title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Zoo als overal waar ons een dieper inzigt in de wetten der natuur wordt gegund, treft ons ook hier het bewonderenswaardig verband. De stofwis- seling , G. T. , is de voorwaarde voor het leven ^ de bron der krachtsuitga- ven, die het levende ligchaam te bestrijden heeft, maar wederkeerig ziju die krachtsuitgaven de voorwaarde voor 'de stofwisseling , want deze is af- hankelijk van de ligchaamswarmte. — Verschillende compensatie-inrigtin- gen zijn er in het organisme, waardoor onder de zeer uiteenloopende om- standigheden des le vens , bij levendige en geringe stofwisseling in een of in alle organen gezamenlijk, bij groote hitte en strenge koude» die warmte- graad constant op ongeveer 87 graden wordt gehouden. De voomaamste regulator is hierbij onze huid. Maar de magt der regulatoren is natuurlijk beperkt. Wordt de productie al te gering, dan ontstaat er, in weSrwil der grootst mogelijke spaarzaamheid , ten slotte een tekort. Dat tekort neemt voortdurend sneller toe, de ligchaamswarmte daall onder een zeker minimum en de stofwisseling hondt op , al is het materiaai nog niet geheel 62 A. HEYNSIUS en al uitgepot. vOmgekeerd, wordt de productie van warmte al te groot of zijn de warmte-regalatoren in het ligchaam nalatig in de vervalling hnnner taak, dan etijgt de temperataur boven het normale cijfer. Zij be- reikt eindelijk 42 graden of daaromtrent. De harmonische zamenwerking der organen gaat verloren. Dan houdt het leven op. Zoo als straka van de koii, sterft men dan van de hitte. Wat de a&onderlijke organen betreft, spoorde het onderzoek in deae rigting in de spieren en zenuwen nog een anderen overgangsvorm der schei- kundige kracht op. De ontwikkeling van electriciteit werd daarin buiten twijfel gesteld. De omstandigbeden , waarvan die krachtsontwikkeling af- hankelijk is^ de wijzigingen^ welke zij ondergaat bij de functie dezer organen, werden nagegaan en daardoor een geheel nieuw hoofdstuk, zeker niet het onbelangrijkste , aan de physiologie toegevoegd. Maar ook de voortzetting van het phjsisch onderzoek op den reeds vroe- ger bekenden weg werd in onzen tijd met glan&rijke uitkomsten bekroond. Met steeda volkomener werktuigen gewapend werd de physiologie van het oog, van het gehoor^ van de stem door het physisch-physiologisch onder- zoek in onzen tijd verklaard en toegclicht op eene wijze, die de stoutste verwachtingen overtreft. Ja zelfa de grond van de eigenaardige menging der stof in de verschillende organen , niettegenataande alie uit eene en de- zelfde bron , het bloed , hun voorraad moeten putten , — de reden , waaiom zij als het ware kiezen en kiezen moeten wat zij behoeven , vond in de leer der osmose en diffusie zoo al niet hare oplossing, dan toch in zoo verre eene verklaring, dat de mystieke aluijer, die over deze verschijnselen kg heengespreid , is afgerukt. Voorzeker ook bij het physisch-physiologisch onderzoek bewandelde men niet altijd den regten weg. Dikwerf werden ook hier> even als dit bij de scheikunde het geval was, de resultaten buiten het ligchaam verkregen te ligtvaardig op de verschijoselen in bet levende ligcbaam toegepast. Maar in het algemeen kunnen de physiologisch-physische vragen scherper worden gesteld, dan de physiologisch-chemische. De antwoorden zijn om die reden in het algemeen ook acherper^en meer bevredigend, De dwa- ling is g^makketijker te outdekken. Velen voelden zich daarom vooral door die phy^ische rigting aangjptrokkeii j en inderdaad bdiangrijk Bijn de ftEt)£V0£RlN6. . 63 ontdekkingen , die in onzen tijd op het gebied der pbysiologiache natuar- kunde werden gedaan. Gelijktijdig wordt de studie van den vorm behartigd. Sprong het ver* band van den groveren anatomiscben bouw der ligchaamsdeelen met hunne verrigtingen , van den vorm van het hart met zijne klapvliezen en den bloedsomloop , van den bouw van longen en borstkas.met de ademhaling em zoovele andere verschijnselen reeds vroeger in het oog, de verbeterde hulpmiddelen , die onze tijd voor het onderzoek van den vorm leerde ken- nen, vooral het mikroskoop, hebben ons een veel dieper inzigt in de structuur der organen, in hunne wording en ontwikkeling g^even, dan aan onze voorouders werd gegund. Dat onderzoek ieidde tot de overtui- ging, dat alle bestanddeelen van het ligchaam cel-derivaten zijn van ^e moedercel, het ei. Door voortdurende deeling en verdere metamorphoae ontstaan daaruit alle organen van het ligchaam. De stof- en krachtswisse- lingen , waarvan > wij spraken , zijn aan die cellen , aan die elementen , waaruit het zamengestelde organisme bestaat, gebonden. Zij spruiten voort uit de wisselwerking van die elementair-organismen en hunne deri- vaten met het voedingsvocht , door het bloed aan de organen medegedeeid. Die grondvormen moeten dus worden gekend en hun onderling verband, de architectuur der organen, worden opgespoord. Zoo als overal elders is men ook hier met eenvoudige waameming aangevangen. Maar de ervaring heeft ook op dit gebied aangetoond, dat zij alleen ter bereiking van het gewenschte doel niet toereikend ia. Hoe voortreffelijk onze mikroskopen thans ook zijn, het gewapend oog kan door eeuvoudige waameming die metamorphosen der cel , die grondvormen m architectuur der organen niet leeren keunen. Daarvoor is de bouw te ingewikkeld. Middelen moeten worden uitgedacht om die grondvormen te isoleren en hun onderling verband in de organen scherper in het licbt te stelten. Proefneming is ook hier niet buitengesloten. In vijf-en-twintig jaren is op dit gebied een ontzaggelijk groot materiaal vergaderd en nog dagelijks toont de ervaring aan, — ik behoef slechts te wijzen op de jongste onderzoekingen omtrent het lymph-, het spier- en zenuwstelsel , — dat verbeterde methoden van onderzoek ook hier voortdurend tot een juister en vollediger inzigt leiden. 64 A. HEYNSinS Zoo heb ik U, G. T., in korte trekken den weg geschetst, waarop het physiologisch onderzoek in onzen tijd zich beweegt en daarmede het tegen- woordig standpunt der physiologie gekarakteriseerd. Hoe onvoUedig het beeld ook was, gij zult het gaarne toestemmen, dat dit onderzoek veel- zijdigy de omvang der taak, die de physiologie te vervullen heeft, groot en uitgebreid is. Toch is het wenschelijk, dat aan elk der beschrevene hulpwetenschappen eene evenredige zorg wordt besteed, want natuurlijk reiken zij elkander beurtelings de hand op den weg vau den vooruitgang. De vruchten, die door dit drieledig ondezoek in onzen tijd werden verkre- gen, toonen overtuigend aan» dat er een zeer innig verband bestaat tus* schen den vorm, de schei- en natuurku;idige eigenschappen der ligchaams- bestanddeelen en hunne levensverschijnselen. Het is de taak der physiolo- gie dit verband nader op te sporen en aan te wijzen. Zij moet aantoonen, hoe elk dezer verschijnselen het noodzakelijk gevolg is van de onverander- lijke grondkrachten der stof. Ziedaar het ideaal — waarnaar wij streven, want bereikt is het geens- zins. Maar belangrijk zijn wij reeds in kennis vooruitgegaan. Die utt- breiding onzer kennis hebben wij VQoral aan de experimentele rigting van het onderzoek te danken. De waarneming alleen is niet voldoende om het doel te bereiken, dat wij beoogen. Daarvoor zijn de verschijnselen te in- gewikkeld — voor ons oog althans. Cuvier heeft ergens gezegd: «^bij de waarneming luistert men naar de natuur, bij het experiment ondervraagt men haar" — en in die uitdrukking ligt inderdaad veel waarheid. Er behoort een zeer geoefend oor toe om de klanken, die de menschelijke stem ons toezingt, te ontleden en de toonen te herkennen, waaruit zij b^staan. In de symphonien der groote meesters op muziekaal gebied be- wonderen wij schier algemeen de harmonie, die ons verkwikt, maar be- grijpen en verstaan^ in de ware beteekenis vanhet woord, doen haar slechts weinigen. En zullen wij dan de symphonie van den grootsten Meester, die in de natuur ons toeruischt, werkelijk verstaanP Het is ondenkbaar. £n toch, de bewondering van de onbegrijpelijke doelmatigheid , waarmede alles is ingerigt, van de harmonie, die zich overal in de natuur vertoont, v?aarmede men zich in een vroeger tijdperk vergenoegde, bevredigt ons niet meer. De geest van. onderzoek is ontwaakt , en onze tijd wordt ge- REDEVOERING. 65 kenmerkt door het streven om zamenhang en eenheid te ontdekken in al de verschijnselen der stoffelijke wereld. Hoe langdorig en moeijelijk dat onderzoek ook zij , wij wilien de grondtoonen kennen , die aan die harmonle ten grondslag liggen en in het eigenaardig timbre, dat de verschijnselen des levens aankleeft, de boventoonen onderscheiden van den grondtoon. Ons oor verroag die niet te onderkennen in de klanken, die ons toerui- schen. Wij nioeten ze onderzoeken ouder omstandigheden , waarbij de partiaal-toonen vvordeu versterkt. Wij moeten de versehijnselen waar< nemen onder minder ingewikkelde voorwaarden. Het experiment*moet ons helpen. Wij ondervragen de natuur. Wij stellen eene hypothese en toet- sen haar aan de waarneming. Daarbij erkennen wij gaarne, dat het antwoord op die vragen, op die hjpothesen altijd slechts eene betrekkelijke waarde heeft. Eike vraag staat in innig verband met de kennis van de persoon, die ondervraagt, met de hoogte der wetenschap. Men vergist zich, indien men meent, dat bij een examen alleen de candidaat eene proeve zijner kennis aflegt — en eene vraag, wier beantwoording ons in een gegeven toestand der wetenschap vau het hoogste gewigt voorkomt, verliest alle beteekenis in eeu volgend tijdperk, als de blik is verruimd en het inzigt dieper geworden is. De groote meesters, aan wie wij hulde brengen op het gebied der wetenschap, zijn zij , die de beste vragen stelden. Zij drageu het krachtigst tot de uitbreiding daarvan bij. Maar ook de grootste meesters zijn kinderen van hun tijd. Elk vol- gend station op den weg van het onderzoek toont, althans in verre weg de meeste gevallen aan , dat men een omweg gemaakt heeft. Ook in dit opzigt is in onzen tijd groote vooruitgang niet te miskennen. De vervoer- middelen op het gebied der wetenschap zijn , zoo ala in de maatschappij , beiangrijk vooruitgegaan. Zij voeren ons niet slechts met toenemende snel- heid vooruit, ook de bogten van den weg worden meer en meer ver« meden en ook daardoor neemt de doorloopen ruim^e voortdurend toe. Zqllen wij op het gebied der physiologie het ideaal bereiken» dat wij najagen ? Wie zou die vraag bevestigend durven beantwoorden ? Hoe meer de grenzen onzer kennis zich uitbreiden, des te grooter wordt ook het gebied van het onbekende. Hoe meer wij vooruitstreven , des te duide- 9 66 A. HETNSI1JS lijkdr wordt het Mb, hoe ODeindig ver wij verwijderd zijn van het ideaal, dat wij belangrijk naderbij gekomen waanden. Maar wat noodl Zoo wij alechts met toenemende snelheid vooruitgaan en de overtuiging ons blijft bezielen, dat onze arbeid steeds schooner vruchten voortbrengt. De dag der laatate hypothese n de laatste dag van het wetenschappelijk onder- zoek, heeft Henle gezegd. Zouden wij ons bevredigd gevoelen, indien die dag ware aangebroken? Wat eens eene kracht zal worden^ die de wereld in beweging brengt» wordt in den aanvang meestal miskend, althans niet gewaardeerd. Vooral bij ons, Nederlanders « wordt iets nieuws zelden welwillend ontvangen. Die karaktertrek van ons volk heeft zijne goede zijde. Hij behoedt ons voor teleurstelling. Maar hij levert ook nadeelen op. Hij is dikwerf oor- zaak^ dat anderen vroeger dan wij de vruchten genieten van hetgeen goed en nuttig is. Vooral op het gebied der wetenschap mogen wij dit wd in het oog houden. Op den weg van wetenschappelijken vooruitgang heb- ben wij eenmaal in de voorste gelederen gestaan. Het zou onredelijk zijn te willen, dat dit in het algemeen nog zoo ware. De oorzaken, waarvan die voorrang afhankelijk was, bestaan niet meer. Maar wij kunnen toch niet wenschen , dat altijd en in alle opzigten de verhouding omgekeerd zij , dat anderen voorgaan en wij volgen. Is de studie der levensverschijnselen in den door mij geschetsten zin vruchtdragend en dus wenschelijk, dan mogen aan eene instelling van hooger onderwijs ook de hulpmiddelen niet ontbreken , die voor het onder- wijs in die wetenschap en hare beoefening noodig zijn. En toch I In 1824 werd door Purkinje het eerst, naar het schijnt, de wenschelijkheid van de oprigting van physiologische laboratorien aan de Universiteiten betoogd en in 1881 het eerste plan daartoe te Breslau ontworpen. Stannius bragt daarop te Rostock en Valentin te Bem eene soortgelijke inrigting tot stand. In 1842 werd door Wagner een physiologisch instituut te Gottingen geo- pend en bij die gelegenheid de behoefte aan dergelijke inrigtingen in het breede betoogd. Sedert dien tijd kwamen de duitsche Universiteiten , de eene voor de andere na, in het bezit van physiologische laboratorien en werd algemeen het onderwija in de physiologie aan een afzonderlijken hoog- REDEVOERING. 67 leeraar opgedragen. In 1846 werd te Utrecbt eeo a&onderUjke jteer^toel voor dezen tak van wetenachap in bet leven geroepen en een pbjsiologisoh laboratoriam opgerigt. Spoedig daarna verrees het te Groning^, in 1856 te Amsterdam, ^ wel ia waar overal van uiterat bescheiden omvang en hoogst nederige inrigting. Het jaar 1865 ging voorbij> en Leiden bleef nog steeda van een physiologisch instituut verstoken. Moeijelijk sou het mij zijn met juistheid de reden daarvan op te geven. Zeker is het dat de behoefte voldoende gebleken wa9. De uitatekende Halbertsma, wiens beeld U en mij in dit uur levendig voor den geest staat, wiens verlies door ons allen innig wordt betreurd, ontveinsde het uooit, ja sprak bet meermalen openlijk uit, dat er in lieiden dringende behoefte aan voorzieoing in dit opzigt bestond. Bij ziJQe ijverige toewij- ding aan de, wetenschap , waarvoor hij leefde ^ eene toewijding ten voor* beeld voor ons ; en die voor de beoefeoing der ontleedkunde in ons vader- land uitiiemende vrochten heeft gedragen eo verder opleveiten zal — ont* ging het hem niet, dat ook de physiologie hare eischen heeft. Zijne zucht om den tak der wetensehap, dien hij lief had, behoorlijk te verti^eO" woordigen en het levendjg bewiistzijn, op onderviading gegrood^ van de krachtsontwikkeling , die daarvoor gevorderd wordt, hadden hem de over- tuiging geschonken, dat ook de physiologie, veelzijdig als zij is, de ge- beele toewijding en kracht van eeo p»*soon eischt. Die overtuiging deed Halbertsma worden en zijn , wat wij alien weten , een meeater op bet ge* bied zijner weteoachap , waarop Nederland roem draagt « een leermeester door zijne leerlingen geeerd en bemind. Zijn leven zal voor L^en ni^ verloien gaan. Het ligt niet in mijue bedoeling U in dit uur Halbertema ats vportref* felijk wetenschappelijk en teehnifich aoatoom te achetseo^ Ik laat dit gaarne over aan hen, die mij in dit spreekgestoelte :«ullckn ppvolgen» die met hem hebben gewerkt en geleefd» die daanom beti^ dan Uk io ataitt zijn heBn te waardeeren im den invloed te schetaen, dieo zijo fev^p X)p de studie der ontleedkunde , op het geneeskundig onderwijs in h^ alge.Qieep in Leiden heeft uitgeoefend. Met Boogaard deelde Haibertsma reeds sedert geruimen tijd den veelomvatbenden arbeid,. die ^ zijoe ^choudetin was gelegd eo het waa eeo aijner laatste wenschfitt, toeo eene Qoodlott^e ^ziekjbe 9* 68 A. HEYNSIUS hem in bet afgeloopen jaar de vervaUing zijner taak belette, dat aan Zaaijer die taak zou worden overgedragen. Voorzeker, bet bewustzijn, dat bun vriend en leermeester geene andere opvolgers heeft kunnen wen- scben, moet voor hen aangenaam zijn bij de aanvaarding bunner taak en een voortdurende prikkel om met ijver en kracbt voort te gaan op den weg, die door bem zoo uitnemend gebaand werd. Maar ook voor mij is het in dit uur van groote waarde, de overtuiging te mogen koesteren, dat Halbertsma bet onderwijs in de pbysiologie aan de Leidscbe Hooge- scbool gaarne aan mij zou bebben toevertrouwd gezien. Ontbrak bet aldus aan leering niet, aan voorbeeld evenmin. De beboefte aan pbysiologisch onderwijs in den door mij gescbetsten zin, verbond, gelijk ik reeds mededeelde, in 1846 een man aan het booger onderwijs in de geneeskunde , die kracbtiger dan eenig ander , door de uitnemende gaven van zijn geest, tot de ontwikkeling der physiologie en der wetenschappe- lijke geneeskunde in het algemeen in Nederland bijgedragen beeft. Reeds spoedig, nadat bij te Utrecbt zijne taak had aanvaard, vestigde zich de overtuiging, dat hij eenmaal als eene ster der eerste grootte aan den we- tenscbappelijken bemel scbitteren zou. Die stoute verwachtingen zijn niet gelogenstraft geworden. Talrijk zijn de vragen , door hem op pbysiologiscb gebied opgelost en een zeer belangrijk aandeel komt hem toe in den vooruit- gang» dien de pbysiologie in onzen tijd vertoont. Hij beboort ongetwij- feld tot de grbote meesters van onzen tijd op het gebied der wetenscbap, en wordt als zoodanig door ons en door geheel het wetenscbappelijk Europa erkend en gewaardeerd. Ik betreur het, dat Donders, door eene ligte ongesteldbeid verbinderd, hier niet tegenwoordig zijn kan, maar in elk geval is het voor mij van groote waarde in dit uur met zekerbeid te weten , niet slecbts dat hij zich over de oprigting van een leerstoel, vooral aan de physiologie gewijd, aan deze academie verheugt, maar ook, dat hij het onderwijs in dezen tak van wetenscbap gaarne aan mij, een zijner oudste leerlingen^ toeyer- trouwd ziet. Maer ik heb U nog het verband te scbetsen, dat er tusscben de pby- siologie en de praktiscfae geneeskunde bestaat. Vergont mij , Q. T. , dat REDEVOEAING. 69 ik daarbij kort zij. Eene uitvoerige behandeling der zaak komt mij inder- daad overbodig voor. nMeev en meer toch" zoo sprak de te vroeg ont- slapen Schrant bij de aanvaarding zijner betrekking op deze plaats, ^is de c^patholoog tot de overtuiging gekomen, dat het ziekelijk leven, hetgeen ifliet object zijner studie uitmaakt, slechts daarin verschilt van het normale «^leven, dat de omstandigheden , waaronder het organisme zich bevindt, f/gewijzigd zijn geworden. De physioioog van zijn kant poogde de krach- ^ten van het gezonde ligchaam beter te leeren kennen, volgens de ware /s^empirische methode, voorai door het experiment. De abnorme invloeden, /^die hij hierbij aanbragt, leverden pathologische verschijnselen op. Te- //genover die wiliekeurig door de proefneming van den physioloog voortge- //bragte ziekten, mogt de patholoog dus met regt de ziekte in het alge- ff meen beschouwen als een door het l;oeval aangelegd physiologisch experi- tfment. Zoo streefden beide hand aan hand naar een gemeenschappelijk ffdoel, de kennis der levensverschijnselen , zoowel in gezonden als in zie- ^kelijken toestand. Zoo ontstond de physiologische pathologie. Die phy- /^siologische pathologie bezit reeds eene groote ontwikkeling en breidt zich //dagelijks uit. Dat ziekteverschijnselen ' levensverschijnselen zijn , in den «^grond even wettelijk en noodzakelijk als de uitingen van he.t gezonde lig- //chaam , wordt door weinigen meer ontkend. Den normalen toestand en //de normale levenswijze van het menschelijke ligchaam leeren wij kennen ^door middel der anatomie en physiologie. Alle andere (ziekelijk genoemde) ^toestanden en levenswijzen moeten langs denzelfden weg worden nage- //vorscht. Het onderzoek der pathologiache verschijnselen in die rigting heeft dan ook niet nagelaten goede vruchten op te ieveren. De diagnostiek, de herkenning der ziekelijke afwijkingen, is in onzen tijd niet onbelangrijk vooruitgegaan. Talrijke hulpniiddelen werden uitgedacht om den aard der afwijking nader te leeren kennen en scherper te omschrijven. Het bleek meer en meer, dat de mensch hier, zooals elders, bij eenvoudige waarneming, hoe scherp en iangdurig die ook zij, talrijke verschijnselen over het hoofd ziet, wdke voor de verklaring van het ziekteproces eene allerbelangrijkste beteekenis hebben. l>e ondervraging der natuur bleek ook hier den krachtigen hefboom tot vooruitgaag te zijn. Elke vraag schier , die op het gebied der pbysiologie tot beslissing p of nader tot hare oplossing werd gebragt, baande den weg tot dieper inzigt ook in den aard der ziekelijke verscbijnselen , en dikwerf was een onderzoek op het gebied der pathobgie daarvan het gevolg, dat niet slecfats vrucfatbaar verd voor deze wetenscbap, maar waardoor wederkeerig ook de normale ver- scfaijnselen des levens nader werden toegelicfat. Dat er bij dit onderaoeklop faet gebied der patfaobgie nog veel grooter beewaren zicfa voordoen, dan bij de stndie der normale verscfaijnselen wor- den ondervonden, zal niemand ontkemien. Veel minder nog dan op het gebied der pfaysiologie heeft men faet faier in zijne magt de omatandigbe- den naar willekeur te wijzigen. Het stelkn der vragen is om die reden nog oneindig veel moeijeUjker , en de antwoorden zijn natuurlijk , naarmate de vraag minder scfaerp kan worden geformuleerd « ook minder bevredi- gend. Bovendien stelt ook de humaniteit faier aan faet onderzoek grenaen» die in geen geval mogen worden overscfareden. Daardoor wordt inderdaad voldoende verklaard^ iwaafom de ontwikkeliii^ der pathologie in onzei tijd met die der <pJiysiokigie gera volkomen gelij- ken tred gehonden heeft. Maar is daaon eene mlm gelegeQ om af te wijken van den weg , .die filleen , blijkeiM de ervarii^ , tot werkelijkeo > REDSVOERlNa. 71 wetenschappelijken vooruitgang leidt P — Integendeel , hoe groot de moei- jelijkheden zijn, zij zalien allengs worden overwonnen. Daartoe moet de praktische beoefening der physiologie meer en meer den weg banen. De aanstaande geneeskundigen moeten zelven niet slechts leeren waamemen^ maar ook onderzoeken. Zij moeten vertrouwd raken met de hulpmiddelen voor het onderzoek in het physiologisch laboratorium. Met die kennis toe- gerust, zullen zij, overgeplaatst aan het ziekbed, allengs de bezwaren lee- ren overwinnen, die het onderzoek alhier in den weg staan. Een in hun streven, zal hunne kracht groot en aanzienlijk zijn. Door tal van geoefende werklieden stelselmatig bewerkt, zal de onwiliige bodem allengs tot productie gedwongen worden. De taak, die den praktischen arts thans zoo dikwerf loodzwaar op de schouders drukt, zal met opgerigten hoofde kunnen wor- den vervuld. Uoe magtiger de vijand is — des te grooter de voldoening na elke zege. Maar zal die rigting der geneeskunde niet tot nihilisme leiden op het gebied der therapieP ZuIIen die artsen der toekomst de zieken niet aan hun lot overlaten , terwijl zij den schijn van handelea aannemen P Ik geloof niet, dat hiervoor emstige vrees behoeft te bestaan. Laat ons billijk zijn, en terwijl wij een open oog houden voor de ge- breken van de maatschappij waarin wij leven , ten einde haar zoo mogelijk daarvan te/zuiveren, ook den vooruitgang, waar hij onbetwistbaar aan- wezig is, daarin niet miskennen. Wat den schijn betreft, behoeven onze praktische artsen zich niet te schamen voor hunne voorgangers. Vrij wat minder dan vroeger wordt er aan den schijn geofferd ; — meer dan vroe- ger wordt er ook op het gebied der praktische geneeskunde aan de waar- heid hulde gebragt. Maar ook tot nihilisme leidt die rigting niet. Ik behoef daarvoor slechts te wijzen op den tegenwoordigen toestand der chirurgie en obstetrie. Daar zijn de afwijkingen betrekkelijk eenvoudiger, het inzigt in de stoornis gemakkelijker. De resultaten van het physiologisch onderzoek hebben daarom vooral op dit gebied hunnen invloed doen gelden. Geheele afdee- lingen daarvan ontvingen door hun toedoen een nieuw leven in onzen tijd. Heeft die invloed tot nihilisme geleid? Is de ophthalmoloog, die de phy* aiologische basis zijner wetenschap toch wel niet verloochenen zal, nihilistP 7S A. HEYNSIU8 Wie kan bet beweren? Krachtiger dan ooit vervuUen beide takken der kunst hunne roeping, — grooter dan te voren zijn de overwinningen , die door hen in onzen tijd werden behaald. En mag dan ook op het gebied der zoogenaamde inwendige geneeskunst iietzelfde resultaat niet worden te gemoet gezien? Toch is er wel eenige grond voor het misverstand, dat in dit opzigt onder de geneeskundigen zich nog somwijlen voordoet. De oorzaak daar- van ligt niet in de leer, maar in de toepassing. De aprioristische beschouwing der oudere geneeskunde over den grond en het wezen der ziekten gaf , zooals van zelf spreekt , vaste regelen voor de therapie aan de hand. De vijand, die het iigchaam was binnenge- drongen moest, het kostte wat het wiide, daaruit worden verdreven. Hielp het eene middel niet, dan moest het door een krachtiger worden vervan- gen. Gelukkig was de natuur-niet schaarsch in de levering van doeltref- fende middelen. Te kust en te keur kon men kiezen, en vol zelfvertrou- wen werd dan ook daarvan ruimschoots gebruik gemaakt. — Maar de ontwikkeling der natuurkundige wetenschappen nam het zelfvertrouwen bij den geneeskundige weg. Er ontstond twijfel aan de waarde der aprio- ristische beschouwing. Die twijfel leidde tot onderzoek en al spoedig werd daardoor hare volkomene onjuistheid aangetoond. Het kunstmatig opge- trokken gebouw viel en daarmede ook de therapie, die op dezelfde basis rustte. Zullen wij treuren over het verlies van dit zelfvertrouwen , dat geen reelen grondslag had? Zeker niet. Alieen voor de pharmaceuten was het eene zware ramp, die zij nog in onzen tijd niet te boven gekomen zijn. Dus is werkelijk elke grondslag voor eene rationele therapie vervallen! De verschijnselen des ziekelijken levens zijn zoo ingewikkeld, dat de grond der afwijking dikwerf bij geene mogelijkheid te bepalen is. De werking der geneesmiddelen op de verschijnselen vau het gezonde en zieke lig- chaam is schier nog geheel onbekend. Welk regt heb ik dan nog om van geneeskunst en van geneesmiddelen te spreken ? De physiologie erkent gaame dat aan haar dit regt nog niet. kan worden ontleend. Wan- trouwend haalt zij de schouders op, als er van rationele therapie sprake is. Het zamenstel des menschelijken ligchaams is betrekkelijk 800 teeder REDEVOERING. 73 en fijn, het verband der deelen onderling zoo onbegrijpelijk ingewikkeld. Wees voorzigtig dat het middel niet erger worde dan de kwaal, roept de physioloog den praktischen geneeskundige toe. Neem liever alle maatre- gelen die de wetenschap en ondervinding u aan de hand doen , om te voorkomen, dat dit zamenstel beleedigd, die harmonie verbroken worde. Het is gemakkeiijker ziekten te voorkomen^ dan ze te genezen. — En als er disharmonie tusschen de organen van het ligchaam, ziekte ontstaan is, wees voorzigtig in het gebruik uwer zoqgenaamde geneesmiddelen. Huiselijke oneenigheid wordt het best onderling vereffend. Dan wordt de twist spoedig vergeten en blijven er later geene grieven, als gevolg daarvan, wederzijds bestaan, die zoo ligt, bij de geringste aanleiding, tot nieuw verschil aanleiding geven. Een vertrouwd en beproefd vriend kan soms tot vereffening van het twistpunt bijdragen, maar een vreemdeling zullen wij, als wij goed doen^ er zeker buiten laten. Handel dus^ als het mogelijk is^ exspectatief, wees althans eenvoudig in uwe therapie. Ziedaar in het kort de physiologische opvatting der kwestie gekarakte- riseerd. Bij de geneeskundigen vond die opvatting in onzen tijd meer en meer ingang. De lessen der hygieine werden allengs meer behartigd en de voorschriften door de geneeskundigen aan de zieken verstrekt zijn belang- rijk vereenvoudigd. Allengs begint ook het publiek de juistheid daarvan in te zien. Meer dan vroeger vinden sanitaire maatregelen ingang en ondersteuning , en het ontwikkelde publiek althans is niet meer verbaasd, indien de medicus in verstaanbare taal een eenvoudig voorschrift geeft. Breidde aldus de physiologische rigting in de geneeskunde den werk- kriilg van den praktischen arts aanzienlijk uit, door hem te wijzen op het gewigt der hygieine, zij sluit bovendien niet uit, dat geneesmiddelen wor- den voorgeschreven ^ ook al zijn de aard der ziekte en de werking dier middelen uit een wetenschappelijk oogpunt niet voldoende toegelicht. Van elke waameming, mits zuiver, erkent zij de waarde en beteekenis, ook als is eene verklaring voor alsnog onmogelijk. Zij is niet exclusief. Een oogenblik, het was trouwens in hare jeugd, is zij het geweest. Maar die ontwikkelingsphase is voorbijgegaan. Zij eerbiedigt de resultaten der sta- tistiek al kunnen zij haar, die verband en eenheid zoekt, volstrekt niet 10 74 A. HEYNSIUS hevjpedigen. ^ Wie oa^er troiiwenB wgenoegt zioh met d^ reaultaten der gtatistische methode, eo beschouwt se niet eenvo^dig als het middel om door te dringen tot den grond en aamenhang der verschijn^elen P — Zij oiscbt alleen , dat de statistiek zuiver zij « dat zij zondear vooringenowenbeid uit goed geconstateerde data zij opgemaakt. Wordt aan die voorwwrde voldaan , dan erkent zij gaarne de waarde vao elk middel , dat ter bestrij- ding eener ziekte door de empirie gevonden wordt. Hen behoeft dus waarlijk voor dit nihilisme niet zoo beducht te zijn. De physiolG^scbe rigting miskent geenszins de waarde der empirische methode. Integendeel zij is innig overtuigd, dat voor het praktisch doel der geneeskunde de belangrijkste resultaten daarvan te wachtea zijn. Zij is alleen kritisch. Zij neemt de resultaten niet aan» zcmder de feiteo, waaruit zij werdea afgeleid , te hebben gewikt en gewogen. Dikwerf ie zij daardoor lastig ^ en dat is de eenige reden van het misverstand, dat nog somwijlen tus- scben de geneeskundigen ontstaatp Maar w 4en grond der zaak heerscht groote eenstemnoigbeid. AUee zijn het eens, dat de ervaring aan het ziekbed de ware grondsiag der ge- neeskunde is^ — dat ruime ziekeninrigtingen voor de vorming van den toekomstigen arts dringend noodzakelijk zijn. Sedert de aanvaarding mij- ner betrekking van Hoogleeraar in de pbysiologie te Amsterdam oefende jifi de geneeskundige praktijk niet metr uit — en ik ben ook niet voor- nemens dit hier te doen, omdat ik het in strijd reken met de eischen van mijn onderwijs. Mijn oordeel kan dus niet partijdig genoemd wcNrden. Juist daarom gevoel ik vrijheid in dit uur den wensch uit te aptekeu, dat met den opbouw van bet Nosocomium niet langer worde gedmald, want waarlijk de behoefte is dringend^ er bestaat inderdaad perioulum iu mora. Het materiaal is onmisbaar voor het onderwijs. Hoe dit materiaal aan het onderwijs en de wetenschap moet worden dienstbaar gemaakt^ ook daarovar bestaat geen reeel verschil van meeniug meer. De rationeel-empiriscbe methode zal worden gevolgd. Dwucbij rei- ken pbysiologie en pathologie elkaar vertrouwelijk de broederband. Beide oadersteunen elkander op den weg van vooruitgang. Van onderdrukking of overheerscbiug der eene of andere is dus geene sprake meer. Beide tworden bebeerscht door eene en dezelfde wet en daaraan onderwerpen i REDEVOERINa 75 zij zich. Wmt de onderviDding bewees, dat zij, de bron van alle kennis omtrent de versohijnselen des leven», ook de krachtigste befboom tot vooraitgang op het gebied der geneeskande is. EdeI-6rootachtbare Heeren, Curatoren der Leidsche Hoogeschool! Gij hebt mij een gtoot blijk van vertrouwen geschonken en eene openlijke ge- tuigenis gegeven^ dat mijn arbeid aan het Athenaeum lilustre te Amster- dam uwe goedkeuring wegAragen mogt. Ik heb U daarvoor in de eerste plaats mijnen hartelijken dank te betuigen en de verzekering te geven» dat het bij fnij niet aan ijver en toewijding ontbreken zal om mij dat vertrou- wen waardig te ioonen. Mogt tnij ook de kracht worden geschonken om de mij opgedragen taak goed te vervullen I De omvang daarvan is groot en hare beteekenis voor de geneeskunde belangrijk. De schets, die ik gaf van het tegenwoordig standpunt der physiologie, toont den weg aan» dien ik volgen zaL Hij is de voortzetting van den . weg , welken ik op mijne vroegere standplaats bewandelde. Maar daartoe faeb ik uwen bij- Btand, uwe veelvermogende bescherming noodig. Het onderwijs en de studie der aan mij opgedragen wetenschap eischen , zullen zij goede vruch- ten dragen, talrijke hulpmiddelen ^ in de eerste plaats een Laboratorium. Zonder dit zou de splitsing van het onderwijs, die op uwe voordragt tot stand kwam en door elk deskundige wordt toegejuicht, nutteloos zijn. Het is de oefenschool voor onze stodenten in het waarnemen, in het ex- peiimenteren. Dat is het wat voor hunne vorming als wetenschappelijke geneeskundigen in de eerste plaats vereischt wordt. Met warmte aanvaard ik heden mijne taak , EdeI-6rootachtbare Heeren I omdat ik de zekerheid heb, dat die overtuiging ook door U gedeeld wordt. Veel zal ik boven- dien nog in de eerste jaren van U moeten vragen. Maar de welwillend- heid^ die ik van awe zijde reeds ondervond, is mij een waarborg, dat ik op uwen veelvermogenden bijstand zal mogen rekenen en uwe aanmoedi- ging mij niet ontbreken zal. Hooggeleerde Heeren , geachte Ambtgenooten , Hoogleeraren dezer Hoo^ geschool ! De wetenschap is e6n gelijk de waitt^heid. De instelling , waar- 10» 76 A^HEYNSIUS aan ik thans verbonden ben, is de uitdrukking van het innig verband, dat er tuaschen alle takken der wetenschap bestaat en een heilrijk be- hoedmiddel tegen de eenzijdigheid , waartoe de beperkte kring onzer eigene werkzaamheid ons ligtelijk zou kunnen brengen. Vooral de physiologie staat in innigen zamenhang met vele harer zusteren. Zij zoekt die ge- meenschap gaarne, omdat zij leidt tot wederkeerigen bijstand, tot een onderling verbond, dat natuurlijk de kracht van het streven op den weg van den vooruitgang en de vruchten van den arbeid vergroot. Te Amster- dam ondervond ik ruimschoots de groote voordeelen daarvan. Mogt dit in dezelfde, in nog hoogere mate ook hier het geval zijn in den ruimeren kring, waarin ik werd overgeplaatst en ik daarbij gelijktijdig ondersteu- ning vinden bij de vervulling mijner taak in de vriendschappelijke toege- negenheid mijner Ambtgenooten ! Gaame verzeker ik U , dat zij door mij op den hoogsten prijs wordt gesteld. In het bijzonder beveel ik mij in dit opzigt aan bij U, Hoogleeraren in de natuur- en geneeskundige wetenschappen. De physioloog behoeft den steun der eersten zoowel als der laatsten. Maar ik koester het vertrou- wen, dat mij die steun ook niet ontbreken zal. Aan de meeste uwer persoonlijk bekend, heb ik reeds talrijke bewijzen mogen ontvangen, dat gij mij met hartelijkheid wilt opnemen in uwen kring en mij daardoor * vergoeden wilt, wat ik door mijn vertrek uit Amsterdam verliezen ga. — Ik ben er U dankbaar voor. Bovenal tusschen U , Boogaard en Zaaijer , en mij worde meer en meer een innige hartelijke vriendschapsband gelegd. De veelzijdigheid der natuur en de beperkfheid der menschelijke kracht vereischen menigvuldige split- sing. Men verdeelt om te kunnen heerschen — maar in de edele betee- kenis van het woord. De splitsing , die thans tot stand kwam , werd ge- durende geruimen tijd gewenscht, — ook door onzen gemeenschappelijken voorganger Halbertsma. Zij legt aan ieder onzer dure verpligtingen op, Met regt kan men thans eischen, dat elk deel aan de Leidsche Hooge- school behoorlijk worde vertegenwoordigd. Onze onderlinge zamenwerking is daardoor een vereischte en terwijl ik reeds het vertrouwen koesteren mag , dat dezelfde ge voelens U bezielen « geef ik U gaarne de verzekering , dat zij door mij hartelijk wordt begeerd. REDEVOERING. 77 Levendiger dan ooit besef ik in dit oogenblik , welken heerlijken invloed de vriendscbapsband op 's menscben leven uitoefent, nu mijn oog op deze plaats zoovele vrienden uit vroeger en later tijd ontmoet, die door hunne tegenwoordigheid bij deze plegtigbeid blijk geven van hunne belangstelling in mijn levepslot. Geloof mij, ik gevoel diep het groote verlies, dat ik lijden zal , nu ik uwen dagelijkschen omgang ga missen , die mij tot steun was op mijnen levensweg. Ik verlaat veel, wat mij innig dierbaar is.^ Het meeste daarvan ga ik in dit uur met stilzwijgen voorbij. Er zijn zaken , die beter privatim behandeld worden. Maar wat ik niet verzwijgen mag is, dat ik daarbij in de eerste plaats het oog heb op U, Ambtgenoo- ten van Amsterdam en daaronder vooral U« Hooggeachte Tilanus, met wien ik tien jaren verbonden ben geweest en heb mogen zamenwerken. Sedert den aanvang hebt gij mijne pogingen gesteund en zijt gij mij be- hulpzaam geweest in de vestiging van het physiologisch onderwijs aan het Athenaeum, in de uitbreiding van de hulpmiddelen , die daartoe worden gevorderd. Daaraan is het te danken, dat Amsterdam^ nu ik het ver- laat, in het bezit is van een Fhysiologisch Laboratorium , voorzien van talrijke hulpmiddelen althans voor het onderwijs. Dit geldt vooralook U, waarde vriend Stokvis^ dien ik in de veelzij- digste beteekenis van het woord mijnen eersten , hoewel geheel belang- loozen» assistent noemen mag, en U, Guye, mijnen oudsten leerling en werkelijken assistent gedurende de laatstejaren. De uren, de jaren, die wij te zamen in het Physiologisch Laboratorium gesleten hebben, hebben ons innig aan elka&r verbonden. Geene andere dan aangename herinneringen knoopen zich voor mij vast aan ons zamenzijn, aan onze zamenwerking, en die herinnering zal bij mij niet worden uitgewischt. WelEdele Heeren I Studenten aan de Leidsche Hoogeschool ! In de ge- schiedenis eener wetenschap is dat tijdperk het aantrekkelijkst , waarin zij in vollen groei en bloei verkeert. Uit de schets, die ik U gaf, is U ge- bleken, dat dit tijdperk voor de physiologie thans is aangebroken. Ik twijfel niet.of gij zult U tot haar getrokken gevoelen. Op mijne vorige standplaats viel mij het voorregt ten deel den lust tot pbysiologische stu- 78 A. HEYNSIUS REDEVOERING. dien bij de studerende jongeliQgschap op te wekken, en vertrouwen en Welwillendheid in ruime mate te ondervinden. Mogt dat ook bij U mijn deel aijn. Aan ijvev voor mijne wetenschap en toewijding aan awe belan- gtn zal het bij mij niet ontbreken. Wat de dodr' U Hooggeschatte Hal- bertsma voor U was, op bet gebied der anatomie^ waarvoor hij leefde, w3 ik trachten voor U te zijn op het gebied der physiologie. Wij zttilen tt zamen waarnemen, te zamen experimenteren en al ^poedig boop ik daarbij Mo in uw midden te staan, als ik tien jaren lang onder mijne Amstef- damsche vrienden verkeerd heb. IK H£B 0£Z£OI>« HET GEWIGT EENER DOELMATIGE ONTLEEDKUNDIGE TECHNIEK. REDEVOERING TBR AANVAAROING YAN HET BDITENGBWOON HOOGLBERAARSAHBT AAN DB HOOGBSGHOOL TB LBIDEN, DEN 10<»« MAART 1866 UITGESPROKEN DOOB D». T. Z A A IJ E R. EDEL-GROOTACHTBARE HEEREN, CURATOREN DER LEIDSCHE HOOGESCHOOLj WEL.EDEL.GESTRENGB HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIB VAN CURATORENj HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDB HEEREN, HOOGLEERAREN DER VBRSCHILLENDE FACULTBI- T£N, ZEER GEAGHTE AMBTQBNOOTEN ; WELEDELE ZEER GELEERDE HBBRBN, LBCTORBN AAN DBZB HOOGESCHOOLj BDBL-ACHTBARB HBBREN, AAN WIB HET BESTUUR VAN DEZE STAD OF DB HANDH AVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD ; WBLEDELB ZEBB GELEERDE HEERBN, DOCTOREN IN DB VBR- SCHILLENDE FACULTEITEN; WELEDBLE HEEREN, STUDENTEN AAN DBZE HOOGESCHOOL; GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZB PLEGTIGHEID MET UWE TEGEN- WOORDIGHEID VEREERTj ZEER GEEERDE TOEHOORDERSI Men kan zich in onze dagen naauwelijks voorstellen^ dat er tijden ge* weest zijn, waarin de ontleedkundige beschimpt, bespot en vervolgd werd, of de beoefening van die wetenschap de persoonlijke vrijbeid bedreigde en door bezwaren van allerlei aard werd belemmerd of verhinderd. Ontvou- wen wij echter de rollen der geschiedenis , dan vinden wij helaasl al te krachtige bewijzen, om ons te overtuigen, dat eenmaal dergelijke wanbe- grippen werden gehuldigd. Dat een Galenus, wiens werken gedurende veertien eeuwen bijna de eenige bron waren, waaruit de geneeskundigen hunne ontleedkundige kennis hebben geput, door de omstandigheden ge- dwongen werd zijne onderzoekingen voorai op honden en apen te verng- ten, schijnt eene fabel en toch beantwoorden vele zijner beschrijvingen naauwkeurig aan de verhoudingen^ zoo ais die bij genoemde dieren wor- 11 82 T. Z A A IJ E R den aangetroffen. Een Vesalius , volgens een zeer bevoegd beoordeelaar de eerste anatomische denker, werd om zijne voorliefde voor de ontleedkunde uit zijn vaderland verdreven, moest, niettegenstaande zijne uitstekende verdiensten^ veel smaad en hoon verduren en zijn vruchtbaar leven vond een tragisch einde op den terugtogt van eene bedevaart, die hij tot ver- zoening zijner zonde had moeten ondernemen. En die zonde was geene andere dan zijn vurige ijver voor*de ontleedkiwd^ De miskenning zijner tijdgenooten wafi het loon voor 4f^ onschatbare diensten^ die hij aan onze wetensefaap bewezen faeefl, Ook in latere tijden zijli aati de practische beoefening der ontleedkunde gt*oote hinfderpalen in den weg gelegd. Zoo kzen wij van R 6. Albinus, dat bij gedurende een geheelen academischen careas gewoonlijk slechts over twee lijken te besohikken hikl , en met eerbied en bevrondering moet het nageslacht optVdH tot den fnan , di6 met zo6 weinig z66 veel heeft tot stand gebfagt. Hoe gunstig steekt onze tijd bok iti dit opzigt bij vorige eeuwen af 1 De ontleedkunde wordt thans ^il teregt beschouwd tAs de grondsteen» waarop het v^rdere geboti^ der geneeskund^ m66t vronlen dpgetrokken. Voor hare beoefening worden tempels gesticht en de Leidsche Hoogeschool mag er trotsch op zijn eene der schoonste inrigtingen van dien aard te bezitten. Wel is waar zijn er ook nu nog bezwaren, die eene gewenschte, uitgebreide beoefening der practische ontleedkunde in den weg staan ; eene v^tkeetid begrepeti of altkans verkeerd to^paste philantfarcpie ^ die san de doodea lAeet eorg mjdt dan tAn dle levendeD , ootfaoudt aan de oatked» kdlid^ i^ikwijls be£ tnHberiltalj dat zij befaoefti Hoewri aok faiotin eene vie^aildcfFing wensefaelijk wa^e, mdet meD eohter bij Vergelijking net vroe^ gete tijdei^ letredeti Bijti eil dankbaat 'Aezen voov betgeen aifeft voQrgiB<» gidrs ons dlikwijte met 20o geringe fanlpmTddelen bebben nagqkitoti. Hbd VGorbeeld moet ons aaMporen tot navolgiiig en aaideidkig geven om na bs gam^ op welke wijw bet onderw^s in de ontkedkiuide faei best aat^ Ajh doel kani beantweordeti. Dat dodl kan verscfatiUeDd woideB oji* geval; bescfaou^t m^ deti meiisofa als de lAateto schakel in de keten wu bet dier^tirijk , diA wordt aijiie oAtleedkuiidige Bamen&lelling als faM ware d^ lUaMstal v&ot die der ^erige dieren; zij vi^rdt de baaia der vergeij|ka(ide REDEVOERING. 99 ontlattdkiukda Bascboawt men dtaroDt^gon de joiitIe.edknQdigo zaoieQistel- Itng yan deo menBeh op tkh zelvra^ eq wel m mjn pbysiokjgiseheQ toet fitasid I dan kan oaen , met die keDnis toegernst , ook de aifiirijk^c^d^ , de pathologische toestaDden yafi het iDeoscbelijk opgani^Q beter beooDdediep en wordt de ODtleedkunde de hechtste steunpilaar der geneeskunde. Van het onderwijs in de ontleedkunde wordt bijna uitsluitend door aanstaande geneeskundigen gebruik gemaakt; het is daarom, zooals ik reeds opmerkte, van bejbng om na te gaaD op welke wijze het aoatomisah onderwija het best aan sija doel , dat ia faet verhreiden van jttiate iaQatomi$cbe kenDirt kaa beantvoorden. Naar mijne overtmging kan dit op geene andere wij^e gescbiededa , ^im door eea juiat denkbeeld te geven P. vaja de verboudiDg d^ deelen vm het amachelijk ligcbaaffl ten opzigte van elkander, 2^ van de fijaere izamfiDatelling dier deelen. De tweede genoemde afdeeling kan hier buiten beschouwing blijven^ %i] behoort tot het gebied der weefilelleef ^ niet tot dat der beschrijveDde imtkedkuDde. Wat de eerste afdeeling aangaat^ zij laat zich gevo^Iijk tn twee ondefafdeeliageD splitseo* Id de eerate plaal$ worden daarbij bfihBndeld die gedeeltea van het meafichelijk iigohaam , welke oomidddijk voor onderzoek toegankelijk ^ dus vooral voor den heelkundige van gev^igt eijn en het veld uitmaken, waarop hij zich bij voorkeur bewoegt In de tweede piaats kunnen daartoe gerekend worden de verhoudingen der orgsr nao ifi bttik* en borstholto ten opzigte vao elkander, d«s het gebiod^ waaiop de pfayaische diagnostiek voornamdijk arbeidt en faare gewigtige veroveringen maakt; ik reken mij gelukkig het overbodig te mogen por/ deelea, om het hooge gewigt van die kennis hier te betoogen. De vjraag rijst du, op welke wijze kan de kenais vaD de VierhoiudiDg der versebillende deeleu van het ligchaam ten opzigte van elkaader bet best wotdeQ verkregen? Hfit antwoord daarop luidt: door het aanwendeD eeaer doelmatige oat- leedkuodigs techiiiek. Ik verata oader ontleedkundige teohniek ket aauf weodeD nn die middeleD, welke knDneD dienen om de anaiomiacbe vier'* houdingen der deelen van het menschelijk iigchaam duidelijk uiteen te ^et- tea , iTQoral met het oog op bet belang ivan den aanstaanden geneeakuodige, 11* 84 T. Z A A IJ E R Ik zal in dit uur^ waarin ik openlijk de gewigtige betrekking, die mij is opgedragen, zal aanvaardeu^ spreken /srover het gewigt eener doelmatige ontleedkundige techniek/' — Verleent mij daartoe gedurende eenigen tijd uwe welwillende aandacht. Het is voorzeker een regel, die voor alle vakken van wetenschap geldt, dat er aan geen merkbaren vooruitgang te denken valt » zoo lang de beoefe- naar zich geen duidelijk en helder denkbeeld gevormd heeft van het doeL dat hij beoogt; de arbeid, zonder zoodanig doel verrigt» mist echter niet alle waarde; de bouwstoffen aldus vergaderd zijn niet geheel onbruikbaar voor latere tijden, maar zoo lang de juiste methode, de bezielende kracht van het onderzoek, ontbreekt, zijn de vorderingen uiterst langzaam en gebrekkig, en een groot gedeelte van het verrigte werk blijkt later vol- strekt nutteloos geweest te zijn. De leeftijd van bijna iedere wetenschap is aangevangen met eene zeer lange kindschheid , en slechts na langdurige koestering en uiterst zorgvuldige^ methodische verpleging, heeft althans bij enkele vakken de kwijnende jeugd voor een tijdperk van krachtigen , man- nelijken bloei plaats gemaakt. Op dezen regel maken sommige vakken eene uitzondering , welker be- werking eerst in latere tijden is aangevangen; hunne beoefenaars, door- drongen van het gewigt en den geest^ener juiste methode van onderzoek, hebben den kinderlijken leeftijd hunner voedsterlingen aanzienlijk bekort en in weinig tijd groote vorderingen gemaakt. 