title: Annales Academici
creator: None
text: Laten wij ook niet uit het oog verliezen, dat de praktische beoefening der scheikunde eene gymnastiek des geestes is, dat zij ons leert op alle om- standigheden eens verschijnsels acht te geven^ die omstandigheden op allerlei wijzen af te wisselen, met scherpzinnigheid de middelen te beden- ken , die daartoe leiden , en met bedachtzaamheid onze besluiten op te maken. Met zulk eene ernstige opvatting van de vragen, die wij aan de ge- sluierde iiatuur te stellen hebben, verwarre men het kinderachtige verlan- gen niet om toch vooral vele nieuwe verbindingen op kunstmatige wijze voort te brengen. Niet aan het getal van nieuw bereide stoffen dankt de wetenschap baren vooruitgang, maar aan de voUedige studie van enkele stoffen. Wel kunnen sommige nieuw bereide stoffen onvoorziens blijken uit een practisch oogpunt van groote waarde te zijn, maar voor de weten- schap is er meer aan gelegen, eene enkele stof van een eigenaardig che- misch karakter magtig te worden, dan talrijke termen eener goed be« kende klasse. In het voorgaande heb ik doen opmerken , dat van de vier vragen die op g}iemische verbinding betrekking hebben, deze twee genbegzaam zijn opgelost: Welke is de aard der bestanddeelen van eene verbindingp En welke is hunne betrekkelijke hoeveelheidP Ten aanzien der derde vraag: ^Hoe zijn zij onderling vereenigd/' heb ik gepoogd de vorderingen der laatste jaren in een duidelijk licht te stellen, en te doen zien dat men werkelijk der oplossing nabij is gekomen. Minder gunstig is het gesteld met de vierde vraag, waarvan de beantwoording ons de betrekkelijke krachten mbet doen kennen, door welke de verbinding tot stand is ge- komen. Wel is waar bestaan er reeds vele gegevens, die men zich bij de be- handeling van deze vraag ten nutte zal kunnen maken, maar zij zijn en te weinig talrijb, en te onzamenhangend , en niet genoegzaam gestaafd om er voor alsnog eenige algemeene wetten met voldoende zekerheid uit te kunnen afleiden. Men heeft te veel in hefduistere rondgetast, en eerst sedert dat men op scheikundig gebied het beginsel van het behoud van Digitized by Google 174 P. h VAN KERCKHOFF arbeidsvermogen , dat op physisch terrein mh zoo krachtig gelden doet, ia gaaD toepassen, is de verwachting levendiger geworden, dat dit begin- ael, als leiddraad voor onze proeven gebezigd, tot belangrijke uitkomsten voeren zaL Wanneer wij bedenken, dat wij overal de natuurkrachten in eikaar zien overgaan, dat warmte mechanischen arbeid of electriciteit voortbrengt, electriciteit weer magnetisme, mechanische kracht warmte enz., wanneer wij verder in aanmerking nemen dat bij het verdwijnen van scheikundig arbeidsvermogen andere natuurkrachten , b. v. warmte , optreden , dan ligt het voor de hand, dat wij in de equivalente hoeveelheden dier physiBche werkingen de maat voor het scheikundig arbeidsvermogen mogen zoeken en zuUen vinden. Ziedaar, naar ik meen, de toekomst, al zij het ook niet de naaste toe- komst, onzer wetenschap; zij moet bereikt worden, zal de scheikunde eens rijp zijn om, even als hare zusterwetenschappen , de physica en de astro- nomie, aan mathematische behandeling onderwofpen te worden. Uit dit oogpunt kan het welligt nuttig zijn, hypothesen te maken en te onderzoeken, in hoeverre de gevolgtrekkingen uit haar overeenstemmeo met hetgeen de proeven leeren. Zulk eene hypothese is in korte trekken reeds aangegeven door Mayer, die onderstelt, dat bij de chemische ver- binding de uiterst kleine deeltjes der op elkaar werkende stoffen met groote snelheid tot elkander naderen, en zoo warmte voortbrengen op dezelfde wijze, als een gevallen ligchaam door zijn val warmte oplevert. ledere uitweiding over zulke hypothesen zou echter hier misplaatst zijn. Zoo is dan de chemie een tijdperk harer ontwikkeling binnengetreden , waarin het ons gegund is een dieperen blik te slaan in den inwendigen za- menhang der chemische verbindingen , en dat ons waarschijnlijk opheldering verstrekken zal betreffende de oorzaken , die verbindingen tot stand brengen. Dat wij dan den ingeslagen weg moedig vervolgen en, toegerust met het veilige wapentuig der ervaring, bet naastbij gelegen grondgebied, al is het ook slechts voet voor voet, trachten te veroveren; zonder ons het genot te ontzeggen in de nevelgestalten der meer verwijderde streken een vor- schenden blik te slaan. Digitized by Google REDEVOERING. 175 EdeiQiootAchtbare Heeren Garatorea deter Hoogeaohool! Ik daBk u Yoor het vertrouwen, dat gij getoond hebt n mij te stellen, door mij Yoor te dragen voor den leerstoel der Scheikuude. Ik hoop deae uwe guDBtige verwachtiDg niet te beschamen, inaar alleen de toekomst kati sprekeo. Gij verwacht daden, geene boiofteD. Toeo 'sKonings keuze mij naar uwe Ho6ge8chool riep, was ik aafi ee&e suster-akademie werkzaam , aan welke ik jareit iang mijtie beste krachten heb besteed. Ik heb daar veel goeds, veel vreugde oodervonden, veel hartelijke deelneming in hetgeen mij persoonlijk wedervoer, menig blijk van belaogBteliing in de wetenschap die mij 000 lief is. Voor de Oronin*» ger Hoogeschool heb ik geleefd van iiet oogenblik af , dat ik aan baar ^erd verbonden. Is het dan vreemd, dat ik niet Bonder weemoed kan scheiden van zoo- veel wat mij met banden van vriendschap en belangsteliing bondP Ver- guDt mij dat ik dit opentlijk uiktprAke, en die gedachte aan hetgeen ik verlies verbinde met de opbeurende vwwachting, dat niet alleen vriend* sohappelijke verhoudingen mij perioODlijk ichadelooii zuUen stelleo, jutM dat ik ook in den hier mij geopenden werkkring nuttig zal kunnen zijn. Dat het eene onderscheiding is, geroepen te worden om de plaats in te nemen» waar onze groote Mulder heeft gestaan en zooveel voor de weten- schap^ en hare vrije , onbekrompen beoefening heeft v errigt , wie zal het ontkennen, maar wie zal ook tegenspreken dat het een zware last is, te voorzien in hetgeen hij voor deze Hoogescbool ia geweesft. Die gedacfate, ik erken het gaame , heeft mij huiverig gemaakt de aangeboden taak op mij te nemen, en alleen de overdeoking^ dat eeriijkheid van streven, dat krachtsinspanning en liefde voor de wetenschap het hoogste zijn wat men van ieders aanleg en vermogens eiacheo kan, heeft mij bemoedigd. Zij, die mij kennen, weten hoe ik yan gansdier barte hoopte, dat hij, de Nederlandsche scheikundige bij uitnemeodheid , nog lang een sieraad deaer Hoogeschool mocht blijven > boe innig ik wensdite dat zijoe gezond*- heid hem mocht verowloven , het tu«r, dat uit zijn oog en uit «jn^ taal eprak, voortdurend in het gemoed zijner toehoorders uit te etorten. Maar helaas , hij heeft er anders over gedacht en gemeend , zijn werkzamen geest van deae Akademie te moeteo lerog trekkeo. Digitized by Google 176 P. J. VAN KERCKHOFF Moge de betuiging hem bereiken van de onveranderde gehechtheid die ik hem, mijnen leermeester, toedraag, en van mijn ernstig streven om met de mindere krachten, die mij gegeven zijn, aan de studie zijner lievelings-wetenschap dienstbaar te wezen. — Wat allen voorzeker hem toewenschen is, dat hij nog lang met voldoening terug biijve zien op het- geen hij voor deze Hoogeschool heeft gedaan. Hooggeleerde Heeren , waarde ambtgenooten ! Niet met schroom , maar met blijde verwachting treed ik awen kring binnen. Wij gaan, wel is waar, niet allen denzelfden weg op, wij loopen uiteen in studie en kun- nen ook verschillen in eerlijke overtuiging, maar dit hebben wij allen gemeen, dat wij naar waarheid zoeken en kennis wenschen te verspreiden. En zoo is ons gemeenschappelijk streven een waarborg van onderlinge goede gezindheid en waardeering van elkanders werkzaamheid. Dat het dat kan zijn heb ik elders geleerd, en zoo ik reden heb om te treuren over hetgeen ik daar verliet, ik vind mij blijmoedig gestemd bij de gedachte, dat ik in uw midden vergoeding kan vinden en dat ge mij met dezelfde welwillendheid zuU ontvangen, waarmede ik u te gemoet treed. Hetgeen ik reeds van sommigen uwer ondervond, doet mij ver- trouwen, dat het zoo zijn zaL WelEdele Heeren Studenten dezer Hoogeschooll het is heden de eerste maal dat ik het woord tot u kan rigten, en toch is het mij, alsof wij elkander niet vreemd zijn. Wel kennen wij elkaar niet van aangezigt tot aangezigt, maar ons allen bezielt hetzelfde gevoel: liefde voor de weten- schap. Oij verwacht dat ik u bij hare beoefening de behulpzame hand zal bieden^ ik verwacht van u vertrouwen en genegenheid. Werking gaat met wederwerking gepaard. Wie die onderwijs heeft gegeven» zal het niet toestemmen, dat men zijne beste gedachten put uit het oog zijner toehoorders? Als ik u zie, kan ik niet anders dan aan uwe broeders van eene zuster- akademie denken, van wie ik zoo veel welwillendheid , ja zooveel vriend- schap heb ondervonden, en wier aandenken steeds levendig bij mij zal blijven. Moge het tusschen ons ook zijn, dat bekendheid vriendschap kweekt. Een belangrijk gedeelte van elk onderwijs bestaat voorzeker in het weg* Digitized by Google RBDEyOERIIVG. 177 ruimen der bezwaren, die uit den rijkdom van feitelijke kennia voortspnii- teu, en die aan de bedrevenheid in het ondervragen der natuur in den weg staan. Het is dus noodig, dat de leeraar steeds bereid zij den jon- geren de hand te bieden, teneinde onnoodige krachtsverspilling hunner- zijds te voorkomen. Maar hoe noodig die hulp ook zij, meermalen ben ik bevreesd geworden, dat zij te verre ging en dat uit eene overdrijving van het goede een emstig kwaad kon ontstaan. Het is mijne overtui- ging, dat men tegenwoordig niet zelden de baan der wetenschap al te effen maakt, en daardoor het voordeel van eigen inspanning prijs geeft. In den kamp met moeijelijkheden ligt de beste oefening tot zelfstan- digheid. Laten wij door gemeenschappelijk overleg ons hoeden voor de aange- duide klip, en, terwijl wij elkaar vriendschappelijk de hand reiken, der spreuk indachtig zijn: per ardua ad astra. IK HEB QBZSGD. 23 Digitized by Google Digitized by Google DE METHODE BIJ SGHEIKUNBIG ONBERZOEK TE VOL- GEN, OPGESPOOED UIT DE GESCHIEDENI& INWUDING8REDE DEN 4deii DSCEMBEB 1868 UITQB8FB0UN BIJ DS AANVAABDIN6 VAN HET H00GLEEBAAB8AMBT AAN DE H00GE8CH00L TB UTBECHT, DOOE E. MULDER. 23« Digitized by Google Digitized by Google EDBL GBOOT ACHTBAKB HEEKEN, CUKATOKEN DEK UTKECHT- SCHE HOOGESCHOOLI WELBDELGESTKENGE HEEK, SECKETAKIS VAN HET COLLEGIE VAN CUKATOKBNI HOOGGELEEKDE HEEK KECTOK MAGNIFICUS, HOOGGELEEKDE HEEKEN PKOFESSOKEN, ZEEK GEACHTE AMBTGBNOOTEN! EDEL ACHTBAKE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUK VAN DEZB 8TAD OF DE HANDHAVING VAN HET KEGT IS TOEVEKTROUWD! WELEDEL ZEEK GELEEKDE HEEREN, DOCTOREN IN I)E VER- SCHILLENDB FACULTEITENI WELBEKWAAKDE HEEKEN, LEERAREN DER GODSDIENSTI WELEDELE HEEREN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL! EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWB TEGBNWOORDIGHEID VEKEERT! ZEER GEWENSCHTB TOEHOORDBRS! Niet weinig wordt kennis verward met wetenschap, en toch, welk een afstand bestaat er tusschen beiden! Wat is het betrekkelijk gemakkelijk, om zich op eenig gebied kennis te verzamelenl Wat is het moeijelijk, om die kennis te ordenen en zioh de hoofdbegrippen eener wetenschap eenigermate eigen te maken! Is dit het geval op het gebied van iedere wetenschap, niet het minst voorzeker op dat eener Natuarwetenschap , op dat der scheikunde. Duizenden feiten kunnen ons eigendom zijn; de hoofdmanupulaties zijn wij meester; wij spreken over onderwerpen, de zuivere scheikunde betref- fende en hare toepassing in de meest verschillende rigtingen : en toch , moeten wij eenig vraagstuk door onderzoek opiossen , hoe dikwerf leeren wij dan pas inzien , dat wij rijker zijn in schijn , dan in wezen , dat ons eigendom meer is een geleend eigendom, dat wij meer kennis, dan we- tenschap bezitten. Digitized by Google 182 E. M U L D E R Geen beter middel voorzeker, om ons op scheikandig gebied voor dien waaD te behoeden, dan onderzoek. Maar wij kunnen verder gaan: geen andere weg hier, zal men zich de hoofdbegrippen dezer wetenschap eigen maken, ais onderzoek, genomen noodwendig in de beteekenis van practisch onderzoek. Zal ons streven op dit gebied niet een streven zijn naar feiten, maar begrippen, niet naar kennen» maar weten, zoo moet ons streven aanhoudend op waarnemen gerigt zijn» op waarnemen^ geleid door gedachten. Dat leeren de mannen , die ons op het gebied der schei- kunde tot gidsen verstrekken. Maar onderzoek all^en is niet voldoende. Geen deel der scheikunde of aanverwante vakken, of wij kunnen jaren lang ons daarin bewegen, zon- der in waarheid ons daarin te ontwikkelen. De arbeid kan meer een mechanische , maar ook meer een arbeid van den geest zijn. Dat is af han- kelijk van de methode^ die wij volgen, en deze wordt bepaaid door de rigting, en de wijze, waarop wij die rigting toepassen; De hoofdzaak is dus kennis der goede methode. Het is de geschiedenis der scheikunde, die alle^n in staat is, om ons die methode aan te wijzen. Zij toch leert wat blijft en wat vergaat; wat vorm^ wat wezen is. Zij leert ons dus, welke rigting van onderzoek de meest vruchtdragende is. Met andere woorden: in welke rigting de scheikundige logica vooral is ontwikkeld. En is de rigting , in 't algemeen i hiennede gevonden , den weg, dien wij bij ieder onderzoek hebben in te slaan, leeren wij oader kennen door het bewerken der vruchten van groote mannen» en — bovenal door eigen ervaring. Ik stel mij nu voor in dit uur te handelen <n>er de methode^ bij sciei^ imdiff (mdereoek te voiffen , opfie&poord uit de geschiedenis. Alboewel oiet scherp, laat zich de geschiedeois der scheikonde splitsen m venschillende phasen van ontwikkeling. De eerste phase bevat dan de keonis der oudeOi betreffende deze we- tenschapj tot het tijdvak der Alchemie. Het doel is aanvankelijk minder het streven naar wetaaachapi dan wei een tracbteni om te voldoen aan st4)fiEelijke behoefteo. Toch werden hier- door reeds scheikundige feiten verzameld, eenvoudige verschijnaelen waar- Digitized by Google REDEVOERIRG. 188 geDomeD. De oude Egyptenaren en Phoeniciers zouden reeds kennis bebben gehad aangaande eenige metaien , kleorstoffen en andere ligchamen. De l8ra§- liten kenden reeds van de metalen tiet goud , zilver , koper, tin, lood en ijser, ea moeten dus in metallurgische processen betrekkelijk ervaren geweest zijn. Het eerste wetensohappelijke werk, waarvan alleen de titel tot ons kwam, is welligt dat van Demokritus, een Griekscb wijsgeer, getiteld ffX^ff^^f^V^^"» dus, naar het sohijnt, van praktiscben aard. De vier elementen: luoht, water, aarde en vuur, zijn, voor zooverre bekend ie , af komstig van Empedocles , en oefenden , vooral door het gezag van Aristoteles, een belaogrijken invk)ed uit op de ontwikkeling der schei* kande. Die elementen moeten evenwei minder in stoffelijken zin worden opgevat, dan wel als vehicula van de ondersteide grondeigenschappen der stof (beet^ droog^ koud en vocbtig), welke eigeDschappen aanvankeiijk iD sekeren zin beschouwd werden als op zich zeifstaande. Hetzelfde geldt met betrekking tot het vijfde eiement van Aristoteles: essentia, meer bekend onder den naam van i^easentia quinta." Alhoewel zich het begrip van het zamengestekl zijn der stof betrekkelijk vro^ begon te ontwikkelen, toch had men meer het oog op de physische eigenschappen der stof, dan op de stof zelve, en daaruit vk)eide eeniger- mate de onderstelling voort» dat genoemde vier dementen in eikander kon- den worden omgezet, voorai in verband met de leer van Aristoteles, dat vQur de verbinding ia van heet en droog , lucht die van heet en vochtig , sarde die van kotid en droog. Hoe vreemd zulke begrippen ook mogen klinkw , hoe moeijelijk het ook moge zijn, om ons op het standpunt van een Empedocles en Aristoteles te plaatsen; eene hypotbeae is daar, er wordt een aanvang gemaakt met de beoefening eener nieuwe wetenschap, die evenwel, juist door het op den voorgrond plaatsen eener hypolbese, niet genoegzaam op feiten ge- giond, geduiende eeuwen zeer langzaam in ontwikketing zou voortgaan. De methode, om eerst feiten te verzamelen» en uit deze op te klimmeD tot hoogere aatuorwaarhedeD, wordt, tengevolge dez^ hypothese en het gewigt, daaraan gehecht, bijkaDS niet gevolgd. Ibeh eijn er eenige mannen, die zich aan den invloed vui Aristoteles meer of miD weteD te ^nttvekken. Digitized by Google 184 E. M U L D E R Zoo schreef TheophraBtos een werk getiteld »n9(fi X^&my*' waarin gewag gemaakt wordt van eenige acheikuDdige ligchamen, die in de natuor niet voorkomen , waaronder loodwit en menie. En in het werk van Dioskorides n8(fl vXng iaTQixn£'\ wordt gehandeld over een der meest belangrijke be- werkingen, die, hoe eenvoudig ook, practisch gevonden moest worden, namelijk de overhaling. Op het gebied der anorganische scheikunde was reeds in de eerste ^ttw na Chr. betrekkelijk veel materiaal. Behalve genoemde metalen en ligchamen, kende men het kwikzilver» dat eenmaal in de scheikonde zulk een groote rol zou te vervuUen hebben, kende men eenige metaal- oxyden, eenige zwavelmetalen , voorts keukenzout en potasch. De kennis daarentegen op het gebied der organische scheikunde was hoogat onbe- duidend. Aan deze eerste proeve sluit zich het tijdvak aan der akhemie, dat voor de ontwikkeling der scheikunde belangrijke vruchten heeft gedragen. Toch was het streven der Alchimisten veelal geen wetenschappelijk streven» maar werd beheerscht door de zucht om te viuden, hoe niet edele metaien in edele om te zetten, een gevolg gedeelteiijk van de leer van Aristoteles, dat zijne vier elementen in elkander konden omgezet worden. De Alchi- misten gingen evenwel een stap verder: de zamenstelling der iigchamen, en in de eerste plaats der metalen , wordt meer stoffelijk opgevat. Hunne hypothese is, dat alle metalen zijn zamengesteld uit zwavel en kwikzilver: in iatere eeuweu wordt hierbij nog zout of water gevoegd. Vooral in de meer gevorderde ontwikkeling der Alchemie kende men aan de genoemde stoffen andere eigenschappen toe^ dan zij in werkeUjkheid bezitten; Meer en meer begint zich dus het begrip van de zamensteiUng der stof te ont- wikkelen , terwijl de eigenschappen der stof minder op zich zelve beschouwd worden, dan naar de leer van Aristoteles het geval was. Het tijdvak der Alchemie was weinig vruchtbaar voor de wetenschap, terwijl de arbeid schier uitsluitend bestond in een zoeken naar den ateen der ioijzen, en dit duurde tot in het midden der 7« eeuw, zoolang Alexan- drie het middenpunt bleef der Alchemie^ dat is, tot deze door de Arabie- ren in Europa werd overgevoerd , alwaar in de 8® eeuw Alchimisten op- traden. Een der grootste Alchimisten van dien tijd is zonder twijfel Abu Digitized by Google REDEVOERING. 185 Mu888 Dfichafar al sofi, een weinig verkort en gewijzigd ook wel Geber genaamd^ een sieraad der Hoogeschool van Sevilla. De scheikandige kennis van zijn tijd meestef , voegde hij daarbij tahijke nieuwe feiten en onderscheidde zich bovenal als een goed waarnemer. lu zijne werken vindt men melding gemaakt van aluin , salpeter en andere ligchamen , van be- langrijke scheikundige bewerkingen, als het sublimeren en omkristaliiseren, als middelen ter zuivering van 8chei)Lundige stoffen. Hij leerde saipeter- zuur a£Eondereny zwavelzuur en koningswater maken, terwijl hij het eerste organische ligchaam in eenigzins zuiveren staat leerde kennen» namelijk het azijnzuur uit azijn afgezonderd. Toch was Geber een Alchimist, zocht naar den steen der wijzen, en meende, bijkans alleen a%aande op kleur, niet alleen niet edele metalen in edele, maar ook niet edele metaien in elkander te kunnen omzetten. De grootste Aichimist na Geber is zeker Albertus Magnus, die in de 18« eeuw in Duitschland als zoodanig optrad. Behalve zwavei en kwik« zilver, tot nog toe aangenomen, zou naar hem ook water een bestanddeei der metalen zijn. Hij beschouwde de metalen als varieteiten van eene en dezelfde species en bragt de ligchamen in 'talgemeen terug tot verschil- lende spedes. Slechts I^hamen, tot eene zelfde species behoorende, kun- nen , zoo nam hij aan , in elkander worden omgezet. Albertus Magnos schijnt dus reeds, met betrekking tot de zamenstelling der stof, een rui- meren blik gehad te hebben dan zijne voorgangers. In dezelfde eeuw ontmoeten wij Baco, evenals Albertus Magnus geeste- iijke en Alchimist, wegens zijne veelzijdige kundigheden bijgenaamd ^Doc* tor mirabilis". Vooral maakte hij zich verdiensteUjk door te wijzen op het verschijnsel, dat brandende ligchamen in eene afgeslotene ruimte, met lucht gevuld, worden uitgebluscht. In de 18^ eeuw leefden nog twee groote Atchimisten : Villa novanus en Raymundus LuIIus. De eerste leerde wijngeest uit wijn afzonderen, de laatste door overhaling van dezen over potasch zuiveren alcohol bereiden en alzoo het eerste organische ligchaam in zuiveren staat kennen. Ray- mundus Lullus onderscheidde zich in e^n opzigt minder gunstig, als hij de ieer verkondigde , dat een welslagen van alchemistische processen af han- kelijk is van eene hoogere ingeving. Zoo zegt hij: «fNuIIo modo eam 24 Digitized by Google 196 S. M D L D B R (AkAymiaDi) compreheBdere voloimos, donee filiquis ^iiitHB fnopketiae, $|imB8 a patre luminam , deioeDdit", welke ieer de ontwikkciiiig der achei- kusde fet^ leer mu benadeeteD» De meer lutdiiiitoDd alchemiatische periode eiodigt m da 16^ eeow met Basilhis VatentiDus. In siJDe werkea wordt meld^ gemaakt faD xiiik eo arsoBieom , van fele souteo. Hij schiJDt de eerste te aijn geweeat » die het Boutztmr ontdekte, eene ontdekking voor de eoheikunde van het grootale gewigt. ZiJDe denkbeeldeD betrefieode de zamenateUmg der ataf waran gelmkkig. De metakn souden, behalve xwavel en kwiknlver, ook zout bevatten, en uit deae drie elementen bou de geheiole atofiislijke wereU zijn opgebouwd. Velen zijn gewoon, op de alcbemistiscfae pehode met weinig achtiag neder te zien. Daargelaten het voortreffelijke in deze periode op acbei* kundig gebied voortgebragt , vergeten wij ook niet, dat terwijl toen het BlreveD van flommigen voorai was , niet ^le metakn in edele om te let- ten, ook in deze eeuw Alchimiaten wordeo aaDgetroffen, die nog verder trachten te gaan/ en zoeken naar den ateen der wijzen, om wetenschap in good om te zetten. Op de meer zutver akhraiiatiache volgt eene peiiode, waarin de Akhe* mie eenigermate ap den achtergiond treedt, terwijl de acheikunde sich krachtiger gaat oDtwikkeleo en hare toepasaiog op de geneedLoode een aaovaog oeemt. Hmmede ziJD wij genaderd tot de 16« eeuw^ waarin Paeaoebua als hervormer optreedt^ meer evenwel c^ het gebied der Geneeakunde dan op dat der 9eheikunde. In betrekking tot het eerste gaat hij de werkiag na der bekende Bcheikundige ligchameo op deo meosch. Op het laatflte was Paracelsus oiet ooDsequeDt. Somwijlen verkoodigt kij, dat alle lig^ chamen zamenge&teld zijo uit zwavel, kwikailver eo zout, dan weder verzet hij zieh tegen deze alchemiatiacbe leer. In ieder geval ia dit huHtate een guDstig verachiJDsei , en wij mogeo er bijvoegeo, dat Paracelaos op medisch gebied vooral de methode vao ervaring vol^e. Id deae periode tlreffen wij, ak in ieder andere, ook manoem aao, die de znivere weteoachap liefhebben, bier eeo Agricohi, deo emte, dia mineralen eeoigermate kkaaificeerde en daarmede de eerate groodalagtn Digitized by Google RBDBVOERING. 187 kgde Yoor miiiemlogit, Maar A^^rioola deed meer. Hij laerde ulver vaa hofer, goad van zilver acheiden, en thaas eerst was de weg geopend, om de akhemistisGhe besohoawingflwijae , betreffende de aamenstdling der metaltti en der «tof in het algemeen , voortgevloeid oit de leer van ArLs- toteies , voor eene meer weteuflchappelijke te doen wijken. De icheikttnde wachtte in de eerste plaats op analyse. Alleen langs dien weg zon het blij-' ken, dat aan eenige phyaiache eigenschappen niet het hoogate geaag toe- komt en aou omd van self komen to£ wegen en meten. Voor dat evenwel de analyse eenigermate tot ontwikkeling kon geraken, moeeten nog vele ontdenkiogen geachieden. Reeds had Faracekiis waargenomen, dat, zoo men iyzer voegt bij ver- dnnd iwavelzaur, een gas vrijkomt (tbans waterstof genaamd), welk ver- achijnael door hem aldas wordt terag g^ven: /rLaft erhebt sich und briefat herfilr gleiBchwie ein Wind". Turqnet de Mayeme deed de belangrijke waameming, dat dit gat brandbaar is. Libavius is de eerste, die melding maakt van de methode, om zwavel niet salpeter ia zwavelzuur om te zetten, welke bewerking, later gewij- ligd, eenmaal zou geroepen worden, om op scheikaQdig en technisch ge- bied een hoofdrol te vervullen^ Zooals uit het hier gemelde blijkt, bestaat er nog weinig direct verband tnBschen de ontdekkingen, die elkander daarenbovea zeer langzaam opvol- gen. Maar hoe was dit andeis mogelijk, wanneer mea nagaat, dat wij telft in de 17^ eeuw, waarin het derde t^dvak een einde neemt, nog iLfohemisten ontmoeten, otider anderen in Angelus Sala. Het a%ezet wohlen van koper uit Uaauwe vitriool door ijzer, schrijft hij. toe aan een omgeeet worden van ijzer in koper, eene meeningi die zelfs Newton was to^edaan. Thans evenwel zal weldra een tijdperk van meer ontwikkelde begrippen intreden. Ree^s had Norton uitgesproken : «^Mrtalla manent in •ua integm coakpositioiie, cum ab aquis fortibus dissolvuntur". In 1477 aou Norton dit in zijn #Crede mihi" hebben gezegd : men mag het even- wel betwij&fen» of dit werkelijk ia 1477 wasj want eecst in den aanvang der 17® eeuw wordt aijn naam genoemd. Maar» hoe dit zij, pok van Helmoiit oitte zbh in dien zin, en oaar hem twordt het koper door ^zer 24* Digitized by Google 188 £. M U L D E R afgescheiden , even als men kiezelaarde uit waterglas kan afzonderen, dat al8,zoodanig daarin gebragt was. Toch meende van Helmont nog, dat het water een bestanddeel is van alle stoffen, en dat in aarde kan omge- V zet worden. Daar tegenover staan evenwel de voortreffelijke diensten , door van Helmont bewezen betreffende de luchtsoorten en dampen. Reeds libavius verdeelde de lachtsoorten in brandbare en diegene, waarin bran- dende ligchamen worden uitgedoofd. Van Helmont nu onderscheide verder luchtsoorten van dampen. Hij voerde het eerst de benaming goa in, waarmede hij alle iuchtsoorten benoemde, met uitzondering der damp- kringslucht en spoorde de eigenschappen op van veie gassen. Vooral, wanneer men nagaat, dat nadere kennis aangaande de gassen eentnaal de scheikunde eene nieuwe phase van ontwikkeling zou doen ingaan, kan men hetgeen van Helmont leerde met betrekking tot de gassen, niet te veei op prijs stellen. Gewigtige ontdekkingen sloten zich daarbij aan. Boyle bereidde phosphorzuur ; Kunkei den phosphorus; Homberg het boor- znur. En naarmate de feiten in aantal toenemen, treden de oude hTpo- thesen omtrent de zamenstelling der stof meer en meer op den achtergrond. In deze phase deed zich dus de behoefte gevoelen aan eene nieuwe hy- pothese, die» zoo zij niet alle bekende feiten vereenigde, ten minste het meerendeel in zamenhang wist te brengen. Daartoe was een Stahl noodig, de grondlegger der phlogiston-hypothese , waarmede een vierde tijdvak aanvangt. Deze hypothese is een uitvloeisel eener onderstelling van Becker, naar wien in de metalen eene hrandbare olie zou aanwezig zijn. Stahl nu noemt die brandbare olie phlogiaton , en neemt. de aanwezigheid daarvan aan niet alleen in de brandbare metalen , maar in alie brandbare stoffen. Verbrandt een ligchaam, zoo verliest het zijn phlogiston. AUe verbrandingsverschijnselen waren thai)s door die eene hypothese vereenigd, die evenwel nog niet genoegzaam op feiten gegrondvest was. Het phlogiston zelf was een hypothetisch ligchaam, en er werd niet eens aan gedacht, een poging aan te wenden, om het af te zonderen. Stahl handhaafde genoemde hypothese, niettegenstaande het hem bekend was, dat metalen bij verkalken of verbranden in gewigt toenemen. Reeds in 1490 was dit door Paul £ck voor kwik, en in 1668 door Cardanus voor lood aangetoond. Ook Boyle was bekend met het feit niet alleen, maar bewees, dat, wanneer Digitized by Google REDEVOERING. 189 lood in eene besloten ruimte verhit wordt» de ruimte, door de iaclit in- genomen , vermindert , terwijl hij aantoonde , dat in het luchtledig geene verbranding kan plaats hebben. Naar Tacheniu^ nam lood bij omzetting in menie ^^ ia gewigt toe. Om de pblogiston-hypothese met deze feiten in overeenstemming te bren- gen , nam Cardanus aan , dat het metaal bij verkalken vuurstof verliest , welke vuurstof de zonderlinge eigenschap zou gehad hebben, het metaal ligter te maken. Daarentegen nam Boyle aan, dat het toenemen in ge- wigt bij verkalken b. v. van lood, is toe te schrijven aan de weegbare warmtestof , waarmede zich het lood bij verkalken vereenigt. Stahl maakte het zich gemakkelijker en gaf er geene verklaring van, zeker omdat men over het algemeen het toenemen in gewigt als een ondergeschikt verschijn- sel beschouwde. Het kon evenwel niet anders, ofde aandacht def scheikundigen moest onwillekeurig op dit toenemen in gewigt gevestigd blijven. Vele aanhan- gers der phlogiston-hypothese trachtten haar te redden door aan het phlo- giston een negatief gewigt toe te kennen , als Cardanus aan zijne vuurstof toeschreef. Maar alle pogingen daartoe moesten meer en meer wijken voor de feiten. HofPmann verliet reeds gedeeltelijk de hypothese van Stahl en nam aan, dat bij verkalken de metaalkalk (het verbrandings- prodnct) zwavelzuur uit de lucht opneemt (naar hem dus daarin aanwezig)^ waaraan het toenemen in gewigt zou toe te schrijven zijn. Ook Boerhaave sluit zich niet geheel aan de hypothese van Stahl, en toont daarenboven aan , dat vuurstof geen gewigt bezit. Jean Rey verklaarde de vermeerde- ring van het gewigt door te stellen, dat de metaalkalk dampkringslucht heefk opgenomen , en bragt zoo de belangrijke proef van Boyle eenvoudig in v^oorden, zonder bijvoeging eener gewaagde hypothese, zooals Hoff- mann deed. De leer van Stabl bleef desniettegenstaande nog eenigen tijd vankracht, en de volgende belangrijke ontdekkingen in deze ontwikkelingsperiode der Bcheikunde, mogen ten bewijze strekken, dat de zwakke zijde der StahFsche hTpotheBe niet opwoog tegen de voortreffelijke diensten , door haar aan de Boheikunde bewezen. Hoffmann leerde magnesia onderscheiden van aluinaarde en kalk , Marg- Digitized by Google 190 E. Itt U L D E R graf leetde ben van elfcander afroDderan. Monoeau loerde potaaoh onder* ichaiden van sodai Black bet verschil kennen toftschen ak»lien en bijtende akalien. Cavaidi8h toonde aan, dat bet gaa, door Paraoelsiia venneld, bij verbranding in de dampkringslucht toater doet ontataan. Hq nam aaa» dat phlogiston en dit gas identiacb aijn , en , moge dit niet juist eijn , er is wederom een stap voorwaarts gedaan, door den naam pMogiaton aan een bepaalde stof te verbinden. — Rutherford vond de stikstof. Priesiley, die het eerst gassen boven kwikjsilver opving, b«reidde in 1774 het gas, dat verbranding en ademhaling onderhoadt, daarenboven vele samenge- stelde gassen. £n de meest vruchtbare geeat, wat betreft het opspoien van ligchamen, Scheele, ontdekte, onafhankelijk van Prieatley, de Buur» stof, en bovendien het chloor, het vk^eispaathsuur en eene menigte andeie ligchamen. Ofschoon geleid door de phlogiston-hjpothese , is derbalve de periode , welke thans eindigt, rijk aan ontdekkingen. Bene meer ontwikkelde hypotheae. die in waarhdd den naam ▼antheorie mag dragen, sal weldra gegeven worden door Lavoisier, van vnen men mag getuigen: nog geen scheikundige evenaarde hem in helderheid en oorspronkelijkheid van denken. Niettegenstaande de bekende feiten eene nieuwe opvatting der verschijnselen noodzakelijk maakten, was toch de taak voor Lavoisier niet gemakkelijk, en vooneker aou hij die niet of Bttlk eene uitstekende wijse volbragt hebben, ware hq niet doordfCMigen geweest van de waarde, die de gescbiedenis eener wetenschap beait voor den waren beoefenaar. Tn 1770 treffen wij van hem een uitvoerigen arbeid aan over de niet-omssetting van water in aarde. In 1772 geeft hij de eerste voorbeelden van niet-metalen , phosphorus en swavel, die bq vnrbranding in gewigt toenemen. In 1774 wordt hij bekend met de ont- dekking van het merkwaardige gas van Priestley. In 1776 geeft hij vjfie verbraiidings-theorie , gegrondvest op wegen en meten» daarop nedeiko- mende, dat de ligchamen bij verbranding het gas van Priestley, naoielqk auurstof » opnemen. — Nog in zijn leven mogt Lavoisier de voldoeniag amakeo , aijne theorie door alle scheikundigen van naam te sien aangeno^ men , met uitzondering van Priestley alleen , die tot syn dood (1804) een hajrdnekkig verdediger bleef der phlogiston-hypothese. Digitized by Google RIDBVOERING. 1»! !Eiii lOQ M. dim de aehtikttiide eena Dieawe pbaae van ontwikkeliiig inge^ tieden^ die baar eene nieuwe leTenskracht zal schenken. De metalen en cooirele andere ligekamen zijn thans elementen, en de Yechrandinga^piedueten zijn verbindingen van deze elementen met zaarstof. Tbaos eerat , lOBg men zeggen , worden de bekende feiten met elkander ia een innig verband gebragt. tAx gedachte en eene wetenschap waa g^boren! Let mea op de oodere ontwikkelingsphasen der scheikunde tot den tijd van Lavoisier, zoo kan men niet nalaten, b^ dankbare waardeering van het vele goede , door voortreffelijke mannen tot stand gebragt , de gebreken op te merkeQ, die veelal kleefden aan de methoden» bij het onderzoek gevolgd. Bij dsn aanvang stond auctoriteits-geloof in den weg. Men hieid vaat aan de leer van Aristoteles. Dat bij het waamemen eene zoo- veel mogelijk vrije opvatting een hoofdvereischie is, was nog niet tot be- woatzijn gekomeii. Eerst met de hypothese van Stahl was de weg tot vooraii;gaQg geopend. Eene hjpothese moet uitgaan van waarneming: zij ia bet middel om bekende verschijnselen te vereenigen. Wordt op eenig onbekend gebied eerst pp eenvoudige wijze. zelfs zonder leidendegedachte, waargenomea» wddra is eene hypothese daar, baant mede den weg tot het ontdekkA van nieawe feiten» en langzamerhand maakt de hypotheae plmta voor eene theorie, die een groot aantal verschijnselen op eenvoudige wjyae vereenigt, zoodat de verklaring voor ons bijkans in waarheid overgaat. Zoo maakte de hypothese van Stahl plaats voor de theorie van Lavoisier. Maar, otu aldua ecme hjpothese vruchtbaar te doen worden, moge geen verschijnsel als bijzaak worden aangeaien, zoo aia men eeuwen lang het toenemen in gewigt van metalen bij verbranding als ondergeeehikt ver- schijosel beachouwde. Geleid door eene hjpothese of theorie , neme men slfichts waar, ak ieder verschijnael met zorg gade, en piaatse daarbij zijne eigene opvatting zooveel mogelijk op den achtergrond. - Waa deze metbode gedurende lU die eeuwen gevolgd, welk een scbat vatt wetenachap zou er dan versameld zijn! Thans kan die arbeid van eeuwen, lcan die menigte lijvige boekdeelen van honderden mannen zeet' gemakkelijk tot een Uein voiumen worden teruggebragt. Wat is er over* gebfeven van al die hjpotheaen? Zij behooreu tot de geschiedenis. Slecbta Digitized by Google 192 E. H U L D E R de eenvoudige feiten» een betrekkeiijk klein getal Bcheikundige ligchamen en eenige weinige proe£nemingen, — wat ruw materiaal, gelijk aan erts, waaruit het metaai nog moet worden verkregen, — bleven een eigendom der wetenschap. Ziet daar de uitkomsten van eeuwen inapanningl Daaraan moesten zoo vele voortreffelijke mannen hunne beste krachten, en niet weinig hun levensgeiuk ten offer brengen ! Ziet daar de gevolgen eener verkeerde methode van onderzoek. Verbrandt de honderden boekdeelen over Alchemie, Chemie en aanverwante vakken geschreven, en de aach weegt zwaarder dan hun inhoud. Maar thans zal de geschiedenis der scheikunde, geleid door de theorie van Lavoisier» haar 5e tijdvak intreden. Voortaan zal waameming hoofd» doel zijn, en de balans ontdekking op ontdekking stapelen. Eene betere nomenclatuur wordt door Lavoisier, Guyton de Morveaa, Berthoiiet en Fourcroy ingevoerd. — Nieuwe grondstoffen worden ontdekt» het uranium door Klaproth, het chromium door Vauquelin. Gewigtiger nog is de ontdekking van het kalium , in 1807 door Davy, reeds daarom van de grootste beteekenb^ omdat zij de meening van Lavoisier met betrekking tot de zamenstelling der alcalien beveatigde. Op deze ontdek- king volgde van zelve die van het natrium, en van een menigte andere grondstoffen , door kalium af te zonderen , het silicium door Berzelius , het aluminium door Wohler. Nog ontdekte Berzelius het aelenium. Het chloor, tot nog toe voor een zamengesteld ligchaam gehouden» werd in 1810 door den invloed van Davy als een grondstof erkend. Ook de stik- stof wordt thans ais grondstof aangenomen. De ontdekking van het jodium en bromium door Courtois en Balard bevestigde de meening van Davy met betrekking tot het chloor. Vele nieuwe verbindingen der bekende grondstoffen worden er genmakt, die in eene betrekkelijk kleine tijdruimte tot eenige duizenden zouden aangroeijen. Ook de analytische scheikunde ontwikkelde zich op krachtige wijze» en weldra zou de scheikunde verrijkt worden met eenige wetten van grooten omvang. Reeds was in 1777 Wenzel aangevangen met den grond te leggen tot de leer der aequivalenten , die met de scheikundige hoofdwaarheid , door Digitized by Google REDEVOERING. . 193 de balans bewezen, dat er geeoe stof verloren gaat, als twee hoofdbegrip- pen, onder andere vormen op phjsisch gebied overgebragt, eenmaal den grond zouden leggen tot de leer van het behoud van arbeidsvermogen. Na Wenzel maakte Proust zich verdienstelijk door aan te toonen, dat twee ligchamen zich dikwerf in eenige verschillende en wel bepaalde ver- boudingen kunnen vereenigen, hetgeen weldra Dalton de toet der veelvow den deed ontdekken, waarop hij in 1808 zijne atomistische theorie grond- vestte^ die, later uitgewerkt, thans nog van kracht is in de wetenschap. Gay-Lussac vond, dat ligchamen in gas- of dampvorm, enkelvoudig of zamengesteld , zoo zij zich met elkander vereenigen , dit doen in eene een- voudige verhoading in maat, welke voortreffelijke wet een schoon geheei vormt met de wet van Dalton. De groote menigte bekende zamengestelde ligchamen maakte eene ver- korte schrijfwijze noodzakelijk. Berzelius is de man, die, voortbouwende op hetgeen Dalton en anderen v66r hem verrigt hadden, in 1816 een voortreffelijk scheikundig schrift invoerde, waardoor men in staat zou zijn, de zamensteliing van ligchamen in hoedanigheid en hoeveeiheid terug te geven door middel van scheikundige formules, zonder welke eene hoogere ontwikkeling der scheikunde en wel voorai der organische scheikunde on- denkbaar is. AUeen daardoor ook was het Mitscherlich mogelijk, om de wet der isomorphie te ontdekken, welke wet de Mineralogie tot eene wetenschap zou verheffen, tisrwijl de ontwikkeling der Mineralogie op die der anorganische scheikunde wederkeerig een verbazenden invloed uitoefende. De soheikundige metamorphose der gesteenten werd ook thans een punt van grondig onderzoek, en de scheikundige geologie in hare grondtrekken gevestigd. Zoo ontwikkelde zich de anorganische scheikunde en aanverwante vakken , waaronder ook de technische chemie, op krachtige wijze, en daartoe had Lavoisier den stoot gegeven door e^n eenvoudige gedachte. Een gedachte ia als een lichtstraal, die uit ruwe bouwstof een planten- en dierenrijk opbouwt. Ook voor de organische scheikunde zou een leven aanvangen. Scheele ontdekte vele organische ligchamen, waaronderjhet oliezoet» thans glycerine genaamd, waarop Chevreul 28 jaren later, een schoon gebouw, zijne stu- 26 Digitized by Google in . E. II V L D K R diSo nbtnelijk der vetten, sou grondfe&ten. Lavoisier bad daartoe de leveMVonk aangebragt Reedd in 1784 ving deee voortreffelijke denker aan met eenige organische ligchamen, als olie, aicohol en auiker in vrije feuurstof te verbranden, en zoo ontdekte hij, dat organische Kgchamen wateratof ea suurdtof kunnen bevatten , allen koolstof bezitteto en in dier- iijke sto£bki ixk stikMof kan aanwezig TXJn. « De heofdsaak was thans de goede methode ter analyde te vinden. Geen 8cheikuad%e was in slaat, de cijfers van Lavoisier in de eerst volgende BO jaren te verbeterea. Gaj-Lussac en Th^nard maakten daarmede een aanvang in 1810; later sloot Berzelius sieh aan en vervolgens Liebig, die na jaren strengen arbeid met een zeldzaam talent de elementair-analjBe , wat kool- en waterstof betreft, bragt op eene hoogte, waafop zij tbans nog staat. En toen Dumas eene uitetdcende methode gaf , om ook het gehake aan stikstof in tArganische ligchamen te bepalen, iDon het voorhan- den materiaal verweiict en de organieche Bcheikunde weldm met honder- den nienwe ligciiamen vmijkt worden. Maar de organische sckeikfmde had met grootere beKwaren te kampen, dan . de «Dorganische. Iti de organidche zijn het weinig gfondstofifen , waaruit dtticeBden ligchamen worden opgebouwd. Eene procentisclie zamen- atelling is nkt voldoende, om het onderliug verband aan to toonen, en alechts bij oitmMlering <staat de formule varst. De elementair-analTae gaat aamelijk veefatl niet ter gmoeg , ook dan , wanneer de organische stolfen in ettivemn staat eijn te eriaDgen. AHeen kan eene formule vrij vast ef ^t staan, wantieer het ligchaam, voldoende stabiel, in zijDe ontledings- producten uitvomg kan worden nagegaan. Daarenboven wil men dieper in de constitutie dezer scheikuudige ligchamen dringen. Op het gebied der anorgkniflohe ecbeikmde was men be^onnen zioh betreflfende de con- fititutie eenig de&kbeeld te vormen. De dualistiscfae besehouwingswijze iag aanvaakelijk voor de hMd , en %oo besehouwde mea salpeter als zamen- geflteM ttit saipeterzuur en p<9tassa. Deze dualistische beachouwingswijze trachtte men zooveel mogelijk op het gebied der organische scfaeikumie toe te patfsen. . Van onmnd^ greot behing voor de fcennis aangaande de oonstitatie der Iigefaiameii was de ontdetii^ van het cyaan in 1815 door Gay-Lasaac, waardoor Ueek, dtft ook zamengesteMe ligchamen in vele Digitized by Google RKDEVOSillNG. m opzigtan als enkelvoudige kunnen optreden, Oit feit gaf mede een kr^ffb- tigen stoot, om in de organische Ugcbamen verochiilepde groepeu aan (e { nemen, die, onderlipg verbonden» bet gebeel «amen^len. fiene belang- rijke ontdekking moet nog geschieden, dat, namelijk, ^wel ^Qmmigft anorganiscbe als organiscbe verbindingen in verscbiUende tqestanden kun- nen optreden, iatmerie genaamd, en als gevolg daarvan dikwerf in twea verachiUende kristalvormen kristalUseren , dimorphie. Dat opk grQadstaffen in verschillende toestanden kunnen optreden, aUoirQpie genaawd, w«a reeds door Lavoisier ontdekt. Merkwaardig in dit opzigt is voorai de koolstof « die in verbinding met waterstof eene menigte ligchamen vormt van de^eUde zamensteUing « maar met andere eigensqbappen. £n werke^ Ujk behoort er weinig verbeeldings-kracbt toe, oln sich eene wereld vqq? te steUen^ opgebouwd uit koolstof en waterstof. Niettegenstaande het materiaai op het gebied der organische scheikunde zeer vermeerderde , en eenige boofdwetten bekend waren, toch ontwikkelde zich dit gedeeUe der scheikunde betrekkeUjk veel langzam^r, dan de aaor* ganische, Daargelaten grootere bezwaren^ veelal verbonden aan het a&on- deren en zuiveren van organiscbe iigchamen, lag de oorzaak dieper. Sn was de organische scheikunde geheel terug te brengen tot een tal van ligcbamen^ gebrekkig geklassificeerd tQt eenige groepen, tarwiji de kenni» van het verband tusschen doze groepen veel te wenscben ovarliet} bet was aUe^n toe t;iB scbrijven aan de methode» bij onderzoek aangewend. Men beging dezeifde fout als in vroegere eeuwen: men wilde de watenscbap toepassen, die in waarheid nog niet bestond. Men wUde eene physio}ogi* scbe scheULunde scbeppen» en de basis, de organische schaikunde, bad zich nog niet iot echte wetenschap ontwikkeld. De afwijking was evenwel te verklaren en te verontscbuldigen. Vol ODgeduld, om planten- en dierenleven te leeren kennen, trachtte men bieruit eene menigte Ugchamen af te zonderen , berekende uit de pnnien'- tische zamenstelling formules, en maakte soms daarvan een te willeke^rig gebruik. Van daar vQortdurende metamorphose der formulas , strijd tusscben mannen van wetenscbap , die bij een omzigtig voortschrijden op bet gebied der waarheid immers te vermijden is. Toch kwamen belangrijke waarbeden aan het licbt. Oroote overeen- 26* Digitized by Google 196 E. M U L D E R • komst tusscben piantaardige en dierlijke eiwitstoffen werd aangetoond en hiermede werden de grondslagen gelegd tot eene rationeele voedingsleer ; maar het waren geene waarbeden, zooals de scb^ikunde die voor bare ontwikkeling beboefde. 