title: Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum
creator: Benedict Spinoza
text: iortelyk te zeggen , wat in zich zelfs Goed en Kwaad 9 dient, dat eenige dingen in ons verstand, en niet ig in de natnur zijn ; en zoo zijn dan deeze ook dieen^ons eygen werk, en dienen enkel om de zaa- iderscheidentlyk te verstaan; onder 't welke wy be- alle betrekkingen 9 die opzigt op verscheide zaaken : en deeze noemen wy weezende van reeden. Nu vraag: of goed en kwaad onder de weezende van , of onder de zaakelyke weezens behooren? Maar en • dat goed en kwaad niet anders is als betrekkinge , het buyten twijfel , dat ze onder de weezens van moeten geplaatst worden; want nooyt zegt men dat sd is^ als in opzigt van iets anders: zoo zegt men 1 mensch kwaad is, niet anders als in opzigt van I beeter is; of ook dat een appel kwaad is, dan ten van een ander die goed of beeter is. Ai het weike ilyk niet zou konnen gezegd worden, byaldien dat of goed, in welker opzigt het zoodanig genoemd niet en was. In voegen, ais men iets met de naam )ed benoemt, zulks is dan niet anders te zeggen, het over een komt met het algemeen denkbeeld , dat i zoodanige dingen hebben : daar nochtans ieder ding iver een komen met haar bizonder denkbeeid^ wel- sezen een volmaakte weezendheid moet zijn, en niet algemeene [denkbeelden] , dewijl ze ais dan geen- ude zijn. lens de bevestiging van het geen wy nu gezegd heb- ;hoon de zaak zeer kiaar by ons is, wy zulien ech- it besluyt van het gezegde, daar noch de volgende Q by voegen : 86 Omnia qnae in natura sant> vel res sunt tcI aetiones. Bonnm autem et malum nec res nec actiones sunt. Ergo bonum malumque non in natura sunt. Si enim bonum et malum res essent vel actiones» definJ tionem suam habere deberent. Sed bonum et malum , uti ▼. o. Fetri bonitas et Juds perversitas extra Fetri et Judae essentiam definitionem nofl habent , haec enim soia in natura , nec igitur^ extra eoran essentiam desoribi possunt. Unde ergo sequitur^ bonum et malum non esse res vel actiones quae in natura sunt. ■*♦ 87 Alle djngen die in de natuur zijn , die zijn 6f zaaken 6f werkingen. No goed en kwaad zijn noch zaaken , noch werkingen. Derhalven zijn goed en kwaad niet in de natuur. Want indien goed en kwaad zaaken of werkinge waaren, zoo moesten zy dan haare beschryvinge hebben. Mm goed en kwaad , als by voorbeeld , de goedheid van Tetm en de kwaadheid van Judas, hebben geen beschry- nng boiten de weezendheid Petri en Judae, want die is aiJeen in de* natunr , en zijn niet buyten haar weezendheid te beschryven. Derhalven volgt hier nyt, dat goed en kwaad geen zaa- ken of werkingen zijn, die in de natuur bennen. ■ tm » PARS POSTERIOR. PRAEFATIO. Cum in parte priori de Deo rebusque generalibas et in- finitis dixerimus , in parte hacce posteriore de rebus partiea- laribus et finitis tractabimus» non vero de omnibus, qoia innumerabiles sunt> sed de iis tantum agemus quae ad ho* minem pertinent. Ibique primum animadvertemus, quid homo sit, prout constat modis quibusdam in duobus istis attributis^ quae in Deo observavimus. Dico modos quosdam » quia non intelligo bominem tanquam spiritum, mentem *), 1) 1. Mens nostra rel sabstantia vel modus est. Nec vero sabstantia 9 demonstravimos enim nollam sabstantiam finitam in natara esse poam^ ergo modus est. 2. Cluia mens modas est, talis esse debet vel extensionis vel cogitatiO'- nis sabstantialis. Nec vero extensionis, qaippe, etc. ergo cogitatioois. 3. Cogitatio sabstantialis cam finita esse neqaeat, infinita, in genac^ sno perfecta, et attribatam Dei est. 4f. Perfecta cogitatio liabere debet cogaitionem vel oogitationis modXLM^ omniam et cnjasqae rei existentis , tam sabstantiaram qaam modomoB- » nalla exceptlU TWEEDE DEEL. VOORREEDEN. Dewijl wy in het eerste deel van God, en van de alge- neene en oneindige dingen hebben gesprooken, zoo zallen «7 in dit tweede deel tot de verhandeling van de bizon- deie en bepaalde dingen komen; doch niet van allen, de- wigle die ontallik zijn, maar alleenlyk zullen wy handelen m de geenen die den mensch aangaan^ en daar in eerste- lyk aanmerken, wat den mensch is, voor zoo veel hy be- rtaat van eenige w^zen , begreepen in die twee eigenschap- peni die wy in God hebben aangemerkt. Ik zeg van eenige v^zen, omdat ik geenzins versta, dat den mensch, voor 100 veel hy nit geest, ziel ') of lichaam bestaat een zelf- 1) 1. Onze siel is 6f eene zelfstandigheid 6f een wijze. Geen *<lbtaiidigheid, '\want wy hebben beweezen, dat er geen bepaalde zelf* i^ttdigiieid in de natnnr kan zijn. Berhalyen dan een wijze. ^ Be ziel een wijze zijnde, zoo moet ze dat weezen 6f van de zelf- ''tt^ nytgebreidheid 6f Tan de zelfstandige denking. Niet van de ^THjtbreidheid , om [reedenen] enz. Berhalven dan van de denldng. 8. Be zel&tandige denJdng, dewijl ze niet bepaald kan zijn, is on> '^, volmaakt in zijn geslagt, en een eigenschap van Qod, i Een volmaakte denking moet hebben een kennis , of wijze van ^"'^, van alle en een i^Iyk *n zaak weezendlyk zijnde, zoo van '^i^itaBdigheeden als van wijzen, niets nitgezonderd. 90 vel corpus, substantiam esse,. quia jam antea in tractatv initio ostendimus: 1. NuUam substantiam incipere ppsse, 2. Nullam substantiam alteram posse producere. 3. Non existere posse duas substantias aequales. Oum igitur homo non fuerit ab aeterno, sitque finitus pluribusque hominibus similis, substantia esse nequit. Om 5. Dicimos ezistentis, qaia hic non agimas de cognitione vel idet etc. qaae totam nataram omninm entiam essentia saa internexam oo( noscat sine particalari ejas existentia, sed tantam de cognitione f< ideis, etc. reram particnlarinm , qoae continao existnnt. 6. Hancce cognitionem vel ideam, etc cnjasqae rei particalaris qas realiter existit, dicimas mentem illias rei particalaris. 7. Omnia et qnaecamqae resparticalaris, qaaeexistereincipit, nasdti motn et qaiete; santqne ita modi omnes in extensione sabstantiae qaam corpas dicimas. 8. Varietas illoram (modoram) nascitar ex alia motas qaietisque pfc portione, qaa hoe ita, illad alio modo est. 9. Pe hacce proportione motos et qaietis etiam existere incipit corpi nostram , cajns tam non minns qoam omniam reliqaaram reram cogniti vel idea in cogitatione esse debet, et sic etiam mens nostra. 10. Sed in alia proportione motns et qnietis erat hocce nostrnm oorpi cnm nondam natam esset, et deinde, et in alio erit nobis jam mortBii Nihilominas vero et tnm, et deinde aeqnaliter idea vel cognitio aosli corporis in eogitatione erit qaam nnnc, non vero eadem, qaia nai aliter situm est qaod ad raotam et qaietem. 11. Ad prodooendnm igitnr talem ideam vel oogitandi modom isoog tatione snbstantiali, qoalis haec nostra jam ett, non exigitor corpi qoodconqoe (nam tone aliter teiri deberet qnam est) sed tale qood :: moto et qoiete eadem proportioae sitom est; qoia, qoale corpos, tal etiam mena ideaj oognitio, eto. 91 tandiglieid is, nadien wy al-voorens in het begin van dit N>ek getoond hebben: 1. Dat geen zelfstandigheid begin- len kan. 2. Dat de eene zelfstandigheid de andere niet »n Toortbrengen. En eindelyk 3. dat 'er geen twee ge- lyke zelfstandigheeden konnen zijn. Den mensch dan niet hebbende geweest van eeuwigbeid, bepaald^ en met veele ttensehen geiigk , en kan geen zelfstandigheid zijn. Zoo i. "Wj iBggfm, veezendlyk zijnde, om dat wj hier niet spreeken fu cen keanis of denkbeeld, enz. die de geheele nataar van alle wee- Ma fesefaakeld in haar weezen kent, zonder haare bizondere weezend- Ijkheid: naar alleen van de kennisse of denkbeelden enz. der bizondere &goi, die t* elkena komen daar te zijn. 6. Deeze kennisae of denkbeeld enz. yan ieder bizonder ding, dat tcaendlyk komt te zijn, is, zeggen wy, de ziel van dat ieder bizon- der ding. 7. Alle en een iegelyk bizonder ding, dat weezendlyk komt te zijn, «ord siUks door beweeging en stilte: en zoo zijn alle de wijzen in de zelfitaiidlge nytgebreidheid , die wy lichaam noemen. 8. De veracheidendheid der zelve [wijzen] ontstaat alleen door 'n udoe en andere maat van beweeging en stilte, waar door dit zoo, en ^ dst , en niet andera is. 0. Uyt deeze maate van beweegiug en rnst komt ook weezendlyk te IQB dit ons lichaam: van *t welke dan, niet min als van alle andere ^^"^f een kennis of denkbeeld enz. moet zijn in de denkende zaak ; en uo voort dan ook de ziel van ons. 10. Boch in *n andere maat van beweeging en stilte was dit ons Ii^ttB, een ongeboore kind zijnde, en in gevolg daar na; en in een '"^ zal *t bestaan wanneer wy dood zijn. Boch niet te min was «iVi m sal dan , zoo wel een denkbeeld of kennia enz. van ons lichaam >> M denkende zaak zijn als nn : maar geenzins dezelve, dewijl het nn ^*^ gescbikt is in beweeging en stilte. U. Om dan zoo een denkbeeld , kennis , of wijze van denken in de Klfitandige denking te veroorzaaken als nu deeze onze is, word ver- ^JKdit, niet eeveaeena wat lichaam (want dan moest het anders gekend vitidni als *t is), maar ook zulk een iichaam, dat eeven zoodanig ge- ^ld is in beweeging en rust, en geen ander: dewijl zoo als het liohaara ^«eoodanig ook is de ziel, denkbeeld, kennis, enz. 92 nia igitur quae cogitationis habet , nonnisi modi sunt attri* buti cogitationis quod Deo attribuimus. Et iterum omnia quae habet formae, motus, et aiiarum rerum, eodem modo alterius attributi sunt, sc. extensionis , quod Deo attribnimua. £t quamquam nonnulli, inde quod hominis natura sine attributis illis , quae ipsi substantiam esse concedimus , nec existere nec intelligi possit, demonstrare conantur hominem substantiam esse, hoc tamen non alio fundamento, nisi falsis suppositionibus nititur ; cum enim natura materiae vel corporis jam ante formam hujus corporis humani fuerit, natura haecoe corpori humano propria este nequit , quia clarum esl^, eam ad hominis naturam pertinere non potuisse antequam homo fuerit. 12. Tale igitur corpas qaod proportionem habet ati e. gr. unias ad tria, corpuB illad et mens erant ati nostrum est, matationi sc. sabjec* tam sed non tali, at extrafineseataniasadtria; qaantam vero matatur , tantnm etiam mens mntatar. 13. Uaec mutatio ex aliis corporibus — in nostram operantibus — in nobis orta , esse nequit nisi mens, qaae continao tunc matata, httjas mntationis conscia fiat; quae mutatio id est quod sensam vocamus. 14. Q.aodsi alia corpora tam vehementer in nostrum operantur, at proportio motus unius ad tria manere nequeat, mors adest et mentii destructio, prout idea vel scientia est hojns corporis in ista proportioae motus 4t qnietis se habentis. 15. Q.uia vero mens modus est in substantia cogitante, et hano uti extensionis cognoscere et amare, et se ipsa aeternam reddere potuisset, si cum substantiis se uniisset semper iisdem manentibns. 93 dat alles wat hy van denken heeft, dat zijn alleen maar vijzen van die denkende eigenschap, welke wy aan God hebben toegepast. En weederom alies wat hy heeft van gestalte, beweeginge, en andere dingen , zijn desgelijks van die andere eigenschap [namendlyk de uifcgestrektheid], die door ons aan God is toegepast. En hoewel eenigen hier uyt, dat de natnor van den mensch, zonder die eigenschappen , die wy zelfs toestaan zel&tandigheid te zijn , niet bestaan noch verstaan kan wor- den, poogen te bewijzen dat den mensch eene zelfstandig* lieid isy zoo heeft dat echter geen andere grondvest als ▼alsche onderstellingen ; want dewiji de natuur van de stof ot het lichaam al geweest heeft, voor dat de gestalte van dit menschelyk lichaam was, zoo en kan die natuur niet eigen zijn aan 't menschelyk lichaam, dewijl 't klaar is dat in die tijd als den mensch niet was , het aan de natuur van den mensch niet kon behooren. En dat zy voor een 12. Zoodanig lichaam dan, welk *n gelijkmatigheid heeft als by voor- beeld van een tot drie, zoo zal dat lichaam en de ziel zijn gelijk nu *t osze is: zijnde wel gestadig verandering onderworpen, maar niet zoo groot , dat ze bnyten de palen van een tot drie gaat ; doch zoo veel het Terandert, zoo veel verandert ook t* elkens de ziel. £n 13. deeze verandering in ons, ontstaande nyt andere lichamen, die op 't onze werken, kan niet zijn zonder dat de ziel, die als dan gesta- di^ yerandert, deeze verandering gewaar word; en deeze verandering is eigendlyk dat, *t welk wy gevoel noemen. 14. Maar zoo andere lichamen zoo geweldig op het onze werken, dat de gelijkmatigheid haarer beweeging van een tot drie niet kan blij- ▼en» dat is de dood, en een vernietiging der ziel, zoo ze maar alleen is een denkbeeld of kennis enz. van dit zoodanig in beweeging en rust gelykmatigd lichaam. 15. Doch dewijl de ziel eene wijze is in de denkende zelfstandig- heid» zoo had ze ook deze, benevens die van de uytgebreidheid konnen kennen, beminnen, en, vereenigende met zelfstandigheeden die altijd dezelve blijveUj haar zelven konnen eeuwig maakeu. 94 Et quod tanquam regalam ponant illad ad rei natui tinere, sine quo res nec existere nec concipi pote negamus; jam enim demonstravimus sine Deo nuil nec existere nec concipi posse h. e. Deum esse et debere, antequam res particulares esse vel conci sint. Ostendimus etiam non genera ad naturam d nis pertinere^ sed talia quae sine aliis existere n nec sine illis concipi possunt. Quae cum ita sint, nam regulam ponemus, qua sciamus quid ad natu alicujus pertineat? Hanc scil.: illud ad rei alicuji ram pertinet, sine quo res illa nec esse nec concipi nec sic tantum> sed ita etiam ut propositio semp proca sit i. e. ut neque praedicatum sine re exisl concipi possit. Jam igitur de modis , e quibus homo consistat , tra( cipiemus, initio sequentis capitis partis posterioris -+IH 95 grond-reegel stellen^ dat dit aan de natuur van een zaak behoort, zonder 't welke de zaak noch bestaan noch ver- staan kan worden , dat ontkennen wy ; want wy hebben al- neds beweezen, dat zonder God geen ding bestaan noch Terstaan kan worden: dat is, Qod moet aivorens zijn en Terstaan worden. Ook hebben wy getoond, dat de geslag- ten niet aan de natuur van de beschryving behooren , maar dat zulke dingen , die zonder anderen niet bestaan konnen , ook zonder dezelve niet konnen worden verstaan. Het velke zoo zijnde, wat voor 'n reegei zuilen wy dan stel- len, waar by men weeten zai wat aan de natuur van een saak behoort? Deezen reegel namendlyk: dat behoort aan de natuur van een zaak, zonder 't welke die zaak noch bestaan noch verstaan kan worden: doch dit niet zoo al- leen, maar ook op zoodanig een wijze, dat de voorstelling aitijd we6rkeerig is , te weeten , dat ook het gezegde niet zonder de zaak bestaan noch verstaan kan wordeu. Yan deeze wijzen dan, uyt welke den mensch bestaat, £allen wy nu beginnen te handelen, in den aanvang van het volgende tweeden deels eerste hoofdstuk. ♦*- CAPUT PRIMUM. BE OPIKIONE, FIDE, ET GOONITIONE. Ut incipiainus dicere de modis *) e quibus consistit homo , dicemus 1. quid sint. 2. quinam eorum effectus. 3. quaenam causa. Quod ad primum , incipiamus jam ab iis , qui nobis oog- niti sunt, a quibusdam nempe ideis vel conscientia oognitio* nis nostrum et rerum extra nos. Hasce ideas igitur nanoiscamur, sive 1. sola fide; quae fides oritur 1. ex auditu, vel II. experientia ^) ; sive 2. fide vera; sive 3. clara distinctaque conceptione. Inm generaiiter errori subjectum est. 2aoi et Sam, quamquam inter se differentia, errare nequeunt 1) Modi e qaibos homo consistit sant noiiones divisae in opinioneni, fidem et claram distinctamque cognitionem, ex singnlis rebns secandiui cnjasqoe natnram ortas. 2) Hae notiones fidei cap. seq. primo ponontar, ibiqae et alibi cpm9 dicantnr, at et sant. EERSTE HOOPDDEEL. YAN WAAN, 6EL00F, £N UBFDBN. Om aan te vangen van te spreeken van die wijzen *) nyt welke de mensoh bestaat, zoo zullen wy zeggen: 1. wat zy zijn; 2. haare nytwerkingen ; en 3. haare oorzaak. Belangende het eerste» zoo iaat ons beginnen van die weike ons het aller eerst bekend zijn, naamendlyk eenige begrippeu, of het meedegeweeten van de kennisse onzes zeUSf en van de dingen die buyten^ons zijn. Deeze begrippen ^) dan verkrijgen wy^ of 1. Enkelyk door 't geloof: welk geloof hervoort komt M I. Door hooren zeggen; 6f II . Door ondervinding ; 5f 2. Door een waar geloof; 6f 3. Door een onderscheiden bevatting. Het eerste is gemeenlyk dooling onderworpen. Het tweede en derde, al schoon die onderling verschil- len, zoo en konnen die niet doolen. 1) De wijze yan welkede mensch bestaat zfjn begrippen, verdeeld Bi waan, waar geloof, en klaare onderscheiden kennis, veroorzaakt door de ▼oorwerpen, ieder na zijn aart. 9^ Deeze begrippen van dit geloof worden bladz. 101 voor *t eerst gntrid, als ook hier en daar de waan genoemd, gelijk zy het ook zijn. 1 98 Ad haec omnia vero melius intelligenda , exemplum pro- ponemus ex regula de tribus sumtum; nempe 1. Audivit quis tantummodo, quod, ubi in regula de tri- bus numerus secundus cum tertio multiplicatur , et hic per primum dividitur^ quartus numerus inveniatur^ qui ejus- dem proportionalitatis ad tertium ac secundus ad primum. Et quamquam is qui hoc ipsi ita proposuit, mentire pos- set^ laborem suum tamen ea ratione instituit, idque ma- jorem cognitionem regulae istius de tribus non habens quam caecus habeat colorum. Et sic omnia quae de eo dixerit. garrivit, uti psittacus ea quae addidicit. 2. Alius , celerioris captus , se solo dicendi auditu non it j contentari sinit, sed rei periculum facit in computatioa* particulari quadam^ vidensque illam convenire, fidem da^ Recte autem diximus et hunc errori subjectum esse; quo modo enim certior esse potest, experimentum particulari cujusdam rei omnium ei regulam futuram. 3. Tertius nec auditu, quippe fallaci^ nec experimen't particulari , quippe quod omnium regula esse nequeat , can tentus, veram rationem experitur, quae bene adbibita nun quam fefeliit. Haec igitur ei dicit rem , numerorum propoi tionalitatis causa, ita se habere, nec aliter esse potuisse ae futuram. 4. Quartus autem , cognitionem clarissimam habens, nequ auditu, neque experimento, neque logica opus habet, qui intuitione sua statim proportionaiitatem in omnibus compatfl 99 I>och om dit alles wat duydelyker te verstaan y zoo zullen wy een voorbeeld stellen, genomen van den reegel van drien, namendlyk 1. lemand heeft alleenlyk hooren zeggen, dat als men in de reegel van drien het tweede getal met het derde ver- meenigvuldigt , en dit dan met het eerste deelt , dat men als dan een vierde getal uytvindt, het welke de zelfde ge- lijkinatigheid heeft met het derde als het tweede met het eerste. En niet teegenstaande dat deeze , die hem dit zoo voorstelden , liegen kon , zoo heeft hy echte rzijne werkinge daar na gericht; en dit zonder eenige kennisse meer van van den reegel van drien gehad te hebben als de blinde van de verwen : en heeft alzoo alies , wat hy daar van ook gezegd zou moogen hebben, geklapt als een papegaay het geene hem geleerd is. 2. Een ander, van gauwer begrip zijnde, laat zich zoo &iet paayen met hooren zeggen, maar neemt er de proef van aan eenige bizondere reekeningenf en die bevindende daarmede over een te komen, geeft by als dan daar aan geloof. Maar te recht hebben wy gezegd, dat ook deeze de dooling onderworpen is; want hoe kan hy doch zeeker zijn, dat de ondervinding van eenige bizondere hem een reegel kan zijn van allen. 3. Een derde, noch met hooren zeggen, om dat het be- driegen kan, noch met de ondervinding van eenige bizon- ^ere, om dat die onmogelyk een reegel van allen is, te vreedeu zijnde, die onderzoekt het aan de waare reeden, ^elke, wel gebruykt zijnde, nooyt bedrogen heeft; deeze dan die zegt hem, dat door de eigenschap van de gelijk- QUiatigheid in de getallen, het alzoo en niet anders heeft konnen zijn, of komen. Doch i De vierde, hebbende de allerklaarste kennis, die Wft niets van nooden , noch hooren zeggen , noch onder- 'jading of kunst van reeden, dewijl hy door zijne doorzig- ^beid terstond de gelijkmatigheid in alle de reekeiuix:g&u 1* 100 tionibus yidet. Tertius itaque certior quidem est vera Mi quae nunquam eum fallere potest et revera fidem habel quartus autem nec opinionem nec fidem habet^ sed res ip» intuitus est, nec alia re quam rebus ipsis. CAPUT SECUNDUM. QUn) 611 OPINIO, FIDES, ET COQNITIO CLARA. Jam tractabimus de variae cognitionis effectibus, de qi capite praecedenti loquebamur, et tanquam intransitu dic mus, quid sit opinio, fides, et cognitio clara. Primam vocamus opinionem, quippe quae errori subjec nec unquam locum habeat in re cujus certiores sumus , m in illa tantummodo, quam conjicimus, vel de qua di nobis videtur. Secundam fidem vocamus, quia res, sola ratione capta< a nobis non videntur^ nobisque sola persuasione in inte lectu cognitum est, eas ita nec aliter se habere vei habe: posse. Tertiam cognitionem claram vocamus, non quod talis e ratione persuadente , sed sensu et fruitione rerum ipsarun ceterisque multo praecellit. Haec praefati , veniamus jam ad earum effectus ; de q^ bus dicimus , e prima oriri omnes passiones quae cum bo ratione pugnant , e secunda bonos appetitus , e tertia verm: et sincerum amorem oum omnibus ramis ejus. Ita ut proximam passionum causam in mente habeaoa 101 ziet. De derde dan is wel zeeker door het waar geloove, dat hem nooyt bedriegen kan» en is eigendlyk geloovende; maar de vierde is nimmer waanende, noch geloovende, maar de zaaken zelf beschouwende, niet door wat anders, maar door de zaaken zelfs. TWBEDE HOOFDDEEL. WAT WAAN, GBLOOF, EN &LABS KENNIS IS. 1. Wy zuUen nu verhandelen de uytwerkingen der ver- scbeide kennisse^ waar van wy in 't voorgaande hoofd-deel spraken ; en we6r als in 't voorby gaan zeggen wat Waan , Qeloof, en klaare Kennis is. De eerste noemen wy Waan, om dat ze dooling onder- worpen is, en nooyt plaats heeft in iets daar wy zeeker van zijn, maar wel in dat waarna wy gissen, of meenen dat van gesprooken word. De tmede noemen wy Geloof , om dat de dingen, die wy alleen door de reeden vatten, van ons niet worden gezien^ maar enkel aan ons bekend zijn door overtuiging in 't ver- stand, dat het zoo en niet anders is of zijn kan. De derde noemen wy klaare Kennis^ niet om dat ze zulks is door overtuyginge van reeden, maar door gevoeling en genieting van de zaaken zelf; en gaat de andere ver te booven. Dit voor af gezegd hebbende, laat ons nu komen tot kaare uytwerkingen : waarvan wy zeggen , dat uy t de eerste bervoort komen alle de Lijdingen, die strijdig zijn teegen de goede reeden ; uyt de tweede de goede begeerten ; en uyt de derde de waare en oprechte Liefden, met alle haare uytspruytzels. I&Toegen wy de naaste oorzaak der lijdingen in de ziei 102 cognitionem^ cum omnino impossibile ducamus, qa quam^ nisi praedictis modis et rationibus conciperet sive < nosceret^ ad aliquem amorem, cupiditatem, vel alium ^ tionis modum moveri posse. CAPUT TERTIUM. DE PASSIONIS ORIQINE £X OPINIONE. Ut videamus, quomodo (uti diximus) passiones ex 0{ one oriantur , ad recte et intelligenter hoc faciendum q dam eorum adhibebimus , et in iis tamquam in exem demonstrabimus quod dicimus, et quidem primo: Admirationem y quae videtur in eo qui res prima rai cognoscit; cum enim ex particularibus quibusdam coii sionem facit generalem, tamquam obstupefactus est, aliquid videt huic ejus conclusioni contrarium *. Veluti c 1) Q.aod non ita intelligendum ac si admirationi semper conclasit malis praecedere deberet, cam et tacite adesse possit, ubi res it aliter esse consideratur quam eam videre, audire vel intelligere sol Uti y. c. Aristoteles canem animal latrans dicens inde concludebat latrans canem esse; abi vero rusticus canem nominat, tacite omne tellis^it quod Aristoteles definitione sua; ita nt, ubi canem latri andiat, dicat: canis est. Rusticas igitur, qaanqnam conc lasionen fecisset, ubi aliud animal latrans audiret, non minns miraretur c pesceretque qnam Aristoteles, conclusione facta. Porro, aliquid madvertentes, de qno antea non cogltassemns, hoc non tale esse ] 103 de kennis stellen, alzoo wy t' eenemaal onmoogelyk aoh* ten, indien iemand op de voorgaande gronden en wijzen noch begreep noch kenden , dat hy dan tot eenige liefden begeerten of andere wyze van willen zou konnen bewoogen worden. DERDE HOOFDDEEL. VAN DB OOBSFRONK DER LIJDINGE UYT WAAN. Om te zien hoe, gelijk wy gezegd hebben, de lijdingen oyt de waan ontspruyten, zoo zuUen wy, om dit wel en ^erstanelyk te doen , eenige derzelve voor neemen , en daar in als voorbeelden vertoonen 't geen wy zeggen; en vel eerstelyk : De vertffondering , welke gevonden word in de geenen , die ^e zaaken op de eerste toijze kent; want dewijl hy van eenige bizondere een besluyt maakt, dat algemeen is, zoo staat hy als verbaasd wanneer hy iet ziet, dat teegen dit zijn besluyt ') aangaat. Gelijk iemand , nooyt eenige scha- 1) Dit wil niet zeggen , dat juist altijd voor de verwonderiug een 'onoeel beslayt moet gaan, als zijnde zonder dit ook als men stil zwijgt, ea de zaak zoo en niet anders meent te zijn gelijk wy die gewend ben- >K& te zien, te hooren, of verstaan. Gelijk by voorbeeld, wanneer ^ristoteles zet: de hond is een baffend dier, zoo besloot hy derhalven, *i wat bait is een hond. Maar als een boer zegt : een hond , zoo ver- staat hy stilzwijgende al hetzelve dat Aristoteles met zijn beschryving ^; zoo dat als hy een hond hoort baffen, zoo zegt hy: *t is een noDd; en dns zon de boer, indien hy een ander dier hoorden baffen, ^oon hy geen besluyt gemaakt had, niet min verwonderd en verbaasd ttaan als Aristoteles, die een beslnyt gemaakt had. Yorder, als wy lets gewaar worden, waarop wy van te vooren nooyt gedagt hadden, zoo is dat echter niet zoodanig, of wy hebben voorheen iet desgelijks, 104 quam, qui nunquam oves vidisset nisi ourtis oaudis orna*. tas, oves Maroccanas miraretur caudam longam habentes. Et sic narratur rustious quidam, qui sibi finxerat estm campos ipsius nuUos alios esse , vaccam desiderans coaotus- que illam procul quaerere, in admirationem cecidisse quod praeter parcum campum suum talis multitudo camporum adesset. Hoc autem certo locum habere debet in omnibns istis philosophis , qui sibi fingunt praeter campulum huncoe sive terrae globulum, quem inhabitant, nullos alios mun- dos existere^ idque solum quia non alios contemplati sunt. Nunquam tamen admiratio in eo erit qui veras conclusiones facit. Et hoc quod ad primum. Secundus est Amor qui oritur sive ex 1. auditu^ sive ex 2. opinione, sive ex 3. veris ideis. Quod ad primum^ hoc animadvertimus communiter in pueris respectu patris, quippe qui, propterea quod pater aliquid bonum dixerit, sine ulia ulteriore oognitione, ad illud inclinent; porro in iis qui patriae amore vitam relin- quant; denique in iis, qui auditu alicujus rei in eam in- clinent. Quod ad secundum, certum est, hominem, ubi aliquid boni videt, vel videre putat^ semper inclinare ad unionem cum eo, idque, propter bonum, quod in eo animadvertit, tanquam optimum praefert, praeter quod nihil tunc melius ouja8 non antea vel omnino yel pro parte consimile cognofissemas , etsi non ab omni parte ita instructam ut eodem modo eo affecti faerimai. 105 Bft gesien hebbende als met korte staarten^ sich verwon- Brt o?er de schapen van Marocque, die ze iang hebben. oo verhaalt men van een boer , die zich zelf had wijs ge- aakt. dat 'er buyten zijn velden geen anderen waaren, it hy een koe komende te vermissen, en genoodzaakt jode die elders ver te gaan zoeken , in verwondering viei ui dat buyten zijn weinig velds noch zoo 'n groote mee- igte van velden waaren. Eq zeeker zulks moet ook plaats )bhen in alle zoodanige wijsgeeren, die zich zeiven wijs aakten^ dat er buyten dit veldjen, of aardklootjen , m op zy zijn, geen andere werelden meer waaren, en it enkel om dat zy geen anderen meer beschouwden. [aar nooyt zai er verwondering zijn in de geenen die lare besinyten maakt. En dit is wat het eerste belangt. Het iweede is de Liefden^ welke ontstaat^ of 1. XJyt hooren zeggen; of 2. Uyt waan: of 3. Uyt waare begrippen. Wat belangt het eerste, wy bespeuren dit gemeenlyk in inderen ten opzigte van hun vader, als de welke om dat 3 vader dit of dat zegt goed te zijn, daar toe ook, zon- )r iets meer daar af te weeten^ bennen geneegen: als eede in de zulke , die uyt liefden voor het vaderland hun even laaten ; en eindelyk in allen , die door eenig hooren iggen van iets op 't zeive verlieven. Aangaande het tweede^ 't is zeeker, dat zoo dikmaai mand eenig goed ziet of meent te zien^ hy. altijd is ge- iegen om zich daarmede te vereenigen; en dat, om het )ed8 wille 't welk hy in 't zelve aanmerkt, verkiest als beste, buyten 't welke hy alsdan niets beeter of aan- t sy in *t g«heel of ten deelen, al bekend, sehoon niet in alles soo iteld Eijnde, dat wy daar op gelyke wijs van bennen angedaan ge- ittt, enz. 106 vel acoeptins cognoscat. Ubi vero, ut plerumque hae in re, accidit eum melius aliquid quam bonum istud animad- vertere, amor ejus illico ab uno ad aiterum severtit. Qnae omnia clarius demonstrabimus in tractatu de hominis li- bertate. Quod ad tertium, nempe amorem ex ideis veris, cumde eo loquendi hio non locus sit ') , eum nunc omittemus , aniffl* advertentes , Odium esse amoris contrarium^ ex errore ortum qui ei opinione nascitur. Quando enim aliquis conclusionem fedt \ aliquid bonum esse ; et alius aliquid in hujus damnum effi- j cit, odium in huncce apud illum nascitur. Quod odium - nunquam in eo locum habere posset , quando verum bonum recte cognosceret, uti deinde ostendemus; omne enim quod vel est vel etiam esse fingitur, cum vero bono comparatnm nihil nisi ipsa miseria est. Nonne igitur talis miseriae ama- ior misericordia potius quam odio dignus est? — Odium denique etiam ex solo auditu oritur^ uti videmus in Turcis contra Judaeos et Christianos^ et in Ohristianis contra Tur- cos et Judaeos, etc« Quid enim horum omnium turba^ suo- rum inter se religionis morumque nescia? Quod jam ad Cupiditatm attinet^ sive (uti nonnulii vo- lunt) in appetitu consistat^ illud quod desideramus obti- 1) Be amore ex veris ideis hic non agitar, quia non ex opioioiie nascitur; de qno videatnr cap. 22. 107 genaamer kent. Doch zoo wanneer het komt te gebeuren dat bj, gelijk in deeze geleegendheid meest geschied, iets beeters als dit nu bekende goed komt te kennen , zoo keert siJQ Liefden terstond van het eene eerste tot het andere tweede: het welk wy alles klaarder zullen doen blijken in de verhandeling van de vrijheid des menschen. Betreffende nu het derde, namendlyk de Liefden uyt vaare begrippen, alzoo 't^ om daar van te spreeken, hier de plaats niet is*), zoo zuUen wy dit nu voorby gaan: en unmerken, dat Be Haat is bet recht teegengestelde van de Liefden : ont- staande uyt die dooling welke uyt de waan her-voort komt. Want zoo wanneer iemand een besluyt gemaakt heeft dat iets goed is, en een ander komt tot nadeel van hetzelve iets te doen, zoo ontstaat in hem teegen dien doender baat: de welke nooyt in hem kon plaats hebben, zoo hy 't waare goed recht kenden., gelijk wy zulks hier na zuUen toonen; want alies wat 'er ook is, of bedagt word, is in veigelyking van het waare goed, niet anders als d' ellen- digheid zelven. En is dan zoo een ellend-beminnaar niet veel eer erbarming als haat waardig? De haat komt eind- lyk ook voort uyt hooren zeggen aileen; gelijk wy zulks zien in de Turken teegen de Jooden en Christenen, in de Jooden teegen de Turken en Christenen, en in de Chris- tenen teegen de Jooden en Turken , enz. ; want wat is de hoop van alle deeze onweetende den een van des anders godsdienst en zeden? Wat nu de Begeerten aanbelangt, hefc zy dat ze, geiijk zommige willen, alleen bestaat in de lust of trek om het- geen men ontbreekt te bekomen; of, zoo andere willen, 1) Yan de liefden ayt waare b^rippen, of klaare kennis, word hier niet gehandeld, alzoo die nyt geen waan her?oort komt, maar ziet daar van Hoofdd. 2S. 108 nendi, siye (ut alii diount) res conserrandi quibus jatnr fir» imur *) ; oertum est in nemine iilam repertam iri nec nasd posse nisi forma boni. Ita ut pateat, cupiditatem (uti 9 amorem , de quo antea dictum est) e priore cognitionis moA oriri. Homo enim de re quadam audiens quod bona ot appetitum in eam nancisoitur; uti patet in aegrotante, qa solo auditu medici , tale quoddam remedinm maio suo bo num esse, iilico in illud inolinat et cupiditate ejus aAd tur. Cupiditas etiam ex experientia oritur , uti yidetur ii medicorum exercitatione^ qui, remedium quoddam aliqsQ ties bonum experti , in iilud ^ tanquam infallibile perfugiBnl Omnia quae jam de hisce passionibus diximus , uti cniqii patet , de aliis passionibus etiam dici queunt. Et quia ii sequentibus inquiremus quaenam earum nobis irrationaiai quaenam e contrario rationales sint, hic jam consistemns finem facientes earum quae ex opinione oriuntur, 1) Prior definitio optima; qaando enim re fmimnr, capiditas noiti desinit; et qnae tanc in nobis est forma rem conservandi non copiditi sed metns est rem amatam amittendi. 109 de dingen te bebouden die wy nu al reeds genieien; ^) is zeeker» dat ze in niemand kan geyonden worden liikonien, als onder de gedaante van goed. Zoo dat het ftr is dat de begeerten^ gelijk ook de liefden, waar van * voor gesproken is, uyt de eerste wijze van kennen rt komt ; want iemand gehoord hebbende van eenig ding het goed is , zoo krijgt hy lust en trek tot 't zelve : jk gezien word in een zieke, die alleen door hooren i;en van den geneesmeester , dat dus of zoo een middel r zijn kwaal tot hulp strekt, terstond daar toe genee- is, en tot het zelve 'n begeerte krijgt. Ook komt de serten uyt bevinding voort; gelijk dat word gezien in oeffening der geneesmeesters , die eenig hulp-middei ge maalen goed bevonden hebbende , daar toe , als een (ilbaar ding, gewoon zijn hunne toevingt te neemen. l1 hetgeen wy nu van deeze lijdingen gezegd hebben men , gelijk dat voor een ieder klaar is , van d' andere ingen ook zeggen. En vermits wy in 't volgende zul- onderzoeken welke van dezelve aan ons onreedelyk , en ke daar 'n teegen reedelijk bennen, zoo zullen wy 't ' by laaten; en eindigen met de geenen die uyt de m hervoort komen. I Be eerste beschryTing is de beste; want als een zaak genooten l, zoo hoad onze begeerte tot dezelve op; en die gestalte welke in ons is, om die zaak te behoaden, is geen begeerten, maar eene ze Tan de geliefde zaak te verliezen. 110 CAPUT QUAE.TUM. ^UID £ FIDE FROVENIAT £T DE HOMINTJM BOKO £T MALO Quia in capite praeoedente demonstravimus , quomodo e; opinionis errore passiones oriantur, jam transibimus tu utriusque alius cognitionis modi effectus , et quidem prim illius, quam veram fidem diximus *). Qui cognoscendi raodus nobis ostendit quidem^ quomodo res se habere de- beant, nec vero quomodo revera sint; quae causa est, cur nos nunquam cum re credita uniri faciat. Dico igi- tur, eum nobis tantummodo ostendere quid rem esse opor* teat^ non vero qualis sit; inter utrumque enim multav interest; nam , uti quis proportionalitate invenire potest quartum numerum^ qui ad tertium, uti secundus ad pri' mum, ita etiam (divisione et multiplicatione usus) dicen 1) Fides fortis est rationam attestatio , qna in intellecta meo persoasa snm rem revera et talem extra intellectam meam esse, ac in intellecti persuasas sam. Fortem raiionum dico attestationem ^ nempe ad eam dii tinguendam ab opinione, qaae semper dabia et errori sabjecta est, e a cognitione qaae non in rationam persaasione, sed in immediata obI one cam re ipsa consistit. Rem revera et talem extra itUellectum mem esse dico: revera nempe qaia rationes me hac inrefallere neqaeant, cii minus enim , ab opinione non diversae essent ; talem : solum enim nili dicere potest qaid rem esse oporteat nec vero qaid revera sit ; sin ni nus enim , a cognitione non differret. Extra : intellectaaliter enim no non illo frni facit qaod in nobis, sed qnod extra nos est. 111 VIERDE HOOFDDEEL. WAT UYT HKT GELOOF VOORTKOMT , EN VAN HET GO£D £K KWAAD DES MENSCHEN. Demjl wy in H voorgaande Hoofddeel hebben getoond , ujt de dooling van de waan de lijdingen hervoortko- aen, zoo zuiien wy nu overgaan tot d* uytwerkinge der ivee andere wijze van kennen , en wei eerst van die weike wj het waar geloof genoemd hebben. ') Deeze wijs van kennen doet ons wel zien , hoedanig de zaaken behooren te zijQ, maar niet hoe dat ze waarelyk bennen: het weik de leeden is, waarom ze ons nooyt met de geloofde zaak kan doen vereenigen. Ik zeg dan, dat ze ons alleen leert wat de zaak beboort te zijn, en niet wat zy is^ nadien tus- Bohen deeze twee een zeer groot onderscheid gevonden word ; want , gelijk wy in ons voorbeeid aangaande de ree- gel van drieen toonden, dat als iemand door de gelijkma- tigheid kan uytvinden een vierde getai, dat met het derde over een komt gelijk het tweede met het eerste, zoo kan by (de deeling en vermenigvuldiging gebruykt hebbende) 1] Het geloof is eene kragtige betuyging van reedenen, door welke ^ in mijn verstand overtaygd ben , dat de zaak waarelyk en zoodanig ">yteo mijn verstand is als ik in mijn verstand daarvan overtaygd ben. «M hragt^ hetuyg van reedenen zeg ik, om het daar door te onder- ^sii^en van de waan, die altijd twijfelachtig en dooling onderworpen *> en van 't weeten, dat niet bestaat in 'n overtuyging van reedenen, ■«« in een onmiddelyke vereeniging met de zaak zelve. Dat de zaak ^fveljfk en zoodanig buyten mijn verstand w, zeg ik. Waarelyk: om ^ my de reedenen in deezen niet en konnen bedriegen; want anders ^bilden ze niet van de waan. Zoodanig : want het kan my maar «leen aanz^gen wat de zaak behoorden te zijn , en niet wat zy waare- yk is: anderzins verschilden zy van het weeten niet. Buyten: want ^ doet ons verstandclyk , niet het geen in ons is, maar het geen ons is genieten. 112 potest numeros illos quatuor proportionales esse debeN^ Quod cum ita sit, de eo nihilominus tanquam de re etlkt se loquitur; qnando yero proportionalitatem considerat^ ^ in quarto exemplo ostendimus^ dicit revera rem ita essd. quippe quae tunc in eo nec extra eum sit. Quod sufEunal quoad primum. Secundus effectus verae fidei hic est , qnod nos ad clarom ducat intellectum quo Deum amamus , et ita intellectaalilo^ cognoscere faciat res quae non in nobis sed extra nos mi Teriius effectus est, quod nobis cognitionem pariat boni et mali, nobisque ostendat omnes passiones rescindendaa^ At quia antea diximus passiones ex opinione oriundas mag* no subjectas esse malo , pretio dignum est videre , quomodq etiam secunda hacce cognitione discernantur , ad detegefr dum quid in iis bonum malumque ; quod ut apte £aoiama8| res, eadem qua antea nsi ratione, e propinquo contempTfr mur, ut cognoscamus, quaenam ex iis a nobis eligendii quaenam vero rejiciendae sint. Antequam tamen ad id vt' niendum , breviter dicamus quid sit hominis bonum et mi< ium. Antea jam diximus , omnia praedestinata neque in natoni bonum esse vel malum; ita ut quod (hac in re) de homiQfl volumus^ ejus generis esse debeat^ quod non nisi ens rationil est. Hominis perfecti idea intellectu nostro concepta caosa nobis esset videndi, nosmet ipsos examinantibus , num il nobis medium adsit ad talem perfectionem perveniendi Quare omnia^ quae ad perfectionem istam nos conducant/bo^ 113 dat die Tier geiallen moeten gelijkmatig zijn; en zijnde, spreekt hy des niet te min daar af als van i die bnyten hem is; maar als hy de gelijkmatig- oit te beschoawen^ zoo als wj in het vierde voor- toond hebben, als dan zegt hy iu waarheid dat de odanig is. aangezien die ais dan in hem en niet lem is. £n dit zij genoeg beiangende het eersie, eede uytwerking van het waar geloof is , dat ze ons ot een klaar verstand, door het welke wy God lief en ons aizoo verstandelyk doet gewaar worden de niet die in ons, maar die buyten ons zijn. rde uytwerking is, dat ze ons verschaft de kennis d en kwaad, en ons aanwijst alie de lijdingen die [etigen zijn. En om dat wy nu te vooren gezegd dat de lijdingen die uyt de waan Lervoort komen «raad zijn onderworpen> zoo is het de pijne waard te zien, hoe dezelve ook door deze tweede kennis rorden, om te ontdekken wat in dezelve goed en s. Om dit bekwamelyk te doen zoo laat ons » de- ^ze als voren gebruykende, de zaaken eens vau ezien , om daar door te konnen kennen , welke van t zijn die van ons verkooren, en welke verworpen worden. Doch eer wy daar toe komen, zoo laat telyk voor af zeggen^ wat het goed en kwaad des n is. ebben te vooren ai gezegd, dat aile de dingen ge- ikt zijn , en dat in de natuur geen goed noch kwaad > dat bet geene wy [ten deezen opzigte] van den wiilen, dat zal van bet geslagt deszelfs moeten welk niet anders als een wezen van Reeden is. !r wy dan een denkbeeld van een volmaakt mensch verstand bevat hebben, dit zou dan een oorzaak zijn om te zien. als wy ons zelfs onderzoeken, of •ns ook eenig middel is» om tot zoo een volmaakt- i komen. Waarom wy alles dat ons tot die vol- 114 num vocabimas^ et e contrario quod nos in eo impedi vel non eo conducat, malum. Qaamobrem, ad aliqaid hominis bono et malo tractandam , hominem perfectam o noscere debeo» qaia de bono maloqae tractans particak cajasdam hominis, ati Adami v. c, ens reale cam ente tionis confunderem; qaod a vero philosopho reiigiose tandnm, ob cansas, qiias alia opportanitate postea red mas. Adde, cam Adami vei alias cajasdam hominis pn cularis finis nobis nonnisi eventa cognitas sit , inde oonseq at etiam id , qaod de hominis fine dicemas , fandatam ( debeat in perceptione hominis perfecti in intellecta nost cajas finem^ quippe qni ens rationis sit, bene cognoM possumus, uti etiam (ut dictum) bonum et maium ej quippe quae nonnisi cogitandi modi sint. Ut jam sensim ad rem perveniamus, meminisse opo quia ex nostra perceptione motus , affectus, et actiones Df nostrae oriuntur, nos perceptionem in quatuor partes dit 1. in solum auditum, 2. experientiam . 3. fidem^ 4. tionem claram. Cum autem harum omnium effectus jam viderimuf patet quartam i. e. cognitionem claram omnium perf mam esse; opinio enim nos saepe in errorem ducit que fides solum propterea bona, quod sit via ad cognitionem nosque excitet ad res quae vere amabii 1) £ nalla enim creatara particalari ideam perfectam ha' mas, cam haec qas perfeotio (i. e. atram vere perfecta si nalla alia re dedaci possit nisi ez idea perfecta generali ?el e 115 ld[tbeid vordert zullen goed noemen, en in teegendeel ; ons verhindert, of niet vordert om daar toe te ko- &, kwaad noemen. Weshalven ik, om iets aangaande goed en kwaad des menschen te verhandeien, moet be- Ipen een volmaakt mensch: om dat ik, handelende van goed en kwaad van eenig bizonder mensch, ais by dbeeld van Adam, ik aisdan isen dadelyk weezen met weezen van reeden verwarren zou: het welke wel iwkenrig van een rechtschapen wijsgeer moet gemijd iden, om reedenen die wy by andere geleegendheeden r na geeven zulien. Waar bj komt, dewiji het ejnde I Adam of eenig ander bizonder schepsei aan ons niet end is als door de uytkomst, zoo voigt, dat ook het Q wy van het eynde des menschen konnen zeggen i) Tond moet zijn op het begrip van een voimaakt mensch OQS verstand; welkers einde, dewiji het een weezen van clen is, wy wei konnen weeten, ais ook (geiijk gezegd zijn goed en kwaad: ais het welke maar wijzen van iken zijn. )ni nu aiiengskens ter zaaken te komen^ zoo hebben wy I te herinneren, dewijl uyt ons begrip de beweegingen^ ten en werkingen van de ziei ontstaan , dat wy het zelve ;rip in vier deeien gedeeld hebben , als 1. in hooren zeg- L alieen; 2. in ervaarendheid ; 3. in geioof; en 4. in are kennisse. Nademaai wy nu de uytwerkingen van se ailen hebben gezien, zoo is daar uyt openbaar dat vierde, te weeten de klaare kennis, de volmaaktste van sn is; want de waan brengt ons dikmaais in dooiinge; het waar geloof is aileen daarom goed, vermits het de g is tot de waare kennis^ en ons opwekt tot de dingen ) Want uyt geen byzonder schepzel kan men een denkbeeld dat ■utakt is hebben, alzoo deeze haare volmaaktheid zelve, dat is, of waarelyk volmaakt is of niet, geenzins kan afgenomen worden als een algeffleeu volmaakt denkbeeld, of weezen van reden. 8» 116 ita ut aitimus, quem quaerimus , finis, et praeeipuum qQ oognoscimus , vera cognitio sit. Quae veraeognitio» seei dnm objecta quae proveniunt, diversa est, ita ut quo olj tum , quooum uniatur , melius , eo melior etiam haeo o nitio ; ideoque ille perfectus est homo , qui cum ente p fectistimo, Deo, unitus est, eoque ita fruatur. Ut igitur videamus quid in passionibus bonum et malu singulas quasque (uti dictura) contemplemur, et primoq dem Admirationem quae, vel ex praejudicio vel ex ignorai orta , imperfectio est in homine huic perturbationi snbje< Dico imperfectionem , quia admiratio per se in nuUum i lum conducit. CAPUT QUINTUM. DE AMOSE. Amorem^ qui nil aliud est quam re quadam frui oumi ea uniri, dividemus secundum qualitatem ejus objecti; i objeoto homo frui cumque eo uniri conatur. 