title: Annales Academici
creator: None
text: Maar langzamerhand ontwaakt een nieuwe geest in een gedeelte zijner be- lijders. Nog lang kan de invloed uit het westen zijn overmagt handhaven, maar eindelijk scheurt de nieuwe wijn de oude zakken van een en het germaansche christendom viert in de hervorming zijn heilvolle zegepraal. Zoudt gij die omwenteling in het rijk des geestes ooit verstaan, zoo gij niet wist door wie zij was tot stand gebragtP Of wilt gij een voorbeeld aan uwe eigene ervaring ontleend, gij behoeft u slechts rekenschap te geven van hetgeen gij zelven als christenen zijt. Zonder twijfel, wij gevoelen ons met de gansche christenheid uit alle tij- den en geslachten verbonden door het groote beginsel dat leeft in het gan- sche ligchaam, waartoe ook wij behooren. Maar tegelijk, hoe blijft ons tegenwoordig christendom ons een raadsel, wanneer wij, in onze poging om het te verklaren, voorbijzien, dat wij kinderen zijn van eene eeuw, in wier aanvang niet een steen van het gebouw der staatkunde op den an- dere is gebleven; wier eerste helft^ merkwaardig verschijnsel! — eenmaal de gouden eeuw zoowel der wijsbegeerte als der nijverheid zal mogen heeten; wier^ dageraad door de heroen der nieuwere letterkunde werd be- REDEVOERING. 77 groet. Dit alles, met nog zoo eindeloos veel meer^ heeft ons gemaakt wat wij zijn. Het realisme dezer eeuw heeft ook de rigting van den christelijken geest bepaald en zoo gij het niet verstaat, begrijpt gij ook de kerk van deze dagen niet. Genoeg, naar ik vermoed, om u te overtuigen, waarin de eenzijdigheid van die eerst genoemde beschouwing bestaat Zij heeft een deel der waar- beid, maar als zij vergeet, hoe de kerk zich ontwikkeld heeft onder den invloed van al datgene , waarmee zij in den ioop der eeuwen in aanraking is gekomen^ is toch zeker haar deel het grootste niet. Hoe dan zal men zich de zaak moeten voorstellen P Tracht men de eenzijdig- heid van beide beschouwingen op deze wijze weg te nemen , dat men hetgeen aan de eene ontbreekt telkens aanvult uit de andere , men zou zich dan de kerk moeten denken als onderworpen aan den invloed van twee magten , het beginsel in haar, de magt van de wereld buiten haar, en zich hare ontwikkeiing moeten verklaren als het gevolg van de afwisselende verhou- ding, waarin die twee bestendig tot elkander hebben gestaan. Maar wie ziet niet in, dat uit zulk een stand van zaken wel eindelooze botsing en strijd maar nooit ware ontwikkeling had kunnen geboren wordenP En wat ailes afdoet, waar vindt men in de geschiedenis die twee magten zoo af- gescheiden van eikander, elk voor zich bestaande en werkende, als volgens deze voorstelling het gevai zou moeten zijnP Tot eene betere beschouwing worden wij geleid door de zeker hoogst eenvoudige opmerking, dat in de werkelijkheid noch dat overgeleverd be* ginsel, noch die invloed dien de kerk van elders ondervond, als zulke afgetrokken begrippen voorkomen^ geiijk het uit hetgeen ik tot dusver sprak kon schijnen. Waar ontmoet gij in de wereld een beginsel der kerk of eene magt van staat- of letterkundeP Zij zijn wel waarlijk aan- wezig, maar alleen in den mensch die ze in zich draagt. Laat het voor de wetenschappelijke behandeling soms dienstig zijn in de plaats van ieder voorwerp een begrip te stellen, bij beoordeeling der werkelijkheid vergete men toch nooit, dat men in haar geene naakte begrippen vindt, maar levende personen, menschen van vleesch en bloed, leden van een huisgezin en eene zamenleving , met een hart voor alle iief en leed^ met zonde en. 78 L. W. E. RAUWEHHOiT strijd, menschen van hetzelfde maaksel, van gelijke faeweging ab wij. Zoo ook in de geschiedenis der kerk aanschouwt men dat begiusel, waarvan ik sprak , natdurlijk nergens als een wexen op zicb ze\(, maar alleen in het zamenleven der menschen, die het in zich hebben gedragen; en dea- gelijks die invloed, die van elders dan uit baar eigen beginsel tot de ontwikkeling der kerk heeft meegewerkt, ging weder van menschen to( haar uit. Nu kan men mogeUjk enkele omstandigheden noemen, waarin alzoo menschbn tegenover menschen hebben gestaan, ieder voor zich aia vertegenwoordigers van ^ene dier beide magten , maar meestal is het zoo niet. Bijna overal valt die onderscheiding in de werkeiijkheid weg en is het de eene zelfde mensch, die gelijktijdig drager is van het in de kerk voortlevend en werkend beginsei en deelgenoot in die maatschappe- iijke, staatkundige en andere toestanden, wier invloed op de ontwikketing der kerk wij zoo even hebben erkend. leder mensch is op zich zelven een geheei. Maar ieder heeft ook in fflch den aanleg tot veelzijdige ontwikkeiing en naar die verschillende zij- den van onzen aanieg zijn wij met elkander in onderscheidene betrekkiu"* gen verbonden. Het ieven in zuik eene betrekking tot anderen oefent, zoowel door hetgeen wij zeiven daarin doen ais door hetgeen wij van hea ondervinden, een eigenaardigen invioed op ons uit, zoodat onze vorming daarvan voor een goed gedeelte afhangt. In den aanleg des menschen ligt ook die geheimzinnige behoefte om met zijne gedachten op te kiimmen tot iets boogers dan de zigtbare wereld , het oneindige in helk eindige te zoeken m zicb van zijne eigene betrekking tot die oorzaak van ai wat ia l^ewust te worden. Uit die behoefte ontstaat de godsdienat en de mensch als godsdienstig wezen zoekt ook hierin, met andere geiijkgezinden , in ge- meensohap te ieven. In die groote gemeenschap van het godsdienstig leven der menschheid zijn weder kieinere kringen, naar de onderscheidene wijzen waarop men zich die betrekking tot het oneindige denken kan. Deze ia men gewoon verschiibnde godsdiensten te noemen, van weike de ohriate- iijke eene is. Zij, die in zuik een gemeenschap met eiicander verbonden zijn, hebben nattturiijk ook aiien een gemeenschappeiijk doei, hetweik zij in en door Inm vereenigd leven tracbten te bercdken. Het aan ail» gemeeDzame REDEYOERING. 79 t itreven naar dat doel, of, wat inderdaad hetzelfde is, de aanvankelijke vervulling daarvan in elk van hen , vormt van zelf een de gansche gemeen- •chap kenmerkend en doordringend beginsel. Maar dezelfde personen, in wie dat beginsel leefk, staan tegelijk weder onder den invloed van allerlei omstandigheden en van de vele andere betrekkingen waarin zij verkee- rea^ en niets daarvan of het draagt iets bij tot de eigenaardige vorming en ontwikkeling hunner persoontijkheid. Zoo is dan ook daarvan de wijze afhankelijk, waarop zij aich in die eerstgenoemde gemeenschap hun doel voorstellen en daaraan gedurig nader trachten te komen. Scheen het ons dan eerst, alsof wij in de ontwikkeling der kerk de uit-* werking van twee verschillende magten moesten zien, het blijkt ons nu, dat die tweeheid zich opk>st in de eenheid, de eenheid van den mensch, irtens werk zoowel het een als het ander is. Daarmede zijn wij dan ook in staat gesteld antwoord te geven op de vraag, die ons bezig houdt: welk moet het leidend beginsel zijn bij de ▼erklaring van de geschiedenis der christelijke kerk ? — Het antwoord moet luiden: dat beginsel zij, de oorzaak der verschijnselen te zoeken ia den mensch. Het christendom uit de menschheid voortgekomen ^ wordt ook alleen uit de menschheid verklaard. Wij hoorden zoo even van 0ene fiich voortbewegende idee der kefk, die in zich de kiemen van hare gassche ontwikkeling droeg. Wij stellen daarvoor, met beter regt, naar ik 20U meenen, den geest der menschheid in de plaats, die, eeuwig jong en altijd strevende naar hooger volmaking, in elk nieuw geslacht met nieuwe kracht zich openbaart. Yoor die eigenaardige ontwikkeling van 'amenschen geest, die in de geschiedenis der christelijke kerk wordt ver- haald, is de aanvang gemaakt door den stiehter der kerk, die zelf geen anderen imam heeft gewild of voor zijne roeping meer geschikt heeft ge- acht, dan dien, waarmee hij gedurig van zich zelven spreekt: de zoon des meDscheD. Hij was zich bewust zelf wezenlijk en innig met de mensch- heid verbonden te zijn en haar die godsdienst te prediken , die het meest mm hsre bebodEten voldeed. Zoo werd zij dan ook niet als iets vreemds eerst aan iscttcil, daatma aan den heiden ingeplanft, maar jood en heiden konden^ omdat zij beiden voor alles menschen waren, het beginsel van 80 L. W. E. RAUWENHOFF JEZX7S geheel natuurlijk eo ongedwongen tot het hunne maken. Nadat eenmaal het beeld van J£zus, zoo als hij had geleefd en was gestorven, door de zijnen in de evangelieverhalen was geschetst, kon daaraan het beginsel, zoo als het leefde in de latere geloovigen, telkens worden ge» toetst en gelouterd. Zoo ook voortdurend door de magt van jezds' per- soonlijkheid bezield, ging de menschheid voort op de haar door hem ont- sloten baan. Wat haar in ieder tijdvak onderscheidde op elk ander gebied van denken en leven, men vindt daarvan het kenmerk ook natuurlijk in hare godsdienstige ontwikkeling weer. Zoowel de voorstellmg dle elk ge- slacht zich van dat christelijk beginsel vormde, als de wijze waarop het dit in zijn leven openbaarde , draagt daarvan de onmiskenbare sporen. Maar de christenheid , hoe ook voortdurend in hare ontwikkeling aan dat verle* den en dien tijdgeest gebonden, werd daarom niet tot een lijdelijk werk- tuig van die beiden verlaagd. In hetgeen te dien aanzien biijkt wordt dan de verklaring.gezocht, voor- eerst van hetgeen , naar luid der bescheiden , het bewustzijn van dien tijd aangaande het christelijk beginsel gekenmerkt heeft^ vervolgens van de wijze waarop, blijkens de feiten, de christenheid in haar ieven dat be- ginsel heeft geopenbaard. Ik zou vreezen^ M. H. ! dat tegen hetgeen ik tot dusver sprak^ bij som- migen uwer eene bedenking overbleef. Zij zullen , naar ik meen , bezwaar maken tegen het regt van het door mij aanbevolen beginsel, op grond van de onderstelling waarop het rust. Wordt de verklaring van de geschiedenis der kerk in de menschheid gezocht, dan ligt daarin opgesloten, dat zoo- wel de oorsprong als het eigenaardig karakter van het christendom uit de menschheid zou kunnen verklaard worden. Het christendom nu^ zeggen zij, is in zijn oorsprong volstrekt goddelijk, iets waartoe de menschheid uit zich zelve nooit zou gekomen zijn. 6ij, zoo werpen zij ons voor, denkt u de betrekking tusschen christendom en menschheid zoo^ dat het menschelijke, wanneer het slechts gelouterd en volmaakt wordt, hetzelfde als het christelijke worden moet. Wij daarentegen stellen christelijk en menschelijk als het goddelijke en natuurlijke tegenover elkander en verlan- gen, dat ook in de geschiedenis van het christendom in de wereld deze beschouwing als rigtsnoer bij de verklaring zal worden erkend. De ge- schiedschrijver heeffc ons dientengevolge alleen aan te wijzen, hoe het een- maal door God gegeven christendom langzamerhand, onder Gods bijzondere 11 82 L. W. E. RAimENHOFF leiding, in de menschheid is doorgedrongen en deze daardoor tot een hoo- ger leven is wedergeboren. Ik moet er mij reeds aanstonds tegen verzetten, dat men regt zoa heb« ben aan mijtie stelling: //de verklaring van de geschiedenis der kerk moelb in de mensQhbeid worden gezocht", toe te voegen: /s^en dos niet in Godi" Integendeel ik vul haar aidus aan : /f eH juist daarom in God." Immeni van het waarachtig menschelijke zal toch wel in de eerste ptaats het woord^ van den apostel mogen gelden : f/ uit Hem en door Hem en tot Hem 2rjn« alle dingen/' En wie uwer zal schlsiermacher weerspreken^ tfls faij bcK' weert: //het belang der godsdienst kan nimmer eidchen, eene g^beartenis» zoo op te vatten^ dat, om hare afhankehjkheid van God', in eenig opns^ haar natuurlijke zaracnhang worde ontkend^P *) Verre blijve dati ook vaBf deze beschouwing de onverdiende blaam , dat zij minder dan eenige> atlv dere de verheerlijking Gods in Zijne werken zou bedoelen of kunnen be- vorderen. Ik durf beweren , dat zij zich juist aanbeveelt door hare strekking om den mensch op te leiden tot God. Straks zal het u^ naar ik hoop, nog beter biijken. Eerst een antwoord op die bedenkingi Wij zoudeik &et volsti^ekt goddelijkto in den oorsprottg- vm hxA chriattmv dom miskennen. Dat is, gij vermoedt bet reeds, M. H.! Wij Mod^ Voorbijzien , hoe de oorsprong van het christendom onmogel^k uifl da veorafi^ gaande godsdienstige ontwikkeling der menschheid kan Worden be^pev en dus daarbij aan eene regtstreeksche goddelijke tussobenkomat moet wiv*' den gedacht. Hoedanig h^t oorspronkelijk christendom is geweest, kan^ natuurlijk alTeen uit de geschiedenis worden opgemaakt. Na itf^ ef even^ wel geen gedeelte der geschied^nis op welks voorstelling kei^kelijk en le^titd* lig belang meer invloed heeft gehad dan jui^t dit. De kafhdliek verwijt d6a< protestant dat hij de feiten vcrdonkert of in een Verkeerd dAgli^ht dtelt; Der protestant werpt de beschuldigiiig: met niet minder hevighl^idl o^ deH mim klager terug. Zij dtaan lijAregt tegenover elkander en #eten nifit, hoe 2i}> beiden van hetzelfde beginsel uitgaan. Wiint de een zoow^l ald- de wder >) Det ChristL Olaube 2 Aofl. I. S. 256 § 47. REDEYOERING. 88 Btdt Ach in het belang van zijne kerk ten doel^ al het nataarlijke uit het oorspronkdiijk christendom te verwijderen en hetgeen hij voor waarheid «ekent als onmiddelijke Godsopenbaring te doen gdden. Wat blijft er van «de xegtstitels der roomsche kerk over, wanneer hare overkvering niet regt- atreeks uit den hemel is bekend gemaakt en aan het van God aangestelde hoofd der priesterheerschappij ^ den apostel pktrus, is toevertrouwd ? En hoe zou hot oude protestantidme den strijd tegen Rome hebben gevoerd^ iiidira het niet in de eerste gemeente het ideaal der kerk en in de predi- kiBg van JJSZU8 en zijne apostel^n de volstrekt goddelijke leer had gezien? Zoo vormde zich allengs eene overgeleyerde beschouwing van dien aanvang der kerk, waarbij aan de kritiek alle stemregt werd ontzegd. Maar in den strijd tussdien traditie en kritiek kan op den duur de overwinning nooit twijfelachtig zijn. Semler gaf het voorbeeld^ toen h\j, om het oor* q>ronkelijk zedelijk karakter van het christendom te handhaven^ ook voor de stichting en eerste uitbreiding der kerk vrijheid van onderzoek bedong. Velen , door ongeveinsde liefde voor het evangelie bezield, zijn hem daarna op dien weg gevolgd. Zij hebben den oorsprong der bronnen, waaruit die eerste geschiedonis wordt gekend > aan scherpen toets onderworpen en beproefd ^ch eene heldere voorstelling van het ontstaan en de vroegste ontwikkeling der christelijke gemeente te vormen. Kan men dan nu het christendom geheel als een natuurlijk verschijnsel uit sijn zamenhang luet den tijd waarin het optrad en hetgeen daaraan vocNrafging verklaren? Verre van mij het te bewerenl Reeds dit aUeen^ dat het in zijn oorsprong het werk van een bepaald persoon is gewee^t, aou mij daarvaa weerhouden. Elke ware persoonlijkheid is een mysterie, dat nooit geheel wordt doorgrond, en hoe dan zulk eene, als die van J£« 81» bUjkt geweest te zijn! Verklaar een baphabl alleen uit zijn tijd; gij kiuit het evenmin. Neenl onze stelling, dat ook het grootste wat ooit onder menschen is gezien, aan de menschheid zijn oorsprong moet hebben ontleend, heeft niets gemeen met die zucht van kleine geesten, om niets hoogers te erkennen dan hetgeen hun eigen middelnmtigheid begrijpen en waardeeren kan. Wij buigen ons vol eerbied voor zulk een magt des geestes als wij in jezus aanschouwen en, dulden vnj niet, dat men^ hem buiten de m^ischheid stellende^ haar hare schocmste kroon ontroove, wij willen 11* 84 L. W. K BAUWENHOFF ook Yoor niemand onderdoen in dankbare vereering van hetgeen hij voor haar is geweest. Maar hoeveel ruimte ook in onze beschouwing voor die oorspronkelijkheid van den stichter der kerk moet openblijven^ hat kan toch evenmin worden ontkend, dat de godsdienst van jezus ten naauwsAe zamenhangt met geheel de ontwikkeling y die Israel tot op zijn tijd had doorloo- pen. Gelijktijdig ziet men.de heidensche wijsbegeerte eene hoogte bereiken, waaraan het christendom zich ongedwongen aan kon sluiten en het helle- nisme het pad banen, waarlangs het heil van Israel tot de heidenwereld komen kon. En vraagt men dan , welke de beginselen van jezus zijn ge- weest , wat het eigenaardige van zijne godsdienst was , wie kan , bij onbe- vangen onderzoek , in den persoon , de bedoeling en het werk van den verheven Menschenzoon dat rein menschelijk karakter miskennen, dat hem zijn geheel eenige plaats ih de menschheid verzekert? Zoo, al kunnen wij niet alles verklaren, blijft ons toch het regt, om«, ook voor den aan- vang der kerk, ons beginsel te doen gelden, dat de geest der menschheid alleen den sleutei van hare geschiedenis geeft. Maar de bedenking, die wij zoo even hoorden, omvat meer dan alleen een verschil van beschouwing over den oorsprong van het christendom. Zij strekt zich evenzeer uit tot hetgeen daarmee ten naauwste zamenhangt, de geheele wereldbeschouwing, die onder het door mij verdedigd beginsel schuilt. Zij mist daarin de erkenning van het wezenlijk onderscheid tus- schen goddelijk en natuurlijk, christelijk en menschelijk, gewijd en onge- wijd, die volgens haar overal op de geschiedenis moet worden toegepast. Wat zal ik antwoorden, M. H.P Zal ik den eisch niet ontvankelijk ver- klaren , als een die op eene valsche onderstelling rust ? Mogelijk zou iemand uwer het mij raden^ omdat, naar zijn oordeel, de wereldbeschouwing van den geschiedvorscher bij diens wetenschappelijken arbeid niet in aanmerking mag komen. //Dat hij in zijn verhaal hel gebeurde wedergeve, eenvoudig zoo als het is geschied. Wanneer bij hem wetettschap en persoonlijkheid niet meer onafhankelijk van elkander zijn^ dan is het ook met zijne onpartijdigheid gedaan." Zou het waarlijk? — Dan is er van mij voor de wetenschap niet veel goeds te wachten. Ik ben mij toch ten volle bewust van het verband tus- REDEYOERING. 85 schen die beiden in mijzelven; maar wel verre van mij voor de subjecti- viteit mijner zienswijze; die daarvan het onvermijdelijk gevolg is, te schamen, durf ik integendeel beweren , dat alleen hij die zich van haar en haar regt helder bewust is den aanleg tot goede historische studie in zich toont te dragen. Nog ligt het ons ailen versch in het geheugen op welk eene uit- stekende wijze oniangs van deze zelfde plaats werd in het licht gesteld, hoe dwaas het is de onpartijdigheid van den geschiedschrijver daarin te zoeken^ dat hij niet meer zou zijn dan een spiegel, waarin zich het verle- den weerkaatst ^). IJdele waanl dat iemand van het gebeurde een beeld zou kunnen schetsen^ zoo als het is geweest en niet alleen, zoo als het hem toeschijnt te zijn. Geen beter bewijs daarvoor, dan de uitkomst waartoe juist dezulken worden geleid, die het regt der subjectiviteit van den ge- schiedschrijver niet willen erkennen. Dat het hun niet gelukt zich van het eigenaardige hunner persoonlijkheid los te maken, behoeft wel geen betoog. Het is even duidelijk als dat niemand op eene andere wijze dan door zijne eigene oogen kan zien. Zoo komt ook in hunne voorsteliing de persoon- lijkheid van den geschiedschrijver onmiskenbaar uit. Maar nu niet in haar billijk regt/ — in teugellooze willekeur^ die hen, de bestrijders van sub- jectiviteit, tot haar karikatuur, subjectivisme , doet vervallen. Ook de ge- schiedenis der kerk is daarvan menigmaal het slagtoffer geweest. De prag- matische methode erkent geen ander beginset dan de verklaring der gebeur- tenissen te zoeken in haar onderling verband. Maar, helaas! dat verband fichuilt achter de feiten ; men ziet het niet ; het moet worden berekend en geraden. Overal zijn het daden van menschen^ maar wie heeft inhunhart de beweegredenen gelezenP Daar opent zich voor den pragmaticus een Tuim veld voor gissingen en onderstellingen. Maar aan welk rigtsnoer zal hij zich daarbij bouden P Een alles beheerschend beginsel der kerk geldt bij hem niet. De openbaring van den geest der menschheid is voor hem een veel te algemeen begrip. Zoo blijft hem dan alleen zijn eigen goed- vinden over, zijn voorliefde en tegenzin. Hadt gij van uwe jeugd af met de geestdrift der dappere kruisvaarders gedweept, een man der /^Aufkla- rung" als spittler zal u weldra onttooveren en u in dat reuzenwerk der B. FBUIM, Rederoering o?er de onpartijdigheid ran den geschied8chr^?en 86 L. W. E. RAUWENHOFF christenheid niet veel meer dan dollen waanzin leeren zien. Want snn- LEB ^elf zou niet ter kruisvaart zijn.medegegaan. Wae IiOTOLa u wel gem heilige, maar toch een verwonderlijlc genie^ hij zal u voortaan, eoo gij w^ der denzelfden schrijver gelooft, hoogstens e&a ondeugend dwaaahooAl kunnen zijn. Want spittlbb zelf zou ook geen Jesuit zijn geweest. Ziet waartoe men vervalt als men het regt der subjectiviteit van den geschied- achrijver niet wil laten gelden! En waarom wil men datniet? Isctrdaneene andere beschrijving der geschiedenis mogelijk^ dan die uit de persoonlijk- heid van den schrijver geboren^wordt? Moet hij^ naar faet oordeel vw allen, in de feiten, die hij verhaalt, de idee weten aan te wijzen^ die zich daarin openbaart^ en zoo, naar zijn vermogen^ in zijne vocMrstelling een afdruk van de levende werkelijkheid trachten te geven, hoe kan hij ooit aan dien eisch voldoen, wanneer het hem niet vrij staat daarbij zijne ei- gene begrippen te volgen ? Niemand ziet ergens eene andere idee uitgedrubt dan die hij reeds in zich zelven heeft. Maar, mij dunkt, ik hoor uWb klagt, dat zoo aan de willekenr vn} spel wordt gegeven en ook spittlbb weer in het gelijk is gesteld. Ik ont* ken het ten stelligste. Want aan ieder regt verbindt zich een pligt. Zoo ook hier. Is de geschiedschrijver in zijn regt^ waar hij zijne subjectiviteit doet gelden , hij vervuUe ook naauwgezet zijn pligt om het inzigt in de feiten, dat hij zich verwierf, gedurig weder aan dezen te toetsen en zoo te beproeven , in hoeverre hij met zijne beschouwing aan ieder feit volko- men regt kan laten wedervaren. Gelukt hem dit niet, het zij hem een bewijs, dat zijn oog beneveld is: hij zoeke het te verhelderen, opdat hij beter leere zien ! Maar niemand vervult zijne pligten getrouw, die niet voUedig zijne regten kent. Had bpittleb beter zijn regt verstaan, hij had ook minder zijn pligt verzaakt. REDEVOERING. S7 IDe invloed onzer wereldbeschouwing op de bepaling van het beginsel^ dat wij bij. de verklaring der geschiedenis willen volgen ^ is dus geen zonde^ De vnag is aileen of onze wereldbeschouwing goed is en dus ook ona beginsel zaiver kan zrjn. Maar dat is het juist, wat die bedenking aangaande ons ontkent. Hoe zai het pleit tusschen haar en ons worden beslecht? Ik weet hier slechts ^en regtbank, van wier uitspraak geen hooger beroep wordt gegund. Het is die der ervaring. Aiieen die wereldbeschouwing. 18 goed, die u in staat stelt de wereld waarlijk te begrijpen. Wilt gij dan de wabrde der uwe leeren kennen, gij moet beproeven in hoe*" verre gij met haar elk verschijnsel in de geschiedenis tot zijn regt kuni laten komen. Maar als men , nog afgezien van dit proefondervindelijk be«^ wijs, vooruit zou wenschen te bepalen, met welk beginsel den geschied* schrijver het minst gevaar, van de geschiedenis geweld aan te doen^ bedreigt^ dan meen ik voor het door mij verdedigd beginsel de voorkeur boven elk ander te mogen vragen. Hoe men ook de geschiedenis beschouwt^ men zal toch nooit kunnen ontkennen^ dat alles in haar door menscheii geschiedt. Vangt iemand nu zijn onderzoek aan met de vooruit vastgestelde overtniging, dat in die menschelijke daden eene schifting gemaakt en eea gedeelte charvan als het goddelijke van het menscheHjke moet worden onderscheiden^ boe kan hij in dat gedeelte dan ooit des menschen eigene WeykfiMtamheid naar waarde erkennenP Neemt hij nog daarbij, wat waaar* lijk^ onlvermrjdelijk is, tot toetssteen van het goddelijke, ztjn eigen leerst^ % begrip; heeft hifj dan daarmee niet vooruit zijn blik op de gescbiedeitti be^neveld? Voorts, bij de onloochenbare eenheid van beginsel in de ont- wikkeling der kerk, zal toch de eindelooze verscheidenheid, waarin zij zich cpenbaart, in al haar omvang moeten worden erkend. Maar weder, wak kunt gij te dien aanziei^ verwachten van den geschiedvorsoher, die, volgena ^ beginsel, elk verschijnsel in eene der beide rubrieken van zijn dualisme in moek sehrijven, en voor alles^ hoe zamengestdd het ook wezen moge^ n^oit anders dan zijne twee nan)en< van goddelijk en uatuurlijk > christdijk tn menscheli}^ beeft P Welk een doode eentoonigheid in de plaata van de ff|ke voftfeid des levens in de wereki en in de christelijke wereld bovenall !Ehy waarlijk, het wordt met boter^ wamneer de taak, om het programma voor' de ontwikkeimg der kerk te schri|ven, wordt toeverttouwd aan een 88 L. W. E. RAUWENHOFF wijsgeerig stelsel, dat de idee losrukt van de deDkende persoonlijkheid en zoo ook vergeet , hoe desse , in hare vonning en haar gansch bestaan , af- hankelijk is van de omstandigheden^ waaronder zij verkeert. Herinnert a die voortbeweging van de idee der kerk , waarvan ik in den aanvang sprak. Gij bewondert met regt de grootsche opvatting , die nergens in het bijzon« dere het algemeene uit het oog verliest. Maar toch wat wordt er in die voorstelling van den menschP De levende persoon in de persona ont- aard, door welke de idee tot u spreekt. En de gebeurtenissen^ die zelve qiet uit de idee der kerk zijn geboren, maar van buiten invloed op hare ontwikkeling hebben gehad, hoe daarmeS? — Baur weet de oplossing van het joodsch-christendom in het catholicisme te verklaren, zonder een enkel woord over Jeruzalem's val. Neenl zoo gij u tot de beoefening van de geschiedenis derkerk begeeft, neemt u tot beginsel de verklaring van haar inhoud alleen in de mensch- heid te zoeken. Daar ligt dat wonderschoon tafereel van het leven der christenheid in de wereld voor u uitgebreid. Maar de rijkdom der ver- scheidenheid , die gij aanschouwt, verhindert u niet de eenheid op te mer- ken, die zich daarachter verbergt^ want gij ziet in alles de openbaring van denzelfden geest der menschheid» die in alles leeft. En weder» als gij door de verschijnselen heen den blik gevestigd houdt op den grond waarop alles rust^ miskent gij daarom het bijzondere in elk verschijnsel niet^want het wordt u door den veelzijdigen aanleg des menschen verklaard. Ziet gij aan den aanvang en op de keerpunten der ontwikkeling heroen geplaatst, wier persoonlijkheid de grootste magt wordt van de eeuw waarin zij leven, gij acht u om hen te begrijpen niet verpligt uw toevlogt te nemen tot de willekeurige onderstelling eener ingrijpende hoogere magt , want gij kent de kracht der menschheid om uit haren schoot ook dezulken voort te bren- gen. «Bespeurt gij bij uw onderzoek^ hoe eene rigting, die u toeschijnt met het zuiver christendom te strijden, eeuwen lang kan voortbestaan en altijd winnen aan magt eer zij wordt overwonnen , gij verdenkt daarom hare voorstanders niet van moedwillige boosheid, want gij weet, hoe ook de ontwikkeling der menschheid aan vaste wetten is gebonden en leert daaruit de noodzakelijkheid van de tijdelijke overmagt dier rigting verstaan. Hoort REDEVOERING. 89 gij yan anderen over eene onderscheiding van menschelijke en goddelijke dingen» die, naar hun beweren, u den sleutel der geschiedenis geven zou, gij vindt in uw eigen binnenste en ziet bij uwe medemenschen zulk eene Bcherpe afscheiding van die beiden niet en blijft bewaard voor de bekrom- penheid, waartoe zij daardoor in hunne beschouwing worden verleid. Zoo houdt gij het oog geopend voor het wezen en de waarde van elk verschijU" sel, dat gij ontmoet. Zelf u een lid dier menschheid gevoelende, wier gangen gij bespiedt^ slaat gij alles, ook het geringste, met onvermoeide belangstelling , gade. De kleingeestige nieuwsgierigheid, die niets meer dan haarfijne kennis der oudheid bedoelt, blijft u vreemd, want gij rust niet, eer gij overal hetzelfde leven hebt erkend, dat het groote ligchaam der menschheid^ dat ook uw binnenste doorstroomt. ' Gelukkig de tijd, waarin zulk eene beschouwing der geschiedenis moge- lijk is geworden! Hoeveel toch zijn wij daarvoor verschuldigd aan de kritiek^ die, niet meer uit moedwil bedreven of door partijbelang bestuurd, emstig en onpartijdig den oorsprong en de geloofwaardigheid der bronnen onderzoektl Hoeveel aan den vereenigden arbeid van zoo vele geleerden^ waardoor een nieuw licht over het verleden is opgegaan en zoo menige dwaling^ eeuwen lang door de overlevering voortgeplant^ in hare onhoud- baarheid is ten toon gesteld ! Hoeveel aan den geest des tijds , die , vreemd aan alle kleingeestige bekrompenheid , onzen blik op de wereld zoozeer heeft verhelderd, ons over de oude grenslijn tusschen profaan en heilig heen leert zien, en in al wat waarlijk des menschen is een waardig voorwerp onzer liefde doet erkennen! Ja , waarlijk I ik acht het voorregt groot in dezen tijd te mogen leven en dubbel groot voor hem, die, in het volle besef van de roeping dezer dagen, zich aan de wetenschap mag wijden. Maar, zal ik mijn hart i^t uitspreken, voor niemand meer dan voor hem, die thans voor de god- geleerdheid mag arbeiden en leven. Achl zijn er welligt nog onder u^ M. H.I die bij deze betuiging met moeite een glimlach onderdrukken? 12 90 L. W, E. RiDWKNHOFF 6ij denkt, ^iet waiur? dat, hoe eerbiedwaardig de godsdienst ook oiogf ^ija, de dagen onzer wetenschap toch welbaast zuUeii zija geteld ea hna^ een billijk otiam cuna digoitate in kerkelijke seminaria zal wordea toeger^ k^d. Waarvoor God ons ^n opk u gevMdig beware I Ik durf aiet bewe«» veq, dat het u geheel aan gronden voor die deqkwijze onthreken zou; ele- ncalisme en wetenacbap gaan niet te zamen ea de godgeleerdheid heeft If^ag het juk der dienstbaarheid van de kerk gedragea. — ! Maar ook voor ans is een aieuwe tijd geboren. Wij vragen thans geen regten meer, die Biet gelijkelijk vpor allen zouden gelden. Wij stellen ons met u onder een^ zelfde wet, en wat bij u ontrouw aan de weteoschap zoude zijn. wee oasl zoo wij daaraan «chuldig worden bevonden. Maar zoo ook handhayen w^ oua regt om ia den kring der wetenschappea onze bescheidra pla,ats te mogen bekleedeu. Wij zien daarin Hem den Ooeienlijke in levende trekken voor ons, wij aanbidden Zijne wegen en geven Hem de eer van Zijn werk in ons ge- alacht. Heft de natauronderzoeker het hoofd van zijne studie op met de eerbiedige betuiging : // Hoe groot zijn Heer 1 uwe werken ! Gij hebt ee allen met wijsheid gemaakt/' wij, met de daden Gods van achttien eeuwen voor oogen, Wij antwoorden hem met het loflied, dat ons reeds uit fsraSls hei- Ugdom tegenruisoht: ^rde Heer regeert, de aarde verheuge eichl" Edel Oroot Achtbare Heeren Curatoren dezer hoogeschooll Ontvangt mijn opregten dank voor het vertrouwen mij betoond^ toen gij mij voor deze gewigtige betrekking aan Z. M. den Eoning bebt voorge* dragen. Nog bad ik in geen openlijk geschrift bewezen, dat ik mij in het bijzonder aan dat gedeelte der godgeleerdheid had toegewijd> waarin ik de aanstaande evangeliedienaren zal moeten opleiden. Zoo zijt gij mij dan met eene gunstige verwachting te gemoet gekomen, die mij de aan- vaarding van dit ambt minder bezwaarlijk heeft gemaakt. Ik weet, gij zult niet van mij eischen, dat ik aan onze academie op eenmaal het verlies vetgoede, dat zij door het overlijden van mijn voortreffelijken voorganger heeft geleden. Een man als nicolaas christiaan kist wordt niet ligt ver- vangen. Een lang leven zoo rusteloos aan de studie gewijd, zulk een naauw- geaette ernst in het wetenschappelijk onderzoek, als waardoor hij zich zijn grooten naam heeft verworven, vormen iemand tot een geschiedvorscher , wiens gemis nog lang na zijn heengaan moet worden gevoeld. Daarom ver« ttouw ik op uw geduld, M. H.l als gij ten minste verlangt, dat ik eenig- zins voor de hoogeschool zat worden, wat hij voor haar is geweest. Maar wat ik aanstonds durf beloven en getrouw hoop te volbrengen, is, dathet mij niet aan de inspanning van al mijne krachten zal ohtbreken en niets niij heiliger zal zijn dan de taak mij toevertrouwd. Met groote liefde heb 12* 92 L. W. E. RAUWENHOFF ik die taak aanvaard, wel wetende hoeveel tot hare getronwe vervnlling wordt vereiscbt, maar ook hier meer dan ergens verwacbtende dat de ar- beid zich zelven rijkelijk loonen zaL Ik heb het mijn pligt geacbt» bij deze plegtige gelegenheid aanstonds rekenschap te geven van de wijze, waarop ik de geschiedenis der kerk hoop te behandelen, en van het doel, hetwelk ik mij daarbij heb voorgesteld. Ik vrees niet den schijn van gemaakte nederigheid op mij te laden , wan- neer ik verklaar^ dat ik met grooten schroom de mij toegewezen plaats inneem in uwen kring, Hoog Geleerde Heeren! die ik nu als mijne ambtgenooten begroeten mag. De roem uwer veelzijdige geleerdheid is te verre verbreid en te wel gegrond , dan dat het niet veeleer onbeschaamde aanmatiging moest heeten, wanneer ik niij aanstonds uw gelijke kon ge- voelen. Maar voor zoo ver ik u reeds leerde kennen, vond ik u allen ge- / reed om met voorkomende goedheid de schatten uwer kennis aan elk, die daarom vroeg, ten beste te geven. Laat het ook mij vergund zijn op uwe hulp, uwe voorlichting en leiding te rekenen. Zoo even sprak ik het reeds uit, hoe, naar mijne. innige overtuiging, de godgeleerdheid dan alleen bloeijen en aan hare bestemming beantwoorden kan, wanneer zij als een deel van de algemeene wetenschap van den mensch beoefend wordt. Maar REDEYOERING. 93 dan ook geen waarachtig leven voor baar, v^anneer zij zich niet aan den arbeid op elk ander gedeelte van het groote veld dier wetenschap mag aan- Bluiten. Zoo kom ik ook tot u, zonder aanmatiging, maar met de emstig gemeende vraag, dat gij mij met uwe vriendschap vereeren en mij eeHe .bescbeiden plaats in uwen kring verleenen wilt. Van uwe ondersteuning verzekerd durf ik met beter moed de toekomst tegengaan. Lang blijve uw kostbaar leven, Hoog Geleerde mannen, voor de wetenschap, voor kerk en staat gespaardl Nooit ontbreke het u aan de bemoedigende waardee- ring uwer verdiensten, waarop gij zoo regtmatige aanspraak maken kunt! De liefde uwer leerlingen en de rijke vrucht van uwe zorg voor hen ver- hooge steeds uw levensvreugd en vergelde u al wat gij voor hen zijt! Maar in geheel bijzonderen zin heb ik die hulpvaardigheid van u te vra- gen, Mijne Heeren, leden der Godgeleerde faculteitl Zonder- ling is het mij te moede^ als ik mij voorstel^ hoe ik daar plaats zal nemen, naast U. Naast een yan hengel, den man, tot wiens lof men niet meer weet , wat te zeggen , daar allen , wien de wetenschap ter harte gaat, als om strijd bebben gezocht eene waardige uitdrukking te vinden voor de eerbiedige bewondering , die zij voor hem gevoelen. Naast onzen geliefden leermeester scholten» van wien ik met diepe erkentelijkheid getuigen moet, dat, zoo ik niet zijn leerling ware geweest, ik nu onmogelijk zijn ambtgenoot zou kunnen zijn. Naast iemand die zich eerst in de dienst der kerk , daama in die der wetenschap zoo door veelzijdige kennis en onver- moeide werkzaamheid heeffc onderscheiden , als de Hoogleeraar prins. Naast ABRAHAH KUENEN , wieus vertrouwde vriend te zijn mij e^n mijner liefste eeretitels is en mij\ ik weet het zeker, ook bij deze benoeming niet wei- nig tot aanbeveling was. Hoe geheel anders , mijne vrienden ! — gij duldt dat ik u zoo noeme, — hoe geheel anders zouden op dit oogenblik mijne vooruitzigten zijn, wanneer ik niet wist, dat, gelijk gij zelven mij tot uw ambtgenoot hebt begeerd^ ik ook op u als mijne beste leidslieden rekenen kan. Blijft slechts altijd voor mij , wat gij tot dus ver voor mij waart. Komt mij met uwe meerdere kennis en ervaring te hulp^ verdraagt mij in mijne zwakbeid, bewaart mij uwe liefde. Zoo het noodig ware, ik zou u nog willen verzekeren van mijn ernstig voornemen , om in eenen geest met u 94 L. W. E. RAUWENHOFF te arbeiden en^ op den weg dien gij betreedt, met al wat in mij is aan uwe zijde te staan. Maar gij kent mij geno^, en weet, hoegij, watooki althans geen ontrouw in mij vinden ault. God geve, dat^ na too menig verliea , reeds in den laatsten tijd doof uwe faculteit geleden , de ▼ader<' landsche kerk en godgeleerde wetenachap zich nog een tal van jaren ver* heugen mogen in den zegen dien uw arbeid sticht! Steedirijker mogea voor u in huiselijk en maatachappelijk leven de bronnen vloei}en van het reinste levensgeluk^ en altijd grooter worde in onze kerk het getal der evangeliedienaren ^ die, door uwen geest bezield, van u hebben geleerd vrijheid van wetenschap aan reinheid yan godsvrucht te pareni Waarom moet ik hier staan en hooren wij in dit.uur niet de stem vau mijn leermeester en vriend, wien aller wensch na het overlijden van den Hoogleeraar kist tot zijn opvolger had bestemdl Op hoe vereerende wijze de uitnoodiging daartoe ook herhaaldelijk tot hem kwam^ hij meende toch zijn tegenwoordigen werkkring niet voor dezen te moeten verlaten. Wat baat het o/ gij aan de aoademie eenige kennis in de onderscbeidea vakken der theologie verkrijgt, indien gi) daar niet tevens tot bekwame» beschaafde» godsdienstige menscben wordt gevormd. Onae kerk heeft maa« »en noodig» dia niet sleehfcB vele dingen hebben geleen)> naar die honne persoonlijkheid hehben ontwikkeld en gehailigd. Yoor die vorming dor pa> Booniijkbeid moet het «sademisch laven baven alles dioDen» ea wat daarhj| ym den hoogleevaar kan wofden verwacht aal hig nooit alleen doer ziJBonder» wijs, maar het meest door vriendschappelijken omgang mei zijne leerlingn vermogen* 2oo wensdb; ik dan ook uw vriend te wordenw Wat ik voor % kan doen , ik duxf a veraekeren , het zal mij nooii te vergee& doGor n wofy dea gevoaagd, het zal mij smarten wanneca? het mij moet worden herinr «eni Zelf nqg aoo verte niet van den achoonen stiii(fententi|d verwijdeEd^ heop ik m^ oek in het levaii met u nog niet vreemd te gevoelen. Waar ik ook in d» wereld heb veikeerd» steeds heb ik mij de vrijheid veroorioofd mij , sonder kuttatmatige vertooiitDg , te geven zoo ala ik ben. Ub denk hel oek tegenover u te doca. Het moge n ook dringen, vertroawelijk met mi| QU te gaan. Ik gehoi, dat dik het. beste: voor u en; epk voor miji zal zijnL Mijoe vricDdeD ! gij hebt zulk eeDe schooDC toekomst v66r u. Da be^ drukteu iu dcD laDde klageD wel» dat er zelden zulk ecD baDge tijd als deze is geweest cd dat hij. die het evaDgeiiedieDaars-ambt begeert» Diet weet asD welk ecD zorg cd weJUk eeastrijd. hij zich waagt. Ik weet het ook wel CD toch herhaal ik uit volle overtuigiug: ecDe scbooDe toekomst, die u wacht! Het is waar» er moet iu deze dagcD meer strijd daD ooit te voreif io hoofd cd hart gestredcD ziJD; opdat iemaDd met goedcD moed 96 L. W. E. RAUWENHOFF REDEVOERmG. den arbeid des evangeliedienaars zou kunnen blijven volbrengen. Maar wie dien strijd niet vreest en dan het evangelie prediken wil als het beginsel van heiliging en vrije ontwikkeling voor elken mensch^ hij vindt voor dat zaad overal in de gemeente een ruimen akker bereid; watzeg ik? nu reeds ziet hij de velden wit om te maaijen, overai om zich heen. Schandelijke ondank zou het van mij zijn, wanneer ik ooit kon vergeten, wat ik zelf daarvan heb ervaren. Neen! bekommert u niet. Zoo er meer dan ooit van den evangeliedienaar wordt geeischt, zorgt alleen dat gij op uw tijd aan dien eisch kunt voldoen. De strijd onzer dagen is te belangrijk en te groot dan dat hij, die welhaast zal geroepen worden om daarin pal te staan, zijn tijd verbeuzelen^ zijn aanleg verwaarloozen kan. Streeft naar rijkdom van kennis, naar zuiverheid van beschaving^ naar vastheid van karakter, houdt bovenal uw leven van vlekken rein. Ziet! de groote vraag van dezen tijd wordt in de twee woorden christendom en menschheid zamengevat. Daar zijn sommigen, die in naam van het christendom den goddelijken aanieg en het onuitdelgbaar regt der menschheid meenen te moeten ontkennen. Daar zijn anderen^ die in naam der menschheid het christendom durven- honen , als verouderd en zijn ondergang nabij. Gij» mijne vrienden! toont, toont in uwe eigene persoonlijkheid en uw leven bovenal , dat voor hem die het christendom in zijne ware beteekenis verstaat en de menschheid in haar hoogeren aanleg kent, zulk een strijd tusschen die beiden niet kan bestaan. Weest zulke christenen, dat de menschheid in u hare edelste zonen erkent. Weest zulke menschen , dat het christendom in u zijn edelste kracht openbaart. In vast geloof, dat het zoo kan» dat het zoo moet zijn, heb ik in dit uur gesproken, vang ik nu mijn arbeid in uw midden aan. Gods zegen zij met u en met mij , opdat voor dit geloof onze daden het best bewijs mo- gen zijn. nC HEB GEZEGD. SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA HABENDABUM, POST FEEIAS AESITVAS ANNI CIOIOCCCIX FACULTAS lURIDlCA. L DE WAL Historiam luris Romani, duce rudorffio, enarrabit, diebos Lanae» Martis et Mercurii, horalX. Encyclopaediam et Methodologiam luris explicabit, iisdem diebus^ X. lus mercatorium exponet» diebus lovis» Veneris et Saturni^ X. lus Neerlandicum Antiquum interpretabitur, die lovis, . . VI — ^VIIL H. O. TYDEMAN, Emeritatum nactus et cessans a Praelectionibus^ non tamen oessabit in studiorum suorum fructu lubenter com- municando. H. COCK tradet lus gentium, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. lus criminale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. lus naturale, diebus Lunae, Martis et Mercurii^ XI. Ordinem ludiciorum criminalium, diebus Lunae, Martis et Mercurii^ XII. lus publicum, diebus Lunae, Martis et Mercurii, IL S. YISSEBING Statisticam Patriae explicabit, diebus Lunae, Mar- tis et Mercurii, XI. Historiam Europae diplomaticam, iisdem diebus, I. Oeoonomiam poiiticam , die lovis, XI et I , et die Veneris, XI. Disputandi exercitia moderabitur, die Veneris, II. 13 98 SERIES LECTIONUH. B. T. H. P. L. A. VAN BONBVAL PAUBB lus civfle hodiemcnn inter* pretabitur die lovis, boraXil, die Veneris, XII et I, et die Saturni, XI. Legem ludiciorum privatorum, additis exeroitationibuB foren* sibus, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. L E. GOUDSMIT interpretabitur JnMtitutiones secundum Lineamenta viri cl. VAN A88EN, dicbus Lunae, Martis^ Mercurii, lovis et Veneris, , XII, die Satumi, ^ IX. Digestay diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, IX. Disputandi exercitiis de lure Romaao praeerunt l DE WAL et L B. GOUDSMIT, die Veneris, 11. FACULTAS THEOLOGICA. W. A^ VAH HENGBL, provectae aetatis causa rude donatuB, quan- tum per vires licebit, Acad^miae alumnis prodesse oonabitur. L H. SCHQLTBN Dogmatices Ghrifttianae partem posteriorem ex^ piicabit, die Martis, XI et I, die lovis, X efc XI, et die Veneris, X. Introitum in libros N. T. tradet, explicandis quaestionibua criticis de tribus Euangaliis prioribus, diebus Lunae, lo- vis et Veneris, I. Theologiam naturalem docebit, horis auditoribus commodis. A, KUBNEN Ethicam Christianao^ docebit, diebus MerQurii et Ve<- neris, • , XI* et die lovis, , » . . • XIL Theologiam V. T. sive historiam reli^^is Israaliticae exp(^ Qet, die Lunae, X, et die Mercurii, I. Locos selectos historiae IsraSUtariun traotabit^ die Venaria, XII. SERIB8 LECTIONUH. »» L L PETNS Epistolam Pauii ad Connthios priorem interpretaturas esti diebus Mercurii, lovis et Veneris, kora IX. Theologiae Practicae partem homileticam , litargicam et pasto* raiem tractabit, diebus Martis et Mercurii, . X. Exercitationes catecheticas et homileticas moderabitur, die Lunae, XletlL Orationibus Sacris praeerunt L H. 9CH0LTEN, A. KUENEN, et L I. PRINS, diebus et horis sibi et Candidatis Theologiae commodis; ~ publice dispntandi exercitationibos, die Ve- neris, 11. Lectiones de historia Ecclesiae, a no?o Professore habendae, postea iDdicabuntmr. FACULTAS DISPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. I. VAN DEB HOEVKN Zoologiam et Anatomen comparatam doee- bit, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, • . « . XI. Mineralogiae ^ Geologiae eiementa exponet, diebus Lunae et Mercurii , 11. Aut Anthropoiogiam gentiumque varietatem nativam^ aiit Anatomes comparatae selecta capita expiicabit, diebus Lu- nae et Martis, L A. H. YAN DEB BOON MESCH Chjmiam oorporum organicorum ex- ponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, IX. Chymtam, quae anc^ganica vocatur, docebit, iisdem diebus, XI. Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentaiem expo- net, cfiebua Luaae et Mercurii, XII. Oeconomiam ruraiem tradet, diebus Martis et lovis, .... XII. Experimenta instituendi artem dooebk et Exercitia practica in Lal)oratorio moderabitar quotidie. Cum StodioBis prof ectioribus de PbjBiologia dijrmica coUo- quetur, die Veneris, hora vespertina. . V-^VIII. 18* 100 SERIES LEGTIONUM, G L YEEDAM Elementa Oeometriae planae et Trigonometriam pla- nam tradet^ die lovis et Satiimi, horaX, et die Veneris, IX etX. Stereojnetriam et Trigonometriam sphaericam docebit, dieboa Martis et lovis, VUL Calculum differeDtialem et integralem itemque Mechanicam tractabit» diebus et horis deinde indicandis. Scholas paedagogicas habebit, die Lunae» hora commoda. F. KAISBB Astronomiam theoreticam tradet, diebus Lunae, Mar- tis, Mercurii et lovis, OL Astronomiam practicamy iisdem diebus X. Astronomiam, quam popularem vocant, tradet diebus Lunae et lovis, hora vespertina V. Artis observandi exercitiis quotidie praeerit. Arithmeticam universalem, sive Algebram^ tradet diebua Mercurii et Veneris, VIII, et die lovis, EL G. H. DE YIUESE in India versantis scholas habebit W. F. B. SU- EINGAE» Prof. extraord. P. L. EIJKE Physicam experimentalem docebit, diebus Lunae, Mar- tis, Mercurii, lovis et Veneris, XIL De phjsices capitibus selectis latius et fusius disseret, die- bus Lunae et Mercurii X. Physicam mathematicam tradet , diebus Martis et lovis , . . . III. Exercitiis physicis practicis praeerit quotidie. W. E. E. SUEINOAE, Prof. extraord., morphologiam , anatomiam et phjsiologiam plantarum exponet diebus Mercurii, lovis et Ve- neris, I. Fhytographiam et taxonomiam plantarum docebit, diebusLu- nae et Martis , I et 11. (tempore tamen hiberno sola hora I). Historiam plantarum medica virtute praeditarum et phar- macognosin regni vegetabilis tradet horis auditoribus com- modis. .. SERIE8 LEGTIONUM. 101 Exeicitiis practicis in structura plantarum ope microscopii explo- randa praeerit tempore hiberno^ diebus Lunaeet MartiSi horall-— IV. AHis autem horis commodis in usum provectiorum. Excursionibus botanicis praeerit tempore aestivo , die Satumi. FACULTAS PHILOSOPeiAE THEORETICAE ET LITBRARUM HUMANIORUM. L BAEE, quantum poterit et licebit^ auctoritate et consilio adiuvare . conabitur eos , qui in Literarum Humaniorum studiis versantur. A. BUTOEBS lESAiAE et ZACHARiAE FcUicima et PacUmos selectos interpretabitur» diebus Lunae et Martis^ IX » et die Mercurii VIII. Lihrum ludicum cursoria lectione tractabit^ die Lunae, ... I^ et die lovis . XII. Antiquitates Israelitarum explicabit, diebus Lunae, Martis et MercuriL XII. Grammaticam Sanscritam docebit, die et boris Auditoribus commodis. T. 0. LIUYNfiOLL Sermonis Hebraei elementa tradet, cum Gram- matica explicanda, tum analyticis Exercitiis moderandis^ diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis VHI. literarum Arabicarum^ Cbaldaicarum et Sjriacarum initia docebit (duce Cl. roorda, winero, uhlsmanno), die lovis, I^ et diebus Veneris et Saturni Vlll. Cum provectioribus Discipulis Chreatomathiam Arabicam, quam Doct. FR. A. ARNOLD^ ct Opu8ctUa Jrabica , quae a. 1869 CL WRIGHT edidit, leget^ die Lunae. ., II. Koranum , die Mercurii II. In Codd. MSS. Jrab. legendis et interpretandis cum iisdem operam ponet, die Veneris et Satumi, II. L H. STUFFKEN. Logicam tradet, die Martis, I, die lovis, . . . IX, et die Veneris, , XI. lOS 8EKIES LEGTIONUM, Metaphjrsicam dooebit, diebaa Martis et Mercorii, hota X. Hifttoriam Philosophiae explicabit diebus Lonae et lovis, . . XII. Faedagogicam exponet, diebos et horis Aaditoribos oom* modis. C. G. COBET interpretabitur herodotum» demosthenem et plato- NEM^ diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. Cum provectioribus leget abistophanem et sophoolem^ diebua lovis et Veneris, I. Antiquitates Romanas tradet, diebus Lunae, Martis, Mercuiii et lovis XIL Artem metricam docebit, diebus Veneris et Satumi, .... XIL Scholas paedagogicas habebit, diebus Martis et lovis,. ... 11. Initia Palaeographiae Graecae Candidatis laterarum explicabit, diebus Veneris et Satumi, IX— XI. Disputandi exercitia publica moderabitur, die lovis, XI. S» P. A. DOZY Historiam universalem explicabit» diebus Lanae» Martis et Mercurii, XI. Varios iocos historiae aevi medii et historiae recentiorii expo- net, diebus Lunae et Mercurii, III. Al-Makkarium interpretabitur , die lovis, II^V» Codices Arabicos manu scriptos, die Veneris, n~IV. IL DE YBIES Linguam Literasque patrias explicabit, diebus Mar- tis, Mercurii et lovis, 11. linguam Literasque patrias medii aevi explicabit, diebos Mar- tis et lovis, III. linguam Literasque patrias saeculi XVII expUcabit, did Martis, I. De lingua patria pure et eleganter scribenda aget, additis exercitiis practicis, die lovis, XI, et die Vcneris, XII. Carminum medii aevi inteipretationem criticam provectiorei docebit, die Martis, VII-IK, Linguam Gothicam tradet, die lovis, I, et Veneris, . . . .^ III. SERIES LEGTIONUM. lOS lingaam Anglo-Saxonicam tiadet, die et horis Auditoribus oommodis. Carmen Epicum BeounUf interpretabitur, die Martis, .... hora VI. L O. HULLEMAN selectas horatii SatirM, cicBaoNis PhUippi' eam II et taciti Hiatoriarum librum V interpretabitur» diebus Lunae, Martis et Mercurii, IX. Frovectioribus discipulis explicabit taciti Dialogum de orato-- ribus, die Mercurii, XII — ^II. Cum literarum Candidatis Satiras iuvenalis iegere perget, die SatQrni, I — III. Antiquitates Atticas docebit, die Lunae, I, et die lotis, IX. B. VBUIN Historiam Patriae tradet, diebus Lunae et Veneris, . . II. et die Mercurii, • . . . . I. Historiam motuum in Republica Batava sub finem saeculi XVIII factorum exponet diebus Martis et lovis, I. FACULTAS MEDICA. C. FBUYS YAN DBR HOEYEN Fathologiam docebit » diebus Mereurii , lovis et Voneris, L Medicinam practicam cum exercitatione in Nosocomio acade* mico, quotidie XI. Historiam Medicinae.tradet, diebus Lunae et Martis, .... I. G. C. B. SUBINOAB Tlierapiam genmlem docebit, diebus Martis et lovis, Xn. Fharmacognosin et naturalem remediorum bistoriam, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, XII. Therapeuticum remediorum usum indicabit, diebus Mercurii et Veneris» IX. DoctrinaoL morborum singularium tradet, diebus Luaae, Martis et lovis, IX. Fraxin medicam ad lectuloa aegrotantium moderabitur, diebus fiingulis, X. ^ 104 SERIES LEGTIONUM. F. W. KBIEGEB Theoriam Disciplinae chirargicae exponet^ diebos Lonae, Mercurii et Veneris, horaVin. Exercitationibus clinicis in Nosocomio academico habendis vacabit, diebas Lunae, Mercurii, lovis et Satumi, .... XIL CoUegio casuali, diebus Martis et Veneris^ XII — ^IL Operationes chirurgicas demonslrabit , horis deinde indicandis. Doctrinam de morbis oculorum exponet, diebus Martis et Veneris, L Medicinam forensem , diebus Lunae et lovis , 1. A. E. SIUON THOMAS Theoriam artis obstetriciae exponet, diebua Martis, lovis et Satumi, VIII. Exercitationibus clinicis in Nosocomio academico habendis, vacabit quotidie, IX. Doctrinam Operationum tradet, et Operationibus obstetriciis , tum in pelvi factitia» tum in cadavere instituendis , praee- rit, die Mercurii^ I. Gynaecologiae et Gynaecopathologiae capita selectatradet^die Lunae, II. Praxin obstetriciam , tum in Nosocomio academico» tum in Polyclinico obstetricio, quoties necesse erit, moderabitur. H. HALBEETSMA, lUST. Fil. Anatomiam specialem et practicam docebit^ diebus Martis et lovis» IX et X. Physiologiam, experimentis et observationibus microscopicis illustratam , diebus Lunae et Mercurii , IX et X. Methodum secandi cadavera, quotidie, hibemo tempore» . . XI — IDi. Cum discipulis de Anatomia et Phjsiologia coUoquetur, die Veneris , IX et X. P. 0. YAN DEB CHIJS, titulo Professoris Extraordinarii omatus , Numismaticam universalem docebit , diebus et horis , qui Audi- toribus conveuient. I. A. BOOGAABD , Med. Doct. , Prosector primus , Anatomiam pa- thologicam docebit, die lovis, II— IV. SERIES LEGTIONUH. 105 Anatomiam generalem, demonstratioQibas microscopicis illa- stratam, exponet, die Veneris, horall— IV, Exercitiis practicis in microscopii asa praeerit horis Aaditori* bos commodis. 