title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Ejus de pesc femina pedem altus, antequam in folia explicetur, annulis, et nodis quibusdam distinctus, qui per deciduam formamur folia, rotundus porro, binos tresve digitos craticas, immo in veteranos plantis crapularis. Tumque se extendit in se oftolve longa folia, gladiiformia, multoque majora quam in ulla Tulipa, sed minori quam in radice toxicaria. Suntque a binis cum dimidio ad tres pedes longa, transversalem palmam lata, magnum habentia nervum medium, qui digiti latitudinem habet, itaque infra protuberat, accuc detinens, supra vero canaliformatus; folia autem hac colore glauco, vestitus cum illis Tulipae conveniunt, funtque perlongi, tunducinque drinata, ac praeter subtiles venas unum altum vehiculum habent, crassioris nervi, qui non ad apicem excurrunt, sed finem dissipient. In his insulis rarissima suas profert flores, atque ultra annum nil nisl folia gerit. Specie etiam fit, ut licet hic dies pedis eradi, et em obtineat, insuperiore tamen parte putrefacit, ac euntia dejiciat folia, unde nil remanet quam tuber quoddam supra radicem, quod subsequenter in gustibus novum emittit stipitem, qui annum requirit, antequam ejus folia perfecuto sint. Hujus serotinis derelictatis caule putore esse copiosas pluvias, quae hic in Amboina cadunt, quales forte in situ naturali loco, sed in patria non ita patitur. DRU, biedt biom et als exemplaar van Batavia in similinga gebracht, zijnde onder de voorten van Tuhngeretkend, blijfel nog onder bloem zynde, nu de Ambonese Spaanse vartel, zoo groote gelijkenis Uit, dat men zit voor een schilderij, Jaarloop daarvan z oudt aanzien. Zegteid en de manier van een Tulip, zonder de Spaanse vartel is gericht op een meestal grote, dan een vuist, maar met diergelijke droom buiden, en binnen uit dikke gietkannen, gemaakt als ten Augustus, aan 't onderjuk met vijvertje, dikke en korte valletjies, als men ze eist, viesgelyk met regen, recht afgesneden Spaanse. Voet boog, ter bij zig in bladeren verduisterd, met enige leden van troepen ondersteund, do or van afgevallen bladeren gemaakt, rond, 2 en 3 vingertje dik, en aan de top uit groeien meer, zit dan breed u zig uit in of oog lange bladeren als schijven, vettiger dan eenige Tulip, doch kleiner dan aan de Spaanse vartel. Zij zijn tot 3 tot vijf lengten lang, een dikkere band omscheind, met een grote middelzenuw, net als ten vist- breast, beneden uitgebonden, en na vooren toegebracht, vult een gevoel vormende, aan de Zeegroene kleur en booglige randen Aomen met de Tulpen over een, zijnde in de lengte gelepen, gebalde delen de fynd adertjes, nu met 1 of 2 dikkere zenuwen, devotie niet uit aan diepste gronden, nu aan ondersteegen zig verlengen. In de verdennen brengt men geen zyme biomen voor zelden voort, Laanden meer dan een jaar met dan bladeren voortbrengende. Het gebarend ook dikavend, febon den Rijland al een been dik geworden, het dat boven in het best vader, zien alle bladeren afgeveld, die eebietende niet maar dan een klont boven de wortel, het noten dan in de vangende droog, moeilijke een nieuw soort jaagvoortbrengt, die alveldree jaar vereist, ter bij zyn volkomen bladeren bevat. De oorzaak van deze traagheid is in de grond ik te vinden, vette rassen, die hier in sommigen valt, den volken moeilijk bent in zyn vaderland met gewend het. Sinds het gaat zijn arenofo humido, en de Zon bijna volledig geëxposeerd, turend fenomenen niet van de planten, maar van de planten, het ad latera e radice flexibel, rechtopgaande excerceerde kaulis, drie voet hoog, pollem in kralen, en rondom iets compressen, en plat, die in de verticale een lange slangjas draagt, van binne tenuis, en van groen vijverblad componeert, die zich openend bloemen toont, niet allemaal even, maar ook functies excreerende, waarvan ieder een aparte intredu heeft, pedunculo, en vanaf het tot twaalf in getal, in twee, drie ofordes verdeeld. De bloem is ook bevrucht, en bestaat uit petalen, forma lilio's, en kleur tulipa's, met een bijna kamille-vorm, die van binnen naar buiten strekt, van welke de bovenste petalen meer zijn, de onderste minder, en scherper aangekruind, en hier niet beschreven pedunculus stamt, maar staat paar aan de zijkant boogvormig. Wat voor een petalum verder dan vier voet lang is, en breed, crasulevormig, buitenste nervus, midden, feitelijk notaat, waarbij die van purper rood kleur is, en van beide zijden aan de randen blauwachtig, en aan de randen wit, wat een soort valks petalum is, en buitenste rood aan de binnenkant ook tot de rand toe, waar het meest purpurachtig is. In floribus conrotis vex fex firma apparet damina in fundo lutea, in medio alba, et in summo purpurea, quod quidvis vero amberam gerit, ut in Liliis, sed ipsius forma magis incurva est, indiuir femina Lunae, quaeque obducitur farina cernus flavi, & vixeost. Atque haec domina non satis floribus imposta sunt, sed quodvis inplantatur quati peculiari suo pediculo, septimum vero pulveris ed nudum, quod erigitur, quorum sex alia introrsum flexa sunt. Ipsi odorem dulcis, sed gravi, eell, accedens ad soedem quandam placetularum sacharum, quibus amylum admixtum est, quodque in India Portugalico nomine vocantur. Hic odorem quibusdam gravis, de nauseoso ed. Aperit. Alt bet u in een vogtige zandgrond en vale ter zonnetocht, zo brengt bet eindelijk niet uit de midden des straat, maar ter zy den uit de wo rui ten enkelvelden regten straat voort, 3 voeten boog, een duim dict dat ten ronde nivat piat gedrukt, aan votten top men een lange ribbel of boje liet van 2 dunne in bladgrotten blaaderen gedaan, de welke bun operiende vertavnen debloemen met tessentmuren na rudiaar voortkomende, ieder op een bijzonder plek tot 8 a 12 in 't gat ini m rytn verdiept. De Moene is gemaakt van bladeren aan fatsby aan de textiel Lelie, aan schilderij van de Tulip, gelijk, in aan de geopende haat als een klok, te vullen met de blauwe voortuin, wyd vergebroeid, en achter spit toegevallen, niet recht op het veld, maar een voorgestelde geboegen, ieder blad is nummer vier, dertig lengte, dik, met ten minste twintig rogen, en algeheel purper rood, maar aan beide zijden langs de kanten zwart, het volk vroeg wat na een Tuip aan denkbeeld, in de buitentjestrook roodachtig, verbonden van binnen door, zodat aan binnen niet meer dan peertjes is. In de midden zien men zes Eilanden op de grond, in de middelen wit, met boven peertjes, ieder dragend een diverse balkje gelijk de lelier, doch met gekromd, aan fatsby als een halfmaan, met een stok grof en rijk bezeten. Zij in de haat niet lot in de bloeme, maar ieder flekkig in de schacht van zijn laken, en het zevende Eilandje is zender noop, het volk recht over de vondst haat, maar de andere zeven zijn zijn vaart stegen. De geur is erg sterk, trekking na aan ten minste Zuiker-kaars, daarslang onder is, in de indien met een Portievegtu woord Brood genoemd, doch evenmin geen geur, gelijk zo ook vervelend. Aperi qua floreorum, quorum modo bini crescere simul patebant, permultos die continuos vigent, quum marcescunt, ac solis fortem relinquunt, quum prius per diuturnum vigorem priorem florendi tarditatem qualis resarcirent. Post flororum lapidem, cuius pedunculo, cuius flores impossibiles fuerunt, increvit lascivitudo ruber, quod sic bulbos qualis lemmicates explicatur, qui formam sere habent eandem, quam radix toxiearia profert intus repleta similibus ostiolum, externum diu viventem, hisce vero in terris rari passarunt. Hinc. Radix seu bulbus ob lentum sum fuccum adeo durabilis, & vegetativus est, ut ultra annum in domo servari pollut integer, cujus exterior modo pellicula exstincere potuit, sed interna substantia vegeta est, novumque emittit surculum. Bulbi porro sobotus novas proferunt, undique, & laterales proles, ut in ilia, & Tulipae, qui transplantari possunt, si vero relinquuntur, novi illi bulbi non rotundi sed ad unam partem plani, seu compressi sunt. Sic quoque non oporret aliquem sollicitudinem esse, licet toti pereant frutices mentibus pluviolis, ita ut nil remaneat, vel conspectu possit, de novo enim iterum regerminant. Homon. Nullo alio innotuit nomine nili Tulipa Jamaicana. Belgico Jamaanze Tulpty et circa annum 1070 hac planta primum in Ambonam data est, de pet prolem satis iam multiplicata. Per cognomen autem appellata, patriam eus die Jamaa, licet quidam erratice hanc vocent Tulipam Japansensem, curiosi enim ex nostra natione hanc in Japana detegere non patuerunt, neque ego huc usque ullum ejus Malaisea, vel indigenum indagare potui nomen. Quia ejus huc usque ignotus est, et tantummodo ornamenti vana in hortis colitur, ex ejus odore, & sapore naseolab concluderem, viribus convenire cum Radice toxiearia, de qua vide infra librum unicem. Aliquando etiam fit, et bini floriferi caules simul ex uno propullulent bulbum ejusdem per craticem, sed in sequais altitudinis, qui inferius communi pellicula cineris funt, infra facie. Horum altissimus primum flores producet, qui primo funt coni longi, acuti, & ex purpuro rubentes, quique exteriores flores iam num aperti, interiores adhuc dum minores, acuti funt coni, angustis, et ceteri virentibus foliis distincti. Quum planta has flores filos gerat, tum ejus folia multo minora funt, breviora, & cum illis Tulipae magis convenientia. De gruptunde, tc sar van min nuar tivte of drie te gehak zityven ut vidisse dagen na malkander in boare fieurt oar na verjtedenheld, luai m zy baare Makkum coersen beurt, ati of zy met baar Linge verloren baar Vorige traagieit wenn inbreugten. Na tuur a/vuLen, zittmen onder uder Lett, soaar op de idoeme gejlaan beest, un dikvaetje, voor uit de Zaadbedden -usorden, e hiergebracht a all die aan de Spatwur, binnen mei dergelijke koris uitgevuld, van buiten langentyig groot blijvend, dog ther te lande komen uit tot volvolutie. De wortel is evident baar, taai, zwaar, 200 gram duurzaam, levend, dat men over het jaar in de bos gezaaid, goed in de bodem, onzeker aan, vecht tegen de buitenlucht, binnen in het goed blijft, en een nieuwjeabete getorpen brengt. Lerenugten brengen de bollen van onder de grond aan wijze aan, vooruit, groeikracht, lichte, en Tabaks, die men vervolgens plant en aan, maar als men ze daar aan laat, zoo worden de nieuwe bollen niet rond, maar aan de tenen zijde plat ofgepresst. Zonder bevochtiging men ook niet vermindert zyn, als vergaan de gebakken fruit en in de regenmaanden, zodat men meer daarvan begrijpt, kan zien ze feitelijk als weer uit. Naam. Ze is met geweld onder naam bekend dan Tulpa Javana. In het Javaanse Tulip, en meer over het jaar 1670 eerst in Amboina gebraakt, en nu bar even afzet- zehn genoegzaam vermeerderd. Uitwijzend de buitenlandse oorsprong, kan men het oorspronkelijk op Java vinden, zijn, blijvend ze zommige abijkerlijk. Japanse Tulip noemen, uit de familie van de Commelina, van onze Noordelijke gebieden, ze in Japan niet kunnen vinden, en ik bebaas ook tot nog toe tot geven Alaleye in de Indische naam kunnen vragen. Gebruik. Van bar gebruik is ook niet bekend, van dierbevalen maar tot eieren in de Tuin groeien getuigend de walgelyken reuk en smaak zou ik oordeel, dat ze in krachtigheid teel overeenkomen met onze spatiekwortel Radix toxicaire, toepasselijk aan, van ziet hier na 1 liter. Het gebeurde ook, dat twee bloemdrager vliegen uit een boi voortkomend vanzelfde dicht, maar ongelijke boogte, en beneden mei een gemeen veltgen aangetroffen ren zak om te gven. De burger zal zijn bloem vervolgen, de vette eerstlijk zijn tandjes spuwen en purper rood kegels, in een buikhuid bloemen open vlaai, zo zijn de binnenste nog kleiner Spitzen kegel met een mausamen liechten eblaadje onder gehulde sluier, wanneer deze bloem draagt, 300 zijn de bladeren telbaar, het lienen, katoen en de duifjes vaten groot. In Amsterdam heeft men toegevoegd. Fruitus een pleurisque, meestal een, tweeen, zelden drie in een stam verbonden, niet veel langer dan functie van stam, in welke niets van vruchten, alleen witte en witte vlees, uit grote stukken gecomponeerd, de stam verbonden. Jonge ook een aantal lemen limoenen, grootte van een lip, met een rond en bol, aan een kant concave, en met verschillende tubberkeeltjes bedekt, buiten in een dun en groen viltje. Het vlees, verder in het segment, was vol, en geheel integraal, in geen stukken te delen, of teplitsen. In het Amsterdams herdachte boek, de vruchten, komend met één of twee, zelden drie aan een stam volgend, binnen uitwendig men telbaar, maar een droog en leeg vruchtvleen, uit een grote klont aan een stam zwellend. Daar het boek gelegen in het grote domein van de lemen limoen, aan de ene kant rond, aan de andere bol, en met verschillende bolletjes bedekt, buiten kar en zet met een dun en groot vleesje. Maar binnen in het vat een doorgaande, maar uitsluitend vlees, in grote klontjes deelbaar. Gens hic hodie Amaryllis vocatur, eque Anaryllis. Ipithi multiflorum, corollis calopauum, squamulis genuiniturbus, decliritus H.C. Luffart, p. 135. Hulcque planti proximum est Lilium Americanum purpurascens fortasse Bella donna dictum Hermen. Parad. p. 194. ubi icon, sed cuius flores non sicut prosumo differt, & oblongiores funt, unde torta ejus textura. De Hondert en vyfde Plaat Veratoor de Jataonsbe Tuip, met de zestig ontspringt Amaryllis subumiger. AANMERKING. Dit gezaagd word heden in Amaryllis genoemd, en is de Amaryllis met een veel bloemhof knop, en gelijkklokvormige bloemkranzen, met afgeveld voortezet, of afgezien, in de H. Clifton, p. 135. met de zoon plant komt beter overeen met de Amerikaanse Lelie, met een purperen bloem Bella donna genoemd van Hermen. Par. ad. p. 194. waar ook deszelfde Figuur is, doch wijngaard bloemen niet zoo diep ingesneden zijn, en lakenwerpiger, waarom misschien hier van een verklaring is. Tam. V. CAPUT QO 2 LXXXI, 308 HERBARIUM AMBOINENSIS. Liber VIR cump. LXXXI. CAPUT OCTOAGESIMUM LXXXI. HOOFDSTUK, PRIMUM. Arum Indicum fativum. Arum a Negri. A Rutae in India maior putabat usum quam in Europa, unde ejus species paulo amplius delegeram, cujus quinque hic observantur, quarum prima est Arum fativum majus, secundo Arum sibiltre, tertio Arum Aegyptiacum, quarto Arum majus ali, quinto Arum tjucultum. Arum fativum minus iterum subjudicur in tres species, qui nullo alio modo differunt, quam colore petiolorum, & venarum, unde sub una forma has declinchemus, aliis autem lingulis peculare tribuemus caput. Primo, Arum activum pungit, os unde cecidebant pedes alta, cuius lippes pedis caustitiam habet, aliquando ad quantum partem erigitur, ad trium nempe pedum altitudinem, putrescere vero terrae incumbit, & ad extremam tantum partem parum sic erigebat, quis speics melior censescit, tumque ejus lippes loco radiis adhibebatur, quas sese in terra mox dividit, & extendit in cratas simulas, uti cappus, atque quo usque terra incumbit ejus lippes, similiter inplantabat, & infigebat stultas. Hic itaque lippes canis procumbens quam erecta in multos videtur esse diffitulus annulos, qui formantur ex deciduis foliis, quorum suctio pellicula indur sit vaginarum illum cingunt, iuxta quo hic & titi ampla comprehenderentur tubercula, seu verruca magnitudine nummi imperialis, quibus inficiebat acuti papilli, qui novi funt aenum, cum verrucis abfende, & transplantandi. Huc efficipta est infinite rami, in orbem politi, inferius brachium crassi. Ad internam partem inlbc canalis excavati, quae feliciter invicem ambiant. Longitudo habent trium cum dimidio, et quatuor pedum, quoague nudi funt, horumque inferior pars tantummodo fulcata est oris reflexis, superior dimidia pars rotunda est, firma, et vix inferioris dimidiam habet crassi, herbacei plerumque subsistentii, quivis vero hic ramus, seum petiolus ingens suffinet folium, album habens Europii Ari, sed multo majus, quam proximum fit illi Mus, atque omnium plantarum maximum, tres cum dimidio, immo quatuor pedum longum, et quatuor spatia latus, transversalis definitum novem, et decem cristas, robustius, et paralellis corti, ad inferiorem partem protuberantibus addigiri crassi, ipsum interstices simile, sed minoribus venis pertexta sunt, quoque haec finis robustiores, eo magis domestica, et mitis hujus plantae natura cessur, quo vero majores, et plures sunt ipsissima vortices, co acrior, et magis Gloriosus hic planta essipenni. Priscum caput suum celeberrimum, simul adtollens quandam fibrillarum partem, qui undique ipsarum chordarum tenus funt. Haec quidem spatia, et colores differentiam constituunt, eruant sperma sperma rerum, nigra nempe, fulva, & alba varietatis. Hic enim principium, et optimum est, eurythmice in intestino, sed rotanda parte ex soleo nigricans, ad superiores partem subernam pallidiores, seum supeiores, ejusque folia adeo intima visu funt, ut albi quaquo videantur esibirentia, Tirrus glabra. Secunda specie viescunt prima quoad formam convenit, cujus caulibus filii sumi sunt, aestatis tineis, sine viribus definis, & munculati, superius nutea virides, & costa albicans. Tertia, ac vilissima specie gerit caules albicantes, sepali pallide virentes, foliorum ori virentes, plurimos venia, habent vascu, alium & spicas acerrimum. Quarta, toporum minutissima, cibum contra bini priores rariores acres sunt inculturno ferme nullam habent acrimoniam, sed in mollis solo, sed vero in crudi gles. Sentur, notabilem quandarum exhibent acrimoniam, quam mitescunt cum colantur, nullum vero in faucibus vehant arduum,uri nos trum Arum, vel tertia alba species, sic sive lutea. De Indica tempe Arum. Arum best in Indien meer gebruik dan in Europa, uram moje ik zynez aerten vcast universelte befabry. Vr, detende bet zivete rii s oorim, al 1 grote tamme, 2 wilde, Egyptische, 4 klein Arum, of Artemisia, 5 Anuruscula esculenta. Grote en tamme zerru castitrum onderscheid in saecula, nict ander vristende, dun in de kok van der sitten en ander, dies vijz ze zonde gedaante befabry - te zullen, grof vende et audere elk ten bjZsmsUr liliustlik. t Arum Sfttivum voerj een piante 8 a toti oetenbwgt iziar van de Jiam in dt diktt van een bten , ztmtyds een Jluk u eegs over And fluat , 3 votten U<g , maur mtejl ter ti srde leggstsde , m ou*n 't cindt zicb een Uitinig oprecb- tende t weUxioorte men voor beter l oud> en dan ivcrdde Jiam t mr dr viorte! gtncmn , dtwtikt zieb in de nardo fliehk verfpteid in diike vaielingen , gtlyk dtn CaUp* pusbtim, en oaf: 200 verre ais by legl tncl diergtlykf V a- jelingen zicb in de <w rde vajl maaktt deztn Jiam nu w>j Jbicnne ah Irgeetide jcbynd in Ve ele irdtn ve raeeldt te z ynt detxeUe de ajgevtdlent bladtren maien twenr brutne bui- dtr. u Is ktppcn bem omgevtn , daar aan ziet men bier of daar bnttitltnabbelenof VL-ratten in degroolte eas een ryks - daalder, en daar ap JpitJb tcepeh , tit vielk niettwe uit * fprmijels zyn » dis menmtldc voratten affnydtn m ver- pianleis knn. Op die ten Jame JLvsn in de grove tanken in de rode, beneidt een ormelijk stuk, en aan de binnenkant geulsvormig uitgeveld, zodat men er veel meer omvatting heeft. Ze zijn in de leggroep van 3 tot 4 meter hoog, donkerbruin van kleur, doch de onderste helft is niet omgevormd maar omgeveld, een omgevormd half is rond, taaimoedig, en plus half zwaar dik, doorgaans van kruidachtige planten, onder andere draagt een groot blad, smal dammen, kei FUTOPISBE, Arum galb, maar veel groter, als zijnde naast dat van Pijlingen, tellen grootschalig onder andere, van tot 4 voeten lang, en 4 kaarten breed, overdreven dekreten, er zijn 10 stukken groot, en paracrijs ribben, bent heen en weer vingers doen uitvallen, bovenaan tuissent planten zijn met diergaatjes door een andere ondersteuningsmateriaal, en de rechterkant van deze tuin is 7 meter lang en beter van aard, de tuin is gebouwd onder, maar boven ten bliksem dat zij hun kruizen in vijvertjes, beter voorzien en veel meer de taart is. De onderste Jame, die bij zich met zijn bovenkant precies, zo trekt bij een partij van de verhalen met zich spelen, dat dan rondom gestapten Jame als uitgevonden. Dit zijn aan elkaar genomen dakpannen, die met de drie zaken, grootste Irene, en midden. De eier en bril zijn vierkantig, menselijke staafjes aan de onderkant of ronde zijde uit den brutzen, vissen, en schaatsen zijn, een kartons lijn hoger of dieper, als bladverlie zogen, zo booggras dat zij van verre gezien worden en daarbij vergezellen. De tzvtida zoorle it dt vwrgaande aan gedoonte ge- lyk , triens flelen van ender/n brhinuglig zyn , of nc et slitrgelyke Hnicndigt gt/piHrld , b^vtu green , en derib- btn vcU-igtig. De dtrde rn JlegtJle zoorle btefl alie fle * lex mtagtig , of bietk groen , de udertn m' « de bludcren n men de met fle vservtls , en it dtffberpjle vanfmaak , en miti bei<woam tat de kojl , daarentegen de tvne ecrjle htbben tseitug fcberpigbeit in de Jiam, ja febier getne, ah zj vxl gebavend vierdtn omtrent dt buiztn m «n mulle grond , dtnb kan men merkelyk tfocb etnigt feber. pigbeit gczaelen , iior tam zy ook zynt ah menzeraauvu prwft , ma-ar zy en brandea ni/t in do kttl getyk vns Arum, of ockbei dtrde mitte , ais bet verwilderd. Het sdb Google Tene- VmmthLTZKXX HooTtfl. AMBOINSCH KRUYOiBOEK. joo Tenerum folium in cunelis Ari foeciebus efl cor- nu convolutum, quod ad unam fele explicat partem. Inter pediculos fjJiofo* ex ftiphis vertice alterum acuium, & longum cxcrcfcir corna , angulhm refe- rens vaginam, ultra fpiihanura longum, excepto pe- dunculo, cui infidet, digitum cratium, ac bifidum. Superior eius pars, fex Ge feptem pollices longa eft, acutam referens caudam, feu canis penem, quodfo- fe ad laten explicat inllar vagin», intus aliam exhi- bens caudam, ex plurimis quali granulixcompolitam, alHcfctntjs coloris inftar eboris, orca apicem vero rufii. Inferior ejus pars oblongus nodus , feu tuber eft , fxccutiim referens cum «n-ufto collo , fuperion nexum parti, in hoc alius coofpicitur corymbus fu- periori nexus, quatuor transvcnales digitos longus, arllc cinfld* majoribus granis, feuofficulis Fila refe- rentibus, qu® alba fitnt, Ce punflulum mgrmnfuperi- us habent, farina quali adfperfa. Huc nunquam penitus rubent, sed lutea sunt, et cum toto racemo marcescunt, tumque alius exinde conus, ita tamen ut aliquando quatuor simul una conspiciantur planca. Quum superius hujus vaginem pars selle aperiat, cauda ista fortem, sed haud ingratum fundit odorem, atque hac vagina frequentius in alba observatur specie, quam in binis prioribus, quae rarius illam proferunt, non rite sicimo inpraegnentur, & colantur, atque illa increfcentes, quum renescunt fine, abruptur, ne stipem, qui ad cibum desideratur, nimis emacietur. Vera hujus plantarum radix sub terra non crassius est, nec bulbola, sed mox selle dividit in aljas, crassis, & longas fibrillas, longe et breque per solum se extendentes. Procumbens stipula, qui radicis nas quoque habetur, in quibusdam locis quinque sexve pedum longitudinem obtinet, et eminet, externe rugosus, ex nigro fusceus, foliis obvolutis, inter quae diducta tubercula, seu gemmae magna propullulans copia. Interne albus est, et licet amaro sapidus habet substantiam, nullis characteribus notatus, et haec omni est, Ort ad cibum experitur. Numen. Latine /Iron, & Arum Indicum salivum. Malaise Birangry, h. e. Arum dracunculoides; Tres numen ejus varietates cognominantur /Satam, hiera, Puti, illi autem in binas hoc tantum dividunt species, primum nigrum, sub qua suavea comprehenditur, & secundum albam; Terapeutice Kiba. Amboinese Hila. Sinice O, quod distinguendum est, ab O, quod nigrum denotat colore. Javanense Sente. Hic domesticum Arum colitor in hortis curarum forum sere aquas Indicas in insulas, nutricias harum Orientalium regionum, ut et in Moluccas, Gec in insulis ad Eurum sitis, ubi Ova non ira frequens est. Circum locum plantandum est in areis, ubi quaevis sordes, projeticia, et cineres ejiciuntur, surculas et vaginas diligenter abfendendo, folia autem tam integra servanda sunt, donec, quam fieri possit, cavendum, ne ab hermis, vel gallinis decerpantur, ab hujus ftipes gracilis est. Tencurinenses et Scruences optimam callent artem hanc colendi plantas, qui quotannis caules, seu radices ad servendum venales, orgiam longas, et crus crassas in Bandam, et Amboniam. Harum quoque plantarum quaedam hic in Ambonia plantatae sunt, in areis, et prope viae, quae sex in longitudinem, et trium latitudinem in diametro acquirerunt, quae in vertice plurimum gererant frutuis, spithamina longa, quorum cauda albicabant, ut et inferiora ipsorum ostiula, seu granula, quae tandem in rubefcens mira effcebant. Usus est hic opus species, et possessevim Mas priores diligenter coluntur in hortis, et arcis ob caulem, qui ad cibum adhibetur. Hic primo depuratur, deinde in frustas scinditur, et primum in aqua ebullitur, quae abjicitur, denque altera coquitur vice in jure carnium, et apud incolas cum Calappis lympha, qui hunc edunt in statera collorum cauleorum Brasilia. In segmenta quoque scinditur, quod fricantur in oleo recenti Calappi, vel Canarii, et bonum etiam praesent cibum. Onderzoek jonge blad aan alle toorten na Arum, het een Unge Plaamen gerold boen, welke zich aan de tenedeoxydent vouwt. Tuffchen de blad dragende geilen wit bet opgerekt, de Jynd Unie een ander ongeplaatst gerafeld, staat, tenietmaak Jeebede, teder dan een span lang, gehobdden geel op rood, maar vingerdik, en in tuvenden gediept. Het bovenste deelt zich uit in zeven duizendtal fang, nochteloos staat een spitspietjes, staat een bonterfje, hetwelk zich naar zijkanten opent als een Jeebede, vervolgens een trui, noodzakelijk van binnen een andere fluit, staat van kleins grootst, gitzet, meestal al verwerven, doch omtrent de spits een rat: ondersteund deelt is een Langwerpige stap van Jabijen, met een jontduif bal uit tuvenden hangend, daaruit ziet men een andere trots, staat een bovenste twee, Vier dubbel vijf ingetogen, dieg, bezet met groene kruis alle trekken, vultig, met een hartig puntje bovenop en staat met een haring bevolkt. Zeven vaderen nooit volledig rood, maar vertonen rood, geel, dan versterkt zelden uit de gebleekte fazend, en dan heeft 'er een ander mak aan de top, zodat Menfiemtyii vier te geven aan de tenen ziegt. Bar de bovenste deel van deze tijen opent, de aanleiding geeft de Jijter een spitsen doos gevulde vallende, en men ziet deze uitgestrekte tijen aan de Wilde gcjonkbu, dan aan de Luip eerlijker, die bar zelden voorbrengen, al is men ze niet ter degenen mee, en de gewone met de ickerden jonge afgezeten, maar de vlam die men niet de koolvrijheid, niet uit te huren. Het eigentijke moren ander de aarde is gemengd dik nog bloedig, maar verdaag zit jiraktin witte, dikke, en lange rimpelingen verre in de grond zit ver te spreiden. De liggende leiband, die rara oor voor de wortel rekend, torret op sommige plaatsen wel vijf en zet van langer ren lang, en zó dik als een die, buiten ruig, voort bruin, en gebogen met droge bladeren, vallen kleine droge kogels van de voormelde ingewanden en uitgesproken met die grote worden kom je voor, zien de lussen en het nog van subtiele verschillen, ander soort kersen, en dat is beter voor het gebruik van het beste nuttig. Naam. In het Latijn Arum, en Arum Indicum ficatum. In het Italiaans Baccera Negro, dat is Arum, domestisch; De derde soorten zijn bijeenverwacht in, Mera, Puta, doordat ze onder worden verdeeld in twee soorten, de Arum maculatum, van de grote soort, en de tweede de vette. In het Ternainani Kia, In het Ambonees Hda, In het Sinees Oi, te onderscheiden van Oi, het Baltische Juduid Sautis Scotus. Plaats. De tamme Arum werd gezaaid in de tuinen van Java als een onderdeel van de water-indeling, in het bijzonder van de onderste lagen van deze Oost-Indische planten, in de Molukken, en Zuid-Oost-Indië, door den Rijst van Java. Men morst ze ongeveer de buizen van manden in de tuinen, daar men andere struiken, planten, uitgezocht, en andere ketens mythe, de idee van pruiken, en vruchtbomen neerzettende afhankelijk van de bladeren 200 meter boven, als men kan, dat ze de Rupiah, en inzonderlijk de Honds niet af zouden kunnen stellen, anders blijft de schil maar maagverzuur. Des te meer voor ons, die de Nederlandse taal, afstammen van die vroege talen, wellicht eeuwen later, na de geestverwanten uit de middeleeuwen, die vele van hun woorden, misschien enkele van hun woordenschat opgaven, om nu te zien dat ze de Indo-Europeesche familie zijn, aantonen, in die woorden de wortel, het verband, dat alle Indo-Europeesche talen verenigen. Die tuin Tenemen en Sentan betekent betekent, "belle verland" of "diese plannen op te veden", brengende dezelfde "weltten" of "een gevangen, lang en een diep, het koos in Bande en Amboina. Zoo zijn er veel van de 1 in Amboina gepubliceerd in de erven, en door de buizen, die werden, dringen in de rondte, met veel verbeteringen, in boven op van een klein lang, voor in de leerte voorzichtig uitgeven, maar met de onderste laag kruiden, en een laatste onderste tot rood te voeren varden. Gebruik. Deze drie soorten, doch inzonderlijk de thee, zijn zeer nuttig onderhouden in de tuinen van de erven, tegen den nijl in, die men ziet in de kas gebruikt. Hij wordt eerst gestampt en gemengd, daar na in stukken gepercerd, dan theelijkelijk in vuur opgezogen, 't welk men voeg giet, daar na ten texwetemoal geboekt in vleescht-voppen of met Calappus malte bij de onderste, dit is beter dan eentje ten as gekookte kooltjes. Anders vindt men 't in Libbyven, en bakken die in vatte Calappus of Canarische Olie, beter wel met ten goede koos geeft. Oportet, ut in Amboina per aliquot exercitati nos, antequam ejus caulis Fuci solius, & magnus lit, uc abindindi posit, quo enim vetustior est, eo minus acrius. Petioli, praesertim nigra: specie cura cinere conteruntur, ipfiorumque cuti insinuuntur, qui Culo, seu sepsi ardenti luxuriant, Malaice Capialu ut, & a, cui delirium juncturi est, si enim ascer per hanc functionem nullum sentiat pruritum, vel servorem, tum vera laborat causum, hic Capialu, si vero pruritum sentiat, commutat ardor est totius corporis. Si vero talis sager duram habeat cutem, Arum dororum incenorum dit experimentum, sed tum exigendus et Aium filviee subsequelos. Tabula Centesima Sexta Aram exhibet smutram sat et tumultum, seu culentum. OBSERVATIO. Hujus Arum purimxe (sed varietates, et quam Arum minor, Nymphae folii, esculentum in Stamen. Cat. pl. Jam. p. 61. & Jam. tum. i.p. 167. Tat. 106. Fig. r. sed et ubi ejus Folium tantum delinctum est. Estque Aium tule loliis peltatis ovatis, bassi semibellidas, marginales lentius certim in LJ. Cat. p. 435, et quam Welwitschia H. Maub. sem. XI. Tab. ai ubi in nota vocatus Arutum patulum, Mistelber Jesse, Nympharadice arundinacea: & Spondylus Arum Americanum Utioe folio, radice esculum Philtku. Malmi f. p. 5%, &C. In Amboina moti bet enige jaren sittan, terra betwidu en grvA genoeg werd om as It fnydtn, uisat boe onder et bet tcerd, bce tmnder scherp pigment daar aan It. De Leelen zmdttlyk van de Svarle znot te buxden mei asjcbt genretven, tn die geen genen rep de betid genmetrd, die men uitgedoeld de brandende koortz te hebben, in Afaaleit Capitalu gerucunt, Atvwr ylimfdigbeit onderlappt, taant zao dnpaient geen gevoelen van justitie of brandhout van beefst, 100 is by met de regis Capitalu bevangen, maar xna by leukte daar waar gei wW, zoo is t en groot brand in st lyf. Al wat van de persoon wat bar de smul vel is, mo kan men spa de tamme Arum niet valt gaan, maar men moet de volgende wilds daar tot vertrouwen. De Hondert en fesde Plaat Veenoom Uet Mf/ebe tamne, ofie ee thure Aram. AANMERKING. Van der e Aram, typen vrij byzantomen, oftewel veranderingen, et cetera. Is het smelle van Arum, met bet blad van de Nymphæa, ecbalaise van Stort. Car. pl, James p. 63. en in de Hippocrates, James tam. 1. p. 167. Tab. 106. Fig. 1. Dog daar het blad nu al alleen afgebracht is. Eishisde Armyn zoänderde, met tandachtige bladeren, wijd en breed tot in het blad doorgaan, maar aan het onderste gedeelte dubbeld laag afgeveld zyn, met bespikkelde randen in de Hortmans Cliffort. p. 435. en is de waarheid in het XI dele Tab. as. van de Hortat, welke in de Aantekening sensatief wordt aangegeven. Mavaatjeche Arum, in de meer algemene groeiende, met bet blad van Nymphæa, en een saagige wortel, en mogelijk typerend voor de Amerikaanse Arum met brede bladeren, en egaal fijne braken, volgens Plukenkamp, Mannit. p. ag. 4tc. CAPUT OCTOAGESIMUM secundi; m. Arum filiculeum. Bira Utan. Alium filiculeum meer met Europese convictie, is que etiam in drie soorten subdivide, waarvan het eerste Arum lalifolium, het tweede Arum medium, het derde Arum aqualatum, dat in de subfaporende desertiem capite. Primo Arum latifolium, niets anders dan de generatie, zeeu variëteit domestisch, en tertium expectabis, alia descriptio, praecedenti capite beschreven, nullo enim alio distingtuendo modo, nul G quod huidige folia zijn gladde, en dat in de kostbare interstices meerder vormen vortices, en potentieel in de buurt van de rivieren, in frigidus valleien. Het kauwgom ook terracurrente middel dimidia su a partu ad brachii circaesticum, grashalmen in de grond zettende fibrillas, uitgerekken van de zaadjes, waarvan we niet meer aan toevoegen beschrijven, slechts vermelden dat, terwijl de sap zijn asperiteit en mordentheid, en een troscivo lucu, zwaar en vochtig is, onder dat ook de kauwgom voor levensmiddel gebruikt is. Secundo, Anars medium, feum Arum filustre vulgare, omnibus partibus minus est, & humilius, ejus caules binos, ac binos cum dimidio nede sapidum, digitum crassi, rotundi & solidi, virides, inferius pori excavati, & Se(c cinguntur. Ejus folia binos quoque pedes longa sum, sed pleurumque breviora, glabra, & fere spissudenta, ipsa tum costa ab utraque latus protuberant, parte harumque interjectua pertexta fune mutis incurvis venis, re vera velficula. Inter caules binos, tres vel plures alii exiherent petioli supravium acutum, & vura sufflamentos cornu, seu virgam, palmam inque totam distrotum partes, quarum in nodus est viridis, & superne albet, et caudam referens, qua tubo angusto filii nexu sese ad latus fefi aperit, ita usque ad radices uvarum Caufi congeriem, iningam, accrofasam, ex granulis minimis compacta componi, quae adeo farina cesta. Scipio ex crustibus farinam in granis facilis coninquis. La- LXXXII, HOOFDSTUK. De wilde Arum. Hierarchia Arum nemelior naiera met bet Europaeb Overeen, en is ve der Underheld in 3 territoria, de Arum latifolium, de wilde Arum medium et vulgare, de derde Arum aquaticum, et alia. Hic oigitur caput befbryvum zullert. De ter aan Arum latifolium, ebynd en andere nitt te tyn Ook verwilderingevan damme, en derde wilstzw- te in 't vergaan kapittel, wanneer ze verbeeld das van andere niti, dan dat de bladertjes gladder zyn, de ader en in de tuiken plaatsen en de ribben hopen gekruld en daar maaksmer, tn bet vaal in 't veld meest langs de kanten kan de rivieren in kotten vallen. De stam stam verwijderd met de onderkant blijft met vrije ten arm aan, tn tot dikke vaselingen in de aarde valt, gelijk bet aambeelding, die tot geen breder verklaring daar van gevallen zullen. Middenstok zeggen dat bet zeer fever en byunders van smaak zyn, vult van een corrosief sap, en daarom alvast staat de schild dat de bloei afbeukt. De tweede Arum medium, e/ bet gemeene aan Ilde A - rutm, staat in alle seinen datelen, kleiner, en lager, de celle zyn onder de derde balve voor in boog, eenvinger arm, ton, 1 mfjicv, en groot, beneden uitscholen, aan elkaar vattende. De Haderen zyn oak twee voeitn lank, doeb meejl korter, g/od, en fevier blinkend. De ribben vleken te vreer-zydend maar ten voeivig uit, en laare tu jjcben-pitulzen zyn uitgegloeid met veeh kroe/je aderen in malkander aten wrxeth draaijende. Vlottet de Jlelen iomen Paedrie, of meer audere Jlelen uit, boven een etn in spit en kram boven van dragen, een band lank, uo 1» licet deelten verdiept, te toeten in de onderzijde groene knop, en de achterzijde leert, een bandpint getyeid, met een smalle band aan elke hand dragen, het bovenzijde opgetogen vergezeld terzijde, en verdieping van binnen een magtige druif, een vinger lank, en dik van kleine breinaar gemaakt, tot zo metgevoeld, als of het van groovemetaalwerkstukken gezet zou zijn. Lusifer caulis pars, seu radix supra terram elevata, oblique etiam jacet. In instar craticula farciminis, excernum fulvis obducta pelliculis, & articulata quasi per decida folia, interne alba, siccus, saporis acerrimi, & mordentis, qua per tenues fibrillas fecunda terra. In Januario stoutus profert, inferius autem tuber diuclusum est, & granula in eo contenta adquirunt magnitudinem, antequam vagina hic sese co usque aperiat, quum superor intercipit, pars cadavera quasi dependet. Si sese aperiat, in initio gravem, & ructu, seu caninum quasi fundit odorem. Nomen. Latine Arum indicum silvestre. Malaise Bira. In Amboina ut Hila. Abbal, solummodo Hila. Jocus. Ad filvarum oras crescit, uti in campis sub fruticulis. Quod in filvis provenit, semper in usu, & altius est, majoraque gerit folia campesis. In Boeton tantum est magnitudinis, ut pro ternas species fatuas haberetur, folia gerens tam ampla, ut is tutum obtegit corpus, quod Europaeo cuiquam male succinebat, qui in Bonis fluvio corpus lavans, hanc nudum tegebat recens ab scissis foliis, quorum succus in cornu depluens hoc adeo exurebat, ut ardor hic vix Calappi lymphis extinguere poterat. Ulfus. In colis hujus plantae nullam ferem adhibent partem ad usum Medicum, ac nihil ad cibum ob ejus acrimoniam, quam hac. Contra, citias folia multum usurpantur in preparatione rolens tinctorius Caflowmba, quod supra in illo capite fuit indicatum. Radix ejus tam ab incolis, quam ab Europais quibusdam fumitur ad detegendum furtum, argumento antiquissimam sufficere artem, quam nationes inter se exercuere, de quibus ab una in alteram devoluta est, quum primi patientes in construcenda turri Babylonica inter se habientes instrumenta furarent, unus nempe ab alio; fuit percipit in orbem ponuntur, ac quivis hujus radicis mistulum cum costa Oryza, vel alio cibo cogitur edere, quod infantes sine noxa peragunt, sed sursum devorare illud nugum, quam artem etiam instituit. Plerumque vero sursum adeo hanc timet radicem, ut brevipalmam rem potius clam reddat, vel per alium lituac, antequam cogatur hujus radicis edere portiunculam. Quum itaque hoc experimentum nimis fit periculosum, ac superilicitum, atque Aethiopes flamines simule quidam furarent verba, alteram docebo, ac faciliorem artem, quae aliquibus ridiculosa videbitur, sed aliquando tamen cum veritate convenire observata fuit, quum naturali quoque nitatur ratione. Quivis ex suspectis personas tantam crudem, & sic ex Oryzae quantitatem ore contineat, quantam potest, talemque imperat hanc comedere nullo assumpto liquido potu, quod rite adtendere oportet. Hoc quivis facile peragere potest, sed reus ob conscientiam oneratam, quae in vulgaribus hominibus melius operatur quam in politicis, & artutis, tantam humoris copiam in ore adtrabere nequit, unde non facti licet hanc degustare Oryzam, sed, ut dixit, hic ars apud audaces, iti artutos, qui hanc callent artem, non succederet, atque ex hoc experimento insuper jus exerceri, vel instructui nequit. Hanc ob causam Arum silvestre minor, quod acerrimum est, atque hinc ad hanc artem maxime ultatum, a quibusdam Bira Pantijari, h. e. Arum sursum cognominatur. Quidam dicunt, si plumbi lamella ore contineatur, radicem hanc non tantum excitaturam et ardorem, licet proprie non sit ardor urens, sed mordens acrimonia. De materia druit in den ein Inop sulbientir esam grover korl gemaakt. Alii plait te emutuens met c en Iuivor: oculi eris grasgroen, daar na ali de fibede, die zichtbaar beneath te operande, minie of vuur rood linieende et. Ader korl best a of n Jteentjet of /.oden binnen, tuint groter ait druiventje met ten Iuicari oogje, of centrum, en rondom tezelfde eenig Jlraaltje. De ontleen flam of vertel boven de aard, leid mete schutns ait een dieke worst, buit met brune velum umgeven, en ait in leeden verdeeld, voor de afgevallen wateren, binnen uit, droog, zter fiber s, in bytende van smaak. Met dusme vasselingenmaakt by z ich vassil in de aarde. In January vertoond bet zyne vrucht, doch de ontleen knop blijft langst geshuukt, in de hoorn daar in gequamissen baar volhomelijk groot. Ter de fibede baar zua verre eind, wanneer ontleenbuigen bet bovenste deel straff vart bangt. Als ze baar eerst operule, komt er em Iuicif fibier vuile, of bondsaglige reuk uit. Naam. In 't Laiyn Arum Indicum Pylvrtrc. In 't Maleis Bira utan. In 't Ambons Hila abbas, en sleglr Hila. Plaats. Het icaftenade kartten van de boffen, en in de velden onderligt kreupelbosch. Hetgeen in de bofioet van altyd boer, en groeit van bladeren dan de veldzoorte. Op steeton kruid men 't zoo groot, dat men 't eet, dat men 't lieve daar mee bedekken kan, 't veld zeier Europeaan kwartier bekijken, die zich verhief bij de rivier actende verplaatsende, maar roestig lyf met de zee verjood, afgebrande bladeren bedekte, wat van bom 't liep, en dapper verbrande, dat men genoeg te doen hadde met kamphouten-melk den brand uit te trekken. Ceremonie. De Inlander gebruikt fibre met van deze planten tot de medicijnen, en tot de koffie gaaf niet zwaar de grote fiberpigheid, die daar in zit. De bladeren daarentegen werden veel gebruikt bij het maken van het rood fruit van de kafehout, gelijk boven in 't zelfde Hoofdjuuk gezegd, het. De geo niet te waard was zo wel bij deze Inlander aan bij eeuwige Europa gebruik om die veer te onthullen, ten bewys dat het een zwerf oude land moet zijn, die de natie mischtechnie malkaar beschaving gebracht, doen beter voorouders bij de Babylonische toom nog bij Alexander de Grote, en de anderen zingtrij fibap maakten, omdat de barbaren personen moeten in een kring staan, en een ieder ten juiste van deze sorciei met 