title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: Ubi vero mens viriliter ad rem quandam possibilem producendam resoluta est, ejus constitutio solutionis vocatur; et Als we een zaak die toekomstig is begrijpen, goed te zijn, en dat ze kan geschieden, daaruit krijgt de ziel een gestalte, die we hoop noemen: welke niet anders als een zeker soort van blijdschap, nochtans vermengd met eenige droefheid is. Maar wanneer we de mogelijke toekomstige zaak oordeelen kwaad te zijn, komt daar uit die gestalte in onze ziel welke we vrees noemen. Daar zoo de zaak begrepen word goed te zijn, en noodzakelijk te zullen komen, in de ziel daar uit die gerustheid ontstaat welke we verzekerde hoop noemen: dat een zeker soort van blijdschap is, zonder vermenging met droefheid, gelijk in tegendeel in de hoop is. Doch Indien we de zaak begrijpen kwaad te zijn, en noodzakelijk te zullen komen, zo komt hier van daar in de ziel wanhoop: die niet anders als een zeker soort van droefheid is. Tot hier toe van de lijdingen, die in dit hoofdstuk zijn vervat, bevestigender wijze gesproken hebbende, en uit derzijlve beschrijving gezien zijnde, wat een iegelyk derzijlve is, zo kunnen we ook hun, omkeerende, dus ontkennende wijze beschrijven, als: we hopen dat het kwaad niet komen zal, we vrezen dat het goed niet komen zal; we zijn verzekerd dat het kwaad niet komen zal; en we wanhoopen dat het goed niet komen zal. Dus verre genoeg gezegd hebbende van de lijdingen, voorzover die voortkomen uit de begrippen ten opzichte van de zaak zelfs: laat ons nu spreken van die lijdingen, welke ontstaan uit de begrippen ten opzichte van de gevoelens die de zaak begrijpt; te weten, als men iets moet doen om een zaak voort te brengen, en wij daarvan geen besluit en maken, zoo krijgt de ziel daaruit 'n gestalte die wij Wankelmoedigheid noemen. Maar wanneer de ziel mannelijk tot het voortbrengen van een zaak besluit, die voortbrengend is, alsdan wordt het Moed genaamd. Si mens rem quandam efficere deliberavit, quae difficile efficitur, Audacia vocatur, Si vero mens rem aliquam agere deliberavit, quia alius jam ante illam egit, cui bene evenit, Aemulationem vocamus. Porro ubi aliquis scit, quid deliberare debeat ad rem bonarum promovendam vel malam impediendam, neque tamen hoc faciat, Pusillanimitas vocatur. Quae ubi valde magna est, Consternatio dicitur. Cura alicujus, ut illi quod acquisitum est, solus fruatur sibique ut id conservet, Invidia dicitur. Quia nobis notum est, unde hae passiones oriantur, nobis admodum facile erit demonstrare quaenam earum bonae, quaenam malae sint. Quod ad Spem, Metum, Securitatem, Desperationem, et Invidiam attinet, certum est, eas ex mala opinione nasci; uti enim antea demonstravimus, omnes res necessarias suas causas habere, sic et necesse est eas necessario ita fieri, ut sint; et quamquam securitas et desperatioque inviolabili illi in ordine serieque causarum locum habere videntur eumque constitueere, (veritate bene perspecta) procul tamen abest, quia numquam securitas vel desperatio adest, nisi antea spes metusque (quippe ex quibus originem ducant) afuerit; ubi enim aliquis, illud quod adhuc expectat, bonum ducit, illam mentis constitutionem assequitur, quam spem vocamus; atque ubi bonum illud praesumtum acquirere securus est, illam tranquillitatem mens eius nanciscitur quam securitatem vocamus. Quod vero de Securitate dicimus... Zoo de ziel tot uitvoering van een zaak besluit, die beswaarlijk is om voort te brengen, zoo wordt het Kloekmoedigheid of Dapperheid genaamd. Doch indien iemand tot het doen van een zaak besluit, om dat een ander die voor hem gedaan heeft, en zulks wel gelukt is, dan noemt men het Volg-yver. Wijderom als iemand weet wat hij moet besluiten, om een goede zaak te bevorderen, of een kwaad te beletten, en hij zulks nochtans niet en doet, dat wordt Flaauwmoedigheid genaamd: en de flaauwmoedigheid heel groot zijnde, noemt men het Vervaardheid. Eindelijk de zorg die iemand heeft, om iets dat verkreegen is alleen te mogen genieten en behouden, wordt Belgzucht of jalouzie genaamd. Dewijl ons nu bekend is, waar uit deze tochten komen te ontstaan, zoo zal het ons heel ligt zijn om te tonen welke van deze goed, en welke dat kwaad zijn. Wat de Hoop, Vrees, Verzekerde hoop, Wanhoop en Belgische zorg betreft, het is zeker dat ze uit een kwade waan ontstaan; want, gelijk wij al voorheen bewezen hebben, dat alle dingen hun noodzakelijke oorzaaken hebben, zóó moeten zij dan ook zodanig als zij geschieden noodzakelijk geschieden. En hoewel de verzekerde hoop en wanhoop in deze onverbreekbare ordening en gevolg van oorzaaken schijnt plaats te hebben, of dezelfde vast te stellen, zóó is het niet aangetrokken (de waarheid daarvan wel in gezien zijnde) verre hier van dan; alzóó er nooit verzekerde hoop of wanhoop is, er was ook voorheen hoop of vrees (als waar uit dezelfde haar wezen hebben) heeft gehad; want als iemand het geen van hen verwacht, waand goed te zijn, zóó krijgt hij die gestalte in zijn ziel de welke wij hoop noemen; en van de verkrijging van dat gewaarzijn goed, verzekerd zijnde, zóó verkrijgt de ziel die gerustheid, welke wij verzekerde hoop noemen. En hetgeen wij van de verzekerde hoop zeggen, geldt ook voor de wanhoop, vermits zij een soort van negatief voorzeker zijn. Quod jam ad fluctuationem, pusillanimitatem et consternationem attinet, haec ipsa sua natura et imperfectio imperfecior patefaciunt; omnia enim quae in usum nostrum faciunt non ex actione earum naturae, quippe negativae, procedunt; nam ubi aliquis, aliquid bonum ducens, quod tarn bonum non sit, illud sperat, attamen audacia illud sive elicendi fluctuatione et pusillanimitate sua caret, casu solummodo sive negative ab illo malo quod bonum habet, liberatur. Neque igitur haec passiones in homine, qui recta ratione ducitur, locum habere possunt. Quod denique ad intrepiditatem, audaciam et aemulationem attinet, de his nihil aliud dicendum, quam quod de amore odioque jam diximus. CAPUT DECIMUM. DE CONSCIENTIA MORALI ET DE POENITENTIA, De his passiones breviter ut loquamur, dicere convenit, illas nunquam usi per anticipationem nasci; quod enim ad 148 Kerens zeggen, 'tzelfde raakt ook van de wanhoop worden gezegd. Doch het een en andere kan (volgens 't geen wy van de liefde hebben gezegd) in 'n volmaakt mensch geen plaats hebben, dewijl zy dingen vooronderstellen, die wy door hun veranderlijk aard (gelijk wy in de beschrijving van de liefde hebben aangemerkt), welke zy onderworpen zijn, niet moeten aanhangen; noch van wien (zoo als in de beschrijving van de haat getoond is) wy moeten afkeerig zijn: welke aankledingen en afkeerigheid nogtans de mens die deze lijdingen heeft, is onderworpen. Wat de wankelmoedigheid, flauwmoedigheid en verwaardheid betrekt, die geven door hun eigen aard en natuur haar onvolmaaktheid zelf te kennen : want alles wat zij tot ons voordeel doen, komt niet uit de werking van hun natuur, als ontkennelijk; dan als iemand, die iets waant goed te zijn, dat nochtans niet goed is, zulks hoopt, en echter door zijn wankelmoedigheid of flauwmoedigheid de moed tot de uitvoering vereist, komt te ontbreeken, zoo is 't dat hij van dat kwaad 't weifelt of hij waanden goed te zijn ontkennendelijk of bij geval bevrijd wordt. En derhalve kunnen deze lijdingen ook geen sens plaats hebben in een mensch, die door de ware rede wordt geleid. Wat eindelijk de moed, stoutheid en volgzaamheid betrekt, van dezelfde is niets anders te zeggen als het genoemde wy nu al reeds van de liefde en haat gezegd hebben. TIENDE HOEDDEEL. VAN DE KNAGING, EN 't BEROUW. Om kortelijk van deze lijdingen te spreken, dient dat dezelfde nooit als door verassing ontstaan; want wat de mors van de gewetens beslaat, hier inde zoveel voortvloeit, leidt ons ertoe iets te doen van waarover we twijvelen of het goed of kwaad is; en wat de berouw betrekt, die hier inde ontstaat, dat we iets kwaads gedaan hebben. Quamquam jam cogitari posset, morsum illum conscientiae poenitentiamque multos homines ratione usi, sed (quia interdum habitus illi rationi bene utendi illis deest) aberrantes in rectam viam reducere posse; et quamquam inde concurrendi liceret (uti omnes faciunt) illos bonos esse; alia omni ratione res se habet, quia videbimus illos non solum non bonos esse, sed etiam nocere ideoque rales esse, Patet enim nos semper veritatis potius amore quam morsu conscientiae poenitentiaque reduci. Noxii malique sunt, quia quaedam tristitiae species sunt, cujus incommodum antea demonstratum est, eamque tamquam tale cavebunt et vitabunt debemus. CAPUT UNDECIMUM. DE IRRISSIO ET IOKO. Irrisio et Jocus falsa opinione nituntur, et in irrisore et jocoso imperfectionem patefaciunt. Falsa nituntur opinione, quia putatur illi cui irridetur prima actionum suarum causa esse, neque eas (uti cetera in natura) ab Deo necessariis esse. Ipsi autem, in quo stetirridebunt, et in quo illos jocabunt, viderunt se falsam habere opinionem, et misere facti paenitentiam concurreunt. Irrisio et Jocus nos ad primum hominem inducunt, in quem indebitam expectationem excitarunt, eaque expectatio in contrahenda homine illi ira concipitur. Viderique poteant ne dicamus: "Ecce afflictor, viderique potest: "Ecce risu cognoscimus", sed tristicus est. Hoewel men nu zou mogen denken, om dat vele mensen, die haar verstand wel gebruiken, zomettyds (vermits haar dan die hebbelijkheid, welke vereist wordt om het verstand wel te gebruiken, ontbreekt) afwijken, dat haar deze knaging en berouw eerder zou kunnen kunnen te recht brengen; en daar uit zou kunnen besluiten (gelijk de geheele wereld doet) dat dezelfde goed zijn: is het daar 'n tegen, wanneer wij het recht wel inzien, ga ons anders 'er mee gelegen, nadien wij bevinden zullen, dat zij niet alleen niet goed, maar zelf schadelijk, en dienoverige kwaal zijn: nadien het openbaar is, dat wij altijd meer door de rede en liefde tot de waarheid, als door knaging en berouw te recht komen. Zij zijn schadelijk en kwaal, vermits zij een zeker slag van droefheid zijn; welke nadeeligheid van ons te voorhoeden is bewezen, en die wij derhalve als kwaal moeten traceren van ons af te weren: gelijk wij dan ook deze als zoodanig moeten schuwen en vliegen. ELFDE HOOFDDEEL. VAN DE BESPOTTING, EN BOERTERY. De Bespotting en Boertery steunen op een valse waan, en geven in den spotter en boerter een onvolmaaktheid te kennen. Zij steunen op een valse waan, om dat men meent, dat degene die bespot wordt de eerste oorzaak van zijn werken is, en dat ze niet (gelijk andere dingen in de natuur) noodzakelijk van God afhangen. Zij geven aan dat er iets lachweerdigs aan zijn, wat niet lachweerdig is, of dat er iets lachweerdigs aan is, wat niet lachweerdig is; si non est, perversa sua natura ostendit, irridens cui non irridendum; si est, ostendit in eo, cui irridet, zich imperfectie te zien, wat tegenovergesteld is, niet met ironie maar met goede redenen te corrigeren behoort. Wat nu al spektakel betreft, dat komt alleen bij de mens voor, die iets goeds in zichzelf bemerkt; en omdat laetitia een soort spektakel is, van wat er over dat spektakel al is te zeggen, behalve dat van de laetitia al is te zeggen, wat er al is te zeggen van de laetitia. De risus loquor, die uit een idee voortkomt, rientem excitante allerlei goede of kwade gedachten, zonder dat het enige verband houdt met risus, die door de beweging van de geesten wordt geïciteerd, noch aan het goede noch aan het kwade verbonden is; van welke risus al is te zeggen, buiten ons propositioneel accent. Van de Invidia, Ira, en Indignatione niets te zeggen, behalve dat wij aan dat van de haat al hebben gezegd. CAPUT DUODECIMUM. DE HONOR, PUDOR, ET IMPUDENTIA. Honos (eigenlijk: eer) is een soort laetitia, een vreugde die iemand in zich voelt, wanneer zijn dadelen door anderen gewaardeerd en geprezen worden, zonder enige praktisch of financieel nut. Pudor is een soort tristitia, een droefheid die ontstaat wanneer iemand ziet dat zijn dadelen door anderen afgeviel en niet gewaardeerd worden, zonder dat het enige nadeel heeft. In den bespotter een onvolmaaktheid te kennen; vermits het geen hy bespot zoodanig is, dat het bespottelijk of niet bespottelijk is: indien niet, zo betoonen zij hun kwaad aard, bespotende hetgeen niet te bespreken is: indien ja, zo betoonen zij daar mee in den geene die zij bespotten enige onvolmaaktheid te kennen; welke zij daar tegen gehouden zijn, niet met bespottinge, maar door goede redenen te veranderen. Wat nu het Lacchen betreft, dit heeft geen opzicht op een ander, maar op den mensch alleen die in zichzelf enige goed bemerkt: en om dat het een zeker slag van blijdschap is, zo valt daar ook niet anders van te zeggen als van de blijdschap alreeds gezegd is. Ik spreek van zulk lacchen, dat door zeker denkbeeld wordt verwekt, hetwelk den laccher daar toe aanleiding geeft, zonder enige opzicht op goed of kwaad te hebben; en geenzins van het lacchen, dat van hetzelfde door de beweging der geesten wordt verwekt; alzoo hier van te spreken buiten ons oogmerk was. Wijders is van de Nijd, Gramschap en Eeuwelijkheid niets anders te zeggen, als dat wij ons hiertoe erinneren 't geen wij al-voren van haat gezegd hebben. TWAALFDE HOOFDDEEL. VAN DE EERE, BESCHAAMDHED, EN ONBESCHAAMDHED, De Eer is een zeker slag van blijdschap, die iemand voelt als hij gewaar wordt, dat zijn doen bij anderen wordt geacht en geprezen, zonder enige winst of voordeel te beogen. De Beschaamdheid is een zeker slag van droefheid, die in iemand komt te ontstaan, wanneer hij ziet, dat zijn doen van anderen wordt veracht, zonder opzicht van enig nadeel of schaden dat zij beoogt. Impudencia pudoris privatio sive excussio est, non orta ratione, sed vel pudoris ignorantia (uti in pueris, hominis sylvestribus, etc.) vel quod aliquis, in magno ante respectu habitus, sine ulla consideratione omnia jam despicat. Itaque passionibus hisce cognitis, cognoscimus etiam vanitatem et imperfectionem quas in se habent. Quod ad honorem enim et pudorem, unius solum inutiles, vero etiam, quantum amore sui nituntur opinioneque hominem primam operum suorum causam esse, ideoque laudem vituperiumque mereri, damnosi adeo et rejiciendi sunt. Nec vero dicam, ita inter homines vivendum esse, uti extra eos, ubi nec honos nec pudor adest; concedo et contrario, nobis non solum licere ipsis uti, quando in proximorum nostrorum commodum, eosque ut emendemus, illos adhibeamus, sed nobis etiam ita agere licere diminutione nostra (perfectae alias licitaeque) libertatis; uti v. c. quando aliquis sumptuose se vestit, eo ut aestimetur, honorem quaerit ex sui ipsius amore procedentem nullo proximi sui respectu; quando autem aliquis sapientiam suam (qua proximo suo utilis esse potest) despicit pedeque calcari videt, quia malum veste indutus est, bene agit si sponte sua, ut his succurrat, vestem, qua non offendentur, induat, itaque, proximum ut sibi vindicet, proximo se similem reddat. Quod porro ad Impudentiam attinet, talem se nobis ostendit, ut, ad defectum ejus intuendum, definitione ejus tantum opus vobis sit. Onbeschaamdheid is een ontbeering of uitschudding van de schaamte; niet door de rede, maar door de onkunde van schaamten, gelijk in de kinderen, wilde mensen, enz. of doordien men, in groote verschilling geweest zijnde, nu over alles zonder omzien heen stapt. Wij dan, deze toegewidde, kennende, kennen ook met een dierlijke onevenwichtige en onvolmaaktheid die zij in zich hebben. Want wat aan eerbied en schaamte betreft, zij zijn niet alleen onvriendelijk, maar voorzover zij op de eigen liefde en een waan van dat de mens een eerste oorzaak zijner werken is, en dienvolgende lof en laster verdient, gebouwd zijn, zelf schadelijk en verwerpenlijk. Doch ik wil niet zeggen, dat men zo bij de mensen leven moet, gelijk als buiten haar, daar eerbied noch schaamte geen plaats heeft, maar integendeel sta ik toe, dat ons niet alleen vrij staat om dezelve te gebrukken, als wij die ten nutte van onzen evenmens, en om haar te verbeteren, komen aan te wenden, maar zulk ook zelfs mogen doen met verkorting van onze (anders volkomen en geoorloofde) eigen vrijheid. Als bijvoorbeeld, zo iemand zich kostbaar kleedt, om daar door geacht te zijn; deze zoekt een eerbied, die uit de liefde zijns zelf voortkomt, zonder enige opzicht op zijn evenmens te hebben. Maar zo iemand zijn wijzerschap, waar door hij aan zijn even-naasten vorderlijk kon zijn, ziet verachten en met de voet treedt, enkel om dat hij een slecht kleed aan heeft, deze doet zeer wel dat hij, uit een beweging om haar te helpen, met een kleed waar aan zij haar niet stooten zich voorziet: wordend dus, om zijn evenmens te winnen, dezelfde gelijk. Wat verder de Onbeschaamdheid aanbelangt, 't is ons genoeg dat dezelfde zich zoodanig aan ons toont, dat wij, om haar mismaaktheid te zien, slechts haar beschrijving van nooden hebben. CAPUT DECIMUM TERTIUM. DE PAVORE, GRATITUDINE ET INGRATITUDINE. Quod ad priorem utramque passionem, mentis appetitus sunt proximis aliquid boni concedendi atque faciendi. Concedendum, dico, quando et qui bonum quoddam fecit, sua vice bonum fit; faciendi, dico, quando ipsi aliquid bonum assucti sumus. Quamquam autem plurimi homines judicent passiones istas bonas esse, nihilominus tamen dico eas in homine perfecto locum habere non posse. Homo enim perfectus necessitate tantum nullaque alia causa movetur, ut proximum adjuvet; quamobrem scelestissimis tanto magis obligatum se censet, quanto majorem miseriam in ipsis adesse videat. Ingratitudo gratitudinis est contemptus vel excussio, ut in impudentia pudoris, et hoc nulla rationis respectu, neque nonnisi ab avaritia vel ab nimis magno suo ipso amore procedens; quare in homine perfecto locum habere nequit. CAPUT DECIMUM QUARTUM. DE COMMISERATIONE. Postrema passionum, de qua tractare debemus, Commiseratio est, quae species quaedam tristitiae de bono alio amiso, quod recuperare desperamur. Imperfectionem DERTIENDE HOOFDDEEL. VAN DE GUNST, DANKBAARHEID, EN ONDANKBAARHEID. Wat de Gunst en Dankbaarheid betreft, zy zijn een neiging in de ziel van zijn even-naasten iets goed te gunningen, en te doen. Ik zeg te gunningen, als aan hem die iets goed gedaan heeft, weer goed gedaan word. Ik zeg te doen, als wijzelf iets goed van hem verkregen of ontvangen hebben. Schoon nu velen raetselen oordeelen dat deze tochten goed zijn, zoo durf ik echter wel te zeggen, dat zij in een volmaakt mensch geen plaats kunnen hebben, vermits die alleen door de noodzaakelijkheid, zonder eenige andere oorzaak, wordt bewogen om zijn even-mensch te helpen: tot welke hulp hy zich aan de allergodloosten des te meer verpligt vind, hoe hy eeuwig veel groter nood en ellende in hun ziet te wezen. De Ondankbaarheid is een verachting of uitschudding van de dankbaarheid, gelijk de onbeschaamdheid van de schaamte; en dit, zonder enig opzicht van de reden, alleen voortkomend of door gierigheid, of door een al te grote liefde tot zichzelf; waarom die in een volmaakt mens geen plaats kan hebben. VEERTIENDE HOOFDDEEL. VAN HET BEKLAG. De laatste der lijdingen, waarvan wij moeten handelen, is het Beklag; hetwelke een zeeker slag van droefheid is, over het verlies van enige goed, hetwelke wij wanhopen weer te krijgen. Zij geeft haar onvolmaaktheid dus te kennen, omdat zij ons onmiddellijk naar kwaad leidt, na dat wij hebben vastgesteld dat zij van dingen die gemakkelijk voor ons kunnen eindigen, en omdat sommige soorten van droefheid zijn, vijgen ons op te vijgen, zoals wij hebben aangetoond. Jam itaque satis me ostendisse et demonstrasse censeo solam fidem veram vel rationem esse, quae ad boni malique cognitionem nos conducat; et, ut ostendemus primam praecipuamque causam passionum cognitionem esse, patebit nos in nulam barium passionum, quae tamquam malum a nobis rejiendae, incidere posse. Intellectum dico, quia rationem solam modo eam habeo, quae hac in re ab omnibus istis liberare nos possit, uti suo ioco postea demonstrabimus. De passingen vero tamquam praestans aliquid advertendam adhuc est, quae earum bonae suus, illas istius esse generis et naturae, ut sine illis esse et existere nequit, illasque igitur essentialiter ad nos pertinere, uti a moren, cupiditatem et omne quod amori proprium. Res autem omnino alio modo se habet, quod ad eas passions, quae mala nobis reicienda sunt, quia sine illis non modo esse possumus, vero etiam tum demum cum ab illis nos liberavimus, vere tales sumus quales esse debemus. Ut majorem autem in his omnibus evidentiam praebeamus, animadvertendum porro est, omnis bonus malique fundamentum ametur esse; ubi enim objectum non amamus solum amore dignum, nempe Deum, sed res quae natura sua kenne, datur wi, baar maar beschouwende, dezelve kwaad te kennen; nadien wi al-vroerens bewezen hebben, dat het kwaad is te verbinden en vast te maken aan dingen, die ons ligtelijk ontvallen en gebreeken kunnen, en wi niet kunnen hebben als wi willen: en dewijl het een zeker slag van droefheid is, zoo hebben wi dezelve te schuwen; gelijk wi zulks, van de droefheid handelende, hebben aangetoond. Dus meer ik da genoegzaam aanwezen en betoogd te hebben, dat allemaal het ware geloof of de reden het geen is, 't welk ons tot de kennis van goed en kwaad brengt. En, gelijk wi betoonen zullen, dat de eerste en voornaamste oorzaak van alle deze togten de kennis is, zoo zal 't klaarlijk blijken, dat wi, ons verstand en rede welgebrukende, nooit in een val van deze togten, die van ons als kwaad te verwerpen zijn, zullen kunnen vervallen. Ik zeg ons verstand: om dat ik meen dat de rede alleen magtig is, om ons hier in van al deze te bevrijden; gelijk wi zulks op zijn plaats hier na bewijzen zullen. Doch als een voortreffelijk zaak is, wegens de lijdingen noch aan te merken, dat zij die van dezelfde goed zijn van zodanig soort en natuur hebben, dat wij zouder haar niet konden zijn noch bestaan, en dieshalve als wezenslijk tot ons behoren, gelijk is de liefde, begeerte, en al wat aan de liefde eigen is. Maurits anders is het met zodanige lijdingen gelegen, week kwaad en van ons te verwerpen zijn, aan gezien wij zonder deze niet alleen wel konden zitten, maar ook dan eerst recht zouden hebben die wij behoren te zijn, als wij ons van dezelfde hebben vrij gemaakt. Om echter in alle deze noch meerder klaarheid te geven, dient wij ders aangemerkt, dat de grondslag van alle goed en kwaad de liefde is, vallend op zeker voorwerp; wat indien wij niet beminnen het voorwerp dat alleen waardig is bemind te worden, namelijk God, maar de dingen corruptibele en vele gevallen blootstellingen zijn, indeling noodzakelijk volgt haat, tristheid, enz. post amati objecti mutatio; haat, waarbij iemand zijn lusten afwijst; tristheid, waarbij iemand iets verliest; eer, wanneer iemand van zijn liefde voor iets stamt; favor en genade, wanneer iemand de nabije niet als God voor een cause van liefde heeft. Daandoor, en het contrast, dat een mens God beginnen te beminnen, een wezen dat altijd onvergankelijk is en blijft, onmogelijk is in een dal van passie te vallen; waarom wij dan als een vast en zeker punt neemt de regel, dat God de eerste en enige van alle onze goed is, onze kwaad is, onze vrije selaus, en ons tot beste drijvet. Ten slot, merkt nog aan dat de liefde, enz. onbepaald zijn, zij, dat is qua meer zullen keren, zo voorstaat beter te ontsnappen, wat echter in het object gericht is op het oneindige, waarom zij in alle tijden kunnen toenemen. Wat de materie ons zal geven, van waarbij we op de hoofdles derderde aan de geestelijke onsterfelijkheid zullen concluderen en demonstreren. Hugo quidque igitur de omnibus locuti, quae nobis tertiam speciem vel effectum verae fidei ostendunt, jam capite sequente progrediemur tractare de quarto et vxitimo effectu, a nobis pag. 110 et 112 nondum posito. CAPUT DECIMUM QUINTUM. DE VERO ET FALSO. Ut videamus, quomodo quartus ultimusque verae fidei effectus verum falsumque nobis ostendat, veritatis falsitatis definitionem praemittemus. Die door hun eigen aart en natuur vergankelijk, en vele toevallen onderworpen zijn, zoo voort als lier op noodzakelijk de haat, droefheid, enz. na verandering van het geliefde voorwerp: de haat, als iemand hem 't beminde ontneemt; droefheid, als hij 't komt te verliezen; eere, als hij op de liefde zijnszelfs steunt; gunst en dankbaarheid als hij zijn evenmens niet bemint om God. Doch als de mensch in tegengedeelde God komt te beminnen, die altijd onveranderlijk is en blijft, dan is het onmogelijk in die poel van lijdingen te vervallen: waarom wij voor een vaste en onwrikbare regel stellen, dat God de eerste en enige oorzaak van al ons goed, en een vrijmaaker van al ons kwaad is. Eindelijk is noch aan te merken, dat de liefde enz, onbepaald zijn, namelijk dat hoe dezelfde meer en meer toeneemt, hoe die ook voortreflijker wordt, als vallende op een voorwerp 't geen oneindig is, waar om ze 't allen tijde kan toeneemen; hetwelke in geen andere zaak kan plaats grijpen. En dit zal zelf de stoffe zijn, waaruit wij in het drieëndertigste Hoofdstuk de onsterfelijkheid der ziel zullen opmaken en bewijzen. Tot hiertoe dan gesproken hebbende van alles wat ons de derde wijze of de uitwerkingen van 't ware geloof aanwijs, zullen wij nu voortgaan om te handelen van de vierde en laatste uitwerkingen, die bij ons op bladz. 111 en 113 nog niet gesteld is, in het volgende Vijftiende Hoofdstuk. Van het Waar, en Valsch. Om te zien, hoedanig de vierde en laatste uitwerkingen van 't ware Geloof ons het Waar en Valsch aanduidt, zullen wij de beschrijving van Waarheid en Valschheid laten voorafgaan. Veritas vel affirmatio vel negatio rei, cuius est, quae cum illa re convenit. Easitas vel affirmatio vel negatio est rei, quae illa re non convent. Cum vero hoc illudve affirmare vel negare, veri cogitandi modi sint, inter veram falsamque ideam nihil aliud interest, videtur, quam unam cum re convenire, alteram non convenire, neque eas itaque nisi ratione, novo vero facto differre. Quod si ita esset, rogari posset: quidnam commodi damnavere utraque sua sive veritate sive falsitate habeat? Atque etiam, quomodo utraque cognoscet suam perceptionem sive ideam magis quam alterius cum rebus convenire? et denique unde procedat, unum nec vero alterum errare? Ad quod respondebimus: res clarissimas non se solummodo sed etiam falsitatem indicare; ita ut magis esset stultitia rogare, quo modo earum conscii esse possemus? cum enim clarissimae dicantur, nullam certe alia evidentia esse potest, qua illustrari possent. Utique vero veritas sui ipsius atque etiam falsitatis index est, falsitas e contrario unquam per se manifestari ostendique potest; quare is qui veritatem habet dubitare nequit eam se habere; cum e contrario ille, qui in falsitate vel errore est, opinari potest se veritatem habere; utique aliquis somnians putare potest, se vigilare, non vero qui vigilat putare se somniari. Quo dicto aliquo modo explicatur quod dicebamus, Deum veritatem seu veritatem Deum esse. Quod ad causam, cur unus veritatis magis quam alter conscius sit, hoc inde procedit, quod affirmationis vel negationis idea, quae cum rei natura omnino convenit, in priore Doch, terwijl dit of dat te bevestigen of te ontkennen waren wijzen van denken zijn, zo schijnt er tussen het waar en valsche denkbeeld geen ander ouderscheid te zijn. Als het eene met de zaak overeenkomt, en het andere niet, en zy dus alleen door rede en niet daadlijk verschillen. Het welke, zoo zijnde, kon men vragen, wat voordeel doch de eene met zijn waarheid, en wat schade de andere door zijn valschheid heeft? Als mee, hoe den eene zal weten, dat zijn bevatting of denkbeeld meer met de zaken overeenkomt als dat van den andere? En einde- lijk, van waar het komt dat den eene dwaas is, en den andere niet? Waarop tot antwoord dient, dat de allerklaarste dingen niet alleen zichzelf, maar ook de valschheid te kennen geven; invoegen het een grote dwaasheid zou zijn te vragen: hoe men van haar bewust zou kunnen wezen? Want dewijl ze gezegd worden de allerklaarste te zijn, zo kan er immers geen andere klaarheid wezen, door wie ze zouden kunnen worden verklaard. Maar gelijk de waarheid zichzelf en ook de valschheid openbaart, zo kan daar 'n tegen de valschheid nimmer door zichzelf geopenbaard en aangewezen worden: weshalven degenen die de Waarheid heeft niet twijvel kan, dat hij ze heeft, daar in tegen degenen die in valschheid of doolinkie steekt, wel waanen kan dat hij in de waarheid staat; gelijk iemand die droomt wel denken kan, dat hij waakt, maar nooit kan iemand die waakt denken dat hij droomt. Met welke gezegde eveneens verklaard wordt 't geen wij zeiden, van dat God de Waarheid, of de Waarheid God is. Belangende nu de oorzaak waarom een van de Waarheid meer bewust is dan de ander, is om dat het denkbeeld van bevestiging of ontkenning, 't welk met de natuur 158 tanto plus essentiae habeat. Ad quod melius intelligendum, animadvertendum est, 16 intelligere (quanquam vocabulum hic aliter sonat) pura passionis esse; hoc est, mentem nostram ea ratione mutari, ut alios cogitandi modos nanciscatur, quosque ante non habebat; et si aliquis cum totum eum objectum affecit, talem formam sive modum cogitandi acquirat, clarum est eum aliam omnino perceptionem formae sive qualitatis illius objecti adipisci, quam alius qui tot non habuerit causas, atque igitur ad illud affirmandum vel negandum alio et leviore actu (quia parva vel minore augmentatione ejus conscius) movetur. Unde perfectio cernitur alicujus, qui in veritate est, qua differt ab eo qui extra eam est; cum enim unus facile, alter vero non facile mutetur, sequitur unum plus constantiae essentiaeque habere quam alterum; uti etiam illi cogitandi modi, qui cum rebus conveniunt, quia plures causas habuere, plus constantiae et essentiae in se habent; et quia ab omni parte cum re conveniunt, impossibile est, ut ullo tempore aliter a re affici possint vel mutationem pati, quia jam ante vidimus rei alicujus essentiam immutabilem esse; quae omnia in falsitate locum non habent. Quo dicto praecedenti quaestioni satis responsum erit. Zie 't zaak geheel overeenkomt, in de eerste zo veel meer weezendheid heeft. Om het welke beter te begrijpen dient aangemerkt, dat het verstaan (schot) in dit woord anders luidt; een zuiverde indring is; dat is, dat onze ziel in die gevogen wordt veranderd, dat ze andere wijzen van denken krijgt, die ze te voor hield en had: en derhalve als iemand, doordien het gehele voorwerp in hem geworpen heeft, dergelijke een gestalte of wijze van denken krijgt, zóó is het klaar, dat die een geheel ander gevoel van de gestalte of hoedanigheid van dat voorwerp krijgt, als een ander die zo veel oorzaaken niet gehad heeft, en dus tot zulks te bevestigen of te ontkennen door een andere en lichtere werking (als door weinige of mindere toevoegingen van die aan hetzelfde gewaarschuwd) bewogen wordt. Waar uit men dan de voorzichtigheid ziet van een die in de Waarheid staat, gesteld tegen een die daar buiten is; want de vijl den eenige ligtelijk, en de andere daar een tegen niet ligtelijk verandert, zo volgt daaruit, dat de een meer bestendigheid en weezendheid als de andere heeft: gelijk die wijzen van denken ook, weinig met de zaken overeenkomt, om dat ze meer oorzaaken hebben gehad, meer bestendigheid en weezendheid in zich hebben, en daarna ze geheel met de zaken overeenkomen, zo is 't onmogelijk dat zij in enige tijd van de zaken anders kunnen worden aangestoken, of eeuwig veranderingen lijden, te minder wijl wij alvorens hebben gezien, dat de weezendheid der zaken onveranderlijk is. Al het welke in de valsheid geen plaats heeft. En met dit gezegde zal het vorige gevraagde genoeg beantwoord zijn. Cum quid bonum malumque, verum falsumque sit, cognovimus atque in qua re hominis perfecti valetudo consistat, tempus jam erit ad nostram ipsorum inquisitionem transeundi, videndique num ad talem valetudinem liberi, an necessarii veniendum. Ad quod necesse est, inquirere, quid apud eos qui voluntatem ponunt, Voluntas sit, et qua in re a Cupiditate differat. Cupiditate dicimus illam inclinationem mentis, quam habet in illud quod bonum ducit; ita ut inde sequatur, quod priusquam nostra cupiditas externe ad aliquid tendat, in nobis conclusio facta sit tale quid bonum esse. Quae affirmatio igitur vel, generaliter sumta, potentia affirmandi et negandi Voluntas nominatur. Jam igitur videndum, num affirmatio ista libere an necessario a nobis fiat, hoc est num aliquid de aliquo re affirmaremus sive negemus, nulla nos externa cogente causa; jam vero a nobis demonstratum est, rem a se ipsa non explicatara, cujusque existentia ad ejus essentiam non pertineat, necessario causam externam habere debere, causam. Voluntas, pro affirmatione sumta, sive decreto, eo a vera fide differens, quod ad illud etiam se extendat, quod non vere bonum est, idque ideo quaia persuasio non talis est, ut clare videatur rem non alter esse posse; uti haec omnia in vera fide ita sunt et esse debent, quia ex ea non nisi boni appetitus proveniunt. Ab opinione vero in eo differt, quod aliquando infallibilis certaque esse posset, quod in opinione, quae conjiciendo et opinando constat, locum non habet. Ita ut fides vocari posset, quoad certa esset, opinio autem quoad errori subjecta. SESTIENDE HOEDTEDEEL. VAN DE WIL. Haben de gezien wat Goed en Kwaad, Waarheid en Valschheid is, als ook waar in de welstand van een volmaakt Mensch bestaat, zoo laat ons, met ons zelven de onderzoeken, nu eens zien of wy tot een dergelijke welstand vrijwillig of genoodzaakt komen, Waartoe vooraf vereist wordt, dat wy weten wat de Wil is, en waar in die van de Begeerten onderscheiden wordt. De Begeerten hebben wy gezegd, een neiging van de ziel te zijn tot iets hetwelke zij als goed keurt. Waaruit volgt, dat, eer onze begeerten zich uitstrekt tot iets, in ons reeds een besluit gegaan is, van dat zulks iets goeds is: welke bevestiging dan, algemeen genomen zijnde als een macht van te bevestigen en ontkennen, de Wil genaamd wordt. Nu komt het erop aan, of deze bevestiging van ons geschied vrijwillig, of genoodzaakt; dat is, of wij iets van een zaak komen te bevestigen of te ontkennen, zonder dat wij van enige uit innerlijke oorzaak daartoe worden gedwongen. Doch bij ons alvorens bewezen zijnde, dat een zaak die door zichzelf niet bestaat, of welkers wezenlijkheid tot zijn wezenlijkheid niet behoort, noodzakelijk een besluit heeft. De Wil, gekomen voor de bevestiging, of de besluit, verschilt van het ware Geloven, en van de Waan. Ze verschilt van het ware Geloven, als zy, door een overtuiging van redenen, die uitgeklaard doen zien, dat de zaak zoodanig en niet anders is, zich uitstrekt tot hetgeen niet waarlijk goed is: dat in het ware Geloven geen plaats hoeft, dewijl uit hetzelfde niet als de goede begeerte voortkomt. Van de Waan verschilt ze hierin, dat zy ook 't eeniger tijd wel zeker en onfeilbaar is; dat in de Waan, die in gissen en redenen bestaat, geen plaats heeft. Nu moet haar een Geloven kunnen noemen, ten aanzien zy zooo zeker gaan kan: en een Waan, om dat zy de dooiing onderworpen is. Que que aliqui producere debeut, necesseario producere debere. Unde sequitur etiam, hoc illud sive particulairement affirmare vel negare, ab aliqua causa externa procedere debere, neque illam causam licet esse possae. Certura est volitionem particulairement causarum externarum habere debere qua sit, cum ad essentiam eius existentia non pertineat. Sic quis dicere vellet quod causa ejus efficiens idea non sit, sed ipsa voluntas, neque hac extra intellectum esse posse; quodque ergo voluntas indeterminata sit, uti et intellectus, non rationis sed reale ens sit; respondeo, ubi atteneo illaram considero, nec nihil reale illi attribuere posse. Sit vero ita, attamen concedere debes, volitionem voluntatis esse modulationem, uti ideae modi intellectus sunt; igitur intellectus et voluntas variae et realiter a se differentes substantiae sunt; substantia enim, non vero modus, modificatur. Si vero mens utraque illam substantiam dirigere, jam igitur tertia erit substantia; quae omnia tam confusa sunt, ut impossibile sit earam distinctaramque eorum habere ideas. Cum enim ideas non sint in voluntate sed in intellectu, secundum illas regulam quod unius substantiae modus in alterius transire nequeat, in voluntate autem ars ori necque; contradictioni enim se applicat aliquid velle, cujus rei idea non in potestate volente sit. Si vero dicis voluntatem, propter unionem quam cum intellectu habet, etiam percipere quod intellectus concipit, atque ita etiam amare; notetur, praeterquam quod ad percipere modus etiam igitur intelligendi sit, secundum praecedentia, etiam si talis corporis mentisque unio adsit, illam in voluntate esse novum posse. Posito enim quod corpus cum mente unitur sit secundum communem philosophorum propositionem, nunquam tamen corpus percipit nequeiens extenditur. Si vero dicis mentem et intellectum et voluntatem dirigere, hoc non 1) Is zeeker, dat het bijzonder willen, moet hebben, een uitreike oorzaak, door welke dat ze is, alzoo deszelfs wezenlijkheid tot haar wezen niet behoort. Te zeggen, dat deszelfs uitwerkende oorzaak geenig denkbeeld, maar de wil zelf is, en dat die buiten het verstand niet zijn kan; zodat derhalve de Wil onbepaald genomen, gelijk ook het verstand, geen wezen van reeden, maar 'n dadelijk wezen is. Zoo dient hierop, dat, wanneer ik haar aandachtelijk bevat, ik aan dezelfde niets dadelijk van toegevend. Doch het zij zoo, nochtans moet men toestaan, dat de Willing een wijze van de Wil is, gelijk de denkbeelden van het Verstand; waaruit volgt, dat de zelfstandigheid en niet de wijze wordt gewijzigd, dat het verstand en de wil dadelijk onderscheiden zelfstandigheden zijn, geluiden nu de ziel deze twee zelfstandigheden komt te bestuuren, zoo is er dan een derde zelfstandigheid. Welke alle zoo verwarring dingen zijn, dat het onmogelijk is een klaar en onderscheiden begrip te hebben: want terwijl de denkbeelden niet in de wil maar in het verstand zijn, zoo en kan daaruit, volgens deze regel, dat de wijze van de een zelfstandigheid niet kan overgaan in een andere zelfstandigheid, in de wil geen liefde ontstaan; wat het wikkelt zich in tegenstelling in, dat men iets zou willen, welkers zaak denkbeeld niet is in de wilende waarneemvende. Zegt men, dat de Wil, wegens haar vereeniging met het verstand, ook gewaar wordt het geene dat het verstand verstaat, en daarom ook bemind ; zoo dient daar 'n tegen aangemerkt, behalve dat gewaar wordt ook een wijze van verstaan is, dat, schoon er al zodanig een vereniging van ziel en lichaam was, zulks volgens het voorgaande in de Wil uit gezooken kan. Want neemt dat de ziel met het lichaam volgens de stelling der gemeene Wijsgeeren was vereenigd, nochtans gevoelt het lichaam nooit, noch de ziel wordt niet uitgebreid. En of men zegt, dat de ziel beide het verstand en de wil bestiert: zulks is niet alleen Quod quibusdam forte non satisfaciet, intellectum, die gewoon is te bezighouden met dingen van de rationeel orde, alsof die dingen particulier in de natuur werkelijk bestaan, die enkel zo een wezen van de rationele orde zijn, en niet een werkelijk bestaand wezen, vervolgens deze dingen een oorzaak zien te geven; zodanig in het geval, waarover we praten, vaak gebeurt. Cum enim mensen al een en al een andere wil hebben, in de geest een algemener model opnemen, dat ze willen, volgen ze dezelfde manier om van dit hier en daar een idee van een mens te maken. Wanneer dan wordt gevraagd, waarom mensen dit of dat willen, antwoordt men: omdat ze een wil hebben. Maar volgens wat wij eerder zeiden, is de wil, zoals men zegt, niet alleen een soort van modus om te begrijpen, maar ook de tegenstelling van de wil, om de vrijheid te ontkennen, want door de wil te ontkennen, leidt dit ertoe dat de wil vrij is. Ut quidem finem faciam, quantam non libet omnia adducere quae contra propositionem substantiae creatae habeo, breviter tantum ostendam, voluntatis Uberrimam nullo modo convenire cum illa continua creatione quam profitentur; cum enim in Deo postulatur eadem actio ad rem in esse conservandum, ad creandum, neque aliter res vel momentum quidem esse posset; non igitur rei causale quid attribui potest, quippe quae potentiam non habens se conservandi, sicut minus a se alquid producere potest. Si igitur dicis mentem volitionem a se ipsa producere, rogo quam potentiam hoc fiat? non ea quae fuit, haec enim non amplius adest; neque ea, quam modo habet, nullam enim habet qua vel minima moraentum esse vel durare potest, quia continuo creatur. Cam igitur nulla res sit, quandam potentiam in se habens se ipsa conservandi alquidve producendi, nihil restat quara concludere Deum solum omnium rerum causam agentem esse et esse debere, atque omnes volitiones ab eo solo determinari. Het welke mogelijk de zodanige niet voldoen zal, die haar verstand meer vestigen op de wezens van rede, als op de bizondere dingen die waarlijk in de natuur zijn; waardoor zij zelf de wezen van rede niet meer als zodanig, maar als zaakelijk wezen aanmerken: en dus zichzelf oorzaak van enige dingen stellen te zijn; gelijk in het geene, waar af tegenwoordig spreeken, niet weinig komt te gebeuren. Want om dat den mensch nu deze en dan die wijs heeft, zoo maakt hij daarvan in zijn ziel een algemene wijze, die hij wil noemt; gelijk hij uit het denkbeeld van dit en dat mensch een algemeen denkbeeld maakt van mensch. Vraagt men dan, waarom den mensch dit of dat wil? Het antwoord is, om dat zij een wil hebben. Doch nadat de Wil, onderscheiden van dit of dat te willen, slechts een wijze van denken, en niet iets zaakelijk onmogelijk of te begrijpen, maar zelfs ook tegengesteld, nadat men zodoende schijnt te ontkennen dat de wil vrij is. 