title: Annales Academici
creator: None
text: Misleiden wij intusschen ons zelven nietl Welke reuzenschreden de geneeskunde ook in de jongstverloopen jaren op het gebied der wetenschap gemaakt hebbe; hoe zeer men ook de rigting, die zij gekozen heeft, moge toejuichen; toch ontbreekt er aan haar streven nog iets, dat wel te verklaren maar niet geheel te verdedigen valt. Wij wenschen het harde vonnis van eenzijdigheid niet uit te spreken; en echter worden wij er toe gedrongen, wanneer wij zien, hoe de geneeskunde bijna uitsluitend al. hare krachten wijdt aan datgene, wat men het stoffelijk deel van den mensch, wat men zijn ligcliaam pleegt te noemen en hetwelk alleen voor de waameming der zintuigen regtstreeks toegankelijk is. De voornaamste zijde van 'smenschen wezen, zijne psychische uitingen, mogten van den kant der natuurkundigen geene zoo emstige behartiging ondervinden, als zij in meer dan een opzigt verdienen. De oorsprong, de aard, het wezen dier psychische uitingen, het gevoel met al zijne wijzigingen, de storm der hartstogten, het spel der neigingen, de grondslag voor het karakter en de gemoedsstemminff, de sympathieen en antipathieen, de oneindige reeks van voorstellingen , en hoe veel meer nog de hoogere denkvormen , het scheiden en verbinden, het oordeelea en besluiten, dat alles bleef nagenoeg zonder eenige toelichting. De af hankelijkheid dier psychische uitingen van, of althans haar verband met, en hare betrekking tot he]; ligchamelijke poogde men alleen te verklaren of aan te toonen door hypo- thesen, die ter naauwernood in staat zijn de leemten onzer wetenschap aan te vullen. In. de gezonde psychische uitingen alzoo geen helder inzigt; voor hare ziekelijke afwijkingen geen zeker keermiddel; maar overal weifeling of willekeur 1 Van waar die verwaarloozing der Psychologie, als deel der natuurkundige 206 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT wetenschap P Was het wanhoop niisschien , van met vrucht die meer in duister gehulde paden te kunnen betreden? Was het onverschiUigheid voor de min bevredigende uitkomsten tdt dusver verkregen? Het laatste mag men eenigermate onderstellen , als wij met von Schaden nagaan, hoe de psychologen, altijd van het denkbeeld eener zelfatandige ziel uit- gaande , nu eens uitsluitend op empirischen grond hunne leer zamenstel- den 9 en de verschijnselen van het zieleleven steeds als producten van die zelfstandige ziel beschouwende, deze meestal in betrekking tot elkander analyseerden , zonder in het minst acht te slaan op het materiele substraat, waaraan zij gebonden zijn; — dan weder tot een ander uiterste overslaande» door geheel afgetrokkene , mathematische en logische middelen en door eene wapenrusting van dialectische categorieen, aan de ziel, zoo als voN ScHADEN hct nocmt, als 't ware het wonderdadig geheim harer existentie poogden te ontrukken. Verviel de bovengenoemde empirische Psychologie, de psychische Phaenomenologie , vooral in de eerst bedoelde dwaling; de laatste was inzonderheid die van' de transcendentale , meta- physische Philosophie, waar zij den naam verkreeg van psychische Noume- nologie. Langs welken weg intusschen, dat is: door welke middelen, door welke methode zal men dan hier tot die gewenschte zekerheid geraken? Ziethier M. H. de vraag , met welker gedeeltelijke beantwoording ik u in dit uur wenschte bezig te houden, terwijl ik tot u zal spreken over: De erkenning der physiologische eenheid van ligchaam en ziel, als de noodzakelijke voorwaarde voor den natuurkundige tot eene vruchtbare beoefening der Psychologie, Mogt ik daarbij op uwe welwillende aandacht niet te vergeefs gerekend hebben ! REDEVOERING. 207 Herdeb heeft het reeds gezegd, dat geene psychologie mogelijk is, die niet bij elken stap bepaald physiologie genoemd kan worden. Destijds is misschien deze meening sommigen wonderspreukig toegeschenen ; bij den tegenwoordigen stand der wetenschap, is zij, naar mijn bescheiden gevoelen, als de eenig ware te beschouwen. De psychologie moet, even als de physiologie, van de waarneming der verschijnselen uitgaan; zij moet de wetten trachten op te sporen, waamaar die verschijnselen plaats vinden; zij moet z66 van het zamengestelde tot het eenvoudige besluiten en van het aposterioristische , geenszins van het aprioristische gevolgtrekkingen maken tot hetgeen zij wenscht te ontdekken. Met andere woorden : even als de physiologie zich beijvert, de verrigtingen der verschillende organen te leeren kennen, en zich rekenschap tracht te geven, hoe de bloedsomloop, de ademhaling, de spijsvertering geschieden, welke veranderingen daarbij in het georganiseerde wezen plaats vinden, van welke omstandigheden die veranderingen afhangen; z66 ook behoort de Psychologie de wijze op te sporen, waarop het ffevoelen^ voorstellen en vnllen (mtstaan; maar tevens^ welk aandeel de organen daaraan hebben; van welke omstandigheden zij afhangen; door welke zij gewijzigd en veranderd worden. AUeen van het bekende uitgaande veroorlove zij zich geene uitspraak, dan die op het bekende berust en onthoude zich van voor bekend te verklaren, wat niet door de ervaring aaugetoond, of door de strengste logica, die geen' tenn in de schakel harer redenering mist, bewezen is. Het concrete geval, het arganimie houde zij eerst en voor alles in 't oog. De openbaringen van dat organisme rukke zij niet uit haar natuurlijk verband; zij make geene scheiding tusschen hetgeen in het leven niet gescheiden is; nmar beware in alles de eenheid^ die tusschen h^t orgaan en zijne uiting, tusschen levensverschijnselen en orgaan, in het organisme zelf, altijd gevonden wordt. De* hiologie — zij zal hem de genetische ontwikkeling der ziel, van de laagste zielsuitingen af, die wij 'bij het dier als instinct opmerken, tot aan de verhevenste denkvormen, de hoogste moraUteits- en godsdienstbegrippen toe, voUediger doen kennen en helderder doen inzien, dan eene aprioristi- sche bespiegeling ooit zou vermogen. Zij zal hem den langzamen overgang, de trapswijze ontwikkeling van het beperkte instinct tot aan het meest omvattend oordeel, tot aan de innigste overtuiging toe, met juistheid leeren waarderen; zij zal hem ook hier de penheid van het geschapene leeren bewonderen, waarvan Leibnitz doordrongen was, toen hij het veelbeteekenend woord uitsprak: wat in den mensch waakt, droomt in het dier en slaapt in de plant. De anthropologie — zij zal op hare beurt niet slechts de physiologische, maar zelfs de pathologische zielsuitingen in derzelver oorsprong, nood- zakeUjkheid, en veranderingen naauwkeurig aanwijzen; terwijl daarentegen de transcendentale phibsophie, op welker gebied de voorstelUngen van gezondheid en ziekte, als van toestanden van de stof, niet kunnen gedoogd worden, daaromtrent nimmer eenig uitsluitsel kan geven. Maar is het bovendien waar, dat de hoogste en verhevenste zoowel als de laagste, geheel mechanische , zielsuitingen niet . anders dan in verband met het Ugchaam, met eenig sto£feUjk substraat, gedacht kunnen worden; zoo zal als van zelf de anthropologische^psyehologie steeds het verband, zoo niet de volstrekte afhankeUjkheid der zielsuitingen van de organen voor oogen houden, en op die wijze physiologie worden. -— Hij derhalve, die aldus voor zijn zieUcundig onderzoek, de biologie, anthropologie en physiologie tot grondslag neemt, geraakt daardoor reeds tot de genetische construerende methode. Haar eigenaardig kenmerk is, dat zij van het bekende tot het onbekende overgaat, van het onvolmaakte tot het volmaaktere opklimt en zoo doende in harmonie bUjft met alle natuurkundig onderzoek.- Do analytiscke methode daarentegen volgt eene geheele tegenovergestelde rigting. Van het abstracte begrip van ziel uit* REDEVOERING. 209 gaande, steit zij zicheerst de ziel in hare hoogste reinheid voor; ontleedt vervolgens deze abstractie en splitst ze in onderdeelen, die zij de verschil- lende vermoffena der ziel noemt ; om eindelijk met een salto mortale tot het onderling verband van deze vermogens met de organen, of het ligchaam te geraken. — Zou men in de keuze van die beide wegen inderdaad nog twijfelachtig kunnen stilstaanp Langs den genetischen weg en geleid door de biologie ontdekt het oog, zij 't ook met eenige inspanning, die eenheid in het zieleleven, die in de geheele natuur, den mensch daaronder begre- pen, gevonden wordt en nergens wezenlijke scheiding gedoogt van stof en kracht , van ligchaam en ziel^ van zijn en werken, vsfti gezondheid en ziekte, van leven en dood. Maar het eng begrensd verstand kan niet altijd die eenheid terstond geheel omvatten. De stukswijze nasporing is vaak on- vermijdelijk, en gereedeUjk komt men er toe in de voorstelling te scheiden en te deelen, wat in het wezen der zaak onafscheidelijk zamenhangt. Yan daar echter is de afstand gering tot de willekeurige aanneming van onbekende grootheden, die beurtelings tot steunsel of doel voor het aan- gevangen onderzoek moeten dienen. Vindt men hiervan de sporen op bijna elke bladzijde van de geschiedenis der wetenschap in 't algemeen, op het gebied der psychologie in 't bijzonder ziet men ze allerwegen. Bij de behoefte aan verklaring van die groote reeks van verschijnselen , die wij zielsuitingen plegen te noemen , zocht men de oorzaak daarvan in iets, dat men Psyche of ziel noemde. Tot de vermeende ontdekldng van die oorzaak geraakte men nogtans alleen door ontkenning of uitsluiting, omdat de tot dusver verkregene kennis van het somatische, in tegensteUing van het psychische, ontoereikend was gebleken ter verklaring dierzelfde verschijnselen. Aldus nam men a priori eene onbekende grootheid aan, die op zich zelve, als geheel zelfstandig wezen beschouwd, op hare beurt wederom het voetstuk werd van verschillende stelsels en theorien. Z66 toch onderstelden sommigen, om het onverklaarbare vraagstuk op te lossen, hoe iets onstoffelijks op iets stoflFelijks werken kan, e6n Jluidum nervorum, eene aura, waardoor de indrukken geacht worden tot ih het senaorium commune, de zitplaats der ziel, te geraken, en op de ziel zelve zich voort te planten: het was de sckolaatische theorie van het Dualisme van ziel en ligchaam. Zij daarentegen, die in dit op elkander werken geene bevrediging 27 210 G. E. yOORHELM SGHNEEVOOGT vonden, namen hunne toeviugt tot liet toonder en lieten den wil van de Godheid het verband leggen tusschen de onstoffelijke ziel en het stoffelijke ligchaam: het was de occasionaliatische theorie. Anderen eindeUjk» die noch in de eerste dualistische voorstelling, noch in de regtstreeksche en elk oogenblik op nieuws gevorderde tusschenkomst van God eene voldoende verklaring vonden , namen aan , dat door Gods voorzorg > tusschen ligchaam en ziel, die met elkander in het organisme vereenigd in het leven treden, eene zoodanig vooraf bepaalde harmonie geklonken was, dat, hoezeer ook beiden oorspronkeUjk van elkander gescheiden waren, hunne werking toch steeds zamentrof: het was de leer der Harmonia praeatabilita. Zou het intusschen voor den natuurkundige nog aanwijzing behoeven, waar de zwakke zijde^ wat er gebrekkigs en vnllekeurigs ligt in elke dier theorienP Zelfs zij, die de onderstelde zelfstandigheid der ziel, als grondslag voor hun stelsel het allermeest behoeven, stemmen toe, dat de ziel^ even als het ligchaam^ voortdurend aan allerlei vnsselingen onderhevig en in haar niets volstrekt bhjvends of standvastigs is, dan alleen de type. En inderdaad, wie zou beweren, dat niet ook de psyche in voortdurende wording, beweging en verandering verkeert, al gaat hare type daarbij niet verloren? Die beweging is de noodzakelijke levensvoorwaarde, zonder welke wij niets kunnen gevoelen en denken , niets kunnen willen en werken ; die verandering is het noodzakelijk gevolg van de indrukken der buiten* wereld, van de zoogenoemde wederkeerige werking van het ligchaam op de ziel. — Die voortdurende wisselwerking althans verlieze de natuurkun- dige niet uit het oog, opdat zijn psychologisch onderzoek verwijderd blijve van de twee klippen, waardoor hij anders steeds bedreigd wordt: hier de bloot rationele of aprioristische pneumatologie , die zich eene ziel construeert, zonder daarbij de ervaring te raadplegen; die hare onstoffelijkheid , als eerste praedicaat, op den voorgrond zet en haar zelve daardoor aan alle waameming onttrekt; die zich in beschouwingen verdiept omtrent de krchitectoniek der reinen Vernunft^ en zich in onderzoekingen verliest, of het synthetisch oordeel a priori mogelijk zij; ginds de geheel empirische, de uitsluitend aposterioristische theorie, die, zich bepalende bij de ver- schillende werkingen, welke men aan de ziel toeschreef, voor elke daarvan een bijzondere kracht , of bijzonder vermogen moest aannemen en z66 reeds REDEVOERING. 211 de eenheid der ziel liet verloren gaan, terwijl zij nu eens gevoelen, voor- stellen , willen als . de hoofdzakelijke pf eenige vermogens aannam , dan wederom deze spiitste in een oneindig aantal onderdeelen, die het spraak- gebruik wel is waar wettigt en steeds zal behouden; maar die^ bij de wetenschappelijke beoefening, vaak tot dwaling en verwarring aanleiding zullen geven, g^^j^ ^^^ ^^ ^^^^ ongerijmdheden der phrenologia reeds aan haar te wijten heeft. Om deze beide klippen te ontzeilen, beschouwe de waarheidlievende natuuronderzoeker de ziel niet als in teffenstellinff met het ligchaam, noch afffeacheiden van de natuur, maar, zoo als Ebdmann zegt, ten minste als de idealiteit van de stof, terwijl de stof de realiteit der ziel is; opdat hij aldus eene.eenheid ontdekke, die niet het product is van enkele additie, maar vau eene volslagene zamensmelting. Opmerkelijk intusschen is het, hoe ditzelfde begrip» hetwelk wij later meer opzettelijk op physiologische gronden zullen ontvouwen, dit begrip van eenheid reeds aangenomen schijnt te zijn geweest door enkele van die wijsgeeren^ die echter hun stelsel niet geheel op biologischen grondslag konden bouwen. Of leerde Spinoza niet, dat de eenige en oneindige stof niet anders dan of onder het attribuut van denken, als ziel^ 6i onder dat van uitgebreidheid, als etof, beschouwd kan worden? — Was het iets anders dan het begrip van ^enheid, waardoor Abistoteles in het eigen- lijk levende, t6 1£,^v, niets dan ligchaam en ziel te zamen opmerkt, en daarbij het ligchaam als den aanleg, 17 ^vvafAiQ^ en de ziel als de vol- tooijing van dien aanleg, 17 ivTAij^eia, beschouwt, en eindelijk den geest, 6 vovg, verklaart als het hoogere, het onsterfelijke , het Goddelijke, dat boven het individu, de vereeniging van ligchaam en ziel verheven is? — Werd die eenheid niet vooral door Ebdmann gehandhaafd, die den geest als het hoogste, als het eenig beginsel aanneemt van alles, wat nogtans in de natuur als ligchaam en ziel te voorschijn treedt? Is niet voor hem de geest de eenheid? Zijn niet ziel en ligchaam, kracht en stof slechts zijne factoren? Kan derhalve die eenheid reeds langs den zuiver dialectischen weg her- kend worden , waartoe zou dan de natuurkundige zich onnoodig verdiepen 27* S12 6. E. VOORHELM SGHNEETOOGT in de navorsching naar het wezen, naar de ziiplaais der sdel? Immers hetzij hij haar als zelfstandig wezen beschouwe, hetzij hij in haar alleen ' het voortbrengsel van velerlei verbindingen der stof wil zien , de eene zoowel als de andere wijze van haar wezen te verklaren is op zijn gebied aan onoverkomelijke zwarigheden onderhevig. — De eene brengt hem op het terrein van het meest onbepaalde en nevelachtige spiri/ualisme , waarop het gebouw der wetenschap alleen met transcendentale hypothesen kan opgetrokken worden; de andere doet hem verzinken in het grove fnateria- lime, dat niet een der raadselen des levens bevredigend oplost; dat nimmer de grondoorzaak van ons gevoelen , voorstellen en willen zal kunnen verduidelijken. — Spiritualisme en materialisme zijn, zoo als Yirchgw te regt opmerkt , in hunne beginselen en in hunne rigtingen even eenzijdig , als de humoraal- en solidaarpathologie , als de haematopathologie en de neuropathologie. De JBioloffie , als de leer van het leven , kan de afzondering van stof en kracht , van ligchaam en ziel^ als twee op zich zelve staande wezens niet toelaten, evenmin als zij de grenslijnen tusschen ziekte en gezondheid, tusschen leven en dood scherp genoeg vermag te trekken. Het leven is niet aan een' bepaalden aggregaat-toestand der stof ge- bonden. Vaste en vloeibare deelen, dienstbaar gema&kt aan de open- baring van de wetten des levens, zijn aan gestadige verandering onder- hevig. De grofste stoffelijke veranderingen kunnen de fijnste uitingen des levens, die men aan de menschelijke psyche zou willen toeschrijven , wijzigen en zelfs geheel vemietigen. Met deze onomstootelijke waarheden toegerust, mag de natuurkundige, die tot een beter begrip vaji het menschelijke leven geraken wil, niet beginnen met de vraag: hoe kunnen ligchaam en. ziel vereeniffd zijn? Want dit zou eene reeds a priori aangenomene scheiding onderstellen^ die aan zijn verder onderzoek hinderlijk in den weg staat. Maax hij moest, zoo als Ekdmann te regt opmerkt, veeleer met de vraag aanvangen: hoe kunnen zij van elkander gescheiden worden ? En echter heeft hij , bij het begin van zijn onderzoek, naar het een, noch naar het ander te vragen. Bij den vorm, die aan ons denken, in den tegenwoordigen tijd, op deze REDEVOERING. 213 wereld, noodzakelijk en alleen mogelijk is^ kan hij zich die scheiding niet voorstellen, omdat hij ze niet kan waarnemen. Hare mogelijkheid te be- toogen worde derhalve aan de metaphysica, hare noodzakelijkheid aan te toonen aan ''de religieuse philosophie overgelaten, het vertrouwen daarop blijve aan het subjective geloof voorbehouden. Het empirisch biologisch onderzoek daarentegen moet zich alleen bepalen bij hetgeen factiach is. Daarbij heeft men voorshands alleen de verschijnselen op te merken ; de voorwaarden, waaronder zij tot stand komen, na te gaan; de zamenge- stelde tot eenvoudigere terug te brengen; het verband van die eenvoudigere op te sporen, en op deze wijze de natuur in hare werking te bespieden, en haar de wetten af te luisteren, waamaar zij alles verrigt. Me& doe dit onbekommerd om de uitkomst van zijn onderzoek; onbevooroordeeld ten aanzien yan deze of gene meening; maar men doe het vooral met het hel- der inzigt, dat oorzaak en gevolg, kracht en uitwerksel, ziel en ligchaam eigenlijk niet anders zijn dan abstractien , die buiten het biologische terrein liggen. Immers kracht alleen is eigenlijk niets werkelijks of werkends: en waar zij zich als iets werkelijks vertoont , daar is zij voor ons menschen altijd de kracht van iets, van eene stof, van een wezen, derhalve een abstractum. Of is niet de magnetische kracht, de spierkracht, de veer- kracht, de aanduiding van de hoofdeigenschap van den magneet, van de spier, van de veerp Is zij daar niet de onbekende en niet te bewijzen grond van de verschijnselen , door den magneet, door de spier, door de veer voortgebragt ? Spreekt men niet ook in dien zin van eene schep- pende, eene behoudende, eene vemietigende kracht? Moge dan ook al de natuurkundige de woorden kracht, levenskracht , ziei, niet geheel en al kunnen missen, toch zal hij hun gebruik zooveel mogelijk beperken. Bezigt hij ze evenwel in de beteekenis van absoluut zelfstandige wezens, die het bewegend element of liever de bewegende idee uitmaken van eene reeks van verschijnselen , dan M. H. , laat ons het rondborstig bekennen, zijn die woorden voor hem slechts de onbekende w; dan zien wij in elk hunner slechts den terminus technicus onzer onwetend- heid. — Moge de theologie en het geloof dan ook al behoefte hebben aan de voorstelling van eene zelfstandige ziel; op het gebied van den natuur- kundige zij die ziel niet anders dan het product of, wil men, de coefficient 214 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT van verscheideney met meerdere of mindere naauM^eurigheid gekende fac- toren. Wat hij onder dat woord te verstaan hebbe, kan eeniglijk een phaenomenologisch begrip, eene collectief-uitdrukking zijn voor eene reeks van verschijnselen , die, in zijn bewustzijn, als te zamen behoorende op- gevat worden. Het is een eeuwige kring, waarvan begin en einde aan onze waameming ontsnappen. En zij 't misschien wat te eenzijdig en gewaagd, voor de eene of andere levensuiting , vooral voor de psychische, een bepaald punt van uitgang uitsluitend aan te nemen; zeker is het, dat in de organen de wederkeerige verhouding tusschen organischen vorm en levensuiting ont- staat, en dat door de organen alleen psychische werkzaamheid zich ver- toonen kan. Voor hem, die den weg van waameming niet verlaten wil of mag, is dit een empirisch feit, nog nooit door eene andere ervaring tegengesproken. Alle menschelijke ervaring echter vindt hare stof in twee elkander naauw rakende sferen, die van de innerlijke en van de uiterlijke waameming. AI wat tot de eerste behoort, rekent men tot de wereld des geestes; de andere maakt de buitenwereld uit. Maar in het ligchaam zelf komen zij niet anders dan met elkander verbonden voor. — De natuurkundige poge dan in de ewste plaats de wetten des levens goed te kennen , waamaar de beide groote reeksen van verschijnselen , de somatische en psychische zich openbaren. Leven en beweging is overal, zoowel in den geest, als in de stof. Wilde men dat leven, ten einde het beter te kunnen overzien, in onderdeelen splitsen, dan zou men kunnen spreken van een mechanisch, van een chemisch en vegetatief^ van een animaal en psychisch leven. De beide eerste soorten vallen buiten den kring onzer tegenwoordige beschou- wing. Het geheele vegetatieve y animcde en psychisclie leven echter is voorzeker eene voortgaande ontwikkeling , een voortdurend ontvangen, verwerken en terug geven van indrukken, van prikkels. In het organisme REDEVOERING. 215 valt daarbij het atreven naar zelfbehoud in de eerste plaats in 't oog. Dat zijn de hoofdverrigtingen. van het organisme, waafdoor het zich alles van buiten toeeigent, wat voor zijn behoud noodzakelijk is; waardoor het voorts in zich zelf verwerkt, wat het voor zijn voortbestaan behoeft; waar- door het eindelijk teruggeeft , wat voor zijne integriteit niet noodig , ja zelfs schadelijk blijkt te zijn. Die hoofdverrigtingen nu zijn in de dierenwereld, dus ook voor den mensch , gebonden aan bloed en zenuwen ; — aan bloed, hetwelk het geheele ligchaam, tot in zijne fijnste deeien, dooradert; waar- uit alle hun voedsel ontleenen, en waaruit alie weefselen ontkienien; — aan zenuwen , die , even als het bloed , door het geheeie ligchaam verspreid zijn , van weinige centraalpunten uitgaan en daartoe weer terugkeeren , — zenuwen, wier invloed voor alle gevoel, voor alle voorstelling , voor alle beweging . onontb^erlijk is en die tevens alle wisselwerking tusschen de verschillende deelen van het organisme en tusschen dit en de buitenwereld tot stand brengen. Bloed en zenuwen zijn* als het ware de representanten van de beide zijden van den mensch, van zijn ligchaam en van zijne ziel. Openbaart zich het vegetatieve leven meer in het bloed en zijne om- zettingen; in en door de zenuwen vindt het animale, het psychische leven zijne voomaamste werkplaats. Bekendheid met de neurologie wordt dus voor den natuurkundigen psycholoog het eerst vereischt. Maar bloed en zenuwen, ligchaam en ziel, altijd gaan zij in hunne ontwikkeling te zamen; onophoudelijk is er werking en wederwerking bij hen op te merken. Zie al dadelijk de onmiskenbare teekenen daarvan in het verschil van leeftijd en kunne. Zie hoe de somatische en psychische ontwikkeling van het individu, volgens vaste wetten, met zijnen leeftijd, gelijken tred houdt. Of zou men de betrekking wiilen loochenen, die er bestaat tusschen de snellere omzetting der stof en de grootere afwisseling van de meest tegen- strijdige gemoedsaandoeningen in den kinderlijken leeftijd; tnsschen de meerdere vastheid der hersenen en de grootere vatbaarheid voor het leeren in de jeugd; tusschen de ruimere ontwikkeling van longen, hart en geni- talien — ja, van het geheele slagaderstelsel, en de warmte, den gloed, de energie en den moed der jongelingsjarenP Zou men het wille^ ontkennen, dat, bij het praedomineren van de onderbuiksingewanden en van het ader- lijk bk)edfltelsel in den mannelijken leeftijd, bedachtzaamheid den overmoed 216 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT bekbelt en overleg de hoog gespannen geestdrift tempert? Ziet men fiefc niet, dat in den grijzen leeftijd, met den trageren bloedsomloop , met de involutie der organen, opk het denken, gevoelen en handelen vertraagt en allengs afneemt? Is het hier de leeftijd, elders zien wij hoe het verschil van kunne den innigen zamenhang tusschen bloed en zenuwen , tusschen het vegetatieve en psychische leven, aan den dag brengt. Immers noch de individuele verscheidenheid van de karakters, noch het verschil in de huisselijke en maatschappelijke verschijning van den man en de vrouw zouden ooit te verklaren zijn, indien men een oogenblik de eigenaardigheid van hun beider organisatie uit het oog verloor, Duidt niet voorts het woord temperament y oorspronkeUjk aan het somatische ontleend, de voort- durende werking van bloed en zenuwen, van het ligchaamlijke en het zedelijke op elkander aan ? Biijkt die eenheid verder niet in hetgeen men humeur noemt? Treedt zij niet nog duidelijker te voorschijn in de ziekten? Wie kent niet, b. De zenuwen toch zijn de vermiddelende organen, waardoor al het in- en uitwendige tot ons bewustzijn komt. Moge ook al de werking dier zenuwen tot dnsverre noch tot bloot mechanische , noch tot bloot chemische terug te brengen zijn; moge voor haar dus het woord dynamisch nog moeten behouden bUjven; veel is er, wat het experiment omtrent hare werking reeds aan den dag gebragt, veel is er, wat de analogie met magnetisme en electriciteit opgehelderd heeft. En wat hier nog ontbreken mogt, de neuropathologie zal het spoor ons verder wijzen. Van haar verwachten wij met regt,. dat zij nog vele geheimen der bewerktuigde natuur, die tot dusver, ook door de naauwkeurigste pathologische Anatomie, niet konden ontsluijerd worden, voor ons ontraadselen zal. Vraagt inmiddels iemand naar eenige der meest belangrijke wetten van dat zenuwleven, die ons tevens meer op het spoor kunnen leiden van de wijze, waarop ook de psychische verschijnselen geboren worden, wij zouden hem in de eerste plaats opmerkzaam willen maken op de centripetcUe . werking der zenuwen , waardoor elke prikkel tot de hersenen overgebragt en het verband gelegd wordt tusschen de buitenwereld en het individu. De centrale werking daarentegen moet het ons nader leeren, hoe de in- drukken, aan de hersenen medegedeeld, alleen in het bewustzijn overgaan en tot voorstellingen , begeerten, oordeelen aanleiding geven, 6f ^^ centri' fugale werking opwekken, waardoor wilsuitingen en bewegingen te voorschijn geroepen worden. Doch er is meer dan dit. Veel, zeer veel hebben wij te danken aan de ontdekkingen van lateren tijd, die inzonderheid de epecifieke energie der zenuwen aan den dag hebben gebragt, en waardoor het is uitgemaakt, dat bepaalde zintuigszenuwen ook bepaalde indrukken, en geene andere dan deze, op de hersenen overbrengen. De latere tijd was 't, die ons hier bekend maakte met de zoogenoemde lex BeUianUy die ons leert, dat gevoel en beweging van afzonderUjke zenuwen afhangen. Ginds openbaarde hij ons door de wet der reflewicy dat er tusschen psychische (willekeurige, 28 218 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT cerebrospinale) en onwillekeurig werkende (spinale en vasomotorische) zenuwen eene wederkeerige , van vaste wetten af hankelijke , betrekking bestaat. — Elders is het de wet der irradiatiey naar welke de prikkels aan cerebrospinale zenuwen gegeven, zich op gevoels- en zintuigszenuwen over- planten; eindelijk de wet der associatie, der coordinatie, d6r accommodatie y waaraan zoovele animale en psychische verschijnselen gehoorzamen. Die wetten , de Neurologie leert het ons — berusten op de in de verschillende deelen van het zenuwstelsel inhaerente principes, namelijk op dat der irritabiliteit , hetwelk in de peripherische en gevoelzenuwen; op dat der asaociatie, combinatie en refexie y hetwelk in het ruggemerg; op dat der psychische openbaring , hetwelk waarschijnlijk het meest in de hersenen ge- vonden wordt. — Vergeeft mij, M. H., dat ik een oogenblik U rondleidde op een terrein, waarop welligt eenigen uwer mij niet geheel konden volgen. Maar ik moest U de middelen eenigzins doen zien, die noodig zijn ter verklaring van veel, dat tot het gevoelen en voorstellen betrekking heeft. Meent ijitusschen niet, dat ik de waarde der neurologie en neuropathologie te hoog schat, en de ontdekkingen, die de latere tijd op het gebied van het zenuwstelsel gemaakt heeft, te ligtvaardig in toepassing gebragt wil zien. Hare waarde moge, zoo als de geleerde en geestige- Toltbnti zegt, niet hooger te stellen zijn, dan die der hypothesen, die Colxjmbus over het nog niet ontdekte Amerika dorst wagen, of dan die der phantasien van opgetogen geographen omtrent zon, maan en sterren. Het is zoo: zekerheid , volstrekte zekerheid , wordt daai^door nog niet verkregen. Het is zoo: de vraag hoe het gevoel in de zenuwen opgewekt wordt: hoe het zich op de in de hersenen aanwezige zenuwdraden overplant, en daar in bewustzijn overgaat, zal wel altijd onbeantwoord blijven. Maar de betrek- king te leeren kennen, die er tusschen opwekking, voortplanting en over- springing van het gevoel bestaat, en de wetten, waaraan die werkingen onderworpen zijn; — dat ligt onder 't bereik van het physiologisch experiment en van de pathologische waarneming. In dat opzigt vooral verdient het nihil est in intellectu, quod non priu^ /uerit in sensu bij den physioloog bijzondere behartiging. — Gevoelen is leven; leven in den REDEVOERING. 219 ruimsten zin des woords. Zoodra wij gevoelen, bestaan wij, en dragen kennis van dat bestaan. Zoodra wij ons bewust worden, dat hetgeen gevoelt, niet hetzelfde is, als de opwekkende oorzaak van dat gevoel, krijgen wij tevens een denkbeeld van de buitenwereld , van hetgeen wij niet zijn. In de zenuwen schuilt de eigenschap , . die wij gevoeligheid noemen; van die gevoeligheid hangen de gewaarwordingen af; door die gevoeligheid ontstaan onze voorstellingen ; door onze gewaarwordingen en onze voorstellingen eindelijk worden onze bewegingen en wilsuitingen voor een groot deel bepaald. Alles hangt hier dus-van de indrukken af, die wij door de zenuwen in de hersenen krijgen. Die indrukken echter, welke daarin meer zelfstandig zijn , die door het denken ontstaan en voortgebragt worden , zijn de meest blijvende ; daarop volgen de instinctmatige , die door de inwendige organen voortgebragt worden; terwijl eindelijk die, welke wij aan de zintuigen verschuldigd zijn, het eerst weder verdwijnen. Ziet hier M. H. eenige wetten , waaraan het zinnelijk gevoel gebonden is. Maar heb ik noodig daarbij te herinneren , dat die band ook door gewoonte en oefening soms naauwer kan worden toegehaald of wijder uitgerekt; en dat de zintuigen, de wachters en wakers voor het gevoel, de een soms wakkerder en ijveriger is dan de andere? Behoef ik er U opmerkzaam op te maken hoe b. v. het gevoel (tactus) vaak te veel en te velerlei indrukken tegelijk ontvangt, om ze alle duidelijk tot ons bewustzijn over te brengen? hoe reuk en maak ons zeer sterk kunnen aandoen, maar de indrukken daarvan slechts kort in de hersenen overblijven? hoe gezigt en gehoor ons de duidelijkste en sterkste indrukken geven en deze zich ook gemakkelijker dan andere laten reproduceren? — Op het gevoelen (een zinnelijk , van de zintuigen geheel af hankelijk , proces) volgt het voorstellen. Vormt zich een beeld in de hersenen door middel van het oog , en bUjft dit er langeren tijd in afgedrukt , — gebeurt er dan eigenUjk wel iets anders, dan wanneer wij lang, na elken anderen uitwendigen prikkel , nog eene gewaarwording van lust of onlust behouden , niettegenstaande de prikkel zelf reeds opgehouden heeft te werken? In het ligchamelijke is de soort der gewaarwording reeds vooraf door de zintuigen bepaald. De eerste reactie, die deze in de hersenen veroorzaakt, is eveneens geheel onwillekeurig. Zinnelijke voorstellingen ontstaan niet, 28*. 220 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT wanneer de hersenbeelden niet te voren opgewekt waren: die zinnelijke voorstellingen verdwijnen weder, als de afgedrukte hersenbeelden niet meer verlevendigd worden. De beelden, ^e door ziekte-toestanden van de her- senen in dit orgaan ontstaan, roepen de hun adaequate voorstellingen te voorschijn. Levendige voorstellingen gaan over tot de organen, waartoe zij betrekking hebben en worden daarin , geUjk zinnelijke gewaarwordingen , opgenomen. De duur der voorstellingen is onwillekeurig in het geheugen, willekeurig in de herinnering. Zij kunnen weder opgewekt worden; doch het geschiedt naar vaste wetten; zoo als naar de wet van asaociatie, van comlfinaiie , van symjpathie en van het contraaty die welligt geheel overeen- komen met de vroeger aangeduide neurologische wetten, Maar ook het zedehjk gevoel, het willen, is niet wiliekeurig. Ook dit hangt af van aanleg, gewoonte, opleiding, instinct en sympathie, die voor de georganiseerde wezens hetzelfde is, wat de affiniteit is voor de anorga- nische wereld. Dat zedelijk gevoel is ten naauwste met het zinnelijk gevoel en met de voorstelling verbonden , « en wel in die mate, dat het eerste zonder het laatste zelfs niet denkbaar is. Doch keeren wij de zaak nu om; en zien wij, hoe voor^tellingen op organen terugwerken; hoe zij gewaarwordingen en bewegingen knnnen veroorzaken; hoe zij de spieren van het gelaat, elke beweging van het individu, ja bijna alle levensuiting kunnen beheerschen. Zien wij verder hoe de voorstellingen juist op die organen, waardoor zij voornamelijk ge- vormd worden, doorgaans het eerst reflecteren. •Zien wij eindelijk, hoe niet alleen neigingen , driften en hartstogten , maar zelfs het denken op de uitdrukking van het gelaat, op de vegetative en animale functien, op gezondheid en ziekte invloed oefent; dan immers worden wij wederom getroffen door het onafscheidelijk verband, ja door de ondeelbare eenlmd van het somatische en psychische. Hebben wij die merkwaardige ver- schijnselen naauwkeurig gadegeslagen , dan voorzeker kunnen wij het niet meer loochenen , dat hetgene zich hier als openbaring der Psyche aan ons oog vertoont, niet anders is, dan eene bijzondere levensuiting des persoons, eene levensuiting, die, als voorwerp van onze waarneming en beschouwing, met het ligchaam ontstaat, zich ontwikkelt en ophoudt te bestaan; en dat REDEVOERING. 221 alleen het geloof daarin iets blijvends, iets eeuwigs kan erkennen en dit in eene andere wereld, in anderen vorm, in andere stoffelijke verbindingen misschien, kan laten voortduren. Dan eindelijk worden wij gedrongen tot de' bekentenis, dat geen juiste waardering, geen billijk oordeel, geen voldoende kennis van den mensch , van zijne zeden en gewoonten , van zijn karakter en zijne daden, derhalve geen psychologie mogelijk is, zonder eene voUedige kennis van alle uitingen , van de psychische , zoowel als van de somatische. Ruimte van biologische, anthropologische , physiologische kennis, zietdaar alzoo M. H. ! in de eerste plaats het doel voor het streven van den waren Psycholoog zoowel, als van den Geneeskundige. Bezit hij die, zij zal hem tevens vrijwaren tegen de afdwaUng op zijpaden, waarop zoo menig natuur-onderzoeker tot groote schade voor de wetenschap verdoolde. Of was het niet, om slechts iets te noemen, eene dwaUng, de zoogenaamde onderscheidene vermogens der ziel in de verschiUende deelen des Ugchaams eene afzonderUjke plaats te wiUen aanwijzen ? De Physioloog zal 't niet meer wagen voor eUs: der organen even zoo vele bijzondere krachten aan te nemen, waardoor zij werken; hij zal dus niet meer, in eigenUjken zin, yan spijsverterende , ademhaUng- en .bloedsomloop regeiende of van gal- afscheidende kracht spreken; doch al die levens-werkingen beschouwen als openbaringen van de stof en van hare, door de eigenaardige zamenstelUng, tot organen gewijzigde eigenschappen. Maar evenmin zal het geoefend oog van den zieUtundige, in de onderscheidene zielsuitingen , afzonderUjke, zelfstandige vermogens opmerken; evenmin zal ook hij van een yoorsteUend, een oordeelveUend , een zedeUjk en een redeUjk vermogen gewagen. En waar het spraakgebruik aan deze woorden nog behoefte heeft , zal hij niet- temin zich wachten voor eene ontologische opvatting der zaak , die er mede bedoeld wordt. Hij zal het spoor niet bijster worden door de dwaaUichten der phrenologie of die der cranioscopie ; al erkent hij ook, dat beiden menige waarheid, menig belangrijk feit aan den dag hebben gebragt. — Maar zou dan welUgt iemand ondersteUen, dat er in dit opzigt strijd bestond tusschen de Psychologie en de Physiologie? 'tls in geenen deele het geval. De Physioloog, die het psychische leven als eenen bijzonderen vorm van het organisme moet beschouwen , kan de psychische levensuitingen ter naauwemood anders dan in verband met eenig orgaan leeren kennen. 222 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT Maar hij onderstelt dit verband tijdelijk en als middel meer, dan als doel van zijn onderzoek en zonder daarom zich aan te ver gedreven localiseren schuldig te maken. Vestige hij ook bij de spijsvertering bij voorkeur zijne aandacht op maag en ingewanden; toch is het hem ten volle bekend, dat de medewerking van bloed en zenuwen en van zoo veel andere deelen des ligchaams voor die spijsvertering gevorderd wordt. Op gelijke wijze zijn de hersenen voor hem het orgaan, dat het naauwst met het zieleleven zamenhangt. De regtvaardiging van die meening zoekt de physiologie niet enkel op haar eigen gebied , in slaap en droomen , en in de vergelijking van de verschillende diersoorten; maar ontleent ze vaak aan de pathologie, die ons leert, dat, bij de meeste stoomissen der hersenen, hetzij door uit- of inwendige oorzaken voortgebragt , tevens stoornissen niet alleen van het gevoel, en van de beweging, maar ook van het hoogere zieleleven plaats grijpen. Vandaar de exaltatie en depressie van gevoel en voorstellingen; vandaar de delirien; vandaar het verlies van bewustzijn, oordeel en ge- heugen, bij hersenlijden , die de psychiatrie ons leert waarderen en be- strijden. — Soms heeft men gepoogd aan deze, door getrouwe waameming gevestigde uitspraak , eene andere waarneming tegenover te stellen. Men heeft gewezen op de voorbeelden van stoffelijke veranderingen in de her- senen, die zich echter niet door evenredige veranderingen in hare functien openbaarden; en omgekeerd, op belangrijke afwijkingen van het verstand, waarvoor de lijkopening geene materiele verandering in de hersenen wist aan te toonen. De tegenwerping schijnt eenige kracht te hebben; maar het is ook niet meer dan schijn. Of ziet men niet evenzeer de longen vaak door knobbehnassa's bezaaid , de lever met kankermassa's doorregen , zonder dat ademhaling of gal-afschriding merkbare veranderingen ondergaan hadden? Ziet men niet vaak den hevigsten ademnood en de belangrijkste btoornissen in den bloedsomloop ; terwijl het lijk niet het geringste orga- nische spoor daarvan bevat? En zou men nu daarom zich moeten ont- houden, de longen de organen van de ademhaling, het hart dat van den bloedsomloop , de lever dat van de gal-afscheiding te noemen? Inderdaad, de twijfel is van te ondergeschikten aard, om er lang bij stil te staan; maar niettemin heeft hij eenig nut. Het is eene waarschuwing te meer> om in het localiseren zekere grenzen niet te overschrijden. Al leert toch REDEVOERING. 224 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT Gevoelt iiitusschen iemand zich niet geheel voldaan door de beperkte mate van kennis, die zulk eene empirische psychologie tot dusver ons bieden kan en voor het vervolg belooft ; wij zouden hem willen toeroepen : beteugel uw ongeduld, en eisch van den boom geene vrucht, alvorens hij bloesem gedragen heeft. De grenzen der psychologische wetenschap zijn nog op verre na niet te bepalen, zoo lang het onmetelijk arsenaal van proeve en waameming niet is uitgeput. Zij verklaart voorshands reeds genoeg, als zij het bestaande door de verkregene notien van iets anders, dat nog beter gekend is, toelicht; als zij zamengestelde verschijnselen in eenvoudigere ontleedt, en ze tot algemeene wetten terugbrengt. Eene diepere beteekenis kan het woord verklaren in de natuurkunde niet hebben. Niet eene natuurwet is eigenUjk te verklaren. Men kan ze alleen uit het standvastige der verschijnselen opmaken. Onze psychotogie verdiept zich dan ook niet in een ligtvaardig vitalime en in teleologische bespiegelingen omtrent het toaarom en waartoe der verschijnselen. Het vorschen naar de voor geen menschengeest te doorgronden causa finalis laat zij over aan het geloof , en vergenoegt zich', met de wijze hoe^ de voorwaard^ waaronder ^ de middelen waardoor een verschijnsel tot stand komt, aan te toonen. En behoeft dan, zoo vragen wij nog verder, zulk eene psychologie zich te zuiveren van de blaam , alsof zij ons in de armen van een verderflijk materialisme wierp? — Dat zij zich aan de materie houdt en de open- baringen van deze in de eerste plaats nagaat, zal wel niemand haar tot een verwijt rekenen. AUeen toch datgene, wat in en door de ^/©/'geschiedt, kan het voorwerp harer nasporing en harer kennis zijn. Verlaat zij het gebied der materie, dan ontzinkt haar de vaste bodem en zij drijft zonder bestemming voort in de wolken der onvruchtbare speculatie. — « Moet die beschuldiging van materialisme echter beteekenen, dat zij alleen hare aandacht aan de stof schenkt en hare krachten over het hoofd ziet? Maar de naam der physiologie , (waarvan zij een integrerend deel uitmaakt) duidt het reeds aan, dat zij de wetenschap des levens, dus des zielelevens is, en wed^rlegt die stelling volkomen. — Wil men d verder door die be- schuldiging te kennen geven, dat zij te veel van het bekende uitgaat. REDEVOERING. 225 om daardoor het onbekende toe te lichten? — Inderdaad men zou haar dit eer tot lof , dan tot blaam kunnen toerekenen ; terwijl het idealisme juist den omgekeerden weg insloeg eu het erkenbare door het onbekende en nooit erkenbare wilde verklaren, waardoor het elk oogenbhk willekeur voor wet, gissing voor waarheid moest aanbieden. — Ue waarheid heeft hare grenzen, het ongerijmde niet. Maar zou het misschien mogelijk zijn, dat zulk eene psychologie 's men- schengeest vemederde, de zedelijkheid ondermijnde, het geloof belagchelijk maakte en de godsdienst met voeteu trad? Neen, M. H. ! neen — en nogmaals neen ! Nederig erkent zij het , dat er eene zijde van 's menschen- geest is, daar,- waar hij zich in de hoogere denkvormen der logica open- baart, waarvoor wij de werking in het stoffeUjke substraat tot dusver volstrekt niet kunnen nasporen , evenmin als wij den invloed van dit iaatste op die denkvormen physiologisch kunnen aantoonen. — Zij laat het psy- chische leven ongedeerd en bewondert daarvan zelfs den rijkdom en de volheid. "Zij bestrijdt gecn geloof, zij vergt geen ongeloof, zij bespot zeifs het biJgeloo£ niet. Maar terwijl zij het aan de theologie overlaat de wapens tegen laatstgenoemden aan te gorden , vraagt zij alleen naar hunnen. oor- sprong in den mensch, naar hunnen invloed op den"mensch. Zij erkent in het geloof eene psychische eigenschap , waarvan de noodwendigheid diep in 'smenschen eindige natuur gegrift is. Zij erkent de kracht van het geloof, als de brug, die onzen geest van het heden naar het morgen, ja, uit dit leven naar eene andere wereid kan leiden. Zij eerbiedigt het geloof aan de onsterfeUjkheid, als de uitdrukking van de diep gevoelde behoefte en het natuurUjk streven van den m.ensch naar zelf behoud. Zij buigt voor de kracht van het geweten en ziet daarin den boom der kcnnisse des goeds en des kwaads, die in 'thart van elken mensch geplant is, al groeit hij weelderiger bij den een en al staat hij naakt in loover bij den ander. Zij berooft den mensch van niet een der regten, zij ontheft hcm van niet ee^' enkelen der pligten , die in 't wetboek zijner zedelijkheid omschreven staan. Zij ontrukt hem niet het besef eener hoogere wereldorde; zij verheft daarin zelfs alles tot cen wonder^ niet omdat zij hem daarin een boven- natuurlijk verschijnsel laat zien, waarvan hij oorsprong en wettelijkheid 29 226 G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT niet kan erkennen; maar juist omdat in allea eene wetsopenbaring , eene noodzakelijkheid , eene orde doorstraalt, waarvoor zijn geest in zijne be- perktheid en onmagt zich diep in het stof ter nederbuigt. Zij doodt niet in hem, maar verlevendigt veeleer de alles bsheerschende kracht der liefde, die hij in de doelmatigheid van al het geschapene opmerkt, en die zijn hart zoo oneindig verruimt, zijn gemoed zoo zaligend verheft. En zij zou de Godsdienst ondermijnen met al wat zij den mensch veredelends, verheffends, troostends en bemoedigends bieden kan? Zij, die zich zoo levendig overtuigd houdt, dat met het geloof , ook de gods- dienstzin een onverwoestbare trek van 's menschen wezen is? — Neen, M. H., zij erkent den oppermagtigen invloed van die psychische kiacht op het leven van individuen, van geslachten, van volkeren; op hun ge- voelen, denken en handelen. Zij gebiedt wel verdraagzaamheid voor de overtuiging van anderen, maar bevordert geenszins de onverschiUigheid omtrent hetgeen voor elken mensch waar en heilig zijn en blijven moet. Zij toch is zich bewust, dat zoo als de mensch, zoo ook zijn God is. De een moge dan zijne Godsdienst in 't weten , de ander in 't gelooven , een derde in 't handelen vinden ; de een moge van haar de oplossing van problemen, de andere voedsel voor zijne phantasie, een derde lust en kracht tot werken verwachten; zij moge het verstand door de logische orde van dogmata bevredigen, of de verbeelding gespannen houden door het geloof aan 't wonderdadige; zij moge eindelijk alleen aan het gevoel beantwoorden en den mensch door het besef van Gods wijsheid,' Gods ahnagt , Gods goedheid en Gods liefde berusting schenken in het leed , hoop bij de ontberingen des levens en vertrouwen op de toekomst; — de psychologie overtuigt er ons van, dat niet een ontwikkelingsvofm van de Godsdienst absoluut boven den ander verkiesiijk , en , die vorm voor den mensch de beste is , die hem door zijnen aanleg, door zijne natuur aangewezen wordt, die hem de meeste rust met zich zelven, met den God in hem, en den meesten vrede met de menschen verzekeren kan. Moge dus onze psychologie tot geen blinden ijver aanzet- ten, zij verbiedt ons het aanmatigend oordeelen, zij bewaart ons voor het liefdeloQs veroordeelen van onzen naaste. — En nu vraag ik 't U, M. H.l ondermijnt zij de christelijke godsdienst, wier geheele wezen liefde is? REDEVOERING. 227 Is het dan • nu ten slotte waar , dat de empirische psychologie op de grondslagen, die wij er voor vaststelden, de som onzer wezenlijke kennis vermeerdert, — wat zou men haar dan in emst kunnen te last leggen? Is het waar, dat zij onze inzigten in de wijsheid en orde van het gescha- pene verheldert; — hoe zou zij dan het gemoed van den Schepper kunnen afleiden? — Is het waar, dat zij het verband der dingen voUediger ieert erkennen, hoe zou zij dan de hechtste grondzuil van de zedelijke en maatschappelijke wereld, den godsdienstzin kunnen ondermijnen? Neen, zij moge bijwijlen zich verzetten tegen de slaafsche onderwerping aan elk willekeurig dogma, dat met onze rede in strijd is, en tegen de eenvoudigste waarneming aandruischt; zij moge dat geloof , dat uit zijnen aard gemak- kelijk is, en ongaame ter liefde van onderzoek zich vermoeit, nu en dan wakker schudden, opdat het naar een' meer redelijken grondslag voor zijn bestaan omzie, of voor de ervaring en het weten de vlag strijke; — naar mate de som van het toeten grooter wordt, naar mate het besef van het niet weten inniger is, naar die mate zal de mensch zijne eigene nietigheid tegenover de oorzaak van het geschapene dieper gevoelen, en zich voor hoogmoed en verwatenheid meer in acht nemen. Naar mate zijn inzigt in de onverbrekelijke orde der ligchamelijke en zedeUjke wereld ruimer wordt, naar die mate zal hij de wijsheid des Scheppers op redelijke gronden meer eerbiedigen. Naar mate de warmte van zijn gemoed meer voedsel vindt in de overtuiging van zijn verstand; naar mate zijn geloof meer in harmonie komt met zijn weten, naar die mate zal de kracht zijner liefde toenemen, en het vertrouwen op de eeuwige liefde, die het heelal bezielt, vaster en onwankelbaarder worden, Zoo waar is het woord van Baco: Philosophia obiter libata a Deo abducit, prof undius hausta ad Eum reducit. — De plegtigheid, die mij gelegenheid gaf, om deze woorden van mijne innigste overtuiging openlijk uit te spreken, herinnert mij tevens den aangenamen pligt, dien ik thans ga vervullen, door in de cQrste plaats> 2ft* 228 G. E. VOORIIELM SCHNEEVOOGT nog het woord te rigten tot U, Edel-Achtb. Heeren Burgemeeder en Wethoudtren en Leden van den Raad dezer atad! Gij hebt mij de onderscheiding van de statige professorale toga waardig gekeurd. 