title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: Zeggen, dat de liefde, haat, en droefheid, welke uit de beschouwing van lichamelijke dingen komen te staan, nadien ga ik (gelijk wij hier na zullen zeggen) ga ik andere uitwerkingen hebben, dan de genen uit welkers bevatting de liefde, haat, droefheid enz. in de ziel, de lichamelijke dingen beschouwende, verwekt worden. Zoo dat, om weer tot ons voorige te keeren, bij aldaan iets anders ziet aan de ziel heerlijkker als het lichaam kwam te vertonen, het is zeker dat alsdan het lichaam geen vermogen hebben zou, om zoodanige uitwerkingen te kunnen veroorzaken, als het nu wel doet. Waar uit voort, dat het lichaam niet alleen de voornaamste oorzaak der Lijdingen niet en is, maar ook dat, schoon in ons iets anders was, behield het geen wij aangemerkt hebben, dat de Lijdingen in ons konnen veroorzaken, zou ook zulks echter niets anders of iets meerder in de ziel kunnen werken, als nu het lichaam doet. Als moedende ook een voorwerp zijn, dat van de ziel ten eenmaal verscheiden was, en zich zoodanig als het is en niet anders kan vertonen; geiijk wij op zoodanig een wijze ook van het lichaam hebben gesproken. Zoo dat wij met waarheid mogen besluiten, dat de liefde, haat, droefheid, en andere Lijdingen in de ziel anders en anders veroorzaakt worden, na de hoedanigheid der kennis, die zij heeft van de zaak; en gevoeglijk, zodat zij eens het meest heerlijkste komt te kennen, dat het aldus onmogelijk zal zijn, dat enige deze Lijdingen, in haar de minste ontroering zou veroorzaken. Et, quod in praecedente caput diximus difficultates subsequentes objice possunt: Primo, si motus passionum causa non sit, quomodo fieri potest ut tristitia luminis mediis expellatur, uti per vinum saepe fit? Ad quod respondeo distinguendum esse inter mentis perceptionem, ubi primum corpus percipit et judicium quod deinde statim facit, num bonum an malum sibi sit. Mens igitur ita constituta, ut supra jam dictum est, potentiam habet uti jam antea ostendimus spiritus ubi velit movendi; quae vero potentia ei adimi potest, quando per alias causas corporis in genere haec ejus constitutio adimitur vel mutatur; cujus ubi conscia facta est, tristitia oritur secundum mutationem, quam spiritus dem Tristitia in homine causatur ex opinione aliquid malum ei accidere, alicujus boni privatione. Quod, ita conceptum, ideam producit spiritus ita se circa cordem movere, idque aliarum partium ausilio premere et circumcludere, cujus contrarium oraminum in laetitia fit. Pressio dem hoc caue mens rursus percipit et inde dolorem caput. Quid jam est quod medicina vel vinum efficiunt? Hoc scil. Ut actione sua spiritus istos a corde repellant locumque evacuent; cujus mens certior facta, recreaturea, quod mali opinio, alia proportione quietis et motus, a vino causata, divers TWINTIGSTE HOOFDDEEL. Ter, bevestiging van het voorgaande, men zou, belangende het geen wij in het voorgaande hoofddeel zeiden, de volgende zwaarigheden kunnen maken: 1. Als al de beweging niet de oorzaak der Lijders is, hoe het dan kan zijn, dat men de droefheid door enige middelen uitdrijft, gelijk zulks menigmaal door het gebruik van wijn te drinken wordt verricht? Hierop dient, dat men onderscheid moet maken tusschen de gewaarwordingen der ziel, wanneer ze eerst het lichaam bemerkt, en het oordeel dat ze aanstonds daarop maakt, van dat het haar goed of kwaad is. De ziel dan zoodanig gesteld zijnde, als nu onmiddellijk gezegd is, heeft (gelijk wij te voorsten aangewiesen hebben) wel macht, om de geesten werawards ze wil te bewegen, doch zoodanig, dat haar ook deze macht kan worden benomen, wanneer, door andere oorzaaken van het lichaam in 't algemeen, haar zo gematigde gestalte wordt benomen of veranderd: het welke ze gewaar wordt in haar een droefheid ontstaat, die 3) De droefheid in de mensch wordt veroorzaakt uit een waanbegrip, van dat hem iets kwaads overkomt, bestaande in het verlies van eenig goed. Het welke, dus bevat zijnde, dit begrip te weeg brengt, dat de geesten zich om die hart bewegen, en hetzelfde met behulp van andere delen prangen en insluiten (het geen in tegengedeel in de blijdschap geschied); en deze pranging wordt de ziel weer gewaar, en is pikelijk. Nu wat brengt hier de medicijn of wijn te weeg? Dit namelijk, dat ze door haar werking de geesten afdringen van het hart, en hier voor weer rust en vreugde raakt; het geen de ziel gewaar wordende verkwikking krijgt; bestaande daarin, dat het waanbegrip van kwaad door de andere maat van beweging en stilte, die de wijn verwekt, wordt afgeleid, en op wat anders valt, daar het verstand meer is gevoelig. Quae tristitia causatur ab amore et unione quidem, habet cum corpore. Iloc ita esso, facile inde deducitur, quod tristitiae isti alterutro liorum modorum remediari potest vel I. spirituum in priorem formam restitulione, vel II. bonis rationibus ei persuadendo ut corpore non amplius utatur. Quorum prius, pro tempore tantum valent et relapsui obnoxium est; alterum aeternum, substantiale et incurabile est. Secundum: quia videmus mentem, quamquam cum corpore nullam communionem habeat, efficere tamen posse, ut spiritus, qui in unam partem eam movissent, jam in alteram eam moveant; quare efficere etiam non potest, ut corpus omnia quiete se habens se movere inciperet? Ut etiam, quare nec alia etiam corpora motum jam habentia, movere posset quorsum velit? Ad quod nobis dicendum, ejus memoribus, quod ante de re cogitante diximus, difficultatem illam admodum facile tolli posse. Dicebamus enim naturam, etsi varia attributa habet, unum tamen ens esse, de quo omnia haecce attributa fluent, cadque in aliud quid quo intellectus magis contentatur. Hoc vero immediata actio vini in juventem esse nequit, et non nisi actio vini in spiritus est. Nulla igitur difficulias est, quomodo unus illemodus, qui altero ininfinitement differt, in altero operetur; tanquam totius nempe pars est, quia mens nunquam sine corpore, nec corpus sine mente, fuit. Clarum enim est in homine, cum esse inceperit, nulla aliud dari attributa nisi qua antea erant in natura; et quia e talibus corpore consistit. Geschikt is na de verandering die de geesten dan uitspringen; welke droefheid wordt veroorzaakt uit de liefde en verhouding, die ze met het lichaam heeft. Dat dit zo is, kan daar uit igelijk worden afgenomen, om dat deze droefheid op een van deze twee wijzen kan geholpen worden: of I. door herstelling der geesten in hun voorige gestalte, dat is hem van die pijnlijke beleving te bevrijden; of II. door goede redenen overtuigd te worden, om van dit lichaam geenig gebruk meer te maken: waarvan het eerste tijdelijk is, en weer te keeren staat; doch het tweede is eeuwig, bestandig, en onveranderlijk. Aangezien we zien, dat de ziel, hoewel ze geen gemeenschap raakt met het lichaam, niettemin kan te wijken vallen aan de drang van de geesten die haar na de ene zijde zouden bewogen hebben, daar aan teegen na de andere zijde komen te bewegen, waarom ze dan ook niet zou kunnen maken dat een lichaam, tot welk geheel stil is, en in rust, zich zoude beginnen te bewegen? Als meede, waarom zouden dan niet insgelijks alle andere lichamen, die al-ready hun beweging hebben, niet verwaards worden? Zy zou dan niet insgelijks alle andere lichamen, die al-ready hun beweging hebben, niet verwaards worden? Hierop zegt men, dat deze zwareigheid heel ligt kan wijken van worden, als men zich maar herinnert van wat nu al van de denkende zaak gezegd hebben, namelijk dat, schoon de natuur verscheidene eigenschappen heeft, dezelfde echter maar een eenig zijn genoeg in vind. Maar dit en kan geen onmiddellijke werking van de wijn op de ziel zijn, maar alleen zoodanig 'n werking van de wijn op de geesten. Daar is dan geen zwarigheid, hoe de ene wijze, die van den anderen oneindig verschilt, in den anderen werkt, zodanig zy de delen van 't geheel, en de ziel nooit zonder 't lichaam, noch 't lichaam zonder de ziel geweest is. Want het is klaar, dat in den mensch, nadien hij heeft begonnen te zijn, geen andere eigenschappen kunnen worden te vinden, als deze, die alvorens in de natuur waren: en vermits hij altijd zoodanig denkt, dat in de natuur de eenheid van het denken en veronderstelde eenheid van de natuur, en de dingen in de natuur eeuwig zijn, en vermits de geest in eeuwigheid is, moet ook de geest in de natuur eenheid en oneindigheid hebben. De materiële dingen hebben dan een bepaald begin, een bepaald bestaan, en een bepaalde veranderlijkheid, maar de geestelijke dingen hebben geen begin, geen einde, en geen veranderlijkheid. En vermits dus in de natuur al het lichamen, vlees, bloed, beenderen, enz. ondergaat de verandering, en vermits alle denkende dingen een denkende wezen zijn, moet de geest dus, die al de dingen denkt, die al de dingen bestaat, en die al de dingen is, een eeuwige wezen zijn. Daarom ook zegt hij, dat de geest in een lichaam is, en een lichaam in de geest, en dat het eeuwig is, niet omdat het een bepaald begin, een bepaald bestaan, en een bepaalde veranderlijkheid heeft, maar omdat de geest eeuwig is, eeuwige veronderstellingen heeft, en eeuwige werkingen. En vermits dus de geest eeuwig is, eeuwige gedachten heeft, en eeuwige werkingen, moet zijn begin, zijn bestaan, en zijn verandering eeuwig zijn. De geest is eeuwig, de lichamen zijn eeuwig, de ideeën zijn eeuwig, de dingen in de natuur zijn eeuwig, en de natuur is eeuwig. Het is dan ook duidelijk, dat de geest een eeuwig wezen is. Tertio, quod clare tamen conspicere posse videmur, nos in corpore quandam quietem efficere posse; postquam enim, cuius idea in re cogitante necessario dari debet, illaque idea necessario unita esse debet cura corpore, utute ponimus residentem ejus non aliam esse quam idearam hancce hujus ejus corporis in re cogitante. Quia vero corpus motus quietisque proportionem quandaram habet, quae corporibus externis generaliter mutatur, neque ulla ratione fieri potest, nisi quae statim et in idea fiat; inde procedit quod homines ideas habeant reflexivas. Dico vero quia proportionem motus quietisque habet, cum nulla in corpore fieri possit actio, nisi duo haec concurrant. Want het lichaam een zodanige wijze ontfangende, als bijvoorbeeld het lichaam van Petrus, en weer een ander als het lichaam van Paulus is, zodat hier van dan, dat er in de denkende zaak twee verschillende denkbeelden zijn, te weten een denkbeeld van het lichaam van Petrus, 't welk de ziel maakt van Petrus; en een ander denkbeeld van Paulus, 't welk de ziel maakt van Paulus. Nu kan de denkende zaak wel bewegen het lichaam van Petrus, door 't denkbeeld van het lichaam van Petrus, maar niet door het denkbeeld van het lichaam van Paulus, dat alleen zijn eigen lichaam, en geen ander als bijvoorbeeld dat van Petrus is, en hierom ook geen steen, welke in rust of stil is, kan bewegen, alzoo dat weerom een ander denkbeeld in de ziel maakt: zodat geen lichaam, dat geheel in rust of stil is, door enige wijze van denken kan bewogen worden. Dat we nu niettemin duidelijk schijnen te zien, dat we in het lichaam enige stilte kunnen veroorzaken, alzoo we, na dat we onze geesten een lange tijd bewogen hebben, een lichaam bestaat, van het welke noodzakelijk een denkbeeld in de denkende zaak moet zijn, en dit denkbeeld noodzakelijk moet vereenigd zijn met het lichaam, zodat stellen we onbeschroomdelijk, dat zijn ziel niets anders is als dit denkbeeld van zijn lichaam in de denkende zaak. Om dat nu het lichaam een zekere maat van beweeging en rust heeft, die gemeenlijk door de uiterlijke voorwerpen wordt veranderd, en geen verandering geschieden kan, zonder dat dit nu ook dadelfelder gebeurt in het denkbeeld, zo kort hier uitvoort dat de mensen weeroraslagtige denkbeelden hebben. Doch ik zegge, om dat ze een zekere maat of reede van beweeging en stilte heeft, vermits er geen werking kan geschieden in het lichaam, zonder dat deze twee concurreeren of samenlopen. Als wij de geest ons door een bepaald tijdsduur bewegen, ervaren wij een lassigheid, die niets anders is dan rust in de geestelijke activiteit door ons gebracht. We zullen antwoorden dat de reden van deze rust niet direct is, maar dat deze andere dingen aan de stok zitten, die noodzakelijkerwijs dezelfde rust bij de geestelijke beweging moeten communiceren, zoveel als de beweging van hen ontvangen wordt. Zodoos, van elke kant, blijkt het onvermengd soort van beweging duidelijk en transparant in de natuur. Jam igitur videndum erit, van daar waarheen gaat, dat soms, hoewel we een ding goed of kwaad zien, niet noodzakelijkerwijs een macht in ons ontdekken om het goed te doen of het kwaad te ommeteren, soms wel die macht, maar niet om het kwaad te doen. Soms wel inderdaad, maar niet om het goed te doen. Quod facile intelligere possumus, animadvertentes causas quas de opinione dedimus, dicentes illam omnium affectuum nostrorum causaram. Dicebamus quidem eos esse vel ex auditu vel per experientiam. Quia illud quod in nobis experimur majorem potentiam in nos habet, quam quod extrinsecus nobis accidit; sequitur rationem causam quidem esse posse. Idem erit sive vocabulo opinionis sive passionis utamur; utroque enim clarum est, cur nos eas quae experientae in nobis sunt, ratione vincere nequequam sumus; nihil enim aliud in nobis sunt nisi fruitio et unio immediata cum quadam re quam bonam judicamus; ratio autem etsi. Ben, ondervinden moede te zijn; het geen niet anders als een stille in de geesten is, door ons te weeg gebracht. Zoo zy tot antwoord, dat schoon het waar kan zijn dat de ziel een oorzaak van deze stilte is, dat ze nochtans dezelfde niet onmiddelrijk te weeg brengt, maar alleen door andere lichamen, die aan de bewogen geesten noodzakelijk zaan veel stilte meede deelen, als zy daar beweging van ontvangen. Waar uit dan al-ora klaarlijk blijkt, dat er in de natuur maar een en dezelfde slag van beweging is. EEN EN TWINTIGSTE HOOFDDEEL. VAN DE REEDEN. Nu staat ons teegenwoordig te onderzoeken, waar door het komt , dat wy zomtijds , als wy zien dat een zaak goed of kwaad is, nochtans geen magt in ons bevinden, om het goede te doen , of het kwaade te laaten ; en zomtijds daar 'n teegen wel. Het welk wy ligtelyk konnen bevroedeu , zoo wy in acht neemen de oorzaaken, die wy hebben ge- geeven van de waan , welk wy zeiden de oorzaak onzer togten te ziju. Deze zeiden wy te zijn, of door hooren zeggen, of door ondervinding. Dewiji nu het geene wy iu ons beviuden meer magt op ons heeft, als het geene ons van buyteu aan komt, zoo volgt wel, dat de reeden oor- zaak kan zijn van de vernietigiug dier *) waaneu, welke 1) 't Zal het zelfde zijn , of wy hier 't woord waan of lijding fje- bruyken, als wanneer het klaar is, waarom wy de geene die door on- dervinding in ons zijn niet door de reeden konnen overwinneu, nadien ze niet anders in ons zijn, als een genieting en onmiddelyke vereeniging met iets het welke wy voor goed oordeelen; en schoon de reeden ons 't geen beeter is korat aan te wijzen , zy doet ons *t zelve nochtans 202 destructionis illarura opinionum, quas a solo auditu habe- mus; et hoc quia ratio uobis non extrin.sncus accedit; nuilo vero modo earum quas per experientiam habemus. Possibility enim quam res ipsa nobis dat, sicut et major est, quam ex altera acquirimus; uti paucis discreti hoc ce notavimus, dicentes de rationicatione et de claro intellectu ex comparatione regulae de tribus. Plus enim possibilitatis in nobis est ex ipsa regula quam ex proportionis regula intelcta. Quare saepius diximus, unum amorem ab alio majore destriui, ad excludendum inde cupiditatem ex ratiocinatione procedentem. CAPUT VICESIMUM SECUNDUM. DE VERA COGNITIONE, REGENERATIONE, ETC. Quia igitur ratio potentiam non habet nos ad valentudinem nostram ducendi, inquirendum restat, num quarta et aliquid melius nobis ostendit, illo frui non facit. Cum vero illud, quo in nobis fruamur, vincere nequit per illud quo un fruamur quodque extra nos sit, victoria illa fieri debet per aliquid quod potentius sit, quale erit fructio vel unio immediate cum eo quod melius cognoscitur quam primum; quod cum detur, victoria semper necessaria est. Fit etiam victoria illa fruitione mali alicujus quod majus cognoscitur bono, quo fruebamur, quodque illud immediate sequitur. Hoc vero malum non semper necessario sequi, experientia nos docet; nam, etc, vides supra. Alleen van horen zeggen, hebben, vermits ons de rede, gelijk deze, niet van buiten aangekomen is, maar geenzins van de geenen die wij door ondervinding hebben. Alzoo de mogelijkheid, die ons de zaak zelf geeft, altijd meer is, dan de geneven welke wij bekomen uit de gevoelens van een tweede zaak: gelijk wij dit onderscheid ook, met gebeurtenissen uit den regel van drie genomen, hebben aangemerkt op bladz. 99, spreekende van de rede en het kiarer verstand; want veel meer mogelijkheid is er in ons uit het verstaan van den regel zelf, als uit het verstaan van den regel van gelijkmatigheid. Waarom wij ook zoo dikmais hebben gezegd, dat de eenere liefde door de andere, die meerder is, vernietigd wordt; om daarvan uit te stuiten de begeerten, die niet gelijk de liefde uit ware kennis, maar uit de redenering voort komt. TWEDE EN TWINTIGSTE HOOFDDEEL. VAN DE WAARHEID KENNIS, WEDERGEBOORTE, ENZ. Nadat dan de rede geen macht heeft om ons tot welstand te brengen, zoo blijft dan nu overig om te onderzoeken, of wij door de vierde en laatste wis van kennis daartoe kunnen raken. Wij hebben echter gezegd, dat deze uit genieten. Nadien nu het geene wij genieten niet kan overwonnen worden, door iets het welke wij niet genieten, maar buiten ons is, zoo zal die overwinning moeten geschieden door iets het welk machtiger is, hoe dan zal zijn een genieting of onmiddellijke vereeniging van en met iets, hetgeen beter gekend wordt als dit eerste: het welke daarbij zijnde de overwinning altijd noodzakelijk is. Ook geschiedt die overwinning wel door de genieting van enig kwaad, dat groter gekend wordt als het genieten van goed, 't geen daarop onmiddellijk komt te volgen. Doch dat dit kwaad niet altijd zoo noodzakelijk volgt, leert ons de ervaring; want enz. Ziet boven. 205 postrema cognitionis specie ad illatum pervenire possimus. Diximus autem hanc cognitionis speciem non profluo ex alia quadam re, sed ex immediata ipsius objecti intellectui manifestatione. Quod si objectum illud magnificens et bonumque sit, mens necessario cura eo unitur, ut et de corpore nostro diximus. Unde sequitur cognitionem esse quae amorem causat. Ita ut si illo modo Deum cognoscimus, necessario cum ipso (quippe qui se nonnisi tamquam optimum augustissimumque exhibere, neque ab nobis cognosci posset) unire debemus. In quo solo, uti jam diximus, beatitudine nostra consistit. Quibus verbis vero nullo modo dicere cupio, nos eum, qualis est sive adaequate cognoscere debere, satis enim nobis est, eum, ut cum eo unimur, quodammodo cognoscere. Nam et illa, quam corporis habemus, cognitione non est, ut illud cognoscamus quale est sive perfecte, et tamen qualis unio cum eo, qualis ejus amor! Cognitionem illam quartam, quae Dei cognitio est, non ex alia re profluere, sed immediatam esse, ex eo patet quod antea eum esse demonstravimus omnis cognitionis causam; quod per se ipse tantum nec per alia ullara rerum cognoscitur; denique, quod ab natura ea ratione cum eo unimur sumus, ut absque eo nec existere nec concipi possimus. Unde clare sequitur nos eum non nisi immediate intelligere posse. Quam nostram unionem cum Deo natura et araore explicare jam conabimur. Diximus antea nihil in natura esse posse cuius non idea in ejusdem rei mentem daretur; et quo res magis vel minus vel sentire potest. 1) Qaod simul explicatum qaod in parte priore dicebamus, intellectam scientiam, niet uit 'n gevolg van iets anders, maar door een onmiddellijke vertooning van het voorwerp zelf aan 't verstand: welk voorwerp heerlijk en goed zijnde, zoo wordt de ziel noodzakelijk daar mee vereenigd, gelijk wij ook ten opzichte van ons lichaam hebben gezegd. Hier uit volgt dan onweerspreeklijk, dat het de kennis is welke de liefde veroorzaakt; zoo dat, indien wij God op deze wijze komen te kennen, het noodzakelijk is (vermits hij hem niet anders als de allerheerlijkste en allerbeste kan vertonen, noch van ons gekend worden) dat wij met hem vereenigen; in welke vereeniging (gelijk wij reeds gezegd hebben) onze zaligheid bestaat en geleegen is. Doch ik wil hier meegeven zeggen, dat wij hem zodanig als hij is [of eenvoudig] moeten kennen; maar het is genoeg dat wij hem, om met hem vereenigd te zijn, enigszins kennen; nadien ook zelfs de kennis die wij van het lichaam hebben, niet zodanig is, dat wij het zo als het is of volmaaktheid konden te kennen; en nochtans wat een vereeniging! en wat een liefde! Dat deze vierde slag van kennis, welke is de kennis Gods, niet door gevolg van iets anders, maar onmiddellijk is, blijkt uit het geene wij te vooren hebben bewezen, namelijk, 1. dat Hij de oorzaak van alle kennis is; 2. Dat alleen door zichzelf, en door geen andere zaak gekend wordt; en eindelijk, dat we van natuur zodanig met hem vereenigd zijn, dat we zonder hem niet kunnen bestaan, noch verstaan worden: waaruit dan klarelik volgt, dat we hem niet als onmiddellijk kunnen verstaan. Welke vereeniging, die we door natuur en liefde met God hebben, nu te verklaren staat. We hebben voorheen gezegd, dat er in de natuur niets is, van hetwelke niet een denkbeeld zou zijn in de ziel deszelfde zaaks; en nadat de zaak of meer of minder perfect is, dan eendrachtig en een heen en verband van idee en effectus, en dan ook met God zelf. Cum enim tota natura unius una substantia sit, cujus essentia infinita est, omnes igitur res a natura uniuntur, inque unum uniuntur, nempe Deum. Et qui in corpus primum est, quod mens nostra percipit. cum (uti dictum est) nihil in natura esse possit, cujus idea in re cogitante non sit, quae idea ejus rei idea est, res illa necessario prima causa ideae esse debet. Quia vero nulla idea in cognitione corporis quiescere potest, nisi in ejus cognitionem transeat, sine quo nec corpus nec idea ejus existere vel concipi possint, cum illo etiam, cognitione facta, statim amore unitur. Quae unio melius intelligitur concipiturque quaenam esse debet, ex actione cum corpore, in qua enim videmus, quomodo cognitione et affectibus rerum corporearum, in nobis existant omnes illae actiones, quas in corpore nostro, spirituum motu, continuo percipimus; quantumque ideo incomparabiliter majores et magnificantiores esse debant illae actiones ex unione illa ortae, quando cognitio et amor nostra in illud tendent, sine quo nec existere nec concipi possimus; illae enim necessario ad infinitum quodque Dei filium vocabamus, ab omni aeternitate in natura esse debere; cum enim Deus ab aeterno fuerit, ejus idea quoque in re cogitante, e. in eo ipso ab aeterno esse debet; quae idea objective cum ipso convenit. 1) in mente nostra, quippe quae corporis idea sit et ab eo quidem primum esse suum ducat, neque tamen nisi ejus repraesentatio sive imago est, cum generaliter tum particulariter in re cogitante. volmaakt is, daar na is ook meer of minder volkomen de vereniging en uitwerking van dat denkbeeld met die zaak, of God zelf. Nadien nu de geheele natuur maar een eenige zelfstandigheid is, welkers wezen oneindig is, zoo worden dieshalve alle de dingen door de natuur vereenigd tot een, namelijk God; en dewijl het lichaam 't allereerste is dat onze ziel gewaarwordt, verraad er (gelijk wij gezegd hebben) iets in de natuur kan zijn, welkers denkbeeld niet zou zijn in de denkende zaak, en dit denkbeeld de ziel is van dat ding, zal dat ding dan de eerste oorzaak van dit denkbeeld zijn. Doch omdat geen denkbeeld rust kan vinden in de kennis van het lichaam, zonder dat ze overgaat tot de kennis van het geene zonder 't welk het lichaam en het denkbeeld zelf noch bestaan noch verstaan kunnen worden, zoo wordt ze daar dan, na voorgaande kennis, ook terstond door liefde mee vereenigd. Welke vereeniging te beter wordt begrepen, en afgenomen wat die zijn moet, uit de werking met het lichaam, als waarin wij zien, hoe dat, door de kennis en tochten tot lichaamelijk dingen, in ons alle die uitwerkingen ontstaan, welke wij in ons lichaam, door de bewegingen der geesten, geduuriglijk gewaar worden; en dat dieshalve, wanneer eens onze kennis en liefde komt te vallen op het geene zonder 't welk wij noch bestaan noch verstaan kunnen worden, en geenzins lichamelijk is, ook onze uitwerkingen, gezegd hebben, namelijk dat het oneindige verstand, 't geen wij de Zoone Gods noemden, van alle eeuwigheid is in de natuur moet zijn; want dewijl God van eeuwigheid geweest is, zoo moet dan zijn denkbeeld in de denkende zaak of in hemzelf van eeuwigheid ook zijn; welk denkbeeld voorwerpselijk overeenkomt raet hem zelfs. 1) Dat is, in onze ziel, als zijnde een denkbeeld van het lichaam, heeft uit hetzelfde wel zijn eerste wezen, doch zy is daar van maar een vertooning of afbeelding, zoo in 't geheel, als bijzonder in de denkende zaak. 208 Sario pendent a qualitate rerum quibusdam unio locum habet. Quan clo igitur effectus illos percipiamus, revera dicere possumus nos esse regeneratos. Prima enim nostra generatio erat ubi cum corpore uniebamur, qua tale actiones spirituumque motus exstiterunt; altera autem liaecce nostra generatio fit, quando alios omnino amoris effectus, secundum incorporei hujus objecti cognitionem, in nobis percipimus, tantumque a priore differunt, quantum inter se differunt corporeum incorporeumque, mens et corpus. Quae igitur vere justeque regeneratio eo magis nominanda, quo ex amore et unione illis sequatur aeterna inmutabilisque stabilitas, uti ostendemus. CAPUT VICESIMUM TERTIUM. DE ANIMI IMMORTALITATE. Quum attente consideramus quidnam mens sit et unde mutatio et duratio eius oriuntur, facile videbimus, num mortalis an immortalis sit. Mentem igitur dicebamus esse ideam in re cogitante, ex rei quae in natura est essentia ortam. Unde sequitur, quod uti rei mutatio duratioque mentis etiam mutatio et duratio erit: notavimus praeterea mentem uniri posse sive cum corpore cujus idea est sive cum Deo, sine quo nec… 209 Uit zodanig een vereeniging ontstaand, onvergelijkelijk meerder en heerlijker moeten zijn, alzoo dezelfde noodzakelijk meede gesteld zijn na de hoedanigheid der zaaken, met welke wij bennen vereenigd. Wij dan, zulke voortreffelijk uitwerkingen gewaar wordende, kunnen als dan niet waarheid zeggen, dat wij weedergebooren zijn: want onze eerste geboorte was door het lichaam, door 't week zodanige uitwerkingen en looping van geesten zijn ontstaan; maar deze onze tweede geboorte is, wanneer wij geheele andere uitwerkingen van liefde, gesteld na de kennis van dit onlichamelijk voorwerp, in ons gewaar worden; die zoo veel van de eerste verschillen, als het verschil tusschen lichamelijk en onlichamelijk, of geest en vlees is. Te meer mag dit een weedergeboorte worden genoemd, om dat uit deze liefde en vereeniging eerst een eeuwige en onveranderlijke bestendigheid komt te voigen, geiijk wij zullen toonen. DRIE EN TWINTIGSTE HOOFDDEEL. OVER DE ONSTERVELIJKHED DER ZIEL. Wanneer wij maar aandachtig aanmerken wat de ziel is, en waaruit haar verandering en duurking komt te ontstaan, zullen wij lichtelijk zien, of zij sterfelijk dan of onsterfelijk is. Nadien wij nu hebben gezegd, dat de ziel een denkbeeld is, in de denkende zaak, van de weezendheid eenes zaaks, die in de natuur is, ontstaand, zoolt hieruit volgen, dat, na dat de duuring en verandering der zaak is, daar na ook de duuring en verandering der ziel moet zijn: vermits nu de ziel (gelijk wij aangemerkt hebben) kan worden vereenigd of met het lichaam, waarvan zij een denkbeeld is, of met God, dat existere nec concipi potest. Uit dit voorafgaand gemak kan men eenvoudig afleiden: 1. Wanneer de mens met het lichaam alleen is eenheid, is het lichaam daarvan de fundament van zijn liefde, en perit, en die liefde perire moet; omdat het lichaam, niet langer bestaande, ook perire moet. 2. Wanneer met een andere zaak, die onveranderlijk is, wordt vereenigd, wordt ook het onveranderlijk continuïteit gegeven. Waarom zou dit niet kunnen gebeuren, dat werd vernietigd? Niet door zichzelf, want ook het vanzelf een begin hebben kunnen, omdat het niet langer bestond, zodat nu, nadat het is, niet meer te veranderen of vernietigen kan. Dit wat alleen de wezenlijke oorzaak is, en ook (wanneer het perit) van de niet-essentie is oorzaak, omdat hetzelfde veranderd, vernietigd wordt. CAPUT VICESIMUM QUARTUM. DE DEI ERGA HOMINEM AMORE. Hucusque satis ostendisse nobis videmur, quid sit amor noster erga Deum, ejusque effectus scientiae nostra. Ita ut non necesse ducamus aliquid de aliis dicere rebus, uti de gaarne in Deo, animi tranquilliteit, etc. quia e dictis facile videndum est, quomodo ea se hebben en quid de ipsis dicendum esset. Jamar igitur videndum restat, cum hucusque de vostro erga Deum amore dixerimus, an etiam Dei datur amor erga hominem. Zonder twijfel, zo is daar uit ligtelijk af te leiden: 1. Bij aldien de ziel alleen met het lichaam is vereenigd, en dit, het welke de grondslag haarer liefde is, vergaat, dat zy als dan, hetzelfde ontbeerde, ook daar mee moet vergaan. Maar 2. Zoo de ziel met een andere zaak, die onveranderlijk is en blijft, vereenigd wordt, dat ze dan met deze ook onveranderlijk en bestendig blijven moet. Want waar door zou het mogelijk zijn, dat ze zou vernietigd worden? Niet door zichzelf, want zoo weinig als enig ding uit zichzelf, doe het nog niet was, kan beginnen te zijn, zoo min kan dat ook, nu het is, uit zichzelf verkwisten of vergaan. Zodat hetgeen alleen de oorzaak van de weezendheid eener zaak is, ook, wanneer die komt te vergaan, daarom de oorzaak haarer niet-weezendheid moet zijn, om dat ze zelf verandert of vergaat. VIER EN TWINTIGSTE HOEDDEEL. VAN GODS LIEFDE TOT DEN MENSCH. Wij achten tot hier toe genoegzaam te hebben getoond, wat onze liefde is tot God; als ook deszelfs uitwerkingen, namelijk onze eeuwigduurende leven. Zoo dat wij 't nu niet noodig achten om thans van andere dingen iets te zeggen, als van de blijdschap in God, de gerustheid des gemoeds, enz. vermits men, uit het reeds gezegde, ligtelijk kan zien, wat daar af is, en van het zelfde zou te zeggen zijn. Maar, terwijl wij tot zover toe hebben gesproken, van onze liefde tot God, is er nu nog overig om te spreken, Nos, homines, wanneer zijzelf die liefde hebben? Omdat wij anders hadden gezegd, dat de liefde tot God niemand een beperking van denken kan toekennen, die ligt buiten de schepping; da daartoe ook de God geacht kan worden, die men niet liefhebt, en omgekeerd, die men haat omdat hij God is. Daarom is het noodzakelijk, dat wij zulke dingen als vrije wil en een eerste, onbeïnvloede oorzaak erkennen, wat wij aldaar reeds hebben aangetoond te zijn onwaar. Bovendien, zegt men, in God kan enkel en alleen wisselbaarheid een oorzaak van haat en liefde zijn, zodat de God die haat of liefde toegeschreven wordt, uiteindelijk verkeerd wordt begrepen. Dat is ook absurde. Wij bedoelen, als wij zeggen dat God de mensen niet liefhebt, dat niet zo moet worden opgevat, dat de mensen (zodanig, dat wij zouden zeggen) alleen zijn overgelaten, maar omdat de mens, met al zijn bestaan, in God is, zodat God uit al het bestaan zo bestaat, dat de liefde juist niet tot een ander iets kan behoren, maar dat alle dingen samen in hem bestaan. Unde praeterea sequitur Deum hominibus non leges ferre, quibus quando obediunt, eos renumeret, vel, cla- rius ut loquamur, Dei leges non istius esse naturae, eas ut transgredi possimus. Regulae enim in natura a Deo po- sitae, secundum quas omuia proveniunt durantque, — ieges si illas vocare volumus — tales sunt, ut nunquam trans- gredi eas possimus , uti v. c. debiliorem fortiori cedere debere ; nullam causara plus producere posse quam in se habet ; et piurae jusmodi , quorum natura talis est , ut nun- quam mutentur, nunquam incipiant, sed omnia iis subordi- nata sint. Ut vero breviter aiiquid de eo dicamus, omnes 213 of 'er ook een liefde van God tot ons menschen is, wan- neer wy iiem komen iief te liebben. Doch dewijl wy ge- zegd hebben, dat aan God geene wijzen van denken , buyten de geene weike in de schepzelen zijn , konnen worden toe- gepast, zoo kan men geenzins zeggen , dat God de men- schen lief heeft, en veel minder dat liy hun zou lieven om dat zy hem lieven, of haaten om dat zy hem haaten; want dus doende zou men moeten onderstelien , dat de menschen zoodanig iets vrywiiiig deeden , en niet afhingen van een eerste oorzaak, het welke wy alvoorens hebben beweezen vaisch te zijn ; daar 'n booven zoude zulks in God een groote veranderlykheid verwekken , die , daar hy te vooren noch bemind noch gehaat had , nu zoude beginnen te be- minnen en te haaten, en daar toe zou bewoogen of veroor- zaakt worden door iets het welke buyten hem was : het geen de ongerijmdheid zeive is. Maar als wij zeggen, dat God de menschen niet bemindt, zoudat dat echter dus niet worden verstaan, als of hij de zelve (om zo te spreken) alleen liet heen loopen, maar dewijl de mensche met alles wat er is te zamen, zoodanig in God zijn, dat God van hun allen dusdanig bestaat, zoudat het zo begrepen moet worden, dat in hem gevecht eigendom liefde tot iets anders plaats kan hebben, om dat alles te zamen in hem bestaat. Waaruit volgt, dat God de menschen gegeven wetten stelt, om hun, wanneer zij die volbrengen, te belonen; of, om klaarder te spreken, dat de wetten van zoodanig een natuur niet zijn, dat ze kunnen worden overtreden; als daar is, dat het zwakkere voor het sterkere moet wijken, dat geen oorzaak meerder voort kan brengen als hij in zich heeft, en dergelyken, welke van zoodanig een soort zijn, dat ze nooit beginnen, noch veranderen, maar alles onder dezelfde geschikt en geordend is. En om hier af kortelik iets te zeggen, zoudat alle zodanige wetten, die niet overtreeden kunnen, menselijke wetten zijn, omdat alles wat gebeurt, niet tegen, maar samen met zijn decreet zijn. Alle wetten, welke wij kunnen overtreden, zijn menselijke wetten, omdat alle dingen die gebeuren, niet tegen, maar samen met zijn decreet zijn. Incontrast met menselijke wetten, die naar de gezondheid van de natuur zijn, niet noodzakelijk naar de gezondheid van de gehele natuur, maar wel omgekeerd, naar de vernietiging van meerdere dingen kunnen streven. Divijne wetten hebben een ultime doel, een zaak die hun oorzaak is, niet ondergeschikte wetten zijn; niet zoals menselijke, die wanneer zij de wetten van de natuur overtreffen, vernietigd worden. Etsi vero homines ad suam valetudinem leges faciunt neque alium finem habent nisi ipsorum valetudinem promovendi; finis tamen ille (quippe aliis finibus subordinatus, ab alio superiore propositis, quique eos tamquam naturae partes ita operari faciat) servire etiam potest, ut cum aeternis ab Deo ab aeterno latis legibus conveniat, itaque cum omnibus aliis omnia effere auxilietur. Ut in gr. apes, quamquam labore suo bonoque ordine quem inter se servent, alium finem habent, nisi hiberno tempori quandam sibi provisionem conservare, homo tamen super his excellens, eos sustentans et observans prorsus alium finem habet scilicet mel sibi acquirendi. Ita et homo, tanquam res particularis, finem ultimate non habet, quam finita ejus essentia tendit; cum vero etiam pars et instrumentum totius naturae sit, finis ille hominis, ultimus naturae finis esse nequit, quippe quae infinita sit, illoque inter cetera omnia, tanquam instrumento uti debeat. Hucusque igitur de legibus ab Deo latis. Animadvertens vermiculis, quod quidquid in se aspera et tristes molesta, etsi vermis hominem egebat, pro rebus belectis et dulce putandis habere malit. Daarom in tegegenstelling alle dusdanige wetten, die overtreeden kunnen worden, slechts menschelijke wetten zijn, vermits alles, wat de mensen voor hun welstand komen te besluiten, daarom niet en volgt tot welstand van de geheele natuur te zijn, maar daar een tegen zichzelf tot vernietiging van veel andere dingen kan verstrekken. De Goddelijke wetten zijn het laatste einde om hetwelke zij zijn, en niet geonderordend; maar de mensklijke wetten niet; want als de wetten der natuur magtiger als dezelfde zijn, dan worden zij vernietigd. Doch niet tegenstredig de menschelijke wetten tot hun eigen welzijn maken, en geen ander einde als dit daar mee beoogd, zoo kan niettemin zodanig einde (als zijnde geonderordend onder andere eindens), welke een ander die boven haar is beoogd, en die haar als deelen van de natuur zijnde zodanig laat werken, ook dienen, ten einde het met die onbegonnen wetten Gods, door God van eeuwigheid gesteld, te zaamen loopt, en zodoende met alle anderen alles helpen uitwerken. Voorbeeld, schoon de beenen met alle hunne arbeid en geschikte ordening, die ze onder elkander onderhouden, geen ander einde beogen als voor hunzelf tegen de winter zeker voorraad te bezorgen, heeft niettemin de mensch, die boven haar gesteld is, en dezelfde onderhoud en zorg slaat, voor zich gans ander einde daar mee voor, namelijk om voor hem den Hooning te bekomen. Dus heeft ook de mensch, ten aanzien hy een bijzonder ding is, geen verder oogmerk als zijn bepaalde weezendheid bereiken kan : maar ten opzichte, dat hy ook een deel en werktuig der gehele natuur is, zodoende kan deszelfs einde het laatste einde der natuur niet zijn, dewijle die oneindelijk is, en dat als alle anderen mee als een werktuig van haar gebruikt. Dus verre van de Goddelijke wetten gehandeld. Quarum una necessaria est, altera vero non; quia numquam desinere potest cum illo unitus esse legesque ante oculari habere debet, secundum quas ei Deo et cum Deo vivendum est. Cum ergo contra legem, quae ex communicatione cum modis nascitur, quia ab hominibus sequi potest, liberari se potest. Cum igitur talem inter Deum hominesque posita communicationem, juste quaeri posset, quomodo Deus hominibus se cognoscendum praebet, illudque num fiat fieri potest verbis enunciatis vel immediate nulla alia re interveniente, qua illud faceret. Respondemus verbis omnino non; tunc enim homo eorum significationem jam cognoscere debuisset, antequam ei enunciata fuerint; uti ex gr. Deus si Israelitis dixisset: "ego Jehovah sum, Deus vester," sese absque verbis noscere debuissent eum esse Deum, antequam certiores fieri possent, illum Deum esse. Vocem enim illam et fulgurem Deum non esse sciebant, etsi dicebat vox se esse Deum. Idemque quod hic de verbis diximus, de omnibus signis externis aeque dicimus, quibus impossibile ducimus Deum se ipsis hominibus cognoscendum praebere. Quae cognitio igitur sola Dei essentia hominum ad qua sola ipso Deo in conscientia sua pervenit, et in illa a se ipso cognita est. Zoowat nu aan te wijzen, dat den mensch in hem zelf tweedelijk wet gewaar wordt: 1. In de geveende die zijn verstand wel gebruikt, en tot de kennis van God komt, ontstaande door de gemeenschap die hij met God heeft. En 2. Die uyt zijne gemeenschap met de wijzen der natuur voortspruit. Waar van de eerste noodzakelijk is, maar de andere niet; alzoo hy nooit kan nalaten van met God vereenigd te zijn, maar altijd de wetten, volgens de welke hy voor en met God leeft, noodwendig moet voor oogen hebben; daar hy zich in tegengedeel van de wet, die uit zijn gemeenschap met de wijzen ontstaat, aangezien hy zich van de menschen af kan zonderen, kan ontslaan. 