title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Het is oogensdhijnlijk een gekrioel en gewoel door elkander; instabiliteit en antagonisme schijnen de levensvoorwaarden ; der menschen daden en betrekkingen schijnen zoo wisselvallig en zonder oplettendheid tot stand te komen, dat het is alsof een groote hoeveelheid arbeids verloren moet gaan; in den strijd» oneenigheid en wrevel tegen elkander, waarbij men aan den ander elk voordeel misgunt, en elkander benijdt wat men door 'tzwoegen heeft verkregen, schijnt 'tegoisme de wet van allen; de bonte verscheidenheid schijnt door toeval en willekeur slechts te harder getint te worden. Dit schouwspel levert de eerste oppervlakkige blik. Maar zorg- vuldige analyse en opteekening heeft juist het tegenovergestelde aangewezen. Laat de menschen slechts zich reppen en afsloven en excentriek zich willen gedragen : een kalmer kracht leidt ze van zelve tot vaste banen terug. Gelijk de natuur vast en rustig haar weg gaat ; doet oogsten naarmate er gezaaid is: zoo is er in de versohijnselen » feiten en handelingen der menschelijke 214 H. P. 6. QDACK maatschappij een wet van regelmatigheid en orde op te merken. Hoe dieper men die stttdie opvat, dea te meer kovnt men tot da erkeftniiig, dat het vroeger saoo ruim gedachte terreb der individueele handelingeo der menschen telkens verkleind en vmiaawd wordt De verBchijnseleB lijB Boms baast regelmatiger naarmate zij meer te doen hebben met wat men noemde den vrijen wil der menachen. De getallen der hnwelijken sijo regelmatiger, dan die van de sterfte* De jongmui van onder de 30 jaar, die een vroaw van boven de 60 jaren trouwt, weet goed wat hij doat: hij handelt uit berekening; geen pataie kan hem hiertoe brengen, en toch gehoorzaamt hij haast oonder het te weten, aan een wet, die vril dat er in onze maatBchappelijke organiaatie loo en sooveei menflchen onder dezelfde omstandigheden zulk een huwelijk siaiten. De mizdaden en mia- drijven in een maatschappij ^chijnen daden van impulsie, van hartatocht, en toch is het jaarlijks wederkomende cijfer zoo regelmatig, dat het haait gelijkt aisof men een budget betaalt ; elk miBdadiger wordt in de oogen van hem, die lang op die cijfers heeft getuurd, eenigazinB het werktoig dat volbrengt wat de maatschappij aan kwaad in kiem in sich bevatta Geboorten en sterften , ziekten en bedrijven of beroepra , armoede en rijk« dom, onderwijs en krankzinnigheid , het is alles onder vaste regelB e& onder vaste wetten te brengen. De djfers dienaangaande — mita de op- teekening daarvan zich slechta over een groot aantal jaren aitstrekt, en, door de menigvuldigheid der feiten die men heeflt waargenomen, een eenigszins massaal karakter verkrijgt -— hiten geen twijfel zelfs over. Men ziet in de maatschappij de zeer vaste plooien en lijnen. Slechts moet men zich op eenigen afstand weten te plaatsen. Van een groote met wit krijt getrokken lijn ziet iemand, die er te dicht bij staat, niets dan iMzarre wiid door^nioopende stippen, die zich kruiaen, over en tegen elkander springen en zich opdringen; — hij , die op eenigszins verwijderden afstand staat, aanschouwt de regelmatig ioopende lijn. HieraiA vloeien ooiu alleilei gevolgtiekkingen voort. — AUereerrt verkrijgt men .de mogeiykheid om^ niettegenataanda de oseindige verscheidenheid dsr ieiten en handelingeB en betrakkingen in de menachelijke maatachappij» toch een Uik >op 't gefaeel^ mb insicht in ^e eruniversitas" der maatBchappij te bekomen. iBr doet aich een vaete evenredigheid van lijnen aan 'toog voor. Eea aekere ienheid in die mensebelijke maatsdiappij wordt voelbaar. Wij snen , wanneer wij die cijfers lang en uitvoerig bespieden , dat aHes ifi de maatBcbappy op elkander inwerkt Allee werkt op aUes; allesweSr- spiegek aich in dUes. Elke daad en elke uitgedrukte gedachte, ja elk woord, is aiet aUeea op sich self goed of kwaad, maar is ook een stoot ten goede oi ten kwade op de geheele omgeving, met voortgaande onein- ^lige werkiag^ £r is eea oneindige solidariteit. — Dan worctt verder, door aolk beaien en obaerveeren ider maatachappeli^e feiten, eeu vorband van oonakea ^ gevolgen» met andere woordea, eea.zekere wet van noodza- kelykheid duidelijL Waar de c^fera vim e^naelfde handeling^ van het* aelfde &it gvootelijka veisschiUen, daar siet meo bepaald redenen voor die afwiikiitg. Wel is het jiog geen ayateem van /fi^aefaakels en lusaeB, van hakea ea oogen, geen apeld kan 0t tusschen": wel agn waarlijk nog niet aUe probleemen biermede verklaard : maar toch kan men met eenig recht reeda vermoedeii^ reeds gisaen, ea dat is reeds yed gewomMu Want waJbear men de eenheid der aamenieviBg heefi; gevoeld, en de wet van oorsakaB en gevoigen iets acberper heeft leeren inaien, kan men ala 'twave dea mond openen aan de zwijgende fci|fecB die meB gegroepeerd heeft. men kan vooffafiettaii wat er in de maatachappij onder die of die omatan* digheden i^ebeoren aai. WaBBeer mm BomB9%e vnachyQsekai neemt, dan 216 H. P. G. QUACK kan men met vrij gioote zekerbeid het cijfer der volgende jaren noemen : een waarschijnlijkheidBrekening kan worden toegepast. Mits de vro^re studies en opgaveh veelzijdig genoeg zijn, sallen die inbreuken op den regel niet zeer groot bevonden worden. — Tegelijkertijd wordt dan de blik en het verstand geoefend, om niet bij aocidenteele , bij bijkomstige ge- vallen lang stil te staan; heeft men aitijd den blik op het geheel, dan klimt men ook tot de ware oorzaken op« Men leert het kwaad, waar het is, in 't aangezicht zien, het zuivere van het onzuivere erkennen, zonder zich met bijzaken en geringe omstandigheden bezig te houden. Men leert de waarheid der stelling, dat, ais men zich met kleine maatregelen op- houdt, men meestal slechts ^^n deur dicht doet, om een andere te openen. Men schrikt bijv. over het getal te vondeling gelegde kinderen ; men opent nu zoogenaamde ^^tours". Heiaas, het resultaat is dat de sterfte dier kinderen ter nauwernood is voorkomen; verhindert men al enkele, hetzij onmddeliijke hetzij indirecte kindermoorden , zoo is het een feit dat deze gestichten met haar tours een onevenredig groot aantal kinderen zien ster- ven binneu haar muren» terwijl misschien der lichtzinnigheid de arm nog wordt toegestoken. Hier vooral geldt de toepassing van «^ce qu'on voit, et ce qu^on ne voit pas". Doch wat men niet ziet met het ongeoefend oog, is daarom niet te minder waar. — Eere dus aan al die mannen» die met hun fijne berekeningen ons de probabiliteit van allerlei feiten hebben weten uite^n te zetten. Ziet er niet op neder en zegt: het zijn maar kansrekeningen. Het zijn geen onbelangrijke zaken, onwaardig om den geest bezig te houden. Denkt er aan ^t Pascal» lang nadat hij bekeerd was, en nadat hij zijn Provinciales geschreven had» zijn geest — waarvan de adelaarsvlucht de zon in 't aangezicht dorst te stijgen — met inspanning van alle krachten een studie over de Roulette deed uitwerken. WaaromP En waarom hebben onze Jan de Witt, onze Christiaan Huyghens, onze Amsterdamsche Hudde, onze Groningsche Bernouilli's zich met dit pro- bleem der kansberekening steeds bezig gehouden? Is de gissing te ver- metel, dat al deze hooge en scherpe geesten er een voorgevoel van had- den, dat door dergelijke becijferingen het rijk van 't toeval in deze menschelijke maatschappij telkens werd verkleindP Niemand wordt (in landen waar de doodstraf bestaat) toevailig opgehangen. /i^Ziedaar iemand REDEYOERING. 217 die sleoht gerekend heeft/' seide Fontenelle, toen hij een armen schavoit naar de galg sag brengen. Maar evenmin wordt iemand toevallig geboren. irNon temere nec fortuito nati sumus/' zeide reeds Cicero. Niemand doorleeft toevallig de bedrijven van sijn levensdrama. In dat levensdrama heerscht nog vrij wat aterker de wet der noodzakelijkheid , dan in al de drama'8 van Shakspere. Inderdaad is de uitdrukking «^toevar' meestal slechts een woord, waarmede wij onae onwetenheid omsluieren. Waar onze voorvaderen die gril van 't toeval nog verschrikt aanataarden , hefien wij — al kunnen wij 't nog niet verklaren — onze hoofden op en vermoe* den een wet van orde. Wie weet of niet onze menschelijke maatschappij zal blijken een providentieel feit te zijn» een weefsel waaraan de menschen arbeiden, opdat op de o]^pervlakte van onze planeet, onder zich zelf be- wuste geesten , de harmonie vap 't zedelijk en verstandelijk leven zich zoa kunnen openbaren, gelijk in de natuur de orde en regeknaat in de onbe- wuste Bchepping te voorschijn komtp Met nog inniger stem zullen wij het dan den grooten statisticus en veldprediker van Frederik den Groofe, Siissmilcb, nazeggen: «^dat God een groot Arithmeticus is, die niet slechts al onze haren heeft geteld, maar ook de gansche wereld alzoo heeft gescha- pen, dat overai regelmaat en orde heerschen kan." Zoo heb ik dan van dien zoogenaamden bijenkorf der menschelijke maat- schappij bouw en samenstel u eenigermate toegelicht: een toelichting door den tegenwoordigen stand der Sociologie aan de hand gedaan. In de diepte en op de breedte dier maatschappij hebben wij den blik geslagen. Zien wij thans, hoe zulke verkregen conclusies kunnen inwerken op de verdere studie dier maatschappij. — Wanneer we ons dan nog eens voor den geest stellen, wat wij boven omtrent den oorsprong en bewegingslijn der maatschappij aanstipten, dan is e^n zaak voortaan duidelijk, dat wij, bij het bestudeeren der verschillende phases en historische tijdvakken der menschelijke maatschappij , rekening te houden hebben met een wet van ontwikkeling, een i^wet der evolutie'^ zoo als men het tegenwoordig altijd noemt: een wet wier werking door Herbert Spencer, in zijn jongste boek over de Sociologie, op merkwaardige wijze is ontleed. Wij*zouden ona die maatschappij , van den aanvang der tijden tot op heden, kunnen voor- 28 SIS IL P. G. QUAG& ItoUeH al8 ««1 gfooton berg, uit ?erfechiUwde Mid- eii etoeQlageii be- Btaandei miwr b66 gevormd, dat de 66m laag altijd voortvloeit uit de Vioegere: een doorsnede van den berg zoa ons de verschilleiide eteen* of aardeoorten en de grenaen en overgangen daarvan duidelijk aantoonen* De te«boek gettolde geecbiedenia nu ia die dooranede. Zij maakt ona be* kend met al die verM^hiUende sociale eouchea en haar hiatoriache lijnen* Wataneer wij dua de geechiedenia goed beatudeeran , dan auUen wij de reeks van maatschappelijke toestonden, de reeka van maatachappijen. die de menachen gevormd hebben, waarin aij geleefd hebben» 66a voor e&i in oogedachouw kunnra nemen. En aulk eeli studie der verschiUende Inaatschappijen I der verschiUende maatschappelgke lagea, wordt betrekkelijk gemakkelijker en zdcerder dan men denkt Wij hebben toch niet aUeen op historische schrifturen of doonmenten ona to verlaten i het is aiet enkei een schiften en doorsnuffelen van een paperassenwinkel; neen» de aooge* ttaamde evolntie-^leer geeft in haar eigenaardigheid een tweeden alentel aao de hand» om de periodieke ontwikkelingsvormen der menschelijke maat* achappij te leeren kennen. Het is toch een leit dat de bouw der menscheiijke maatsohappijen niet ovend met gelijken tred is voorui^egaan. Integen- deel, geheele volken, geheele werelddeelen aijn maa stU blijven staan. Hun traagheid verklaart nu den vooruitgang der anderen. In de rnst der achterblijvers ziet men vroegere ontwikkeUngsvormen der progressieve deelen van de maatschappij, Het heden van den 66a is het verleden van den ander. Verleden en heden bestaan beide tegelijL In het Oosten» in IndiS, leveti in 't helle zonlicht^ bekleed met volle vormen, de been- derett, die in de kroilieken der middeleeuwen ons door hun dorheid een raadsel waren. Tegelijkertijd -^ bij die vergelijkende studie van verachU- lende trappeta der maatschappelijke ontwikkeUngavormen — wordt dan een meer vaste en precieae beteekenis en vorm gegeven aan dat bverigens loo vage begrip van een vooruitgaande maatachappij. Van geen woord is aoo sterk misbruik gemaakt als van 't woord vooruit^ng! We leven in de heerlijke eeuw vaa den vooruitgang, ia een phrase, die onze tijdgenooten maar niet kunnen ophooden te herhalen i aeife tn dagen , waarin van den ^nen kant de EeriE» aan den anderea kant, wat even erg ia, de Stoat zleh vatt de maatBcheppf{ wil gaan meeater maken. Die weidsche naam RBDBTOBRING. Slt van fooroitgiDg wordt dadelijk gaspeld ^ wis er nog pas «en versGhuiTtag nxk TooooordMlen phats heeft. Men past bet op aUes onmiddellijk toe en roemt vooial in het geUjktijdig vooraitgaan van ailes ; alles heet tegelijk voorait te gaan; waar de inteUigentie haar grensen heeft uitgezet, daar stelt men reeds van zelf dat ook het moreele dement is verbeterd; niak lettend op de cijfera der statistiek^ die aantoonen dat de liberale profeaaiei altijd de grootate cijfers der misdadeo geven, dat de eehtscheidingeB uit leer onzedelijke motieven, dat zelfmoorden en waanzin altijd meeat voGt* komen onder de verstandelijk meest ontwikkelden. Zou het niet beter zijn dat woord van vooruitgang wat bescheidener te gebruikea, en vooral niet van een gelijktijdigen m algemeenen vooruitgang van alles tegelijk te sfHreken ? Hoe het lij , op het veld der maatschappij de evolutie bespie* dende, blijkt het ons werkelijk, dat het deel dier menschelijke maat* schappij, dat progressief vooruit is geschreden, zeer klein is tegenover de andere deelen, die niet zeer vooruit zijn gegaan. Wij kunnen ons zoo moeielijk ieder oogenblik voorstellen , dat de beschaving om ons heSn het deel is van een bij uitstek kleine minderheid op aarde. Wij doen in onze spreekwijzen , in onze gewoonten , alsof alien aan die besciiaving deel had- den. Toch is zulk een overgroote masse natien stationair gebleven. Nog leven tallooze natien in monotoon e6nzelvige rustige rust, wachtende totdat in haar isolement de kern zioh Vormt, waaraan vooruitgaande gewoonten zich knnnen vastknoopen, om op haar beurt mede iets te vorderen. Wan* neer wij de vergelijking met den berg en de aardlagen mogen voortzetten en het g^eel der bewoonde aarde dus gelijkstellen aan een bewegelijke geologie, dan zien wij, boe slechts aan den top de beweging merkbaar vaorwaarts gaat, terwijl de veel grootere beneden Kggende lagen tot nog toe ae^ weinig kiemen van vooruitgang bezitten. — Verder onze wet der evdutie toetsende, merken wij op dat het tempo der beweging van die evdutie betrekkelijk zeer traag is. De natuurlijke kx>p dier ontwikkeling en ontpkwiing gaat zew langzaam. Het is een gedurig modelleeren en remodeUeeren van dezdfde stof. Trouwens dke groei van een nieuwen vorm onderstelt een vemietiging van een ouden. De mannen, die in onie besofaaafde staton in dien ontwikkelingsgaiig zouden willen ingrijpen of hma leiden, hebben dus sleoiits te aorgen, dat zij niet id te vast, al te 28* SSO H. P. 6. QUACK atraf de door hen bedachte vormen doen vasteteUen. Blke den menschen opgelegde vorm moet van dien aard zijn, dat hij voor uitietting vatbaar ia; anders worden bestaande in voUe ontwikkeUng sich bevindende ge- woonten op een Procrastea-bed gelegd. Te strenge organisatie — en Bommige staten souden wijs doen die les ter harte te nemen — belet den verderen groei. Te groote strafheid der bepalingen is even verderfebjk als het onsamenhangend haastig besturen en de incohaerenties der sich lelve verwarrende overijUng. — Het is hier de plaats niet om dit aUes uit te werken. Ik mag slechts een enkele noot aanslaan, het aan a over- ktend om de geheele melodie, als gij wilt, af te spelen. Slechts dit e^oe nog: de loop van elke evolutie eener maatschappij wordt aeer zeker bepaald door de historische gegevens , die in zulk een maatschappij aanwezig zijn ; het historische motief is bij elken regel, bij e\ke gewoonte, bij elke wet een overwegend element ; het is de roode draad , die als het ware vastge- houden wordt; doch bij aUe sociale en economische feiten moet in de tweede plaats daarop gelet worden , dat eerst dan die maatschappij goed kan vooruitgaan , wanneer zij tot de hoogte is gekomen dat zij zich zelve een doel kan steUen. Voor den staatsman , den admmistrateur — ik behoef 't niet uitdruk- kelijk te zeggen — vloeien uit dit aUes zeer duideUjke practische lessen voort. Voor ons land te sterker, omdat ons land nog aUijd zijn gloriehjke vhig, zijn rood wit en blauw, laat waaien over het verre InsuUnde. Daar is het iand der vroegere mijnlagen, der stationaire gewoonten. Maar dubbel hebben wij , die Indie besturen , toe te zien , dat wij niet miskennen het onderscheid, het verschil van Indie's maatschappijl met de onze; dat wij integendeel het wordingsproces van een Oostersche maatschappij goed begrijpen en naar die kennis onze wetten vaststeUen. Aan den e6aetk kant REDEYOERinG. 221 kunnen wij ons niet bepalen tot het eenfoudig oodifioeeren der Indisohe toestanden, want elke definitie van een recht vermeerdert dadelijk op onbegrenade wijze de kracht van dit recht, dat misschien reeds in de stadien van een langzame vervorming was; aan den anderen kant is de haast om te ontwikkelen even noodlottig. Vergeten^ wij het niet, dat in Engeisch Indie het door Macaulay ontworpen strafwetboek , een uitstekend model voor moderne tijden , mede een oorzaak geworden is der geweldige revolatie en oorlog in Indoatan van het jaar 1857. De op straat in de steden gezongen liederen beklaagden zich als over de ailerondulbaarste wreedheid hierover, dat in dit nieuwe wetboek vrouwen en kinderen be- handeld werden alsof zij mannen waren, Vooral hier is driftige haast, en ai wat herinnert aan den stormmarsch van den Westerschen vooruitgang, te vermijden. — In 't algemeen moet 't bespieden der evolutie-wet den staatsman, waar hij ook werkt, rust en kalmte geven. Alles met maat en evenredigheid te doen» is de hoogste gaaf voor den staatsman. Het bui- tensporige, het hartstochtelijke , het overdrevene geeft oogenblikken van overspanning. Het moge door sommige staatslieden in revolutie-tijd niet te vermijden zijn : meer overeenkomstig de waarachtige belangen der maat- schappij handelt Wiilem van Oranje met zijn spreuk: ^ifsaevis tranquiilus in undis'\ dan de Fransche Titans, die door hun hartstocht de groote Revolutie hebben doen bederven. Voor den economist is dit ietten op den ontwikkeiingsgang der maat- schappij een aiiereerste vereischte. De economie heeft, vooral door de in- zichten vau J. B. Say en Fred^ric Bastiat, te veei dit miskend. Zij is een tijd iang een veel te geisoleerde, veei te absoiute wetenscliap gewor- den. Haar beoefenaars deden aisof zij met een samenstel van natuurwetten te doen hadden. In de schoien werd 'tbijna geen onderzoek meer, maar een dispuut over een bundel controverse quaesties. Een betere richting wordt echter aan de eoonomische studie gegeven, nu men begint in te sien, dat de Economie toch eigeniijk siechts een tak van de wetenschap der maatschappij , der Sociologie, is. Gelijk de wetensehap der medicijnen eerst waarachtige wetenschap geworden is door de physioiogie^ zoo hopen wij in de Economie eens de waardige dochter der Socioiogie te zien. Het fragment op zioh aeif te bestudeeren is niet voldoende. De wetten van 3S2 H. P. G. QUAGK productie en distributie der rijkdommen koiiiieB waarKjk niet bestadeetd worde& buiten de maatschappij om. Andere tijden, andere vormen van ptodnctie. Het verschii der motieven bepaalt hier aUea. De eoonomisten, lettende op oneen tijdkring, hebben als ^nig motief van prodactie het eigenbelang, de ooncurrentie, genomen, niet iettende dat in vroegere vor- men der maatschappij , hier de godadienst, d&kr de gemeenschap tot voort- brenging van goederen leidde. Maar zulke tijden kennen waarlijk ook geheel andere productievormen dan een tegenwoordige maatachappij, waarin de Eucht om 't meest te winnen de andere drijfveeren beheerficht. Thans leven wij in een maatschappij , gebouwd op den grondslag van *t rnilv^eer. Hoe langen tijd heeft het echter geduurd, eer die maatschappij zich heeft ontwikkeld uit de windselen en kiuisters van de gewoonte. Die gewoonte maakt in oude toestanden — die wij nog in Indie kunnen observeeren — den prijs: gelijk wij onder broeders en susters gansch anders tazeeren ea sdiatten als voor onze overige medemenschen. Maine toont zeer goed aan , hoe in Indie , eerst toen de menschen als vreemdelingen tegenov^ elkander stonden, op het neutrale terrein der markt aan de grens, waar rij elkander ontmoetten, voor de dorpsgemeente de regelen der staatshuishoudkunde ontstonden. — De questies van eigendom verkrijgen door zulke onderzoe- kingen een geheel nieuw licht. — De wetten der distributie, die trouwens geheel en al van de maatschappij op elk tijdstip afhangen, worden na eerst begrepen. — Elke maatsehappelijke toestand en instelling krijgt nu in de oogen van den economist iets tijdelijks, iets provisioneels. Anders was het gestdd met de economische vormen in het Europa der Xni» dan in dat der XIX^ eeuw. Men begrijpt dan de fout der fransche eoonomis- ten ) die , 't voorbeeld van den voortre£telijken Turgot niet willende volgen, het absolute zochten, en dat absolute meenden te vinden in het genemli- seeren van een bepaalden vorm^ en nog wel van den tegenwoordigen » der maatschappij. Zij maakten een quasi-eeuwige wetenschap van tijdelijke regels op een gegeven oogenblik: een bijbel met lessen van slephts S6n tijdvak. De ware weg is hier: het geheel, den geheelen ontwikkefingsgang, de Sociologie te kennen, en met die kennis toegemst, heC fragment, de Economie, te bestudeeren. Men begint dan te begrfjpen, hoe 't uit een historisch oogpunt mogelijk is, dat op het terrmn van geld-vwrdienen <Se REDByOERING. 223 bagprippm venndaren ea nog Ballen venAdereD. JBconomische wettea zijn xeattltoteo of gevolgen van materieele pvoductie-verboudiDgeD: Diet omge» kaerd. Reeds Dd wadeD wij eoD gevoel bebben ale ved het schrijDeD van wondeo, ftla oDse ataatslieden rustig gaten te BcbachereD over het stok Blaven- en oegerjaobt^ dat aan iedere Cbristelijke natie toekwam: dit alles gebearde ecbter dood-bedaard in het bekeode buis hier op de Drift^ toen, bij hdk daiten van den Utrechtachen vrede, de Engelschen het ala een tiiomf van Britsefae staatawijsbeid beaohouwdeD, dat sij aan de Spanjaarden bet voordeeligate brok van dien negerhandd, als prijs van den vrede, afdwongen, om het ^ purticuliere EngelBcbe jacht te exploiteerea. Datielfde ODtwijkeo vao het absolute wordt <ms ou ook op 't hart ge- drokt) waooeer wij oose aaDdacbt vestigeo op bet Sameostel der Maat- achappijt op de maatschappelijke oppervlakte m de ruimte. De groote les is hier, dat op dat nitgebreide vlak der maatscfaappij alles vao elkaoder af hangt. De maatacbappij is eeo uiterst gecompliceerd weefsei vao allerlei vcrmen eo verboudiDgeo » die allen eeo vaste plooi bebbea eo iovloed uit- oefeoeo oaor eveoredigheid vaii de kracht, waarmede zij zijo tot stand gekomen. Allea hangt daarin, langs allerlei koorden en langs een netwerk van aaamgestelde verbindingen , van de meest verwijderde feiten of bande- fingen af. Door een aaneenschakeling vao tusscbeDledeo is er eeo verbio- diBg van het verstverwijderde. Gelijk uw taodeo, waarde hoorder^ aao tafel kDarseD, omdat op Zante de sorteerders van krenten steentjes in den vooiraad hebben gelaten; gelijk gij hoofdpijo krijgt, omdat ergens io Duitscblaod io eeo wijoberg het gisteo vao dcD wijo oiet goed heeft plaats gehad; gelijk eoD pf ander belangrijke Wiot in het Engelsche Parlemeot niet mag bdiandeld worden, al wilde bet volk het nog zoo gaaroe, omdat 224 H. P. G. QUACK de korhoenders joist sekeren leeftijd hebbeii bereikt, en het jachtsaisoen dos begint en de sitting van H Parlement eindigt — ik gebniik roorbeel- den van Herbert Spencer — boo oefent op dat elastieke veld der maat- schappij de minste drukking op ^n deel, haar invloed oit op de geheele uitgestrektheid. Men moet een zintuig hebben geopend voor dat gecom- pliceerde van al deze werkingen. Elke verbinding is een der bnizen van een met duieend raderen werkende stoommachine. Elke buia of vlampijp is een dienend lid van het geheel. Maar juist daarom is allea betrekkelijk; nieta is zoogenaamd absolnut daar. Alles moet beschouwd worden met het oog op iets anders, en vooral met het oog op het geheeL Het sodale moment , de gemeenschapsband , is dus de overheerschende trek : de kracht die zich het sterkst doet gevoelen. Hieruit vloeit voort, dat voor onze maatschappelijke toestanden de spreuk niet waar is: een ieder voor zich, en God voor allen. Neen, elk individu is op allen verwezen. Men kan zelfs verder gaan. In eoonomischen sin wordt zelfs z66 de verantwoordelijkheid van elk individu eenigszins ver- plaatst. Het gevoel van individueele verantwoordelijkheid wordt ten minste sterk gewijzigd. Men kan het soms voor een deel niet helpen, of men bittere armoede en ellende lijdt. Omdat Amerika de quaestie van de slavernij wilde uitvechten, daarom moesten de katoenarbeiders in Engelach Laucashire honger lijden. Omdat de suikermarkt in Londen eenige centen daalde, werden de suikerjongens in Amsterdam op straat gezet. Omdat de staatslieden geweldige oorlogen laten voeren, is er voor de arbeiders weinig kans om op normale wijze goedkoope woningen te bekomen. Omdat uw buren huwen en veel kinderen krijgenj, worden uw landerijen steeds meer waard. Omdat de Engelsche Lords geen genoegzaam aantai huisjes voor arbeiders hebben wilden laten zetten op hun goederen, wies in het /ygang"-systeem menschen-onkruid op het veld, dat vrij wat erger is dan 't onkruid onder 't koorn op de akkers. Let wel: de persoonlijke verant- woordelijkheid van een ieder is daarom niet weggenomen; ik zeg niet dat daarom ieder die arbeidt, niet altijd gezet en vlijtig moet blijven arbeiden: maar op het lot, op het welslagen van een ieder, werken nog zoo oneindig veel meer factoren in , dan alleen de eigen arbeidslust en de eigen arbeids- plicht. Er is in de maatschappij niet overal een harmonie van belangen» REDEYOERING. 28» wel overal een inwerking van die belangen op elkander. De maatschappe- lijke band veroorzaakt even zoo zeker aoms betrekkelijke rampen als voor- deelen; een slechte oogst doet overal zijn nawerking en naweeen gevoelen; de conjuncturen van de beurs wonden waarlijk niet alleen hen die het beursgebouw bezoeken. Voorshands is er door dat gecompliceerde van alle toestanden, bij de gebrekkige kennis der gevolgen van alle maatschappelijke verschijnselen , nog weinig kans om tot een werkelijk sociale wetenschap te geraken. Wij hebben niet genoeg gegevens, niet genoeg nog waargenomen. Toch is het van groot belang reeds nu de verschillende vormen der verhoudingen in de maatschappij eenigszins nauwkeuriger en precieser vast te stellen: hoe die vormen voor de eene helft ons zijn opgelegd, voor de andere helft met bewustzijn vrijwillig door ons worden gevolgd. En werkelijk wordt aan zulk een leer der vormen door de verschillende beoefenaren der sociale wetenschappen groote scherpzinnigheid gewijd. Die allereerst van vreemde namen houden, spreken hier weder van ^^morphologie". Het is een uiterst belangwekkende studie, maar die ons soms doet denken aan het bespieden der zwellende en brekende golven van de zee. Want ieder van die vormen is (gelijk wij reeds gezien hebben, toen wij over de wet der evolutie spra- ken) aan een langzame maar steeds voortdurende wisseling onderworpen. £en niet ophoudende verandering is de regel. De plasticiteit der materie van onze maatschappij schijnt onbeperkt. Het gelijken soms haast ez- perimenten, die ter wille der kunst gedaan worden; de eene vorm vloeit in den anderen, en de grondlijnen zijn soms moeielijk terug te vinden. Het zijn overal de gewoonten der menschen, machtig en vast, die deze vormen maken; gewoonten en zeden, die op haar beurt de vrucht van generaties zijn; want de kiem heeft langen tijd noodig gehad om tot eersten wasdom te rijpen. De verschillende krachten en richtingen, die in de maatschappij werken, plooien zich telkens tot nieuwe vormen. De kracht der anticipatie, de zorg voor den dag van morgen^ roept allerlei instellingen in het leven. De kracht der imitatie schept nieuwe variaties van e^n model. De combinatiegeest groepeert ongelijksoortige elementen tot ^n. Het is een bedrijvige wording. Een weergalooze groeikracht van vormen in de maatschappij , even rijk als het wassen der planten in de natuur. 29 Mt i. P. 6. o«Ae& D« ttiMAfeiebbVP^li^* Vdttnenlaer i^ nu teft on^dtti^m^ van het hcogsM M&ttg. TdlkMis siM iben de tnniitsdh&ppij in dke pmdde bier wwkxMii hh&t (Ag^n vottneki te tt^htppen , tefwijl de rtaiitswetten todi eigmlgk tiidt Mkders doeki d&n die vorm^ te registktieren. In de jatw vttH 18S&-^18M hebben wij de Europeesche m&atsch&pptj besig gezien^ «IterbMregebjkite vormen te scheppen voor de werkinj^ van het k&pitaiil , vormen ab die der nti&mlooze vennootschappen en &1 wat d&armede s&iMnhangt, vwtaeii ^ blke rast op d&t gebied schuwen. In de l&atste tien jared bebben wg de knaatschappij aan 't werk gezien, vormen voor den «rbeid vmt te MeUeH, en op dat terrein weder stevig voortschrijdende bifv. den dmir van den arbeidsdag te bepalen , den ievensvoet (the standani of life) voeir de werklieden te regelen. En wat ons bij verschiUende landen t meest treft, 16 dit, hoe de maatschappij in die staten -^ als obberoerd door tfe sto^ tten der politiek ^ steeds rufiitig bezig is enkele vormen te toetaed «a te wijsnget^. -— Wil men voorbeeideu! men roepe ztch 6e binnen hoe bijv. in Franll:Tijk door een gansche groep van schrijvei^s «de toetsi^g der vormea vati *! et^reeht op alle wijaen wordt te berde gebrac^t, Dt FmnBch^ Re« ^olutie todi heeft, de laatste redev<3Pering van MifHbeau (Reybafc) volgende, bepaaid dat de ei^liis onder al de kinderen moi»t verdeeld wdtdeii : beefk het i/partage fovc^" ingevoerd. Welken invloed dat *op deki «landbtmw vaa Frankrijk heeft uitgeoefend, is bekend. Doch de Tooi^weviiile vm dea e6nen kant , le Play aan deti andeKn , en daartussehefi de partrj van de MoDftalembert , de Falloux, Cochin, eH de Broglie, bespraken m heh«n« delen nu ateeds de questie, of die altijddui^nde versnippering der grondea v&n Erankriik voor de vaatheid der grondalagen yan de tnaatsefaappfj eea gewenschte eaak ia, en i»poren de mBatBcfaappij aan, zelve zich in de praktijk te keeren tegeti de al te steiioe consequentie van den teehtsre- gel — En wat Engeland betreft s men cverwege hoe daar 4s verde^g Vfiin bet grondeigendom, zeowel voor 't eigeBiHjk Engelaikl als voor lerland, de «ohranderste koppen bezig faoudt. Tot nog toe had "men er Mlke qnaeBfeies TOoit geroerd. Loeke'a theorie, dat ^de «taat beruiit op v^rseke^ rltig van het eigendom, w«ta in &gehmd aMgd ^e door tAIen gevolgde %ee(ihoruwing geweest. DiDdi de rmif; ^omt uu tekena ^ -^ afgesoheideii van ^ poHtiek van den dag ^ of de maatsehappdtike iPCriitiafAifigto Mk in juisto ^vwredjgheid bevinden, als 4e helft v^ i^ngeland^ gw«dm besaton wordt dopr 15Q l^ords, ea d9 helft van 9cbotUnd door twai|)f grondeigonaarst MoQt da maatachappy het geduldig toesieo, wannoer «en eigeoaar groote g^deelton bouwlftnd tot weiland voqr spliap^Q Ifwt omleggeQ, «ooftls de beruchte herto^in vaQ Sutberland omstreeks 1820 daarmede vijftieQ duizend veldarbeidera op straat zette , en bun dorpen liet omgooien. Is het ayenzeer een feit, waarin men moet beruaten, als ii|t ScbQtland bouwland weder tot jacbtterrein wordt vervormd? I& de altydf durende poncentratie der gronden een gewenschte z^kP Ik ga niet verder. ik wij9 er alleen op dat pieQ bezig is ongemerkt doch kroobtig zekere tQaatacbappelijke vQrm^Q te wijzigen. — Eq op eoQ anderen boek van 't terrein trQpbt xnen met bewusUUQ en met veel bel^id sommige zeer oude verboudingsvormeQ tb^n» weder te versterken of in 't leven te roepeQ. Nadat boq langen tijd op de egoistiscbe motieven in de ecoQomische sfeer de aandacht is gevestigdji is meo tegenwoordig er op uitj meer bijzonder op de drijfveereQi die uit 't communauteitsgevoel ontspruiten^ de klem t9 leggen. Men legt padruk op de zelfverloochenende b^ginselen , die het heil der anderen in de eerste plaats bedoelen. Nadat men bad gezien , dat bat baginsel vaQ vrijbeid van 't individu , consequent doorgevoerd , soms slecbts de vrijbeid van den sterk&ten ontwikkelde, terwyl de zwakkeren geen weer^tand konden bieden, heeft men bet deqkbeeld van samenwerken^ samen- leven in d^ maatsQbappij meer op den voorgrond gezet; overal is bet denk^ beeld lev^ndiger dan vroeger dat de maatscbappij Qooit is geweest een massa ^enbeden, maar dat dadelijk een band, een groep. vastbeid en steun aaQ alles gaf en tot orde riep. Kortom andere vormen scbieten telkens op. Een ware bl&derenrijkdom is bier zichtbaar. Het is een spel en e^n v^rmenging van allerlei vormen. Niet de onaardigste bladzijden van de leer der maatscbappij zijn deze, waar die wisselwerking van nieuwe en oude vormen op elkander vermeld wordt. Herinnert u alleen maar de fijne en verrassende verscbijnselen , toen bet CQoperatie-idee voor het eerat begon te werken en te gisten ook in de veel oudere vormen der trade- union». Telkens o^tplooien zicb in 't rijk dier vormen nieuwe crystallisa^ ties; (iUes is bier ev$n belangwekkend. Maar alles wijst c^s hier, ten einde deze vormen te leeren vinden en 29* 228 H. P. G. QUAGK te waardeeren , op een studie van het werkelijke leven. Men moet zich niet laten verschrikken door dat gewoel, die veelheid, die verscheidenheid en bontheid der kleuren; niet laten verwarren door al die schijnbaar parti- cnlaristische kringen, die alleen wetten van hun eigen sfeer schijnen te volgen; niet treuren over de menigvuldige ongelijkheid in de elementen der maatschappij ; niet zich ergeren aan het feit, dat de deelen van de menschelijke samenleving niet zeer harmonisch voor het oog samensluiten: dat sommige kloven breeder, sommige grenslijnen scherper worden. Neen, erger u niet; treur niet; verwonder u niet; verschrik niet — maar obser- veer. En observeer met beide uw oogen; kijk niet door een of ander sleutelgat naar een artificieele maatschappij , naar abstractiea, maar doe uw oogen te gast op de voor u uitgespreide maatschappij. Het is merk- waardig genoeg, even afwisselend als een natuurti^ereel. — Zeker de omgeving van Luik is schoon, de valleien der Vesdre, der Ourthe, der Ambleve — kleine riviertjes, die ais kronkelende zilveren linten door het frissche tapijt van 't bloeiendste groen of iangs de schilderachtigste rotsen zich slingeren, totdat zij in de breede golving der Maas zich verliezen — zijn hoekjes om uit te rusten; maar schooner en pittoresker is haast 'tgezicht, wanneer gij met den spoortrein, gekomen van het zuiden, tegen 't vallen van den avond de brug over de Maas stadwaarts gaat afiroUeD. Aan alle kanten glimmen de vuren der smidswerkplaatsen ; aan alle zijden hoort ge 't gedreun en 't stampen der machines , fluit de stoom , golft de donkere rook in zwarte pluimen langs 't zwerk , of stijgt de witte dunne dampkolom naar boven. De stoombooten glijden u ter zijde op de rivier; de locomotieven snorren langs u heen. De werkplaatsen van Sclessin en Ougree glinsteren op eenigen afstand. Daar flikkeren kleine vlammen uit ontelbare schoorsteenen ; het is de groote zinkfabriek la Vieille Montagne, hier spoeden zich de mijnarbeiders naar huis; — en elk van die fabrieken die daar oprijzen, elk van die mijnen, elk van die arbeidersgroepeeringen heeft een eigen organisatie, ia een eigen orga- nisme; la Vieille Montagne met haar n6gime interesse" is misachien een der merkwaardigste studie-voorwerpeu ter wereld; alles heeft hier zijn eigen vormen, zijn eigen leven; het tafereel ia e^n geheel en toch zoo vol kleuren; oneindig belangwekkend ; alles werkt hier op elkander RRDEYOERING. 229 in ; het is een waardig voorwerp voor uw gedachten indien gij maar aiet. Dat is de menschelijke bijenkorfl Ik heb hem u voorgesteld, sooals mijn economische wetenschap hem beschouwt, alsof hij daar van zelf geworden was. Elk hooger idee sluit ik voor 't oogenblik buiten ; zelfs Mandeville's ethische beginselen bespreek ik niet. Onze taak nu is, in dien bouw, in dat samenstel te leven, en voorai met de andere bijen bewust mede te leven. Want per slot van rekening moet die korf voor allen , die er in zijn — grage bijen^ geen kakelbonte vlinders en gdele schepsels van een dag — 'tbehoorlijk aandeel geurige honig opleveren. Hoe die honig op de zuinigste wijze bereid wordt , is nu niet de vraag. Ik behoef u er niet aan te herinneren, dat dit het eigenlijke werk is ge« weest, waaraan de staathuishoudkunde heeft gewerkt, en hoe zij hier altijd de les heeft herhaald, die zoo aardig spreekt uit een verhaal, dat Napo- leon I gewoon was te doen. De keizer kwam eens laat te huis op de Tuilerieen. Hij zag naar 't paleis , en tot zijn verbazing beneden aan een vleugel, waar geen mensch meer mocht zijn, ecn helschitterend licht. Napoleon keek alles zelf na en stoof naar den kant van 'tslot, waar hij onraad vermoedde. Hij kwam in een belendend vertrek der keukens, en vond daar, voor een ontzettend groot vuur in een oven, een kleinen koks- jongen, die in siaap was gevallen. De keizer schudde hem heftig wakker en vroeg hem barsch, hoe hij daar kwam en wat hij deed. — De jongen, slaapdronken en verschrikt, niet wetende tot wien hij sprak, antwoordde: irik maak asch voor mijn vader/' — De vader van den jongen was kok op 'tpaleis, en had het profijt van de asch der verteerde brandstofTen te mogen verkoopen , en , daar hem streng verboden was om iets van 't hout of van de brandstof weg te nemen, vond hij 't eenvoudigst dat hout nu ira pure perte" te verbranden, om den prijs der asch in zijn zak te ste- ken. — Welnu, de Economie heeft tot nu toe de menschen zeer terechi geleerd niet op zulk een wijze asch te vervaardigen. Maar de wetenschap der Economie moet zich uitbreiden en uitzetten, moet na allengs wat scherper deu bouw en het samenstel der geheele maat- m H. P. G. QQA^QK. Bchappij gaan begtudeereo. De oQtwikkeliog^gang en al de voroiip ikv maatschappij moeteD oauwkeuriger wordeo nagegaan. De kriMdlt, werkipg en wisseling dier vormen moet worden bepaald. Velen zijn bang, dat bij sulk een rtadie de ptMta aan bet individu toegestaao te klein wordt De originaliteit vao de porsQQm gaat weg, «eggen zij. Waar blijft -- zoo vntgen zij — bij uw rogela van atatiititk, bij uw oneindige reekseo vao cijfara» bij uw &tal}teit vao berekeoiog eo bij qw fatalisme van rusti de vrije io Gods scheppiog roodzieoda meoacb? We antwoorden : dat er aodere kuosteo OO weteoacbappen «ijo die daarvoor zorgeo, die de origioaliteit , het eigeo karakter van den meoaeh baodha- ven; eo de vraag zij voorts op ooae beurt oos veroorloofd, of wij deo mensch verkleinen, nu wij, geheel en al de eiachen dar godsdienrt on der kunst io eere houdende , u aaotoooen , dat die meoach met al zijn oorsprookelijke scheppende eigenschappen een zich eelf bewust deel is vao eeo geheel. Gij wandelt aan het atraod: gij vindt eeo beerlijke acbelp> door de golveo u toegeworpen; gij verlustigt u in de glaosrijke kleur, io de sierlijk kronkelende vormen; wij vragen u of de schelp niet duhbd merkwaardig u toeschijnt, aU gij» ze opoemend eo aao uw ooreo plaat- send, daarin het ruiseben boort der eeuwig wentelende golven vao de zee, waario bet koraal was geboreo en gekweekt. Ooze studie bedodt oiet anders voor den mensch, en wij roepen u dan ook toei zy oiet vervaard 2 Ta quate^ somnuB abit: tu laevia tange labella Auribus attentis: veteres reminiscitor aedes, Oceanosqae suus qao marmore marmurat illa* Ad alteram officii partem transeo, narrationem eorum quae hon anno Academiae nostrae eveoerunt laeta et tristia. Frimum me converto ad vos Curatores huius Academiae. Vobisoum lugemus vos destitutos esse auxiUo et consilio viri illius consultissimi, qui, quum antea vester collega esset, inde a die primo mensia Aprilia anni miUesimi octingentesimi quinquagesimi noni, per quindecim aoooa vobis RfiDBVOBRING. S81 Ab^aetii foit» viri aestQmatmifiii vm Boytema. Profeoto Mmo eet noe* tflMtt^ qatn eaiii caruoi bib»eitt. Moltos oostram mutius adeuutes viditi 'Hultia adflDodum auxilio foit» Nibil enim ei magts oordi fuit» qoam qoid^* qmd peortiMbat ad rei Iuattotimiis SapeiioTis, in prtmiB ad iliud, quod attiiiebil ad Aoademiam Ultraieotbam. Ipse quum beue aosset liteiiB faumaniQMs et in ioria disciplif» colenda maguo exceileret iogenii aoumine aagnaqM ioientia, institutiouem superiorem firmissimum et patriae et hnttanae aacietatis habebat munimeutum. tn Tita quotidiana nobis pro* feasoribai is eiot, in quo quisque maximam collocaret fidudam^ qoique aemper et coasilio «t opem nobia praesto esset, Omni suspicione maior ^ eeat eias piobitai, flpecuio nitido simiilima eius feligio, mimuda cura quam ittpendebit in queimcanque rem in qua Tersabatur. //Ago quod ago" de iemet ipse dioere optimo iure potuisset. Quodque vero age()at semper erat idiquid boni et puidiri. Neque fruf^iriisKt neque ivnxMsi» regebat neo iemperabat eius conailia gestave. Tantummodo ob oculos habebat, quid fsoiendum esset. Talem «ognovimus viram plurimum venerandum van Hoytema, moribus decoris, urbanis^. exquisitis, streuuum atque alacreni* Taiem efum antea fuisie «tistimaverim* Tidem eum faisse illa aetate» tertissioie scio, quae leuectus quidrai erat, aed adeo virescens Benectus^ Ut multi nostrum vebementer mirarentur, audientes eum iam ad aetatem /septuagittta annorum perveoisse» — Diu eum desideraiiimus : etiamsi feeto- mur^ vir consultissime Baert» nobis concessum esse^ ut in te salutemus successorem, qui decessorem fide, diligentia, cura aequiparare conaturus «t Novuffi quod nuperrime in te susoeptsti tibi gratulamur officium. In Rrafeesonim quoque ofdinem pallidam mortem aequo pode venre iensimui. Lugemos lexacta «etate senem^ qui per duodeviginti aanos fauius Aoademiae commodis promovendis nobiscam operam impendit suam , quiqoe Uteiarum bamanioiiuiB dignitatem studiose taeri soiebat Vix eep^ tuagenardus emeiitafaEim nactas eoat , quum dieai ohivet. Logemus wum MitutmitissiamDl ^anwnsskima Rovers^ oui piom pareaiaiidi «^ium prae- ^andiMO. Vir <erat tmitni simplioia, taaodidi, ab omifi fuco alieni, qoi^ A qm alkis, antiqaitatis fuit 'exemplnm^ i«atiqaamm artinm» antiqaoriaa 3U0rum* Per omnim vitem imum tantam sibi ptopoiftam liabebat, ia 232 H. P. G. QUAGK quod in cumberet, scilicet Institutionem superiorem. Alii alia obeunt mu- nera. Roversius nihi aliud quaesivit, nihil aliud fuit, quam primo alum- nu8, moxmagister academicus, initio Franequerae , tum Groningae, denique XJItraiecti. Erat profecto revero doctor Academiae, doctor Scholae eiusmodi, quam ipse potissimum nomine scholae Hensdianae insignivisset. lUo enim nomine denotari solidam, integram scientiam^ antiquam elegantiam, stu- diam decerpendi de arbore antiquitatis fructus, qui toti hominum vitae prosint^ persuasum sibi habebat. Ad illam antiquitatem non nisi maxima accedebat reverentia. Coniecturalin quae dicitur xpmv non admodum sus- cipiebat. Quoties dubitabat, — idque fiebat saepissime, nam in dubitando sibi, ut ita dicam^ placebat, — dubitabat non adeo de memoria, fama tradita, sed multo magis de remedio, fortasse nimis confidenter adhibito. Hoc erat proprium eius studiorum, hoc etiam erat conspicuum in vitae quotidianae moribus. Erat serius, gravis, probus» contrarium illorum qui «rhomines volatici et ventosi" nominari solent. Fopularis esse nolehat, imo nequibat. Laudationem alienam ferre non potuit, nedum suam. Non quaerebat, utrum alii eum probarent, sed tantum an sibi ipse satisfaceret. In institutione sua in primis realia consectabatur. Veram scientiam ut adipiscerentur discipuli optabat. Verae eorum saluti prospexit. Id officere cupiebat , ut quodcunque scirent , per se ipsi scirent , ut sui arbitrii essent lis adulatus est nunquam. Attaroen et viri et ipsius virtutum diu recor- dabuntur iidem discipuli. lam in vos oculos convertens, collegae coniunctissimi « vestrumque per- lustrans ordinem, neminem vestrum fato occubuisse gaudeo. Quam- quam clarissimo ter Haar competit otium rude donati, quo iamiam cum dignitate fruitur, eum in perpetuum privari non patimur, neque eum dimittimus. Eum quod laetum nobis contingere putamus nobiscum , quan- tum poterit , esse perrecturum speramus. Nos felices praedicabimus quoties ei per valetudiuem licuerit, rure in urbem ad nos redire. Quod autem mihi, Rectori Magnifico, concessum est te, clariasime Beets, hoc die festo successorem clarissimi ter Haar solemniter salutare, est , quod magnopere laetor. Diu te ad nos venturum exspectavit Academia nostra; iam, quum limen huius aedis transgressus est, te non {adle aliis RSDEVOERING. 888 oedet. Si forte aliorom pondus numerus auctoritaB, qua valeant, quodam- modo ez Academia pendeat, cuius sunt publici doctores, tu contra locum illustras quem obtines. Tu amor et deliciae patriae nostrae I Aliquando ei culpae, qua popuius noster fere solet peccare, praetendisti illud verbum: iromittere idem esse posse quod facere:" sed ipse nihil omisbti. Ita quo- que, simulac Academia te vocabat, appropinquasti. Salvel Qaodqne alii stadiun vocant daramqae laboxemy Hio tibi ladoe erit. Tibi, amidssime van Goudoever, hoc anno et laeta et tristia evenerunt Tuum dolorem retractando renovare nolim^ sed nos tecum talem, quali orbatus es , filium lugere , impium foret silere. Quum , aliquot mensea post, festum celebrares quinti professionis tuae lustri feliciter peracti, timi- ditate quadam ad te accessimus, ut tibi gratularemur. Acce^simus tamen. Compertum enim habebamus, te non dolori succubiturum, sed te erectu- ram cogitationem : te decere memorem esse ofiicii erga reliquos tuos liberoa et erga Academiam; — quam ut per multos annos omes faxit Deus. Frofecto nemo mirabitur» me, Rectorem magnificum munere decedentem, gaudio cum superbia quadam coniuncto affici, recordantem pulchras illas ferias trisaeculares, quas gloriosae universitati Leidensi nuperrime celebrare oontigit: recordantem simul primum actum Senatus Academiae illius, in novum seculum ingressi» hunc fuisse ut doctores honoris causa crearet: reoordantem tandem inter ea nomina quibus maxime applauderetur, emi- nuisse nomina virorum clarissimorum Donders et Harting. Haec vera est dignitas equestris ab ipsa scientia addicta. Hi summi sunt honores, ad quos adscendere possimus. — Verum neque alii sunt contemnendi aut aspemandi honores. Quapropter et tibi gratulamur, cl. Doedes, quem I^gi Augustissimo^ quo die festo reminiscebatur, se ante viginti quinque annos regnum auspicatum esse, placuit equitem ordinis Nedrlandici creare: tibi, clarissimo Buys Ballot, quem Austriae Imperatori» ordinis, nomine Fran- cisci losephi insigniti, praefectum, regi Lusitaniae ordinis Sancti lapobi gladii praefectum creare placuit: tibi denique cl. Rauwenhoff quem rex Italiae ordine Italica donavit. 80 884 H. P. fi. QVACC Restat ut mibi htwitev Ae soppeUeotile Aeademiae dieendaaif «Bse vidMtw, Mque brevias quo adcuratiu» de ea dixit vir ebaissiinue, eui ift Aeademia fe^oda succestt. Id Librarum copla aliquid profectum esse coostat. Fraeiveruiit, maltttm«' que ftd augendam tribuerunt, dona privatorum. Quae omiiia etn afferre nequeo, tamen silere nefas sit, virum doctissimum Mariumr Rovevs biUio^ thecam, a patre relictam» huic Academiae dono obtuiisso: qua liberalitate non tam volautati, a patre oratione expressae, obaequi» quam convenienter patris votis se agere credebat. Inscriptio quaedam paucis verbis, unde baee bibliotheca profecta sit^ ostendet, ut omnea sciant» eitt Academia liostra hoc grave incrementum debeat. Laboratorium Botanicum verisimiliter proxima aestate aitius exstnietar, ^uod anno praeterito non factum est, quia apparoit non satis pecuniae hanc in finem sepositum fuisse. Qaemadmodum tota nostra Academia Laboratoriam PhynoIogicttBi sole iUustrator. Esttamen quod metuamus, nisi Curatorum oocurrat diligentia, ne fieri posset nt tenebris obvolveretur. Verum confldimus Uc qaoque pradeirtiam omniam , Senatus in primis arbani , inventaram viam , qua solis radii in hoo aedificium rursus ab omni parte penetreat. Qood attinet ad Laboratorium Pathologicum accrescit quotidie oepia prM*- ^ratorum. In eo porro est ut Laboratiam Anatomicum extendatur. Eieri tandem potest ut necesse sit ut pecuniae constituantur ad aedifi« candum tococomium , ubi puerperae seiunctae a nosocomio cure&tur. De Laboratorio Pbysico nova quaedam sant dicenda* Postquam a Cura* toribus nostrae Academiae, viris amplissimis, quibus sit debitua honor et laus^ collegae nostro coniuDctissimo Buys Ballot mandatum est, ut deacrip- tionem faceret novi eiusmodi laboratorii^ iam constat de loco quo aedifica* Utar. Et iam minister Regius, qui res ourat interioreSi summam qaa« dvaginta millia florenorum, diiiiidium impensarum, quae aestimatae attat, iii honc risum destinavit. Videtis ergo, auditores humanissimi, apparatiis perpetuo aoere8G6re> etiam in studiorum subsidiis aUquid profectum esse. REDEYOERING. 235 Vos vero proOoerep ComviilitDDW oirnatisalnii , 8UiaD|um est. Annum egisti qnietum, quo acerba mors de vestro numero rapuit uon nisi unum, ornatissimum van Weede vai Dykif^ld, Adoteacentulum optimae spei. Fere ab omni parte vobis igitur acclamabatur; //memento vivere." Saepe loqui- mur de sole et de vere. NuUa veio lux pulchrior est quam quae oculis micat vestris, quando aaimus ardet i^i sacco^ amore boni et pulchri Hoc igni si ardetis nullus annus ver amittet. Redeo ad me ipsum. Hic annus mihi annus fuit gratissimus^ omnibus fere moiestiis vaeans. Gm« rei tu >ffiagM pars firfsti» coniunctissime Grinwis, qui tam benevolus et sedulus et senatui et mihi fuisti actuarius. lam tibi ipsi successori fasces tradam Academiae. Accedas , vir clarissime , Corneli Huberte Carole Grinwis ad sedem tibi destinatam. Salve Rector Magnifice , Uammqw sslva ! Te Rectore floreat Academia Rheno-Traiectina ! 30* lUDICIA OBDINUM PROMUIGATA A REGTORE ET SENATU AOADEMIAE BHENO-TBAIEGTINAE DIB XXVI H. MABTn A. CIOID(XX2LXXI7. I. ORDO THEOLOGORUM Ad qoaestiones a se positas nullam accepit responsum. II. ORDO lURECONSULTORUM Ad quaestioQem a se positam nuUum accepit responsum. III. ORDO DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM ad quaestionam, qaas posuerat, alteram: //Expositio critica praecipuarum investigationum , quae institutae sunt ad «rsolvendam quaestionem: an corpora viva ex inanimis nasci possint mate- /yriis. Addantur autem propria quaedam circa hanc quaestionem expe- vrimenta:" duas aocepit Commentationes. lUDIGIA ORDINUM. 237 Frior Commentatio^ hoc insignita lemmate, Paateurl a la reacomael succinctam continet historiam rei^ quae in disceptationem venit, sed non exponit praecipuas investigationes , quarum in quaestione diserta mentio fit. Huic brevitati consequens est, ut argumenta desiDt, quibus disquisitio fulciatur ac firmetur, et commentatio similior videatur scriptioni» quae in hoc illove coetu legatur» quam responsioni ad quaestionem academicam. Fropria autem ezperimenta, quae Ordo postulaverat , scriptor addidit nulla, causam afferens tantam eorum difficultatem , quanta a cive academico supe- rari haud possit. Itaque scriptor priori quaestionis parti tenuiter, posteriori prorsDS non satisfecit. Hinc censuit Ordo^ eum nullis omandum esse honoribus. Huic Disputationi longe multumque ea praestat, cui hoc lemma: Non liquet. Prolegomena excipit syDopsis historica, quatuor capitibus constans et optime scripta, quae iusto nec longior nec brevior praecipuas continet flententias ad nostram aetatem in lucem editas, ut vis argumentorum , inde ductorum, critices severitati subiiciatur. Hanc scriptor nusquam neglexit et probavit etiam iudicii acumen. Praeterea multa ille addidit experimenta» quae capite quinto diserte exponunturi neque repetitionem tantum conti- nent eorum, quorum notitia iam nobiscum est communicata, sed ea etiam» quae ab ipso scriptore primum tentata sine dubio eo pertinent, ut quae* dam quaestionis partes accoratius expIorcDtur, eaque uDiversa hac ratione propius ad soIutioDem adducatur. — Accedit^ quod scriptor ingenium probat iudicio subactum et vero prudentiam in concludendo admodum laudabilem. Quamobrem de totius Ordinis sententia scriptor positae quaestioni omnino aatisfecit/ omnesque eius socii hanc Commentationem praemio aureo dig- nam censuerunt. Aperta schedula auctor prodiit GUILIELMUS DIGNUS GBATAMA, ^hU, Naf. m Aead. Chron, Oandidatut. Ad alteram , quam posuerat , quaestionem Ordo nullum accepit re- sponsum. m IDDICIA QRDINDai IV, ORDO PHIL060PHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM Ad quaestionem a se positam nullam aoeepit respoMttm. V. 