title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Radix minima est omnium Ubii specimen, ac nil nudum quam fructus vetusti stiputis, superne pauci, longis obdutta fibrillis, plerumque magnitudinem habens vetustatem. Planta ouarda in stammer ovi gallinacei. Si enim haec planta nudo profert fructus, radix pusilla est, ac de contra. Externe glabra est. Sed verrucae vestigia observari possumt. Plurima foliorum sunt, licet sit geminae oberrant superbus coniunctus, ac mox seces dividunt in binos tresve stipites, scu caules, quot nempe bulbi inferius sunt, haec autem specetes nullo modo propagari, sit transplantari possumt. Ubium cassifronum ab quibusdam etiam pro Ubium Rhenus habetur, adeuratiore autem examine compendium ad Oebis Abum pertinere. Latine Ubium Ovale juxta radicum magnitudinem, quae ovi columbini vulgo, ad summum Ovil Gillinicei insignifoodam obtinet. Malacia Ubium Baboa, h. e. frugiferum Ubium, non aessse nullum aliud Ubium proseret fructus, sed quum in hac spe cure malaars sit edulis nili suus. Amboinese Elan, sit jacul. Extra Amboinese regiones Bocconam, & Cebcem non multum notum est; Sinentes in sua patria similem habent plantam, quam Temnotong tocat, cuius fructus saccharo condimentum, ut ad potum Thee edantur. Hujus speciei radices, uti dislum sit, ad cibum non adhibentur, quum adeo pusilla, & amaricantes sint; Coctum eius fructus summa dehemiores, ac proinde magis eduntur in aqua cholbti, atque hinc cognominatur Ubium Baboa, h. e. frugiferum Ubium, quum ejus fructus inter cunusta Ubii soli tantum cibum expetantur, quibus etiam propagatur, ac non per radices. Hujus, sic minor obcursum sedes, cujus radices haud maiores funt ovo Columbino, solitarium, ac geminum. Ejus folia quoque minima funt, digitum circiter longa, inferius acutis auriculis notata. Huic incunctorum parvi rotundi frutices Pistorum, vel Uvarium magnitudinem habentes, externe parum spinuloli, interne rubentes, ad cibum itidem adhibemur, ut sit ad propagationem. Cum hoc convenire videtur Katu Ilangu. Bracma Curando, Portugall. Fruvitur Balsamo Piscorum, Belgice Pluim Etyltn, in Hort. A salabri part. 7. Fig. 37. Descriptum. De tentig iastarie e an it Orbisco ii dt kleenjl t xwu worteln, tn boeivelt menverjcheide gubernie daar van brest, isu zal fit aetlttyk de gemeenschap daar vm bestriben, die men onderdte It in urii te m roode zoorle, it5 xxm ten gemeenskap. De liam tr ontrent ten sruvbalme dii, mi vier sberjem rugteni tn z err gedraaid, boven in aukinjt, 10 lange zid' lakjun verdeelt. De bladeren liam tuv tegti malandaaktei, en zyn meer bortsebrog Jan a an dt gemeent Oebis, agter met Linge, en stt at spitzt omen, en in da lengtt mei zevtn boge smitritro dwrrtgtn, soor xwn drit tot drn eind targaat. Ht it tot nog U met bctnd, dat btt etnig blomering draagt. De vruchten groeien uit den stam van de bladeren, groot en klein, twee soorten walvriend, van diverse gedaanten, meestal tamme, zijn uit den rond en onbollig, samen met den limoen van een citroen, voor ons onbekend, men zegt dat dit niet in leden verdeelt, samen met twee balletjes aanstaat, als een klootje, alie van buiten met vratjer of fiberpe puntjes bezet. Op de vruchten ta men bij onderzoek bemerk, dat van binnen een tin genest, rond en volgeldig, waar na men bij onderhelft der oosten snel gaat. De toort van het klieten ondert de al het geheven, in ander niet dan de vrucht van een oude stock, aan het botterij met voorgemengd land, vervangen behangen, permanente heeft de groei van het ontstonden oog. Wat is aan den stock vruchten draagt, blijft in het grove, en tegenover van buiten cum, dog de voetjeslip van het vraten nog beter. De meest zijn enkel, dog niet wind, maar de gebalde, boven aan valt onder gegroefd, en verduurzelt zich in taart, of drie schijfjes, te gebruiken en, zooveel blijft er van het vervellen, zijn, wat men het aan deze kwarier anden met verplanting door de vruchten. De kaasvormige gebalde "verteert" bij zomergloed, en zou een ubi soort, dog bij nader onderzoek is bewezen, dat in de ubi alhoi bevolkt. Naam, in het Latijn ubium ovale, naar de kleine maat der vruchten, de witte toenaar, dat wil zeggen to theevatende oog, of ten minsten naar de vruchten nat, onder een grooten eik gelijk. In het Maas Ubium habana, dat is vruchtdragend, niet als of an grens ander, maar meer dan een dag als den toort niet eet. Amboina Elan in Aclan. Plaats Buiten van Amboinese duarten in Boton, in Kaabes is beter niet te bekend. De Sinees hebben in haar land een zulk soort, dat is Temancong, gescheiden, wiens vruchten zy contin om bij de thee te eten. Gebruik. De wortelen van deze zorte, al gezegd, werden tot de koek niet gedaan, om dat klein, en tamelijk waren: daar en tegen zynt vruchten zyn Imaakelijk, varen die morele meer gelegen, terst in wateropgesteld, en bij ervan vertegenwoordigd, uit in eenement witte boom, dat is vrucht dragende geheim, omdat haar vruchten onder alle Oebijen alleen tot het eten gebracht worden overgenomen, om met mede men aan ook voortplant, en nui met de tuorte. Men beef hier van nog een kleinere soorte, waarvan de vruchten niet groter voordeel hebben dan een Duivenschiefje, enkel, en dubbel. De bladeren zyn mede de kleinsheid, groot even een vinger lang, acht maal meer dan een oor. Hieraan groeien kleine ronde vruchten, als peren, of oude wijven, buiten in het klein, zeer smaakloos, bitter en raar, werden mede tot de koek gebracht, en tot het verval verstreken. Hierbij moet worden overgenomen, ten te komen beter te kennen, de Katu Kelangu, in het Brammineense Caraodo. Portugees Fruita Burruga Pennacholo. Nederlands Pluimen Kool, in Hoorn. Malab. part. 7. Rg. 37. Beschrijving. Tabella Centesima Quinta De Hundert en vijfentwintigste Pijn. Lima exhibeert Om//. Vroeg de Ovale Oebel. Dit is de twintigste hoofdstuk, met hartvormige bloedvlekken, en een tekelrechte vette stoeltegevonden bij de Dans, die met hoge snelheid in de Amper stroomde. De twee eft luiken, de eerste, cordelijk, kaal, aculeat, en de tweede, feto Lian. H. CHf. p. 459, is een volledige steun. De toneelvoorstelling, teruggegaan, is met zwarte kleuren afgebeeld, zoals in de Abbreviatura, p. p i & Bat-, qualfitrif, secretar, folio, historicus, slimme, rassen, boog, plun, fehin, vete, kogenvet, en exercised, protrudent, K. J. /«,., 3.,. IJ. ANMERKINGEN. Dit is de twintigste hoofdstuk, met hartvormige bloedvlekken, en een tekelrechte vette stoeltegevonden bij de Dans, die met hoge snelheid in de Amper stroomde. De twee eft luiken, de eerste, cordelijk, kaal, aculeat, en de tweede, feto Lian. H. CHf. p. 459, is een volledige steun. De toneelvoorstelling, teruggegaan, is met zwarte kleuren afgebeeld, zoals in de Abbreviatura, p. p i & Bat-, qualfitrif, secretar, folio, historicus, slimme, rassen, boog, plun, fehin, vete, kogenvet, en exercised, protrudent, K. J. /«,., 3.,. IJ. Flores et fructus non profert, sed fermentis juxta paludem adfendit, imo ab uno ad alium, unde fit lota area exspectata, connexa, fit intricata. Quisque stipites multarum gerit dependentes radices ex una planta, quum hibiscus unicam tantum proferant, harum autem radicem media semper maxima est, plerumque oblonga infrustata farciminis, subuts vero, fit ad latera multa eminent tubercula, ita ut exceptis palmis, vel campanis formam praebent, putter has ad latera multarum alix Rapae, seu bulbi pendent, quorum quidam rotatorios, quidam oblongi oviformes, alii haud majores juglandes, omnes vero per fibrillas suas intertextus nedlejunt radices, a viginti ad triginta, imo quadraginta numero, ita ut tres plantas in pingui locato terra plenum corium radices exhibeant replendam, ad quam exterum quinque sexve hibiscus palmae Tequintur. Haec bulbi externe non ex suco nigricantes uti hibiscus, sed sericines vel fumei coloris, et brevibus armati spiculis adiacent fibrillarum extremitates, et fundentur, spiculosis apparent. Interne succus florescit hibiscus amicantes, ac flavescit. Inter bulbos alia longa decurrunt fila, stipitis ortu nexa, acutis armata spiculis, quae profunde terram penetrant, rotamque radicum glebam incidabilem ferme constituunt, quo autem haec fibrilla sunt minores, et pauciores, eo meliores sunt bulbi. Secundo Combili, ovum Cuminium oblongum, caedere folia, sed etiam radices secare, odorem, ac decem longe similares dependentes inflar farciminum eodem ex scriptione inflar Ratarras, externe non spinulose, sed alaria, sit quarum qualis, ita ut ubi quis putaret, niti satis cerebrent, interpofita vero fila multierum longa, quae spinas sergent, inflar illarum Limonum, quae inter effodiendum manus sicut quam maxime indunt, et incaute tradendo, harum spinarum binis sibi oppositor, quaque in caulibus deteguntur, acutiores quam prime speciei. Ubi contra non hujus harrassa sunt interne hisce, et meliorem quoque habent substantiam. Combili Fancuri species est secunda varietatis, sic quidem optima, quae oblongos profert bulbos, externe parum spinulose, interne puram, sit delicatam praesentes carnem. Alii, In huius actus naviga Capitelene beben vey Irritreevna alia de mortem van Oorten van Gerecht boogiejnlacdt der tamme vorteien, valgi na but twedt genoemd Combili, ivaar van van oorde nog twentig Jahren bebben, olle in dit Capitel bebreteven. De terste gorancene Combili caese op deze manier ronniom de lobken, gelijk de Oebel, de Sileem zyn mede botkig, en straatd, dog n op tagne, daar en boven met torte door nootljest beter, dit man aand onttstte delta meer, en grooter vind dan am de bovenst. De bladeren laan enkelveld, ongelijk ten, en zyn rechtopstaand, kerkt, ten rond, dan de van de Oebel, gel-groen, en veel negen kromme intieme doorslagen, die van de fungie Siri-Doom voet gelijkende, itus, en drie ten ten balf duim lang, ten ruim breed. Bij de andere bladeren van laan tweemaal grooter dan deze, door nootljest, baakjig aan de Braamkraan, die de handen beukt, aan menzelbandeld. Bloem en leien dragen beter aan, geen loop met zyne ranken in de flok, van de een tot de andere, waar door het gebeeld bedekt is dikwijks aan elkaar bangt. Een andere flok staat al even ver van elkaar, voldoende afhankend, gleich de Oblejen altyd maar rechts hebben, maar de middengroot van de groep is de gemeentelijke inkoper figuur en een soort lik van ten waren, zodanig van de andere zijde vlekken, teken en knobbeltjes uit, dat je in een oogopslag de gemeente van een band, of een klokje bestaat, het is een soort van gemeentelijk werf, waarvan de voorzitter van de binnenkomst groter is dan het doel. Hiermee wordt aangegeven dat de gemeente van de kleur van de bloemen en leien, soms groter dan het doel, maar met de barrière van de bovenvlak van de gemeenteraad vasthangend, van vijf tot dertig, en veertig in aantal, zodat meer dan drie akkers in een ondergrondstaande een enkele korf vol wortelen kunnen bevatten, voor de tuinman andere vijf of zes stocken van de Oude been hebben, nu deze knagen zyn van buiten niet een soort bruis, gleich de Oblejen, maar doordat ze verrooid zijn, en met het doorkrijt bezet, aan het begin van de zomer, dat ze in het bandje achter de vlakte liggen. Deze knagen zijn van buiten niet rood, maar witachtig, en na de gloed treedende. Tuinbroeders hebben de knagen (een andere lange vlieg en boodschappige draden, met jebergen donnen bezet, die dit in het kaartje gam, de gemeentelijke flok van wortelen moeilijk om te bandelen maken, degene die lot in de vervanging aan de knolen, boen beter zijn. De 9de Combil Bolu, oftewel lantwerpig Corobic. Bevallende zeven bladeren, maar achter de bladeren zitten twee soorten. Een van buiten niet viel te schatten, maar glanzend en effectvol, zodat men ze voor een doebit zou houden, zodat ze niet geelaktig vormen, maar de liefdebloeiende draden bevatten, tot de langere door de draden, hier en daar onder elkaar, en die banden vervolgens in het midden graven, als een lira daar niet viel te verwachten, van deze door de draden heen en weer bewegend, en die aan de grootte en zijn ook februari, dan als een der soorten. Een doortocht zitten daar in het midden van de draden, zodat de vorige en van betere volheid. Combil Fanfuri zitten een slag van deze tevreden soort, en als de befluiter door aan zijn bedriegend kommetje, maar binnen zuiver van vlees, in verlichte. Tertio, Canit in Meram, feum Combilium rubrum eademque gerit folia, sad magis virentia: Radices ejus lum bulbi rotundi, quorum maximus semper directe sub caulem locator, ac minores laterales, nunc inducendi, nunc necrotisches, & in ramos qualis distinctus, nec tam copiolam habent prolem quam priores. Bulbi hi interne plerumque rubri fume, nec ita fibrosis quam primi, ac proinde molles, bonamque habemus subbullantiam. Decurrentia fila longas quoque sterunt spinas, firmas, sit nigra, binas tresve simulas junctos, quae manus quam maxime fauciant, si in prudentia exsodionir. Caules quoque frequentiores gerunt spinas, quinque nempe simul in quovis geniculo, vel ad quemvis folium. Hujus species quidam inveniuntur, quae Orth Crassifolia vocantur, quae in formam gerunt silvestrem Crassaflux spicatum, vel lagena, quae nempe inferius rotundum gerunt bulbumpue supereorundum angulatum in collum. Combilium Turbinalia bulbum gene rotundum inde pomi, vel lagena, qui nullas gerit spinas, et liquefactus solius, ac magna exsureret supraterram eminens, externe, de incerni albus, ac proinde habendus est pro alba species tenera varietati. Nomen Latino Combilium. Malaise Cumbili. Termaticae Suffu. Maccafisherice Zenka. Boconice Ora. Amboinice Sabu, Se Stabo. Bandice Siavu, Simil Btzy, sit Bitz-j. Baleynice Blaubau, plurimum coluntur a Debreczno Boconam, Moluccis, Amboinensibus, Se Bandanensibus regiones. Javax, Baleyn, sic Bim quoque observant, sed nobis magna copia praestant, praestimium circa urban Bataviam, ubi in lavam introducta sunt per Orientales nationes ibi habitant. In Zephyro, quoque Sinus portibus effluentes, sed maxime in Iponti, ac in cultura, nihilominus tamen fume ejus bulbi dulces, de molles, ita ut in magnatum misce cum tragematis observantur. Cultura. Amboinchones has plantas non tum copiosam coluit quam Ubia, quum minus nutriant, nolim vero natio illa praefert: Terra crematur, ecditur, sic in grumos formatur, uti de Ubiis fuit idum, luco autem Tegmentorum sunicam ditiorum toti fumumur Combilii bulbi, parvi nempe illi bulbuli circa matricem dependentes radicem,isque nimis magni fine, suprema dimidia, vel tertia ipsorum pars luminutur, in inferiore parte fruticula exsinditur, ita ut ulcus in medio fit, et bini quali pedes ad latera, hycruda in grumis illsi ita deponuntur, ut fruticula oblique fursum speielt, et caput defum, e quo novus propaguli ula caulis. Hoc ideo efficiendum est, ut planthus frutuum, quod purificare oportet, futuras radices in excretionem non impediat. Combilia post sex mese, et utnicam, unde ante Ubia plantanda sunt, ut in initio mensium pluviorum, b. e. Maius solstitium nostrim, maturationis tempus quoque est, quum folia incipiam succescere. Si effodiantur, terra undique lineis spadibus solvenda est, ne radicum spina manus induc, sique fieri possum, totus Bipes cum omnibus appendezibibus radicibus evellendus est. In hac plantatione non tot observant ceremony, quam in Ubiorum plantatione, quum Combilia stabilem servant figuram; absentiaque fruticum, quae ad radendum preparantur, in coitione 1'alc non admittuntur. Boetonenses optimam callent artem Combilia plantandi, aut ad orgia distantiam deponunt in terra incula, sed antea cremata, uti supra de Ubiis diximus. Umb. Combilium humidioris funi naturae Ubii, ac praeterea magis mucosa, sed rubra optima. Se maxima funt. Per coitionem in aqua, fit rofionem sub cineribus calidis apta ad cibum praeparari uti Ubiis, ac porro in frusto confrinduntur, sic in pultem coquuntur. Si copiosus horum sic segnes, magna formantur suffice, in quibus candefacti deponuntur lapides, fit supra hos Combilium, ac supra fixa alia iterum igniti flammis, sic et Combilium, sic lapides inversi, qui terra vel herba obteguntur, donec frigescant. Tofla De derde cohorte, mergen van rode combinis, kebaben, muntelen, dineft, bladeren, maar booger - grom, de saortecht, zyn rond, knieën, altyd de grootste rechts onder een, in de kindere rondom, soms rond, soms bulga, en in takken verdeeld, en hebben twee hoofdieren niet rendan in baar, geijkte eerst. Deze zijn van henneder-gaarn niet, en zijn ook droog met aag de eerst, dierbaar middel in gotte van jubelde. De tuischendependent draad, hebben met lange door een, vijf, hoofd, twaalf en drie bij elkaar, die de banden zeer zwaar zijn, als men onvoorzichtig is ingeraakt. Zwiepje oog aan de juiste meer donker, namentlijk vijf bij elkaar aan iedere hoek, en iedere blad. Aan deze zwerflepingen zijn er, die nu ochi, calcium noord, os dat zij de vorm van tijd, calcium of vleesbotten hebben, te volgen bodems ten ronden knol, en boven met ten smalle bal. Combil, Tsjampadaha, is rond als ten appel, of viste, tegen de vrije rand buiten, en is vast, meest boven in de aarde, is buiten in binnenkant, en doorbalken te bordaten ummer ten spijkerspit van de derde. Naam. In het Latijn Combilium, in het Malefiet Combiel. In het Temanant Siuffu, in het Macemanen Zenka. In het Boctont Oppa, in het Amtoiru Sahu, in het Staho, in het Bandaat Siavu, in het Sinet Betry en Bitzy, in het Boleyt Bihaun. Planis. Men ceftnd ze aveft van Celtbei aan daor Roe, de Metuccos, de Amhnfcbt tn Bandaftquar curem. Of Jova, Baljt en Bima bett men zt oak.dog in geen merugt. Inzonderhelijk om de stad Batavia op Java, zyndt atilaar ingtvoerd door Oqjerjcbe natien, die al-dcur umnen. Zy vxsffen tok tn de zutder dteien van Sin, dog mttjl zonJer offtningt, niet it min mali en zoet, zoo dat zyookop grooter bmtn tafti by bet banquet opgezet utorden. Queenie. De Ambonische planten, die in Zuid-Zuiden niet al te sterk afstaan van de Otten, om dat zij minder voedzelig gegeven, doch met andere voorzorgsmaatregelen, de gezondheid betreffende, beter van land zijn gerafeld, omgeven door heen en weer bewegende veerkracht, verzekerd, gelijk van de Otten, is in plante van Lambert, uit te nemen men bijgesteld. Combinatie, te weten ten deel aan de Lucene bolletjes, dit rondom de midden tor tot gezeten hebbende, of zoozoo in grove zyn, niet met de waarheid daarvan. Aan het onderhavige rijndansje men ten slotte daarvan, dat daarmee ten doel te krijgen als de limoen beschouwen, deze schuiken zet men in de Cumulus zodanig, dat beter geheelde uitvallende Otten, fijn, en beter boos ten noorden, daar een nieuw uitvinden zich uitvindt. Dit moet men dan, opdat beter geplante suiksen, 't wel verlouten mogelijkheid voortlopen in het vlammend niet in de vug zy. De Ambroise verbeterd zes maanden, ter zy rijp voordoen, daar om men zet voor de Oebis moet plannen, of dat zet 't begin van de genummerde, dat is in mei het kernst, uitgegraven zijden, zijnde met ten teken van rijpe hebben bladeren beginnen groter te worden, en te vervellen. In het uitgraven moet men de aarde met de bouten afstropen rondom stroomd los maken, opdat men de banden aan de door vroeger veroorzaakte vlekken niet querze, zo beter mogelijk is, dit gaten dicht, met alle aanhangende afstroomtelen kan uittrekken. Bij het plannen gebruikt men zo veel eerder niet als bij de Oebis, om dat de Combinatie in een vaste figuur konden, bevallen dat ze bij de afgesneden schuiken, dit tot de afslag bereiden en dan lekkoken zoals men zou moeten doen. De buitenste hebben de blauwe knagen van Combinatie bij plannen, verstaan zij zetten diverse in de vadem van malkander in onbewaard hul, daar de te voorten gebrand, gelijk wij boven van de Oebis grof hebben. Gebruik. De Combilus zijn veel gebruikt van aan het eind van de zomer, daarbij in vijver, Klimmig, doch de rode zijn de meest, en grootste. Ze worden door 't opzien in mater, in braden in betel, effe tot de koos brakoom gemaakt, gelijk de Cobis, zelf verloren in suik, en heen gedenken, en tot een pap gemaakt. Al men daar van leeft. Zo moet groote klonen gemaakt, belegd met suiker, daar in gelegd, daar op de Combilus, en op dezelfde mixer onderteht belegd, misschien Combilus belegd met suiker, onder elkaar, in dan meer ruimte, of aardt toegedeekt, tot dat het bed hebt verdicht. Deze IXe Boek, XIVe Eeuw. AMBOINSCH KRUISBOEK. 359 n, zes trans over nog niet veel, die een maat van de Libro van de Citadelpark aan ons geleerd is. Combilus in vele ziektes verboden, omdat ze te veel giftig, dof, en hooi bijgeven. Koude Combilus, in vorm van een turn, en Emphyli zijn vorm aangebracht, het gebruik daarvan tegen tumoren, die als een brandwond worden genoemd, ardeur en giftigheid worden verwijderd, en tumoren die opkomst kunnen, worden voorkomen, hoewel het niet bijzonder is. Deze, toen dit uitgebreid was, geschiedde, omdat vele tumoren door een bepaalde soort van planten, die in sommige streken groeien, verloren gaan. Anno 1580 was Combilus een uitvinding die de vorm had van een suikerstok, die tegen katten en ratten dienst kon doen, in de vorm van een eiland, waar de kater dan op kon wandelen, en daarin een wijke zenuw van koe opgenomen, die als een soort van eierschilletje rondom was gelegd, zodanig dat het een soort van banaan met een hardere schil over had. Dt Combiluwerden in veele ziekten verUden , «at dat ty Ut lyf ttzetr opbln un, emnusderig motem. Deraau - w* QmiUit tftwrttvttl , m loirenpieijler gemoaujkal mtn «P aiierbenda gtiweUtn inxanderUB aan den Udi, ditrgelykf mtn Bancs Babi wxmJ, iconi Ut trekt de bitte t at , en dotJ Ut gezvotifienjjen, ai ifftr de k&rize mtt U ornler gemengiL DU ij dikwils geprtdttad, ais Ut vttr notande gevmtl atm kindtrt en vrumpcn m zowmsgt jartn befiig graffeerj. • > Anne r.93..»/ em Combili gevondtn ingtdaanie van ceu Zog , die jtmgtnzuu>lt icaar aan btt tmderjlcvan de* Jiam dtn Jlteri verUtld, oh in dt Ftguter te zun u. Tabula Cmtcfma f^igcjhm Sexta De Honiert en fes cn tiovuigfle Plaat Ct millium exhibet, ubi Llu. K folium majori exprimit fur- nu. U tUJiiem fiflit futfnmtm , ac uuulrn Udent tm juxta Rxmfkti muaiium. OBSERVATIO. U*c vert quoque Diofcorc* fpedei eft.fedqoeid cauter odito» gerit bulbolos, Tet vmun», <nil vero ad rsdieesfre- quetniorM Ibat, quem In prtoribo» fpedebus, aiqne Mne \ oeari powft fMofcom folii» cordati» , caule aculeato noo bnlbifero , radicum bulbi» eopJoliffimii. Huc fir pCftiuw PoJava Krfenqo //. titiat, nm. Plg. 51. & 53. cujo» fo- lia Ucet variatu, vera tamen bapu plani* fpecie», (eu varie- ta» etl. qua* Ricopbora, Icti Inbime Malabarica fpurofa vo- cator ab Htr». ia Par. Bat. Pr.f. j71.de Pl* ia. Atmsg.f. *»*• Vmoom de Ccmitti- Piant, alwau Utt- A eenileJlugroo- ter gedaamc venoont. fi Wyd aan een wariel van da CtmbiU , verbccldeiule eeo uiygemJ* teg, met zyajuge volgeeu Rumpenti. AANMERKING. Dit mede ten regre zorgt van da Diofcorea, dog die aan de fden geven hollenei, of vraiste, digt, en welke aan onze wartel a verveelvuldiger syn dan hij de voorpoort excelleert, ten, en daarom in de andere genatmt werden Diofcorea, met Istrafbrijge bladeren, een sterke Beel. zooder builen, een met vele volgende bollen aan de wortel. Ter zoolt bouwen mede de Podava Kelengu van de H. Umlaby. Tub-st. en 53. welke bladeren. Selvoon die vervloechte. is echter een waarheids zoon, ofte veraanderde van deze plant, welke de Malebarische doornrassen Sleebora, of Inbaam genaamd overveld van Urum. in de Par. Pr. 37 * * en van Piunk. JU nog puij. r CAPUT DECIMUM QUARTUM XIV. HOOFDSTUK. Ubium quinquefolium, ylbey. Hierbij de O. I Hoe een gemeentelijk domein domstel raad. dicam chilus decentris, subsequuntur jam an, ac penus fivelteres quadam illarum speciem, quae in tribus subsequenter enarrabuntur ca- E'tibus, ac primum hoc in capite, quod semel sivit, centum fermo proveniet, led tamen etiam colitur in Forma gem a priore diversum, radix enim eius est ersata, octo inegualaris, potidimutum plana indare Cosmi Edamensis, quondam in campamentum, vel petalo, solus inferiore panno tubercula gerens num miliaria, ut in Ubi langum, externe summi coloris, mulxisque fibrillis ob- Ejtut, interne nunc alba, nunc rubra, juxta binas diversus species. Ejus caules sunt foliaria, longi, & rotundi, inferiore parum lanuginoli, crassiorem pennam; ancterrut, curtius, hruts, & pungentibus spinulis armatum, quae in supereffione decrescunt, & minuuntur cauliculo. Folia rorun-ji» quoque , & firmis infidene petiolis, transvcrfalcm palmam longis, o c per geniculum po- «ilfifnum reflexis, hisque quinque fetnper fibi addant folia, in femi circulo locata, quatuor, dt quinque pol- lices vulgo longa, binos lau , medium vero pauio longius cii, infenusanguda, fu periu» lata , scfcrcro- tunde dcfinentia, fuperius brevi apice, feu filamen- to nomta. folia Ficu», vel Lupini referentia. Bina lateralia folia aliauid peculiare. babent, exterior enim Jpfomm pars multo latior , & finuofior cft , ita ut nervus magno» doii diredkc per medium tranfeat. Su- periores , & medii cauliculi quatuor, & quinque ge- runt folia , inferiores vero , & vctuftrffimi tantum tria, uti & potiffimum in filvclbi tria , io quibusdam lo- cis quatuor confpiduacur. FruQus DU/ aer it boeftgcjlagten van dt umme ettbart icon teUn btfibrecven zyndt , velgrn nu etnige balvt rn ganjcL icdde zvorten van dezetve , welke tn dezt dru t :lgcnde Capnulen zullenvtr Laeli voerden ,en tivor etrjl btt Ubium quinquefolium in ch t Capittii, ' t vitlkvoor brff voildgeretkenJ iDorJ, mdat Uiweimeefl vanztl/i in ‘t wli voajl , tvtmoel oek geplont iucrJ , Ut Ueft ten gaLwnU van Je vo rgaande btd vtffcbilUnde , toant imr etrjl is Ut een Pfmfn, onbefcbofn viortel , r.vcr£ piat ais een Edamfe kaai , zonwge ais ten Uak of boeJ. tum 'I endsrfie tind mei uuwq^at , of mmmetjei t gelyk dt Ubi ungan , buiten aordverurig, en met veele vejU lingin brbSngen, bianen ymtyds m U, zatnly it rcoj , ra dt tivet z oerlen. De jit ien zyn enktid , lank,en reni , de onderjlt icat wAagtig , in de diku van ceu ganje jcbaft , met kurte, Jlyve, en flet Unde <Uorentfei betet, dog aan de uitler- JleJltkn verminderen dit aUenkskens. De bladeren Jlaan insgtlyks op rmde en Jlyve flelen. een band brttd Ioni , meji met een ime agUrvsMrli £f- boogen^ en daar op Jlaon sltyJ vj f bladeren ly ntiUan. der en tn ten balvt rondte , metjl vier tn vyf duimtnLni , tiBM breed , dog bet middeljle istoat langer , agttrfmal, vwrm breed , fn bykmu rond Utloptnde , ivt ttn k ort draadpe, of Jpttije voornan, gtlykende de bladeren van de yygtboomtn , of Lnpmus. Dt liate bladeren aan de zydt jlaande bebben no k icat byzondtn, de buuen- flt zydt it wl brttder en bogii 'grr, tat dat de grooitze- nnae met regi Jocr de rndden i<apt. Op de vaarfie en niddelfit fmtn Jlaan vier m vyf bladeren, .maar nande rjl e en oudjle drie , gelyk mtn eak aandt vnlde metjl , Pier en daar vier utt. V'’ Dt 360 HERBARII AMBO IN ENS IS Liber IX. cap. XIV, De vrucbten ftaan bj den oorfpronk der Jlelen , zea digt tegent it zelve , en den boefljitei aan bggende , dat zy de Uetne Jlelen , daar de bluUrtn op jja,sn . agterwaant F rutius ad pcciolonim ortum excrefcunt, qui tam arfte Inlcc , dc majori adeumbunt cauli , ut muiorc* foliorum petiolos, quibus folia inii dent , rotrorfuin premant, dc flcftant. Magnam referunt verrucam, cx binis uibusve minoribus corapoGum, & externe punOuhs, feu tuberculis notatam, magnitudine vul- garis Fatae , interne pallide albicantes , ac vifeofi , & ftcilc decidunt, fi tangantur. Peculiarcsquidamquo- que excrefcunt petioli raecmofi , ex quibus fimiles dependent f rutius , qui fine floribus progerminant, nec cduletfunt. Ad Utera autem fimplex excrcfdi petiolus, flofeu- los fuftioens , compofitos ex fex angulh», dc viridi- bus petali» , funem» parum dchifccntibus, ac qute longlufculo inflJeoc capitulo, dc frutlra decidunt. Exabscens recentibus petiolis ferosus exstinctus liquor. Quam latis limine extendit hac planta, proximis arbores firma sic fesce figens, & circumvolvens, longum itaque requirit tempus, antequam sperserta, undique adusta harenon murmur colum, vel plantandus numerandus hic ad ubi. Utar i, scut ubi filvicehr species, illi enim hanc in filvis invenientes, & vides magnas producere radices, hos in hortis incipereunt plantare, ubi quasdam subit mutationes, culta enim hac planta multo longiora gerit folia, & aromata quinque sexus organa longa funt. In Lima vero, aliisque locis tres observatur, alba, rubra, & fulva. Primo alba maximas gerit radices, quarum mas pilosiores gerit, femina glabriores, quae neque tam fibrosa funt extreme quam interne, subsidialba, utrique in radices gerunt haud multo majores caput, qua etiam non inultum expetuntur, quam adeo fibrosa funt, si vero in hortis transplantentur; Petalo, vel cassis magnitudinem adquirunt, plerumque autem campana obtinent formam, superius nempe angustatam, ac inferius lates, angulosa, fictilibus notatas in Obi tangan. Caro interna alba est, ac filvicehr species superior pars vix edulis est, quum nimis fibrula est, inferiores autem eius partes melioris funt notatas. In aqua coquuntur hac radices, vel sub cineribus torrentur, sed glutinum, ac vilem habent saporum. Secunda, feum rubrum specie minor est, sese gerens calum, et inferiora folia trifida funus, superiora quinquefida, ejus radix pungens est, de intus rubra, quae melior censetur ad cibum quam prior. In Rosconis hoc peculiariter Vocat. In Belgia quoque ex ponte provenit, quae alba species, rubra vero multo melior est ad cibum, et duriorem habet substantiam, ad oras autem modo rubet, vel purpurascit, interne alba. Runcius ibi quodie hac utuntur sub cinerebus tostla loco panis. In Zygent groeve, een grot ter weide, van twee of drie eiken en een buitendijks puntje es, knobbelig, in de punt van de gemeente. Een vrouw bleekzuid, en syncomig, in de vallei stond afgezien, als men aanraakt. De groeien ook eega zonder bijzonder truffen, daar aan dergelijke vruchten zonder angst, zykonami uit zand, bloeiend, in zyn tristieetje etiëair. Doch aan de zijde, bombax ten midden flet voort, daar aan men bit bultxa z uit, zijnde gemengd van zestig jaarringen, malle groene bladeren, die boven aan een uitgezocht goepen, op een witterige knapje staan, en twee niet met al afval in de vallei. Uit de afzonderlijke verhalen drupt een waarachtig vastbericht. Het verhaal zingt zich zeer ver uit, op de najieeste boompje zingt zich zeer vast, langs geruchten. Het mot met baldakienen lagen tijd in jebeen, ter uitloos, daarom betekent de Anstalt fried vlees vaten vlammen, en terugvallen onder de zoorte duim in de utaan, af wilden uitvinden, vindt de betekenis in het boek toefen, en ziend dat het grootste verraad gevonden, het eenzaam in de tuin begonnen te ontstaan, alhoewel het ernstige instructie tegen geuren bestaat, zolang dat het avond voord, beefde een aardigere bladter, de takken verden op een en een ziele vadermen tank. In Azië beefde men maagdelijke zwaart, uit het ene kafel, waarop Binu, en andere plaatsen, schoon, rijk, en bruisend. De stroom de witte beesten, de grootste temper, zwaar aan het mannetje baariger, het bevestigd glijden, gladder vaten bulien in het binnen ook zwaar draadgroot, uit vroeg jubel, en zwaar in 't tot uitsluitend met verklappen in het grootste al die ten kop, verlengend ook niet klein gejol, maar dat zij zo barig zijn, nu als in de tuin verloren gaan verloren: zo groot als al het onder is van het boek, maar geven elk een klaarke, uitstel van een kleur, dat en onderwijding, boek kijk met komenden, als uit de tangen, het witte van binnen tuin, aan de wilde gejagd heeft het boven zien, feestelijk vriet de eerbare voor het grootste, om dat al te barig is, maar de onderkant zijn beter. Zij werden in veelste gekookt, en onder de tijswaartjes geraakt, maar zijn van ten laf tot de vlucht niet makkelijk. De tweede soort, rood, kinder, beest, bruinge, Jellen, de oudste blad, zijn in drie vertakkingen, de eerste vijf, zyne keel in zes, en binnenin rood, drie werd voor beter gebonden tot C bet teum dan de v. portge. Op de notatie maakt dit in het bijzonder, wanneer was het ooit in Baly ook in het algemene, zo ook al het witte t dan het rood, het verre beter om te zetten, en harder van substantie, het evenement aan de kanalen maar rood of cen, in binnen uit. De koewagter gebruikt de terwijl dagelijks brood onder afbeeldingen graven. Tertia species est sufa, seu nigra, seu potiflimum. De derde soort heeft de bruine, of zwarte, wasmetaal in Bima crecit, de substantie equivalent aan inter ontc kat, op Bima, het zwaartig van binnen, zit in de kooktoestand liquide coquatur, sufsum probatum jus. Een bruine kleur op. In hortus plantatur non ad palos,_uri_ cotem Ubia, sed ad arboreules, de fruticulos permittebat descendere, quum tam amplus se extendat, de ocio, vel novem requiruntur mens, antequam maius effeciat, cujus lignum est, et folia incipiant flaverescere, vel decidere. Nomen. Latine Ubium quinquefolium - Malaise Ubij Uta, quod generatum est nomen. Ternaria; Ubiparismum, quod nomen quoque gerit Ubi taaun taaun, quum immus ferulates antequam marurefest. Amboina Abys, Aywel, de Twaal Hirohce Pete. Loe honice lot. Bourgonicc Labi. Maccaferice A bubo. Bocgice Afro. Bataviaanse Samoan. Bimice Kato. Lacus. In multis crepitat mula, sed magna ex parte fonde, ut in Aetia, Bima, Cebu, Amboina, de Molukken. Amboninese hebben veel uitgezette wortels in kleine eilanden, in finu Cuje! ac aliis circa Ambonische eilanden. Vestiging. Domesticus tantummodo serve in usu est species apud Ambonensis, quinque insulae in usu excepto penuriam tempore. Quo modo ab alii insulae in usu vocetur nationibus, supra ad quamvis notatum est foeciem. Ex Men pian te bet in tuinen, geertskind by flokkig en gelijk audere of bissen. Maar laat bet de laag boomst, en recht oolpen, om dat bet zee zo verre uitbruid, en bet moet uit ach negen naand bet hebben, ter bet ryp werd, 'u-Wcfrx te keren, ah de bladert beginnen, gericht le werden, en aft te vallen. Naam. In Lyn Libium quinque folium. In Malay ubi utan, met een generale naam, in Ternat Ubi paraman. Witten na ook voerd bet Ubi Ubi, em dat bot februari een jaar moet hebben, of dori bet ryp Word. In Ambon Ahey, Avsrel, eu Tel. In Hiioe ect Pec, in Loeboting He, in Bourgeois Lhi, in Maesasjang Ahubo, in Botgi A fort. In Baleyt Samoan, op Bima Kalio. Het is te alle op veel Kylanden meest in 't veitd, ah Briy, Bima, Celebes, en in de Molukken. De Ambonoffe graven bet veel op kleine Eilanden, in de begin van Celebes, en andere rondom daar Eylanden. Het tamme is in Ambon februarische alleen in gebruik, want het wilde werd vervacht, gebalven in bonangertymd; boe het andere natie gebruiken, zoals bij bovenbijgerichte soorten gezegd. Boek. XV Hoofdstuk. AMBOINSCH KRUIBOEK. Ex descriptio D. Fis fami libr. 4. cap. 3. cum hoc Na de beschrijving van Dr. Piso Lib. 4. Cap. 3. Ubi octo convenit Bratislavia, Alandiboca, seu A Zoudr met dry dtt Uotum un naafttn by over et in men de Americanorum Yucta, sultorum nempe forma, licet Brasideanse Mandihuca, of Americanse Vucca, It Movdibora non fit frutex, sed vtaCcui credit, qui urna sw fatzotn dtr bladern, boexcel it Manditioca apud ipsum in trcJectm, vel quatuordecim distinguente gttn truik, maar een regt staande boomjt ir, by besti tur speciet, quarum quidem radices gerunt albas, in dertien of veertien zeorien vtrdeeU, ceuor wi* zom alia: radices rubra, sed Mandiboca solutara sua convenit cum hoc Ubio, ac ipse cum Taceat radix cum subsequen Ubio silvejtri, de quo plura vide in his praecedenti libello cap. 89 Sacta fativa. Cum hoc quodammodo convenire videtur catena Nurem Keiengu. Bracam. Data sambandi. Portugalia. Crabs rodenda. Belgice Keule met ronde vratten, in Horum Malab. pari. 7. Tab. 34. descripta. Sint itaque, zem migt roode tsorultn dragn, irmwrt de ndibeca en in blaJertn overtn met dii Ubiam, de met de Tacca, de vx/rtd met bt volgende Ubium fylvcftre, emot tua ziet meer n 'txoorgaandeboek Cop. 8 p. van Tacca Sativa. Hier nude synt eeniet overkomst te btbken, btt gttnc befcbntven vxrd in Uon Malab. pari. 7. Fig. Bm' 34. oniler den naatnvan Kattu Nurem Icclcngu. Dava karandi. Portug. Crabs rodenda, Nederduits, Kculc met ronde vratten. 'Takula Centessimma Ligefuma Septima De Honderl enseven en fjiintigfie Pluat Ubiam esilibet significat, cum rsdico A Ubii quinqueit, / Ibiar didi. dii agrrslit, OBSERVATIO. brillis obduft, quae spinulosa quasi sunt, in una sive cic interne alba, in alia flavi scensa, viscum causticum. lajjs lac, quod cuti pruritum excier, & interne nocet. Caulem citinium Complicem, ac longum, arbores adficientem, qui superius sese in varios dividit laterales ramos. Prunarius hic caulis prope radicem minimum digitum carnulius est, Licinumus, denique armatus curtis, & incurvis spinis, seu hamis, qui firmi sunt, & pungunt in dari illorum Cynosbacos, sensim decrescunt, & minuuntur, inque corpulenta firma entis nulli conspiciantur. Folia semierecta terna in loco limitantur, longis perioloribus inflicentia, illis Caca ne, seu Phascoli Indici, quam multo majora, palmam, vel sphutam longa, sex septemque digitos lata, binaque lateralia more Phascolorum rotunda auriculata sunt in inferiore dimittitur species, in alba nempe, cujus radix interne alba est, externe ex cinereo flava, & in lutearum, quae externe intense lutea est in singulari Combilii, interne Lutea in star pultis Milii. Flores longissime crescunt in racemis, vel pedunculis, ulnam longissime, alternarim in breves laterales quasi pedunculos albi, qui denique gerunt flores, compoliti ex stipulicibus ramenta angulis capillitii, & huminis, quae vix fit in summa representant, in premis specie his pallida & alba, seu viridis, & inodora sunt, in altera flavecentes, ac melius formam flores referentes, odorem dulcis & gratus, sere in starna flores, unde & haec species a Balvenibus vocata Glandula, seu Onisci quae in ejus floribus Musculi odorem fundant. Vetustate his tristigere Oebi, metu de venera avam in terram devindicate Oebi, Abitur getan. DU IS DE DIOSENREDE MET GEBIEDEN WADEREN, EEN CEREMONIE STEEL VAN LIANAUT IN DE EILANDEN, VOLgens DE NEDERLANDSE EN MALABARSCHE RIJNBOOM, MET EEN STOKBOOM STAF, EN EEN TANKWERRIGE DRIEHOEKIGE VAN PHAKEN, ATMAG, P. 311. DE INDIAS BAUTA, TUET EEN STOKBOOM STAF, GEVINDE BIJ DE WADEREN, EN EEN DRIEBOOKGESCHUURD VAN BUITEN MET DICHT GEDRONGEN ZADER, IN DE TROOST DER DEEL VAN RAJ.PAG, 133. CAPUT DECIMUM QUINTUM. UBIM FIVEFLOOR. ONDO. X V. HOOFDSTUK. HET WILDE DRIEBLAADIGE OEBEL. ONE GIVESTRIS SUBSEQUOR SPEDES, RADICEM GERENS AMPLOM, & INCREASENALE, QUI X TAM ANGULOST, BUISBOF, AC SINUOLAC, UT JUSTA IPSI FORMA TRIBUIT NEQUESAT, NILI QUOD GLEBAM RESERAT EX MULTIS UBII TUBERCULA COMPONIBAT, EX QUA BULBI QUIDAM DEPENDENT ANGUSTUM HABENTES COLLUM EX PRIMARIA NEMPE RADICE, QUALIS SIMUL MAGNITUDINE HABENT CAPITIS, SPE ETIAM VEL PUTE. Voor een regel willekeurig, met een groen, lichtgroen, of donkergroen. In tegenstelling tot de Intense Tulip, is de wortel, zoo boekig, knobbelig, dat men bar granulair te zien kan, als dat het een kom vol lijkt van veel Otbijstrin samen gezet, zwart carreau, zame kleine knol met een kleine balletaan de bovenkant, samen in de grootte van een boos, dikke ool van een Olifant kop. Zeer van buit af groot, zoeter dan bloemen, makend een indruk van vele verlangens, ogen, twee keuzen, binnen wil aan de soort, rechtop staan, en een kleverig met uitgeven, de, dit op de bodem stukken maakt, en binnenlijk is jade-achtig. Het febiet met een enkelde longe steelt op, de bomen oplopen, en boven zigt in versteede zijde-talen verdelend. De boosjlecht u bent den by de wereld een pijn die, zei taam dig met kort en krom dan om, of bakken bruin, licht en stevig gelijk die van den Eglantje, allenktens werden ze minder, en aan de uiterste ranken zit met een u met. Deel parte, deel ut major nervus non direns per mediam folii partem decurrat. Quamdiu filum est hac planta, raro flores et fructus proserit, qui vero in hortis colitur, hoe proserit, quam senescit. In binas. De bladertjes zijn olvledig door elkaar op lange stelen, die van Cacao of Indische Hoorn getekend, dag veel groter, een band of expansie met, ze tenvieren lengte breed, in de hele terzijde de natuur der Boon ten gebroken ronde vorm aan de achterkant van het blad, zodat de middelste vleugel niet recht door de midden gaat. Zoo ingebouwd in het kleed, draagd het zelden bloemen en vruchten, nu maar alleen in de bovenste geplante veerder. Bringt de zeven voort, als het oud veerder. Men verdeelt het oudste ooit in soorten, te weten in eentje, eentje, een soort. Binnen eentje, van buiten een groot, gemengd, en in een gebeeld, die van buiten geboekt in het, gei y k de Combit, van binnen gebeukten gebeeld gelijk (gerechtigd). De bloemen komen voort aan lange troffen, of witten. Een tilt lank, en met beurten in korte zijdeltjes verdiept, dicht brazelig met kleintjes storiefel, bladrandjes blijft uit en takjes maken botkies Citrus knopjes en droogjes, die namelijk de geboorte van ontdekking, aandrijven soorten bleekvoet of groenachtig, en zonder strek, zweet de tweede gitaar, en beler na bloemkletjes getypend, een aangename geur van reuk, schafrig aan de boom Manier, daarom deze soort bij de Baliette Gadong of Ondo Ca Ituri werd bijgenoemd, om dat de bloemkletjes na Aluscut riepen. Zie deze boeken. HERBARIUM AMBOINENSIS Liber IX. Een kleine ondiepe plant, kleine roodachtige bloemen, veel minder giftig dan albi, speelse smaak, onopvallend maar welkom op de grond, ook planten die op de grond groeien, zoals luizoom en hennep, die aan de hoge bomen staan, worden niet vergeten, en planten die in kleine poeltjes groeien, zijn evenmin vergeten. Hun wortel is dunner dan een haartje, en groeit diep in de grond, terwijl de plant in de lucht staat, waardoor ze hoog in de boom overal aanwezig zijn. Hun fruit, dat op een driehoekige manier uit de boom valt, is niet hard, maar zacht, en als ze rijpen worden ze geleidelijk groenachtig, en zonder strek, zweet de boom Manier, daarom deze soort bij de Baliette Gadong of Ondo Ca Ituri werd bijgenoemd, om dat de bloemkletjes na Aluscut riepen. 