title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: eigen Proefneemingen, als door die van am» - deren , deeze Ontdekking reeds zoo vq voortgezet en uitgebreid had, dat hy *t als cn DooR OrnnurscuiNo; 40$ een algemeenen Regel opgaf, dat men met ' eenen, wel van zyn Slymvogt:gezuiverden, r zuuren Geeft , alle de Eigesaarrige Olien van welriekende PlantgewafIen kon in brand ftee- ken, behoudens egter, dat het Planten wa- ren, die uit de Isdi£n kwamen; om dat, - Zeide hy, die van onze Lugtítreeken rooit , eene Olie geeven, dan waar in de Zwavel . gemengd is met een Zuurzout, *t welk de Ontbranding doet mislukken. —Deeze uit- zondering nogthans is int jaar 1726 weg- . genomen door den Heer G&orrRoY, die Syxt de Stukken zelfs en door daadelyke Proeven deed zien, dat men de Eigenaarti- ge Olie van de Plantgewaff:n van Ewropa eveneens kon. in brand doen vliegen, als die van de welriekende Kruiden, die in de Iz- dés groeijen, indien men 'er (legts een ge- pat Zuurzout toe gebruikte : en "t geen deeze íchrandere Scheidkonftenaar in Fran&- yk deed zien, maakte ondertuffchen de Heer dlorMAN, im Deitsland , waereldkundig als *nOntdekking, die hy, hozwel door een F 4 eenig- XIT1LE$. 2. A y- DEEL, Flgme EjJentielles / XIILLES. 4. A F- D F. E L. 't In brand fteeken der vette Olien ontdekt. 4o6 VuuR GEMAAKm eenigzins veríchillenden weg en behinde; ling, gedaan had. Niets ontbrak 'er derhalven meer 825,00 : deeze nieuwe kundigheid algetneen te mas ken, dan dat men een middel uitvond om ook de vette Olién (*) op die wyze te doen in brand vliegen: en de'Heer RoUELLE i£, eindelk, na een vry langduurigen arbeid, Zoo gelukkig geweeft, dat hy dat middel ontdekte. Alles hing hier ílegts van ctn enkelen Handgreep af, dien de slleronbe. dreevenfte by geval zou hebben kunnen vim den, doch welken die kundige Scheidkonfte ' naar niet meefter wierd, dan na herhasd overleg en goede redeneering. De Salpt- ter, weet men, gaat niet in brand door he aanraaken van de Vlam, maar alleen, als zy een brandend Lighaam raakt. Dit deed dea Heer (€) Door vette of zwaare Olién verftaat men hiet de zulken, die men uit de Groeiftoffen trekr door middel van Drukking en Uitperfüng , of, gelyk men't noe;t, door Olieflaan : als Olie van Noq fen , Hennipzaad, Raapzaad , en dergelyke, pooR OPBRUIsCHING. 453 Heer RoU ELLE op de gedagten komen, lat, om een Olie in brand te fteeken, dee- ze twee Middelen zeer gevoeglyk zouden moeten zyn: ri. Dat de Oliej; door dezel- ve een zekeren trap van Warmte te geeven, daar toe vooraf cenigzins gefchikt gemaakt wierd: 2. Dat de Geeft van Salpeter, daar hy zig van bediende om dien brand te ver- wekken , een Kool vond , die reeds brandde of op het gan brand gaan was, door wier aanraaking die Greeft zelf ook in brand zou kunnen geftoken worden. In fte£ , derhal- yen , yan zyn Salpeterzuur in eens te ge- lyk op de Olie te gieten, *t welk niets ane ders dan W'armte zou gegeeven, of 'er een Kool van gemaakt hebben ; goot hy het "er in twee of drie reizen ; doch zeer íchielyk na malkanderen, op. De eerfte of de twec- de Gieting maakte de Olie warm, en bragt een gedeelte van dezelve tot een Kool ; waar op de derde Gieting aanftonds daar na neer- vallende, door het aanraaken van die Kool eangeitoken wierd, en de Olie, die volka- F5 men XIIT LF$, 2 AÀF- DEEXL. 408 VUUR GEMAAE'T xTIL.LES. men gereed was om Vlam te vatten , inbrand ' Lo Lee. T . Men kan de T'erpentyn-Olie, derhalven, : ernen- tyu-Otie daar ik in deeze onze Proefneeming gebruik door $3 van maakte, met den Geeft van Salpeter Pec 4 alleen in Viam doen vliegen: en, dat ik 'er jen ont bereide Vitriool-Olie onder mengde, deed Aoken. ik alleen om het uitwerkzel zoo veel wiffer te neemen. W'ant dewyl deeze Olie 7«er ligtelyk alle vogtigheid naar zig wil trek- ken, zuivert zy verder den Geeft van Salpe- ter van zyn nog overig Slymvogt , cn maakt hem daar door bekwaamer , om het uitwerkzel, dat men van hem verwagt, tt weeg te brengen. VII, PROEFNEEMING. T o*ftel., Bereiding — In een Yzeren Pan, of Aarden Schotel , van den. Pies, Qi€ op een Komfoor met Vuur ftaat, doct vin HOow-. men vier Oncen gemcenen Honig, en twet BERG , of Vwwr.p4,,, Cncen gemeene Aluin,in kleine ftukjes ge- pheorws. broo- DOOR OPAERUIfCHING; 409 brooken. Men roert alles met een Spatel, of. x'tt.Lgs. iets dergelyks , om, tot dat het Mengfel D XXL niet alleen te eenemaal gefmolten, maar ook dik geworden is, en zig als tot een zoort van Korft gezet heeft. Deeze Korft maakt men daar na log, en breekt ze tot zeer klei- ne Brokjes, op dat men 2e gemakkelyker, en zoo volmaakt als mooglyk, droog zou kunnen doen worden. JNa dat men 'er dceze eeríte Bereiding aan gedaan heeft, doet men zoo veel van die kleine en, wel doorgedroogde Brokjes in een klein Fiooít;e , a] noodig is, om twee derden Mare van derzelver Bol te vullen. Men plaatít vervolgens dat Fiooltje , met Papier losjes toegeítopt, in een Smeltkroes van die groot- te , dat 'er omtrent een Duimbreed Zand on- der en rondom het Fiooltje kan overblyven. Men belegt daar na den Smeltkroes van al- le kanten met Koo'en ín cen Fornuis, ti doet het Vuur langzaamerhand allenskens ! eer en meer toeneemen, om tyd te geeven aan de Vaten, dat ze warm kunn:n wor- den, zonder aan ftukken te fpringen, en aan 416 ^ VvUR GEMAAK'T XiII.LES, aan de Stoffe, dat ze zig van de nog ovete La L gebleeven vogtigheid en van alle vlugge dee | len, die'er nog in zyn, zuivere. . Als men ziet dat 'er geen Rook meer uit den Ha!s van het Fiooltje komt, vermeerder men het Vuur, tot dat men merkt, dat de Stoffe, die in 't Glas is], geheel gloeiend Zy geworden. Ín dien ftaat houdt men 7e een goed vierendeel Uurs, of zelfs wel een half Uur lang, en dan mag men , doch zagt jes en langzaam , den Smeltkroes ult het Fornuis neemen. | Men ligt vervolgens het Fiooltje een weinig op, om het voor een gedeelte uit het Zand te haalen. Kort daar na wat meer, en 700 verder, tot dat het'er geheel uit zy. Eindelyk, na dat men de Papiecren Stop 'er af genomen heeft, keert men?t Fiooltje * onderfte boven , en zet het met zyn mond op den mond van een Glazen Schroef-Fles- je; men houdt beider monden digt op elkan- der met de hand , en ecn twee. of driemaa- len toezevouwen Linnen Lap, dien men 'er rondom van alle kanten ítyf tegen drukt, er — — mammam tn DooR OPBRUIsCHING. 41í óp dat ?er van buiten geen Lugt zou byko- men, en het Poeijer, dat, nog gehceel gloei- jend uit het Fiooltje valt, niet geftort worde. Na dus alles overgegooten te hebben, fluit men het Flesje met een Glazen Stop; die 'er wel in paíft ; en bewaart het dus , om'er, wanneer men wil, 't volgend gebruik van te maaken. U:twerkzelr. Irdien rien ván dit Poeijer, als het koud geworden is, twee of drie Greintjes op de hand neemt, of op een Papier legt, begint het, een oogenblik na dat het in de vrye Lugt geweeft is, heet te worden, en iedcr Greintje wordt eer klein gloeijend Kooltje, áan wiens oppervlakte men , in het don- ker ,' een klein Vlammetje gewsár wordt vari een Violetkleur. Deeze zoort van Phosphorus, dien men, in plaats van Licbtveerder , gelyk het woord Pbospborus eigentlyk betekent , met meer regt F'vurvoerder mogt noemen, dewyl hy onge- | yk XIIL.LE$, 2. AÀ Fe DEEL, Hy hrandt aanítonds in de open lugt. Wordt, niet wel bewaard, met'ertyd zwakker. XIIILES. 2. A FK-* DEEL, 412 VUUR GEMAAET lik meer Vuur en Brand, dan Licht es Schyníel geeft: blyft verícheiden jaaren lang goed, indien men zorg draagt, dat "er geen Lugt bykomt , en dat men hem niet, met een weinig teffsens , houdt in een groote Fles, al is zy nog zoo wel geflooten. Maar als men het Schroef-Flesje, daar men hem : . in bewaart , dikwils open doet, em miet . Door HowM- BERG entdekt. naauwkeurig daar by in agt genomen heeft, dat men altyd den vinger op den mond van *t Flesje houde, (om niet meer opening tc laaten , dan 'er noodig is, dat 'er eenige Greintjes kunnen uitvallen,) verlieft hy avt 'er tyd allenskens zyn werkzaamheid , en al- les wat men 'er van te wagrten heeft, is, dat hy flegts een geringen trap van armre aan- meemt, die niet langer in ítaat is hem in brand te doen vliegen. Opbeideringen., Terwyl de Heer HoMazno , met eenby- zonder oogmerk, dat tot ons tegenwoordig Onderwerp geen betrekking heeft , op de Drek- DooR OPBRUICHING: 413 [lof en op de Aluin, ondercen ge- rd, werkte, wierdt hy gewaar, dat d- ekop , welk 'er van dat Mengíel, na et overgehaald was, overbleef, weder- rolkomen koud geworden, uit zig zel- Vuur vatte, wanneer men de Lugt weer : Kolf lie. Op die wyze ontdekte hy en Finer-Pbospborus , wiens Bcreiding en erkzels ik zoo aanítonds beíchreeven (9. Dat ik 'er Honig in plaats van ftof toe neem, doe ik alleen om my een ngenaamen en walglyken arbeid te fpaa- die ook ganích niet noodig is, Want en nader overweeging van den aart dier lekking heeft men ligtelyk kunnen op- ken, gelyk de Ondervinding zelve ook t doen zien, dat men dien Phosphorus eens zou kunnen bekomen door met de Aluin Uit de Mepurie van den Heer HOMBERG, die : aanhaal, blykt nogthans, dat 'er op dien :5 tyd, toen hy deeze Ontdekking deed, ic- | was, die, als cen Gencesmiddel , acker zoort ;out gebruikte , dat dc Eigenichap had van door ugt in brand tc gaan. No/wt. XIIT.LES, 2* ÀbRe. DELL. l etc Morte Caput Meor- P Aun Memerres del' Acad e des S$«aen- «65, 0171, Q»22d« , XIILLES. 2. A FP- DEEL. Denk- ' bee!d van den aart der Dcel- tjes. 4i4 Vuux ogMA&ET Aluin flegts eene Stoffe , zonder 'onderfcheid van welke zoort, te mengen, die in ftsat. was omdoor overhaaling een ftinkende Olie : , te kunnen geeven. Dus is "er Vleefah, Bloed. van Dieren, Honig, Mecl, en alles wi meer van dien aart is, even goed toe, Om van het fchielyk in brand vliegen hier door het aanraaken. van de oper en vrye - Lugt ontítaan, reden te geeven, denke ik. niet beter tc kunnen doen, dan dat ik de oplofüng, die de Heer HoMazno "eizelvo , van voorítelt, aanhaale, Zy kom zeer aan- Cakiné neemelyk voor, en geen Schryver heefttot. nog toe, zoo veel ik weet, getragt ons een betere te geeven. ,, Om zig een waarfchyn- , lyk Denkbeeld te vormen, zegt hy, vin , de wyze, waar op dit Poeijer in den , brand raskt, moet men zig te binnen bren-- ,» gen, dat het een Stoffe is, die geweldig , fterk door "t Vuur verkalkt is geworden, in die Verkalking heeft zy het ganíche , wateragtig gedeelte, dat ze in zig begreep, j verlooren, nevens het grootíte gedeelte » van haar Olie en van haar vlug Zout. DnooX OPBRuisCHING. 419 Daar door heeft ze een merkelyk getal van groote Openingen en Holheden be- komen, welke die vlugtige Stoffen, door het Vuur 'er uit gedreeven , ontruimd err ledig gelaaten hebben ; zoo dat de Pocijer, die 'er na de Verkalking overblyft, niet dan in ecn fponsagtig Weefzel beftaat vani een Adrdagtige Stoffe, die al haar vaít Zout, en een weinig van haar ftinkende Olie behouden heeft; maar in wier ope- ningen en ledige tuffchenruimten nog ec- nigén tyd een gedeelre van de Vlam blyft duuren, die by de Verkalking 'er in door- gedrongen is; eveneens omtrent gelyk by 't Kalkbrandem in de ongelefchte Kalk ge beurt. Dit nu dus begrypende , kunnen we verder in aanmerking peemen , dat het vaft Zout, "t welk zig in grooten over- vloed in dit Poeijer onthoudt , íchielyk, en volgens zyn gewoonte de vogtigheid van de Lugt, die 'er tegen aankomt , op- florpt: deeze fchielyke indringing van de vogtigheid der Lugt in de openingen vam IV. DEEL. G » "v XIII.LES, 2. À b. DEEL, Zy raaken door 't op- florpen van de vogtig- heid der Lugt im brand. l 416 Vuvx, GEMAAKT XILLES. ,, 't Poeijer veroirzaakt daar eene Wryving aA S, dic in ftsat is om een weinig Warmte td NPELEL. " 55 doen ontftaan, welke met de i ea de vA o m »- E: o 8 Om » aperi brodbare, C Olie aan te * ede, dic e; het geweld der Verkalking ontfnapt is, en , ' een decl vant Poeijer uirmaakt,. Vemwik. —, Een Bewys hier van , gaat de Hee ken cin» ,, HoMBERG voort, is, dat, wanneer me Pid , dit Poeijer bewaart incen Fles, die miet langzaam ,, », volkomen digt toegeftop: i is, hetzelve al "E , lenskens en langzaam , van xd tot tyd, de | ^ vogtigheid van de Lugtr , die het berei- ,; ken kan, naar zig trekt en opflorpts we , ke traage en zwakke Werking wel gem » Wryving genoeg maakt om rm , 9 t€, die men voelen kan , te v , Inaar het Poeijer nogihans bederft,en [^9 o» ten ftaat. ftelt om in "t vervolg naar ge-- ,, Woonte in brand te gean; evcneens gelyk. » de ongelcíchte, Kalk, een geruimen tyd » aan de ' open. lugt. bloot geíteld, nier mer, s .» WMID DooR OPBRUTCHING. —— 417 $5 warm wordt; dewyl zy allenskens de vog » tiglBieden | der Lugt heeft ingedronken, ;, maar by te geringe Hoeveelheden teffens, /j» om "er eene V ryving door te kryger, die » fterk genoeg wdás om Wartmte te veroir- , zaaken". Als men eenige Greintjes van den Pwsr- Pbospborui neemt in de hand, die door de Doorwaaffeining een weinig vogtig is, ftee- ken ze 'er zig vec gewiffer en fchielyker in tzn, dan wannceer het Vel van de Hand droo- ger is Alsmen ze ook befchouwt met een Vergrootglas , ziet men 2e, een oogenblik voor dat ze glocijend beginnen te worden, openfplyten, en hun kleine brokjes zig be- weegen en fchudden; op de zelfde wyze als men met het bloote oog zien kan in een ftuk ongelefchte Kalk , daar men wat Water óp gefprengd heeft, Deeze twee Verfchynzelen , daar ik ten vollen: van. verzekerd ben, bekragiigen niet wecinig de oploffing, die de Heer HoMBEROG 'er van getít; en geeven ons genocgzaame danleiding. om. te denken , dat de vogtig- Gz beid , XIIT.LES, 2 AB. DEÉEL, Birandt fchielykft op een vog'ge | hand. en eveneens als onge- lefchte Kalk, De Wry« ving det ; vogtigheid oirzaak ' van den Brand. DooR OPBPRUIsCHING. 419 x»ren worden door 'er een vreemde Stoffe n te brengen of meé te mengen; dat 'er dan, zeg ik, desrgaans een Warmt* en Hit- te uit ontítaat, die zoo ver kan gaan, dat zy een wezendlyken Brand verwekke Door- gaanm:, Legik; want men vindt Voorbecl- den van eenige Mengfels, waar in een Koo- king gefchiedt , die men voor een waare Gifting zou aanzien , maar die egter ver- zeld gaan met een Verkoeling, welke de Tbermometer 1eer zigibaar aantoout. Genoegzaam alle welriekende Vo;ten, die men in Flesjzs gewoon is by 2ig te draagen, of daar de Toilettem der Dames meé pron- ken, zyn niets anders dan Wyngeeít met de eigenaartige Olie van deeze of geene wei- riekende Kruiden bzlaaden. Het Hongaarích Koninginne-Water, of zoogenoemd Eas de la Reine , Melitfe, Lavendel- Water, en der- gelyken; zynaltemaal Vogten van dien aart, Wanneer men dezelven met een behoorlyke hoeveelheid Water mengt, moet men zig niet verwonderen, dat het Mengfc eens-. klaps een merkelyken trap van Warmte G 3 kryge; X'Tt.L*g. "e. A ES D E E. L. Welf-ie. kerde Vocten me: Was 'cr gcCe meugd, worden Warn; L ^ 50oR OPBRUIseHING. 423 XWarmte aan. Ziou dit mooglyk wel de oir- xaak niet kunnen zyn van die Hitte of Warmté, die men op het Vel gewaar wordt, sls men zig met zuiveren W yngeett , of mec cenig Vogt, daar dezelve de Grondftoffe van is, gewaffchen heeft? Indien iemand, om de koften van het overvoeren uit te winnen, bevond, dat "er woordeel voor hem Op zou zyn, zo hy den Brandewyn tot Wyhgecít maakte, met oog- inerk om 'er de behoorlyke maate van Wa- ter weer by te doen, als het Vogt ter be- ftemder plaats zou gekomen zyn (*) , dunkt my niet , dat. hy het verlies van Omtrek, dat 'er op vallen zou, en, gelyk wy voor- heen gezegd hebben, tot ;,5 van 't geheel beloopt, op rekening van Korting zou moe- ten zetten. Want het is meer dan waaríchyn- ]yk, (*) Om van Wyngeeft en van Water een Vogt te maaken, dat in fterkte , of in 'graad van Uitzet- tingskragt genoegzaam overeenkomt met Brande- wyn, moet men ze mengen in de Evenredigheid ,. ils van a.tot 3 : dat is te zeggen , men moet drie leelen Water neemen tegen twee deelen Wynm- reeil. — Nellet, G 4 XIII.LES. 2. AFR- DEEL. Overge«- haalde Brande- wyn met Water weer vCf* lengd. bladz, 399. XIILLES. l]yk, dat dit verlies gefchiedt ten kolle y. s. A F- * prar Werken van Wyn, warm, min of meer naar maare v» deine - Bier i Vrugten, P . VYUUR GEMAAKT het Water. Van twee Vogten, van well het een in het ander doordringt, is het zeer natuurlyk te denkcn , dat her. gen, "t welk het ylíte , en dus het doordringbaarfte is, het Vogt is, "t welk het ander opílorpt, en in zyn openftsande binnenruimten plaut geeft.. De Wyngeeft, die ligrer i dan het Water, is ongetwyffeld ook het Vor het ylíte is vàn de twee, en de m ningen heeft en ledige- PN die gevuld kunnen worden (*). Alle Plantftoffen , die Giften , worden. Wehdige beweegiug , die haar roert en fchud, - | "De Wyn, die in de Kuip ftaat re werken; de Appeldrank en het Bier, dis de Aii | doen fpringen ; het zwellen en giften vaa Kerfen en andere Vrugten , die: men g- kneusd heeft, om 'er Geeftryke Dranken (*) Zie de Memorie van den Heer DE REAUMUB, welke ik voorheen, bladzyde 396, heb aangehaald ; alwaar, 't geen ik hier flegts onderflelle, breeds yoerig beweezen wordt. Ne(ler. - booR GrisTiNG. 423 ran te ftooken , -zyn hier ontwyffelbaare on renoegzaam bekende Voorbeelden van. Dewyl de deeltjes, waar uit een gemened Lighaam beftaat, zelve ook klompjes zyn, uit verícheiden Beginzelen zamengefteld, yan welken de eene ligter en vlugger zyn dan de andere; beginnen aanftonds, zoo dra die Beginzels door de Gifting losgemaakt worden en uit elkander fcheiden, die Deel- tjes, welke de vlugíte , ligtíte en tot uit- damping beft gefchikt zyn, den Klomp, daar ze een gedeelte van uitmaakten, te ver- Jaaten, en in de Lugt te vervliegen. Hier uit ontítaat die fterke Reuk, dien men in de Kelders gewaar wordt, daar Wyn of ande- re Dranken werken, en in 't algemeen by alle Lighaamen, die wat fterk aan 't Giiten zyn. Die Dampen zyn zomtyds zoo overe yloedig en zoo werkzaam dat men 'er Men- fchen en andere Dieren door heeft zien ver» ftikt worden in een oogenblik tyds. Maar dewyl deeze Uitdampingen alleen gefchieden ten kofte van zommige Deeltjes,. en in allen, zonder onderfcheid, op gely- | G 5 ken XIII.LES, 2. AF- DEEIL^» Sterke en íchadely- ke Reuk dier Dran. ken onder 't Giíten, Zy veran- deren doot t Gi(ten merkelyk van aàárt; X'LLES. 2. A Fe DEE L. en wote den a]- lenskens, doch langzaam,; beter. 424 VUUR GEMAAK'T ken voet geen plaats hebben noodzaakelyk uit volgen, dat. Lighaam, waar in de Gifting g merkelyk door van aart en ei andcre; dewyl de Maat of d Evenredigheid der Beginzels , zamengeíteld was, nu niet m is, die ze te vooren was, L ook, dat dergelyke Lighaame door 't Giften een geheel ander reuk krygen; en dat ze dikwils deren van Kleur, van Lyvigheic baarheid en andere dergelyke t: genfchappen, die van de nieuw fchikking der overgebleeven dee de nieuwe Maat en Evenredigt tot elkander gekreegen hebben De Wyn, die uitgewerkt heeft meer naar dien. Wyn , die : vlocide. In een gemengd Lighaam, d« gegift heeft, maaken de Deeltj uit beftaat, met elkanderen een "2n Zamenfte]; en dewyl de *oon GrisTINOG. 425 wee! langzaamer is in bhaar werking, naar praate dat zy een duurzaamer Werk tragt te vormen , loopt 'er al een geruimen tyd meé heen, eer het Lighaam tot een vaflen en gezetten ftaat geraakt. Dus ziet men ook, dat de Wynen, die met behoorlyke Voor- zorgen bebandeld en bewaard , een gerui- men tyd gelegen hebben, beter zyn, en be- fendizer goed blyven , dan W ynen van de zelfde zoort en deugd, die jonger zyn. Op deeze wyze, kan men zeggen, gaat het in?t algemeen en doorgaans toe. Maar die Regel heeft egrer zyn uitzonderingen, die vz$ verícheiden byzondere oirzaaken af- hangen, in welker omftandig Verhaal ik my hier niet kan inlaaten. lk zalalleen maar aanmerken , dat het onder *t verloop van den tuflchentyd, dien een Stof, na gegiít te heb- ben, 2an het opmaaken van een nieuw zoort van zamenfítel befteedt, zomtyds gebeuren ktn, dat die Werking der Natuur belem- merd worde door eene nieuwe Gifting, of enkel door de eene of andere Uitdamping, die het getal van de Beginzelen van een ze- kere XWUT.LES. 2. A P- DELEXKL. Ten zy'et een nicu- we Gifting bykornc. XIIL.LES., 2. ARK- DEEL. Uitge -i(te Vopten bett in Fleffen bewaard. 4*6 VUUR GEMAAKT kere zoort nog verder doet verminderen en afncemen : en dan kan zekerlyk het nieuw : zamenftel niet van dien aart worden , als het Zonder dat Toeval zou geworden zyn. Du loopt de Wyn, die ain 't werken raakt, n4 dat hy fchoon gemaakt is, (om de gewoone Konftwoordente gebruiken,) gevaar van be- derven, indien hy niet meer bezit dan flegus de noodige Beginzels, die 'er in hem ver- eiícht worden, om hem goed te doen zymw Maar heeft hy 'er in tegendec]. nog eenigen over, daar hy zig van zou kunnen zuive- ren, dan zal die nieuwe Gi(ting hem daar toe aanleiding geeven, en hem beter kunnen doen worden. | | Dit lastíte geval is wel het zeldzaamíte: en daarom is men ook gewoon de uitgegilte Vogten, 700 veel mooglyk is, in den zelf- den en hunnen nu vaf(tgezetten ítaat te hou- den, door hen in Fleffen van een maatige groorte op re fluiten — Dit is een vry zeker en gevoeglyk middel om alle verdere Gis- ting voor te komen ; die geen plaau kan hebben, zo het Werktuig, daar men t Vogt iH DooR GisTING. 437^ a doet, wel geflooten is, zig niet kan uit- eten, gelyk houten Vaatwerk zou mogen loen, en fterk genoeg is, om de kragt, die XIV, LES. 2. A F- DELLI. *r van binnen gefchiedt, te weerftaan. Een ' &er ecnvoudige Proefneeming zal "t bewys ,yn van de waarheid van myn zeggen. In een glazen Buis, dic aan 't een end oegefmolten is, giet men eerít een zekere naat Vitriool- Olie, en laat 'er vervolgens 'ven veel gemeen Water zagtjesop vlocijen: k zeg z4gtjes, op dat die twee Vogten cl- randeren maar effen raaken mogen , en, elk fzonderlyk, op één blyven ftaan, zonder tig te mengen. Men (luit daar op de Buis ligt toe, "t zy door "er den Duim ef Vin- er op te houden, "t zy door dezelve met Wsfch toe te ftoppen, en'er een ftukje van een batte Blaas over heen te fpannen, dat men'er ftyf op vaft bindt, Dan fchudt men de Buis , en doet daar door de twee Vogren zg met elkander mengen: maar men krygt gh Gifting; hoewel dat Mengfel zeer wel in ftaat is, om 'er cene. te veroirzaaken, Doch zoo dia men den Stop wegneemt en de Een digt beílooten Vogt ruaakt geen Gis- ting. 430 VUUR GEMAAK'T XITLLES. wat 'er van 't Water, na dat mener 700 »zx;, Vécl men wil van heeft laaten uitdampen; overblyft, altyd Water is; deeltjes, die, Íchoon in menigte en getal verminderd eg. ter alcyd van den zelfden aart em volkomer eveneens zyn en blyven, als die deeltjes, die . 1 'er van uitdampten en wegvloogen. Het Be- derf, dat men zomtyds in het Water gewaar wordt, is een gewis en zeer zigrbaer teken : dat het niet zuiver is, en dat de vreemde S:of, die 'er zig in onthoudt , eeh Stof is van geraengden aart, wier deeltjes ontbon- den en van giíleltenis veranderd kunnes worden, Kotenen — Maar hoewel zuiver Water afzoriderlyE Sroeijen . T" de: Ge. OP Zig zelf geen Gifting maakt, kan het eg: waflen. — ter de Gifting van andere Lighaamen bevor- - | deren en onderíteunen. De Kruiden em. Planten zyn zeer geneigd ot té rotten, en warm te worden, of, gelyk rnen *t noemt, te Broeifen, Maar men heeft ópgemerkt, dat zulks hun inzonderheid gebeurt, wan- | neer deeze twee omftandigheden met elkarr deren gepaard gan. 1. Dat ze gefneeden of. | g DooR Gis'rINÓ: 43í iid worden :érwylze nog groen zyn; xii.LE$; ;, eer ze, op "t Veld ftaande, verdord FAL :gedroogd zyn, en a2. dat men ze, zon- e te roeren of te fpreiden, op hoopen ligzen. Sappen der groene Planten beftaan Denk- aans uit Vette en uit Zoute deelen, die aceid nid :ícheiden wyzen en in verfíchillende ren van ; met elkanderen vercenigd en gemengd ^*^ Flant. en in een merkelyken Voorraad van r'ogt dryven. Zoo lang dit Slymvogt, k, eigenlyk gefproken, niets anders is Vater, zig in genoegzaamen overvloed Plant bevindt, houdt het de Beweeg- "id der andere Beginzels, en de Buig- aeid der Vezels, die zig naar derzelver '2zingen fchikken en plooijen moeten, nd en orde. Deeze werking van het igtig gedeelte bevordert in een leevens* ant: met een geweníchten uitílag de *rken der Natuur. Het is het middel, volgens de wetten en "t beloop der jing gebruikt en beftierd, de andere eS Overal, daar 't noodig is, heen- Dzzr, H voert, 432 VUUR GEMAAKT WiLLLESS yoert, Maar wenneer het ícherpíegden. 2. A £&- DERL, Srasl die Huishouding in verwarring ge bragt , de Plant afgemegaid , en derzelver bloe en groei eensklaps vernietigd beeft , kryg ieder Beginzel, als nu aan zig zelven over gelaaten , en niet langer beítierd door di oirzaaken, die het te vooren tot voedzel a saugroei van dat Ligbaam, daar het toc be hoorde, deeden medewexken, zyn vryheii, en kan alles vreemds, wat'er eetügen indrek op raaakt, gehoorzaamen. Met 6n woord, men heeft in. een doode Plant alle de andest Beginzels, in opzigt tot het Slyravogr , dit hen bevogtipt, niet anders aam te merken, dan sls een hoop logge en werkipoze ded tjes, die in cen zekere maaate vam Wat éryven.. Indien nu dic decltjos (chielgk kus hen uitwaslfemen ; indien 'er niets bykomt, dat hen ítuit en "t vervliegen bel]et, sulle ge ylugíte cecleng hun gemecnen Lighaane kiomp verlasten, terwyl de wafher decia onder een mindereg orstrek met eléendem vereenigd zullan blyven. Ze degr dem im «tii acn Plant, die verdorc em uitdroogt. - boom GiTINÓ. 433 iar indien die fchielyke üitdaping geen s heeft, zal het wateragtig gedeclte, "t 'er zig altyd in grooten overvloed in adt, op dé andere cedeelten werken als Ontbindvogt. Het zal in dezelve door- zen; hen verdeelen en van één íchei- en ze op allerhande wyzen fchudden | beweeging brengen. Deeze Beginzel$ 'r, dus ontzwagteld, en door die ver- ng als vetlevendied en gefcherpt, zul- xk op hun beurt beginnen te werken : valle deelen, en zal«dus eindelyk het :he Ligltaditi losgemaakt en ontboriden en. Maat dewyl dit alles onmooglyk gefchieden, zonder dat de beflooteri rítoffe in vryheid geraake en werkzdam le, moct.deeze Verrotting noodwendig een zekeren trap van Warmte gepaard , Even gelyE nien ook metet dasd ziet dren in Plantgewaffen , Bladen van Boo- en allerhande Groente, dic men op eer i Mat liggen. et i$ dast waarlyk niet zonder feden, dat Z0O niaüwkeürig zorg draagt, Ot het Ha Gra? xiI1 L3, 2. AV. DEEL. 't Ver- Iotteri. 't Brociéü van 't XIII.LES 2. A Y- DEEL. € 434. VUUR GEMAAKT Gras der Weilanden, na dat men 't g heeft, wel te laaten droogeo, door het uli één te fpreiden, en verfcheiden maalen kecren, terwyl op ?t heetft. van den dag dà Zon 'er op íchynt. Deceze behandeling, by den algemeenen naam van Hiis gaans bekend is, is zoo noodzaakelyk, dat, Zo men ze niet Zorgvuldig genoeg waar-! néemt , of het kwaade Weér de uitwerkuds: 'er van belet, het Hooi groot gevaar loot van te broeijen, heet te worden , en ees kwaaden reuk en ímaak aan te neemeg. Zelfs verzekert men , dat men het meegmat len, in de Schuuren en Hooibergen, alle door'?t geweldig broeién van zelf heeft in brand zien raaken; en "er groote ongelukken door ontítaan, Het geen ik hier van "c Hooi Zeg, moet men ook op alle andere Planten, Gewaflfen, en de meefte zoorten van Ooft en Boomvrugten toepaffen. Wanneer men dezelve wegíluiten wil, om ze een langen tyd te bewaaren en goed te houden, moet men vooraf wel zorg draagen, dat ze aerít behoorlyk gedroogd zyn, en dus hun Ssp- pen DOOR GisTING. 435. een zekere maate van Verdikking XIILLE$, den en van hun Vloeibaarheid be- PEEL ! geworden; en teffens dat de vafte lie deSappen in zig beíluiten , door :gtigheid van buiten aangedaan en naakt kunnen worden. men':deeze laatíte Voorzorg, het Meft uden en bewaeren voor vogtigheid, gt neemt, verandert zelfs het al- le Stroo met den tyd in Meft: en ]yk men weet, is ook niets an- het Stroo, 't welk men onder de Kocijen en andere dergelyke Bees- t, en, met derzelver Drek gernengd, ten en giíten flaat.. Dewyl deeze amelyk langzaam is in haar wer- roortgang , is de graad van LHitte, or ontítaat , flegts een zagte en ge- Warmte, en kan eon geruimen tyd olyven duuren. Men bedient 'er m ook met groot nut van, nict al- de Landen.te meften, en dezelve vet en vrugtbaar te maakcn , maar e Bedden in de Moestuinen te ftoo- H 3 .. ven, XIII.LES. 2. AF- pEEL Uitbrce- den vin Kickcus door Meft. dit middcl, dat zoo gemakkelyk | is, en7od 436. VUUR GEMAAET ven, en zommige Gewaffen en Planten een zagte en aangenaazme Warmte, diel Jaargety hun weigert, tot een vroegued rypheid te brengen. | De Heer pz REAUMUR , die in zyn Os derzoekingen met geen minderen zugt da fchranderheid zig beyvert om de N " kunde nuttig te maaken; en van dienift ; doen zyn voor *t Menfchdom , heeft onlangi weinig koft, tot een gebruik van - belang en voordeel weeten te bezigen. 1 bedient'er zig van met allen goeden uitflsg dien men zou kunnen wenfíchen, om 'er heh zclfde door te verrigten, *t welk de Wirn- te doet van een Hen, die te broeden zi li Aan de Hoenders van zyn Vogelplaau lt hy de zorg over om Eijcren te leggen; mat hy ontflaat ze van de moeite om dezelve ok te broeden. Hy krygt daar door van zy» THoenders veel meer Eijeren, den hy anden zou gekreegen hebben; want men weet dit cen Hen niet legt. in. dien ganfchen tyd , dien zy te broeden zit, maar cerft weér eenigen 94 -. pooR GisTINSG, 437 tyd. daar na. Hy plaatft die Eijeren, in zulk xi.Lxs een getal als hem goeddunkt, in één of meer. ^ ^ . DEXKL, platte Korven, en zet die Korven, de eene op de andere, in een Vat of Ton, van bo- ven met een ronden bodem bedekt, en van alle zyden met veríche Meít belegd. Een Oppafftr draagt zorg, dat de Warmte bin- nen in '& Vat altyd eenpaarig en genoegzaam de zelfde blyve(*) ; en, na verloop van een- en. (*) Tendien einde plaatft men tuffchen de Eijeren een of meer kleine Fbermemeters , die men van tyd tot tyd gaat zien. Indien de Warmte wat te flerk is, laat men 'er een weinig friffe lugt in, door den »anden bodem, die het Vat tot cen Pekífel Sreke, 'er voor een oogenblik af te neemen, of door de togtgaten, die men 'er in gemaakt heeft, te ope- mew. Irdien, in tegendecl, de Warme te zwak mozgt zyn, legt men weder nicuwe ver(che Meft om het Vat. Maar het voornaamfte ftuk, en daar't in- zonderheid op aan komt, is, dat men vooral zorg draage , dàt 'er geen vogtigheid in het Var zy, maar alles volkomen dioog blyve; en moet het Vat ten dien einde van binnen met pleifter beftreeken zyn, en dat bekleedzel tyd genoeg geliad hebben om wel op te droogen. De Graad van Warmte, die de bekwaamfte is, is die van 32 Graaden op den Tinemometer van. BEY KEAUMUR; maar eenige Gma- den min of meer fchaaden niet. Noise. H 4 XIIT.LT.S, z. A F- DEEL. ln navol- ging van de Egipii- febeliroed- Ovens. 438 VUUR GEMAART entwintig dagen, den gewoonen tyd, dien. een Hen aan 't uitbroeden befteedt, zier men Kiekens uit den Dop komen; die gem Moeder kennen, onder wier vleugelen zy Zouden mogen íchuilen en gekoefterd Wors« den. Men heeft egter in dit ftuk voor hm gezorgd , en laat ze ten dien einde uit het Vat in een zoort van lange houten Kss loopen, die ook met Meft belegd is, maar ongelyk, hier meer, daar min, op dat de nieuwge- boornen zelve dien Graad van Warmte zoe den kunnen kiezen, dien ze noodig hebben. - Zie daar dan die berugte Broed-Oven van Egipten (*) , zoolang van andere Nr- tién met nydige oogen aangezien, te vet geefs door Vorften begeerd en ondernm- men (*) De Inwooners van Berme, een Do:rp in Egipa, vyf mylen van Kairo gelegen, zyn, zedert zeer lange tyden, gewoon geweeft, oim de Eijeren, die men hun by duizenden brengt, in Ovens, met voordagt ten dien einde gebouwd , uit te broeden ; en met die Konft, daar zv alleen in 't bezit van zyn, heb- ben zy een zeer aanzienlyken en voordebligen han- del gedrzeeven. | Noi&t. »ooR GISTING. 439 ), hier eindelyk nagevolgd , en zo xiu.rks, de gemakkelykheid en weinigen om- EL. r geheele Behandeling let, genoeg- mag men zeggen, overtroffen door Meft-Ovens. Na dien ganfchen Toe-. zien, en zig over deszelfs goeden uit- rwonderd te hebben, ftaat men byna inder verbaasd , hoe "t mogelyk ge- is, dat zulks niemand eerder is inge- ,en dat zoo eenvoudig een zaak jui n groot Man, door fchrandere Ont- zen beroemd , heeft moeten uitge- worden. Maar niet zelden gebeurt it men zig van de Voorwerpen, daar ar zoekt, verwydert, en 'er hoe lan- . verder van afloopt, om dat men zig niet mtrent dertien of veertien jaaren geleeden, e Chantilly menigvuldige vrugtelooze poo- t dit ftuk zien onderneemen. Men gebruik- ichels toe, die men met cen brandende irm maakte, maar waaríchynlyk belette d ! de Olie den goeden ui flag. Verfcheiden was het Kieken recds gevormd , maar 't »oit uit den dop. Nell, H 5 XIILLES. 2. À Ff- DEXRKL. Werking van de vogtig- heid der Lugt op de Ovens van Glas- blaaze- ryen. 440 VUUR GEMAAET niet verbeelden kan, dat ze zoo naby on Zyn. En dat men zynen geeft tot eenvoudi- ge dingen vernedere ,om 'er eene W'asrheid, die niemand zig daar verwaardigen wil te Zoeken , uit te doen geboren womsden, is lets, daar geen minder verdienfte veclal ea roem in fteekt, dan dat men denzelven zyn volle vryheid van verheven befpiegelingen laate, om een Ontdekking te doen, diar vecle anderen met hem het oog op hebben. De Ovens, waar in men onophouddyk een zeer fterk Vuur ftookt , gelyk die van de Glasblaazeryén, by voorbeeld , of die, wttt in men Porfíeleinen Aardewerk bakt, wa neer men ze uit laat gaan om ze te herítt- len, ontbinden zig, om zoo te fpreeken, en raaken gehcel uit één en te niet, indien me. de voorzorg niet gebruikt, dat men alle de Monden , en alle andere plaatzen , waar door de Buitenlugt een vryen toegang naar binnen zou mogen krygen , wel naauwkeurig endig toeftopt. Dit is iets "t welk ik van de Werklieden zelve, en van de Beftierders van dergelyke Werkhuizen gehoord heb; c«m dáar Dpoon GisTiNG. 441 dasr ik hen ook zorgvuldig tegen heb zien waaken. De uitwerkzels , die wy gezien hebben dat de vogtige Lugt had op den Vuur-Pbospborus van den Heer HoMwaxnc, daar wy in de laatfte Proefneeming van fpra- ken, ftellen ons in ftaat, om hier reden van te geeven. Want gelyk die fterk uitgebran- de en verkalkte Stoffe de Waterdeeltjes, die hear aanraaken, met gretigheid inflorpt, en door die fchielyke inflorping byna haa; ganfch verband en zamenhang der deelen verliet; zoo zou ook de vogtigheid der Lugt niet nalaaten, om in die zóort van ge- bakken Steenen , waar uit die Ovens van bin- nen gebouwd zyn, in te trekken en tot int binnenft derzelven door te dringen, indien hun openingen en yle tuffchenruimten , door de kragt van 't geweldig Vuur ongemeen verwyderd, den behoorlyken tyd niet gehad hadden, om zig wederom te kunnen toe- trekken en te fluiten , eer men de Ovens epende om ze te herftellen. XIII. LES. 2. AR- DERL. Het zal bier, dunkt my , de gevoeglykíte vuurvec- plaas zyn, dat ik iets zegge van de Pusr- | ver- hevelin- gen. XIIL LES 2 AF- DEEL. 4412 VUUR GEMAAKT verbevelinzen , die men doorgaans aen zeke- re Uitwaaff:mingen, welken door Gifting of een dergelyke oirzaak onder verfchillende gedaanten in den Dampkring in brand vlie- gen, gewoon is toe te fchryven. "t [s een Stuk, dat vry wat moeite in zou hebben, om het in den grond en met eenige volko- menheid af te doen ; inzonderheid, zo men onderneemen wilde, om alle de verfcheiden Verfíchynzels, die het ons doct zien, niet alleen te verhaalen, maar ook te verklaaren en op te loffen. Genoegzaam alle die Lugt- vuuren verwekken meer fchrik dan nieuws- gicrigheid in "t meefte deel der Meníchen, die"er Aanfíchouwers van zyn; en zo men 'er eenigen vindt , die moeds genoeg hebben om 'er Waarneemingen op te doen, die Ver- fchynzels zyn doorgaans maar ecnige weini- ge oogenblikken zigtbaar, en ftellen door hun fchielyk verdwynen de fcherpftziende oogen vàn den oplettendften Befchouwer te leur. Wil men''t op de Berigten van ande- ren laaten aankomen, de liefde voor het wonderbaare, in een zaak, die reeds maar al pooRn GrisTING. 443 e te vecl van het wonderbaare in zig heeft, xit) rLEs, krenkt en vervalícht niet zelden de waar- * ^F heid van *t Verhaal, en beklecdt een Voor- m val, dat in zig zelven waaragtig is, met omítandigheden, die niet zoo zyn, en het Stuk te eenemaal onoploffsiyk maaken. Deeze zyn de redenen, waarom wy tot De:zcelver nog toe zoo weinig gegronde kennis en er- kennis vaarenheid bezitten in dit gedeelte der Na- cnkel uit tuurkunde, "t welk, zedert zoo veele Eeu- Ciflisgen. wen, de oogen en aandagt der Menífchen tot zig trekt, Alles wat wy van de Vuur- vwerhevelingen weeten , zyn Giffngen: ca wel zulke Giffingen, die gemakkelyker veel- 2l door gewigrige tegenwerpingen te beftry- den vallen, dan te verdedigen door gegron- de en in alle opzigten voldoende redenen. Giflingen over den waaren aart der Stoffen, waar uit die Vuuren beftaan: Giffingenover de oirzaak, die hen in brand doet vliegen: Giffingen over de wyze, waar op zy die Uitwerkzels voortbrengen , die men zig als gedwongen ziet aan dezelve te moeten toe- Ícbryven; oyeral onzekerheid, | Wat XIII. LES. 2. AF- DLLL. Zvn recen flv mag'i- pe stof. 446 VuUR GÉMAAKT dat onbeftendig en beromzwervend Ligt tof zyn Leidsman neemt, en onbezonnen na loopt. Maar zyn ongeluk, gelyk yder lig- telyk ziet, kan hy de kwaadaartigheid van zynen Leidsman niet wyten; hy is 'er «lf de oirzaak van, doer zyn onvoorzigtigheid in't volgen van een Vuur, dat hem flegts een flaauw en valích Ligt geeft op een weg, dien hy niet kent; en daar doorgaans Poelen, Moeraffen , of Kuilen zyn. Ik kan bezwaarlyk gclooven , dat men, gelik Ros&nT FLup verzekert, wannttr men die Vuuren of Ligren aanvat, of dt plaats opmerkt, daar zy nedergevallen zyn, een flymagtig zoort van Stoffe zal vinden, Dic Stoffe moet dan wel ongemeen fyn vet dund en yl gemaakt gewecít zyn, dat zezo0 lang in de Lugt heeft kunnen dryven, Im dien egter die Waarneeming met genocgzas-. me Proeven cn ontwyfelbaare getuigeniffen was bekragüigd , zou men dit Verfchynze niet eer als een Vuur, als een brandenden Damp mocten aanmerken; maar alleen als een door de lugt zweevenden Pbespborws. Det — booR GisTING; 449 ey zoo dikwils zeer hoog in de Lugt zien, en die zomtyds zig vertoonen als een door de Lugt vliegende Vuurpyl,?t welk het Ge- ieen daarom "t Verfibietem van de Starres hoemt, en op andere tyden onder de gedaan- te van een kleinen ronden Kloot, die vari Ligt fchittert, en met een tamelyke fnelheid near beneden íchynt te daalen, doorgaans be- kend by den nsam van een S/ar, die valr. Deeze Veríchynzels, zegt men, worden eroirzaakt door lange ftrecpen, of door klei- he aaneengefchakelde Wolkjes van brand- base Uitwaaffemingen , die aangeftokeri Worden,, en wier Ligr deeze of gecne ftreek heemt , met deezen of geenen graad van fnel- heid en leevendigheid brandt en voortloopt, &sar maate dat de ftand en fchikking, dé saart en hoedanigheid is der Stoffen , die Vuut Vatten. Om deeze Uitlegging van die Verfchyn- els met de Voorbeclden; daar men zig op beroept, volmesktelk te doen overeen- ftemmen ,' ontbreekt "er niets aan dan de Kaars, die deeze brandboare Stoffen, en la Welke XIII.LES$, 2. A F- DEEL. 't Zyn Uitwaaflee mingen, door Gis- ting in brand ce- raakt ; XITI,LES. 4. A F- DEEL, doch al. les eut ep Veron- eorftel» ling. 450 VUUR GEMAAE'T welke men veronderítelt volkomen gereed té ftaan om in vlam te vliegen; moet aanítee- ken. Maar dewyl ve van dien aart zym, dat ze Gifting maaken met andere Stoffen, die zoo wel als zy uit het Aardryk kunnen opgetrokken wezen ; endewyl die zoorten van Giitingen, gelyk wy te vooren hebben doe Zi:n, zoo ver kunnen gaan, dat ze een we "1entlyken brand veroirzaaken , kan men zig; "Londer dat men egter billyk befchuldigd. zou mogcen worden, dat men zig te diep in Ver- onderítellingen verzeilde, daar by nog wd verbeelden, dat die tweeerlei zoorten vin Uitwaaffemingen langs veríchillende wegen | tot een zeltde hocg:e in de Lugt opgeheven. Zyn geworden , en dat het Vuur , "t welk men ziet, het oogenblik aanwyfít, wanneet Ly byeen komen, en zig onder malkander mengen, ' Indien nogthans deeze by toeval ontftasné de in brandíteckingen van Stoffen, die on- derling in aart van elkanderen verfchillen, en zonder zig te mengen, ten zy in zommie ge byzondere gevallen , door een zelfde Mid- dd. 