title: Lex Frisionum
creator: Wulemar, Saxmund , Karl Otto Johannes Theresius Richthofen
text: {3) Gaufp, das alte Qestiz der Thurtnfffir , 1834. VAN DE Li:x Frisionum. 175 iTijzcn (1) , slechts mogl ik Jpze gelegenlieicl niet foorbij lalen gaan om , als in liet 'voorbiJLjaun , iiiet eeii enkel wt^nd deu in- Yloed nan le toonen ^ dien Hkrolb'» tdtjjaaf liier ou<>eiikcrkt nit^ geoefend licefl oji de Uteren , zootlat zelfs Mehkel oji baar gesag slilzwijgcud de folgorde eii den ouivung der Lex Thririftgunim Aantiaiti. IV. Hr.Boi.B Tolgde lict handsclirifl dal hein voorlag op den foet, In de Lejc Saj[:o7titm cn iu de Lcjc Thttritigf>ntm drukle hij den inhoud af iu de Toljjorde en zoo als liij dien Toud. Eieti- wel oin gelijkiiialioheid in den vorni te brengen en het gebruik gemakkelijker te maken » Terdcelde kij dien inhoud in lileb eii paragraphen , en gaf de litels opschiiflen , ontleend daar * waar het handschrift zelf geen rnbriekeu iiad , aaii <Ie behan- dekle ondenierpen, "VVij mogen dws ouderslellen , dat liij bij de Xej7 Frisiiitmm helzelfde zal gedaan hebben , en hier en daar liteiopschriflen zal hebben ingevoegd. Hier Ircffen wij nu iets aan , wat terstond onze aandacht trekl, wat oergeus elders bij HEnoLD gGTonden wordt. Bij on<Jers<..lieideno bepalingen Tiu- dea wij bijvoegsels niel kleiner ciii»ijl!cllcrs en in insprtngejide regcls gedrukt , ats oin aan le duideii dat die iu het haudschrift Tati den lekst wel onderscheiden waren. En die bijvoogsels zijn nn jaist de aauwijzingen Tau afwijkend regt iu Oost« en West- Friesland. Dat HfROLu dit willekeurig zon gedaati hebbeu » is fliet te denken; iii de Lex Sajcoimm konit ook TerschiHend regt Tan de Weslfalers » Ooiilfalers en Aograriers Yoori maar ziilk eene ondcrschciding luaakl hij daar niet. Wel is in do Lex Thuringorum de bepaliug de alodiis ^ CTeu als in de Lex Sa^ Uca. Tit. 62, § 6 (LIJ, § 4 » eu p. 72 ed. Meekel) kapitaal gedrukt, maar dit hecft zijn grond iii de belanijrijkheid aan deze bepaliug bijzonder toegekend. Dit kan de rede niet geweest zijn oin de biJToegselen lol de Frtcsche rfe\ ^ niet als bijzonder belangrijk nit te monsteren , maar ze Tan de wel als aanteekeningen te ouderscheiden. Zij moeten dns reeds iu het hand^chrift, dal Hkbold volgdc , of door deu ofschrijver zel?en ler zijde eii op den raud bij- geschrcTcii , of door een ander laler uaast of lusschen den teksl Cl) Zie SiODnE, BeuL-ich^ RecJilMi., p. 175—178. 176 OvFAi DE ZAMEN8TKLL1KO Tan dil jijiiidschrin zijii geplaatsl « of allbans daarran op de eene of aiiderc wyze zijn oudej\scheuJen* Dil wordt beveslitjd daor de opmeikingi d;it zij zelfk zeker , ullhans ecnmaal ^ verkecrd zya oiergenoinen » waiit de aaalcekeuing , door Hebold acliler I , § 4i gezet , belioort gcdecltelijk achler § 5 (zie vos HicuTiiOFEH). Zij behoorden iivts uiel lot den oorspronkelijken tekst « maar >va- ren latere bijvoetrselen, en daar zij zetfs bij de adcliiio sapieU' tvm voorkotneu , jonger dan deze i jonger wetlii^l dati hct haud- sehrift zelf van dit volksrej*l. Be inhoud dezer uiar|jiualia of bijschriften h uitsluilend om verschil vau rc^l aau te wijzen , of wel oui aan te tooneu ivaar iu het bijzouder eeoe bepaliug geldi^heid bad cu gevoJgd werd , waar er eeue andere geivoonte bestoud, Zij zijn dus aanwijzingen en aanvulJin^eu van den tekst , besleuid om dien meer bruikbaar te uiaken bij de reots- pkgiug in ver^hiilende ge^teelten van Fricstaud , toeu deze reeds gesctieideu ifaren eu afvvijkend regt bezateu, ilet is slechts Treeuid ^ dat LiJiuEifiiLOG de onderscheiding van Heroli) gekeel heeft foorbij gezien en de hijvoegiugen als bc- slanddeelen van deu tekst heefl laleu drukkeu. lerwijl de ovcrige uitgcvcrs , siuls Sicc.iarA » ze ivcl uiterrijk liebben ouderscheiden , maar do beteekenis dier onderscheidiug niet hebben oudcrzocht* Wij laten ze yoor een oogenbliJc buitcn aannierklng* De £e:x! Friswmim begint met de l>epalingeii Tan het were^ giidttm bij mauslag ^ hetwelk voor dcn nobilis op 88 ^ ¥oor den Trije op 53^ , voor deu litus op 25 1 aolidl is gesleld » d. i. , daar in Frieslaud elke soiidus diie dcnarieu bevatte , op 240 ^ \60 en 80 denaricn i zoodat de iiobiii^ het met de heJft vcrhoogda 2oen^eld had van den vrijo , de litus daarcnlegen slechls het halve zoengeJd. Tan dit zoeugeld kwani | aan deu erfjjenaam des Terslagene , J aan zijne maagscJiap , b[j deu litus echter kwam het geheel aan dicns douiinus , lcr^viji daarenbovcii 2G|] denarii , d. i. | vau ket zacugcld , aan diens luaagschap moesten ' Toldaan wordcn. Bij ontkentenis van den manslag moest de edeJe zicb vrijzwe- reu met elf > zeven of drie sacramentales , de vrije met 17, II of 5 sacraraentales , de litus met 34, 23 en 11 sacramentalesi loodat de eed tan dcn uobilis tot dien van deu Trijo en dett lilus fltoud als 2 tot 3 cu 4, Waa de manslag op een lijfeigene (serTus) gcplcegdi dan moeit VAN DE LeX FrISIONUM. 177 de wanrde Tergoed worden , zm hoog ab die door deu etgenaar wa^ bezworeu. Bij outki^utciiis moest nieii zicli frljzvvereti iiaar hel bedrag dier waardc , wel iTaarschijnlijk naar de beoordeeling des regler:*. Meii Tindt liier dua een Tolkomen geordend jipteem met Taslo gelalsverhoadingen. AU nu de manjila|j jjeplecgd h door cenon lijreigeuo V dan kau diL «jCM^hied ziju of buileii wetcu eu toedoon Tau dcn doniinuii , of oji dieus bevel, In hct eeisLe gcTal kau de doniiuus volstaan met eene nnilcta te betalen en wci bis simplmn Toor deii lijfeigeiie, Ik geloof , dat ilie mulcla is de prijij , wnarvoor hij den lijfeigeue a;in de faida , waaraau hij verriilieu was , onlLrekt , eu dat, wij Itier aau het dubbeld van de waarde dieus lijfeigeiie tc deiikeu liebbeu , waarvoor hij hem viijkoopt. \ok HiciiTU0F£9r ueerat Wili>a's gLSjiiug aau > dal wij aan de 4 of B sotidi te dcukon hebben , IX ^ 3 en XiU vcrmeld , uiaar dc vergoeding voor het misbruikeu eener lijfeigune \s geUcel iels aiulers als de Trijkoojiiu^ eens dofidslagers, GAtrpp deukl aan heL duplex weregildum, d^tn zou ecbLer de eigcnaar mccr bctalen voor deu manslag ^ door zijn lijfeigenc biiiten zijn weieii geplecgd » dan wannecr hij zolf dicn geplccgd hud. lu het tweede geval , als de dominus berclcn tot den manslag had gegeveu t mocst ileze uatuuilijk oTenzoo liel zocngeld beialen als of bij zelf deu manslag had begaau. l>i'u was het ecULer mogclijk , dat de lijfeigenc den mamlag ontkeude , dan moest de domiuus Toor hem zwereu , helwelk wel £al geweest ziju eeu eed , dat de dominus do ontkeuniug lau deii lijfeigene voor ivaar hield. Mieruit volgt dus , dat dc jijfeigc4ie toen zelf lol geeu ecd wcrd toegelaleu eu zich zetven ook door geeu godsoordeel kou vrijen cn dat , 200 de douiiuus uiet wilde zwereu 1 de Ujfeigeue alLijd schuldig vverd gehoudeu. Outkeude de douiinus hot bevel tcit deu man&lag^ betwelk de lijfeigene bewccrde le hebben outvaugeu * dan moesl die dominua ^aich van dat bevel vrija vvereu en ivel inet 5 , 3 of 1 jnedezweer- «Jers , uaar ziju eigeu sland en dien yan den verslagcne. Tol hierloe hcbbeu wij het met een zeer ond stuk te doen. ^iil ongetwijfeld lot de oorspronkerijke be&tanddeelen vau dit ^oilisregt behoorl. YI. 3Wet dit slnk hangt ook de litel orer diefstal zameu (III, 1—7 , 16 178 OVKR y>E ZAMEN8TELLING waar vii} Tiiiden , dat de diefsti! gesliafl wcid inet dubbelc te- ruggaaf van het geslolene eu een rol zoengeld ah freda (boete) Toor den Torsl , omdat de dief jijii lijf liad Terbeurd. Bij onl- icenleitis mocst de bcschuldtgde met Tijf sacrainentales van zijn slaiid aicli Trijzweren, Wcrd ecn Hjfepgeue Tan diefsfal bescbuldi|j;d , dan Jcon bij ont- keulenis zijn iieer liein Trijsfiweieu of Jieni lot het godsoordeel OTe rgeveu, Bij bekeuLenis of seliuldig beTinding luoesl de lieer slecbls de waarde Tan het gestolene > daar hij zelf onsckuldig TTas , teruggeTen , eu TYcrd de lijfeigene gestraft , tenaij de keer hein raet vier solidi Tau de straf TrijkochL Mel frediim ad pai tem regis toonl derhalTe , dat reeds , tijdens de ondste bepalingen werden Tastgesleld , Friesland onder Fian- kisclie heerschappij stond , Ixettfeen troiiweus Tele andere bepa- linofeu bcTestigen. In Tit. ly I c- l — 8 (door Terjjissing bij Herolu 9) treffeu wij de bepaliugen aan op bet doodeu vau eens anders leveude bave. Omtreut deu lijfeigeue is hier herliaald wat reeds in TiL I,c* 11, Toorkwam ^ en het daar aangenomeu beginsel Tau Tergoeding der waarde is hier al^emeeu geniaakt. Bij ontkcnteuis de eed naar 'a reglers uitspraak. AUeen voor de houdeu Tinden wij bepaalde waardebestetumin- gen Tan Tier , drie , tvvee , een en Tan J scdidns (1), uaar hunnit eigenschappen. Bij deze dieren toch is de waarde veel miudei' ouzeker en uiiuder vau omslaudigheden dau van de bestemiiiiag eo het gebruik afhaukelijk, Over braudstichliug spreekt Tit. TII , inel het keunelijk doel om hel plalbranden Tan cens anders huis to strafl*ea * hetwelk trouwens eeue gewone wraakoefeuiiig bij bcleediging schijut ge- TTeest te zijii , £ex Saxommi , § 38 , €ap. 797 , c. 6. Uier werd in het algetueen dubbele Yergocdiug van het verbraude Toorge- sclircYen , eTcn ala bij diefstal * eu eveii als weder iu Tit, YIIJ bij geweldadigeu roof. In dit laatste geral ovenwel Yindeu wij nn daareuboven nog eeu fredum of boete vau 12 solidi of 36 denarieu vermeld ^ die oorsproukelijk ook wel bij brandstichting boven de dubbelo ver- goediug verschnldigd zullen ziju goweest, Over slnpruni eindelijk komeu zeer naanwkeurige bcpalingea Toor in Tit» IX, c. 1—13. (1) De naam tremfssfs is daarby wei niet oorBproukelijk , maAr voor itno deimriQ in do planls goMcld. VAN DE LeX FrISIONUM. 179 Iii al de bepaliogeii dezer litcls Yioden wij een kortcn i hoogst bekfiopten vorm Tan iiildnikkiiig , laag geslelde boeleii ^ *" «ti* derlioge vertiondiog tot elkaoder , eu geeii spoien Tau >etscliil- lend regt iu onderscheideue dcelen van Frieslaud. Naasl deze oorspronkehjlte bepalitigen slaan ecliter andere » die klaarbnjkelijk op een gehecl anderen giondiilag rnslon of wel recds door den Torni lich als Tan lateren oorsprong kennietkeu. Onder deze behoorl de Tit. II vau Terraad , foj rcsni % die leeds door den slijl uch onderscbeidt , 200 als Wilua ♦ Slrqfr»^ p. 631, opnierkle. Maar daarenboreo tte bepaling ^ dat hij « die een au- der aaii den aanialler Terraadt , nh de dader zelf onl\Iiigt is , of -* van het niaii[|eld beliilen of met J Tan hel gclal medezweer- ders zich Tryzweren nioet ; alscGliler de dader zelf iiiet onlvlugt is, )»inimicitias propinqiiortini homials occisi paliatiir^ doncc , qiio- inodo potetit, eornm aQiiciiiaiii adipiscalnr/' maakt waarschijn- lijk , dal wij hier met eene opjjeleekende gewooule of een volks- gebtnikt niet met ectie welgetiiig le doen bebbeui dle ei«]eu rijjling en faida niet alzoo zou welliijcn eti bevoideicii. Het zociigcld koint hier onder den uaain lendis , mangeld , voor , eeuo beua- iuinj^ die wij iiilslnilcnd hier en V , c. 2 , XIV , c» 4, 5,7» aantretTcn ^ slukken die reeds door hun Toriii *ils aan Til. II verwant en van deuzelfden oorsprotio; zicb tootien. In doze sliik- ken tocb is een laat gebt iiikt cn eetio wooidschikking » dle door gemakkelijkheid van uitdrukking en afwisseliiig vau voruien ceue cigenaanJijje bedrevenheid dcis scbrtJTers Tcrraadt » b. v. : hoc fecisse dicilur , — idem scelus ei impnlelur, ^ lale scelus dicitur perpelrasse , — idem agittir , — eodem scelere fuerit incrimina- tus; :^ pattia relicla profugerit , — profuginm fecit » — extra palriam fugit , — homicida defecerit , — bomicida profngerit i ^ quomodo polerit , coi ntn ainicitiam adipiscatur ^ — cuin eis , qnoqtio modo poteiit , ui gratiam reireitatur , — donec se cum eis conciliel , — donec cnin eis in graliam reverlatur, — douec in gratiam cum proptuquis occtsi reverlatur. lu Tit. Nog merken vvij op » dat ook Tit. .\I over liel vrijbeidsproces welligt tot dezelfdc reeks van biivoegingen belioort ^ blijkens taal^ en vorni , ofsclioon bet uiot te onlkenncn vall , dat ook verscUii^ zich laalopmerken,zood.Tt liet fiok een afzondcrJijk sluk kan zijn. Yllt In Titt XIY , c, 3 , vinden vvij eene vervvijzing op Tit. X S deze bepaling is dus ouder en zij biengt ons lot eenc niider^^ reeks bepalingen. Ba.ir ivordt de straf <>p meiueed bepaald, Dif^ zelf vvilleus en iveteus eexi nieineod zwecrl , moet zijn zoeugelfl::! aan den vorst betalen , oiudat Uij zijn !evcu vcrbeurd Ueefl (a«J partein regis vveregildum suuni componi^t) t inaar da.irenboveii nogzijn hand vrijkoopen, met vvelkc bij den valschen ced zwocr , met een vol weregildnm* l)e eedUelpers die ziju ced slaafdeji als waar i en bij vvelko mcn goedo tiouvv mag onderslcllen, moe« ten althans Jiun hand eTcnzoo Jossen. Dezo bepaliug vaii eeji dnbbel zoengeld , als fredum (ad parleui rcgiHl en aJs boele (re^ demlio manus) , bij meineed slaat klaarbiijkelijk niel dc door het chrlslendoui gevcstigde en door KjlH^l den Groolcii aangenomene beschouvving vaji de miidadigheid van deu nieineed in forband {Lex. Sax, c. 21—22, Wilua , Shafr., p. 983). Overigens haiigl deze TiL X onmiddelijk mel het vooratgaandc , Tit, IX i c. 14 — 17 t zanien , vvaar over roof gcsproken vvoult» en beUalve de teruggaaf van hot geroofdo ceno boete wordl vastgesteld ?an 93 (1), 24 en 12 sol. , in de oorsproukclijke verUouding vaii VAN DE LeX FKiaiOXUM. 181 I Tit. I * cn adii» IV , 71 , zoo de bcroofde een nobilis , Hber of lihis h ; cn ilaaieuboven ; ^voregilduiu siititu jid (>at lem re>^iH co* galur exsolvere , nh h;»d bij zij» Ictou verbcnrd. Ikzc bcpaling is otigehvijfeld jongei- dan de dnariran verscbilleudo ^ die vvij iu Til. yill fiuden , waar in bet alf^eiueeu diibbele vergoediug vau hcl geroofde gei^orderd wordl , el pto ficda sol. 12 muiponal » hoc est 36 deuarios. Dc kanUeekciiiuy aldaar , vcrmehlt"U*le dal OTer de Lauwers (ju Oost-Frieslautri bel gf^roofde sleehts eukel teruggegevcu eu |iro frcda weregitduni belnatd vretd , scbijut lot eea lijd to bebooreu ♦ loeii iu die shekeu dc boete weder iu on- bruik vras geraakt en bet ouderscbeid Insscbcu roof eu diefstal rerloren vvas gegaan , ovcngens uag iu bet algeineen daar bet regt vau TiL IX , c. 14—17, gold , zoodat ivij daarbij dau ook -wedcr aangeteekeud viudeu , dat ilit het regt nog vvas tusscben Lauwers cu Weser, iudieu nauielijk die kautleekeuing inderdaad tot deze be|ialiugen beboorL Nn is ook de bepaliug III, c. 7, uiet andcrs als ceuc bcrba- llog in andere redactic vau IX ♦ c, 17 ! m , c. 7, Quod si servus lu jadicia probatua apparaerit vel coufessus fuerit , quauti res « quae nblala fucrit , aesliiuabitur « tautuui doniiuus pro scrvo couiponal et j>ervus vapulel , nisi do^ mious IT solidi^ coriuui ejui lediuiere rolticrit ; fX. c. 17, Si servus vi aliquid sustulerit , domiuns eju^j pro iilo quautilaleui rei sublatae coiupouat , ac si boc ipse siislulissel , el pro Vferegildo servi lY solidos , hoc est denarios XII « ad par- iem regis coinpoaat. Ook dc volgeude bepaliugeu , III , c, 8 en 9 , staau lol de bo- lea aan^ebaalde vveder iu een uaauw rcrbaad, iu zoavct vvij ook ^aariu bij diefstal (cven aU bij roof) eukele leruggaaf van bet •«>idvrecjnde , eu bet volle vveregilduui ad parleiu icgis als fredum "wiuden. , lervTijl daareuboven de meiueed daar niet eeu strafgeld of bauuus regius vau 60 solitli geslraft >vordt. Wij viurfen dus M u deze voorschriflen als ouderscbeid lusscheu diefslal eu roof J tiist dc bij deu roof bestaaude boete vau 36, 24 eu )2 solidi , <iie bier bij diefslal is weg^jelateu , eu vvij zieu dus dat latcr in Oasi-Friesbiud , blij kens deu kaulleekenaar , dat ouderscbeid vve- *'©f rerJweeu iu den ^in waarin het bier roorkoint, In al tleze »^^aliugen vinden wij een afvvijkeud regl omtrcnt roof en dicf- vl') VoN RiCHTHOFEH verkLittrt medletdto mnior compoaitio hier nls ^*^j508itio diiplex ; het iii ongetwyfdlel ]J conipositio, (1. i. 24 -|- 12. ^®3selfde faot niflakt hij op p. fi91 , u*. 37. 182 OVER UE ZAMENSTBLLING » stal, ?aii hcl iti Tit. III , c. 1—6, TiL VEII , medcgedeelile , le weteo ; eeae enhele Tcrgoedinfj x ecn wercgildum ais fretluiu » etL eenc boete da^retiboven bij roof , ea eLudeliJk een zware draf op meiueed. lau deu anderen kaut is bier iiog gerekend bij eeu solidu^ ¥au drie deanrieji , en is de TerJioiidiug vau deu nobilis <> lilier eu litus no^j bij de roofboete Tau l.[^ 1 en | e¥eu als di© Terhondiug is iu Tit, IX , bij het huwelijk niel eene ?rouw zon- der loesteuimin^ yan hen , die uiagt o^er liaar hebbeu, Is dle Tfouw eene nobilis i dau ia dc boete 30 solidi of 90 denarit , is zij .ceue yrije , 20 solidi of 60 denarii , is zij ecne lila , 10 solidi of 30 dcuarii. Zoo is ook het weregildum servi Tan k solidi , III , c. 7, eii IX , c. \1 y gelijk aan de Tergoeding eener aucitla Tirgo , IX , c. 3. Hel woregilduui Tan 60 solidi of 180 denarii is de baunus le- gins , zie daaroTcr jm RicnTHOFKf , p. 647. IX, Beeds heeft de laatsle uiigeTCr op cene reeks bcpalingen op* merkzaam gemaakt ^ waarin Tan eeue ncgemroitdige corapositio aprake is. Wij Tindeu dio Tooreerst in Tit, YII, c, 2, als jcmaiitl eens anders huis iti brand sleekt om dcn bewouer naar biiilen le driJTen eu hetn dan doodt , waarbij uiLdnikkelijk staat aangetee- kend; haec conslilutLO ex edicto regis processit , eu wij dus op eene Fraukischc verordcuiug, waarschijnlijk vau Kabel den Groo* teu , gcAvezeu worden als grond dexer bepalijig» Bes gedooden composilio moest iu dit geval negeumaal Toldaau wordeu. Wijders , XYII , c. 1—3 , viiideu wij (onder licl opscbrift hie hamms esij bepaliugen omlrent misdriJTen eu leeuiteu in exer- citu gepleegjd , bij wclke negenmaal de schade gebeterd , en ne- geumaal fredam ad parleru dominicam als boele voor dcn ge* schoudeu Tretle belaald nioest wordeu ; vervolgeus evcnzoo bij doodslag iu curte dncis , iu ecclesia aul iu atrio ecclcsiae , of bij doodslag gepleegd aau dcn legatiis i-cgis vel diicis. Eiudolijk ju Til. XX viuden wi} over doodslag eens obses , moord , doodslag door deu lijfeigene of deu lilus aan deu heer gepleegd ^ bepaltu* gen , die wel allo lot hetzelfde cdictum regiuin behotirdcn. Kn verdienl het opmerkiug , tiat tusscUen eu bij deze bepalin- gen ook het >erbod oni le werkeu op zondag gevonden VYordt ^ Tit/ XYIII , Tcrvolgens oofc Toojschriften omtrcnt doodsiag aau ^uders en Terwanlcn gepleegd , Tit. XIX, eiudetijk de slraf op mkoop van Trijen ea ouTrijeii , Til. XXI , alle welke onderwor- VAN DE LeX FbISIONDM. 183 ook in de overige Tolksrcgtoii en m de capiliilaiieji iforden ge- regeid i 200 als ult de aanteekeaiogea vau vojf Ki€1ituof£ti blijkt, Dit zoii ons bijna doen denkea , dat dit gebeele gcdeelle Kija oorsprong kaii Yerscljuldjg;d zijii aati een edictum legiiim, aan eea capilulare pro parlibuii Frisiae^ ua de onderwerping Taa iiet oos- telijk gedeelte vau Frieslaiid. Baaniit h dau de oudcrseheiding te Terklaren van de streken altra Laiibacbi » die eersl in 785 onderworpen werden, en waar iiet Cliristeudoui dos loea eerst is ingeroerd , eu de aiia ioca Frisiae , die reeds vroi^ger onderwor^ pen waren; en waar dm de oudere, lagere boele Tan 4 solidi Toldoende was » lerwyl in de onlanga eerst oaderworpeu gewealeu eeue lioogere t&u 3 x '* of 12 solidi werd Taslgesleld, Men zou kuunen ouderslellen , dat ook de couipositio in Tit. XY Lierbij belioorde. Dil scbijnl ecbter bet gevai niet le zijn » eu deze opgaaf Tan het bedrag der coiuposilio bij librae en un* ciae schijnt eeue afzonderlijke opleekeuiug (kenbaar ook door de aitdrukklng couiposilio wergitdo , in lict opschrift , als dit niet iTaarschiJnliJk vau ifE^oL» zelf was) , in Terbaud met de Ter- schiltcnde iu Friesland bestaandc berekeningeu ran den denarius. Nadat loch in het middeu der 8e eenw de ziiveren solidns , be- rekend tegen 12 deuaricn, meer algeaicen werd iugevoerd ( Waitz, (Teher die Miifizverhdlf miis& , 18B1 , p. 32) » werden 20 Knlko solidi op een poud zilver berekeud , en elke solidus op i2 de- uarieu, In Friesland echler werd eeu solidus Terdeeld iu drie dena- rieu (cTeu als trcmisses bij de Sakseu) ^ zooilal elke Friesche deuaiius geljjk was aau 4 Fraukischc , en 60 Friesche deuarien een pond uitinaakten* Be compositio Uier opgegeTcn is das Toor een edele elf pouden , per Tcteres deuarios , d, i, 1 1 X CO Frie- sche denarieu ^ Toor cen Trije 5J X 60 ^ Toor een litus 2J X CO , Toor een onTrije 1^^ X CO denarien. Yergelijken wij nu deze coraposilio niet die opgegeveu in Tit. I ^^ dan Tiudeu wij ceue andere Terhouding en een Terhoogd bedrag. Baar ziju hel 240 , i60 en 80 deuaricn . Uier 660, 330, 165 eu 82^. Het is dus Toor deu edele het dubbele faii iiet zoengeld des Trijea eu diens zoengeld is ougeveer iiel dubbele Tan hctgeen daar Toorkonit , weike Terdubbcling later algeineen werd , behalTC in Middea- Friesland , mld, ill , 71 , eu dit Terklaarl ous waarom daar bo- fen slond : kaec cst siinpia couipositio ^ als ccue aanduidjug fan ialere Tcrdubbeling. Dat ook deze iugCToerd is door Kabel den Grooten is we! waarschijuiijk , tijdens de regeling Tan bet be- Muur in Friesiaudt en daaruit scbynt deze opleekeuing afkoiastig* Ittl OVKR DE ZAMEN8TELLING 1 4 Voi RicHTHOfEir ecUter mecnl , dat wij bicr eeue beptiliiig aau- tieficui die oorspronkolijk en gedureucte eeui^en lijd alleejt in Oos* telijk-Frieslaiid gegolden lieeft. Wii laalste is welligt tiiel onwajir- sobijulijk; ook iu Sakseu had de edele eeii zeer hoog zoe u gel d ; iTiaar Tol^jen!» zijne o|ivattijii» vaii de zamen^teltiu^ dezer lei ia liet dfiu vrcemd, dat die bepaliug cveumiu als aiidere er iis uitgenomeii bij de lalcre hcrziening cn vermeeiclenng iu 802, en overbodiger iii is blijven staan i zonder zcih uict ille: laterc ferandcriugeu in yerbaiid gcbragt le Zijn. Juisl ciezc plaal:* pleit niet voorzijiieop- vallint|, en tronwens do aanteekening iii I, 12, wijsl cr op leiug. De bcEmling van lict frednni bJj doodslag ^ Tit. X\i i van 30 solidi 1 d. j. anderhalf pond , kan nu bicrbij oorsproukelifk be- booren , en de plaatsiwg niaakt dit eenigzins waarschijnlijk. Het boetregisler bij verwoiidingeu ^ Tlt. XXM , is zeker het ondsle dat uij in Frieslatid beziltciit hel bcvat alle dcelcu des ligchaauis, Yau het hoofd beginnend tot de Toeten toe , in geregelde volg- orde I cu daaradiler nog bepalingen over iujiatnoadcn en eeuige audere lcenitcu , terwijl aari het eirtde wordt aangcmerkt , dat dczo boetcn voor dcn vrye berekcnd zijn , bij deu edele luet ^ verhoogd t bij deu litnii op de hcMt gebragt woidcu. De eukele boetcu zclf loopcu van l solidiis lot 24 «oiidi , want iu c, 27 viridefj wij 45 sol. en in c» 33 vveder 41 sol. door oplelliiig vau boelen verkrcgen. Ziju uu werkelijk 24 soL dc boogiito wondboete , verscbilleRd van ccu gehecl of balf zoeugcld , c. 57 , 58 , dau scbijneu dcze 24 soK als dc kleiusle lielft vau 531 solid. , volgens Tit. I hct zoeiigeld eens vrije bescbouwd te moeteu wordeu , eu dus dit re- gister uog inet Tit, 1 iu ecnig verband to slaau » boewel de ver- bonding der standen reeds eeuc atideic is» X, Be adxiitio sapieninm wordt onder twee namen gcslcld : WtB- MAa en SAXMDin, die beide Saksiscbe cu geen Friesohe uamen ztjn y eu die overigcns ook geheel oubckcud bleven. Ook achter Til> Jl viudcii wij reeds eeue bij voeging vau WLEMiR iiigelaschti cn iu de £f^jc ^^ngi^^mm komt bij H£iioj.i> , p* 128« er wedcr ceue voor onder ziju uaam , dre blijkbaar daar uiet beboort , ea ook iu bet cenig bekende baudschrift iiiet ^evonden wordl, Mis* scliicu verkreeg die door verplaatsiug van cen blad in het hjiii«]- sohrift , dat ii£aoLD volgdc ^ dc^c plaats. Hceds Wilqa oierkte op , dat dese efenseer als de overigc bij de /^ J^Vis. beboorrlc : VAN DE LeX FrISIONUM. 185 fo^ IticflTitQTEi heefl die dan c»ok daarbij opjjeaouien. Wie wa- ren dcze sapienles » zoo als zij getioemd ivorden? Men wilde wel daardoor aauduiden, dat liel bijzoiider mel lands-eii Tolks4rebruik bekende persouen wareu , die waarscliijnrifk iu Fiieslaud ab ambteimreu bij de jejjlsbedeeling werkzaain wareii, Aau welge- Ters of berKieuers der wct , die iu 802 » op lasl vaii Karrl den Gi ooten<, eeue nieiiwe uitgaaf vaii hel Friesclie regl zoaden bezorgd Jbebben , mel voa Ricutuofeh le denkeu , verbiedt ons zoo^vel de nalutir en iuiioud dezer Uijvoegiugen » als de fcrgelijking der andere volksreijleu- Be naluur en rnlioud locli dezer by voejjselen doeii die duidelijk als aanvuHiu^^en en loiise opteekeningen vaii laler regt keu uen* Zoo h bij Tit. II , door Wlkmau , bij de bex^alingeu, betreffeude den^^eneUf die eeuen aiidereu ad oociden- diim exposuerit , eeue aan^vijziug gevoejjd , dat ook degeen dio eeiis audeien goedereu alii ad anfcjeudiini exposucril ^ bij de Tlagt vau den dief , zelf zicb uioest zuiveren of ^ coinpositionis bctalen » eveu als in Tit. II vau een dei de leurlis was gesproken. Dit bijvoegsel is bier gcplaatst klaarblijkclijk ook iu verband lol de folgeude voorscliriften , dat de dief zelf zijn gebeel were- gilduui mocst betalen , en bel veibindl op die wijze beide tilels, lu dc additio zelve vindeu uij, eersl de bepaliu*j de pace faidosi cn zijne negenvoudi^e boele; daarop rolgt eene bepaliuj van doodslraf op diefstal vau paard of ruud en op bct iubreken in eeu voorraaiJscbnur , die aan dc voorscliriflen dcr JjQx Saxmmm herinuert , lerwijl iu de lex zehe , nergcns zulk ceu lilraf is bepaakL Dau volgt eeu boetre^iiiter » betwelk door Hekold len onregte in twee litels (11 eu III) verdeeld werd, omdat hij de aautceke- ning achter c. 10 gevoegd ; hoc tolum iu triplo compouatur ^ voor een litel opschrift bield , tciwijl beC slechts aanduidde , dat de voorafgaaude boelen loen verdriefoudigd moestcn worden. Overi- gens heeft Giupf en roj RicMTnoFfii , die ook dit boetregister uilToerig heeft opgeheltlerd » reeds opgemerkt , dat het als een hoogste boele voor de verwonding van een vrije aanneeiut 53 J soUdi of 160 Friesche denarieu ^ en dat dil toeu schijnl gelijk gestaan te hebben met bet wercgilduiUt >erg. III , c. 8. Dau was dus hel weregildum voor den vrije, zoo als het iu Til» I be- paald werdr maar werd toeu ook natuurlijk verdrievoudigd, 3x53J of I6D solidi , 480 denarien ^ eeue verboogin^ die op een Jateren tijd als Tit. XY, toen het op 380 denaricji was gcsteld, wijst, Nii Terdient hel opmerkiug , dat in dat boetregisler , blijkens de Aauteekeoiug aau liet eiude , naasl dit weregildum der vrijc , dat 17 186 OVEB DB ZAMEXSTELLING Tati dcti nobilis slond rau 105| aoL , d. ii 3 X 106| soUdi of Tan 960 detiaricn « zoodat de verhouding ¥ati den uobilLs Lot deu yrije eene andere was gewtirden dan io Tit. I , waar die was ah Tan l| lot l , lerwijl die kicr is ah van 2 tot l , zoo aU wij die ook in Tit. XV » c. 1 eii 2" vinden. Wijders vinden wij liier (in IVi 9 , is die naam ivel niei oor- sproiikelijk) den Saksisclicn naani LremiNis voor denarius gebrtiikt, II , c. I , 8 » 10 y 26, seuiissis voor een haben soli dns , U, 29, 42 4 en mcldiug gemaakt vau deuarii Fresionici , II, 44 i ierwiil de uildrukkin^en XXY solid, et V denarios , I , c. 1 , ler decem denai iis Fiesiouicis , U * c. 44 en de berekening bij Jialre en vicrd^ solidi , II , 2 , rceds op ecn onder munlstelsel nevens den Friescben soiidus vau diic denarieu schijnen te doelen» Ook de gercgeWe ^erdrievoudiijing der boeten Jiaiigt wel met eene alge-» meeue verliooging van atlc boctcn £amen, die moct hebben plaatj& gerondcu , eu die weder op een lijd terugwijst , loen de hier opgegeven boeteu enkelvondig verschuldigd waren , en welligt nevens de boeleu in TiL. XXII opgegeven , in een andcr «edeelte van Friesland goldeu, Was dit boetrcgislor aldiis xn 802 vaslgesleld als verbelering ran of additio op Tit, XXll , dau h hel vrcemd , dat men liever overal de veidrievondigiug van ecn verschilleud enkelvoud , dan aJieeu eene voriioogde boelebepaling vaststelde. I)e oveiigc boetobcpalingeu eu voorschriften , die iu dc addiiio voorkomen , zooals wij die bij Herolii , en ook nog bij toi HicuTUof EH aaiitrcifen ^ dragen zoo gcheel het kenmerk van 2oudcr orde bijeeugevoegde opleekeningeu en bijvoegselen , zoo ab die aobter een handschrift , vooral £oo dit bij de regtstocpas- aing dtende , werdcu gevoegd , dat hct bijua niet mogelyk ij daarin eeue wetgeving , eene herziening der wet te vinden, Zijn de andere volksregten werkclijk ijr 802 herzicn, dan heeft mcu de taal verbeterd , de orde hersleld , het verouderde weg- gelaicu, allcs mct elkauder in verband gebragt. Hieronitreut meeu ik te mogen verwij^eu uaar EicuHOfin , Beutsche SlaatS' und J^ecktsgesch.^ I, p, 561 , hier zou alleen de herzicning hebbcu bestaan »n eene bonle bijvoegiiig met behoud en bewaring van het afge* schafte , iu ceue wijziging niet in verbaud gebragt lot het gewij- xigde. Beuk de verdeeliug in tilels eu de titelopschriflen , door HKAOiiU Vygevoegd , weg , en uiemaud zal hier iets auders «ien , dan een reeks loevallig gerangschikte aauwijzingen uil TerschiU leudeu tijd, misschieu , gedeellelijk aan doemeu eu bepdiugen van eencn VihEnAHva cn Si^iMrjiDirs outleend, cn ter Iierinnering VAN DE Lex FlilStONUM. 187 opgctcekejiJ op de laatsle bladen ran ecn hatidsclmft , oin daar , zoo noodig , le kuuiien wordeii nagezien. Hoo^st onzeker is liel tocli yelfs , of de geheele atlditio aaii die l>eicle sapientes nioet worilea toegekend , of slechb die gc- deelten , vrelke hunne nameii drageu. Mogt ik cene gissiug wageu, ik zou hen plaatsen iu den tijd dat Bruno II[, Egbkbt I en EfiBKBT II, inarkgraven vaii Brandenburg, over een belangrijk gedeelte Tau Friesland regeerden , gedurende den loop der elfde ©euw (l). XI. Zien wij op den afgelet^den \Teg Lerng « dan vindeti wij iu Tit< I , III , 1-7 . n . l-B , YII » TIII . IX , 1-13 , het oudste eu meest oorspronkelijke dcel der Lcx Frisiomim. lUarin wordt de compositio bij^doodsla^r , de straf op diefstal , beschadiging , liratidst*chting » geweld , vrouwenkracht vastgCiiteid en wel naar cene vaste rerhoudin^];, Oc edele Kweerl zich bij dood.-ilag yrij met 7 eedhclpers , waar de Trrije er 1 1 behoefL en de lilus 23 » xijn coinpositio bedraagt 1 J > die van dcn frije bedraagt 1 , lerwijl de litiis j^Iechts l coinpodtto eens vrijeu heeft, en naar dezelfde ver- Iiouding wordt liuwen eener vrouw tegen den wil liaars vaders of harer naaslbestaandeu geboel; diefstal wordt altijd door zes ecden ontkend of Iwcevoudig fergoed eu met eeu uiaugeld aan ilen vorsl gcboet , schade door het doodeu van cens atKlers Hjf- eigeue of eem anders dier vorderL vergoeding der waarde, brand- slichling lieeft weder dubbele yejgoedtng dcr loegebragle scJiade , geweld dubbele vergoeding van liet met geweld geroofde teu gevolge , en daarenbovcu eeue boele aau den vorst van 12 solidi , ten bevvij2c dal hier aan eeu eiger vergrijp dan ouder diefstal , lieimelijke, arglistige wegneuiing, verstaan wordt, te dcnkcn valt. Eindelijk de vrouw , die zich laat uiisbrnikeu , verbenrl haar weregiiduin aau dcu vorst , de inati die ecne onvrije misbruikt , rergoedt hare waarde of dc schade aan den heer ; die eeue vrije of ODvrije vrouw roofl en misbruikt cn terugzeudt (dns nictschaaklt maar tuet geweld verkracht) tnoel hare compo^itio vergelden aan liaar zelre , aan den vorsl en aau haar vader of voogd. Hicrbij aijti later gevoegd III, 8 , 9 , IX , 14— 17, X , bevat- tende audere bepalin^en over diefstal eu roof^ elijk (1) DiRKs rii Viye Ffits , III, p, 28— 5U, 188 OVER DB ZAMENSTELLING Toudige Tergoeding y bij roof daarenboTen ecne coinpobitio ^^"M 36 t 24 en 1 2 solidi , iiaar den sland dcii beroofdcn (dus iti .^^e- zolfde Terhoutdiiig als in Tit. 1} , en als freduin allijd Jen Tcn^rsl: een toI mangeld. Baarbij ejgeuaardifre bepaHugcn Ofer mein^ — ^ed^ ea de Termeldincj Yan iiel judicintn ferrenlis aquae en het sa< inentum super reliquiis sarictarum. Be^e beide groepen bepalingen scliynen naar bun Torm ^ol, eene werkelijko ivctgeTing lo behooren. Auders is ket met l^»^^- gecn wij in TiL II , T , XI » XIY aantreiTen , waarin wlj lal -^re aannillingen riuden aan gewoonteregt ontleend i bijgeschrem^^ii door een oubckende , dio deze Tolksgebmiken en handelwij^tfi* ier kerinnering invoegde, De bepalingeii Tan Tlt. II tnoesten den inhoud Tan TiL, I aanTnllen , in zoover zij niet den dooiUlager betroffen , maj hem t die dcn doodslag gcmakkelijk had gemaakl; achlcr Tit. lll en iT OTcr diefslal eu beschadijjiug^ de bepaling wio straffeloos gedood kunncn wordcn ^ met bctrckkiug zoowcl op den dief ak op den brandslichter en echtbreker, OTcr wclke Tit, YII en YIII handelen. Eiudilijk Tit. XI en XI Y als t^Tee aanhangsels. Eenmeikcud is hier de breedere «tijl , dc Termelding van den cauipio en den kampslrijd , Tan het aanKwcrcn per oram sagi t de bcnaming leudis Toor compositio (hct oorspronkelijke) en weregildum later ^ en , in Iiet laatste sluk , de naast clkander plaatsing Tan drie Terschillende wijjsen van aanklagt en verTol- ging. Eiudelijk in Tit. YII , c. 2 , XYII— XXI herkemlen ttij den inhoud Tan een cdietnm rcgium aehter de Torige slukken geToegd , terwijl YIl , c, 2 ^ als aanTulliug bij Tit. YIII werd geplaatst. In TiL XY eu XYI zagcn wij aanteekeningen , welligl roor een bejiaald gedcelte Tau Frieslond , omtreul eene Teianderde composilio bij doodslag en Tau het fredum. Pe aanteekeuing in TiL XII is eene eenvoudjgc uilbreidiug Tan Tit. III , c. 5 » 6 , wat wij iu Tit. XIII lezcfL is eene wijziijing en bijioeging by Tit. IX» c, 3. Eiudelijk Tit. YI staat eenigdns tol Tit. XI in Terband , terwijl een oud boetoregister ^ als eeu noodjsakclijk be^ slanddeel Tau elk Tolksregl , en daarom ook hier wel tot de oorspronkelijke iejF behoorend , TiL XXII , het sluit. In de addiiio meenden wij latero opteekeniugen te moeten zien » iu eu aan de vroegcre coiupilatie toegcvoegd en ter aanTul- ling en wijziging bestemd. JDenien uij ons nu de Tcrdeeling in litels weg en de meeste liLelopsehriften , die ongetwijfeld aan HKftoLn ziju toe te kennen , VAN DE LlX FriSIOXUJII. 189 dan kuuncn wi} om den ooi^pronkelijken vorm van dit yolksregt welligl eenigerniE^le voorslellen. Wij mcrken echler op , dat die opschdflen , die aan de volkstaal onlleend ^ijiit en wcl waar-* schijiilijk reeds door Hf&oxn werden geTouden , leel ouder lijn , ea zeLTs de ondsle , de oorspronkelijke Terdoeling en den inlioud vertcgeuwoordigen, ^n nuden wij die opsctiriften joist bij Til f II , VII, VUI , IX ^ HlII , waarbij wij Tit I voegen en wjj hebben j do hooiici* diis , — Ihinbda , — Brand , — Kotnnmfti , — Farlegani , — Dolg « als de oorspronkelijke afdeeli ogen , waarin en waaraan al liel omige is loegevoegd , alleen Tit. III draagl nog een zelfstan* dig opscUi ift : Foresni , omdat die een onderwerp behandelde » «lai onder diGa naam bekend , als een afsonderlijk deel werd geToegd tnssctien de bepalin|ven orer dood&lag en diefstal. 'Wij rinden dns deze zamenslelling : I, de homicidiis , I (11 , Foresni , add. WLBHifii), IL Thinbda, III , 1-7, IV (III , 8 , 9 , V , YI). IIL Brand , VII , 1 (VU , 2). IV. Notnnmfti , VIIL V. Farlegani, IX, 1-13 (IX, I4-XXI). TL Dolg, Xlll (addilio,). Men ziet dns ^ dat de bijvoegingen (met nilzondering %TeUigt ^an TiL VI) , zoover ze niel onmiddellijk zamenhangen met , of «lieiien ter aanTulliug van onde ., oorspronkelijke Toorsehriften , ^ija geptaatst aan het einde achter TiL IX , lenyijl hel boetregis* t:er zijne oor.spronkelijke ptaals behietd ; dal wijders die byvoe- ^iogen , die de ondsle schijrien , zich leistond aanstuiten aau den oorspronkelijken tekst ; op III, 7, volgl onmiddelijk IH , 8, 9, «ip IX, 13 weder IX, 14—17, X; wal uit een edictum regiuoi is geaomen staat by^en aan het einde XVII — XXL Xlh Zoo als dan de £ex Frisimmm roor ons ligt is het eene com* ^ilalie, die slukken yan TerschLllendeu oorsprong en van yerschil- l«nJe tijdcn berat , een Tolksregt , maar toeTallig alleen in cen "^orm bewaard , in welken het door aanleekeningen en bijroegin' ^^eu vermeerderd was, die in Tcranderd regt Toor een gedeelte, in ^e zucht oin hel dnidelijker of oni liet ToIIedioer te makcn Toor ^en ander gedeette , hun oorsprong hadden , en zoowel aan wet-' ^«ving als aan Yolksgebriiik ontteeud waren. flat dil Tolksregt ^n deze bijvoegingen reeds onder KinsL dcn Groolen en in dezi 190 OvFAi DE ZAMENSTELLING loap dcr 9^ of in het begbi iler lOe eeiiw ontsiondcu , t tc bcUf iJMen , de Termeldiog Tan rex en dux , Tan ediclum regium i en de gcbeele inboud dezer b^palLDgea loont het <iaa. De addiiio daarentegen luaakt slcchts driemaal gewag Tan eeae coinposilio ad parteni regis , en itcI , 1,2, by doodlng of Terwondiiig van ecii bevredigden faidosus (een negenmaal Ter- boogd frednni van Tit. XYf) , bij IH , c, 76 , bij het nemcn Tan eens anders vrouw ^ en bij lernghoudiug Tan ccns anders zaak , mel djefslal gelijk geateld , Tit. VIII . Wegens deze plaataen , aan WjLiaiABUs toegekeiid ^ ook bier aan den Carolingischen tijd te dcnken, zal wel niet noodig zijn. Wij zeiden* dat dh addiCto missebieti oorspronkclijk aanteckeuiiigen warcu , geplaalst op de laalste bladzijden ran een handscbrift, Dlt verklaart ous , deu oorsprong der raadsclachtige opgaaf Tan de oudc straf op tem- pelschennis , tijdens het beidcndom , ook de eenvoudjgc hcrhaling iu Tit. X Tan den inbond Tan Tit. II1 1 dc aaniiijzLng , dal doodslng Tan eene rrouw geboct wordt als dic eens mans en de OTcrige t '^ltl zamenbangcnde t afgebrokene casuistische bcpalin gen , wier Tcrband nie! lalcre Friesche regtsbepalingen i-eefj Toi HicuTHOF£i aanwecs, Wij zwegen tot nog loe, vaii de aanteekeningen of glosscn,die, hijl Hbboli> met kleiner cursijfc letters gedrukt, wordcn gcToaden, en dle wij daarom meenden, dat ook in het handschrifti door lieni ge- bruikt, zich als latere of althans afzondLnlijke glossen eu kanltee- keniugen kenbaar Juaaklen, Uet is nu tijd deze te beschonwen. Zlj bevatten aanwijzingen vau TcrschiHend regt in dc dri deelcn Tan Friesland , die iceds van oudsher bestonden Tooral na het Caroiingisch tijdvak zich meer eu meer zelfstandjg ontwikkeldeu en aischeiddeu. Ilat zij tot den oorsproukelijkea tekst beboord eonden hebben , maakt de Torin geheel onwaar- scbijnlijk , die « overa] die vau aanleekeniugcu is ^ en iiit de nit- gaaf zelve hhjkt ook , dat zij vau den tekst iu hct Ijandacbrift duidelijk onderscheideu wcrdcn , cji door Hkholii zelveu , als daartoe niet beboorend, waren erkcnd; ook de Lnhoud bevestigt dit Toen deze aanteekeningeii bijgevoegd werden i was reeds de tckst en de addkio evcu als nu aanvTczig , cn hadden nog \e] bcpalingcn ccnc gcbeclc of gedeelldijke geldighcid in de vei schillcnde gedectten van Fric^land « doch zob dal in die ve scbilicnde deelen een Tcrschillcnd regt gold i en eeu and muulstelsel bij de beiekenlng gevolgd werd. Evenwel blijkt hel, dat eij ook niet veel jojiger d:in de addiiio zijn en lol belxelfde lijdvak beboorcu. 1— :n. m de I VAN DE Lex FrISIOHUM. 191 Zij onlstottdcn in "West-FrieslaDd » zaodat lan hefc standpitnl des &chrij?ers i cis I7i , aau dczc ztjde van het Flic , de strekeii Tan WesL-Frieslaiid beleckende; irans Laubach of inier Lanbach et ^^'imiam , de laiideii tusscheti den Lauwer en den Weser of Ooal-Friesland , aandnidde \ inter Lanbacki et Fii Midden-Frkfl- land aanwees* Zy hehben WJjders geene votstandiglieid , maar ziJQ slechts bij enkele bepaliniren geroegd, bij welke de schrijverf om de eene of andere reden, de verscliilleude rcgteii wilde aafiwijzeo. TfVij beginnen inet die bij Til. L Zij leereu ons, dat in Weal- Friestand de verhouding; van den nobilis tot den rrijc en lilns was als 100 tot 50 en 25 solidi , in Oost-BViealand als 106^ tot 53 i en 26^ , derhalfc ah 2 tat 1 en \ , even als zulks Toorkomt iii Tit« XV , cn ook omtrent do oecidenlales Fristones wordt opgegeven in de aauteekentnjr op add^ III t 58 , ofscJiLOon miuder iiaauwkenrig , zie voji Eichthofea , p. 657 , not. 12. Uieriu lag «ene vei hooging van de vvaai de eeiw nobilis , waarmede overeen- Itomslig ook ziju ecd niecr waarde had crhiugd, zoodat denobilts ^ich met vijf medezweerders reiuigde vau den doodslag eeus rrije , met twee van dieii eeus litus ; terwijl de vrije bi)" den doodslag eens nobllts nn tat 23 mcdt<zwecrders behoefde, de litus i[i dil geval 47 noodi*} had. iJit dezo opleekeniugen blijkl dus , dat iu hel vereischte ^etal mcdezweerders toen jnist dezelfde ver- lioodifig bestond. Dat dc onde verlioudiug iu Midden-Friesland liestaan bleeft sciiijut add, 111, 71 aan te duiden. Be aanleekeniug bij I, 12 wijst ous aan, dat iu Oost-Frleslaud «oti servus by doodslag niet gewaardeerd vrerd, maar suam habet cjomposiljonera , zeker inet hetrekkiag op TiL XT , 4 , die tron- ^ens misschien juist Toor Oost-Frieslaud bestemd was; eiudelijk de aauteekening aau bet einde des tilels wijst weder aau i dat iu Oost-Frieslaud de heer, deu doodslag door ziju lijfeigene gepleegdf xnoest boeten , ab of hij zelf dieu gepleegd had. Bij Tit. lY vinden wij atteen de aauwijziug , dal in Middeu- «n West^Fiieslaud nog de oude schatting van de waarde vau ^eu bond weid jjevolgd, iu Oost-Friesland daarentegeu die waarde l.oen booger werd berekend. 