title: Annales Academici
creator: None
text: Onze ervaring wordt beperkt door tijd en ruimte. Wat staat ons borg, dat overal en altijd willekeur en toeval uitgesloten blijven? Dwaze vraag! Alsof men de laatsten snik van alle menschen die geleefd hebben en thans leven en immer leven zullen, zou moeten hebben opgevangen; alsof men daarbij zelfs reeds dezer wereld zoo moet overleden zijn, om met onwankelbare zekerheid te mogen getuigen: de mensch is sterfelijk. Dikwijls mag een algemene uitspraak, door eenvoudige optelling van vele waargenomen gevallen verkregen, niet voldoende gerechtvaardigd zijn, dikwijls mag er nog een zekere aarzeling overblijven, die ons de wens naar minder gebrekkige bewijsgronden inboezemt: Zullen wij volledig zekerheid. Hier is de som der waargenomen gevallen en ontdekkingen groot, dat, indien iemand een eeuwig aardse leven hopen mocht, men hem zonder meer aan een geneeskundige kuur onderwerpen zou. Ook de overtuiging dat tijd en ruimte op zichzelf niets zijn, dat wat eenmaal en ergens gebeurt is, bij herhaling der omstandigheden, wederom gebeurt moet, ook deze overtuiging wortelt in een waaring op zoo reusachtige uitgebreide schaal, dat wij zeggen mogen hier zekerheid te hebben, inzoverre zij voor wezens van ons geslacht bereikbaar is. Wij achten ongerechtigd elk bijzonder feit tot een algemeen feit te herleiden, en noemen dit laatste de oorzaak van het eerste. Zo is dat in de sterrekunde, waar de indrukkinge maken grote hemelsbewegingen uit een beginsel, dat der gravitatie, ontwikkeld wordt. Zo is dat in de fisica, waar het vermoeden zoodoet gelden dat alle verschijnselen op dezelfde wetten van statica en dynamica berusten. Maar de drang, die wij in ons bespeuren, iedere groep van feiten onder een algemeen feit samen te vatten, vindt zijn oorsprong in ervaring. Deze doet ons geloof hechten aan eenheid in het wereldplan. Deze drijft ons, in ieder vak van wetenschap, langs de ladder van het algemene, van trap tot trap steeds hoger en hoger; deze doet ons zwemmen, aan het uiterste punt des horizons, het grootste ideaal der wijsbegeerte: de kennis van het heelal als een feit, een voortdurend, onveranderlijk, alomvattend feit, dat den oneindigen golfslag der verschijnselen van natuur en geest, in de omlijsting van de oneindige ruimte en den oneindigen tijd, schept, vermengt en vervangt! Meent niet dat dit pantheïsme of atheïsme is. Het zegt er niets mee te maken. Een werkende oorzaak, een einddoel, ziedaar twee voorstellingen, welke uitnemend gepaard kunnen gaan. De vriend van wetenschap en godsdienst tevens neemt ze beide in zich op. Wie het einddoel door de werkende oorzaken verdrongen acht, dwaalt evenzeer als wie meent dat het bestaan van een einddoel het opsporen van werkende oorzaken overbodig maakt. Teleologie en wetenschap strijden zoo weinig met elkaar, dat zij elkaar zelfs niet raken. Waar iets opzettelijk vervaardigd is, treden oorzaken in dienst van doeleinden, zij werken daarbij overeenkomstig hun eigen wetten, alsof geen overig, zij op hun plaats had gesteld; ziedaar de reden waarom de man van wetenschap, ook wanneer hij in de natuur geen enkel spoort van doelmatigheid aan, nogtans zijn recht niet aan haar te loochenen. Al konden wij met ijzeren noodwendigheid uit een formule alle verschijnselen afleiden op mentaal en stoffelijk terrein, al ware door ons het reusachtige feit ontdekt, dat alle andere feiten uit zijn schoot te voorschijn brengt, al ware het heelal uit en door zichzelf verklaard, toch zouden wij niet mogen zeggen: er is geen God. Doch wat baat het te dromen van een ideaal der kennis, dat steeds schijnt te wijken, naar mate wij het nader komen? Wij staan niet aan de eeuwige horizon, maar worden zelf door den stroom der dingen medegevoerd. Onze leus mag zijn: Saccharify toch durven wij voorspellen, dat geen menselijke voet ooit de bergkruin betreden zal, vanwaar het vergund is met een linkeruk den gehele rijkdom van hemel en aarde te overzien. Wij leeren: dit is ervaring, dat de geest, voorzover zijn krachten reiken, de werkelijkheid, gelijk zij hem gegeven is, in zich opneemt, zonder er iets aan toe te doen. Indien onze kennis verre uitmunt boven die van de dieren des velds, indien de mensch en hij alleen op wetenschap roemen mag, zoo danken wij dit niet aan eene aangeboren rede, wier taak het zou zijn der werkelijkheid op te dringen, hetgeen door haar niet tot ons wordt gebracht; maar wel aan den voortreffelijken aanleg van den geest des menschen, die hem veroorlooft zuiverder dan enig ander schepsel, dat met hem deze aardsche woonplaats deelt, de werkelijkheid in zich af te spiegelen. Het ligt buiten ons plan dan aan te nader te bepalen, wat het oorspronkelijk vermogen van ons geest is. Hierin openbaart het zich vooral, dat wij de indrukken, die van buiten komen, nauwkeurig onderscheiden en hardnekkig vasthouden. In ieder van ons schuilt een gierigaard. Ik bedoel onze geest. Wat deze zich eenmaal met kracht heeft toegeëigend, wordt nimmer door hem losgelaten. Het mag wel wegzinken in den onbewusten achtergrond der ziel, maar rust er als in een voorraadschuur en wordt later weer voor den dag gehaald en gebruikt. Vandaar dat ons oog niet blind, gelijk dat van het dier, in de wereld staart. Het is waar: ook het dier herinnert zich en vergelijkt. Maar wij herinneren ons en vergelijken op oneindig uitgebreider schaal. Wij verdeelen onze aandacht niet altijd over velerlei, maar kunnen haar van al de eigenschappen van een ding op een na aftrekken en uitsluitend aan deze te wijden. Wij kunnen abstractie vormen. Wij bouwen wetenschap. Maar al ons weten is kennis van betrekkingen: verder gaat het niet. Slechts in zoverre kunnen wij iets van de dingen weten, als deze door middel van onze zintuigen ons kennis geven van hun bestaan. Slechts in zoverre kunnen wij iets van ons zelf weten, als de toestanden van onze ziel binnen den kring van het zelfbewustzijn vallen. Nu is het boven allen twijfel verheven dat, indien de aard van onze zintuigen en de grenzen van ons zelfbewustzijn andere waren, onze kennis van het heelal rijker of armer, vollediger of gebrekkiger, maar in ieder geval hemelsbreed verschillend zou zijn van die, welke wij thans bezitten. Hoezeer wijken reeds de soorten van onze gewaarwordingen van elkander af! Die van het gezicht kunnen niet met die van het gevoel, die van het gehoor niet met die van de reuk vergeleken worden. Of gevoelt gij bij het zien het geziene? En ruikt gij bij het hooren het gehoorde? De gelijktijdigheid van dier uiteenlopende gewaarwordingen: ziedaar het enige wat ons recht geeft ze telkens te verbinden, hier op rekening van dit, daar van dat object te schrijven. Maar deze maatstaf is bedriegelijk; hij verdient slechts na herhaalde ervaringen geloof. Kortom: onze gewaarwordingen zijn slechts symbolen van de voorwerpen der buitenwereld; zij stemmen wellicht met deze niet meer overeen, terwijl de woordklank of het schriftelijk teken met het ding, dat er door wordt aangeduid. Zij geven ons nieuws van de buitenwereld, maar niet anders misschien dan wij een blinden met behulp der taal de kleuren beschrijven kunnen. Dit wil geenszins zeggen dat wij door onze zinnen worden om de tuin geleid. Andere en talrijker organen zouden ons wellicht een veelvoudiger, maar geen juister kennis van de dingen bezorgen: onze verhouding tot de buitenwereld zou slechts gewijzigd zijn. De zintuigen des menschen leeren hem nauwkeurig, in welke betrekking hij tot de dingen staat, maar ook dat uitsluitend. Zelfs is het een dwaasheid te vragen hoe de dingen, buiten ons toedoen, er uit zouden zien. Wij zijn menschen en geen goden; wij moeten er dus in berusten dat onze kennis menschelijk is. Immers niemand kan buiten zichzelf sluipen, ten einde de wereld, gelijk zij onafhankelijk van zijn voorstelling is, op het spoor te komen. Of kunt gij naar willekeur je in een boom en een steen veranderen? Slechts door middel van de wijzigingen, welke de dingen in ons lichaam werken, zijn wij ons van hun aanzijn bewust. Eén enkel voorwerp is ons onmiddellijk gegeven, zelfs niet ons eigen lichaam, dat toch nauwer met ons verbonden is dan enige ander ding ter wereld. Van het oog weet men niets totdat het ziet: wanneer het echter ziet, ook dan aanschouwt men niet het oog, maar een gekleurde vlakte daarbuiten. Het oog wordt mijn voorwerp, wanneer mijn hand het betast. Van het oor weet men niets tot dat het hoort; wanneer het echter hoort, ook dan verneemt men niet het oor, maar klanken der buitenwereld. Het oor wordt mijn voorwerp, wanneer ik door middel van een tweede zintuig er kennis van neem. En zo met ieder deel van ons lichaam en ieder ding der wereld. Ik denk, dus ben ik. Deze leus van de stichter der nieuwere wijsbegeerte zou ik aldus vertolkt willen zien: mijn eigen toestand, ziedaar het enige wat mij onmiddellijk gegeven is. De miljarden sterren in de oneindige ruimte, de aarde met wat zij draagt, mijn lichaam, het alles inhoud van mijn bewustzijn, aanschouwing des aanschouwenden, mijn voorstelling; wat waarborgt mij dat er nog iets daarenboven is? Mag ik aannemen dat de wereld tweemaal bestaat, eens in mijn bewustzijn, nog eens daarbuiten, zo ja, mag ik beweren dat deze twee wereldën evenwijdig loopen? De schijnbarheid, de stonde denker, deze laatste acedemische op het veld des twijfels had gedaan, werd hij eensklaps lichtgevallen. Hij sloeg een kring en beriep zich op God, die de mensch toch niet misleiden zal! Het bestaan der dingen, de juistheid onzer voorstellingen werd door hem aangeleid tot het bestaan van God. Wie aldus redeneert, tracht zichzelf te ontvoelen dat hij niet bewijzen kan wat hij bewijzen wilde. Laat ons er rond voor uitkomen: niemand is bij machte het bestaan der dingen te bewijzen. Niet door te zeggen: als ik wederstand gevoel, zo moet er iets zijn dat wederstand biedt; als ik een gevolg waarnaar ik verwij niet de wereld, daar is ook hun verband; vraagt men een bewijs dat de eerste niet alleen in onze voorstelling zijn, zo mag men geenszins aannemen dat het laatste daarbuiten geldt. Redenering vindt geen weg, die van den geest tot de wereld leidt. Hoe zijn wij er dan toe gekomen aan het bestaan der dingen geloof te hechten? De logica heeft ons hier niet geholpen. Toen wij nog onbewust waren, wierpen wij reeds onze gewaarwordingen langs de lijn der indrukken terug. Niet uit onze aanschouwingen besloten wij tot de voorwerpen, maar deze werden ons gegeven in en met de eerste. En zoo gaat het ook heden ten dagen. Nooit aarzelen wij een enkel oogenblik, onze gewaarwordingen met dingen daarbuiten in betrekking te stellen. Even onvruchtbaar is de begeerte te weten in hoeverre onze voorstellingen aan de dingen beantwoorden, gelijk deze op zichzelf zijn. De begeisterde wijsbegeerte heeft het sedert eeuwen willen openbaren. Maar van haar geldt het woord door Voltaire gesproken: "O metaphysica, gij zijt nog even ver als in de dagen der Druiden!" En geen wonder; wij kennen de dingen slechts, zooals zij zich aan den mensch vertonen. Wie zijn oogen afstopt, ziet niets; wie zijn oren toetopt, hoort niets. Uw ogen en uw oren, ziedaar uw professoren, zeide reeds Socrates. Zelfs kan de term: dingen op zichzelf door niets gerechtvaardigd worden. Men ontleent die aan een atomistische wereldbeschouwing, welke louter wilbaar is. Ervaring leert dat de dingen met en voor elkander bestaan; wat waarbij ons dat ieder ding nog daarenboven een onafhankelijk, afgesloten leven leidt, zoodat het b.v. door een almachtig opperwezen zou kunnen vernietigd worden, zonder de gehele werkelijkheid in zijn ondergang mee te slepen. Is het wel zoo zeker, dat de eigenschappen van een ding om een kenmerk van zakelijkheid zijn heengelegd, die men het wezen van dat ding kan noemen? Voor ons bestaat het goud in zijn kleur, zijn gewicht, zijn dichtheid enz. Wie dat alles wegdenkt, houdt niets over. Wij willen dus niet door metaphysische droomerijen die talrijke en vruchtbare onderzoekingen bederven, voor welke onze aardse woonplaats de gegevens levert en tot welke zij ons zo dringend en gestaag uitnoodigt. De wereld der verschijningen, de wereld der ervaring: ziedaar het terrein der ware wetenschap. Er zijn dus overmoedige vragen, waarop zij geen antwoord geven kan. Is het heelal geschapen? Of is het eeuwig? Indien het geschapen is, op welke wijze en met welk doel? Hoe graag nieuwsgierigheid ze ook zou zien opgelost, de ware wetenschap gaat dergelijke problemen bescheiden voorbij. Zij wil den sleutel vinden tot de wereld die nu eenmaal voorhanden is. Haar uitgangspunt is de werkelijkheid; zij bekroont zich enkel tot de wijze, waarop de bestaande dingen onderhouden worden, om de algemene en onwankelbare wetten, volgens welke de een verandering een andere telkens in het leven roept. Zij juicht, wanneer door baar de chemische affiniteit van twee elementen is ontdekt; maar denkt er zelfs niet aan vervolgens te onderzoeken, hoe toch die verwantschap zou zijn aangelegd. Zij wil God niet dringen van den wereldtroon. Zij maakt geen aanspraak op den lauwerkrans der alwetendheid. Ook beroemt zij zich niet den ongeloovige te kunnen schenken, wat in den bangen strijd des levens of door een meedoogenloze kritiek hem ontroofd is geworden: vrede des gemoeds. Zij zwaait geen Hercules-knots om den twijfel te verpletteren, zodra hij zijn hoofd verheft. Zij kan geen bovennatuurlijke machten toonen. En evenmin het leven na den dood. Zij beruiken enkel op den breedenden grondslag van zinnelijke en innerlijke waarneming. Zij verklaart de verschijnselen der werkelijkheid uit en door zich zelve, als ware er geen God. Men versta mij wel. Sommigen pleiten heden ten dage in naam hunner wetenschap tegen de Christelijke leer. Hun leus is: geen geloof, geen hemel daarboven, maar het paradijs der liefde hier beneden! Aan de zoo- danigen roep ik toe: kent u zelve, gij sticht tweespalt tusschen uw leven en uwe leer! Niet waar, gij wilt welvaart en verlichting om u heen spreiden. Gij wilt dat schadelijke vooroordeelen en booze hartstochten uitgeroeid worden. Gij wilt dat de mensen op aarde leven als mannen en broeders. Telkens dat gij wilt. Maar gij kunt niet alles willen. Gij kunt niet willen dat deze planeet stilstaat. Gij kunt niet willen dat een lichaam opgehouden zwaar te zijn. Gij kunt slechts willen wat u bereikbaar schijnt. Meent gij dan waarlijk dat het lot van deze wereld, het heil van de tegenwoordige en toekomstige geslachten aan uw goedvinden is geklonken? Beslist dan uw vlijt en zij alleeU of het hooge doel, dat gij de menschheid stelt, vervulden zal worden, al dan niet? Wie zijt gij, sterveling, dat gij uwen fieren blik laat weiden over de eeuwen, die volgen zullen, als waren zij een domein, dat u toebehoort? Gij geloofdt: ziedaar uw kracht. Gij geloofdt dat het recht, ook al wordt het onder den voet getrapt, eindelijk zegen dragen moet. Gij geloofdt dat de waarheid, ook al wordt zij nog zoo verduisterd, eindelijk in het licht schijnen moet. Gij geloofdt dat het schoone, ook al wordt het nog zoo miskend, eindelijk bekoren moet. Noem dit geloof, zooals gij verkiest: de naam doet niets ter zake. Hierop komt het altijd neder, dat gij de mensch niet maar beschouwt als een schaduw hangende over den afgrond van het niets, als den vergankelijken golfslag van een eeuwige grondstof; neen, gij hecht aan het leven een diepzinniger betekenis; gij bent er van overtuigd, dat door ons een heerlijke bestemming wordt te genieten gestreefd, gij vertrouwt dat een liefderijk en heilig God, zij het dan langs allerlei zijpaden en kronkelwegen, met onweerstaanbare krachten ons tot zich trekt. Nog eens, noem dit geloof, zooals gij verkiest; maar erken dat het de wapenrusting is, waarmede gij je door de moeilijkheden van dit leven tegenover slaat; erken dat, ware de hoop uit uw hart geweken, gij geen feestelijken blik op de toekomst werpen zoudt; erken dat gij de mensch niet krachtdadig beminnen zoudt, indien gij geen hoogen dunk hadt van de mensch; erken dat gij niet "overeenkomstig uw beste inzicht blijmoedig werkzaam" zoudt zijn, indien gij niet, na nauwgezette plichtsbetrachting, de rest aan een anderen, sterkeren wil, aan een almachtigen wil, waarvan gij je en het menschdom afhankelijk gevoelt, meent te kunnen overlaten. Gij kunt geen zedelijk doel u stellen, zonder tevens, hetzij bewust of onbewust, aan een hoogste zedelijke macht te geloven. Uw zedelijke gezindheid sluit uw geloof in zich. Gij gevoelt u omvloemd door een hogere wereldorde. Uw ongeloof is zelfbedrog. De wetenschap bewijst dus niet het geloof. Integendeel: geen heil voor haar buiten het geloof. De ernst der wetenschap onderstelt, eist het geloof. Maar dit beduidt niet dat zij alle raadselen van hemel en aarde ontknoopt kan. Ten hoogste toont zij door een beroep op de wereldgeschiedenis, het wereldgericht dat de leer van een Voorzienigheid geen ijdel gebeuzel is. Maar indien de noodwendigheden des levens, de behoeften des harten ons niet dringen tot het geloof, zóò zal de wetenschap ons niet bekeren. Geen syllogisme, geen inductie kan zij leveren waarmee God of onsterfelijkheid volledig bewezen wordt. Natuurlijk, want beide vallen buiten den gezichtskring der mensen. Ten onrechte heeft men gemeend, dat het juist de taak der wijsbegeerte was die zware vragen te beantwoorden, welke in alle tijden hoofden en harten hebben bezig gehouden. De grenzen der wijsbegeerte zijn geen andere dan de grenzen der wetenschap. Wat buiten de ervaring ligt, behoort niet op het veld der philosophie te huis. B. H. C. K. VAN DER WIJK Wat zijn deze dan? Al de gegevens der ervaring dienen onder de bijzondere wetenschappen verdeeld. De astronoom bestudeert den boom der aarde, de historicus de ontwikkeling der volkeren, de geoloog de gesteldheid der aardkorst, een vierde iets anders. Wat schiet er nu voor de wijsbegeerte over? Is zij een koningin zonder grondgebied? Wie onderscheidt zich er tusschen de wijsgeer en de vakgeleerde? Men heeft het in de meeste gevallen gezocht. Terwijl de laatste al de schulden zijner kennis aan ervaring dankt, zou de eerste ze te voorschijn toveren uit zijn eigen geest. Maar gij hebt gehoord dat ervaring de enige bron van het weten is. Ook de wijsgeer vindt de waarheid, schept ze niet. De akker is dezelfde, de wijze van bearbeiding moet dezelfde zijn voor wijsgeer en vakgeleerde. Maar wie kan ons zeggen, welke de oorsprong en de grens van het weten is? Wie tot ons spreken over het verhouding tusschen geestelijk en stoffelijk leven? Toch niet de natuurkundige, want deze heeft alleen te doen met wat hij zien en grijpen, ruiken en proeven kan. En evenmin de moralist, want zijn horizon eindigt, waar het stoffelijke begint. In alle wetenschappen wordt van oorzaak en gevolg gesproken. Gaat de eerste aan het laatste vooraf, of zijn zij gelijktijdig voorhanden? Wat is oorzaak en gevolg? Wat is beweging? Wat verandert? Wat recht? Wat waarheid? Welke zijn de grenzen der bijzondere wetenschappen? Behoort de meetkunde tot de natuurwetenschappen, al dan niet? Kunnen de ontdekkingen der chemie over de astronomie licht verspreiden? Moet de methode van Bacon ook voor de wetenschappen des geestes gelden? Gij bespeurt het reeds: er zijn vragen van algemeen belang, welke derhalve voor de rechtbank van geen enkel vakgeleerde gebracht kunnen worden. De wijsbegeerte nu is de wetenschap van het algemene. Ze daalt niet af tot de bijzonderheden, waarmede zich de vakgeleerden bezig houden, maar verbindt de delen van onze kennis en beoogt eenheid van oor. Wetenschap. Zij is het middelpunt van de contramut in de wetenschappen, schiet allerwegens stroom, vangt ze van alle kanten op. Zij is de wetenschap der wetenschappen. Die wijze geest ontwerpt een wereldbeschouwing. Hij dient dus in het groot te weten wat in zijn tijd weet. Natuurlijk kan niemand van hem verlangen dat hij een grondig chemicus, een geleerd theoloog is. Hij behoeft geen verhandeling te kunnen schrijven over de oorsprong van een kwark. Digitale vertaling. Reparatie. Belangvolle uitvinding of de aard van een uitstaande ziekteverwaakking. De uitgezochte bijzonderheden worden door hen afgezonderd aan meer bevoegden overgelaten. Maar de geest des wijze is bij uitstek goed vrij: hij neemt de algemene uitkomsten van de meest verschillende wetenschappen in zich op, en brengt zooveel mogelijk samenhang in de verspreide delen van onze kennis; op geen enkel veld van onderzoek blijft hij volslagen vreemdeling. Volgens de schoone vergelijking van Macaulay, staat de ware wijsbegeerte in soortgelijke verhouding tot de overige vakken van wetenschap als een aardglobe staat tot de kaarten van een atlas. Terwijl de eerste een kort overzicht levert van de geheele oppervlakte van deze planeet, brengen de kaarten ons slechts afzonderlijke landen en gewesten voor ogen. De kaarten van Engeland, Frankrijk en Duitsland komen veel beter uit in den atlas dan op den globe. Maar terwijl wij op Engeland zien, beuren wij niets van Duitsland. Wij mogen den atlas opslagen om de relatieve ligging en den afstand te leeren kennen van York en Bristol, of van Dresden en Praag. Maar hij laat ons in den staat, wanneer het ons om de relatieve ligging en den afstand te doen is van Frankrijk en Martinique, of van Engeland en Canada. Te vergeefs zoeken wij op den globe alle plaatsen in onze buurt, maar hij maakt ons bekend met de relatieve uitgebreidheid en ligging van alle rijken der aarde. De gebruikte brengen het verder dan deze of gene wijsgeer in meet- of sterrenkunde, in staatsrecht of geschiedenis. Het ware dwaasheid van iemand, om dat hij wijsgeer is, een bijzondere wetenschap of kunst te willen leren; even dwaas alsof men een twaalfduims globe raadpleegde, om in Londen te komen. De kennis waarin de wijsgeer uitmunt is, die van de wederzijde betrekking van alle deelen der kennis. Dus beschouwd, is de wijsbegeerte het eenige maar onfeilbare middel tegen die kanker des geestes, welken men eenzijdigheid of bekrampenheid heet. Zij is de geduchte toovermacht, die vroeg of laat elk vooroordeel zwichten doet. Terwijl hij, die niet dan uitsluitend vakgeleerde is, tot een afgesloten wereld vi Hij, die de ene kant opgaat de andere kan niet zien. Ik citeer niet woordelijk, maar ga naar hetgeen MAELNCHAT als een begin van zijn gesproken op den wagen in het algemeen toe. Oorspronkelijk: "88" Digitale versie: "800 B. H. C. K. YAN DER WIJCK groep van verschijnselen beperkt blijft en de wereld miskent welke daar-buiten ligt, opent de wijsbegeerte wijduitgestrekte perspectieven en bracht hoofd en hart in harmonie met het grootsch heelal. Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren deze hoogeschool, tweespalt tusschen onze wensen en den loop der dingen: ziedaar, volgens de oude wise, de woord van ieders leed. Indien deze leer geen leugentaal moet heeten, zoo is mij door uwe voordracht en de daarop gevolgde koninklijke benoeming groote vreugde bereid. Liefde wekken voor een wetenschap die ik bemin, dat is voortaan mijn schoone plicht! Reeds werd mijn hart dankbaar jegens u gestemd, toen het mij bleek dat gij mijnen naam met dien van allard pibrson verbonden hadt. Gij begrijpt wat er thans in mij omgaat, nu ik u van deze plaats begroeten mag. Heeft het ook u niet getroffen, dat de gevierde redenaar, dien ik zoo even noemde, aan den bloei van godsdienst en kerk zijn leven besloot te wijden, schoon hem het uitzicht was geopend hier, als hoogleeraar, een nieuwen lauwerkrans om zijn hoofd te vlechten? Ik weet dat de richting, die ik volg, aan velen gevaarlijk schijnt. Een sprekend voorbeeld heeft thans allen getoond dat de wijsgeer der ervaring golvingen kan van liefde tot godsdienst. Ook in mij zult gij iemand vinden, die vroomheid des harte en reine deugd voor de beste goederen dezer aarde houdt. Het is waar, mijne wijsbegrijpt is bescheiden. Haar motto is geenszins: a Jove principium! Zelfs acht zij het nutteloos te grijpen naar hetgeen in de hoogste sferen verborgen is. Maar dit beduidt niet, dat zij een kelk van bitteren hoon uitstort over dien geheimzinnigen drang des menschen, welke hem aan bovennatuurlijke machten geloof en vertrouwen schenken doet. Uwe keuze voor den lege leerstoel bewijst het: ook gij hebt dit begrepen. De luidruchte stem van sommigen heeft u niet kunnen bedwelmen. Ik dank u voor het groote vertrouwen in mijne nog zoo onvolkomen krachten gesteld." Met waarachtige bescheidenheid aanvaard ik mijne gewichtige taak. Maar tevens neem ik mij heilig voor de verwachtingen, die gij koestert, niet te beschamen. Vergunt mij te rekenen op uw invloed, waar ik dien ook behoeven zal. Dezelfde bedeelig tot u gericht, Weledelgestrenge Heer, Secretaris van het College der Curatoren. Reeds kwam het mij ter oore, hoe wakker gij zijt, waar het de belangen geldt van deze hoogeschool. Niet alleen handhaven, maar uitbreiden wenscht gij van haar alouden roem. Moge de vrucht van uw ijver u steeds rijke stof tot zelfvoldoening zijn! Hooggeleerde Heeren, zeer waarde Ambtgenooten, nooit had ik gedroomd, zoo jeugdig in een kring, gelijk den uwen, te zallen worden opgenomen. Herdenkt de dag, waarop gij zelf, ofschoon met uitnemende talenten en rijker kennis dan ik thans, voor de eerste maal in dit spreekgestoelte stond. Dan zal het u niet bevreemden dat, wanneer ik den blik over uwe achtbare rij laat weiden, de toga zwaar op mijne schouders drukt. Slechts wat zin voor waarheid betreft, daarin meen ik met u op een lijn te staan. Maar deze zal mij dringen ernstig en veelzijdig mijn geest te beschaven, opdat ik door uw omgang veel genieten moge. Ontsluit mij de schatten uwer wijsheid; ik bid er u om in naam der schoone wetenschap, die ik hier vertegenwoordigen zal: want, indien de filosoof bij het festijn der Musen geen toegedekte, ledige schotels schaffen wil, zoo moet hij rondgaan en voedsel zoeken bij de beoefenaars der verschillende vakken van wetenschap. Ook om datgene doe ik bij u aanvragen, wat het leven des harten is: vriendschap. In een andere academiestad leerde ik mannen kennen, van wie het mij smartte te moeten scheiden. Het is alsof ik hun beelden nu voor mijn geest herrijzen zie. Weest gegroet, voortreffelijke mannen! Innig dank ik u. Omdat u wist bij mij die opgeruimde stemming, die levenslust en levensmoed te kweeken, zonder welke alle studie dood en onvruchtbaar blijft. Ik weet het: hier is men bereid uw gemis mij te vergoeden. Menige hartelijke handdruk heeft het mij reeds stilzwijgend gemeld. U vooral ben ik veel verplicht, hooggeleerde muurling! De gulle gastvrijheid, mij, vreemdeling, betoond, bij een allereerst bezoek aan deze stad, waar ik voortaan leven en werken zal, was als een helder, zonnig licht, dat vriendelijke stralen op de onzekere toekomst schoot. Weinige dagen geleden stonden de meesten onder ons bij het graf van mijn voorganger, die hooggeleerd den de overledene. Ik zwijg van zijn verdiensten. Aan meer bevoegden verblijven de taak zijn veelbewogen leven te schilderen. Gij allen hebt beter dan ik zijn liefde tot waarheid en vrijheid, zijn rijpe ondervinding, zijn onbekrompen werkzaamheid gekend. Lofspraak uit den mond eens vreemden zou hem, die geen vriend van velerij was, niet welgevallig zijn geweest. Slechts eens heb ik de gruwel gezien: twee maanden geleden, toen reeds het tijdperk van welverdiende rust voor hem was aangebroken. Welk een prachtig hoofd! Hoe sierde hem de sneeuwkrans des ouderdoms! Helaas, reeds was de arme lijder aan de sponde geketend, die hij niet meer verlaten zou. Maar het uitzicht op beter toekomst lenigde zijn smart en sterkte zijn gemoed. Moge nu het blauw van blijder dag voor hem zijn doorgebroken. Eene dubbele teleurstelling vergalde mij voor een deel de vreugde van denzen dag. Ik had opzoomer en mijn vader hier verwacht. Hooggeleerde opzoomer, voortreffelijk meester, hartelijk vriend, ik wil u aanroepen, al kan mijne adem u thans niet bereiken. Ook gij viert heden een heerlijk feest. Immens gij stelt prijs op mijn geluk. Welke taal kan beschrijven, wat ik u verschuldigd ben. Beter onderwijs dan in uw school, kostelijker vriendschap dan in uw huis heb ik nodig gemaakt. Toen ik als student onder uw leerlingen zat, zou ik u geven, uren lang, om u te horen. Uw les over wijsbeerte waren voor mij schoon en liefelijk, gelijk de reinste muziek. Ik is zoo spreken, want het hart dringt er mij toe; ik durf ik spreken, want wie zal mij van vleierij betichten? Mijn academievrienden kunnen elkander getuigen, dat ik uw lof niet te luide uitbazuin. Het is mijn ideaal voor een enkel onder de jongelingen enigermate te zijn, wat gij t voor mij en zoolijk voor vele onder mijne tijdgenoten waren. O god, verleng uw leven, opdat gij nog tal van jaren een sieraad van Nederlands hogescholen mogen blijven! Gelijk iedere andere wetenschap , wil zij /eiten ontvouwen. Zij wortelt in het leven en kan vruchten voor het leven dragen. Harmonische ontwikke- ling des geestes: ziedaar haar heerlijk doel. Zij schrijft in haar vaandel: nil humani a me alienum/ Zij wil u bdetten uitsluitend chemici of juris- ten, wiskunstenaars of theologen te zijn; zij wil u verheffen boven den. engen kring, binnen welken gewoonte of lievelingsbezigheid u beperkt Digitized by Google 804 B. H. C. R. VAN DER WIJGK REDEVOERING. hielden; zij wil vleugels schenken aan uwen geest; zij wil u vormen tot vrije mannenl Verdien ik het nu reeds in ieder opzicht uw meester te heeten? Ik weet het niet; maar dit weet ik, dat gij met mij werken en der wijsbegeerte den rug niet keeren zult; want gij kent nog een ander ideaal dan een blooten doctorstitel of eene vrinstgevende betrekking. Moge onze arbeid door Hem gezegend worden, die ons de iiefde tot waarheid heeft in het harte geprent! Digitized by Google ORDO LECTIONUM, IN AGADEMIA GRONINGANA HABBMBABUM INDE A DIE I M. SBPT. A, CIOlOCCCLXn AD FEBIAS AESTIVAS A. CIOIOCCCLXm. IN FACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HEBMANNUS CHKISTIANUS VAN HALL die Veneris, hora VIII et IX, autumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis, lovis et Saturni, hora VIII, elementa Botanices illustrabit; die Martis, hora I, Botanices subli- mioris selecta quaedam capita tradet; die Mercurii, hora IX et X, aget de plantis medidnalibm aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica applicata, ordine Familiarum naturalium; die Satumiautem, horaXetXI, Oeconomiam ruralem docebit Post ferias Paschales el mense Septembri, alternis dierum hebdomadibus , die Mercurii, hora matutina VII §, eivcur^ siombus botanicis praeerit. ANNA GUILIELMUS ERMERINS diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XI, Arithmeticae, Algebrae, Geometriae et Trigonometriae planae elementa explicabit; Physicam experimentalem docebit die Mercurii, hora I; diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII, Physicam theoreticam universam, aut selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet. De Mathematica elementa disquisitio habebitur diebus lovis, Veneris et Saturni, hora pomeridiana III. JACOBUS MULDER die Lunae, hora X, Zoologiae elementa, die Martis, hora X et XII, Historiam Animalium molluscorum naturalem docebit; die Veneris, hora X et XI, Anatomen animalium comparatam tradet. Quibus zoologicis et zootomicis practicis quotidie praesit. ORDO LECTIONUM. GUILLIELUS ADRIANUS ENSCHOT diebus lovis et Saturni, hora IX, Stereometria et Geometria plana demonstranda; delectu selectarum Geometriae caput exponet diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elementa tradet diebus Lunae, hora I, et lovis, hora pomeridiana VI; Geometria analytica, Calculus differentialis et integralis, Mechanica analytica exponet horis commutatis commodis. Exercitia mathematica futurorum Praeceptorum moderabitur. PETRUS JOHANNES VAN KERCKHOFF diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, horis XI et XII, Chemiam anorganica docebit; diebus lovis, hora XI, et Saturni, hora X & XI, Chemiam corporum organorum exponet; diebus Lunae, hora XII, et lovis, horis X, Chemiam pharmaceuticam tradet; Chemiam technologicam capitula in sum publice explicabit diebus Lunae et Martis, hora pomeridiana VI; Chemiam practicam docebit et Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. IN FACULTATE THEOLOGICA. PETKUS HOPSTEDEN, diebus Lunae et Mercurii, hora IX, Martis, hora X, in Aula Ecclesiae Christianae, secundum Idoneos a se typis divulgata, essarrabit; diebus Martis, hora XI et Mercurii, hora I, Encyclopaediam Theologiam Christianam secundum Compendium a j.p. pulsa et a se editum, exponet; diebus Lunae et Mercurii, hora X et Vesperas, hora I, Theologiam Naturalem, secundum Compendium a se editum, sicut statutum, docebit; die Saturni hora XII ad III Auctores Apostolores exponet. LUDOVICUS OEKLACHUS PASSEAU diebus Mercurii, Martis et Veneris, hora XI, Dogmaticam et Apologeticam Christianam, secundum Compendium a J.H. HOFSTEDEN et a se editum, exponet; diebus Martis, Mercurii et Martis, hora XII, secundum Compendium suum typis expressum, in Theologiam Christianam morale inquiret; diebus Lunae atque Veneris, hora XII, et die Martis, hora I, loca nonnulla Hermeneutices satis, secundum Compendium suum typis editum, sicut statutum quaedam elementa Hebraica cum Commilitonibus interpretabitur. WILHELMUS MULLING die Martis, hora IX, Evangelia Matthaei Cap. V— VII, diebus Martis et Veneris, eadem hora, Epistolas patrum ad Philippos cum Commitibus leget; die Lunae, hora XI, et diebus Martis atque Veneris, hora X, Sacram Theologiam Practicam tradet, secundum Compendium suum, typis editum; die Vesperas, hora V, exercitationes Rhetoricas et die Saturni, hora XI, exercitationes progressorum Catecheticas, cum pueris instituendas, moderabitur. EVERARDUS A DIESTLOB diebus Martis et Mercurii, hora VIII, agit de Historia et de Critica librorum Veteris Testamenti, et diebus Martis et Veneris, hora VIII, de Historia et de Critica librorum Novi Testamenti diebus Lunae et Martis, hora I, Theologiam Sacram et Ecclesiam exponet; die Saturni, horis IX et X, perges Historiam Ecclesiae Christianae in patria nostra enarrare; diebus Mercurii et Veneris, hora XI, Praedicticam tractabit. Disputationibus cum publicis tum privatis de Stokes Theologiae, die Mercurii, hora IV, suis vicibus, praeses Theologiae Professores. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAET LITTERARUM HUMANIORUM. FEBRICUS CHRISTIANUS DE OBELEVIS diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XI, Logicam docet; diebus lovis, Veneris et Saturni, hora IX, Historiam Philosophiae antiquae exponet; iisdem diebus, hora X, Metaphysicam tradet; hora auditoribus commoda Ethicam explicabit. Cum provectioribus singuli de Deo Philosophiam interpretabitur. JOSUA JOHANNES PHILIPPUS YALETON Antiquitatem Hebraeam explicabit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Memoria Grammaticae Hebraicae, additis exercitiis analyticis, tradet diebus iisdem, hora VIII; Grammaticam Aegyptiaca, additis exercitiis analyticis, exponet diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII; Libros Joesuae et Judicum interpretabitur diebus iisdem, hora IX; Isaiae vaticinia interpretabitur die Saturni, hora X. Cum provectioribus linguas Aethiopica et Persica. THOMAS CHREASMATICA privatim leget die Mercurii, hora VI, et Chrestomathiam Scholasticae a Lonsbergio editam eodem die, hora VII. QUILIELMUS JOSEPHUS ANDREAEUS LONCKBLOET Historiam Patriae politicam exponet diebus lovis, Veneris et Saturni, hora I; Linguam Sylliram et Aegyptiaca. ORDO LECTIONUM. Belgicae explicabit et Rhetoricae praeccepta tradet iisdem diebus, hora X; Exercitia practica moderabitur die Mercurii, hora XII; Litteras medio-belgicas docebit diebus Lunae et Martis, hora I; Shakespeare's tragœdias selectas interpretabitur diebus et horis auditoribus commodis; Exercitia oratoria moderabitur diebus Lunae et lovis, hora VI. WILHLEMUS HEGNER die Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora IX, Antiquitates Romanorum exponet; die Lunae, Martis et Mercurii, hora X, Historiae universalis partem tractabit, adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: Lehrbuch der Weltgeschichte mit Rücksicht auf Cultur, Literatur etc. (2 Tom. 1861); iisdem diebus, hora XI, Antiquitates Graecas docebit. GORNELIUS MABINUS FRANKEN die Martis, hora I, lovis et Veneris, hora X, interpretabitur hsrodoti librum II, platonis Convivium; die Lunae et Martis, hora XII, Satumi, hora X, horatii Carmina selecta et cicERONis Sutum; die lovis et Veneris, hora XI, cum provectioribus pertractabit plauti Mostellariam, aeschyli Agamemnonem; Paedagogices elementa, adiunctis latine scribendi et disserendi exercitiis, tradet die Lunae et Mercurii, hora I. IN DOCTORIATUR LURIDICA. HENRICUS NIENHUIS muneris vacationem consecutus lectiones nullus sedit; quodsi alia ope iuris studiosis prodesse poterit, eam, quantum per vires licebit, petentibus lubens accommodabit. JACOBUS HEBMANNUS PHILIPSE diebus Martis, hora XI, Mercurii, hora X, lovis, hora XI, et Veneris, hora X, Institutiones iustiniani explicabit; die Lunae, Martis et lovis, hora IX, selectos Pandectarum locos tractabit; die Lunae, hora X et XI, die Martis, hora X, Historiam luris Bomani enarrabit; die Mercurii, hora IX, lovis, hora X, et Veneris, hora IX, Encyclopaediam et Methodologiam luris tradet. BERNARDUS JANUS QBATAMA tradet ius naturale diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercurii, hora XI; ius criminale diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Ordinem iudiciorum publicorum diebus Lunae et Martis, hora XI, die Mercurii, hora IX. Digitized by Google ORDO LEGTIONUM. GERHARDUS DIEPHUIS Ius civile hodiernum tradet die Mercurii, hora XI, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII; ius mercatorium explicabit die Mercurii, hora XII et I, die Saturni, hora XI; de iudicicia privatis aget diebus lovis, Veneris et Saturni, hora I. BERNARDUS DOMINICUS HUBERTUS TELLEEN Economiam politicae docebit die Lunae, hora XII et I, die Veneris, hora X; ius gentium, die Martis, hora XII et I, die Veneris, hora XI; ius publicum, die lovis, hora X et XI, die Veneris, hora IX. Disputationibus publicis et privatis lubenter praesunt ius Professores. IN FACULTATE MEDICA. JACOBUS BAART DE LA FAILLE diebus Mercurii et lovis, hora VIII, et Saturni, hora IX, sed post ferias Paschales diebus Mercurii, lovis et Saturni, hora VIII, in Obstetriciam Theoreticam et Practicam exponet, et in Nosocomio ad parturientium lectos practice instituet; diebus Lunae, Martis et Saturni, hora VIII, Therapiam Spedalem morborum tradet, et post ferias Paschales diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora VII: — diebus Lunae et Mercurii, hora IX, Medicias Forenses docebit; diebus Lunae, Mercurii, lovis et Saturni, hora X — XII, Martis et Veneris, hora VIII, in Nosocomio Academico clinicis exhibebit. FRANCISCUS ZACHARIAS ERMERINS Pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Saturni, hora IX; Histologiam, diebus Lunae, Mercurii et lovis, hora XI; Anatomiam pathologicam, diebus Martis, hora X, et Veneris, hora VIII et X. Exhibitionibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. IANUS HISSINK LANSEN Chirurgiam docebit diebus Martis, lovis et Veneris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, hora IX; Doctrine de morbis oculorum tradet diebus Mercurii et Saturni, hora XII; Clinics exhibitionibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora XII; Anatomem corporis humani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, hora XV; Dissectionibus cadaverum anatomiae tempore opportuno instituendis quotidie praesidet. ISAAGNS VAN DEEN FyHokgfiam Generdkm Docelnt diebiis Luime^ Martis et Mercurii^ hora VIII; Physiologiam animalium et experimentalem diebus lovis, Veneris et Saturae hora VIII^ et die Saturae, hora XI— 'I; Remedia effecta et therapeutica novum diebus Lunae^ Martis et Mercurii, hora X; Pharmaceuticam et Pharmacologiam experimentalem die Martis, hora XI « die Veneris^ hora IX^ et die Saturae, hora X; Diäteticam et Politiem medicam die Lunae^ hora IV — ^VI; Morbos oculorum et nervorum die Veneris, hora IV— VI; Indagatio in physicam et lioratricio physicologico quidquid praeerit. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA DIE XXXI M. DECEMBRIS A. CLXXXI. In Facultate Theologica 68. // u Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 3. » w Juridica 66. a 1/ Medica 63. // // Disc. Math. et Phys 9. 209, Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA GRONINGANA, INDE A DIE IX OCTOPRIS CLXXXI AD VIII OCTOBRIS CLXXXII IN FACULTATE THEOLOGICA. 1862. d. 11 Dec. IOHANNES ACOBUs DIEST LOROION, ex pago Hallum Frisius, publice defendit dissertatione lingua vernacula conscripta ^ cui titulus: Regnerus Praedinius, Theol. Doct. , magna cum laude. 1863, d. 4 Febr. ACOBUS van JOHAN, ex pago Beilen Drenthinus^ publice defendit dissertationem, vernaculo sermone conscripta, cui titulus: Het Evangelie van Paulus, Theol. Doct. ^ magna cum laude. d. 1 Oct. BARTHOLOMEUS THEODORUS WILLELMUS VAN HASSELT, ex pago Zuidwolde Drenthinus, publice defendit dissertationem ^ vernaculo ser- mone conscripta^ cui titulus: De verhouding van Jezus tot de Mo- zaische wet volgens de synoptische Evangelien , Theol. Doct. , magna cum laude. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. 1862, d. 19 Nov. CORNELIUS MARIA KAN ^ Groningauus, publice defendit dis- putationem, de Euhemero, Phil Theor. Mag. Litt. Hum. Doct. Digitized by Google DOCTORES CREATI. 813 IN FACULTATE JURIDICA. 1862. d. 15 Oct. Isaac SLUIS, Assendrechtinus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. d. 3 NOV. RUDOLPHUS LUDOVICUS ABDIANUS HAMSTEB DIJKSTRA, Oistpago Arum Frisius, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. d. 26 Nov. PETRUS ANDREAE, S NEC AVE, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. d. 18 Dec. ANTHONIUS HAAKMA TRIBELING, Groninganus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. d. 18 Dec. ABBAS HAMANN JOHANNES THOMASSEN A THUESINK VAN DE HOOP, Groninganus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. d. 20 Dec. JANUS THOMAS SEBASTIAAN, Franciscanus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. d. 20 Dec. PETRUS TONKENS, Meppelensis, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. 1863. d. 7 Febr. GEBBAS HOFSTRADE, Assendrechtinus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. d. 2 Mart. GULIBUS JANUS QUINTUS, ex pago Haren Groninganus, publice defenso specimine iuridico inaugurale, patrio sermone conscriptum, de quaestionibus: Quid constitutiones nostrae post annum 1705 intellexerint per vocem Utvoerende magistratus, iur. Rom. et Hod. Doct., magna cum laude. d. 28 Mart. HENDRICUS IOHANNES VELSENING, Groninganus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iuris Rom. et Hod. Doct. d. 12 Maii. ANTHONIUS STUBBEMAN, Scheemda-Olstaditus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. d. 27 Juni. ABBAS HAMANN VAN LABBYY ZWOLLANUS, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. d. 29 Juni. F. I. VAN DE GRAAFF, Indo-Batavus, privatim defensio quaestionibus iuris inauguralibus, iur. Rom. et Hod. Doct. d. 4 lalii. Christianus van der Busman, Windschoten, privatim defensias questionibus iuris inauguralibus, Jura. Rom. et Hodiernae Doct., Cum laude. IN FACULTATE MEDICA. 1862. d. 16 Oct. Johannes van der Brug, Med. Doct., privatim defensias thesibus argumenti obstetricii, Art. Obst. Doct., magna cum laude. d. 24 Nov. Johannes Moulder, Groningen, Med. et Art. Obst. Doct., privatim defensias thesibus argumenti chirurgici, Chir. Doct., cum laude. 1868. d. 14 Febr. Nicolaus Brouwer, ex pargo Bergum Frisius, Med. Doct., privatim defensias thesibus argumenti obstetricii, Art. Obst. Doct., magna cum laude. d. 26 Mart. Johannes Theodorus Sormani, Groningen, Med. et Art. Obst. Doct., privatim defensias thesibus argumenti chirurgici, Chir. Doct., magna cum laude. d. 28 Mart. Johannes van der Brug, Med. et Art. Obst. Doct., privatim defensias thesibus argumenti chirurgici, Chir. Doct., magna cum laude. d. 16 Maii. S. Steeman Swart, Med. Doct. in pargo Murmerwoude, privatim defensias thesibus argumenti obstetricii, Art. Obst. Doct., magna cum laude. d. 21 Maii. Harm Reilingh, Groningen, Med. et Art Obst. Doct., privatim defensias thesibus argumenti chirurgici, Chir. Doct., magna cum laude. d. 22 Iunii. Johannes Popkens, ex pargo Haren Groningen, privatim defensa dissertatione lingua vernacula conscripta, cui titulus: Over de Pepsinevorming, Med. Doct., magna cum laude. d. 25 Iunii. Haia Guillaume Heckman, ex pargo Scheemda Groningen, privatim defensa dissertatione patrio sermone conscripta, cui titulus: Over Heno-Ha funiculi Umbilicalis, Med. Doct. d. 26 Iunii. Theodorus Kok Ankersmit, ex pargo Apeldoorn Gelderland, privatim defensa specimine patrio sermone conscripto, cui titulus: Bijdrage tot de kennis der bloedkleuring (Hematokristallisatie), Med. Doct., magna cum laude. d. 26 Iunii. Hermannus Antonius Middendorp, ex urbe Steenwijk, privatim defensa dissertatione patrio sermone conscripta, cui titulus: Over de doorborende carontschae maagzweren, Med. Doct. d. 80 lunii. billebrandus iacobus wichrrs , ex pago Bellingeweer^ priva- tim defensa dissertatione vernaculo sermone conscripta, cui titulus: Over den lleianus traumaiicus, Med. Doct. d. 80 lunii. libbe feenstra, ex pago Holwerd^ privatim defensa disser- tatione vemaculo sermone conscripta, cui tit\ilu& iJSenjfevalvan JSclam- peia yravidarum , Med. Doct. d. 28 Sept. lACOBus baart de la faille, Leovardensis, publice defensa dissertatione patrio sermone conscripta, cui titulus: Over anomale dubbelvormen van den canalis genitalis femininus in 7 algemeen, en Uterus duplex bicornis in V bijzonder, Med. Doct., magna cum laude. d. 3 Oct. lANus POPKo DOMENiE^ Mcd. Doct. in pago Zuidlaren, priva- tim defensis thesibus argumenti obstetricii, Art. Obst. Doct. , cum laude. 40» Digitized by Google Digitized by Google ATHENAEUM ILLUSTRE AMSTELODAHENSE. Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM, IN ILLISTM kimim AIST BLODAWNtil GOPiMTISlKlE (!(1 16 SUIFIAMIS INDB A KAL. lAN. AD D. XXXI M. DEC. CIOIOCCCLXn DOCENDI MUNUS OBIERUNT. IN FACULTATE MEDICINAB. L VAN GEUNS, Clar. Ord. Praeses a. 1862—1863. Q. VBOLIK. C. B. TILANUS, Prof. honorarios. P. H. SUBmaAB, Prof. honorarius. G. E. VOOBHELM SCHNEEVOOGT, Prof. extraordinarius. A. HETNSIUS. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. C. I. MATTHES. E. H. VON BAUMHAUEB. C. A. I. A. OUDEMANS. IN FACULTATE THEOLOGIAB. G. MOLL. F. L DOMELA NIEUWENHUIS, j „ » • o • t .u A. D. LOMAN, 1 P~ff- ^° S^*"^"- ^'^^^«'^- S. HOEKSTKA, Ben. pil. | t> /t • o m i • i. a i.G.1)EH00PSCHEFFErJ ^^^fi^- ^" Semm, Teleiobapt. I. TIDEMAN, Prof. in Semin. Remonstr. Digitized by Google 320 NOMINA PROFESSORUM. IN FACULTATB lUBISPRUDENTIAB. H. D£ BOSCH KEMFEB. M. DES AMOBIE VAN DEB HOEVEN. I. T. BUIJS. T. M. C. ASSEB. IN FACULTATB PfflLOSOPHIAE THBORBTICAB ET LITERARUM HUMANIORUM. H. BETBBMAN. P. I. VETH. I. C. G. BOOT. A. C. ENGELBBEGT. Digitized by Google ACTA ET GESTA IN CONVENTIBUS CLARISSIMAE OBISSAE PROBOSOEUM ATHENAEDI ILLUSTRIS AMSTELDORENSIS, ANNO CLXII. Die 29m. Martii Vir CL h. ds bosch kempbr collegii nuntiat se valitudinis causa munus professoris abdicaturum esse. Eodem in conventu Ordo comprobat novam distributionem Scholarum in iis facultatibus, quarum numerus professorum augebitur. Die 21m. lunii recitantur litterae Curatorum, quibus nuntiant in Senatum urban die 9m. Maii creatos esse Virum Doctorem adrianum carolum BONELBROQT, Gymnasiuvm Daventriensis Rectorem, Historiae et Antiquitatum Graecarum Professorem, Virum Consullem ioannem theodorum BUIJS, nunc collegio Renoldo ab actis, iuris publici et Oeconomiae politicae Professorem in locum Viri Clarissimi hieronymi DE BOSCH KEMPBR, qui honestam missionem impetravit, Virum Consullem TOBIAS Michaelem CAROLUM ASSER, in hac urbe causarum patronum, iuris hodierni Professorem. Kalendis Octobribus inaugurantur novae aedes scholarum habendis et quisque negotiis Academicis peragendis destinatae. Die 6m. Octobris tres Professores nuper creati in conventum ordinis introducuntur. Deinde in auditorio munus suum publice administrant Vir Clarissimus adrianus carolus engelbrecht, oratione patrio sermone habitus de via, quam Nicodemus secutus in constructenda Metoria Bomana et de huius exempli in questionibus Aegyptiacis. Die 13m. Octobris Vir Clarissimus ioannes theodorus buijs patrio sermone dixit de natura regni, quod pacto publico innititur (het wezen van den constitutionelen regeringsvorm). Die 20m. Octobris Vir Clarissimus tobias michael carolus asser munus suum auspicatus est oratione habita de iure mercatoria et de mercatorum negotiis (handelsrecht en handelsbedrijf). 