title: Het Amboinsche kruidboek. Dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, landen waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, ... door Georgius Everhardus Rumphius, ... Nagezien
creator: George Eberhard Rumpf
text: Hoc cum ligno convenire videtur, vel domcftica Met dit bout fcbynt over een te kornen , of ten tam ge- ejus fpccics efle , quod Javani fic Malayenfes Pete vo- Jlagl daar van te zyn. Ut geen de Javanen en Maleyers eant , foliis fruaibusque cum prima fpccic prorfus Pctc noemen , aan bladeren en vrucbten met de eerjle conveniens, excepto quod oflicula ejus feminalia zoorte gantfcb orer een kotnende , bebalven dat de zaatkorlr, matura nigrefeant, fed intus viridia fint acrisquc fapo- ait ze ryp zynjwart worden ,dog van binnen nude groett, ris. Ho aroores funt alto fi: redo , emereo craflbquc en feberp vanfmaak. De boomen zyn tmg en regi , met ac glabro obdudlo cortice: Lignum magis flavefeit. tth ligt-graauwe , dikke, tn evene Jcborjje. Het bout it quam Amboincnfe , flavefeens nempe, in fenedute getldcr dan aan 't AmboinfcU , te voeten, bleek-geel, in cor gerit nigricans (eu fufeum ftriis navis diftindum: der i uuderdom mede een Jwartacbtigof bruyn bert met gttle Ho arbores in Sumatra crefcunc circa Jambyam, in Jlrtptn gevlamd. Deu boomen vind men op Sumatra om- Java circa Bantam fi. Cbirrebon, ad fabulolas magnorum trent Jamby , op Java omtrent Bantam en Chirrebon, fluminum ripas, ubi radices ipfarum ingentes latebra: aan de zandige o evers van de groote rivieren, daar z yne funt anguillis, afteriis, fquiflis , limilihusque, inde groote wor telen fcbuylplmtzen vtrflrekktn voor Aelen, etiam Balcvam translato funt, ubi Balan Djingan vo- iMmpreyen, Garnalcn &c. van daar is by ook op Baly cantur. Ipfarum frudus virides ac molles crudi toti gebragt , aivsoar by Balan Djingan biet. Z/jne vrucbten comeduntur ad olera ac pifces , dum gratam probeant neg groen en wetk zynde , werden met fcbil met al raauw acrimoniam, qui autem illis vefcuntur , per viginti gegetentot Bacaffan en Htffcben,dewylze ttn aangename quatuor horas gravem habent oris halitum , Inftar ve- jcbtrpigUid by hiar bebben , dog die. ze nuttigen , bebben tuftioris urino foetentem, qui gravis odor in ipfa voor een tlmaol een zetr fwaare afem, flinktndt ait oude etiam urina ac focibusobfcrvatur, nihilominus tamen pir, ia ook ztlfs in 't wateren tn kamergang, niettemin cibus haberur falutaris, inque foro venditur: Circa word voor een gezonde koft gebouden , en daarom op de Jambyam arbores he tantos gerunt truncos, ut ampli paffer vtrkcgt. In Lcytimora hoc lignum non Caju Marea , fed Caju Op f^ey timor noemenzt dit bout niet Caju Morea , Tiecos , n. e. Murinum lignum vocatur, quum odore maar Caju Tiecos, datis Muyzenhoat, om dat 'tmet fuo mures adlicit, vel ad talem domum adeurrunt, zyn reuk de muyzen aim zig trekt , of in een buys doet in qua ejus rami funt depoliti: Videtur tan en komen , daar men zyne takken been legt; bet febynd even- Soaammodo ab Hitoenli differre, quum arbor fit wel, dat 't van 't HitoeeievM verjcbilt , uvint 't is een a litorea , corticem gerens album fic glabrum , fed booge Jlrand-boom , met een witte en effene fcborjft, maar ejus folia funt minora ulis Caju Salncocco , fed rariora, de bladeren zyn teat kleender van aamien , ais die van Ejus filiqux itidem funt minores , linguwformes , Caju Sdowacco, dog yt eler. De bouwen zyn ook kleen - ac tenues , quatuor pollices longx , digitum latx , in der , longt-formig , en dun , vier duymen lang , een vinger inultos angullos fic transvcrfales ifthmos diviix , in breed, in vttleJmaUe en dwcrs buitjes verdeelt, daar in quibus oblonge fic angufhe reconduntur faba: : Trun- lange JtnuUe boonljes leggen. liet bout van den Jiam is ci lignum cft molle, album, fic fungofum gerit cor veetk, icit, en beeft ten voos bert > Rtlyk vlier, ais ook inftar Sambuci, ut & rami ; in Laba crefcit. Ejus de takken i bet vcajl in de Laba: Zyne fcborjft op een cortex fupra porphvritim contufus fi: in aqua mace- Jletn gekneujl , en in voater gehneet , Jcbuymt ais zeep, ratus inlur faponis Ipumara excitat, quo vcltcscluuo- waar mede men de Heettn voajl. cur. Hxc arbor ab aliis, uti didum eft , Kellor Laut vo- Dtze bom werd by andere , ais gezegt, Kellor Laut catur , Kellor autem Utan alia eft arbufcula frutcfccns genaamt , maar Kellor Utan is een ander boompje, bly- cantum , longos emittens ramos fldgcllofos , foliis Kel- vende maar een kletnt beejler , met lange rankagugt tak- lor onuilos , fructusque gerens inftar Catjang , cujus ken, met bladtren ais Kellor, en vruebten ais Kotjang , filiqux plurimx fimul dependent , unde & inter fru- met vetle bouwen by malyinder tangende , daarm men tices Glvcltres fljgellofos numerari meretur. Terna- 'l ook onder de bofcb-touwen mag rekenen. De Temata - tenfes hanc vocant Suri Sari fic Gumma Sari Sati: nen ncemen ‘ t Sari Sari , en Gumma Sari Sari. Zyne Ejus cortice utuntur Tematenfcs fxminx in dccoQo fcberjfegtbruikcnde Ternatoarsfebe Trouwentol etndrank poft partum. In Amboinx quoque vallibus crefcit , ni 't baren. Dit voajl mede op Amboina in zommige va- [ongis fefe extendens flagellofis ramis, qui cortice leyen, met lange uitgebreide takken en een donJtcr-oruine obfcurc fufco ac fuccofo obdu&i funt. wppige fcborjft. Tabula yigeftma O flava De acht- en tviinliejle Plaat Rimum exhibet Ugni Murini, floribus fn&ibwqut onufti, Vertoont een Tak *an het Mmeuboms , met iyn bloemen en quod uomiue Ticos arboris apud y*itwt. pag. n j obeurnt. vnichten , het geen ondei de uum vau Tikos fioorn by lent.pjg. 111. voortkomu CAPUT VIGESIM. QUINTUM. XXV. HOOFDSTUK. Carbonaria. Caju Maas. Houtskool-Boom. CAju Maas arbor cft alta, ulnam plerumque crafla, /*^Aju Maas tverd een boogen bom , in ‘t gemetn em aliquando binas. Ejus truncus nunc rotundus vadem dik in de nndte , zomtyds ook twee. De nunc angulofus eft, tenui obdudus cortice, fe- Jiam is zomtyds rond, zomtyds wat boekig , bekleed mi digitum circiter craflb, externe fufco feu cx cine- met een dunne Jcborjjc , omtrent een balve vinger dik , reo ffavefcente , fxpe etiam mulco viridi quali muco- van buiten vaal , of uit den graauvoengetlacbtig , dikvsils re obducto; . interiperfis rpaculis ex fufco cinereis , met een groer.acbtig mos, ais fcbimmel, bekleed met bruin- qui fideralusftc, externe rubent inftar cafei Eda- graauvee plekken tujfcben betde, 't vcelk afgefcbrapt zyn- menfis, per longitudinem hic cortex fxpe fifTUs eft, de, vertonenze baar rood, ais een Edamje kaas van bui - & in ramis nigricat, in vetuftis vero fic inferiore trun- frn, zy beeft oo* in de lengte zyne febeuren, en aan de ci parte multo craflior cft, rugofus, & 6lfus: Den- takken is ze Jwartacbtig , maar aan de oude en onderjle fam gtrit comam, multosqnc incurvos ramos. Folia Jiam is ze veel dikker, ruyg, engeborjlen: Zy beeft een brevibus infident petiolis folitaria, fic alternata fic ob- digte kruyn van loof , mff veeie krammt takken. Dt bla- nofita , maximeque conveniunt aim illis Tanjong Lauit deren Jlaan op korte Jletlen , enkeld en vcruAffeld bovtn feu illis Ebeni , tres cura dimidio fic quatuor pollices en tegen malkandtr , bebbtndt gnate gelykentjTe met die longa, binos lata pollices, firma, longoquc apice do- ivm ranjong I^aut , of met die van 't Ebbenbout , drie nata, fubtus vero tenuiter venofa funt, fuperius gla- en een balf en vier duymen lang, twee vingers breed, bra , obfcure viridia , nervus autem medius fubtus Jlyf, en met een lange Jpits t wr aan, van tmderen fyn protuberat, fuperius vero glaber cft. geadert , van bovtn glad , Jivart - groen , en de middtl- zenuxve Jleekt onder uit , bovtn evtn. Flores brevibus in racemis progerminant plurimi Det bloeizel komt voort aan korte trosjes, veeie by rml- fimul ju-.fibi- qui primo viridia funt capitula, in flos- kander , zynde eerjl groenaebtige knopjes ,die baar openen culos lefe aperientia cxpanfos,pcntapetalos, virefeen- in kleene blompjtr ,vcyd getyent ,gemaakt vanvyf groen- tes, (quammofos , extrorfum inflexos, in quorum acbtige blaadjes , ais vifeb-fibtibbetjts ,die buyten Jlaan t centro quinque alia alba petala haud multo longiora daar binnenzynvyf andere witte blaadjes , niet veel langer prioribus cxcrefcunt. Horum medium repletum eft dan dt eerjle. Het middtljle is uitgevult mei korte vuyl- ftaminulis brevibus fordidc albicantibus, roveam ex- witte draadits ,maakende m de midden een kuyltje. Men formantibus, mcnfe Novembri hi flofculi progermi- brrftze in November, en de vruebten blyven nog onbe- n<int, fruthisque huc usque me latent, immo ipfos kend, ook by de Koolbranders , die nogtans deze boomen carbonarios, qui has csdunt arbores. omkapptn. Recens arboris cortex tenuis eft, fed per fumum De verfcbefcborjje is wel dun , word egter door 'troo- indurefeit, atque iatemc rubee, nullum vero noiabj- ken bstrd en Jlyf , van binnen roodacbtig , en zonder mer - lem kekyks I V.Bock.XXVHooft/l. AMBOINSCH RRUYDBOEK. jj lem habet faporem: Recens arboris lignum cft ruf- kelyke fmaak. Het verfebe bout is rex, maar befterft fum, fed ficcum meli ini coloris, ac fubftanrix dura:, bomng-geel, grof t an /ubjlantie e n bmgdradig, bard en & craftis conlbt fibris , eftque grave ? (olidum , & cor- J 'waar, moeyelyk , ia bykans Iwrnacbtig in 't dwers kap- neum, ita ut difficulter per traasverlum fecari poffit, * — J- — ’* *— '•-* “ t per longitudinem vero facillime (inditur, fed plura cmiltit ramenta, quam ullum aliud lignum, facillime gnem concipit, licet modo fit femi -necum , fed ftri- lei.aefi fubtile ipfi mixtum cfiet fal. Hujus fcemina multo majora & flaccidiora gerit fo- lia, ejusque cortex exterior magis albicat, ejus lignum multo quoque pallidius cft ac mollius quam proce- dentis , ejusdem cteterum ulus. Haec arDor in plani- tie circa loca crefcic fabulofa , prior vero in monti- bus in argilla rubn fic folo f ixofo , non in denfis filvis, fed in locis ventofis,ut & circa Oammaras arbores. Nomen. I .acine Carbonaria h. e. Carbonum lignum abejusufu; Malaice Caju sMaas. Amboinice in Hi- toca Haiin & Ulibtlawan. In Leycirnora Uribrlmvan h. e. aureus cortex, non ita a flavo corticis colore, quam ab eius u(u apud aurifices. Macaflarice And juri , qui- busaam erronee Malacca, qua: alia cft arbor, & Hi- tocnfibus Lobufful , & Lcy titnorcnfibus Huffur vocatur, quxquc poftea dcfcnbotur. Locus. Satis copiofe obeurrit hic arbor in infulis Aihboinenlibus, tam in montibus quam in planicie, optimum vero cft ejus lignum cx montibus petitum , & xdificacorio ufui aptum: In Celebes regione in montibus quoque invenitur inter Macaflaram fic Boc- genfium regionem , in Occidentalibus aquofx India: infulis ignota cft haec arbor. Uftis. vulgatiffimus hujus arboris ulus eft, ut Car- bones ex hoc exurantur pro fabris indigenis , quum hi optimos hujus ligni carbones efie putent , quibus ferrum liquefeunt, quum diu hi foveant ignem nec cito confutuantur: Contra fabri noftrates hofcc con- temnunc , quum ingentium follium vi rcfiftere neque- ant, ac nimis cito avolent, quum nimis pufilli unt, quod vero vitiuin carbonariis magis inputandum eft quam ipfi ligno , qui pr® ignorantia vel negligentia hos fupra terram exurunt carbones , quum in foveis jd oportebat inftitui , in quibus hoc lignum in ingen- tes « ("olidos transformari poceft carbones. Ad molem vero augendam incola: inter urendum admifeent lignum Fruticis Carbonarii feu SaUy. quod folidos facis, fed pufillos quoque exhibet carbones: Apud aurifices hi itidem in magno funt ufu carbones, quibus parva auri fegmenta liquefeunt, quum cruci- bu!:s deftituantur, carbonem enim fumunt cx cortice hujus arboris formatum, qui licet tenues, folidos ta- men prsbct, carbones, in quibus foveam excavant ^ /icti, maar in de (engtt fplyt btt zeer ligt, en J\ tlintert meer dan eenig ander bout. Het ontfangt 'l vuur zeer ligt , al is 't baif drocg , dog kmrft ,als o/ ‘er fynxout on- der was. Het wyfken bier van betft grooter en fiappfi bladeren, en wittere fcborfft v an buyten , bet bout is ook vttl blet- ker en voeeker , dan bet voorgaande , ander s van bet zeifde gebruik. Dit vint men in de laagte mirent zandige plaat- zen , maar ’t eerjle in 't gebergte , op roode klty en ftten- acbtige grond , niet in digte boffeben , maar op luebligt piaatzen, ais mede omtrenl de Uammer-btvmen. Naam. In ‘t Latyn Carbonaria , dat it Kool-boutvan zyn gebruik. Op Maleyts Caja Maas, in 't Amboinfcb op fiitoe Haiin, e n Ulihelawan. Op /.rylimorUrihclawatl, dat is gulden fcborfft , niet zo zeer van de getlaebtige co- leur der fcborfft ,als van ~ Op Macaffaars Andjuri , bet Wtlk een byznndere bo HulTul, en op Ley timor Huflur genaamt, tn bier na be- febreven wert. Plaacs. Men keeft bem in de Amboitffcbe Edanden in redtlyke meenigte , zo «rei in 't gebergte ais in de laagte, dog bet ttrfte is altyd bet beftt , tot den buisbouw be- quaamjt. Op 't Land Cclebcs vind men bem ook in ’t gebergte , tufjcben Mac affer en 't Boegifcbe Ijxnd , in de Wefttrfcbt Lilandtn van toater-Indien is by onbekent. Gebruik'. Het gemetnfte gebruik van dit bout ,- is tot kool-branden voor de Inlandfcbe Smeeden , boudende dit voor de bejle koifien , om 't yz/r eeeek te maken , langt vuur te bouden , en langfaam te verteren. Daar en te - gen onze Smitt fcbtldenze , on datze de groote blaas-bal- ken niet verdraagen konnen , en te ligt vervliegen , ais te kleyn zynde ; dog tti elke fout de Kool-branden meer te vervoyten is, dan bet bout , dewelke uit omvetentbeiden Jloffigbeid dezt koolen boven de aarde branden , daar zj ’t in kuylen beboordtn te diMn,voaar in dit bout tot groote koolen vjerd. Om den boop te vermeerderen , doen de Inlanders onder 't branden bet bout van den Prutcx Carbonarius o/Saley daar by, bet wtlk mede vafte, boewcl kltene koolen gteft. By de Goud/mtden zyn dezt koolen in groot gebruik , om kleene Jlukjes goud te fmelten , om datu met geen fmelt- kroezen verzien zyn, vcant zy nemfn een kool van de /cborffe deus bfioms gemaakt , dewelke , boewel dunns , dog vafte koolen geeft , daar in u een kuyltje maken , tn i aufumque liquefeunt, quum non facile findantur vel goud zonder rueot van jcbeuren o/ breeken fmelten ,' op de rumpantur, atque tales carbones aliis cx ligno exuftis carbonibus inpofiti illud fundunt, quod noftra fiepe natio cum admiratione adfpicit, hos nempe viles In- dos tam puGIIis operibus & inftrumcntis ipla llquefce- re metalla, undo <Sc luum indigenum fortita fuit ha:c arbor nomen. Apud vulgus hoc lignum ad xdcsnon eft in ufu , quum ipfis nimis (it grave . quam ut c audere koolen t-an 't boutgezel, bet welke onze Notie dikwilj met verwondering aanzset,dat dezeflegte India- nen met zo een geringe gtreedfcbap de metalen weten te bandelen , en bier van betft bet zyn Inlandfcbtn naam. By de gemeene man werd 't tot den buisbouw niet geno- men , om dat 't voor baar te fwaar valt uit 't bofcb teba - len. Maar de Orang-Kayen en onu burgert, die veel Ctl lil uiu, quum ipiis imius m gravu , quam ui u «n. i» tu vite i/urgcn , aie vees filvis deferatur. Orang-Kayen vero nofttique cives, Jlaven bebben , Ittginnen nu fwaare ftylen tot boare buy- qui plures alunt fen-os^ aedium poftes graviores ex un daar van te maken, daaru zeer durabel zyn, ais ze hoc formant ligno, qui quam durabilimmi funt, fi maar den grond niet maken , en te voorenwat gerookt modo terram non tangant, ac primum fumo indurati zyn , want te verfeb gebruikt, en in de Son ftaande , fini, nimis recentes enim adhibiti , folique expofiti Jcbeuren ligt. In ‘tfeoaven moet men dit bout ook voor- facile finduntur. Si perdoletur , prudenter hoc Ii- figttlyk bandelen , om dat ’t zo Ugt tn Jlyvefplintert uit- gnum traftandum eft, quum in magna facile ramcnca fpnrigt, en leelykbeuert. dlffiliat , qua: vehementer vulnerant. Macafiara: Primores gravifliinos quoque, fed in- De groote Hetren op Macaffer maken ook zeer fwaare comptos, palatiorum fuorum cx hoc ligno formare tn plompe ftylen tot boare Paleyzen uit dit bout , ais mede jubent poftes, uti & ex illo, quod ipfis dicitur Ma- uit 't geene zy Malaeca ,Cofaffu ,tn Naninoemen ,dwiri- lacca, Cofaflu.s, & Nani , fubditos fuos cogentes gni- gendebaare Onder danen dezt fwaare balkeri niet zonder vifllmas etiam trabes, quod non fine magna inftitui- gcweld uit ‘t verre gebergte te balen , werdende gemeene- turvi ,cx remotis petere montibus , illorumque duces lyk aangevoerd door de Zoontn bartr Prine en, die 'tge- funt principum filii , qui plebem hanc tanquam ani- meene volkje ais betften voortdryvcn , en de weigeriee met malium gregem ducunt, ac nolentes morcc mulftanc. de dood ftraffen. IlUrom zret men in Macaffar,envt Boe- I line 5c in Macafiarenfi & Boegenfi imperio quam giefebe gebied , ongelooftyke dikke ftylen van die fvjaurc crafiTifllmi hujus graviflimi ligni poftes inveniuntur, ita oouten, zommige wel tot twee vadem in derondte,endat ... «■>!*». u..,. . ,1«.«. —• .n: i!«, n>n- fwg uit 't btrt gemaakt , dat men zig vtrwonderen zenz-ie, boe de menfeben zonder tenige maebintn , ctj door een pure dommekragt , zulke fwaare bout en uit bet gebergte beb- ben konnen balens De Macaffaren en Bveronezen weten van ‘t gebruik tot koolen niets , gebruiktndc in die plaats Tanjong Laut, in andete boulen: Maar uit dit bout ut quidam binas ulnas craffi (int,quicx corde tantum arborum formati funt , ita ut mirandum (it , quomodo hi homines fine machinis, ac fola tantum ftupida vi talia graviffima ligna ex montibus petere potuerint. Hi lutem Macaffurenfes ac Boeronenfes de carbo- nu fu nil norunt, cujus loco Tanjong Laut alia- , qu. .ahibent ligna; Ex hoc vero ligno Boeronenfes maken de Bocroneztn baare werp-fpieffcn of Jaxtlyntn , fua G 3 dio 54 HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cop. XX VI. fua formant cela mUIUia fcu Javclcynen, qu® vulgo iit men in ‘t eme en Sagu Sagu noemt,een fnoodgnueer, Sagu Sagu vocantur , nociva maxime arma , qu® ma- datzt met de banden zeer getcis weten in de vyanden te nibus quam ccrtiflime in hoftjum corpora inmittcre tsxrpen, daar btt dan op een bttn trcfende , Jfrax fplin- norunt , ubi ad olfa penccrata in ramenta difliliunc, teri , en een leelyke quetfuure maakt. 1'erders tnegtnr ac malignum excitant vulnus: Hoc porro lignum ob zyne jlyvigbeid tverd iit bout ook gebruikl by de Ceram- folidiiaiem a Ceram® populis etiam adhibetur ad te- Jcbt votares , tot de Jpitze van boare longe pyltn , daar lorum longorum apices , quibus crenas infculpunt, zc dan kerven in fnyden , en met een fworttn brar.digen quas nigro exurente obducunt fucco. Macaflarcnfes zap bejlryktn. De Macaflartn maxen de dunne jcbafjtt cx hoc qftoque ligno tenues formant canales telorum van bare blaas-pyptn uit dit bout, en de Cbitiezen biure fuorum, qu® cx ore emittuntur, ac Chincnfes fuos bandknupptls daar van makende , daarze malkanderen in fuftes, quos inter rixas & pugnas aliis infligunc, uc& t kyven en vegten mede afnjfen, ais mede de ryjl-jlam- Oryz® piftillos, quibus Oryza in tignis inpingicur. pers, daar mede men de ryfi in de blokken Jlampt. In Rumpbii Jppndic, h*c adduntur. m ™n “ hn RumpWusW, Fruftus funt inftar femi - perferarum Olivarum , De vrucbten zyn ait balfwqffene Olyven ,zommige en- quidam folitarii, quidam bini & terni, quorum quis- kelt , zommige tvxe en drie by malkander , ieder rujlende que ftcllato infidet pcricarpio , & viridi obducitur op een gefternt voetje , van buiten met een groen buydeken pellicula, fub qua craflum durumque latet putamen, bekleel, daar onder een dikke barde jcbaal , en daar in in-quo nucleus planus reconditur inftar feminis ficd een piatte beejl ais een ingedroogl mtloen-zaat , omgeven .'melonum, qui ruffa obducitur lanugine. met een rojfe woUcbtigbetd. Tabula Vige fima Nona De negen- en t-xintigftc P/aat Ramum exhibet Carbonaria. qux Cajer Maosiibot* Valent. Vertoont een Tak van de Kee/ Boam, wdke Cajee Ament- a m vocatur. & in Tei. lub No. LVII. proponitur. Boem by Velent, p. aai. genunt, en op de Plaat onder r' ' No. LVII. verbeeldt wctd. CAPUT VIGESIMUM SEXTUM. XXVI. HOOFDSTUK. Carbonaria altera. Hanet. Hanet - Boom. CArbonaria altera dividitur in latifoliam & angufti- foliam ; Primo Hanet latifolia parvum ac finuo- fum gerit truncum, fere inllar Cofafli glabro ob- dudlum cortice : Folia maxime conveniunt cum illis Caryophyllorum, fed funt majora, fex oftoque polii- ecs longa, binos ac binos cum dimidio lata, inferius anguftata , fuperius lata , cruciacim pofita , oris Onuo- fis per ipforum fcabritiem , paucis porro pertexta in- rcgularibus venis , faporis amaricantis. Flores longis in racemis progerminant tenuilTimis cx petiolis pufilli , magisque capitula referentes quam veros flores, ex quacuor tenuiflimis petiolis compo- fiti, cum plurimis ftaminulis coloris pallidi citrini : Hoscc pauci infcquuncur fruftus , qui oblongs funt bacc®, avium corda referentes, quarum quasvis ex longo dependet petiolo cx cceruleo nigricantes inftar PruRorum, matura: fi fuerint; Externe obduci® funt carne molli & amaricante, in qua nucleus reconditur Inftar Olivx ofliculi, durus, per longitudinem ftria- tus perque interftiria parvis violaceis venulis trans- verfalibus pertextus. Arboris cortex ficciflimus cft & fragilis ; lignum pal- lide albicat, magisque candidum Buxi ligno , folidum, ac tenuis fubftami® , gTave , durum , parvisque vena- rum vorticibus diftinfFum, forma panni Corneto* dicti, concolor autem hoc lignum cft , nec facile finditur , fatis politum elaborari poteft, fed non arqualc ac gla- brum, quuimven* femper protuberent: Flores fru- ttusque hujus fpccici picnfc Majo obfervavi; 'Bacc® vero hinc inde folicari® in arbore remanent, licet ip- farum caro exterior computruerit. In litoribus crcfcit faxofis, ejusque crafios , fed curtos inveni truncos nu- dis in rupibus, quorum folia fubtus glauca, ac nervus medius rufius erat. Secundo. Hanet anguftifolia liaud multum differt a prxcedcnti, cius vero folia multo magis funt l®tc viridia , illis Caryophyllorum adcedentia , paulo la- tiora & flaccidiora , venulis albicantibus & obpofitis pertexta , ipfum f®pe petiolum ambientibus , nunc decuflatim, nunc directe in crucem pofita, uti in Ca- ryophyllis, inferiora folia quinque pollices longa , fu- penora fex feptemve , ac binos lata funt. Rainuli fu- Tco quoque & glabro obdufti funt cortice. Flores pufilli admodum funt , latioribus in racemis progerminantes, uti in Arbore rubra, qui cx quatuor parvis & pallide albicantibus conftrufti funt petalis , flores Mangx referentes ; hi plerumque decidunt , fruftusque adeo raro excrcfcunt, ut fexe huc usque ignoti ta. Catttx CArbonaria altera veerd ver dee Id in groot en kleen- bladige: Eerjlelyk Hanet btt groot-bladige , beeft een Ueene en «ia* bvgtige fiam , bykans ais de Co- faJTu, met een gladde fcborjjt. Dt bladeren bebbtn groote en agt duymen lang, itote en derde-balve brtti , agter fmal, en voortn breetjl , ook in 't kruys ftaandt , en met boebtige randen tergens boare (lyvigbtid , voorts met ttxi- mge onordentelyke adertjes , bitteracbtig van fmaak. Hct bloeizel langt aan Umge trojfen tn dunne Jleeltjer , kleen , en meer knopjes gelykendt dan bloempjes , van vier fubtiele blaadjts o/ 1 vel meer fpitijes gt maakt , blttk of citroen-geel. Daar op volgen wetnige vruebten , zynde daar onder een korl gtlyk ais een olyve-Jleen , bard , in de lengte geflreept , en daar tujfcben met kletne violetle ader- tjes ovtrdtvers. De J cburffe is zeer droog en bryulig: Het bout blttk- tssit , texit ligter dan Bux-boom , digt en fyn van fubftan- tie , ftvaar , bard , en met kleene drayingen van adertjes getvaicrt . op de manier van Camcloc , dep van etn ccleur, en daarom niet ligt Jebeurmde: Het laat zigook -welglad , rnoor niet ligt evtn Wcrken , /m dat de bartn altyd «ut uytjlektn. De blomen en rype vrucbten van deze zoorte I e h ik in May gebad. De btjitn blyven bier en daar en- kelt aan den boom bangen, al is 't buitenfte vltefcb ver- gaan. Men vind bet op fttenigt Jlranden , en ik beb 'er dikke, dog korte tn kromme Jlanmenvan op bloote klippen gevonden , iniens bladeren van onderen blaauto-groen , en de middd-zenutee ros tuas. Ttn tttxeden: Hanet bet klttrs-blodige , ver/ebild niet vtel van 't voergaande , dog de bladeren zyn ligt-groener , en die van Nagelen vader komende , tu at oreeder en flapper , met tatacbtigt adertjes tegevs malkander over- Jlaandt , tn den fteel omgever.de , zomtyds fcbuyns , ztm- tyds re st in 't kruyt,als in de Nagel-boomen , de agterjle zyn vyf duymen leing, de voorfte zes en zeven , tvsee breed. De ryskeru bebbtn mede een bruyne en tvent fcborjfe. Het bloeizel is mede zeer kleen, aan voydere trojfen , gtlyk aan de Arbor rubra , bejlaande uit vier kletne en bleek-wirte blaadjet , tn 't bloeizel van de M angas gely- kende: dit valt rnedt af, en de vrucbten homen zo zelden voort , datze neg meejt cnbekend zyn. IV. Bock. XXVI Hooftft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. « Cortex quoque tenuis ac ficcus cft, durior quam in procedente , unde & ab aurificibus expetitur, ex quo carbones exurunt , uti de praecedenti Hadn fuit dictum, unde & a quibusdam idem nomen Amboinen* fe Ulit Helawan , h. e. Corttx Aurarius inponitur. Lignum cft ut praecedentis , duplicem gerens colo- rem , alba enim ejus fpecies lignum dat pallide album uti procedens, rubra vero ad oras albicat, & intror- fum pallide fulta eft , qux varietas in latifolia quo- que obfervatur fpccie: Floret Decembri. Profer binas procedentes fpecies alius litoreus oh- currit frutex, qui (tipitem gerit brevem & incurvum, folia gerens majora quam priorum , atque ab illis Caryophyl lorum multum differentia, novem ac de- cem pollices longa, binos cum dimidio & tres lata, ditioque modo circa ramulos polita longos ac fir- mos. Flores funt parva ac viridia capitula fefe in qua- tuor alba petala dividentia, uti in procedentibus, qux Julio & Augufto confpiduntur. Lignum cft fla- vum, folidum, durum & ticcum , fine venis diftin- ftUB. A'uw«. Latine Ctrbonaria altera: Nomen Malavcn- fe ignotum cft : Amboinicc in Hitoea vocatur Hantt & Olit Helawan , nomen commune cum procedenti- bus , cum quibus multi hanc confundunt. Lacus. In Amboino montibus obeurrit potilTimum circa Dammaro arbores , & Caju Puti , uti & in aliis levioribus filvis, femper in ficcis & calidis locis, li- cet licoti vicinis Tertia fpecies tantum in litoribus crcfcit alcis juxta Hitoes oram. Ufus. Ad jcdificia hoc lignum multum adhibetur, ad palos nempe, collas , minoresque trabes, quum firmum fit & optime cxficcari nolTic: plurimum vero In carbones exuritur uri proceucns, tam lignum quam cortex, qui conducunt non tantum fabris , fed etiam aurificibus tam ad ferrum cudendum, quam ut loco crucibuli aurum in his liquefeat , uri in procedenti ditium fuit capite. N. B. Huic capiti nullam adjeffam in opere Inveni figu- CAPUT VIGESIM. SEPTIMUM. Lignum corneum. Huffur. HUJJur filveffris fpecies celeberrimi f rutius Man- gojlana, fcu faltem Macaflarenfis Kiras , fed fil- vcftris penitus, nec cibo aptus: Altum gerit truncum , fed non admodum craflum , ad fummum ulnam craffum in diametro, plerumque vero non ita craffum , qui cortice obduflus cft nigro , ligno firmi- ter adhorence. In vcrricc ramos extendit amplos, fe- que in plurcs dividit breves & capitatos ramulos, fir- mos ad oras acute alatos , fuperiores autem quodam- modo quadrati funt , fulcati , ac viridi obdudti corti- ce ; ex geniculis bina excrefcunt folia fibi obpolira , quo cum iubfequcnci pari obliquam formant crucem, uti & ramali tali conftituti funt modo. Folia funt magna , illa quodammodo Bintangone Montano referentia , fcd majora, ab undecim nempe ad quindecim pollices longa, quacuor lata pollices, in vecuftis vero arboribus breviora , glabra , firma , 1 & fplendentia^craflb nervo medio donata, fupeme autem glabra & fulcata , inferne dorfo trigono protu- berante , ex quo venula: fubtiles ac transverfales fuum ducunt ortum , non autem ita parallelo atque aduna- to ac in Bintangora. Craflis brevibusque folia hoc infident petiolis, guo- • rum quidam adeo incurvi funt , ut inferior pars fope fuperior fit: Ramorum fummum in bina terminatur foliola inftar burfic complicata & acuminata, ex qui- bus nova progerminant folia ac pedunculi, teneraque folia adeo fpnodent , aefi oleo cffcnt inuntla. Inter fuprema folia ex ipfo ramo flos provenit ex incurvo dependens pedunculo , formam minorum Rofarum referens, ex quatuor firmis & luteis conftrudius pe- talis craflis ac fubrocundis , concava fua parte retror- funi De fcborfft is mede dun en drj og, b irdrr dan aan 't voorgaande , en daarom t an de Goudfmcden gezogt om kwlen daar van le branden , gelyk van 't voorgaande HaSn gezegt is; daarom bet oat by zemmige in 't Am- boineejcb dcztlfde naam vcert van Ulit Hdawan, dat is goude balt. liet boul is ais aan 't voorgaande , en van tvxederlcy colcur , imnt Let o vitte gt/iagt beeft ttn bieek-wil boul , gelyk 'l voorige , maar 't roode is aan de kanlen veitacbtig , en naar binnen toe ligt-bruin , wtlk onderjcbeid men in 't greot bladige ook vind. Het bloeyt in December. llcbalven de twee voorgaandt uteri en , beeft men nog een cigentlyk flrand gcwas , met cen horte kromn/e Jiam opfcbitlttuie , de bladeren grootcr dan aan de beyde voor- gaan.le , en van de Nagclfutzoen vtrJer afwykcndt ,nt- gen en lien duymtn iang,twee en een balf , en drie breed, op vwrneemde manier rondotu de Iunge en Jlyve rysktns Jlaandc. Het bloeyzel zyn kletne en groene atopits , die zig in vier witte blaadjes vtrdtelen , gelyk in de voor- gaande: en men ziet 't in July tn AugjiJlus. Het bout is geel , digt , bard , en droog, zonder aderen. « Naam. In 't I^atyn Carbonaria altera. De Maleytze naam is onbekent. Amboinfcb i p Hitoe Hanet en Ulit Hclawan, een naam geni, een met 't voorgaande, waar mede bet vtele vermengen. Plaats. Men vind bet in 't Amkoinfcbe gebergte , meejl omtrent de Dammar-boomen , ook Caju Puti, tnan ’ert ligte bofeben , altyd op de drooee en beete plaatzen , al lig- genze by den Jlrand. De derde zoorte vind men alleen op Jleyle ftrvulen , langs de Kujl van Hitoe. ■Gebruik. In den butsbouw komt dit bout te pas , tot fpctrren , ribben , en kleene balkjes, om dat bet Jlyf is, en wel Jroogen kan. Het meelle werd gebruykt om koo - Un daar van le branden , gelyk 't vmrgaande , zo tian 't bout , ais van de fcborjft , dicnjligmet alleen voor de Yzer- mazr ook voor de Coudfme den , zo om te fmellen, ais in plaats van kleene krotsjes te gebruyktn, gelyk in ‘t voor- gaande Kapittel gezegt is. N. B. Ik h<b by dit Hooftlluk geen Figuur ia het Werk gevonden. XXVII. HOOFDSTUK. Huffur-Boom. HUfliir is een voilde zoorte van de vemaarde vrucbt Mangoftaan , o/ immers van bet Miuaffaarfe Ki- ras , dog gantfcb voilt , en ongfbrutkclyk tot de koft. Het beeft een i.ocgen , deg niel zter dikkenjlam ,op 't tr.eeft ten vadem dik in de ronate ,of gcmctnlyt minder ,Jkvart- acbtig van fcborjfe , die digt aan ’t bout legt. Boven Jpreyd by zyne takken nooit uit , en verdeeltze in vccle kvrte engeknopte rjskens , Jlyf , aan de kanten met jcberptrug- gen , dog Je voorjlc zyn eenigzints vierkant , gegeut , en met een groene fcborjfe bekleet ; in de leeien Jfaan twee bladeren tegens malkanderen , malende met bet volgtnde paar een fcbvyns kruis , gelyk ook de ryskens zelfs doen. De bladeren zyn groot , eenigzints die van de berg Bintangor gelyk , dog grooter , te weeten van n. tot 14. en 15. duymen iang , vier duymen breed, en aan de oude boomtn horter , glcd.Jlyf , en glimmende , met een dikke middel zcnwwe , boven gl id en gevorent , beneden met een driekante rugge uitjlcekcrsde , uit dewelke over • dwars kleene tn fyne adertjes hpen , zo evtnwydig en digt niet ais aan Bintangor. Zyjlaan op korle dikke Jleelen , en zommige zyn z oge- draayt , dat bet onderjle boven komt. Het uylterfle der takken beeft tuw kleene blaadjts ais een beursje toegefpilfl, waar uit nieuwe bladeren en Jleelen voortkmen , en de jonge bladtrtn glimtnen zodanig uls ofze met ulye kejlree- ktn waren. Tuffcben de voorjte bladeren uit de tak lelft komt ten blotm voort aan ttn krom Jlttltje bangende, in de gtdaanle van kleene roosjes, gemaa.lt van vier Jlyve gtete blaadjes , dik en rondacbtig ,mel bet bol agterwaarts gebogen , en rujlende op vier dik.lt en balf bolu Jcbubben, in j6 HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. aj/>.XXVH. fum flexis , acquacuor craffis femi • concavis incum- bentibus fquamis: Flos autem in centro fuo repletus cft craUls, brevibus, & albicantibus ftamimbus, debi- lem fundentibus odorem , m horum medio eranum exfurgit piftillum. , Krutlus folitartus excrefcic , ramis arcte adeumbens. Pruni magnitudine, Macaflarcnfium Kira&Soffoddco fimilis , ut ejus filveftrcm quis putaret efle fpcciem, pericarpio enim infidet ex quacuorcraflis&femi-con- cavis petalis formato, quorum bina majora fune, fu- perius vero coronatum cft verruca quafi inftar capitis clavi , externe autem colorem gent obfcurc fufeum vel fumeum , interne vero hic f 'ruftus repletus cft carne mucofa , in qua mollia quidam recondita fune oflicuta feminalia , femi-plcnam lunam referentia , ib Je autem recens li fit . refinofum fpirat odorem , fi prolaplus, ingratum: Ex fruftus putamine, uti & ex vulneratis ramorum ramis cralTus & vifeofus exfudac liquor inftar illius Socci fcu Papedi, pociflimum ve- ro in difruptis petiolis ac geniculis , ille aucem lu- teus exficcatur « condenfatur. Lignum recens exfum albicat , fed niffum mox cx- ficcacur , feu mcllinum gerit colorem , eftque durifli- mum , grave , ac exfu difficile , acll corneum eflee , per longitudinem ftriatum eft , at tenuibus conftat fi- bris, lique per transverfum fecctur, ejus venuli mox circa centrum decurrentes inftar radiorum Solarium in confpcftum veniunt.. Hujus arboris & altera latifolia obeurrit fpccics, cujus folia binas fpithamas funt longa, ac binas 'pal- mas lata: Ejus radices fupra terram elevantur uci il- larum Mangi Mangi , funt vero craffiorcs. Hujus flo- res fruftusque huc usque ignoti funt. Lignum corneum angujlifolium , Amboiniee Huffur Jjrumabun , hujus femina habetur, longa gerit angu- fhquc folia insqualis magnitudinis , a quinque ad un- decim pollices longa, binos lata digitos, firma degla- bra, deorfum fenfim anguftata, ac pedunculo fere deftituta, illis Codiba majoris fimilia : Ejus lignum corneum quoque cft ac durum, & inftar prioris adhi- betur, fed raro, nec nili ad majores «dium coftas. Nomen. Latine Lignum Corneum. Malaicc & Ma. caflarice Malacca: Ainboinice in Leytimora Huffur, in Hitoc Lobufful. Fruflus ejus in caufla cft , ut qui- dam pronuncient in Amboini montibus Mangoftanas reperiri , Javani vero ac Baleyenfes arborem hanc Mundam Tuam efle putant, qui edulem dat fruftum, fuccumquc fundit luteum ac vifeofum. Locus. Hoc lignum parum innotuit , quum raro obeurrat, nec ullibi crefcit nlfi in fummis ac remotis montibus, in levibus Dammari arborum filvis: Ob li- gnum confunditur cura Caju Maes , ob foliorum for- mam cum A hngio tentftri , quum tamen tres diverfs fint arbores. , Ufus. Ab Amboinenfibus quodammodo adhibetur ad ardificia , ad parvas nempe trabes , in hunc vero finem juniorcs.tantum eligunt arbores vix virum craf- fas ; crafiiorcs enim ob corneam ipfarum fubftantiam ac gravitatem ex montibus deducere nequeunt, neque regere , in longas tamen has findunt partes . ex qui- bus manubria Toranorum ac fecurium formant. Si itaque vera fit Malacea Javanorum & Macaflarcnfium, ex ejus ligno ingentes fabricantur palatiorum fuorura pofles pro regibus ac principibus , quos nefando la- bore ex monnhus filvofis petere debent, uti id fupra in capite de Carbonario pnma innuimus. In Leytimora plurimum in aliis Emt crcfcic montibus,^ ubi lignum adhibetur ad clavos ligneos navigiorum CorreCorren diftorum , qui ex Sappan ligno alioquin formantur. In magnis Amboinenfium aedibus pofles ex illo for- mantur ut & cenacula teftorum , cft enim atque dura- bile ac Ciiu Nani , immo in ipfa terra, Bimancnles ejus radicibus utuntur ad Ubat Saguvoeer , vocantque Adjoc Java, h. e. Caju Java. i de tnidden uitgevult met korte , diike, en voitacbtige draden , en daar in e en dii pilaartje , fap van reuk. De vrucbt Jlaat enktld en dlgl tegens de takken , in de grootte van een Pruyrn , btt Maccaffaarfe Kiras «i Soflb zo gelyk , dat meu bel voor een <u>itde zo orte daar van zoude aanzien , want zy Jlaat op een vaetje van vierdikkt balf belle blaadjes gt maakt , tmar van twet erooter zyn, voren met een veratte ais bet booft van een Jpyker , van buyten donker-bruyn of rookvcruiig , binnen ts ze vervult met een Jlymerig vletjcb , en daar in eenige vieeke zaat- horreis ais batvc Manen, aan de verfebe benacblig van reuk , aan de afgevallent vuyl. Uit de boljler of Jcbaal van de vrucbt , gelyk mede uit de gequetjle fcborjje t de takken . fvotet een dikke en kleverige vocbtigbeid ais die van Soccum of Papeda , docb mecjl aan de afgtbrokent Jleeltn, en aan de Ueden , devulke geel bejlerft. Hei bout vers gekapt is vcitacbtig , maar bejlerft Jlrax ros of Loon.ng-geei , zetr bard, ficaar, en moeyelyk om te kapfen , ais of bet boorn mas, in de lengte geftrecpt, docb fyn-dradig , en iis men 't dvvers kapt of zaagt , zo liet nien de adcrtjes roniumlet bert Jlraalsgtvcys fjlaan- de ais een Son. Men vind 'er nig een grootblad!gt zoorte van dczen boom , veiens bladeren t-uite fpannen lang, en tuoee ban- den brced zyn. De vstrteltn fl.un boven de aardt , gelyk aan de Mangi Mangi , docb zyn dikker. Bldtmen en vrucbten bier van zyn r.og onbekent. Lignum corneum anguftifolium , in 't Amboinfcb Huflur Loumahun u-eri voor 't wyfken geboiuUnsbee/C lange /malle bladeren Van ongelyle grootte , van y. tot li. duymtn langttivee vtngtrs breeajlyf e nglad,naar agttrtn allengskens toefrmllende , en Jcbier zonder Jleel , dtt van groole Codiho gelyk. Ilet bout is mede boorn- acblig en bard , vcerd gebruikt ais bet voorige , docb zelden , en maar tot dvsert bout er, aan groote buyzen. .Naam. In 't Latyn Lignum Corneum. Maleyts en Maccafjaars Malacca : Amboinfcb op Leytimor Huffur, Op Hitoe LohulTul. De vrucbt maakt dat zommige voorgegeven bebben , dat men in 't Amboinfcbe gtbtrgtt Mangojlaans vind , docb de Javanen en Baleyers bouden bem voor baar Munda , bet vcelk een eetbare vrucbt draagtt en een geele en kleverige zap uitgeeft. Plaats. Dit bout ir xotinig bekend , om dat bet zelden gevonden wert , vaaf/ende vergens dun op 'tbooge en verre a/gelegene gebergte , indeligte Dammar boffcben. Aan * gaande bet bout wert bet vermengt met Caju Maas , en aan gedaante der bladeren met bet Mangium Tencflre, daar bet negtans drie ver/cbillende betmen zyn. Gcbruik. By de Amboinczen beeft bctindenbuisbouiD iv el eenigzinls plaats tot balkjes en piat en , docb daar tot vemenze maar de jmge boomen , die nog geen man dihzyn, icant de dikker e iainnenze voegens baart boornachtigejub- flantieen fixaarte niet uit bel bofcb baalen en bedvtingen, rcbter klovenze die in lange Jlukken , icaar van zy de Jleelen tot baare Torantn en bylen maken. Indien bet dent de reste Malacca der Javanen en Maccaffaren is , zo vcer- dtn daar van groote jtylen tot de Paleyzen boarer Konin- gen en Prine en gemaalt , die zy met een godlozen arbeyt uit bel bofcb baalen, gelyk boven in 't Kapiltel van Car- bonaria prima gezcgt ir. Op Leytimor valt bet meejl in 't boogt gebergte van Ema , by dewelkt bet gebruyktwert tot boute nagtls aan de Corre Cvrren , die men andert iun . Sappan bout maakt: Aan groote buyzen der Amboiruzen or eri bet tot Jlylen gebruykt , ais mede tot fltutels om de gebinden aan malkander U begten , iram bet is so durabel ais Caju Nani, ocA in de aardt. De Bimantzen gebruy- ken zyne vcortclen tot Ubat Sagu^ecr , en notmen 't Ad- joe Java, dat is Caju Java. Tabula Trigejima Dc dertigjle Plaat Ramum exhibet Ugm Conti, feu ttmgwr, uti a Rumpbio 8c Vertoont een Tak van het Hovn-bovt , ofte dc Haf* r, xo tmWn vocatur , qui proprie Dsilnu * fihxfbit eft (pedes , ais die van Kumpbius en de Inlanden genaamt wert , welk cujus 6c bin* alis Ur. a. <*p. LIV. fupra defisipts funt. eigentljrk een wflde xoott is van de Didmio, waar van bo- ven in het twede Botk. tapit. LIV. twce andexe xooiteo befchreven ftaau. CAPUT XXVIII. IVBoek.XXVIUHoofi/t. AMBOINSCH KRUYDBOEK. *7 CAPUT VIGESIM. OCTAVUM. XXVIII. IIOOFDSTUR Mangium fihcjlre; Mangi Mangi Utan. PEr Mangi Mangi Utan , meo quidem judicio , tres intelliguntur arbores , omnes cum vera Mangi quodammodo convenientes: Prima eft Lignum Salit leu f alium acidum, quod in ftibfequenti deferibi* tur capite. Secunda arbor proprie Mangi Mangi min- iana vocatur : Tertia ac filveftris , proprie Mangi Mangi, in hoc defcnbccur capite, quam potius diver- fam puto arborem , unde & diverliim ipn tribuo no- men, mos autem me jubet vulgarem fequi methodum. Arbor itaqdc haec truncum gerit humilem , incur- vum, limiorum, ac crafliim, qui cortice obducitur nigro, nleofo, filio, cra(Tb,& fragili. Truncus vero fele mox dividit in paucos, incurvos, & craiTbs ra- mos , qui ramulos gerunt curtos fragilesque : Folia duplicis fune forma:, ut & ipforum ramuli, furculi enim teneri digitum crafii funt, rotundi, vel ex ro- tundo-plani, oris acutis, glabri, ac quinque pedes longi, ex quorum geniculis folia oriuntur bina fibi ohpofita, qua: crucem obliquam exformant, brevi- busque & crafils infident petiolis fupra fulcatis. Folium illud notius Canarii refert quam Mangi Mangi, cftquc auodccim pollices longum, quatuot latum, in brevem delinens apicem, fuperne glabrum, inferne autem nervus medius protuberat non acute, fed rotunde, vena: transverfales incurva: ac finuofe decurrunt, ita ut intra majores alix minores intricaty fint, atque alternarim locentur, inferius protuberantes. Vecufta vero folia breviora lunt, feptem ac novem pollices longa, tres quatuorve digitos lata, quorum quxdam in brevem apicem, alia rotunde delinunt ob- tufa & bifida , funtque crafla , fcabra,ac Mangi Mangi foliis magis fimilia, quam juniora ynferius enim ma- gis funt anguftata, ac fuperius latiffima, luperna par- te glabra & xqualia, inferna vero vena: majoresmaxi- mo protuberant, qux rarx funt, atque circa oras fi- nuofx, aliis tenuioribus interpolitis , nullum ordinem obfervantibus, in ramorum vero fummo locantur ar- de fibi j^n&a & inordinata , faporis quam maxime amaricantis , nec fuccum emittunt , fi disrumpantur. Ex alis inferiorum foliorum longi cxcrcfcunt furculi, eS rotundo plani feu angulofi , firmi , ingue horum furculorum lummo bina progerminant foliola tenera linguae-formia , fibi obpouta & incumbentia, aefi vis- .cofo oleo efient obducta, quod digitis ctianvadlix- ret, fi tangantur, quodque, fi tenerrima fint, in fu- prema ipforum parte guttatim exfudat. Ubi vcrotalis obfervatur furculus , folium obpofitum plcrumqqp decidit, ramique pars fupcrfiua nodofa fcu geniculata clt. • Flores in laxis Scextenfis progerminant racemis, in- xquali modo decurrentibus , quorum unus fupra alium elevatus eft; flores vero primum oblonga funt capi- tula, fefe in flofculos aperientia inferius anguftatos ac breves , fuperius fefe m quinque parva & alba pe- tala extendentes , qux vero fenfim furfum incurvantur, odoris hhud ingrati , in centro quinque adparcnt bre- via ftamina alba feu flavefcentia , in quorum medio piftillum erigitur Jongius, quod poft florum lapfum capitulo infidet & pcrliftir. Fruflus oblonga: funt baccx oviformes magnitu- dine grani Tritici, qu® putamini incluf® primo funt virides, dein aurancii coloris feu inftar Minii, fub tenui vero pellicula plurima reconduntur femina ni- gra polygona inftar arenularum. Lignum illud Huffttr feu Ligni Cornei refert, ad cu- jus genus & hanc refero arborem ; hujus vero lignum cr3ifioribus conftat fibris, ac per longitudinem ftria- tum eft , duriflimum, cxfuque difficile, lique recens Incidatur, copiofa effluit lvmpha fubflava,& amarif- fimd, qu® etiam cxftillat, licet poftes ad domdm de- ferantur, unde recens adeo grave eft, fed tamen fa- cile exficcatur. Radices more Mangi Mangi fupra terram decur- runt. fed non elevatae, funtque mulio craffiores, quodque plurima: fint denudatx, catillatur, quod h® potiffimum arbores locis crefcant prsruptis , atque Tom. III. lolo De wilde Mangie-Boom. DOor Mangi Mangi Utan ac erden driederley boometi verdaan , mynt oordeels , alie drie met de regte Mangi Mangis kleene gemeenfcbap bebbende. Ve eerjle is Lignum Salis of Folium acidum , in 't volgen- de Kapittel befcbreveh : 'l tweede werd eigentlyk Berg- Mangi Mangi genaamt , en zal bierna volgen: dederat en eygentlyke bofcli- Mangi Mangi, zullen aoy bier be- fcbryven , ’t o velk ik liever voor ten byiondere boom viil bouden , en een byzondere naam geven ; dog de gcvoocmte dvoingt my de gemeene fleur te volgen. 