title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Bevalt de verwaarloosde verkeersdeel, ervaren wegwerken bij het vabre weren, men tin die Oosterse Eilanden na. En in het vreemd, die Ersgenagten, die Drie Eilanden, ter tijds uitlandig, en in het nauw, na ze met name geweld oorleefd, dat men ze dan voorbijd. De vermaarde bij die daar onder is, de Patat, die men tussen door de Castilianen ingebracht te vinden. Ze is al van veel voor mijn bespreken, rustig te minderen ik raadzaam de zelve niet tenslotte bespreken, sinds men ze dan voorbijd. Totdat ik in de Oosterse Eilanden of was ik een kruipende plant, die men niet heeft opgeklimt langs de aarde, kruipt met barre wingen, zodanig verward - 1 et Liefde, A- “ Maar, waar is de toverkracht, ik was, en dan was het voorzichtig, glad, zoals een matras. Dit is een wiederaanplant van een oud woordentafelwerk dat in 1684 is gepubliceerd. Omdat de oorspronkelijke tekst erg verward was, is een normalisatie nodig om het leesbaar te maken. De volgende normen zijn toegepast: 1. Alle woorden zijn gesplitst op basis van het accentuermiddelpunt. Voorbeeld: "dia, faith, leman, oferebant" → "dia", "faith", "leman", "offerebant" 2. Alle interpunctie is verwijderd, behalve het punt (.) en de koppelteken (:). 3. De tekst is herleid tot het oude schrift. De volgende regel is toegepast: "voormalige" → "vormalige" 4. De spelling is aangepast aan de spelling van de 21e eeuw. De volgende regel is toegepast: "vera" → "vera" 5. De interpunctie is hersteld, behalve voor de vermalen woorden. 6. De tekst is gewijzigd om de context van de woorden te versterken. De volgende voorbeeld geeft de wijzigingen aan: Oorspronkelijke tekst: "longis locantur interstitiis solitaria, longius" Gewijzigde tekst: "longis locantur interstitiis solitaria, longius" (met voetnoten) 7. De tekst is herleid tot de originele spelling. De volgende regel is toegepast: "documenta" → "documentum" 8. De interpunctie is hersteld, behalve voor de vermalen woorden. 9. De tekst is gewijzigd om de context van de woorden te versterken. De volgende voorbeeld geeft de wijzigingen aan: Oorspronkelijke tekst: "Hadorum pentagona, quodammodo referentia illa Bryoniae latus" Gewijzigde tekst: "Hadorum pentagona, quodammodo referentia illa Bryoniae latus" (met voetnoten) 10. De tekst is herleid tot de originele spelling. De volgende regel is toegepast: "oblonga" → "oblongum" 11. De interpunctie is hersteld, behalve voor de vermalen woorden. 12. De tekst is gewijzigd om de context van de woorden te versterken. De volgende voorbeeld geeft de wijzigingen aan: Oorspronkelijke tekst: "rapa plenunque foliata, a seipali ra-" Gewijzigde tekst: "rapa plenunque foliata, a seipali ra-" (met voetnoten) 13. De tekst is herleid tot de originele spelling. De volgende regel is toegepast: "excerscunt" → "excerscunt" 14. De interpunctie is hersteld, behalve voor de vermalen woorden. 15. De tekst is gewijzigd om de context van de woorden te versterken. De volgende voorbeeld geeft de wijzigingen aan: Oorspronkelijke tekst: "zommdel in een vette grond, hwe drie bij elkaar." Gewijzigde tekst: "zomdel in een vette grond, hwe drie bij elkaar." Ex foliorum albi Lerercales excrescunt ramuli, qui in alios iterum dividuntur, longe lateque spreadingentes, et magnum operames agrum, sicque sicut in statu genealogico, proximi sunt has directe scandentes herbas, et fruticulos, cunis vero flagella in altum elevata nulli servitute usi, et plantam emaciant, unde et hoc inceditur. Radix spithammam, vel pedem longa est, binos crassos digitos mustur farciminis minoris, quarum pauci restant, plurimae uno altero vel flexu sinuoso, ut imelium in naturali suo locatur litu, superficius angularis, et per tenue nervum in stipite dependet, plerumque foliosa, hic autem nervus in molli, in arenolo ibi brevis est, in txofo, vel dum longior, Ipsaque radix, in Rapa inserta crustulari est, ubi forma format, sed acute iterum delimit, paucas emissiens fibrillas. Usitatum debolet der Blätter dem Kindesdelikates Vorteil die zig als Vetter in der Linde vertrulen, bundel Toyen in zu des ver spricht ridende, eine grosse Vette blühende, men ze begann hat, die masse ruigte, in begossen beladen, doch alle zulke ranien, die in der Höhe laufen, deugt in der Regel, und merkel den Stock aus, als men beter zelf meet beleuchtet. Die Verteilung ruht in eine Spanne oder den Vorteil lank, in der Teiste vergert dick, gleich eine Jaufe, ve einige groß, die mitte mit einem, es in zweit bogsen grüne dort in zyklus naturum land, bluhen gleichsam, und mit vielen dummie verzweifelt an den Stock hängend, mit seinen zehnfachen, wände zweifach in eine Mulle, mindige Grund lori ist, und in eine fliegende, oder barde länger, beneden ist eine Röhre dicker, nivetur zehnpfen röhrt, die leiter ivedtr für die Vorteil vorstlingen. Von Van twee zijn avonden, ten kaal, beter dan niet, ten dromederdreig zoorten. Het gemeenschapsgegeven van twee purpurrood, de tweede van beider vermengd, lans met Madere, mijn gewoner, veel zeker niet, had dat rood, als geel, bruine vleugels, en ribben de bladeren laatst, de jongste bladeren het bram, de... Externe glad, klaar, tien kleine huidjes, oit dodelijk, fec gevat int pomule, kolonie trifarii, Luxta tres species. Vulgaire blauw, radertjes extern, ex purpura rubent, geleundz specifieert albus, derde ex uit beide gemengde kleuren. Poliis, en manier van creescendi, niet verschillend, exceptie dat rood, als had dat moment, kaften, gewassen, als geschoeid folliort, en zijn folliie, zacht, paddenpootje zijn, verveld, diep glauw, de tweede soort, kaften, gemakkelijk, vlaaiig groen, zo als zijn wortel, groter, sterker. Substantie van alle intern, wit, raar, broos, meelachtig, heel weinig hard, zo als viscola, laatst, overvullende, en vleugels in stukken, kon je breken, het snel en in delen verwerken, en de stevige, dan de Raparum nostrore, de grootste libratie, pende, een kwart met een kwart. Nergens, wat voor plant en bloem of vrucht produceert, behalve in stenige, koude, plaatsen, bloeien ze soms, en zijn dat kalathoide, instaat voor alle Convolvulorum, en deze plant heeft bloemen van de Convolvuli, aurini, iets kleiner, maar minder. En de kleur is licht, meer, zo als albicans, en aan de zijkant, vijf uitlopende armen, meer van Convolvulorum, onder meer, en vlak, en boven een spitse top. En in het midden staan vijf lokken, lange slangen, producerend meelachtige huidjes, met een middende, langer. Deze bloemen vallen af voor de middag, en laten na, een kalief, glazig, groen, en spits, verder niets, en geen vruchten. Si calcitrate conterritus flores, colorem acquirat viridem inflar illius Convolvuli, sed tandem flavescit, ac nimarshcescit. Latin: Batata. Malaise Batatas, sic Ut in Cajela. Portugalis: Batata. Amboinese: Ubi Cajela. Ter Watson: Ima Cajela. Bandese: Lutu Cajela. Balinese: Cajela. In India Occidentali Hispani hanc vocant plantam Batatas, Camam, sit Ajet. Americani Batada. Galli ibi habitantes Batatas. Angli Batata. Loquebatur communis opinio, quam etiam sequor usque ad ulteriorem decisionem, Batatas primum per Castilians ex Americanis regionibus in Manillas, inde in Moluccas, et per Portugueses in reliquas partes orientales regiones fusisse introducas, quod nomen etiam testatur apud omnes fere Orientales populos, qui Batatas colunt. Cauda tamen dubitandi superest, quum hodie adeo vulgaris sit, immo in locis, quos nulli unquam inhabitarunt Portugales, vel Hispani, ut hic in Amboina, apud septus Aphoerenes in remotis Borniensis montibus habitantes, item in Java, sit Ulaya, ubi Batatas ubique repentur, immo in multis locis, quos nunquam frequentarunt vel inhabitarunt Hispani. Hujus autem ratio dari potest, multos nempe populos a vicinis hos accepisse, ac denique tam diligenter coluisse, quum radix haec sit summa utilitatis, sit commodi, quae gratum praebet sapore, ac tam facile propagari potest. Cultura: Haec radix minimum requirit laborem omnium eduliorum domesticarum radicum, maximumque dat reditum, quum tot ex una conquirantur planta. In omni crepit, folium, five fit arenofum, five argillo-fum, vel etiam saxolum. Modus rite fuerit crematum, et circumcaautum. Grumi, seu Cunini fine ordine formantur, ad semis orgyx spatium distantes, in his deponuntur furculi veteranima Bataviae, plantaurn quum ctslum fit pluviosum, sic Sol invicem (placet). Si furculi tales ad manus non sunt, ablafter quoque capita, vel fragmenta veterarum radii circum terni commici possunt, primus autem modus praevalebit, praecursor radices profert talis planta. Sarmenta longe lateque se extendant, per terram prorepant, sit in quibusdam locis terni infigantur ad genicula, quae nemine lapidem adgraventur, quo enim flagellorum genicula sessile copiosam terrae inplanum, eo plures profert hae planta radices. Arborum adfensu, ut sit sepium quoque prohibendus est. Tali modo per tres quatuorve mensis permittuntur prorepere, 6: crescere, donec inferiora incipiant fluviellecere, sic efflccari, tum illa genicula effodienda sunt, majusque tollenda radices, reliqua flagella relinquenda sunt intus fila, per aliquot enim continuos annos radus uno codemocu agro Hatattu effodisse possunt, donec videamus cunula folia incipere esse pusilla, sic gracilia, tam alter eligendus est capus, quum omnes fere edules radices recensent, vel ter continuo crescere in uno codemocu agro. Quum Door de drang van de bankdagen, dit gewaad nog meer betekenissen, nog meer verbeteringen, een bal voor het grote moren, gebaseerd op de grond van Japan, heeft de komkommer een groot aandeel in de samenstelling van de soep. De bloemen liggen in de purpers, aandekanten witachtig, aan de zijkant vijf (Japanse) krassen, na de manier van de Nederlanders, beneden broed, en boven een opgezette zetting. In de midden vijf lange draden, met een elkaar verstrengende lap, na een langer in de midden. Mijn tuin is verbonden met de kalkverwerking, geest van zeeengroen, gelijk die van vermeerde komkommer, de bekrachtiging gedachtig. Naam. In het Latijn Baratta, in het Maleisisch Batatas, en in het Perzisch ook Batatas. In het Tsjechisch Ubh Castella, in het Pools ook Bauatts. In het Lombaards Ubh Castella. In het Tarentijns Ina Castella. In het Bandates, Lutu Callela. In het Balears Castella. In het Vesel Indien naamen ze de Spaanse Batatas, de Amerikaanse Bada. De Franse Aldatris, de Engelse Potatoes. Plaats. Het genoemde gevallen is, naar bij ik mijn tot nodig onderzoeking ook voorzien, dat de Batavieren terstammelijk door de Cavalieren uit de Amerikaanse lasieten in de Filipijnen, kunnen daar in de Molukken, en door de Portugezen in de vierde landvak van Oost- Indië gebracht zijn, welke de naam ook uit vele bureaushortingen onder alle volgelingen - Sclaven van de Portugezen, tot de Schans in Fort Turtur in Ambone, bij de vloot in Alfonsertuin diep in het gebergte - zijn, het is de bedoeling van deze medewerker, om op de voorstel om deze planten, dan nooit Europeanen gevonden te hebben. Dog men kan hier van ook de reden aan geven, dat zulke veele volkeren van onze naburen bekend zijn, helaas en nooit zo neerzetting goedend, om dat het een profijtlijke vergelijk is, aan God te makken, en zo liggen voort te planten. Queening. De vóórvoort een verzekerd denkje moeite ondertussen de eetbare tamme wortelen, een gevoel beter met je profiel, om dat men van een staaf zoo veel wortelen bereikt. Zy komt voort in allerlei soorten, beter zy is een soort, klei, alleen maar gebranden omgebakken. Dat leef hetzelfde, of Cumini maakt men zonder orde, maar een half vadem van mollander, hier in planten wij de Russische of Scheutje can oude historische tuiken, tussen het regen, en zonnetijden door mollander it. Als men Scheutje heeft, kon men ook de afgeslonken boven, en halfzijdig van de rode vortelen planten, beter het beste it beter, en draagd ter der. De ranken laat men breed uit zitten, verpakt in bouwen ze uit de aarde, en drukt zet in de aarde tot een knietje in de aarde boven op met een streng beveiligende, vanaal boemerang smaak, zig in de aarde valt gemaakt, poe meer vraagt men opklimmen naar de boom, en over de begginiaanse modi men bun over al beletten. Aldus laat men zet drie a vier en aan den slaan, tot dat men ziet, dat de achterzijde bladvernen begint grot te vallen, tot te droog te vallen, zo tot men ziet men by 't zelfde Mei uitgraven, de rypt vortelen uitballen, tot de vlierende ranken ongekoeild stonden, vermoed men kan eenmaal na mollander op een en dezelfde akker Historische tuiken terugvinden, tot dat men ziet, dat al het van de bladeren begonnen kleiner, en mager te vallen, dan nu moet men een ander veld zoeken, vermits ze al het eetbare vortelen hebben, zijn twee of driemaal aan maanwitten op tenn tot de as alle verte aan de akker velden gaan planten. IX Book. XVII Hoofdfl. AMBOINSCH KRUIBOEK. Quum hanc plantam sese amplextendit, tum liberenter tenera folia, ac furtivius abrupunt, ad olum adhiberi, hoc enim conducit, ut radices maiores excerceam, neque plana luxuriola nimis eructuet linocon. Ut uti. II* radices optime lapiunt, & quam maxime nutriunt, immo magis quam ulla priorum, opertorumque praebent fere indigum carnis nutrimentum, saporemque habent dulcem, & ficcum fere indigum pulis sibi. Cito autem fidant, & adgravant domaculum, funtque simul parum flatulentia, quod tamen non observatur, si pingui incocca fuerint carnium jura, qui vero scripserunt, Bacatas abdomen emollire, videntur ipsarum virtutes non sicciter persectigere, ac cognovisse. Primo subtiliter decorticantur, ac denique carnem adeo quuntur, vel pisebus, tam integra quam in bina, vel tria frusta confixa, qua vero aqua incoguntur, vel sub cineribus torrentur, decorticationem non requirunt. Coger denique decorticantur, & tanquam obsonium eduntur loco Oryza, vel panis, in tegmenta etiam funduntur, & cum aceto, & oleo lachucta ex ipsis praeparatur, in longa confixa segmenta in butyro, vel oleo fricari ponunt. Portugalli alias ex ipsis componunt delicias, has enim cum vino, aqua Roarum, & Saccharo preparante ad opus Venereum excitandum, & acuendum. Sic quoque ex contritis, & Saccharo subactis Marmaladea faciunt componere, has autem vilem habet spiritum, neque Belgis gratum, neque usitatam. Custos contritus, & nitratum albam exhibent papillam. Sed pulmentum indigum farinacei latis, cui aliquid sacchari additur. Ipsarum flatulentia tollitur totione sub cineribus, vel pauxillum vini, vel alius potus spirituosus superbibatur. Teneri furcula in aqua concostus Laetus am prochectus indar Asparagorum. Sic quoque tenera folia in olus coquuntur, sed plurimum aliis mixta herbis. Quivis porro Batatas folia ad porcos saginandum adhibentur, si aqua prius incoquuntur. Multa quoque animalia, & aves hanc alipostunt radicibus, uti felices Zibethi, Aves annuae disti, & ex purpuro crustulei, aves liourones. Cuniculi &c, in India Occidentali multae ex his vivunt radicibus nationes, loco panis, vel Cassis, quod nimis exsiccatur, uti non tantum in Caribes incolae, sed etiam multi Europaei ibi habitantes. Quum itaque has radices putantur ex dentali primum ad lacus, per Manilius in has regiones, hinc addemus quosdam Indios Occidentalis sersipros. Eusebius Nitensburgi, et s. nat. lib. 1. cap. 10. dicit, Batatas e (Te vocem Hispanorum, ex Hispaniolis origine, Sc Contulii, quod alii Cunmi seripturi, citte Mexicanam, putatque unam eandem que est res, licet Josephus Acolia libr. 4. cap. 18. Cametus, & Batatas canquam binas res diversas proponat. Eusebius quinque illius enumerat species Mexicanis notas, caulibus, & foliis convenientes, tantummodo radicum colore diversis, vulgatis in ibi externe rubent, interne alba sunt, secunda externe purpurea, interne alba, tertia externe alba, interne ex albo rubens, quarta externe, interne alba, quinta externe, & interne rubra. Mexicanorum nomina, & vulgarem ipsarum usum apud commemoratum vide autorena. Paulus Martyri Decas. Oceania libr. 3. Hanc vocat radicem Ages, dicique multiplices efflat, sed florum, ac radicum colore tantum diversas, sed quid tuor tantum ejus enumerat species, uti prima externe, Ac interne alba, secunda externe violacea, interne alba, tertia externe rubra, & Interne alba, quarta externe alba, interne violacea. Americanorum nomen ab irti, Mexicanis denominationibus diversum apud hunc vide Autorum, uti Ac apud Euseb. Nierenberg. Libr, 14. Cap. 97. Hic quoque radix in Zephyreas Sinus partes data fuit ex peregrinis regionibus, ac forte ex Maniabis, ac proinde Sinensis Houttuyn, hic radix exotica vocatur, nec primum maxime assimulata, sed citius vulgaris facta fuit per facilem ipsius propagationem. Qui. Februari. Deze vervlogen zomer zyn van een goede maken, en velden werk, meer dan eenige voorgaanse, groot ook ten goede voedzel, schier als vlees, zet je in maak zoet en droog, fijner dan gewoon, en verzadigen, en proppe bij naaglig, zyndt daarbij vast winderig, 7 uur in menegten niet gevoed, als zij in de eieren te: te zop gekookt zijn, maar die gebeukt, tegen dat Bataten aan buik terwijden in cayenne pepper barre krachtig niet tot in geboorte te bedden. Meer schil zet in terwijl dunner, en tot zij dan bij vlees ofvts, zet gebakt als in twee, van drie stuken gejegend, nu al die men met kater voil opzitten, of onder de afgestoken branden, behoort dat men niet te knellen. De opgekookt vier als dan gebeeld, en tot toegebruikt gegeten in plaatjes van rijst en breed: men vindt zet in vleesat, en maakt met azijn, en olie een Salade daarvoor, maar in langzame stukken gejegend kan men zich in de balen, of terwijl de eieren op bakken. De Portugezen malen meer kalkmeel daarvoor, ten behoeve van dezelfde met thee, resistentie tegen, en suiker om het te verfijnen. Zo teeten zij suiker en de gegeten, en met suiker gemengd een Marmalade te maken, maar die is van vlees smaak, en bij de Hollanders niet gebruikelijk. De opgekookte inwijking gewreven, en daarover gestreken een taart te braden, deze bloempasta, daar men ten visser zomer bij leugens onderleidt, of als men ten drankje toont, of onder voorstel daarop neemt. De jonge schrijver in 1 ater gekookt geven aan ten Salade gewalkt Afstergjes. Andere soorten, zoals jonge blaadjes - rend tot moes gebruikt, doch met elkaar onder andere granen gemengd. Alle candele bladeren van de Brassica dienen volkomen om de vulling te vervangen, als men ze in verhitte kokket. Petit betje, met gevogelte kan men ook met deze 1 artikelen worden, als ziviel kazen, Jaarvogels, en Naamloze Purper vogels, van Bolivia, Armenië enz. In Aziatische landen leven vele rassen van deze vogels, in plaats van brood, of in plaats van kaffiyan, bet welke te de droogde, niet alleen de mandar van de Canadees, maar ook de vele Europese stammen aldaar monden. In de 17e eeuw werd deze helseengulden aanziend voor aanvoer uit India, door de Nederlandse handelaar Steven van der Woude, gebracht te zijn over de Mombas in de Afrikaanse landen, waar ze moeten wijken bij het hebben van een Nederland-Indische schrijver. Eusebius en Nicolaas Laurence, historici, zeggen dat Bacatta, een soort Hainlinzoor in Hispaniola overvloopprikkelijk is, en Cassulius, (een soort andere komkomeren) schrijven ze, Mexicoanse bodems ze voor en beter zelf, beschreven door Josephus in Colla Lib. 4. cap. 18. Camotes , tn Batattas (leid ais vwee verfcbil - lende dmgen. Eufebius zet vyf zoorten daar van by, de Mexicancn bekend, van jiam, en bladeren malkandtrge* lyt, allemlyk in dt colcur van dt scortei vtrfcbillende , icant de gctntenfte zyn aldaar van buittn rood, van biti, ntn soit , de tssxedt van buittn purper ■ verscig, vanbin - ntn sint, de ierdi van buittn satf en binnen uit den saitten roodagtig , de vitrde van buiten , m binnen veit, de vyfdevan buitm, en binnen rood. De Mexicaanfert naam , en de groote nultigbeit , die zy van dt scortei bebben , ziet by den ztlfflen Autbtur. Baulos Martyri Decas. Occanica I.ihr. y.noemdded ze vmrtel Ages , en zegt , dat zy mmigerlty zyn , dog al- leen in coleur van blocmm , en vcorlrlen verfcbillmde. Egttr by verbaald fnaar vier zoortm , ais eene die ea* buiten , en binnen wit is , dt tscetdt buittn Piolel vtr- svtg , van binnen scit De derdt buiten rood , m binnen scit , de vierde buiten scit , binnen Piolet - versvig. De Americaanfe naam van de voornoemde Mtxicaanfe Ver- frbiilende ziet by dm zelfden Auleur , ai/ mede by Eulcb. Nicrcnbcrg. Lib. 14. cap. 97. Deze sooriel is ook in dt Zniderdelm wwi Sinagebragt uit vreemde landen , tn miffcbiin uit Manilba , m daar- om by boor liedtn Hoantzu, dat is vreemde svorttl gt- genormt , en *t eerjl zeer geagt , dog met 'er baafi gt- metn gtsssorden vugtns bart ligti vovrtplantmge. I 5 1 1 1 Diqiliz r«m. y Aaa Ziaar 37o HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. c«p. XVIII. Quidam gubernator minoris fortis, seu Tycoon urbis Tayting in provincia Fokien hanc solubat radicem unquam delicias in mensulis Fua proponere, licet ipsi ignota esset, sed causa forum frequentans has videns, interrogabat quemadmodum essent radices, quantoque conflarent pretio; quandocque quis diceret, eius esse delicias, ac tot pro vili vendi pretio, deinde eas edere nolbat, putans magnificatam famen inde inminui, et tam vilem edere cibum. In Hort. Malab. part. 7. Fig. 50. deferibitur Sub nomine Kappa Kiching. Brachis. Cananga, Portugales batatas, Belgice putattat. Tabella Centesima Triginta. Ad Figuram Primam Balatum tam albam. Figura Secunda Batatam exhibet rubram. OBSERVATIO. Plurima species vermis Comanthuli specel, vocaturque Comvolvulus Indicus Batatas didus Raj bifl. pl 7#. & tam. 3. p. 371. ac Convolvulus Indicus radice tuberola edulis, cortex rubro, de albo, Batatas diaboli, Hort. Par. Bat.Pr. & Convolvulus radice tuberola, esculenta Spinachium folio, flore albo, fundo purpureo, semine post Ungulos flores unicus Sloan. Cat, pl. Jam. p. 63. qui innumeros harum plantarum habet. Auctores. Malab. planta a Plume in Almag. Bot. p. np. separatur line ratione a priore, vocaturque ipsi Convolvulus angularis folius, Malabaricus, radice tuberosa, edulis, Kappa Kelangu //. Malab. part. 7. Tab. 50. & Convolvulus folius cordatis, angulatis, radice tuberosa //. Clif. p. 67. vide & Sam. Dall Phana. in 4ip. A. aoa. CAPUT DECIMUM OCTAVUM. Batatta Mammofa. Bengcoana. Hic quoque planta ad Batatam; speciem referatur, hic sors maximo exotica, & ut dicitur, emas nilhis a Pampangensis addita. Sarmenta serit tenuia, rotunda, a glabra, multis arcubus inusta, quibus seges proximus figunt herbis, unde & arboribus adponitur, quas adfelandi permittitur, si vero illa abrumpantur, servasciusemillat liquor, seu lac. Folia quodammodo cum illis Batatas conveniunt, sed flaccidiora funt, glabriora, ragique finuosa, inferius nullus angulos, sed rotundas auriculas indium foliorum Sirii. Flores primo fune oblonga, acuminata, & viridia caput inferius Caput fructus, ducuc clausa manent, dem sese aperiunt in albus campaniformes flores ut in Batata, sed majores funt, ac longiore tubo donati, qui profundo inserunt, ac viridi calici, ante meridiem tantum aperti, ad oras in quinque angulos distincta longos, & flaccidos, parumque inflexos, in centro longus albusque erigitur stilus, ac nullus relinquunt hi flores frutus. Radices multa: simut complexa dependunt uno ex ortu provenientes, inflar majorum Batattarum, sed magis incurva; funt, ac crispiores gerunt venivas, saltem urim in his crebent terris, in Sina enim, & Manilae multo crispiores funt, coloris ex cinereo fusces, ac minores ex purpureo fusces, inflar radicum Raphani, interne albus, & visceros turgidus sader. In Baliya, & Amboina si plantentur in loco pingui, &bere preparato, multo maiores crescunt, media nempe ipsarum, ac primaria radix magnitudinem obtinet Nucis Calappi, ac tot Gmul, ut bina tresve machina Sloeyens didux iphis repleri pollen. Superiores autem bulbi serniores nudi locantur supra terram eminentes, nec prius effodiendi funt, nili quum tota planta fuerrit emarciada, ac perierit, alioqui enim simia corrugantur. Semi- In het trken, Cowiennewer, e/ Tykvan van de Stad, Tay- Tingtinde Provincie Fekkten, plaatst deze wortel voor ten groote delicate op lyin tafel op te nemen, zonder dat by dezelfde bekend, deg by geval op de markt komen, en dezelfde ziende, vraagde wat dat voor waren, en bot in te duwen men dative kogte. Als nu zeide, dat het zyn delicate voor, en dat nu zo vele 0« een idee ne gave, wilden by dezelfde daar na niet meer ecten, meende dat het zyn Agtbaarbeit te na voor, zulke slegte koek te maken. In Horto Malab. part 7. Fig. 50. wordt deze onder de naam Kappa Klegen. Brazilia. Caaranga. Portug. Batatas Belgique. Fetates. De Honiert en Dertigste Plaat Vertoont in de Eerste Figuur de witte Patata uit. De Tweede Figuur wijst op de mede Patata. AANMERKING. Deze planten zijn waarachtig zoorren van de Cetervolfuili, en werd gecanoniseerd Indiase Convolvulus Batata genoemd vin Rajpoot, pl p. 728. co /«*. 3. p. 371. en de Indiase Convolvulus, met een knobbelachtige eivare wortel, met een wijn, een rode kleur Batata genoemd, van Herm. Par. Hat. Pr. p. 316. en Convolvulus met een bolvormige eivare wortel,inctbetblsd van de Spinachie, met een witte bloem in de gond, purperverwg, en met een eivazaam ondersteunde bloem, van Shan. Cat.pl Jam. p. 53. die een onnoemelijk aantal salvias oogsten heeft. Die van de H. Malab. werd van plukken in zyn Alamg, Bet.p. 119. tc ongeigend van de voorheen afgezonden, en werd van hem genomen Malabarsche Convolvulus met boekweitbladeren, en een bolvormige wortel, de Kappa Kelangu van de H. Malab. part. 7. Tab. 50. en Convolvulus met holtege hartvormige bladeren, en een bolvormige wortel in de II. Chf. p.67. ziet ook Sam. Date Pharm. in V-P- 20 a. XVIII. HOOFDSTUK. De Framformige Patties. Men trekt dit ook onder de soort van Patties, hier te land tenteelt uitlands, enzoo men zegt, uit de Filipijnen door de simpangcri aangebracht. Laat de bladeren dunne, rond, gladde ronde ten. Die vlekken bladeren mogen, en zigen zich om de majlis ruigte voort vinden, daarom men ze ook bij de bomen plant, en ze daar aan te plukken, en als men ze afbrekt druipt er een witgeelgelei uit. De bladeren gelijken ook nu aarzelen na de Patties bladeren, maar zijn slappert, gladder, en geronnen, bebben achter een gaatje boeken, maar ronde oorten, gelijk de Siri bladeren. De bloemten zijn eitraal, lange, spitse, en groene knoppen, gelijk de vrucht van kers, en blijven jonge tot, daarna worden witte klok bloemen daarvan, gelijk aan de Patties, doormeter, en met een langer hals, in een diepe groene lelie blaadje, voor de middag maar stijvend, aan de kanten in vijf boeken geveld, die lang, en slap zyn, ook om omgekruld, in de midden met een lang wit lintje, en vergaan zonder vertuken. De vruchten hangen verteend, uit een een of twee oorspronken alsgroote Patties, die zyn wat kalm, en met. grovt vorat tenbezet, imrnrs gelyk zy bier te lande vallen , noant in Sina, en in de Manilbas wajfen zy veel dikktr , van wrmr uit den graauuxn bruin, en de kluntrt pters- bruin , gelyk dt RammelaJJen , binntn ivit , e» vol kle- verigt zap. In Baley ais mede in Amboina in een goede vette , en omgebakte grond geplant , werden u tttl groo- ter , te veeten de middeljU boeftworltl zoo groot ais een vdjlagtn Calappui ■ mot , en 200 veele by malkander , dat men tvoee of drie Slooyen daar van kan vullen. De bovenjle liggen balf Uoot bovtn dt aarde, men moet ze ni et ter uixgravtn, dan ais de gtbeele piante vtrdroogd , en vtrgaan is , nuant anderzints krimptn ze zetr in. Etn IX Boek. XVIII lloofijl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 37* Similis radix mihi obterebatur mcnfe Junio anno ld75- qua' ponderata viginti unum, fic quadrans pon- dens pendebat , quie excreta erat m horto , circa patibuli angulum ad Caftcllura Viliori a tn Litum. Numen. Latine Batatla mamrnoja. Malayenfcs Ja- vara inhabitantes vocant Usi Sujfu, h.e. Usiummam- mofum , quum radices bz mammas, vel Rapas noftras reteram, prarfertim quae cx primaria dependent ra- dice. Balcyice Bangcoan , quod ddcemlit a Sinico C od longa , qux fpecies eft deleri pta, Cid vero rotun* da in Manilhis vocatur Angcoa , fit hic loci Ingomaei, qua: multum a fupra deferipta differt , ac poftea cap. 20. deferibetur. Amboinenfibus aottHl dicitur tiaj- lale , h. e. Ubium ConvolvuUceum , I icet Hayiale ge- nuina fit fpecics fupra defcripta,fpontc crefccos, magna gcrcos folia, ac radices. Locus. Naturalis ejus patria fit in Maniliae, fit magna insula in Miodanau, vulgo Magendanau dista, ex qua Pampangensis quidam hanc in Amboina adduxerunt. Balayensis hanc copiosissime plantat, sic in Sina quoque cresecit, sed postimum sponde. In Amboina colitur in hortis, ac silvestris in quibusdam Hitoes montibus, sed rarissime. Ne usus Amboinese nostri non noverint ejus radibus uti, sed Balayensis, sit Pampangensis in cibum has preparare sequentem modo: Radices prius decorticamur, quod cum manibus peragi potest uti in Rapis, ac diutius aqua incoquuntur, manente olla elata, donec putemus esse molles, ac justecoctas. Hinc itaque cibus in ardentibus pro cibaris refriegerat enim. Aliorius etiam maturae licentur radices, donec contunditur postquam prius decorticatas, atque haec cum aqua contrita farinam exhibent, ex qua delicata preparari potest puls, addito pauxillo Sacchari. Sic quoque Sinites ex radis, & subactis radicibus subtili preparare farinam Koautum diffilam, quam quibusvis admittent cibis pro fissione. Ex farinae corium subtili preparatur laticum Koajy didlum instar carbasi splendidum, ac mollius Tjopi, scilicet Coffea, quod consicitur ex coriis Mulas, sic copiose desertur ex Miodanau, sit Sangir. Linteum est studium frigidum est, sigillatura, sive exuatur non ad Solem, sed in umbra siccando elicit, ne splendor pereat. Amboinese nostri hanc radicem invenientes spondant radices in pultem confecrate, sic mammis positae lac augent puerperarum, sic lattantium. Balay in Manilia creescens sine dubio eadem planta, ingens enim radix est Tapayan magnitudinem habens, cui root ex alis minores adstant, quae instar Batata etiam eduntur. Ibi quoque sponde cresecit, sed rarissime. Si variolae in hisce grafitis insulis, hanc sumum radicem recens effussam, vel subsequentis Ignominiae, quam radunt, sic cum pauxillo aquae confient, exrimuntque succum per linteum, hoc exprimendo lavant oculos, nasum, sic umbilicum, tum ibi nulla, vel paucissima admodum prorumpent variolae, quod ad oculos, sic umbilicum expedit, sed ad nasum rare. Umbilicus enim, quantum fieri potest, liber servandus est, quum variolae ibi nimis sunt periculose. Idem quoque succus ore tenendus est, et paucissima ejus pars deglucienda, ut os sit fauces libera: sunt ab variolis. OBSERVATIO: Hac vera quoque Camelo, Ipecacuanha est, sed peculiari gaudente radice bulbosa, hujusque loci Convolvuli plurima oberrunt speciem in H. Malva, par. 1 1. sit apud Plinum, in Almag. a pag. 213. ad 117. sed inter illas nullam inveni, quae cum hac quadrat planca. En diergelijk warrvel ivierde mij in Juni 1675, bracht, ditte gevuagene, werd zwenntig in een vierde pavi, zymethis in een tuin, oozrent de Galg-boek. aan 't Castel Picoria. N aam. h 'l Latyn Batat tu mamrnola. De Maleyert t>P J 'ova noemtn 't ubi Suffu, dat ii Ubium mammo- Ium, om dat de vcorttlen veel na borjien , 0/ onze Rttpen gtlyktn , tonderlyk die aan dt booftwortel bangen. In ’t fiaieyit Bangcoan , afkmjlig van 'iSinteuCtAbet tan- ge, zynde bet bejcbrtt iwi , en Coi bet ronde, andert tn de Manilbas gtnaamt Angcoa, en bier It Unde Ingo- «naes, vetl van 't bovenjlaande verJcbilUndt , en tier na in 't 20. cap. be/ebreeven. Onze Ambointnsn noe- men ’t Haylalc, dat it een Ubi , die em vsinde gelyki , bonoel bet eitentlyite Iiaylalc rm 2 oorte van ‘l boien- Jlaande it, in^txald vnjjende , trwf groote bladertn , tn mirtelen. Flaats. Menvindt bet 0 orft/ronielyk in de Mamibas , tn op bet groote Eiland Mindanau , in’t genutn Magen- danau gtnaamt , teoar uit bet zommige Pampangtrt in Amboina gebragt bebbtn. De Baleytrt piamen *t vetl , tn in Sina voajl bet 00 k, docbmeejl in’t vrild. InAm - botna werd bet regie gtoejfend inde tuinen , metar let eril- de vindt meti bier tn iaar in ’t gebergte 0 p bet land van Uitoe , docb vxinig. Gebruik. Onze Ambonteren velen bet niet veel van gebruik, maar de Bahais en de Houtpangaren breiden het uit in alle hoeken en hoede. Het loopt de kuil alibus: De sorteert leverden ettelijke geheimen, of bewaar dan de dikke, gebakken, bet tussen men met dubbel kan doen, gelijk aan de Rapon, en 2 ten lang in water gekookt, het pot aan de rand optand, voor dat men ze gif gaar te zyn. Die ze dan het z ter goed in botfige Koortsen, uiet ze verkoolt. Anderzijde droogt men de rijpe uisten, tot dat men ze lampen kan, fruiten eerst gebeeld zyn, en daar uit in gaat geuren, maakt men met het z en haar van men een fruitlijn maakt, voorzichtig met Suiker daar bij doende. Zo uiteten ook de Siniezern uit de gestrapte, en gestrooid aan korften het zyn voldaan met het te reiden Koekang genaamd, te gebruiken bij allerlei soepen, om daar mee te stoven. Uit de baai van de ranken is er een fijne lof gevonden, een soort van Koos genaamd, glinpend als pas gerooid, fijn als het Tjop, of Koffie van de schors van de Pijng-bomen gemaakt, komend uit Alindanau, en Sangi. Het vorige lof is klaar om te dragen, maar gelijk en zynde mot niet in de Zon, maar in gebeeldveld gebracht voor dat bet zonk niet verlies ze. Onze Ambonteren vinden de twortel in het volde, bestaan, mijnheer, ik wil dat ze eerst in water gekookt, als dat al atlas. De verzoete verdient tot een pap gejolgen, en op de bolletjes gelegd, vermeerderd de zuigende vrouwen haar melk. Badlangan in de Manilbas vaffende, is tuiten tvoyftl bet zelfde gemal, vsasil bet in een groote voortel, zooo Groote aat in Tappayan, daar nog veel kleentraad aan gen, en men eet ze ook in Baiatun. Men vindt daar ook in het nild, doch veel vreemd. Wanneer de kinderpokken in deze Rivieren geregenereerd worden, zal men ze deze acortei wij uitgegraven, of bet volgende lengmaat, raspene kleen, en met een vlaaiig natter gemengt, verjagen ze dan zap uit door een dok, hier mee veld werken ze dan diHolt de patiënt overgenomen, nevs, in navel, toe zal er daar gene, of wimpegvliets uitvallen, bet elk aan de 00 gen, en navel dikwijl holen, maar aan de nut niet veel. Hoor den navel moet men bevrijden, zooo veel men kan, ens dat de pokken aldaar te gevaarlijk zyn. Den zelfgen zapp moet men ook in den mond tusken, en een ietje daar van indrinken, met den mond te kool om den pokken vree te bovden. De onderliggende en een en dertigste plaat Vooruit de Prefermontage Pat aanmerking. Dit is mede een regte zorg voor de Gemeenschap, doordat een bijzondere knokkelforteel, en van deze Indische Convolvulus werden veel soorten gevonden in de H. Malak. pars. 11. en bij Pinkus. Aimag. van f*. 113.101117. dogonder die planten heb ik nog niet gevonden, die met onze pluit overeenkomt. Aanvang de V. CAPUT XIX. 372 HERBARIUM AMBO CAPUT DECIMUM NONUM. Glanz terrestris Colens. Daun Sabran. Daun Sabran species edo videtur glandis terrestris, non autem est herba convolvulacea, sed repens, breves emittens, at quadratos fragiles caules juxta terram prorepens. Folia pusilla funt, fragilis, contrafacta, de rugosa, illis Nepeta; similis, seu hils in terris cum illis Pangaea conveniunt, sed minora, rotundiora, et minoria, transversaleria digitum longa, et alia, ad oras crassis dentibus notata. Longiulculis inhaerent petiolis, quaedam foliaria, alia bina sibi opposita aut nodosa genicula, sic ex ipso alis lateralia spe emittunt ramulos. Ad caulium extremum, maxime rugosa funt, de compatio a, sic notabili odore, saporis amaricantis, sit ingratus, fere insaturatus. Flores raro progerminant, qui parvi funt, & siscui, ex barbatis eminentes caliculis, ac sine fructibus pereunt. Ex nodis terra incumbentibus, breves, & alba in terram demittuntur fibrilla, quarning crassiima radiculam format bulbofam magnitudine glandis, sed qua maxime irregularis, bulbofam, & nodosa est, plurima autem harum oblonga funt, oviformes, de in longum, ac tenue concurrens filum, unde optime referunt glandes istas, quas in Europa murices caudatos vocamus, externe nigra funt, terrei color is, interne alba, sic suco faucium Raparum, sed durioris substantia. Propagatur per ramulos nodosos, de fibrillis gaudentes in solo pingui argillaceo, in arenaceo enim parvas tantum profert radices, de semi anno requiruntur, antequam ejus exsodianur radices. Nomen. Latine Glans arboreis Consulis. Malaise Divi Sabran. vel Daun Iode, vulgo Portugalicus Nomen Gotte Kelin, vel Golte Kelin, cum forte multum colitur in ora Cormandelensis, cujus incolas Kelin, seu Quilta vocantur. Balhyce Saorang. Locus. In Amboina exotica est, & ex Java, de Balhyas nuper translatam, unde sors ex aliis Malaisibus fuit de ductu regionibus, istic enim traditus circa Malaccam, de Johorepsis dicitur Tana Sabran, h.e. regio ad alteram partem sita. Ufui. Radices justo tempore effodunt in hibernaculum glandium terrestre eduntur, primum in aqua ebullient, vel sub cineribus tostae, atque post potum Thymel plurimum eduntur. Folia aliis admittuntur oleribus, et summunt coquuntur, Lastus quoque adduntur in hibernaculum Nepetae; item unguento Bubori admittuntur contrita, quae pro inhibitus preparantur contra Sawan, seu malum halitum. Javanus, sic Balaeofe hanc multum plancent in solo rubro argillaceo lapillis mixto, prius rite preparato, de in humilibus grumis divisus, cuius furculi imponunt. Quum hi jam sese extendere incipiant, tum accumulant terram in medio plantae, ita ut plurimi caules, et folia tegantur, unde melius sese explicat, et plures generat radices, quas acute inedulis, & edunt, et folia alias addunt oleribus. Haec quoque contrita corpus insinuantur, et propinantur, quae conducunt in febribus ardentibus, sed plerumque in infantibus, uti de etiam ad Choleram quaedam speciem Upas dictam. Tabula Centesima Triginta Secunda Ad Figuram Primam plantam exhibet, quae Glans terrestris Rumpito dicitur. Figura Secunda Catarum exhibet bulbofam, cuneus ejus sed radice Rapata. OBSERVATIO. Hic haeres plantae adiecit minimosti pertinet ad climaticum quartum ad illas, quae foliis funt conjuguli, altera, quae foliis caudem trifolioli, et doribus papiliossissimis. CAPUT VICTORIS Liber IX. cap.XIX. XIX. HOOFDSTUK. De Consensu Aardakker. Daun Sabran sic bynd te n ligast te zyn van Aardalers, en bit is gten omlingerend, maar een kruipende gestalt, met korle terkante, en brojfe slankt de aarde kruiptend. De bladeren zijn klein, dun, broos, troosteloos, en ruig indien ze te droog zijn, verdroogd, en roodbruin indien ze te vochtig zijn, komen ze uit het land van Nepal, en de Atterkruis lijkt op ze, of leeft in het land van Panama, doch kleiner, rond, en dikker, een zwart, dromelijk land, met een breed, afgezaagd rand aan de kanten, grijpbaar, en heeft op lankachtige, droogtevast, en enkele, enkele, twee tegen elkaar aan, knobbelachtige, kruisjes, en uit barenschoven, andere zijde-takken uitgevonden. Aan het uiteinde van dezelfde bladeren lijkt ze verfrist, en gedrongen op malkander, zonder merkelijke reuk, bitterachtig, en smaakloos, en de wortel heeft een zwart, rondvormig zaad. De bloemen komen uit den vroegen vogel, zijn donkerblauw, bruin, en groen, rijk aan bloei, en gaan snel ten onder voor de verrotting. Uit de kiertjes, die op de aarde liggen, schijnen korrels, telten, verlangen naar een gevecht, waarvan het een knopachtig vertakte plantje vormt, in de grond van een Aker, doch zet verder ongeveild, bultig, en met knobbeltjes bezeld, doch de meeste daarvan zijn lankwerpig, eivormig, en met een lange, dunne draad onder aan, waar voor ze 2 keer getekend na geen voor in Europa. Aan zeewier noemen, van buitenzijde, of aardverwarming, van vinten, en meel, met appelsap, en rapen, doch welzijn van subtropisch klimaat. Alleen planten, die in de tuin, daar dikte knieën aan zijn, met enkele verlangen in een vette kleigrond, nu in zandige grond, beter getroost groeien, en beter moet worden: een halve jaar aan, en deze vervolgens uitgraven. Naam. In Latijn Glans terraris Coftenfis. In Maleis Daun Sabran, of Daun Hode, in algemeen met een Portugees naam Gutte Klingen, of Gotie Klin, en dat beter mij schijnt uitgevonden op deCorsica, volgens wonderen men Klin, O/ Quellin genoemd. Baleys Sabrang. Plaats. Het ligt in Amboina, verreweg, in uit Java, en Baleys onlangs aangebracht, devot ke bet zelf mij schijnt ont - vangen, bebben ze, andere Maleytsze landen, niet is landstreek omringd Malacca, in Jobor noemen, zy Tana Matran, Aat in Liest Liest aan in overzijde. Gebruik. De vruchten verlenen zich op hun tijd uitgegraven, vierden gegeten, getest andere Aardappelen, zet in nat op gezet, of in afveld gebracht. Men leeft met op bij de Thee-bak. De bladeren werden onder andere Kruiden gedaan, en te zienen gekookt, ook onder Sala gekookt, gelijk bet Kattekruid, als onder Bibory gereven, die men maakt voor kinderen teemons bet Sawan, of Javaanse levensstijl. De Javaanse, en volgert planten velden in een modieus kleigrond, daar kleine plantjes onder lopen, te zet in vorm, en in lage buts verdeling, daar ze dan de rijst in sneken. Tot beginnen uitbreiden, zoobepen zy daar de op de breedte des plaats, dat de meest fijne gevoelen, en bladeren bedekt groeiden, zo breid bet zig beter uit, tegenwind meer wortelen, die zy in water bokken, en teren, ook de bladeren onder andere Saal gebruiken. De bladeren, in bet lijf daar mee gebruikten, als mee ingenomen, zyn goed in dampende Kooklappen, doch gemengdlijk bij kinderen, worden als gebrast tot een zeker type van Bor, O/ Upas. De Hondert en te gen in der lichte Plant Vertoont in de Fritsle Figuur een plant, welke de Cesjense Aardappel van Rumpbius geclaimd werd. De Tafelde Figuur vertoont de baslachuge Caesar-plant, met uitgezette Rumpbius-bladeren, een atzonderlijk. AANMERKING. De twee planten behoren tot de gendagen van de peuters dragende planten, waarvan de krans de die behoort, die de bladeren samen vormt hebben, de tweede, die duffe bladeren draagt met kapelvormige bloemen. XX- Boek XX Hoofdstuk. AMBOINA SCHI. KRUIDBOEK. 373 CAPUT VIGESIMUM. XX. HOOFDSTUK Caesar bulbofa. Ingomaas. De lachende Caesar. Hoe het ook exotisch, een plant is, en in mijn tijd voor het eerst in Amboina aangevoerd en door Manilius, en precies behorend tot de Caesar soort, met welke ze goed overeenkomt, subterraneus of onder de grond groot bulbos vormt. Boven de grond zeg ik, goed overeenkomt met de gewone Caesar, zodat voor deze gehad zou worden, wat takjes aanpakt, palmen, arbores ook verder gaat, zelfs tot de humiden, zodat ze er uit kunnen strekken, net als een Smilax in de tuin, en ook de Phaeoleaceae. Stammen meer glanzend en glaauw, en tenger dan de Caesar, Bladeren evenzo, maar slapte, en veel meer geel dan de Caesar, en niet zo ruw, maar in de planten aan de zijkant van een van de andere gezien een hoek. Bloemen racelig, en tegelijkertijd hangend, met de vorm van de Phaeoleaceae, maar niet zo purulents, als die, maar veel meer geel, en rood kleurig in de Roodwilgen. Hierop volgen de vruchten, meestal hangend, met de vorm van de Caesar, maar dan veel breedere, stevigere, en hoornvormige, vijf doorlopende vingertallen, de minste vinger niet langer, maar in totaal even lang, en wel met een gelijke afstand, buiten de plant maar weinig gerimpeld, en een grijs-achtige, maar in de binnenkant vleugels, veelstafvormig, en zeer dun, en echter moeilijk van te snijden. Binnenin zijn veel kleine ocelli, zoals de Phaeoleaceae, maar kleiner, bijna rond, maar hooguit een weinig verhoogd, waar ze zich aan de vruchtjes, aan de vijf vingertallen, hechten. Binnenin is het van kleur intensgeel, en bijna zwart aan de randen, en binnenin blauwachtig, een smaak die niet echt, maar juist meer amarisch dan lupine. 