title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Zijne overeenstemming met de mannen der eerste christenkerk was voor Luther een zegel op de juistheid zijner denkbeelden. En het scherpste wapen, waarmede hij zijne tegenstanders trof, was het verwijt huoner ontrouw aan het oorspronkelijk Christengeloof. De volgelingen van Roas- seau zouden het nooit hebben toegegeven^ dat zij eene theorie, eene be- spiegeling zochten in praktijk te brengen; hun ideaal was de herstelling van een natuurtoestand, dien zij zich voorstelden, aan den morgen der historie te hebben bestaan. Sinds was de menschheid vervallen, gelijk volgens Luther^ de christenheid na de apostolische eeuw, De Reformatie was slechts eene herstelling; de revolntie moest slechts de omkeering van den bestaanden toestand zijn , opdat de oorspronkelijke , goede ordening der maatschappij over hare latere verbastering mocht zegevieren. Doch behalve door deze algemeene^ wordt onze tijd door bijzondere redenen tot het onderzoek van het verleden gedreven. De 16^« en 18^^ eeuw geloofden, hoe ver ook de inhoud van haar beider geloof uiteenUep; in beide eeuwen heerschen en voeren vaste overtuigingen strijd. Ons ge- slacht is minder gelukkig. Er zijn persoonlijke meeningen in overvloed, maar er is geene heerschende overtuiging. Er heerscht de apathie van onzekerheid, van twijfel Onze denkbeelden, onze meeningen staan naast elkander, zonder bij de meesten onzer tot een geheel verbonden te zijn. Op politiek gebied worden vaak meeningen verdedigd, die door hare voorstan- ders zelven op dat der religie worden bestreden. De onzekerheid en twijfel^ die er omtrent de meeste hoofdbeginselen in staat, kerk en volksleven bestaan , nopen als van zelven tot historisch onderzoek. De weinige vaste overtuigingen « die zich tot heerschende en leidende macht vrillen verhefEm^ moeten hare waarheid en doelmatigheid bewijzen, of uit de zegenrijke gevolgen harer vroegere heerschappij , of uit de jammerlijke nadeelen , dici de vruchten harer verwaarloozing waren. Vandaar dat veler geschiedkundig Digitized by Google REDEV0ERIN6. 281 onderzoek zalk eene partijkleor draagt; het breede boek der historie wordt opgeslagen, om aanbevelingsbrieven voor eigen meening te vinden. Het is een arsenaal, waarin elke partij tal van wapenen zoekt. Maar het is niet alleen de overtuiging , tuk op bewijzen , die het ver« leden navorscht, het is ook de twijfel, die naar zekerheid vraagt. Men wil de vroegere toestanden leeren kennen, om te kunnen beoordeelen, of beginselen en inatellingen , die aanprijzing vinden, in vroeger dagen goed dan wel kwaad» hebben gewerkt. Op den weg, dien men in de toekomst heeft te gaan» moet het historisch onderzoek licht verspreiden. Het is geen toeval, dat na 1815^ te midden van de stormen en de puinen der revolutien, terwijl het Protestantisme in eigen boezem verdeeld is^ de ge- schiedenis der XVP* eeuw aller aandacht trekt en de mannen der recon- structie het hoofd opsteken , om de drie laatste eeuwen der geschiedenis te brandmerken en terugkeer tot de beginselen der middeleeuwen Europa als het eenig redmiddel voor te stelien. Het is geen toeval^ dat bij onze Duilsche naburen, waar de strijd tusschen ffdas klein^' en ndas grmz^ Beutechthum^' voortdurend aan de orde is» de keizerperiode der middel- eeuwen en de grootsche figuur van Frederik den Groote geliefkoosde pun- ten des onderzoeks en der belangstelling zijn. Dit verband tusschen de beoefening der wetenschap en hetgeen de hoofden en harten des volks vervult, is in onzen tijd enger dan ooit te voren. Volkomen in overeenstemming met het streven naar eenheid tus- schen kennis en leven, dat in elk individu bestaat, is het een bewijs te meer voor den diepen emst, die de grondtoon is van onze eeuw. Het ia ons om waarheid te doen, en niet om nuttelooze bespiegelingen , die slechts tot gymnastiek des geestes dienen. De wetenschap der middel- eeuwen mocht belang stellen in vragen , als daar zijn : wat God toch wel gedaan had, voordat Hij de wereld schiep — dergelijke kwestien hebben voor ons hare beteekenis, ja zelfs haar bestaan verloren. Intusschen, de historische wetenschap is geene volgzame dienares der praktische behoefte geworden. AI oefent de laatste dikwerf invloed, zoowel op de keu8, als op de behandeling der onderwerpen, het historisch streven van onzen tijd vindt, als elk eerlijk zoeken, rijker loon dan het zocht. Het onderzoek, eenmaal ontwaakt, bepaalt zioh niet tot indringen in de 36 Digitized by Google 882 T. J R I S S E » punten, ^kr kennis onmisbaar wordt geacht, maar breidt zieh mi oTer een grooter, een roimer gebied. De opgewekte sndit naar kennis giaaft de mijnen van 'tverleden op, onbewnst, ja onvevschilKg , of de vondat baar dienen zal. Een juister insicht in Buddhas leer of in den loop van Mohammeds leven sal de groote vragen, die ona verdedea, niet <^loeaem De opgravingen te Pompeji of te Ninive zullen onze soden en gebrttiken niet veranderen , onze denkbeelden nopens de beboeften onser maatsofaftiq^ij niet wijzigen. Dergelijke ondensoekingen dragen geen anderen vrochk dan vermeerdering van den schat der menschelijke kennis, een diehter uadezeB tot de waarbeid. Het behoeft geen betoog, dat, naarmate eene wetenschap in omvang en diepte toeoeemt, menige illusie wordt verstocMrd, die vioeger gelukkig maakte. Elke vermeerdering van kennis verrijkt en verarmt te gelijker tijd. Het gevoei van onkunde wint aan kracht, omdat de greuBen van het weetbare scherper en nader voor het oog treden. Het geUed van het onbekende treedt meer op den voorgrond, (midat de nevel wijkt» die het vroeger bedekte en der fantaisie vrije speelruimte liet. De kalme gerust* heid en het zelfvertrouwen , die halve kennis bareni wankelen. Doch van den anderen kant wint de voet aan vastheid, het uitiacht aan helderheid. De w^, dien men te betreden, en het doel, dat men na te jagen heeft, worden zekerder gekend en gemakkdijker in het oog gehooden. En al drukt in menig somber uur het gevoel van onzekerfaeid ter neder, de on« uitroeibare hoop» dat een volgend geslacht rijker zal zijn aan keanis en zekerheid, geeft moed tot volharding. leder geslacht tock geeft aan een volgend de reaultaten van zijn onderzoek en denken ovar, opdbt de grond- slag, waarop diens arbeid zal rusten, breeder eo vaater zij, en het geboow der menschelijke wetensobap steeds hooger rijze. Ik heb mij voorgenomen, met het oog op de tot dua ver ontwikkelde denkbeelden , een enkel punt in deze oogenblikken te besi»rei!en. Welk begrip moet aan de benaming isrAIgemeene GeafrhiedeDis" wordea gehecht? ffiedaar de vraag^ tot wier beantwoorcfang ik eenige opmearkingen in 'tmidden wil brengen. Schenkt mij. uwe aaadacfat en: welwillend* Digitized by Google REDSVOERING. 283 heid, die de leemtea der voorstelliDg aanTalt en de sdterpe omtrekkea bekleedt. Het gewoae, traditioneele antwoord ia dit: 'tgeen mea isrAlgemeeae Geschiedenis" noemt is geschiedenis der mensohheid. Indien dit korte^ niet zeer duidelijke, antwoord iets beteekenen zal, oaogen wij in het woordeke menschheid slecfats eene schoonere uitdrukkmg zieo voor i^menschelijk geslacht". Geschiedenis der menschheid is das aiets anders dan de geschiedenis van het menschelijk geslacht in de ver*< schillende phasra zijner ontwikkeling. flet is eene droevige waarheid, dat het denkbeeld eener geschiedenis der menschheid zeer gedrukt wordt door het feit, dat noch de aanvang Boch het einde des menschelijken geslachts ons bekend zijn. Hoe kan er historie bestaan van iets^ welks begin en einde onbekend zijnP Het vraagstuk van het ontstaan, de afstamming, den ouderdom van ons ge- slacht is onopgelost, behalve voor hem, die door geene bezwaren^ zelfs niet die der eigenliefde» weerhouden wordt^ om in de leden van het edele apenras zijne voorvaderen en aanverwanten te zien. Het geheimzinnig uur, waarin de eerste menschenvoet deze aarde betrad, is niet opgetee* kend en heeft geen getuige gehad. De fentaisie heeft getracht de leemte aan te vulien en een scheppingsmorgen uitgedacht, schoon en verheven, maar den grondslag der zekerheid missende. Het licht der scheppings- dagen is sinds lang ondergegaan. Wij staan tegenover dit deel van 't verleden in sombere onzekerheid; op geen enkele vraag, die er betrekking toe heeft, kunnen wij antwoord geven. Het geloof moge aannemen, wat het hart behoeft, de wetenschap bestaat in niet-weten. Een gelijke sluier als den aanvang dekt, dekt het eindCj den afloop. De- zelfde behoefte , die het raadsel van den oorsprong poogde op te lossM , zocht ook de klove te dempen, welke ons van die toekomst scheidt. In elke periode der geschiedenis, op elke hoogte van menschelijk denken en ge* looven heeft men getracht de beide vragen» van waarP en waarheenP te beantwoorden, en altijd met denzelfden ongunstigen uitslag. Het is met 86» Digitized by Google 284 T. J O R I 8 S E N de voorstellingen van het einde , als met het geloof aan zijne nadering. De eerste eeuw der Christenkerk verwachtte den jongsten morgen en den aanvang van het duizendjarig rijk. Toen de tiende, de ijzeren eeuw, ten einde spoedde, zag de tijdgenoot met gejaagd harte het vreeselijk oogenblik te gemoet, waarin de wereldbrand wrake zou oefenen over de zonden der menschheid. Toen Spanjes Armada de vrijheid van Europa bedreigde , hadden zij , die //sigh H voorweeten uit de hemelsche lichten vermeeten, voorseght, dat dit jaar de daaghen aller dingen soude volein- den'' ^). Op elk gewigtig tijdstip der historie scheen het den tijdgenooten toe, dat zij de geroepenen waren, die de ontknooping, de oplossing van het groote raadsel zouden beleven. De aarde zet eeuw aan eeuw hare wentelingen voort, en ontvangt telken dage het zonnelicht, de kweeker van licht en leven — maar in deze duistemis is geen lichtstraal doorge- drongen. leder menschengeslacht voelt zich door dezelfde onzekerheid be- kneld^ zoekt een antwoord, en zinkt ten grave, voordat het gevonden is. Doch, zoo wij het begin en het einde moeten prijs geven^ wij zijn zeker gelukkiger, wanneer wij ons tot een kleiner tijdperk bepalen. Al kan de wetenschap niet aanvangen bij het geboorteuuTi laten wij ons tevreden stellen met de geschiedenis van het menschdom^ van het oogen- blik , dat het handelend optreedt. Binnep de grenzen van dat tijdstip en onze dagen zal het mogelijk zijn, de ontwikkeling van ons geslacht in de verschiilende perioden van zijn bestaan aan te wijzen. Laat ons zien , of ook met deze beperking het denkbeeld van eene ge- scbiedenis des menschelijken geslachts te redden is. Zij , die het gelooven , zijn gewoou , naar analogie van het individueele leven , te spreken van de jeugd , den mannelijken leeftijd en den ouder- dom der menschheid. Het is een opmerkenswaardige zaak, dat al de gebreken dezer vergelijking — want zij gaat niet slechts» als al hare zusteren^ in een enkel opzicht, maar aan alle zijden mank — niet in staat zijn geweest, om de oogen voor hare onjuistheid te openen. Reeds op Hooft. Digitized by Google REDEYOERING. 285 de eerste vraag, welke periode die der jeugd» welke die van den maDae- lijken leeftijd, welke die van den ouderdom is, ontvangen wij geen antwoord. Wij bijv. , wij kinderen der negentiende eeuw, in welke periode heb- ben wij de eer te leven? Er wordt meer zelfverloochening vereischt , dan die ons onderscheidt , om ons tot een oud en vergrijsd geslacht te rekenen. En al ware zulk eene geringe zelfwaardeering mogelijk, een vluchtige blik, om ons gesla* gen, zou het ons verbieden. De ontdekkingen op het gebied der natuur, de ontwikkeling der industrie, een zoo krachtige strijd des geestes als die van onzen tijd zijn de kenmerken niet van een geslacht, dat ten ondergang neigt. Bovendien is er een ouderdom denkbaar, zoo rijk aan scheppingskracht als de onze? Wij hebben immers van Edmond About gehoord, dat de industrie eerlang ons den volmaakten mensch zal leveren, zonder hartstochten , zonder gebreken. Welk een toekomst ! Het menschelijk geslacht leeft ontelbare eeuwen , maar dit heeft het nog nooit vermocht. Zal dit product van zijne rijpste kracht, het symbool van zijn hoogsten bloei, dan tevens een product van zijne innigste zwakheid, het symbool van zijn ondergang zijn? Welnu — dan zij de periode, waarin wij leven, die van den manne- lijken leeftijd. Indien dit waarheid is: waar vangt deze mannelijke leeftijd der mensch- heid aan? De laatste achttien eeuwen werden door beginselen geleid, in vele opzichten volkomen in strijd met die der voorchristelijke periode. Ver- Bchilpunten van zoo groot gewicht, dat zij eene ondempbare klove vor- men, laten geene vereeniging toe. In de voorchristelijke periode eene richting tot centralisatie der bekende wereld, tot vorming van een wereldrijk, eerst onder Cyrus, toen onder Alexander, eindelijk onder Augustus; in de nachristelijke , eene richting tot decentralisatie; tot split- sing van staten en volken, en tot eerbiediging van de persoonlijkheid der natien als van die der individuen. Hier dus, zoo ergens, zal de manne- lijke leeftijd moeten aanvangen. Zoo dit juist is, dan verkrijgt de historie een zeer verrassend licht. Ai de groote mannen, waarop de Oudheid roemt, Plato en Aristoteles bijv., worden verwezen tot de kinderkamer; Digitized by Google 286 T. J R I S S E N de worsteliDg van Europa en Azie , de strijd van het RomeiDSGfae rijk met de Germaansche volken hebben voor de menschheid eene gelijke beteekenis als voor ons de krakeelen onzer jeugd; het Christendom wordt het wie- gelied van ons geslacht, of juister, de eerste minnezang van den oner- varen knaap. Het falen der vergelijking : ontleend aan het fysieke leven en overge- bracht op het geestelijke, is geheel te wijten aan de verkeerde opvatting der Algemeene Geschiedenis , die er aan te gronde ligt. '; Het gebied der geschiedenis , dat wij kennen, is slechts een deel van de historie der menschheid; en zelfs dit deel vormt geen zamenhangend geheel. Aan den Zuid-Westhoek van Azie en de kustlanden der Middellandsche zee vindt men de centraalpunten der oude geschiedenis. Thebe, Babylon, Ninive, Tyrus, Jeruzalem, Athene, Sparta, Karthago, Rome herinneren u den geheelen ioop. Wat weten wij van de staten , wier hoofdsteden zij warenP AUe geschiedenis is traditie, maar niet alie traditie geschiedeais. De oude historie is rijker aan de eerste, dan aan de laatste. 2i00wel wat den aanvang als wat den loop dezer geschiedenis betreft^ heerscht groote onzekerheid. De puinen van Babylon en Ninive moeten ons de geheimen openbaren der ondergegane maatschappelijke orde; maar, behalve de zekerheid, dat deze volken evenzeer als wij de voorrechten der weelde en van machtbezit hebben gekend, wat weten wij van die tijden met stellige zekerheidP De eerste eeuwen der Grieken en Romeinen liggen in volkomen duister- nis; en zelfs in de latere tijdperken, hoe zwak is de historische bodem^ die ons draagt! De taalkundige en archaeologische studien dezes tijds mo- gen den waarschijnlijken loop der vroegere geschiedenis in groote omtrek- ken vaststellen, de onvolledigheid der bronnen zal een volkomen kennis te allen tijde beletten. Doch, al waren er^ noch in den aanvang^ noch in den loop dezer staten- of volkengeschiedenis , leemten overgebleven , hoe klein zou het deel zijn van het menschelijk geslacht, welks ontwikkeling wij konden nagaan. Nevens de weinige natien der oude historie , van wier iotgevallen wij weten , heb- Digitized by Google REDEVOERING. 887 ben tal van andere volken geleefd. De oude wereld kende minder van de aacde dfln wij , maar zelfs op dit meer beperkte deel is zij met een reeks van volken in aanraking gekomen, wier namen ons zijn overgeleverd , doch mn wier lotgevallen niets wordt medegedeeld. De nomadenstammen, die reeda in die dagen in Midden-Azie rondzwierven en in latere eeuwen voor enkele oogenblikken ten tooneele verschenen, bijv. de Mongolen, zijn ons weinig meer dan bij name bekend. Noch hun oorsprong noch de veranderio- gen, die zij in den loop des tijds hebben ondergaan, kunnen wij opgeven. Docb, al zijn het slechts enkele volken, waarvan wij iets met zekerheid weten, hun geschiedenis , zegt men, kan de aanvang zijn van de historie van het menschelijk geslacht. Onmogelijk, want dat begin is tevens een einde. AI de volken der oude historie spelen hun rol ten einde; zij gaan onder en voor hen is geen morgen der opstandig gekomen. Huii geschie- denis is met Romes val afgeloopen en geeindigd. AI de phasen van ont- wikkeling» opkomst, bloei en ondergang, hebben hier plaats gehad. Zelfs de grond, waarop zij leefden» is, op een enkele uitzondering na, histo- risch onvruchtbaur geworden. De stroom der wereldgeschiedenis, gelijk men spreekt, is geheel afgebroken. Op een geheel ander punt der aarde vloeien beken zamen, wier wateren zich tot een nieuwen stroom zullen vereenigen, die, even als de vorige, zijn klein begin en zijn breeden aan- WBS, en ook misschien eenmaal zijn uitloop zal vinden. De volken, die in de volgende eeuwen de geachiedenis zuUen vormen , zullen geheel nieuwe zijn. De Oude Geachiedenis bevat niets dan een zeer onvolledige kennis WB de lotgevallen en de toestanden van slechts enkele natien, die op den duisteren achtergrond der eeuwen opdoemen. Eenige Semitische en een tweetal Indo-Germaansche, ziedaar de volken-individuen , wier opvolging op den VQorgrond van het wereldtooneel het nevelachtig schouwspel vormti dat men de oude historie heet. Waar wij de middenoeuwen naderen en een eersten blik slaan op de Indo-^Germaansohe volken, die zich aan de kusten der Atlantische zee ne« deraetten, ala wilden zij uitnisten en nadenken over hun stout bestaan» de verovering van het Romeinache wereldrijk , komt ons van zelve de vraag op de lippen; vanwaar deze? Digitized by Google 288 T. J R I S S E N Zij komen van het vaderhuis der menschheid : bet Oosten. In het Zuid-Westen van Azie hebben eenmaal Semiten en Indo-Germanen nevens elkander geleefd, totdat zij, opgejaagd door de geheimzinnige macht, die den gang der historie richt, hunne woonplaatsen bebben verlaten en in verschillende richting naar het Westen zijn voortgedrongen. De oorzaken noch het tijdstip huns vertreks, de lotgevallen noch de duur van hun rondzwerven , het onderling verband hunner stammen noch de gesteldheid der landen, die zij bereikten, zijn bekend. Op een zeker tijdstip der gescbiedenis , in den aanvang der Middeneeuwen , vinden wij een reeks van Germaansche volken in het Westen van Europa zwervende, aange- trokken en afgestooten door Romes grooten naam. De rijke en trotsche herinneringen van Romes wereldheerschappij weerhouden hen een tijd lang, om h6t ook in zijn val zoo indrukkende gebouw te sloopen , en wringen zelfs den barbaar het zwaard in de hand , om de eeuwige stad tegen zijne stamgenooten en medebarbaren te verdedigen. Maar eindelijk wijkt de illusie, houdt de tooverkracht op te werken en in euvelen moede blaast een knorrige soldaat de kwijnende vlam uit. En toch maken voortdurend de machtige herinneringen , die de gedachte aan het gevallen Romeinsche rijk opwekt, 2ulk een overweldigenden en beslissenden indruk, dat de barbaar zelve , als hij eenmaal ophoudt barbaar te zijn , dit grijze verleden zal trachten te herstellen. Alsof het hem gelukken mocht den verloren draad op nieuw te hechten , met den naam ook de zaak , met het rijk ook het gebied te herwinnen, maakt hij zijne koningen tot keizers en poogt het Westersch-Romeinsche rijk in het Germaansche keizerrijk van Karel den Groote te doen herleven. Doch de oude wereld heeft hem betere dingen gegeven dan deze on- vruchtbare naam. De Germaansche volken danken aan haar, onder meer, drie hoofdzaken : het Christendom , het Romeinsche recht en het leven in steden. Het eerste leert den ruwen zoon der natuur het hoofd buigen en gelooven aan eene hoogere macht, dan die zijne ligchaamskracht hem geeft; het openbaart hem de geheimen van een intellectueel en moreel leven. Het tweede dwingt hem zich aan eene maatschappelijke orde te onderwer- pen, eigen willekeur niet langer tot regel van zijn doen en laten te stellen en zijne verhouding tot zijn medemensch door een geschreven wet geregeld Digitized by Google REDEVOERING. 289 te sien. Het derde gewent hem aan de genoegens der zamenleving en verzacht zijne zeden, door hem zijn afhankelijkheid van anderen te doen gevoefen. Gedurende eenige eeuwen onder de voogdijschap der kerk, die zorgvnldig zijne eerste schreden naging en op het ontwaken en de vorming van zijn denken lette, wijdt hij de eerste door meerdere beschaving aange* wonnen krachten aan hare dienst. Met het //God wil het!'' op de lippen stormt hij naar het Oo3ten, om de zegepraal te bevechten van het kruis over de halve maan. Tot zijn eigen voordeel slaagt hij niet, en zegeviert de laatste. Want als de legerscharen der ongeloovigen Europa binnen« dringen, jagen zij de niet krijgslustige mannen der klassieke wetenschap voor zich uit, die naar het zuiden en westen van Europa gevloden de gast* vrijheid, hun bewezen, met de schatten der oude wereld betalen. Een zee van gedachten, eindeloos groot» peilloos diep, breidt zich voor hem oit, ziet hij voor zich geopend. Met wellust baadt hij zich in hare golven en uit dit bad der wedergeboorte opgestegen, werpt hij in de 16"^« eeuw de knellende kliiisters der kerk af , om voortaan vrij en zelfstandig tegen- over zijn medemensch en zijn God den gang van zijn ontwikkeling te vol- gen. Slechts drie eeuwen zijn sinds verloopen en welk eene geschiedenis I In al de veelzijdigheid van zijn aanleg zich ontwikkelende, kan hij reeds na zoo kort tijdsverloop de vruchten van zijn onderzoek en nadenken in een reeks van wetenschappen ter neSr leggen, wier mogelijk bestaan in geen vroeger tijdperk der historie zelfs vermoed werd. Doch hoe gewichtig deze ontwikkeling der Europesche volken ook zij en welke voorname plaats zij inneme in de geschiedenis der beschaving, zij maakt uit den aard der zaak slechts een deel uit van de geschiedenis van het menschelijk geslacht. Het tooneel is ruimer geworden» de gezichts- kring der volken heeft zich uitgebreid, maar de historie bevat slechts de lotgevallen van enkele natien. Europa is in de plaats van Azie getreden; de stroom dezer geschiedenis , in het Westen van Europa aangevangen, heeft zich grootendeels tot dit werelddeel bepaald. Slechts de laatste eeuw zag enkelen der beken en wateren , wier loop door de lotgevallen van vol- ken buiten Europa wordt gevormd» met haar zamenvloeijen. Nieuwe we« relden zijn ontdekt; Amerika, Australie uit de wateren opgerezen, maar hun bevolking heeft geen plaats ingenomen in het boek der Algemeene 37 Digitized by Google £90 T. J R I 8 S E IV OeBcfaiedeiiis, dan voor zoo ver zij met de Earopeanen in aanrakiog is gekomen. Haar verleden is onbekend; haar tegenwoordige toeatand nog een (Hiderwerp van voortdurend onderzoek. Het Kaukasiache mensehenns heeft tot du8 ver de ieiding der historie gehad , en aileen den inhoad der faistorie geschreven. Wat weten wij naar evenredigheid van de gescfaiedenis der andere, van de Mongooiscfae, de Etfaiopiscfae, Amerikaanscfae en Ma« kiscfae las^enP Wat wij weten? Dit met groote zekerfaeid. Waar nj in aanraking zijn gekomen met de blanke Europeanen , zijn zij door deeen als de pariahs der menscfaheid behandeld. Zij zijn met geweld tot onderwerjnng gebracht, uit hunne woonplaatsen verdreven, in slaveruij gedompeld, den z^n eener hoogere beschaving onwaardig gekeurd, ja zelfs voor ontwikkeling onvatbaar verklaard. De Europesche volken faebben op taUooze punten der aarde kolonien gesticht; wat hebben zij gedaan, om de bewoners der andere wereiddeelen tot hunne hoogte op te leidenP Bloeiende rijken, als in Feru en Mexico» hebben zij vernield en eene goedfaattige bevolkii^ vermoord^ om zicfa met de vrucfaten van faaar zweet en arbeid te verrijken. Hunne kolonien en bezittingen zijn de twistappels van faun onde^Iingen strijd geworden, terwijl de bevolking, die er eenmaal in al den eenvood en met al de gebreken van den natuurtoestand leefde, voor de afgestane en opgebrachte schatten met niets dan den voilen vloek van faet ruwe ge- weld en een ruime bedeeling der Europescfae zonden zijn betaald. De in kennis en beschaving oudere en rijkere broeder heeft niets gedaan om den zwakkeren en armeren te schragen, door aankweeking van faoogere begrippen van moraliteit en door uitbreiding van kennis faem den w^ te banen tot de heerschappij over de natuur en over zich zelven , die de eerste voorwaarde is van ontwikkeling en beschaving. Het is een geliefkoosde bewering van de Europescfae volken, dat de andere menschenrassen , blijkens Negers en Indianen, die faet meest met faen in aanraking kwamen, onvatbaar zijn voor ontwikkeling. Wat faeeft de kennib onzer zeden , ouzer gebruiken , onzer maatscfaappefajke en godsr dirastige instellingen faun gebaat, vragen zij. En zij vergeten, faoe veel eeuwen zij zelven behoefden, om te worden wat zij zijn. En zij denken er niet aan , hoe weinig eene verfaouding van meester of vijand gescbikt Digitized by Google RB&EVQERING. 291 18» om tot lUkvolgiog uit te lokken; Vol ^lfbehagen wijzen zij op haone volharding, hiw eerbied voor individualiteit, op de hoogere begtippen viui aodeKjkheid, die ^ij aan het Christendom danken, op hnnne heer8c}iappij over de natunr, op de gnnstige ligging van hnn werelddeel, en op zoo vele andeie oonsakjen van het oTerwicht, dat zij over de andere rasaen hehben. En ter wille van de gnnstige gevolgen — die naar hun beschei- den meening vdikomett overeenstemmen met bet plan der Voorzienigheid. — zien sij oorzaken over het hoofd , die niet minder krachtig hebben med^- gewerkt In het jaar 1829 werden de roodhuiden, Cherokezen, in Oeorgia gedwongen hun land te verlaten. Op de vergadering van den stam , naar MQileiding van deze zaak gehouden, ontvingen zij den raad van president Jaricson, «rden gn>oten vader/' gelijk de Indianen den president noemen, om zich in hun lot te schikkra. Een der stemhoofden sprak: ^Broeders! wij bebben de boodsohap van onzen //Grooten Vader'' gehoord; faij ia vol goedheid voor ons. Hij zegt, hij heeft zijne roode kinderen li^, broedersl Toen de blanke man het eerst aan deze kusten kwam, gaf de Muskqgeea bem land en maakto hem een vuur, opdat hij zich verwarmra aou; en toen de bleeke aangeziditen van het Zuiden (de Spanjaarden) hem aBHgrepen, trokken hnnne jonge mannen den tomahawk en beschermden Bij zijn hooM voor het aealpeermes. Maar toen de blanke man zich ge- warmd had' aan het vuur van den Indiaan en zich verzadigd met zijn mais** brood, toen werd hij zeer groot, hij reikte tot over de bergtoppen heen en zijtte voeton bedekto de vlakten en de dalen. Zijne handen atrekte hij nit toi aan de zee, in het Oosten en het Westen. Toen werd hij onze Grooto Vader. Aan de nagedachtenis van Wilberforce en Lincoln is voor alle volgende tijden de herinnering aan een grooten stap op den weg der ware bescha-* ving verbonden; zij hebben den zwarten broeder de hand der verzoening gereikt. De binnenlanden van Afrika worden door de stoutmoedigheid der Europeanen gedwongen hunne eeuwenoude geheimen te openbaren. Speke en Livingstone hebben woorden van vriendschap tot den inboorling gespro- keu en bewijzen van vriendschap, hoe eigenaardig ook, van het ruwe natuurkind» in natuurdienst en zinnelijkheid verstrikt» ontvangen. Door geweld gedwongen, of aangelokt door het vooruitzicht op eene betere toe- komst, openen de Aziatische volken den toegang tot hunne rijken. De 1) Theod. Waite, Die Indianer Nord-Jmeriea^i. Leipzig» lSd5. Digitized by Google REDEVOERING. 293 BtrooDi der historie breidt zich uit, gereed om ook deze volken in zijn loop en ontwikkehng op te nemen. Hoe zal de verhouding der Earopea- nen tot hunne gekleurde broeders voortaan zijdP Van het antwoord op deze vraag hangt de toekomst van Europa, de toekomat der wereld af. Zal het eigenbelang alleen den regel bepalen, waarnaar de Europeesche volken de andere rassen zullen bebandelen, dan ia eene voortzetting der tot dusver gevolgde handelwijze zeker. De Alge- meene Historie zal dan voortaan eene uieuwe en toenemende reeks van worstelingen tusschen het blanke en de andere rassen te vermelden hebben. Met welken uitslag is God aileen bekend. Doch dit kan, dit mag onze toekomst niet zijn. De Algemeene Geschie- denis moet ophouden slechts de historie te zijn der beschaafde volken van den Caucasischen stam, zij moet de geschiedenis worden van de ontwik- keling der bewoners aller werelddeelen > hoe ook gekleurd, tot welk ras ook behoorende. De blanke man moet eenmaal in waarheid de ic^groote vader" zijner achterlijke broeders worden. Met zijne meerdere kennisi dieper inzicht en rijkere ervaring zal hij voor hen de vriendelijke gids worden uit de moerassen der onbeschaafdheid tot een hooger intellectueel, moreel en maatsCshappelijk leven. Eerst dan zal het boek der historie een boek der openbaring zijn; niet van het onrecht, maar van de zegepraal der ware humaniteit ak den wil van God. Want niet in de wilde stormen van volksverhuizing en volksoverheer- sching» niet in het verterend vuur van oorlogen, maar in het zachte suisen van de langzame» doch stellige zege der eeawige ideen van waar- heid en recht, is de openbaring van het goddelijke op aarde gelegen. Edei-Achtbare Heeren, Burgemeester , Wethouders en Raden dezer stad! Wanneer ik, op het oogenblik der aanvaarding mijner betrekking, mij tot u wend, dan kan het niet anders zijn dan met een levendig gevoel van dankbaarheid voor het vereerend vertrouwen, in mij gesteld. Gij hebt mij geroepen om eene dubbele taak, zwaar en moeijelijk, op mijn schouders te nemen, en met den leerstoel der Algemeene Geschiedenis Digitized by Google S9d y j^iaodatAe te vereesigen. Het is, als wildei ge . An^ aod^^^f' ^perktbeidy «oowel ala voor kosmppolitisohei breedheid wii' ^^ ^^^^^"A iocb iVvoorbij, waarin mimchting voor andere voIkcD tewareO' ^^^ ^ss van een zaiver nationaal bewustzijn. Wij weten ^ *^^li te ff>ed, en oiwe eeuw trouwena leert ona het daidelijk, dat '^^ ''^aeea voIJt veigund is, ongestraft Bich buiten den atroom der alge- *•* ^ ^ikkeling te houden en de wetten te veronacbtzamen , van wier ^^TiDg ^^ ^^^^ ^^^ groote als van kleine natien af hankelijk i% geeteld. Ht iievoel, deel uit te maken van een groot geheel, heeft de oude p^« Jcen der nationale bekrompenheid omver geworpen. Gewtllig of onwilltg, 13 eeo krachtige deelneming in het streven naar ontwikkeling en vooruit- gtaig de voorwaarde voor den bloei der volken. Niet de oudere, maar de energieke is de meerdere. Wanneer ik in dezen geest mijne taak aanvaard, durf ik op uwe goed- keuring en instemming rekenen. Wat de zwaarte aanbelangt van den last, dien gij me toevertrouwt , weest verz^erd, dat ik haar ten volle gevoel. Doch juist deze levendige bewustheid van zijn gemcht is een prik* kel te meer. De wetenschap, waaraan het mij vergund is mijn leven te wijden, heb ik te innig lief; ik beo te vast overtuigd van den grooten invloed, dien de uitspraken der historie eenmaal zullen uitoefenen, dan dat bet gevoel mijner zwakheid en van de zwaarte van den eiseh, die mij gesteld wordt, niet een aansporing zou zijn om, hoeveei het koste, er aan te beantwoorden. Laat uw vertrouwen, in mijne benoeming gebleken, mij ook voortdurend in de waameming mijn^ gewichtige betrekking on- dersteunen. Het is ook met dezen bede en met dezen dank, dat ik mij tot u wend, Edel-Achtbare Heeren, Curatoren dezer Doorluchtige SchooII Aan u ben ik de eere der voordracht verschuldigd , aan u heb ik dank te zeggen voor zoo menig blijk van welwillendheid mij gegeven. Houdt u vastelijk ov^uigd, dat de eere van het Athenaeum Illustre, die 000 na u aan het harte ligt, ook mij innig ter harte gaat, en dat mijn voortdurend streven zal zijn , door te beantwoorden aan uw goeden duok vaii mijn persoon en werkzaamheid , de eere der voordracht te rechtvaardigen. Oodersteunt Digitized by Google REDEVOERING. 295 iuij, waar ik ttw ondersteiiniiig zal behoeven; oDthoudt mij ttwe welwil- ]eiidheid niet, jkk) machtig in het uitdenken, zoo krachtig in volharding. Dat ik ook op de hulpvaardigheid van den hoo^eachten Secretaris van bet Edel-Achtbaar Collegie van Curatoren mag staat maken , ia mij geble- ken. Zonder acbroom waag ik faet, op haar ook voor 't vervolg te rekenen. Hoo^eleerde Heeren, Hoogleeraren aan het Athenaeum en de Semi- narien, die ik thans mijne ambtgenooten noemen mag. Wat mij in deze oogenblikken vervult, waarin ik voor de eerste maal n met dezen naam noem — behoef ik het u te eeggenP Wanneer ik uwe rijen overzie, aie ik mannen voor mij gezeten, waarvan slechts enkelen mij gelijk zijn in leeftijd , verreweg het meerendeel mij vooruit is in jaren , allen mij in we- tenschap overtreffen. Met schroom en opzien kom ik tot u en vraag slechts een bescheiden plaatse. Doch ook deze zou ik niet wagen in te nemen, indien niet eene gedachte, en eene hoop mij moed gaf. Gij allen zijt een- maal zoo arm als ik geweest «^ ik zal eenmaal zoo rijk zijn als gij. En wat ons ook scheide , meerdere kennis , rijper evaring — in ^en opzicht reiken de dienaren der wetenschap van elken leeftijd en van alle tijden elkander de hand, het is hun niet om hen zelf, het is hun om de waar- beid te doen. In zeer verachillende afdeelingen van den tempel der we- tenschap werkzaam» vinden zij hierin hun middelpunt, hun punt van ver- eeniging. Laat mij de bemoedigende gedachte, dat ook voor ons dit stre- ven naar waarheid het ons allen gemeene grondgebied zal zijn^ waarop onze studien elkander ontmoeten. Den schei*pzinnigen geleerde, wiens leerstoel ik zal bekleeden, in uw midden te vervangen^ is een zware, mij al te zware taak. Zoo het me slechts gegeven worde, het verlies, dat het Athenaeam door zijn vertrek leed, eenigzints minder drukkend te ma- ken, ik zal mijn arbeid niet vruchteloos achten. Schenkt mij bij den aanvang een deel van de achting en broederlijke welwillendheid , die hem in zoo ruime mate toekwam en ten deele is gevalien. Dit oogenblik zou voor mijn hooggeschatfen voorganger, den hoogge- leerden Beijerman, een oogenblik vol weemoed zijn, indien hij het hier met ons doorleefde. De vakantie ia geeindigd^ maar dit einde ziet hem Digitized by Google 296 T. J R I S S E N niet de gewone taak hervatten. Na jaren van arbeid heeft hij de eer- voUe rnste begeerd en verkregen. Laat mij , die gereed ata de door hem neergelegde taak op te vatten, het niet doen zonder de blijde hoop, in zijnen geest het veld der Vaderlandsche Historie te beploegen. irAls eene natie waarlijk dien naam verdient/' zco riep hij voor jaren ons volk toe, ffdBn kunnen de nationale overleveringen haar zijn, wat voor elk mensch de herinneringen uit het leven zijn, een deel van zijn wezen!" ') Ik neem dit schoone woord als het programma van mijn onderwijs over. Met deze zijne leuze op de lippen vang ik mijne taak aan. Is mij het voorrecht van uw onderwijs niet ten deele gevallen, Hoogge- leerde Boot! laat mij, thans in zooveel gunstiger omstandigheden geplaatst, uwe veelzijdige geleerdheid en rijpe ervaring in dubbele maie ten goede komen. Gij hebt uw jongeren ambtgenoot Ynet groote welwillendheid ont* vangen» ik ben er u hartelijk dankbaar voor, omdat ik er groote behoefte aan had. Verleen mij uwe voorlichting , waar ik ze zal behoeven; verrijk mij met de schatten uwer wetenschap, en ondersteun mij met uwe vriend- schap. Wat van mijne zijde kan geschieden om ze mij waardig te maken, houd u overtuigd dat ik het niet nalaten zal. Ook in uwe vriendschap , Hooggeleerde Land I beveel ik mij aan. Moge nadere kennismaking banden der vriendschap tusschen ons sluiten en ver- sterken, en wij gemeenschappelijk tot bevordering van de eere des Athe- naeums in vrijen zin en in eerlijken geest werkzaam zijn. In vrijen zin en eerlijken geest — wanneer ik met die belofte tot u kom, Wel-Edele Heeren! Studenten van Amsterdam! mag ik mij vleijen, dat zij ten minste, niet onaangenaam u zal aandoen. De tijd> dien vnj beleven , heeft vrijheid van onderzoek en zelfstandigheid van oordeel op zijn hanier geschreven. Tot zelfstandigheid van oordeel is ook vrijheid en zelfstandigheid van onderzoek alleszins noodig. En zelfstandigheid van oor- deel is voor dezen tijd het dagelijksch brood geworden, om hetwelk wij niet te veel en te warm kunnen bidden. Wij hebben napraters ge- noeg; wij hebben mannen noodig, van een krachtigen geest en van een >) Beijerman, De geschiedenu, eeti kattbaar erfgoed <mger vaderen^ 1846. Digitized by Google REDEVOERING. 297 eigen overtoiging, die niet iets, maar iemand zijn. Mocht het me gelak- ken door de krachtige mannen der historie u voor de oogen te plaatsen» u tot hun navolging op te wekken, hun geest in u aan te kweeken. Van u hangt de toekomst af; de beginselen, die door u op het gebied van den staat, de kerk, de wetenschap zullen worden voorgestaan, de eerlijk- heid en warmte van uw strijd — zij zullen hare vruchten dragen voor het leven van ons volk; zij zuUen over zijne toekomst beslissen. Doch zoo ik me met eenige hoop op een goeden uitslag van mijn werk bij u mag vleijen , dan moeten wij elkander in volle eerlijkheid en met ver- trouwen te gemoet komen. Ik vraag voor dezen oogenblik niets anders dan dit vertrouwen, ai durf ik hopen dat nadere kennismaking tot een hartelijker verhouding zal leiden. Mijn leeftijd is gelukkig niet ver genoeg van den uwen verwijderd, dan dat ik uw streven, uwe idealen, uwe aspi- ratien niet meer zou b^rijpen. Wel heeft het stortbad van het prakti- sche leven de een en andere overdreven gevoeligheid wat afgekoeld» doch ik geloof , dat dit geen belemmering zijn zal. Oij zult mijn glimlach niet voor minachting houden, gevoelende, dat het vuur der eerste liefde niet alleen warm , maar ook zeer verterend is. Ontvangt mij dus als een oude« ren broeder in uw midden, die bereid is u te helpen en voor te gaan waar hij kan, uwe gevoelens begrijpt en uwe liefde tot waarheid en recht deelt, — en in dezen geest u de vriendenhaud aanbiedt. Mijne taak loopt ten einde. Ik heb volbracht, waartoe ik hier ben op- getreden. Ik heb den nieuwen band gesloten , voorzoover mij het hechten vergund is. Doch elke nieuwe verbindtenis b in meer of mindere mate eene scheiding. Bn zou het mij mogeUjk zijn, mijne Haarlemsche vrienden en ambtge- nooten 1 dit te vergeten. Slechts dan , wanneer ik het laatste jaar mijns levens, waarin ik zoo tailooze bewijzen uwer vriendschap mocht ontvan- gen, vergeten kon. Wij zijn als vreemden tot elkander gekomen, maar niet als vreemden scheiden wij. Oij weet het, ik had in Oouda een klei- nen, mij hartelijk genegen kring verlaten en trad met schroom den uwen binnen. Wij hebben een jaar hing te zamen geleefd, te zamen gewerkt, in elkanders vreeze en hope gedeeid, en thans ben ik uit uw dagelijkschen 38 Digitized by Google 298 T. J O K I 8 8 E N kring getreden, ali cen, die erthois wMgewordenu ODtvangtvandeaeplaats mijn opentlijken dank voor al de bewijzen uwer graegenheid* Ik vraag u imt em haar te doen voortduren, want ik beo er seker vaa. Ik vraag u dfeea dit, kat geen afstand, klein of groot, de herinnering aM het te aamen doorleefde jaar btj u verdooven , gelijk het ook mij onvecgetelijk iiin zaL En zoo ik dit van een uwer in 't* bijaonder vrai^ , van wien aou hA zijn, dan van u, mijn trouwe vriend, Dr. Tjaden Moddermaal Wat gij mij in dit jaar van dagelijkschen omgang geweeBt atjt, behoef ik hier niet te vermelden; geloof mij, ik heb in Amatels groote rtad telken dage meer uw trouwen banddruk , warme deehieming en opgemimde toeapraak gemiat^ Wat ik , wat uwe vrienden , wier bewondaing voor de veebijdigheid uwer kennis alleen overtroffen wordt door de liefde voor de beminnelijkheid van uw karakter, u toewenschen, gij weet het. Mogt u dat alles eenmaal in voUen omvang ten deele vallen. Wij wetas en rekenen cr op, in dat ideaal vaa gelnk, ala het eenmaal werkelijkheid zal zijn geworden, is odc eene phats ingeruimd voor de vriendschap, vroeg of laat geabteD, maar hecht genoeg, om ook dezen schok te vwdnren en er slechta versterking aan te danken. Er blijft mij over nog eene plicht: het voldoen aan een wanaen drai^ des harten. Want zoo het in de laatste plaats is, dat ik me tot u wend, mijne broedera en bloedverwanten ! gij weet wel, dat het tevena in de eerste, in de hoogBte plaata is. Er ligt in deze ure, op dezen dag — voor allen, die mij liefhebben, een feestdag — eene sombere wolk over de blijde stemming. Er zijn plaatsen hier ledig, die wij zoo gaame ver- vuld hadden gezien. Gkxl heeft het alzoo niet gewild, mijne broedersl en in de plaats van den onvergetelijken vader , wiena beeld ona in deze ure niet. heeft verlaten , mocht slechta de herinnering ons hier vergezellen aan eai leven, onvermoeid aan wetenschap en waarheid gewijd, vol liefde voor ztp kinderen, vol ruatelooze trouw aan hetgeen plicht hem voorachreef. En ook de beate, grijze moeder, wier geheel leven een voortdurende zorg voor hare kind^ren waS;, mogen wij hier niet zien. Dat God haar loone voor alles wat zij voor ona is geweeat! wij vermogen het niet. Digitized by Google REDEV0ERIN6. 299 Er ztjn dagen, waarin men jaren doorleeft, jaren ouder wordt. Laten de opgewekte herinneringen van ons wegbrokkelend ouderhois, de wee- moedigste en de heiligste tevens, die we op den ievensweg mede kunnen nemen , den broederband versterken , die ons bindt. Gescheiden door woon- piaats on door levenslot, reiken wij in weerzijdsche eerbiediging van stre- ven, en in warme deelneming in alles wat ons treffc, elkander de hand. Misschien dat wij in veel uiteenloopen , maar in een opzicht verschillen we niet: den eerlijken zin en den vrijen moed om uit te spreken, wat wij voor waarheid houden. Wij hebben het niet geleerd, mijne broeders, tegen de waarheid te iiegen! Er is een in uw midden gezeten, wien nieuwe banden mij eerlang met den vademaam zullen doen begroeten. Den tachtigjarige , wien op zoo hoogen leeftijd de zeldzame kroon van een onverzwakten levensmoed siert, heet ik welkom te dezer plaatse. Ik zeg u dank voor dit bewijs uwer genegenheid, om hier te wiilen komen, ik zeg u dank voor de vaderlijke liefde, met welke gij mij in uw kring hebt ontvangen. Laat zij als de broederlijke genegenheid uwer zonen en dochteren bij toeneming mij ge- schonken worden. Over uw eerwaardig hoofd bid ik al de zegeningen af , die uw leven bij voorduring tot een zegen voor u en uwe omgeving maken. Wetenschap en praktijk, viendschap en liefde — zijn het niet deze vier, die den inhoud des menschelijken levens vormenP Rijke overvloed der laatsten geeft kracht tot de eersten. U allen, mijne hoorders! en mij zel- ven, wensch ik ze in volle mate toe. Het zal ons en de onzen in eigen huis en in den werkkring, waarin wij arbeiden, des te meer welgaan! 38» Google Digitized by _ J Digitized by Google ATHENAEUM DAVENTRIENSE. Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PB0FE880RUM ET LECTORIS aui A. D. XVI FEBB. CIOIOCCCLXV A. D. XVI FEB». CIOIOCCCLXVI DOGENDI MUNUS OBIERUNT IN ILLUSTRI ATHENAEO DAVENTRIENSL L VAN VLOTEN, Litt. Belg, et Hist. Patriae Prof., h. t. Rect. Magn. F. BOSSCHA, Litt. Antiq. Prof. honorarios. L DUTMAER VAN TWIST, lur. Prof. L L METZLAB, Litt. Orient. et Antiq. Hebr. Prof. extraord. 