title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: De wetgeving is voorzeker de hoofdbron van het positieve recht, eens volgens dat tot een eigen trap van ontwikkeling is gekomen. Haar kennis is daar ook een noodzakelijk en voornaam bestanddeel, de bevordering van die kennis eene met grond verwachte vrucht van de wetenschap des recht. Maar de kennis der wetten — het is den Romeinschen regtsgeleerde dikwijls nagezegd — de kennis der wetten bestaat niet hierin, dat men alleen hare woorden, maar daarin dat men zich hare zin en hare wezenlijke kracht heeft eigen gemaakt. En de regtswetenschap ziet hier al aanstonds een uitgebreid veld ter bewerking voor zich, dat zich uitstrekt over den geheelen omvang der wetgeving. Haar eigen werkzaamheid ten aanzien van die aandachtsobjecten is wel eens beperkt tot zulke bepalingen, die op zichzelf niet volkomen duidelijk, om twijfel over de ware bedoeling des wetgevers laten. Wil men daarmede te kennen geven, dat, waarde wet duidelijk is, geen beoordeeling van hare meerder of mindere gepastheid iets afdoet aan de verbindende kracht, die zij als wet bezit, — of wil men dat door geen enkele redenering van de ondubbelzinnig uitgedrukte bedoeling des wetgevers mag worden afgeweken, dan kan dit gereedelijk worden toegestemd; maar dan wordt daardoor in geenen deele bewezen, dat de regtswetenschap zich ten aanzien dier duidelijke uitspraken der wet tot eene gehenzelf lijdelijke opnemming kan bepalen. Trotse twens, wat is een volkomen duidelijke wetsbepaling. Om de een dubbekinnig voorhoor, bestaat bij de ander geen de minste twijfel; wat voor eenenen klaar en zeker is, is in het oog van dezen niet zonder twijfel; en wat is zichzelf voor genen verschillende opvatting vatbaar schijnt, wordt wel eens misverstaan ten gevolge - of verkeerd voorgebracht ter wille van een geliefde meening. Wat is duidelijker, zou men aeggen, dan de bepaling van de Grondwet, die, nadat Nederland de klanten van een vicemde overheersching had afgeworpen, met zoovele woorden voorzegt dat er zou worden ingevoerd een algemeen wetboek van burgerlijk recht. Sinds echter de voorliefde voor de Franse code, die zooveel bijdroeg tot de afkeuring van het door Compier en anderen opgezette ontwerp, zelfs in 's landsfl Vergaderzaal de leer verkondigen, dat het niet de bedoeling was geweest, de afschaffing van de bestaande en de invoering van een nieuwe wetgeving te bevelen, maar enkel eenheid en eenvormigheid van recht voor geheel het koninkrijk te waarborgen. Die bewering werd door Compier met kracht wederlegd; hij wees aan, hoe de op zichzelf onbetwiste wetten in volkomen overeenstemming waren met de onmiskenbare bedoelingen en steeds in die bepaalde zin waren opgevat; maar de wederlegging zelf, en de aanleiding, die haar noodig maakte, doen ons zien, hoe de wetenschap des rechtens ten aanzicht van alle bepalingen der wetgeving werkzaam moet zijn en ze in zodoende verweiden, die op zichzelf duidelijk zijn, met de beschouwing van hun ondubbelzinnige betekenis, de andere na vooraf door een nauwgezet onderzoek om te weten wat haar wezenlijke bedoeling is, tot zekerheid te zijn gekomen. Al is het edict des praetors zoo duidelijk als het kan zijn, zoo sprak reeds Ulpianus, toch mag zijn verkondiging niet verwaarloosd worden. De terminologie der wetgeving is alzoo een eerste werkzaamheid, die de wetenschap ten aanzien te verrichten heeft. Daarin is ook de indeling begrepen, die meer bijzonder den zin der bedoelingen in het licht moet stellen, welke omtrent de eigenlijke bedoeling een twijfel overkomt. De wet geeft de gewenste wil van den wetgever. Die wil kan op zichzelf de ingezetenen niet verbinden; hij kan dit allen overtuigen, als hij is uitgezet en kenbaar gemaakt in de wet. Maar dan heeft deze ook die verbindende kracht, omdat de wetgever in haar zijne wil heeft uitgesproken. De woorden der wet zijn het middel waardoor, de vorm waarin die wil bekend is gemaakt. Doch niet altijd drukkend zijn die woorden bepaald en duidelijk uit. In het onvolkomen, dat elk menselijk werk aankleeft, en waarvan ook de uiting onzer gedachten niet vrij is, deelt ook de wet, naar den inhoud niet alleen, maar ook naar den vorm, het kleed waarin de zaak aan ons meer of minder is ingewikkeld. Die inwinding heeft een uitlegging noodig, waardoor datgene, waarop het eigenlijk aankomt, aan het licht wordt gebracht. Nog deze plicht, noch de tijd mij hier vergund, veroorlooft mij een beschouwing te treden van de wijze, waarop die uitlegging behoort te gescheiden, en van de regelen, die daarbij in acht genomen moeten worden. Ik mag slechts op het beginsel wijzen, waarvan zij moet uitgaan, en op hetgeen daaruit onmiddellijk voortvloeit. De wet is de uitgedrukte wil van den wetgever. Die wil is niets, zo hij niet in woorden is uitgedrukt; maar ook de wetten hebben geen gezag, dan als uitdrukking van die wil. Men mag daarom aan een bepaling van de wet geen zin hechten, die in bepaalde strijd is met haar woorden, al kan men ook op goede, maar niet aan de wet zelve ontleende gronden aannemen, dat die zin overeenstemt met wat de wetgever werkelijk heeft gewild. Maar men mag evenmin zich aan de woorden van de wet binden, zonder op de bedoeling van de wetgever te letten en ze overeenkomstig die bedoeling op te vatten, voorzover de woorden, al is het ook niet naar het algemeen, maar naar een hem bijzonder eigen gebruik, zodanige opvatting meer of minder bepaald mede brengen, of dan veroorloven. Beide uitersten, waarop ik wees, zijn inderdaad bepaalde richtingen, waarin verdienstelijke rechtsgeleerden zich bewegen. De ware weg leidt tusschen die beiden door; en op die weg moet de uitlegger van de wet door een hem eigen tact geleid worden, en bewaard tegen afwaling ter rechter of ter linkerzijde. Want ook die weg leidt niet tot het doel langs een enkel vast aangewezen spoor, dat men niet zou kunnen verlaten, althans zonder opzettelijk te willen. In het algemeen is immers de erkenning van een beginsel geen zekere waarborg voor een altijd juiste toepassing. Vergunt mij, hier bij op te merken, dat een bepaalde uitlegging naar die toepassing, de uitlegger zelf naar het beginsel moet beoordeeld worden, waardoor hij wordt geleid. De uitlegging kan meer of minder volgens en scherpzinnig zijn, maar het is geen verdienste voor haar, gezocht te zijn. Wel mag zij de strekking eener wetsbepaling uitbreiden, waar de woorden die te veel schijnen te beperken, of haar binnen enger grenzen besluiten, dan de woorden schijnen aan te wijzen. In zover kan zij tevens terechtwijzing zijn zonder daarom haar karakter als uitlegging te verliezen. Zij wijzigt ook dan den wetgevenden wil, des vorm, waarin zij is bevat. De wetenschap kan ook buiten de wet zelf middelen vinden tot vaststelling van den ware zin harer bepalingen; maar die middelen hebben geen waarde, zoo ze niet werkelijk leiden tot dat doel. De wetenschap mag de uitlegging niet bezigen, om het bestaande te wijzigen en iets anders te stellen in de plaats van hetgeen de wet bepaalt; zij mag zich van deze niet losmaken; zij moet haar doen kennen en verklaren. Eene andere werkzaamheid bestaat voor haar daarin, dat zij de wetgeving aanwrijft. Zij doet dit in verschillende opzichten. Ypereest heeft de wetgever zelf, wijlens en wetens, veel aan haar over- gelaten, omdat hij oordeelde, dat het door haar moest worden behandeld en tot klaarheid gebracht, maar geen onderwerp behoorde uit te maken van wettelijke bepalingen. Bij de samenstelling van het Ontwerp van 1820 had men zich meerder voordeel van het wetboek zelf ten doelgesteld; men wilde de resultaten der jurisprudentie daarin opnemen, om hierdoor een vaste toepassing der wet te bevorderen en telkens herhaalde strijd over dezelfde vragen te voorkomen. Maar de krachtige tegenstand, dien dat Ontwerp ondervond, verenigde zich vooral in die een, dat het te leerstellig, te wetenschappelijk was, dat er een wetboek, niet een leer- boek moest worden gemaakt. Ook de manmoedige verdediging van Kompier kon die tegenstand niet overwinnen. Een belangrijke omwerking, die het werk nader bracht aan het Fransche voorbeeld, door velen zo hoog gewaardeerd, deed menige bepaling vallen, die op zichzelf niet werd afgekeurd, maar, naar men meende, in een wetboek geen plaats mocht vinden. Maar nu is dan ook aan de wetenschap des te ruimer veld ter behandeling overgelaten; nu moet zij dan ook des te noodzakelijker de wetgeving terzijde staan; nu moet, hetgeen deze onbepaald heeft gelaten, omdat het gerekend werd tot het eigen gebied van gen te behooren, zijne bepaling erlangen door die wetenschap. Zij moet daardoor de wetgeving aanvullen; die in het algemeen zonder die bepaling en aanvulling, ook in hetgeen zelf is vastgesteld, veelal geen voldoende voorwerp van voorbereidende toepassing vatbare regeling zou behelzen. Zoo moet de wetenschap het wezen en den juiste omvang vaststellen van een in de wet slechts aangetoonden begrip; zoo moet een begijn, door de wet slechts aangeduid, in zijn ontwikkeling vinden. Maar nog in een ander opzicht behoeft de wetgeving de aanvulling. Wat men zich ook voorstelt van de volledigheid eens wetboek, hoe men haar beschouwt als een niet alleen wenschelijke maar ook noodzakelijke eigenschap daarvan, — het is niet alleen de ervaring, die het ons leert, maar ook de aard der zaak wijst het aan, dat een volstrekte volledigheid onbereikbaar is. Het is voor het menschelijk verstand niet mogelijk, alle gevallen te voorzien, die in het leven kunnen voorkomen, en voor al die gevallen regels vast te stellen, die daarop slechts behoeven te worden toegepast. En toch blijven die gevallen niet afzonderlijk, omdat ze niet in de wet zijn geregeld. Bij de voortgaande ontwikkeling der maatschappelijke samenleving, ontstaan er ook telkens nieuwe toestanden, nieuwe rechtsbetrekkingen. Op die alle manier, waar ze zich voordoen, het recht worden toegepast. De rechter mag niet weigeren te spreken, ook niet op grond van het stilzwijgen of de onvolledigheid der wet; hij moet recht spreken volgens de wet, die bestaat, al naar een die nog eerst gegeven zal worden. Maar wanneer nu evenwel de wet werkelijk onvolledig is en zwijgt, — dan moet het noodzakelijk zijn, haar een regtsregei gevonden worden; doch waar dien te zoeken? Men kan wel in waar, bij de invoering een nieuwe wetgeving, ten aanzien van hetgeen door haar niet is geregeld, de vroegere in stand doen behouden, maar het springt in het oog, dat de onvolledigheid van een wetboek slechts zelden het gevolg zal zijn van het weglaten van vroegere wettelijke bepalingen, dat deze even weinig in aanleuning hebben kunnen voorzien, en dat de praktijk zocht juist daar vooral zal openbaren, waar een vroegere wet met geen mogelijkheid uitkomst geven kan. Zal men dan toevlucht nemen tot het Romeinse recht, om daarin een sublimer recht te vinden? Dan behoeft men immers slechts op den verschillende maatschappelijken toestand te letten om in te zien, dat het, zoo het al als wetgeving bij ons in aanwezigheid komen kon, als zodanig aan onze behoeften niet kan voldoen. Geswoote is fijn tms aiet, van allemaal nauwelijks één als rechtvaardigering. REDEVOERING. Ook de wet behoort, waar zij tot regel zo kan dienen, ook de wet niet onvoldoende te zijn, en is van haar juist daar geen hulp te verwachten, waar de wet niet kon voorzien. Er blijft dan voor de aanvulling van de onvolledige wetgeving geen andere bron over dan de wetenschap des rechts. En de middelen, die men daartoe pieteit op te geven, analogie des rechts, natuurlijke billijkheid, geschiedenis van het recht, algemene wetenschap, en wat er meer van die aard genoemd mag worden, het zijn inderdaad niets anders dan middelen, waardoor de wetenschap verrigt, wat alleen van haar verwacht moet worden. Met de werkingen en aanvulling der wetgeving staat wel in nauw verband, maar toch is ook wezenlijk daarvan onderscheiden een andere werkzaamheid, ik bedoel de toepassing der wet, of zoo men liever wil, van het recht, want zij komt ook te pas ten aanzien van hetgeen buiten de wetgeving als recht wordt erkend, maar daarom niet minder ten aanzien van de wetgeving zelf. Als de bepaling van de wet duidelijk, of volkomen verklard, als heeft bij haar stilzwijgen de wetenschap de rechtsregel aangegeven, dan ligt het antwoord op een bepaalde rechtsvraag voor de hand; maar dan is dat antwoord nog niet in verband gebracht met een gegeven feit, zooals het in het maatschappelijk leven voorkomt, en met de soms vrij ingewikkelde rechtsbetrekkingen die zich daarin voordoen. Die feiten en betrekkingen vertonen zich in allerlei telkens verschillend gewijzigde vormen, en onmogelijk kan voor ieder van deze in het bijzonder een bepaald geformuleerd rechtsuitspraak voorhanden zijn; slechts zelden zal de uitgedrukte regel van wet of wetenschap zich daaraan zoo onmiddellijk aansluiten, dat daardoor alleen reeds in de behoefte is voorzien. Vaak die rechten zijn rijk in gevolgen; ze zijn dat op zichzelf, maar hoofdzakelijk in hunnen onderlingen samenhang; daardoor kunnen zij een voldend richten op al die feiten en betrekkingen; doch daartoe wordt een bepaalde werkzaamheid, de toepassing, gevorderd. Zij is, zoo men wil, rechtstreeks niet het werk der wetenschap, maar veel meer van de praktijk des recht; doch deze kan hier de voorlichting van geen niet ontberen. Door de wetenschap geleid, volbrengt de praktijk haar taak; maar van de wijze, waarop zij dit doet, wordt door de wetenschap kennis genomen en aan het ware rekenveld gevraagd, de resultaten van het dagelijks werk der praktijk worden door de rechtswetenschap onderzocht, geloofd, geordend, verwerkt en alzoo opgenomen. Zoo wordt die wetenschap zelve daardoor verrijkt, haar omvang uitgebreid, haar inhoud meer en meer bepaald; maar tevens door haar de toepassing zelf meer en meer geleid en bestuurd, en — opdat ik het met een vreemde, maar hier als geijkte benaming uitdrukkelijk zeg, een systeem d'applicatie gevormd, dat hoe langer hoe meer de toepassing des recht regelt, gelijk het recht zelf geregeld is. Wij hebben in eenige trekken gezien, wat de rechtswein-science ten aanzien der wetgeving te verrichten heeft. Wij hebben opgemerkt, hoe zij deze verklaart en uitlegt, maar ook, hoe zij haar te hulp komt, en aanvult, wat haar ontbreekt, en hoe zij haar, zoo verklaard en aangevuld, in aanraking brengt met het maatschappelijk leven. Het kan niet noodzakelijk zijn, het gewicht der wetenschap opzettelijk nader aan te wijzen. De beschouwing van haar werkzaamheid doet tevens haar onmisbaarheid in het oog vallen. Deze zal ons nog nader blijken, wanneer wij de betrekking hebben nagegaan, waarin zij nevens de wetgeving staat. Wij merken drieërlei betrekking op, waarin de rechtswein-schappen nevens de wetgeving voorkomt: Zij werkt met de wetgeving mede, opdat deze zal kunnen beantwoorden aan haar bestemming als hoofdbron van het positief recht; Zij is, waar de wet te kort schiet, ook zelve rechtsbron; Zij is de onafscheidelijke gezellin, onder wier leiding de wetgeving steeds hogere trap van ontwikkeling kan bereiken, en alzoo steeds meer zekerheid des rechts tot stand brengen. Vergunt mij, G, T., dit een en ander nog kortelijk te ontwikkelen. Wij hebben gezien, hoe de wetenschap des rechts werkzaam moet zijn tot verklaring en uitlegging der wet. Wanneer wij bedenken, hoe zij daarbij met nauwgezetheid de bedoeling van den uitgedrukt wil des wetgevers opspoort en aanwijst, zonder uit haar eigen voorraad iets anders te mogen stellen in de plaats van zijne uitspraak, dan schijnt de wetgeving een getrouwe en onderdanige dienares te zijde te staan. Doch wanneer wij in aanmerking nemen, hoe zij, den zin der wet in het licht voerende, haar tegen misverstand waarborgt en zekerheid geeft omtrent haar anders twijfelachtige en soms zeer onzekere bedoelingen, dan zullen wij moeten erkennen, dat zij met haar medewerkt tot bepaling van het recht, ook voor die onderwerpen, waarde wet zelve heet geregeld te hebben, en haar alzoo aan haar roeping helpt beantwoorden; maar dan zullen wij voorzeker ook genegen zijn, haar eenen hoogeren rang, dan die van dienares toe te kennen. De uitlegging der wet is dan ook wel op een zodanig gesteld met de wetgeving zelf, ja met deze vereenzelvigd. Hiertegegen pleit nu wel het begrip van uitlegging zelf, wier resultaat het recht niet bepaalt naar het goedvinden van den uitlegger, maar naar den uitgedrukt wil des wetgevers, zodat die overeenkomt met de bedoeling van diezen moet worden opgevat. Maar toch, al is de wet zelve de voornaamste bron van het positieve recht van een volk, — de wetenschap, die haar helpt zijn, wat zij moet wezen, maar zonder wier medewerking zij dat niet naar behoort zou kunnen zijn, verdient daarom voorzeker ook wel enige deel te hebben aan de eer, die zij geniet. Wij hebben ook gezien, hoe zij de toepassing der wet op de feiten en betrekkingen des maatschappelijks leven mogelijke maakt en regelt. Zij is als het ware een middelares, die deze feiten en betrekkingen openstelt voor de werking der wet, en deze zodanig tegenover elkaar plaatst, dat die werking volgen kan en volgen moet. Die werking, die toepassing, is de levensbestemming der wet, het doel, waartoe zij als rechtsbron bestaat; maar uit en door zichzelf kan zij zich de bereiking van dat levensdoel niet verzekeren. De wetenschap des rechts, die haar ook daartoe helpt en bijstaat, is met wie hulp en bijstand zij aan haar bestemming kan be- antwoorden, is weder niet enkel een dienares; zij is een medewerkster der wet; zij neemt deel aan de taak, die op deze rust; zij mag ook deel in den rang, die haar wordt toegekend. Maar wij zagen tevens, hoe de wetenschap des rechts, zelf productief werkzaam is tot aanvulling der bestaande wetgeving; en van dit stand- punt vertoont zij zich in een andere betrekking tot deze. Waar zij apreekt, omdat de wet zwijgt, en nu naar haar stem als tolk des rechts geloofd wordt, daar treedt ook zij op, ik zal niet zeggen als wetgeefster, maar toch in gelijke betrekking als de wetgever, en moet zij, nets als de wetgeving, ook zelf als rechtsbron erkend worden. Is het noodig, dien haar aangewezen rang te regtvaardigen? In het algemeen is het regt geen gewrocht van de wet; deze is slechts een middel tot bepaling van het regt voor een bijzonder volk. Maar ook voor het positieve regt van een volk is de wet niet de enige mogelijkheid; zij is zelfs niet de oorspronkelijke vorm, waarin het zich het eerst pleegt te verrichten. Dit is veel meer de gewoonte; die ook zelf het regt niet schept, maar een uitvloeisel is van de regtsovertuiging of het regtsgevoel des volks, zich, als in een zichtbare vorm, openbarende in die gewoonte, die alzoo in het algemeen de oudste regtsbron is. Nevens haar treedt de wet op, waarbij, in den vorm van een voor allen verbindend voorschrift, een regtszekerheid wordt bewerkt, die uit de regtsovertuiging des volks, zooals die zich in de gewoonte afspiegelt, niet in voldoende mate voortvloeit. De wetgeving bepaalt zich aanvankelijk tot weinige bepalingen; het gebied der gewoonte is meer omvattend. Maar hoe meer het maatschappelijk verkeer zich uitbreidt, en bij toenemende beschaving en ontwikkeling de regtsbetrekkingen meer ingewikkeld worden, des te meer doet zich de behoefte aan vaste wetten gevoelen; des te onvaster en ongenoegzamer wordt de gewoonte; des te meer moet zij het veld ruimen voor de wet, maar des te meer is deze ook in staat dat veld in te nemen. Intussen is daardoor de grond niet vervallen, waarop het gewoonterecht rust. En die grond is niet, gelijk vroeger veelal werd aangenomen, de wel niet uitgesproken, maar toch door zijn stilzwijgen kenbaar geworden wil des wetgevers. Eigenlijk moet er zelfs geen sprake zijn van den wille des volks, dat in zijn handelingen, die tot gewoonte geworden, het ge- woonterecht vormen, slechts door zijn rechtsgevoel wordt geleid, zodat er niet aan een onderlinge afspraak of stilzwijgende overeenkomst, maar alleen aan een geheel natuurlijke eenheid van zienswijze gedacht moet worden. Ook de behoefte aan een andere rechtsbron nevens de wet blijft voortdurend bestaan. Het onvoldoende en onvolledige van de wetgeving zelf, ten aanzicht van de door haar behandelde onderwerpen, heeft ons dit reeds doen zien; en bij het ontstaan van nieuwe feiten en betrekkingen, die door het recht geregeld moeten worden, kan er nog geen wet aanwezig zijn, die deze regeling behelst, omdat de wetgeving die feiten niet kan voorafgaan, noch zelfs daarmede gelijken tred hebben. Doch, terwijl vroeger de rechtsovervulling des geheelen volks een gewoonterecht vormde, treedt het volk in zijn geheel bij de ontwikkeling des recht alles meer en meer terag. Deze wordt meer bepaald het werk van hen, die het recht beoefenen, die wel is waar ook vroeger reeds, bij de behandeling en toepassing van het door wetgeving en gewoonte beide bepaalde recht, aan de verdere vorming hiervan medewerkten, maar na meer aanstaand nevens de wetgeving die taak te vervallen hebben, en door de meerder ontwikkeling der wetenschap zelf, daarvoor ook des te meer bekkend zijn. De geschiedenis van ons eigen recht kan het gezegde bevestigen. Ook hier was gewoonterecht de oorspronkelijke vorm, waarin het verscheen; maar toen zich meer en meer de behoefte aan enkele bepaalde voorschriften deed voelen, ontstonden er wetten, die echter de voortdurende werking der gewoonte niet overbodig maakten. Maar ook deze was op den daar niet berekend voor de taak, die zij slechts voor een meer eenvoudige inrichting der maatschappij had kunnen vervullen. De wetenschap, uit zichzelf nog zwak en van weinig hulpmiddelen voorzien, voedde en versterkte zich met de kracht van het Romeinse recht, dat men te hulp had moeten roepen. Wetgeving en wetenschap beide breidden zich uit, maar de gewoonte had haar tijd gehad, kwijnde weg en werd eindelijk zoo goed als tot stilzwijgen gebracht. Gewoonte geeft geen recht, dan alleen wanneer de wet daarop verwijst, en als bij uitzondering, veroorlooft, dat naar haar stem wordt geluisterd. Ziedaar het vonnis, door de wet over haar, vroeger rechtbron zooals zijzelf uitgesproken; of liever, ziedaar de afkondiging van een feit, in den vorm eener rechtsbepaling uitgedrukt, opdat de gewoonte, magteloos geworden om nog te werken tot zekerheid des recht, nu ook in die magteloosheid niet een bron van onzekerheid zou zijn; een uitspraak van den wetgever, niet ongelijk aan die, waarmede hij vroeger door zijn bekrachtiging vastheid had gegeven aan den minder bepaalden inhoud van het gewoonterecht. 24. 186 G. DIEPHUIS Laat ons het opmerken, dat bij dat alleenheerschap bij geen enkel scheepvaartbedrijf is gevestigd of begood, en nergens den invloed der wetenschap gebracht beperkt. Integendeel, is bij zelfs het atoomwetende, het duisterheid of onvoorzichtigheid der wet niet willen erkennen als een grond, waarop de rechter zich mag verschuiven van een verplichting om recht te spreken. Trouwens, de wetenschap zou zeker recht van spreken ook niet beperken, zelfs niet door een misvatting der wet, die over haar recht van bescherming gelijk zij, en krachtig genoeg om na haar te staan, de macht niet heeft, waaraan de afgeleide gewoonte zich moet onderwerpen. En zodan de wet die macht faakt kunnen uitoefenen en werkzaam bad uitgeoefend over de wetenschap, wier medewerking zij, gelijk wij immers zagen, niet kan ontberen, dan zou zij inderdaad zichzelf geblokkeerd en tot werkeloosheid gedoemd, en in plaats van zekerheid en willekeur doen overheersen. Maar wat spreek ik ter regtväardiging van de rang, die wij der rechtvaardige wetenschap bebben toegekend, alsof er woorden noodig waren, wurd de feiten zelf getuigenis geven. Wij zien haar werkaam in de vorm en bepaling van het recht; wij zien, hoe zij daarbij niet treedt in de zaken van een ander, daar zij der wetgeving al de ere geeft, die de hoofdthema's des recht toekomt; wij zien, hoe zij ook zichzelf niets misagt, maar alleen verricht, wat aan haar werkzaamheid is overgelaten en door haar verricht moet worden, omdat zij de eenige is, die het vermaakt en het daarom als haar roeping moet beschouwen. En waar wij dit hebben, daar kan bet de vraag niet zijn, of zij nevens de wetgeving als leidsman geldt, maar alleen of men haar al te kennen in dat rang, waarin zij zich nevens de wetgeving instaat toe te treden, krachtens bandvast. Het recht, zoals het door de wetenschap wordt ontwikkeld en vaak het recht der wetenschap, of naar haar bepalingen, die laten helpen ontwikkelen en vaststellen, betreft de rechtsvragen genoegzaam is even dat der wet een deel van het positieve recht des vaderlands niet enkel de kracht de wetten maar ook de voor het volk als een vorm van vertegenwoordiging. Werkelijk aan een handeling aijn, maar ook omdat het recht zelf zulke ten doel van de wetgeving des volks aansluit. De beginselen, in deze ingedacht, geven aanleiding tot gevolgtrekkingen, die zich laten overbrengen ook op andere onderwerpen. En zelve waar de wetenschap ook die stappen in de wetgeving niet kan vinden, daar is zij zelve toch altijd zoozeer van daar doordrongen, dat, hetgeen zij voortbrengt, zich daardoor van zelf aan het positief recht moet aansluiten. Het openbaart zich naar buiten vooral in twee, wel is waar verschillende maar toch inderdaad nauw verwakte vormen; ik bedoel de rechtsspraak en de geschriften der rechtgeleerden. Doch terwijl de verbindende kracht der wet een gevolg is van haar formele vaststelling door de bevoegde macht, ontbreekt aan de uitspraken der wetenschap dat uiterlijk gezag en kan dit gemis almen vergoed worden door een innerlijke kracht, die haar waarheid haar moet bijzetten. Die kracht vertoont zich des te zekerder, naarmate de overtuiging daarvan algemener is, naarmate dus de uitgesproken rechtsregel meer de uitdrukking is van een algemeen gezag en alzo in volle nadruk een uitspraak der wetenschap genoemd mag worden. Maar daar ook zich zo veel verschil van mening in die rechtspraak en in die geschriften der rechtsgeleerden; — is het mogelijk, bij dat gemis van zelfverzekerde aan een recht der wetenschap te denken, dat best positief recht eens volks aan zal helpen uitmaken? Voorzeker, het gewatte van die bedenking is onmiskenbaar. Maar toch, dat men daarom het bestaan en de knok van een recht der wetenschap niet mag kochten, daarvan kan ONS zelf een blik op de andere rechtsbronnen overtuigen. Ook de gewoonten des volks, die een gewoon recht vestigen, verloopen uit den aanvang van een twijfel en dobbering, waarvan zelfs de reeds gevestigde gewoonte nauwelijks vrij kan blijven; nevens het gewoonterecht, dat alzo een volkomen vastheid nodig heeft, moet de wet uit meerdeur zekerheid des rechts leiden; zal men daarom verweren, die gewoonte ook op een vroeger standpunt der ontwikkeling, als rechtsbron te erkennen? En de wet adviekt? Ik zie niet veel van den strijd, die er soms ook tusschen hare bepalingen soort te bestaan; maar al zijn deze op zichzelf in de vol- maaktste overeenstemming, dit is geensinds het geval met hare uitlegging en opvatting, waarop het echter boven alles aankomt; en kan nu die ver- schilende uitlegging een goed opleveren, om aan de wet haar karakter als wet te onthullen. Wanneer ik toch op onzen eigen toestand let, dan geloof ik, dat de hulp veel meer, zoo al niet met grond verwacht, althans alleen erlangd kan worden van de wetgeving, die het hare roeping moet achten steeds te waken over het geheele recht des volks; maar van de wetgeving, geleid door de wetenschap, die wij daarom nog moeten beschouwen als hare on- afscheidelijke gezellin, onder wier leiding zij zelve steeds hogere trap van ontwikkeling moet bereiken en tot rechtzekerheid voeren. Terwijl de wetenschap des recht zich ten doel stelt de wetgeving in waarheid te kennen, treedt zij daarvan af vanzelf ook in een beoordeling der wet en merkt de gebreken op, die haar bepalingen aankleven. En haar oordeel mag niet gering geschat worden, want het is dat eener bij uitnemendheid bevoegde macht. De wetgever kan de verbeteringen aanbrengen, wier wenschelijkheid zoo aan het licht is gebracht. De wetenschap verklaart de wetgeving, ook door uitlegging van haar niet volkomen duidelijke bepalingen. Maar bij die uitlegging openbaart zich verschil van gevoelen; de zin der wet is volgens de een geheel anders dan volgens de ander, een derde hecht daar aan een van beiden verschillende betekenis, en allen steunen hunne meening met gronden, die, naar zij zich voordosten, allen zouden moeten, maar toch niet kunnen overtuigen. Bij de toepassing der wet kan hetzelfde plaats vinden. Hier kan de wetgever tusschen beide trappen, door de onderscheidende redeneringen voorgelicht een betere bepaling vaststellen, en zo aan den strijd over de oude gevoerd een einde maken. De wetenschap vult de wetgeving aan, maar ook hierbij openbaart zich een gelijk verschil van gevoelen. De wetgever kan kennis nemen van het feit der aanvulling zelf en dus de leemte opmerken, die hij had gelaten; hij kan de onderscheidene wijzen beoordeelen, waarop men gepoogd heeft daarin te voorzien, en zo, na voor zich tot een bepaald resultaat te zijn gekomen, de wetgeving zichzelf laten aanvullen, althans voorzover de ervaring toont dat zodanige aanvulling noodig is en niet veilig aan de wetenschap kan worden overgelaten, omdat van dien kant geen eenstemmigheid en daarom ook geen rechtszekerheid te verwachten is. Dit geldt in het algemeen van alles, wat de wet onbeslist heeft gelaten. Het geldt in het bijzonder, waar, bij de telkens voortgaande ontwikkeling van het maatschappelijk organismus, telkens nieuwe feiten en betrekkingen ontstaan. Wij merkten het reeds op, dat de wetgeving die feiten niet kan vooruitlopen noch zelfs daarmede gelijken tred houden. Wij willen er hier bijvoegen, dat, zoo dit al mogelijk was, het evenwel, in plaats van wenselijk te zijn, veel meer nadeelig werken zou; omdat iedere wet de vrije ontwikkeling zou belemmeren en knellende banden aanleggen, waar die vrije ontwikkeling een levensbehoefte is voor het maatschappelijk verkeer. Nu mag wel het recht niet zwijgen, en moeten ook die nieuwe feiten en betrekkingen door het recht beheerst worden, maar dit moet eerst een recht zijn, als ik mij zo mag uitdrukken, van kneed- en vormbare aard, zoals dat aan het gewoonterecht eigen was, en nog eigen is aan het recht der wetenschap, dat zich telkens aansluit aan het voorwerp, zoals het zich op het ogenblik vertoont; en eerst wanneer de vrije ontwikkeling tot genoegzaam wasdom heeft geleid, eerst dan is de vastheid niet meer hinderlijk, en nu wenselijk, die het recht verkrijgt door de bepaalde voorschriften der wet. Maar nu is dan ook die wet door de wetenschap voorbereid, die het voorwerp heeft vergezeld of gevolgd, vanzij nieuwe voorstellen af tot zijn latere ontwikkeling; en de wetgever kan, hetgeen zij heeft geformuleerd, door zijn gezag bekrachtigen, of, waar dit bleef weifelen en niet tot eenstemmigheid kwam, door zijn uitspraak zekerheid geven. In de laatste beschouwde betrekking is de wetenschap geen rechtbron in den zin, waarin wij vroeger hiervan spraken; zij is niet onmiddellijk werkzaam tot bepaling van het positief recht. Maar toch, wanneer wij op den invloed letten, die zij ook uit dit oogpunt geroepen is op dat recht niet te oefenen, dan mogen wij haar ook hier een bron des rechts noemen, in eenen niet minder belangrijken zin. De wetenschap des rechts is zich, bepaaldelijk in den laatsten tijd, meer en meer haar roeping bewust geworden ten aanzien der vorming en ontwikkeling van het positief recht. Ik zou niet durven beweren, dat de wetgeving in die bewustheid deelt, en ook doordrongen is van het gevoel harer eigene verplichting, om haar werk niet te laten varen, maar het telkens te verbeteren en te volmaken, wanneer die verbetering en volmaking mogelijk is en door de wetenschap voorbereid. Wel mag ik wensen, dat het zo ware; de wetgeving zou dan de rechtszekerheid verbeteren, en hierdoor een onszaligbare dienst bewijzen aan de maatschappij. Maar zodanig zij het deed, zou dan een volkomen rechtszekerheid verkregen zijn. Het antwoord is niet twijfelachtig voor allen, die het volmaakte niet beschouwen als iets, dat reeds verkregen is of verkregen kan zijn, maar als iets, waarnaar gestreefd moet worden. De wetgeving, hoe ze zichzelf ook meer volkomen heeft gemaakt onder de leiding der wetenschap, moet bij voortdurend door de wetenschap verklaard en toegepast worden. Telkens weer moet zij door de wetenschap worden aangevuld; telkens weer is deze noodig, om bij voorraad te voorzien in de telkens weer ontstaande nieuwe rechtsbetrekkingen. En steeds op nieuw bereidt de wetenschap een hooger graad van volkomenheid voor, die de wetgeving steeds op nieuw moet willen bereiken. Zoo komt men telkens meer tot de volkomen rechtszekerheid, die zelve in de niet geheet bereikbare limiet, maar waaraan men dan toch steeds nader en nader moet willen, en dan voorzeker ook steeds nader en nader kan komen. De wetenschap des rechts moet daartoe steeds met de wetgeving mee te werken. De drie betekenissen, waarop wij wezen hebben, daarbij dezelfde blijven; alleen zullen ze zelf met meer volkomen worden. De wetenschap des rechts zal steeds de wetgeving ter zijde staan, met opzicht tot hetgeen deze heeft tot stand gebracht; zij zal haar aanvullen in hetgeen zij ongedaan heeft gelaten, en voor haar werkzaam zijn tot voorbereiding van hetgeen zij doen moet. In de dienst der wetenschap, Edele Groot-Achtbare Heren, Curatoren van deze Hoogeschool, heb ik vroeger in meer dan een betrekking werk mogen zijn. Toen werd mij een ander werkkring aangewezen, die, even als mijn regeringsloopbaan, steeds een aangename herinnering bij mij zal achterlaten; maar die toch - ik wil het niet ontveinzen - voor mij deze iets minder aantrekkelijke zijde had, dat ik er door afgetrokken werd van de wetenschap des rechts. Nu tot deze teruggekeerd, aanvaard ik heden in hare dienst een schoone en eerbare taak. Het heeft de Koning behaagd, mij die taak op te dragen; maar ik weet ook dat ik die onderscheiding aan U te danken heb, en ik voldoe aan een levendige behoefte, door openlijk U daarvoor mijnen dank te betuigen. Uw aanbeveling heeft mij den toegang bereid tot de plaats van waar ik thans tot U spreek; en ik stel haar op te hoogere prijs, omdat ik de eer heb gehad, tot de meesten onder uw in een betrekking te staan, die mij niet alleen met hoogachting jegens U moest vervullen, maar mij ook van naderbij aan U deed kennen. Bij het besef van het hooge gewicht, maar ook van al het moeilijke der taak, die mij wacht, werd ik meer dan eens met nieuwen moed bezield door de gedachte aan het vertrouwen, waarvan gij mij een zoo vereerend zijk hebt gegeven. Wij hebben het ons herinnerd, hoe, naast de wetgeving, een wetenschap des rechts noodig is, wat zij te vervullen heeft, en welken rang zij inneemt. Wel mij, zoo ik, onder Gods zegen, die wetenschap mag helpen aankweeken, en medewerken, opdat het haar niet ontbreke aan waarde te tolken! En is het bezit van goede rechtsgeleerden zo belangrijk voor staat en maatschappij, wel mij, zoo ik mijn vaderland mag dienen, door jongelingen te helpen vormen tot mannen die eemal waardig! Zoo mogen ook mijn werk iets bijdragen, om deze Hoogeschool te doen beantwoorden aan haar bestemming! Mijn thanks aan haar verbindende met sterkeren band dan die mij vroeger als kweekeling hechtte aan de alma mater, deel ik met U in den wensch, dat zij bloeit en goede vruchten doet rijpen. Daartoe mag zij nog lang uw zorg ondervinden, en U zij voor die zorg de schoonste voldoening ten deel. Hoog Geleerde Heeren, zeer geachte Ambtgenooten! zal ik trachten niet te drukken, wat ik gevoel, nu ik U met deze naam begroet? Maar gij hebt immers allen eenmaal voor het eerst van ambtgenoten toegesproken, die voor U tot gelijken rang waren geroepen; en wat gij ook boven mij vooruit hadt, een gelijk gevoel heeft zeker eenmaal ook U bezield. Nu hebt gij reeds gedurende korten of langen tijd, sommigen in verhouding tot het korte menschelijke leven zeer lang, de plaats ingenomen, waarop ik mij thans voor het eerst gesteld zie. Mogt het mij gelukken haar met eer te vervullen, gelijk gij dit hebt gedaan, Ik zal er naar streven, met het oog op U, die mij voorgingt. Daar zijn reeds ettelijke jaren verloopen, sinds ik tot de studenten dezer Hogeschool behoorde. Toch vind ik onder u nog enige van mijn voormalige leermeesters terug; ik bedoel U, Hooggeleerde Heren ds OPKIEK J. W. BRUININUS, DE LA FAILLE en PHILIPSE. Ik zie ook, wie ook ambtgenoot ik mocht zijn in andere betrekkingen, en denk hier aan U, hooggeachte Heer Bruins, maar niet minder aan U, nu diep geschokt, maar door de sterkte die van boven komt, nog altijd krachtige ds GROOT, en aan U hecker, met wie ik reeds als jongeling door den band der vriendschap verbonden ben geweest. De welwillendheid, mij in andere kron betoond, doet mij vertrouwen, dat ze mij ook voortaan niet zal worden onthouden. Daarop reken ik bij U allen M. H., en de wijze, waarop ik in uw kring ben opgenomen, heeft mij in dit vertrouwen bevestigd. Wanneer ik terugdenk aan den tijd, waarin ik als leerling aan deze Hoogeschool verkeerde, dan herinner ik mij steeds de blijken van bereid- vaardige toegewidheid, die ik van U mocht ondervinden, hooggeschatte PHILIPSE! Ik behoorde tot de eersten, die de beoefening van het Romeinse recht geheel onder uw leiding begonnen. Uw vroegere leerling is REDEVOERING. 195 uw ambtgenoot geworden, maar de ambtgenoot zal nooit vergeten, dat hij leerling is geweest; hij zal het, hoewel dan op andere wijze, gaame verder gaan. Zie, ik kom tot U met al de hoogachting, die ik U steeds heb toegedragen, laat verdwijven zij aan de vroegere welwillendheid de vriendschap van den ambtgenoot worden toegevoegd. — Zoo, mijnheeren, gratias. En VAN RIETS, opvolgers van den in de kracht des levens aan de zijnen, aan zijn vrienden en de wetenschap ontvallen, mij gelijk velen onvergetelijk CONSUL STAR NUMAN, beveel ik mij ook in uwe vriendschap aan, gelijk ik U de mijne aanbied. — Wilt gij, geachte Medeleden der Regtsgeleerde Faculteit, ook voor mij zijn, wat gij voor mijnen voorganger zijt geweest. Ongaand mis ik hier mijnen hooggeachte leermeester, den waardige Prof. Dr. NiNHEUis, van wie ik weet, hoe welkom hem de benoeming is geweest, die mij thans heeft geroepen tot de taak, die vroeger de zijne was. Hem is de rust ten deel gevallen, waarop zij aanspraak hebben, die hunne krachten hun leven lang aan de wetenschap hebben gewijd, en ook hij heeft haar met werken verdiend. Die rust belet ons niet zijn werkzaam leven te gedenken, en ook in den zwakken grijsaard ons den man in volle levenskracht voor te stellen. Mogt hem een ouderdom beschoren zijn, die hem vergunt haar in waarheid te genieten. Nog een woord tot U, Eweekelingen onzer Hoogeschool, tot U in het bijzonder, die U toewijdt aan de beoefening der rechtsgeleerdheid. Ik kom tot U, allen mijn ambtgenoten, U hierin tot een leidsman te zijn. Ik kom niet uit mijzelven en ongeroepen; ik aanvaard een mij opgedragen taak. Maar ik aanvaard haar game en met vertrouwen. Niet dat ik haar gewicht of haar moeilijkheid te klein, of mijn krachten te hoog schat; het kan mij immers ook niet onbekend zijn, dat het wel slagen van mijn arbeid niet van mij alleen afhangt, maar ook en vooral van den goeden wil van hen, aan wie hij is gewijd. Maar daarom aanvaard ik mijn taak met vertrouwen, omdat ik vertrouwen in U stel. Onthoudt gij mij de uwe niet. Zoo zullen wij samen die wetenschap beoefenen, deze roeping, maar ook wier hoge rang, ik getracht heb U voor ogen te stellen; zoo zal zij ook door U die roeping vervullen, die rang handhaven. Ik drukte reeds de wens uit, dat onze Hoogeschool mag bloeien en goede fruiten doen rijpen, vergeef mij, M.H.v, welke ook de wiskunde is, die gij beoefent, dat ik U allen oproep, om daartoe mee te werken. Hoe groter het aantal harer kweekelingen is, des te meer kan ze bloeien, doch de bloei zelf moet niet in hun aantal, maar in hun degelijkheid gezocht worden. Daarom kan een ieder van jullie daar aan medewerken. In U, gelijk in hen, die U voorgingen en volgen, verwacht de maatschappij, verwacht het vaderland de vrachten die zij tot rijpheid brengen moet. Stelt gij die verwachting, die regelmatige hoop niet te laag. En Hij, die de bron is van kracht en licht, sterk en verlichte U allen. Hij sterkte en verlichte ook mij, en aangenomen het werk, dat ik onder U wens te verrichten. PXTRUS H0F8TEDX BS OROOT dlebus Lunae^ hora VIII, Martis, hora X, et Mercorii , hora VIII , Hiatoriam JEcclenae CAristiaMoe , secondum Line* menta, a se typis divulgata, enarrabit; diebus Lunae^ hora X, et Vene- ris» hora X, JBfuyclopaediam TAeologi CAristiani, secundum Compendium a 86 et L. e. pareau editum, exponet; diebus LunaeetMercurii, horalX, et Martis, hora XI, neohgiam Naturalem, Becundum Compendium a se editum, tradet; die Mercurii et Veneris hora I TAeokyiam Biblicam secun- dum Lineamenta a se edita expiicabit. liUDOviGus GERiiACHUs PARSAU dicbus Meicurii, lovis et Veneris , hora XI, Dogmaiicam et Apologeticam Christianam, secundum Congjendium , a se et p. HOFSTSDS DS OROOT editum , exponet; diebus Martis, Mercurii et lovis , hora XII, secundum Compendium suum tjpis expressum, in Theologiam CArisiianam moralem inquiret; diebus Lunae atque Veneris, hora XII, et die Martis, hora I, loca nonnulla Ifermeneuiicee eacrae, secundum Oom* pendium suum typis editum , tractabit et quaedam Carmina Hehratea cum Commilitonibus interpretabitur. ouiLiELMUs MuuRLiNo dic Luuac, hora XI, et die lovis, hora I, aget de Hietoria et de Critica iibrorum Novi Foederis; die Martis, hora IX, JE^tolam PAULi ad PAUippeneea interpretabitur, et diebos lovis et Vene» ris, hora IX, Jcta Jpostolorum, Cap. I — ^XII, cum Commilitonibus cursim leget; diebus Martis et Veneris, hora VIU, et die lovis, hora X, TAeo^ 198 ORDO LEGTIONUH. loffiam Practictm tradet, secondum Compendium saum^ typis editum; die Veneris^ hora IVdimidiata, ewercUia Homileiica, et die Saturni^ horaXIf ewercUia provectioram Catechetica, cam pueris instituenda, moderabitur. Disputationibus cum publicis tum privatis deZoci> Theolqgide, die Mer- curii, hora III ^ suis vicibus, praeerunt Theologiae Professores. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEOKETICAB ET LITERARUM HUMANIORUM. 