title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: Doch, schoon het mij niet lust, om alles bij te brengen, wat ik heb tegenover de stelling van een geschapen zelfstandigheid, zoo zal ik, om hier te eindigen, echter tonen dat de vrijheid van de Wil geen zins op een zoodaneige duurige Schepping past, als van haar wordt beleedigd; want indien in God een en hetzelfde werk vereist wordt, om een zaak in stand te behouden, als om dezelfde te scheppen, vermits andersins de zaak niet een eeuw oogenblik zou kunnen bestaan, zoo en kan dan aan die zaak ook niets oorzakelijks worden toegeschreven, nadat dezelfde, geen kracht hebbende om zich te behouden, veel minder door zichzelf iets kan voortbrengen. Indien dan zij zegt, dat de ziel de wil van zichzelf voortbrengt, zoo vraag ik, uit wat voor kracht dat geschiedt? Niet uit degene welke geweest is, want die is niet raeger; ook niet uit de gene welke zij nu heeft, want zij heeft er in 't geheel geen, door wie zij de minste oogenblik zou kunnen bestaan of duuren, dewijl zij geduuring geschapen wordt. Duswijl er dan geen zaak is, die enige kracht heeft om zichzelf te behouden, of iets voort te brengen, zoo rest er niet als te besluiten, dat God alleen van alle dingen de werkende oorzaak is, en zijn moet, en dat alle Willingen van hem alleen bepaald worden. Ens rationis, non vero ens reale sit, nihil ab ea cavari potest; nam ex nihilo nihil fit. Neque igitur rogandum utrum liber sit necne. Ut autem percipiamus num illa liber, vel non, particularis voluntate, id est affirmatione, vel negatione, liberi simus necne, meminisse tantum oportet, ut intelligere puram esse passionem, id est rerum essentiae et existentiaeque in mente perceptionem; ita ut nunquam ipsi de re uliquid affirmemus vel negemus, ipsa vero sit res quae aliquid de se in nobis affirmet vel neget. Et quamquam nonnulli fortasse hoc concedere volunt, quippe quibus videatur se aliud quid de re affirmare vel negare quam cujus de re conscius sint; hoc tantum inde procedit, quod discrimen non faciant inter ideam rei in mente et verba quibus illa exprimitur. Verum quidem est (quando rationes adsunt quae ad illud nos movent) nos aliis, sive verbis sive aliis instrumentis, de re aliud iudicare quam cujus conscius sumus; nunquam vero, neque verbis nec aliis quibusdam instrumentis, efficiemus, ut de rebus aliter sentiamus quam facimus; quod omnibus clarum est, qui omnino extra verborum vel aliorum signorum usum ad intellectum suum solum attendunt. Cui nonnunquam fortasse contradicere possent, quod, nisi nos tantumque res sit quae de se affirmat negatque, nil ergo affirmari vel negari potest nisi quod cum re conveniat, neque igitur falsitatem existere; quae enim in eo consistat, ut aliquid de re affirmetur vel negatur, quod cum re non. Ius, zool as en kan van haar ook niets veroorzaakt worden; want uit niet komt niet; en derhalve behoeft men niet te vragen, of dezelfde vrij of niet vrij is. Om nu te bevatten of wij in dit of dat bijzonderlijk te willen, dat is te bevestigen of te ontkennen, waarlijk vrij of niet vrij zijn, zoo hebben wij ons te herinneren 't geen wij alreeds hebben gezegd, namelijk dat het verstaan een zware lijding is, dat is een gewaarwording in de ziel van de weezendheid en weezendlikheid der zaken: invoegen wij zelven nimmer iets van een zaak bevestigen of ontkennen, maar de zaak het zelfs is, die iets van zich in ons bevestigt of ontkent. En onschuldig enige dit mogelijk niet toestaan, om dat het haar toeschijnt, dat ze wel iets anders, als haar de zaak bewust is, van dezelfde kunnen bevestigen of ontkennen; zoo komt dit hier van dan, omdat ze geen onderscheid maakt tusschen het begrip hetwelke de ziel van een zaak heeft van de woorden waar mee hetzelfde wordt uitgedrukt. En dit wel aangemerkt zijnde is het waar (als er reeds redenen zijn die ons hiertoe bewegen), dat wij aan anderen door woorden of enige andere werktuigen, iets anders van de zaak te kennen kunnen geven als ons daarvan bewust is: maar echter zullen wij door geen woorden of andere werktuigen ooit te weeg brengen dat wij van de zaaken anders zouden gevoelen als wij er warelijk van gevoelen; het welke klaar aan allen is, die buiten eenig gebruik van woorden, of andere beduidende teekenen, al iets op haar verstand acht geven. Doch hiervoor zou kunnen zeggen: indien niet wij, maar alleen de zaak het is, die zich in ons bevestigt of ontkent, zou dan kunnen nog bevestigd of ontkend worden als het geen van met de zaak overeenkomt; en deshalve kan er dan geen valschheid zijn, alzoo dezelfde bestaat in iets van een zaak te bevestigen of te ontkennen dat met de zaak niet overeenkomt, en 't welke de convenial, i.e., quod res de se non affirmet vel negat, Censeo vero quod, ubi bene intendimus ad illud quod de veritate et falsitate diximus, huic objectioni satis responsum esse videmus; diximus enim objectum causam esse illius quod affirmatur vel negatur. Sitne verum vel falsum; falsitas enim inde oritur, quod aliquid de objecto percipiente imaginemur ad totum objectum hic pertinere; quod plerumque debilibus in animis locum habet, qui levium objectorum actione facile radum ejus vel ideam in se suscipiant, praeter quod in iis nulla est affirmatio vel negatio. Objicit denique etiam nobis posset, quod multitudo esse res quas volumus nolumusque, uti v. c. aliquid de re affirmare vel non affirmare, veritatem dicere vel non dicere, etc. Hoc vero inde procedit, quod cupiditas non satis a voluntate distinguatur. Quamquam enim utraque affirmatio negatioque rei sit, in illo differunt quod postrema nullo respectu prima vero respectu boni malive, dicatur, quod in re consideratur; ita ut Cupiditas, etiam post affirmationem et negationem, quam de re fecimus, permaneat, ad illud scilicet obtinendum, quod experti sumus vel affirmavimus bonum esse; hic ut voluntas quidem sine cupiditate, nec vero cupiditas sine voluntate esse possumt. Omnes actiones igitur de quibus supra diximus, quippe quae a ratione sub boni specie fiant sive maius impediantur. appetitus tantum quae cupiditas vocatur, nullo vero modo. nisi valde improprie. voluntatis nomine comprehendi possunt. Zaak van zichzelf noch bevestigt, of ontkent. Maar 'k meen, als wy wel acht geven op hetgeene wy van de Waarheid en Valschheid gezegd hebben, dat wy dan deze leugenwerping genoeg beantwoord zullen zien, als zijnde het voorwerp en oorzaak van onze bevestiging of ontkennning van hetzelfde, 't zij dan waar, of vals; ontstaande de valschheid hieruit, dat wy van het voorwerp slechts iets of ten deelen gewaar worden, ons inbeelden zulks van het gehele voorwerp te zijn: hetwelke meest plaats in zwakke zielen heeft, die door de lichte werking van het voorwerp ligtelyk een denkbeeld in zich opvangen; buiten 't weike in hun geen bevestiging of ontkennning meer is. Eindelijk zou men ons noch kunnen teegenwerpen, dat er vele dingen zijn, die wy soms willen en niet willen; of daarvan iets bevestigen, en niet bevestigen; de waarheid spreken en niet spreken, enz. Doch dit komt voort, omdat de Begeerte niet genoegzaam van de Wil wordt onderscheiden; want, hoewel ze beide de bevestiging of ontkennning van een zaak zijn, zo verschillen ze niet aanstonds hierin, dat de laatste zonder enige opzicht, en de eerste met betrekking tot het goed of kwaad geschiedt, dat in die zaak beschouwd wordt: invoegende de Begeerten zelf, na de bevestiging of ontkennning die wy van een zaak gedaan hebben, bijft, namelijk om dat te verkrijgen of te doen, hetwelk wy ondervonden of bevestigd hebben goed te zijn, zodat de Wil wel zonder de Begeerte, maar de Begeerte zonder de Wil niet kan zijn. Aile de werkingen dan, waarvan wij hier boven gesproken hebben, alleen door de rede onder schijn van goed gedaan, of door de rede onder schijn van kwaad verhinderende, kunnen enkel onder die neiging der ziekte welke men Begeerten noemt, en geensind heel oneigenlijk) onder de benaming van Wil begrepen worden. CAPUT DECIMUM SEPTIMUM. Wij moeten, omdat het duidelijk is dat we geen afkeur of negeer hebben, zien wat het juiste en rechtvaardige discriminatie is tussen volkswil en cupiditeit, of wat nu die laatste, bij de Latijne taal zo genoemd, Voluntas proprie is. Uit de beschrijving van Aristoteles lijkt cupiditeit een soort genre te zijn, omvattend twee vormen; hij zegt namelijk dat die wil een soort van appetit is, die ze hebben ten bate van het goed of speciaal goed. Daarom lijkt mij door Cupiditeit alle appetijten, zowel goede als kwade, te begrijpen. Wanneer verder de appetijt naar het enkel goede of onder de speciaal goede is, noemt men die wil het goede; als echter het kwade in het kwade is, noemt men die wil de kwade wil. Dus, als de geestappetijt niets is om te bekrachtigen of te ontkrachten, maar enkel een appetteit is om iets onder de speciaal goede te bemachtigen, en het kwode te vermijden. Wij moeten dus verder zien of Cupiditeit die vrije is of niet, en voor wat omvat die term, Voluntas. Veel mensen, hoewel zij goed zien dat de kennis van verschillende dingen in de wereld een middel is waarom de wensen van hun appeteit van het ene naar het andere overschuiven, niet echter opmerken wat het is dat daadwerkelijk de wil van het ene naar het andere drijft. Wij daarentegen, zullen laten zien dat die wens niet vrije is, en wel dit doordat wij laten zien dat de wil, die nu is om dit of dat te bemachtigen, afhankelijk is van een vooringenomenheid, en van een voorvat dat die voorvat niet vrije wil is. VAN HET ONDERSCHEID TUSSEN DE WIL EN BEGEERTEN. De wijl het dan nu kennelijk is, dat wij tot 't bevestigen of ontkennen geen vrije Wil en hebben, zoolt laats ons thans eens zien het recht en waarom onderscheid, dat er tusschen de Wil en Begeerten is; of wat eigendom de Wil mag zijn, die de Latijnen Voluntas of goede Wil genaamd hebben. Na de beschrijving van Aristoteles schijnt de Begeerte een geslacht te zijn, welke twee gedaanten onder zich bevat; want hij zegt de Wil, die lust of trek te zijn, die men tot of onder schijn van 't goede heeft: waaruit het mij voorkomt, dat hij de Begeerte (of Cupiditas) meent alle de neigingen, 't zij goed of kwaad, te zijn. Doch als de neiging alleen tot of onder een schijn van 't goede is, zoolt hij die Voluntas of goede Wil noemen; en zoolt hij die tegen het kwade tot het kwade, die noemt hij Volupias of kwaade Wil. Invoegen de neiging van de ziel niet iets is om te bevestigen of te ontkennen, maar alleen om iets te bekomen onder schijn van goed, of te vleden onder schijn van kwaad. Nu is nog overig te onderzoeken, of deze Begeerte vrije of niet vrije is. Behalven dat wij al voorens gezegd hebben, dat de Begeerten van het begrip der zaken afhangt, en dat het verstaan een uiterlijke oorzaak hebben moet, zoolt hebben wij ook te herdenken 't geen wij van de Wil gezegd hebben. Schoon, vele mensen zien, dat de kennis, welke zij van verschillende zaken hebben, een middel is, waardoor hun lust van het een tot het ander overgaat, zoo aanmerken zij echter niet wat het zijn mag, dat hun lust van het een tot het ander komt te trekken. Maar wij, om te toonen dat deze neiging niet vrijwillig is, en wat het zij van het Quid, ictud, sit ab uno ad alienum iravisse iraque, puerum imaginariur, qui prima vice ad aliциuѕ rei perceptio perveniat; ex. gr. timinnabulum ei exhibeo, quod auribus ejus gratum efficiens sonum, appetitium sui ei injicit; vide jam, num omittere possit appetitium cupiditatemve libere? Affirmaniem te rogo, qua do causa? Non quidem aliqua re quam melius cognoscit, quia solum esi quod cognoscit; nec eiam quia malum ei si, nihil aliud enim cognoscit, et grata illa perceptio optima est, quae unquam ei acciderit. Habebit autem fortasse libertatem appetitum quem habere seponendi; unde igitur sequetur appetitum illum in nobis sine libertate nostra incipere quidem posse, attamen nos libertatem in nobis habere eum amovendi. Haec vero libertas experimentum unum sustinet; quid enim esset illud quod appetitum desirueret? Appetitius ipse? Minime, profecto; nihil enim est, quod ex propria sua natura destructionem suam quaerit; quid igitur erit, quod appetitium illum removeat? Nihil aliud, sane, quam quod ei naturae ordine cursuque afficiatur ab aliqua re quae prius gratior est. Quamobrem, uti de voluntate tractantes diximus, voluntatem in hominibus nil aliud esse nisi hac illamque volitionem ab hac illaque idea causatam; ita et cupiditas in eo non est praeter hunc illum vel particularem appetitium. Ita ut, quando dicimus cupiditatem liberam esse, hoc aeque valeat ac si diceremus hunc illum vel appetitium causam sui esse, h. e. esset, ut esset effecisse. Quod ipsa est absurditas, nec licet habere potent. Cupiditas igitur, generaliter sumi, dum nihil aliud Eene tot het andere over te gaan en getrokken te worden, zullen ous hier toe verbeelden een kind, dat voor de eerstemaal tot het gewaar worden van enig ding komt: ik hou het dan b.v. een belletje voor, hetwelk in zijn oren een aangenaam geluid maakt, waardoor hy begeerten tot hetzelfde krijgt; en ziet eens, of hy wel nalaten zal, om deze lust of begeerte tot hetzelfde te krijgen. CAPUT DECIMUM OCTAVUM. DE PRAECEDENTIUM UTILITATE. Cum videmus hominem, quippe totius a qua pendet regiturque naturae partem, ex se ipso ad salutem valitudinemque suam nihil efficere posse; videamus jam quaenim ut utilitates ex hisce propositionibus nobis profluant; et hoc eo magis, quia non dubitamus quin quisque non parum displicitura sit. Primus sequitur inde, quod ab illo quod perfectissimum est, ita pendeamus, ut tanquam totius eius pars, nostrum etiam adhibeamus ad efficienda tot bene ordinata et perfecta opera quae ab eo pendeant, inde (dico) sequitur nos vere famulos, imo servos Dei esse maximamque nostram esse perfectionem, hoc necessario esse. Secundum etiam haec cognitio efficit, ut, praecipua aliquot res peracta, de ea non superbiamus (quae superbia causa est ut, aliquid magni nos reputantes et quasi nihilo amplius egentes, sistamus ubi jam sumus; quod directe pugnat cum perfectione nostra, in eo consistente, quod semper progredi conari debemus); sed e contrario omnia quae agimus Deo contribuamus, quippe qui prima sola causa est oraniae quae agimus efficimusque. Voor het eerst, daaruit dat wij van het geene 't welk het alderhofelijkste is, zoodanig afhankelijk zijn, dat wij mee als een deel van 't geheel, dat is, van hem zijnde, ook het onzen toebrengen, tot uitwerking van zoveel geschikte-lyk geordoneerde en volmaakte werken als daarvan afhankelijk zijn, zo volgt dat wij dienaars van God benvuiken, en dat het onze grootste volmaaktheid is van zulks noodzakelijk te zijn. Ten tweede, raakt ook deze kennis, dat wij ons, na 't verrigten van eenige voortreffelijke zaak, daarover niet verhoorzagen (welke verhoorzaging een oorzaak is dat wij, als meenende nu wat groots te zijn, en niet verder te behoeven, staan blijven: reegelrecht strijdende tegen onze volmaaktheid: welke daarin bestaat, dat wij altijd verder en verder moeten trachten te geraakten, maar dat wij daar 'n tegengelk tegen alles wat wij doen aan God toeeigenen, als welke de eerste en enige oorzaak is van alles wat wij verrigten, en komen uit te voeren. Tertio, cogitatio haecce, praeter verum proxima amor, quem in nobis excitat, nos ita constituit, nunquam ut cum odio habere nec in eum irati esse possimus, cupiendum autem eum adjuvare et ad meliorem statum perducere; quae omnes talium hominem acties sunt, magnam qui perfectionem essentiamve habeant. Quarto, haecce cognitio in reipublicae salutem tendit, quippe qua judex partibus unius prae alterius studere nequeat, et unum punire coactus ut alterum premio afficiat, intentione illud faciat unum tantopere quam alterum adjuvandi. Quinto, cognitio haecce nos liberaat van tristitia, desperatie, jalousie, vrees, en andere kwellokken, welke, zoals wij later zullen zeggen, Gehenna zelf zijn. Sexto, cognitio haecce nos eo perducit, Deum ut non timemus, uti alii Diabolum, ne quid mali his faciat. Quotodo enim Deum timere possemus, qui ipsum summum bonum est, et a quo omnia quandam essentiam habentia sunt quod sunt, uti et nos ipsi ab eo sumus, in eo viventes? Septimo, cognitio haecce eo etiam perducit, ut Deo omnia attribuamus, eum solum amemus, quia augustissimus et perfectissimus est, itaque ut ei nos sacrificemus; in proprie et vera religio et aeterna nostra salus et beatitudo consistunt; sola enim perfectio et ultimus servies finis instrumentique hic est, ut officium illi mandatum bene perficiat; e.g. quando faber in opere quodam fabricando securi sua se optime adjutum videt, securis illa ad finem perfectionemque suam ita pervenit: si vero cogitare sibi veliet: securis haecce mihi admodum bene Ten derde, maakt deze kennis, behalven van de liefde des naasten, die ze in ons te weeg brengt; ons zoogesteld, dat wy deze nooit haalen, noch op hun vertoornd worden, maar integendeel geneegen bennen haar te helpen en tot beter stand te brengen: hetgeen alle werkingen van zoodanige mensen zijn, die 'n groote volmaaktheid of weezendheid hebben. Ten vierde, dient ook deze kennis tot bevordering van het Gemenebest; want door haar zal den Rechter nooit meer partij van den een als van den ander kunnen worden: en genoodzaakt zijnde om den eene te straffen, en den ander te beloonen, zal hij dat met 'n inzicht don, om zowel den eene te helpen en te verbeeteren als den andere. Ten vijfde, bevrijd ons deze kennis van de droefheid, wanhoop, nijdigheid, schrik, en andere kwaadaardige gedachten; die (gelijk wij hier na zeggen zullen) de verleidelijke Helle zelf zijn. Ten zesde, in brengt ons deze kennis daartoe, dat wij God niet en zullen vrezen, gelijk anderen voor de Duivel doen, ten einde hij haar geen kwaad zou doen. Want hoe zou dat kunnen? Wij zijn God, die het hoogste goed zelf is, en van wiens alle dingen, die enige bestaan hebben, het zijn, dat ze zijn, gelijk ook wij van hem zijn, die in hem leven, kunnen wij vrezen? Ten zevende, geleidt ons deze kennis daartoe, dat wij alles aan God toekennen, en hem alleen beminden, omdat hij de alderhoogste en allervolmaakste is. En zo onze zelf geheel aan hem opofferen: waarin echt de ware godsdienst, en ons eeuwig heil en gelukzaligheid bevat; waarmee de eenige volmaaktheid in het laatste einde van een slaaf en werktuig is bereikt. Want als een timmerman, in het maken van enig stuk werk, zich van zijn bijl op het beste vind gediend, zo is die bijl daardoor gekomen tot haar einde en volmaaktheid; doch indien hij zou willen denken, dat ze haar opgeleide dienst behoorlijk volvoerde. 12 178 serviit, itaque jam quiescere eam sineret nec quemadmodum amplius usum ab ea postularet; securis illa tunc a fine sua removeretur nec securis amplius esset. Ita et homo , quam- diu pars naturae est , leges naturae sequi debet , quod Dei servitium i, e. religio est, et quamdiu hoc facit sua vale- tudine gaudet. Si vero Deus, ut ita dicam , velt homines non amplius ei servituros esse, aeque hoc valeret ac si eos valetudine privaret eosque destrueret; quia omne quod sunt in eo consistit, Deo ut serviant. CAPUT DECIMUM NONUM. DE BEATITUDINE NOSTRA. Jam verae fidei utilitatibus perspectis, promissis nostris satisfacere conabimur, inquirendo, an conditione, quam jam possidemus, quid bonum maiusque, verum falsumque sit, et quaenam generaliter omnia haec utilitas, an (dico) ea ad valetudinem nostram scil. Dei amorem (quam tanquam summam nostram beatitudinem consideravimus) pervenire, atque etiam qua ratione a passionibus, quas malas judicavimus, liberari possimus? Ut igitur de postremo, liberatione scil. a malis passionibus, 1) Omnes passiones, quae cum bona ratione pugnant, (atque antea demonstratum fuit) ex opinione oriuntur; et omne quod in passionibus bonum malumve est, vera fide nobis ostenditur. Neutra tamen, nec 179 ken, dat deel bijl hem nu wel had gediend, en hy daarom die nu wilde laten rusten, en geen gebruk daar meer van neemen, als dan zou deze bijl van haar einde afgeraaken, en zelf geen bijl meer zijn. Dus moet ook de mensch, zolang hy een deel der natuur is, de wetten van de natuur volgen; het welke de godsdienst is; en zolang hy zulks doet, is hy in zijn welstand. Doch indien God (om zoo te spreken) wilden, dat de mensen hem niet meer zouden dienen, zulks was evenzo veel, als hun van hun welstand te berooven, en te vernietigen, dewijl al hetgeen zij zijn daarin bestaat, dat zij God dienen. NEEGENTIENDE HOOFDDEEL. VAN 'S MENSCHEN GELUKZAALIGHEID. De nuttige dingen van het waar geloof gezien hebbende, zullen wij (volgens onze gedane beloften) nu onderzoeken, of wij door onze verkreeven kennis, van wat goed en kwaad, waarheid en valsheid is, en wat in 't gemeen de nuttige dingen van alle deze zijn, of wij (zeg ik) daar door tot onze welstand, namelijk de liefde Gods, waarin (gelijk wij hebben aangemerkt) onze hoogste gelukzaligheid bestaat, geraakten kunnen; en ook op wat wijze wij van de lijdenissen, die wij hebben geoordeeld kwaad te zijn, kunnen vrij worden. Om dan van het laatste, namelijk het vrij worden van onze lijdenissen, die kwaad zijn, eerst te spreken, zullen wij eerst loquamur, dico, si supponimus, eas non alias causas habere quam posuimus, nos, intellectu nostro bene utentes, uti, metrum habentes veritatis et falsitatis, admodum facile possumus, nunquam in eas illapsuros. Quod vero passiones illae non alias habeant causas, jam demonstrandum erit; qua in re postulari mihi videtur ut nos totos, tam quod ad corpus quam ad mentem, examinemenus, et quidem primum ostendamus, in natura corpus esse, cujus constitutione et actionibus afficiamur et ejusque igitur conscii fiamus. Quod ea de re facimus, quia, ubi actiones corporis et quid ab ipsis procedat viderimus, primam praecipuamque causam omnium harum affectuum inveniemus, simulque illud quo affectus omnes everti possint. Unde praeterea videre poterimus an hoc ratione fieri possit; et deinde etiam loquemur de amore nostra erga Deum. Ambo ab ipsis nos liberari valent. Tertia sola, nempe vera cognitio, fieri potest, ut ab ipsis nos liberaret; absque hac, neque deinde adhuc demonstabitur, impossibile est ut ab ipsis liberemur. Nonne hoc illi esset, de quo nonnulli aliis sub nominibus tantum scripsere? Quis enim non videt, quam commode per opinionem peccata, per fidem legem quae peccata manifestat, et per veram cognitionem gratiam quae a peccatis nos liberat intelligere possumus? Intelligendum: quando cognitionem profundem habemus boni malique, veritatis et falsitatis; tunc enim impossibile est, ei subjectum esse, a quo passiones oriuntur; ubi enim optimum cognoscimus eoque fruuntur, pejus in nos potentiam novam habet. Si legem ic Indien wy onderstellen dat ze geen andere oorzaken hebben als wy daar van gesteld hebben, dat als wy ons verstand maar wel gebrukten, gelijk wy (hebbende nu een mate van waarheid en valschheid) wy zeer ligtelik kunnen doen, wy in dezelve nooit zuiervalle komen te verweren. Doch dat deze Lijdingen geen andere oorzaken hebben, is het geen ons nu te betoonen staat. Tot het well?e ray dunkt vereyscht te worden, dat wy ons in 't geheel, zowel lichaam als geest, onderzoeken, en voor eerst aanwijzen, dat er in de natuur een lichaam is, door welkers gestalte en uitwerkingen wy aangedaan 'tzelfde gewaar worden. Het geen wij daarom doen, om dat, als wij de uitwerkingen van het lichaam, en wat die komen te veroorzaken inzien, wij als dan ook de eerste en voornaamste oorzaak van alle deze toestanden zullen vinden, en met een het genezen, door wie zij kunnen vernietigd worden; waar uit wij dan ook t' effens kunnen zien, of zulks door de rede mogelijk is te kunnen doen. En als dan zullen wij met de volgende spreken van onze liefde tot God, geloof. Maar deze beide, noch geen van hun, is machtig om ons daarvan te bevrijden. Alleenlijk van de derde slag, namelijk de ware kennis, is het mogelijk dat die ons hier van vrij maakt: zonder welke het ook onmogelijk is, dat wij hier van ooit kunnen worden vrijgemaakt, gehakt nu vervolgens aangewezen worden. Zoude dit niet wel zijn, daar eenigen onder andere naams zoo veel van schrijven? Want wie ziet niet, hoe gevoelig dat wij onder de wanhoop van zonden, onder het geloof van de wet die de zonden aanwijst, en onder de ware kennis van de genaden die ons van zonden vrij maakt, kunnen verstaan? Verstaat: als wij een grondige kennis van goed en kwaad, waarheid en valsheid hebben: want dan is het onmogelijk dat onderworpen te zijn, waar uit de Lijden ontsnapt, alzoo, wanneer wij het beste kennen en genieten, het slechter op ons geen macht heeft. Demonstrare vero quod in natura corpus sit. Difficile nobis non erit, scientibus quod et quid Deus sit; quem definivimus ens attributorum infinitum, quorum quidque infinitum perfectumque est; et quia extensio attributum est, quod in genere suo infinitum esse demonstravimus, necesse est illam quoque hujus entis esse attributum; quia vero etiam demonstravimus ens illud infinitum essentiale esse, sequitur attributum hocce etiam esse essentiale. Praeterea, cum etiam demonstraverimus extra naturam, quae infinita est, ullum ens existere posse, clare patet, huncce corporis effectum, quo conscius fimus, a nulla alia re quam ipsa extensione procedere posse, nec ab alio quodam quod eminenter (uti nonnulli volunt) hancce extensionem habeat; quia (uti ante in primo capite demonstravimus) hoc nihil est. Jam igitur animadvertendum, omnes actiones, quas videmus necessario ab extensione pendere, huic attributo adscribi debere, scil. motum et quietem. Quod si enim agendi illae potentiae in natura non essent, fieri non posset (etsi in ea multa alia essent attributa) ut essent. Ut enim aliquid aliud quid producere posset, in illo quoddam adesse debet, quo magis quam alia res hoc producere queat. Idem vero quod hic de extensione dicimus, etiam de cogitatione deque omni quod est dici debet. Porro animadvertendum, nihil in nobis esse nisi ca- jus conscii fieri queamus; ita ut, quando experimur ni- hil in nobis esse nisi cogitationis extensionisque effectus, 183 Om te toonen, dat 'er een lichaam in de natuur is , zal nu niet zwaar zijn om uyt te voeren , wijl wy al-reede weeten dat en wat God is , die wy beschreeven hebben een weezen te zijn van oneindelyke eigenschappen , waar van een ieder deszelfs oneindelyk en volmaakt is; en aangezien wy getoond hebben , dat de uytbreiding een eigenschap is, die oneindelyk in haar geslagt is, zoo moet die noodzake- lyk mee een eigenschap van het oneindige weezen zijn; en vermits wy insgelijks beweezen hebben , dat dit oneindig weezen weezendlyk is , zoo volgt meteen, dat deeze eigen- schap ook weezendlyk is. Daar 'n boven, nadat wy ook getoond hebben, dat er buiten de natuur (die oneindig is) geenig wezen meer is of zijn kan, zo is het dan klaarblijkelijk, dat deze uitwerkingen van het lichaam, door het welke wy gewaar worden, van niets anders kan komen als van de uitgebreidheid zelf; en geenzins van iets anders, dat (als enige willen) voortreffelijker wijze die uitgebreidheid heeft, alzoo dit niets is, gelijk wy in het eerste hoofdstuk hebben bewezen. Dit hebben staan aan te merken, dat alle de uitwerkingen, die wy zien, noodzakelijk van de uitgebreidheid af te hangen, aan deze eigenschap moeten toegegeven worden, gelijk de beweging en rust. Want bij allemaal die krachten van uitwerkingen niet in de natuur en waren, het was onmogelijk (of schoon er in diezelfde veel andere eigenschappen waren), dat diezelfde zou kunnen zijn: nadien als enig ding iets voor kan brengen in hetzelfde iets moet zijn, door het welke hy meer als een ander dat iets kan voortbrengen. En hetzelfde dat wy hier zeggen van de uitgebreidheid, moet ook van de denking, en voorts van alles wat er is, gezegd worden. Wijders staat aan te merken, dat er in ons niets is, of de mogelijkheid is bij ons om hetzelfde bewust te zijn: invoegen, zodat wy in ons niets anders vinden te zijn, als de uitwerking van de denkende en die van de uitgebreide zaak. Exclusionem igitur solam considerantes, nil aliud in illa perspicimus nisi motum et quietem, e quibus omnes inde procedentes effectus invenimus. Suntque duo isti in corpore modi, tales, ut nulla eas alia res, quam se ipsae, mutare possit: uti v. c. quando lapis immotus jacet, impossibile est eum cogitandi potentia vel alia re nisi motu solo moveri, ubi nempe alius lapis majorem motum quam quies ejus habens, eum movere faciat; uti et lapis movens quiescere nequeat, nisi alia re minorem motum habente. Unde sequitur nullum cogitandi rationem in corpore motum vel quietem producere posse. Attamen, secundum id quod in nobis percipimus, fieri potest, ut corpus, quod in unam partem motum jarat habet ad alteram tendat, uti quando brachium meum extendo, quo efficio ut spiritus motum suum, nec vero illuc, habentes, eo jacta tendant; non semper vero, sed secundum eorum qualitatem, uti postea dicitur. Cujus rei causa est, nec alia esse potest, quod mens, quippe quae corporis sit idea, ita cum hocce unita est, ut conjunctim unum totum efficiant. Quod ad alterius sive cogitantis attributi effectus, praecipue dan ook met verzekeringsvraag te zeggen, in ons niets meer te zijn. Om dan ook duidelijk de werkingen de beide te verstehen, zoo zullen wy eerst een ieder derzelve alleen, en daarna hun beide te zamen voorneemen; als meede de uitwerkingen, zoo van den eene als van den andere. We zien dan, de uitgebreidheid alleen aanschouwend, dat er niets anders gewaar is als beweging en rust, uit welke we alle de werkingen die daar uit hervoort komen vinden: en zodanig zijn deze twee wijzen in het lichaam, dat haar geen andere zaak veranderen kan als zij zelf; gelijk wanneer een steen stil ligt, zo is het onmogelijk dat die door enige kracht van denken, of iets anders, zal kunnen bewogen worden, maar wel door de beweging van iets anders, als wanneer een ander steen (die een grotere beweging als zijn rust heeft) hem deed bewegen. Gelijk ook alzoo de bewegende steen niet zal kunnen rusten, als door iets anders, dat minder beweegt. Waar uit volgt, dat geen van denken in het lichaam enige beweging of rust zal kunnen brengen. Maar volgens het geen dat we in ons gewaar worden kan dit wel geschieden, dat een lichaam, 't welk zijn beweging na de ene zijde heeft, niettemin na een andere zijde komt te wijken: gelijk als ik, mijn arm uitstrekkende, daar door te weeg breng, dat de geesten, die alreeds haar bewegingen hadden, schoon niet zodanig, nu niettemin dezelfde derwaarts hebben: doch niet alijd, maar na hun noodzakelijkheid, gelijk hier na gezegd wordt. Waarvan de oorzaak geen andere is, of zijn kan, als om dat de ziel, een denkbeeld van het lichaam zijnde, met hetzelfde zo vereenigd is, dat zij dusdanig te samen een geheel maakt. Wat nu de uitwerkingen van de andere of denkende eigenschap betreft... quis idea rerum est, ita ut, prout illas percipiat, vel odium vel amor, etc. inde procedat. Qui igitur Effactus, nullam extensionem secum ferentes, non etiam extensioni, et non nisi cogitationi attribui possunt, ita ut omnium mutationum in hoc modo provenientium causa, nullo modo in extensione, sed in cogitatione sola quaerenda sit; uti in amore videndum, quippe qui, vel destruendus vel excitandus, idea ipsa causa esse debet, quod (uti jam diximus) inde fit, quod sive in objecto amato bonum aliquid sive in odioso malum cognoscatur. Quando igitur horum attributorum utrumque in alterum operatur, passio inde oritur, nempe determinatione motus quemadmodum velimus mittimus. Actus quidem, quo unum ab altero patitur, talis est, ut mens et corpus (uti jam dictum) efficere possint ut spiritus, alias in unam partem tendentes, nunc in alteram tendant; sed quia spiritus illi a corpore moveri itaque determinari possunt, saepius fieri potest, ut illi corporis causa motum suum unum in locum habentes, mentis rursus causa in alterum tendant, itaque in nobis efficiant causentque tales angustias, quales interdum in nobis percipimus, quarumque causae, aliter nobis bene cognitae, nescimus. Mensen verloren en ook vermogen te worden tegengehouden, omdat aan de kracht, die de geest heeft om te bewegen, of omdat de geestelijke bewegingen te veel. Een menselijke eigenschap behoort, de voornaamste daarvan is een begrip van zaken; zodanig, dat na dat ze die bevat, daar uit voortkomt of liefde of haat, enz. Deze uitwerkingen nu, dewijl ze geen uitgebreidheid met zich brengt, zoo en kan ze ook aan dezelfde zonder de denking, niet worden toegepast; invoegen van alle de veranderingen, die in deze wijze komen te ontstaan, de oorzaak geenslagen in de uitgebreidheid, maar alleen in de denkende zaak gezaakt moet worden; gelijk wy zulks in de liefde kunnen zien, als dewelke, zullende of opgewekt of vernietigd worden, dit moet worden veroorzaakt door het begrip zelf, het geen geschiedt (gelijk wy nu al-reeds hebben gezegd) of om dat het in 't beminde voorwerp iets goeds, of om dat het in 't gehaate voorwerp iets kwaads kent. Wanneer dan nu deze eigenschappen den een in den ander komen te werken, zoo ontstaat daar uit in den een Lydingen van den ander, namelijk door de beperking der beweging, die wij alzoo werwaarts wij willen vermoogen te doen gaan. De werkingen dan, waar door den een van den ander komt te lijden, is zodanig, dat de ziel en het lichaam wel kunnen maken (gelijk alreeds gezegd is) dat de geesten, die andersins na de een zijde zouden bewegen, nu ter andere zijde haar bewegen; maar om dat ook deze geesten door het lichaam bewogen, en alzoo bepaald kunnen worden, zoo kan het dikmaals gebeuren, dat zij door oorzaak van het lichaam, hare beweging na de een plaats hebbende, weerom door oorzaak van de ziel na een andere plaats geleid worden. En alzoo in ons zoodanige benauwdheden te weeg te brengen, als wij zomtijds in ons gewaar worden te hebben, zonder de reden daar af te weten, die ons daar anders gewoonlijk wel van bekend is. De ziel kan ook belet worden in de macht, die ze heeft om de geesten te bewegen; het zij om dat de beweging der geesten te veel verstoort, of dat dezelfde te verkleind wordt. Diminutio licet non tantum fit nimis parco cibo sumto, sed etiam, post longiorem cursum, majore quam communem quem corpori dederunt motu in quo fortem habebant introitum transitque, quibus debitoriat sunt. Augmentatio quoque, quando nimis vini vel alius fortioris potus bibentes bilares vel ebrii redditi, efficimus ut mens potentiam non habeat corpus dirigendi. Hoc ita de actu mentis in corpus dictum sit. Jam de corporis actu in mentem videamus. Praecipuum hanc habe-mus, quoad raentem eaque alia corpora sui conscientia reddat; quod solis tantum motu et quiete conjunctim causatur; neque enim in corpore alia sunt, quibus agere posset; ita ut omnia quae praeter perceptiones istas menti fiant, ab corpore causari nequeant. Et quia primum quod mens cognoscit corpus est, inde procedit, quod mens illud amet uniaturque cum eo. Cum autem jam ante diximus amoris, odii, tristitiaeque causam non quaerendam esse in corpore sed tantum in mente; omnes enim corporis actiones ex motu et quiete procedere debent; et cum clare et distincte videamus, alterius amorem in nobis non oriri, nisi idea illud bonum esse;clare inde consequitur, cum Deum cognoscemus, cognitione saltem aeque clara ac ea qua corpus nostrum cognoscimus, nos arctius cum eo quam cum corpore nostro unitos esse debere corporeque tamquam liberatos. Arctius dico, antea enim jam demonstravimus. Zoo veele dan gezegd hebbende van de werkingen, die de ziel in of op het lichaam heeft, laat ons nu eens zien de werkingen die het lichaam in of op de ziel heeft: waarvan wij de voornaamste stellen te zijn, dat zij haar zelfs aan de ziel, en daar door ook aan andere lichaamen, doet gewaar worden; het welke door niets anders wordt veroorzaakt, als door de beweging en rust samen, vermits in het lichaam geene andere dingen als deze zijn, door welke het zou kunnen werken. Invoegen dat alles, wat buiten deze gewaarwordingen aan de ziel meer geschiedt, dat kan door het lichaam niet veroorzaakt worden. Nadien nu het eerste, het welke de ziel komt te kennen, het lichaam is, zoo komt daar uit hervoort, dat de ziel hetzelfde beheerst, en daar dus met vereenigd wordt. Doch nadien (gelijk wij te voorvooren gezegd hebben) de oorzaak van de liefde, haat, en droefheid niet in het lichaam maar in de ziel alleen gezogen moet worden, alzoo alle de werkingen van het lichaam alleen uit bewegingen en rust voortkomen, en dewijze wij klaar en onderscheiden zien, dat de liefde tot iets anders niet in ons ontstaat, dan door een begrip dat hetzelfde goede een beter is, zoo volgt daar uit duidelijk, dat indien wij God eens komen te kennen, ten minste met zoveel klaarheid als wij van ons lichaam hebben, dat wij alsdan met hem ook nauwer als met ons lichaam verenigd, en van het lichaam als ontslagen zullen zijn. "Ik" Ex eo quod hucusque diximus facile deducendum est, quamquam praecipuae passionum causae sint. Quod enim ad corpus cum actionibus ejus, motu et quies, attinet, menti nihil aliud afffectere possunt, nisi quod se tamquam objecta illi patefaciant; et secundum demonstrationes quas illi exhibent seu bonas seu malas, mens etiam ab illis affectetur, neque hoc quoad corpus (tunc enim corpus praecipua esset passionum causa), sed quoad objectura sit, tanquam cetera omnia quae eosdem effectus habere possent, si eodem modo menti se exhiberent. Quo dico tamen nolo Quaerenti unde procedat, quod unum bonum alterumque malam cognoscamus? Respondeo: quia objecta sunt quae se ipsa nobis exhibent, ab uno aliter quam ab altero afficimur; ea igitur a quibus permodice afficimur (secundum motus quietisque proportionalitatem qua consistant) pergrata nobis sunt. Unde varius sensus genus, quod in nobis percipimus, deducendum, quodque quam plurimur ab objectis corporeis in corpore nostro agentibus quaeque impulsum vocamus, procedit, ut in tristitia aliquem ridere, hilarareque reddere possumus titillatione, vinum bibendo, etc, quod mens quidem percipit, nec vero agit; illa enim agente hilaritates ejus alius omnino generis sunt; tum etiam non corpus in corpore agit, sed mens intellectualis corpore tanquam instrumento utitur, et quo magis mens in eo agat, eo perfectior sensus evadat. Nobis autem navigare, sicut habere reeds bene et sufficienter cognitum, quod sine ulteriori discussione ad bene vivendi scopum utendum est, ut non sicut homines alienua sed sicut Deum quaerere possumus. Uit het geen wij dan tot hier toe hebben gezegd, is ligt ten einde af te nemen, welke de voornaamste oorzaken der lijdenen zijn: want wat het lichaam met haar beweging en rust, of derzelve uitwerkingen belangt, die kunnen de ziel niet anders doen dan hun zelfs, als voorwerpen zijn, daar aan bekend te maken, en na dat de vertoningen zijn, die ze aan 'tzelfde voorhoud, het zij 't goed of kwaad, daarna wordt de ziel ook van haar aangedaan; doch dit niet voor zo veel ze een lichaam is (want dan was ze de voornaamste oorzaak van de Lijdenen), maar voor zo veel ze een voorwerp is, gelijk alle andere dingen, die ook de zelfde uitwerkingen zouden doen, indien ze zich zoodanig aan de ziel vertoonden. Waar mee ik echter niet Indien men vraagt, waar uit het voortkomt, dat wij het eene goed en 't ander kwaad kennen te zijn, zo dient tot antwoord; nadat het de voorwerpen is, die ons haar zelf doen gewaar worden, zo worden wij van de eene anders als van de andere aangedaan. Die dan, van de welke wij het aldergemaatgewd (na de maat hunner beweging en rust, waar af ze bestaan) bewogen worden, zijn ons het alder aangenaamst. En hier uit is in ons alderlei slag van gevoel, dat wij in ons gewaar worden, en veeltijds door lichamelijke voorwerpen in ons lichaam werkende is, welke wij impuls of voortdrijving noemen, als dat men iemand in de droefheid kan doen lachen, of verliegen, door kittelen, wijn drinken, enz. Het welke de ziel, schoon zulks niet werkend, gewaar wordt, alzoo die werkend haar verheugingen warelijk van een gansch ander slag zijn; want dan werkt geen lichaam in een lichaam, maar de verstandelijke ziel gebruikt het lichaam als een werktuig: en gevolgelijk hoe dat de ziel hier meerder in werkt, hoe dat het gevoel ook volmaakter is. 192 amorem, odium, et tristitiam ex rerum incorporearum contemplatione procedentes eorodem effectus liabere atque eae quae ex corporearum rerum contemplatione procederent; haec enim (utie postea adiudic dicemus) alios quoque effectus liabebunt, naturae rei similes, ex cujus perceptione amor, odio, tristitiaque in mente, incorporea considerante, nascuntur. Ita ut, quando aliud quid, corpore magnificentius, mente se exhiberet, certum sit, corpus tum potentiam non habiturum, tales effectus quam actualiter liabeat, causandi. Unde sequitur, novum solum quod corpus praecipua sit passionum causa, sed etiam, etsi aliud quid, quam illud quod jam consideravimus, in nobis esset, passionesque (uti censemus) causare posset, illud tamen (etiam si ita esset) nec plura nec alia in mente agere posset, quam corpus jam agit. Nihil aliud enim nisi tale esse posset objectum, quod ordino a mente differret, ideoque et tale neque aliter se exhiberet; uti eadem ratione etiam de corpore locuti sumus. Ita ut vere concludere possimus amorem, odium, tristitiam aliasque passiones in mente causari secundum cognitionis formam quam rei alicujus habet; ergo, si magnificentissimum aliquando cognitionem haberet, impossibile esset, quamnam harum passionum vel minimam in illa emotionem producere posse. 