title: Annales Academici
creator: None
text: Hooggeleerde Heeren, zeer geachte ambtgenooten ! Nu ik mij tot u wend, bevind ik mij in eene zonderlinge, en toch aangename verlegenheid, 7* 52 R. P. A. DOZY Immers, het is de gewoonte^ dat de spreker tot ieder zijner leermeesters, tot ieder zijner vrienden en tijdgenooten het woord rigt Wilde ik mij aan die gewoonte hbuden, dan zou de moeijelijkheid voor mij hierin bestaan, dat ik niet regt zou weten, wien ik niet zou aanspreken. Want van verreweg de meesten uwer heb ik, sinds vele jaren, veelvuldige blijken van toegenegenheid en welmeenende vriendschap mogen ondervinden; velen onder U zijn mijne hooggeachte leermeesters. Vergunt mij dus, u allen o^ uwe voortdurende welwillendheid, uwe ondersteuning, uw onderrigt te verzoeken; duidt het mij niet ten kwade, wanneer ik slechts tot een uwer het woord rigt; tot eenen, die u aller achting in hooge mate geniet. Hooggeachte Bake! — Wat ik voor u gevoel is met zooveel eerbied en bewondering vermengd^ dat het mij vermetel zou schijnen, wanneer ik aan den keurigen kenner der Oudheid, aan den man, die sinds zoo vele jaren de roem is van ons Vaderland, den naam van vriend durfde geven. En toch hebt gij mij altijd, waar gij maar kondet^ bijgestaan met raad en daad; oneindig veel heb ik aan u te danken; te zamen hebben wij onzen onvergetelijken Weijers, die voor u een vriend en voor mij een vader was, naar zijne laatste rustplaats begeleid; en toen hij mijn leidsman niet meer kon zijn , waart ffij mijn gids ; want zoo iemand er van overtuigd is , ffij weet het, hoe voor iedere wetenschap een aantal grondbeginselen dezelfdezijn; zoo iemand ieder studievak op prijs stelt, mits het grondig worde beoefend, dan zijt ffij het. En daarom schenkt gij ook uwe belang-. stelling aan ons, jongeren; daarom moedigt gij ons aan, als ons soms de moed ontvalt; daarom wijst gij ons vriendelijk en minzaam te regt, wan- neer wij dwalen uit jeugdige overijling. Maar ookwanneer wij strijden tegen vooroordeelen en tegen het verouderde, dan vinden wij in u een trouwen bondgenoot; want terwijl gij, rijk in ondervinding, de feilen ver- mijdt, die aan onzen leeftijd eigen zijn, zijt gij met jeugdig vuur bezield voor alles, wat nuttig, goed, schoon en edel is, eischt gij verbetering waar verbetering noodig is. — Hoogvereerde ! Blijf voor mij wat gij steeds waart. Dubbel aangenaain zal mij mijne nieuwe betrekking zijn, als zij deji band, die ons aan elkander verbindt, nog naauwer toehaalt. REDEVOERING. 53 Wel-Edele Heeren, Studenten aan deze HoogeschooU Nog weinige jaren van studie , dan zult gij optreden in de maatschappij , uwe talenten en uwe kennis aanwenden ten nutte van 'tVaderland, en willens of onwillens, in meerdere of mindere mate, zolt gij deel nemen aan den strijd der negentiende eeuw; ik had baast gezegd: gij moet er aan deel nemen/ want in zulk een gewigtigen tijd kunnen geene edek krachten gemist worden. Immers, niet om minachtend neder te zien op het gewoel daar beneden, is de man geboren, ook niet om te zuchten en te weeklagen over rampzalige tijden, maar om te handelen, naar de uit- spraak zijner overtuiging, met vastheid van karakter. Is het noodig u, in een tijd als deze, aan te sporen tot de beoefening der geschiedenis ; u aan te wijzen hoe zij krachtig er toe medewerkt om vastheid van overtuiging te vormen; hoe, op het politieke terrein, de ondervinding van vele eeuwen eene betere leidavrouw is dan afgetrokkene bespiegelingen, waarop men stelsels bouwt, die uit een vallen, zoodra ze worden toegepastP Is het noodig uit een te zetten, hoe het verledene het tegenwoordige verklaart, ons soms een blik doet slaan in de toekomstP Is het noodig te betoogen, dat men alleen door een naauwkeurig gebruik der bronnen tot waarheid kan geraken; is het noodig u op te wekken tot zelfstandig onderzoek? — Neen, Mijne Heeren! Gij zelve ziet met leed- wezen dat, in ons V&derland, de kennis der gescUedenis te lang het eigendom van weinige ingewijden is geweest, terwijl zij het eigendom van velen had moeten zijn. Jong en krachtvol, wilt gij dat daarin verbetering kome. Nog onlangs hebt gij getoond, dat gij belang stelt in de geschie- denis, toen gij eene Commissie benoemdet, die, in plaats van een pro- gramma, eene schoone bijdrage leverde tot de kennis van Frederik Hendriks glorierijken tijd. En wat is nu mijne taakP Zal ik u de geheele geschiedenis ondermjzen, zoo als 'theet; zal ik trachten, u een verbazend aantal namen, jaartallen en feiten in 'thooft te prentenP — Voorzeker niet; want te regt schreef onze Bake: ,^De Universiteitsles is niet bestemd, om de plaats in te nemen van een der honderd en zooveel bestaande iQerboeken." Maar met u enkele tijdperken uit de bronnen te bestuderen , met u oorzaken en gevolgen na te gaan, u opmerkzaam te maken op 'tverband der gebeurtenissen, u te 54 R. P. A. DOZY REDEVOERING. toonen hoe de eene toestfmd zich uit den auderen heeft ontwikkeld, en op die wijze uwe liefde tot historie nog te verlevendigen , den historischen tact bij u te scherpen, — ziedaar wat ik als nujne taak beschouw. Om die naar eisch te kunnen varvullen, heb ik in de eerste plaats uwe toe- genegenheid noodig, waarom ik u dringend verzoek, gelijk ik u van de mijne verzeker. IK H£B GEZEGD. REDEYOERING OVEB V R IJ H E I D, HBT GR0NDBBGIN8EL DER STAATHUISHOUDKUNDE, UIT6E3PB0KEN DEN 38»» MAABT 1850, TOT AANTAAftBIKG YkV HtT HOOQLjeERAABAMBT BIJ D£ BEOTSOELEEBDB FACULTEIT AAN DE HOOOESCHOOL TE LEIDEN, M^ S. VISSERING. EDEL-GROOT-ACHTBAEE HEEEEN CUEATOEEN DEZER HOOGE SCHOOL, WELEDELGESTEENGE HEEE SECEETAEIS VAN HET COLLEGIfi VAN CUEATOEEN, HOOGGELEEEDE HEEEEN, ZEEE GEEEEDE AMBTGENOOTEN, EDELACHTBAEE HEEEEN, AAN WIE HET BESTUUE VAN DIT GEWEST OP VAN DEZE STAD EN DE BEDEEUNG DES EEGTS IS TOEVEETEOUWD, WELEEEWAAEDE HEEEEN, LEEEAEEN DEE GOPSDIENST, WELEDELE ZEEE GELEEEDB HEEEEN DOCTOEEN IN DE ONDEE- SCHEIDENE FACULTEITEN, WELEDELE HEEEEN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL, EN VOOETS GIJ ALLEN, VAN WELKEN EANG OP STAND, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOOEDIGHfilD VEEEEET, ZEEE GEWENSCHTE TOEHOOEDEES! Het kan niemand meer verrassen of bevreemden, dat ik bij eene plegtige gelegenheid als de tegenwoordige, van deze plaats tot u spreke in de taal, waarin wij allen gewoon zijn te denken en onze gedachten te uiten. Ik behoef evenmin nog verontschuldiging, dat ik de eerste ben om van de aloude gebruiken der Vaderen af te wijken» als ik aanspraak kan maken op de verdienste van het eerst in den strijd van nieuwe behoeften tegen oude vormen een beslissend woord in de schaal te leggen. Doch, al ware ik de eerste geweest, ik zou die verschooning niet gevraagd, deze aanspraak mij niet aangematigd hebben. Ik had mij , bij de voorbereiding voor deze ure, slechts de vraag voor te leggen, welke de aard is van de betrekking, die ik heden aanvaard: welke eischen zij aan mij dpet, en welke rigting zij mij aanwijst. En het antwoord kon niet verre te zoeken zijn. 8 58 S. VISSERING Ik schat de studie der Oudheid hoog om het onvergetelijke genot, dat zij hem schenkt, die haar kan liefhebben, en omdat ik haar als het krachtigste middel beschouw, om nog in ons die xaXoxdyd&ia te werken, die harmonische ontwikkeling van geest en gemoed, waarvan de Ouden het geheim bezaten, gelijk den onnavolgelijken naam. En ik verklaar als mijne meening, dat de studie der oude letteren de eenige grondslag en het cement van alle liberale studie is, zonder welke onze Hoogeschool haren eernaam van Uhiversiteii zou moeten verliezen, om dien van ambacAt- sc/iool aan te nemen. Maar tegelijk betuig ik van oordeel te zijn, dat onze tegenwoordige maatschappij hare ei^ene behoeften heeft, die men ^hiet mag gering achten uit eenzijdige voorliefde voor klassieke studien. Wij mogen niet meer spreken van eene Republiek der Letteren, Wij moeten ons in de werkelijke wereld bewegen, met en voor haar leven en arbeiden. Waar de studie der Oudheid een levenwekkend element moet zijn ter pntwikkeling , daar make men haar niet tot een lastigen kluister, die den vooruitstrevenden geest terug houdt. Zij moet middel, zij kan geen doel meer zijn. Oudtijdjs Besteedde men veel tijds en arbeids, en ook wel veel slaags, om de jongens op de schoolbanken slechte Latijnsche verzen te leeren maken. Men is het thans vrij wel eens, dat het school- uur op onze Gymnasien beter besteed kan worden. Passen wij dit voor- beeld toe. Men poge niet langer in de taal der Romeinen begrippen uit te drukken, die hun vreemd waren, en waarvoor zij geene woorden hadden. Onder de vakken van wetenschap, die het eigendom zijn van den lateren tijd, is de wetenschap van het maatschappelijke leven. Zij is opgegroeid uit en met de nieuwere maatschappij zelve: zij was onbekend in de oude: zij was er onbestaanbaar. De naam , dien zij van de school ontvangen heeft, OECONOHIA politica — al geven wij een oogenblik toe, dat hij gelukkig ontieend is aan eenen klassieken taalvorm — is noch den auteur der nOAITEIA, noch dien van den oiKONOMIKOS AOrOS, noch diea der HOAITIKA ingevallen, omdat geen hunner behoefte had aan zulken naam , om een zelfstandig denkbeeld onderscheidend uit te drukken. En indien men Rome's grooten eclectischen wijsgeer, die zoo gaame de gele- genheid waamam, om met zijne Grieksche studien te pronken, de vraag had kunnen voorleggen, wat oiKov6fua noXiTtnii beteekende, hij zou REDEVOERING. 59 waarschijnlijk evenzeer verlegen gestaan hebben als bij de vraag, wat men onder eene mQO(Txdq>fi te verstaan had. Ik ben er eenigzins op voorbereid, Mijne Hoorders! hier tegenspraak te ontmoeten. Het is een vooroordeel (zegt men), door de Economisten van den lateren tijd (niet zonder eenige zelfverheflSng) verspreid, dat de geboorte der Economie eerst van het midden der vorige eeuw zou dagteeke- nen. Plato, Xenophon, Aristoteles, Cicero mogen al geen Traite cPEcono- mie Politique geschreven hebben, toch zijn juist hunne zoo even genoeinde schriften rijk aan wenken en opmerkingen over den oorsprong der rijkdom- men, over nuttigheid en waarde van zaken, over den aard van het geld, dver productieve en improductieve consumtie, die den besten Economist waardig zijn. Ik zal mij hierop nipt verdedigen met het gezag van Say, Cherbuliez, Macculloch, Rau, of wie daar meer hetzelfde gezegd heeft, wetende, dat tegenover deze namen andere namen van misschien weinig minder autoriteit gesteld kunnen worden, en dat er zelfs meer dan een boek geschreven is, om tegenover hunne ontkentenis eene bevestiging te stellen. Ik wil evenmin doen opmerken, dat op zich zelve staande ver- schijnselen of verspreide denkbeelden nog niet tot het bestaan van stelsel of beginselen mogen doen besluiten, omdat dit bewijs £X absentia niets beteekent, zoolang het bewijs ontbreekt, dat niet nog te eeniger tijd een handschrift met een volledig compendium van staatshuishoudkunde uit het stof der eeuwen en der bibliotheken kan worden opgedolven. Maar ik heb een vaster bewijs in de geheele geschiedenis der Oudheid, zoo als zij zich in de feiten ontwikkelt en in hare geschriften openbaart. De Ouden kenden de wetenschap van het maatschappelijk leven des volks en der volkeren niet, en zij konden haar niet kennen, omdat zij de Gods« dienst der liefde niet' hadden, omdat zij de ware vrijheid niet bezaten, omdat zij den arbeid niet eerden. Ik moet het onnoodig achten, voor eene Vergadering als deze, wat ik daar zeide, breedvoerig te verdedigen. Doch welligt wenscht gij eenige opheldering over de beteekenis dezer woorden, en /ik geef ze te liever, omdat zij mij geleidelijk op het onderwerp mijner rede brengt, hetwelk ik aldus zou wenschen te formuleeren: /i^De wetenschap van het maat- ^ schappelijke leven, of (om den korteren en meer gebruikelijken naam te 8* 60 S. VISSERING //bezigen) de Btaathuishoadkunde leert, dat waarachtige vrijheid de eenige //voorwaarde is van het welzijn van elken burger en van het bestaan der //maatschappij." Met andere woorden: ik wensch te spreken over vrijtheid, H£T GRONDBEOINSEL DER STAATHUISHOUDKUNDE. Toen de Heere Jezus gezegd had: //Heb uwen naasten lief als uzelven/' werd hem gevraagd, wie is mijn naasteP En hij antwoordde met de gelijkenis van eenen barmhartigen Samaritaan, die eenen Jood in zijne ellende te hulpe kwam. Dat was der gansche Oudheid een nieuw gebod, voor wie het woord vreemdeling altijd gelijkluidend was geweest met vijand. Gelijk de Joden tot in de dagen hunner vemedering toe met minachting nederzagen op cle volken (va MOvri) op de Grieken, gelijk zij met eenen schimpnaam allen noemden, die niet van hun geslachte waren, zoo verdeelde de Griek, zoo Plato zelf, het geslacht der menschen in Hellenen en Bar- baren, aan het laatste woord de beteekenis hechtende van al wat laag, gemeen, ruw, onmenschelijk en den Hellenen vijandig was. Bij het fijnst beschaafde volk der Oudheid (van Sparta behoef ik niet te spreken!) werd de vreemdeling, die niet reeds slaaf was, toch weinig beter dan slaaf geacht. Wilde hij te Athene vertoeven, hij werd er — tegen betaUng van het onteerende hoofdgeld — geduld, omdat hij goed genoeg was, om een of ander bedrijf uit te oefenen, des zich de vrije burger zou geschaamd hebben. Het volkenregt der Ouden was het regt des sterksten; geheel het oude statenstelsel berustte op het beginsel van roof : berooving van vreemden, berooving van vrienden: Athene ging verloren, toen het de bijdragen der bondgenooten verloor. De geschiedenis der Romeinen is die van eenen doorloopenden krijg met de geheele bekende wereld. Van den oorsprong af waren zij veroveraars, om niet veroverd te worden, en het onverbiddelijke //caeterum c^nseo Carthaginem delendam esse" was niet anders dan de onvermijdelijke keuze tusschen te zijn of niet te zijn. Het denkbeeld van vrijheid loste zich op in het denkbeeld meesterschap. En niet anders was de verhouding der ingezetenen van denzelfden staat onderling. Frij zijn was in het staatsleven, tot de heerschende klasse te behooren, in het maatschappelijke, geen slaaf zijn. Verder of hooger REDEVOERING. 61 reikte het begrip niet. — Maar neen ! ik bedrieg mij : vrij zijn beteekende nog iets anders : ongeveer hetzelfde wat het sedert ^de emancipatie voor den neger in West-Indie beduidt, die onder //ik ben vrij" verstaat //ik behoef niet te werken." De arbeid, dat was iets verachtelijks , iets vemederends voor den vrijen burger, alleen goed voor den slaaf, den heloot, den vreemr deling. De vrije burger leefde van den* buit , dien hij gewonnen , van den arbeid der slaven, die hij gekocht of geroofd had, en voor *t overige op kosten van den staat. De vrijheid van den Atheenschen burger bestond in het regt, om tooneelvoorstellingen bij te wonen, volksfeesten mede te vieren, in de geregtshoven te zitten, op de markt de redenaars te hooren, en — vpor dat alies door den staat betaald te worden. Schoot de schat- kist daarbij te kort, dan was het middel om in hare behoeften te voorzien een strooptogt in den vreemde, of, wat nagenoeg op 'tzelfde nederkwam, eene kolonie, of anders de plundering van dezen of genen vermogende onder de burgers zelven. De vrijheid van den Romeinschen burger was het regt, om mede ten oorlog te trekken, de veroverde landerijen te deelen en dagelijks, in krijg en vrede, zijn rantsben brood te ontvangen. De geheele inwendige geschiedenis van Rome, tot het zich uitgeput in de handen der Caesars gaf, is die van eenen oorlog tusschen twee natien, en om de heerschappij , en, meer nog, om het bezit der landerijen. Onder deze eindelooze twisten kon de persponlijke vrijheid en veiligheid des bur- gers geene ruimte vinden. Daar dacht men trouwens ook niet aan. In Cicero^s dagen was men in de straten. van Rome'niet zeker voor den dolk van gehuurde moordenaars, of het zwaard van openbare vijanden. Nooit heeft de wet den Romeinschen burger voor proscriptie of confiscatie bevei- ligd. Wat zeg ik? de wet zelve achtte (en dit regt gold te Athene als te Rome) den burger zoo gering, dat zij hem met zijn gezin verpandde. Tot in familieleven heerschte hetzelfde stelsel. De paterfamilias alleen was vrij — en willekeurig meester over zijne vrouw, zijne kinderen, zijne slaven,*zijn vee en zijne goederen. Dit was zeker eene andere vrijheid, Mijne HocMrders! dan die ons de borst doet zweUen; die den burger beveiligt^tegen elk geweld, en hem zijne zelfstandige plaats verzekert in het niidden van zijne gelijken. En hoe ware het nu mogelijk, dat in eene maatschappij , waar geweld en 62 S. VISSERING roof de eenige middelen van bestaan voor deu staat en voor den staats- burger waren, de wetenschap van het maatschappelijke leven wortel kon schieten^ die naspoort, door welke middelen het welzijn der geheele maat- Bchappij en dat van elk harer leden tevens het best bevorderd wordt; die ab middel daartoe aanwijst de onbelemmerde ontwikkeling van aller ver- mogens ten eigenen, en daarmede ten algemeenen nutte; en als eerste voorwaarde hiertoe stelt zelfstandige en volstrekte vrijheid voor ieder» vrij- heid van denken, van spreken^ van handel en wandel, van arbeid! Hoe het bewustzijn dezer edele vrijheid levendig geworden is; hoe deze heerlijke boom ontkiemd en opgewassen is, en loot bij loot heeft uitge- schoten; hoe het bewustzijn zich eindelijk tot wetenschap gevestigd heeft, leert de geschiedenis. Volgen wij hare vingerwijzing. Sparta en Athene en Macedonie en Syrie en Egypte en Afrika verloren hun bestaan, om opgelost te worden in het Imperium Bomanum. En het kon niet anders. Dat juist het kroost van Bomulus eindelijk de heerschappij over de aarde en de zeeen verkreeg, beteekent hier niet. Van eene enkele wending van het krijgsgeluk had het misschien afgehangen, dat de nazaten van Lucumo of Forsenna, van Pyrrhus of Philippud dien scepter zouden gevoerd hebben. Maar, 't zij de overheerscher kwam uit het Oosten of uit het Westen, onvermijdelijk was het, dat de eindelooze krijg, die de Oudheid verscheurde, zijne beslissing zou vinden in de overheersching van alle volken der aarde door het magtigste. En deze orde van zaken, eens gevestigd, hield stand ondanks de innerlijke zwakte en het bederf in dat Imperium, — * tot een geheel nieuw menschenras uit onbekende wil- demissen kwam opdagen, bij miUioenen door millioenen gevolgd, om de oude maatschappij omver te storten, en op hare puinhoopen eene nieuwe maatschappij , met andere begrippen, andere zeden, andere behoeften en andere instellingen te stichten. Het Romeinsche rijk werd gesloopt; iedere nieuwe horde die aanstroomde, scheurde er een brok af. Eindelijk nam het de wijk naar het Oosten, om daar eenen tijd lang nog een afgekocht en afgebedeld leven in echt Oostersche geesteloosheid voort te slepen. Europa was het eigendom der nieuwe volken. De hoofdtrek van het Germaansche element» dat van nu aan zou heer* REDEVOERING. 63 schen, was zelfstandigheid^ achting voor den persoon, waardeering der persoonlijke vrijheid. Met bewondering ntierken wij op^ met hoe onover- treffelijke juistheid reeds de groote geschiedschrijver, die zijne landgenooten het eerst op de dreigende overstrooming voorbereidde, die beginselen doet uitkomen, welke schier op dit oogenblik nog de Europesche maatschappij beheerschen. //Bij hen wordt de vrouw (zegt Tacitus) door de plegtig* heden des huwehjks zelve gewaarschuwd, dat zij is de gezellinne des mans in lief en leed^ om in krijg en vrede hetzelfde met hem te dragen en te onderstaan."' — //Bij hen (zegt hij) hebben de vaders niet de vrije beschikking over wie hun geboren worden, en de goede zeden vermogen daar meer dan elders de goede wetten." Dan weder: //Slaven zijn er, maar zij gebruiken ze niet op onze wijze tot allerlei huiswerk. De heer vordert van hen, als op zijn' grond gezeten, een maat graans, een stuk vee, of een kleed. En zoo ver gaat de onderwerping.*' Het klinkt bijkans of de Romein de Capitularia van de Karolingen had geraadpleegd. Maar het meest en het warmst spreekt hij over de fiere vrijheid der Germanen, die geenen meester duldden. //Hunne koningen kiezen zij uit de roem- ruchtigsten, hunne aanvoerders uit de braafsten. En de koningen hebben geene onbeperkte of willekeurige magt. Over geringe zaken beraadslagen de aanzienlijken; over belangrijke allen. In hunne volksvergaderingen neemt elk, gewapend, plaats, waar hij verkiest. Dan spreekt ieder, en vindt gehoor naar mate van zijn ouderdom, .zijn aanzien, zijV oorlogsroem, zijne zeggingskracht, meer door den invloed der overreding dan door magt om te beveien. In dezelfde vergaderingen worden de misdaden beregt en gestraft. Daar worden ook de r^ters verkozen, die langs de dorpen rondgaan om regt te s[H:eken, door een honderdtal mannen uit het volk b^eleid, om hun gezag bij te zetten en te rade te zijn." Wij hebben ons misschien te lang met deze beginselen opgehouden. Daarentegen kunnen wij eenige eeuwen stilzwijgend overspringen, eeuwen die er verliepen, eer de zwervende stammen zich tot volken gevormd, en ieder zijne blijvende plaats ingenomen faadden. Het tijdvak wordt besbten met de verrijzing van Karel de Groote, eenen man, wiens gelijke noch de oude, noch de nieuwe geschiedenis kan aanwijzen; Afinderdaad groot (zegt //Bilderdijk) in alles wat een vorst een groot man maakt, en aan wien de 64 S. VISSERING 7/ wetenschappen en letteren^ even zoo zeer als de vrijheid en onafhanke- //lijkheid van geheel de Christenheid allea te danken hebben/' Hij zette de grenspalen van het rijk, waarbinnen zich later de Europesche staten zouden vormen. Hij maakte een einde aan de inwendige beroeringen en. aan de invallen van verdere overweldigers. Hij gaf aan het Christendom eenen vasten grondslag,. en breidde het uit door kracht van wapenen, en meer nog door beleid. Hij koesterde de wetenschappen en kunsten, be- schermde den hander, en kweekte de nijverheid op. Hij vestigde de staatsinstellingen , en legde de grondslagen voor het positief burgerlijk en strafregt van het nieuwere Europa. Hij regelde de huishoudelijke belangen van zijn onmetelijk rijk, en tegelijk van zijne bijzondere bezittingen met de uiterste zorg. Zijn capiiularinm de villi^, waarin hij tot in de kleinste bijzonderheden toe voorschriften geeft over het beheer zijner goederen, en, niets gering achtende, zoowel bepaalt, hoe de wijn vergaderd en bewaard als hoe het jong vee en de eijeren ter markt verkocht zullen worden, is in onze oogen een niet minder heerlijk monument van zijne grootheid, als do zangen der Vinders, die zijne roemruchte daden door de middeneeuwen heen tojt in onze dagen doen weergalmen. Wij zijn nu gekomen tot het eerste groote feit in de ontwikkeling der Europesche maatschappij < — het Leenstelsel. Volgens het krijgsregt d.er Germanen was de overwinnaar meester van het veroverde land, met al.wat daartoe behoorde. Deels eigende zich ieder der krijgers bij schikking of loting eene streek gronds toe: Hgeen dan aUodium heette. Voor het groot- ste gedeelte bleef de veroverde grond zonder onmiddelijken heer, en werd dan als domein van den Vorst beschouwd. Deze landen gaven de Vorsten aan hunne krijgsgenooten in ieen uit. Dat waren de feuda. Tegen het bezit en genot van dat land verbonden de leenmannen zich tot trouw en hulp in oorlog en vrede jegens den leenheer. Oorspronkelijk waren de feuda (gelijk natuurlijk was) alleen aan den persoon, en stierven met hem af. ADengs werden zij erfelijk. De groote leenmannen gaven hunnerzijds wederom gedeelten van hun feudum in achterleen uit onder gelijke verbind- tenis van houw en trouw. Zoo was het leenstelsel inderdaad een maat- schappelijk stelsel, dat nog heden in alle landen van Europa, meer of min, zijne sporen gelaten heeft. Maar de magt der vasallen werd langzamerhand REDEVOERING. 65 grooter ten koste van den leenheer; zoodat velen zich eindelijk van het verband losmaakten, en zich tot souvereinen opwierpen, meestal om met elkander in onophoudelijken oorlog te leven^ uit welke oorlogen eindelijk na menigen wisselenden kans, het tegenwoordige Staten-stelsel van Europa geboren is. Dat^deze oorlogen niet ten slotte» als in de Oudheid, op de vestiging van een algemeen Imperium uitliepen^ had zijne oorzaak in den ingeboren zin voor vrijheid, die steeds den overwonneling bleef bezielen en door den overwinnaar geeerbiedlgd werd. AUes bleef bij hetzelfde, behalve, dat de veroveraar op gelijke wijze het land aan zijne krijgsmakkers in leen uitgaf , die wederom na verloop van tijd op hunne beurt naar de onafhankelijkheid streefden. Een ander beletsel tegen de vestiging van een Imperium was de opkomst der Gemeenten. Deze opkomst der Gemeenteii is de tweede uitstekende trek in de staathuishoudelijke geschiedenis van Europa. Ofschoon de Germanen geene slavemij kenden, als die de oude wereld bezoedelde, en, naarmate zij over Europa voortdrongen, het Christendom den bodem van dit onkruid hielpen zuiveren, hadden zij toch de onder- scheiding tusschen vrije en eiffen lieden. De eersten waren zij zelven , de veroveraars , de meesters krachtens het regt des ooriogs. De anderen waren de overwonnelingen, de opgezetenen van den veroverden grond. Zij waren slaven, niet van den meester, maar van de^ grond des meesters. Dit was de oorspronkelijke, eenige en eenvoudige onderscheiding van het personen- regt. Doch ohder het verloop van tijd ontwikkelde zich meer verdeeling en afgrading. Onder de Vorsten en hunne Pairs (de erfelijke Leenheeren en Vasallen) vormden zich de vrije mannen (de eigenaars van allodiale goederen) als eene bijzondere klasse, die zich later, toen eenigen en allengs meerderen uit de eigen lieden, door vrijgeving, afkoop of gemengd huwe- lijk vrije lieden werden, van deze onderscheidden door den naam van adel en dooi: voorregten aan dien naam verbonden, b. v. vrijdom van belasting. De vrije Ueden betaalden schot en lot en bleven veelal tailla- blea et corveables d merci, z66, dat hun toestand feiteUjk nog weinig verschilde van dien der eigen Ueden , uit weUce zij gesproten waren. Doch aUengs ontstond er weder in deze klasse een merkeUjk verschU tusschen de bowoners van het platte land en hen, die het burgerregt in geslotene 9 66 S. VISSERING gemeenten verkregen. De - gemeenten groeiden op tot steden onder den onderlingen naijver der Yorsten en Heeren, die het belang van zulke vereenigingen van vrije lieden in hun gebied tot vermeerdering hunner inkomsten en van hunne magt leerden kennen: deels ook uit het besef der vrije mannen zelven, dat zij door zamenwoning en onderlinge huip kracht wonnen om de verworvene vrijheden te bewaren. Toen nu de lange strijd tusschen leenheeren en vasallen begon, waren zij reeds aan- zienlijk genoeg om gewigt in de schaal te'leggen, en, beurtelings door dezen en door genen aangezocht en met regten en privilegien begiftigd, behaalden zij in 'teind het meeste voordeel uit dien kamp, en wonnen er eene schier volstrekte onafhankehjkheid bij. Doch een ander verschijnsel trekt onze aandacht. Naast de edelen en de burgers is nog een derde stand opgewassen, om zich eindelijk boven beiden te stellen — de Geesteiijkheid. Het Christendom had bij de Ger- manen niet moeijelijk ingang gevonden. Zijn hooge emst paste aan het karakter dezer volken beter dan de kinderachtigheden van het verouderde Heidendom. Die innigheid des geloofs vond meer sjmpathie in hun gemoed dan de redekunstjes der Byzantijnsche beschaving, Die ker der REDEVOERING. 67 gelijkheid van alle menschen als kinderen van eenen Vader vond weerklank in hun eigen vrijheidminnend hart. Daar kwam nog iets bij. De Chris- telijke kerk in het Romeinsche rijk kwam den vreemden indringers ten halve te gemoet. Hare eigene oeconomische inrigting had eene treffende over- eenkomst met het germaansche electief regenngsstelsel ; en beide hielpeu elkander de wereld veroveren. — Bij de verdeeling van den buit bekwam ook de kerk haar deel, dat zij wel wist te bewaren en te vergrooten. Zoo werd zij een zelfstandig, rijk en magtig ligchaam: te magtiger, omdat zij overal eene en dezelfde was en alom haren invloed deed gelden, zonder dien te zien afsluiten door staatsgrenzen of verbreken door oorlogen. En weldadig was haar invloed en. rijkdom. Bij haar vond de onderdrukte bescherming, de behoeftige lafenis, de kranke genezing, de vreemdeling huisvesting , de ongelukkige troost. Zij was het brandpunt van Christelijke liefde en geloof en tegelijk de stille wijk van kunst, wetenschap en be- schaving. Maar van het oogenblik, dat zij zich magtig begon te gevoelen, sinds zij naar rijkdom trachtte om te genieten, naar aanzien om te schit* teren, naar invloed om te heerschen, was in dat schoone ligchaam de kiem des verderfis gel^d. In de kloosters drong weelderigheid in de plaats van zelfverioochening. Studie week voor onkunde, en de geestelijke stand werd de toevlugt voor luiheid en domh^d. Nu moest het volk ^ dat geenen eerbied en liefde meer voor zijne herderen kon gevoelen, door dwang in ontzag gehouden worden. Vanhier ten laatste het nataurlijke verbond tnsschen het wereldlijke en het geestelijke gezag tegen de gem^nte, die zich krachtig genoeg begon te gevoelen om beider dwingelandij te weerstaan. En nu daagt voor onze oogen A.t Hervorming. — De hervorming ia de kerk bragt in het maatschapgelijke leven des volks en der volken eeae volslagene omwenteling mede, waaruit het Frotestantisme oprees als de zegepraal der individueele vrijheid. Voorwaar, indien de hervorming alleen de k^k had gegolden , Europa ware niet het onderst boven gekeerd door eenen meer dan honderdjarigen krijg. — De vrede van Munster was bet einde van deze worsteling, Maar de poUtieke herschepping, welke Enropa door dit verdrag onderging, was niet haar belangrijkste gevolg. Van nu aan zien wij eene nieuwe rigting op de baan der maatschappelijke 9* 1 68 S. VISSERING ontwikkeling ingeslagen. Een nieuwe drijfveer stuurt de driften der volken en de raadslagen der regeringen. De handelspolitiek treedt op den voor- grond. Wijd en zijd in de nieuw ontdekte werelddeelen worden bezittingen veroverd, om er handel te drijven. Van nu aan beoorlogen de staten elkander met tarieven;. en de vinnigste oorlogen, die er gevoerd worden, zijn handelsoorlogen. Het Mare Liherum aut Clausum is eene levensvraag; de kwestie van tmj achip vrij goed wor4t de meest besprokene van het volkenregt. Nu begint de staathuishoudkunde eene wetenschap te worden; de eene theorie verdringt de andere; stelsel na stelsel wordt uitgevonden en toegepast. Het crediet begint de lotwisselingen der volken te besturen. Tot de strijd tusschen verdrukking en vrijheid toe, voegt zich in den nieuwen plooi. Monopolie is het tooverwoord, dat alle geesten beheerscht. Al het goud naar eigen land te doen stroomen; dezen of genen handel alleen te bezitten; eenen nationalen tak van nijverheid voor zich alleen te bewaren, door alle middelen, zelb door doodstraf te dreigen aan den werkman, die zijn vaderland zou willen verlaten om zijn bedrijf elders uit te oefenen; zich in gilden af te zonderen, niet meer tot onderlinge hulp; maar tot wering van mededingers, — ziedaar de nieuwe vormen, waarin die strijd zich gedurende de twee jongste eeuwen openbaart. Zoo zijn wij, M. H., tot onzen leeftijd afgedaald. Behoef ik u te herinneren, hoe de laatste dagen der vorige eeuw het tijdperk openden van eene nieuwe maatschappelijke omwentelingp Ik spreek hier niet alleen van de Fransche kevolutie en van hare misbruikte leuze: Vrijheid, Gelijk- heid en Broederschap. Zij was eene schrede in dezen grooten onunekeer. Zij hief het onderscheid der standen op en schonk aan het geheele volk de vrijheid, welke tot nog toe alleen den bewoners der steden — en noode! — gegund was. Zij verbrak de xnonopolien, joeg de gilden uiteen en verhief alle ingezetenen des lands tot burgers met gelijkheid voor de wet. Maar ziehier, naast dit feit, andere feiten, niet minder gewigtig! Aan gene zijde van den Oceaan verrijst een nieuw volk, dat de banden, waarmede het moederland de kolonie omklemd hield, verscheurt, en het koloniale stelsel is in zijne grondvesten geschokt. In dat moederland zelf reiken eenige eenvoudige mannen, een timmerman, een barbier, een spin- ner, elkander de hand, om het vermogen der nijverheid door de toepassing REDEVOERING. 69 der stoomkracht en der machinerie millioenen malen te vermenigvnldigen. Elders weder heeft de wetenschap zich eene nieuwe baan gebroken. De natuur wordt in hare diepste geheimen doorwroet en do(»rgrond. Eene meedoogenlooze kritiek slaat de hand aan al het bestaande. Eene vermetele philosophie schijnt zich voor te nemen de wereld om te scheppen, En onder al deze denkers en vorschers naar de natuur der dingen is er een, die^ in stille afzondering zijne eigene studien volgende, de natuurlijke wetten naspoort van het maatschappelijke leven, en onderzoekt, door welke middelen de rijkdommen der natien verkregen en de welvaart der burgers vermeerderd wordt; hij breekt met even onverbiddelijke hand de lucht- kasteelen der empirie als de dwalingen der praktijk af , om in de plaats daarvan zijne wetenschappelijke' theorie op onwrikbare beginselen te grond- yesten. Zijne leer is, van het oogenblik dat hij ze heeffc verkondigd, de uitspraak des meesters, die met overtuiging door duizende leerlingen verspreid wordt. Het is — gij hebt het reeds lang geraden — de stichter der Economische school, voor wien ik geene schoonere lofspraak zou kun- nen vinden dan deze woorden van eenen franschen geschiedschrijver: //Adam Smith a rehabilite le travail." Adam Smith heeft den arbeid in zijne eer hersteld! De eenvoudigste beteekenis dezer woorden is, dat hij de halfheid der theorie van de Phy- siocraten, die geen ander voortbrengend vermogen erkenden dan den grond, aanvulde; dat hij de eerste was die leerde, hoe ook de arbeid, en deze het meest, de bron van volksrijkdom is; dat hij de wetten van de ver- deeling van den arbeid openbaar maakte; dat hij bewees, hoe ook het bewaren, verwerken, overbrengen en verdeelen van voorwerpen vruchtbare arbeid is; dat hij voor de vrije mededinging in den arbeid de baan opende. Maar in hoogeren zin beduidt deze lofspraak veel meer. En in dezen zin heeft hij ze verdiend, omdat hij den arbeid heeft geopenbaard als den fundamentelen hoeksteen der maatschappij , en vrijheid van den arbeid als de eenige duurzame bron van bijzondere en algemeene welvaart. 70 S. VISSERING Om de meening dezer woorden te verklaren, moet ik mij eene kleine afwijking van de gewone leer der Economische school veroorloven. De leerboeken der staathuishoudkunde worden schier alle geopend met de definitie: ffde staathuishoudkunde is de wetenschap die leert, hoe de rijk- dommen voortgebragt en verbruikt worden." En op deze definitie volgt dan spoedig de aanwijzing van het doel der staathuishoudkunde : //het doel d^ staathuishoudkunde is, het geluk der menschen te bevorderen.'' Ik kan noch met deze definitie der staathuishoudkunde, noch met deze omschrijving van haar doel volkomen vrede hebben. Ware die definitie van de.wetenschap, die ik liefheb, juist, ik zou haar niet durven verde- digen tegen het verwijt, haar wel eens gedaan, van geesteioos materiaiismus en afschrikkende dorheid. Maar dan vooral zou het mij onmogeUjk vallen het verband te ontdekken, dat er tusschen haren werkkring en haar doel zou moeten bestaan! Immers, welk verband is er tusschen rijkdom en gelukP Hoe kan het ooit mogelijk zijn, het geluk naar de regelen eener wetenschap af te meten, of afhankelijk te maken van de min of meer getrouwe toepassing eener theorie? Maar terwijl ik aan onze wetenschap niet den onnakomelijken eisch doe> van vaste regelen te stellen tot oplossing van het vraagstuk, dat ieder mensch slechts met zijn geweten kan uitmaken, heb ik toch hoogere eischen aan haar, dan dat zij alleen onderzoeke, hoe de rijkdommen voort- gebragt en verteerd worden. Ik heb haar lief , omdat zij mij is de weten- schap van het maatschappelijke feven, die leert, hoe, onder de wetten door den algoeden Schepper in de natuur gelegd, de bijzondere vermogens van alle menschen zamenwerken tot de bevordering van het stoffelijk welzijn en van de zedelijke verhefimg van iederen mensch en van de geheek m^schheid ; omdat het doel van haar streren is , den strijd tus- schen zelfzucht en liefde tot den naaste op te lossen in eene schoone harmonie — vrijkeid/ Indien ik moest vreezen, M. H., dat deze woorden u vreemd in de ooren zoudra klinken, en dat gij niet reeds zelven zoudt hebben opge- 'merkt, hoe dit denkbeeld het geheele historische overzigt van de ontwik- keling der maatschappij , waarbij gij mij zoo welwillend gevolgd zijt. REDEV0ERIN6. 71 beheerschte; indien ik nog uitdrukkelijk moest verklaren, dat dit overzigt ten doel had aan te wijzen, hoe de vooTuitgang in de geschiedenis bestaat in de zege na zege van het beginsel van vrijheid, en hoe de stiijd om vrijheid van den arbeid, waartoe Adam Smith het sein heeft gegeven> slechts de voortzetting is van den reeds beslisten kamp om persoonlijke , gewetens- en burgerlijke vrijheid, — - ik zou tot dezen oogenblik te ver- geefs gesproken hebben. Maar gij hebt regt op eene nadere verklaring mijner meening. De Schepper heeft den mensch in oneindige reeks behoeften ingeschapen, en in de natuur rondom hem in overvioedige mate de middelen gelegd, om die behoeften te vervullen, en hem zelven de vermogens geschonken^ om de gaven der natuur daarvoor toe te bereiden. Die wissel-werking van behoefte en vervulling is met een woord — de zelfzucht. Aldus is zelfzucht de natuurlijke en weldadige drijfveer van het leven des menschen in deze wereld. Zij is de voorwaarde van zijn duurzaam bestaan, de krachtigste prikkel ter inspanning, de bron van zijn geluk, het middel tot tot zijne ontwikkeling. Maar nevens dit beginsel des menschelijken levens staat daartegen in evenwigt een tweede: de volstrekte behoefte aan weder- keerige hulp. Had ieder mensch aan zich zelven genoeg, hij zou een engel of een dier zijn. Op de zamenwerking nu van deze twee beginselen berust het geheele maatschappelijke leven, dat geenen anderen band kan hebben, dan onderlinge zamenwerking tot voldoening aan aller behoeften. En deze is dan de niet genoeg te prijzen wet der menschelijke zamenleving, niet door menschen uitgevonden^ maar door God zelven verordend, dat elk, terwijl hij ten behoeve van anderen werkt, tevens in de vervulling van zijne behoeften werkzaam is > of > omgekeerd en duidelijker, dat elk , terwijl hij om eigen voordeels vnlle arbeidt, in het belang van allen arbeidt; dat ieder dus door de behartiging van zijn eigen belang zelve gedreven wordt, om den ander met de bijzondere vermogens, die hem gegeven zijn, te hulpe te wezen. En de erkentenis van deze wet leidt tot de gevolgtrekking, dat de onbelemmerde ontwikkeling van ieders eigenaardige vermogens voordeelig is niet alleen voor hem zelven, maar voor het algemeen tevens/ — dat is, tot het beginsel van vrijheid! En nu moet ik u nog eens verzoeken , u het bewegelijke tafereel voor 72 S. VISSERING den geest terug te brengen, dat straks voor onze eogen is voorbijgegaan. Wat is die geschiedenis anders dan de strijd dezer wet der natuur tegen bare miskenning? Want het is maar al te waar, dat, gelijk iedere prikkel ten goede, in den mensch gelegd, tot eene ondeugd kan overslaan, dus ook deze; zoo zelfs, dat de woorden zelfzucht en eigenhelang in het gemeene spraakgebruik naauwelijks anders gehoord worden dan om ondeug- den te kennen te g;even. Uit deze miskenning nu zijn voortgesproten de begeerlijkheid, de hebzucht, het geweld, de dwingelandij , de verdrukking. En wat zien wij nu gebeurenP Dat geene miskenning op den duur bestand is tegen de waarheid, geene verdrukking bestaan kan tegen de vrijheid: dat iedere hare eigene straf medevoert. Het stelsel van maat- schappelijken oorlog en onderlinge berooving der oude volken deed de oude maatschappij te gronde gaan. De slavemij wordt overal (ook in de nieuwe wereld!) een verterende kanker, en verlaagt den meester dieper dan den slaaf. De hoogmoed van vorsten en edelen brengt hen ten val, omdat hij juist de oorzaak is van de opkomst der gemeenten. Zoodra de geestelijk- heid het toppunt van magt en rijkdom heeft bereikt, verliest zij alle zede- lijke kracht. Het koloniale stelsel verteert de beste levenssappen der volken; de handelsoorlogen overstelpen de staten met schulden^ waaronder nog late nageslachten gebukt gaan; de monopolien eindigen in bankroeten; het gildenwezen dooft allen lust en kracht tot den arbeid uit. En waar- door is het, dat de vrijheid voortdurend zege op zege behaalt over de verdrukkingp Is het omdat de zwakken sterker geworden zijn dan de magtigen P Dan zeker ware slechts eene verplaatsing , eene verwisseling van personen de vrucht van de zege geweest; de onderdrukte ware op zijne beurt verdrukker geworden; en het menschdom had eeuwig in den- zelfden jarmmervollen kring omgeloopen. Ziet slechts, in de Oudheid was dit het geval, en daarom is dat geslacht, als door eenen tweeden zondvloed, van de aarde weggevaagd. Maar de vrijheid zegepraalde, en schonk telkens hare zegeningen aan overwinnaren en overwonnenen tegelijk, omdat de waarheid aan hare zijde stond, omdat de wetenschap telken reize eenen stap voorwaarts deed; de wetenschap, uit bittere ervaring geboren, eerst door enkelen gegist, door eenigen geopenbaard, door lateren verkondigd, door velen daama verspreid, eindelijk door allen aangenomen REDEVOERING. 73 en in de ziel geprent, — de wetenschap, dat de vrijheid van allen in het belang van allen is. Zoo zien wij onder haar schild oprijzen de vrijheid van geweten, die den zedelijken mensch verheft; de vrijheid van denken en zijne gedachten te uiten, die verlichting en beschaving doet stralen; de vrijheid des persoons, die den naiensch voor de zamenleving vormt, de vrijheid des burgers, die aan allen stem geeft, waar het aller belang geldt; de vrijheid van den arbeid, die ieder het regt verzekert om zijne vermogens naar zijnen aanleg in het belang van alien te gebruiken. En zoo zien we, o schoone triomf! de wetenschap hand aan hand gaan met de godsdienst der liefde. //Hier treedt" (het zijn de woorden van eenen jeugdigen geleerde, die nog voor weinig tijds onder de kweekelingen dezer Hoogeschool geteld werd , woorden , die ik gaame tot de mijne maak) //hier treedt eene wetenschap op, die zich enkel tot aardsche goederen //bepaalt, en haar grootste les is dezelfde, als die der Godsdienst*. bemin //uwe naasten! Dus komt bij de drangreden van pligt nog die van het //eigenbelang, en dan zuUen toch die twee lessen, die om verschillende //redenen denzelfden weg aanprijzen, wel eene vaste overtuiging geven en //de bewandeling van dat regte pad gemakkelijk maken!'* En is dan nu de strijd volstreden? — Wie is er onder ons, M. H., die zich het droombeeld kan scheppen van een volstreden strijd hier op aarde? van een nieuw paradijs, waarin het zal zijn gelijk de dichter zingt: //De wolf zal met het schaap verkeeren"? — Neen, eer zal het gedierte des velds zijnen aard verloochenen, eer de verordening, den mensch gesteld, dat zijn leven op aarde een strijd is, zal worden opgeheven. Echter zijn er geweest, die, in zoete dweeperijen verzonken, zich zulk eenen volmaakten gelukstaat gedacht en geschilderd hebben; er zijn er geweest, die hebben gewaand zulk eene heerlijke toekomst door hunne kracht en hunnen wil te kunnen verwezenlijken. Ongelukkigen, die zich om de wille hunner idealen armoede, smaad, vervolging, kluisters en den marteldood getroost hebben; die over de lijdende menschheid, die ze wilden opbeuren, slechts teleurstelling of, helaas! nameloozen jammer en ellende hebben uitgestort. — Ook hunne fout was miskenning der natuur* 10 74 S. VISSERING lijke wet van het maatschappelijke leven. Zij namen de drijfveer van het eigenbelang uit het rader.werk der zamenleving weg, en schiepen zich aldus eene onbestaanbare maatschappij van ondenkbare wezens. Zij mogen aanspraak hebben op ons beklag, ja op onze bewondering, nimmer op onze sympathie; en wat ook hun lot zij g&weest, zij mogen zich niet beklagen, dat zij niet begrepen zijn. Het was hunne eigene schuld, omdat zij zich buiten de menschheid stelden. Zal ik met u de knge lijst dezer hervormers doorloopen, waarop de schitterendste namen voorkomen? Waartoe zou het dienen? Waartoe zou het nut zijn, de Utopia van Thomas Morus, of de Civitas Solis van Cam- panella, of de Oceana van Harrington te vergelijken met het Nouveau Christianime van Saint-Simon , met de Theorie dea quatre mouvemens van Fourier, of met de Voyage en Icarie van Cabet? Of waartoe een paralel getrokken tusschen de LoUarden der l^''* of de Wederdoopers der 16^« eeuw met hunne gruwelen,' en het Communismus onzer dagen met zijne bloedige woelingen? Een hoofdtrek, merkwaardig genoeg, kenteekent ze alle, zoowel die schuldelooze spelingen des vemufts als deze uitbarstingen des hoogmoedigen waans, namehjk deze: dat zij alle, om den volmaakten gelukstaat der menschen te scheppen, beginnen met den mensch alle vrij- heid, alle zelfstandigheid, alle persoonlijkheid te ontzeggen. Dit is genoeg om het vonnis over hen uit te spreken. 