title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Moreen- dzi:uve 532 D&g WATERVERHEVELINGEN., den zelfden Graad van Koelheid, die de ' Lugt heeft, aanneemen, en de Vuurdceltjes, dic "er nog al blyven uitwaaffemen, terwyl de fyne en dunne Stoffen reeds verkocld zyn, de Waterdeeltjes en Dampen, die zig aan haar Oppervlakte zouden willen zetten, met zig mede neemen, en weer wegvoeren. Deeze Avonddaauw , dit Dampen en Uit- waaífemen der Aarde, duurt den ganíchen nagt in die Jaargetyden en Lugtítreeken, waar in het. Aardryk ten dien einde by dag genoegzaam verwarmd geworden is. Maar met het opgaan van de Zion begint de Dampkring, door haar Straalen gekoefterd , ook op zyn beurt Warmte te gevoelen; de Lugt zet zig uit, en ontdoet zig meeítal van die opgetrokken Dampen, die zenu we- der vallen laat; "t zy dat die Deeltjes te klein en fyn zyn, om de nu verwyderdetus- fchenruimtrens der Lugt te vullen en zig daar in te blyven ophouden :*t zy dat zy de Vuur- ftof, daar ze nog meé vereenigd zyn, endie | ep dien tyd naar het Aardryk, nu koudtr dan de Lugt, te rug vloeit, na volgen; en met Dg WATERVERHEVELINGEN. 283 met dezelve naar de Aarde wederkeeren, Deeze Dampen, die dus 's morgens weér neérvallen , noemt men eigentlyk Daaesw; en men zou ze, in tegenitelling der ryzende Dampen, den naam kunnen geeven van Mor- gendaauw. Hy valt overvloediger buiten op "t open Veld, dan in de Steden; en in vrugtbaare ftreeken, dar veel Geboomte is, veel Gewaffen en Kruiden grocien , over- vloediger dan op dorre endrooge Gronden: want daar valt min of meer, naar maate dat "er min of meer is opgetrokken. Men moet egter met deezen Daauw, die uit de Lugt neérvalt, dat Vogt niet verwar- ren, "t welk men des morgens op de Plan- ten gewaar wordt, Die druppels, die men aan de Steelen en Bladen van allerhande Ge- waífen en Struiken ziet hangen, komen uit die Planten zelve voort, en zyn een Vogt dat zy doorgewaaffemd hebben. Yder kan zig daer gemakkelyk van overtuigen, dic maar de moeite wil neemen, om een Kool, by voorbceld , een Krop-Salas, of dergelyke Plant, des nagts te dekken, dat "er de Bui- tcn- XI. LES. 2. AF» DEEL. Plant- daauw. XI. LES. 2, ÀAF- DEEL. Kragten yan den paauwe 284, Dz WarzmveRHEVÉA — 40^ tenlugt niet by kan komen: det /; qu hy "er dezelfde Daauwdruppels i / gen, en op de Bladen leggen , dicly Planten gewoon was te -vinden, dsze P Nagts, ongedekt, in de open Lug gut hadden. De Waterdeeltjes , die deezedrop- pels vormen, komen uit de Aarde voor, zoo wel als de andere, en worden'er ook door de zelíde oorzaaken uit opgehewmn; maar in plaats van eensklaps uit de Opp vlakte der AÁarde, gelyk elders oweril ge beurt, in de ruime Lugt weg te vüegrn, loopen zy de holle Pypjes op vn de See len, de Takken, de Bladeren der Plenten; hun beweeging vertraagt allenskens, zy ve eenigen zig, en blyven, tot een ároppd t zamengeloopen, op den Mond vin de kie ne Buisjes ftaan, uit welke zy doorwur femden. ' De Kwskzalvers en de Stookkanftensus van den ouden fmaak, hebben den Desw vecl uitneemende Kragten toegefchreeven: maar men wect; dat al die wonderen, detr 4c zoo hoog van opgaven , en die dev Dess Dg WATERVERHEVELINGEN. 2$$4 Daauw 2l verrigten kon, geen meer Grond vat waarheid zehad hebben, dan dat einde- loos getal van Harffenfchimmen, | daar ze hun eigen Inbeelding meé gewoon waren te voeden en de ligtgeloovigheid der onwec- tende menigte. Verfcheiden Schryvets liebben in tegen- deel op beteren Grond en met grooter waar- íchynlykheid beweerd, dat de Dasuw zom- tyds wel fchadelyk kan zyn voor deDieren, die men te vroeg uit den Stal dryft om ze te laaten Weiden; en dat dezelve, zo ze al te overvloedig valt, de Vrugtbaarheid der Landen zou kunnen benadeelen. "Want Íchoon het zeker is, dat die Damp voor het grootíte gedeelte beftaat uit Water; men kan egter niet ontkennen, dat zy ook, veeltyds of altoos, verícheiden andcre zoorten van Stoffen met zig voert, die zoo in aart en ei- geníchap, als in maate en hoeveelheid ver- fchillen naar *t veríchil van dePlaatzen, van de byzondere Graaden van Warmte, en van de Planten uit welke zy urtwaaffemen. En; Zcker, dat de Daauw geen enkel en zuiver Wa- XI. LES. 2. ÀATF- DERL. Onzuie« verhcid van den Daauw, XI. LES. 2. A F- DEE L. Gom-e- Inene 4986 D& WATERVERHEVELINGEN, Water is, maar ook andere Stoffen in zig bevat , blykt duidelyk genoeg alleen daar uit, dat hy bederft en afzetzel vallen laat, als men hem op Vleffen bewaart. Men mag ook aan dien Morgen-dasuw , of weder neervallende Dampen en Uitwaaffemingen die dunne Laagjes van Vette en Zwavelagti. ge Stoffen miffchien toefchryven , welke men, aan haar Kleuren, dic van den Regen- boog gelyk, kenbaar , zomtyds op ftilftaande Wateren gewaar wordt na verícheiden dagen van droog en helder Wceér, waar in men niets anders van den Hemel heeft zien va.- len, 't welk die gekleurde Vlekken zou hebben kunnen veroorzaaken. | Zomtyds ontmoet men zelfs voorbeelden, dat het Wateragtige het grootíte gedeelte van den Daauw niet uitmaakt, In zulke gevallen is het Vogt, dat uit den Boom of Plant zweet en doorwaaffemt , een Sap dat flremt, naar maate dat de Vogtigheid 'er uitdampt en vervliegt , van dien aart Zyn verfcheiden Gommen, en eenige Zoor- ten van Manna's, daar men in de Ge nceskunde gebruik van maakt, De- Dz WATERVERHEYELINGEN. c$7 Dewyl dan de Daauw een Darrp :;, cie een Aftrekzel in zig bevat van veelzrhznde ^ Myn- en Plantftoffen, wier Uitwaailszin- gen zig onder deszelfs Wateragrige Deezizn mencen; kan het niemand vreemd voorko- men, dat hy zomtyds of goede of kwsade | hoedanigheden bezit, naar den veríchilien- den aart der beginfelen en Stofdeeltjes, dasr hy mec belaaden is, Doch dewvl 'er in ver- fchillende Plastzen en Landftrecken veríchil- lende Planten en Gewaffen groeien, dewyl de Natuur een dergelyke verfcheidenheicop dezelfde wys ook in sl haar andere voort- brengzels waarneemt, en dewy! de Wsrzre, die de Uitwaaffemingen doet te voorícayn komen, niet altyd, en op alle Plaatzen *»ea fterk is, mag men met reden ftzilen, da: ó* Avond- en Morgendaauw beidz van azr* e1 kragten verfchillen naar veríc*i! van TvZ-n en Plaatzen, en dat de Uitwerkzzs, 4i: e een of de ander van hun zou mozen :e v brengen , in zulk een Jaargezyde , of in z:.« een Lugtftreek, "er riet van te bopen of t* VICCZen zyn, op een anderen t;d des Jas, ot », 288 Dr Warravzana vai fA f xLLES, ofin eenander Geweít, 'Te Reme f n i, beeld, en in de daar rondom ken, is het gevaarlyk, zegttnen, een 9 lugtjetefcheppen. TeParys , integended, men het onbefchroomd en volkomen vif doen. my» 1n't Najazr, als de Nagten lang begin- nen te worden, heeft het Aardryk meer tyd om te verkoclen, en zeer dilcwils wonkder- zelfs Oppervlakte, en de Lighasmen, die geheel vry op zig zelve voor de Lagt bloxt Ítaan, koud genoeg om de WAaterdeeltjes, dut Dg WATERYERHEVELINGEN. 2$9 daar de vallende Daauw als naar gewoonte hen meé bevogtigt, te doen bevriezen. Dan Ziet men des Morgens, in plaats van een vogtigen Daauw, de Velden, Boomen, Daken van Huizen, en andere in de open Lugt ftaande Voorwerpen, 21s bedekt met een laag van eer kleine en fyne Ysklompjes, zuiver Wit van Kleur, die men den naam van Ryp geeft, en die, zoo dra de Zon be- gint te íÍchynen en haar Warmte aan'*t Aard- ryk meé te declen, fmelten, zig verfprei- den en verdwynen. De Daauw , of de Ryp die gefmolten is, verfpreidt zig en verdwynt op tweeérlei wys. Zomtyds wordt dezelve vande Aarde, als ze dor et droog is, of van andere yle Lighaamen, die hy ontmoet, en beter ge- fchikt zyn om hem naar zig te trckken of in te laaten dan de Lugt van den Dampkring, wecr opgellorpt: . maar meeft al ryft hy wz- derom op nieuws om hoog, "t zy dat cen müiddelmaatige verdunning den Dampkring in fkaat ftelle, om. hem weder op te pomn- pen em naar zig te trekken; 't zy dat een Il; DEET. (CT 127t XI, LES; 2. AF. DEEL. 't Optrek- ken var den Daauw, XI. LES. 2. AF- DEEL. Morpen- Ncvel. 1390 Dre WATERYERHEVELINGEN: zagt lobberkoeltje een Lugt derwaarts voe- re, die drooger is, dan die, welke boven hem ftaat. Dikwils gebeurt het, dat de Dauw, ak hy 'smorgens optrekt ; den Dampkring eeni- germaate duifter en ondoorfchynend maakt. Want de Deeltjes, waar uit die ryzende - Damp en morgen-Nevel befkaat , "yn op dien tyd, als nog door geen genoegzaame warm- te uitgezet en verdund, vry grover en dik- ker dan anders, en ryzen veel traager en on- gemeen langzaam doorgaans naar om hoog. Deeze twee oirzaaken, van welke de eene natuurlyker wys wederzyds aanleiding gecft tot de andere, moeten onvermydelyk de Lugt ondooríchynend en nevelagtig maaken. r. Om dat een dooríchynend Lighsam duifter wordt en zyn dooríchynendheid min of meer verlieft, naar maate dat deszelís Deelen in digtheid onderling van malkanderen verfchil- len: gelyk wy in "t vervolg nader zullen aantoonen, als wy van de Gezigtkunde fpree- ken. 2. Om dat de Damp, dielangzaamop- trekt, zig minder verfpreidt en .uitzet en daar door in digtheid toeneemt, Mea Dr WATERVERHEVELINGEN. agr Maar deezeondoorfchynendheid en Nevel, dien de wederoptrekkende Daauw veroor- zaakt, beílaat genoegzaam nooit een aan- merkelyk grootgedeelte van den Dampkring, en ftrekt zig heel zelden of zeer breed of zeer hoog uit, Hy blyft meeft al hangen bo- ven laage en vogtige Gronden , boven Wei- landen, Slooten, en maakt daar een dikker en zigtbaarder Damp, (als eenZiee , 0m zoo te fpreeken, die op het Land ftaat,) dan cl- ders anders, Want, gelyk wy reeds gezegd hebben, de Daauw valt minder of meer Íterk , naar maate dat 'er minder of meer Waterdeeltjes opgetrokken zyn; en, zo het ftil Weer is , moethy des morgensovervloc- digít zyn op die plaatíen, welke des nagts het meefte Vogten Dampengeleverd hebben. Dit is. ongetwyffeld ook de reden, waarom men Zeldzaam den Dampkring door den op- trekkende Daauw verduifterd en. beneveld ziet , boven Steden , dorre Heiden en droo- ge Gronden ; maar meeítal boven groene en vrugtbaare Landsdouwen , wateragtige Strecken, inde nabuur(chap van Mocerafíen, Meeren, Slooten, T2 Uit XI. LES. 2. ÀA F- DEEL. Inzonder- heid in la$2e Landen, 202. DE WATERVERBEVELISNGER: YL.LES. — Uit zekere vooroordeelen, vry algenieeri 2. AF-. prri , C'Kend , en in den eerften opílag tamelyk aanneemelyk en niet onbloot van waarfchyn- ! Byzondc- re Eigen- lykheid, hadt men zig van den Avond- en fchap der Morgendaauw geheel verkeerde en valíche . denkbeelden en opvattingen gevormd , die in deeze onze tyden door de Heeren G&ns- Cumi;T. TEN , MUSsCHENBROEK, en Du rAY wce- Lu. derlegd en weggenomen zyn. De Leezer, TEN, die gaarne van alles, wat men over dit ftuk Team. — weet, onderrigt weníchte te Zyn, moet hun 1751. Bi Schriften zelve raadpleegen, wear in hy een fa: de — "eer groot getal van fchrander uitgedagte M yy, Proefneemingen zal vinden en veele zoo nicu- Mewirs — Ne als ten hoogíten merkwaardige W aarnee- piri tningen. Van alle Verfchynfels en Proeven, Senes, — die men daar leeft, is'er niets, dat zeldzaa- M mer voorkomt , en meer verwondering baart , dan die byzondere Eigenfchap van den Daauw, dst hy zommige Lighaamen zecet zorgvuldig fchynt te vermyden , terwyl hy zig weer gereedelyk zet op amdere. Glas, Porfelein, en een groote menigte van ande- rc Stoffen, warden rykelyk van den Dosuw bs- Dg WATERVERHEVELINGEN, 293 bevogtigd, terwyl ftukken glad gepolyft Me- taal, hoe groot men ze ook neeme, op de Zzelfde plaats, en voor de zelfde lugt blootge- legd , beftendig droog blyven; en decze Zoort vam voorkeur is Zoo naauwziende en voorbedagt; dat een ftuk gelds, cen nieu- we ofgladgewreeven Gulden, by voorbeeld , in 't midden van een grooten Schotel van Delffch. Aardewerk , of van Glas gelegd, geen de minfte Vogtigheid vergaderen zal, fchoon al 't overige van den Scho:el of "t Glas te eenemaaldoornat is van den Daauw. Een byzondere Gefteltenis van den Damp- kring, eneen zamenloop van zekere omflan- digheden , welke het zeer bezwaarlyk zou vallen met genoegzaame naauwkeurigheid te bepaalen, geeven zomtyds aan ecn groote menigte van dikRe en grove Dampenaanlei- ding, om , omtrent op dezelfde wys als de Daauw die optrekt, naar om hoog teryzen. Deeze Dampen die zeer traag doorgaans en niet als met moeite fchynen op te klim- men, verfpreiden zig dan eenpaarig door bet Jaager gedeelte van den Dampkring, ea ' T 3 maa- XI LES. 2. À F- DES L. Mit. XI, LES, *». AT DEELe Stinken- de Mift, Honing- daauw, 't Z wart. 294 Dr WATERVERHEVELINGENJ maaken hem daar duifter en ondooríchynend; "oo lang zy 'er in blyven hangen. Alle deeze laage Dampen en Nevels, die in de benedeníte ftrecben van den Damp- kring dryven of hangen, zoo die des mor- gens door den optrekkende Daauw veroor- zaakt worden, als die op andere tyden van dagof nagt , en op verícheiden wyZen en uit veríchillende oorzaaken ontítaan , be- noemt men doorgaans met den algemeenen naam van Afi, Meeítal beftaan zy enkel uit Waterdeeltjes: dog zomtyds mengen 'er zig deeze of geenc uitwaaffemingen onder, die zig kenbaar genoeg doen gewaar worden door hun kwaaden reuk , door een zekere Ícherpheid, die alsin de oogen byt, en door het nadeel, dat zy aan de Gewaffen , de Boom en Veldvrugten toebrengen. Men heeft in zommige Jaaren zeker zoort van Mift, aan wiens fchadelyke Dampen men den H- xizgdaauw en Koormbrasd, bekende en vry gcmeene Zicktens van de T'arwe en Rogge, toefchryft. Eenige Geleerden zyn 'er ook gewceft , die dergelyk een Mift voor de waarc Dg WATERVERHEVELINGEN. 29; qaare oorzaak aanzagen van 't geen men XI. LES, meermaalen aan zommige Koornairen ge- DERI. waar wordt, wier Zaadkorrels zwart wor- den, en in de Langte, in de vorm als van een Hoorn, uitloopen, waarom de Boeren het den naam geeven, van het Zwart, of rrec, Bk geboornd Zaad. Het Meel , dat "er vangemaa- 575... len wordt , is ongezond. Men íchryft'er 4e. 22, eene ziekte aan toe, die zomtyds onder de ^ 55". Landlieden heerfcht , bekend onder den naam y. 61. yan Roos of St. 4fstony's Vusr. Zelfs wil men, 7o"z«! d . . Sav uns. dat het tot Verfterving der Lighaamsdeelen Mars, ' aanleiding zou kunnen geeven. 1676» In den Winter heeft men meer Mift, dan vzcii.z. in den Zomer ; om dat de koude, dic by dat Jaargety in de Lugt heerfcht, de Dam- peníchielyk verdikt en hun geen tyd laat om tot de verhevener gedeelten van den Dampkring op te klimmen. Indien de kou- de in de Lugt toeneemt , bevriezen de wa- teragtige Dampen, waar uitde Mift beftaat , en zetten zig aan de takken van de Boo- , men,aan allerhande drooge Planten en Strui- ken, aan t Hair en Pruiken der Reizigers, I 4 aan XI. LES. 2. A F- DEEL. Snecuw. Hagcel. 300 Dg WATERVERHEVELINGEN; fpeurt, die 'er by een Onweér valt. (Dien Regen door eensklaps dus verdikte en gewel- dig op een geperfte Wolken veroorzaakt , noemt men $/ag- of Stortregem;| De koude , die 'er in die ftreeken van den Dampkring, waar in de Wolken hangen, door de eene of andere oorzsak ontítaat , verdikken de Dampen niet alleen, en doen- ze onder de gedaante van Regenopde Aarde yallen; maar dikwils gebeurt het ook, dat die koude fterk genosg is, om ze te doen bevriezen. In zulken geval ziet men die bevrooren Dampdeeltjes nedervallen onder de vorm of van Sseesw of van Hegel. Van Snecuw, als de Vorít de Dampdeeltjes vat eer zc nog tot druppels van een merkelyke Grcorte zamengeloopen zyn: wantdan kun- nen die oneindig kleine Ysfíteentjes , en reepjes, die zig bezwaarlyk dist op een pak- ken en tot ecn vaft en hard lighaam verbin- den lasten , nict dan een los Weeffel vanzeer ligte Viokken vormen: van Hegel, wan- ncer de Waterdeeltjes tyd. gehad hebben, em zig sot druppcls te vercenigen, eer de kou- D& WATERVERHEVÉLINGEN. 30r &oude der Lugt hen deed bevriezen. Natuurlyker wys moeíten de Hagel-kor- rels nooit grooter zyn dan de Regen-drup- pels; dewyl de Hagel niets anders is dan de bevrooren druppels van den Regen. Indien men derhalven zomtyds Steenen heeft zien vallen, die een Noot, of een Ei in grootte evenaarden , komt het ongetwyffeld daar van daan, dat verfcheiden korrels onder *t vallen zig vereenigd hebben , en aan mal- kander vaft gevrooren zyn. Ook kan 't Zyn, dat Zy van een genoegzaame graad van koude doordrongen, al de Waterdeeltjes; die zy in *t vallen ontmoeten , aan zig doen bevriezen, en dus als de kern worden van verícheiden laagen Ys, die zig rondorm de« zelve zetten; en hen zoo in gewigt als in omtrek merkelyk doen toeneemen. Dit is ook de oorzaak, dat die zwaare Haagelítee- nen altyd eenigermaate ongefchikt en zeer hockig en kantig zyn: en dat de korrels, fchoon anders rond, nooit een eenpaarige digrheid van íftoffe hebben van hun opper- ylakte af tot 22n hun middelpunt toe, maar loss XI. LES; 2. A F- DEBSL. Aart der groote Hogel- fteenen; -. | 3402. Dr WATERVERHEVELINGEN: XI.LES. 2. A F- DEEL Zwavel en Zaind- rcgen, Mémoires dc Breflawe OGob. 1727. "*» " * u edil Manda" — loffer en harder van Lighaam zyn op deee- ne plaats dan de andere. Zomtyds, hoewel vry zeldzaam is 't ge beurd, dat men dingen heeft zien. Regenen of Hagelen, die uit een andere Stof , dan Water, beftonden. In 't Jaar 169; viel 'er in Ierland een zoort van vette en. Lymagti- ge Regen, die op plaatzen, daar hy op één gehoopt was , wel 14 of x5 dagen leggen bleef, en zwart wierd, toen hy begon te droogen. In de Gedenkíchriften van Bres- leww wordt gewag gemaakt van een regen van Zwavel, die in de Stad Bresswy£ een groote ontíteltenis verwekte. De Inwoon- ders van Koppenbagen vonden in t Jaer 1649 ook Ziwavel op de Straaten na een zwaaren Regen, die'er fterk naargerooken had, In 'tJaar 1677 befpeurde ook de Heer Scbes- ebzer een zoort van geel Poeder ,dat in groo- ten overvloed viel, en *t welk men ligtelyk voor Ziwavel zou hebben kunnen aanzien: dog toen hy "t naauwkeurig enderzogt, meende hy duidelyk te bemerken, dat die Stoffe kwam van den bloeffem van de jongc | Pyn- "oo amo Dz LUGTVERHEVvELINGEN. . 303 Pynboomen, die in de nabygelegen ftreeken van't Meir van Zwricb , daar hy deeze Waarneeming deed , in groote menigte ge- vonden worden. Men heeft ook zomtyds, fchoon op een tamelyk verren affítand van Zee, een regen van Zand gezien. Hetzel- ve was ongetwyffeld door een fterken Wind of Onweersftorm opgenomen en door de Lugt derwaards vervoerd: even gelyk het uitbarften der vuurbraakende Bergen een Regen, gelyk men?t noemenkan, van Afch en Steenen veroorzaakt, en over de nabuu- rige Landen, totop eenverren afítand zom- tyds, verfpreidt. Dog altoos behoort men , wanneer men dergelyke zoorten van Veríchynfels gebeu- renzict, eer men het vonnis fpreekt ,en zegt wat het is, de zaak met genoegzaame oplet- tendheid te onderzoeken, en zig nooit te fchielyk en blindelings door den uiterlyken Íchyn en'*t eeríte voorkoomen te laaten weg- fleepen. Want doorgaans ziet men, dat het fchrander doorzigt van een kundigen en naauwkeurigen Waarneemer wel hzafl het g- XI. LES. 2. A F- DER.L« Regen van Pad- den, enz XUL:.S. 2 Xr Da*?*L. q$04 — Dr LUGTVERHEVELINGEN; gcwaande Wonderwerk verdwynen doet, en de Waarheid , in den eer£tenopílag vry duis- tcr onder die Schynvertooning te erkennen, aan den dag brengt. Indien men, by voor becld, zonder verder onderzock , geloofde, datalles, wat men na of onder cen Regen- bui ongewoons op den Grond gewaar wierd , even als de Waterdruppels uit de Wolkenof den Dampkring neergevallen was, zou men met het onkundig Gemeen zig inbeelden mocten, dat het zomtyds Padden, Bloed, Koorn, en dergelyke dingen regende. Maar als men weet, dat alle Gedierten zonder onderfcheid , de Kruipende dieren. en Zs- fetten zelve niet uitgezonderd, op een regel- maatige wys, en volgens een vafte orde, die in yder zoort van Dieren altyd beftendig. haar eigen en gewoonen loop houdt, voort- gcteeld worden: dat de Padde, omtrent op de zelíde wys als de Kikvorfch, uit cen zoort van zaad of íchooiícl, te dik en zwaar om als de Dampen in de Lugt opgeheven te worden, voortkomt; en dus noch het Wyf- je; dat het íchiet, noch het Mannetje, dus baar WATZRYERHEYELINGEN; 305 Bibaar maakt, Dieren zyn, diezig xi. LES, 'íin de Lugt onthouden kunnen: 5 i J igtelyk toeftaan en begrypen, dat ituurlyker en redelyker is te den- l die kleine Diertjes, pas uit hun T1 , en onder "t gras, kruiden, en :hoolen, door den Regen geno- "m1 om uit hunne fchuilhoeken .:ag te kruipen; dan zig te willen - dat ze by toeval geboren zyn, Lagtop den harden grond , op Stee- Aere vaíte Lighasmen, hebben exryallen zonder verpletterd. tc t» Viekken, dear men de Muu- Bloedre- *en der Huizen op zommigetyden ^^ "md bevonden heeft, hebben het *n door vrees en fchrik vooringe- lk doen denken, «dat het Bloed xad. De Hiftoriefchryvers zelf , |. tiniet, de laate nákomelingfchap manc. te geeven van die yffelyke Ver- DIO en Ze op gebeurteniffen, omtrent rivus, "de tyden voorgevallen, toctepas- Pr!wivs EL, V fen: XI. LES. 2. AF- D E E L. PErYR&SC. Mzz&RET, Qo:zaak esrRooóls NVaxxen. 306 DE WATERVERBEVELINGEN, fen: tot dat cindelyk eenige Natuurkenners; die met wat meer oplettendheid de zaakeri, die hun voorkwamen , onderzogten, op- merkten, dat die gewaande Bloedregen plaat- 7en getekend had, die bedekt waren, en voor geen Regen bloot ftonden, gelyk van onderen tegen Deur en Venflerraamen aan; en dat onmiddelyk dasrop de ganfche Lugt vervuld was met cen ontelbasre menigte van kleine Isfektes , allen van é&£nc en dezclf- de zoort. Uit de Ecríte deezer twee Waar- neemingen bleek asnílonds en onweerípree- kelyk, dat de Roode Vlekken geen merkte- kens van Regendruppels waren, en onmoge- lyk toegeíchreeven konden worden aan cen Regen, die van boven uit de Lugt vicl. Uit de T'weede Waarneeming kreeg men 2an- lelding om met "er tyd de waare oorzaak van 't Verfchynzel te ontdekken, en hoe die Roode Vlekken daar gekomen waren. Na wat overdenkens verklaarde men t ftuk op de volgende wys. . Wanneer een Kapelletje of Uiltje uit zyn Popje komt, laat het altyd tweeofdrie drup- pois UTERRERHASELINGEN. 307 'an een Zzoort van Rood Wei- xr. rts. t welk wy wel naar Rloed ge. 2 Ar beurt het zomtyds by byzon- igheden van tyden, dat "er een nenigte van die Diertjes teffens i: Wspt dat (lag van Im(éktes * de andere , ongemeen vrugt- SR) hpp Eiers te regt kwamen qoekden, wy zouden groot ng- aftlyden van dat Ongediess, &hede pog niet wergeeten, die Ios y4n Rups in den Zomer 41 ip de nabuutíchap van Pas kite een Peulvrugten h]eg- Waimoezierslanden sapdom de s alle Gewaffen, tot het Grai Tuinenen.op de Veldenafge- derhalven het geval gebeurt, lbagr een menigre van .Rupfen, anderd, volgens hun.gewoone eling Uiltjes worden, hoe t3| ven Roode Vlekken 4nost overal ontmoeten? Indien het, 1 Zoort is, die zig aan Myuren V2 en XR frs *. »» ?3 t5 & Ne Dg WATERVERHEVELINGEN. 30$ ders was, dan een hoop van die klei- ne Bolletjes, die in groote menigte aan de Wortels van het Aleise Speenkruid grocien ; en daar meé verdween al "t wonderbaare, dat men in dat zonderling toeval dagt te Zien, Want men weet dat de Wortels van die Plant zeer los en dun zyn, en gelyks- Gronds leggen. Het zyn kleineligte Draad- jes, die als over de Aarde kruipen, dieuit- droogen en verdwynen: hun Bolletjes, die meer Lighaam hebben, blyven dan, elk al- leen, op den Grond leggen, engelyken niet kwalyk naar Graankorreltjes, die men over ?t Aardryk gezaaid en verípreid hecft. Dewyl de Wolken een Verzameling zyn van Dampen, moeten ze nergens meer enin grooter menigte in de Lugt ontítaan, dan boven Z«een en wyduitgeftrekte Meeren, al- waar uit het Water dagelyks de Dampen overvloedigser, dan elders, opgeheven wor- den. Ditis ook de oorzaak, dat men, alle andere omítandigheden gelyk geíteld , in 't algemeen meer Regen heeft amtrent de Kus- [90,. dan in ^t midden van het yafte Land , [ V 3 of xlI. LES, 2. AF DERL. La petite Chelidoine Het een Land Re- genagti» ger dan het ander, Xt. VES L A F- DEREÉEL. Mast vaa dea ]aam ck ichean NAepen q10 Dr WATERYERHESELINGEÉN, of van gfoote Eilandéh, In Hemd, voorbeeld, vslt doorgatés Jaarlyks faterRe. gen, dan tc Peryy én dar. din fjreske; exem Zuiden of een Weften Wind $eeft in *t 4- geoeen hier Regensgüg Wer, om det die Winden van de Middellsndíche Xie, cn vaa den Ocesan komen, van welkt Wy bier trie zcer wer sfleggen. — Men meet, beftendig, ap *t Koninklyk Os createtie dc. Hocveclheid van -Begen, dic 'er valt het ganíche Jaar door, gelyk men ook zedert a] cen geruimen tyd in Esrelgsd, in ltahe, in Hellesd enin verícheiden St- den van Dwitflemd, pedaan heeft, — Tor het docn dier Waarneemingen gebruikt rim een Vierkent of Rolrond Bakje, «&n binrieh ih zyn Loodregte Hoogte neauwkturig in Ly- nen en Dvimen afgetekend, Het welk menin een open píasts, doch dasr her egrer voor dmn Wind beíchur is, voor de vrye Lugt lwx fiel Telkens als het Regent, tekent rxn op een Daeiegifter dan, hoe veel Ly- wn hec Wiater in hec Bakje geprocid is, en wammvr men dan cp» * énd van * Jaar e cie Dg WATERvERHEvELlNGEN. 31: die getallen by elkander voegt, ziet men, : uit de Som, de geheele menigte van Regen- water, welke 'er in de twaalf Maanden ge- valen is; Door dergelyk een Waarneeming en Berekening heeft men bevonden, dat 'erin cen middelbaar Jaar, dat is, het een Jaar door *'t ander genomen, te Perys omtrent 19 Duimen Regenwater valt; te Losdem, 37: Exzgeifibe Duimen, die omtrent 35 Frasfcbe Duimen uitmaaken; te Romes 2o Duimen; te Zurib in Zwitzerland 33. Duimen ; te Uiregt. 24. Duimen Ryslesds , dat is omtrent 33 Paryfibe Duimen. De Regen zuivert den Dampkring, door 'er alle de Uitwaaffemingen uit meé te nec- men, en ter neder te doen vallen, diezig by droog Weceér in denzelven by een vergaderd hadden; en in al te groot een overvloed daar in hangen blyvende, de Lugt beder- yen, en Volks Ziekten zouden kunnen ver- oorzaaken. Men wordt dit Uitwerkzel van den Regen duidelyk gewaar ; niet alleen daar 2an, dat men, als het na een tamelyk lange Droogte geregend heeft, gemakkelyker en De Regen zuivert de Lugt X- LES. z- AF P,p£ZzEL £n re: koe:t ze vryer adem hast, maar ook dat de Lugt zthvc heiderer en doorfíchynender wordt. Men zi abc Voorwerpen veel onderícheide- mer, kizaróer, en op een merkelyk verder aifizpd, ez nooi doen de Vesrekykers hun Woerkmg beter, dan na dat het fterk gere- gend besít, en het Weer dasr op wederom fil en bedaard geworden is. — Een ander goed Uitwerkzel van den Re- gen, het welk niet minder t'onzen nuttc ftrekt, is dat hy de Lugt verkoelt, verfrift, en de Hitte, die ons in zommige Jaargety- den dikwils vry laftig valt, vermindert en marigt. Men zal 'er ligtelyk de oorzaak van kunnen begrypen, zooó dra men zig te bin- nen brengt, dat de ftreek der Lugt, waar in de Wolken zig onthouden, genocgzaam altyd veel Kouder is, dan dat gedeelte van den Dampkring, waar in wy leeven op de Oppervlakte des Aardbodems. Dit is iets, daar niemand onkundig van zyn kan, dic coit de toppen der Bergen met Sneruw be- deckt gezien heeft, op den zelfden tyd, ter- "n het a] vry Warm Weer yas jn de Las - e Dr WATERVERHEVELINGEN. 313 ger Landen. Uit de Berigten althans van alle Reizigers , die ooit hooge Gebergtens overtrokken , is zulks yder genoegzaam be- kend. Men moet den Regen, derhalven, by den Zomer en in warm (Weer aanmerken 2ls Water, dat uit zig zelven Koud, door een Lugt, die Warmer is, heen valten door- zypelt: die Lugt zal dan ook noodzaake- lyk een gedeelte van haar Warmte daar door verliezen moeten. Maar van al de gocde voordeelen, die de Regen ons toebrengt, is 'er geen, daar ons Tnecr aan gelegen legt, dat wy minder ont- beeren kunnen , en algemeener nuttig en heilzaam is, voor t Menfchdom, dan het sanded, t welk dezelve heeft in*t vrugtbaar maaken van het Aardryk. Als de Regen te lang agter bly&, en "er niets is, 't welk des- z.elfs gebrek 'vergoedt , verdort en verdroogt alles op het Veld, worden de Akkers te ver- gecfs bebouwd, geploegd, bezaaid , en gaat al de hoop en arbeid des Landmans verloo- ren. Maar wanneer een matige Regen den fron befprocit en bevogtigt, maakt hy de | V AN Aar- XLLES, 2. ATR- DERL, Maakt het Aard- ryk vrugte baar. XLLES. 3. ÀFJ- DESL. En vet» ípicid. de beginscels der Vtugt- bastheid, Moy 3:4 De WATERVERHEVELINGEN; Aarde weck, houdt alle Planten ea Gewas íen zagt en buigzaam, ontwikkelt de Zoa- den, brengt de eeríle en. oorfpronkelyke Stoffen, waar uit de Sappen zamengefteld worden, by een, vocrt dezelve met zig in de Wortels in, en verfpreidt ze van daar verder door Stam en Takken. Gelyk de Dampen, dic naderband als Re- gu weer zullen neervallen, de allerfyníte Deeltjes van alle oorfpronkelyke Stoffen; waar uit de Natuur de Gezzesgde Lighaamen zamenftelt, de Zouten, by voorbeeld , Z;wa- vcls, Olien, en dergelyke, met zig uit de Aarde optrekken, of dezelve hier en elders in den Dampkring ontmoeten; zoo voeren ook de Wolken, door de Winden voortge- drecvcn, al die ecríte beginzels van de eene plaats nsar dc andere, en yerfpreidenzegints €n herwaaürts over de Landen op een wys,. dat 'cr. nimmer ergens gebrek aan zy. Om diz certo. heginfelen en Stofdeeltjes tyd te fc*ven, on zig in genoegzaamen overvloed wiér bv ecu te vergaderen, laat men de uit- gereue Landen. roiten en braak leggen; of be- Dr WATERVERHEVELINGEN; $14 bezaait deézelve met een veríchillend zeort wan Zaad, en doet ze beurtelings , nu dee- Ze dan die Gewaífen draagen. "Want het fén Gewas heeft dikwils die beginzels niet hoodig, welke het ander gewoon is uit de Aarde te trekken (*). De Regen heeft egter ook zyn nadeclen, gelyk zyn voordeelen, en kan zomtyds 700 wel kwasad als goed doen. Als hy te koud is, of te overvloedig yalt, of wel te onpas en buiten tyds, vertraagt hy den groei der Gewaffen, en belet de Vrugten ryp te wor- den, en hun vollen Wasdom te krygen; doet het Graan op het Veld fchieten en het Koorn in de airen rotten; vernielt het Wild, maakt de Wegen onbruikbaar , ftremt den Vaart op Rivieren en Stroomen, diehy - boven hun Oevers, Dyken , en Dammen doet ryzen, ' en de Landen wyd en zyd on- der Water zetten; waar door, nevens ande- re beklaaglyke onheilen, de Handel belem- . fherd of afgebroken, en fchaarsheid en ge- brek yeroorzaakt worden. Vry (9) [Vergelyk de Vitgeogr | Verbandelinges "t. VI. . Dsel blade :59] | XI. LES. 2. AB- DREL., Nadeelen van den Regen, Xi. LES. 2. AF- DEEL Hoozen. $16 . Dg W: [a D L 'E] H TT j/ Vry dikwils gebeurt he en zomtyds, doch merkelyk mer, te Land een verbaazend i "eer gevaalyk Verfchy ntn welk men een Hoos. noemt.- "nen r ye dikke Wolk , ws in de Vo | Rolronde Kolom ; of van boven benedenwaarts y firekt: zy werpt rondom yeel. piv i, coat e kwalyk gelykt naar "t g LHpA Zee, als die ongemeen beroe i nc is, hoort maaken, Zy Dt Schuuren, Huizen, overal, dryft, om ver, en als zy bx ve Schig breekt , mift het zelden, ora dc LN et! ken en ten Gronde gaan, - De Ze die hun gevaar kennen, er beft, om ze te vermyden m yer van af te houden als hup gdlyk zy; doch zo zy ze niet or pen, en de Hoos hun allensl pragten zy ze met hun Gefhur a te Schicten, etr ze 'er onder gedreigde overíiooming, als hy b ven 5mir elk " 3- * Dg WATERVERHEVELINGEM. 3Íy Schip breeken mogt, voor tekomen. Wei- nige Waarneemers hebben den tyd gehad, oem die zoort van Veríchynzels met genoeg- 7aame nasauwkeurigheid en bedaardheid van naby te onderzoeken; en daar om is men van de wyzé, waar op zy ontítaan, ge- yormd worden, en wat "et aánleiding toe geeft, noch niet ten vollen onderrigt. Men gelooft in *t algemeen, en op een tamelyk goeden Grond van waaríchynlykheid, dat de Wolk, door de kragt van twee Winden, die 'uit "regtdraats . tegen - elkander ftrydigé hockerr-waaien , en wier ftreekenevenwydig met elkaár loopen, gedwongen rond te draa- ien,'de Vorm aanneemt van een Draaikolk van Water, die zig min of meer wyd uit- Ípreidt, en korter of langer is in zyn ncét- hangen, naar maate van de fnelheid, waar mede hy rondgedreeven wordt, en naar maate dat de Winden, die hem om doen drazien, een breeder of fmaller ftreek van. hoogte maaken (*). Yeel (*) [Men vindt in het Derde Deel der Verhan- delingen van de Hollandíche Maatíchappy bladz, / 321, » XI. LE 2. AF- DEEL., Memoires de PAcao demie des. Óe$ nc, 1727« pf 5. X1. LES. 3. A F- DEERL, STANHU- é1US RE- S8TA,DE- CHAL- LES.GER- STEN, MUuUs- SCREN- BROEK. 318 Dg WATERVERHBEVELINQUR Vecl aanmerkensweardige wsakes wwdd ik nog over de Waterverhevelingen t wa gen hebben; doch.dan zoude ik de pad ver moeten te buiten gaan, die ik myin^t opítel van dit Werk voorfchreef, wasrini niet zoo zeer een volkomen verhas] beoogia te geeven, van al de Uitwerkfelen, en Ver fchynzels der Natuur; als wel de ogrzsskem kortelyk te verklaaren van de zulke, diebet meeft bekend zyn, en boven andereopmi- king verdienen. De Leezer, die 'w mag van verlangt te weceten, kan de Scy Zelve raadpleegen, die met voordegt owe deeze Stof gefchreeven hebben, endter by de Gedenkíchriften inzien de heroemdíle 321, een meer dan gewoon naauwkeurige es ome flandige befchryving van een Heos, deriv Ge boorte en Uitwerkzels, door den Heer DRYRIDUT waargenomen. De Leezer kan 'er teffens eenige byzondere Aanmerkingen en nieuwe gedagteoovt derzelver oorzaaken zien; welke die Heer pek wel aan twee tegenftrydige Windftreeken tosícluyft, doch die op een andere wys tegen elkander ea op de Wolk werken, en door hun verfchillende Gtta- den van Koude en Warmte inzonderheid tot het Vormen der Hoos aanleiding gceven.] Dz WATERVERHEVELINGEN. 319 Akademien, waar in hy een Verzameling, en de gewoone Lyften van Weerkmwdige W aarneemingen voor yder Jaar, zal kunnen vinden (*). | TWEEDE LID. De Dampkring als een Vlociflof acupemerke die im Be«oeeging is. l T weeerlei verfchillende Zoorten van Be. weegingén wordi ten voornaamentlyk in den Dampkring gewaar. De cene iseenby- zonder Zóort ván Trilling , waar mede de Deeltjes van de Vlociftof aangedaan worden , en die hen eenige oogenblikken agrer cen Íchudden en trillen doet, zonder hen van plaats te doen veranderen (1). De ander be- P (*) lk. Kan niet nalaaten, 'den Nederduitfchen Leezer hier de naauwkeurige en breedvwberige be- fehryving der Waterverhevelingen van den Heer MUSSCHENBROPK, in het »9 Hoofdftak van zyn Natuurkunde , inzonderheid aan te pryzen.j (1) Tegen deeze Bepaaling , welke die van "t Geluid is, zou inen als een tegenwerping mogelyl kunnen inbrengen, dat het Geluid en de Slag van " XI. LES. 2. AJ. D£& EFL. Météerelse fee Twecére lei Be- woeging van den Damp* kring. X*. LEX B. V Ee DE bL. Ywot- tee ca Y uet 3310 DE WATERVERHEVELINGEN,; beftast in een agtervolgde beweeging, waer nxé emn groot Vak Lugts, in een onafge- broken loop, van plaats verandert , met een zcekeren Graad van Snelheid , en volgensceen bepaaldle Loopítreek. De eerfte van die twxe Zoorten van Beweegingen noemt men Genid, de tweede maakt dat geen uit, "t welk wy den nasam van lind geeven. Vas bet Gelwid im ^? algemees. Mec Geluid ontftsst in "t algemeen uit de Botzing of het tegen één ítooten van twee Lighasmen tegen malkanderen; wier Declt- jes; Y Ge'chut of Schietzeweer de Vesfféer Glayen van een Vertrek ot. diet by gelegen huis aan ftukken Üüaat, 't welk niet gelchieden kan, zonder dat 'er eeu merkelyke verplaatzing van den Klomp Luets, die tegen dezelve flaat en daar op dezelve indrukt ef flat, ^w plaits heeft. Doch. men zal uit het gecn. vecder in dit Lid over dat ftuk gezegd zil wenn, duideivk kunnen zien ; dat zulk een ge- weldure Beweeging en plaats- verandering vana de Lugt het Geiuid zomtyds wel verzellen kam, maar dat zy aan hetzelve niet noodzaakelyk eigen is, en zelts in de gewoonlykfle en meeft voorkomen- de gevallen van Klank en geluidgeeving geen plaas bectt. Noilet, HgT GxLUrID á2r r door aan'tfchudden gebrágt, de xr. LEs, ', die hen omringt, op dezelfde wys 5 5T x1 van alle kanten rondom, tot op cen afftand , trillen en fchudden 31 deeze 'Trilling wordt aan alle an- 7Caamen,; voor zoo ver zy tot zulk van bewecging bekwaam zyn , over- &neégedeeld , die zy binnen haar be- Z1 den ganfíchen Kring van haar wet- mnoet: Zzodanig dat dus een zelfde -s men ze flaan of luiden laat, zig montelbaare menigte van Menfchen , zar om ftreeks en onder haar bereik , teffens hooren docet. Men kan —d derhalven in drie verícheiden op- aanmerking neemen: I. Voor zoo —s in het Geluidgeevend Lighaam: "fiddelftof, die hetoverbrengt; en z Zintuig, dar 'er de Indrukfelen zangt. Men zou zig mogelyk ook sen onderwinden kunnen, om nog verder te gaan, en het Geluid tot *] zelve te volgen , die"er het Denk- zi gewaar wordt. Doch dat is een EEL. X ftülk., XT. LES. 2, A F- DkEtL. Ge:uid- gec vend Lighaam, - egenheid van het gewaarwordif «I9. 77 323 HeT GEzLUIX ftuk, 't welk tot de Bovennatue?^ qw hoort, en niet in myn Ontwer ^ i NM zal met het Geboor eyen eens te. —5 d gelyk ik maet de andere Zünnen ges e$. en my vergenoegen met het Vc» Ne & aan dar deel van t Zintuig &93 z^ M, daar de gewaarwording geíchilibn iei 515 my op te houden met het onkaaaxob rx o^ ot op welk eene wyze de Denke cines «Of ver wekt en geboren worden. e P- Van de Geluidgeevemde LJ t L-4 Geluidgeevende Ligbaamen : vet af 23 € woone en eigentlyke betekenis var P [3i woord , noemt men zulkeLi y. Xe Geluiden, na de Botzing of we ic — dezelve deedt geboren wordene í Li en onderfcheiden zyn, met cx geleeken kunnen worden, en eA 't zy lang of vw y lang of kort, duuren. -RUn dit getal behooren zulke Zioorte—^ " E haamen niet, wier Val, ftootingcz99—^ Ec flegts een íchielyk geplof of verwass Vo 4Á HgzET GELvur». 323 of ceraas liever, hooren doen, gelyk, by voorbeeld, dat van een Kar of ander Vragt- goed, 't welk men uitftort, het ruifIchen van een loopende Beck , het loeien en kletzen van onítuimige Golven. Men begrypt der- halven ligtelyk, dat het alleen de met Veer- kragt voorziene Lighaamen zyn, die, vol- gens deeze onze bepaaling, den naam van Geluidgecvende Lighaamen verdienen ; en dat het Geluid, "t welk zy voortbrengen, altyd, zoo in duurzaamheid, als in Kragt, evenredig moet zyn aan de Slingeringen , die hun gefchudde en trillende Decltjes maaken. I. PROEPNEEMING, Toe[tel, In Figewr 2, ziet men een Glazen Klok afgebeeld, die vaft en onbeweeglyk hangt F. tufíchen twee Stylen, welke op een Voetítuk ftaan. Men geeft zagtjes eenige flagen op den rand van de Klok, om haar Geluid te doen geeven; en draait daar op aanftonds de Xa «. Schroef xl, LES. 2. ATF- DEEL, XI. LES, 2, ÀAF- DEYXL, Een'Klok trilt. FL. t. Fir. 3. fenSnaar Slin&ette 324 HegT GzLUr» Schroef A, die in de dikte van den Styl has Binnenfchroef heeft, naar de Klok toe, tot 700 ver, dat haar Punt zeer na aan de Klot komt, en zoo na als mogelyk is, zondereg ter de Klok te raaken. Uitwerkzels, Men hoort een kleine ruiffching en tril- lend Geluid van het Glas tegen dePunt van de Schroef, en dat ruiffchend Geluid duurt, zoo lang als de Klok klank blyft geeven. Il. PRoEFNEEMING; Toef?el, Men fpant een Lier of Klavefimbel-Snaar; die omtrent twee Voeten lang is, tuffchen twee vafte Punten B en D, en drukt met een "'Tandeftooker, Speld, of iets dergelyk: op het ,midden der Snaar, om haar te doeti Klinken en Geluid geeven. Uitwerkzels, — T'erwyl de Snaar klinkt,, ziét mien h&ar dé £e HrgeET GELUIED 313 gedaante van een Raam BCDEE, gelyk het in Figwer 3 Ítaat afgebeeld , aanneemen: en die gedaante verlieft ze teffens met haar Klank; zoo dra men haar met den Vingcer of eenig ander vaft Lighaam aanraakt. Opbelderingen. 