title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: 74 DE MIDDENPUNTSGEGTE. vermaak in een Hoed, na "het den kop over den vliegengel gefooken te hebben, rond te draaien, om het te zagen vlagpen, zeggen ze: en men ziet ook inderdaad het Dier dikwijks onbeweeglijk staat blijven op de plaats, daar toen het na dat omdraaien neerzette: maar "t is zeer waarschijnlijk, dat zulks niet zozeer ontstaat uit een flap, dan wel uit een soort verbijstering en verdooving, door de wanorde en verwarring, in zyn zinbeen werkt, ver. oorzaakt, en die, 200 seconden als ze duurt, het Dier belast de inwendige te gevoelen en ge weten te worden, die het anders zijn eigen en gewone beweegingen doen maken. Ik ben wel verzekerd en overtuigd, dat men een Dier kan doen sberven, als men het deze Proef laat ondergaan, dat ik er niet eens aan behoef te twijvelen. Ik heb een sterk en gezond jong Konijn met zyn achter- pooten aan een "Touw gebonden, "t welk ik door twee mannen omringt 100 (lagen of keeren achtereen, en zeer lang , lied omdraaien ; en toen men ophieldt, was het Konijn weer niet dood, "maar kon op zyn pooten niet staan, Dit MIDDENPUNTSGEGTE. 75 staan, en stierf niet lang daarna, Een Kat, V. LES. die men op dezelfde wijze rondgedraaid, "T fierde niet, maar braakte sterk, en hoewel zij nergens stoot of flap gekregen had, zag men aan haar muil enige druppels bloed. De gantje dierlijke Huishouding moet on. getwijfeld, in zulk een geval, in verwarring raakten; dewijl de Middenpuntigehuwende krocht alle de Vitalissen van "t Lichaam naar "t hoofd toe drijft; derzelver natuurlijke loop door die vreemde beweging verstoort, en haar gewone werking doet ophouden. Het Ringetje, het flinteren op een in Menschentoe of Schommelkoord, zou om de een of andere reden gevaarlijk zijn, indien de houding en stand des Lichaams die toevallen Schommelen niet voorkwam. Zo men, in plaats van te zitten, of het Lichaam in een stand te houden, dat deszelfs Vaten bijna Evenswijdig zijn, Palestines met den As der Omwenteling of Draaiing; uitgestretcht lag op een wijze dat het Lichaam in zijn lengte loodrecht op diezelfde As stond; ik twijfel niet, of men zou er heel ongemakkelijk bij hebben gewaard worden: mogelijk zou men het Middelpuntkrachtens. Men zou zich ook van dit middel wel eens kunnen bedienen, om den loop der Vogten in ledematen, met Lichtheid beheer, te herstellen. Ik ben de eerite niet, die deze gedachte is ingefallen; en een ander Geleerde is er mij in voorgekomen: doch terwijl de Ontleed- en Geneeskunde zo weinig zijn gewone of hoofdstudie is, als de mijne, ik 't gevoeglijkst zijn, kunstiger Kenners te laten oordelen, hoe ver die gedachte aanvaardbaar is, en wat goed gebruik er van gemaakt zou kunnen worden. Dewyld de Middelpuntdrift krag: niets anders is dan de Pooging, die een Lichaam doet om langs de Raaklijn van het kromme Lijn, welke men het doet beschrijven, zijn beweging te vervolgen, moet ook dezelfde ongetwijfeld, eveneens als de Beweging zelf, gerekend en berekend worden naar de snelheid en naar de inhoud van het Lichaam. Dus zal dan van twee Lichamen, die met gelijke snelheden ronddrijven, datgene de grootste Middelpuntdrift bezitten, welke de meeste stof bevat; en op dezelfde wijze kan, als de inhoud gelijk zijn, diezelfde krag allen vermindern naar de meerderen en mindereren graad van snelheid. Om de graad van snelheid van een draaiend Lichaam te leeren kennen, moet men op twee zaaken acht geven: 1. op de grootte of uitgestrektheid van desselfs Omloop; en 2. op de tijd, die het daar toe besteedt. Omloop noemt men de kromme Lijn, welke in de ene hoek van het Lichaam begint en in de andere hoek eindigt. Het bewijs dat de Omloop toekomt aan de cirkel, is dat als de Omloop gelijk is aan de lengte van een bepaalde lijn, dan is ook de omtrek van de cirkel even groot als de omtrek van die lijn. Evenredigheid heeft ook plaats tuffchen de Omlopen der Lichamen en derzelver Affectanden van het Middelpunt hunner Bewegingen. Hoe het Lichaam nader bij het Middelpunt is, hoe zyn omloop kleiner zal zijn; hoe het verder van af is, hoe groter; hoe korter het touw is van een werptuig, hoe kleiner het maakt; hoe langer, in tegendeel, hoe groter zyn bogt zal zijn. De Omloop is hier niets anders dan de omtrek van den Cirkel, die het Lichaam beschrijft, en de halve Middellijn vint die Cirkel de noemt men in dit geval Middelpunts Affektand, De whyl dan de omtrekken van alle Cirkels komen allemaal samen als hun halve Middelpunten. Les 2. A B - DAXEIL. de snelle beweging van het Lichaam. Revolutie en Omloop. Les 3. AF- DEBL. P L. 4. Fig. 17,18. Aspirale Omloops. Tem: Periode. PL. 4. Fig. 17. M- pt ZU 728 De meerderheid van. welke het Lichaam beschrijft, van het punt, daar het zich eerst begint te bewegen, afgezien, tot dat het in hetzelfde punt weerkomt, of wel daarbuiten of boven, op een Lijn, die door het middelpunt gaat; van die Lijn, bij voorbeeld, is de Cirkel, die een aanvang neemt in het Punt A, en in ditzelfde Punt A weer ten einde loopt. Fig. 17; of de Slagslijn AED; die op dezelfde Lijn AD.C begint en eindigt. Als in Fig. 19. De tyd, die verloopt, terwijl het Lichaam bezig is met zijn geheelchen omloop van 'het begin tot het einde af te leggen, wordt Omloopstyd genoemd; Hoe korter dat de Omloopstyd, en hoe wyder en uitgebreider die omloop is, hoe groter ook de snelheid wezen moet van het Lichaam. Dus zou het Lichaam A, gelijk ieder liggendelijk begrijpt, met delten, zoo staan ook de Omlopen der kringsvormige bewogen Lichamen tot elkanderen als hun Afflanden van 't Middelpunt. Het is zegt dezelfde zaak met andere woorden uitgedrukt; Omloop van 't Lichaam A staat tot die van 't Lichaam D, als AC tot DC, MIDDENPUNTS VERHOUWINGEN. — 79 met merkelijk meer snelheid vertoeft dan het Lichaam B, zo ze beide binnen eenzelfden tijd de Cirkel af te lopen, op wiens omtrek ze zich bevinden: of wel, indien twee Lichamen dezelfden omloop moetende doen als A, F, het een als P, bijvoorbeeld, het ander vooruit loopende, zijn kring in korter tijd rond Bep, zou de snelheid van P ongetwijfeld groter zijn dan die van A. Evenzo, gelijk men een Cirkel teel door middel van zijn halve Middellijn, 700 rekent men ook de kringsvormige omloop naar de afstand van 't Middelpunt: en moet men derhalve, indien de afstand van C tot D, de helft kleiner is, dan de afstand van C tot A, daaruit blijkt, dat de omloop van 't Lichaam A de helft groter is, dan die van het Lichaam D. Wanneer men derhalve de Middelpuntzoekende kragten van twee Lichamen met elkaar vergelijken wil, moet men letten op drie zaken: op derzelfver Inhoud, op hun Middelpunten afstand, en op hun Omloopstyd. —L x PEE . ] Lo -—P- e. 02 cotaaImas - cod MITMNM.L . €. à —S so Rss? V. LES. 3. AW» DSB La De fhet- heid re- kent men uit de Mid- delpunts af(tand en uit den Omloops- tyd. V. LES. 2. AF-* DEA L^ PL. 4e Fig. 194 8$ Dg MiDDELPUNTSKRAG'TEN.. Ill. PROEFNEEMING. Tveffel. Op eene der twee waterpas leggende Schyven A of B van 't Werktuig , in Ei- gusr 16 afgebeeld, plaatft men het Schrazg- je (Fig. 19) , waar op vier glazen Buizen, íchuins met een helling leggende, en in t middelpuntalle met elkanderen zamenloopen- de, zyn vaftgemaakt. | In yder Buis van '*t eerfte Paar zyn twe Vogten van verfchillende zwaarte opgefloo- ten, naamelyk in de eerfte gemeen Water en gekleurde Terpentyn-Olie, en in de tweedt W'ynfteen-Olie met Brandewyn. Die van het tweede Paar zyn vol Water, met een klein koperen Klootje in de eene , en etn van Kurk in de andere Buis. Zoo lang sl- les in ruft blyft, houden zig de twee Vog- ten, die de ligtíte zyn, in het bovenfte ge- deelte der Buizen, die hen bevatten, en yder ven de twee Klootjes beflaat ook de plaats, die met zyn gewigt overeenftemt; het me- taà- — Dg MIDDELPUNTSKRAGTEN. 91 metaalen Kogeltje, naamelyk, blyft bene- v.rzs. den, dat van Kurk boven inzynBuis, — $ &* - Uitwerkzeh. Als men het Werktuig in beweeging brengt, wyken de Brandewyn en de Ter- pentyn-Olie uit hunne plaatzen, en ruimen dezelve in aan "t water: en terwyl deeze naar het benedenfte gedeelte hunner Buizen daalen, klimt het koperen Kogeltje tot bo- ven in zyn Buis op, maar dat van Kurk im tegendee] zakt gehecl naar beneden. Opbelderinges. * Doór de ronddraaiende Beweeging, hef y. Schraagje en alles wat er op staat ingedrukt, neer de snelheden beschrijft ieder gedeelte der Buis met het eiland, geen er in een Cirkel, en verkrijgt eerst het Middenpunt schuwende Kragt. De eerste deel punt schuiven - laag Water, die de T’erpentyn-Olie onmiddellijk raakt, openent derhalve tegen die as de viooltoef aan de poogingen, door die kragt Lichaam in haar veroorzaakt, om zich van het Middenpunt van haar Beweging te verwijden. Il. DIE LEZ. FIEV. 2. AAN LEER DIEN Ampelnieuw DIE MIDDENPUNT SCHRAGTIEN. Die Poogingen zouden vruchteloos zijn, indien de Middenpunt schuwende kragt in de Olie zo sterk was als in het Water: dewyl deze dan door een kolom van hetzelfde Vocht, aan den bovensten bodem of het uiteinde van de Buis rustende, ook deukt en gehouden, niet haar zou kunnen dwingen om uit haar plaats te wijken; maar zij is lichter, en het Water, meer inhoud en stroom bevattende, en daarom met meer kragt bezield, krijgt de overhand op de Olie, en stoort ze allen sens naar beneden. Want het geen tuschen de twee eerste lagen omgaat, gebeurt ook op dezelfde manier tuschen alle de andere. Dus verplaatsen zich dan de Olie en de Brandewijn, niet door een wezenlijke en daadlijke Pooging, die ze zelf doen aan te dalen; (want de kringswijze Beweging zet ook deze twee Vochten een Middenpunt schuwende kragt bij) maar wel om dat deze Middenpunt schuwende kragt in hun zo sterk niet is, als in het water; en dewyl alles wat stoffelijk is ondoordringbaar is, en de plaats, welke de kolom Water voor zich noodig heeft. De blad, niet in zaad is om de kolom Olie 567. Tezamen te bevatten, maakt die der twee Vloeistoffen, welke de grootste kragt heeft, zich van de plaats, die versto van 't Middelpunt aflegt, minder, eh drijft 'er de andere uit. Op die zaadje wijze moet men ook de verplaatsing der twee Kogeltjes begrijpen. Omdat ze zich in hunne Buizen bevinden, blijven zij daar van hun de plaats van een vak Waters, wiens inhoud-en stoffenhoektel, van de zijne vermindert, een kleiner is of groter. Dit verschil, deze ongelijkheid, doet een overmaat van Middelpunt aandrang voelen in een der twee Vakken, die elk ander 't naast zijn en raaken: het Kurkje, zwakker dan het Water, wordt geduwd te daalen; het Koperen, in tegendeel; krijgt de overhand, doet al die kleine vakjes Water, die zoo groot zijn als hij, voor hem wijken, en klimt dus naar boven. 984 DE MIDDELPUNTSKRAGTEN: Gevolgende. Uit deze uitwerkelijkheid ziet men dat de middelpuntverwende kracht naar mate van de inhoud van de lichamen toeneemt, als de verhoudingen gelijk zijn: en dat de middelpuntzoekende kracht van de ene stoof het uitwerkelijk kan zijn van de middelpuntverwende kracht van een andere, die met of rond deze gedraaid en bewogen wordt. De landman, die zijn koorn warmt, levert hier ons een voorbeeld van uit, wat welke de aandacht der wysgeeren naar zich getrokken heeft. Als hij het kaff, dat onder het zaad gemengd is, om het er van te zuiveren, bijeen wil zammenen, doet hij alles, zodanig met het een, een kringswyze beweging aanvaarden, en door die beweging ziet men aanstonds de lichtste stoffen zich bij het middelpunt bijeenvergaren, om dat de zwaarste meer kracht hebben om zich naar den omtrek te begeven. Dus bemerkt men ook, dat alle lichamen, die op een water, dat in 't rond draait, drijven, naar het middelpunt der beweging van het water, als getrokken worden, en daar samenlopen. Om die reden vermijd men zook zorgvuldig alle plaatsen in de zee, waar groote rivieren in stroomt, daar men zulk een beweging in het water ontdekt; omdat de droevige ontdekking geleerd heeft, dat men er dikwijks gevaar loopt van te vergaan. Maar tegendeel, door overmaat van inhoud of een grooter hoeveelheid van stof, wordt men ook op dezelfde wijze gescheiden, omdat een werk lichaam, door een stof, die rond draait, een overmatig kracht kan hebben. Omringd, zou, al was het zwaarder dan die matte van stof, nogtans voor haar middelpunt houden schuwende kragt wijken moeten, indien ze verder in 't rond bewogen werd dan het lichaam; zoo dat, bij voorbeeld, de graad van snelheid in een de overhand zou krijgen op den grooter inhoud van 't ander. De Indewinden, die stof en zand opnieuw winden, leveren ons een voorbeeld en bewijs van uit: want vrielandelijk kan men, als men er op let, gewaagd worden, dat die - V. LES. 2. AF- DERL. DaSCAR- T5 ge- voelen boven de oorzaak der Zwaarte. Mechanisch qu $6 De Middenruntschewagten: 1e Lichtgewaamdmen, merkelijk zwaarder dan de Lucht, waar in ze draaien, zich het meest en overvloedigst bij het middelpunt van den Dwarlwind bevinden, als hij eerst begint te werken, en zich nog al de snelheid, die de Vloeistof heeft; niet verkreuzen hebben. Descartes, dit Beginnel tot zijn grondlegger neemende, had of een vernuftige wijze uitgedacht, dat men die Middelpuntzoekende kragt der Lichtgewaamdmen, welke men Zwaartekracht noemt, door de regels en werking der Wattenkabels en kunnen verklaaren, met te verordener stellen, dat er rondom onzen Aardkloot een Draaicolk was van zeer fijne stof, waar snelheid zeer groot zou zijn. Van die stof, zeide hij, zou uit hoofde van de ongekende snelheid haar beweging een achteruitgaande middelpuntvermeedende kragt bezitten; en dewals alle andere Lichtgewaamdmen, die ze als afwentenden ontmoetten, merkelijk minder van die kragt zouden hebben, zouden dezelve genoodzakt worden, om overal, yder oogenblik voor haar te wijken, tot dat ze gekomen waren op de allerlaagste plaats, dat is, in de. Middelpunt der Beweging, of tot dat ze hier of elders een vast en onbeweegbaar Beëiliging ondgenomen, dat hen stuitte, en niet liet om zoo lang en tot aan het Middelpunt te dalen. Die Wijsgeren, deze zinen Redeneringen met enige Proeven en daadlijke bewijzen wilende staan, om zijn veronderstelling wat meer waarachtigheid bij te zetten, gaf een zeer fijne Proefnemingen aan de hand, welke men geen reden heeft om te geloven, dat bij zo'n zekere daad altijd even later gedaan is, en zullen wij nu zullen voortellen. Proefnemingen. Toefel, A is een glazen Bol, vol water, daar in een weinig gest of Olie van Terpentijn, gekleurd, en daadje gedaan heeft. Die Bol wordt aan zijn beide hoeken opgehouden door twee Pijlarentjes of Poppen, gelijk Pols, Fig. 20. Poles, met punten, tussen welke hij Vrij kan draaien; vervolgens ziet men ze nader bij, het groote Loodregtevlakke, dat door middel van een Kruiskoord met de Schijf C, aan een der Aspunten vastgemaakt, gemeenschap heeft, in Beweging brengt. Het Vlak. FDD, ?tc welke de twee Poppen, waarop de Bol ruft, draagt, kan men lichten en minder of meer doen hellen, door middel van Scharnierende, en van een Schroef F, dewelke dient om het op een hoogte naar welgevallen vast te zetten. Het gehele Geel staat op een Tafel met drie voeten, die men met Schroeven waterpas fijne. Uitvoerklaring, 1. Als men den Bol om zijn As; waterpas geseind, draaien doet, verdeelt zich de Terpentijn-Geeuf of Olie, die vroeger een klein syfiskje van den Bol in deszelfs bovenste gedeelte besloeg, in een groot getal van Bolletjes, die in het Water, dat den Bol vervult, drijven, en met hetzelve alzijdig een omwentelende beweging aanleenden. De Microscopische Puntskragten, 589 2. A F- en rondsom de As van hun onderlinge gemeene omwenteling een soort van Korse vormen, of liever een vat Lichaam, wiens gedaante doorgaans die van een Reis. Orisdra, 2. Zo'n men ophoudt met den glazen Bol te draaien, zet de Rol, door de deeltjes van den gekleurde Geeuf of Olie gevormd, zichzelf uit; eerst aan zijn beide uiteinden, vervolgens door zijn gehele lengte, tot dat, de Beweging in Water te eenmaal ophoudende, al de Olie zich weerom door haar ligtheid aan het bovenste gedeelte van den Bol bijeen verzamelt. daar ze zig bevondt voor de Proefnemning. 3. Als men den Bol op nieuws draaien, doe en deszelfs As, uit zyn waterpas stand brengende, hellenderwyze zet, terwijl de Oliedeeltjes daar dus bij elkanderen zijn begven ze zich allenskens naar dat Aspunt toe, 't welk het hoogste is van de twee, en houden zich daar op, zolang als de Bol in dien hellenden stand blijft. 4. Wanneer men, in plaats van gekruide Olie, V. LES. 2. AFD. Gelijk, een klein kogeltje Wacht in Water doet, wordt het door de omwentelende Beweging naar de As gevoerd, en gedaagd daar gelijk er ziedend Bolletje Olie droeg: dat is, indee die As wel waterpail stand, houdt zich het. Kogeltje bij dezelfde Overal waar het zich in zijn gehele lengte bij bevindt, en zodan de As een helling maakt, begint het zich naar het hoogste Aspunt. Een Kleine Belletje, in de plaats van het Wacht Kogeltje gebracht, laat dezelfde ver- schijnselen en uitwerking zien; maar wanneer men, terwijl het bij een der As Punten is, deen Bol in zijn Beweging stuit of vertraagd, gebeurt het zometijds, dat dit kleine Belletje Lucht zich naar het Middelpunt van den Bol begeeft. Indien men een klein Wacht Kogel, hetwelk men door een korreltje Lood in zijn Middelpunt te plaatsen, een wel- buren zwaarder dan het water gemaskt heeft, in den Bol doet, en hetzelfde op egelijke duur men afstand van de As langzaam doen draaien; zal men, zolang men dezelfde Beweging ver- dubbelt, dat Kogeltje, ondanks zwaarder dan een vat Water van Lijn grootte en omstreken, en wiens plaats het bevat, naar de As zien nederdaalen, en, terwijl draaiende om zijn eigen Asje, daar geprikt zijn verblijf houden: en, wanneer men de As der Omwenteling hellendere wijze aan, laat het, in plaats van zich, gelijk de voorgaande, naar het hoogste Aspunt te begeven, een geheel anderen en rechtdraadigen weg in. Deze laatste Proefloop is wat moeilijk en bezwaarlijk; zij vereist enige handigheid in de vinger, die dit doet; maar al gelukte ze, van de tienmaal, dat men ze ondernam, zou het genoeg zijn, om er de grondlegging van inzien, daar dit uitwerk op rust, met te bespreken. Verlichting, Om alle deze verschijnselen en gevallen te beter te begrijpen, is het gevoeglijk, dat men zich den ganse klok en ronden kloot Wazig in Bolletjes, Olie te beschouwen. 2. A Y- DEEL. alle in maken- deren fluiten- de; k, als samengebracht uit een oneindig getal van zeer dunne laagjes Vloeistof, die alle op elkaar leggen als holle ronde Klootjes, wier omtrek genoegzaam geen dikte heeft, en die hoe langer hoe kleiner van Middellyn worden, naar mate dat zij het Middelpunt naderen. —— Als men nu den glazen Bol in beweging brengt, dan vliegt de vaste oppervlakte, die van (het Glas, namelijk, door haar Wrijving, de echaam oppervlakte mee van de Vloeistof, die haar onmiddelijk raakt; en dewijl er de gekleurde Olie een gedeelte van uitmaakt, wordt ze reeds op den eerste slag en omwering verplaatst, Die verplaatsing is hoorn van haar verdeeling : want lager gebracht zijnde, dan zij tevoren was, verhoogt haar lichtheid, dat zij weer klimt: doch in die pooging ontmoet ze het Water, dat in beweging is, dat haar uiteenwijd stelt, en iedere van haar deeltjes, die van alle kanten omringt, van alle kanten gelijkend drukkende ; dezelfde een klootsronde gedaante, die van een Bolletje, doet samenemen. De Bol, daarop verder in 't draaien volhardende, deelt zich de Beweging. ging van laag tot laag aan de gehele klomp Water mee, zodat dezelfde zich vervolgens beweegt en omdraait, als of hij ten vaste Lichaam was; dat is te zeggen, dat alle de delen, al draaiende, bestendig dezelfde stand, plaats en onderlinge verhoudingen ten opzichte van elkaar blijven behouden. Even nu gelyk alle de spijken van de oppervlakte van 't Glas C, D, E, F, G; van het een punt naar het ander te rekenen, de omtrekken van zovele evenwijdige Cirkels aan te wijzen en te betekenen, op dezelfde wijze kan men zich ook al die mooten of gedeelten Water, welke onder die Boog staan, zich als zovele Cirkelswijze Vlakken, als zovele ronde Schuiven, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, verbeelden, die alle evenwijdig aan elkander rondsom dezelfde As AB draaien en bewogen worden. Indien wij nu eens het oog slaan op onze kleine Bolletjes Olie, door 't water, gelyk.. Ze neigt naar de As van den glazen Bolletje. DRIE PUNTEN OP EEN RECHT LIJN. 2. AB- 3. PL, s. Fig 3. Ze neigt naar de As van den glazen Bolletje. V.L.E.S. we zeiden, verzekerd, zullen we lieglijk zien kunnen, dat ieder van hun een neiging: en trek moet krijgen om te naderen naar het Middelpunt, niet van den gemeenen Bol, maar van die bijzondere Cirkel of Schijf, waarin het zich bevindt. Het Bolletje bij voorbeeld, dat in is, en met die schijf of schijf Waters van het getal 4, ts puffend twee evenwijdige lijnen, op de stippen F,G, uit loopende, begrepen, omdraait, heeft wel; uit hoofde van zijn: kringslijnde en rond- draaiende beweging, een middelpunttrek- kende kracht, die het naar den kant van drijft, en het daar, zo 'er op die plaats een opening in den glazen Bol was, tegelijkertijd het Water zou doen ontvloeden; maar het is in den Bol opgeblazen, en bevat over dat meer inhoud en vaste bevattend het Bolletje Olie zelf, en dat met een snelheid, die van het Bolletje ongeveer gelijk, rond draaiende, hetzelfde met een middelpunttrekende kracht, die sterker van vermogen is, de hoogste plaats bewacht; dat het daar door almenskens gedwongen wordt te wijken, tot geheel aan het Middelpunt der Beweging toe, daar die kracht geen plaats heeft; Hetzelfde lot ondergaat ieder Oliebolletje in die Schijf Water, daar het zich in bevindt, en dus komen ze alle eindelijk bij het middelpunt van hun W. V.E.R.S. Un certain omvallend plek nemen en Zig daar in order zetten, gelijk de ballet- €5, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9. Maar dit uit- werkzelhoudt op, 200 draadeszelf oorzaak ophoudt; ik wil zeggen, dat de Olie door Haar lichtheid, in vergelijking met Water, Werkt naar boven klimt; zoo dra het Water, niet meer gedraaid wordt, zyn middelpunt- verlendende kracht verliezen. Zoo lang de As der Omwenteling water- paskracht, eh: de beweeging in den gehele Kwikkend Water, binnen den Bol begrepen, Een paarig en gelijkvormig blijft, behouden de Oliebolletjes, zich in de As in orde gelegd hebbende, behouden de gedaante van een Bal. En waarom zouden ze ook just een aanneemen? Of vereist mogelijke de en vorm daaraan Een Rond Lichaam, Indringt. V. LES. 3. AT- DZÉEL. Wonder dat er getal van de figuur aan het Glas iets toedoet, Een klein driehoekje 96 DE MIDDELPUNTSKRACHTEN, de vorm van het Glas die gedaante, gelijk eerder Natuurkundige, het lang gelede, van gedachten was? Maar dit gevoelen kan niet doorgaan, niet alleen om dat het door de ervaring ronduit wordt gesproken; maar ook om dat men in de Leer en Beginzels der Middelpuntskrachten, noch in die van de andere Wetten der Beweging, iets vindt, dat hetzelve beginstigt, . En zeker, als een Lichaam, ligt dan het Water, naar de As der Omwenteling; die aan den gehele klomp gemeen is, neergevleugeld wordt, zou het dat deeltje dat Vloeibare zyn, 't welk boven hetzelfde is, dat het zou doen daalen? Of is het niet veel eer die Vloeibare, welke onder 't Lichaam is, die hetzelve draagt te verplaatsen? Wat decl heeft dan de oppervlakte van het Glas en deszelfs gedaante aan dat uitwerk: zelf? Welke eene figuur het ook hebben tno- ge, ik kan 'er, als het vol is, niets in zien dan een Draagpunt, dat de Vloeibare tegen- houdt; maar geen de minste verandering brengt in de Bewegingswet van deszelfs be- nedenste deel. Maar DE MIDDELPUNTSKRACHTEN. 97 Maar indien deze Redenering nog eenig schijn van twijfel over dit Geschriftuk overliet, wordt dezelfde niet duidelijk genoeg bevestigd door de ervaringzelfde? Indien de klootsronde gedaante van 't Glas in staat was, om door haar weerwerking de bijzondere Middelpuntskragten. Van yder Cirkel of Schijf in een gemeene Middelpuntzoekende kracht te veranderen, gelijk men voorgewend heeft, mag ik met recht vragen, waarom men geen beter teken en blijk van een dergelijke verandering gewaar wordt, als men tegelijkertijd met het Water enige druppels Olie, of enige andere lichte vaste stoffen draaiend doet? Waarom nemen die Lichamen, bij de Aas komen, geen enkele gedaante aan, die ons zou kunnen doen geloven, dat ze alle naar een zijde Middelpunt neigen en getrokken worden? Om welke reden blijven een Kogeltje van Waatch, een Lugbelletje, etc, onverchillig zich onthouden op yder plaats en stip van de As, zonder onderscheid, daar ze zich bij geval bijinden? Baf« 99. De- MiDDERPIPWEHENAO TEN: "och 1aat: ons, eiíndelyk, om zualken; die nog eeiipe twyffeling by zig averhdudmn; volkomen.te overtuigen; cens wan, (3iiaen veranderen ; laat ons omze Vioel(ta£.docg.in een hàlven Bol, in..ecg Kegek , imi eai Rol: 20 de bogt en helling der Wanden, iets doen kan tot de uitwerkzels , zullen wy buiten twyffalde digte Ligkaainen zig naar den 66 der twee eerften zien begeeven , en in den derden 7ág onverfchillig op de plaats , dat ze zig bevinden, waar t ook zy, bijven ophouden. Dit verfchil en verfchil lend uit- werkzel zóu ook indérdaad het gevoeli; éat wy beftryden , eenig gezag byzetta fnaar. nergens wordt men ets dergelyks ge waar; én' zy zelve, -die "er. het meeft be- Hihg "by hadden ; dàt en iets.van dieti aart vondtc; ftetrden oveteen , dat: meri lks riergetis plaats zip hebben , toen ik dee2t Proefücémingen- met alie mogelyke 207 en "plestedbeid iir itin "ttienwoondigheit heise," UTNTTU UUBSH ik; bá "ilk eene Belydenis, geen genocgrasmen gronó oni fe £tlooven , dat Ds £WhppzUPUNTSERAOTEN. 99 ^ ^ myn Bewyzen en Proeven volkomen door- V. LES. gingen? Nen, "Zir hier nog eene andere 5 1T. Tegeiwrerping; die beantwoórd moet wor- ! den. Men ftelt Proefneeming tegen Procf- nceming. -Een Lugtbelletj&, zegt men, keert van 't Aspunt van:den:Bol te rug naar deszelfs Middelpunt; het wordt derhalven - derwaarts gedreeven door een kragt, welke geen andere zyn kan dan eene 44s-fibsevendé: Axifuge kragt, door wederwerking in een Middel- | puntzoekende kragt veranderd, Wianneer de Beweeging in de Vlociftof HetLugt- gelykvormig is, blyfteen Kogekje van begect Wafch, een druppeltje Olie &c., zig On- zig naar veríthilif op. yder gedeelte van do As, waar delpunt. t edk £y, oftheoden, en onthoudt 'er zich 200 lang; u4-de gelykovormige: Beweging duurt; doch dat het Luchtbelletje het As- puntverlaat om zich naar het Middelpunt van den: Bol te begeven, wordt enkel veroorzaakt door zekere Handgreep; waar door niemand zich zal wreven, dan die het niet bezrit, of teterde een vooroordje voor zijn gevoelens is. Ga want 165555 t —- V. LES. 2. A F- DEEL. Doe al Jeen als men de Beweging vertraagd. v00 MIDDENPUNTSKRACHTEN: want, inderdaad, het verlangzelen gebeurt nooit, dan alleen als men de Beweging van den glazen Bol vertraagt. Zie hier de Reden. Gelijk de Beweging door middel van Wryving van de oppervlakte van het Glas aan den klomp Water wordt meegedeeld, Zoo wordt ze ook op dezelfde wyze door middel van Wryving weer vertraagd. Wry- vingen nu zullen zoveel meer kracht hebben, zoveel groter uitwerking doen, nat en droog. Ga want Fig. 23e Équateur maat en de waarde oppervlak et kleiner gedeelte omtrek van Water stt — ract en wyft. Dus verlies dat deel van Vloeistof,'t welk onder de vaste oppervlakte CH van den Bol begrepen is, zyn Be weeging merkelijk eerder, dan het Deel, dat zig onder G of onder F bevindt. De kracht begint derhalve naar den kant der Aspunten eerst te verminderen, en die even wyde Vlakken of Schuine Waters , die zig 't naaít by den Equator , den middelste en grootste Boog, bevinden, behouden die Hunne langer dan de andere. Wis: DE MIDDELPUUNTSVERBINDERS. Wanneer het Lugtbelletje zich in de As, op welke plaats het ook is, bevindt, wordt het door de Middelpuntdoorstaande kracht van 't Water daar gehouden; maar deze Middelpuntdoorstaande Kracht vermindert, even snel de rondgaande beweging, by de Aspunten eerder, dan op enige andere plaats. Het Lugtbelletje, zich by een der Aspunten onthoudende, verlaat, uit hoofde van zijn grote lichtheid, wel haast de plaats, die 't beflaat: de bocht en scheef- V. LES. 2. A y- -— DARL. En zoop dan niet naar het Middelpunt; ze heling van de wanden van 't Glas doet. bet langs dezelfde met een scheefzen voortgang opwaarts klimmen; maar omdat, dus al voortdrijvende, zich eerlang in de evenwijdige Vlakken bevindt, die den Equator, het middelste Vlak, nader komen, en in welke de Beweging, en by gevolg de Middelpuntdoorstaande kracht, nog over- gebleven is en sterker werkt, dan bij de Aspunten, wordt het aangetrokken weer naar de As te rug gevoerd, en komt er vroeg nader bij het Middelpunt op neer, dan het Was voor zijn verplaatsing. G 3 -n . Op 105 Drie Middelpuntenkracht Op welken grond zou men dan kunnen aanklagen, dat het Lugtbelletje, in dergelijke gevallen, een bepaalde neiging heeft, een ongelijke verdeling te verkragen, juist niet naar het Middelpunt? Het gebeurde zorgvuldig, dat het er komt; maar zulks wordt enkel veroorzaakt door het een of andere toeval, door eenige schommeling, of misschien door iets dergelijks. Want in verre de meeste gevallen komt het Lugtbelletje niet eens tot aan het Middelpunt toe, of draagt het ook wel voorbij, en komt aan de andere zide neder. Dat de Beweging der Vloeistof bij de brekende Middelpunten eerder dan elders verflapt en vervolgens zijn Rol als heen en weer gaat wordt, is ook de ware Reden, omdat de Olie, zich in de figuur van een Lopende Rol rondsom de As geplaatst hebbende, dan uiteinden zich eerst begint te spreiden, zodanig dat het Glas in zijn rond-draaiende Beweging doet staan. Eindelijk, wanneer men de As der Wondering in een hellende stand, die begeven ziet, de Lichaamen, die op dezelve zitten, naar het toppunt of ook wel naar het midden zich beven Aspunt, naar mate dat zij lichter of zwaarder zijn dan de Vloeistof. Waarom wederzijds ongemak blijkbaar is dat qua zwaartekracht tot aan de Aantallen. Voor geen de minste kragt gewaar worden, die hen aanleiding om in het Middelpunt te blijven, en dat zij ook in dit geval op de Aas gehouden worden door de Middelpunt behoudende kragt; eveneens ongevecht gelijk hun gaat zou, indien zij zich in een Pijp of Buis bevonden, door welke zij zich overlangs vrijelijk bewegen konden. Nu staat ons nog, ten laatsten, in dit stuk op te helderen; hoe een kogeltje Wach, welke men zwaarder dan het Water gemaakt heet, naar het Middelpunt kan gedreven, en daar gehouden worden door diezelfde schuine As begrenzing ven zij. De Lichamen naar een der Aantallen. Een Wachtkogeltje, zwaarder dan het Water, houdt zich bij de As. werking, die een ander Lichaam, lichter dan diezelfde Vloeistof, derwaarts brengt. Een Zelfde oorzaak brengt die twee regulaire draads strydige uitwerkzels voort? Als Als men een Lichaam, welk met een Vloeistof bewogen wordt en rond draait, ziet naar het Middelpunt der gemeene Beweging ziet begeven, is 't een onmisbare teken, dat het minder Middelpunt aantrekende kragt bezit, dan die Vloeistof; maar deze overmaat van Middelpunt aantrekende kracht kan, of uit hoofde van den Inhoud van die Vloeistof, of uit hoofde van derzelver snelheid komen. In dit tegenwoordig geval is het de snelheid, die het Water dit voordeel op het Waterkogeltje geeft. Wanneer men hetzelfde op den achterrand van eenige duimen houdt van de As, verfelt men eensklaps de beweging van 't Water, dat niet aanstonds op 'tzelfde oogenblik die hele vermeerdering van snelheid aan het kleine lichaampje mededeelt. De overmaat van snelheid, die het Water, gedurende korte oogenblikken, op hetzelfde heeft, is de overmaat van deszelfs Inhoud, die juist niet zeer aanmerkelijk is, en maar weinig werkt, te boven. De Middelpunt aantrekende kragt derhalve van de Vloeistof, wordt door deze aanwas van snelheid grooter worden dan die van het kleine Kogeltje, dat er in drijft, zoot hetzelfde tot de As toe neder. Zoo dra het daar is, begint het rond en om zijn eigen Asje te draaien, en alle zyne declen daar door Middelpunt aantrekende kragten verkrijgende, die onderling regelmatig tegen elkander onderlinge strijd voeren, kan deszelfs zwaartekracht niet meer werken, dan alleen volgens de strek en richting van het een Aspunt naar het ander. Grevokes, Uit deze uitkomsten der Proefnemingen Gevoelen Ziet men, dat de gedachten van Dresdener over de Natuurkundige oorzaak der zwaartekracht veel eerder vernuftig zijn, dan wel gegrond, oorzaak Want indien het waar was, dat de lichte voorwerpen naar de Aarde vallen en om laag gelegen grond stoten, werden door de Middelpunt achtende kracht van een vloeibare Draaikolk, gelijk de Olie of het Wachtkogeltje van ons Ze Proefnemingen; zou derzelver neiging en looptrek zich niet altijd richten naar het G $ Mid- Vv. LES. $. AJ- DEEL. Gevoel van BULTFIN- GER, Jkweete- | Zijn Proef- nemingen. pL. $. Fig. 24. à go8 De Midden- PuntpKracht:; De Memorie, die, boven de anderen, ten dien einde gezonden, den Prij behaalde, ver- ondersteelt in den Draaikolk slechts twee soorten van Bewegingen, waarvan de looptrekken zich met rechte hoeken kruisen; dat is te zeggen, dat de een tot haar Bewegingsas een der Middenlijnen heeft van den Aesnaar, of grootste Middelcirkel, en dat de andere grijpt op de Aspunten van diezelfde Cirkel, evenveel gelijk het Water beweegt in onzen glazen Bol. De Heer Bunniger, de uitvinder van deze laatste Veronderstelling, is denkbeeldig, gelijk Descartes vroeger, door eenige daadlijke Werkings- en Proeven willende op te helderen en uit te leggen, onderging genoegzaam hetzelfde voor. Hij vond een middel uit, dat hij ook aanwezig, om den glazen Bol op een zodanig tijdstip te doen draaien op twee Affen, die malkanderen met recht hoeken synen: maar dit was nog de zaak niet daar 't op aan kwam, Die klomp, die kloot Water, die in den Bol begrepen was, moest ook die dubbelde en tweederley Beweging, welke men in den Draaikolk veronderstelde, aanneemen; doch dit was iets, dat niet gebeurde, en dat ook niet gebeuren kan. Ik houde 'er mij ten volle van verzekerd, dewyls ik die Proef-neming met oplettendheid gedaan en meer dan eens herhaald heb in tegenwoordigheid van kundige en scherpsziende getuigen. Als men op de buitenste oppervlakte van den glazen Bol een merkteken maakt, ziet men dat die tweederley Omwentelingen geen plaats hebben, dan alleen ten opzichte van den Bol; doch dat een van dezelfde, met betrekking tot eenig vast punt of binnen of buiten den Bol genomen, op een soort van Beweging uitkomt, die niet volmaakt gelijk lijkt naar den Talletter, en wier volkomen Omwenteling bijgevolg, met betrekking tot de voorwerpen, die of binnen of buiten het Glas zijn, volgens twee rechtlijnige Try-dige Bewegingsrichtingen geschiedt: waaruit men ziet, dat het Water, in den Bol begrepen, geen twee verschillende omwentelende Bewegingen op eenzelfde tijdstip verkrijgt. V. LE & 2. A J- l DERL, Die echte niet volledige, Zie de Memoires van de Franse Academie des Sciences, 3741. P. 84. Zo dat het stuk nog onbepaalde Mijnst. Gestige, die Mippel Punts Regatten. Kryge, gelijk men mogelijk zou kunnen denken, en ook voorgegeven heeft; Want de Beweging wordt door den Pol naar de Vlociftof, in denzelfde beflottet, metge deeld., door middel van de wrssing van deszelfs binnenste oppervlakte; maar schoon nu wel die Bol op tweederley wyze drasie, beschreven egter de verhinderde punten van deszelfs oppervlakte geen Cirkels, die zich met rechte hoeken vinden. Men behoef zich dan geen verwondering te verwonderen, dat men die Preef, doende, de lichte Lichaamen geen andere neiging en strekking ziet, aanmerkten, dan maar de As; evenals in de Procentnemingen van -een enkelde Onderstelling, en geen zins een strekking of neiging maar bet Middelpunt van den Bol, welke Ten in beeld had. Hoewel de Veronderstellingen van Procentnemingen, daar wij hier gewag van maken, het voordeel niet hebben, dat ze op een voldoende wyze redenen kunnen geven, waarom de ondermaansche Lichamen die neiging hebben; dat ze zich kunnen begeven, weten wij egter, zonder dat wij er meer aan behoeven te twijvelen, dat een Vlociftof, die rond draait, Lichamen kan noodtoeigen, Die alleen de lichte zyn' dan ze, maar Vulkken ook, die meer inhoude en stof, als ze bevatten. Zo men dit grondbegrijpen, welk onbetwistbaar is, tot nog toe niet gelukkig genoeg heeft gebracht, om het stuk te eenmaal door te bespreken. AW behoefte daarom echter geenzin te hebben, dat men het in het vervolg te eeniger tijd niet zal doen. Veel gevoeglijkere en redelijker lijkt het mij voor, te geloven, dat anderen wel eens zouden kunnen doen, wat we niet gedaan hebben, dan een zaak voor volstrekt onmogelijk aan te zien, om dat we ze altijd te vergeefs ondernamen, en alle onze poogingen in dat stuk vruchteloos waren. De les 2, afdeel B, pl. 4, fig. 20, 21, toont twee middelpuntsschroeven. Voor de proefneming, zie de twee waterpas liggende schroeven op het werktuig, zoals vermeld in fig. 16. A en B zijn twee schraagjes, die zeer vrij en lig over twee metalen draden, van één eind van het schraagje tot aan het andere evenwijdig aan elkaar gespannen, kunnen glijden en wier zwaarte men naar welgevallen kunnen veranderen, door eenige ronde schijven lood, meer of minder, in dezelfde te leggen. C, D, zijn twee andere bakjes, die langs twee evenwijdige metalen draaden, door de twee staalen galgjes opgehouden en gesplitst, vrij op en neer kunnen schuiven. Men kan derzelves zwaarte ook op gelijke wijze als die der eerder veranderen. Alle deze bakjes, A, namelijk, en C, zijn met elkaar verbonden, en zijn samen gevoegd, door middel van snaren in de dwarskatrolletjes, op een wijze dat ze niet los van elkaar vallen. 