title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Flores forma globulorum progerminant, magnitudine Limonia Nipis, vel paulo minor est hic globus, qui complebatur ex plurimis angustis Ac longis flavculia, longo tubo gaudentibus, aesci minoris Jasmine flores esse, qui quam arboresima adunant, quisque autem florculum coloride albicat, atque ex quinque constat apicibus, ac totidem flamulis, cum uno longiore filamento in medio: Quisque vero globi longiusculi indigitat petiolo ex foliorum ala producendum, gratumque spirat odorem inflarum olei Crocimalconi, ac provenit sub Initium Februarii, quum rami paucis hamis sunt armati, sed anguilla forma folia et floresculi hi tam penetrantem fundunt odores, ut in camera depoliti hanc odorem suo per aliquot dies repleant, nec tandem coloride purpurascunt, sed plerumque inutiliter decidunt. Secundo Daucti Gutta Gambir anguillaribus, seu mas, firmus et frutex, flagella emittens longa, tenuia, et plerumque rotunda, quibus per ampla intervalla insertunt folia feremus cruciata, prioribus similia, sed angustiora, inferius rotunda, superiorius acuminata, nec quatuor, ac quinque pollices longa, ultra binos lata, ferrugineis quoque maculis aspera, bina sibi opposita. Saporem amaricantem. Juxta quodvis folium aduncentus hamus, dreinnatus qualis, qualis in praecedente species sub folio locabatur, qui se levigando in firmum explicatur, petiolum, minorem digitum longum, cuius extremity increscit globus florifer, ac in praecedente, sed minor, magnitudine nempe bulborum. Reliqui hami posterioribus adpositi foliis curalios funt, at incurvi manent, nec flores producunt. Flores ejusdem sunt forma cum prioribus, sed minores, et purpurascunt, ipsorum vero flamulae coloride albicant, flores respiciendo Trifolii, inodoro. Posit horum 1 apsum frustus quidam excrescuoc oblongi mensci Julio, suntque breves et angusti filiqus, articulum digiti d rei ter longae, parum angulorum, et incurvati, qui lanugine tenui repleta sunt. Verus ramus modo binos digitos castus sunt, rugoso at si cortice obdolor, fungosam habentes tubefliantiam, quamque discurrent, sympathica exstat aqua satis copia, boldu, et salutarem praebens potum. Daon Gatra Gambir, i/ gttr. sgentium totum, maar ten kruipende struik, met unge runt, op bet naakt irtstpel-bojce zig subreijende, gelijk de esryngaard. Hij te bäst a. zorten, doch met een kleine onderstebocht, brutoebladig, en smalbladig. Daun Gaa Gautbir, bet bredebladige, in het gemeen, vuyft bet van oudertijd een toonoom jam, met bet ben a tongers dik, die z is lax terzijd uit fis lange en fyvt runt verdelend, quar non at voorstel groen, en regi vierkantig zyn, daar aan de bladeren teget malkander staan, en uit ieder sectie groeien andere rond en fyver vleugels, een schaaldik. daar aan met eene terug-plaatsen insgelyks 2 rm 2 bladeren in bet kruis staan. Oete fi eelen uitrujden allen uitsteek met een vierkant, maar agi er ieder blad lat zuit i kromme baak,agttrviaartig tbogen, all een visboek, groen, egale lijft deel aan de rode takken niet gemengd zijn. Ut groen sterken zyn, en met mater echtig merg gevuld, de dikte takken afgestoken, geven eenig mater uit, en bi-jveren lax res. De nierante vrezen, bevatten, tuvenden, bladten, een zpeut lang, dierv na veigt een ander faur biaderen in 't kruis, met iedere keer een ander, rende vrezen, ter tijd uit. Het vijterlijk van de vierkante vrezen, ongeveer een baai lang, is meek, slap, en in 4 waren ver dest over de bar tijd bladeren, als een boven het zicht makende maakander gestoken. De biaderen tynd als die van de vaste siri, zij aan het grootste gedeelte tuin aan een kant, aan 6 duimen lang, 304 gram, zijn onderen met uit punterende, en streepjes ribben, dunnen niet te min staf, tuin aanziend gerimpeld, van zink tot het vele beter, meer reikende en afvloeiende, mengde beet, meestal van vermen de verstrooid, met rode vlekken en roest vlekken bemoreld. Het bloeiende komt in een cirkel aan rondje bloei, in de graad van een tijd een klok, iets minder, groter van veel samen en lankbaige bloei, als een bepaalde pas met bloei, dan is het bloeiend in een krachtige bloei is vies-wit, in 5 stipjes gedoekt, en daar in zes veer draadjes, met een ingevoegd in de midden. De andere heeft op een Ionische stokje uit den boom van zijn blad, leidt uitleg, als een kanon mijn, en meer dan eet je in 't begin van Februari, bevattende als dat in de omheining van nacht oogsten, maar alleen en lichte bladeren. Door de bloei zyn ze in de tijd gelegd, (uit de vijver met barstend rest er st nog drie, certificaat, en verden tegen de lengte viespeters, en tot de lijn meestal vergeten 't was. 9. Daun Catia Gambir, het finale vaste soort, met hoge, dunne, en veel ronde bladeren, aan deze kant veel vlees platsen, die vallen, scheer in de vorige gietij, dubbel small, achter rond, en toegepakt, en velen duimen lonen, ruim 2 breed, met een ijzeren stokje, stevig afgestoken, aan de rand, malkander, en verantwoord van Jamaica. Het heeft elk blad een stroom baakje in malkander geiruleerd, gelijk baar aan de soort, die had lang, dat in een vijf hoofdje toeordende, een lange tijd, lang, aan triens top, uit een baletje, gelijk aan 't vuur, doch kelder, ten in de groeve, ten van laak boilen. De andere bladeren, die bij de achterzijde bladeren staan, zijn dikker, en blijvend krem, zonder bij zware soort te brengen. De blaadjes zijn twee van dezelfde gedaante als de twaalf gaande, doch knal rood, en de bloedjes zijn veelvrij, gelijk de klaver bloemen, zondert rete. Na het avondje, wanneer deze, valt het tenige luchtige vruchten, in de maand Julio, tem meer karaoke en kleine boekjes, meer ten vinger lan, een ongelijk boekje, en vrolijk rom, hobbende binnen een vrolijke plaatje. De oude taarten zijn maar een vinger, die met ten lange en gefonteerd vlees bedekt, tot dan snel verflauwen, en als men ze doorkapt, blijkt er een schaar aan onderen uit, en dat in een rode lichtjes, vragen de gezondheid, goed, en gezond te drinken. Agnus. Latine Funis uncatus, ac prima species pecudritri Malaese vocatur Daurt Gatia Gomir, ob amorum sapore, qualis percipitur in trochis Gatta Gambir distis, quorum arborum lapus adeo convenit, ut putret quis hosce trochileas ex succo horum foliorum cesse campostiti, quod tamen non ita sete habet, uti infra indicabitur; Item DUN Citijo, h.e. Lydum Inditum, Ambuinicc Kay Kayl, Kassbil, & Kakabir, aesti qoud diceret hamorum fusis. Bale vicus vicus viduus Gitta Gambir. Altera species angustifolia, nempe, Latine vocatur Funis unguis angustifolius. Ambuinae Kalabir, uti procedens. Prima seds in apertis crus in campis, de in ventosum fons, faxo & gracilibus locis, folius vicinum bene expolitis, ubique occurrict in Ambuina, Celebes, Balicum, & Sumatra circa Palimban. Altera angustifolia Species in levibus crepit in livis vel ad ipsum oras, uti fit in vallibus inter alios fruticos, potissimum vero in licore. In altis silvis raro vel non obtinebit, sed frequens est in altis montibus, et modo silva non minus sunt dente vel opaca. Prima species in foliis eius qualitatem habet detergentem & exiccantem per ipsum amaritudinem qua tum nec magna est, sed latis tolerabilis oris. Hanc cunim in Strio & calce loco Pionus medicantur, rubro enim colore quoque tingunt, ipsumque depurant, in forum saporem quam maxime conducit illi, qui Aphthis laborant. Hemes quoque lucus cum rubigne mixtus inlinitur Ambonialia variolae, cum ceficendae sunt. Secunda species usi in eo maxime constat, quod eius aqua contigatur, quum per livos iter instituatur, nec alia ad manus fit aqua, quo in causa optime convenit. In titulusque specimen descriptione porro adnotari oportet, quod hanc solis adiumenta plerumque hunc ordinem observent, quod nempe ad unum Foliorum paraphini locentur ad unam partem vergentes, ac folia ad alteram partem ipsi figuris, deinde ad subsequens foliorum par simplex locatur hamus seu foliolarius, ac deinde iterum bini, sed ut didictur est, non ita precisus semper hunc observant ordinem. Quum autem desertur potabilis, inferior trunci pars amputanda est paulo supra radicem, ubi in sum formae. Javartii et Malayanorum primam speciem prope adiacere suas plantant ob profrentem florum odorem, ejusque folia aliquando loco Pinangus masculant; supradictum fuit, non putandum esse, ad eam plantam, quam hic deferibimus, sit una eademque cum illa, ex qua trochisci Cattar, seu Malayanus Gambir dicti componuntur, illa enim tota alia est planta, uti hoc mihi appulut ex ramulo quodam, qui anno 1884 mihi a D. Fursterto de Jagter ex Malacca transmittus fuit, eius species et figuram curaveram formari, ut hic similter locari poteret, sed quod cum ramo aliisve chartis tres annos post per magnum incendium consumptus fuit, ita ut illam ramum proferre nequeam. Consido autem deinde istam plantam descriptam fore per Damnum et Jagter in aliis suis operibus, ad quae locorem ablego. Hic unum adhuc addendum est, quod ab illo intelligere auß forc in Sumatra nempe et forte in Java aliam quoque plantam repens Gittu Gampu / far diam, cujus folia loco Pinang adhibentur, eodem modo, quo de nostra Dua Cattu Gambir diximus, quae forte una ex demque erunt planta, et verbum far in Malaesco denotat non tantum radicem, sed repens quoque fruticum. Sic quoque sineondo est, nostre plantas cognominatas esse Gambir, h.e. Jaminum, non ob similitudinem vel floorum similitudinem, sed, ut puto, ob gratum floorum odorem primus nempe speciei, qui quam maxime ad Jasminum adegit. Tabula Triginta Quarta ad Un. A. nam exhibet Funti Cacatu Loticlisi. B. raabium denotat Funti Uncatu angustifoliae. C. naabulum in Funti Uncatu lami. CAPUT Nama. In 't Iaxtyn Funti Uncatus. Dt etruscile tumm 't bezafier bit in 't Malacus Duun Cattu Gambir, Ha dzon bitlera smmktoer Blaecreti, dirigereht mtn vittd in de ketijes Cutu Gambir gettoami, uxit in bydt jmaas as mxxtn kcmt,dst menrtgett uade t de kotkjet ti-J-rtn IU bel zap dezer bladtren RtwMil, 't Wtlk wng-tam wt ntrt en is, geiyt bitr onatr nl fctztgt intru' ch. Item Daun Cattu, duto in Lycium barbarum, Gomori Kay Kayl, Kayahili, eu Kakahidii as own ztjdt,us' butsk-sou. B-tleyls Jidjubu, en Gita Gtttbtr. De tvittd in O/ Jmaadige sotrze rjurntu mtn in 't Iaxtyn Funti Uncatu angustifoliae. Jumultjcb Ivakalur, bet vaortge. In de laatste eeuw zijn er verschillende theorieën opgesteld over de herkomst van de laatste reeks grove openbare verhalen, die ook wel de "Serres" worden genoemd. Een van deze theorieën stelt dat de Serres afstammen van de Sirenes, die volgens de Grieken en Romeinen in de Middellandse Zee woonden. Een andere theorie is dat de Serres afstammen van de Phoeniciërs, die rond 1200 v.Chr. in het gebied van het huidige Spanje en Portugal woonden. Deze theorie wordt gesteld door de Archeoloog L. van den Berg, die opgravingen heeft gedaan in de buurt van Cartagena. Een derde theorie is dat de Serres afstammen van de Iberische bevolking, die voor 2000 jaar nog over het grootste deel van het Iberisch schiereiland heersten. Deze theorie wordt gesteld door de historicus J.M. Roca. Hij stelt dat de Serres een aantal treffende gelijksheden hebben met de Iberen, zoals hun gebruiken, gewoontes, en zelfs taal. Een vierde theorie is dat de Serres afstammen van de Keltische bevolking, die rond 500 v.Chr. in het westen van Europa woonden. Deze theorie wordt gesteld door de linguïst L. Durell, die heeft aangetoond dat de Serres een aantal woorden delen met de Kelten, zoals hun goden, helden, en strijdkreten. De meeste wetenschappers zijn echter van mening dat de Serres een eigen etnische groep vormen, die niet te herleiden zijn tot een van de bovenstaande volkeren. Ze lijken weliswaar veel gelijk te hebben met deze volkeren, maar er zijn ook een aantal significant verschillen, vooral in hun taal, cultuur, en religie. De Serres lijken dus een apart volk te zijn, met een eigen, unieke geschiedenis. Het is dus nog steeds een open vraag, waar de Serres vandaan komen. Elke theorie heeft haar voor- en nadelen, en het is aan de wetenschappers over dit onderwerp om verder te onderzoeken, om uiteindelijk een duidelijk beeld te krijgen van de herkomst van dit fascinerend volk. In de beschrijving van de bestanden in het archief, komt de naam van de plant terug. Hieruit blijkt dat de plant al sinds de 17e eeuw bekend was in Nederland. De exacte soort is echter niet vermeld, en het artikel geeft aan dat de plant wellicht onder andere namen werd aangeduid. De aanwezigheid van de plant op Java en Sumatra wordt bevestigd, evenals de gebruiksfrequentie voor de teelt en de productie van specifieke producten. De plant is sinds de 17e eeuw bekend in Nederland, en werd onder andere namen aangeduid, zoals Cinnamomum tamale of Cassia Aromatica. Op Java en Sumatra werd de plant voor verschillende doeleinden gebruikt, waaronder de productie van specifieke producten. Het artikel maakt duidelijk dat de plant niet alleen voor zijn aromatische eigenschappen, maar ook voor zijn medische en andere eigenschappen werd gewaardeerd. De exacte soort of soorten die onder het algemene naam Gambir vallen zijn niet bekend, evenmin als de precieze gebruiksfrequentie in andere culturen. De schrijver merkt op dat de plant in andere delen van de wereld, zoals China en India, een belangrijke rol speelt in de traditionele geneeskunde en religieuze ceremonies. Dit is een aanwijzing dat de plant veelzijdig wordt gebruikt en waarde heeft in verschillende culturen. De auteursnoemens van dit artikel zijn Herbert de Jager, die in 1684 reisde naar de Malaiische Eilanden, en Arnoldus Leclerc, die rond 1700 een reis maakte naar Java. Beiden beschreven in hun reisverslagen over de plant en zijn gebruik, wat een belangrijke bron vormt voor onze kennis over de Gambirplant en andere tropische planten. De vier- en zeventigste Plant Vertoont bij Leu. A. een Staat van het Hordenbloed blaaspiraaltje. B. Wij zijn een Takker van het Hordenbloed blaaspiraaltje. C. Verklaart een Takker van het reedtgevallen gebakken taart. EXCURSIE. VII Boek. XXXIV Hoofdstuk. AMBOINSCHE KRUIDBOEK. CAPUT TRIGESIMUM QUARTUM Funis Uncatus Lemofus. Daun Gutta Gamitir, Bulu Bulu. Daun Gaia Gambir lanuginus similis est frutex, qui laterales rami ample extendit, sed non aliis falsis circumvolvit res, ac bini semper rami sibi directe funi oppositi, aliquando etiam quaterni ad unam ortum proveniunt, qui ubique cruciati funi. Ramus inferior ex rotundo angulosis est, bino (terens fulgens, ac rugosus est & nodosus, brachium circiter crustum, internaque ejus subfubsolida solida est illa priorum, Guttu repleta medulla, ac satis copiosam effundens lympham, poeilitur ex ejus ligno. Rami ejus cuadraginta funi, inflar cornu firmiter, horumque bina latera prima parum concava vel fulcata sunt, bina alia excavata seu plaana, superiores vero ex quattuor fulcis conflat, ac herbarii funt, horumque supremum plurima exhibet foliola convoluta, inter quae bina reconduntur, pinguula ulx, longo instemines petiolo quidam in flores et fructus excrescunt. Folia bina tibi quoque funt opposita et compressa, sed majora ac firmitiora quam in prioribus, septem, octo, de novem pollices longa, quatuor, quinque, & sex lacer, inferius multis obliquis costis donata, quorum quatuor vel sex prope petiolum concurrunt, flava lanugine obducta, costae autem russescunt. Folia inferius in binas quoque linguulas definuit auriculas, praeterim iprorum latissima, unciformis & cordiformis esse videntur. Ramorum ad tabulam molles, quoque funi inflar feriet, ipsumque orie sussex funi, lateralesque rami non ita rotundi funi quam in prioribus, sed magis quadrati.. Hami incurvi eundem seriant ordinem uti in pristina nubibus, inque foliorum alis locantur, sed parum ad ipsum latera positum, ita ut inter bina folia videantur recondita hoc ordine. Inferiorum foliorum par unum gerit hamum, subsequens binos, neque porro, non aurem semper tam precise hunc servarent ordinem, hamique semper ad unam partem, folia autem ad alteram inclinant: Inferiora bina vel tria hamorum paria incurva funi, nec quidquam aliud proser une, superiores vero hami molles funt, & extenduntur in petiolum firmum ultra digitum longum, qui ad extremum steIJulam gerit ex sex breve foliola compotitam, arque ex hoc iterum petiolus excrescit parvus, pilulam sustinens Fractiformem, multa gerentem capitula, ex quibus propullulant flores longis ex tubis eunti amores, ex albo & flavo maritim colore, in quinque apices seise aperientes, in quorum centro longum erigitur filamentum salsum pisillum: Hi piluli majores funt, nec peculiarem ipsi odorem: Post flores sursum excrescunt, quorum quis longo insider pedunculo, & angulosus cil ac shratus, lanuginosus, in binas defcens partes, ac super umbilicus, ubi & emarcidus ad parcem flocculus, intus porro nil conspicitur nisi Gcca ac su lea filamenta; Post flores ac fructuum lapidem capitulum superest Fragum referens, non ita gramilosum, sed durum ac planum. Eius truncus circiter brachium crassus est, ex duro & tarmillimo consolidans ligno, ejusque aqua ebulliens qualis profiliens limpidus est & dulcis instar aquae fluviatilis, si vero parum stagnat, levem contrahit amaritiam & adsorptionem. Nomen. Latine Furtis Uncatur lanefut. Malaice Divi Galla Gambir, Bulu Bulu. Ati hunc Malaice vocant Tali Aytr, h. e. sftni aquofus. Amboinese Kakabir & Abair nas, quum prior femina habeatur. In Hima Kakaila. Ternatense comparam cum CUM Magolo Tijiffi, h. e. aquiix unguibus oh uncorum formam, quod nomen ab aqua eft Polypi. Distinctendus quoque est ab alio Tali Aytr, qui est Funs Muramrum latifolius io Au&uario descriptor. Locus. Io fruticosus oheurrit silvis ad montium pedes, atque, uti audivi, in parvis etiam scopulosis & incultis, insulis, ubi trans mare iter facientibus lacus conducit, quum aquam de Gderent pro potu. 7km.fr. Usus. XXXIV. HOOFDSTUK. Het volgzaamste Daun Gatta Gambir, is een dichte, kleine, fijne, met zijd-laken verwerkt, doordacht, mengst, en alzheimer, voor een takken krat, een paar meter hoog, met vrachten van kleine, bruine, en kruiden, en in een kruis. De emerald, is uit den ronden, kleine, maar dichte, lengte, rug en kostig, en ongeveer een grootte van een meter, binnen digter van jubilantie, dan beter gaand, met de vijver, merg, redegewandig waterr, uitgaand, doch met interessant, boven. De vogel van takken, zijn vierkant, vliegende als een boom, met twee van de vier zijden, zijn de twee eerstelijkerij een oostkant M, en de twee anderen uitgewind, of vlak, nuar het alervestigings stuk hebben, en zijn uitdachtig, beter uitgesproken, dan de andere van de takken, uitgewend, of vlak, nuar het alervestigings stuk hebben, en zijn uitdachtig, beter uitgesproken, dan de andere van de takken. De moderne faam weet geen weet en twee tegenstellingen, maar een kruis, groter en kleiner dan aan het voorgaande, 7. 8. 9. duisternis hing, 4. 5. en 6. breedte, gebogen met verleiding voorbij, ribben, stuurboord aan 4. en 6. Tyden, de vleet, verboden zomen, vloten, met een getalte twaalfribben bezig, doende de ribben zyn, ns. De bloedvaten loopen ook achter, ook niet zonder belang voor de brekendheid, door de stroomvastte beenspieren. De ukken zyn mete zagt, in 't aasgul, full piet in bare kant ten bruin, uit zyn de zyde, taakt en rond niet af aan 't voorgaande, nuar meer vierkant. De kromme aspecten hebben dezelfde orde als aan 't vorige, en vult zich ten diepe in de schoot der bladeren, doch een wijck ter zijde gebogen, zodat zit tuibelen de bladeren scheiden in te zien, te weten met de orde; bet oglerfst parr bladeren heeft een tenen boek, bet volgende paar twee bladeren, en zo vervolgens, doch zy bouden zichzelf pretensie litera orde rijt, en de bladeren vallen ook altyd na de tenen, en de bladeren na de andere zijde gebogen. De achterzijde van 2 of 3 paar bladeren zijn dun, en vleugels ander niets, maar de veerzijde zijn wit, en de vleugelbaar uil tot een vliegen soet, meer dan een vinger lang, met bet uiterste met een strekje was 6 kornt bladjes gemaakt, en dan weer een wit soetje, dat is op een pilletje als in de aard bevrijd, met veel kleine spelingen beter. Hieruit komt een uitdoende fortuna, langzaam bladverliezende, uit de gezaaid ten vleugel gemengd, in 5 spitsen baar een enigmatisch met een lange doos in, doch zijn grooter dan een bol, van groene zenderbaren tak; achter de bloemen groeien de vruchten, ieder op ten langen soet, bothel of gekript, en meede waarzegend, in gepletten in tototen, met een bals of kuiltje hebben op, daar in men het verte droogd hout zag zitten; vruchten ziet men niets dan droog bruin vleugels, na 't afvallen van de vruchten en bladeren, blijft er een diergelijk knopje, als een Aard-beest, doch tap voorzichtig niet, maar hard en punt. De flora en fauna zijn ongeveer een keer zo dik, even een baardmottensoort, vleugel niet, beter water afstekende daar uit komen, klaar en zoet, als rivier-water, doch wel beter gekleed zodat je een schone tijd krijgt beter een vijver, behalve een stroomrand. Naam. In het Latijn Funtius Uncatus, landpoot. Mals mogen doen, Gaua, Gambir, Bulu, Hulhu. Anderen, niet men bet in het Maleis, Tali, Ajer. In het Ambonees, Kakahir en Ahair, beter mannetje, detecteren, ze beter verstaan, op Hita, Kakailo. De Tematanen maken een Cohebba, Mago, lood, Tsjifli, dat is, de grote klauwen, daarvan, na de geboorte der bakken, 't welk onder de naam van het folium, Polypium. Men meet beter het onderhouden, kan een ander, Tali, Ajer, 't welk is de Funis, Muncacarum latifolius, in 't Aziatisch, verstreven. Plaats, Men vindt beter in het kreepel-huis, op het voorstel gebergte, tot zover verstaan. Op Kuitne, gestelde, klipperig, en onbewaakte Eilandje, daar beter den Stevarenden het pijn hakt, ais zodat om drinkwater te vragen. Gebruik. Ex firmo et lento trunci ligno incola tenues noturna fabricare alicetculos, quos in circulum intendint, onisque inferviunt ipsum orbium Mittent ditiorum, qui plana funt patina ex arundinibus Bauibus vel Rottang nex, qua superius orbem gerunt alitum maris cribellum Europasarum, quaque inferior quoque circulum habent, cui inponuntur uti panax, in quibus cunusta ciborum genera venalia proponunt. Et eodem itidem ligno et ramis incurva fabricari possunt cenacula navigiorum, quibus Semic seu fluctuantes pali transversibus lignis seu Nadjos adligantur. CAPUT TRIGESIMUM QUINTUM Funis Murae. Tali Marea. Hic virga aliquando foliurius erigitur, longaque flagella, proximis fruticatis incumbit aliquando etiam, quum arbori aditeth, hanc longo adfendit fune, qui fet suum circa geniculas in ipsum corticem per fibrillas figi, ubi alia radii lateralia emittit flagella; dividitur autem in maternae seminam. Primo Futui Mura rurum mas, frutex est ample extensus, multis adlurget lilii pollicem circa cralla, quae omnes prope radicem concurrunt. Ad latera plures alii et radii excursum rami, digitum crassi, ex fragillimmo Constans ligno, viridi et aquosa repleti medulla, corticem gerentes tenuem et externe cinereum, sub quo alter viridis seu liber locatur. Rami hi quodammodo quadrati fune et ample geniculati, quodvis ipsi forum laterum per longitudinem nudum est duplici sed tenuissima pellicula, qua futuosa est seu infissa, et aliquot nodo refulit pinnas dorsales anguillarum. Ad geniculas quatuor locantur folia Cucciata cum illis Plantaginis latifolia quodammodo Convenientia, Inferius autem angusta ac superius lata, a quinque ad novem pollices longa, binos cum dimidio ac quattuor lata, per longitudinem quattuor nervis donata, qui inferius maxime protuberant, ac quodammodo scuti fine ac Tubentes, quorum bi medii in nervum medium terminantur ad pollicis circiter parium ab ipso folii ortu. Sodales funt in ramis, intense glauca, nec notabiles gerunt venulas in interstices, quae in suprema folii parte vix conspici poluunt, surgente porro ciliaribus, pinguia ac acidula, sapores indar Umbraculum fermentat, cum salivis ad Unctionem. Si haec quattuor decidere, folia, ex ipso rumore alii bini tres ac quattuor breves ac rubentes excremunt petioli, quorum quivis sufficit quinque seville oblonga capita, teneras glandes referent in, quorum dimidia partis inferior pars calicem condiant ex purpureo rubentem, Aperior capitulum est album, quod in Horum explicat, qui ex quinque, rarius ex sex corruptus, concavis, & albis consimilis petalis, in circumloquio positus, & retroflexis inserant in floris Folii Lingua. In ejus centro decem firma & alba locumur laminae, antheras gerentia flavas, et formes, inque horum medio longius cornu viridi inserta in capitulum sive germini; Stamina sese indar acinacis parum incurvata junctis, & parum prominent. Horum decem Stamina quinque semper majora funt quinque aliorum oppositis, inque capitulis mox sive aperientibus combinata sunt cum antheris elevatis indar linguarum avium. Poft Gebruk. Hier aan, hier aan, alvorede gezegd, dat men uit beter onderzoek kunnen diëst toekomst doorgekomen, tegen klaar water kunnen krijgen, in openbaar uit man naar de notatie den derde vertraagd komt deeb men moet in tegenovergestelde, dat een dergestelde tvijcen dit water geven, nog een plekken en lijden, dat men mij misschien ervaring leeren moet. Immerse de inlanders van Lijtdmier bouwen dit vluchtgeveld niet toegestaan, het recht voorjaar rausen, meer het toegestane en soms blaasbare Daun Gatan Gambir, -tskaar hier kan ik schrijven andere ondervinding, ja, dat men de droogte Jokkelen moet leeren kennen. Uit beter leven en tafel, dat het leven, moeten de in landen dunne plankjes te snacken, die zich met een cirkel omschrijven, vormen aan de randen aan boorde Atten, 't nota zyn vlakke, gebakken van bamboeten en roodding granen, boven met een boog, nu gehakken de stiften en land, met dierlijke randen meer onderen, waarop men het zetten kan, als een schuiven, en schrijven zullen al de toekomst kweken te kapen brengen. Uit allerlei volken, die men de kromme wereld maakt, aan de rechter, linker, achter en voorhoven, Nadjos valt land. XXXV. HOOFDSTUK. Hier aan, Acht Touwen. DEZEN BRUUK, STEUN ZOMDERTIJD, EEN ZELVEN, en brei zelve met lange ranen uit, die op de niet ruggeving, uittend een boom dialect, kapen bij dezelven een lange terneep, die baar ondertend de ledematen de zelfs cheibriegt met kleine wratten vallen, en onder rechtige ranken terzijde uitsteken: Hij, het verbreidt in menselijk en dierlijk. I. Funis <Murorum> in Minneken, voor een uitspraak reiden Jutnik, met zeer sterke gevoelens, diep kloppend, en een duim als al hij bij de veroorzaakte samen met het hart. Overdrie konten zeer andere takken, een vinger dik, van een staar huid, binnen met een groente verbeterd marge, buiten met een dunne graat van schuurde, daar onder een groene lijn. Ze zijn vriendelijk, hun recht, en in de uitersten verdediging van de wet, die te dien van machtsverhoudingen, vaker van de vierkanten, aanvingen bezet met een dubbele, doch kleine vechtpartij, gekreven of gekruis, gelijkend op een ghur van de vinne in de rug van de schaam. In de uitersten van de schaam zijn vier bladeren rechts in het kruis, de leegbrekende onderdelen, evenwijdig, daags achter schaam, en breed van tot de duizenden langer dan 2 en 4 breed, in de lengte met 4 zwenkbuizen, diertragende, van onderen tot bovenstaand bepalend, een enige maal over, en roodachtig, naar van de toestand binnen, en in het nooddienstverkeer tot en met, ongeveer een duim van de inspanning die het bit beslaat. Ze zijn schaamvlekken Jutnik, lengtes denken aan, boog te-groen, zonder nerveus accent in de uitspraak-plaats, die men aan de bovenzijde wekt, zijn tenen aan, dikachtig, vet, en zwaar van de staak gelijksturend kool, met een val van geheimzinnige samenklaring. AU derze 4 bladeren febier alit ttfgevaJlen zyn , zos voaJTen uyt derzelver febut 2 3. en 4 iorltf rxdacMige JlerUn , ieder dragendt y of 6 tankvaerpigt kn^pen^jongt Eekele* 1 gelykende , «oar van de onderjle Lelft te u pur- per rtmd kelkje is , de bwenjle beeft een xetUe kfioop , •ujflur uyt de bioem voerd , drweike bejluat uyt y. of S eide» 0 dukie , btlle , en mitte bJtotren , «« een kring Jlaoudt , en agterxcoorl/ getogen , gelyt de bUem tw» txt i' otium Lingu*. Binnen Jlaan 10 Jiyve tn xoitte draden , 0 p tore u>p- pen dragrndt getle baaken , gelyk pylen, en in de m;'d- den ten^Unger butmtje op een groen btuvelrje Jloandet dt draden zyn ooi ttxil krm, gelyk Zikkelr, en Jlekrn ver uyt. Onder deze 10 Zikkelt zyn de y altyd grotert dan de and ere 5 aan de ovtrxyde jlaatsde. In dc k*»pew% die efftn mlluyken , liggtn z/t' zamen gevoinun met tie filum boven uyikyktnde , ais frogtUongetju. JVa VII Book. XXXV Hooftfi. AMBOINSCH KliUYDBOEK. 67 Poli horum lapium inferior calix magis crafiefcit, coconularaquc format lupcrius coarttatam uti in AD' ihophyllis , UC autem frutkus brevior dt, paulo ma- jor baccis Ox yacantha; , externe ex fummo purpureo rubet colore, interne viridis, mullis granulis repletus inllar fructuum Varingx; lod mollior eft, ac primo acidu Ius jJein maturus, dulcis, ac fatui teporis , quum dc hic fruttus mollclcic , muli* quoque interfunt baccat no» penitus purpurea: , feti viridi diflinttx colore. Secundo Funis Murmurum femina , feu glaber, fi* mitis di frutex, fcd rariores gerens ramos, qui rotun- diores & glabriores funt, in ampla quoque diftindi genicula , ac fere alis iliis, feu pelliculis dcllituti la- teralibus, quarum quxdam tnodo vefUgia in fumenis adparent geniculis. Folia, itidem, quatuor, similiter, cruciata, locantur, sed funt glabriora, de acigustiora quam in mare; et tres quoque tantum gerunt coenas, quae in una soede alba, in altera parum rubra funt, teporis aciduli cum salivis altercatione. Flores funt uti in priore specie, sed minores, et pallide virenti inservient caliculo. Crucis etiam funt uti in praedictis, sed rariores numero. Caput majores, fere solitarium minorum Mespilorum, et lupercus corona ornati, quae ex majoribus componitur quamquam; illi vero externe albicant, sic interne pallide virentem tabent medullam, quae per maturitatem rufaec, et granulosa est uti in Sernio Bofio, teporis aquoso. Malus fructus plerumque rotundi sunt & ruber, sericus autem oblongi sunt & albi. Ut quaque speciei florent Novembri & Decembri: et fructus maiores crescunt Januario & Februario. Huc de tertia pertinet species, plerumque funicularis, illi similis divisa genicula, et folia gerens uti semen, sed multo majus, spithamelon nempe longa, de palimmus lata, teporis parum aciduli et multo majus sapidum. Ejus flores et fructus mihi hucusque ignoti funt, quum raro obeurat, & fere nullius usu. In omnibus Latine Funis Nauarum, juxta Matasci Tali Muret. Arbores in Aitania in Valle Maluagum, in Leticymora Unri Maruca. Mdubu seu Marubu est Maizemule verbum Maia, quod anguillam denotat, quod vulgo Malaisibus ex Lusitania derivatione Marea vocatur, quod defendit a Latinorum Murana, ejus ratio supradata est, et infra latius explicabitur. Historienses primas priores spectare vocant, Hali Mala bur lammum, h. e. parvifolia Tali Ad dissolutionem Usus Malubus lannus, h. e. latifolia, qua tertiam denotant seu sive splendidam speciem. Prima speciei cognominatur mas ico rufus, altera femina seu glabra. Ayluun, JVjj, h. e. Herba Serpentarius et Hicotea mihi distat, cili fistulis, in mareme et semina divisa, cujus prima species frutex cecta quodammodo crescutus, altera funis, quantum vero ex ipiorum descriptione concludere possum, pulvinus, putarem usum casdemque cum Tali Marea et cuae plantas. Locus. Prima species in frigidis crepitabat vallibus, & ad fluminum ripas, ubi arbores & deorsum locantur stuvitculi. In Amboina oberrat in Valle Waytomo & Baru Medji. In Macassar & Celebes quoque pereurur. Tertia species in montibus ingrata crepitabat, et ad oras Svarum textores. Vestu. Si exterior cinereus cortex leniter abradatur usque ad viridem, tum stipites his indur anguillarum glabri funi & mucosi, quod Cec origini assem dedisse. Amboinenses illum ad cibum non adhibeant, sed Macassares faciunt eius folia pilcibus adeoque purpurascant, quum acidulum praebent condimentum: In re Medica aequalis pollent viribus. Hicotea maris praestant, et Leytimorensis contra feminam. Hicotea gloriantur multo cum successu vulnera & ulcera curare, cum fibrilla: eligantur, quibus sed arborum corticibus implantat, etque hic ab ipso contundantur. Ce Eraplastris forma imbuntur: Hoc itidem extrahet fragmenta globorum & telorum, quae alioqui corpori intervenient sine abrupta sine imputa: Viridis eius cortex interius morbum curat Murenarum. "Hitoens feest" zeiden zij, "ipso facto" Aylaun, "nya" est abundantly morum vulnerarium ferream, quo in fliscura curantur vulnera." In V. imo. Nobis adeptus tenaciter ordi, diceres, met en geringe gevoel, boven op Moernagel, dote kattel, uur groter dan de moed, cuti geboord, buyil en boog papierrood, crimen grasgroen, met veel kruisen, een doorn, als de vruchten van de dertig, doch ieker, teraz zuurablief, een rijpe meer, of juist een mazenwerk ook de een of andere voorstelling, purper, maar tuin grof gemengd. Funiculus Muratoiram bij Wyfken, ook glad, droog, iets takken, duistelijk funder en schitterend, ook in wijde ledematen verveld, februari in de voormelde tijd, aan de kant, testsurround met legioen tenige wezelpen zullen aan dengroote leden. De bladeren vliegen met 4 e n 4 in 't kwarts, maar een soort glad en kleiner daar aan beribboned, zij zijn maar 3 ribben, dat aan de een soort groot, aan de andere zijn veel rood zijn, met zuurachtig smaak, een vmaak, uit er n wil je zamentreiking. Het boeiend is als aan 't Vorgaantje, doch klemmer, en ligt in een sterke groen kleur. De vruchten zijn ook diverse, veel groter, bijna als overgroot, met een kraantje bovenop, een groter schubben gemengd, buylen witblauw, en was blank, een lieft groen merg, en in de rijpe vleugels rood, kerkelijk, als in de tijd van de Sir Bopser, laatveld groter, een smaak. De vruchten zijn een beetje Mannequin, leven meestal rood, maar die van de Wyfken blijven bruinrood en wit. Beyje keygen in Aferber en December. Dat waren twee maanden in januari en februari. Hierbij bevordert de derde, zevende, en meerendeels een ton van harder, met dit verlaylt leden en haderen aan de Wyfken, nuar veel groter, zoete een span lastig, en een baai bruisend, veel lachend, twee maten, en een keeling zure. Verhalen en bewijzen zijn nog bekend, verantwoordelijk voor het vrolijke, gevonden, en is om te lachen. Naar het Latijn, Fucus Murineum, naar het Italiaans, Talia Morena. Ambachtelijk, hoe hitte, Walit Majuhu, op Lriyhmvr War, Waruhu. Maluhu of Maruhu, in het Algonkisch, meer dan een Aal zeggen, dat is de gebruikelijke manier om in 't algemeen Maleijt uit te zeggen, ingebracht in Morena, afkomstig van het Latijnse Fucus Murinus, de rode ziet hier boven, en nog steeds onze vader. De bloezende mensen doen de touwen van de jagen in het Wali Maluhu aan, dat is het kleine voorstel van Talia Morena, tot onderhorige van Walit Maluhu, taam Eilaa, dat is grootbladig, een soort mede, dat daarvoor of zijdelijk soortgelijk zijn. De meest voorkomende soort is het rood, de witte is de Wyfken, of gladde. Avlaun Nya, dat is de herb Serpulum, is met de bloesem opgegaan, te zijn een dier soort, gerelateerd aan de Mantua in een Wyfken, nu nog een zeedier, eenige pogingen om het te beheersen, maar zo veel, toe uit boord beschrijving bestaat, gij weet dat het een in Talia Morena. Plaats. De terugzetste usfi in koude Vaieytn, en aan de kant van de rieten, die met geboomd in digte ruigte bezet zijn. Men vindt in op Amboina, in de Vaiey Javatomo, en Batu Medji. Op Maccafar en Celebe vint men 't ook. De derde sorte usaf meer in de bergte, en aan de randen van dat gebied, is beter beschreven, daar het fijnst is. Gebruik. Ah men die bujijle grote soort seborrfjes afgevallen tot op de groent, zodan varden die ze eenmaal zo glad en zijdeachtig als een A J, lel mede in de rode wijn. 2, yn naam van het. De Amboinezen gebruiken dat niet in de koek, maar de Maccafar Tuiura de bladwieren bij viffdun, en dat is een soort gulden maaipatroon. In de Afdeling zyn ze bijde even kroegig, boeisel de Jitjhan meer 't Muriken boudeert, gelijk de Leytemoorzen daar en leeg meer 't IVyfknt. Op Ibato ratmen ze vijftig endemenga's daar van te hebben, zo vroeg tuondra en de legerat een te genezen. Als men de kleen tortels tuumde, waar mede het ziek in de seborrfh der hooivelden vaak breed, de erzuyverie jlvos, en als een fit fleros opgelegd: liet zelf in ook flikken twee kogels en pijlen uitrekenen, die iemand in 't lichaam schieten, en daar in afgebroken zyn. Dat voormelde grote e bioscoop seborrfh geneest de beet van den Contr Ad. De Hitteëzen zeggen, dat bar aayun Nya era tandbalm van Stangea ze, gebruiken ze helaas geshopt, als een twijfelachtig forum odium, ut & artus liutatos ac tumentes. Leytimurunfes viridem femina: fumunt coruncum ad cundia carnis vulnera curanda. Tenerum folium tam maris quam femina: (quod in mare pallide fulvum esse), cum aqua marina & pauxillum Curcuma:, externe caduca de Normandia imponitur, quae Lepra; Cura luat Ipccics. Tali Morea vulnera quoque curae tribulorum, uti (sic) ejus mucosa cortex cum minore Zingiber contritus, si calefacius vulneri imponatur. Altera species sed femina, quum arborea a dicenda; varietas est prioris, a qua differt, ejus funis pennam circiter crustus est, brevibusque spinulis armatus, quae in fibrillas longas excremunt, arborum ramos complectentes, obducitur autem cortice admodum inusualiter et emittit breves ramos, quibus quinque sexve infert folia folitaria, non in Othecinuti in rugosa species. Illa autem sunt glabra, tenuia, quatuor, quinque, de sex pollices longa, biunos lata, tribus nervis longitudinalibus donata. Cortex exterior vilescus abrasus anthracinus imponitur ad hisce maturandas. Tabula Triginta Qunita Ad Figuram primam Tinum exhibet Famis Murenarum, qui Mas mipo vocerunt. Figura Secunda ramum lillohit Famis Matarum, qui /mitra censetur. Funis Murenarum latifolius in Austuario sequencie delcriptur modo. Prister bina Funis Muremperies super libello decriptionem tertiae observavi latifoliam, quam nec adequate deferibam. Hanc tertia species multo crafficior, fune arbore adfendit, sese in plagas laterales dividens ramos, longe lateque pendentes, qui rotundi funt, ac pediculis missi extantibus delitiuntur, quos in vulgari Lychna observantur, atque repleti funt medulla viridi & aquosa, ex faucium ramis limpidus quoque exstinctus limpha, quae alius deseduit potabile est, sed mox cavefic & viscosa est indar tenuis vesci, uti & ejus cortex admodum vilevolus cli. Folia quoque ab ills Talis Morta differunt, foliaria enim proveniunt, ab alto ad decem pollices longa, quinque & feptem lata, oralia, firma, in longum apicem deficientia, subus decem vel undecim obliquis costi donata, ipsa vero interjecta multos venis pertexta funt, inter foliorum Sirii magni sivestris, Amboinenses Ambulanenses Talenses didi. Ex ramis multos excresecunt amphias, formam umbellarum referentes, ex rubris petiolis compotitae, hisce indebitur primo plurima viridia capita, magnitudinem habentia feminis sine fibra vel undique ac brevissima. Capita haec rubent, ac stipennus vesicularum gerunt formam Peponis, qua purpurascens, ac pellucida est, atque interne dulce repleta aqua, alios frutus jactu hoc non observavi frutice. Amboinenses hunc funem vocant Talis Morea mare, pro quo supra libro 7, cap. 34. aliam descripimus plantam, unde & hic ad distinctionem Fumi Muremperies latifolius mihi dicitur, alii illum vocant generali nomine Talis Aper h. e. funis a quo fit, a subsecuenti ejus usu. Locus in Amhoina observrit in vallibus prope fluvium Balat Gantong. Uftu ejus non multum notus efl, excepto quum in fi- vis utis aliquem vexet, tum ejus aqua potui in- fcrvire poteft, qux fatue dulcis ert, uti & reliqua* ejus partes t Vileofus ejus correx filTuris adglutinatur canalium , in quibus S.igu Manta fubiqicur ad illas obturandas. Quum aqua potabilis defideretur , ejus fegmencum orchiatn circiter longum amputandum eft, cjuvjue fuperior para ore efflanda eft , tum aqua jafernis Ibrpitu cxftiilat , qux inftar aquz fluvialis duicillima eft. Amboinenfa hunc quoque referunt ad Ay Laun, fcu Wary IVambu, h. e. /mu Mur anorum' Dii lia* N E N S I S Liber VII. cap. XXXV. an gnronti zyn ;iltm dat bet diend in een beenbrtuk , ver- fiuyle tn gtfanllt Itdtn. lM Ltytimorezen nentis da gruent fcbtrrfft van btl Wyfkxn , um uilerbandt vletfcb- vxmdtn toc te betltn. liti jonge blad zm van ‘t A /ait- ««ten ais van 'l Wyfken ( zyade van 'l Alamuken hebt- bruyi * ) mtl ue water en ttn 'uxtnsg Curcuma gtxsxe- vtn, •wtrd van buylen op bet CasLL tn Noman gelcgt zyndt zvrrien van Lepra Sicca. Tali Morea geneen dt queizmrt van V xt-angels , ais men dt Jlymerigt Jcborjf* mtl kUene Gember ivryjt , tuorm maakt t en s rp dt quet- zurt bind. Dt iiaceit zcorte of Wyfktn , ais btl it Boamtn op- loopt , zm maaklU tm vtrandering ,van btl bwvenjiaan- de vtrjebillendt. liet toseus is amlrent ttn jcbajt dik, met hirte darent jts bezet , tuur uyt longe loorultjes so er- den , die de jlammrn otnvatien , atklted met een teer fiy- merigt Jcborffc. Hier uyt komrn korte zyde takjcs , doar aan j a 6 enkeldt bladtrtn ftaan , rsitt tn een kring , gelyk uuts ’t ruyge gt/lagt. De ze zynglad, dunt 4. j. In de zesde blad van dit boek staat te zien hoe de taure in de breedste, meet de grootste afstand, in de lengte. De uitgave van dit boek is afgeleverd, waarbij het gelegen op bloed-rood ornamental papier, die le roi typen. De zevenentwintigde plaat toont in de eerste figuur een stok van het gewone touw, hetwelk in de vijf- en dertigste plaat te zien is. Verwant in de eerste figuur is een stok van het gewone touw, hetwelk in de vijf- en dertigste plaat te zien is. De tweede figuur toont een tak van het gewone touw, hetwelk voort het stok gehouden wordt. Het breedbladige aal-touw wordt in het anatomisch model volgend wijze gekreven: Bebalven de twee soorten van funis lumborum, boven in het zevende boek beschreven, zijn er nog twee soorten, de breedbladige grovende, dunnere soort die hier aangetoond zal zijn. Deze derde soort loopt met een vleugel dikkere dan de boom op, zich bevindende in de lengte en vleugel zijde takjes krachteloos, die zich uit en zijde afvallen, rond, en zonder die vleugel aan de gemeente tali morae zijn, met een klein, grauw, waterachtig vleugel, uit de gevelde takken loopt een klaar vloer, zeventig meter hoogte waar men tot nood bruidsmas kan, maar de tak dik en vleugelvormig, verbeeld een durtne lijn, gelijk ook de schrijfte bestaat uit vleugelvormig is. De bloedvaten verstaan middel van tali morae, staan ze aan de hals enkel van zes tot tien duizend meter lang, in de zesde breed, slecht, vleugel, met een holle spits, van onderen met tien aan twaalf schubben, ribben, en de lus in fascia's met vele aderen doorwoven, gelijkend op de bloedvaten van de grote schildpadden, in het anatomisch boek anatomia morpha talana genaamd. Uit de takken komen braden troffen in de gedaante van drol, gemaalt van nood achter leelen; hierop zitten veel vruchten knopjes, in de groote van mostard zaad, bezet met krommen in zeer korte vezeltjes. Deze implantatie verrden rood, en dragen bovenop een bladje, in de gedaante van een Kalbasje, aan 't pteren trekkende en doorlopend van binnen met niets danmaal zoet vlaaiert, ander vruchten zijn daar aan gemaakt. De Amboinezen noemen 't Talig Morea, 7 Mansutje, wat voor een pionierplant bevolkt wordt, daarom ik deze tot een aparte soort Funis Myrantharum latifolius, een ander soort planten, beveren bevredigend, bewonder, daarom ik deze tot meer herhaalde Funis Myrantharum latifolius, anjer, dat is tuiner tuin van zijn volgende gebruik. Vlaats. Men vindt dat op Ambon in de Vallei, bij de rivier Batavië Gantung. Gebruik. Daar twee tot ver met gekend, bevalt het als men in het boek daarom die beest die ter noodzakelijk zijn tot drinken, zyn tot laag zoet als uit de plant is. De kleverig sap plakt men tegen de jus van de avondeten, daar in men dat Zagu Alant aan de knie zit, die te stoppen. Als men drinkbaar zoete daar proeft, moet men zes een fluitje van ten vadem lang afkappen, op het bovenste rietje blazen, zo loopt het uit, zo zoet als het uit de rivier water. De Amboinezen rekenen het met iet aan voor baar Ay Lauo, es Wary Wanibu, dat is Funis Myrantharum. 