title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: p EEN KERKELIJK CONPLIOT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS, 225 soude werden onderteekent, alsoo daerover nog wierde ge- disputeert by de Staeten inden Haege". Ten bewijze liet hij den hun verstrekten lastbrief opnieuw voorlezen , ,daerby voegende dattmen den predicant Voetio niet en behoorde hooger te belasten dan volgens haer commissie", Onmid- dellk nam nu Voetius de gelegenheid waar, om zelf ».te exhiberen sekere acte by hem ondertekent", in welke hij betuigde ,hem voleommentelyck te willen eonfor- meeren, ende gedragen nae tgene hy verstaen hadde den last te syn vande ed. mog. heeren Staten, ende oock soo verre met d. Grevio eenicheyt te houden, als by hem ten aenhooren der Gecommitteerden verklaert, ende by den secretaris") deser stede vuyt synen monde was opgesereven" *), Foen hierna Grevius voortging met ,persisteren ende te verliezen?); althans hij voerde op scherpen toon de Greelf te gemoet: ,ick hoore well, ghy hebt in ter Gouw geweest by Vorstio*), ende inden Haege hebt ghy dit wt den Loogaert*) gepluckt". Niettemin werd, zoo door Cole De seeretaris, mr. Lambert van Haeren — »geensins vande gerefor- -moeerde religie maer papist synde" — za] missehien van deze »procedueren"" eer "weinig begrepen hebben. In ven harer verweerschriften aan de Ststen geeft dam ook Voetius' partij met ronde woorden te kennen, dat somrige leden der Üeusdensche vroedscbap zich niet ontzagen »te mis- "ruyeken de onervarentheyt in dusdanige saecken vanden hore secretaris "der selver stede, die dick ontwyfelyck uijt:gelijcke onbedachtheyt, t'hour- der dietamen iet int register schreof, sonder weten van d'andere magis- "yaeten; t'welek nochtans niet en behoorde te geschieden, insonderheyt det iu soo swaerwichtigen saecke als desc", Deductie, fol. 105. 4 fol. 87, Licht mogelik - woelde Witsen zich daartoe geprikkeld door de Greelfs met zijne zewone onstuimigheid omtrent Voetius afgelegd: DIRUTA Voet,, Polit. eccles, t. MI, p. 962. OH eee blz. 427, aant. 2 en ly, 162, onamm leende vich als vanzelf tot velerlei woordspelingen. Zoo (1 estadio. aj do magistrati bd d epmerkten, dat HH. gecommitteerden , Staten gantsch geenen last hadden, b commissie" — in tegenwoordigheid : den gouverneur, aan Voetius bevolen ofte verder in de saecke ijet te doen, dat de heere van Kessel soude ordre à te bewaren" ?); naar wiens oen juist- ning de weduwe Voet, op den eigen dag: zoons te Heusden, door Godschalk van Cu dragen, dat men Voetius ,daer uijjt niet en. sprak de gewezen notaris, Jan Rijnbouts Danckaerts, | Haagschen hofprediker, over »een boogaard vol vruchten sche leer", Zie dr, Rogge, Wtenbogaert, dl. Il, blz, 475. — *) Dr. Panlus Arcerius, den Remonstrantschen was — »verdreven sijnde van Sneeck" — op vo Hoogerbeets, Wtenbogaert en Grevius, die hem aanbevale van Kessel, le Heusden tot rector benoemd, als opvolger v. Genius, Met 4 Mei 1015 betrok hij daar »zijn residensi ofte het bagijen closter", en hield er tevens school. van het jaar 1617 werd hij door de vroedschap »omme gemeijne borgerije gedaen, gefondeert sijnde op het gadeslaen vanile sehole", uit zijn ambt ontzet. Oud-arch. fol. 30 verso; E. 214, fol. 67, 79 en 84 verso; E. 21: 7ie ook Deduetie, fol. 95 en vgl. hierboven, ble. 490, a: 3) Gisb. Voet. Aant. N*. IV. *) Voetins' hnisvrouw, Deliana, bleef voorloopig in de Vlijme Zie Oud-arch. Heusden, E. 215, bijlage tot fol. 98. EEN KERKELIJK CONPLICT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS. 227 ten, geljek het seggen was dat d'opposanten van sijn beroep suleks voorgenomen hadden te doen" !). Geen van hen beiden kon echter beletten, dat de Remonstrantsch gezinde leden der vroedschap, ,collegialiter met maelkan- deren vergadert", hardnekkig tegen die getroffen maat- regelen bleven protesteeren *). Zoo ontstond voor Heusdens Calvinisten de dringende moodzakeljkheid, om enkele geestverwanten, uit consis- torie en raadzaal, opnieuw met Voetius naar 's-Graven- hage af te vaardigen *). Anders dan den vorigen keer , zagen nu die gedeputeerden zich tot een betrekkelijk lang en doelloos wachten gedwongen. Immers verliepen er voor hen ,tien oft elf daegen sonder tot audientie te konnen komen". Maar toen ook vonden zjj gelegenheid ,haere tweede remonstrantie" ter Staten-vergadering in te die- nen) Nadat hier mondelijk was uitgebracht het rapport der Gecommitteerde Raden, die vertoefd hadden binnen de frontierstad ,en gesien het verbael, by de selve van hare besoigne gehouden", werd ,by de meeste stemmen" besloten, dat Voetius' beroep, als geschied op onwettige wijze en met de kerkelijjke verordeningen in strijd, zou besehouwd worden ,voor te niet gedaen". Doch ,aenghe- sien de ruste van de stede van Heusden daer aen scheen te wesen gelegen", vond men goed, dat Vlijmens predi- kant — ,de welcke hoope gaf van met Grevius, die van den kerckenraedt, magistraten, ende anderen te sullen 3) Gisb. Voet. Aant. N*. V. 3) Dut protesteeren blijkt o.a. ook uit het verhandelde vinde raetcamer der stede van Heusden den 29e» Juny 1617, present den schout, Bruynincx,, H. Loockermans, Vereycke, Hamel, Momboir, A. van Cugck", Zie hier- E bijage LXXX VI. 3) Afgevaandigd werden, als magistraten Willem Verhoutert en Be- dbastiaun Beelaerts, als kerkeraadsleden Tuelinck en Walewijn Janson. 4) Die »tweede" remonstrantie stant vermeld Deductie, fol. 103—107. ER EM e gaan, dan konden hunne Edel lasten ,nieu beroep op hem te maken, bevestigen". Vóór alles mocht het even beiden, Grevius en Voetius, binnen 's-i bieden, opdat ,de selve aldaer souden broederljeken ende christelioken met den z willen omgaen" ?), Intusschen was laatstgenoemde — zijne medegedeputeerden, ,dat de advocae soude arresteren gelyck hij Willem | van den Briel, gedaen hadde"*) — re 3) Allieht grondden de Staten die hoop op het g Heusdens calvinisten hun verweerschrift besloten: ste mni de voor, Voetius verelaert hem gmern te willen ende last Grevio ende hem bij de voors. beeren woorgehouden, Ende dat de voors. doleanten, seer overigens de leus aller due] BM den R sehrijver van het pamflet, getiteld Een alle vrome lidtmaten der gemcenle Jesu. Ghristi, dic in H gadees andere plaelsen teghenwoordieh suchten ende e herde vervolginge, om de waerheydt, die na de godtsalic pl. en v, dr.), 1620, blz. 19. 3) Hesol. Holl., 14 Juni 1017. 3) Resol, Holl., 15 Joni 1017. d 9) Gisb. Voel, Aant. N*. V. Zie over Willem Ot lager mebgedeelde bij Acquoy en Rogge, ArcA. w. A II, biz 337—309. Hier echter blijkt, dat Crijnsens pe zijn verblijf te "s-Gravenhage-van 18 Febr. tot 8. r- EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS, 229 spoed uit Den Haag vertrokken, het voor zijn persoon weiliger en voor zijne zaak verkieseljker rekenend, de beslissing der Staten in de frontierstad dan op het Bin- nenhof aftewachten. Ofschoon alleen teruggereisd, kwam. hij toch Zaterdag, 17 Juni 1617, gelijktijdig met ,dege- deputeerden van de magistraet ende gemeynte te huijs". Toen nu, 'sanderén daags, Grevius weer voor de ge- meente was opgetreden en hem ,nae de predieatie" door de broederen werd medegedeeld, ,dat Voetius sijne ge- beurte soude hervatten", heeft hij ,sulcks niet willen ac- cepteren", ja zich in geenen deele ontzien — ,tegen dob- bele resolutie der heeren Staeten" — met dezen en met het eonsistorie alle kerkeljke gemeenschap af te breken, ,seggende, neffens Voetium , als onwettelyck ingedrongen spnde, niet te willen predicken". Van den 18" Juni tot den 28** Juli weigerde dan ook: de Greeff binnen Heus- den dienst te doen, hoewel door den kerkeraad ,als het sijn beurte was", steeds daartoe verzocht en ontboden !) Ten laatste, geheel uit zichzelf ,in Voetii predicatie ge- comen", gaf hij, bij het naar huis gaan, den ouderling Anthonie van Gemert te kennen ,wederom te sullen pre- diken ende dat Sondach, 30 Julij ^, voor den middach". ef geen gevaar heeft geloopen. Op de vraag toch, door hem aan Oldenbar- mevelt gedaan »of hij in den Hage was geconfineert?" kreeg hij van den Adwocaat ten antwoord »neen, dat hij gaen mocht werwaerts hij wilde, sonder alleen in den Briel, ten ware met consent van de magistraet al- daer"; a.w., blz. 399. Vgl. daarmede Voet., Polit. eccles., t. IlL, p. 960, 964. 1) Wel preekte Grevius voor de bezetting op het kasteel te Nederhemert , án Gelderland, dat met Heusdens gereente was gecombineerd, en doopte hij daar te dien tijde een kind van zijn vriend, den rector dr. Arcerius. Vgl. dierboven, blz. 226, sant. 1. Later vervulde ook Voetius te Hemert xijne - Zie Dispp. selecl, t. IV, p. 983: »insuper in castello Ho- mnerthano ecclesiastice cum ecclesia Heusdana combinato, una eum collegis Jhebdomadatim coram praesidiariis ab anno 1694, osque ad annum 1624, con- eionatum (me fateor)". ^25) In Gisb. Voet. Aant. Ne. V staat, zekor bij vergissing, »Sondach, den 98 Julij voor den middach". aM EL As o vt emet e ndr ht ug , Voetio suleks behoorde te commui BIuF UE wesk: gonetine det GRAN door koster Willem Gerritsen van Dri: ambtsbroeder boodschappen. Deze — mitteerde Raden herhaaldelijk had verk] menwerking niet ongenegen , begaf zich op. dag onder de Greeffs gehoor, en ontving heid van zijn collega het persoonlijk neffens hem ende in de gebeurten tot He prediken": een verzoek, terstond met d willigheid door Voetius opgevolgd 5). Toch viel het weldra Heusdens jong te bewaren met zijn ouderen ambtgenoot ?).. ,.door moderatie" te voorkomen, dat ,de d. Grevii eenige merckelycken aenhang tot. sel maeckte", en waren het in de gemeente s| weijnge ongeruste persoonen, die, haei 1) Vgl. hierboven, blz, 998, aant. 4. Zie ook blz. 299, 7) Kori na die oogenschijnlike verzoening, trachtte de | koop eigenaar te worden van zijne pastorie, »Das, Johannes Gre luidt het, Owd-areh. Heusden, E. 59, fol 14 verso — heel gistraten deser stede gecoft zeecker hujjsinge ende erlf,. de Cloosterkerek, daer den voors. Grevius tegenwoordich. breeder wolgens de coopcedulle, ende conditien , San den 18e» Augusti 1617, voor de somme van negenhond inelen in vier termijnen". De laatste termijn dier k 40 Sept. 1634, pene cerea dace urs "Vgl. Oud-arch. Heusden, E. 917, Vijlago tot fol. 455 Tol, 43. 3) Wat. nu. volgt in den tekst, is voor het grootste gn Mei 1618 door Grevius aangeboden, en well r in de bekende Deduetie, fol. 141—148. Ook eei waard in Arch, Hero, kerk. Heusden, afd, II, B, a, n*, 86 EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREYIUSs. 231 houdende, haer wt sijn predieatien absenteerden", zoo kon dit echter niet verhinderen, dat Grevius de met Voe- tius getroffen schikking voortdurend in de waagsehaal stelde; nu eens ,door desen te precipiteren om onbereyt de predicatie (weleke anders nagelaten soude geweest syn) aen te vangen"; dan weer, door ,in syne eygene ge- benurte" te doen optreden ,niet alleen onaengename pre- dieanten, maer oock soodanige, die by den classe noyt oor gereformeerden en waren erkent; gelyck sulx met mamen is gesehiet den 15 Octobris inden persoon heer '"Tameri', weleke Tamerus gansch onstichtich de leere der perseverantie lasterde als een oude ketterie der Va- lentianen, ende tegenspraek de verseeckerheyt der za- licheyt; bedienende mede den doop, ende sonder gesang zijne predicatie beslujtende". Vanwege ,de groote op- Spraeck ende ergernisse" daardoor ontstaan, doleerde Heusdens kerkeraad — verlangende ,dat sulx voordaen mochte geweeret werden" — veertien dagen later, schrif- telijh bij de elassis te Gorinchem *). Hier kreeg haar prae- ses, Luderus Vogelsunck, van de broederen in last ,,do- münum Grevium scherpelyck te vermaenen van zijn on- Ordentlipck doen"); terwijl Voetius, die, om hetgeen J) Henricus Tamerus was, reeds op achttienjarigen leeftijd , een bekwaam leerjing *an Melanchton, te Wittenberg. Teruggekeerd naar de Vereenigde Üewresten, diende hij tot Woerden, Wrecht ende elders in de lutersche J'rEPewleringen". Zonder coit lidmaat te zijn geweest »der gereformeendo dereskor, mam hij — tegens ordre en danck des classis vau Gorinchem", "Ukzwr »pesteldt ende ioegelaten byde ed. mog. heeren Staten" — het pre- "zw nbi waar in de gecombineerde gemeenten Doeveren, Genderen en Dacos síjen. Zie Kist en Moll, KerkAist. arch. dl. L, blz. 809. Vgl. daar- DOR, Deductis, fol. 3 en bierachter, bijlage LXXXVII. 77. Hand. cl. Gorc., 80 Oct. 1647. | O0) De »remonstrantis", die Cloppenbureh — »daertoe gedeputeert" door Bowxesr spiericek en den Heuslenschen kerkeraad — aan Hollands staten Dv ehelovorde, xerklaart »d. Grevius gecensureert synde inde classe, heeft dea, lame geene andere satisactie gegeven als dese, met formele woorden blok. Toen, tegen het eind van 1617 toen haud plaats gegrepen, bjj de (rur iesnbodtogde dero teerde met Grevio in handelinge te zjjne predicatie te gaen, als hij h Viesksiaos cade geieiinio baud nM reconcilieert", Maar juist dat laatste was en bleef li dat ter stede Heusden, gelyck ooek e nelick plach gehouden te werden de b heylig avontmael", achtte de kerkeraad gekomen voor eene vernieuwde poging , nachtmael"') Ende dit te eerder, wij doel vier gecommitteerden uit de m vervoegd hadden tot het consistorie ?, aan - tuigd geworden door den kerkeraad, dat wilde ,alles tot eenicheyt te brengen; datn en soude partieulariseren, maer reciproce d'e deren ongeveynsdelyck syne foulten, die. ier wedersyden geresen zyn rondelyck ve vergeten". Grevius evenwel, ongezind zich raadsvergadering ,te laeten vijnden", diaken, nit het consistorie naar hem afgev: broederen ,aenseggen, dat hy niet met, h: a part" Vgl. hier dr. Rogge, Wtenbogi USE dd eode ssidipilia sd ois ik ook vergeliken het genotuleerde omtrent de. duis: op QU'Dis. 1017; lewakhd vost" dé Pris d 7) Te weten: sehont van den Klshout, president-s OONFLIOT. DEPORTEMENT VAN GRRVIUS. 233 erb synde met twee wtte magistraet , persoonen als gelooffweerdige getuygen", en nu zoo dringend mogelijk ,gebeden, dat eens soude hooren wat hem voorgedra- worden ende dat hy sieh daer coste op be- » bleef de Greelf ,by syne weygeringe volherden, i& hy haer voor synen kerckenraet niet en —zoowel ouderlingen als diakenen de door Gre- handelwijs, ,met dewelcke alle hope van genoecehsaem was affgesneden" !), ter kennis cht der ,vier persoonen wt de eers. magi- i, die haer daer mede gecontenteert hielden", droe- in Voetius op ,alsoo Grevius in gebreke bleeff ge, niettemin alle preparatien aeten voor des avontmaels int werck te stellen". nstig den hem gegeven last ,vercondichde" ) December 1617, in de voormiddaggodsdienst- | ,het ayontmael tegen den aenstaenden tyt, en dach te noemen; beneffens verclaringe, nt was, die hem in eenige dingen mochte nden, by hem te commen, omme onderricht ". De tweede ,communicatie" geschiedde den Zondag-voormiddag door Grevius; doch buiten kerkeraads, en met ,expresse" vermelding er ouder gewoonte het heylige nachtmael »elen óp Kersdach", In strjjd hiermede las "Voetius bij den namiddagdienst voor, dat ge- gheid, volgens besluit van het consistorie, mog wel tijdens het eerste eeuwfeest der Refor- TIT Wtenbogaert, dl. IL, blz, 944—346, en Brandt, E (m die reden aarzelden dan ook so vwroedsehap geen oogenblik, Voetius ") kerekenraedt" ter verantwoording voor z den; nochtans ,tegens het advys van mj ende andere wethouderen in regeringe meynden dat de saecke in de kercke raethuus beslicht ende broederlyck macht behoorde affzehandelt te werden" de twee uit Heusdens consistorie daartoe en, 19 December 1617, ten stadhuize raadsleden ?) door bedoelde regeering: werd ,waeromme dat op den Sondach, den daeh der geboorte Christi, gelyck pl den, het avontmael soude geadministreert klaarden dezen kortweg ,dat hierinne vryheyt was gebruyekt, alsoo men niet en ] Joodsehe ofte Paepsehe verbintenisse van. maenden" *). Met die betuiging, naar het 1) Onder »Kersavont" is hier de dag wóór Kerstmis te vor 3) In een later raadsbesluit, daarop betrekking hebben tius geregd: die alhier maer bij Ieeninge is gelolervert", kerk. Heusden, afd. Y, B, a, n*. 39. 3y Met. tuse de ogderliuge Jap: Fs van den Broeek. ide wns juist onlangs (98 rapi Adriaensdr, weduwe". Oud-arch. Heusden, J. I, 4. *) Zie Gal. MUAUCHee- du Hasgehl: kiekerovM paald,, Peirus decent an rtm 200 schreef later Voetius dienaangaande in zijne Polit. eo »Posterius tantum consulitur, aut conceditur, aut ec EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREvIUS. 295 gen nemende, antwoordden hun ,die vande magistraet", hoe er plan bestond, spoedig weer bijeen te komen, en dan ,daer toe te arbeyden, dat Grevius versoent synde, men gesamendlyck het avontmael genieten mochte". Ofschoon de broederen des kerkeraads zulk eene ver- zoening met Grevius, volstrekt niet verwacehtten, meen- den zjj toch Heusdens regeering ,gewillichlyek" de hand te moeten bieden. Uit dien hoofde werd door hen aan de Greeff verzekerd, ,dat sy niet van hem en begeerden iet tgene tot quetsinge van syne conscientie diende, maer alleene, dat hy afífstant sonde doen van syne "woorige exorbitante proceduyren, daer door hy gear- beyt hadde tot exclusie van die leere, die hy in synen dienst tot Heusden tredende solempnelick inden classe hadde aengenomen". Ook verlangden ouderlingen en dia- kenen, dat hij — ,by sich houdende (totdat in synodo mstionali anders soude syn gedisponeert) t gevoelen twelck hy maderhant buyten hope der gemeente, niet sonder werstroyinge derselver hadde op den predickstoel ge- braeht" — voortaan met hen en zijn collega Voetius eendrachtelijk zou samenwerken. Daar echter de Greeff terstond. ,pretentieerde, dat syne fonscientie hem niet en knaechden, ende dat hy, sonder Jemants int minste geoflenseert te hebben, in alles wel Eepwocedeert hadde", gaf hem de kerkerand, ,achtne- LPBemde op syne haestige humeuren", den noodigen tijd 9Xu ich te bedenken. En later, toen een deel der vroed- Sehap over de hangende geschillen van nieuws wilde be- slagen, verzochten de broeders, ten einde ,rnet meer- | E—— | Melitserndum reliaquitur". Vgl. N. C. Kist, De Christelijke kerk op aarde, LRUMUA ortorijea en do geschixdonis. Fene door. Teyler's god- ap bekroonde prijsverhandeling , tueede wermcerderde wit« 4835, dl. 1, iz. 332, en di. II, blz. 130—432. der zedieheyt wt Grevio syne m hy deselve schriftelyck stellen. : heeft" Door het consistorie werd aan Grevius overhandigd ,de subste seyt was, by hun allen ondert dra had Johannes Grevius den tikel, sprekende ,over affstant ende s daarin gelezen, of, vol veron ofte de gecommitteerde van die kercken de welcke tronbleerb waren. 't Was altijt te seggen, datmo vergeven ende vergeten soude al watterg voortaen met malkander in goede vrede ende. ven, d'een den anderen in broederlijcke li lijekheyt bejeghenen ete. Niet anders dan of. fensien waren gheweest, voort spruytende uyt ongestolde ponis, de welcke allen ter neder. wel soude zijn, latende ondertusschen de poincten differ den staen, in voeghen dat yeder daer van gevoelen yeder in zijn eygen macht ende arbitragie heoft; nichmael so gaen. Maer hier heeft het eene andere pe——— EBEN KERKRLIJK CONPLIOT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS, 237 Middelerwij| waren te Heusden vergaderd geweest ,in absentie vanden heere drossaert ende andere onpartidige wethouderen, eenige uyt de magistraet", die ,ten belie- wen van d. Grevio" hadden goedgevonden, om zoowel den Calvinistiseh gezinden kerkeraad ,te vermanen ende te wersoecken" als den predikant ,bij leeninge", Voetius !), ambtshalve .te belasten ende te bevelen, dat de vuijtdejj- linge vanden nachtmaele Christi anders niet en soude ge- daen werden, als naer d'oude ordre ende gebrujjcke". Of- schoon reeds den 21*** December ten stadhuize voorgesteld , werd bedoelde resolutie door het zevental ") raadsleden, ,in dese saecke gebesoigneert hebbende", voorloopig nog ,bin- nen gehouden ende gedissimuleert"?) Eerst Zaterdag, 23 December 1617, nadat het consistorie zijn wederantwoord aan Grevius gezonden had, deden ook ,de voorsegde wet- houderen het protest, voorgaende beraempt aen den kereken- raede ende Voetio deur de camerbewaerder toeschicken" *). Nauweljks had Voetius, bij afwezigheid van de Greeif ,praeses synedrii", de ontvangen acte vluchtig doorloo- pen, of bjj haastte zich ,de selve den andere van de ma- gistraet te communieeren?); advijs gevende, datmen weckt meerder scheuringhe, ende sal te zijner tijt te swaerder pordeel van- .den Heere hebben te verwachten, Wy wenschen dat een yeder dat wel be- trachte, om soo een. beroerte inde kercken niet te verwecken , ende soodanigen mrgernisse niet le gheven, als vande Arminiaensche deed ende -specialijek van desen Grevio, is geschiet"". 1) Zie hierboven, blz. 234, aant. 2. 7) Nuamelijk: sehepenen Bruynincx, van Gemert, Loockermans, Vereyeken, Mamel, alsook burgemeesters de Momber en Adr. Jansen van Cuyck. Arch. Herr, berk: Heusien, afd. Il, B, 2, n*. 39. hieronder; aant. 5. Dit gesehiedde door Jan Klaassen van W;yck »daechs voor de uijtdee- linge des nachtmaels ontrent twelf ueren des middachs". Deductie, fol. 170. woorsehreven kerekenraet ende d. Voetius t'zelffde protest, Gwnden dheere drosswert ende andere tegenwoordige wethouderen terstont 'daer men. verthoont ende gevraecbt off haere meyninge ende wille oock zulckx Mm. doen samenkomen ,de jegenwoordige gistraet". Terwijl men op Heusdens .besoigneerde" over het nieuw-gerezen ken", begon juist ,de cloeke tot; de bo kercken geluyb te worden". Diente Spierinck zich genoopt, haastig het ad de heeren der vroedschap; waarna ,met. men wert goetgevonden ende verelaert, ordre der kerckenraet blyven soude, alzo des tyts onmogelyek was eenighe naerdere te legghen" ?). Overeenkomstig dat besluit*) hield nu V dag, 24 December 1617, des voormidd ware, die ten hoochsten verwondert, als aende welcke. »eeven heeren voorsehreven niet eens van het voors. ghemaeckt en was: hoe wel de magistraten noch den 99e e Tmaents, tot vereeniginge van den kerckenraet met ren gheweest". Arch. Hero. kerk Heusden, afd. HW, B 3) Deductie, fol, 170. r *?) Dat is de godsdienstoefening, wanrin ten zieh voor vieren avondmaal, door Voetius »proefpredicatie" geheeten, —- 5) Arch, Hero. kerk Heusden, afd. II, Ben 5$ resolutie droeg de , van. Well, Asrisen, Verboulari, Sab. Beelaarts, J; F. der Merwede, Willem van Cuyck, Jarensen, Tuelinck en XEN KERKELIJK CONPLICT. DEPORTEMENT VAN GREYIUS. 290 van het heylig avontmael". Buiten verwachting ge- schiedde die plechtigheid ,met groote stichtinge, sonder de minste alteratie der gemeynte". Ofschoon Grevius niet. mede aanzat — veeleer had hij tijdens de jongst-verloo- pen dagen zich de grootste moeite gegeven, om ook an- dere lidmaten daarvan aftehouden!) ,so by auetoriteyt als door inductie" *) — administreerde nochtans zijn ambt- genoot ,by leeninge" de nachtmaalstafel voor tweehon- derdvijfentwintig ,communicanten": een aanzienlijk getal en ,meerder dan oyt zedert de Reformatie tot Heusden bekent syn geweest" ).. De zeven Remonstrantsch gezinde raadsleden *), die dat alles hadden zien plaats grijpen in ljjnrechten strijd met hun uitdrukkeljk bevel, namen, Donderdag, 28 Decem- ber, opnieuw vergaderd, het besluit Looekermans en Hamel, gelijk voorheen, af te vaardigen naar Den Haag ); alwaar beiden, niet enkel schriftelijk maar ook monde- ling, zouden te verstaan geven, dat het der magistrat '*) Grevius bandelde zoodoende geheel en al in strijd met wat hij, nog Kort geleden — 920 Dee. 1617 — den Heusdenschen kerkeraad had aange- Jboden te doen. Zie art. 3 van bijlage LXXX VIII. 3) Dat laatste wns o.a. het geval bij mevr. de wed. Maximilian de Hor- mes tot Lokeren, geb. Agnes van Milendonck. Zie hierachter, bijlage XCII. 7) Deductie, fol, 143. Ten blijke hoe zonderling Grevius ook nu weer han- Melde, kan deze depositie dienen, geteekend door Tuelinck en Jan Beelaerts: s» Verclaeren ende attesteren wij ondergeschreven , dat voorleden kerstyt 1617, Joh. Grewius beijde de voormiddaechsche predicatien heeft gedaen op beijde Kkersdaegen, ende alhoewel wij hem sochten te induceren, dal hij de tweede cum "Woetium voor den middach soude laeten prediken, alsoo het sijna rechte gebeurte was; daar toe nict en hecft willen verstaen, maer geant- woort, komt dien voormiddach Voetio wel te pas, hij komt mij oock wel cdm hierboven, blz. 937, aant. 2. 3) Van hunne aankomst te "s-Gravenhage guf Cloppenburch, die volijve- rig de belangen voorstond der Heusdensche calvinisten, jonker van der Merwede zoo spoedig mogelik bericht in een merkwuardigen brief, die, "rol het daaronder geplaatste slecta comburenda", als bijlage XCIII hier- -mehter staat afgedrukt, Em Bh. moesten zij den Staten meédeelen, saecke van dage te dage te exaspereren, quaden eynde te tenderen". Niett schap zich overtuigd, dat hunne Edel op het alderspoedichsten souden geli de meeste ruste ende welvaren soo publyeq als tot maintienement vande Slechts weinige dagen mocht het jaar | ten, toen er binnen de frontierstad twee: ,auctoriteyt publyeq" en ,mainti magistraet", in hoog-ernstig gevaar bracht. staand gebruik werd ,op ten heyligen de dat is, op Driekoningen*) — te Heusden verset". De zeven schepenen, die moesten zen alsdan tot hunne plaatsvervangers ceerde borgers"; waarna ,het ondt herkomen' dat van de laatsten door den drost twee en van de eersten twee door hem ,geco den?) Toen nu Spierinek zich den 67" het stadhuis bevond, om ,in conformitá gien ende handtvesten" een nieuwen schep 13) Breier. en. pap. kl. Gorinchem. 1) PM werd Drekoningen »Dertiendag'" dag is na Kerstmis; 95 December tot 6 Januari. 3) Van Oudenhoven, Besehr. vw, Heusd, ls, 89, 994, Zio den wraegh-al aen de heeren pensionarissen ean Leyden en em vam hun beantwoorl le werden; ende hier wyt de. siruelie aen. haere. borgemeesteren vespeetive, op "t stuekt way ders, vraag 1, 4, 0 en 18, Van dat Contra-remot T man sehepen Tuelinek miet ten eenenmale vreemd xich een exemplaar op de universiteitsbiblio Val. de. Rogge, lesehr. catal, st. LI, blz. 9. -grondde zijn recht tot dit alles, op het »caste- "beritten. Zie echtor ierboven,, blz, 914, aant. 9, ! dem geduen", de overhand ?), missarisen ende commandeur - stadthuyse vertrocken", Geljktijdig met hen ging uit de re ,Sscholtis" van den Elshout, die. E | trekking gehouden was ,den schepe tuyme den eedt te staven" ?); zoodat. genoodzaakt zag — ,dewyle de stadt | sen sonder magistraet" — dit werk zelf | na eerst ,by een gesworen notaris inde eedt te hebben doen voorlesen"*). Ve zevental schepenen ,drie borgemeesters", wijze in hun ambt bevestigd werden , *) Wat dit punt hetreft, luidde hunne instructie: menstaende eleetie gheen swarigheyt of onlust en. teerden indien de voet van electie andersints by worden ghevonden, bewaren het recht van de Q plaets van den commandeur ende drossaert, ende so haer gesustineerde doen "t geen by alle-beyde off voor desen plach te geschieden; daer op voor al schiede tot het meeste contentement", Hesol. Holl, 8 ?) Door Heusdens drost werden voor het janr 161! schepenen Verhoutert en jonker van der Merwede. Zie D ier-p int jaer 1618, vraag 6, 7 en 9. Dit. vlugschrift, een t, is voorhanden op de Armsterdan theek. Vgl. de. Rogge, Beschr. catal, st. III, blz. 10, ?) Vgl. van Oudenhoven, Beschr. v. Hewsd,, blz. 99 *) Nog geen half jaar later — toen op het Binnenhof « anderen hoek begon te waaion — resolveerden Hollands schout van Heusden, die hem tot noch toe onthou ghenwoordighe magistraet recht te sitten, vermindert. de jegenwoordige dispute ret de ü by de selve te vinden, recht ende justitie te help RU ie stieeiq tins van dien is specterende", proxime 16 Januari 1618, uA EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREYiUs, 243 ende genougen der ganscher outraedt ende gemeynte" !). 'Toch achtte men het niet ondienstig, een nauwkeurig werslag van het gebeurde, in den vorm eener remon- | strantie?, Hollands staten voor te dragen, opdat hunne Edel Mogenden ,vande waere gelegentheyt der saken voleomentlyck mochten worden onderricht, tegens al- | suleke contrarie rapporten als desen aengaende alreede gedaen waren ofte noch souden mogen worden gedaen", Hadden door dit verzetten der Wet, en bij het straks daarop gevolgde wisselen van ouderlingen en diakenen ?), | de geestverwanten van Voetius boven de Greeffs partij- genooten te Heusden eene belangrijke meerderheid voor zich verworven?), zoo traden Vrijdag, 25 Mei 1618, na Dit nam echter niet weg, dat »dese wetteljcke magistraten daer nae *wele reprochen hebben moeten lijden, soo van den heere van Keesel, in volle chrychsraet seijde datter geen mnagistraet in de stadt en was, hij haer voor geen magistraten en kende; als van de commissarisson Jheeren Staten, die comende op de verpachtinge van de gemeene mid- , sonder ende buijten alle commissie, de magistraten comende op de linge nae costuijme, openbaerlyek op het stadthuijs voor haere bur- ' hebben. gereprocheert", Deductie, fol. 187. * spoedig zouden bn Zijne Genade àn HH. Commissarissen het mis- moegen daarover ondervinden van hunne Edel Mogenden. Werd aan de lantsten te kennen gegeven, dat ze »wel met meerder cireumspectie" te Heusden iehoonien gehandeld te hebben, »alsoo d'electie hier niet en was gedes-advoueert", — op den »superintendent wan dem gmarnisoene" binnen de frontierstad , »dle Xlaeghde over verscheyden wederwaerdigheden hem be- | jegent", sloegen de Staten volstrekt geen acht. Zelfs zondor zijn bezwaar- schrift te lezen »is verstaen daer in niet te worden getreden van desen tijd, mer geseyt, dat hy wel mochte vertrecken". fesol, Holl, 10 April en | 96 Joni 1618. I 7?) Zie hierachter, bijlage XCIV. | 3) Vgl. hierboven, blz. 178, aant. 4. |. 9) Telde in 1617 de Heusdensche vroedschap zeven Remonstrantsch en | 'drie Contra-remonstrantsch gezinden, in 4018 bleek die verhouding juist om | | per Lie s terwijl toen het consistorie bestond. enkel uit. volslagen Calvinisten ; le ouderlingen. Walewijn Jansen, Willem Verhoutert, Jan Franssen n Jacob Jacobsen Croes, en de diakenen Lambert Jarensen, Marcus Rinharts, Pontus la Grue. | — afloop der godsdienstoefening , will drik Jansen de Witt en Jan Co ig Je endete kanser binnen, ,om te. gemeijnte aengaende de oprechte | gebracht werden tot dien goeden was voor het opcomen der Arminiaensc den, dat Grevius ofte geindueeert werde baere scehultbekenning te repareren eenige jaren tegen de voorschreven leere bruijekt is; ende voorts van nieus te g len gedragen conform de expresse minge alhier, ofte bij Wen eer predieant deser gemeijnte voorts aen niet n ende getolereert, werde" ?). Hoewel de kerkeraad aan genoemde com dellijk toezegging deed, dat hij ,de saken | soude nemen", weigerde niettemin de heen, om ,sonder getuygen"*) met de *) Laatstgenoemde beet, Deduetíe, fol. 197, naar zijn a melissen Lijndrayer. Aan het hoofd der oorspronkelijke den kerkeraad ingediend, komt ook nog als commissielid densche brouwer Gormpert Gerritsen. Mogelijk werd hij d standigheden verhinderd, mede ter consistoriekamer aan Olivier van. Noort, toentertijd, als »praefectus cohortis p den in garnizoen; — »ibique difficillimis temporibus erga orthodoxam religionem, ecclesiam, ot patriam contra | et tantum non dominantem factionem Remonstranticam Bibl. stud, theol., p. 414, 445. Vgl. echter van der Au, Hi di XIII, biz. 293. 3) Arch. Herv, kerk. Heusden, fd. Il, B, a, n*. 39. Vi *) Als zoodanig sloeg Grevius den leden van het Jansz. van Ouyck, tegenwoordich schepen, ende EM - EEN KERKELIJK CONFLICT. DKPORTEMENT VAN GREVIUs. 245 sprake te coomen". Bovendien sloeg hij iedere wederzijd- sche verklaring, schriftelijk te geven, hardnekkig af, zoo- dat dan ook het consistorie op 28 Mei ,smorgens ten &cht wujjen" bijeengekomen, goedvond — ,dewyle Gre- vius hem tot gene behoorlycke reconciliatie ende satis- factie en wilde laten bewegen" — het oor te leenen aan den ernstgen drang van verreweg de meeste leden der Eemeente, en hem ,als predicant niet langer te houden ende te tolereren; maer een acte te stellen van ontsla- ginge synes dienstes" ?. Bedoelde acte, den 30*^ Mei 1618 door Jacob Jacobsen Croes als ouderling en Lam- bert Jarensen als diaken ,aen de eers. magistraet gepre- senteerb, ende met de selve in communieatie geleyt", werd hierop terstond door de vroedschap bekrachtigd. Slechts stelde zij als voorwaarde , dat Grevius behoorlijk af- Schrift zou ontvangen ,van de selve acte, mitsgaders vande verificatien totte beschuldinge indeselve acte vermelt", len einde zich te kunnen verdedigen ,voorden classe ofte &ndersintz ter plaetse hem soude goetduncken": een Tatrezel, die echter niet belette, dat drossaard Spie- L "inck, te gelijk met eene copie van bovengenoemd stuk , *by motaris geanthentiseert sijnde", op Vrijdag 1 Juni Ín (Xen vroegen morgen, door den deurwaarder Jan Klaas- Do—— ^ Wn; iegenwoordich borgemeester, dowolcke hy seyde daer in de em Jj geret te staen, om met hem binnen te coomen". Br. ouderlingen "URiakenen autwoordden echter aan de Greeff, »dat sy met die heeren, ** Jhy noemde, voor desen yt niet te spreecken ofte te handelen hadden". "Ewsctie, fol. 197, 198. —'U& "Het origineel, door de kerkoraadsleden, Voetius uitgenornen, onder- Mosen, "berast n "LArch. Hero. Aerk Heusden, afd. IL, B, 2, n9. 39. MP ten wolle van toepassing heeten wat Trigland, Kerck. geseh., blz. opmerkt: »wy sonden die acte hier wel by voegen, dan s'is rede- mah, ende vermis alle die quade proceduyren Grevii in dit histo- er .punctuelijjk zijn genarreert, soo dunckt het ons oock niet gh te wesen" — men zie echter bijlage XCV. 216 ZKSDE HOOFDSTUK. - sen van Wyck aan de Greeff en, wijl deze afwezig was, aan diens huisvrouw heeft doen toekomen ,een schrifte- lyck interdicet", waarbij Grevius werd gelast ,hem vol- gens de resolutie des kerkenraets niet meer te vervor- deren door hem oft yemant anders eenige kerkelicke diensten op de ordinaris predick dagen in de publike kerke te doen, oft andersins dat tegens hem soude worden geprocedert nae behooren" ?). Denzelfden dag nog kwam, na ge&indigde godsdienst- oefening, de kerkeraad samen onder voorzittersehap van Voetius, door wien nu aan de vergaderde broeders werd bericht, ,dat d. Cloppenbureh, deweleke te vooren ge- heel onwillich was om alhier het beroup aen te nemen, ten naesten by daer toe geindueeert was; ende dat der- halven met den eersten noodieh was, tot vorderinge vande goede saecke het beroup te doen". Dienovereenkomstig koos onverwijld Heusdens consistorie ,tot ordinarischen tweeden dienaer" den predikant van Aalburg*), ,welekes stichtelycken wandel, midsgaders geleertheyt, oprech- ticheyt, ende pryselycken yver in het hanthayen der Y) Areh. Herve. kerk Heusden, afd. II, B, a, n*. 39. *) Hoewel slechts met leedwezen daartoe overgaande, beslotem toch ker- keraad, gemeenteleden en wethouders van Aalburg, wegens »den noot ende legenwoordige gelegentheyt der gemeijntte tot Heusden", huar hun predi- kant, Johannes Cloppenburch, af te staan, wbehoudens dese conditie, dat. hy niet eer en soude sijne plaetse verlaten, woor deselve met den dienst Abrahami Adriani versorcht soude wesen, Is daer nae ten overvloot gekondi- lioneert, dat indijen de beroepinge Abrah. Adriani niet en sonde connem. bevordert werden, Cloppenburch als predicant van Aelburch in zijnen dienst. sal blijven verbonden ende verobligeert". Arch. Herv, kerk Heusden , nfd, IL. B, a, n*. 39. Vgl. hiermede deze declaratie, door jonker wan der- Merc wede ingeleverd bij de Heusdensehe vroedschnp: »Den 1e» Juny 1618 tot. Aelburch geweest met Voetio, Cloppenburch, Walewyn Janssen tem huyse. vanden sehouth, omme te hebben acte van ontslaninge van Cloppenburehi,. ende alsdoen mette naebueren verteert ende by my betaell 9 gld. 8 sts." Oud-arch, Hewsden, E, 943, bijlage tot fol. 35. — EEN KERKELLIK CONPLIOT, DEPORTEMENT VAN GREVIUS. 247 waerheyt den broederen niet alleen door het getuyge- misse van anderen, maer oock door eygen ervarentheyt, nu overlange ), genoechsaem bekent waeren" 9). Inmiddels was de Greeff 28 Mei 1618 — den dag van zijn ,deportement" door Heusdens eonsistorie — naar Den Haag gereisd en had hij aan de staten van Holland en West-Friesland overgeleverd ,seecker remonstrantie ?), om te ontwjjeken de censure des kerckenraets; ende alsoo alles door usurpatie van hare Ed. Mog. authoriteyt te preve- nieren"*); terwij| ook zijne vrienden en medestanders ") niet ophielden, binnen de frontierstad ,rontomme te loo- pen ende door vreemde manieren van inductie alderhande inwoonderen, sy waren dan Gereformeerde, halve Paep- schen, Libertynsche, die naulyx oyt in het gehoor te wooren gesien waren, te sollieiteren tot onderteeckeninge wan seeckere acte, waermede verclaert worde, dat sy by Greviüi leere ende leven gecontenteert waren, ende den selven in synen dienst gaerne souden gecontinueert sien", Daarna werd door den heer van Kessel aam zijne excellentie prins Maurits copie dier acte verzonden *). Als gunstige uitkomst op genoemd pogen, vaardigden Arch. Herv. kerk Heusden, aid. Il, B, a, n*. 39. Arch, Herv. kerk Heusden, afd. II, B, a, n*. 39. meptionibus aut censuris ob doctrinam aut mores subjecti, easve metuentes, palam aut clam ad magistratum, aut ad aliquem aut aliquos ex magistratu mon confugerint, ibique praesidium eontrá autoritatem, rirs$/sv, censuram mon quaesiverint. Remonstrantes nostrates a. 1010 aperte pe- lebagt per ill. Hollandiae ordines protegi contra censuras ecclesiasticas ete... "Woet, Polit, eceles., t. I, purs II, p. 536. Vgl. daarmede t. II, p. 55, 234. 3) Trgland, Kerch. gesch. ble. 818a, gewaagt van »syne favoriton". JDedueti», fol. 203 worden met name vermeld: Adr. Jansen van Cuyck, "Nereycken, Huibert Willemsen Loockermans, Frank Willemsen Loockermnns Adrinan 248 Hollands staten naar Heusden af de gecommitteerde den Dirk Jacobsen Sehoonhoven en Johan Dierhout; heeren, Zaterdag ? Juni, 'savonds laat ,noch in herberge ontbooden hebben de wethonderen ende die vam den kerekenraet", ten einde beiden bestuurslichamen medi te deelen, hoe hunne Edel Mogenden aan Greyius had- den toegestaan ,provisie van maintenu, ende dat de meyninge diens volgens was, hem op morgen, wesende den Pinxterdach, wederomme te stellen in syne gebeurte: van prediken". Tevens vroegen zij den leden der magi- sitraat en dien van het consistorie, hun zoodra mogelijk te willen zeggen: ,of sy gesint waren haer daer mede te eonformeren dan niet 1" Nauwelijks waren de afgevaardigden van dem kerke- raad op reces uiteengegaan, of Heusdens vroedschap verzocht HH. gedeputeerden ,openinge te doen haerder commissie". Ofschoon zich eerst ,weygerich aenstellende", werd niettemin door dezen ,nae verder instantie stux- gewyse voorgelesen seecker apostille by hare Ed. Mog. Grevio op de marge van syn requeste verleent". Maar ale een der raadsleden, .die daer assisteerde, ende syne ots hadde op de leetuyre", bemerkte ,dat noch seecker els sule overich was, die verswegen wiert", drong hee] &e vroedschap straks aan op volledige inlichting. SchoO** voetend en halfonwillig verklaarden eindelijk gedeg»'* teerden, hoe ,de selve apostille voorts inhielt, dat 93 aldien hen in hare commissie eenigen tegenstant mock t^ geschieden, dat sy alsdan gebruycken souden de tentie van den heere superintendent over den ne"! Niet weinig daardoor verrast?), besloot het eom ZKSDEÉ HOOFDSTUK. 1 3) Vgl. Rexol. Holl, 1 Jani 1618. *) Daarbij kwam »dat eenen dach ofte twee herwaerts eenige geewooreett vianden der religie binnen Heusden gesien ende geboort waren niet dame REN KERKELIJK CONPLICT. DRPORTEMENT VAN GREVIUSs. 249 sistorie nog dienzelfden- 2^ Juni — ,ontrent negen ujjren des avonts" — aan de heeren Schoonhoven en Dierhout te melden), ,dat sy ten respecte van hare Ed. Mog. sou- den sien en lyden, dat Johannes Grevius, gewesen pre- dicant alhier, soude in de beurte van den tweeden pre- dieant prediken, ter tyt toe dat Commissarissen voors. ter eerster coomste in hare Ed. Mog. vergaderinge rap- port gedaen souden hebben. Doch onder expresse pro- testatie, dai sijj hiermede niet en verstonden, dat het deportement Grevii, ende t beroep op eenen anderen al- rede voordesen gedaen in syne plaetse, ende den be- roepen predicant ter hant gestelt, hierdoor souden ge- prejudicieert. wesen", Bijgevolg hield de Greeff met Pinksteren — 3 en 4 Juni 1618 — ,de voormiddaechsche predicatie". In beide gods- «lienstoefeningen ,assisteerden" HH. gedeputeerden, die Gmede tegenwoordig waren?), toen Voetius, door het af- 5laan zjjwer namiddagbeurt op den eersten Pinksterdag, zn Johannes Cloppenbureh gelegenheid gaf, als Heus- *lens nieuw-beroepen tweede predikant op te treden") wireyginge ende moort blasende; gelyek daernae de heere van Keesel selve wd yiseerde aen Syn Excellente, dat hy de alteratie der gemoederen op syne cwendereoomste te poste wt den Hage gevonden hadde: jusques à l'effusion du mum, tot bloetstortinge toe". Deductie, fol. 909, 7) Bij monde van den ouderling Jan Fr. van den Broeck en den diaken Lomanbert Jarensz. Deductie, fol. 209. - 3) De Gedeputeemden toch hadden — sblyde dat sy nu hare commissio hadden, ende dat alles sonder onrust soude afloopen" — alreede mÉedh qston verluiden: dat sy niet van meyninge waren partyschap te be- !beonen". Deduetie, fol. 902, 203. 7) Nog verder dan oen Voetius te Heusden zijne intrede deed, werd nu door -Oloppenbureh en diens partijgenooten afgeweken van de kerkorde. Im- Ff SS qas or ditmaal sprake: noch van eene goedkeuring der classis, noch manc wéertiendaagsehe voorstelling aan de gemeente. Evenmin werd Miesx- quselesf de uitdrukkelijke voorwaarde, welke Aalburg had bedongen ERO. dimitiseren vas Cloppenburch. Zio hierboven, bl. 946, oan, 9. VEA. cc pis 457, ant. 2. 250 ZESDE HOOPDSTOK. - ,tot groote blyschap der gemeynte, die s dreycht was door verscheydene factueuse militaire in dienst synde van den heere van Ke geren, jae wethouderen selfs van Grevii fa toegedaen te informeren van t'gepasseerde à advys te nemen om behoorlycken de saecke voort leyden ende te muneren tegen tgene de partyen. veerden", Want, terwij de twee eputeerd commissie (soomen meynde) volvoert hebbende' bleven ophouden binnen de frontierstad, maakte 5 Juni, na zijne predikatie?), van den kansel b ,dat, alsoo hy van den kerckenraet verlaten nootsaeckelyck soude syn eenen anderen apa kenraet te verkiesen"; waartoe hij der gemeente c ie kiezen, aanvankeljk voordroeg zes ouderlingen even zooveel diakenen *). Daags daarna trad de. Greeff, ,buyten syne woonte" ^, bij vernieuwing te Heusden op, en b *) Een paar dagen later, 7 Juni 1618, voegde de kerkeraad wit. den aan Cloppenburch nog toe Jacob Jacobsen Croes en Jan ni den Broeck, Zie hierachter, bijlage XOVI. ?) Wat de Remonstranten bij de Staten zochten, dat wachtten, beurt , de Contra-remonstranten van den Prins. Vgl. hierboven, blz, 247, 5) Dinsdags na Pinksteren werd er anders te Heusden nooit gi hierboven, blz. 199, aant. 2. " 5) Te weten: Huibert Willemsen Loockermans, Dirk Am Wyntraek, Adrian Jansen van Cuyek, Wouter Hamel , Willem. Gerard van Eyek tot ouderlingen en Paulus Gerritsen Keyser, Jan sen van Boxtel, Cornelis Matthijssen, Herman Foppensen, Am Cuyck, Jochem Jansen tot diakenen. Van die bekendrnaking door blijkens notarieele depositie, Marcus Rinharts als dienstdoende diaken. Arch. Here. kerk Heusden, afd. Hl, B, a, n*. 39. f ?) In. Deductie, fol. 904, staat hierbij tusschen haakjes-vermeld:. me—— EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS. 251 zeer vroeg in de kerk gekomeu, ,met die van syne faetie aldaer te procederen tot electie van vier ouderlingen ende diaconen", ten einde hen, wanneer de preek was afge- loopen, onmiddelljk te kunnen bevestigen') Geen van Voetius' geestverwanten woonde bedoelde plechtigheid bij. Üok de diaken, ,die het syne beurte alsdoen was de ael- moesse te eollecteren" *), verliet, ,met, voorgaende advys van de broederen', zoodra hij de giften der gemeente in- gezameld had, het kerkgebouw, ,sonder het eynde der predieatie, ende de volgende confirmatie van Grevii kerc- kenraet te verwachten, om met syne presentie niet te schynen toe te staen, ofte te assisteren soodanige on- wettelycke bevestiginge". Denzelfden middag reeds, werd door de afgevaardigden van magistraat en cousistorie te- gen zulk eene ,dis ordre", zoo kracehtig mogelijk, ,gedo- leert ende geprotesteert" bij de heeren Schoonhoven en Dierhout, die, naar zij later verzekerden, ,Grevium hier- over hebben aengesproocken ende ten hoochsten bestraft; Oock mede versocht ende begeert, dat hy soude desiste- ren, ende de saecke laten in dien staect, in dewelcke sy was te vooren, sonder soodanigen kerekeraet te hebben ende te gebruycken, alsoo dit formele scheuringe was". IcFoen de Greeff hun echter antwoordde: ,dat het nu te Máet was; dat hy niet en conde wesen sonder kercken- xaet, alsoo de andere kerckenraet hem niet meer en diende, mmaer tenemael hadde verlaten" — legden Commissarissen vich in alle kalmte bij die betuiging neór; deden ten minste miets, om hem ,met hare ende der heeren Staten autho- moyt en plaeh de naeste weeckpredicatie, volgende na Pinexteren, Paosschon , ofte Kerslach te doen". Vgl. hierboven, blz. 177, aant. 3. 9 Bij de tot onderling voorgedragenen vielen af van Braeckel en van Eyck; uit het zesta! dinkenen werden niet gekozen van Cuyck en Jansen. cii e-nM Dirk Goossens, ArcA. Hero, kerk Hewsden, ufd. II, B, a, EN 252 ZESDE HOOPDSTUK. riteyt te urgeren, ende daer toe assistentie des superin- tendents te compelleren" *), Geheel anders handelde jonker Spierinek. Deze liet door den ,camerwaerder" van Wyck den ,gepretendeerden" kerkeraad, welken Grevius ,eontrarie alle kerckelijeke ordonnantie" bevestigd had, gerechtelijjk aanzeggen , ,dat sylujden hen niet en souden vervoerderen in hun opge- worpen ambt te treden, ende de wettelijeke beroepen kerckenraede, in officio sjjnde, te verhinderen", daar hij anders als Heusdens drost, bij overtreding zijner insinua- tie, ,in tijden ende wijlen tegen hen luijden int generael ofte particulier soude procederen, sulex als men tegen op- roermaeckers ende verstoorders der gemeijne ruste be- hoort te doen" *). Ongeacht die ernstige bedreiging, handhaafde Gens de nieuwe broeders, Immers, als Dirk Goossens en Mar- eus Rinharts, kort geleden wettig gekozen en bevestigde diakenen, Zondag, 10 Juni 1618, zich hadden begeven ».ter nae middaechsche predieatie, omme naer ouder ge- woonte te ontfangen ende te colligeren de aelmoessen vande gemeijnte", zagen zij aanstonds , hoe ,de nijeuwe opgewor- pene kerckenraden hunne ordinarise plaetse hadden inge- nomen". Zelfs schroomden ,eenige vande selve diaeonen"" niet, hen ,vorders daervut te dringen" ; terwijl Grevius — J) Zie hierboven, blz, 948, aant, 4. In hun rapport aan de Staten ver- | zekerden Schoonhoven en Dierhout, dat zij Grevius van die handeling miel hadden kunnen »diverteren", Hesol. Holl, 14 Juni 1018. Vgl, mr. Naber, a,w., blz. 60: Zoo stond ras leeraar tegen leeraar, kerkeraad tegen com- | sistorie, gemeente tegen gemeente, kerk tegenover kerk", 3) Bovenvermelde »insinuatie" wns gedateerd 10 Juni 1618, en wen | door Jan Klaassen van Wyck den leden van Grevius' kerkerasd, roowel. dien eigen Zondag »naer middaeh, naede predieatie, dewyle hy voorde pre-- dicatie niemant thuijs en vant", als op Vrijdag, 15 Juni, gedann; maar toen »onderde predicatie", wat een "hoógat. onstichtelijk tooneel opleverde. Arch. Her. kork. Heusdon, ad. II, B, a, n*. 39. Zie ook bijluge XCVIL- EN - PLICT. DEPORTEMENT VAN GnEVIUS. 253 voor de predicatie" — de gemeente 2j ierind belet gedaen ende feijte- Paulus Gerritsen Keyser, die handig iydels" zieh. meester maakte, en Jan , lie maar eenvoudigweg zijn hoed , als de Greeffs diakenen, ,beyde in hevieheyt". Dirk Goossens nochtans, ] door het inzamelen van Maia aalmoe- n de voorsegde opgeworpene dia- predieatie, naer hen genomen hebben" — n dank der rechtens in dienst zijnde arm- ook bleek de maat van Grevius' ,onstich- n" ten boorde toe vol te wezen, of- j niet. 'ophisld ,.van den predickstoel synen ge- | kerekenraet tot courage te vermaenen, ! gelaen was, weltelyck was gedaen, ende n hoger hant, deweleke het wel souden Ünmiddelljk na het gebeurde met Goos- is vaardigde Heusdens consistorie zijn kerk Hewsden, afd. Il, B, a, n*. 39, Nagenoeg. hetzelfdo us" prediking op 15 Joni 1618. werd o.a. ook anngehoord door de afgevaardigden van predikanten Abr. Adriani en Jan Willemsen van Loe- "ter rechtelijeker instantie wan den heere drosswerdt", »onder hunne hant" den 154^ Juni 4618, Het- Cornelis Groen, procureur binnen der stede van on de Wit". Arch. Here. ker Heusden, al. W, — CHEESE 954 ZESDE HOOFDSTUK, à - oudsten, wettig aangestelden diaken, Lambert Jarensen, af naar de classieale vergadering, die, 1l Juni 1618, in Vianen stond gehouden te worden, ten einde aan haar over te leveren ,seecker acte met de weleke Johannes Gre- vius van sijen dienst was gedeporteert" '; en tevens haar behoorlijk in te lichten, zoo omtrent den nieuwen kerkeraad, door de Greeff ,op Dijnsdaechs nae Pinxteren geproelameert", als omtrent ,het beroep met approbatie der eers. magistraten gedaen op Cloppenburch" 5). Na vrij langdurige beraadslaging ?) vond men eindelijk ter classis goed, dat de predikanten Adriani en van Loe- nen*) zonden worden afgevaardigd ,omme haer met den eersten te vervougen tot Heusden, ende aldaer de per- soonen, die Grevius tot eenen gepretendeerden kercken- raed voorgestelt ende bevesticht hadde, aen te sprecken , ende eernstelyck te vermaenen daer van te desistere, sonder sick op eenigerlej wijse in qualiteyte als voren van ijemant te laeten gebruijcken". Wat de Greelf zel- ven betrof — die intusschen ter vergadering gekomen 5), *) Bij bedoelde acte was gevoegd de »schriftelycke approbatie der eens. ma- gistraet toL Huesden", verleend op het deportement van Grevius door dem kerkernad, Arch. Here, kerk. Heusden, afd. Hl, B, a, n*. 39. 7) Met het oog ón op Grevius' onislag àn op Cloppenburehs heroep, kon. 