title: Annales Academici
creator: None
text: Vergunt mij, tot verduidelijking mijner bedoeling, u de schoone woor- den aan te halen van een der eerste fransche schrijvers van onzen tijd, in scherpte van kritiek, omvang van geleerdheid en welsprekendheid van taal schaars geevenaard, een theoloog der linkerzijde, wiens getuigenis des te onpartijdiger mag geacht worden, omdat hij den theologischen leerstoel voor het bureel van den journalist heeft ingeruild , wat hij — wij durven het vermoeden uitspreken, — wellicht niet zou hebben gedaao^ ware die leerstoel een universitaire en niet een seminaristische geweest. Wij willen zijne schoone taal niet door eene vertaling verzwakken. /rLa theologie -— zoo schrijft Edmond Scherer in eene kritische studie over Ernest Reoan ^') — la theologie que Ton regarde volontiers comme la plus etroite et la plus Bterile des sciences, en est^ au contraire, la plus etendue et la plus £6conde. Eile confine a toutes les etudes et touche a toutes ies questions. Elle renferme tous les elements d'une instruction liberale. Elle initie* Tesprit a des recherches qui ne se font ailleurs ni si naturellement » ni si completement. La theologie n'exige pas seulement la connaissance des langoes classiques, elle conduit a .retude d'une des branches les plus interessantes de la philologie orientale. On se trouve plac^ en face d'ecrit8 ^alement importants par leur antiquite, leur caractere propre et le role qa'ils ont jou^ dans les destinees de Thumanite. II s'agit d'en constater rage, d'en etablir i'authenticite » d'en determiner le but et le caractere. L'interpretation de ces ^rits souleve les questions les plus delicates, celles qui concement les manuscrits et leurs variantes^ les textes et leur consti- tution, le vrai sena de tel passage, la vraie portee de tel enseignement. Ia theologie acquiert ainsi la precieuse habitude de manier des documents originaux et de puiaer aux ^sources memes de la tradition. L'explicatioii des livrea saints n'est d'ailleura qu'une branche de la science qu'elle cultive. L'histoire de TEglise en est une autre, et Thistoire de TEglise c'est This- Digitized by Google 286 D. CHANTEPIE DE LA 8AUSSAYE toife du aionde moderpe. Vient enfin 1« syfiteme des doctrioes morales et religieuses qui oomposeDt encore aujourd'hui le« oroyaoces de la chr&ient^. Foar lors od est en pleioe metapbysiquie ot Toii aborde ce que la specnla* tioD humaiDe a de plus elev^ et de plus prcrfoDd. Cest aiDsi que le theo* logien, pour peu qu'ii comprenne sa t&ohe d'une mauidre seriease, Toit 8'ouvrir devaut lui le vaste champ des connaissances humaines. 0'est ainn qo'il s'exerce tour a tour aux procedes deii^s de l'ana)yse et aux procedes hardis de la synthese. Cest ainsi qu'il rencontre une foule de questiODa propres a aiguiser et a fortifier i'intelligence". Of is deze beschouwing te ideaal en beaotwoordt de werkelijkheid daar" aan nietP Indten zij ook ideaal ware, daarom zou ik haar nog geene waarheid ontzeggen want de werkelijkheid moet het ideaal trachten te bereiken en niet, omgekeerd, het ideaal zich naar de werkelijkheid plooien. Doch dat zij niet te ideaai is, daarvan getuigen toob en de mMsale theo* logiscbe arbeid van vroegeren tijd ^n de nieuwe vlucht, die de theologi* sche wetenschap heden ten dage genomeii heeft. Veorgunt mij, om defl laatsten aan te duideny mij andermaal op eene getuigenis te beroepen; ditiioaal van een Duitscher^ mede een theoloog van de linkerzijde -^ en indien ik deze getuigenisaen liever aan.haal dan die van de rechter, het is niety voorzeker, omdat zij bij de laatste ontbreken^ of dat er aan die zijde minder recht zou be&taan om alzoo te spreken, maar alleen omdat de eersten , wat ik niet beaam , geacht worden onpartijdiger te zijn. De geleerde en scherpzinnige Heidelberg'sche theoloog Dr. H. HottBman» wijst in eene rede /7uber den gegenwiirtigen Stand der Theologie und ihr Yerhaltniss zfun Wissenschaftlichen Sewnsstsein der Zeit'^ op de volkomene transfor^ matie van alle theologiscbe leervakken in onzen tijd , waardoor niet alleeii de verwonderlijkste resultaten zijn verkregen, maar boventtl de drie afdee-* Mntgen der theologische wetenschap, de philologische, de historische en de philosophische hare harmonische aansluiting hebben gevonden aan deze drie takken der algemeene geestelijke wetenschap. Ja, hij mag het mef eenige fierheid verroelden , hoe de theologische wetenschap in die rij vooraaa gaat en haar primaat daarin heeft verdiend, dat zij aaH^ philologie^ bistorie en phibsophi^ den impuls heeft gegeven meer dan zij dien fan haar heeft ontvangen. AIs bij nu evenwel het princiep der theotogische wetenscfaap Digitized by Google REDBVOERIIfG. «87 lelve ssoekt in het religieus bewaatziJD , ia het onmiddelLJk verband , waariii de mensch als sEOodanig , ieder mensoh staat , niet alleen met het algemeene levea der wereld , maar ook met den oorsproDg van alle acheppoDde krach^ ten , met den grond van alle geesteiijk en natuuriijk ieven , met God , dan meen ik dat hieruit qp eioh self nog geede wetenschap kan geboren worden , maar dat dit reiigiease leven eerst dan eene wetenschap kan bareki» wan^ neer het tot het zelf bewuatzijn dee geioofs gestegen is. ^^) Het religieus bewusteijn alieen kent nog zijn object niet; door het geioof vrordt heft gekend» omdat het wordt aanschonwd en waargenomen. Alleen de ni^jig vormt eene Y^&atg, niet de dBiaida&fiW^ noch de %va09M , niet de gods<- vmcht noeh de vroomheid, waaixim dan ook eerst in het Nieijiwe T^star. ment, en niet in het Oude, van eene yv&oig gesproken wordt en deze onder de gaven der Heiligen Qeestes wordt opgenomen. De nvaxig na veroDderstelt znlk een object, waarin alle die oorsproiikeiijke bewegingen, voorgevoelens, verwaohtingen , beboeften der religieuse natuur des menschen haar bevrediging gevonden hebben en door het historisoh ^ dat is het openbaar worden van het gezochte ideaal bewezen, zooals door het aanscboawen daarvan goreinigd worden. ^^) HiernU, m. H. kotnen wij tot den diepsten grond vao bet anthropolo* gisch karaktoD der christelijke wetraschap, en daarmede fot het bewijs dat dit anthropologisohe karakter door het theologiaohe niet aUeen niet wordt weggeDOBien , raaar juist daarin bi) oitnemendheid te voorschijo komt* Dit is mijne tweede steliing. Wat toch is de girad, waa]H>m wij.de tbdologische en met haar alle christelijke wetensehap voc» anthropologisch vorklaren? UoedaDtg is heb begintel der christelijke theobgieP Het is een persoon, een mensoh, ia wiea zoo wel 6od zioh aan de» mensch opeolbaart ais de menteh in Qod verklaard wordt; bet k de &y&Qmmog Ifiaovg X^urcog. Indien het alzoo is, m. H.» dat die dtienach verschenen is, de ware naensck, in wieo al wat t^ekisGh^ijk is vcreenigd en in dit mensQfaelijke al wit goddelijk is , geopenbaord is , indieo het alaoo is , dat niet de. pefBoon van Jezns Cbrtetos uit d» nleQsohheid., maar de menachheid uit d^ penoon ma Jmus Ghrirtua te vripkUnren is, wmt de hjpotbesQis der the^iogpe, maar wat zij de^DieUesiin ia base acholen ta verklaren heeift^. Digitized by Google 288 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE dan wordt daarmede niet alleen het menschelijk karakter der theologische wetenschap ten voUe gevindiceerd ^ maar hebben wij ook recht haar dit karakter bij uitnemendheid toetekennen en de verklaring gevonden, waarom jnist in en door het christendom de wetenschap in het algemeen dit menschelijk karakter aangenomen heeft, uit de sombere tempelgewelven ig uitgetreden en de vrije iucht heeft gezocht om daarin te wassen en te bloeien , zonder haar gewijd karakter te verliezen. Dat, hoe zuiverder het christendom is opgevat geworden, des te meer de wetenschap heeft ge- bloeid, ja, dat zij, als wetenschap, als encyclopedisch organisme, eerst met het christendom ontstaan is, zie, dit historische feit wordt ons ver- klaard door het verschijnen van den &edp&Q€imo£, in wien het christendom geworteld is en door wien bet bestaat. 8acro9ancta heet de theologie om haar heiligen oorsprong: welnu, dit karakter verliest zij niet, door zicb in den cyclus der wetenschappen te bewegen , integendeel zij wil dit karakter niet voor zich zelve bewaren, maar het aan alle mededeelen, omdat zij haar kan wijzen niet op den mensch buiten God^ maar op God in den mensch. De &edv&(/&no£: zoo noemde ik den persoon, van wien het christendom. uitgaat» en in v^en het gegrond is. Waant niet, als ik dit kerkelijk geijkte woord gebruik dat ik nu voor den persoon een dogmatisch begrip stel en in de kerkelijke leer der twee naturen den grond der theologische ontwikkeling zou vinden. Verstaat dit woord niet vau eene onmogelijke verbinding van twee heterogeene naturen, waarin dan noodzakelijk de hoogere de mindere, de &$hc qnnn^ de dv&Q€MiVti ssou onderdrukken. Hiermede juist zou het denken ophouden en dus de wetenschap onmogelijk worden, zoo als dit ook in de versteening der wetenschap in de grieksche kerk gebleken is. De kerkelijke leer der twee naturen is eene zwakke poging om het diepste mysterie der menschelijke natuur, zoo als dit in Christus geopenbaard is, namelijk haar geworteld zijn in God, haar ge- schapen zijn naar het beeld Gods (de EbenbUdlichkeif) dialectiach te om* schrijven, maar verklaren doet zij dat mysterie niet« Het is verklaard door het feit dat de mensch verschenen is, wiens leven niet alleen het kenmeirk draagt van eene natuurlijkheid en oorspronkeiijkhetd , van eene , indien ik het alzoo mag noemen, religieuse genialiteit, die alle mogelijk* Digitized by Google REDEYOERING 289 heid van verdicbting buiteDsluit, maar van die waarheid, die de mensch^ als menscb zoekt, die niet door de wetenschap, maar door de conscientie erkend wordt, en die hem, die haar gevonden heeft, bet 9b(f9pca doet uitroepen: ik heb gevonden, gevonden de waarbeid, het wesen der din- gen, het leven, God. Voorgevoel was bet wezen der griekscbe wijsbegeerte ; ervaring dat der obristelijke. Niet op het religieuse bewuatzijn bouwen wij onze weten* schap, maar op den persoon van hem, in wien wij ons zelven kennen en God. Anthropologisch is onze wetenschap, niet omdat wij hypotbesen vormen omtrent den oorsprong van het menschelijk gesiacht, maar omdat wij het wezen des menschen meenen te kennen. Onverscbillig omtrent de vraag, welke de historische aanvangen zijn van ons geslacbt zijn wij niet: wij meenen voorzeker omtrent deze vraag mede iets te zeggen te hebben. Maar zij is ons niet de eerste; wij zoeken het wezen des menschen niet, 9it vema verbo, in de vergelijkende anatomie der rassen» maar in den volmaakten menscb. Eene wetenschap» die van Ghristuz uitgaat, is eene wetenschap, die uitgaat van de veronderstelling (en im- mers voraussetzmffsloe is niemand) dat het ideaal der menschelijke natuur gelegen is in deze drie, geloof, hoop en liefde, en dat aan dit subjectieve ideaal het objectieve correspondeert, dat er een God is, die den mensch liefheeft^ die zich aan zijn hart mededeelt en aan zijne rede openbaart. Men moge dit uitgangspunt al of niet erkennen of aannemen » van eene wetenschap die van dien mensch uitgaat mag het niet ontkend worden dat zij in den anthropocentrischen cyclus behoort, evenmin als dat haar het recht mag betwist worden, dat iedere wetenschap toekomt, hare hy- pothese te stellen. Is deze hypothese onwaar, zij zal vallen» onder den arbeid zelven^ waartoe zij gebruikt wordt, zoo als zoo vele hypothesen gevallen zijn en dagelijks vallen. Opinionum commenta delet diee. Zijn er nog onder mijne hoorders die meenen dat ik den adel mijner wetenschap prijs geef, als ik ahsoo haar anthropologisch karakter hand- haaf en voor haar eene plaats vraag in den cyclus, zonder de hegemonie ▼oor haar te eischenP Ik meen integendeel dat ik dien adel handhaaf, juist door die hegemonie, die alleen aan de waarheid toekomt, niet voor haar, de difoares, te vragen maar tevens haar voor dien dienst eene 88 Digitized by Google tM D. GHANTBPIB DK EA SAUSSATE eerqilaaits aantewiJMi, eena plaats leer cKeht bij het middelpuiit Voof« aakei, fwrre vao wij eenig» repfridtinatieacicht, eett^ hankeren naar de oowett^ja beeraehappij, die aij vroeger als dienareaBe der kerk aich over da andere wetenidiappen ^ die sij eent had Trijgemaakt, heeft aangem»- tigd, tot groot nadeel voor deze en voor haar zeive; Maor wanneer ntk cb volwaase» dochteren de* moeder tidt het huis willeff terstooten, dan mag nj httre fiHniKerecbten laten gelden en sich op de gelaatstrekken harer docbteren beroepeB, die nog haar type dragen. Is de encycbpedische idee eane reMgieuse idee, ligt bij ieder ondersoek der waariMid een onbe^ wtat geloof teni grondslag', dat de waarheid gevonden kan worden en dat de menBch bestemd is haar te zoeken en te vinden , web»a dit geloof vindt in hare scholen zijne bevestiging en vericl^ring. Het niAil humani a mt ahenum puto is haar woord jnist daarom, omdat zij van al het mensche^ li|ke dat voorbij gaat den eenigen grond zoekt en heeft in God. Zoekt en heeft beide. Aan haiur ia het, aantetoonen, dat het wezen des menschen, het specifiek menscbelijke in den mensch is de godsdienst. Het is bare Vmr^ehule^ haar asoendente deeL Daarin reikt zij de faand aan de specii- ktiev# wijsbegeerte, doch slechts in eene van de vele levensuitingen van deze. De zoogenaamde tleologia naturalis is de band tnsschen beido; Aan haar is bet, de openbaring, )iet objeetief gegevene» dat aan de reli'' gieuse behoefte eorrespondeert, uittel^gea. Het is haar exponeerend deel, afe zij den ittbond der Schrift en de leer der kerk verklaart en op kriti- scfaen weg daarin de kem en het wezen der openbaring zoekt. Aan haar ia het verder^ aantewijeen hoe de reUgie eene gestalte verkrijgt in de menschheid, aoowel in den voorchristetijken , als in den christeUjken tijd. Het is haar historisch deel. Maar in alle deze is reli^ de leidende ge^ daobte, de bezielende en verbindende kracht. Beliffid, niet in den zin der onbewuste religieuse aandoeningen en bewegingen , maar rei^io in dea zin van bet in het Godsbewustzijn tot zelfbewustzijn ontwakende mensche- lijke leven, reliffio, zoo als het christendom die wekt en geeffc, als het door de kennis van God vrijgemaakte menschelijke leven. Door de kennis van God! Voorwaar, wij ontadeten de theobgiscfae we- tenschap niet, wanaeer wij op haar anthropologift^h karakter den nadruk; leggen. Immers dit is juist hare vermiderBtelling , eene veronderstelling* Digitized by Google Biet mt de luoht gegrepen, mwc baar dwc de opeiibariDg Gods ia Chmtm gegeren, dat Ood en menaoh niet tegenover elkaader ttaan, dat Ood io den menaoli geopenbaard Iq en de mensch den grond van sijn wezen heeft iii Ood, dat dua God gdcend kaii worden en de mensch eecst in God gekend wordt. Drt ia onae anthropologia Wij meeneii dat onae weten'- Bchap met.haar «en kieinefi kiing beBchrijft om het middelpimt heen» maar een kring die sijne sttalen schiet tot aan de verste omtrekken. Wij geven doa haar primaat niet op, maar wenschen het niet anders te do« gddeo dan aU een plicht ons opgelegd om vooramitegaan in den dienat der waarheid, in nauwgezetheid van onderaoek, strengheid van methode» en niet het mtnst in heilige geeatdrift voor onaettaak. Maar die taak selve ia geen andere dan de algemeen wetenachappelijke; kritiach onderaoek; geene stelUngen opleggen maar resultaten doen ontataan; door analyae tot syntheae. Over dit laatste, de methode, nog een enkei woord» om mieveratand te voorkomen. De theologische wetenschap heeft haar grens. Indien zij tot kennis vaa God opleidt» verlaat zij daarmede het terrein niet van histo- rische kritiek en analytieche psychologie. Zij verkrijgt die kennis door in de samentreffing van den subjectieven en den objectieven factor, 'smen- schen aanleg en het in de historie gegevene, den giond der openbaring te zoeken en hare lealiteit te bewijzen. Verder gaat aiy niet. Zij waagt Bch niet op het gebied der intnitieve kennia, zij is yr&a^en geene nogfm. Ik zeg dit met het oog op eene richting» of liever gavCj wier waarheid en recht ik verre ben van te ontkennen, ja» die ik meen dat het hoogste is» waartoe de mensch kan 'komen en die toch als zoodanig niet in den weten- schappelijken cjclus behoort en geen voorwerp van universitair onderwijs kan zijn. Men noemt haar theosopHe. Omdat haar weg hoog ia» namelijk om uit het eikende wezen Oods het al der dingen te begrijpen, kan haar ▼al aeer diep sijn >en liggen eor ter linker- en rechteraijde van dien weg a^ronden van pantheistiadie en natturalistiache mystiek, waarin het zede« Ujke wezen van den menach te gronde gaat. Toch ia haar recht alleen daarmede bewezen , dat , boo er openbaring Ooda bestaat en deze niet is eene supranataffaliatiache mededeeling van iets van Ood, maar de open« baring van aijn wezea ^lf , dan ook in dit lioht alle dingen konnen ver- 88* Digitized by Google 292 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE klaard worden. Hare ieeringen en beweringen, die even ab de haar ver- wante ByBtemen der speculatieve wijsbegeerte allen analytischen oontrdle a priori oitsluiten en alleen op intuitieven weg gevonden worden, behoo* ren als historie tot de historische theologie , maar konnen evenmin in den cjcius der wetenschappen opgenomen worden als dat er wetenaoliappeiijke voorbereiding vereischt wordt tot die intuitieve kennis. Zij heeft toch hare voorstanders en vertegenwoordigers van den ongeleerden schoenmaker/Jakob Bohm, af tot den geniaien, in de aristocratie der wetenschap eene eerste piaats bekieedenden Miinchener philosoof , geoioog en mineraloog Franz von Baader toe^ die, even als Scheiiing, Hegei^ en vroeger Hamann^ den ongeietterden arbeider ais meester erkenden. Doch daarom behoort zij niet tot den cycius der wetenschappen omdat zij geene luritiek toeiaat en luitiek de dagtaak is der wetenschap. De gave der intuitie heeft ook wei in de wetenschap eenen dienst, in zoo verre ais zij ieert combineeren en de combinatie dikwerf het middei is tot ontdekking van het verborgene; maar aiieen onder den contrdie van het kritisch verstand oefent zij dien dienst. Wat aan dien controie ont- snapt, kan waar zijn: la metaphyHque ^ zegt Madame de Staei ergena» procede par sauta et par bonde, en dit geidt hoofdzakeiijk van de theo- Bophie. Zij ontdekt weiiicht onbetreden velden en bestijgt onbereikte hoogten. Maar de weg daarheen is nog niet gebaand; en zoo lang dit niet geschied is , biijft de zuivere specuiatie ^^) eene geheimieer, die ais zoodanig niet in de wetenschap te huis is. De wetenschap toch doceert, maar profeteert niet Ik zonde hier mijne rede kunnen eindigen. Immers het was mij aiieen om deze twee steiiingen te doen : de encyciopedie der wetenschappen is eene echt menscheiijke , eene zedeiijke en reiigieuse idee; in deze ency* ciopedie bekieedt de theoiogie, juist ais theoiogie, dus ais wetenschap van het zedeiijke en reiigieuse luure eigene piaats. Ik voegde er bij dat deze piaats, aia het naast bij het centrum geiegen, eene eerepiaats is, die zij niet heeft te veroveren, maar waarop zij zich heeft te huidhaven. Digitized by Google REDEVOERING. 293 Ik weet het: mijne opvatting der theologische weteDschap wordt niet door alle theologen gedeeld. Over het verschil der theologische standpun- ten te spreken acht ik niet voor deze gelegenheid gepast. Ik hoop daar- over bij de opening mijner theologische lessen te zeggen wat ik uoodig acht. Dit alleen wensch ik nog hier aan te merken» dat ait mijne voor- stelling vau zelve volgt dat het betrekkelijk recht van andere opvattingen daarmede niet noodzakelijk geloochend wordt, omdat ook hier het meer- dere het mindere niet verdringt eu dat het alleen op den weg der vrijheid van wetenschappelijk onderzoek kan blijken wat het meerdere» wat het mindere is. In de wetenschap, ik zeg het met Schleiermacher, kennen wij geene tegenstanders , maar slechts medearbeiders. Ja , mocht het zelfs zijn dat er in de theologische wetenschap richtingen opkwamen, die haar beginsel loochenden — zooals dit in iedere andere wetenschap» met name in die der bespiegelende wijsbegeerte^ en ook in de philosophische vakken der rechtsgeleerde faculteit het geval kan zijn , — ook dan zoude de ware wetenschap die niet willen afsnijden noch terugdringen , oiaar alleen door de waarheid willen overwinneu. Immers de waarheid, die meer is dan de wetenschap, de waarheid, wier discipeien wij .alleen wenschen te zijn en die boven onze wetenschappelijke richtingen en standpunten ver- heven is , de waarheid heeft eene overwinnende kracht. Zij handhaaft zich zelve. En dit is de roeping der universiteit , om, boven de bestaande partijen, met hare hartstochten en kunstmiddelen, de kracht der waarheid te openbaren in de atmosfeer der vrije wetenschap. Zoolang zij die vrij- heid handhaaft, is er voor haar geen gevaar. De geest der waarheid waakt over haar. Ik zoude dus hier mijne rede kunnen eindigeh , daar ik mijn onderwerp juist z66 heb gesteld , dat ik zoo wel de vraag naar het goed recht der be- staande indeeling der wetenschap in verschillende faculteiten» als oaar dat van de inrichting der theologische faculteit buiten den kring mijner be- schouwingen heb gelaten. Toch mag ik 6ene tegenwerping, die ik, zelfs van sommigen dergenen, die met deze beschouwingen instemmen, te ge- moet zie, niet onbeantwoord laten. Uwe opvatting^ zoo zullen zij zeggen, al is zij in beginsel waar» strijdt nu eenmaal met het bestaande verband tusschen kerk en staat en den Digitized by Google 294 D. CHANTEPIE D£ LA SAUSSATE immer luider wordeiideD eisch van aeheidiDg van beide in de modieme maatsobappij. De aitbaDniDg der theologiache faculteit ia eea eisQh wt beide, kerk cd staat^ eo is io het belaDg vao beide. EeD bekoopt aotwoord zij mij verguDd. De uitbaDDiDg der tbeologische &culteit uit de uoiveraitctt zou door doi ffloderDeD staat vereischt wordeo en io ziJD belaog zijo. Voorzeker^ iodifltt het de eisch is vao deo moderoeD staat^ al het geesteiijke, higer en hooger eoderwijs , alzoo te regeleo , dat het tot eeo rad io het raderwerk vao de fltaatsmachioe werd, iodicD de moderoe staat is een mechaoisme, waaroit de geest gebaoDeo is. Maar is de vrijheid oiet de eisch van deo moderoen staatP Ed sloit die eisch oiet uit iedere zoodaoige regeliDg van eenig leveod orgaoisme, waardoor dit orgaoisme gedood of vermiokt zou worden? lodieo de theologie tot deD cyclos der weteoschappeo ^ waaraan de univeiw siteit haar recbt van bestaao ootleeot, behoort, zou dao die cyelus oiet verbrokeo, daarmede de uoiversitaire idee geschoDdeo en de universiteit als weteoschappelijke corporatie verminkt worden door er uit weg te nemen wat tot haar wezeo behoort? Eo zou dit slechts eeoe verminking ziJD? Zoode de bao over de weteoschap vao deo godsdienst oitgesproken zioh niet spoedig oitstrekkcD tot alle geestelijke weteoschappeo , allereerst tot die^ welke tot de facolteit der bespiegeleode wijsbege«rte eo der letteren bebooren , die immer io de oaowste betrekkiog tot de theologische heeft gestaao? Of aoude daar het gevaar mioder aaowezig zijo vao het ontstaan ran theorigo die of voor deo staat gevaarlijk of door de kerk, wier leeiv stelliogeD immers door deo staat io zijoe iorichtiogen te eerbiedigeo zijo, gewraakt zoodeo kuDoeo wordeo ^^)? BuiteDdieo, zoodeo deee studien tiiet kwijoeo , iodien haar de machtige steun ootnomeo wierd , dien zij tot hiertoe vao de theologische faculteit hebbeo oDtvaogenP Eo zoode, bij bet kwijoeo der philologische eo wijsgeerige stodieo , de juridische faculteit alleen de taak vao de haodhaviDg der geestelijke wetenschappen kuoneo op zich oemeD eo oiet spoedig ootaardeo^ op fraosche wijze, io eene voorbereideode school tot het aaDleereo vao kuodighedeD voor de empiri- sche rechtsbedeeliog eo het empirische staatsbestour vereischt? Staat ook de weteoschappelijke idee vao deze fiscolteit, de ideo vao recit, oiet io het aUemauwste verbaod tot de historische eo philosophische weteoschap* Digitized by Google REDIYOERING. 295 pm, dos tot 4» literaruche eo door dese tot de theologiache fiicakeit '^)? Yao de oataurweteBsehBp wil ik alleen dit onloocheobare aeggen , dat veteo althans rm haore beoefenaara nog het recht der geestelijke wetenschappea en met dese het Terband tiMschen beide deelen der eneyclopedie erkennea m dien niet wensdien verbn^en te sien. Nog eeiBs: de eisch van den modemen staat ia vrijheid. Indien na viijheid is im onbelemmerde levensbew^ing in eigen sfeer en de nniveN siteit in haat sfe^ niet vrij soa sijn indien zij den immer veranderenden staatsvonn moest dienen, dan kan het de eisch van den modernen staat niet sijn , hem daaraan te binden. Of is het thans niet meer waar, wat reeds io bet begin van deze eeaw bij de stichting der berlijnsche otiiver- siteit door Sokleiermacher, die aan die stichting zoo groot aandeei had'^ profetisch gezegd werd, -— profetisch: het was immers in Pruissen, en nog onder Frederik Willem III — : iirSchalen nnd Universitaten leiden je fenger je mehr darimter, dass der Staat sie als Anstalten ansieht^ in weK chen die Wissenschaften nicht nm ihrer, sondem am seinetwiilen betrieben werden" ^^) Ook in ims wderland is het voor eenige jaren te recht beweerd: tfBij zijne Wetgeving op het Hooger Onderwijs heeft de Staat te bedenken: dat het hier niet de regeling geldt van eene zijner eigene levensfunctien , mBAt het bepalen van sijne verhouding tot eene menschelijke werkzaam- heid, die onafhankelijk van hem bestaat" ^^). Of eischt het^ belfikng van den Staat, door het opheffen der theologische fefcoiteit het hdoger onderwijs vrij te houdea van den invloed van kerk^ lijke twisten ed pttrt^chappen ? Van het belang van den staat kan eigenlijk niet gesproken^ wotdien; de staat is om de maatschappij, niet de maat* gobappij bm^ dan staat» Het belang dus u^tt den staat is het belang dei* miaxitechappij/ Es het ee« maatschappelijk beiang in Nederland, het pro* testaMBch karkkter Htt dba pJrotestantschen eorsprong van den nederiandschen staat tp «e 'gfiifefif Digitized by Google 296 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSATE Wij staan hier voor een feit, niet voor een voorbijgaanden 8taat8vonii; De periode van eene heerschende kerk, eene staatskerk» is lang voorbij, altbans in de landen, waar de Hervorming eenige sociale beteekenis heeft verkregen. Van eene faculteit uitsluitend ten behoeve van een kerkge- nootschap, dat daardoor schijnbaar bevoorrecht, maar in den grond aan banden gelegd zou worden, kan geene sprake meer zijn bij eene nieuwe regeling van het hooger onderwijs. Daarover zijn , dunkt mij , alle partijen het eens. Maar eene andere zaak is de heerschappij of de bevoorrechting eener kerk te begeeren, eene andere den historischen oorsprong van eenen staat, waarin zijn wezen en karakter is aangeduid, niet te wiilen verloo- chenen. Met het laatste zou de raisan ^etre van dien staat ophouden, en de nationaliteit worden prijs gegeven. Men vergete het niet: het onderscheid tusschen Catholicisme en Protestantisme is niet enkei van religieusen , maar voornamelijk van socialen aard. Het Catholicisme wil ~ men zie den Syllabus — of zijne kerk over den staat doen heerschen, of, waar dit niet kan, ieder geestelijk belang onttrekken aan den invloed van den staat en wraakt iedere bemoeiing van dezen met gene. Het wil dns niet alleen voor zijne theologie geene leerstoelen aan eene universiteit » waar ook pantheistische en naturalistische leerstellingen kunnen verkondigd worden , maar zijn ideaal is eene katholieke universiteit. Om hel coUeyium philasopkicum van Wiilem I scheidde Belgie zich van Noord-Nederland af en ook de welgemeende pogingen sommiger duitsche regeringen om, door het oprichten van kathoUeke theologische faculteiten naast de protestant» sche, de pariteit te handhaven, lijden — het blijkt heden ten dage — schipbreuk , minder op den onwil der menschen , die de katholieke bewe- ging leiden , dan wel op de logica der kathoUeke kerkidee. Ook zij roept luide om seminarien! Ik weet het m. H. Ook in de proteatantsche kerken zijn er talioos velen, die, de gevaren der wetenschap bij smartelijke ondervinding kennende, nu hun lijden aan de wetenschap zelve, wier beteekenis en roeping zij niet inzien, wijtende, haar schuwen en vreezen. Van den verkeerden weg, waarop zij gevoerd worden^ minder door theologen dan door sommige politici, zuUen zij eerst terugkomen wanneer zij, wat reeds hier en daar geschiedt, eene niet minder smarte- lijke ervaring zuUen hebben gemaakt van het ledige en geestdoodende eener prediking, die zich van Zondag tot Zondag binnen een zeker klein aantal stellingen in bekenden en geykten vorm beweegt. Ik weet het, onder de heerschappij van het wffrage umversel^ dreigt, in de Hervormde kerk althans, eene toekomst, die het woord van Schleiermacher niet meer tot eene profetie zou maken: aan de eene zijde wetenschap en ongeloof; aan de andere, geloof en barbaarschheid. God beware ons voor die toe- komst, indien zij niet reeds een heden is! Het is mogelijk dat er, onder de pressie der menigte, in de Hervormde kerk eene organisatie ontsta, waardoor het bestuur dier kerk in handen komt derzulken, die, van de theologische wetenschap afkeerig, die kerk willen binden aan haar verle- den op eene wijze, waardoor hare ontwikkeling gestoord en in den grond baar wezen niet behouden, maar verloochend zou worden. Dit is mogelijk. 89 Digitized by Google S98 D. GHANTEPIt BE LA SAUSSAYE Hbbh komt het niet in mij op, drae richtitig, ook al ac^t ik haw mi- dbrfelijk mor de kerk , met gewbld te wilfeen tegeogaaii door de kerk te dwingeti hare leeraars van de staatBUfiiverMteiteii te o&tvangDii. ledere inmeiigiiig van den staat in de inweiidige aangdegettkedeD der kerk aoht 'ik voor beide even gevaarKjkv Het is mogelijk dnt d» ktrk <alzoo, in plaatB vao wetenschappelijk gevormde leeraars, een tijd hmg Uefet d^ttlkfin UA het ambt «al wiUen vnjden , wien het aan degelijke wetenechi^pelijke loorbereiding ontbreekt, to dat dientengevialge de theokigisohe facttlteiten aan onze boogescholen immer meer znllen kwijndn. Yodrwaari voor tle eerste toekomst zijn de teekenen voor oiize «reten^cbap zeer ongfonstig en duiden zij op zulk eene atmosfeer in de kerk, waarin de theblogiscte weteiischap niet kan bloeien. Desorganieatie , verdeeldheid , partijachappen , hni8geraeente& en afgesonderde kringen, 'ziedaar waarin bet «ens loo sterke ea krachtige lichaam der Hervormde kerk schijnt ^ch te zdllen oplossen. Toch wanhopen wij niet aan de toekomst. Uit de verrtroeidA huisgemeenten ^ o&der allerlei sectarische afzonderingen , ie ^ te midden der vervolgingen , onder de heeraehappij van Alva , de nederlandsche hervormde kerk geboreB geworden en sijn de univeraiteiten op nedetkindschea bodtaa ontstaan, als vrncht van den protestantBoben geest. EKe proteatantscke geest «al, kan niet sterven. Na de stormen en 6nwederi zal het wederoih blijken dat het lioht niet is ondergegaan. Op de tegeawoordige overapan^ ning, aan beide zijdeb^ rechts en links, zal, moet er «en tijd kooMB, dat de in faartstochtelijken parlijstrijd uitg6putte kraohteil voedset ea lafeim zuUen Boeken bij het in waarheid vrijmakende evangeliewaMrd ^ ea dat de in dat woord gegrcmde wetensdiap bij de gemeente niet gesehuwd Boch veracht, maar gezocht en geeerd eal worden. Deae toekomst voortebereit- den , zich gereed te houden voor de ure dat men haar cal zoeken , ia haie heerlijke, maar moeieUjke taak. Voor haar.ia het op aich zelf onversohiUig of hare verteg^nwoordigers door den staat of door de kerk worden aaE^ gesteld. Er koonen tijden zijn dat er aan de eene^ dan weder dat er aan de attdere zijde meer waarborgen bisstaan voor dieii bk)ei. Ik wii hier niet besUasen'. Het beet ware welUcht coUegicb) waarin bekle ver* tegenwoordigd wareii , zond«r aaa een van beide gebonden te aqtt. Doeh dit is niet ^obfdzaak, Hoofdzaak b, dat zij haar |iroteatantsok , «L i kaal Digitized by Google vrij en vfijipdk»iid kaiakter iiiet o|)^e, dus ait de eDcyck^[)edia der wet teoicbappen oifit gebaoDeii warde, althaM siofa i^lve daaroit nipt baDB% rDie UiumBBitat ~ m^ t deze aanhaliiig «i( de prDteetantiache MoDatablattff (XII. S. 7) — besluit ik lagDe rede ^ war vod jefaer eine Lebenafri^ fiir den ProteataDtifimas: eiaiDal uDd anDacfaat im Hinblick auf die TiiQh* tigkfit UDd GroDdliehkeit dea theobgiacheD UDterrichtQ, daoD «bar uod DameDtlich mit Rucksicht auf deo sittlich erwarmendeD EiDfluss, deu dia Wisaeii^Qhaft der obristlioheB Religioa auf das gaeammte Universitjttgstu- diuB» iind UDiversitatalabeii auaiiben 9oUteJ' Het ia omdat deae overtuigiugeD b\j m^j leven, dat ik, |!del Groot AiAtbare Heerenl de op uwe vereerende voordracht gevolgde koiuDklijke baBoeBiiDg tot bet hQogleeraarsambt in de thmtogieche faculteit aaD deae hoQgaschool heb gemaeQd niet te mogeQ afslaan, Hebt dank voor het vertvouweD iD mij gesteld ! ODbekend na dertigjarige ambtabedieDing i|i de Hervormde Kerk vao NederlaDd, en na gedurende twintig jaren aan den Btrijd d^r richtingen en meeDiDgeo , onder veel tegenapraak aao ver- achilleDde aijden, eea werkiaam aandeel te hebben geDomeD) kan mijn peraoon an richting u niet zijn. Dat gij mij op een leeftijd , waarop velen reeda pfutf Mstiger jaren verlaDgend uitziaD, tot deaeo Dieuweo werkkriug hebt bekwaam geacht, ia mij ean vereereDd teekcD, dat iq de wijae, waarap ik voov nuJDa ovavtuigiogeii» die zear beslist gijo en door de erva- riog beveatigd, ben uitgekomeo, de anpartijdighdd der waarheidsliefde oiet gemist werd. Dit is mij tot aaomoedigiog. Dat hat mij veel gekoat beeit, am tot dit baaluit ta komao, dat ik oiet aoodar moeielijkeo strijd het effif» eener zoo geweoschta en rijk geaegende herderlijke werkzaamheid gebmoht ea eene gemaanta varlateo heb, waaraan ik met zoo va^te baodea verbooden «vas , ik bakoef het niet te seggen. Tpch is mij het vooruiteicht welkiom , Jiat ovarige van mijn leaen en vaa mijne kracht te kuDoeD toewij* dan aan da beoefeDing eenar «Mtenschap» die mij van der jeugd af dier- baar waa an die ik , ook onder da meast nfleidenda bezighedeD van het ^ffkrlijifce aaobt, aimmer had kunnan opgavan, Mij tb«ns geheel aaa 89* Digitized by Google 800 D. GHANTEPIE DE LA 8AU88AYE haar te wijden acht ik geen afbreking, maar eene vervolling van mijne levenstaak en mede , in hoogeren zin , een dienat der kerk. Hooggeleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Hoogeschooll Bij de meesten uwer onbekend, hoop ik toch geen vreemde te blijven in uw midden. Hoe uiteenloopend ook, niet alleen de vakken van wetenschap mogen zijn, die wij beoefenen, maar ook — boe kan bet anders bij zelf- Btandige mannenP — de inzichten omtrent wezen en methode der weten- schap en hare betrekking tot het maatschappelijk leven^ indien daar ia eene encyclopedie , indien daar is een cammune vinculum, dat alle weten- schappen verbindt^ dan is er ook e^n geest, die alle hare priesteren ver- eenigt, het is de liefde tot de waarheid. Zij heeft mij in de kerk ver- draagzaamheid geleerd , zij zal mij ook thans , nu ik , niet als een jeogdig adept, maar met grijze ervaring, geroepen word in wetenschappelijken kring te arbeiden, het oor geopend houden voor alle waarheid, op ieder gebied, en ook aan mij, naar ik hoop, het schoone woord van Schleier- macher bevestigen, dat die de waarbeid dienen niet oud worden, Op uw aller welwillendheid duff ik rekenen. Meer dan op deze, op het behoud onzer niet verouderende vriendschap, door tijd en afstand niet verminderd, reken ik bij u, mijne waarde en trouwe vrienden, Yaleton en Gratamat Maar wat zeg ik: ik reken daaropP Is zij mij niet op nieuw gebleken in deze laatste dagen en wekenP Neen, voorwaar zij behoeft niet hernieuwd te worden. Het is mij eene behoefte u in het openbaar te danken voor al de hulp aan mij en de mijne verleend, al de liefde ons bewezen. Onze omgang zij en blijve een levend bewijs van gemeenschap der faculteiten , een bewija dat niet gelijkheid van begrip. Digitized by Google REDEYOERING. 801 maar oprechtheid des harten en eerlijkheid van overtuiging eene verbin- dende kracht is! Tot u^ Hooggeleerde Heer, Rector Magnificus! thans de oudste der dienstdoende hoogleeraren in de theoiogische faculteit, koai ik in nauwere betrekking en veelvuldige aanraking. Teeder van aard is de verhouding tusschen leeraren in e^ne zelfde faculteit^ vooral indien zij klein is, vooral indien zij de theologische heet. En dan in onze dagen! Des te nauwge- letter — en ik weet dit is ook uw wensch , geachte Van Bell , die weldra met mij zitting zult nemen in deze faculteit — des te nauwgezetter zij onze omgang, des te ijveriger ons streven naar onderlinge waardeering. Ver- krijgt door hare samenstelling onze faculteit een eigenaardig karakter, die haar van de zusterfaculteiten onderscheidt , moge het aan haar gezien wor- den dat zelfs. aanmerkelijk verschil van theologische richting bestaanbaar is met onpartijdigheid van oordeel en den waarheidszin in ons niet ver- stompt, maar scherpt! Wanneer ik u aanschouw, eerwaarde emeritus hoogleeraar aan de theo- logische faculteit^ hooggeleerde Hofstede de Groot! dan is het alsof in mijn geest een verleden van v66r dertig jaren levendig als een heden we- der opkomt, de tijd toen ik aan de leidsche hoogeschool van uwen toen- maligen ambtgenoot en geestverwant, den nauwelijks naar Leiden ver- plaatsten hoogleeraar Van Oordt^ een nieuwen impuls ontving voor mijne theologische studien en geestelijke ontwikkeling , waaraan ik altijd dankbaar blijf gedenken; de tijd, verder^ toen ik in Frieslands hoofdstad tot de heilige bediening gewijd, met andere inzichten dan die uwer school, vriend- schappelijk en tot veelvuldig nut voor mij zelven met velen harer leerlin- gen verkeerde; de tijd van den heftigsten strijd voor en tegen hetgeen men de groninger school noemde. Hoe zijn sints de tijden veranderd en is het zwaartepunt van den strijd verlegd! Stond ik meer aan de zijde der bestrijders dier school dan aan de zijde harer voorstanders , heb ik mij , geheel anders geleid, opgevoed en geleerd, nooit met hare dogmatische opvattingen, noch met vele harer historische beschouwingen kunnen ver- eenigen, in een opzicht was ik immer met haar homogeen, in dit, dat niet de leer over den Ghristus^ maar de persoon Christus middelpunt van kerk en theoiogie beide zijn. Hierover is thans de strijd! In dien strijd, Digitized by Google a02 D. Wij, j)r6fe88are8 dicimur a prqfitendo^ maar gij, studenten wordk gij genoemd a 8tudendo. Wij hebben u ons gesag niet opteleggen noch onee resultaten voorte- schrijven^ maar n medetedeelen wat wij hd)ben en ons te geven aoo als wij zijn. Maar dit met het doel, dat gij lelveo ondersoekt, dak bij u die liefde tot de wetenschap gewekt en gevoed worde, die alleen uit den zedelijken grond van waarheidsliefde kao Mtstaao en daarop bloeien. Voorts^ is de universiteit de gemeenschap der faculteiten» ook deae moet niet alleen bij de dooeerenden, maar, niet hek minst, bij de studeei»ftden worden gevonden en is daar, om de ontvankelijkheid van het jeugdig ge- moed voor alle nieuwe en frissche indrukken, nog lichter te beveiken. Men roemt van u, dat die gemeenschap hij « bestaat Zij blijve be- staan! Gij zijt niet alleen studenten in e^e facult«t^ maav stadenten aan de universiteit^ leden van een studentenoorps. Onberekenbaar is het not, dat uit de wrijving der denkbeelden, uit de aaoraking tusscheo d^nen, wier studien uibeenk)open, wier levensroepiog verschilt, voor geheel het volgepul leven ontspruit. De slagboomen, in het maatscha^^ielijk leven opgericht, bestaan voor u niet. De herinnering aao den tijd, dat ztj niet bestonden, zal u in de maatschappij volgen en een zegen worddn voor « m iMX>r andereo. Digitized by Google REDEVOERING. 303 Wat ik tot allen zeg, geldt iozonderheid u, wier voorganger en leids- man ik mede, meer in 't bijzonder, geroepen word te zijn, studenten in de Grodgeleerdheid 1 Ontvangt mij zonder vooroordeel, met vertrouwen^ zoo als ik u met liefde te gemoet kom. U te helpen is mijn doel, niet over u te heerschen. Het klein getal laat nauwer betrekking toe. Moge die tusschen ons ontstaan , vrijwillig en ongedwongen. Tot kerkelijke par- tijmannen wensch ik u evenmin opteleiden als ik het zelf ben. Bij onder- vinding wetende dat alles afvalt, wat opgelegd en niet in ons geworden is» wensch ik u opteleiden tot zelfstandig inssiclit, tot persoonlijk geloof. Moeielijk is de roeping van Evangeliedienaar» waartoe gij u wenscht voor- tebereiden, maar schoon is zij. Veel lief en leed heb ik in mijne dertig- jarige ambtsbediening ondervonden, maar berouw over de keuze van die roeping heb ik nooit gehad. Ook uwe keuze zij onberouwelijk! Daartoe helpe u de Gkid der waa^^id mh wiens zegeii allea gel^en is, en aan wiens hoede #ij u ^ <ms zelv«n en onte hoogeschool aanbevelenl IK H£B OEZSQD. Digitized by Google AANTEEKENINGEK ^) bL 267. ^THe Gemeinschaft der Facult&ten.^ Bede Bom Eintritt in die Philoeo- phische Facult&t der Sheinischen Friedrich-Wilhelms-Universitftt gehalten am 9 Janoar 1869 Yon Jiirger Bona Meijer^ Prof. der Philoaophie. Bonn, bei Adolph Marcoa.^' Merkwaardig is in deze rede de vergelijking van den tegenwoordigen toestand met dien van vdtfr bijna eene eeuw, toen Eant, om sijne «Beligion innerhalb der Oien- zen der blossen Yernanft/' op koninklqk beVel, een ministerieele waarBchnwing had ontvangen, om zich voortaan in sijne philosophie te onthouden van alles wat met den hoofdinhoad van Schrift- en Kerkleer kon geacht worden atrijdig te sijn en h^ daarop, tot zelfverdediging^ zijn schrift ^der Streit der Facolt&ten'' uitgaf (1798). Hij verdedigt daarin de vrijheid der philosophische facalteit, omdat zij minder directen invloed uitoefent op het staatsleven en dat, wat in haar mindaan mocht worden^ kter gecorrigeerd wordt door het onderwijs in de drie hoofdfaculteiten, voor welke Eant geene vrijheid begeert. ^Bmden muss die Begierung die Lehrer der Theologie^ des Sechts und der Medicin an die angenommene Lehrsatsung in ihrer XJnterweiBung der studirenden Praktiker und dieaen selbat muss jede Ein- mischang in den Streit der Oelehrten ganzlich untersagt sein.'' Tien jaren kter veroordeelde Schleiermacher^ in dat zelfde Pruissen , iedere inmenging van den staat in het universitair onderwijs zelf en wil hem niets anders overlaten als ^de okono- mische Yerwaltung^ die polizeiliche Oberaufsicht» und die Beobaohtui^ des unmit- telbaren Einflusses dieser Anstalten auf den Staatadienat" (Odegentliche Oedanken ilber Universitaten in deutschem Sinn; SammU. Werke III. 1. S. 565 etc. paasim}, *) bl. 269. Men vergelijke de zeer schoone rede van Prof. Dr. F. Hoffman (discipd van Baader) , ^iiber den Werth und die Bedeutung der Fhilosophie" (Philosophisdie Schriften I. S. 276 etc. 1868). Ik zoude bijna de helft der verhandeHng moeten Digitized by Google REDEVO^RING. 805 ovenchiqYen, wilde ik den gang der redeneering in zijn geheel of ook maar de door mij aangestipte plaatsen ternggeven. Twee aanhalingen veroorloof ik mij met het oog op de pretenrie der empirische wetenschappen om alleen tot waarheid te leiden. De eerste, waar gewezen wordt op de geschiedenis : gDie (Jeschichte der empirischen Wissenschaften ist so reich an« Abwegen ond Irrthiimemi znm Theil der sonderbarsten Art, dass wenn das Yertrauen in die Wahrheit der Ergebnisse der empirischen Wissenschaften nnd die IJeberzeagQDg von deren Oiiltigkeit von der Irrthamslosigkeit in dem Qange ihrer geschichtlichen Entwicklang abhangig w&re, aoch nicht eine einzige Yertraaen verdienen nnd IJeberzeugang bewahren konnte." Tot staving van deze stelling beroept hij nich op de feiten door den Engelschman Whewell in zijne ^History of the indnctive sciences^' opgezameld. De tweede, die ons de minachting der natuuronderzoekers voor de philosophie verklaart en ons daarmede eenigzins verzoent: gWmn wir manche Natarforscher^ welche die Methode- ihrer Wissenschaftszweige im Oanzen trefflich, znm Theil mit Meisterschaft gehand- habt nnd Entdeckungen gemacht haben^ die durch reine Philosophie nie hlitten gewonnen werden konnen •. in einer gewissen Yergessenheit der Dienste erblicken, welche die Philosophie den empirischen Wissenschaffcen durch AufSndung der richti- gen Porschungsmethoden geleistet hat, so erinnert diess an die allgemeine Erscheinung, dass jedes Zeitalter, wdches sich aus einer tieferstehenden zu einer hohern Stufe der Cultur erhoben hat sich selber und seiner eigenen Yortrefflichkeit zuzuschreiben pfiegt, was doch hauptsftchlich das Yerdienst der Oenien einer vorausgegangenen Zeit gewesen war'' Hij bedoelt met die verdienste dat ^^die Philosophie in genialen Sch5pfungen die Orenzen des menschlichen Bewusstseins erweitert, einen bis dahin unbekannten Ghrad besonnener Forschung und Beobachtung hervoi^erufen und wis- senschaftliche Methoden der Erforschung fiir alle Oebiete dcr Erfahrung an die Hand gegeben hat/' *) U. 271. Aanvangswoorden van eene Bectoratsrede over ^^die Oefahren der Aibeitstheilung und die Aufgabe der deutschen Universitaten als sittlicher Gtemein- schaft f&r die Wissenschaff' (in de Prot. Monatsblatter XXY. S. 69. 1865). Merk- waardig is in deze rede de aanwijzing^ hoe de philosophie, na door Kant zich van de voogdijschap der andere faculteiten te hebben geemancipeerd, zich eene heer- scbappij over haar heeft aangematigd, die deze wederkeerig heeft genoodzaakt zich van haar, de philosophie^ te emancipeeren. Dit is in de theologie geschied door Schleiermacher, in de rechtsgeleerdheid door Savigny en Eichhorny en dit doet eerst heden ten dage de natuurwetenschap, door zich van de natuurphilosophie vrij te maken en hare eigene, inductieve^ exaote methode te volgen. j^Diese neue Epoche der Natuiforschung ist bedeutsam und schon Jetzt fruchtbar fiir alle andere Pacul- t&ten geworden. P^ die Theologie einmal^ weil sie dadurch angetrieben ward, sich auf ihre eigentliche Wurzel und Substanz, den religidsen Ofbnbarungsgehalt, 40 Digitized by Google S06 D. GHANTEPIE DB LA SAUSSATE bestiiAiiiter za bedunMB mid m coMeBtmran. HaUe feniBr die Th6olQgi& laage Zsit Uodtuch eincn w. spiritaalistiscbeiif nicht a«woU idealen fJs aBkuiiehtigen Clut- «akter, der sieh beeonders im Zariiekbleiben der Ethik leigte, so hatte aidi jetrt ibs Auge fOr die ausaere Bealitat und ihre treue, naehtenie BetraidMiaBg wie znai ^ten Mal recht eiachlosseii, woiaaa der Theologie, die hinfi» eii Yeratimdnias bMitef und der Philosophie^ die anf ihre Weise an atmlichem Idealismaa geUtteHy j^anz neae, heEfhche Aa^aben and Aoaeiohten erwaohsen. ^) bl. 276. Niet te Gottingen. Zie het artikel ^Universitaten'' in Herzog^s EealencyclopHdie^ van de iiand van Tholuck. Nog belaagrijker dan dit zuivar historisch oveizicht ia de verhandding van Sr. F« Hoffmann (t. a. p. S. 1 eto.) ^^Ueber die Idee der Universitaten /' met eene aan d^taila zeer rqke i^Beilage: «ber cfe Geschichte der Universitaten/' Naaat de «miv^iaiteii van Pai^ wordt door den geleerden auteur eene aalfstandige beteekenis «a eigen invloed toegekend aan die van Bologna en Oxlord^ die mede j/Stamm-Univieraitateii'' wordea gmkomd» Over het onderscheid en de onderlinge betrekking tuaadien Univaiaiteit en Aeademie is H. met Schleiermacher homogeen. AUeeBlijk atelt hg de eerato boven de laatete, Digitized by Google RKDEVOKRING. 307 omdai j^dito Beziehang mtik handeltiden Lebon^ zu den ?waitlieheii Zweeken dbv itoischlidien Daaeine der Wisscnachaft nicht ▼on anssen aiq;ethain iat, soBdem nnt Notfawendigkeit ane ihiem e^enen Weeen hervoigeht''; m ahoo /fdie TTniYemt&teil< iii demaelbai Maaaae praktiache Instiinte flind, in welchem eie wiaaenschaAliu che sind/' *) bL 276i Zoo- Hofflmanii en Sohleievmaoher. De eerste in eene vede /yUebev die Bedentoiig der facaltftten fiir die Entwieklnng der WisBenechaft'' (t. a« p. S. 160 eta.)j waarin hij aan de^ nog ongesoheidene^ philosophieehe &culteit den eisoh stelt, iyVM dem Centram dee prineipidten WiMna ans sich in das gesammie @ebiet des ratio»' Hkden nnd des empirischen Wissens aaszobreiten/' en aan de bijasonders &onlteiten^ ^jede in ihrer Sph&re^ der Beiehtham des empirischen and des positiven Wisse&a dnrch PrincipiSn za beaeelen nnd za begeisten.^' •^ Zoo als het evenwel thans ^Bschapen etaat, zal wel iedere fiAcalteit voor hare /^Philosophische TJnterlage'' zetf moeten zorgen en kan Bij bet niet op de philosophische fbcnlteit^ in geene haier beide deelen laten aankomeu. — De laatste, Schleiermecher^ in zqne /^gel. Oedanken'' passim; waarom hij ook wenscht, niet alleen dat alle docenten in andere £acalteiten ook in die faoalteit gi^radaeerd, althans daarin zoo j^eingewnnelf' zijn^ dat zij in staat zijn voorlezingen te hoaden over vakken die tot haar behooren^ maar ook ds4 de studenten haar eerst geheei zallen toebehooren en eerst in haar voor eene andere facalteit de keuze doen. *) bl. 279. Deze uitspraak wordt aan Plrotagoras, den Sot^hist, toegesohreven« Indien zij ook al van bem icr^ zoo is zij toch waarsohijnlijk de eonseqneniie van het nataralistisohe sysieem van zijnen ieermeester^ den ionischen philosoof Heraclitos. Immers deze leerde dat de strooming en tegenstrooming der materie (de £ya; H^ en de kAtu iii^)^ die niet zonder rede (^i^og) geschiedt^ in de inielligente werdd sisteert en, voor een wijle althans en om altijd weder opgeheven te worden^ tot rast komt. Daar ia sleehts eene stap te doen om na ook in den mensch dat rost» pnnt te vinden. Hier ligt een keerpnnt in de ontwikkeling der phik)sophie. Aan de eene zijde kan nn de intelligente wereMl in haar geheel^ de /^iyo^ en met hem Oody worden opgeg^ven en de mensch als oogenbhkkelijk^ voorbijgaand verschijnsd tot maatstaf aangenomen worden. Daarmede wordt alles schijn; het objectieve wordt prijsgegeven voor eene niet blijvende maar gestadig wisselende en verander** lijke subjectiviteit. Daarmede hoadt de philosophie op en ontstaat de zedelooze sephistieky door Plato in zijnen Oorgias en Ptotagoras zoo te recht gekastijd. DHl deden de Sophisten. Maar aan de andere zijde kan de niet prijgegetene objectivi** teit nn in den mensch gezocht worden en deze als de Mikrokosmos beschonwd, waarin de Maktokosmos zich afspiegelt. Dit deden Socrates en Plato; de eerste, voor zoo ver erkenbaar is^ door op het ethische beginsel der kennis den nadrek te leggen, de twe^e dbor dit ethisch beginsel in zijne ideenleer specnlatief te obt- 40* Digitized by Google 808 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSAYE wikkelen. Daarait ontstond een nieaw idealisiDe, niet meery als bij de lonien, natnralistisch, noch, als bij de Eleaten, logiscb, maar ethiflch dat evenwe!, joiat ab idealisme, omdat de realiteit van de idee niet gegeven was, weder in Bcepticisme moest ontaarden. Eerat door de verBch^ning van den waren mensch heeft het Bocratisch en platonisch idealisme zijn vasten grondslag gevonden en nn begrijpen wij het^ dat de christelijk-alexandrijnsohe sebool^ als 't ware instmctmatig, in de SQcratisch-phitonische philosophie niet minder eene voorbereiding voor het christen- dom kon zien dan in de israelitische profetie. Als wij op dezen samenhang letten (over de betrekking van Protagoras tot Heraditns vergelijke men de G^bichte der Philosophie van Schleiermacher, die van Heraclitus eene bijeondere stadie heeft gemaakt), dan meen ik recht te hebben, in de stelling^ dat de mensoh de maatstaf is der dingen, ofschoon door een sophist uitgesproken en door hem in den dienst van scepticisme en atheSsme aangewend, toch eene nitdrukking te zien van het ware voorgevoel der grieksche philosophie. Deze stelling kon eerst tot waarheid worden door de verschijning van den ieivipuirog. 