title: Annales Academici
creator: None
text: Objectieve waarneming noemt men ze ten onregte, als of de sub- jectieve eene waarneming ware. Men onderzoekt den lijder, betast hem , hoort de verscheidenheid der geluiden , gaat alles zorgvuldig na , wat te.'2ien, te voelen, te ruiken, te hooren is, en neemt eerst in de laatste plaats de klagten van zieken of omstanders op , die echter voor den ge- oefenden arts meestal nutteloos zijn. //Laat dat kind uitslapen, het is beschonken." Zoo sprak de uitste- kende Heintz , toen hij , bij eenen zuigeling geroepen , het wicht in eenen voor de omstanders schier hopeloozen toestand vond. De voedster had sterken drank gebruikt, die op het kind was overgegaan. Niemand kon dit bevroeden; een enkele slaap was het geneesmiddel. Jammerlijk heeft men in de oude geneeskunde aan de subjectieve tee- kenen te veel waarde gehecht, weshaive dan ook zeer veel van dat oude onbruikbaar is , omdat er te veel schijn , te weinig waarheid in heerscht. De Geneeskunde is meer of min eene nieuwe wetenschap, en die het ontkent, hij kent de eenige ware beteekenis niet, welke aan waarneming mag worden toegekend. Maar behalve deze hulpmiddelen hebben de laatste jaren eene wetenschap doen geboren worden, die in Weenen haren grondvester heeft gevonden; eene wetenschap die over de kennis van den aard der meeste ziekten een tot daartoe onbekend licht heeft verspreid. De pathologische ontleedkunde , vooral toegeUcht door het mikroskoop , doet ons tot in de meest afgelegene schuilhoeken der organen doordringen: zij getuigt ons, of onze uitwendig aangebragte erkenningsmiddelen ons niet hebben bedrogen , zij is de steen waarop wij onze geheele diagnose toetsen, zij leert ons omzigtig zijn in onze uitspraak, en is de beste leermeesteres in eene volgende diagnose. Had Skoda , de uitmuntende praktisch geneeskundige , niet Rokttanskt's wetenschap, namelijk die der ziektekundige ontleedkunde , ten dienste Digitized by Google 432 E. J. G. voN BAUMHAUER gehad, hij was zeker niininer de diagnosticus gewordefi, dien wij nu ia hem bewonderen. Middelen genoeg zal men zeggen , om zich omtrent den toestand van eenen lijder te vergewissen , en toch schieten wij nog menigmaal met al onze hulpmiddelen te kort. Immers hoe talioos is niet het heir van ziekten , waardoor het menschelijk Kgchaam kan worden aangetast, en hoe ver- schillend niet de wijze , waarop zij zich voordoen. Dit leidt ons tot de beantwoording van het tweede gedeelte onzer vraag: .Wat omvat het Klinisch onderwijs zal het den naam van voUedig mogen dra- gen? Deszelfs omvang schijnt gering als men denzelven naar de klinische lessen , die nog hier en daar gegeven worden , wil afioieten. Eene kliniek voor zoogenaamde inwendige ziekten, eene heelkundige en eene verloskun- dige kliniek, ziedaar, waartoe het praktisch onderwijs in de geneeskunde zich hier en daar bepaalt; gelooft echter niet dat daardoor aan de ver- eischten is voldaan , nog veel minder dat ieder dier klinieken haar geheel gebied doorloopt; het getal ziekten in en aan het menschelijk ligchaam is te groot , dan dat het mogelijk zou zijn in kleine inrigtingen eene voldoende bron van ervaring te verschaffen. Daarbij komt, dat vele dier inrigtingen slechts gedeelteUjk ten dienste van het onderwijs staan , waardoor aan de leerlingen de toegang tot een groot aantal lijders belet wordt, en vooral tot die welke oogenblikkelijke hulp vereischen ; daardoor is de aanstaande heelkundige meestal in de onmogeUjkheid gedurende zijnen studie-tijd zich te oefenen in de behandeUng van gebreken , die naderhand zoo menigmaal zijne plotseUnge hulp zuUen vereischen. Ik wil van de vele voorbeelden slechts een enkel noemen: de beenbreuken; zij komen in kleine zieken- huizen zelden voor , en beletten alzoo den leerUng haar te leeren kennen , waarvan het gevolg is , dat zij niet zelden uit onkunde over het hoofd gezien worden, en zoo wordt menigmaal uit eene ziekte, die bij tijds erkend , geene schadeUjke gevolgen zou hebben nagelaten , een of voor het organismus schadeUjk , of het Ugchaam misvormend gebrek geboren. Maar met andere ziekten is het bij vele inrigtingen van onderwijs als of zij in het geheel niet tot het gebied der geneeskunde behoorden : welk duister veld beslaat niet het gebied der zielsziekten P Nog zoekt men in deze eeuw te vergeefs aan de meeste geneeskimdige scholen theoretisch en Digitized by Google REDEVOERING. 433 praktisch onderrigt' in dit deel der wetenschap; te meer baart het gemis hiervan verwondering , daar de va^leging der ongelukkigen , die het gebruik van het SGhoonste geschenk der natuur verloren hebben, in deze eeuw zoo algemeen de aandacht en zorg van groote mannen, en de ijverig- ste medewerking der hooge regeringen gaande houdt. Wat moet er van die fraaije gestichten worden, indien niet tevens aan de scholen der ge- ueeskunde gezorgd wordt, dat artsen voor dezelve worden gevormd. Is Gver het algemeen de steUing waar, dat het gebied der inwendige ziekten ^en duister veld is, het geldt niet minder van de zielsziekten , en treurig gtooeg, met de voortgaande besdiaving vermeerdert het getal dier onge- lukkigen: men weet het, men wil hun het lot dragehjk maken, men bouwt fraaije, meest doehnatige gestichten, maar men denkt er nog niet aan artsen te vortnen, die dikwerf, door hunne tijdig aangebragte hulp, den mensoh voor het verlies van het gebruik zijner verstandelijke vermo- gens behoUden. Ik was in de gelegenheid als arts mij een drietal jaren op dat gebied vdh kommer en eUende te bewegen, en kon mijne taal de gewaarwordingeH uitdrukken, die mij als verpletterden , zoo menigmaal mij een lijder werd toegezonden , die , ten gevolge der aan de ondervindmg niet beantwoordende behandeling, voor altijd het gebruik zijner geest- termogens had verloren, ik zou U geheel overtuigd hebben van de !nood- zakelijkheid die er bestaat om den = aanstaanden arts in de gelegenheid te stellen zieh-ook op ^t gebied te leeren bewegen. * Wat het derde gedeelte bnzer vraag betreft, hoe het klinisch onder- wijd ^moet worden gegeven, opdat het practische menschen vorme; het antwoord ligt voor de hand; men moet den leerling met de wetenschap 'eii de kunst bp zoodanige wijze bekend maken, dat men zelf- standigheid ih hem opwekt, en'hem tot zelfhandelen voorbereidt. Arts moet hij worden ; gij moet het = hem leeren ; gij moet hem leeren waar- nemen, vergelijken, rangschikken , zijne begrippen tot klaarheid en een- voudighfeid brengen , maar vooral gij moet hem uwe leiding leeren ontberen. Neemt men het kind eerst bij - de hand , indien men het de kunst van loopen leeren zal , straks zal men hef nu en dan aan zich zelven overlaten , het is daar om te doen , oin het niet aan de hand, maar zelfstandig te doen loopen. Bvenzoa in het onderwijs aan het ziekbed. Ik aarzel niet 55 Digitized by Google 434 E. J. G. TON BAUMHAUER mij met kracht te verzetten tegen de meening van degenen, die gelooven dat een klinisch onderwijs de gewenschte vruchten kan dragen, wanneer de leermeester de handelende persoon is, en de leerling slechts als toe- schou\y^er daar bij staat. Evenmin als een bouwmeester, die slechts had zien bouwen, maar zelf nimmer de handen aan het werk had geslagen, gezegd kan worden zijne kunst te verstaan , evenmin kan men iemand den naam van axts waardig achten, die slechts zieken heeft zien behandelen, of heel- en verloskunde heeft zien uitoefenen. Er behoort wetenschap, veelvuldige en grondige wetenschap toe, om praktisch arts te zijn; maar wie zich niet geoefend heeft dezelve in praktijk te brengen , is den naam van praktischen arts ten eenenmale onwaardig. En geldt dit van de waar- neming en behandeling van alle ziekten , het geldt vooral van de behan- deling van die, welke heel- of verloskundige kunstbewerkingen tot hare genezing vorderen. Wien gedureude zijne studiejaren de gelegenheid heeft ontbroken , zich in het doen derzelven te oefenen , zal in zijnen praktischen werkkring dikwerf in ongelegenheid komen, en met eenen treurigen blik terugzien op dien tijd die hem daartoe gelegenheid had knnnen en moe- ten verschaflfen. Maar om die oefening te verkrijgen, G. T. , is gelegenheid eene onontbeerKjke voorwaarde, en waar kan die gelegenheid den studerenden gegeven worden , waar anders dan in xuime maar vooral doehnatig inge- rigte ziekenhuizen ? wij vroegen ons daarom af, welke vorderingen.de wetenschap en de menschheid thans ten opzigte van de inrig- ting van ziekenhuizen, die voor het klinisch onderwijs gebruikt worden, doen kan. Het is steeds eene fout geweest, dat men de betrekking van de zieken- huizen tot de wetenschap geheel over het hoofd heeft gezien ; waar men dat naauwe verband begint in te zien , en , Gode zij dank , het is reeds op eenige plaatsen het geval , daar is eene wetenschappelijke inrigting van de ziekenhuizen het gevolg geweest, daar voldoet men aan zijne roeping. Drieledig toch is die roeping: de lijders moeten de beste hulp ontvangen; de studerenden moeten daar wetenschap en kunst aanleeren, maar ook: de grenzen der wetenschap moeten daar worden uitgebreid. Het ge- slacht, dat thans leeft, moet al wat wetenschap en kunst betreft, in ver- Digitized by Google REDEVOERING. 435 beterden toestand aan het nageslacht ten erfdeel laten; in de geneeskunde is die verpligting duur; wel verre dus, dat zij in het oude berusten zou, moet zij voorwaarts, en de plaatsen, waar klinisch onderrigt gegeven wordt, zijn het, die dit voorwaarts zich steeds ten doel behooren te stellen. Tot voor korten tijd waren ziekenhuizen nog niets anders dan gebrekkige toevlugtsoorden voor eenigen der behoeftige lijders, die aldaar op de meeste goedkoope wijze verzorgd werden. Naar ons inzien is de beteekenis , die men aan een ziekenhuis geven moet , eene geheel andere : het doel van eene dusdanige inrigting moet zijn de Geneeskunde in haar streven te ondersteunen , en haar in hare verschillende bemoeijingen , ter voorkoming van ziekten , ter genezing of verzachting van lijden , maar tevens ter vorr ming van Geneeskundigen , en in de bevordering van de Geneeskundige wetenschap zoo veel mogelijk te hulp te komen. Daar, waar menmeer- dere gevallen van denzelfden aard nevens elkander kan waamemen, ziet men de overeenkomst en de verschillen beter ; daar heeft de wetenschap uitbreiding te wachten, indien de gelegenheid met woeker wordt gebruikt; daar is het onderwijs met vrucht te geven ; daar ook trekt de menschheid van al die inspanning rijke vruchten en wordt het heil der lijders op het teederst behartigd. Hoe meer dan ook de wetenschap ten dezen opzigte van de Geneeskunde vorderen kan , des te hooger klimmen ook de eischen , welke deze aan een goed ingerigt ziekenhuis doen kan. De plaats van welke , en de gelegenheid bij welke ik tot U spreek , staan mij niet toe diep in te dringen in de beantwoording der vraag hoe een ziekenhuis moet ingerigt zijn, zal het aan de vereischten der wetenschap voldoen. Ik mag er echter dit eene woord van vermelden. Alhoewel liggmg en bouw- orde een niet onbelangrijk gedeelte der nuttige strekking van een zieken- huis uitmaken , is het er verre af , dat hierin de hoofdzaak ligt : de groot- ste waarborg dat hetzelve aan zijne bestemming zal voldoen, ligt in de huisselijke inrigting , en de ondervinding leert dat , waar de leiding derzelve aan eenen kundigen , menschlievenden , ijverigen geneesheer is opgedragen , zij verre weg beter aan haar doel beantwoord, danwanneer, zoo als nog in vele der ziekenhuizen het geval is, de opperste leiding is toevertrouwd aan eenen der zaak onkimdigen. In eenige der buitenlandsche ziekenhuizen 55* Digitized by Google m E. J. G. Onder ona vooral heerscht er, zoowel onder de leeken der kunst, als bij vele hoofden van ziekenhuizen eene dwaling , die niet alleffli aan wetenschap en onderwijs , maar ook aan de bevordering van het hoofddoel der kunat , jammerlijk in den weg staat; namelijk onze ziekenhuizen, .meent men, moeten slechts ter opname van behoeftigen dienen; zij sluiten cenen stand der maatschappij , die ook zijne billijke aanspraken heeft , geheel uit ; ik bedoel den min gegoeden burgerstand, voor wien ziekte dikwijls een afgrond is , in welken hij zijnen geheelen ondergang vindt. Een werkman , bij voorbeeld, wordt door ziekte aangetast, of een zijner kinderen is lijdende aan eene slepende ziekte; de weinige met moeite opgespaarde penningen worden voor de verpleging der ziekte geheel v^slond^ , ea zoo ia hierin dikwijla de eerste oorzaak te vinden, waarom een zoodanig gezin maatschappelijk en zedelijk vemietigd wordt. Al geneest dan ook de lijder , dan is hun volgende toestand menigmaal smartvoller dan de dorspronkelijke; bestaat echter voor een zoodanig gezin eene gelegenheid om voor geringe kosten den Ujder in een goed ingerigt ziekenhuis te doen verplegen, dan zijn de kosten voor de genezing te dragen, en de ver- pleging, de geneeskundige behandeling, alles in een woord is beter, dan in de nederige woning, waarin alechts besparing en bekrimping heerschen kan ; zoodoende blijft de vreugde , . die de genezing van den lijder aan zijne betrekkingen aanbragt, ongemengd van kommer en gebrek, welke overgroote uitgaven anders ten gevolge zouden gehad hebben. Laat het ons streven zijn , soortgelijke begrippen onder ons te versprei- den; het heil der menschheid, der kunst en der wetenschap zal er door bevorderd worden. Zijn dan de vereischten van eene goede inrigting ter verpleging van Digitized by Google REBEVOERING. 437 «ieken, die tevens voor het onderwijs en de tiitbreidiilg der wetenschap dienen zal, groot, zoo vragen wij ten slotte af, hoe aan die vorderin- gen kan worden voldaan. Zullen ziekenhuizen inrigtingen zijn,. die wetenschap helpen bevorderen, en het klinisch onderrigt toelaten op die schaal waarop het moet gegeven worden, om praktische menschen te vormen, dan behooren zij in volkrijke plaatsen te worden opgerigt , en een ruim aantal zieken te bevatten. De Geneeskundige wetenschap is niet meer dezeHde, die zij op het einde der zeventiende en in het begin der achttiende eeuw was, toen, niet£egen- staande de kleinere geneeskundige inrigtingen die haar ten dienste ston- den, mannen als Heurnius, Scheevelius , Ktper, en bovenal Boerhavb, door de nieuwe rigting die zij aan de wetenschap gaven, het klinisch onderwijs aan de Leydsche Hoogeschool tot wereldberoemdheid verhieven. De geneeskunde was toen, zooals de meeste der natuurkundige weten- schappen, eene wetenschap, die zich nu en dan in fraaije tfaeorien oploste: nu daarentegen volgt zij het voorbeeld der andere natuurwetenschappen , niet gedeelteUjk, maar geheel en al, en beschouwt, gelijk d6ze, de ge- trouwe waameming van de verschijnselen der natuur, als hare eenige bron tot ontwikkeling: nog heeft zij veel te kampen; aankleving aan oude, opbouwing van nieuwe theorien , staan der vlugt , die zij nemen 'kon , nog zoo dikwerf in den weg: de Duitdche school volgt vrij algemeen eene rigting, die der trouwe waameming, en de Weensche en Praagsche scho- len gaan haar schitterend op dezen weg voor; en waarom juist deze? en niet zoo vele andere der Duitsche en Fransche scholen? Zou nie^ de betere toestand der ziekenhuizen , het geheel openstaan van die ruime verzamelplaatsen van zieken vooi* het onderwijs, en eindelijk de band, die de aan die inrigtingen geplaatste geneeskundigen vereenigt , het bewustsrijn dat zij tot een doel, de opbouwing der wetenschap, zamenwerken, de hoofdreden zijn waarom Weenen en Praag thans de eerste plaats in onze wetenschap innemen. De beantwoording onzer derde vraag, hoe aan de vorderingen die de wetenschap aan ziekenhuizen doet , welke voor klinisch onderrigt gebruikt worden, kan worden voldaan, is dus gemakkehjk: zij behooren in volkrijke plaatsen te worden opgerigt , opdat zij eene ruime bron van ervaring aan de aanstaande geneeskundigen kunnen opleveren. Digitized by Google 438 E. J. G. T05 BAUHHAUER Hij die er lust in heeft , roeme kleine iniigtingen boven groote ; maar dan voede hij zich ook goed met weinig voedsel, dan leere hij veel nit wei-. nig, dan verschaffe hij zich rijkdom uit aalmoesen, dan keere hij eerst de orde der dingen om. Inderdaad, ik zou U onregt aandoen, indien ik in uwe tegenwoordigheid kleine inrigtingen voor onderwijs in de geneeskunde ging roemenf J)e traagheid handhave dien roem, de waarheid ver- werpt dem^elven. Ik heb , G. T. , met U eenen vlugtigen bUk geworpen op het nut van kJinisch onderrigt voor de menschheid, voor de kunst, voor de weten- schap. Het voegt mij, als jeugdigen beoefenaar der wetenschap, alle vergelijking met onze Nederlandsche inrigtingen na te laten. Wat ik gezegd heb, meen ik, is onbetwistbaar : GijL zult die vergelijking zelve maken. Het is mijn pUgt te streven naar het drieledig doel, hetgeen ik voor u heb afgeschetst , en alzoo ook , om te streven naar de verwezenlij- king van die beginselen , welke tot dit doel leiden kunnen ; daarom heb ik gemeend mijne geneeskundige geloofsbeUjdenis als aanstaand leeraar der wetenschap en der kunst voor U te mogen ontyouwen. Wijk ik later, daar van af , dan hebt Gij het regt om mij toe te roepen : gij verzaakt uwe beginselen. Wij aUon, wie wij zijn, ondersteunen wij eUcander in de bevordering eener zoo heibijke zaiJc , als die der Geneeskunde. Het goede toch is een; en zou het niet goed zijn, dat de tempel eener wetenschap en kunst^ waardoor de menschheid heil erlangt, meer en meer worde uitgebreid? Inderdaad ik behoef u het hedep ik, morgen Gij, niet toe te roepen, om uw hart en uw hoofd te winnen voor eene zaak zoo belangrijk als die van goed Geneeskundig onderwijs. Zoo mogen wij dan eendragtigUjk zamenwerken tot opbouwing van den tempel der geneeskundige weten- schappen aan Neerland's Hoogescholen , die steeds de verschiUende weten- schappen door den band der eeudragt omstrengeld. , en door de zegenende stralen van de zon-der geregtigheid verheerUjkt mogen aanschouwen. Ik kan deze plaats niet verlaten , G. T. , zonder een woord uit het ge- moed te spreken. Het is mij eene behoefte dit te doen , hoezeer het mij Digitized by Google REDEYOERING. 439 moeijelijk yallen moet bij die uitersten van vreugde en dankbaarheid ^ van droefenis en weemoed, die elk uwer weet, dat mijn hart vervullen moeten, indien dat hart niet ontaard is. Een hartelijk vriend, wiens taak alhier was afgesponnen, ruimde deze aardsche stelling voor mij in. Is er iets weemoedigers P Gij allen , die met mij MuLDER*8 warm hart en ijver voor het gedeelte der wetenschap^ dat hem toevertrouwd was, hebt leeren waardeeren, zult met mij gevoelen, dat de vreugde van dezen dag voor mij met diepen weemoed vermengd is; maar dubbel gevoel ik dan ook de verpligtingen die op mij rusten ; dubbel wat ik als vriend mijnen vriend verschuldigd ben. Gelooft mij, wanneer ik hier plegtig de verklaring afleg : ik zal trachten hem waardigUjk op te volgen. Edel Groot Achtbare Heeren Curatoren der Hoogeschool, dat mannen als Gij, wien niemand den naam van ijverige voorstanders der wetenschap, en van getrouwe behartigers der belangen van de aan uwe zorg toever- trouwde Hoogeschool zou durven betwisten , mij tot de betrekking , die ik heden aanvaard, hebt geroepen, geeft dmj moed; en het vertrouwen dat Gij reeds in mij hebt gesteld , geeft mij het regt U mijne verklaring als borgtogt te geven, dat wat in mijn vermogen is, door mij zal worden aangewend, om hetgeen mij opgedragen is, zooals de wetenschap zulks vordert, te vervuflen. Gij hebt mij tot het vervullen van eene hoogst gewigtige betrekking geschikt geacht; maar, hetzij het gebrek aan zelf- vertrouwen, hetzij het innig bewustzijn was, dat de kennis, waarmede ik meende toegerust te moeten zijn, behoorde te worden aangevuld, ik kon het van mij niet verkrijgen deze plaats te aanvaarden, ^nder aan die bronnen mij gelaafd te hebben, welke de gelegenheid^aanbieden om in betrekkelijk korteren tijd eene ruimere ervaring op te doen. Uwe goed- gunstigheid heeft mij daartoe den tijd wel willen verleenen , en het is mij aangenaam om U voor dit hemieuwd blijk uwer welwillendheid mijnen opregten dank te kunnen toebrengen. Hoe gelukkig zou ik mij gevoelen, indien het mij vergund ware aan allen , die mij tot deze betrekking hebben voorgedragen , van deze plaats mijn gevoel van dankbaarheid gn verknooht- heid uit te storten ; maar dit geluk mogt mij niet te beurt vallen. Ik zie niet meer onder U den man, wien ieder, die zijn onvermoeid streven voor Digitized by Google 44a E. J. 6. TOir EAUMfiAUER (fe belangen onzer Hoogeschool kende^ hoogachtte^ den Edekn van der Camllkn. De dood moge hem aan ons hebben ontrukt , geene niagt zal in staat zijn het aandenken, dat hij ons achterlaat, noch het gevoel van datnkbaarheid en hoogachting dat ons jegens hem vervult, te doen op- houden. In vrede rtiste ssijne riele : zijn beschermende geest blijve onze Hoogeschool bestralen! Tot U, Wel-Edele Hooggeleerde Heeren, Hooggeschatte ambtgenooten, en Zeer Geleerde Heeren Lectoren , rigt ik mijne rede. Ik zie onder U mannen, dien het zilver der jaren reeds bedekt, mannen, die een geheel leven hebben toegiswijd aah het ontvouwen van de rollen der viretenschap. Ik zie er velen, die mij als leerling dezer Hoc^eschool, door hun onder- rigt, hunne raadgevingen , en niet minder door hunne vriendschap vobr altijd aan zich hebben verpligt. Ik kom U hier als mijne ambtgenooten begroeten , want een Koninklijk besluit riep mij tot hetzelfde doel , waartoe Gij zijt geroepen : maar gelooft daarom niet dat uw jeugdige ambtgenoot zi6h, vermeten wil zich met U gelijk te steil^. Uw en mijn. doel zal wel h*tzelfde rijni' en"ik ml wel; zooveel in mijn vermogen is, trachten U t» zijde te «treven. ' 'Macir met dat doel en dat streven is het verschil niet vervallen , waiardoor uwe ervaring zich van mijne jeugd onderscheidt. Yan Ul. voorali hooggeachte leemieesters, Suebaiak, Sch&oedee van der Kolk: en LoNca, vain U, waarde DoNBEas, verwacht ik dat Gij mij dezelfde vriendschapshand zuit toereiken, die Gij mij nilnmer hebt geweigerd, dat daar-waar 1k uwe meerdere ondervinding zal komen raadplegen, gij mij UrWe raadgevingen nimmer ztdt onthouden.' En Gij, nlijn hooggeachte vriend Mulder, gij, aan wien ik een groot deel mijner wetenschappelijke rigting , maar vooral ittijne vomiing als mensch verschuldigd ben , Gij die altijd gereed stond, als uw jeugdige vriend uwen raad kwam inroepen, Gij zult- voolrtgaan, ik behoef het u niet te vragen, voor mij te zijn , wat gij Bteeds voor mij waart. Gij ault mij , die U zoo eigen opregte en warme vriendechap^ blijven schenken , welke allen , die U kennen , zoo innig aan U verbindt. Was dit uur ook een vreugde-uur voor mij , die vreugde wordt niet weinig v^hobgd, doordien ik U, beminde vader, onder mijne toehoorders mag aanschouweii; Uw gehefel leven was der opvoeding uwer zonen gewijd» Digitized by Google REDEVOERING. 441 Nimmer was U iets te veel, wat hmi tot heil kon strekken. Uwe belangen offerdet Gij steeds voor de hmine op, maar wat meer zegt, Gij hebt huii uwe gezondheid opgeofferd; ook gedm*ende uwe laatste levensjaren, die van ligchaamssmarten doorweefd waren , hebt gij niet opgehouden hunne belangen te behartigen. Nog in dit uur hebt gij uwe smarten niet ont- zien; Gij hebt U herwaarts doen brengen, om getuige te zijn van het geluk van uwen zoon. Ontvang dan ook hier openlijk mijnen opregten dank. Groot is mijne vreugde, dat de betrekking, die ik heden aanvaard, mij in uwe nabijheid brengt : zal ik al niet tot verzachting uwer smarten kunnen bijbrengen, wat ik hartelijk wenschte, ik hoop dat Gij en onze gehefde moeder in mij eenen steun in uwen ouderdom zult vinden. Waarde Schnbevoogt, door U heb ik, in het zoo gewigtige, zoo uit- gebreide ziekenhuis te Amsterdam, de gelegenheid gevonden mij als prac- tisch arts te vormen. Ik herinner het mij nog goed, hoe vreemd en angstvallig ik in het begin mij gevoelde , als de gelegenheid zich opdeed dat ik uwe wefkzaamheden moest ovememen, maar tevens met dank zie ik terug op den onvermoeiden ijver, dien Gij aanwenddet, om mij zelf- vertrouwen in te boezemen, met dank dat Gij mij in de gelegenheid steldet dat zelfvertrouwen te oefenen , door mij , nadat ik eenen tijd lang uw leerling was geweest, tot uwen ambtgenoot voor te dragen. Aangenaam blijft mij de herinnering aan mijn driejarig verbhjf bij U. Laat de vriend- schapsband, die ons toen vereenigde, oiiafgebroken voortduren. En Gij, edele Jongelingschaar , Studenten dezer Hoogeschool, Gij, die ik mij verheug weder mijne makkers te mogen noemen; U bied ik op den weg , dien wij zamen zullen bewandelen , eene behulpzame hand aan , met die gulheid en opregtheid, van welke ik verwacht, dat gij ze mij niet zult weigeien. ledere der ontwikkeling hinderhjke scheidsmuur, die zoo menigmaal tusschen leermeesters en leerlingen wordt opgeworpen, valle voor altijd tusschen U en mij ; broederschap zij de leus , onder welke wij ons zamen zullen scharen. Van U, die zich het edele doel hebt voor- gesteld, het lijdende menschdom opheffing van leed, lafenis in smarten en troost in oogenblikken van konmier te geven, vordert de maatschappij meer dan wetenschap. Gij moet edele menschen worden; daamaar moeten Gij en ik streven. Gij zult het ondervinden, dat de banden, 66 Digitized by Google 442 K J. 6. TON BAUMHAUER REDEVOERING. die U en mij moeten vereenigen, slechts die van naauwe vriendschap kunnen zijn; ik verheog mij door dezelve aan XJ verbonden te worden. Zoo zuUen wij het doel , dat voor U en mij hetzelfde moet zijn , kunnen bereiken. Zoo kan datgene wat aan mij en U ontbreekt, worden aan- gevuld, zoo zullen wij trachten waardigUjk aan onze roeping te voldoen. Weigert mij nimmer uwen bijstand^ waar ik dien van u vraag, en Gij zult in mij overal den trouwen broeder vinden, die, waar hij kan, met warmte uwe ware belangen zal bevorderen. Digitized by Google J. VAN HALL, lOR. ROM. 1T$DE HOD. OOCT. HTKIS CmUS Ul AIUIIUO AHSTUOD. HCTU nOTISSOR, ORATIO DE TUENDA COLENDAQUE, HIS POTISSIHUH TEHPORIBUS ET IN PATRIA QUA VIVIHUS , lURISPRUDErtXIi, HABITA IN HAIORI AGADEHIAE RHENO-TRAIEGTmAE AUDITORIO DIE XV M. SEPTEMBBIS A. MDCCCXLVm, QUUM ORDINARIAM lUEISPRUDENTIAE PROFBSSIONEM SOLEMNITER AUSPICARETUR. Digitized by Google Digitized by Google NOBIUSSIMAE ACADEMIAE KHENO-TBAIBCTINAE GURATOBESI QUiaUE CUBATOBIBUS AB ACTIS ESI YIBI AMPUSSIMII SPECTATISSIMI! DISCIPLINABUM PBOFESSOBES! YIBI CLABTSSIMT! COLLEGAE EXOPTATKSIMI! LTEEBABUM HUMANIOBUM LECTOBESI YIBI EBUDITISSIMIf aUI PBOTDSrCIAE UBBIQUE TBAIECTINAE BEGUNDAE, QUI BEI MnJTABI VEL lUBI DICUNDO PBAEESTISI YIBI AMPLKSIMII QBAVISSIMII YEBBI DIVINI INTEBPBETES! YIBI PLUBIMUM YENERANDI! QUABUMYIS ABTIUM ATQUE DISCIPLINABUM DOCTOBESI YIBI EBUDITISSIMI, CONSULTISSIMII LECTISSIMA STUDIOSOBUM lUYENUM COBONA, HUIUS ACADE- MTAE CIVES OBNATISSIMII QUOTQUOT PBAETEBEA HIC ADESTIS, CIVES, HOSPITESI AUDI- TOBES HUMANISSIMI, HONOBATISSIMI I Gum per vigintiqiiinqae annos in Athenaeo Amstelodanxensi docendis exponendisque iuris ciyilis, cum Romani tum hodiemi^ praeceptis operam dedissem, id autem agerem, ut Tbxii mei exemplum ^) secutus, publice mox gratias persolverem Deo Opt. Max., pro tbt tantisque in me coUatis beneficiis , coram civibus , commilitonibus , discipulis , neque speranti neque optanti mihi, in nobilissima hacce Academia Rheno^Traiectinay iurispru- dentiae docendae delata fuit provinda , atque sic contigit AA, HH. ! ut ^) Orationem respicio in msdori Athenaei Amstelodamensis auditorio ab optimo collega babitam, cmn per quinqae lustra ioiispradentiam in Athenaeo nostro docuiseet Ihserta fuit m Annalibns nostiis YoL 7111» initia Digitized by Google 446 J. V A 9 H A L L non Amstelodami , sed Traiecti, — non ex Illustris Athenaei suggestu, sed ex amplissimae huius Aeademiae cathedra , — pro concione mihi sit dicen- dimi, neque exactum adeo respicere tempus oporteat, sed futurum intueri. Quamquam futura quis attendat, qui non praeterita etiam recognoscat, aut praeterita respiciat, qui non ex iis de futuriB etiam omineturP Scilicet continuo neque negligendo vinculo praeterita coniunguntur et futura, atque ita una quasi est et perpetua gentis humanae historia, quae maioris momenti negotiis, fatis et vicissitudinibus , quasi luminibus est distincta, caeterum instar fluminis decurrit, quod modo ripas lambit prae- diorum» modo saxa volvit et silvam deiicit, cursu non interrupto semper ad mare properans. Est autem generi humano hoc a summo numine datum, ut rerum hu- manarum vicissitudines non patiatur simpliciter et subeat, sed ut earum vim et efiicacitatem intelligat, de iis quae acta sunt iudicet, atque futura adeo praesagiat. Quod cum dico, sane non sic intelligi volo, quasi non fallax admodum sit illud iudicimn et erroris piena saepe de futuro tempore opinio, sed eo id pertinere censeo, ut inquirendum sit homini, onmi quo possit studio, in ea quae faciunt ad temporis quo vivit intelligendam na- turam atque rationem, in ea quae laudanda sint aut vituperanda, in ea quae sint persequenda aut reiicienda, ut ita videat quisque et conquirat, quid ad communem utiUtatem conferre ipse etiam possit. Sunt enim ho- mines, singuli atque universi, rerum humanarum ex summi Dei providentia ipsi saepe auctores, neque quisquam est, qui nihil in se esse dicat, quod ad societatis humanae prosperitatem vel damnum conferri possit. Equidem cum mandatam mihi iurisprudentiae dooendae provindam, m inclyta haoce Academia, more maiorum, habenda oratione suscipiendam intelligam, dicendi argumentom non anxius circumspicio aut iongius re< quiro, sed illud amplector, quod ipsmn quasi sua se sponte mihi offert. Dicam igitur de Utendd cotenddque^ iie potimmum temporibue, et in patrid qud vivimue, iuriaprudentid. Quod argimientum si aUenum esse videatur, neque a mea persona, neque ab insigni huius diei solemnitate, neque a turbatisisimo quod vivimus tem* pore, Vos AA. HH.! patiamini, ut breviter et simpUciter exponam, id Digitized by Google 0 R A T I 0. 447 apud- anJTnuin vestrum reputantes, non oratorem hodie hanc^thedram ttltro ad8oendi88e, sed in ea iuns civilis coUocatum esse interpretem! * De iurisprudentia dicturus sum tuenda et colenda, tuenda et colenda his temporibus, et in patria potissimum nostra. Ne vereaminitamen, AA.! ne in laudem eiuB disciplinae, quam profiteor, nimis mihi indulgeam, aut de loco, qui ei in disciphnarum longa serie adsignandus sit, anxius aut ambitiosus quaeram. Meo illa disciplina^ quae philosophiae practicae in- signis est pars , non indiget praeconio , et sunt Academiae etiamnunc in patna nostra veri nominis universitates , variis quasi simul excolendis dis^ cipUnis destinatae, quae miro quodam et subtili artificio ita sibi adponuntur^ et mutatis vicibus primdrS adeo partes agunt , ut iam hoc ipso commune quo continentur. vinculum, communem originem, coiomunem ad quem tendunt finem, parem denique dignitatem, significare videantur. Quodsi ita disputatio, de prmdpatu huic vel illi disciplinae prae alia tribuendo, inanis sit, puerilis et inepta adeo, si nuUa non disciplina aca- demica digna sit, in qua colenda homo humani ingenii facultates exerceat, in qua tuenda vitae tabemaculum collocet, hiuc tihnen vel illi magis mi- nusve favent tempora. Quotus enim quisque est , qui non intelligat, quid Graecarum et Latinarum literarum studium hodieque ad formandum ad omnem humanitatem ingenium faciat, et quis tamen neget, iUarum cultu- ram maioris etiam ponderis fuisse renascentibus vix in Italia literis, et recedentibus magis magisque medii aevi tenebris, quam hodie, quo iam plures disciplinae, ex huius quasi ahnae matris gremio exortae, ipsae iam adoleveruntP Quis neget Theologiam mox et ipsis etiam temporis oppor- tunitatibus exstitisse novam discipUnam, cui caeterae adeo primas saepe partes cederentP Nonne patrum nostraque ipsorum memoria ipsagestormu bellorum perpetua calamitas arti salutiferae profuitp Nonne Matheseos et omnino philosophiae naturaUs discipUnam ita nostrorum temporum neces- sitatibus quasi in lucem protrahi vidimus, ut piures iam ita enasci vide- rentur discipUnae, quas sibi nostra aetas suo quasi iure vindicare videaturP Quid autem de theoretica dicam philosophia , ab eo tempore non aUena profecto , quo res pubUcae privataeque, divinae et humanae, ita vel turbantur vel labe* factantur» ut de iUarum natura, ratione, causa perpetua quasi quaestio sitP Digitized by Google 448 J. TAN HALL Videor autem mihi videre AA.l iuriflprudentiamy ut semper, ita tameir vel imprimis hodie et a nostratibus ad usum vitae adhibendam et omni studio esse excolendam; et hoc illud est, quod, pace vestra, pauds expo- nere gestio. Circumspicite quaeso omnem qua patet Europam quassatam , turbatam , confusam penitus. Non funditus eversum nunc m^eo regnum Francorum; sublatum foedus Germanicum; Austros ex Italia pulsos^ Italiam rursus occupantes; Siciliam novum regnum condere gestientem ; Fontificem Romanum in administrando imperio vix Uberum , aut Brittanniam ipsam turbis civilibus agitatam , sed ipsam causam magis respicio turbatae confusaequeEuropae: in quaestionem revocata ipsa illa iuris prindpia, quibus continentur inter se ffentes, nitun- tur reffna, vivunt vigentque Aomine» et omnis humana societas. Omnium hominum communem sibi fingebant rempublicam Stoici^ beUmn omnium contra omnes cogitatHobbesius, usu vero^ consuetudine, foederibos, iuris vinculum inter genies exstitit, quod Grotius iUe noster iam frustra in artis formam redegisse videatur, siquidem vel audacter resdnditur» vel esse impudenter negatur, vel superbe negligitor. Itane igitur AA. ! quaestio inter Daniam et Germanianh, inter Austros et ItaloS; inter Slavicae et Germanicae stirpis homines, inter novam illam Francorum rempublicam et accolas, inter ipsas Germaniae gentes diversas, uti sine iudice, ita etiam sine prudentia iuris dirimetur? O miseram ita Europam, infinitas prorsus et inexplicabiles lites et haud fictitium ita om- nium contra omnes bellum, vehemens, perpetuuml Sed populis^ ut piivis hominibus, utut odio, amore, iracundia, habendi male sano studio, saepe correptis^ non semper, imo vero non diu, abesse potest omnis pudoris et iustitiae sensus. Ipsa, quam a summo Numine acceperunt, factorum con- sdentia eos movet^ invitos etiam et ignorantes; et, quod petulantia et animi levitate turbarunt, id, meliora docti, mox, suo loco restituendis rursus iuris principiis, reficere conantur. Est igitur egregium hoc nostrorum temporum iurisprudentiae munus, populos principesque hortari, commonefacere, docere. Quod si neglecta iuris principia, cuius occupavit locum, nuper quidem ar- bitrium paucorum principum, nescio quem Europae principatum agentium,. Digitized by Google O R A T I O. 449 nunc vero ipsius plebis insolentia atque f oror , gentium inter se turbarunt vincula : ius gentium agnitum , suo loco restitutum , excultum atque propa- gatum, unum illud est, quod fugare tenebras et quasi iustitiae sole Euro- pam iilustrare possit. Itane vero — funditus eversam Europam suo loco restitueret disciplina nostra, quodque prindpes, foederibus inter se iuncti, suisque copiis mu- niti, frustra perficere conati sunt, id efficerent iurisconsultip Scilicet id efficit rei veritas , dum opinionum conunenta delet dies , id efficit iustitiae sensus agnitus et explicatus, non doctor sed disciplina! Et est veritatis et iustitiae ea ratio , ut diu latere atque ignorari nequeant , semel vero agni- tae eo pleniorem exerceant efficacitatem quo diutius fuerint neglectae. Fal- lor igitur, aut sic demum pacata aliquando gaudebimus Europa, non siex foedere quodam, quod non sine scelere sanctum vocitent, eius arbitrium rursus suscipiunt principes, qui se reliquis maiores esse prae se ferunt, non si nescio quod, fictitium constituitur gentium aequilibrium , sed sisin- gulae caeteris eam agendi libertatem tribuerint, qua ipsae in suis rebus constituendis uti velint, veram ita libertatem, non fictam aequcUitatem tuentes et vero fraterno amore sese amplectentes. Profecto ut ubique terrarum eadem vigeant studia ratio non patitm-; distinguuntur gentes origine , moribus , religione , vitae genere , sed hoc suo iure sibi postulant,' ut ipsis liceat sua excolere studia, ab alienis sese ab- stinere, suam omnino vivere vitam et, in universa Europaea republica, eam retinere conditionem , quae ipsis gentium iure adsignata est ! Quod dico de vinculo, quo inter se continentur gentes, iurisprudentia unice regendo , .id valet etiam de publica singulaxum civitatium conditione. Etiam hic neglecta iuris ratio difficultatibus turbisque locum dedit , agno- scend& rursus iuris ratione unice toUendis. Quod cum dico non vereor AA. ! ne dissentientes vos experiar. Quare exemplo, maxime tamen luculento, Francorum tantum et Geimanorum in hac confirmanda sententia utor ^). ') De turbata gentium Europaeamm intema iuris conditione cum agcrem, brevitati studens, Prancos et Germanos maxime respiciendos censui. Potuissem his opponere Anglos, qui sesc ex temporis nostri difficuliatibus egregie hactenns expediunt, servandis diligenter tuendisque inris 8ui publici prindpiis. J. y. H. 57 Digitized by Google 450 J. T A N H A L L Apud illos imperio praeerat, qui sola praescriptione quadam el longi temporis possessione regnum obtinuisse videbatur, ex titulo vix iusto, fingebatur autem imperio praeesse ex voluntate populi, regnumque admi- nistrare etiam ex civium suorum consensu. Fictitia vero haec esse et commentitia nemo non inteliigebat , atque hoc tantum nisi sperabant, at optabant tamen multi, ut ingenii animique dotes, quibus omatus erat rex, omata erat eius regia domus, omatus erat eius administer primarius, Franco-Galliam et cum Franco-Gallia reliquam etiam Europam a nova remm politicarum conversione servarent. Meministis quam vana haec spes fuerit et mecum miramini AA., non, cecidisse regem et exulare tot egre- gios plane principes, sed ita cecidisse et exulare, ut vix desiderium sui relinquere videantur. Sed nova iam vigent studia. Non quid iustum sit, sed quid expedire plebi videatur, quaesitum est, leges agrarias cogitarunt, neque ita multum abfuit, quin sodalistarum commenta ad vitae usiun adhibere conati essent. Non opus sane est ut probem, quam tristis iam sit totius Franciae, maxime vero eorum quibus opem ferendam censuerunt, conditio. Ipsi adeo rerum novarum auctores, libertatem, aequalitatem , {ratemitatemc]amitantes,modo Militi deferre, modo ipsi suscipere dictatoriam potestatem ooguntur, ne sublatae mercaturae, extinctae industriae publica accedat atque universa bonorum direptio et unius Regis vidbus jam fungatur ipsa populi £aex. .Non censetis profecto AA. Dictatorem facilius quam Regem regno praefu- tunun , aut Franco-Gallis invidendam esse incertam illam imperii formam , aliis continuo manibus traditi; sed hoc intelligitis , ita demum civibus civi- tatem restitutam iri, ita demum Franco-Gallorum populum, fortem, feli- cem, praecipuum aliquem in Europa locum obtinentem futurum, si iusti- tiam colere, ad aequi bonique normam exigere reipublicae conditionem didicerint, ius dominii agnoscentes, et mercaturae atque industriae liberta- tem restituentes. De Gernianis autem dicenti, ubi quaeso initium erit ubi finis? Deerant profecto illis paucis abhinc mensibus bene multa, quibus aliae gentes, qui- bus nostrates etiam iamdudum utebantur. Potestatem cogitetis legislatoriam et iudiciariam ab administratione non bene distinctam ; ius feudale nondum sublatum; ciyes in classes distributos, singulas suis privilegiis utentes; Digitized by Google 0 R A T I 0. 451 ludaeos pro civibus vix habitos; libertatem neque mercaturae neque iQdustriae exercendae concessam , facultatem opihionem cum suis civibus ope preU com- municandi valde circumscriptam, ius privatum incertum et varium, iudicia multifariam composita, occuita» scripta. Profecto magis est, ut miremur tamdiu passos esse Germanos , ut harum rerum reformatione carerent , quam ut eam assequendi occasionem iam omni quo possint studio, adprehendant. Quod si consideramus , tot tantisque rerum politicarum ante hos quinqua- ginta annos conversionis fructibus, ad nostra usque tempora, pariter ferme caruisse omnem Germaniam, facile etiam inteliigimus , qui fiat, ut com- muni quasi studio ad illos percipiendos tendant singulae Germaniae partes, eo magis poUentes potentesque^futurae, quo magis certum sibi proponant finem, quo magis totius Germaniae utilitatibus singularum regionem post- ponant commoda. Sed hoc ipsum, AA. HH. ! quot quantisque premitur difficultatibus ! Quis quaeso definiat, quibus finibus ita distinguatur communis Germani- carum gentium patria, quibus vero definiatur vel Austria, vel Borussia, vel Bavaria? Quis fines regat inter Tutoris Regni Germanici et singulo- rum Regum Principumque potestatem? Quis de imperantium recte statuat et subditorum conditione, vix eadem tamen in regnis, variique ordinis principatibus et urbibus liberis, quibus Germania continetur? Eritne igi- tur Germania una simul et multiplex ? Eritne toUenda singularum regio- num foederatarum Ubertas, ut nova iila constituatur Germania, quae de- repente cum simulacro Regis, territorium obtinuit et copias, iamque po- moeria vix condita proferre gestit? Est sane hic gravissimns simul et subtilis lureconsultis explicandus locus, qui nisi ab iis expUcari recte possit, novo — regno dicam an foederatae Germaniae reipublicae? — neque unitas paratur, neque stabiUtas, neque dignitas, sed iurium confusio et brevi beUum civile, ut in Francia, dicta- toria potestate unice compescendum. Est autem AA. HH.! nostrorum temporum etiam hoc proprium, ut ab indoctis pariter atque a doctissimis quaestio quotidie vertatur de repubUca optime administranda, de tributis ad novam normam imponendis, de mer- catura, navigatione, industria magis minusve Ubera. Cavendum omnino 57* Digitized by Google 452 J. V ▲ N H A L L est, ne etiam in diacipUnis polHids ab eo recedatur quod iustum est et aequum, quoque magis homines iam ad utilitatem omnia exigunt, eo di- ligentius nobis efficiendum est , ut in his quoque //communi utilitate servata suam cuique tribuamus dignitatem." Nam pendet totius Buropaeae socie- tatis singularumque gentium conditio primum omnium a iuris tutela. Sed quid haec omnia ad iua privafum, quid haec ad ius privatum ho- diemum , mandatam iUam mihi in hacce Academia provinciam ? Scilicet firmissimum est in iuris privati studio praesidium civitatium et hominum, atque ex hoc veluti fonte manant etiam iUae disciplinae. Nonne ipsum illud gentium ius exponitur subinde: ius privatum rekUum ad negotia gentium? Nonne Corpus illud iuris. civilis Romani, quod ho- dieque scriptam continere dicitur iuris rationem , iuri etiam publico et gen- tium quasi facem praetulisse videatur? Profecto, cum Grotius ille noster universum ius belli atque pacis non perituris conamentariis illustrat, non immerito suam de gravissimis argiunentis opinionem etiam Romanorum lu- reconsultorum sententiis, utut de iure privato dicentium, confirmat. Quodsi inter gentes et in publico civitatis iure, pariter atque in iure privato, de agendi libertate, de occupatione, de dominio, de obligationibus agatur, mirum non est, ex hisce argimientis iuris privati bene cognitis egregie illustrari etiam ius gentium et publicum. Quid quod in iure pu- blico explicando saepe de pacto dicant , sive tacito , sive magis etiam ex- presso, inter summum imperantem et subditos inito, aut inter cives ipsos in civitatem coeuntes? lus autem gentium nonne praecipua sui partefoe- deribus nititur et conventionibus? Et sic non faceret etiam iuris privati, hodiemi etiam, interior cognitio ad ipsum ius gentium penitius intelligen- dum , interpretandum , vindicandum ? Videmus AA. HH. hac nostra aetate formam mutare, interire vel exsurgere etiam alias aliasque civitates, nonne magni momenti, et ex iuris etiam privaticognitioneillustrandaeritquaestio: de continuata peraona , de mccemone in ius et officium , deque inter aiios actis quae ad alios nullo modo pertinent? Nonne negata in rebus aliarum gentium his invitis intercedendi potestas cohaeret cum libera agendi potes- tate iuris privati? Nonne opem ferendi necesaitas saepe cxuxi Jideiumone ? Nonne locus de ineunda mutuo consensu, mutuo etiam consensu toUenda Digitized by Google O R A T I a 453 conventione , quae interim legem contineat , a qua neque oontrahentes ipsi neque eorum successores recedant, idem est in iure privato atque in gen- tium iure ? O , utinam Imperantes et subditi , utinam Europae Principes et Civitates ipsae hanc iuris privati admirabilem simplicitatem, indubitatam veritatem , verissimamque aequitatem , suis etiam negotiis publicis adplicari semper paterentur, id diligenter tenentes, nisi quod iustum sit utile esse nihil. Scilicet cum Danica, Italica, caeteris^ etiam ipsa illa limburgica quaestio, quae nos hoc ipso tempore vexat turbatque, ad iuris principia revocanda est. Habeatur ratio temporum et personarum , — quae tamen foedere nititur, regionis conditio tolli non poterit, nisi foedere in contra- rium acto; negligi autem non poterit quaestio, quocum foedus sit initum, quis vero ut ab eo recedatur urgeat; denique vel ex iure privato consta- bit, neminem succedere in emolumentum quin etiam onus in se recipere videatur. Quod cum dico AA. HH. ! profecto non hoc volo , nullo modo a iuris privati recedere iuris vel gentium vel publici placita, hoc vero contendo: eo plenius diligentiusque ipsum cognoscendum esse ius privatum, ut hoc ipsum recte perspiciatur , an et quatenus eius praecepta ad alteram iuris- prudentiae partem recte transferantur nec ne. Sane si in regionum occu- patione nescio qua symbolica admittenda saepe magis quam oportet a iure privato recedunt, quod plenissimam adprehensionem requirit, negari tamen nequit, ipsa hominum in civitatem consociatione drcumscribi naturalem singulorum agendi atque de suis rebus disponendi facultatem; quod facit, ut reip. cedere saepe cogamur, quod privatis non cedimus nisi volentes. Ita etiam in successione imperii, heredes divisionis principium iuris privati frustra adplicarent, seu potius, divisionem admittentes, ipsam iuris privati distinctionem inter res dividuas et individuas negligerent. — Quo rectius igitur, ut verbo dicam, natura, vis, ambitus et ratio iuris privati intelli- gatur, eo melius etiam ipsius iuris publici gentiumque fines reguntur. 