title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: i^) bl. 287. Zonderling contrasteert met deze bewering (S. 10), hetgeen wij aan het einde dezer zelfde rede lezen, dat de Theologie ^sich als Wissenschaft insonderheit heutzutage nnr behanpten kann, wenn sie mit der ganzen Zeit das emste, strenge Streben nach Wirklichkeit theilt, wenn ihre Yertreter vor einem Wissen, das lediglich tiberliefert^ nicht aber in des volle Leben des Qeistes einge- tancht und ans der Erfahrung wiedergeboren ist, dasselbe, im tiefsten Ghnnde sittliche Oranen empfinden mit welchem sich etwa die Physiologen oder die Natio- nalokonomen vor dem Schwindel und Formelkram friiherer embryonischer Znstande ihrer Wissenschaft abgewandt haben.^' Hoe kan zij dat j^Grauen'' ondervinden, als ook nog haar diepste grond tot die embryonische toestanden behoort; met andere woorden : als de harmonie tusschen in- en uitwendige ervaring niet gevonden is en het persoonlijke religieuse leven zich niet spiegelt in een objectief, historisch gegeven ideaalp 1') ald. Over het verband van Tr/erT/^ en y^vutng vergelijke men in de Jahr- bQcher fur deutsche Tbeologie (IV) de rijke en diepzinnige verhandeling van den aan de wetenschap zoo vroeg ontrukten B. Baxmann, die zich door zijn klassiek werk over de ^Politik der Pabste^' een blijvenden naam verworven heeft: ^Ueber das Wesen des Christenthums mit Biicksicht auf die Moglichkeit christlicher Wis- senschaft." Enkele stellingen willen wij er uit aanhalen: jfNaturalismus und absoluter Supranaturalismus heben beide die Mdglichkeit christlicher Wissenschaft auf, jener, indem er die absolute Selbst&ndigkeit zum Wesen der Wissenschaft macht| dieseri indem er die absolute Unselbstandigkeit fdr das Wesen des Christenthums macht.^' ^Dbb Christenthum in seiner absoluten Urspninglichkeit und Selbsteigenheit, ist 810 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSATE das pendnliche Lebea Jesa. Deeseii ForifUiraDg ab eines ewigen Lebens in der Zeit, darch deneelben Qeiflt in den ersien Zengen ond Anslegem dieses Lebem^ namentlich in Paolas and JohanneSj erweist sich mch ab solche Fortfahrong, denn die epistolisohen nnd eyangelisohen Schriften geben ein und daaielie Bild der Beli- gion als Lehre and Leben, in ihm die aathentische Stiftongsgestalt." ^Der echte Sapranataralismos^ der sich ak schtechthin angetrabtes Zasammen- halten eines Objectiven und SubjectiTen fasst, fordert un9 wirkt beim Sabject ein nberall zweiseitiges Bewnsstsein : 1) fortdaaernde Aufhebang aller Selbstgentigsamkeit nnd Selbstandigkeit der Snbjecte g^enuber dem i^hochsten'' Objectiven, dem Leben Christi, als einem vor und iiber ihnen in sich be$ieienden und doch fSr sie noUr wendigen und auf sie wirhamen, weil es unendlioh grosser ist, als alle Sobjeote znsammen; 2) neu verstfirkte Fordernng, wie erhohte Leitung einer Selbstmitthatig- keit der Subjecte gegenuber demseiben Objectiven/' //Der Begriff ffelAieeier Seligum" hftngt wesentlich ab von richtiger Fassnng des Yerhaltnisses zwischen Gottlichem und Menschlicheny Uebematiirlichem nnd Natiuv lichem^ wobei unaberwindliche Schwierigkeiten entsteheu, wenn zwei Klassen ge- macht werden^ Natiirliches als nuf-natUrliohes, und Uebematflrliches als nnr-fibenia- tiirliches. Das normale Yerhaltniss ist, dass immermehr von dem gdttlichen und QbernatQrlichen zugleich menschlich-naturlioh werde^ dass der Menschen AntheilniAme an Gottes gottlicher Weltvolbringung eine immer grossere (reinere ond voUere) werde.'' Zeer waar zegt ook Beck iu zijne Anttrittsrede (Ueder das Yerhaltniss des Christenthums zum Zeitleben; TQbingen 1843) over de verhouding van geloof en wetenschap in de theologie: ^Das biblische Christentbam erbaut seine Wissenschaft oder Gnosis auf die Oiganik der Pistis, setzt aber die letztere nich schlechtfain nur voraus als dogmatisches Postulat, dass der Mensch das Zusehen habe^ wie er sie bekomme; es giesst sie auch nicht magisch und nnmittelbar ein^ sondem es vermittelt^ es zeugt und erzieht den Glauben aus sich selbst heraus, im Brennpankt unserer Freiheit und Personlichkeit^ in der Zengst&tte eines von der Wahrheit iii Dienst genommenen Denkens^ im sittlichen Selbstbewusstsein ^ das es mit seiner sittlichen Gedankengr5sse und Thatengrosse erfasst und befruchtet." ^^) bl. 292. Reine Speculatie^ die namelijk, waarin men^ aoo ved mogelijky van al het in de ervaring gegevene afziet, -— niet alzoo evenwel als of men Inoht- kasteelen bouwde en allerlei hersenschimmen voor waarheid ging houden, maar waarin de ideen, die naar aanleiding van de ervaring in den geest ontstaan of gewekt zijui zuiver gedacht worden en zich in haren inwendigen samenhang aan den geest voordoen^ zoodat de geest zich daarin objectiveert en zich zelven als in een spiegel aanschouwt (jrbespiegeling'^), — zalk eene speculatie, als b. v. in Hegel's Phanomenologie des Geistes en in sommige deelen van Bothe'e Ethik, kan, mijns REDEVOERING. 311 imieni, nooit de stof leveren Tan nniversitair ODderwije. Zieh m een degelijk speculatief boek te ^erdiepen ie eene staling van den geest en tevens een zuiverings* pioces Yoor het denken. Men leert het vei^ankelijke, het phenomenale, afzonderen yan het weaeiii het eeuwige. De speoulatieve wijsgeeren z^n eenigermate de pro- feten yaa den nieoweren tijd. De yrucht van zulk een zich verdiepen is immef^ ook al vdgt men ten sdotte een andecen weg en neemt de resultaten niet aan^ toebt vaB rriigieusen aard. Ja, niet alleen dil, niet alleen deze individueele vrucht vwkrijgt men^ maar in ieder bijzonder vak van wetenschap, dat men beo^ent, wordt de weg gebaand voor nieuwe ontdekkingen. Buiten dien speculatieven grond loat iedere wetenschap zich op in eene menigte van d^Unh, en wordt de weten- sehappelijke arbeid zelfs louter techniek« /rAIIes einzelne Wissen — zegt Schleier- macher (t. a. p. S. 669) — ruht doch immer anf eiaem allgemeinen; es giebt kein wissenachaftlich hervorbringendeii Yermogen ohne speculativen Geisti und beidee hangt 80 zusammeni dass wer keine bestimrote philosophische Denkungsart sich gdHldet hat, auoh nichts tAchtigea und merkw^diges wissenschaftlich selbstandig hervorbringm wird.'^ In denzelfden zin ook de onlangs overleden hoogleeraar Hun- deahagen^ een der degelijkste theologen van Duitschland, die vooral ook om aijne studien ever het gereformeerde kerkrecht in ons land meer verdiendo gewaardeerd te worden, in zijne belangrijke verhandeling /^Die innere Mission auf der Univer- sil&t/' waar hij klaagt over het verdwijnen van de ware humaniteit^ ten gevolge vaA de Bcheiding der vakken: i^Jede Disciplin die sich isolirt, gerath in eine schwere Ge&hr. Es isi die Gefahri uur der einen Seite ihrer praktischen Bestim- mni^ zn genfigeD^^ nieht mehr aber derandem, hohern. ^^} bL 294. Ik denk aan dett eonsiderans in de Memorie van toelichting van w^jlen het weteontwwp-Heemri^erk , dat het bestaan der theologische £eicuUeiten , met hare vereohiUeBde richtingeo, soeptioisme en materaliame zoude bevorderen. Men zie het antwoosd bierop in faet advies dei Leidsefae tbeologiaobe facnlteit en in de brochure van Pr«f« Land; /^ons booger onderwijs/' Amst. K. H. Sohadd 1868. Te reefat zegt laaatgeneemde bl. 28 r n^De protestantache tbeologie is niet het werk der gweentej die onderwezen moet to^rden, maais in het belang der gemeente zelve 312 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE moet zij boveD deze staan, van haar onafhankelijk gelijk de wetenschap in het algemeen dat is van den Staat/' namelijk indien men het woord gemeente in empiriscben, niet in idealen zin verstaat. Of men evenwel uit het feit, dat niet alle kerken die theologie verlangen^ mag afleiden dat de Staat 6f voor alle kerk- genootschappen zou moeten zorgen^ 5f de vorming der aanstaande dienaren aan hunne reepectieve kerken moet overlaten^ mag betwijfeld worden; indien namelijk de uitsluiting niet komt van den Staat, maar van ^ne kerk. Benefieium non oUruditur. Hoe daarmede te rijmen wat eenige bladzijden later bl. Sl enz. met zoo veel recht tegen het ontwerp-Heemskerk ingebracht wordt, dat het gevaar van scepticisme en materialisme ^ door het wetsontwerp vooral in het nevens elkander bestaau van verschillenJe theologische richtingen aan de universiteiten gezien of van een onderwijs boven geloofsverdeeldheid gevreesd, niet^daaruit^ maar vooral nit de absentie van kritiek^ zoo als die van seminaristisch onderwijs te verwachten is, zou ODtstaan^ zie ik niet in. Prof. LaDd beweert verder: lylndien men de faculteiten wilde behouden, zou men de literarische en natuurkundige^ weer tot Mne verbondeUi bovenaan moeten plaatsen^ als die het karakter der universiteit het zuiverst vertegenwoordigen en de medische en juridische daaronder^ op ^^ne lijn met de theologische kweekscholen^ als overgangsvormen tusschen de universiteit en de vakscholen als van ingenieurs en militairen.'' Het eerste toegestemd^ zouden wij liever zeggen: de literarische en natuurkundige faculteiten bereiden den weteuschappelijken grond, waarin de weten- schappen der andere faculteiten geworteld zijn^ die didrom niet mogen gelijkgesteld worden met de vakscholen van ingenieurs en militaireUi die uitsluitend een praktisdi doel beoogen, omdat het mede haar roeping is het kanaal te zijn tusschen de wetenschap en het maatschappelijk leven. ^^) bl. 296. Hetgeen men noemt jua naturale en tkeologia naturaUs zijn zuster- wetenschappen. Beide bewegen zich in het onderzoek naar de diepste gronden van het zedelijk leven der mensehen, dat in het ^ne meer als maatschappelijk, in het andere meer als godsdienstig leven wordt beschouwd, doch immer alzoo, dat God als de oorsprong van beide wordt gedacht. Beide zijn dus gegrond in de ethiek, welke wetenschap zoo wel philosophisch als theologisch kan beschouwd worden, zonder dat beide becichouwingen elkander noodwendig uitsluiten. Eene phOosophi- sche Ethiek is^ bewust of onbewust, van zelve gedragen door de christelijke idee (zelfs Schopenhauer kan haar in zijne Ethiek niet gehed verloochenen); en de christelijke ethiek kan zich niet meer vergenoegen met het wettische standpunt der vroegere /^moraal/' maar moet het ideaal beschrijven der menschelqke natuur, zoo als dit in Ghristus verschenen is. — Ook op historisch gebied ontmoeten zich de juridische en de theologische faculteiten. Of zou men het jue ffentium kunnen doceeren of de politische geschiedenis beschrijven en de kerk knnnen ignoreerenP REDEVOERING. 813 En is er eene kerkgescbiedenis mogelijk zonder de veehuldige en zoo gest^dig veranderende verhoadingen tnsschen Kerk en Staat, die de geheele geschiedenis beheerschen, ter sprake te brengenP 17) ald. T. a. g. S. 666. 18) ald. Prof. Land: t. a. p., bl. 73. Evenzoo Prof. Palmer te Tabingen (art. ^Seminarien'' in Herzog^s Bealencydo- p&die), i^So wenig der Staat die Beligion macht, so wenig macht er die Wissen- schaft, die Kunst etc; er hat ftlr alle diese Dinge nnr Baam zn schaffen, dass sie sich so frei entwickeln konnen, wie es ihre Bestimmang ist und das Wohl des ganzen Yoikes erheischt.'' 41 HET KABAKTER DEB ONAFHANEELIJKE 1:HE010GI£. REDEVOERING BIJ DB AANVAABDING VAN HET HOOQLEERAARSAMBT AAN DB GRONINGBR HOOGBSGHOOL, UITGE8PB0KBN DBN 23«*« NOVBMBBB 1872, DOOB D». F. W. B. VAN BELL. 41* BDELGBOOTACHTBABB HEEBEN, OITBATOBEN DEZEB HOOOE- 8GHO0LI HOOGWELQEBOBEN HEEB, 8E0BETABIS YAN HET OOLLEGE YAN CUBATOBBNI HOOGGELEEBDE HEEB, BEOIOB MAGNIPICUS, HOOGGELEEBDE HEEBEN PBOFESSOBEN, ZEEBGEAGHTE AMBTGENOOTEN I WBLBDELZBBBGELBBBDE HEEBEN, DIE U AAN HET GYMNASIAAL EN MIDDELBAAB ONDEBWIJS TOEWUDTI EDELACHTBABB HEEBEN, DIE IN PBOVINCIE BN STAD BESTUUBT OF HET BECHT HANDHAAPTI WE^EDELZEEBGELEEBDE HEEBEN, DOCTOBEN IN DE YEBSCHIIi- LENDE BACULTEITEN! WELEEBWAABDE HEEBBN, GODSDIENSTLEEBABEN I WELEDELE HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOLI V00BT8 GIJ ALLEN, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TEGEN- WOOBDIGHEID YEBEEBTI GEEEBDE TOEHOOBDEBS! Het moderne bewustziJD: wie ia er tegenwoordig in de geieerde wereid, die deze uitdrukking nog zai misverstaan ? Men bedoeit er immers die belangrijke verandering mede, weike in liet voelen en denken van de minder of meer ontwikkelden en beschaafden, sedert de iaatate lielft der vorige eeuw, is begonnen plaats te grijpen. Door den meer en meer aan den dag komenden vooruitgang op ieder gebied van wetenschappelijk leven , en door indrukwekkende en invloedrijke gebeurtenissen als de eerste groote revolutie in Frankrijk met hare ingrijpende gevolgen, is er een zoo groot onderscheid begonnen te ontstaan tuaschen hetgeen in vroeger Muwen in de harten en de hoofden omging en nu omgaat, dat men mocht gaan spreken van een antieke en een moderne wijze van opvatting, beoordeeling en waardeering van de dingen. 318 F. W. B. VAN BELL Dat moderoe bewustzijn moest zich natuurlijk ook op 'tgebied van 't godsdieoBtig-zedelijk leven, met name in de protestantsche kerkgenoot- schappen, doen gelden. Men kon dien invloed opmerken zelfs bij hen, die aan de theologie van de kerkhervorming , zooals die in de belijdenis- schriften van die kergenootschappen was opgenomen, gehecht bleven. Wie onzer had niet het voorrecht van eenigzins bekend le worden met .fijn beschaafde en door de hulpmiddelen van den nieuweren tijd ontwikkelde orthodoxen? Vergelijkt hen met zulken onder hunne geestverwanten , die leergierig en ijverig, maar levende in minder bevoorrechten maatschappe- lijken stand, behalve den Bijbel nooit iets anders lazen dan de kwartijnen van de echte nakomelingen der Dordrechtsche en andere protestantsche kerkvaders. Deze drukken in hun gansche bestaan en gedrag, nog zoo veel als mogelijk is , het antieke bewuatzijn uit. Maar in die eerstgenoemden heeft de orthodoxie den invloed van de moderne toestanden en zienswij- zen niet kunnen ontgaan. Hun godsdienstig-zedelijk leven kleedt zich in de taal en in de levenswijze van de moderne maatschappij zonder moeite of tegenstreven. Doch bij zeer veel anderen heeft dat moderoe bewustzijo, in den boe- zem van de proteatantsche kerkgenootschappen , een nog belangrijker en dieper ingrijpend gevolg gehad. Men is de bestanddeelen , waaruit dat moderae bewustzijn is saamgesteld» nauwkeuriger gaan onderscheiden. De grondstellingen , welke in die zoogenaamde nieuwere levensbescbouwing hare toepassing vonden, heeft men zien samenhangm met wijsgeerige, historische, natuurkundige en menschkundige inzichten, waarvan in de . voordracht der toenmalige theologie geen of althans te weinig kennis werd genomen. En nu, doende wat men meende dat onverwijld moest geschie- den» heeft meu de theologie aan de critiek van dat moderne bewustzijn onderworpen. leder kent de uitkomst van die nauwlettende beoordeeling. Vooral sedert 1858 treedt er in ona vaderland, en bijna tegelijkertijd in Zwitserland en in Frankrijk» een nieuwe theologische denkwijze op. Het wordt openbaar, dat de methode waarmede onderscheiden quaestiea worden behandeldy en nu ook de uitkomsten, die men door haar verkrijgt, be- langrijk verschilden van de tot dien tijd geldende zienswijze. Die nieuwere omschrijving en verklaring van den oorsprong; den grondslag» en de REDEVOERING. 319 waarde van het godsdienstig-zedelijk leven, met name van het christelijk gemoedsleven 9 welke sedert ook in Duitschland en in Engeland begint verbreid te worden, ontving bij ons den naam van de moderne theologie. De moderne theologie. Er zijn tegen die benaming dwaze en wijze bedenkingcn in het midden gebracht. Ik voor mij heb haar nooit verde- digd. In al onze maatschappelijke toestanden en op elk gebied van men- schelijke levensuiting en werkzaamheid is er in onze eeuw niets, dat niet modern kan heeten, indien men het met het daaraan voorafgaande verge- lijkt. Men spreekt ook, en terecht, van een moderne orthodoxie. Het is echter een hacheiijke onderneming om tegen een spraakgebruik , dat zich gevestigd heeft eer men het bemerkte, te gaan strijden. Men laat, duukt mij, de verwijdering van dat onjuiste praedicaat het best over aan den tand des tijds. Het worde evenwel thans aan mij vergund, dat ik, spre- kende over de moderne theologie, aan de benaming ii^onafhankelijke theo- logie" de voorkeur geef. //Onafhankelijk" noem ik haar in de beteekenis van een tijdeiijke strijdleuze. Zoodra men in de spreekzalen van de theo- logie niet meer zal hooren gewagen van een theologie, die onder een openbaren of bedekten iavloed staat van de een of andere kerkelijke con- fessie, noch ook van een theologie» die afhangt van het gezag der Bijbel- sche geschriften» dan moeten wij ons haasten om de theologie of gods- dienstwetenschap ie bevrijden van dien overbodigen bijvoegelijlsen makker. Want het behoeft geen betoog, dat een wetenachap uit haren aard onaf- hankelijk is van elken zweem zelfs van gezag. Hetgeen of in zijn geheel of voor een deel ak wetenschap wil gelden, mag maar alleen afhankelijk zijn van den aard van zijn onderwerp en van de wetten en regelen van wetenschappelijke methode in het algemeen. Wie het hoogleeraarsambt in een of ander vak van wetenschap, in een plechtige vergadering als deze, aanvaarden, plegen eenige rekenschap te geven van de beteekenis en de waarde, die, naar hunne opvatting, aan de wetenschappelijke studign, welke zij geroepen zijn te vertegenwoordigen en te leiden, moeten worden toegekend. * Ook ik wil gaame die reken- schap geven. De geschiedenis van die moderne of onaf hankelijke theologie ga ik u niet herinneren; niet herinneren de bijzonderheden van hare op- komst en hare verbreiding, van den aanvallenden en verdedigenden strijd, 320 F. W, B. VAN BELL dien tij gevoerd heeft eo nog voert. Ik vraag awe welwillende aandacht voor eene beknopte beschrijving van het karakter der onafhankelijke theoloffie. #En dat karakter van nwe theologie is das hare onaf hankelijkheid :'' 100 komt misschien deze of gene mij reeds tegemoet. Dat is echter mijne meening niet. Er ia onderscheid tuaschen een gelaatatrek en een karaktertrek. De phyaiognomie van onze theologie, het voorkomen, dat aij van den aanvang af in de achatting van bet publiek droeg, bestond in negatiee en polemiek^ en om dese hare phyaiognomie noem ik haar de ona/hankelijke theologie. Maar niet altijd is het oiterlijk voorkomen een afdruk van het innerlijk karakter in alle opzichten. Zoo ook hier. Onze theologie moge zich, ten gevolge van den hiatorischen aamenhang te mid- den waarvan zij werd geboren» vooral in hare eerate levensjaren negatief en polemisoh hebben voorgedaan, haar eigenlijk karakter is noch negatief noch polemisch. Daar zijn er die het ingezien, en op de vraag naar het karakter van onze theologie geantwoord hebben: //haar karakter ia het individualisme." //Men kan wel opgeven wat door al de modemen wordt ontkend; doch er ia geen poaitief beginsel» hetwelk aan iedera bijzondere denkwijze ten grondalag ligt» en waardoor dus al de modernen worden saamverbonden in een duidelijk onderscheidbare groep.'' Ongetwijfeld » niet zonder grond spreekt men zoo. Zooveel individualisme straalt aithans in de voordracht van onze zienawijze bij onderacheiden woordvoerdera door, dat niemand kan verklaren : isfmijn levenabeschouwing en wereldbeschouwing is de modern theologische zienawijze", en niemand derhalve geacht zou willen worden te apreken uit aller naam. Ik dus ook niet Even^el meen ik , dat er een algemeene grondalag is , met daarnit voortvloeiende beginselen , waarop alle individueele nuancen in de voordracht van onze onaf hankelijke theobgie steunen , en waardoor al die nuancen , met behoud van ieders eigenaardig- heid , worden beheerscht. Daarin bestaat dan het standvastige kenmerk , het karakter van onze theologie. Wat mij voorkomt dat algemeene karakter van onze theologie te ziJD, wil ik aanstonds zeggen. Ik vind het in de aanshriting van onze tieo- loffie aan de antiropoloffische atudiSn van den nieuweren tijd in haar mjdaten omvanff. REDEVOERING. 321 Toen Kant met zijn beoordeelend onderzoek naar den aard en de gren- zen van het menschelijk kenvermogen in beginsel de oude metaphysica vernietigde, door aan den dag te brengen, dat zij geen recht had om voor een geheel van werkclijke kennis te gelden, ontnam hij daarmede vau zeif aan alle dogmatiek den rang van een uitvloeisel van werkelijke kennis aangaande de bovenzinnelijke dingen. Met zijne critische ontleding en taxatie van ons kenvermogen in ieder opzicht bewoog Kant zich op het veld van de anthropologie. In de stelsels van de speculatieve wijsgeeren , die op Kant volgden, schijnt de goede weg dien hij opging, toen hij het subject dat denkt en weet tot uitgangspunt maakte van de bespiegelende wijsbegeerte , weder verlaten te worden. Het is echter, mijns inziens; voor een goed deel maar schijn. Men mag , geloof ik , van den voortgang der hedendaagsche aan diepte en fijnheid steeds winnende anthropologie de aanwijzing verwachten, hoe belangrijk het gehalte van anthropologisch inzicht is» dat in dien reuzenarbeid van Fichte, Schelling en Hegel werd neergelegd. Doch hoe het zij , meest met polemiek tegen die speculatieve wijsgeeren en van hen onafhankelijk is, sedert Kant, de anthropologie , als wetenschappelijke menschkunde in haar geheelen omvang, schier onaf- gebroken blijven vooruitgaan. leder onderdeel van de natuurwetenschap , vooral ook de zoologie en de physiologie» heeft zijne bijdragen geleverd. De psychologie » omdat zij aanvankelijk nog met den bescheiden rang van empirische psychologie tevreden is, werd weder een belangrijk deel van de nieuwere wetenschap van den mensch. De aesthetica , de nieuwere taalwe- tenschap, de critische geschiedbeschouwing en de toegenomen laud- en volkenkunde bleven met onschatbare bijdragen uiet achter. En zoo is, sedert de laatste helft der vorige eeuw, de uitgebreide en saamgestelde maar stevige grondslag van een anthropologie gelegd, die tot de stoutste verwachtingen recht geeft. Indien ik nu het karakter van onze onafhankelijke theologie gelegen acht in hare aansluiting aan de anthropologie van den nieuweren tijd, dan bedoel ik niet, dat zij met heldere bewustheid dat karakter van den aan- vang af zou hebben aangenomen en gehandbaafd. Dit bedoel ik, dat hare woordvoerders en zelfstandige vertegenwoordigers bewust of onbewust door de uitkomsten van de nieuwere menschkunde werden gedreven. Zoodat 42 822 F. W, B. VAN BELL men nu, als men haar» nadat zij in 'talgemeen een min of meer bepaaU den inhoud heeft verkregen, gadealaat, kan opmerken, in hetgeen zij ontkent en in hetgeen zij stielt, den rechtstreekschen invloed van de be- hartiging der anthropologie in haren ganschen omvang. Met aanaluiting aan het algemeene karakter der wetenschappelijke me- thodo van den nieuweren tijd , heeft onze theologie den wezenlijken eerbied voor de waarneembare werkelijkheid gehandhaafd tegenover de bespiegeling over traditioneele en niet voldoend gestaafde opvattingen en meeningen. Dientengevolge sloot zij zich bij de wijsbegeerte dcr ervaring aan. Doch waarop steunde haar voorkeur voor die empirische en inductieve boven een aprioristische , deductieve methodeP Toch niet enkel, althans niet in hare Leidsche vertegenwoordigers, op de waarneming, dat de natuurweten- schappen met die methode beter slaagden bij de verwerving van proef hou- dende uitkomsten dan met een vroeger geldende methode, en dal zij daarom aan de geestelijke wetenschappen tot navolgenswaardige voorbeelden mochten worden gesteldP Neen: in de hulde aan de empirische philosopbie werkte zeer zeker de invloed na van dat gedeelte van Kanfs philosophie, betwelk tot de openbare meening in de geleerde wereld was gaan behoo* ren, dat de innerlijk en uiterlijk waarneembare werkelijkheid het eenige veld is , waarop wij menschen kennis kunnen verzamelen , die tot eigenlijk ^ gezegde wetenschap kan leiden. Derhalve: een uitkomst van de anthropo- logie was een beweegreden tot die hulde. En alleen uit de nawerking van Kant zou het gebruik , dat wij van de wijsbegeerte der ervaring maak- ten^ nog niet hebben kunnen voortkomen. Evenals weleer, naast het stelset van Kant, de werkelijkheid van een bovennatuurlijke openbaring nog kon gehandhaafd worden, zouden ook wij, zooals van orthodoxe zijde is ge- schied» aan de ervaring, maar dan de irnfet gekortwiekte" ervaring, de verdediging van wonderen en supranatureele openbaring hebben kunnen toevertrouwen. Wij deden dit echter niet. En waarom anders deden wij het niet, dan omdat de vergelijkende godsdienstwetenschap , de psychologie en de critische geschiedbescbouwing , te zamen vruchten van de anthropo- logische studien van den nieuweren tijd, ons anders hadden geleerd. Zij leerden ons dat Aei geloof aan wonderen en bovennatuurlijke openbaringen een psychologisch verschijnsel is, hetwelk zich in verband met de physische R£DEVO£RING. 828 en cosmologische inzichteQ van de oudheid te bevredigend laat verklarea« dan dat wij daarotn , in strijd met de ons toegankelijke ervaring en tegen de historische waarscfaijnlijkheid en de lessen der natuurwetenschap in^ de werkelijkheid zouden aannemen van gebeurtenissen « die voor de vestiging en den bioei van Godgewijd gemoedsleven niet eens volstrekt noodza- kelijk zijn. Thans heb ik den weg gebaand om meer in bijzonderheden het karakter van onze onafhankelijke theologie in 'tiicht te stellen. En daartoe merk ik allereerst op , dat onze theologie ioi Aare ontkenningen door de anthro" pohgie wordt gedreven. AIs bij iedere nieuwe phase van ontwikkeling op het gebied van weten- schap en kunst, moesten ook wij met negaties beginnen. Het inzicht, dat wetenschappelijke negaties uit den aard der zaak tegelijkertijd wetenschap- pelijke posities zijn , is te weinig algemeen , dan dat men het aanstonds in onze theologie zou hebben opgemerkt. Een niet ongewone metaphorische uitdrukking draagt daarvan misschien voor een deel de schuld. «^Af bre- kende critiek"» zegt men, en de gedachte wordt dan heengeleid naar de eenige methode» die men kan volgen als er een nieuw huis moet worden opgetrokken op de plaats van een oud huis. Het oude moet dan ee^st geheel tot den grond afgebroken, het puin weggeruimd en de bodem ge« heel schoon geveegd zijn. Dus daar eerst afbreken alleen. Zoo gaat het echter niet bij de vervanging van oude voorstellingen door nieuwe. Onze negaties zijn in toepassing gebrachte positieve inzichten. Die negatiea gaven aan onze theologie het voorkomen van onafhanke- lijkheid. Zij verklaart zich onafhankelijk van de theologie^ die in de belijdenisschriften van de protestantsche kerkgenootschappen is neergelegd. Maar mag die ontkenning van het gezag van elke confessioneele theologie wel aan ons in 'tbijzonder worden toegeschreven P De theologie bezat in ons vaderland die onafhankelijkheid reeds lang voor wij optraden. Wat hebben wij echter met die confessioneele theolcgie gedaanP Hebben wij haar eenvoudig als een mengsel van onzinnigheden ter zijde gelegdP Geenszins. In die geschiedenis van dogmata en dogmatiek hebben wij een hoogst belangrijk deelgevonden van de geschiedenis van het menschelijk nadenken op religieus gebied. Dat nadenken draagt den historischen 42* 324 F. W. B. VAN BELL stempel van tijd en omstandighedeD , waaronder een en ander ontatond« Wij vinden in die oude leerstellingen ^ zooals zij veerkelijk werden bedoeld, een menigte dwalingen van wijsgeerigen , natuurwetenschappelijken en historischen aard, die thana voor goed ala dwalingen in 'tlicht gesteld zijn. Tegelijkertijd erkennen wij evenwel , dat er bij de met warmte voorge- dragen rechtvaardiging van die dogmata werkzaam waren zedelijke machten en intellectueele behoeften , waaraan de anthropologie recht laat wedervaren en waarvan zij de waarde bepaalt. Onze theologie toonde zich echter niet alleen onafhankelijk van het wetenschappelijk gezag van kerkvaders en kerkhervormers. Zij wil ook niet buigen voor het gezag van den Bijbel. Wij zien in den Bijbel de onwaardeerbare nalatenschap van betgeen weleer onder Israel en in de twee eerste eeuwen sedert Jezus optrad over de hoogste aangelegenheden van het godsdienstig-zedelijk leven, over zijn oorsprong, zijn waarde eu over de wijze van zijn verbreiding onder de menschen door menachen werd gevoeld en gedacht. De brandende vragen , die eeuw uit eeuw in opko- men in ieder menschenhart , waarin de adei van de menschelijke natuur zich doet gelden: //van waar zijn wij en waar gaan wij heenP waartoe leven wij, en van waar die vreeselijke macht van het kwade, die ons het leven tot een vloek kan maken; dat kwade waardoor het edeiste gevoel omtrent den oorsprong en de bestemming van dat leven tot een leugen schijnt te worden?" — die brandende vragen worden, als in andere over- blijfselen van de godsdienstige oudheid, zoo ook in de bijbelsche geschrif- ten beantwoord. En in den Bijbel» ja, in een vergankelijke en dikwerf onjuist geschreven letter, doch die bezield ia door de warmte van het zuiverst hartebloed, en zeer dikwerf laat doorschijnen een ongeevenaarde fijnheid en juistheid van blik in de diepste diepten en naar de hoogste hoogten. Tusschen die Bijbelsche theologie en de Bijbelsche geschiedenis is een zeer nauwe samenhang. De Bijbelsche geschiedenis is voor een belangrijk deel afspiegeling en vrucht van de Bijbelsche theologie. Men geeft dien nauwen samenhang niet toe, en wil de geschiedenis als het feitelijke, en dus boven elken twijfel verhevene, onderscheiden van de Bijbelsche theo- logie als speculatie over die feiten. Maar zijn die dusgenaamde feiten der REDEVOERING. 325 geschiedenia daa voistrekt objectieve vastighedeD, die daar de eeuwea door ODveranderlijk dezelfde kuaneo blijvea ea voor ons staan als de werkelijke objectieve pyramiden vaa Egypte? Wat is eigenlijk de geschie- denisP Zij is immers niets anders daa een ia ieder telkeas levead mea- scheageslacht voortgezette overleveriag vaa berichtea over hetgeea volgens het oordeel van sommige measchea» die zich met geschiedschrijviag min- der en meer ernstig bezig hieidea, gebeurd is. Die berichtgevers waren al of aiet ooggetuigea^. ea gebruiktea ia het laatste gevai al of aiet de beriohtea vaa ooggetuigea. Wij hebbea das allereerst te doea met de geschiedschrijvers , met de waarde vaa huaae broaaea ea het ai of aiet goede gebruik, dat zij vaa die broaaen maaktea. Maar daarmede bewe- gea wij oas weder geheel op het gebied vaa weteaschappelijke measch- kuade ea daardoor bestuurde meascheakeaais. Menschen zijn altijd en overal menschen. De neigiag tot bijgeloof ea lichtgeloovigheid^ die wij zoo dikwerf met godsdieastig levea ea streven ziea gepaard gaau; bet gretig ea met overtuigiag aaanemen van alles wat naar eigen inzicht z66 kon zijn of z66 behoorde te zijn ; de onbewuste onoprechtheid van de par- tijdigheid; de gewoae ea aiet oayerklaarbare vrees vaa werkelijk overtuig- dea op religieus gebied voor alles wat ver ea te ver schijat te gaan: dat alles houdea wij voor eigeaaardighedea , waardoor wij menschen ons ge- woonlijk doen kennen, zoolang wij niet door de strenge tucht van leer* gierige zelf beproeving of van wetenschappelijke studie zijn gevormd. Onze theologie wordt tot hare ontkenningen door de antbropologie ge- dreven. En ook : in helgeen zij atelt , wordt onze theologie door de anthro^ logie geateund en beetuurd. Eene theologie, die niet onderworpen is hetzij aan de zienswijze van de apostolische eeuw hetzij aan eenige kerkelijke belijdenis van later tijd, beweegt zich van zelve voor een goed deel van haren inhoud op het gebied van de metaphysica of bespiegelende wijsbegeerte. Maar allereerst is zij eene wetenschappelijke beschrijving en verklaring van den oorsprong, den grond en de waarde , die zij aan het godsdienstig-zedelijke gemoedsbestaan meent te moeten toekennen. Zij gaat dus uit van hetgeen in de anthro- pologie als feitelijk bestaande mraschelijke toestanden en levensuitingen voorkomt. Ter verklaring evenwei van die toestanden en ievensuitingen : REDEVOERING. 327 voor de aanwijzing van den grond, dien zij in de menschelijke natuur bebben , en van de waarde dier toestanden en levensuitingen moet onze tbeologie zich op het veld van de metaphysica begeven. Zij neemt dan leenatellingen uit de metaphysica in haren inhoud op, wier toetsing en rechtvaardiging tot het wijsgeerig gedeelte van hare taak behoort. Men zorge nu echter, dat men zich helder bewust zijf, hetzij men haar aanbe* veelt hetzij men haar bestrijdt, omtrent hetgeen in haren inhoud voor een deel ook tot de metaphysische problemen^ en omtrent hetgeen uitahilend tot de antropologische grondstellingen behoort. Ik denk hier aan de voor- stelling van onze theologie als empirisme en naturalisme. Hetgeen in onze theologie aanleiding kan geveh , dat men haar hetzij met empirisme hetzij met naturalisme verwart ^ behoort tot de anthropologie van onzen tijd , en moet bij het licht van die anthropologie worden beoordeeld en gewaar- deerd. De wezenlijke eerbiediging van de feitelijk gegeven werkelijkheid , en de overtuiging, dat het gebied van ons menschelijk weten, in den strengsten zin van dat woord , zich niet verder uitstrekt dan het gebied van mogelijke ervaring, is een anthropologische grondstelling. En even- zoo is ook dit een anthropologische grondstelling , dat ailes op het gebied van mogelijke ervaring zich toedraagt onder de heerschappij van de wetten van het natuurlijk en geestelijk leven, en wel zoo, dat ieder verschijnsel » omdat het in den algemeenen samenhang der dingen is opgenomen , aller- eerst uit de naast voorafgaande verschijnselen en verder uit de weer daaraan voorafgaande natuurlijk moet worden verklaard. Met de erkenning van die anthropologische waarheden is echter nog niets aangaande de metaphy- sische beschouwing van die waarheden beslist. Ik noemde onze theologie» wat het positief gedeelte van haren inhoud betreft, een wetenschappelijke beschrijving en verklaring van den oorspran^, den grond en de waarde van bet godsdienstig-zedelijk, in 't bijzonder van het christelijk gemoedsbestaan. Den naasten oorsprong van dat gemoedsbestaan zoeken wij in de menschelijke natuur zelve. De oude tegenstelling tusschen ware en val- sche, tusscben natuurlijke en geopenbaarde godsdiensten moet plaats maken voor de onderscheiding tusschen minder en meer ontwikkelde vormen van het godsdienstig leven. Bij het licht van de oudste religieuze literatuur, zooals die door de nieuwere taalwetenschap is bekend gemaakt, ontdekken wij , te midden van niet onbelangrijk verschil , een algemeene overeenkomst tusschen alle godsdiensten , zoowel uit een formeel als uit een materieel oogpunt. Het geloof aan in woorden geformuleerde bovennatuurlijke open- baringen, bet geloof aan wonderen, het geloof dat men in zyn godsdienst het uitsluitend godgevallige bestaan en gedrag kan vinden: bet is alles niet alleen eigen aan de Israelitiscbe godsdienst en aan de christelijke in haar oudsten en nog meest verbreiden vorm, maar ook is het eigen aan de zbogenaamde heidensche godsdiensten. En verder : het materieele in de Israelitiscbe en christelijke godsdiensten , namelijk de gemoedstoestan- en gezindheden « met de vormen waarin die godsdienstigbeid uiterlijk ver- schijnt, beeft genoeg overeenkomsten of aanrakingspunten in alle andere godsdiensten, om in een en ander niet meer dan een gradueel verschil van oorspronkelijk gelijksoortige menscbelijke levensuitingen te zien. Door een en ander zijn wij tot bet inzicht gebracht, dat de Israelitische en de christelijke godsdiensten, evenmin als de overige, van buiten af aange- brachte supranatureele verscbijnselen zijn, maar zijn voortgekomen uit de menschelijke natuur zelve. Daardoor breidt de omvang van onze theologie zich uit tot algemeene godsdienstwetenscbap. Maar tot een godsdienst- wetenschap, waarin aan bet cbristelijk gemoedsbestaan de eerste rang, de rang van maatstaf ter bepaling van de waarde der andere godsdiensten wordt toegekend. En waarom datP Omdat wij ons overtuigd houden. REDEV0ERIN6. dS8 t dat de geest van de godsdienst van Jezas, met kare ootmoedigheid, hme liefde en haat vertiouwen het laatste woord is voor het bevredigende gods* dienatig leven. En wie nu het voorrecht hebben viA de godsdienat van Jesua te kennen , bezien natuarlijk aUea bij het licht van het meeat ont» wikkelde en het beate. Maar kent men nu de godsdienat reeda genoeg, nadat men de verachil* lende wijzen, waarop zij zich van de oudate tijden af onder de menachen voordeed, beachreven heeft in den trant van een natuurlijke historieP In geenen deele. Wij moeten weten welken grond zij heeft in de menache- Ujke natuur. Is zij een blijvend levensverachijnsel of een, dat door den aard van zijn grond voorbijgaand iaP la zij alechta een vorm voor het zedelijke humane leven van volken, die op de lagere trappen van beacha* ving ataanP En te midden van de hoogst ontwikkelde volken een vorm voor het zedelijke en humane leven van de minst bevoorrechte individuenP Dan wel, is de godsdienst in 'smenschen wezen gegrond» en dus een blijvende behoefte van de menschelijke natuurP Bij de beantwoording van die vragen is de methode welke men volgt van beslissenden invloed. Men kan met het onderzoek naar den grond van de godsdienst beginnen , en dan naar de uitkomst van dat onderzoek hare waarde bepalen. Of men kan aan de overtuiging, die men van de waarde der godsdienst beeft » een belangrijken invioed toestaan op het onderzoek naar den grond van de godsdienst. Me^ andere woorden: het onderzoek naar den grond van de godsdienst kan bezieling en richting ontvangen uit de psychologisch-critisch ontlede en gewaardeerde ervaring yan eigen godsdienstig .leven in den onderzoeker, of, dat onderzoek kan buiten den invloed van dergelijken persoonlijken toestand worden onder- nomen. In het laatste geval kan met gewichtige redenen de overtuiging worden gestaafd, dat de godsdienstigheid een vrucht is van de fantasie; wanneer deze aan de macht van vreesachtigheid en van onkunde of aan de macht van ziekelijke gevoelsatemmingen onderworpen is. In het eerste geval, mengt het gevoei van de waarde der godsdienst zich zoo krachtig in het onderzoek naar den grond van de godsdienst, dat de uitkomst grootendeels door die religieuze gemoedsstemming wordt bepaald. Ik zeg: grootendeela en niet: vdkomen, Want in de ontwikkelihg en handhaving 43 MO F. W. B. TAIf SELL taa hot oordoelj dat de godsdieDst een anderen wezenlijken grond in de neDBcbdifke natiior mwt hebben, dan alteen verwerpetijke en bij toene- meDde ontwikkeKng voorbijgaande vreesaohtigheid en onkande, laat men, H&ar onn meening, reeht wedervaren aan een algemeene wijsgeerige waar- heid. Aan deze waarheid, dat men uitwerkaelen en verschijnselen op bet vold van de natuur en van bet geestelijk leven eerst dan, naar den eisch van wetentch^peiijk onderzoek, voldoende kan verklaren; indien men er gfoDfden en beweegredenen voor onderstelt, die werkeKjk in staat zijn 6fm die uitwerkselen en die verschijnselen voorttebrebgen. Maar tocfa.* grootendeels hangt die uitkomst van bet onderzoek tfaar den grond der godsdienst van den invloed af , dien de overtuiging van hare waarde op dal onderaoek oefent. Dit is eene door de studie der anthropolbgie ge» itaafde waarheid. En wij komen er voor uit: dit psychologisch verscliijnsel tieoien wij ook in ons zelven waar. Het licht, dat er voor ons op de verscbijnselea van godsdienstig-zedelijk leven valt; de richting, die ons critisch en analytisch onderzoek naar den grond van die verscbiJEiselen neemt; de warmte als van het edeiste hartebloed) die wij er aan waerne- iaen: met ^n woord, onze overtuiging van het blijvend recfat der £;ods- dEBDst heeft ten laatste haar diepsten grond in het eenig standvastige bol- wlerk tegen het scepticisme, in Aet g^loof in ens zehen, dat is: in het ^ertroawen, dat de mensch zich niet bedriegt, wanneer hij eene outsluie- ling van zijn eigen wezen erkent in een levensgevoel en een levensuiting, waaraan hij zijn hoogste goed dankt^ den vrede, den moed en den troost, die faem in den edelsten zin van bet woord doen leven. Daarbij is het eobter ons uitdrukkelijk streveny om in de critiscfae analjrse vaii ons ge« moedsbestaan het toevallige, uit bijzondere ievenservaring en individueele eigenaardigheid voortvloeiende , te ondersefaeiden van datgene faetwelk tot de grondtrekken van ons wezen, tot de kenmerken van faet men^faelijk wezen in 'talgemeen, kan en moet worden gerekend. Met dat liit onze individueele eigenaardigfaeid geabstrabeerd algemeene, faetwelk wij ook in de individoeele eigenaardigfaeden van weer andere menscfaen leerden zien doorstralen: met dat algemeene b^even wjj ons naar faet gebied van de metapfaysica. De metaphysiisa is voctf' mq het wetenschappelijk geordend gekeel van de faTpotfaezeD, die wij ofeolA^ent faet wezea en den samenfaang REDEYQEaiNG. m van de dingeD moeten vormea, ten ^de het waarMembare voorkomen en het werken van de wereldverschijnselen te kunnen verklaren. DocNT middel van dat drietal grondtrekken in het bewuate leven van dev godsdirastig-zedelijken mensch, wordt de drieledige toestand, waarin het menBchelijk wesen sich volgens de metaphysische bypotheze bevindt, tot de klaarheid van bewust leven gebracht. Deze drieledige m^aphjsische toestand van het menschelijk wezen is : dat het een wezen is hetwelk niet door zich zelf bestaat; een wezen hetwelk een eigen bestemming heeft; een wezen hetwelk tevens dienend deel is van een samenhangend geheel, zoodat het zijn bestemming tot werkelijkheid moet brengen door zijn leven als dienend deel van dat geheel. Geeerde Toehoorders, ik ben mij volkomen bewust van welken aard hek idealisme is, hetwelk aan de overtuiging omtrent de waarde van de gods* dienst een zoo belangrijken invloed schenkt op het onderzoek naar den gK»d, dien de godsdienst in de menschelijke natuur zal hebben. Men zou het een anthropologisch idealisme in onderscheiding van een specul^tief idealisme kunnen noemen. Het vioeit voort uit de analyse en de waai;- deering van den mensch als voelend wezen, zooals .een en ander in de voortgezette anthropologische studien sedert Jacobi en Schleierm^cher wordt behartigd, Het middel, waardoor wij de maat van de waarde bepalen, die het godsdientig-zedelijk gemoedsbestaan voor de normale ontwikkeiing en de gezonde riohting van ons leven, niet alleen als iudi- vidueel leven maar ook als leven in de maatschappelijke gemeeodcbap, heeft, is het zedelijk en aesthelisch gevoel. Bepaalde zedelijke en aesthei- tische waarden: goed of slecht, heilzaam of schadelijk, scboon of niet sdioon, kunnen in woorden geformuleerd en tot algemeene begrippen gebracht worden. Maar den ein van de besohrijving dier bepaalde waarden kan men niet vatten. tenzij men den zin dier woorden kunne opvangen met kst gevoel. 48«^ BBi F. W. B. VAN BELL Maar met de behartiging van die les der empiriache psychobgie onttrek ik na een belangrijk gedeelte van den inhoud onzer theologie aan het gebied van de eigenUjk gezegde positieve kennie, die den inhoud vormt van deweten- flchap. Ja, en ik deins voor die gevolgtrekking zoo weinig terug, dat ik ook daarom aan het woord theologie de voorkenr geef boven gcdsdienstweten- schap. Het oude woord is , in onze schatting , een kunstterm geworden , en niemand denkt er bij kunsttermen aan , om uit de etymologie van het woord een gevolgtrekking te maken tot den inhoud en de beteekenis van de daar- mede aangeduide zaak. Bij het nieuwe woord i^godsdienstwetenechap" zoa men kunnen meenen, dat niet alleen de historische ontvouwing van de onder de menschen beleden godsdiensten , maar ook hetgeen wij over den grond en de waarde van godsdienst en christendom leeren, zou kunnen gelden als uitspraak van weteoschap in den ezacten zin van dat woord. Wat toch is het weten, dat wij van de wetenschap verwachtenP Immers een weten dat het gemeenschappelijk eigendom van alle menschen kan worden, omdat het onafhankelijk is van individueele eigenaardigheid van zin en wil des gemoeds. Een weten, dat ontstaat uit kenbronnen, die vatbaar zijn om gebruikt te worden door middel van de werkzaamheid van het scheidende en verbindende verstand alleen, zooals dat behoort tot de menschelijke natuur. Nu is er echter zeer veel dat wij, om het te begrijpen, niet kunnen bereiken met ons verstand. Daartoe behoort alles wat tot ons leven als zintuigelijk waarnemende en als zinnelijk en geesteiijk Voelende wezens behoort. Wat ik zie als ik rood of wit zie , mU ik hoor als ik gezang of gedruisch hoor, kan het verstand mij nooit leeren begrij- pen. Anders zou ik het aan blind- en doofgeborenen kunnen leeren. Eveneens: toat ik voel als ik smart of vreugde voel, kan mij door het { diepste nadenken en doordenken alleen niet worden geleerd. En daartoe j behooren nu ook onze overtuigingen aangaande de zedeiijke en de aeathe- i tische waarden, die wij toekennen aan toestanden en verschijnselen buiten ons en binnen in ons. Wij hebben ze niet te danken aan het in zijn werkzaamheid logisch voortschrijdende, scheidende en verbindende verstand. Met die beperking van het gebied van eigenlijk gezegde wetenachap behoef ik immers niet voor den schijn van geringschatting der wetenschap te vreezen. Zeker niet in dit Auditorium; en daar buiten aileen bij hen, N REDEYOERING. d33 die er ook geringschatting van de godsdienst in zien, wanneer men van haar gebied sommige overtuigingen omtrent historiscbe en natuurkundige vraagstukken verwijderd boudt. Onze beperking van bet gebied der we< tenscbap is een grensbepaling , waartoe wij bet recht aan den aard zelf van het weten ontleenen. Heeft Kant den stoot gegeven tot een juiste bepaling van den aard en den omvang van bet menscbelijk kenvermogen^ de anthropologie van onzen tijd neemt het onderzoek naar de eigenlijke geaardbeid van hetgeen wij ons weten noemen ter band. Zij ontleedt de eigenaardige verzekerdheid van niet in dwaling te verkeeren , die met het bezit van betgeen wij kennis noemen gepaard gaat. Het opnemen van iets in onze kennis bestaat in eene rangscbikking van het bijzondere onder het algemeene begrip waartoe het beboort; het is een kennen van de naaste voorwaarden, waarvan bet ontstaan en het veranderd worden van de waarneembare verschijnselen af bangt ; het is een toepassen .van bet begrip van oorzakelijken samenhang. Maar zooveel als wij van den aard zelven der verschijnselen , van hun zin en strekking verstaan , hebben wij hetzij daaraan ce danken , dat wij ze zinnelijk en zintuigelijk waarne- men, betzij daa^aan, dat wij ze beleven door persoonlijke ervaring. Zoo hottden wij dci eigenaardige verzekerdbeid , die wij met ^en naam van verstandsovertuiging , van intellectueel inzicht bestempelen^ niet voor een vrucbt van het uitsluitend gebruik van het eigenlijk gezegde kenvermogen, maar voor een saamgesteld product, waartoe ook het bunne bijdroegen de feitelijke toestanden, waarin onze persoonlijkheid door de indrukken van de zintuigelijk waargenomen buitenwereld en door den aard van ons ge- moedsleven gebracbt is. De exaote wetenscbap, met name de pbysiologie der zintnigen, die rechtmatige roem van de hedendaagsche anthropologie , zij leert ons, omdat al ons weten steunt op de zintuigelijke waarneming, den aard van het weten kennen en tegelijk ook de grenzen van het weten; Maar wie van grenzen spreekt, erkent niet alleen het bestaan van een door die grenzen ingesloten gebied, maar ook bet bestaan van een gebied aan de overzijde van de grens. 