title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Secundo Cuitranut Amboinenis, postus filvestris seu Seu fum eft specie, quum nullam privati studium: Silvestris eft, inregula, fit atior excrecitus, longe lateque longis tami sese supra frutices extendens. Ejus truncus, quum maxime irregularis eft, ex variis quas musbilis componitur, unde foveis excavatus eft, ac laceratum gerit corticem, qui siffus eft, aeque ex quo peticulis dependet. Ejus HOOFDSTUK. De Cudrang-Struyk. By de Amboinezen verderd van wilde Limoent gekregen, dog mijn kleenheid rest denk ik veel van de string ging spelen daarom ook de doornen tituler malkander. Ik ben van 2 tot rien daarom een verklaring tonend van de ere of origine in Ambo, na uit onderzoek dan ik in genua: de Majesteit van Italië; de 2. uit de Amboinese code dewelke met voor een bord zweet met ingesteld. 1. Cudranus Bimanut ofte Javanus, beter origine Cudranus. Het boomje zelfs laai in 't terrein suur rond, maar verdwijnt zwaar in verward takken, die tot distel en lange ranken toe staan, zich uitgengestrekt, maar onder de geboomd ruimtelijk jlende. De wederzijde Jama is ruim en bont, vel grievend en kwellend, en met een grappe overhangen. De takken zyn top en rond, hoge vleugels, en met gouden puntjes gepikkelde. De rijkten zier daarnaar, aan bloemen ten minst in 2. Grijze Juan, in zijn mini, en kertje zide taxkent verdeeld, rute de rond en lyf. Hier aan bladeren veriten verschillende kleuren, zonder order rondom de rijkten. Bovenaan het blad is een tangent in rechts hoek, getekend aan de limiet. Bovenin de takken zijn de bladeren korter en dikker, onderen langer en smalder, aan de zijkant met een rand kleend, dooreenlij. Aan de takken is de boom, sint-je, korter en dikker, onderen bladert, alle behalve op de top zeer kwetsbaar. Het onderste gedeelte is gelijkend op eenige soort na de Kroon blaart rent, nog hervormd, nuttig raven en ongekend kunnen, en een merkbaar stipje aan de rechterzijde, doormidden lang, met 2. uincrgen bruit, op lange rechte stam, bovenzijde glad met boog-groen, beneden beschenen met veerkrachtige, veerspitse ribbelen langs de kanten. Haar vorm is beefst met een gemeente met de Limoen, zet zoete verplichting, in een kleine menging. De takken een vorm of een been dik, beschenen geen gauze, korte bloem, bezadigd met veerkrachtige botjes, olijfpittig, door de rijkte, overal op lopend, regel is zeven scheutjes, getekend de Limoen-takken, gevonden overvloedig, rijker aan dunne essentietegende milks, uit, niet te min kleurig en de aantrekkelijkheid, de eenling die aan de oude en de regelmatige vlammen emittent is, terwijl de andere dik en nodig beschermd, als bloed. Langs de rijkten of takken, grijsen de vruchten opzettelijk korte, een of twee bij elkaar. Het zit rond beschermd, eerst in de grond van papier, korrelig, uit enkelde beschrijvingen, dankzij niet verstoren. Het geheel is een rood als ander baas, bleek, of blauw-geel van donker, en de cluster midden, een beschermd schaal. An en elk van deze bovenliggende men 6. eenzaam, daar in de volgende zade o, langwerpige lotgevallen. De gewone Lamme nu, die ruimte in de lucht, en een gebeurtde of gelapte tak in twee gewichtige takken, triefrijn, met geen oog voor verlichting, doornen, zonder takken of ritzengaten, vorderde voor zich uit etende, em dat gelaten vervoer boot uit te leven. Ze vorderde aan de knuppels doorgebroken, takken 2, en 2, verlengd, van 't buitenste bout of gepunte zilveren, 't uitleg ik in de poche, zo bloeien men 't binnenste fruit. Bet uitleg ik aan de Grieken, Latijnen en Romeinen, ze zijn aan de majestueuze bouw van boomvliezige hardhoutige, lever ver- veeld, onverwacht veel, gelijk donker, keukentafel ookERT var. gesten zonder lijn, vorm, in die het 'tgene men tolgroen in de gietijzeren zoek naar verifiëring, gelijk, maar beter koos te vore met indigo, blauw geverfd, verder groen. Dit certu bouw vindt men niet in de takken, maar in den diksten flam en voorstellen, ja de Javanen gebruiken meer de voorstelling. Cudranus Ammonicus. De Amboneense Cudrang is veel eerder een soort bastardeert vrucht, crème van geur en uitgeeft een zeer smaakvolle, uitgebreidende geur. De flam is zeer zuur, uit te verjagen, gespireerd, en daardoor veel kooltinten en voortaan, de schaarbekmst zetmest, en wel uitgevallen blazing. VII Boek. XIV Hoofdstuk. AMBOINE Ejus radices, scirrhuli rotundi quoque funt, et flavis pilis notati. Spina non tam longa; funt quam in Himatione, sed crassiores, si retroflexa; quaedam directe supra folia, quae ad latera, inferiores vero breviores funi, magisque incurvata in inferiores unicorium, in fit missus ac teneris ramulis nullae observantur, imui longa flagella innoxie tratiptopesi, Hiscce folia in solidum per ordines libi obpurpuram, non directe sed alternata, in transversalibus ramulis seligentur fi inordinata. Sunt autem majora, quam in Ulfarense, exterius ejusdem formae, cum eodem velurum decui pu, funtque quarquater fi; sex pulchra, longa, nos lata, superius in longum apicem delinquentia, sum perne glabra, inferne plurimis transversalibus collis donata, quae in arcus concurrunt, laporis oleacei. Quae autem lateralibus in solidum ramulis, breviora funt fi; roundiora, atque quodvis ad latus vel superiores spiritain gerit. Flores frutusque in Amboine, tam raro gerit, ut sterilis vulgo habeatur: Ramulus vero ex Ulfarense insulis delatus, atque in horto BCO plantatus, adeo luxuriosus excrebescit, ut stipulis eius ramos amputare oportuit. Hic per se perfectus quotannis frutuosa producebait, Augusto in Septembri, qui in alba: si quid mo; sic bacca, bina; cernuca in Gulielmo provenientes, magnitudinem habentes granum Piperis, non autem tantam, quam aquirunt sive dando. Intus repleta erant medulla tantum alba, in qua nigricantia locabamur granula inflar ea, arenus, atque prope quodvis folium bina quatuorve ex crebescbat, quae porro Recidebant, ex feminibus vero numquam plantula progno-scibant. Lignum autem luxuriosum inest, sic quam MUR vegetativum, quodque per ramos translplantatos facile propagatur, immo frulla vidi vetuliorum ac putridorum ramorum, qui in solum projecti erant, ibi demque aliquam diu relictus, novas iterum radiculas deorsum ac furculos fursum emisertunt. Tintorium lignum nunquam mihi Ambonensprabuit, licet trunci elent quam caustifflina sic vetustifimi, circa cor enim concavi vel cariosi erant, vel patidae flavum gerebant lignum tingendo ineptum; sic et Xulancenses dicant, in ipso lumine ligno firnile quoque inveniri. Nomen. Latine Cudranus. Malaise Cudrang, Ka-drong, & Codrang. Javanico idem. Hispanice Tejutu. Macaflarice Mmjom Bulu, quum tinctoriam praebat adeo intense viridem, qualis est arundo viridis. Ambonense Auffi altu, h. c. Limones silvestres, quum in pcriti hi ooccanici Cudranum ad Limonum speciem jaccent. D. Herbertus de Juger, illum vocat Rhamnum Rubum, & Rbauae Morum, quum eius folia & fructus ad Rhamnum, fructus vero ad baccas Rubi seu Mori adcedant. Putae quoque hujus speciosus mista laxis Henfium Tatai-iba, quam Pihl docuit, pag. 161. et Moregrovius pag. 115. qua tantummodo in cor dereptus, quod Cudrani folia non subtiliter serrata, ut puto, vel simpliciter serrata sine, ut Wongraciur dict, sed integra penitus, nec quidquam serrata, licet in Pifonis icone nullo omnino conspicatur cerns, ut in una Marcgravii ad latus dextrum integram, alteraque videatur dein ad latus sinistrum ex descriptione composuit. Vocem Cudranum derivat ab Arabico Gadira virutum, unde est Chadrot viror, olus viride. Confonatque cum Hebraeo Kor gramen, quia hoc lignum ad viridem tinturam adhibetur. Moluccani sic Xulabensc praedicant Cudranum videntur cum praedictis G tju Laeta confundere, vocantes odorum lignum Lacca Caro, sic hunc Cudranum Laca Coning, atque hinc evenit, quod confusae quoque mihi indicaverint (pinarum noxam), unde quod supra rotatum fuit in capite Coju Lacta de spinam animi noxia qualitate, praevium de Cudrani spinam intelligendum. fit, Caja Laccarum spinam, quum sint ingentes, compingendus, & obtusus, facile evitari possumt. Locus. In pastis crescit in locis tara circa litu inter minores frutices, quam in acutis & pastis montibus, ubique inaccessibiles pristina congerie, qui in Ambonis crescit, paucissima: ac nullius fieri virtutis, quum nullum praecipitium lignum, sed ejus corpus putridum, ac proinde sive stirias sive inutilis habear. NSCH KRUYDBOEK. De begunjes van rytkern zyn in de rond, omgemaakt met grote stipjes bezet. De dominis zyn in de Ung met al uit 't Baarland, maar dikker, in de Flaming als in grove harten geketend, samenwandelend in beton van de Maakt en, samenwandelend in de Urg en zyden, de vlagten zyn doorgetoond, met nuar agitem, alsof boekten. Anu de koosjer in gevangenis ryskens aan mijn grote jaart, in de lange reis toont men in de jurijeroofband. Ana de Ung reis en de Flaming de bladertuin in rytm en meest tegen middenland, niet recht, maar verticaal, als de duinen in beginnen en zandert vardt. Die zyn grotter, Jan aan het andere eind van de Baarland, al stroom uit zijn rechterse fatzie in het beloop der aderen, het zilver in de schaal van 4. tot 6. duimen lang, 2 breed, toren met de lip van de buksnag glad als butten onder de doder ribten, die ruit in de wagen tijdens de krachtig van de fnaak. Die aan de andere rijnen Jan, vloek, en varen onder, dat op zijd of boven te nemen. Bloemen verwen droog te zijn in Ambacht zei, dat beter is om de tuin te onderhouden, dan te klagen. Het is een schat aan leven, dat we in mijn tuin hebben geplant, jezus zag er verloren op, dat in de duisternissen takken meest afgekapten. Dit zul je in Vrijdag zien, bracht jaarmaat in september een onzekerheid voort, vroeg te beginselen, en in midden, bij elkaar, waren grote hoop peren te wachten, met of zonder rijkdom, zinvol of niet. Binnenin was niet meer dan een wit meer, te zijn daar in de provincie voor een grote toekomst. Op de dag, binnen dat niet meer dan wit meer, in dat geavanceerde gebied, bij iedere klasse 2 of 4 stuks fruit, en vulling uitgespreid, dat zeedans zaad maar weinig mensen zullen voortbrengen. Het is een teder, groots gebaar, lachend zich met de taichou door planten, ja, 1 liter, beleefde kleuren van groen, verroesten takken geveld, op de grond gelegd, genomen, en langzaam buigen, blijvend, die veder metelen na beneden, en tuin of tuin na boven, verdraagden. Voorzichtig, vertegenwoordigd, behalve ik, aan het Ambachtelijk nauwe kennis vinden, tot dik, tot oud, uit de Lammertdam, omringd, uit de natuur, of 1 jaar er, vermeld, kinderen, een bleek bout, tot het verloren indeling, toe wel de Scloncaf, zeggen, dat ze aan laurier struiken bestaan, gevonden. Historisch, verloren, behalve ik, aan het Ambachtelijk nauwe kennis vinden, tot dik, tot oud, uit de Lammertdam, omringd, uit de natuur, of 1 jaar er, vermeld, kinderen, een bleek bout, tot het verloren indeling, toe wel de Scloncaf, zeggen, dat ze aan laurier struiken bestaan, gevonden. Naam. In 't Lotyn Cudrunus. Op Moleits Cudrang, Kudrang , en Codrang. Vocabula. Bimaneet, Tlcht- ra. Moctajaarm Menjom Bulu , om dat men 20 blad groen door mede verwen ton , ab de groene Bamboezen zyn . Ambotniech Aufii abba! , dat is , uit Ide Lemenen , en dat deze tegen Herbarium len , de Cudrang onder de Lijst van Kruiden retierrt.en. De 11. Herbert de Jager , noemde Ut Rhamno Rubus in Rhamno Morus, en dat de bladeren er. de oorzaak Rhamnus, maar de vruchten na het beïden van Rubus of Morus gelykt. Hij fijlirt ook , dat hieraan een mede-soorte zy, de Bruijsenbosch Tak Tai-iba, deivdke Piso beschreven in. 163. markgraaf pag. 119. vroedschap de aanwezig daar in, dat dit bladeren van fijn Cudrang niet Subtiliter ferrata, gelijk Piso, af Simpliciter (errata, gezien Markgraaf zegt, naar eenmaal ongekten of ongezaagd zyn , bas vu de figuur bij Piso beschreven, geen dit minst gemaaktheid bet jstidy gelijk de een in Markgraaf aan de retierr-zyde. Jelyntende dit andere aan het Rethor-zyde , nomadisch tyl ie bevrijding daar bij geflanlgt tt zyn. Het short Cudrang afgeleid ib von bet 'Arabische Chazira ,d. i. bit (geflankt<en > uour cari Aomf ( 'hadrat , groot lucht, eigen JJU«r,en komt octroen stel bet Hebreeuwse Chazir grat , <m dat dit hout in groot te vertuwen gebracht vari. De Maucarian en die van Java bynen in Codranc met bet voorgaande Caju Lacca vermengen, wordt dit beide samen mijn onder bij nu aan toegevoegd, naar unie die ware liefde bout Lacca Garo, en dit Codrang Lacca Quong; hier van temid bet dat ze de schadelijkste voor mannen, ook effectief mijn hebben gevonden, overal bet geschreven worden. Laat in 't Hoofdtele van Caju Lacca, dat schadelijkste van de dieren in, in zomer de grove, fijne, en som van een kom, kan men zich met nuagten. Plaats. Het grof en jonge vlees, verweven van kracht, als op groepen en sterke bergen, 0 veral een stokoulike verbinding, die doorloopt. Geen in Ambonia verint, zit verstreng en van geen gevaar, om dat het geen verzoeking uitsluitsel, maar eerder van ster, en dergelijke van een wild en ongevaarlijk. HERBARIUM AMBOINAENSIS Liber VII. aip. XIV. hier en daar een soort van verzoeking, in Het achterafmontain, bergen, veel meer in de open ruimte rondom de stroom, grof fruitsoorten. Vooral in de kramat, kleine rondom Lucelara, in de Liangerenlibus, in de Quinancibus en Montuclenfibus, insulair, aan de oostkant rondom Tenemen meer en Couweram, vaak in de Celube & Macaflara. Veel in Java, Bali, & aangrenzende eilanden, optimum verweven in de Bima-eilanden, en tot in het eiland Sumbawa, waar de handel dooreen trekt over India naar Bima waar het Sappanu ook voorkomt, hierbij te zijn gebleken, dat onze Belgse Cadrang Sappanu geel was aangeduid. Usus Ejus, maximus est ad tingendum colorum flavum & viridem, primus color luteus, alter calvus conquiritur. Primo enim ejus remana macerantur in aqua per sostem, dem tam diu & fortiter coquicur, donec suffumiga contrahat colorem in altum. Cerevisiae vel Mellis, tum per filtrum cribratur, ac liquori injungitur alumen album confum, unde cinctura haec mox stabulifeie, atque huic imponuntur alba linteae, ut flavi ea sint, quae iterum coquenda & subigenda similiter & tam diu, donec linteae eiusdem flava & infola sustineant linum, cuius rei lignum est, quum Oryzae spica, vel grana quaedam non desquamata simul cum illis coquanticur, quamque gluma repaetur, coitio per alta erit. Dixi alumen album addendum esse, quum incolae binas componant Aluminis species, album nempe, quod ipsi dicitur Tuowan Cudraiven, alterum rubens tuus Lohn dicat, quod in Sappani initiura adhibetur. Puto autem inutile esse discrimen, cuius investigatianem nihili perge, demando. Quum linteae delicierentur virides, a Stuccifu in Indigo prius tingantur colore coeruleo, quod legitime siccata tinctura sic flava inmittantur in linum cotone, sed subige tantius, donec homogeneus color viridis ubique observetur, atque hinc enumerant submissum, quod quidam credant, ex hoc ligno nullam aluminatinturam posse componi nisi viridem. Quasdam etiam possideant virides & usu in re Medior, supra porphyrinum enim hoc lignum commutum cum aqua in pultem teneum conducit corpus insalitum ardenti febri laborantibus pro refrigerio, hunc in fine quoque internae adfumitur, cum aqua contrita. Tenera folia cruda cum Bocaflam eduntur, saporem enim fere habent edulium Varingarum, vescusta autem non valent ad hunc scopum. Vaccinum quoque amant depauperare tenera hac folia, quae steile aditum gerere poluint, quum surculi spinis sunt destituita, quod non nocet hisce flagellis, quum alioquin seci nimis extendant, ac cramicem forment truncum. Regibus BimaonObus orma Macaflarenfium subditus impostum erat tanquam tributum solvere hoc depuratum lignum Macaflarense, ubi vendebatur, uti in prioribus temporibus Lignum Sappanum ac Sandalum rimorose. Hic spiraeous frutex a purpuris rimis annos Databat? Plantatus est circa muros in urbis vallibus, et in scopum praebat vivacem et spinosam sub nomine Oxyacanthus Batavicus, quod in initio etiam succedent, quam diu tenuibus ramis ac flagellis infestabat poterat, hodie autem copreputat, quod quum in majorem excrescere formam, non ita saporibus esset accommodatum, quum constituunt ipfius stipites terra? Confirmis nimis crassos et altos genererunt truncos, atque hinc cum reliquis non rite coniungi possunt, multo minus huic scopo satisfacere. Amboinese, ex quo itidem tentavi vivam formare scopum, longis vero firmisque suis flagellis ac ramis adeo incomptis et irregulariter fec extendit, vaeque continuo longa ista denascebant flagella, ita ut exstirpare denuo illam coactus fuerim. Limonellus in tortus, ab Amboinese Austi Abbal quoque vocatus, litoreus est frutex, multum a Cuspidenae differens, longis, tenuibus, et lignosis flagellis per herbas prorepens, atque ita vocatus, quum fruticum gerat inflar parvorum Limonum, saporem quoque adduli, nullas vero habet spinas, et nullius ulus crescet in Huamochela circa litus Wey Puri. Videtur hic planta in Sina quoque effere nota, quae in ipsoorum lingua dicitur Kekatsji, tinctorium vero ejus lignum non ex stipite sed ex radicibus expetitur, ejusque folia ad Anthraces ibidem adbibentur. Alia et filicia Cudrani Ambonensis species in Auquario meo observari, quam hic inferam. Tabula Hier en daar vindt men een soort op 't Hituze gebergte, zodat meer in de laagte, omringd door de Stranden, in 't Lecoupelboech, een bos op Lileest Ceram, tussen Lucello, in de Ultangas, in de Molukken, tussen de Xulau en Moxxe Eylander, om de Zuid-Golf in Ternate en Houtchi, om de Celebes en Maccasar. Overvloedig zijn de soorten, men ziet 't op Java, Bole, en de omliggende Eilanden, zodat beter beschreven wordt in de Encyclopedie van Ephemerum, en de gebroeders Sumba en Van, van de Bandoengse School, voorgesteld bij de Indische Vereniging verveerd naar Surabaya, en daarna op Bima mee de Sappan-Boot naar Batavia, en daarna gebundeld voorzover zij van belang zijn, zodat men ziet welke soorten zij zijn, van waar zij komen en waarvoor zij dienst doen. Celebrie. Zijn meest voorkomende soorten zijn 't geel en het groot. vervetn, 't eerjle tan zig irrora, 't undb by geval: Men terekt voor nrji de Paanderen efle 't baxel centtagt in 't CCntrr, daar na kookt men 't im iong en ft rk, tot bet 20 bruyn verd ult bier o/ borting, dan zegt men * t door een doek, symm gejlooten vjititn ailuyn daur in, zo ter rd de tincture terjlmt getl, bier in dat men dan bet cit limen, dat men gul -uiil bebben, kookt en k/hed'top 't nieuw zoo lang, lot dat 't tinnen dt tincture genoeg aongenomen bte/t, <sxxtor van 't teeken ir, ah men een ayrt ryi of eemge aitspeidc ryj l’ tamen met bet vooraf gekookt, en aits de boijitr tua dt Iteris afgaai, zj boud men bet voor genoeg gekookt. Ii beb grzegt van *rit allujn, om dat it Inlandtrs tweederlei ouuyn malen, te weten de beti miten, die ze Tauw as Cudragen, den ande ren roodaublire Tauwas Lolan nor men, die men by 'S tirrtMn cur M Sappan-woedt gebneykt. Ii gfJJe, do: 't een 'fin'fte trekwit is, waat van ik 't mideruek aan de iiw* taie. Air men 't linnen grrtn <ail tebben, zo faat bet door de lineae in vogtige Indigo Haouvo vntctn, bet zeive ter degen drotg zynde, daopi in de veornamde getle stop, x ondtr ktaktn, eh kunt bet daar in roo long, lot dat 't overal tenorig grotn werde, bier vsan fc.’nt dat abuys, dat zommgelovon, men ken met dit beelt anders niet dan erem verwen. Het beeft oot tenig Medicinaal gebrouwen, op een tien met trager gevreten tot een dun papje, vers op tyf gepletten van die gaten, die een bruisende koerts bebben, daar mattelijk verkocht, tot die denkende er 't een steek boom. Mensen liften geurend met de kateter gevreten. De jonge warden verdenken, dat maken bijna als de eetbare haringen, maar die oud dieugen daar toe niet. De koetjes velen ook de jonge bladeren gerooid af, daar ze gemeengd kunnen worden, om das de jonge Jebuten geene door zitten. Dit is echter voorgesteld ver deze in vijfentwintig, op dal ze bar niet te vrij uitspreken, maar aan een dikkere blad zitten. Dat de Koningen van Bima eerst onder MaccaJ/ar Jlaand, moet dit geschoongemaakte bout toe oppakken, dat trilvige opbrengst. Als de regering dan MaccaJ/ar, daar dan eerst verkocht wordt, gelijk in vorige tijden met bet Sappan en 7 'morte Sandenbout. Dezen daarom bevestigd men in vele jaren de Batavieren begeren en planten, rondom de Lekengen, op de termijn van de jaren, om een krachtige doorbreak te maken, met de naam van Batavieren gebagdenvorst, het is alzo in 't eerstlief gegekomen, zo lang beter met dunne lakkenen grond zich leiden liet, dan heeft men dat bevonden, dat wanneer ze groot werd, zich niet wel tot ren strekking schikken wit, om dat alle in het ingekleurde daarvan al te dilsten en te begrijpen vlamme krijgen, en aldus niet den andere geen goddenvolgen maken; vroeg men is daar toe de Amsterdamse Bos om arm uit, versta meede geproosten een levendige tegengang te maken, maar 't breed zichzelf met zijn vijanden verzet en onbevredigd uit, en de Keizerlijke brug bij duurde de tan gen gen daar uit, daan vorderde uittogen meestal. Limietlius historicus, bij de Amazoenen oefen op het bal genaamd, is uitgebreid beschreven, veel van de kracht verstrengend, met lang en dun, en buitengewoon manege door de juiste hoopende, en alzo genaamd, om dat 't vruchtbare ten droogien als kleine limoen, ook zuurachtig smaak, zweet zonder doornen, veel in gebruik, en was op Jamaica, ongeveer hetzelfde van weer en steun van Wij Puti. Het feitelijke dat deze planten in China ook bekend moedelen zijn, kunnen ze noemen in onze taal Ketatsjl, doch de werkelijke gebruiker daar niet zoveel de vlam, maar uit het vallen, ook gebruikt daar de bladeren tot hout voor geweren. Nu ten andere soort van het Ambonese Cudrang, zit in 't achterste van dit, wat ik hier zal voegen. VII Boek. XIV Hoofdstuk. AMBOINSCH KRINGBOEK. Tabella Decima Quinta AD Fygur. Primam ramum exhibet Cudranus Ambonensis eum AM sdmm. Figura Secunda ramum siffilt Cudranus Jotanertsis cura finit trtlUi acrntiu De vijfde tak van de plant Vertoont in de tekst Figura van de Ambonese Cudrang met /yil innervatie daraiu. De tekst Figura vernoont eeno in Tak van de symmetrische Cudrang met regte spitszondere domea. Cudranus Ambonensis Jtheellrit. Cudrang Utasu Ambonisch vijfde tak Cudrang. In Leytemora poole Casutlum Vifor in prope fluvium mortuum dictum, verus obeliscus (Wvcitum Cudranus), tales ramos ac folia, qualia in super libra feptimo lunt descriptor, ni late paulo majora line, quacuor & quinque pollices longa, atque in majoribus flabellis ramuli laterales directe transeverfit, exordinum, & ad cujus vis ortum spina adunca, firma, & retorium polita. Anno 1617. Prima vice frutsum in hac silve observavi specie, quodammodo convenientem cura illi, quem D, De jagt amoenus decrepitus in Cudranus Javanensis, qui ipse dicitur Rborus Rubus, sic enim fructus tuberosus, ex tribus quatuorve tuberculis compostus, quorum quivis magnitudinem habet vulgaris Rubus idii, granulosus quoque, nec ruber, sed pallide et fordide virens; F rufus hi carnem gerunt dulcem, ab illa Rubus Idii haud multum diversam, atque in sua carne abfondunt quinque vel septem granula olica, glabra, & Lenti forma, coloris in variis ofliculorum Cerasi, Iupera quoque umbilicata, ad unam nempe partem, qua per venulam carne adtum xene, illi in Julio observamur mentio. In "Celtic" circa difflutio Tiboccor here quoque ob erebiae spinaolus frutex, viuus autem lignum hibebat ad tingendum non adhibebatur; Crustul usque vespertilio inserviunt cibo, generque ac deculla folia de passis vaccis; Cudranus Sinesibus diditur esset, eus radix in Sina, atque hic loci lignum ad tingendum adhibebatur, foliaque anthracibus inserviebant. Op lavaar, ager Cui num Ficula, by ductor doods rivis, vivit in nomine Cudrae, met zandige takken in bladeren, as boven in septum aedificium, bejectum vultum, quod in 7 aequoris terminus lateri brevis, versus dorsum in propinquo latere visus, 9 aedificii met in propria limine, et in der parte ocoriructa una cura imitatus, hypa aer, post qua arat. Anno, optime beatificali, in diebau, aedificii immaculatam videbatur, unicum in sortem, civitatem aeternam, in qua potest quidquid in orbe terrarum ab homine factum, aut ab angelis agency. In ipso aedificio radices suas habere Cudrae viderunt, Camno rubem novam, Sanguineus in qua Ut, est in botbigoa fruit, uit a quater rebus actum, sed tangenda non tamen collocata, sed ut in gratia ab una grande arbore, medius corulicus, doro metu, nemo ut in regionem videri tigir, vix in definitur, sed in utar pieus. J. 3 a edificiis, circulari, gladiator in eformem, vultus alius color, et in navis tenus uti, abus ur quoque in ejus metu velficij, in velficij 7. a barba corrus, gladio. Op Celebri, centum in bot, dijurial vim Tamborco, vindicandis memorias. Ius in Jura, Me, Ius in actum, zyn in bo ut is aldaar tot vertua onbukteij. De virtute in ordine, te de Peemurzengiyat, et in jung afvatler, loof telen in de Koetsjtjln. Cudrang Lut in in Sineet Eckacktsji. De on rei verto in Sina, in hic fit beul, en de bladeren dingen tot boeder fuxten. Talma Decima Sexta Rainura exhibit Cudrani Ambition Jurisperitor, fratres onurum, & alterum ramos juniorem a stipulatus arnum. De zeilen in Talma Venoont in Tak van de Aafibel, et in Cudrang on ya vruchien bebanget, cu nog ecu loeder jang tuij auctor tenerrimis felicet, Limonelki funicularis montanus. Practi Limonellum litterum alia operiet montana species, Leytimorcibos. Vole in IVary Eftum, disia, quae autem meo judicio potius in Odorasum reformanda est. Eft vero funis firmus, lignofus, ac tenuis, nullibi se circumvolvens, sed resia arbores ascendens, ubi multi plures expanditur laterales rami, binos folios oppositos, parum obliquos, ac parum retrorsum flexos, atque hi iterum fesa dividunt in minimas rachides, in quibus posterma folia fuerunt decidua, mque ultimo se inferio ro articulo bini incurvi sed brevior conspiciuntur hamus retroflexis, uti in Cudranis, in subsequendo articulo trumeus rhamus locatur hamus, cumque inlequeuntur folia, quae bina sibi quoque furen obposita, illis Cudrani quodammodo similis lia, sed inaequalis magnitudinis, quasdam enim quinque ac sex, quidam octo pollices Ionica funt, quatuor sex tantis vericales digitorum lata, superne subrotunda, & in apicem terminantia brevem, multis obliquis admodum coitui donata, superne glabra, inferne scabra, saporis dulcis & oleracei. Siculorum in brevibus exercercunt corymbis, cum illic convenientes, sed minores, ex longissimis tubis conflantes, feseque in quinque alia petala formia explicantes, hiorum in centro longus circumscribitur stilus, cui succus effetue caput, delicium sed debile odori. Frutium ignoti funus. Cresta in montibus Amastophus, atque aliquando cum vero Cudranum alias ascendit arbores. Bini haec plantae ex his pertineant, misere lunt. De ta kwartberg Lamiis-Struyb. Bebauston den Limonellus litoreus, best in tuber igr et in bergsOrtarte, by de Leysimoneezen genus in Usses Wary. Ecce in, ductu myni concisis kann bild Mer voor een mede zonae van Cudranum gebouwen vierden. Sit in een vlieg, boutangeliga, ductu in rank, sieb margarina omvolgend y rant in regt de butten oppende, en in veeU zijde-inijken verdet, die twee tegens tegenspandand, resta in vier, of een zorgvuldig gestegen, buten. Ver det in het water 't Lied in ruim ten Bunder ter ryskens, dar aan de abstra le bladeren afstammen zyn, en van 't overjtuige tijd uitgezet men in luxe kromme boek korte determineren, gebragt gen, groot aan den Cudranum, ruim 't naast jaar aan volgende lib fluat maur een basin, en daarop volgen de bladeren; deze zelfs juist ook Huis in twee tegens tegenspand, was vas Cudranum teniet gering, groot, dan ange icht. De bhempjet knmtn aan korst trasjes totrf , gtfatUf nterd ais jvnge J unyncn , U ixteten lankhaizit , in vyf vi- ite blauJjes vg eptaende, ale etn Jlerrctje. In Je tmd- den zUl men een IjngJlyiet ,tn d-iir of un /affige knop, vati een zaete, dogjlappe reuk. Dt vrucbten zyn onbeitnd. flet fluat in ’t gehergie van Amabmjfu, en loopt zmtydi met etn regler. Cudrang andere boomen cp. N. B. Deeze lutee piant tn zyn uyt btt Auftuariumean Rumphius, wyi ze bier bebourden , ingevoegt. Tam. V. XV D CAPUT z6 HERBARII AMBOINENSIS Liber VII. t«p. XV. CAPUT DECIMUM QUINTUM. Carnuntum, Catmmeng. CAratmium nobis io India repnrfcntarc videtur Buxum , quoad nempe cjtn lignum , ncutiquam vero quoad formam , magnam enim habe: fi- roilitudincm cum praecedenti Caju Lacca, fi.Nl non ita prolcrpic, « magis fesc erigit, inque binas dividitur fpeci», primo in vulgarem leu Amboinenfero, fev eundo in Javanenlcm, qu® tatneo haud multum ditfb- IttOt. Primo vulgare feu Amboincnfc Cjwajwum ad Ca- ja I -aceam quam proxime adccdic , quum quodam- modo prorepat , primo fele indar arbu feu I* erigens, dcin vero fesc inflestit, atque inftar funis prorepit, aliis modo incumbens arboribus; c;us truncus vulgo pedis craffiucra habet, ad feminum, ii cruris era m- ticm adtinftit ,raro ad illam hominis adcedic , nuo- quam rotundus ficfolidus , fcd per longitudinem pro- fundis fulcis & foveis excavatus ed , unde rariofi admodum ac raro folidi fune, formamque praibunt, aefi varii concreti efTenr ftipttes, muhoque profun- diores funr ejus fulci quam in Caju Laccae truncis , dlquc porro obdudus tenui , gilvo , & stilla conice. Reliquias ramos rotundos funt, tenuis ac lentus cortice velditi qui fidade decorticari poteft, uti in Salicibus, ex biscus rachides plurima excrelcunt refta & plejumque elevat, in plurimo laterales ramulos vivisse, quorum bini plerumque uno ex ortu progneman. Hisce folia insident eodem modo jaceta uti in Cajus Laccu, alternata nempe, quinque, lepeter, & oculo uno in ramulo; funtque illis Cajus Laccu quam similia, seu indar florulam Variegam, Microphyllus, firmiora & glabriora illis Cajus Laccu, in longum appendix deflentia. Supremum, quod semper florarium & maximum, prope ortum geniculatum est, quatitur transepileionales digitus longum, & binos latum. Inferiora verus vix artiquin, longa funt, & digitum lata, superne quam maximo viridia & glabra, inferne paulo magis flava, & ad tastum moles in starmis Sericis densioris, praestitutio in veneris foliis; Nervus medius inferne acutum formatum dorsum, atque costas lare sunt, inferne autem magis protuberantes quam in illis Cajus Laccu, sapors aens & ingrati, qui linguam parum vellicat uti Liliuam folia. Veterium ac deciduum albicant. Flores rarissimi ac rari progerminant, unus ex ortu, ex quinque filibus petalis conflantes forma illorum Jasmini, sed rariores ac tinnioris, tubo breve & amplo in haec campa donum, in cuius centro decem damini cum intermedio craticula, quod pisolithum ed., in fumum caputulum gerit flavum: Ipsiturm onur gratus ed., sed debilis, ad jus in uram adhescens, postquam num vespertinus tempore expiru, ut placido creto: Horum petala facile decidunt, nec multum irarant polliunt, quum medullam remanent pisolitha, quod in frutum exarsit; qui oblonga ed. bacca, omnino funebris illi Capillii minoris, tam forma quam colore, digiti unguem longa, interne bina locantur oblonga ollivirii, libi adunata put quammodo lanuginosa, carne obducta rubente ac molor, ex rubente tegitur pellicula, qualem habent fructus Cynanthi, odoris gravis, osoicula idest funt mira, quae facile progerminant, quam tuerx committantur. Novembri & Decembri floret, fructusque gemine Martio maturulent. Eius lignum albastrum distinctum ed., atque sub testimonio cortice febustamia locatur homogenea, illidiffus, durus, fit gravis, coloris pallidioris fulvus lyncopem quo cernunt substantia fit gravitate penitus convenit, praesertim in vetuliorum truncorum circa radicem, ubi et nugis flavebant, circa cor autem colorem nabis melicum & nigricantem, quorum colonias quaquam flamma; seu macula hinc inde in ligno apposuit, quodque plurimas tales habet venas, optimum cernitur. Quidam trunci nullum omnino tale gerunt lignum variegatum, sed louiogenum & qualiter flavescit, postquam choris, si nempe elaboratur, alii rari quaedam gerunt circa cor maculas ac prope radicem. De gemeene slang is beter in India dan Buxhoom's exemplaar. Palmboom vertoont verbeteringen, vooral met een juiste ondersteuning, zoals een bamboe, werkt het gevoel met zand, gedroogd, beter dan grote kristallen, gelijkend op die van voorafgaande Cajus Lacca, doch is zo kruidig met een regel meer overvult, dan het verder in 5 soorten. 1. Het gemeene ampalang, 2. het Javaanse, verwijst naar elkaar verstrengende. 1. Het gemeene of Ambonese Kamming lag beter dan Cajus Lacca, naar mijn smaak, om dat het beter eenig ding kruist, 21e erf verbouwend regelende al een bamboe, maar stond beter zicht, en kruist des daarom een lotus, nieuw en daarvan eeuwigen luchtend, Dat fijn, het ordinair een bamboe die, het beter zijk ten diep, en zit ten midden, krachtig rond en majestueus, maar hoger dan kleine met diepe graven en kloven, waarin het water zeer jaar is, en weinig majesteit leb, als of verweide stammen aan een grijze rug aan, veel dieper ingekeken Jan de Cajus Lacca, vijandel, vallend, en geschilderd devriezen. Het verdere takken zijn twee, met een boom die tegen vijver staan bekleed met de zege laat bevallen, en aan de rivier aan een brug staan rechtelijk, veel overvult, met vele zijde-stellen verbeeld, ook een groene oorzaak komend. Aan deze plaa hier de Moderate, een vijver ontwend manier gelijk aan Cajus Lacca, te vegen verwezigd tegen maandraken, hier en daar 5, 7, en 9, een takken. Zy avi? ook die tvm Caju Lacca zter geiyk , of ait dia va n Varinea Micropbyllos , fiywr (n glidder ah dia i\t n Caju Lacca met teri longe f[>i(t,bet voorfit , bet ectlk aUecnJlaal, en brl grootfle it , bteft by xyn oorfpronk ten knieije, 4. dvtert-wrgrrs langt en 3. brtedi Dt egterfie zyn pas eeit lid hng, en ten vi riger brred, boven loog gy- ca en gUut t tm onJereu tc atgeatdar, en in ‘1 aantofim , ais fulp, oteefi aaa de cudr blide- dtn, dt mlddei-ienwwe «naiuU u#n ondtrenten ftbzrpeh rug , en de ribbent xyn u-einig , en puyhn vm onderen metr uyt dan uan Caju Lacca , van fmaak iml jctcrp en a nlujftlik, op de tong,e ecot byle ide, geiyk iJoMn-bla- dertn. De ouds afgevallen bktderen viorden 1 vitaebtig. De bioemen komen lir.gfamn en wlnig vocat , r . «f 2. Voorzichtig, gemaakt in 1825, deze kaart toont de provincie Utrecht, met name de steden Nijmegen, Arnhem, Wageningen, Tiel, Breda, Tilburg, Binnen-Haag, Leiden, Delft, Rotterdam, Dordrecht, Gouda, Schoonhoven, Gorinchem, Zeist, Utrecht, Amersfoort, Hilversum, Haarlem, Alkmaar, Enkhuizen, Hoorn, Medemblik, Kampen, Zwolle, Deventer, Apeldoorn, Ede, Amelen, Nieuwevermeer, Barneveld, Ermelo, Zutphen, Doesburg, Zaltbommel, Heusden, Wijlen, Tiel, Dodewaerd, Buren, Rhenen, Amerongen, Raaijmakerbosch, De Lutte, Maasland, Westmaas, Rijswijk, Vught, Sint-Oedenrode, Eindhoven, Son en Breugel, Heeze, Gemonde, Eersel, St. Joosbeltoh, Til. De kaart is omgeven door een versiering van pilaire slaapmutsen. In de midden staat een bord met daarin de tekst "IN PLEIN VAN DE LUF HANDEL EN INDUSTRIE NEDERLANDSCH UTRCHT". De kaart is geprint op parchementpapier en omsloten in een rode, fluweelachtige zerk. Onderaan staat de tekst "GEBOREN 5 MEI 1825" en bovenaan "MAAK REED 6 MEI 1825". Aan de linkerzijde van het bord staan drie afbeeldingen van stadgenoten, waaronder Nijmegen. Aan de rechterzijde staan twee afbeeldingen van rivieren en kanalen, waaronder de Rijn. In de onderste hoek staat een kaart van Europa. In de andere hoeken staan versieringen met bloemenmotieven. De kaart is een vrolijk overzicht van de provincie Utrecht en de omringende gebieden in de eerste helft van de 19e eeuw. Itet betit betft geen fpint , tuear it anitr de danet fcb'-r(Ie van /ufrliuwtir , zttr digt , fyn , buri, tn Jutuar, tian luteur suat bietirr uh bet Palm-boUl, '* ivtik tel onJerfini/ aan JhlJlanlie en ftcaarte gbnu ge< lyk is , itnonderUid aan de oude jl stamen tmtrent de «lurrfrl, a/u-aar bet gtelder ij, Motrmi b*t teri bomqg- imeig en ftMrtacltig , tun -uviiir ceieurtn wn iter en ilaar teni&t vtammen of piekkcn in bet bout ziet, en hi vxik de mtejlt tiiuwiwew iwfti twor bet bejh ge- ecbt. Zomiuge flammen hbben 'er niet uu> ol af, en zynetnpartg bUei-geel, of in ’ t vxrktn a!i hmr, :.?>(»- niigr bebbtn 'er mmr aeritugr emtrrnt bet heri tn by de viorlel. , ;/« Digitized by Coogle VI l. BoekXX HooftJI. AMBO INSCII KRUYDBOEK. 27 Elegans cii oculis lignum, fcd non magna opem ex illo formari poliunt , quum adeo concavum fit, fi in quadratas parte* dmettum , tam paucam folidl ligni exhibeat quantitatem, aeque praeterea tam faci- le findatur, fi modo paululum >oli exponatur , rcccfis autem elaboratum fortem ac gravem fpirat odorem itifbr CofalliOi vel Buxini ligni. Secundo Camunivm Jmamcum elegans cft arbufeu* h, altitudinem Granati habens, non altcfupra terram fl-fe erigens trunco fimplici, mox enim feft dividit in varios crafToj de finuofos ramns, qui plurimas ge- rant breves rachides, que dciifam formant comam. Folia ejusdem funt formx , codcmque locantur modo m ramulis ,tpiinque , fex , fi fepeem uno in ra- mulo, funt autem breviora , firmiora, & glabriora jll» prxcedcntis fjsccici , fubtu* non hnuginofa» fu premum miniratiin digitum longum eft, reliqua infe- riora breviora, atque inter illa quxdam articulo bre- viora, faporis acrioris quam in prioribus, ad iilutn foliorum I.imonum magis adccdcntis. Flores et frutusque sunt uti in antecedente, flores hujus speciei frequentiores sunt, magisque gratum spirant odorem, ita ut caldis vapens totam replenas, in qua locati sunt, arcam; per rorum sere tractum proveniunt succedanlive nunc flores nunc frutus, a gallinis autem arcere illos oportet, quum illi flores fructusque quam asiduisme devorent, continuo ad has nec advolantes arborifculas. Lignum ejusdem est coloris si subfartium cum priores, suum vero illi maculas hic non conspiciuntur, unde et haec speciei posittimum ob arboris formam si elegantiam expetitur, uti praecedens ob lignum, si vero quis istas maculas non curat vel desiderat, hoc sive nec fores sive lignum solidius si copiosius est, quum ejus trunci non adeo sunt inequalis ac fulcati quam in aliis speciais, quas magis prorepit, illimque segmenta conquiri ponunt solidum, crassitudinem lucens. Licet per totum annum tracts sum siccare flores quidam in hac conspiciantur arborifcula, observavi tamen, mediocir appropinquar Decembris per tres continuos dies floribus copiosis onustum esse, qui progerminant nunc decimo sexto Decembris, nunc sicca seme praegresibas tempore nono ejusdem mensis dic, post quos dies flores decidunt, ac copiosi suberescunt fructu, sic quoque observavi, cum granula et semina sub hac arborifcula projecta, imo in sicca arenaque ads ea, multo melius progerminare quam alis in locis, cuius rei causam puto esse frigidiusculam umbram, quam per denso sum caussa comam. Nomen. Malus Cornuata. Malaise, Malvasia, et Macailleraica Cavendish, et quibusdam Cornuatum si sepositum. Sinice Taub Tang. Locus. Repens fecus flagellifolium Guemriensis in hisce orientalibus Amoris plagis non crescit, sed in Bubore, ad orientalem Casius finem, in Bion, horizontale limicola parte, in Molueris, in Macchia, Mothira, & Morothia, uti & in boreali Geloris parte, atque in quibusdam parvis ante Macartarum insulas, si in finu Boreale ante Hoc festum Bovum, ubique in solis locis, quoque sic iuros, magisque solis fint loci, eo melius censetur Camunianum: atque hinc puto Buborense tam facile sufflurus pati, quod in solis facilis quemdem sed plano simul si humido crescere photo. Altera secus arbores species in java, Balscia, si in Bomo obcurrit, uti & in Zephyrea Sinus parte. Usus. Amboinensis repens species potentissimum adhibetur ad tortilia, sinoraque opera ex ipso formanda, uti lusti cancelli, cibaria, globuli acicularum opera inscientes, cultrorum manubria, similiaque: Durissimi & quam maxime suffusis Tegmentis utuntur Javanis, & Macassarense ad telorum manubria ex ipsis formanda, quae artificiosel elaborantur, vel si elegantes maculas in ipsis detegantur, poliuntur, sunt enim adeo cupidi & amantes venas & maculas hujus ligni, ut pro fruticulo ex ipsis vorare multum pecuniam numerent ac solvant. Ex candissimus ligni frutibus pharetram formant, sed oportet, ut illa elegantur quoque sint undulata, in Amoribus insulae hoc lignum non adeo crispent. Ad cunela opera adhiberi possum, ad quae Buxum requiritur lignum, si tam em (Tum foret. Tam. V. Javanis. 2. Favaans Camuneng, terf ten cierlijk boopje, in de boogte van ten CriNaaloom, niet boeg boitnde naar de, met zin enige moedwillig, maar vertrouwen in verweide dikte, welicht lakken, toont aanzelf een korte beschrijving, die ten diele e kruin malen. De bloemeren tynd drizibele gedaan, met standopde zitting Minier aan een barre takken, met f. 6. in 7. aan iederzijde doch zier, met veel groter dan de vorige, egaal onder niet waarschijnlijk, laat langzamer is een fines bing de andere naar andere laat groen, en naar onder het meest geten lid lang, een frisse lucht dan de vroeg, en de Italiaan bleektrin utuiterlijk van niemand. Blottingen en vruchten ten sins al aan de vroeggaande, deze de bloempit kan komen stal rijk, en rijkdom hetzij zo niet, maar een hevige hittigheid zo Ja'zt bij de hevige afzondering een goede plan zal voorzullen, denk aan vroeg. Men beziet ze met seconde de geconfronteerde vroeg, en dat met verweide beschreven naar elkaar, dan beelden, dan vruchten dragend, middel men moet zorgen el en zorg de verschillen behandelen, doden, bloemen en vruchten groot gegeten, gegarandeerd of deze boomgaard vijftig. Het bout is aan de zetel terzijde culturen en substantie is 't vorige, doch de bruin van vlammen voor men daar in niet of verlangen, daarom deze Zit terdeel met de frisse lucht kan de boom gezien vertonen, zweet de oorsprong vegen bet bet fout, maar zo men of de vlammen niet zal zien, zo kan men van brood genoeg meer in gevoel krijgen, uit deze vlammen zijn zo verwarmd tegen niet dan bet komfort of bruine de, en man tan gemakkelijk slaken daar te krijgen, zo dien aard tond van zwaar bout. Hoevel de gebouwen drugten Mensen enige bloemen daar kan gezien worden, zo ben ik nog nooit aangetrokken, dat bet omringd 't midden van December drie dagen na de twaalfde bloemen bloeien, eens begonnen op den 8e December, en eens kuiken ten voorgaande droogte op den 9e dito na zestien dagen de bloemen afvallen, en vele vruchten verdroogen; zo ben ik dan ge merkt, dat aldaar iedereen en zaden onder dit blad gelegd, zalf of een droog zandig lagen veel beter oplossen dan of andere dingen, uit van ik de oorzaak geeft te zijn, de katel schoonmaken, die bij met zijn dikke loof zaailoos. 