title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden | Rijksuniversiteit te Utrecht | Rijksuniversiteit te Groningen | Amsterdam (Netherlands) Athenaeum | Deventer (Netherlands) Athenaeum | Athenaeum te Franeker (Netherlands) | Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Scientiis Pbvsicis in Groningana civitate promovendis consociationi ac- oeptuin ferimus donum eximium , tum ipsa donante dignissimum , tum Academiae gratum. Bilancem nimirum ad pericula Chemica accuratissime facienda, Bekkrri peritissimi artificis manu atque ingenio confectam. Ejus vim et usum eximium comprobantibus multis nuper eleganti sermone exposuit collega amicissimus Nicolaos Mclder. — Praeclarum erga nos, paene dixerim , naturalem amorem , qualem decct cssc sororum. Iisdem quippe, viri honoratissimi ! studiis delectamur, eademque in ejusdem patriae urbisque commoda convertere gestimus. Hortus Acadcmicus floret cum culturae diligentia, tum ofticiorum inter viros praestantes , qui huic et reliquis hujusmodi institutis praefecti sunt , communicatione. Horti oeconomici efficacitatem in agriculturae usum ex eo aestimaveris facile, quod multa hodie genera frugum ante hos viginti annos agricolis vix nomine cognita jam per universam patriam sparsa de- prehenduntur. Bibliotheca Academica et reliqua musea suo ipsa nitore et praefectorum accuratione commendantur , atque, pro praesidio quod civitatis aerarium adhibere siuit, quotannis crescunt tum librorum tum caeterae supellectilis numero ac praestantia. Instrumentorum vcro ad Physicani pertinentium egregiura adparatum jara apto et digniore quam antca loco dispositum novi templi Academici partem ornare gaudcmus. Brevi autem fore spcramus ut museum Historiae Natu- ralis diaetas occupet splendidas ac venustas aedificii editiores ipsi destinatas. Inter animalium accessiones hoc anno factas, ne dicam de nonnullis avium gcncribus hactenus desideratis , novus eminet , advena , Fclis Leo Mas. — Horrenda, dum in vivis erat, nomina! cui tamen cum facile principatum deferant quadrupedes, principem , quem sibi suo jure ipse in atrio sum- sisset, locura, tantae majestatis memor mortuo concessit vir clarissimus, museo praefcctus. Jamque perorata causa annui muneris et officii metam adtingens, si quid ea habere videantur majestatis atque honoris, id omne Iubens ex mea tenuitate in tuam, amice! peritiae atque eruditionis praestantiam transfero. Itaque te, Francisce Zacharia Ermerins! a Rege creatum Academiae Groninganac Rectorem Magnificum proclarao ac renuncio. — Magnificentiam 144 J. H. PHILIPSE 8ERM0. atquc plausum tui mores aversantur, vir amicisBime! benefactorum vero conscientiam tibi tuisque praestarc censes alienae opinionis levitati et in- constantiae. Hac tu virtute et integritate animi ad gubernacula accedas, neque dubium erit, quin rectum ac prudentem cursum tencnti Deus nu- mine suo adspiret, annumque tibi largiatur magistratus omnium bonorum comprobatione jucundum , atque Academiae nobis carissimae salutarem. i i REDEVOERING US DEH RECTOR NAGKIFICVS OBR H0OGESCH001., DEN HOOGLEERAAR M B . J. H. PHILIP8E, HTGEbPROKKM IN DE MARTINI KKRK BIJ GEUSGENHEID DER INWIJDING ■ VAN HET NIEUWE ACADEMIBOEBOUW , DKN »5 SBFTEMBBR 18SO. 19 Van Hem zij ook thans ons begin, van wien alle goede gaven en volmaakte giften op ons afdalen. Onbegrijpelijk voor het verstand der stervelingcn , hceft het Hem nogtans behaagd, hun van zijno volmaaktheid 200 veel te openbaren, dat zij met eerbied en ontzag, maar ook met liefde en dankbaarheid , tot Hem als kinderen tot hunnen Vader durven naderen, en niet slcchts bij droefhcid en gemis, maar ook onder vrcugde en genot hunne wenschen en gebeden voor Hcm met vertrouwen mogen uitstorten. Wij brengen U, Almagtige , Ahuijze , Algoede, Overaltegenwoordige / de kulde onzer aanbidding , onzen dank voor de heerlijke voorregten aa% ons gesehonken. De herdenking Uicer tceidaden aan de vaderen en aa/i ons beicezen , onze feeatviering zij U welgevallig ! Zij qpene voor deze stad, dit gcwest en het vaderland de meest verblijdende uitzigten in de toekomst; spore ons aan tot gefroitwe vervulling onzer pligten; en, aU wij alien van de aarde zijn weggenomen , om, gelijk toij hopen en verwachten , U inniger lief te hebben , waardiger te aanbidden , dan blijve eene dankbare nakomelingschap ook hier ter plaatse aan Uwe dienst getroww , en stclle haar koogste gelui , nevens eene zuivere aanbidding van U haren schepper en weldocner , in de waardeering , beschaving en veredeling dier vermogens van onzen onsterfeiijken geest, wclke de menschheid ais hare kostbaarste goederen, van U, haren wijzen en goeden formeerder, heeft ontvangen! <Na dit gebed werd door het voortreffelijk koor het volgende gezongen ; waarvan de woorden, even als van de volgende zangen, vervaardigd zijn door M'. A. Modderman.) 19* I 148 J. H. PHILIPSE Muijk uit de JubelcanUi* ran Ons roept het hooggtiij .' Juichend verktffen tey Hier ont tied. Voert dit jubeUoon II tt dankbaar hartt ten tfOOn Va» Ilen, mene litfde ons dezen feeitdag biedtt Aanbiddtnd hooren mj de Uydt toonen si God van tcijiheid, liefde en magt! Aa* U tv met ont lied door allen Dei harten ttille da*Jc gebragt. Kn dale uk taderttgen, Htert Op feeettreugde en op arbeid nter! U allen, van wat rang of stand, die uit ware belangstclling tn de Groningschc hoogcschool thans met ons feestviort, ingezetenen van deze stad en dit gewest, — u, geeerde genoodigden uit naburige gewesten van het vaderland, — u, afgevaardigden van andere Nederlandsche stichtingcn voor hooger onderwijs, ik heet u allen hartelijk welkom te dezer plaatse. Uwe gewenschte tegenwoordigheid, geeerde toehoorders cn toehoorderessen ! is verblijdeod voor ons allen. Vcreert dcn sprcker met uwe toegenegene aandacht. Iu eenen tijd van onrust en woeling onder de ons omringendc volken is het voor het vaderlandslievend gemocd eene verblijdende en tevens bemoe- digende opmerking, dat het edele en goedc in ons volkskaraktcr , dat heilig erfdeel onzer vaderen, in hun kroost blijft voortlcven, en, schoon door den drang der omstandigheden soms geschokt, ja schijnbaar onderdrukt, zich tcr bekwamer tijd niet verloochent, maar als met verjongde kracht tc voorschijn treedt. Bedrieg ik mij , MM. HH ! of heb ik regt te onderstellen , dat die koele , of (waarom zouden wij het niet uitdrukken ?) die wijze bedaardheid , die degelijkheid , door velen aan het Ncderlandscbe volk toegekend, onze land- REDEVOERING. genootcn met eerbied en ingenomenheid bezielt voor al wat den nadcnken* den en ernstig gestemden mensch steeds het meeste belang moet inboeze- men? Of zoude hct mogelijk zijn, dat eene natie, waaraan met eenig regt dc lof der genoemde deugden wordt toegekcnd, de beste schatten der menschheid had leeren kennen, en deze aan den ijdelen wind van dwaze en onervaren predikers van volksgeluk gewillig konde prijs geven? Zoude echte godsdienstigheid , zoude hoogschatting van volksonderwijs , en al wat ter beschaving cn vcredeling van verstand en hart dienstbaar is bevonden, bij het nakroost geheel kunnen verloren gaan , of door hetzelve , bij hct ontstaan van nieuwe en bcdriegelijke denkbeelden over het geluk en de wanrdigheid der volkeren, als onnutte ballast worden weggeworpen? Nccn, zegt gij met mij, dit is onmogelijk. Muor twijfel daarom niet aan onzen burgerzin , aan onze gehechtheid aan een vaderland , door zoo vele blijken der goddclijke voorzienigheid bewaard, door zoo vele beproe- vingen, ook van eigeno schuld, gclouterd. Vraag het aan de jaren 1813 en 1816, 1830 en volgende, welke wij beleefd hebbcn, of bij dcn zoo- genaamd koelen Nederlander geestdrift kan ontstaan, kracht zich ont- wikkelen , als het de eerc geldt van het land , door der vaderen moed en trouwe vrijgevochten. Maar, staat deze niet op het spel, beproef het den bravcn burger uit den kring zijncr huisselijke bedrijvigheid te lokken, of zijnen aanleg als met eenen vreemden tooverslag te herscheppen; spiegel hem de zaligheid voor en de meerdere voortreffelijkheid van een volk , door oplciding en gewoontc met de woebngen des politieken levens ver- trouwd ; — men zal u (ik sprcek niet van allen ; want het ontbreekt goene menschelijke zamenleving aan roemzuchtigen , mannen van name, bejagers van ijdele klanken, met vreemde wijsheid doorvoed, cn aanbidders hunner eigene droombeclden) men zal u toch meerendeels met bevrecmdend schou- derophalen naar het zuiden wijzen , en vragen , of gij in de latcre lot- gevallen der zich noemende meest beschaafde natie hare wijsheid meent te herkennen; of gij het jaar 1795 met zijnen heerlijken nasleep vergeten zijt; en u niet herinnert, dat door uwe ouders, of misschien ook door u zelven, de vruchten der zoozeer vergode vrijheid, gelijkheid en broederschap, niet altijd even smakelijk zijn bevonden. Tast daarentegcn de schatten aan, welke een edele volksgeest als het 150 J. H. PHILIPSE hoogste goed waardeort, waar eene natie naar streven kan, gij zult cen gcheel ander tooneel zich zicn ontwikkelcn. In plaats van ijverloosheid en spot, zult gij ijver en geestdrift, voor laauwheid zult gij kracht en weder- stand bij uwen andcrs bedaarden landgenoot doen geboren worden. Dan spreekt men von regten aan volk, landschap of statl door de wijshcid en braafhcid der voorouderen verworven; dan ontstaat er onwil om af te staan, wat in de dicrbaarstc hcrinneringen en in den volksaard heeft wortel geschoten. Deze gedachten werden in niij levcndig, toeu ik mij ambtshalve inoest voorhereiden tot het plegtig uur van dezcn feestclijken dag. Het schijn- bare gcvaar, waarmedc vroeger onze hoogeschool werd bedreigd, en de algcmeene belangstelling, ook tocn bij de ingezetenen van stad en omlig- gende gewesteu opgewekt, gaven mij alras de overtuiging, dat ik in die mecning over onzen volksgecst nierdwaalde; en thans, nu het tijdstip daar is, waarop van mij dc inlciding tot ons academiefeest verwacht wordt, nu alles jubelt en reinc fcestvrcugde adcmt, zoude ik nu aan de waarheid mijner opvatting ook maar ecnigzins kunncn twijfelcn? Ik wil echter niet outveinzen, dat het verlangen van zoo velen, zelf» onder mijnc ambtgcnootcn , mij in den beginne verraste, zoo niet be- vrcemdde. Hoe! dacht ik, bij eene plcgtighcid als deze, zoo naauw met hooger ondcrwijs en gcleerdheid verbonden, de taal der geleerden, van ouds gcbezigd , en mct zoo vecl roem cn goedkeuring in ons land ge- handhaafd , tcr zijde tc stcllcn , cn dc inwijding van een acadcmiegebouw , met afwijking van voorvaderlijken trant, tot een feest voor hct volk te maken, opgeluisterd en als doorweven met, hetzij mecr emstige, hetzij vrolijkc volksvcrmakcn ! — En toch , MM. HH ! niet slochts gebood de pligt dcr dankbaarhcid het toegeven aan deze begeerte , roaar ook zij zelve ontsproot uit het wnrraste gevoel van ingenomenheid met al wat Nederland op cigcnen grond bezit of tot stand brengt, ter bekwaming, beschaving en veredcling dcr natie. Zoudo het dan niet de onheuschheid zelve geweest zijn aan dien algemeenen wensch geen gehoor te gcven? Neen, wij erkenden hct, dc inwijding van dcn prachtigen tempel der wetenschappcn , door do onvermoeide zorg, door de aanzienlijke uitgaven van stad en gewest in ons middcn opgerigt, moest een waar cn eendragtig volksfeest wezen , opdat elke stand der maatschappij , ieder burger , deel hebbe san REDEVOERING. 151 onze feestvreugde , opdat ieder ingezeten van stad en land toone, hoe lief en onwaardeerbaar hem onze inrigting zij aan hoogere kennis en wctcn- schap toegewijd. En nu, MM. HH! zoude ik hij zulk eene stemming van den volksgeest van verre zoeken, wat mij als grondtoon van dit feest ieder feestgenoot schijnt aan te gevcn? Deze toon van odele en waardige volksvreugde zij dan ook het eenigc onderwerp mijner ecnvoudige toespraak. Ik noodig u uit mij welwillcnd met uwe aandacht te vergezcUcn, tcrwijl ik, mij de geschiedenis ten nutte makende dcr vroege verlichting en wetenschappelijke kennis in deze gewesten , en hier en daar eenen vlugtigen blik werpcnde op het ontstaan en de ontwikkeling der vaderlandsche hoogescholcn , tot u spreke over de loffelijke ingemmenheid van ons volk met zijne wetentchap- pelijke inrigtingen. I. Loffelijk is deze ingenomenheid , en prijselijk in de hoogsto matc: want zij is een bewijs der waardeering van eene der voortreffelijkste gaven , ons door den goeden God uit zijnc volhcid medegedeeld. Of kent gij iets betcrs , icts meer verheffcnds voor dcn mcnsch , wicns grondslag in het stof is , dan het vermogen om het kunstig en onbcgrijpe- lijk zamenstel van ligchaam en geest in werking en als in gestadigen gang te brengen, ten cinde hij iots vcrsta en gevoele van zijne betrekking tot dien Iloogverhcvcne , van wien zoo veel voortreffcUjks in zijn aanwezcn is nedergedaald ; ten einde hij het doei van zijn eigen bestaan, en dcr ver* eeniging met zijns gelijken en aanverwanten naar den geest moge nasporen , en de pligten kenne , welke hct bcsef van zidk eene hooge waarde zijner natuur hem oplcgt; ten einde hij de wereld in, en boven en rondom zich bcspiede, doorzoeke, trachtc te begrijpen, en deze kennis te zijner vcr* edeling, ter vermeerdering van menschengeluk, en ter eere van den groo- ten formeerder, met ontzag en bewondering zich eigen make? Maar, gij stemt het mij toe, geeerde hoorders! niet iedere sprank van dit goddelijk vuur, zoo ligtclijk in elken onvcrbastcrden mcnsch op te wekken, ontstcekt oogeublikkelijk het voUe Ucht der waarheid; uiet de eerste gewaarwording , niet icder duister , onvolkomen, op zich zelf staand, 152 J. H. PHILIPSE of liever zwevend, begrip; kortom niet alle begin van kennis wordt door den redelijken mensch met den cervollen naani van wetenschap betiteld. Neen, voorzeker ook hier zal het meer volmaakte slechts door geestkracht, oefening, ervaring cn door deze zelfs niet voor iedcr cven gelnkkig, of door allcrlci middelcn even gemakkelijk te bereiken zijn. Ordc en regelmaat moet , naar vaste grondbeginselen der menschelijke ziel ingegrift , het rader- werk der vermogens bij den denker en opmerker bestnren; het verstand alle zijne inwendige krachten en werkingen aanwcnden, om de voorwerpcn van kennis, in of buitcn ons aanwezig, alle denkbeelden in ons ontstaan, allc begrippcn, recds geordend en vastgesteld, op te nemen, in te zien, tc doorgronden, en naar hunnen gelijken of verschillenden aard te rang- schikken, te schiften en te onderscheiden , of tot eenheid van zamenhang en bevatting terug te leiden. Zietdaar nog maar al te gebrekkig u herinnerd , hoe dat heerlijk vermo- gen in ons binnenste werkzaam is en zich beweegt, om onzen geest tot die helderheid en volledigheid op te voeren der kennis van zamenhangende waarheden, daadzaken of voorwerpcn, welke, in haar verband en zamen- hang begrepen cn crkcnd, als weten&chap wordt vcrccrd. Evenwcl, zijn wij teregt ingenomcn met harc hoogo voortreffclijkheid , goddelijke eer koint haar in onze schatting daarom niet toe. Haren trotschen cn laatdunkenden priester, die niets hoogers kent, beklagen wij; tot die sterkc geesten verlangen wij niet te behooren , tot die alles te boven stijgende genien, die, wanende de Godheid en haar wereldbestuur juist te beoordeelen, of des noods tc kunnen missen, zich zelve en hunnc kennis, en hunne vergode rede als in triumf laten rondvoeren, of door eene ligt- zinnige menigte ten hemel verheffen: voorzeker neen! maar, terwijl wij naar de hoogte opzien, waar de waanwijshcid hen plaatst, cn hunnen tuimelenden val bedaardelijk afwachten, zijn wij evenmin bereid om hun de hand te reiken, dic, uithoofde van het onvolmaakte der menschelijkc kennis, geheei aan de kracht der hulpmiddelen twijfelen, tcr vcrkrijging van waarheid en zekerheid aangaande bet wezen der dingen. Zou dan allcs 8chijngcstalte zijn, droombceld, of dwaalbegrip; niet waardig om ernstig te worden nagejaagd , of bij den verstandige eenige ingenomenheid te doen ontstaan? Het mogo zoo zijn: wij kennen slechts ten deele; en REDEVOERING. 153 welligt zal in volkomener staat vroegere bewondering der wetenschap van den schrandereten sterveling bevreemding baren: maar verkeeren wij dan niet allon hier benoden in eenen toeatand van gestadige opvoeding en volmaakbaarheid , en levert ons dit zoogenoemde kinderspeeltuig thans geene voldoening, waarbij wij ons wel bevinden? Is dan de man zoo zeer te prijzen, die geenen eerbied meer gevoelt voor de eerste indrukken, mia- schien de droomen zijner jeugd, omdat hct wcrkelijke leven hem sonis heeft te leurgesteld; of moet de volwassene in kennis en smaak zich de ruwe prentverbeeldingen schamen, die hem als knaap hebben verrukt, en hem vroeger de eerste denkbeelden hebben gegeven van geschiedenis en de geschapene wereld, waarvan hij zich thans juistere begrippen vormt? Waartoe dit, vraagt gij welligt. Waartoe? Om ons al dadeUjk te overtuigen , dat ingenomenheid met menschelijke wetenschap juiste waar- deering is, geene vergoding, of verwachting van iets, dat zij niet kan opleveren. Maar, voert mij welligt iemand uwer te gemoet, wie twijfelt op onze hoogte van bcschaving aan de hooge waarde dier edele zucht naar kennis en ontwikkeling, den raenschelijken geest als ingeschapen, en der weten- schap van goddelijke en menschelijke zaken door haar te verwerven ? Doch gij spreekt van ingenomenheid met wetenschappelijke inrigtingen: dus dcor wet en regel en bestuur en meerdere beoefenaren kenbaar; en dan nog valt uwe lofspraak met nadruk op uw eigen volk. Uwe ingenomenheid zal wel voorkeur beteekenen, en welligt hebt gij voornamclijk het oog op Groningen en hare thans feestvierende bevolking. Is dit ovcroenkomatig de vrijzinnigheid der eeuw? Voegt het den wereldburger , zoo bekrompen de bronnen aan te wijzen, waaruit door land- en stadgenoot het levende water kan en moet worden geput, terwijl het overal elders in door de natuur rijker uitgedoste streken in prachtiger fonteinen opspringt? — Onnadenkende! voegt er misschien een ander bij , weet gij dan niet, dat in de tijden der weder ontluikende geleerdheid en smaak in Europa onze vaderlandsche mannen en jongelingen de buitenlandsche hoogescholon be- zochten, en hoe sommigcn ook daar, schitterende als sterren der eerste grootte, dcn roem van het vaderland verbreidden? Dat waren gidden dagen. Roem vrij de wetenschap in haren onmetelijken omvang, in hare 20 154 J. R. PHILIPSE weldadige verBpreiding , in haren goddelijken oorsprong; niaar wees niet ingenomen met de eene of andere vaderlandsclie kweekschool; noem ten minste deze voorkeur niet loffelijk. Dat de sprcker op eenen dag als dezen meer bijzonder het oog vestigt op do hoogeschool in ons midden bloeijende, zondcr daarom onze overige vaderlandsche instellingcn voor hoogcr onderwijs te veronachtzamen , zal wel door hcm niet behoeven verbloerad, vccl min verontschnldigd te wor- den: maar welligt zal hij zich en zijn onderwcrp uit dcn drang van dien heftigen aanval, ten minste zijdelings, tuoeten roddon. Mag ik dan op mijne beurt vragen, gij, gceerdon! die zoo spreekt, of denkt: zendt gij uwe zonen om zedclijklieiil en deugd en zuiveren godsdienstzin, — in Nederland, Gode zij dank ! nog altijd uls het hoogsto goed gcwaardeerd, — zendt gij hen om mcnschcnheil en volksgeluk te leeren , naar eene school van oommunistcn , of geeft gij hun aanbcvclingsbrievcn mede aan eenen vooruamen dcmocraat in Frankrijks hoofdstad; of, — zict gij in uwen lieveling den aanstaanden diplomaat, die op onbaatzuchtige wijze het volkcnregt op de belangen van zijn vaderland zal toepassen , — moet dan het trotsche Albion zijne oofenschool worden; of, — ligt u eenvoudigc waarheidszin , cok in weteuschap en kunst, het naast aan hct hart, en ia hct nil admirari van Horatius al vroeg uwe leuzo geweest, — vcrblindt u dan de ntegenzeggelijk groote gcleerdheid van sommige Duitsche naburen in die mate, dat daarheen, daarhccn alleen uwe verwachtingen voor uw kroost zich uilstrekken? Maar welUgt is wetcnschap en nutte, den mensch verheffende, kennis bij eene koopwaar te vergelijken, wel achittcrend en cdel, maar toch bij voorkeur en te regt op de beroemdste markten als handolswaar gezocht? Wij willen in zeker opzigt hier gcencn twijfel opperen; maar vragen dan toch ol weder: wat maakt den handel voor stad en gowcst, voor vaderland en naburige streken, zoo aanlokkelijk en begccrlijk? Is het slechts de waar zelve, of ook het vertier en de bedrijvigheid des handels, die ge- zondheid en levenskracht uitstort in de aderen en spieren des volks, en zijnen zegen mededeclt aan al wat hij met zijn bozielenden adem aanraakt? — Ziedaar, meen ik, het punt van vergelijking. — 0, zie dan met uw wereldburgerschap niet met minachting neder op eene bevolking, die, met REDEVOERING. 155 hare regering, het den handclaar in zulke verhevene koopschatten bij zich gemakkclijk , aangenaam, rustig, eervol wil doen zijn, die zich met ioffelijke vreugde in die heerlijke bezitting, haar door de braafheid harcr voorouderen verworven, verblijdt, cn door bUjken van ingcnomenhcid en opoffering haren bloei en luister voor zich en hare uakomclingen wenscht te verzekeren. Wat, dunkt u, MM. 1111! — ook deze gedachte wil ik niet tcrughoudcn; want het doet goed aan het hart, bij den landgcnoot gchechtheid op te merken aan den geboortegrond , naarmatc dczc treffcndcr hcrinncringcn oplcvert: — wat, dunkt u, zoude na hct vcstigen van den Joodschen staat in Palaestina hct antwoord gewecst zijn van den vromen Israeliet , als een magtig vorst hem en zijn geslacht in den vrcemde, in een land zoo inoge- lijk nog rijkclijkcr overvloeijcnde van mclk en honig, dcn schitterendsten rijkdom en waardighcid en eere had aangcbodcn? i>0, laat af van uwen knecht:" zoude hij gezegd hebben, *toen liet onzen vader Jacob hongerde, zochtcu zijne zonen de voorraadschuren op van Egypte, cn vestigde hij zich aldaar naar Jehova's bcstcl; maar nu is het in dit bcloofdc cn duur gekochte land zco liefelijk, onder ouzen wijnstok cn vijgenboom gezeten, de vruchtbare velden, door ons en de onzen bcarbeid, van zegcn te zien golven, onze kudden te zicn grazen; en als wij dan bij de gedcnkteekencn van Abraham en Izaak en Jacob de eerstelingen offeren, en Hem, die ons uit slavernij heeft verlost, om zijncn blijvenden zegen voor ons kroost en volk aanrocpen ! nccn , magtigste Phakao ! dit genot kunt gij ons niet vergoeden." — En nu, heeft Ncderland ook misschien zijne altaren, zijne gedenksteenen van goddelijke uitredding? Zoude men dit b. v. in Leiden, in Groningcn durven vragcn! Of is niet geheel het oude vader- land een blijvend gcdenkteeken Zijner gunst cn almagt , waardig , dat men daar eigene gaven offere, en trouwe zwere aan de dcugden van het voorgeslacht? Duet met Koor: uit dc Schepping van Hatds. A eo B. In «wtt een miit betoorregl Itmd V oot oh9 het doylicAt reee t Wel otu , zoo dddr beteAati&rj» hand Op '« levau doelteit tooe». 20» I 156 J. H. PHILIPSE Koor. Betchaving licht op 't Uvent tpoor Den mentch naar hooger doeltcit vcor. A_ Wat tUchtt de rinnen ttreeli en boeit , Zal met dem t\jd vergaan; Wat toor een hooger dotl ontgloeit, Verdtmjni tdet, — bfyft bettaan. Koor. Wai met den vloed der eetaren tW , De vruektem, die betchaving lAedt, Verdvijnen niel. B. AU hooger doel ont tegenlaekt, De gettt naar kenmt dorit , A. Bett dan hel roli , «aar iederten Voor hooger doebcit blaakt; B\j 't licht der teetentchap aUeen A en B. Oeluikig tuli een roii gemtl Koor. Wat magt, vat rijkdom ket ook wmW, Oeluikig rulk een volk gevit! B. Diir moomt e» regt em ordt em rmtt; Dddr knelt geen heertchappij ; Dddr, tijne roeping tich bewutt, I» ieder aUijd vrij! A. Dddr, hoe de tijdgeett dan ook icoeiT , Ktceekt trijtheid burgtrrim; Stort lie/de en eendragt 'ttaekt gemoed Em dtugd em godtvmcht in. A en B. Dadr ieertcht ien gtett en e'en gevoel. REDEVOERING. 157 Koor. D6ar , hoe de lyjdgeett eliert teoeT , Dddr ttreven allen naar 4fm dotL A en B. Jixj tulk eem voli, door eendragt lUrk, Be:ie!d door hotvier kracht Draagt ailet tcytheidt heilig tnerk B\j ooor- en nagetlacAt. Koor. GtUkkig dan, op Nttrlandt grond, hk ttad, utc land, Waar vijtheids tempel eevuen ttond , II. Indien men in een tafereel de groote gebeurtenissen in Nederland beleefd konde voorstellen , en de edelste daden, de grootste krachtsinspan- ning voor vrijheid en vaderland wilde doen uitkomen, voorwaar dit gewest en deze stad zouden niet op don achtcrgrond worden gesteld. Maar ver- dicncn ze ook evenxeer eerbied cn hoogachting als vrocgc kwcekstcrs van verlichting en veredeling van verstand en maatschappelijk leven? Toen langzamerhand de nevelen der middeleeuwen optrokken, kwamen hier en daar lichtende punten te voorschijn in Europa. Hier nogtans zal wel allcs nog in duisternis hebben gelegen, toen men reeds clders in ons vaderland, in zuidelijker gewcsten, zich in de morgcnzon van het herboren licht verkwikte ? De afgelegenheid , en mocijelijk te genaken ligging moge ligtelijk iemand in dien waan brengen: kennis en wetenschap en bescha- ving, zegt men, vallen immers niet als een plasregen uit den hemel. Neen, zeker niet als een plasregen! Maar wat beweegt daar, reeds in de 14* eeuw onzer jaartelling, dicn voomamcn Deventcrschen burger, om, na zich te Parijs en te Keulen en elders met de godgelecrdheid van dien tijd, met scholastieke wetenschap en tooverkunst te hebben doorvoed, of liever overladen, der wereld en der waanwijsheid af te sterven, en als predikcr de verbeteraar te worden van de openlijke ecredienst, de onder- wijzer der naar beter onderrigt dorstende jongclingschap ? — Onvoldaan en ontevreden met hetgeen hij gehoord en g ezien heeft , walgt hem de luiheid 158 J. H. PHILIPSE en zedclooshcid der kloosterlingen ; de drieste onkunde van het volk bedroeft hem: en dan — hct hciligste ontheiligd! hct zout der aarde weggesmeten! Neen , zegt hij , dit kan , dit mag zoo niet blijven. De mensch naar Gods beeld geschapen, en bestemd om naar zijnen heerlijken aanleg te kennen cn tc handclcn , mog niet langer door onzo schuld in dien poel van zonde en ellende worden voorgegaan! Wat is dit, mijne hoorders! — Ilet is een vonk van hemelsch vuur, in dc borst van dezen uitgelczcnen man ontstoken , cn die al ras en in hem en in zijne mcdeburgcrs eenen gloed van leven cn nicuwe ontwikkeling ml doen ontstaan, ter verlichting, ter veredeling van tijdgenoot en nakome- lingschap. Zoo iets is onafhankelijk van plaats en luchtstreek. Dit kon in de meer noordelijke gewcstcn van Ncderland gebcuren. Wij weten het: het is gebeurd. Voorheen toch mogen zelfs onze grootste literatoren , bij het vermelden der herleving van lctterkunde en geleerdheid in Europa, slechts naar het zuiden de oogen hebben gerigt , en dezc gcwigtigo gebourtenis hcbben teruggcbrngt tot den aanvang dcr 15* eeuw ') ; thans is het immers meer algemcen erkcnd, dat rceds vroeger in Deventer, en ook spoedig eldera in ons vaderland, een licht is opgegaan van zuiverder kennis, hetwelk, als voorbode van ware geleerdheid en veredeling des volks, wijd en zijd door- drong; ja, dat hetgeen Italie voor het zuidclijk Europa was, Nederland in vcle opzigten voor de meer noordelijke gowesten van datzelfde werelddeel is gcwordcn. Hct zijn de woorden van den geleerden Deli>rat, in het slot zijner verhandeling over de broederschap van Gkrard Gboote cn de fraterhuizen 8 ). En inderdaad, — clke bladzijde van dit belangrijk geschrift, uit de geloofwaardigste bronnen geput, staafl het met onloochenbare be- wijzen , — de vrome ijver en overtuigende welsprekendheid van dicn voor- treffelijken man, later ondersteund door de zeldzamc schranderheid van Floris Radewunsz, Groote'8 leerling cn vriend, hebben in de stichting dcr broederechap des gemeenen levens de kiem gelegd eener inrigting, ') Zie A. Ypet, Leerrede ter gedackteuu t. d. groote verdieiul. der NederL, betreklt. de kerkAervorming. (Gron. 1817) bl. 40 (6). •) G. H. M. Delprat, Verkcutdeting , eni.j uitgegeren door het UtrechUch Genootachap. Utr. 1830. bL *6S. REDE VOERING. 159 die spoedig in ons vaderland en in Duitschland, overal waar zij hare takken uitbreiddc, dcn kanker der maatschappijen tegenwerkte , nieuwe kracht en lcven deed ontstaan, en in vereeniging met hen, die in het zuidelijker Buropa dc schriften der ouden aan het licht bragten , gcdurcnde ruim anderhalvc ceuw, ecnen schat van lcvenswijsheid en gezuiverde we- tenschap heeft verspreid, waarin de kerkhervorraing is gerijpt, en waaruit de ontluikende hoogere scholen hare beste sappen en kracht hebbcn out- leend. Overal , waar deze broedcrschap zich vestigde , — en zij beval zich 8poedig zelve aan , of werd door de edelsten in den lande aanbevolcn , — rezen scholen op uit haar midden, of nevens haar, welker hulpmiddelen door die vrome broederen werden verrijkt, welker leerlingen met liefdc werden opgenomen of voorbereid, en men zag welhaast uit deze inrigtingen van godsdienstig volks- en geleerd-onderwijs manncn optreden, die en in ons vaderland en bij den vrcemdebng als hcrstellers der wetenschap, ja als lichten der wereld tot op den huidigen dag worden gcprezen. Wie nu waren zij, die vooral in de 15* eeuw met zoo veel roem dien- zelfden weg betraden en vordor en verder voortzetteden , vroeger door Gebakd Groote, lang voor het uitvindcn der drukkunst, geopend? Ingezetenen van Groningen, indien de verdiensten van het voorgeslacht ons. toebehooren, o dan verhcffe zich uwe borst, of liever, uwe dankbaar- heid rijze tot den Allerhoogste voor de eer aan uwe stad en gewest te beurt gevallen, en den vroegen zegen der volks-verlichting aldaar genoten. Ncen waarlijk, als de knaap door zijnen vader of leermeester op Heiligerlee en de stad onzer inwoning wordt gewezen , als merkwaardig in de vader- kndsche geschiedenis ; als hij met voldoening nevens vader Willbm , ook de namen van Lodewijk en Adolp van Nassau, van Rabenuaopt ver- nomen heeft, behocft hij gecne veel ruimere landkaart, om ook de lich- tende punten te leeren kennen , het vroegst uit den nacht der middcl- eeuwen zigtbaar geworden. Men wijze hem gerustelijk , nevens Dcventer, op de Aduarder abdij, op de Bedumer school, of later, op die van St. Maarten met haren voortrefifelijken Reonebcs Pbaedinius: en wie zoude de wereldberoemde namen van Wbssel Ganspobt en Rijdolf Aobi- cola nevens die van Alexandeb Heqius en Dbsidebius Ebasmus durren verzwijgen? 160 J. II. PHILIPSE Moar, ik gevoel het, geeerde hoordere! hct uitgestrekte veld, hetwelk zich hicr voor ons opent, raog niet verder worden ingetreden, hoe aan- lokkclijk het moge wezen. Die kweekscholen van kennis cn deugd, die verlichte voorgangere van het volk , genoten niet slechts bcschcrraing en voorkeur bij hunne land- genooten tcgen al wat de onkunde dier tijden en de zedcloosheid der bedelmonniken hun trachtte te berokkenen, maar eerbied, ingenoraenheid, volgzaaraheid , hoogachting bij den bedrijvigen en voor ontwikkeling reeds vatbaren inwoner dczer streken werd meer en meer hunne welverdiende bclooning *). Bijzonderheden tot staving verlangt zeker niemand uwer, mijne hoorders! Mijne toespraak toch in dit feestelijk uur mag zich niet door strcngheid van betoog of vollcdighcid eener verhandeling kenmerken. De voortreffelijke mannen van dat tijdvak hebben alien hunne lofredenaren gevonden, en hunne groote verdicnsten , niet slechts met betrekking tot klassieke geleerd- heid, maar evenzeer tot volksonderwijs , zuivering der godsdienstigc be- grippen, en hervorining van het niaatschappclijk leven, worden zoo alge- meen gewaardeerd, dat ik uwen smaak en uwc kennis zoude mecnen te bcleedigen door meer dan eene bloote herinnering dier glansrijke tijden te willen opwckkcn. De dicnst , door Thomas a Kxmpis aan de godgeleerdheid bewezen , is wel eens vergeleken met den invloed van Socrates op de wijsbegeerte; en inderdaad, door lecr en schrift van dicn godvruchtigcn man daalde zij uit dcn hoogen, ontoogankelijken kring, binnen wclken vooroordeel haar besloten hield, en verepreidde haren zegen in lagerc gewesten *). Maar welke moet dan de invloed gcwcest zijn van cenen Wesskj. Gansfort, cenen wijzc cn godgelecrde, wel blakende van ijver en liefde voor zijnen Heer, maar wicns opgchelderde kennis en zuivere waarheidszin niets duiden kon van het mysticismus dier dagcn , waarmede hij zoo numschoota in aanraking kwam. Gij weet hct, hij was, door zijn opgeklaard veretand en groote geleerdheid, de zicl der bijeenkomsten van al wat door kennis en l ) DlLPRAT, FerhandeiiHg , bL 257 rgg. *) Dslpbat, t. a. pl. U. 25». REDEVOERING. 161 godsvrucht uitblonk in de abdij te Aduaitl, en ua overal in ons werelddeel zijn licht te hebben rondgedragen , sleet hij hier in zijne geboortestad zijne laatste lcvcnsjarcn , door allen gciicrd en bemind , en de vraagbuak en voorganger van allen , die in verliehte godsvrueht en wetcnschap bolang steldcn. — Is hct wonder, mijne hoordcrs ! dat de gelcerde Ypeu in eenc gedachteniarede der groatc verdicnsten onzer vadercn bij de kerkhervorming , als in verrukking, aan deu eenigcn Wessri, ai het hcil tocschrccf, dat dcze stad nadcrhand zoo zcor ondcrscheidde ; al het licht , dat dc vaderen recds bestraalde, toen nog overal nlles duistcr uas; al de rust, welke zij geuoten, terwijl gcheel Ncderland in onrnst verkcerde? Hij toch gcdacht hem nls het rijzende licht dcr ■wcrcld , welken eernuam men onzen grooten stndgenoot heeft gegcven, als den vooruanmsten ontginner van eeuen grond, die, spocdig ook door andcren iu zijncn geest bearbeid , znlk eencn hcci - lijkcn oogst heeft opgebragt. Wij vcrgctcn daarom deze medearbeiders uiet. Necn, grondige gelecrden eii tnnlkenners, edclc gcestelijken , als Herman Torrkntints, Goskwun van Halen, Wili.em Predkriks , en vooral Reonerus Praedinhs, ver- dienen de blijvcndo hulde der nakomelingschnp »). Reeds in de eerste helft der 1(5 C ceuw blocidc hier in het tegenwoordige provincichuis eene school, waar de vcrmaardheid van gczcgdcn PiiAKUJNirs van AVinsum dc jongeiingschap nls naar eenc hoogeschool hcncnlokte, uiet slechts uit het naburige Duitschland en alle dc Ncdcrlanden, maar uok uit irnnkrijk, Spanjc cn Italio. — Zoo ging hicr, sedcrt Wessej, Gansfokt , hcrvorming iu het godsdieustige en veredeling van het gemoed mct echte kennis en gclcerdheid gcpanrd: cen braaf en vcrlicht geslacht groeide nanst dic edelen en letterhcldcn op, voor wic nict slcchts rocm naar huitcn, maar hcfde van de burgerij , ingeuomenheid en hoogachting, ja dc innigste zamenstemming der regering, de hecrlijkstc belooning was. Ingezcteucn van Groningen ! ik behoef het u niet tc hcrinneren: dc graven van Gansfort en Prakdisius zijn onder ons tot op dezcn dag. Vtrgeten wij hct nimnier: voor hcm, die het met vaderland , kerk en maatschappij wel mcent, is dat heilige grond. ') Dntpn.vT , t. a. pL, b). 112—119. 21 162 J. H. PHILIPSE Denkt niet, geeerden! dat ik te veel heb gezegd. De vruchten van zoo vecl gcods en edels zoekt men niet te vergeefs. In plaats der gruwelen , elders gepleegd tcn tijde dor kcrkhervorming en afschudding van het Spaansche juk , ontmoet men in de geschiedenis van Groningen's toestand in die dagen zoo voel verlichting bij regenten en burgcrij , zoo vecl ver- draagzaamheid omtrent andersdenkenden , dat men met welgevallen deze schoone bladzijden gadcslaat, ja dat haar vcrhaal, naar eenvoudige waar- heid te boek gesteld, eene lofrede schijnt te bevatten Maar moest dan zoo vcel hoop op ceno nog betcro tockomst te vergeefs wordcn opgevat? Immers, na het bekende verraad van Renxenbero zuchtte deze stad veerticn bange jaren onder Spanjes dwingelandij. Geen nood I hct goede zaad , in ccht Ncderlandsche harten eenmaal ontkicmd , wordt niet gemakkelijk vernietigd, en — in Gods raad was het anders beslotcn. Mauhits en Willem Lodewijk hcrgaven Groningen nog ter goe- der ure aan het vaderland , waarvan het , wij oordeelen naar de gevolgen , als academie-Btad den luister moest verlioogen, en hetwelk het door vast- beradenheid en dapperheid eenmaal van den rand des afgronds zoude redden. Studenten onzer hoogcschool! het was eene goede gedachte, die u door vaderlandsliefde en ingenomcnhcid mct deze kweekschool van wetenschap en godsvrucht werd ingegeven , toen gij bet voomemen opvattedet om deae gebcurtcnis nog eens aon Groningen's verhcugde burgcrij voor oogcn te stel- len. Wij brengen u reeds voorloopig onzen dank voor uwe edele pogingen , waarvan wij de waardigc uitvoering met belangstelling to gemoct zien. Belangrijke dag in de geschiedenis dezer stad ! Neen , het gocde zaad , eenmaal zoo rijkelijk uitgestrooid , hoezecr onderdrukt, bleek ook toen niet geheel gestikt of uitgcrocid te zijn. De akker was vrucbtbaar gebleven. Mannen, als de wcreldberoemde Ubbo Emmius, zijn daar, of komen her- waarts , om hem met zorg te bearbciden : en nu , ziet ! van alle zijden stroomt frissche levcnsluclit aan; allcs berleeft, en Groningen is spoedig wederom wat het worden moest, vruchtbare kweekster van verdraagzaam- heid, verhchting, kennis en alle maatschappelijke deugden. ') P. Homtede de Gkoot, GetckMenii der Broeferenkerk. Gron. 163*. bl. 5. REDEVOERING. 163 Murijk van Mozaht. Koot. 't Ooede taad den groiid gegeten Ontkiemt er ten leven 't Frucktiaar graan, in 'lakkert mUde voren fftl eerH verborgen , Maar, door de torgen Der Abnagt beteaard, OnttpruU en groeU in de aard, Tot tlrak* langt een zee tan koren Zick det maaigert lied op nieuw doet hooren. HZaad tan kennU blijft beitaan.- Zij 'i een t\jd lang, aU ket graan , Jn naeJU terborgen, Voor hmle'» morgen JDoor de Almagt eteeds behoed Immer gedrenkt, getoed, Zal ket v\tt aieutee krackt , Ontlokt aan deit tiackt , Zoo, ten oogittyd <Ut bereaard, Beil certpreiden oter de aard. We aanbidden '» Fader» zorgen Op onu leventbaan. JFat toor onze oogen ty terborgen, Al Kat goed U blvft immer bettaan. U, Heer der Aarde! XJ predikt ont nattmr. JlaUelaja! U, Heer der JFereld/ U predikt on» dU nnr, Aan U *v de eerl Amem, HaUelnja! 21* 164 J. H. PHILIPSE III. En zoo zijn wij dan eindelijk, zegt welligt icmand uwer, gcnaderd tot de stichting onzer academie. Vrecst niet, geeerde hoorders! dat ik de beschrijving der blijde dagen van den 23 Augustus en volgende van 1614 zal herhalen; ik wil ook gcenc gctrouwe teekening leveren dcr thans ge- sloopte klooster- en academiegebouwen , of zelfs eene poging aanwenden om over de verdienstcn te spreken van zoo vele voortreffelijke niannen, die aldaar gedurende ruira twee ecuwen hct licht der wetenschap deden schijnen. Gij gcvoclt hct, bij zulk cenen rijkdom van stof, zoudc het bij eene dorre, thans zeker allcrongepastste , schets moeten blijven ; en daarbij MM. HH ! behalvc de latijnschc bcschrijving der inwijding uit de pen van Ubbo Emmius zclvcn gevlocid '), zijn immers do rcdcvoeriugen voorhanden van den hooggclcerdeu Mcntixghk, in 1S14 2 ), en van den ijverigen en kundigen Feith, in 1817, liier ter plaatse uitgesproken *), alsmede de geschiedcnis der Eroedcrcnkcrk , door mijncn geachten ambtgenoot IIofstede de Ghoot zoo kcurig bewerkt. Wic, dic Groningen, 't zij als inwoner, 't zij als kwcckeling lief heeft, kcnt dczc bclangrijkc geschriften niet? Ik mag dus met ulicdcn slechts hier en daar eenen blik werpcn op dit uitgebrcid tafercel , en ook daarbij zal ons het feest van dezen dag , en het gekozcnc onderwerp moeten besturen. Lcidcn was, gelijk bekend is, in 1575 voorgegaan, en had tot ieders verbazing naauwclijks vier maandcn na hare uitredding, de hoogeschool binncn hare muren gevestigd. Franckcr volgde in 1585 ondcr Frieslands stadhouder VVilleu Lodewijk , en ook tien jaren later, het eerste na de rcductie van 1394, hadden de staten van dit gewest rccds het voornemen opgevat, oni in deze stad, nevens de triviale school, gelijk de latijnsche scholeu in die dagen hcetten , ecn collegium facultatum te stichten. Men bepaalde zich cchter voorloopig bij hct tijdclijk opdragen van een collcgie ovcr de instituten aan zekeren doctor Mellen Erunsema , daar de be- ') Vid. EffujxM et 1'iiae PrqfettoruM Aead. Groning. Oron. 1654. p. 6 sqq. ') Acta eaecularia Acad. Gronmganae , cd. Hebmann. Muntikqoe. Oron. 1814. p. 85 sqq. ') Kedevocring cn dichtrcgelen , ttr gclegenhcid van hct 25jarig feest v. h. depart. Gro- mngen dcr maatech. tot nui tan 'talgemeen, in 1817, door H. 0. Feith en B. H. LoLor». Gron. 1819. bl. 13—16, en 30—57. REDEVOERING. 105 narde toestand van het land en de uitgcputtc schatkist eene mccr crnstigc uitvocring verhinderdcn. Eindelijk , toen na hct sluitcn des twaalfjarigeu bestands, de handcn ruimer warcn geworden voor de huiselijke bclangen van het gewcst, hcrvatte ruen dan ook in 1012 dit wcrk mct ijvcr cn zorgvuldigheid , en werd het door de plegtige inwijding onzcr hoogcschool op dcn 23 Augustus des jaars 1614 ondcr dc gunstigstc voortcckcncn be- krachtigd. Hct was alsof de heilloozc twisten iusschen Stad en Otnmc- landen nooit hndden bcstaan , cn , zoo crgcns , dan voorzckcr hicr njogt dc acadcmic eene instelling zijn , gchccl uit den boezein des volks voort- gesproten , cn door dc vertegcnwoordiging van allc standcn der mautschuppij met grootc eensgezindheid ten uitvocr gclegd. Elders wcrd, gcUjk bckcnd is, dc cerste opwekking, of krachtige aanraocdiging , door dc bemindc vorsten uit het huis van Oranjc-Nassau gcgcven; maar ncrgcns, waar dergclijk voorncmcn werd opgcvat , ontbrak het aan kruchtigc mcdcwcrking van regcring en volk, aan edele geestdrift om zulk een gewigtig docl tc bereiken; ja, do voorbcclden zijn bekend van bijzondcrc pcrsonen, die, van het opcnbare leven verwijderd '), een decl van hun aanzicnlijk ver- mogcn afzonderden, ten einde bij hun vcrschcidcn uit de wereld aan dc stad hunncr gcboortc of inwoning dc in hunne schatting grcotste weldaad na te latcn , eene openbare inrigting van wetenschappchjk boogcr ondcnvijs. 