title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Ad majorem vero elevationem anni divisionem Materia digna notce oportet, h. e. bina anni prima tempora, quae observanda funt in Oryza punctatione. Itaque primo seculo anni tempus, seu quinque servies mentes, qui a Java parte Orientali usque ad Bouronem numerantur, a hispano usque ad finem Septembris, quum Eurus flat, fit caelum fit serepimini ac seculo. October, et Aprilis funt mensibus dubii. Reliqui quinque mensis pluviails, seu byetnase funt, quum Zephyrus flar. Contra a Bourone versus Orientem Ambon, et Bandung Eurus pluvalis facit anni tempus, ne Zephyrus ficcos exhibet mensibus. In Java, et Celebes Aquae Oryza plantatio sequitur peragitur modo. In Cantii Oryza campi funt loci plani, et humiles, qui pluviails mensibus ab aqua submerguntur, in seculo vero, qua quum Eurus flat, seculum funt, terraque hac Swa vocatur, & Oryza in hac cereos Bras Swa. Tumque hi campi inquinantur in aliquos locis arantur; aratro autem vomer non ex ferro sed ex duro quodam ligno conici lus est, qui autem aratro verti nequeunt, novellandi funt, qui de illo a multis hominibus calceando planum redduntur, de ingentibus radicibus Zizania cum radicibus extripantur, configuntur, & abjiciuntur. Camporum inundatio vel ab imbribus fit spondes, vel per hominum labores, quum prope proximos fluvios aggerem exstruim, & transfundentem aquam per fossas laterales ad campos deducant, in quorum areis undique per leves aggeres construatis impedimentum ulterius profluere, quaebus tam die ut et aliter et alte inunguatur, quam in id domino videtur et placet, qui luto tempore eam iterum emittere norit. I primi? pluviosus menibus Oryza gluma (una contenta, sicut Punicus feritur in elevatis quibusdam locis, quae pura purpurati funt in hunc finem, Paddy vero per ornos tres vel dies ante in aqua maceranda est, donec germen emittat, tumque in preparato proyectur siccus, ac suo commutatur genio. Quum XXX. HOOFDSTUK. De Ryjl - Piant. Hoewel de Ryjl in de Europese Boeken gnoegzame bejebreven is, zaomatenwy natans van dat voormalde graan, 't milky ditor gebottel Oojum en temetn voedzame is, olbet ticg wat meidens, dat in deze vele boeken min bekrand is, inzonderheid aangaand bet zaayen, en planten van den Ryjl, 't welk een vreemd is, vermits de ze piante baar toefdon berst in 't over vlak van de Rivier, tuftige plaatsen, 'um/doer ander bederven. De gedaan van de Ryjl-piant, vallen gewijgd en gemengd, bekend, namentlijk ongebruikt Gerstelen gelijk, ruet dunner, lieft geel-grotne bladeren, die tegelijk met elkaar groeien, ramsten in nut ten geboeide de aarde: dies vermengende tot de plantengroei, verdelen wij tweedelig den Ryjl in twee hoofdsoorten, de eerste gemengd, de tweede Interge, zoor nu in het volgende Hoofdstuk. De gemengde Ryjl wordt op twee verschillende manier gezaaid, of op drie slooten plakken. De martjer in waterde velden, te planten, is de gemeenlijke, en gebruikelijke in de meeste landen van Indische tot Java, Italië, en Celebes inclusief toe. Het gebied niet van belang, maar velden door overvloed van regen onderlopen, met snel te dekt velden, en terwijl onder droogte periode open, zijn planten iets plant, gelijk de velden in Egypten door den Nile breed velden, maar deze velden moeten continu onder water staan, zo lang den Rijst gra of zet, die met snel afvallen kan. Tot nader vastlopen, men de Mooilanden, tot tien, dat is, dat in hoofdgetijden des jaar, stuiver naar planten den Rijst regulerend in moet. Daar is dan de droogseizoen, of de zomer-maanden, die van Java Mei tot September rekend, en in de Oostkust en droogte maakt. October, in April twaalf maanden. De regerende vijf maanden zomer, of de winter-maanden, verander dan de Wetering, vond waai. Ter contraire was Botro in Oost-Indië aan over Amboina, en Banda maakt dat de Oost-Indische regen-maanden, en de tweede de droogte maanden. Op Java, en Celebes dan gebeurt dat bij planten dat de Rijst al zijn. Alle Rijst-velden zijn vlakke, en lage platsen, die in de regenmaanden onder water loegen, maar in de droogte, uit dat land droog te worden. Sawa genaamd, en dat de Rijst daar in voorkomende Bras Sawa. Al stond dan wordt bet opzomen platsen geplot, rynde de ploeg in staat van yzer, aan ten de voor bouten gemaakt wat meer men nut phtgen ksa, moet een 't embakken, daar niet wordt bruf door velt men fcben tffcn ge-trappt, ten met groote barkten bet smakruid, en werden t'z am ten getrokken, en weg gedragen. Het overvloed van de velden gaat eerst of aan zelf hier regen, of door meer regen vallen, als zij de naastelijke Rivieren bedammen, en de overvloedende kalender door gemaakte grachten op strekende velden leiden, daar dan aan de kanten door eenige boog, of dijkengraaf verdient, ten daar op z aan lane, en boog moet kunnen, maar dan moet een gemarkeerd die beter 't zynste tijd wordt na toe afspoelen kan. In de winter maanden zaaid men den Rijst in de bodem, of Padi op enkele verbroken planten, zijnde al voorzorg daar tot beste, maar de Padi moet men twee à drie dagen te veren in waterweek, tot dat bij uit veld, als dan ziet men bem maar op 't verwilde land, en laat hem zo opgroeien. Incedendo, fit plantulas impressendo usque ad arvi finem. Fique tot homines juxta lege invicem lient, ut arvi latitudinem obeupent, tura hoc totum unica vice repletur. Est autem miser hic et sadisticus labor is, qui non adfuit fune, incurvo corpore per totum diem incedere camo, fit in pluvias, (sicendum vero est, naturam hoc homines in cum finem ita formasse, ac diriustus se, brevis enim ipsorum (latura non ranceo est ipsi impedimento in corporis inclinatione, pluvias autem aujeunt fune, vel armati per longas tumeas exagramulis faecis formatas. Inundantem fluviorum aquam sequeat modo nunc ducere, ita ut in quamcam altitudinem addolere possint, quantam desiderant, cujus superfluum per solas. Sit piseinas cayttunr. Lix autem, in quibus tali stagnac aqua, copiosa piceas producunt, sit generant, ex quibus meliores vivunt tempore messis, quas sit quinto, vel sexto plantationis mensse. In Maccafsarum regione celeberrimi Oryzae cajpi sunt prope pagum ilfarum diffilum, ubi ingens est fluvius, sit copiosus plana, sit depensa arva, quarum tamen inundatio per pluvias curatur, quum ipso in flumine non multum proficit. Stagnantes aqua tam facile piceas generant, ut si modo per haves continuos dies pluviae cadant, his in diffusa aqua inveniantur, ita ut quis crederet, piceas per pluvias ex cocio decidisse, & licet talis lupina excipiant aqua, his tamen per cocnum prorumpunt, ex quo vivi extrahi possunt, sed tum non amplius tam bone funt notae. Quidam etiam asserunt, selev video, hos piceos node per terram profusiles ad proxima flumina, quum aqua nempe incipiat defcendere in primo ipsorum loco. Res sanc miraculum, et multis incredibilis, inter facta nempe non tantum cymbas conspici, sed etiam piceos capi posse, binasque tales contrarias creaturas ex uno codo raque soli ortum, & alimentum trahere. Hic pifces palmam circiter longi funt, iramo breviores, rotundi, crassi, fit pingues, parvis squamulis obduci, funtque febius Porcellorum, qui Portuglices Pexe Porco, Malaices sic Maccallarices Bala Bolam vocantur, quam diu sit otio, majores enim Oviens dicuntur. Per fluminum inundationem binas alias pifces species in hac transvehuntur arva, hi autem non Sta sunt vulgares, uti Cobius, Malaices Cabus, sic Multia fluviatilis, qui non ultra Spithamen longi funt, vocanturque Ican Sambilan, si vero One majores, sic brachium eradi. Horaeam vocantur, a sinistram Bugarskij, qui in Oryza campis adeo pingues sunt, ut tanta praebent, sic flava ova, quanta dispica frumenti Turcici. Oryza descriptio sequenti peragitur modo, quum haec maritima, cultris absinditur, inque parvos configuratur fasciculus, qui domum portantur, eque gluma adhuc involuta Oryza. Hi porro fasciculi ab hominibus calcantur, ut haec a culmis luparetur, nomenque Paddy gerit. In Java aliisque in locis, in quibus Uri aluntur, ab his calcantur. Paddy porro magnis ligneis tignis inponitur, et contunditur, donec gluma desquametur, tumque vocatur Bros. In Java, Bima, et Klaccaflara Oryza unico plerumque modo plantatur, pluviales nempe mensibus, in humidis campis, quo stipite sic, ut magna ipsius sit apud illos penuria, quum pluvialis, non satis copiosa cadant, vel quum tumida et diffusa aqua nimis cito decrescat vel auftugat, cuivis enim non satis favet occasio, aggeribus campos suos munire, sic circumdare, reges tamen Macassar adeo inclementes funi subditos suos, ut hos plestitat, quum ipsi arva sine sicca, licet ipsi auxilia submergere nequeant, ut aquam ducere vel detinere possumt. In de eerste, de Gerustregas verhit by is, midden in de regenmijn, van waar de lotbreedde uit een baatst, of berlus voet order voader fiaan, en alles tot zmo, en modder geworden is, zodat men de gezaaiden aftrekt, uit, en men de opgevaalde bladeren af, zodat verre is als men gif 'dat by eenvoudig even aarde kom te fiaan, Lier van onder men een heel tol in de dankbaarheid, en met de regi eer trekt men een puntje aan, enzovoorts bet zelf in den stik, dat bet eeuwig en boven het materie is, en een voortreffelijke achterhoofdseurt tegengesteld, maar met een halve voet aan 't laken, bet vastzitting plant je fijndende, enzovoorts als achter gaand, en de plantjes in lijnende, roeit men het eind toeval de akker laat staan, en is er zwart vlees men/zelfbenzijn samenzuren, kauw, dat ze de breedte van den akker bepaalt, zo raakt den ulvenhuid met een reis te gaan. Een bladje, en verdoende arbeid ver daan aldus gebroken in regen, en slikken den gebleken dag te gaan, zodat men moet uitdenken, dat den al vroegen arbeider toe geven beeft, revendelbaar is de korte duur groter ongemak in 't buikje, en tegenzien de regen zijn gezondheid snel aan, ongekookt van kracht. De overloopende water van de Rivieren tekent zich aan, dat ze 't zo baar kunnen brengen, als ze kunnen het overvliegende informatie, en verstorend afleidende. Deze tijden, vers, en kuilt, daar beter versterkt blijft vlam, genereren slagkracht verzekerd veel voorzien, koos van de Lagers Urane, ten tijde tot de Oogst, welke geprikt in de vijfde, of zesde maand na de planting. Op het land Vorm Macca Jihad zijn de vermaarde Rijstvelden bij de Negery Marus, ahoor een grote Rivier, en vette Uzge Unden zij, maar beter ontdooven van den akker moet die over den regen komen, omdat de Rivier baar niet veel en behoedt. Deze landen vroegen genereren zon ligt vijf, dat als 't regen drie dagen regen, vijf men dezelfde in de plas onderhouden zou, maar liefst vijf regen vervolgens gebeid blijven. Als verdroogd beter verwerken, zo kruisen de vijf in de moeder weer daar men ze nog even kauwens uitbalen, maar zodat ze zijn als dan zo goed niet meer te zien. Sommigen verhalen gezien te zijn, dat deze vijf bij naast over het land Luppden raak de naad Rivieren, als baar het zomer begeven op de eerste plaat. Een verrukkelijke, en bij uitgeleende ongekonden zaad, dat men uitbreekt beter gezaaid niet alleen met zaadjes hebben, maar ook vijfjes wasem, en die bleek tegengevallen schepen op eeuwigheid op hetzelfde land baar wanneer kom kunnen. Deze vijfjes zijn aanvankelijk een band hing, eind korter rand, die, in, groot, met kleine schubben bekleed, en 't zijn een zaad van Pojjes, in het Italië Porcelli, in het Spaanse Ponegeet Pexe Porco, in het Maleisische Macca Jajaars Bala, Halam, zo lang ze konden zien staan de grote bijl van de Conijn. Mijn betrokken loop door de Rivieren in sommige nog textielsoorten, vlees in de Rivieren, dog die zijn er niet gemeten, maar op de Gobius, in het Maleys Caetus, en de Mustela fluviatilis, die niet boven een span lankzijn, in vlees Ican Sacchilan, maar groter, en een arm dik geworden, bijen zy Baraccan, bij dearme Bagarvilet, die in de Rivieren zoo goed te ordenen, dat men 2000 grote, en geteld in totaal daar in met vlees afgeleverd als harten van Turken Tarvse. In Agar ge befit alldus, in de type Rijst, tijserd met mensen afgezonden, en in kleine bosjes gebonden, die men dan in buizen draagde. Deze bosjes werden door menschen getrokken, om het graan van zijn aarren af te zenden, het is in elk geval nog met zijn biljart tafel ingevangen is, in die tijd draagde de naam van Padiy. Op Java, en andere plaatsen, daar Butsels zijn, werd het van de zere uitgetrapt. De Padiy voorts in grote hooiblokken met tussen flambert geflamt, tot de Moler afgegaan is, in als dan bij Broos. Op Java, Bima, en Makassar werd dit in de Rijst met jij op onderste lagen manier geplant, te gebruiken in de regen-maanden, en het gaat natuurlijk verder, vloeibaar door het gebrek, dat zij in grote gebrek komen, als er geen genoeg regen valt, of als er buteel opgezogen vijver te vroeg ontloopt, hobbende een ieder niet die grottenbeid, met dyken om zijn velden te omgeven, echter zijn de Koningen van Makassar zwaar onbarmhartig over, dat zij deze velden flappen, als Sarie velden droog oppen, zonder dat zij bundel middelen tegen tragen, het water te leiden, en op te buigen. "Symeonies" habe mot feliciores funt, quum non tam prates levis observare teneantur, flumina enim sua per levem aggerem possunt obliquere, et per canales, seu solis extructas aquam in sua deducere arva, quam tam alte, et tam diu in his detinent, quam diu ipsi lubet, nullas curantes pluvias. Oryza autem in his aquolis campis, seu in Sasia plantata varias lactic species, potissimum autem dividitur in praeocem, & serotinam. Quae praeoculus, imruicebst quarto mensse, vocaturque Paddy Djuiji, magna, et pingue puhet granum, sed non durabilia, et proinde ut in quotidianum adhibetur cibum. Secunda vocatur Paddy laun, culmumque gerit homine altiorem, novemque decemque per mensis duarat, antequam maturefet, mistuc sed durius habet granum, quod per annum conservari potest. In usque speciebus Oryza repentur brevibus et longis aridis donaci, quae fie vocatur ex culmi aridis, et fumarum, brevisque species in praeocia, longaque in serotina detegitur mellis. Tertia Oryza: spectes in Baleya vocatur Stila Bulo, quum eius aristae, et gluma suivi. Quarta & quinta species est, cujus aristae, & gluma nigricans, granumque habet durum, & gracile, quorum sapor pessimus est. Binx infra species funt, raro obvia, ut quinta Bros Pudac dista, cujus granum est oblongum, quod longas gerit aristae, coetaneoque gratum spirat odorem. Haec in usque Oryza PMdni, Sram, Minoricia reperitur in Java, Baleya, Fluoronte, & Ambon. Sexta species est Bros Djintam, Portugallice Aras Pashtu, Cajuu granum minimum est, et oblongum, paulo majus semine Cumini, coetaneoque gratum spirat odorem, etque pingue, et vifceosum, hanc vero Oryzam deducunt ex Gorontala, & Mindanaua, sed non magna copia. Alter modus Oryzam plantandi, in Baleya Pade Bagia vocatur, a campis, in quibus crescit, qui in altis, de montibus fiti funt locis. Hic modus ab Baleya: Orientali plaga incipit, et sie per cuncta Gashalce Orientales insulas pergit, in uno tamen loco litus est quam in altero. In Baleya sequenti peragitur modo, totum depuratur arvum, atque foramen in terra formatur et acuminatum bacellum, in quo bina semina - vel Pan d' Oryza granula deponuntur, per serni pedis spatium retrocedendo in simile foramine totidem semina, conmittuntur: granula, et sie porro, donec arvi longitudo fit finita. In Java et in insulis minoribus, peragitur labore, ubi nec ingentia planaque funt arva, nec modus arandi, breve nempe tempore anterior pluviosus mensibus sub finem, nempe in Aprilis, vel in initio Maii, incolae magnam arvi partem cremant, quum mortuum ipsius deflagrantur herba, frutices, ut per unius binonimi mensium spatium cinis Ipforum irriguetur, dein depuratur iste locus a custodibus, aesti sive purgatus edendum, tumque foramina formant per acutos bacellos, in quibus coniciunt quatuor, quinque, immo aliquando plura Oryza granula, quam simul excercere permittunt, necque opus peragunt, donec totum arvum sit granis hanc innuegnatam, quotiens litus mensi Junii, hancque arva non tantum in declivibus locis, sed etiam in planis montibus, ad Ipforum pedes. Hanc fit per cultrum, vel simili instrumenta, quais instituitur in populis, qui Oryzam magna plannt copiam, sed maturos decerpunt culmos, immaturos omittentes ad proximam occasionem, quique magna copia hanc collegerunt, granula calcando exuerunt, qui vero paucam tantum habent, manibus spicas conterunt. Stiput- In Arakan, de Irendeel, den Rijl, geheel in de Maesaffig-plaats, geplant, die onder 'mater loopt, en men mot weet, met de tenten, ragten, staat dat de boogjle afmeting gepantserd is, en major een voet mater op 't veld lant, te zetten met middelen in de regio-movief, brits iedere lokaal is de Zittende Movief, tijdens de regen, dat bij een sterkere regen de planten Pady onder mater rookt. Zoo dat men de dikte van de Rijvelden in de Zet vantrandtri ziet, betekent het niet scheen, maar 't mater niet te zingen dwergen. De Baliers zijn hier minder gelukkig, omdat zij aan de regen niet gebonden zijn, maar zij na een tijd met een lozijn dam te duwen, eisen met gemalen rietten de velden te leiden, en bel aan het later dier op een boog, en zo lang te duwen als het nodig is, zonder op de regen te wachten. De Rijl, nu op de Watervelden, waar Sawas van ver weg gevecht had, door met het verdedigen in Rijl van vroeg, eindigen Oogjl. Die taak den vraag Oogjl, uit de derde maand, biedt Pady Dji, geef grootste kans, maar is niet door de dieren voor de brand tot dagelijkse koos gebruikt. De wereld van liet Pady taun, gevonden een balm boger dan een mint/ch, en met negen en tien monden, klaart tot aan zijn rijkdom, gevonden een kleender, doch barder korl, en bedompt om beter voor over te beschrijven. Onder beide soorten, vind men kort, en huidbarbe Rijl, achter genaamd na de baarden van de onder, doch als kortbakrijge vind men meer aan de vroegen Oogst, en de andere aan de pasgetrokken. Het derde zaad, vloeit op de Blik op de Zaligheid Balikpapan, om dat de bodem, riet, water bruistend bevallen te zijn, en die boven men voor de beleefde van Imam. Een vierde, zand van de twaalfde is, zijt baarden, en water bruistend bevallen, doch mager van korl, en zand van de frisse lucht. Daar zijn nog verschillende soorten, dit samengevat, en weinig gewonden zijn den, als de vijfde Bras Pudac, zijnd haveloos van korl, en met lange baarden, gekookt zyn-de, beefelt een goeden reuk na de heelen van't Indonesia. Pudac genaamd, trekkend. De ze vindt men inklusive meenigtes op Java, Bali, Bouro, en Ambelao. Het zesde soort, is Bras Djatam, in het Portugees Afos Patsjari, zijnde de allerkleinst en langvoerpi, tot grooter aan Comijn, gekookt zijnde met ivelriekende, vla, en smaakig, de ze brengt men ook cors Garontale, en Mindanau, doch in kwestie meenigtes. De tete van mijn reis om rijkelijk te plunderen, die bij de planten, die bij de baai van Pade bijgeloop, mier na de vetten, daarbij vandaan, die op jagen, en bij plaatsen uitgenomen. Deze manier is eindelijk van bal naar oostzuid aan, en is met zegen aan alle deze eilanden, doch terne volgens plaatsen ander. Op Bali gefaamd betreffende aids, men maakte een gat in de aarde met een toegefipte flesje, daar in men dan twee, drie kornt padden, en een balvet voor achtergelaten gaande in een ander gat evenzo veel kornt, tot dat meer de lengte van een zwaar vlees. Op Java, en elders, daar men het gerief van rivieren met een best, ontdood men driezijdige mijnen. In Amboina, in de omleggende Eilanden, gesproken met minder votten, daar men van geen grote vlakvel denkt, negen dagen vooruit, namelijk kort nadat de regenmoesson in het eind van april, of begin van mei, de Aarier een groot landschap kan zien, alle opgaand ruigte af, en laten op de aarde een zevenmaalgroot dal regeren, daar na afgestorven zij de plaats vinden aan alle minst bruikbare ruigte, of bij grote storm, en als dan maken zij gaten met fijnste stokjes, mijn vier en vijf, ja soms meer. In deze gaten, daar in, en laten ze gelijk opmaken, met dit gatenmaker, en horizontaal in te myten imitatie vormend, tot dat de hele akker vol is, het veld gezeild in juni, en in juli aan deze velden niet alleen op lange platsen, waarom in op de toppen van bergen, en in het bangzijn der zelve. Dit eiland gezeild niet met leven, of dergelyks, gelijk de volkeren zongen, die de rijstengracht meenden te zien, maar zij plukten de rijpe vruchten af, laten de ene rijpe slaan tot nader gelegen tijd, die veel beter trapte de koolvruchten met voeten, die vleugel hadden, verwierp de aarieren zich met de handen. In Arucana, aliisque locis recens Padi fervide iactu, funditur aquae, quod ad Solem iterum exsiccatur, unde durum, granulorum, & durabile est, sed cum, fit vilis sapori, atque hinc plerumque plebeio inservi cibo, qualis quoque est Oryza maritima Coromandelis, quae tam in proprietate quam elegantia multo inferior est Javanica. Haec Oryza; infusio quondam ab Romanis credita fuit ab Alieno, sic Syri populis fieri percepta invidia alienarum nationum, ne Oryza ab aliis populis portet concinnem, diximus autem, et nocum est, imo fieri, ut Oryza durabilia efflect. Nomen. Latine, sic Grece Oryza. Belgice Ryj, Italice Risa, quae nomina ab Arabico Roz derivata, sic cum proprietate Arruz, uri et Ponugallis dicitur. In India tribus insignitur nominibus juxta quaque peculiares preparations, quae primo unquam exemplum Malaise proponemus, et de in civibus denominationi externas addemus linguas. Oryza itaque, quam divi gluma fit inclusa, ad sic tectora ejus planta Malaise Padi dicitur, tanquam Ey pronunciamus; qualis venalis prostat, Bros vocatur. Coda vero, sic ad cibum preparata Naffi; Reliquae linguis in obeundum. Padi est Malaise, Javanice, et Bengalice. Malabarice Arii. Bengalice Maccafulice Pare, Bimeloc Teranace Ambonice Baodice Sinice Tsjctk, Urat Malabatici Nili dicir, uti sic in Zeylona, sic Coromandel: Belgalice Bad. Javanice Bros. Belgice bobus. Maccafulice Bras. Teranace Bira. Ambonice Hola. Bandice Sinice Bi. Naffi vocatur. Malabarice Bengalice Bois. Javanice, est Belgice Naffi. Maccafulice Coda. Teranace Busrera. Ambonice Ada. Bandice Sinice Run. Lacus. Quum cibus sic adeo vulgari, bene et eun-pidis fere Indus Orientalis provinciis ferment, praecipua autem Belgica, loca, quas Societas Indica tenet, funt Bengala, et aliquando Aarucana, ora Carinade; sic Stant a, praecipue vero Orientalis Java pars, atque hodie etiam sed minori copia deretor ex Bima, & Maccherara, quae tamen non adeo durabilia est quam Javanica. Omnium vero optima censetur Japanica, quae albilima est, magna, sic rotunda, pigmentisque, sic coquatur. Secundum tenetur locum Javanica, inter villiorum numeratur Madura, quae granum tenue & vagum, hac enim natio minimum incepit laborantes in Oryza plantatione, serent nempe in Oryzam, seu Paddy in arvis ante modo deflagratis, sic fordide depuratis. Montana porro Oryza, in hanc Orientalium insulas plantata, rara est & vilis, quae festivis tantum adhibetur diebus ab incolis, reliqua ejus pars pabulo servit animalium. Usitum. Paucis jam innotuis verbis, Oryzam universale esse pabulum per totam Indiam Orientalem, maximam Sinam partem, Japoniam, & Perusam, licet enim in multis Iodostanis provinciis, sic memoratis regionibus Triticum quoque reperiatur, ex hoc umeo non putatur panis hunc notam, atque tantummodo Magnatibus, vulgus autem plerumque ex Oryza vitam sustinent. Ex hac autem, ut rite intelligatur, non delicata preparatur puls, sed tantummodo aqua incoquitur, vel una alterave vice ebulliat, quae tum exfunditur, dein rite obsessa vapore suo suscitat, unde intumescit. Hac tum patinis inponitur pulillis, aemene quae ab Indis nostraque natione superiobus digitorum articulis arripitur, fit editur ad cuncla ciborum genera loco panis. Sine sentes vero hanc adipiptunt baculis rotundis. Multas alias Oryzae preparationes et constitutiones omittimus, tantummodo dicentes, si Perico cappacur modo cum copiosa buttero, vel carne recenti, sic flavo colore tinctoria Brinki vel Brindisi vocatur. Incola nostri Indiani hoc volentes imitari, et butyro delicituti, cum Calappi lympha illam coquunt, sic et cum Curcuma tingunt. Mauri alia addunt stuccoria ligna, et flores, et tempore ceremoniarum vario modo colorant Oryzam mensis inponere possint. Atque... De Jlippertlen hleres zy staan, in slegte vergeten, hier een forma bet, das de Amboinese, en alie berg-Padi vatt lankterfdig, is, en de forma Vetl, magistra, is van de gemeene, is, ja zelfs in Sina en Japan. In Arakan, en op sommige andere plaatsen, wordt de versteende Patii in beet vateer gedompeerd, en in vader in de Semarang gedrukt, waar de voor bij bard voorstelt, en de tafel voorafgaat, dog in Irure en in jlegte tijn in Japan, staande met veel lot soorten tot 't gemeene werkje geven, gelijk is de hoornvisa van Gronarjet, beide in beschrijving en in makende Javaanzen rijk vetl essende. Hietje dompelen in 't samengesteld leren eten, sommige Romeinen daar geloofd, dat zij van de Ajnjer tot Siritne, dit deden in vroegstijden tegereinde Nederlands, op dat men bar vijl niti zoveel maakt daar 't negians beind is, dat iyztsiks deden of den vijl duurde de thole tiende. Nu. /1» 't Latyn en Grieks Oriza. Op 't Duifch Ryft. Italiaansch Rizo, alte afkomstig non 't Arabische Roz, en met een Artyk A Arroz, gelykt by ook't Portugees bit in Indiii 1 best by drie benamingen twee verschillende betekenis, die via voor cereal tot een uitzondering in 'S Moleerts zuur kunnen vallen, en daar na by onder behandeld, ge de andere lucht. De ryft dan, uitvalt by in de bolige is, gehakt soet de gebeten ryf plant, best in 't Maleisisch Padi, als in Egyptisch Gold, gelijk by te soep gebracht naar, best by Bros. lien gewonnen e* tol de koek ter bereiden, Nasi. De andere talen zijn alius. Padi is Maleisisch, Javaans, en Bataviaans. Uit de lokale talen. Padi is Maleisisch, Javanisch, en Bataviaans. Verder bestaat het uit de Bengaalse, Macassarse, en Bondaanse talen. Deze plante komen voor in Maleisië, Java, Sumatra, Borneo, het eiland Celebes, en Nederlands-Indië. Op het Maleisische eiland Sumatra komen de rijst-plant, ook bekend als paddy, en de kaffieren voor. De rijst is een van de oudste teelagen die door de mens worden geteeld, al werd hij oorspronkelijk uit het tropische Azië geïntroduceerd. De rijst is vooral in Azië en Afrika populair, en wordt er vooral in de rijke rijsttijd gereeld gegeten. De rijst komt in twee hoofdsoorten: de gewone rijst en de langere en dunnere stijg. De gewone rijst is vooral in Zuidoost-Azië, Afrika, en het Midden-Oosten populair, terwijl de stijg vooral in de Verenigde Staten, Canada, en Zuid-Amerika wordt geteeld. De rijst is vooral rijk aan vezels, vitaminen, en mineralen, en wordt vooral als bron van energie gezien. Rijst wordt in verschillende vormen gegeten, waaronder rijst asperge, rijst ballen, rijst noga, rijst koek, en rijstwafels. Rijst wordt ook vaak gebruikt in verschillende gerechten, waaronder rijsttaart, rijstpaast, en rijstpudding. De rijst is dus vooral in Azië en Afrika populair, en wordt er vooral in de rijke rijsttijd gereeld gegeten. De Nederlandse Compagnie handelt in de rijst, met name in de Bengaalse, Javanse, en Sumatraanse rijst. De rijst wordt in Nederlands-Indië vooral in de provincies Oost-Java, Suriname, en Suriname geplant, waar hij vooral in de plumi, daar de Nederlandse Compagnie handelt, zeurt. In de Bengaalse, Javaanse, en Sumatraanse rijst worden ook vele andere producten, zoals koffie, thee, en tabak, verbouwd. De rijst is dus vooral in Azië en Afrika populair, en wordt er voors in de rijke rijsttijd gereeld gegeten. De vierde prijs wordt toegekend aan de Javaanse feest, maar onder de limieten rekenende men die geen, die in stanno valt, zijnde mager en zielig van voorraad, om dat dit allemaal valt onder de minsten meesten van voorraad, hoe dan ook op 't Land, dat zij voor mensen gebrand, consigneren feestelijk gebakken. Voorgeschreven berg-rijst, die in deze eilanden geplant wordt, is goed, verhoudend tot de feest-dagen bij de inlanders, en dreigend voor 't vaderland. Gebruik. Met veel groei worden hier al geteld, dat de rijst een algemene voedzel is van weinig of geen diensten, maar de meeste dragen van Sinas, Japans, en Perziens daaronder begrepen in velen provinies van China, en de genoemde landen ook daarvoor bestaan, zodat vierdagen daar waar geweten goed brood gebakken kan, en dat zul het meest alleen voor het Grooten, maar de eenvoudige man door de armoede kan leven. Men maakt er (na twee jaar) grof rijsteten van, maar laat het stukjes op in water, daarbij een reis of ITO of worstelt, beter men dan te koek, en laat het dan met ijs toegedien, zodat in zijn eigen damp afgekoeld. Den twaalfde voordracht als dan in kleine fysalies gedaan en opgezet, die de Indianen en onze Noten met de vaarlijke tungelen niet attende tracht tot allerlei gekte kocht in plaats van brood. Maar de Sinensen vallen ons met ronde blokjes aan. Veel andere Meraviglie van rijke landen -wy over , alleenlijk zegt dat bij op zyn Perfaltus gekookt , met vet boter of verhit vlees , en vast geel geverfd , Branzoli of Brindji genoemd werd. Onze Kaas Inlandse wilden na apen , en grote kookpot bevende ] kijn bm met Calappus-milt , en vranc bm met Curcuma. De Moormeden doen nog andere verveelde en bloemenschaar , om op bar boekweit vetterland gezuiverde rijst op U zitten. End Veteres pravam fervient de hoc grano opinionem, dicentes parum nutrire, immo quidam nooterici Scriptores feribunt noxium prae curre alimentum, quum in paludosis crebrat luo. Nos autem hodie contra rimam experimur, neutiququam in talibus feritur Ioannis, qui natura sua funt paludos, terumque, et fulphureum habent caenum, sed in pingui ac pretioso solo, quod tam durum est, ut vix preparari possit, et in hoc fibras emittere non possit, nisi per aquam solvatur, et subigeretur. Granum quoque, licet in cenosibus, et humi vivit locis, non mucosis vel humidorum est, sed quam maxime durum, licet, et adsilingens, quod celerrimur aqua ejus conditum distat, quae obstipanearm habet virtutem. Pady, seu Oryzae culmum et stramen suum quoque prae curre assum, hoc in siccatuoso artificio compingitur. Brachium sere crustosos, de pulveribus temporibus et ligni ad focum adhibetur, hoc enim per totam nossem ignem soere potest. Palea, seu elumis curata culmis minucim contusis ab Smiris adhibentur in preparatone Spiritus Vini, et haec in undique circa caveabos deponunt, repletos vini Arack, in quo infusi funt bulbuli quidam ex parte quadam preparati, quid in liquenti ulterius explicabitur capite, illi autem in terra retebuntur, tumque palea circum portas incenduntur, quae lentum, sed quaestionem de continuum praebent ignem, peralidauot alites per quas lentam coctionem Arack sollicietur induit naturam, et quam latam aromatum concipit virtutem, qui potus tum Brom vocatur, et copiosissime in Java, et in Baleya consicitur. Omnis Oryza, quam ultra annum conservare volamus, more Aracanico vel cum glumo excoqui debet, vel in ficis orta locis, qualis plurima ejus pars est, quae ex Java, et Baleya desertur. Oryza: descriptio, qua apud Plinium librum 18, caput 1. expenditur, tam parum convenire eam hodierna descriptione potuit evenire, quod Plinii temporibus in Italia non multum innotuerit, de raro plantata fuerit, et proinde descriptionem formaverit ex aliorum incerto relato. OBSERVATIO. Si H et aggregatum mater, daar den Ryfs in opgekocht ist, hier in Candu, bet voorzien so tgge/mitn verd, ofembet Vedert vttdaar mede te melfen; Byzuktndiend bet tsi een dogt-lykzx drank t gelyk by ms bet G erile mater, toztmder-beid by Buikloren, in Koorlztn, tnaer die tot bet Bord geneigd zyn, mten zulks fneiden, of immrt met zeam drinken. Mijn mert ten t zitting Ryfi over had daar in laat vooraan, dat beter niet gaat, zo geeft beter samenhang ten gevolg van drank, en de verboden mag ik verkocht; In 't algemeen waren ook veel verschillende kruiden, ten vilege gekookt, en daar na gedronken. Het oudste rechttet een jacht geven aan de graan gezwollen, vergtende dat het zoete voedsel gave, ja zelfs van de huid van de bedendaagse schaapjes beïgen, het van het kaas voedsel, dat het ten minste voedzame plaatsen voor. Maar mijn bevinden beter bij de huidige platsen groei, die varkens vlees niet meer zo'n, en een kana vaak zwaarwiegend vlees hebben, verhindert op gebroken vetten grond, dit anders zo, dat men er benzine extra voor kan, het ten minste hoeven zelden niet geloven, kunnen, indien bij met de orde 't vlees gevoerd vierde. Ook is die koor, als een tegenwerking op sterkte, en vogelgraat plaatsen niet langer, of vagelijk, maar vast, ter degen bord droog, en vermenselend, gaande inige vlees, been van kadu, 't voelde ten slopende kroggen beest. De baarmoeder, of het vruchtbare land, ook zingt bruik, veel beter zelf, de lente digt verband houden, van ten kleineorm dik, en bij regentijd in plaats van bruine boontjes gebruikt, gebruikt em zodanig basiskan, wel een nacht vuur bollen. Hie komt de boffer met de kort gefulante balmen, gebruik de Sinuezen in maken van brandewijn, zodan ze met 'n zelf rondom de fuit ten, die gevuld zyn met brandewijn Arak, daar in een flesje van sterke drank gedaan zyn, gelijk in het volgende hoofdstuk zal gezegd worden, in de aarde begraven, vrekkende aldus omgeleide kaf in brand, en zodan een Liminaam, en geanimeerd vuur geeft, enige tijden daarneer, door welk Landje een afgeslagen de Arak verbeterd, en enige spectaculaire kroegten ontvingen, die men dan Brom noemde, en vatti of ja ja, en Baly granaten werd. Alit Rijl, die met over het jaar te verdienen, met of op zyn Aramee in de boffer opgezocht, of op droog afplaats gevonden zyn, gelijk dat met de meest is, die men van Java en Baly uitvoerd. Dat de verbrijzingen van de Rijst fanta, bij Plinius lib. 18. cap. slutende, honderd jaar voorbij komt met de tegenwoordige standaard, kan veroorzaakt zyn, dat u bij Plinius tijdens, in Italië nog veel grotere plantages had, en bij dergelijke plantages die verbrijzingen gemeld hebben, vast, uit het onzekere verhaal van andere. AAN MERNING. Quum hujus partem Icon a variis jam autographum (te exhibent, hinc Rumphtum, una dubio nimiraeus ejus idololit Figuram, hujus autem plaute innumeros fere habet scriptore collectanea. D. H. van Sane in Cat. pt. jam. p. 34. Date: Pharmat. in 4/e, pag. aB6. dt H-, Ctif.p. itf-. Wij vinden een afbeelding van deze plant aan reede door zoo veel schrijvers is tegengekomen, hier om heeft Rurmpbiut veel belangrijke figuur daarbij gevoegd, en ontekenbare schrijvers hebben dit gewoonlijk door een verklaring Dan. Sint in zijn causa, p. 34. Ziet ook daar. Dat Pharmat. in 4/e, p. sjjd. en de recht. Cliffort, p. 137. CAPUT TRICESIMUM XXXI. JOFDS TK JCK, PRIMUM Oryza chinensis. Bras Pulte. De kleevefige Rijstplant. Oryza glutinosa, oft wel parum admodum a vulgaris differens, quae dividitur quoque in Ipccicm longi, arilis, ac brevibus donatam, granula vero eius funt tenuiora, sic oblongiora, fique coquantur, glutinosa fune. & sapori dulcioris vulgaris; tres hujus numeramur species, primo alba, secundo rubra, sic fulva, & tertio nigra, quae forma fit sapore baud multum differunt. Nomen. Haec Oryza: (Giecics Latine) Oryza glutinosa vocatur, juxta Maltese Rirst Pulte, seu Put, h. c. vilcum, unde & Ampulu derivatur, GUS species est Bardam minoris. Maccafee urice Btn rulu; B. clyma alba & rubra Calanus, nigra Indic Jung. Lacus. Inter alia Oryzae arva feritur, codemque modo demetitur, crescit in Java, Baieya, de Maccafeira, atque inde in Iulee desertur insulas, quantalumque in Europam non deducitur. Vetus, Cibo quotidiano non infervit, sed magis ad peculiaria quaedam tragemata eligitur, sic adhibetur, quorum quidam formam habent ficcae osti, quaedam oblongorum pulvinarium, alia alius sunt forma, quae eunda inter edendum per vircostuction manibus adhaerent. Candje aqua, qua ex nigra componitur speculum, valet ad nigra lintea inbucnada, unde fiduciam adquirunt. Magna ejus pars confumitur ad Sine Gigas in conficiendo potu arduente, ad quem globuli deliberantur ex hac Oriza formati, ut parum accedat, qui loco fermenti potui infunduntur, unde hic potus gustum contrahit colorem ac dulcedinem, adiutum Saccharum ipsi admissum effectum. De clave erige Rythm vestibulum titii ut res vincit vinum de genuino, cibus dari equituri cat kortbares. Dit, en habasardige, maar de korls zijn duidelijk langer, in het geval van je lijn veiger, en zoeter van smaak, dan de gewone; men loopt de drie verscheidenheden toe, dat treffen elkaar, de tweede nuide, eenvoudig, dan Brits, dan de drie zonder, vati gedeeltelijk en fremk makend. Naam. Dit blad valt op Rijst bij eten in het Laminate Oryza glutinosa, na het Meeltype Glas, Pulu, een soort van rijst idolen. Maccajjaars Beer 1’uluj Bier, van de vijfte, en van de Cacao, de zuur van Indjing. Plaats. Op voorhand en onder audere Rijst werden gezaaid in op de wette ijzer gemaaid, rijst op Java, Bali, en op Macca, verdende twin daar in deze landen gebracht, onwetend muniten in troostpalligen mart geloofd. Gebraak. Op dienst voor het dogma van de tempel, meer voor een fruit, en een verscheidenheid daarvan te smaken, een verzekering daar het te zamen, beïrdt zamelijke van een droogekookt, soms van luxepotten, audere onder andere vaststellingen, dat alledrie in het centrum zeer leevendig aan de banden vallen. De Canjee, die voor de zuiverde zuiverde zuurte van de thee, dient om zwart linnen daar in te domselfeilen, eens om het zweet een glans van kracht te geven. Een groot gedeelte van de suiker, twee van de Sinees, verconfisseert vijf, in 't maken van den drank Brom, suiker, te men bolletjes hebben met, vandaag deze Pyjama gentiaan, zit men in uraad, gaat laan voor den in plaats van deze dat, daar in vijftig, waar van den drank een rode kleur, en zullen uitgevuld worden, als of 't zeker inge vormen mengde uraad. In het boek. CAPUT VIII. 202 - De bar in Amboina. CAPUT TRIGESIMUM SECUNDUM. Panicum. Botton. Panicum, dat in de bile, cretine Orientalibus infect, met de Pania Indica van de Dodona, hoofdstad. 16. cap. 26. beschrijving, ook wel culum gret, brevier, vijf, en zelden zes voet hoog: Folia zijner, fungeert als rug, dat streepjes aanheeft, langwerpig en arundinaceus, uit welk geniculum eenkel. Spica zijner, lang is, en kaan instaphylix, met vele compotita granulis compakt, als in pulpulavi pelliculos vel cellululos ocelli. De staart, die aan de zijde rug is, veel haren, pungente, die in een vaste, maar korte lengte, vies zijn, quae optima ebaits, infecunda autem Ipsa ad cor, et longi sunt quam in staart felis, vel Amaranto, welke laatste meer viltig is, dan de vorige. De derde panicule, die in de bovenste laag weinig verdeeld is, wordt als in Amaranto gebruikt. Het zaad, dat geel is, is, zoals dat van Millet, zeer hard, en wordt, zoals de vule, Milium genoemd, maar is minder hard, zoals dat van Oryza, dat op de velden verspreid wordt, en in de armoede, in lichti, loci, zijn te vinden. De Latijnse naam voor dit plant is Panicum Indicum. In Maleis wordt het gewoonlijk Panic genoemd, en in Amboina wordt het Hottum. De plaats waar het voorkomt is in Baleya, Maccaflara, en te Bogor, en elders in grote hoeveelheden. In. Coquittur cum Calappis lymphas in pultem, qui pinguefacta effe debet, alioquin enim nimis acca est ad edendum. Vilis autem est cibus, praevumque prosumum alimentum liceatis, fit oblitus, quod per experientiam comprobatum est, Gounrs calide edatur, sic per supervenit Concis, alioquin autem aptum est hoc semine, quo aviculae aluntur. Furnum, seu Turricum Saracenicum in multis his insulis crescit locis, est tamen hic loci planta exotica, per Hispanos plus incognita. Habet formam, qua in Europaeorum libris delineant est, inque albis plantatur locis ad oras hortorum sive Orizae. Vocatur autem Malaisibus Jagun, Balinese Jagun, Ceylani. Ternatensis in Ternata, aliisque Moluccis plantatur, cui incolis jam adsucti sunt, spicas ejusdem seminas, sic laescentes, ac gluma involuta carbonibus impressa ponunt, sic torrent, quas edunt ex manibus, materiam ejus semine ma farinam contunditur, fit coquitur in pultem, fit offas, reliqua ejus pars adhibetur ut gallinas, similesque volucres saginandas, quem in fine Balinese, fit Ambonenses nostri plantant. Diligenti investigatione nil aliud detegere potui, quam quod in veteri India Nativus, seu Portugalicus lice Nothum, sic Noebam, sic vero Portugalicolo vocabulo 71 vocatur, unum idemque sic cum supra deferips Panico, excepto quod in India veteri paulo altius excreat. 