title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Men spreekt daarbij , alsof er niet aan viei te twijfelen , dat het menschelijk geslacht met e^nen godsdienst is begonnen. Maar hoe veel recht men ook tot dit laatste heeft^ als men gelooft, dat de eerste menschen door God geschapen zijn en het geheele menscheiijke geslacht uit die eerste, door 6od geschapen , menschen is voortgekomen , geheel anders wordt de stand van zaken , als men met verwerping van deze voorstelling de ontwik- kelingstheorie aan het woord laat komen. Men behoeft nog niet eens juist met Darwin en Haeckel de eerste menschen door middel van de afstam- mingsleer uit een lageren vorm te laten ontstaan. Voor een oogenblik afgezien van de afstammingsleer ^ is er toch met het oog op de resultaten der ethnographie en vergelijkende taalwetenschap nog wel iets te zeggen voor het gevoelen , dat er minstens twee oorspronkelijke menschengroepen zijn ontstaan. Wat de ethnographie betreft, «^dan rijst de vraag bij ons op/' zoo laat de bekwame auteur der Nederlandsche ovmetting van Darwins Afstamming van den mensch en de seksueele teelkeus zich hooren, ffof de oorspronkelijke mensch niet op minstens twee afzonderlijke plaatsen ontstaan is: l^ in Zuid-West Afirika uit vormen, die met den Ghimpanzee en Gorilla verwant zijn; dit menschenras zou de oorspronkelijke stamvorm der Negers, Kaffers en Hottentotten zijn; en 2^ in het Aziatisch gewest van Insulinde, uit vormen^ die met den Orang en de Gibbons verwant zijn; dit menschenras zou de oorspronkelijke stam der Aziatisohe volken geweest zijn. Wel is het een vermoeden, maar niet meer dan een ver- moeden is toch ook het gevoelen van andere voorstanders der afstammings- leer, dat de tegenwoordig bestaande rassen uit eene oorspronkelijke men- schensoort zouden zijn voortgekomen. Op dit punt is nog nieta uitgemaakt. •£en beroep op de vergelijkende taalwetenschap kan ook^ niets beslissen, daar tot heden volstrekt niet. op voor alien afdoende wijze duidelijk ge- maakt is, dat alle talen, de monosyliabische ^ de agg^utineerende en de flecteerende, zich uit e^ne oorspronkelijke taal hebben ontwikkdd. Bedrie- R A T I 0. 125 gen wij ons niet, dan hebben de voorstanders. van de toepassing der ont« wikkelingstheorie op de geschiedenis der godsdiensten nog te weinig hunne aandacht gewijd aan de groote belangrijkheid van het vraagstuk der afstamming van het menschelijk geslacht uit een of meer menschengroepen , Yoor de zaak^ die zij verdedigen. Een van hunne voornaamste woordvoer- ders, de Hoogl. Ffleiderer, die de schepping van den mensch door God als eene wonderdaad verwerpt en de natuurlijke ontwikkeling van den mensch uit lagere vormen aanneemt, wil de vraag naar de afstamming van den mensch uit ^en paar geheel aan het vrije onderzoek der natuur- wetenschapi naar hare eigene wetten, ter beantwoording overgelaten heb- ben. De ware Apologetiek, meent hij, heeft hier niets anders te doen, dan te toonen, dat het resultaat van het natuurkundig onderzoek, hoe het ook moge uitvallen, het welbegrepen belang van het godsdienstig geloof in de verte niet raakt. «Ondersteld alzoo/' zegt hij vervolgens, tfde natuurwetenschap kwam eens tot de slotsom, dat de mepschheid niet uit e^n paar kan voortgekomen zijn, maar dat het tegenwoordige verschil van rassen moet verklaard worden uit een oorspronkelijk verschil van soor- ten, en daarmede te gelijk uit onderscheidene autochthonische aanvangen van het menschelijk geslacht in verschillende gedeelten der aarde^ wat zou dit in den grond der zaak bedenkelijks hebben voor de gods- dienstige beschouwingswijze aangaande de menschheidP Men zegt/' zoo gaat nog altijd de hier volstrekt geen gevaar vermoedende voorstander van de toepassing der ontwikkelingstheorie op de Geschiedenis der godsdiensten voort, men zegt^ irdat alzoo de eenheid van het menschelijk geslacht en daarmede de daaruit voortvloeiende plicht der algemeene broederliefde op- geheven zou zijn. Maar kan die eenheid dan alleen maar in physische afstamming gegrond zijn, niet ook in geestelijke verwantschap , namelijk in de wezentlijke gelijksoortigheid van den geestelijken aanleg?" Na dan op de algemeene erkenning van die geestelijke verwantschap tusschen alle rassen gewezen te hebben^ wijst hij op hetgeen de geschiedenis leert, dat namelijk de gesIaGhten der menschen in de vroegste tijden elkander in de hoogste mate vreemd waren en hoogst vijandig tegenover elkander ston- den» en dat altijd en overal, eerst ten gevolge van kultuurontwikkeling, de scheidsmuren wegvielen of althans minder hinderlijk werden. Zoo 126 J. I. D E D E S • fipreekt de man, die de Geschiedeais der godBdiensten ate eeae ontwikk»- lingsgeschiedenis beschouwd wil bebbea en door toepaaaing van ide ont- wikkelingBtheorie tot een oorspronkelijken godsdienst wil besluiten , waaroit de overige godsdiensten zuUea voortgdcomen Bijnl Maar die oorapron- kelijke godsdienst heeft toch niet in de luoht gesweefd? Daarvoor moettocheeneoorspronkelijke menschheid onderstdd worden , waaiin hij bestaan kan hebben, eene menschheid, die althana niet ssoo onderting verdeeld was, dat er onmogelijk een gemeenachappelijke godsdienst in ontstaan kon. Maar niet alleen is het bestaan van zulk eeoe oorspronkelijke menschheid hem vrij onverschillig ; hij maakt de voorsteUing daarvan door sijne beschrijving bepaald onmogelijk. OnverachiUig ia het hemi blijkeos de wijze, waarop hij spreekt over het gevaU dat vo^gens de natuurweten- schap het tegenwoordige verschil van rassen eena verklaard moest worden uit een oorspronkelijk verschil van soorten , en daarmede tegelijk uit ironder- achddene autochthonische aanvangen van het menschelijk geslacht in ver- schillende gedeelten der aarde." De voorstelling van 9ulk eene voor een oorspronkelijken godsdienst onmisbare oorspronkelijke menschbeid maakt hij onmogelijk , door ons te dwingen , de menschen in den voorhistorischen tijd ons in dezelfde mate meer vreemd en meer vijandig tc^enover elkander voortestellen , als zij verder van de later toenemende beschaving verwijderd waren. Wij hebben alzoo wel eenig recht tot de beweringi dat het ge- wicht der zaak, die ons hier bezig houdt» althans in verband met den oorspronkelijken godsdienst, dezen voorstander van de toepassing der ont- wikkelingstheorie niet helder voor den geest heeft gestaan» Verzekert hij ten laatste, dat theologen en philosophen rustig hehhen aftewachten, wat het verdere exakte wetenschappeiijk onderzoek aaDgaande de afstamming van het mensohelijk geslacht uit e^ menschenpaar leert; wij vragen alleen, of de voorstander van de toepassing der ontwikkeiingstheorie op de Geschiedenis der godsdiensten toch niet zeer weioig reden heeft, om in zoo kalme gemoedsstemming aftewachten wat de uitspraak der weten- schap zal zijn aangaande die i^onderscheidene autocbthonische aanvimgen van het menschelijk geslacht in de verschiUepde deelen der aarde." Alsof zoo iets volstrekt niet te vreezen was^ spreebt de Sopgl. Tiele over den oudsten voorhistorischen godsdienst. Hij beAcbryft dien, als R A T I O. 127 mt^^eoefend door een geslacht, dat nog geen vuur en geen metalen kende, in paalwoningen huisde, en dat wel van sijn nijverheid, maar niet van zijn geesteiijk leven overblijfselen acbterliet, een godsdienst, die alKoo, gelijk hij zegt, slecbta bij gissing kan worden opgemaakt uit de sporen, in de latere godsdiensten er door achtergeiaten , doch die ook al weder uit de reiigien der Wilden het best gekend kan worden. Maar, zoo vragen wij nu, met welk recht wordt dat geslacht, dat nog geen vuur en geen metalen kende en in paalwoningen huisde, nu ondersteld het eenige te zijn geweest in den vroegen morgen der geschiedenis , of een geheel te hebben uitgemaakt met slechts e^n godsdienst; met welk recht wordt in dat voorhistorische geslacht zulk eene eenheid ondersteld , dat er zich niet meer dan een godsdienst uit kan ontwikkeld hebbenP Moeten wij dan nu verder onderstellen , dat uit dezen eenen voorhistorischen godsdienst zich later de godsdienst der oude Chinezen uit den tijd voor Kong-tse'8 optreden en de oud-arische godsdienst ontwikkeld heeftP Liggen tusschen deze laatstgenoemde twee godsdiensten en dien 6enen voorhistorischen niet misschiep nog eenige andere ons onbekende godsdiensten in^ of is het zeker, dat wij er slechts een godsdienst tusschen in te plaatsen hebben, om een overgang te vormenP Maar stammen dan die oude Chinezen en de alleroudste oud-Aryers van dat eene voorhistorische geslacht af, dat dien ^enen oorsponkelijken godsdienst hadP Op deze vragen laat zich toch waarlijk niet maar zoo toestemmend antwoorden, alsof er niets tegen was in te brengen. Dat voorhistorische geslacht, dat den v66rhis- torischen godsdienst uitoefende , dien wij , naar men wil , moeten constru- eeren mede naar hetgeen wij van de godsdiensten der tegenwoordige Wil- den of Natuurvolken weten, waar moet het geacht worden gewoond te hebbenP In Azie, of in Europa, of in AfrikaP Wat men nu ook ant- woorde, een heirleger van bezwaren rijst op uit den grond. In EuropaP Maar hoe dan de oudste ontwikkelingsgeschiedenis in Azie te verklarenP In AfrikaP Hetzelfde bezwaar. In Azie danP Maar wenden wij ons dan eens naar het voor-arische Europa, naar Europa, zooals het bevolkt moet geweest zijn , voordat de Arische stammen , Grieken , Romeinen , Slelten^ Letten, Germanen, Slaven er zioh nederzetten. Van de voorhis- torische IlljrriersP Zijn zij nog eerder, dan de Grieken of Hellenen of 128 J. I. D £ D E S Felasgen, in Earopa gekomen, of behooren zij tot een anderen dan den Ariscben stam P Van waar de voorbistoriscbe Iberiers , die nog beden voort- leven in de BaskenP Zijn zij niet boogst waarscbijnlijk v66r-ari8cb? En die v66rbistorische Liguriers, van waar zijn zij gekomenP En die oade RbaetiersP Wat de v66rbistoriscbe , in oostelijk Europa wonende, oude Finnen betreft, zij doen ona spoedig naar Azie omzien. Maar wij willen ons onder die «reerste menscben" verplaatsen, om den //oorspronkelijken godsdienst" te belpen opsporen. Nauwlijks zijn wij echter onder ben aangeland, alzoo in eene ware terra incognita verplaatst» R A T I 0. 129 of wij zien ons op betzelfde oogenblik door velerlei vragen omringd. Want woont de voorhistoriscbe menscb in bet midden van vraagteekens , aller- meest geidt dit van ^de eerste menscben." Zoodra men in onzen tijd van fde eerste menscben'' beeft gesproken, ziet men zicb als door een tooverslag van eene menigte niet bijzonder gemakkelijk optelossen proble- men omsingeld en bestormd. De eerste menscben? Welke bedoelt gij? Zoo wordt er al spoedig gevraagd, als de deur voor de ontwikkelings- theorie opengezet is en de mensch wordt voorgesteld als afstammende van den eenen of anderen lager georganiseerden vorm. Meent gij de spraaklooze of de sprekende menscben, tusscben welke de fnatuurlijke scbeppingsgescbiedenis" ons leert onderscbeiden ? De eerate menscben? Maar vergeet niet, dat spraaklooze en-sprekende menscben geruimen tijd door elkander moeten geleefd hebben ; dat eerst langzamerband de spraak- loozen uitgestorven zijn ; dat in dien tusscbentijd meer dan eene sprekende menschensoort kan zijn ontstaan. Is nu met het oog op deze, door de ontwikkelingstheorie toegelaten, mogelijkbeden de vraag zoo misplaatst, of dan nu naar alle waarscbijnlijkbeid slecbts een godsdienst en wel juist in den tijd der paalwoningen ontstaan is? De deur is werkelijk geopend voor de onderstelling « dat er minstens twee oorspronkelijke godsdiensten kunnen geweest zijn, tenzij men nog booger opklimt en bet eerste b^in van godsdienst zoektof plaatst in den voormenscbelijken tijd, uit welken voormenscbelijkeD godsdienst, eerste zwakke beginselen natuurlijk van betgeen later werkelijk op den naam van godsdienst aanspraak mag maken^ de latere twee godsdiensten zouden kunnen ontwikkeld zijn. Of laat zicb zulk opklimmen toch geen oogenblik denken? Misscbien, omdat er zonder menscben geen godsdienst kan zijn? Bfaar de vraag is, wat gij onder «^mensob'' verstaat; waar de grens tusscben menscb en dier is te zoeken. In de sfeer der ontwikkelingstheorie laat zicb die grens niet gemakke)ijk aanwijzen. Ongemerkt gaat immers het menscbenrijk in het dierenrijk over. Wat zegt Darwiu , zeker toch wel eene autoriteit op .dit gebied ? /srOf de oorspronkelijke menscb /' zoo laat bij zich hooren « irtoen hij zeer weinig kunsten Van de ruwste soort bezat, en toen zijn spraak* vermogen uiterst onvolkomen was> den naam van mensch verdiende, hangt af van de bepaling , die wij gebruiken. Daar hij ongevoelig in eene reeka 17 180 J. L D E D E S VBH vormdD, van hat eeoe of andeie op een atp gelijl^end schepsel tot den meoaoh, looak hij nu bestaat, is overgegaan, am het onmogelijk djn, een bepaald punt aantewijaen, waarop de oitdrakking mensch zou moeten begiBDen gebruikt te worden. , Dit is /' ngt Darwin , i^echter eene saak van leer weinig belang." Na moge men aanselen, deze laatste Woorden te onderflchrijven , zeker is, dal men niet met de ontwikkelinga* theorie kan omgaani of men moet met het dofx Darwin hier gesegde rekening houden. Ook al kon men er sioh in het geheel niet mede ver* oMigeD, men zon in cmzen tijd toefa moeten atilstaan bij de vraag, of de dieren ook godsdienrt hebben; want zij iz thans even goed aan de orde, als de vraag, of er niet behalve aprekende ook nog Bpraaklooze mensohen geweest aijn. Wat dunkt u dan van den godsdienst der dierenP Het antwoord laat zich niet maar zod eenvoudig met een schou- derophalen ot een vernietigenden glimlach geven. Zoolang men niet tot zaik een v66rmen8chelijken tijd opklimt, is men geenszins van zijn eenen oorzpionkelijken godsdienzt verzekerd. Laat 0D8 akhans begimieD met te hooieD wat de vrager zelf er vaD leerU Geefl; iemand ons hief den raad , ons met dei^elijke dwaashedra niet optehooden, daar zij de moeite of de eer der wederlegging Diet waard zijn, wij zijn zoo vrij te vragen» waar in onzeo tijd de grenB is te zoeken tussohen wijshmd en dwaasheid, tussehen heigeen wel waard is, dat men het wederlegt, en hetgeen niet waard ia wederiegd te worden. Over den natourlijkeD oorsprong van den mensdi sprekende, zegt de een, dat eike andere ^ dan de Darwinache , voorsteiliDg worteit op het toppunt van onun , terwijl de ander geen woorden genoeg vinden kan , om hen te bekiagen ^ die niet geloeven » dat de meosoh deor God geschapen is. De lijn der afsGheidisg is derhalve niet zoo bijzonder gemakkelijk te trek- ken. Maar ons doel is thanz ook niet, te wederleggeu hetgeen aommigen van den godsdiettzt der dieren zeggen. Wij wenschen alieen duidelijk te maken , dat de quaestie van den godsdienst der eersto menechen uitziet naar eene grondiger behaiideling , dan hMr tpt bedeq te beort viel. Terug dan tot den vodnnensGhelijkeB tijd. Waaiom oou de godsdienst Diet reeds «ider de dieren iMbben kunnen ontstaaiiP Prof. Braubach gaat, zeoda oub door Darwin wordt herinnerd, aoo irer van te beweren, dat R A T I O. 131 WD lioiid sijn fcaas als njn Ood beschoavt. Mioder t«r gaat Darvin aetf , die het foidadieiiatig geroel voor iets aameogeatelds hoacU ea er vaa "v^riciaait, dat geeo wezea zalk een ntmeagesteld gevoel kon besitten, voordat aijae verstandelijke en zedelijke veraiogenB een meer dan nuddel- matigen graad van ontwikkeiing hadden faereikt. iBfWij aien echter/' aoo gaat Darwio voort, /veeoe verwijderde toeiiaderiog tot deze geeateageBteld- heid io de groote liefde van deo hood voor zijn meeBter, gepaard met eene volkomeo oadergetchiktheid, eeo weinig vreez en weliieht nog aodere gevoeienB. Het gedrag van een hond, wanoeer luj zija meester, nadat deae eenigen tijd afwea^ geweest is, teragziet, en ik mag er bijvoegen, zegt Darwin, dat van een aap, na zijo oj^iaaser in lang niet gezien 4e hebben , is zeer veraQkilleod van hun gedrag tegenover hun makkers. In het laatate gevai bemerkt men minder vreugdebetoon ; e&it haodeliog toont meer het gevoei van geiijkheid aan.'' De nederlandsdie vertaier van Darwios i^Afstamming van den mensch/' zegt ia eeoe aijoer aantee- keoingea op dat werk: fKj sommige dieren bestaan ongetwijfeid de Ide- men ^an het geloof aan geheimzinaige weseos van hoogere oataor. 17« 132 J. I. D O E D E S ^Zooder een zeker gevoel van eerbied of veneratie, zonder eene soort van religieus instinct /' zegt zij ^ irlaat zioh de lijdzaamheid zijner gehoorzaain- beid» zijne getrouwheid, zijne toewijding^ in weerwil zelfs van kwade bejegeningi niet verklaren." Voor de bijen van een bijenkorf moet de koningin wel een goddelijk wezen zijn, meent Madame Roger. Als twee koninginnen strijden om de opperheerschappij , die slechts aan eene van beiden kan toebehooren, dan verstoort niemand het tweegevecht. Het volk wacht den uitslag van het lot af , en zal de overwinnende godheid aanbidden, geheel zooals het oude Griekenland van den dienst van Uranns overging tot den dienst van den zoon , die hem van den troon had gestoo- ten , om daama den dienst van Jupiter aantenemen , die zich evenzoo meester had gemaakt van de goddelijke rechten zijns vaders. iylndien de mieren/' het is altijd Mevrouw Roger, die spreekt, //eene beschrijvende en idealogische taal hebben, dan kan bij hen eene mythologie gevonden worden , waarin de mensch geen bijzonder fraaie rol speelt. Hij moet hun verwoestende Siwa zijn, hun Ahriman, hun Moloch.'' De genoemde Bchrijfster eindigt met te zeggen: i^AI is niets van dit alles bewezen, niets van dit alles is onmogeiijk, noch zelfs onwaarschijnlijk. En met welk recht komt men ons dan verzekeren , en dat nog wel met veel minder bewijzen , dat alleen bij den mensch het godsdienstig instinct bestaatP" Dat deze schrijfster niet alleen staat, konden wij reeds opmerken. Immers haalt de vertaler van Darwins werk, in de door ons bedoelde aanteeke- ningi hare woorden aan met de bijvoeging, dat zij dit zeer juist opmerkt. Ook Caspari handelt in zijne //Urgeschichte der Menschheit" over de sporen en kiemen van het godsdienstig gevoel onder de dieren. f Zooals in het familieleven der dieren/' zegt hij, //reeds de sporen van gods- dienstige ontwikkelingskiemen konden opkomen, zoo spruit ook bij den mensch van hier uit de volheid van allen godsdienst." Hij vindt er vol- strekt geen bezwaar in, bij de beantwoordig van de vraag naar den oor- spronkelijken godsdieust een besluit te trekken van de dieren tot de eerste menschen, wier godsdienst, naar zijn gevoelen^ een halfdierUjke moet geweest zijn. Welken weg dan nu inteslaan, om eene afdorade beantwoording te vinden voor de op het standpunt van de voorstanders der ontwikkelings- O R A T I O. 133 tfaeorie zoo beiangrijke vraag , of de kiemen , de eerste sporen , de begin- aelen van godsdienat reeds in de dieren te vinden zijnP Waarschijnlijk zullen de meesten willen beginnen met uittemaken wat godsdienst is. Zij zullen de eene of andere definitie op den voorgrond plaatsen, het woord //godsdienst" dan zoo ruim mogelijk nemen en alles zoo inrichten, dat de ruwste volksstam nog ingesloten kan worden, maar de dieren zich verzekerd mogen houden van buitengesloten te blijven. Hiertegen is geen afdoend bezwaar intebrengen, als de nadere bepaling moet gegeven worden door hen, die het menschelijk geslacht houden voor kenmerkend van de dieren onderscheiden , niet uit lagere vormen uit het dierenrijk voortgekomen. Daarentegen mogen wij het niet goedkearen^ wanneer de nadere bepaling moet worden gegeven door voorstanders van de ontwikkelingstheorie. . Is men eenmaal van meening , dat alles zonder uitzondering het hoofd voor de ontwikkelingstheorie moet buigen; dat de ontwikkelingstheorie moet toegepast worden ook op de geschiedenis der godsdiensten , omdat het ontwikkelingsbeginsel overal en derhalve ook daar heeft gewerkt; dan eischt de onverbiddelijke consequentie , dat men het men- schelijk geslacht ook in verband brenge met het dierenrijk en het op de eene of andere wijze, dat is, naar de eene of andere hypothese, door ontwikkeling daaruit late voortkomen. Of men daarbij al of niet Darwin wil volgen, dat moet men zelf weten. Maar indien men den mensch niet wil erkennen voor iets nieuws in de schepping, dat geenszins door ont« wikkeling uit lagere levensvormen voortgekomen is, dan heeft men het recht niet, om de stelling op den voorgrond te plaatsen: Godsdienst is iets karakteristiek menschelijks > waarmede de dieren niets te maken heb- ben. De consequentie eischt dan, dat men van den ruwen godsdienst, dien men in de eerste menschen onderstelt, de allereerste kiemen^ of hoe men ze noemen wil, ook trachte te vinden in de daarvoor door de ontwikkelingstheorie aangewezen dieren. Hetgeen wij zoo even Cas- pari zagen doen, uit sommige dieren, met betrekking tot den godsdienst, besluiten tot den minst ontwikkelden mensch, is wel verre van bevreem- dend, veeleer gansch natuurlijk, namelijk wat de methode betreft; daar Caspari een voorstander van de ontwikkelingstheorie , en wat de afstam- mingsleer betreft, een volgeling van Darwin is. Eene andere vraag blijft, 134 J. I. OOEDES of hij de baBtanddeefeii faa den godsdienBt m den oatwikkelden meiMoii juist heeft onderseheidea ; of hij recht heeftp om datgene wat hij kieman van godadienit noeoit, of als v^rmenBchelijke godadienstbeginBelen voor- stelt, daanroor te hoiidfeB en ala zoodanig te laten gelden. Maar zoo blijft dan wel aonder twijfel de fraag te beantwoorden » of de kiemen, eerate sporen, beginselen van godsdienati reeda in de dieren ^)n te vind». Moet het antwoord bevestigend laiden, dan beboort men^ Ihj de toepaeung van de ontwikkelingstheorie op de Geschiedenis der godi- diensten, uit den voorhistoriscben tijd tot den vodrmenscbelijken tijd terugtegaan, om alzoo met de hoop op goed gevolg het moni&me in de ootwikkelingsgeschiedenia van den godsdienst te kuaaea handhaven. Bleek echter, dat het antwoord ontkennend moet luiden, dan aou het monisme bedreigd blijven door het gevaar, waarop wij reeds weieni van namelijk te moeten wijken voor de gevolgtrekking , afteleiden uit de waarschijnlijk- heid, dat het menschelijk gesiaoht aich oorspronkelijk uit minstens twee onderscheidene autodithonische groepen, in twee verschillende ge- deelten der aarde , beeft ontwikkeld. Met dit voor het monisme der ont- wikkelingstheorie niet gering te achten en nog geenszins afgewend gevaar wordt te weinig gerekend door hen, die zich eene duidelijke en ]uia|e vooratelUng van den oorspronkelijken godsdienst der eerste menschen trach- ten te vormen. Hoe behartigenswaardig op eich zelf ook de wenken mogen zijn, die zij geven, telkens dringt aieh weder de gedachte bij ons op, dat dit alleen dan in aanmerking kan komen, wanneer er niet gedacht behoeft te worden aan twee oorspronkelijke godsdiensten. Het geldt dan ook van den HoogL Tiele, die zooveel zoi^ besteedt aan het bijeenveiza- melen van hetgeen ons in staat zou kunnen ateUen, om het beeld van den oorspronkelijken godsdienst te achetaen. Uitvoerig h«adelt hij daarover ook in eene beschouwing van Caspari'6 ^Urgeschichte der Menschheit." Willen wij den oorsprong van den godsdienst en tevens eene juiate ver- klaring van de latere godsdienstvormen vinden, dan moeten wij, volgens hem , trachten , dien ondsten godsdienstvorm door abatractie uit de jongere, uit het bekende en bistorisch gegeveae , te xeeonstrtteeren. Daartoe moet eene scbeiding beproefd worden tusschen .datgene» wat in den godsdienat alleen op het vuur betrekking beeft en uit het gebruifc daarvan moet zj|n O R A T I 0. 135 voortgdcomen , en datgene^ wat tot eene vroegere periode kan beboord hebben. Tegen deze methode zal wel niemand eenige bedenking willen inbren- gen, evenmin als, op zijn atandpunt de zaak beoordeelende, tegen zijne slotsom, dat wij, om tot eene eenigsaina bevredigende oplossing van het vraagstuk omtrent de kennia of bepaling van den oorspronkelijken gods- dienst te geraken, ons onderzoek voornamelijk moeten richten op den beschavingstoestand , voorai omtrent het bedrijf, van het primitieve men« schenras, met het oog waarop dan de godsdiensten der jagers- en visschers- volken, zoover wij die kennen, bestudeerd zuUen moeten worden, ook difi van de veehoeders en akkerbouwers , ook hetgeen de godsdienstge- sehiedenis leert omtrent de aanbidding van vorsten, vaderen, eerste men- schen, ook de vuurdienst. Maar is hierbij nu gerekend op de mogelijkheid , dat er twee verschil- leade menadienrassen en dus twee verschillende godsdiensten blijken ge- i^est te zijnP Niemand zal immers lang op een ontkennend antwoord laten wachten. Wij witten dit echter voor een oogenblik laten rusten. Er zij dan in dea beginne slechts 6exk menschengroep geweest. Maar ook dan is men nog niet gerechtigd tot de ondersteliing , dat er slechts een oorspronkelijke godsdienat geweest is. Want dan heeft men weer te doen met hen, die meenen te kunnen bewijzen, dat het menschdom is begonnen uiteentegaan ea zich ovor de aarde te verspreiden op een tijdstip , waarop de taal zich nog ttiet ver genoq; had ontwikkeid, om reeds godsdienstige gedacbten uittedrukken. Ook Darwin herinnert het ons, als hij schrijft: ir Uit de futtdfuiienteele verschilien tusachen zekere talen hebben sommige taalkun- digen afgeWd/ dat de mensch, toen hij zioh ver begon te verspreiden. 136 J. I. D O E D E 8 nog geeD sprekend dier was." Hij voegt er bij: ^Men mag echter ver- moeden, dat wellicht taleQ gebraikt werden, veel minder volkomen, dan eene van die, welke thans gesproken worden, geholpen door gebaren/' Maar zoolang nu de taal nog zoo onbehouwen en onbehnlpzaam was, en zich nog z66 weinig had ontwikkeld, zal er toch ook wel geen gemeen- schappelijke godsdienst zijn geweest, en ging ieder dus^ indien bij ai eenige godsdienst had, daarbij zijn eigen weg. Ondersteld echter, ook dit laat zich behoorlijk wederleggen. Laat er werkelijk een oorspronkelijke godsdienst geweest zijn , en toegestemd ook , dat godsdienst het eerst onder menschen is onstaan en iets keumerkend menschelijks is. Dan keert de vroeger ingebrachte bedenking terug , dat men niet zonder de grootste willekeur kan volhouden : alleen onder de eerste menschen heeft godsdienst kunnen ontstaan; zeer wel laat zich onder die allerruwste eerste menschen de eerste godsdienst denken, zonder een anderen godsdienst, waaruit hij is voortgekomen ; maar voor de latere tijden moet altijd in een reeds be- staande godsdi^nst de verklaring worden gezocht voor het ontstaan van een meer ontwikkelde. Indien onder zulke Wilden, als de eerste menschen ondersteld worden geweest le zijn , onder zulke in het minst niet tot eenige ontwikkeling gekomen natuurmenschen , die nog door geen maatschappelijk leven tot elkander waren gebracht, die nog niet de minste opvoeding door eenige beschaving hadden genoten, die hoogstwaarschijnlijk nog geen tien konden tellen, misschien slechts tot vier; indien reeds onder dezulken van zelf een godsdienst heeft kunnen ontstaan; dan heeft nog veelmeer, of althans minstens even goed , hetzelfde kunnen plaats vinden onder de eenigs- zins beschaafdere alleroudste Chinezen , alleroudste Aryers en anderen. Yol- gens den Hoogl. Tiele zal waarschijnlijk bij verder voortgezet onderzoek blijken, dat men in het alleroudste tijdperk v66r de uitvinding van het vuur reeds meqschen , ook natuurvoorwerpen en natuurverschijnselen , met name boomen en dieren , zon , maan en slerren vereerde. • Heeft dit alles plaats kunnen hebben, zonder dat een andere godsdienst vdorafging, dan behbeven wij ter verklaring van het ontstaan der latere godsdiensten ook niet naar een vroegere omtezien. Er is echter nog eene andere bedenking in het midden te brengen. Hetgeen wij zoo even bespraken met betrekking tot de uitvinding van het O R A T I 0. 137 vaur geeft ons aanleiding tot de vraag, of men niet somtijds ontwikke- ling met vooraitgang verwart, en d&ar, waar slecbts van vooruitgang op het gebied der gescbiedenis spraak kan zijn, aan ontwikkeling uit ieta voorafgaands gedacbt wil bebben. De Hoogl. Tiele verklaart aan Caspari toetestemmen , dat bet vinden van de kunst om vuur te maken overwegenden invloed moet gehad hebben^ gelijk op de geheele bescha^ ving, zoo ook op den godsdienst, en dien, zoowel wat de leer, als wat de gebruiken betreft, gebeei moet hebben hervormd. /rDergelijke groote veranderingen in bet maatschappelijk ieven/' zoo gaat de genoemde geleerde voort, //waartoe ook het algemeen worden van den akkerbouw, de uitvinding van het scbrift , de vorming van grootere staten en meer andere behooren, kunnen niet zonder terugslag blijven op het religieuze leven/' Later nog eens over de ontdekking van het vuur spre- kende, verklaart hij voor waarschijnlijk te houden, dat die ontdekking bij voortgezet onderzoek blijken zal, eene groote hervorming in de gods* dienstige denkbeelden en gebruiken veroorzaakt en een geheel nieuw be- langrijk element in mjthologie en eerdienst gebracht te hebben, dus ook rijk aan gevolgen voor de godsdienstige ontwikkeling geweest te zijn. Maar geeft dit nu recht en kan dit nu een grond geven, zoo vragen wij, om den godsdienst der eerste menschen, zooals hij geworden is door den invloed der uitvinding van het vuur, voortestellen als zich ontwikkeld te hebben uit den godsdienst , zooals hij was v66r die uit vinding P Datgene wat hier de /s^hervorming" heeft te weeg gebracht ligt op zich zelf geheei buiten het gebied of de sfeer van den godsdienst. Het eigenaardige of kenmerkende van den godsdienst, hervormd door den invloed der uitvin- ding van het vuur, is niet voortgekomen , noch te verklaren, uit het eigen- aardige van den godsdienst, die v66r de uitvinding van het vuur bestond. Hier bebben wij zonder twijfel met vooruitgang te doen, maar niet met ontwikkeling van den eenen godsdienst uit den anderen. Ver- dient de godsdienst , die door de ontdekking van het vuur hervormd is , een meer ontwikkelde godsdienst te beeten , het is dan , omdat hij op een hooger trap van ontwikkeling stond dan de vroegere, omdat hij een hoo- geren graad van ontwikkeling heeft bereikt. Verklaart de Hoogi. Tiele met betrekking tot de uitvinding van het vuur waarschijnlijk te achten, dat zij 18 188 J. L D E D S S bli^en aal rijk geweest te zijn aan gevolgen voor de godsdienatige ont- wikkeling, wij aouden tegen het woord i9fgodadien8tige ontwikkeling" hier geen overwegend bezwaar hebben, indien godsdienstige ontwikkeling van de menschheid bedoeld is, w^l wanneer aan ontwikkeling van den gods- dienat gedacht moet worden. Die godsdienatige ontwikkeling der mensch- heid i% dan echter ook al weder in den zin van //godsdienstigen vooruit- gang" optevatten. Maar zoo hebben wij hier onverwachts weder twee onderscheiden godsdienaten v66r ons. Want de godadienst^ die door de oitvinding van het vuor hervormd is, mag werkelijk een nieuwe godsdienst heeten, indien er een geheel nieuw belangrijk element in mythologie en eerdienst door aangebracht is, waarlijk niet gering te achten in dien eersten tijdi toen nog niets anders dan die allereenvoudigste , allerlaagte, allerruwste godsdienat beatond. Zoo hebben wij dan toch reeds in den voorhistori- schen tijd het bestaan van twee godsdiensten te constateeren , die de toe- passing van de ontwikkelingstheorie trotseeren. Dwingen zij ona, vooruit- gang op het gebied van den godsdienst te erkennen» zij geven ons geen recht, om van eene ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst te spreken. Hetzelfde moeten wij nu zeggen met betvekking tot den hervormenden invloed, dien Zasathustra en ^^kya Moeni op het gebied van den goda- dienat hebben uitgeoefend. Hoe zeer ook beiden van elkander verschillen, beiden sijn toch met iets nieuws opgetreden. Vergelijken wij den Zara- thustrischen godsdienst in zijn oorspronkelijken vorm met hetgeeii er, naar zich laat vermoeden, aan voorafging, wij mogen van vooruitgang spreken. Het woocd ^fvooruitgang" nemen wij wel niet op de lippen , ala wij het oorspronkelijk Boeddhisme vergelijken met den godsdienst, in welks sfeer Sid4hartha zich bewogen had, totdat hij als een Boeddha op- trad; maar zeker noemen wij toch datgene, waarmede hij optrad, ook ieta nieuws op godsdienstig gebied. Noch van hetgeen Zarathustra heeft tot atand gebracht, noch van hetgeen Qakja Moeni in het leven heeft geroe- pen, kan gezegd worden, dat het ontwikkeling uit een vroegeren gods^ dienst is te noemen, alsof in dien vroegeren godsdienst reeds de kiem daarvan lag en het door hen bewerkte er eene spruit van is. Het gebruik O R A T I 0. 189 van een ander woord dan //ontwikkeling" wordt hier doidelijkheidhalve ge« biedend gevorderd. Bovenal ia dit wenschelijk, als over het ontstaan en eerste optreden van het Monotheisme wordt gehandeld. Met oprechte holde aan de geleerdheid en de nauwkeurigheid ^ waarmede men in den laatsten tijd getracht heeft, het ontstaan van het Monotheisme in de menschheid, of meer bepaald onder Israel, geheel natuurlijk uit ontwikkeling te verklaren, moet ik toch als mijn gevoelen uitspreken, dat men met die natuurlijke verklaring ongeveer even ver gevorderd is, als met de verklaring door natuurlijke ontwikkeling van de organiscbe stof uit de anorganische. Wij hebben hier, indien ik mij niet bedrieg, met een Mysterie te doen, met een van de vele mysterien, die al onze natuurlijke verklaringen tot heden bespotten. Verklaar eerst het genie^ of verklaar wat wij zoo bijzonder mysterieus jsrhet Leven" noemen, uit ontwikkeling. Is het gelukt, mis- schien dat het Monotheisme zich dan ook natuurlijk verklaren laat. Het ontstaan van het Monotheisme in deif vroeger door ons aangeduiden mn is het doorbreken van het Ucht , is het ontsloten worden van het oog voor eene onmogeUjk door redeneering te vinden waarheid. Door redeneering gevonden wat zich thans door geenerlei redeneering laat bewijzenP Hier hebben wij aan eene vinding te denken op het gebied van den godsdienst, of aan eene ontdekking, die op de eene of andere wijze historisch of psychologisch moge voorbereid zijn geweest, maar niet voor eene ontwik- keling uit die historische of psychologische voorbereidingen mag gehouden worden. De mensch heeft eens een oog er op gekregen , een oog er voor gekregen , voor die erkenning van dat ^ige Geestelijke Opperwezen , dak niet in of uit, maar Boven de Natuur is. HoeP Ja, zoo ongeveer als op het gebied der kunst het genie ook een oog op iets krijgt, een oog voor iets krijgt. Het was , indien men wil , een religieus*geniale gr^ep van den mensch , en wel zoo , dat hij , om eene uitdrukking uit eene geUjkenis van Jezus te bezigen, i/zelf niet wist hoe;" maar hij had het gevat, als door intuitie of divinatie of revelatie gevat, en het moest zich nu verder zelf aanbevelen. Wil iemand deze voorstelling onwetenschappelijk noemen^ wij antwoorden, dat er toch waarlijk nog wel meer dan het Monotheisme volstrekt niet door de ontwikkelingstheorie , of door welke theorie ock, 18* 140 J. I. D E D E S op voldoende wijze verklaard is. In geen geval behoeven wij, wat het ontstaan van het echte Monotheisme ' betreft» vrede te hebben met een ontwikkelingsproces , waarbij aan het lichtvoUe, ik had wel willen zeggen, het onovertroffen lumineuse van het monotheistisch hoofd- en gronddenkbeeld niet volkomen recht wedervaart. De monotheistische idee overtreft op godsdienstig gebied al hetgeen daar gevoeld, gedacht, geloofd is. Aan deze wereldbistorische idee, verwerke- Ujkt in de monotheistische Godsvereering « geschiedt geen recht, als men het laat te voorschijn komen uit de kruising, hoe dan ook, van inferieure godsdiensten , of als men het zich laat ontwikkelen uit een godsdienst, die zelf het licht van de monotheistische idee niet bezat , of als men den overgang uit den natuurgodsdienst in den monotheistischen godsdienst eenvoudig gelijk stelt met het doen van eene schrede, die ongeveer geheel natuurlijk volgen moest. Doen de belijders van den natuurgodsdienst, tot zijne hoogste ontwikkeling gekomen, /g^ook slechtseene schrede vooruit^'' zegt men, //dan is men wel gedwongen, het natuurstandpunt te verlaten; het bovennatuurlijke vervangt het natuurlijke, de weg tot geestelijker aanbidding en tot monotheisme is gebaand." Oemakkelijk gezegd. Doen zij ook slechts eene schrede vooruit . . . dan heeft zeker een ontzettend groote vooruitgang plaats gehad. Maar vooreerst is het nog geen ontwik- keling van het ^ene uit het andere, en in de tweede plaats, op het doen van die eene schrede blijft het toch aankomen en — moet alleen ontwikke- Ung het doen — dan kan men er lang op wachten. Neen , het Monotheisme is te geni^al, om 6f met horten en stooten , zwoegend en worstelend zich naar boven gewerkt te hebben^ 6f slechts door het doen van 6ene schrede uit den natuurgodsdienst bereikt te kunnen worden. Als e6n godsdienst ontstaan kon , zonder uit een anderen . godsdienst voorttekomen , en dit kan, zeggen de voorstanders van de ontwikkelingstheorie , want de eerste godsdienst moet zoo ontstaan zijn; — dan is juist het Monotheisme de godsdienst, om er van te zeggen: uit een anderen godsdienst voortge- sproten is deze stelUg niet. O R A T I O. 141 En het ChriBtendom? Wij zullea er niets van zeggen^ dan dit: Indien men meent, billijk^ ik zeg niet gruwelijk onrechtvaardig , maar alleen bilUjk te zijn jegens Jezus, wanneer men het door hem tot stand gebrachte eenvoudig als ontwikkeling uit den Joodschen godsdienst of uit het Jahvisme voorstelt , als door ontwikkeling uit den Joodschen godsdienst of uit het Jahvisme voortgekomen , in plaats vau er eene nieuwe schepping in te zien^ de prachtigste schepping^ waarvan de G^schiedenis der godsdiensten weet te spreken^ dan laat zich vreezen^ dat tegenspraak weinig zal baten. Vergelijkt men hetgeen het Christendom van Jezus in de wereld heeft bewerkt met hetgeen de Joodsche godsdienst^ waaruit hij gezegd wordt zich ontwikkeld te hebben^ in de wereld bewerkt heeft, dan kan men toch, zonder eene eenigszins bevreemdende houding aante- nemen, moeilijk ontkennen^ dat er in helfc Christendom iets moet zijn, waarvan in den Joodschen godsdienst de kiem niet was. Zoo verschillen spruit en kiem toch niet, als de hoogste der wereldgodsdiensten en de Joodsche godsdienst, die geen wereldgodsdienst kon worden. Met de for- mule: ^de godsdienst heeft zich uit den Joodschen godsdienst tot den Christelijken godsdienst ontwikkeld/' zou men niet wel kunnen volstaan, daar //de godsdienst" niet als iets zoo afgetrokkens bestaat, dat hij van nit den eenen vorm door ontwikkeliug in een geheel anderen vorm te voorschijn kan komen. De bijvoeging //door Jezus>" of de stelling: //het Christendom is die wereldgodsdienst , die zich door Jezus uit het Jahvisme ontwikkeld heeft/' brengt zeker eenige verandering in de zaak^ vvaar- sohijnlijk zelfs wel zooveel, dat er ten laatste van die //ontwikkeling" niet veei overblijft. Want de verandering^ die Jezus blijken zou er in aange- bracht te hebben, zij zou ten laatste blijken nog vrij wat dieper ingrij- pend en verder zich uitbreidend te zijn, dan die in deu v66rhistorischen tijd door de uitvinding van het vuur is teweeg gebracht. Maar ook daar- mede behoeft het Christendom zich niet tevreden te houden. Het blijft recht hebben, om over miskenning van zijne originaliteit te klngen. Eigen- lijk behoeft het niet eens zijne klacht te laten hooren. Uet zou, met het oog op de proeven, die genomen worden, om zijn ontstaan geheel natuur- lijk te verklaren , eenvoudig kunnen vragen , of dat dan nu eene waarlijk natuurlijke verklaring is te noemen. Niet weinigen zullen in de hoofd- 142 J. I. O R A T I 0. 143 Qnse slotsom is, dat de Gescbiedenis der godsdiensten tegen de toepas- sing van de ontwikkelingstheorie blijft protesteeren. Maar waartoe dit alles, zegt men wellicht, indien dan toch de voor- standers van de toepassing dier tbeorie eene beschrijving van de geschie- denis der godsdiensten gegeven hebben, uit welke duidelijk blijkt, dat de onderscheidene oudere en nieuwere godsdiensten werkelijk door ontwikke- ling uit een anderen godsdienst zijn ontstaan , uitgenomen die eerste of oudste godsdienst, en indien dit gelukt is^ zonder dat zij de historie eenigszins geweld hebben aangedaan en zooals het volgens de door hen gehuldigde theorie werkelijk plaats mbet hebben gehadP Ubi rernm testi- monia adsunt, non opus est verbis. Door het feit, dat zulk eene ont- wikkeUngsgeschiedenis zich laat beschrijven naar den eisch beide van his- torische getrouwheid en ontwikkelingstheoretische consequentie , wordt im- mers aan alle bezwaren en bedenkingen het zwijgen opgelegd ! Toegestemd. Maar, zoo luidt ons antwoord, indien nu de voorstanders van de toepas- sing der ontwikkelingstheorie ons nog altijd naar zulk eene beschrijving laten uitzien? Indien zij integendeel, 6f wanneer zij i^de Geschiedenis van den godsdienst" beschrijven , 6( wanneer zij over eene schets van die /srpntwikkelingsgeschiedenis" spreken, ons juist niet eene historische genea- logie ge^n, wat danP Daar ligt ^de Oeschiedenis van den godsdienst/^ door den Hoogl. Otto Pfleiderer beschreven^ y66r ons. De Inleiding handelt uitvoerig over de wijze^ waarop de onderscheid^e godsdiensten in groepen moelen ingedeeld worden, over het beginsel^ volgens hetwelk de rangschikking of indeeling moet plaats hebben, over de orde^ die hij in zijn werk meent te moeten volgen. En iii welke orde en onder welke rubrieken leidt hij nu de onderscheidene godsdiensten voorbij ons henen? Eerst de heidensche, daarna de monotheistische godsdiensten. De heidensche zijn in drie afdeelingen gespKtst. Eerst maken wij kennis met de godsdiensten der onmiddellijke natuurlijkheid (Natuurgodsdienst). Hier worden twee groe- pen aangekondigd , en wel de natuurgodsdienst onder den overwegenden tjpus der afhankelijkheid , Semieten en Egyptenaren, en de natuurgods- 144 J. I. DOEDES dienst onder den overwegenden typus der vrijheid» de OQd-Indische en de Oermaansche godsdienst. Dan volgt een /sf Aanhangsel /' waarin^ derhalve nadat de Semieten , Egyptenaars , oud-Indische en GermaaQSche godsdiensten ons voorgesteld zijn , over het Felisisme en Schamanisme wordt gehandeld. #Zij komen/' zegt de schrijver, //slechts bij wilde volken voor." Daarop maken wij kennis met de tweede afdeeling, de godsdiensteQ der gekulti-* veerde natuurlijkheid (Kultuurgodsdienst). Hier vinden wij weder twee groepen , de eerste aangekondigd als kultuurgodsdienst onder den overwe- genden typus der vrijheid; en bet zijn de Grieken en Roraeinen^ die wij leeren kennen; de andere aangekondigd als kultuurgodsdienst onder den overwegenden typus der afhankelijkheid — en wij worden verrast door het verschijnen van de Chinezen. Eindelijk maken wij kennis met de derde afdeeling, de godsdiensten van het Bovennatuurlijke. Weder zijn hier twee onderafdeelingen , eerst die , welke aangekondigd wordt als ver- heffing boven de afhankelijkheid van de natuur door negatief-zedelijke zelfverlossing ; het zijn het Brahmanisme en het Boeddhisme, die hier in aanmerking komen , daarna die , welke aangekondigd wordt als verheffing boven de natuurlijke vrijheid door positief-zedelijk streven (Zweckbeziehaog) naar het goddelijk goede, waarmede dan Zarathustra^s godsdienst bedoeld wordt. Op de heidensche volgen de monotheistische godsdiensten en wel volgens eene orde, die in eene //geschiedenis'" iets verrassends heeft, daar eerst het Jodendom, vervolgens de Islam^ en eindelijk het zes eeuwen vroeger ontstane Christendom wordt behandeld. Van het Jodendom zegt de schrijver in de Inleiding^ dat zijne plaatsing steeds een kruis voor de Religionsphilosophen geweest is, dat het echter bij hem geheel ongezocht zijne bepaalde plaats tusschen Heidendom en Christendom vindt, krachteQS zijn begrip tegen beide en in zich zelf op het allerscherpst gedefinieerd. Bij het bespreken van de door hem gevolgde classificatie in die iQleidiQg verklaart hij voorts te hopcQ, dat zij zich vao zelve door de vereeoigiQg van historische^ getrouwheid met scherpheid van begripsbepaling zal aanbe- velen. De gemakkelijkheid , zoo eindigt de Inleiding, waarmede de his- torische stof zich in het naar begrippen geregelde schema heeft gevoegd^ is een bewijs voor de jaistheid van het verdeelingsbeginsel , alzoo tea laatste nog een bewijs voor de juistheid der bepaling van het begrip vaa O R A T I O. 145 godadienst, waaraan het verdeelingsbeginsel ontleend is. Wat die gemak- kelijkheid betreft, waarmede de historische stof zich in dat naar begrippen geregelde schema heeft gevoegd, de Japanners, de Keiten, de Slaven, ajn niet medegerekend , evenmin als de Finnen^ evenmin als de Tao-kia in China^ of wat in Amerika onder Mexicanen en Peraanen, onder de noordelijke Indianen en voorts onder de tegenwoordige Polyneziers, Mela- neziers, Australiers en Mikroneziers opmerkenswaardigs voorkomt. Wat de historisohe getronwheid betreft , wij dachten , dat in eene geschiedenis van den godsdienst de chronoiogische volgorde in verband met genea- logische verwantschap zooveei mogeUjk behoorde gehuldigd te worden, dat derhalve de Chinezen niet na de Orieken en Romeinen^ de Grrieken en Romeinen niet na de Germanen, het Brahmanisme niet door al deze godsdieusten van den oud-vedischen godsdienst gescheiden, op grooten afstand van dien oud-vedischen godsdienst geplaatst mocht worden, om nu niet van dat «^aanhangsel" te spreken, waarin h^t Fetisisme en Scha- / manisme behandeld wordt, kennelijk als godsdienstvormen > waarmede men in het schema geen weg wist. Moet dat ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst worden genoemd en is het daarom , dat men de outwik- kelingshypothese huldigt? Misschien vinden wij elders wat wij zoeken. Maar waarheen wij de oogen wenden, overal zoeken wij te vergeefs^ tot zelfs bij den Hoogl. Tiele^ dien wij aldus hooren sprekeu: As ons doel een ontwikkelingsge- schiedenis van den godsdienst te geven, dan moeten wij beginnen met het opsporen van den oudsten, tevens laagsten godsdienstvorm , zooals die in de godsdiensten der Natuurvolken nog gebrekkig voortleeft, om van daar, zonder op de tijdsorde te letten of de verwantschap der volken in aanmerking te nemen, steeds hooger optekiimmen.'' Maar wij vergissen ons immers? Dat kan toch niet in ernst gezegd zijn? Eene ontwikkelingsgescbiedenis van den godsdienst, zon- der op de tijdsorde te letten? Maar dat is immers onmogelijk. Oe- schiedenis zonder chronologie, ontwikkeling zonder dat de tijdsorde er bij in aanmerking komt, het gaat immers niet. Met het oog op zulk eene ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst zegt de Hoogl. Tiele dan verder: «fDaar moet alles naar de meerdere of mindere ontwikkeling 19 146 J. L D O E D E S worden geraDgecbikt." Maar is het hier dan te doen om eene rang- achikking naar ontwikkelingatrappen of ontwikkelingagraden ? Er was van ontwikkelingsgeschiedenis gesproken en dan mogen wij geen andere^ dan de door de tijdsorde voorgeachreven , plaataing toebten. Indien de Geachiedenis der godsdiensten werkelijk de ontwikkelingsge* schiedenis van den godsdienst is, dan hebben wij immers slechts de tijdsorde te volgen en behoeven wij aelfs de verwantschap der volken, onder welke de eene godsdienst sich uit den andere ontwikkeld heeft, niet buiten rekening te laten, vooral daar het vermoeden voor de hand ligt, dat die verwantechap toch ook eene niet te versmaden bijdrage ter verklaring van die ootwikkeling leveren aal. Het ia immera juist de ver* wantschap der Grieken, Romeinen, Kelten, Oermanen, Skandinavim en Slaven in Europa met de Indo- en Parso-Aryers in Asie en hun af- komst van gemeenschappeiijke stamvaders, die soovee] in de oudste ge- schiedenis van de godsdiensten dier volken verklaart. Wat voorts de tijds- orde betreft^ indien er moet begonnen worden met het opsporen van den oudsten^ tevens laagsten godsdienBtvcmn , waarom dan ook niet begonnea met de beschrijving van dien oudsten, om soo vervolgens ohronoio* gisch voorttegaan ? Werd ons hierop geantwoord, dat er met dien oudsten godsdienst een aanvang wordt gemaakt^ niet omdat hij de oudste, maar omdat hij de laagste godsdienstvorm is; wij sooden seggen, dat het tooh van het grootste belaag blijft, te kunnen aantoonen, dat die laagste godsdienstvorm tevens voor den oudste is te houden, daar anders, indien de laagate godadienstvorm niet tevens de oudste is, aan de geheele ontwikkeliogagesdiiedenis haar onmiabaar uitgangspunt ontbreekt en sij in duigen valt. Eene on twikkelingsgeschiedenis sonder chronologie, daardoor wordt het vermoeden gewekt, dat de beschrijviag van den hier bedoelden ontwikkelingagang eigenlijk niet valt onder de termen der gewone historiografie , en de volgorde der iagere en hoogere godadienaten dus ook niet met hunne genealogie parallel loopt Het vermoeden gewekt? Wij behoeven er geen oogenblik aan te twij- feleo , ala wij alecbts bporen wat de Hoogl. Tiele self segt van de orde^ waarin de godadienaten in zulk eene ontwikkelingagescbiedenis behooren behandekl te worden. //Daar moet/' segt hij, #aUes naar de Bdeerdere of O R A T I 0. U1 mindere ontwikkeling worden gmDgschikt/' Daar gaan, volgens hem» de GfermaanBche of Skandinavische godadienst, zooala die in het begin onser jaarteUing nog bioeide, vooraf aan den godsdienst van Zarathuatrat de vedische vooraf aan den veel ouderen egyptisohen, de hedendaagsche godsvereeringen van Afrika en Poiynezie vooraf aan die der onde Mexicanen en Peraanen, de arabi^he, die tot Mohammed heerschte, vooraf aan die van het Israei der profeten. Wij nen het, de godsdiensten worden op eene lijst geplaatst naar het eeomaal vastgestelde begrip van meerdere of mindere, hoogere of higere ontwikkeling, sonder dat de sniver historische weg wordt gevdgd. De Hoogl. Tiele erkent het lelf. rHierj'' zegt hij vervolgens « en hij bedoelt : bij de beoefening van de gesohiedenie der oude godsdiensten , in onderscheiding van de atraks besproken ontwikkelingsge- achiedenis van den godsdienst, //hier volgen wij den zuiver historischen weg/' Daarop deelt hij mede, in welke orde bij hem dan de oode gods- diensten znllen volgen^ als hij zooveel mogelijk de tijdsorde en de ver« wantschap der volken in rekening brengt. Bfaar wordt de ontwikke* hngsgeschiedenis van den godsdienst besprokeni dan beschonwt hij de godsdiensten y zonder te letten op de tijdsorde* Wat zonden de geologen er wel van zeggen? In de geologie komt het, zooals ieder weet^ vooral op de chrono- logie aan. Met de tijdsorde staat en valt daar bijna alles. Is de chrono* logische volgorde der aardiagen niet bekend, dan wordt er zoolang naar geaocht, tot dat men haar vindt^ en vindt men haar niet, dan kan er ook niets worden vastgesteld aangaande de geschiedenis der aardkorst, voor zoover die aardlagen daarbij in rekening moeten komen. Een uitne* mend bruikbaar hulpmiddel zijn daarbij de fossielen. Maar alle fossielen te zamen zouden voor den geokx)g weinig waarde hebben, indien van hen niet kon worden uitgemaakt, hoe zij chronologisch moeten geplaatst wor* den. Het komt in de paleontologie al weder op de chronoiogie aan. Geen zekerheid op dit geheele gebied, zoolang men aangaande de chronolo- gische volgorde in het onzekere verkeert. De aardlagen, de terreinen, moeten voor cijfers van jaartallen kunnen gelden; aan de fossielen moet in de chronologisohe rangschikking hunne plaats kunnen aangewezen wor- den; anders is met hen niets uitterichten , noch voor eene geschiedenis 19» 148 J. LDOBDBS van de aardkorst, noch voor eene ontwikkelingsgeschiedenis der fogsiele Flora en Fauna. Geologie of paleontologie oonder chronoiogie is gelijk aan genealogie zonder tijdsorde , gelijk aan geschiedenis , zonder dat er op de volgorde in den tijd is gelet. Het chronologisch schema ia het skelet der geschiedenis « en eene geschiedenis , waaruit men het chronologisch element heeft weggenomen, is gelijk aan een menschelijk lichaam^ waaruit men het skeiet heeft verwijderd. Dit geldt in de hoogste mate van eene ontwikkelingsgeschiedenis. 