doctoris et in Academia Rheno-Trajectena Professoris Ordinarii Opera exegetica et hermeneutica. Edidit, adiectis annotationibus, operis conspectu, indicibus et praemissa praefatio a h. e. vink, 1845. Prediking in. Keurvorst van de Faal. (Tractatus insertus in diario, quod insit Evangelium Kerkbode, 1845. n*. 2%, 29.) Libri symbolici Ecclesiae Reformatae Nederlandicae, cum Praefatione, 1846. Leerrede over Gods handelwijze met vokken, die Hem niet eeren, naar Rom. I: 28, 1848. Leerrede over de medewerking des Heeren, met de prediking der Apostelen, naar Marc. XII: 20, 1849. (Unus ex sermonibus, qui inscribuntur: Leerredenen, uitgegeven in Rhevaarding van Evangelische kennis en christelijk leven, 4e Jaargang, te Arnhem.) De Kindszaak de zaak der Christelijke Gemeente. Opwekkende Rede, gehouden ter Algemeene Vergadering van het Nederlandsche Zendeling-genootschap, te Rotterdam den 16 Juli 1850 Theologiae Christianae Dogmaticae Ecclesiae Reformatae Nederlandicae Compendium, 1853. (Alterius huius libri editionis Pars prior prodiit a. 1859, Pars altera a. 1860.) Schetsen van Leerredenen over den Heidelbergschen Katechismus, naar onuitgegeven Schetsen van Prof. Hebinga, 1853. Toespraak bij het graf van mijnen hoogeschatte Ambtgenoot en Vriend dr. J. Boijaard, Hoogleeraar te Utrecht, overleden 2 Januarij 1854. Toespraak bij het graf van den Hoog-Welgeboren Heer Jan Houtenbosch, overleden 10 Januarij 1854. Oratio de vera fidei Christianae notione, nostris praesertim temporibus, memoria tenenda et in omnibus animis imprimenda, habita Traiecti ad Rhenum a. 26 m. Martii a. 1855, quum Magistratum Academicum iterum deponeret. Leerrede over het Goddelijk gewijde leven van onzen Heer in den hemel, naar Rom. XI: 10 (Hic etiam sermo continetur collectaneis supra commemoratis, Arnhemiae editis a. 1856.) Twee paragrafen uit den Introitus van Prof. Hebban, met aantekeningen verrijkt, 1857. (Edidit doct. a. Pibson in opere, cui titulus: "Tachtig voor Ondoodheid en Wilde begeerte, Eerste Jaargang, vijfde stuk.") Het Nieuwe Testament, met verhelderende en toepasselijke aanmerkingen. Eerste deel. De vier Evangelien. (Tweede vermeerderde en verbeterde uitgave 1856). Tweede deel. De Handelingen der Apostelen, de brief aan de Romeinen en de 2 brieven aan de Korintiërs, 1847. (Derde vermeerderde en verbeterde uitgaven van de Handelingen der Apostelen en den brief aan de Romeinen.) Derde deel. De brieven aan de Galaten, Efeziërs, Filippenzen, Colossenzen, Thessalonicensen, Timotheüs, Titus, Filémon en de Hebräën; de algemene Zendbrieven van Jacobus, van Petrus, van Johannes en de Zendbrief van Judas, 1847 — 1860. De hooge, alles te boven gaande waarde der liefde, naar 2 Kor. XIII. (Tractatus insertus in opuscula, quae dicuntur: Kleine Bundels van het Nederlandsche Zendelinggenootschap, nr. 87), 1859. Toespraak, gehouden den 5 December 1859, bij het graf van de Hoog-Welgeboren Jonkvrouwe Constantia Johanna Baronnesse van Linden van Lynden-Bubo, overleden 28 November 1859. Toespraak, gehouden den 19 Juni 1860 bij het graf van de Hoog-Welgeboren Jonkvrouwe Elisabeth Johanna Chabotterossa Gebhardina Maria Baronnesse van Lynden-Bubo, overleden den 14 Juni 1860. De Empirie van Jezus' Apostelen en verdere tijdgenooten met opzicht tot zijn persoon, zijne leer en daden, volgens de Evangelien. (Commentatio edita in opere, quod inscribitur: "Maandsehr voor Christenen" enz. 1860: in fasciculis nempe, die mensmaanden Maji, Juni en Juli voortkomt.) Geboort op gezag. Leerrede naar Matth. V: 22. 1861. Oorlogsdienstige beschouwing van den Watersnood, naar Ps. 93. Leerrede, gehouden 20 Januari 1861. Accedunt censurae et commentariola inserta operibus, quae inscribuntur: Oordeelde Bijbel en Bijbelse Dagboek. Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren ACTA IN SENATU A. CIOIOCCCLXII— CIOIOCCCLXIII, Rectore Magnifico GOZEWINO IANUS LONQ, Corn. Ian. Filio. Graphiario HENRICO CHRISTIANO MILLIES. Die 26 m. Martii. Rector Magnificus Jacobus ADOLPHUS CAROLUS ROVERSY a Senato Amplissimo in cathedram dactus, orationem habet de aetate nostra Capitolibus et civitatum rectoribus sapientiae magistra, et Academiae fata tum prospera tum tristia enarrans memoriam quoque celebrat trium Professorum rude donatorum, anno praecedente defunctorum, Virorum Clarissimorum Holtii, Ackersdyckii et Suermanni. Recitatis deinde a Graphiario Ordinum judiciis de commentationibus in certamine litterario acceptis, Rector Magnificus Regis nomine praemia tradit victoribus, nummum scilicet argenteum scilicet ianum Jacobum Cornelissen, in Academia Lugduno-Batava Litt. Hum. Candidato, praemia vero aurea Jacobum Ouvriel, in Academia Lugduno-Batava Medicinae Studioso, et Johannem Theodoro Mouton, in Academia Lugduno-Batava Phil. Nat. Candidato; huic autem sorte adsignatum, cum Henricus Cornelius Dibbitts, Phil. Nat. in Academia Rheno-Trajectina Candidatus, eodem honore dignatus esset. Tandem Magistratum deponens in proximum annum Rectorem Magnificum renuntiat ac salutat Virum Clarissimum GOZEWINUM IANUM LONCQ, Corn. Ian. Fil. Eccarteram decreto Graphiarii munus in hunc annum mandatum est Viro Clarissimo Henrico Christiano Millies. Assessores constituuntur: Ex Ordine Math. Vir Clar. f. a. g. Michael. // // Theol. // // H. B. Vink. // // Iur. // // I. A. Pruijn. // // Lit. // // G. G. Brill. Die 3 m. Maii. Senatus luctet obitum Viri Clarissimi Jacobum Ludolici CONRADUS SCBROEDER VAN DER KOLK, in facultate Medicina Professor, per xxvi fere annos huius Academiae ornamentis, post diuturnum morbum primo huius mensis die vita defuncti. Die 8m. Maii. Rector Magnificus omnium nomine gratias agit Viro Clarissimo Guilielmo Mauel, qui munus sibi a Curatoribus in Academia Lugduno-Batava oblatum recusavit. Die 29 Augusti. Senatus luget obitum Viri Clarissimi Henrici Egberti Vink, Theologiae Professoris, die 27 m. Augusti defuncti, qui per XXV annos huius Academiae fuit decus et ornamentum. Die 26 m. Septembris. Vir Clarissimus Guilielmus Koster, ex decreto Regii d. 4 m. Iulii a. 1862 in Ordine Medicorum Professor Ordinarius designatus, a Senatu Amplissimo in cathedram ductus munus summae curae auspicii est oratione sermone vernaculo habita de institutionis in pathologia generali ratione. Die 6 m. Novembris. Curatores cum Senatu communicant Virum omississimum d. a. Balfoort, lit. Hum. Cand., ad tempus Bibliothecae Academiae custodem esse designatum. Die 30 m. Ianuarii. Vir Clarissimus Johannes Jacobus van Oosterzee, Theologiae Doctor et Evangelii Interpres in coetu Roterodamensi, Augustissimi Regis decreto d. 18 Octobris a. 1862 Theologiae Professor Ordinarius creatus, ab Amplissimo Senatu in cathedram ductus orationem habet de scepticismo hodierno theologicis caute vitando. Digitized by Google ACTA IN SENATU. 165 Die 17 m. Februarii. Designantur quatuor viri, e quibus a Rege Augustissimo Rector eligatur in proximum annum: Ex Ordine Math. et Phys. Vir Clarissimus Carolus Hendricus Bouts Ballot. Ex Ordine Theol. Johannes Dodes. Ex Ordine Literarum Augustinus Franciscus Rin. Ex Ordine Math. et Phys. Gerardus Mulder. Designantur deinde quatuor viri, e quibus eligatur Senatus Grafius: Ex Ordine Med. Guilielmus Johannes Lonzé, Corn. Jan. fil. Ex Ordine Math. et Phys. Carolus Fransiscus Hoek. Ex Ordine Theol. Johannes Dodes. Ex Ordine Literarum Oliva Van Rees. Assessores constituuntur: Ex Ordine Med. Carolus Ph. Donders. Ex Ordine Theol. Bernardus Ter Haar. Ex Ordine Literarum Oliva Van Rees. Volgens Lit. S. Karsten, die op 17 februari 1862 in de Bibliotheek van de Rijksacademie te Amsterdam, te weten: De 21 december a.d. 1862, heeft hij significat gemaakt dat hij, uit animo pietatis, de stad zijn collectie dissertaties, toespraken, andere academische geschriften gedon heeft aan de Bibliotheek van de Rijksacademie. De digitale bibliotheek van Google geeft aan dat de tekst wordt aangegeven als 'uitgesproken'. Aan de Hogeschool te Nijmegen, op 26 september 1862, heeft W. Karsten een toespraak gehouden waarin hij de aanwezige studenten en docenten een oogopslag geeft over de historie van de geneeskunde. De edelgrooten, curatoren, secretaris van het college, hoogleraren, rector magnificus, en andere ambachtgenoten, welgekomen zeer geleerde heren lectoren aan de hogeschool, edelgrooten, aan wie het bestuur van dit gebied en van deze stad, en de handhaving van de wetten is toevertrouwd, wel-edel en zeer geleerde heren doctors in de verschillende faculteiten, wel-erwarden heren leeraars van de godsdienst, wel-edele heren studenten aan deze hogeschool, allemaal voort, die deze plechtigheid met uw tegenwoordigheid vereert. Zeer gewaardeerde hoorders! Het schijnt een algemene ontwikkelingswet in de natuur te zijn, dat niets zonder herhaalde gedaantewisseling, en zonder strijd, tot zijn bestemming kan komen. Het zij wij de vorming der planeet waarop wij wonen, het zij wij den groei en het leven van planten en dieren gadeslaan, overal bemerken wij onophoudelijke verandering, werking van nadeelige invloeden, gedaantewisseling en strijd. Die wet geldt niet minder voor het menschelijk leven, voor maatschappelijke toestanden en instituten. Hoeveel veranderingen ondergaat niet de mensch, wat al twijfelingen en welke stormen moet bij niet bekampen, eer hij tot overtuiging, tot vastheid van karakter, tot een bepaald levensplan is gekomen. Hoeveel inspanning en welke worstelingen heeft het gekost, om de maatschappij te maken tot hetgeen zij door de beschaving is geworden! Ook de wetenschap heeft haar tijdperken van ontwikkeling, en werd slechts na vele veranderingen, na veel verschil over meningen en begrippen wat zij is; en haar verdere volmaking zal wel evenzeer door omwenteling en strijd gekenmerkt worden. Het is dat plant en dier en mensch, maatschappij en wetenschap behoren is, moest noodwendig ook dat der geneeskunde zijn. Ook haar geschiedenis toont ons een opeenvolging van belangrijke veranderingen, en verplaatst ons op menig slagveld der partijen, stelsels en meningen. Gelijk echter in de geschiedenis der volken, der maatschappelijke verhoudingen, en der wetenschappen, altijd een of meerdere belangrijke beginselen het middenpunt van den strijd vormden, onder alle veranderingen telkens duidelijker te voorschijn kwamen, en hoe langer hoe meer erkend en ontwikkeld werden, zoo was het ook in de geneeskunde. Bij haar geschiedkundige ontwikkeling zien wij dat de anatomie en de natuurkunde van het menschelijk lichaam de spil vormen, waarom zich de verschillende meningen en de vaak hevige strijd vormen. Doch te gelijk zien wij dat die wetenschappen, onder alle tegenwerking, onder alle miskenning, meer en meer vooruitgaan, en telkens duidelijker haar gewichte betekenis en haar invloed doen gevoelen. Dien invloed moesten zij vooral uitoefenen op de algemene ziekte- kunde. De geschiedenis ontwikkeling der wetenschap levert ons een schier tafereel van uiteenlopende meeningen, van verschillende beginselen, en een verwarring, zoo als er naauwelijks op eenig gebied der menselijke kennis zou aan te wijzen zijn. Geen wonder ook, het geldt zulke behandeling der grondslagen der geneeskundige wetenschap; en ik vrees niet, te veel te zeggen, wanneer ik beweer, dat niets moeilijker is, dan de poging om de geneeskunde op een vasten wetenschappelijken grondslag te vestigen. Die onzekerheid moest zich vooral doen gevoelen, toen de ontdekkings en natuurwetenschappen van het menschelijk lichaam nog zeer weinig ontwikkeld waren; toen in plaats van natuurondersoek, bespiegelingen; in plaats van erkenning der onvolkomenheid en streven naar vooruitgang, het vormen van afgeronde stelsels, waarin men alles meende te weten, aan de orde van de dag waren. Lang duurde het eer men trachtte de ontleedkunde en natuurkunde van het menschelijk lichaam als de grondslagen der ziekte kunde te bezigen. Die beide wetenschappen zelf moesten daarvoor tot een graad van volkomenheid geraken, welke zij eerst in deze eeuw konden bereiken. Het waren de natuurkundige wetenschappen, welke ook hier, even als elders, hun machtigen invloed deden gevoelen. Door de hulpmiddelen welke zij verschaften, door den geest harer beoefening, welke zich ook aan de beoefenaars van andere wetenschappen mededeelde, werd een snelle ontwikkeling der weefselleer, der ziekte kundige ontleedkunde en der natuurkunde van het menschelijk lichaam, in het begin van deze eeuw, mogelijk. Een geheel veranderingspatroon van het karakter der geneeskundige studies was daarvan het gevolg. In deze geschiedkundige feiten vinden wij gewiss de verklaring van het verschijnsel, dat niet alleen in vroegere eeuwen de algemene ziektekunde een tooneel van strijd en van verwarring was; maar dat nog voor weinige jaren, omtrent de aard en de waarde van die wetenschap zulk een groot verschil van meening heerschte, hetwelk ook thans nog niet in een algemene overeenstemming is opgelost. Men ging zelfs zo ver van te vragen of er tegenwoordig wel een algemene ziektekunde bestond, of de nieuwere ontdekkingen in de ontleed- en natuurkunde iets meer gedaan hadden dan afbreken, dan verwoesten van hetgeen toch een zekere waarde had, en door niets beters vervangen werd? Die twijfelingen en vragen waren het noodzakelijk gevolg van het overgangstijdperk dat de algemene ziektekunde, nog kort geleden, doorleefde; en thans zal wel meer en meer de overtuiging algemeen worden, dat het verval van die wetenschap slechts schijnbaar was; dat, integendeel, de gedaanteverwisseling welke zij door den vooruitgang der anatomie en physiologie onderging, tot hogere ontwikkeling moet leiden, ja wellicht, haar eerste het ware beginsel, den werkelijke grondslag verschaft heeft. Dat wenschte ik aan te tonen in de redevoering, waarmee ik in dit uur van de betrekkingen van Hoogleeraar aan de Utrechtsche Hoogeschool zal aanvaarden. Het onderwerp was mij te meer welkom, omdat het op middelweg het hoge gewicht der ontleedkundige studie voor de geneeskunde in het helderste licht kan stellen. Verleent mij dan uw welwillende aandacht, wanneer ik tot u spreek over den aard van het onderwijs in de algemene ziektekunde. Toen ik zo-even beweerde, dat er bijna geen gebied van menschelijke kennis zou aan te wijzen zijn, waarop meer verwarring en verschil van meening geheerst heeft, dan op dat der algemene ziektekunde, overdreef ik niet. Een enkele blik in de geschiedenis der geneeskunde toont het ons, dat er bij het behandelen der ziektekunde plaats was voor beperkte stelsels en voor onbegrensde bespiegelingen; voor teleologische verklaringen, en voor materialistische beschouwingen. Hier vinden wij droge overzichten van ziekten, in een bepaald stelsel gerangschikt, daar ontmoeten wij wijdlopige redeneringen over de betekenis der geneeskunde, en het begrip van ziekte en gezondheid, beschouwingen over de mogelijkheid van het ziekworden, en overzichten van de geschiedenis der geneeskunde en den invloed der wijsgeerige stelsels. Aan de ene zijde wil men grondige ontleed- en natuurkundige studie, en kennis van de weefselveranderingen in het zieke lichaam; aan de andere zijde keurt men dat streven minder goed, en ziet voor de aanstaande geneeskundige vooral heil in de kennis van de mensch als maatschappelijk, zedelijk en godsdienstig wezen. Waar ligt, onder zoveel verschillende meeningen, de waarheid? Wij willen trachten G.H. ons een duidelijk denkbeeld te vormen van de betekenis der algemene ziektekunde, om zodoende een overtuiging te verkrijgen, om het welke men in onze dagen bij hare beoefening volgen moet. Uit haar aard behoort de algemene ziektekunde onder het zo genoemde voorbereidende onderwijs. Ik zal wel niet behoeven te betoogen dat van de voorbereidende studie zeer veel afhangt voor de latere vruchtbare beoefening van die wetenschap, welke meer bepaald het doel van de studerende is. Slechts op een goeden grondslag kan een degelijk gebouw rusten. Die stelling geldt zoowel in den letterlijken, als in den overdrachtelijke zin. Vergeefs zou het zijn terstond met de beoefening van bijzondere ziektekunde en geneesleer een aanvang te maken, zonder vooraf ontleed- en natuurkunde, en geneesmiddelenleer bestudeerd te hebben, zonder — voegen wij er met het oog op ons onderwerp bij — zonder genoegzame kennis van algemene ziektekunde te hebben verkregen. Voor bereidende studies voor de geneeskunde, moet men daarom niet geloven dat ik het begrip van voorbereidende studies zo eng opvat, dat men van iedereen, die een zekere hoeveelheid anatomisch-fysiologische, en algemeen-pathologische kennis verworven had, door enige tijd studie aan het ziekenbed, een degelijk geneeskundige zou kunnen maken. Het is er ver van af. Wil men wetenschappelijke geneeskundigen vormen, dan behooren onderwijs en opvoeding van de eerste jeugd zo ruim en grondig mogelijk te zijn geweest. Dan moeten letterkundige en natuurkundige studie voorafgaan zijn, nog eer men het voorportaal der eigenlijke geneeskundige studie binnentreedt. De tijd noch de gelegenheid zijn er nu voor geschikt om aan te tonen, dat meer nog dan voor andere wetenschappen, de brede, algemene ontwikkeling der beoefenaars voor de geneeskunde een vereiste is, omdat zij, nog meer misschien dan andere wetenschappen, aan vooruitgang behoefte heeft. Immers slechts door grondige algemene wetenschappelijke studies kunnen de mannen gevormd worden, wier bemoeingen met een bijzondere wetenschap, deze een schrede voorwaarts doen gaan. Zonder dat men de noodzakelijkheid hiervan inziet, en door onbekrompen ondersteuning van alle takken van onderwijs, en niet het minst van het universitaire, het aangenomen beginsel toepast, is er geen wetenschappelijk leven, geen vooruitgang. Men mag dan, volgens bekrompen utiliteits-beschouwingen, beweren dat men, ook zonder die ruime wetenschappelijke ontwikkeling, bruikbare praktici kan vormen, dat de maatschappelijke werkkring van de geneesheer nog slechts in geringe mate met de wetenschappelijke studies in verband staat — men dooft op die wijze het leven der geneeskundige wetenschap uit, en van verdere ontwikkeling kan geen sprake meer zijn. Doch wat zal ik voortgaan met het betoogen van de noodzakelijkheid der ruime wetenschappelijke ontwikkeling van den geneeskundige? Ging er niet onlangs een stem op uit den Senaat dezer Hoogeschool, welke met klemmende en welsprekende woorden zulk een betoog aan 'slands vertegenwoordiging richtte, toen het hem toescheen, dat een ontworpen geneeskundige wet het beginsel der wetenschappelijke ontwikkeling niet genoegzaam in acht genomen, en vooral door mindere waardering van bet universitaire onderwijs, miskend had? Ik behoef dus niet te zeggen, dat ik het begrip van voorbereidende studien voor de geneeskunde zeer ruim opvat. Maar ook bij de eigenlijke geneeskundige studien moet men scheiden tusschen de voorbereidende, in engeren zin, en de praktisch-clinische, waar het einddoel valt het streven zijn. Tot die voorbereidende studien behoort ook de algemene ziektekunde, en wij zullen thans nagaan hoe zij ontstond, en zich ontwikkelde tot hetgeen zij tegenwoordig is. Wanneer wij tot de oudste tijden opklimmen, vinden wij zelfs haar naam nog niet vermeden. Bij Hippocrates en zijne volgelingen is de geneeskunde nog geen wetenschappelijk geheel, maar een opsomming van waarnemingen en opmerkingen omtrent den gezonden en zieken toestand van het menschelijk lichaam, een verzameling van aphoristische en dogmatische uitspraken omtrent toevallig gevonden geneesmiddelen voor bepaalde ziekteverschijnselen. Dat daarin veel juiste, scherpzinnige denkbeelden worden aangetroffen, dat vele feiten werden ontdekt, welke zonder ontledings- en natuurkundige kennis, door waarningen en redenering kunnen gevonden worden, vindt zijn verklaring gereedelijk in het grote talent van observatie en in de juiste naturopvatting der Grieken, in den tijd toen hun land de bakermat der kunsten, en de bloeiplaats der wijsbegeerte was. Maar van een leerstellige ziektekunde, kon, om het te begrijpen, redenen nog geen sprake zijn, en wij treffen opmerkingen aan over ziektemakende invloeden, over slijm, gele en zwarte gal, vermengd met waarnemingen over hersenschudding, over den invloed der jaargetijden, over het nimmer voorkomen van vrouwen, welke even goed de linker als den rechter arm kunnen gebroken, enz. Zoo uitmuntend dus dikwijks de bijzondere opmerkingen, zoo scherpzinnig de afzonderlijke stellingen zijn, zoo gebrekkig is nog de rangschikking, en het beredeneerde overzicht. Ook de volgelingen van Hippocrates kwamen niet veel verder, verrijkte den schat van waarheden, en leverden ze in dogmatische vorm aan hunne navolgers over. Langzamerhand ontstond er echter een neiging tot het vormen van bepaalde stelsels, vooral door de nog zoo nauwe vereeniging tusschen de geneeskunde en de bespiegelende wijsbegeerte. Boodat men weldra van idealistische, Platonische, en van realistische Aristotelische geneeskundigen kon spreken. Reeds begint later, vooral door den invloed der Alexandrijnse school, de verdeeling tusschen de empirici en de dogmatici; maar een zelfstandig karakter kan men de geneeskunde voor Galenus en Galenus naauwelijks toekennen. Even als andere wetenschappen, werd ook de geneeskunde in de eerste eeuwen van het Romeinse keizerrijk encyclopaedisch bewerkt. Het was Galenus, die deze taak op zich nam, waartoe hij door zijn uitgebreide historische en wijsgerige kennis, en door zijn helder oordeel uitnemend geschikt was. Hij verzamelde alle waarheden, welke op het gebied der geneeskunde bekend waren, voegde ze tot een ordelijk geheel bijeen, en leverde een zelfstandige geneeskundige encyclopaïe. Daarbij zien wij, dat de algemene ziektekunde zich als een noodzakelijk bestanddeel der geneeskundige wetenschap terstond ontwikkelt, wanneer zij rijp is geworden tot een zelfstandige bewerking. De schriften van Galenus toch worden geopend met een korte geschiedenis der geneeskunde, en een overzicht van de grondstellingen, van de algemene waarheden der ziekteleer, in korte en dogmatische vorm, en terstond gevolgd door de diaetetiek, en de behandeling der bijzondere ziekten. Eveneens levert galerus, ruim een eeuw later, niet alleen zelfs niet hoofdzakelijk, beschrijvingen van bijzondere ziekten. Wij vinden die verspreid door zijn overige werken. Maar des te meer is het zijn streven een vasten grondslag voor de wetenschappelijke behandeling en ontwikkeling der geneeskunde te vinden. De verwarring, welke hij rondom zich zag, de strijd tussen Hippocrates, dogmatici, en empirici, en welke par- Digitized by Google 176 W. KOSTER dringt hem tot zoeken naar eenheid en overeenstemming, en hij schrijft een algemene ziektekunde, een grondvesting der geneeskunde op ontleed- en natuurkundige kennis en op waarneming, door wijsgeerige beschouwingen tot een geheel gevormd. Het is bekend dat de ontleedkunde veel aan Galenus te danken heeft, al kon hij slechts lijken van dieren onderzoeken. Zijne waarnemingen over het zenuwstelsel, zijn beschrijving van het hart, zijn proeven omtrent de gevolgen der doorsnijding van het ruggemerg, waren onbetwelijke aanwinsten in de tijd, toen de kennis van het menselijke lichaam nog zoo groot gebrek had. Maar het laatste was ook de reden, dat zijn poging om een beredeneerde ziektekunde te leveren, slechts tot een gebrekkige uitkomst kon leiden. Het inzicht in de samenstelling en de verrigtingen van het menselijke lichaam was booted onvoldoende. Voegt daarbij de zucht van Galenus tot spitsvondige redeneringen, tot het vormen van een afgesloten geheel, en men kan zich voorstellen, hoe zijn pathologie — op zooo gelukkige grondslag begonnen — toch een empirisch-philosophisch en dogmatisch stelsel werd, in plaats van een inleiding tot het bestuderen van de ziekelijke veranderingen des lichaams. De invloed van voorafgevormde begrippen is ook bij hem niet te miskennen, hoezeer hij zelfstandig te werk gaat, en zich van traditie en vroegere dogma's losmaakt wil. Zo doet hij proeven omtrent de gevolgen der doorsnijding van het ruggemerk, maar durft den schedel niet openen, om ook proeven omtrent de verrigtingen der hersen deelen te doen, uit vrees voor het ontwijken der veronderstelde levensgeesten, welke in die schedel huisvesten zouden — een beschouwing, welke trouwens, in beeldspraakigen zin opgevat, waarbij genoeg beklad is. Op die wijze was er, in de tweede eeuw na Chr., een dogmatistische ziektelijker en een encyclopedie der geneeskundige wetenschappen ontstaan, zoo volledig en volkomen als het in die tijd mogelijk was. Na Galenus ontwikkelde de geneeskunde zich slechts weinig. Zijn leer, zijn uitspraken werden enige eeuwen lang, als orakelspraak beschouwd. Slechts enkelen waagden het nu en dan, andere inziens kenbaar te maken, en uitbreiding van ontleed- en natuurkundige kennis, en toepassing van kritiek, als wenselijk voor te stellen. Maar hunne stemmen worden in de ingewikkelde prediking der traditie en dogmatiek niet gehoord. De enkeling vermag niets tegen de menigte; en bij die menigte is geen wetenschappelijk leven, geen zelfstandig denken, geen vooruitgang. De grote sociale en politieke gebeurtenissen, de ondermijnende en uiteindelijk de val van het Westersch-Romeinse rijk, en de volksverhuizingen schijnen den vooruitgang van kunsten en wetenschappen te belemmeren. Later liet de duisternis der middeneeuwen het doordringen van het licht der wetenschappelijke ontwikkeling. De geneeskundigen zijn of domme routiniers of slaafsche aanhangers van traditie. In Arabië, het land waar toen ten tijde sommige kunsten en wetenschappen bloeiden, waar sterrekunde en plantenkunde en bouwkunst beoefend werden, belemmerden de afkeer van lijken, het despotisme, en de daarvan afhankelijke onmogelijkheid van het grootste deel des volks om zelfstandig te denken, de ontwikkeling der geneeskunde. Ook daar vinden wij slechts slaafsche navolging van overleveringen der Griekse geneeskunde, en van het Galenisme, en een ongehoorde barbaarschheid en ruwheid in de uitoefening der genees- en heelkunde. Werkelijk ontmoeten wij in het tijdvak van Galenus tot aan de grote hervorming in de zeventiende eeuw door de ontdekkingen op anatomisch-physiologisch gebied, naauwelijks enige teekenen van vooruitgang, noch in de ziekteleer, noch in de kennis en behandeling van bijzondere ziektegevallen. Enkele lichtstralen flikkerten nu en dan, maar hun glans werd weldra verdoofd. In Frankrijk bloeit de school van Montpellier, en in het begin der 14de eeuw staat Guilhelmus Bows als hervormer der geneeskunde bestemd. Hij muteut uit door geschiedkundige kennis, door rijke ervaring, door afkeer van het blinde autoriteitsgeloof zijner tijdgenoten. Qui Mirror — zegt hij — quod ita se sequuntur sicut grues. Unus non dixit nisi quod alter. Nescio si propter timorem aut amorem. Dimittantur tales amicitiae et timores, quoniam amicus est Socrates vel Plato, sed magis amica veritas. De ruime beoefening van anatomie en physiologie schijnt hem voor den vooruitgang der geneeskunde hoogst wenschelijk. Aan de school van Hippokrates worden die wetenschappen beoefend. Maar hoe? Het geldt bijv. de vraag, welke reeds door Galenus behandeld was, of gevoel en beweging door dezelfde of verschillende zenuwen geleid worden. Doch men wil niets beslist, want difficultas est materia; quare meliora ea ob dubia. Zo moeilijk achten het mag stuk dat Hippocrates in 1820 door het prikkelen van de wijdste der ruggemuskels bij een konijn beantwoordde. In Arabië schijnt de geneeskundige wetenschap een bevorderaar in Rhazes te zullen vinden. Men mag vermoeden dat hij lichamen van dieren onderzocht heeft, Hij kent bijv. zelf de nervus trochlearis; maar den toestand der ontleedkundige kennis kan men beoordelen uit zijn raadgeschrijving, die aan het opereren van de traanfistel niet te kwetsen. Wat was de aanleiding tot zulk een treurigen stilstand, en slaafse navolging van vroegere geleerden? Op welken magtigen invloed wachtte de geneeskunde, om zich van de boeien der overlevering en van het autoriteits-geloof te ontdoen? O. H. het is gemakkelijk uit de geschiedenis aan te tonen, dat voornamelijk het gebrek aan ontleed- en natuurkundige studies de ontwikkeling der geneeskunde belemmerde; en wij zien dan ook reeds in de zestiende eeuw, toen bij de algemene hervorming der wetenschappen, een nieuwe dageraad voor de studie der ontleedkunde aanbrak, tegelijk het morgenrood schemeren van den vooruitgang der ziektenkunde. In Frankrijk beoefenen Anatomie en pathologie (Jacques du Bois) als leerling van dezen, Anatomie, de ontleedkunde. De laatste, wiens naam geen geneeskundige, geen anatomie in het bijzonder, zonder eerbied uitspreekt, arbeidt later in verschillende betrekkingen in vele steden van Europa: Brussel, Parijs, Fadua, Madrid, Nymegen, enz. aan de verbetering van de anatomie. Geen gevaren worden door hem ontsnapt; eer, aanzien, persoonlijke veiligheid, of het zijn op om lijken te kunnen onderzoeken. De hevigste aanvallen van zijn tijdgenoten, zelfs van zijn vroegere leermeesters kunnen hem niet terughouden, met het uitgeven van zijn groot anatomisch werk voort te gaan. Als Anatomus in plaats van Anatomus, durft hij het waagt de dogmata van Galenus om te werpen, en nieuwe denkbeelden over de samenstelling en de vervorming van vele lichaamsdeelen bekend te maken, toch gaat hij met overtuiging en volharding voort; en de nakomelingen richtten hem standbeelden op, en omringden met de lauwerkrans van de wetenschappelijke-held. In Italië vindt zich ook in die tijd de anatomie uitmantende beoefenaar Gabriele Falloppia, en in Duitsland Bartolomeo Eustachi. Het begin van de achttiende eeuw hing bovenaan een nieuw tijdperk voor de natuurwetenschappen van de mens. Het kan niet anders of de belangrijke vooruitgang van de anatomische kennis moet ook de valse voorstellingen omtrent de vervormingen van het lichaam opheffen. Wel zal eerst in de volgende eeuw een haveloos gebaar worden, om met koenen moed de zonderlinge leer der bloedbeweging en bloedzuivering van galblaas te verjagen, en er een volledige en juiste beschrijving van den bloedsomloop door het hart, de slagaders en de aderen voor in de plaats te stellen; maar — gelijk meestal het geval is met belangrijke ontdekkingen — ook hier kon de blik van de historicus slechts zoo ver reiken, omdat hij stond op de schouders zijner voorgangers. Reeds in de zestiende eeuw waren de grondslagen voor de juiste kennis van den bloedsomloop gelegd, en wij behoeven slechts de namen van fabritius, michael serratus en baldus columbus en cesalpino te noemen, om dit aan te toonen. Terwijl de anatomie en physiologie reeds in de zestiende eeuw zulke belangrijke vorderingen maken, is ook de invloed der nieuwe ontdekkingen en meeningen op de ziektekunde niet te miskennen. Tot nu kan hij nog niet zijn, want wij staan pas bij het begin van den nieuwen weg, welken de geneeskunde zal bewandelen, en waarop zij nog zoveel moeilijkheden zal te overwinnen hebben. In Frankrijk echter doet zich in de leerstellingen en geschriften van jan ernst (1497 — 1558) reeds duidelijk die invloed gevoelen. 