title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Queening. Veentjes zitten in groeven zogenaamd uitgebreid, waar kan men in delusnrn bij afstuderende wet-kraaien niet lijden, want ze zenden overal zijn ranen en uit, klommen tamen, en beeningen, en uitdachten Wonderlijke verrijking, daarom moet men ze in open pleinen planten, en op appartementen lijden, moet deze met grote balken beklimmen, en met ten dige loof bedekt, als ze bovendrecht grote uitgebreide takken, dan begint ze eerst vruchten te dragen, men moet als dan de onderste ranken vervangen, zodat hier en daar eenige verkwistend, dat het doorloogtig maakt, en de tijd de boomven raken kan, zo kan men beter geoefende jaar vruchten daar aan behouden, In de derde jaar moet men de kuise ranken afvallen, en nieuw fruit nemen, ook jaarlijks de paraparten vervangen, zodat die door het dichte loof verliezen. Zo is twee dit gemengd gemakkelijk bezet met springnaar en glanzende boonhuizen, die zoo evenwel stinken als wegluiers, als men ze aanraakt, om dan elke vermindering men zomers een bloekend vier onder de zeste lokken moet blazen, ook niet verlengd van de oude ranken en bladstammen vervagen. Het in Amboina niet meer dan vier of vijf jaar duren, die in andere gewassen blijft het meer jaren over. Zie tvijen anders in alderbande gront bekomen, uit bij maar ten vroegste ten volwassen is. Deze bonen moet men niet Ijaks plannen, maar zij van den vroegen komen, maar eerst een maand of twee in buis beschaven. Ook plant men ze bij ten maand julius, zijt die de laatste regenmaand, en als men ze tot lang plant, zyn zij voor de normale wandelkuizen meer onverwacht, en de bonen verden niet volgevuld, maar rimpelig, ten val kuilen. Anders zyn zij zoo vruchtbaar, dat men aan tenen taart, en op tenen tijd te gelijk kan zitten, de belemnieten, balven, ten gebeelde rijpe vruchten, 't veel ze melden Oranjeboom gemeen bebben. Gebruik. Het is ten gevolg koos door gebroken. Indien, doch vrij vlegter van smaak dan orne Europese bonen, ten zij verlichten een vleesachtig; ik tracht de groene bouwen in ruiten gefonteerd, ik eet de rijpe maar zelden. De jonge bladeren worden ook onder de kruiden gebruikt, doch eenig in geringste hoeveelheid, omdat het veel van maak, en breiselig zijn, zoo dat dit gewas allenlijk voor de keuken dient, die daar van ten dagelijks gerecht heeft. Rochefort's historie van de Anualis cap. ii. bevat dezelfde bonen onder de naam van Feve de (capt. ans, dat is bonen -kan zien. Jaren om dat ze zevende jaren na maar werkt voor taart vormen door de bonen, en over de klippen, geduurig bloem en vruchten voortkomend. De Boniert en /es en dertig jaar Plant Vertaal de overlevende Bonen -Piant, Cacao in 't gemeene genoemd. OBSERVATIE. Purim* horum Indicorum Phaselous species obcumint In Hert. Malab.part. 8. quarum illa, qui Tab. 42. explicatur, & Katu Peru vocatur, cum hac convenire videtur, estque Phaselus Indicus trifoliatu Clavellus, Bore purpurascens, sinuet majore Commelina, in netis & Plukn. Acmat. p. api. & Phaselus maximus perennis, semine compresso, lato, nigris maculis notato Sloan. Cat. pl. Jam. p. 66. qui plurimos alios indicat avores, & in ejus bis. Jam. kel. II. Tab. m- Fig. 1. exprimitur. Zeer veel loorten van Indiës Bonen komen voor in het achttiende decem van de Hert. Malab. waarvan diegenen, welke op de 49. plaat uitgedeukt, en Katu Peru genoemd werd, met deze schijn overeen te komen, en is de Indiëse driebladige boon, vanzelf voortkomende, met een purperse bloem, en grotere vrucht van O momme/. in de Aantekening, & Plukn. Almag.p. tpl. en de veer grote overblijvende Boon, met een gedrukt zaad, dat is breed, en met zwavel vlekken getekend van Shan. Cat. pl. Jam. p. 66. die veel andere Schrijvers aanhangt, en is in zyn Histor. II. det! Tab. 111, Fig. 1. isgebleeke. Tom. y. CAPUT Bbb t XXVI. 38o HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. op.XXVI. CAPUT VIGESIMUM SEXTUM. Quarti alba. Cacara Puly. Carum alias priori, et omnibus fere partibus simile est, sed ejus ples non ita crassus est, nec tot perennat annos, hic nempe in Amboina tantum per binos tresve annos. Ut oportet, ut in primo anno nujos proferat frutuosa. Flagella sua multo ampliora extendit, priori qua rotundiora, fit glabriora fune, soliaque ad tastum molloria, magisque pallide virentia. Flores ejus albi funi, et copiores uno in corymbo, in ut filiques etiam majori numero straula dependeant, iramo ex ipso stipite, de ubique, ubi geniculum observatur, ejusdem cum priore magnitudinis, & forma, sed externe glabriores funi, nec oras gerunt dentatas. Officula alba funi, turgida, nec tot soweolis, vel rugis contraea, quot prioris, externum ejusdem formam, illis Phaeoli nostrades umillima, sed breviora, et rotundiora. Cultura. Eandem requirunt cultura, alterculisque inponuntur, de amplis pergulis, de linguas teneri abrupuntur surculi, qui ad Sayor adhibentur, unde de frutuosa praecociores excresecunt. Nomen. Latine Cacara alba. Malesice Cacara Puti. Javanice, & Kalzyice Cacara Lungfir. Locut. Iisdem obebant in locis, in quibus prior, sed non in area familiaris est. U/us. Osticula haec meliorem praebent suporem, et non tantum virides ipsum stilques, sed ipsa etiam exusta officula coquuntur, qua fere matura saporem habent Phaeolorum. Tenera, ac mollia ejus folia aptiora sunt ad Sayor, seu olera prioribus, quum non um foliostrictum habeant saporem, nec adeo fragilia sint. Folia cum Sary, seu pauxillo Anisi confundantur, de aqua stipata, de per pannum translata exstantibus propinantur hominibus, ut ardor extinguatur. Tabula Cetera Triginta Septima Cacarem exhibet albam. OBSERVATIO. XXVI. HOOFDSTUK. De vite Cacara Piant. DE wijsheid Cacara, die vomgen in allen reilen gelijk, doch de Jijn wert zoo dik niet, en duurt zeer lang jaren, ruet, tot volwassen tur 1, Amboina meter een, en die jaren, toen dan moet bij rust wel beter jaar Plan zonder vruchten. Want zy breidt zyne tankenvstel verder uit, dan de voorigen, dewelke onder englader zijn, en de bladeren ook zagier, in betere mantelen, en lichter groen. De bloemen zyn nat, en meer bij naderen dan tenen trost: 100 dat de bouwen ook meerder in het gelaat te zamen bangen, zelf uit den Jijn, en overal daar een knie touit, un de zelve grootie en fazeur uit de voorige, doch overal van buiten, zonder gestruipte randen. De bonen zyn niet, volschijnvrig met zoo vol luizen en rimpelingen, als de voorige, anders van de zijde vorm, onze Turktje kleine vergeten, doch korter en steviger. Queeking. Zy vreught de zeleket queeking, voerden op laken en bracht luizen geleid, ook dikkvsth van de jonge scheutjes beroofd, die tot Sajoer gebruikt werden, en daar door te baardevoller vruchten dragen. Naam. In 'x Lieten Cacara alba. In 't Maleijt Cacara Puti: In 't Javaans in Baliet Cacara Lungfir. Plaats. Zy werden gevonden op dezelfde plaatsen gelijk de voorigen, metier it zoo geven niet. Gebruik. Deze molen wat boek van natuur, en worden niet alleen de groene boom, maar ook de gepelde boontjes eekookt, die ten navel bij ryp zyn, maken februari als Turks boonje, de jonge en malafabee bladeren zyn bequamer tot gebruik, dan Moederkruiden, als de voorige, om dat ze zoo uit van smaak, in bruisemeter zyn: de bladeren met saffraan, of een weinig anis gegeven, en met wodka door een doosje grootje, geeft men te drinken aan mensen die ingaat bit zijn, em de zelve te verdrijven. De Honderd en veertigste plaat vertoont de rode Calar Piant. AANMERKING. Puna Viscera videtur ex Phasaeolis perennialis, flores. Deze piant schijnt te zijn de zeer grote overblijvende plant, speciaal albis, spectaals, filamenten, breed, lang, met witte generative schaarse bloemen, en korte vrucht, hilo albido, hier dreomdaate blaadje. Cat. /«/. Jam. breed bouwen, met een wijze zaad, dat een zwaarachtige soort naat omvangel van Skan. Car. pl. Jam. /«/. 8. IX Boek. XXVIII Hoofdstuk. AMBO INSCII KRUIDBOEK. CAPUT VIGESIMUM S E I’ T I M U M. Cacara nigra. July. Caara nigra, ample in se, quoque extendit, oporetque, ut asseribus, vestigia inponatur, sed non tam castrum formari stipite, utrique praecedentibus. Caules ejus, & flagella non rugula fune, uti in prima speicie, sed rotunda, & glabra. Folia eandem habent formam, sed paulo majora fune, glabra, tenuia, & amoenus virens. Flores racemosi dependunt plures simul, magni, formam habentes volantis Fuci, omnino purpurascentes, aestimant superius sumi gerunt petalum albi, galea; erectum, binague gerunt longa, de lateralia firma petala, parum fursum retroflexa, corpus resistentia Fuci, quae in medio album tegunt humumque corniculum, superne quoque incurvarum. Quivis flores calici indutus pallide viuenti, & aperto, qui caput resert Fuci, uti in Cacara pruritus, excepto quod hic magis pallide rubeat. Fructus quoque racemosi simul dependunt, digitos referentes, vel fructus Tamarindorum, parum nemo inflexi, ac digitum crassi, & ad externum dorso paulo anguiliores, ad ventrem tribus protuberantibus collis notati. Quumque virent, molli lanugine obduri, qualis ad foliorum ortum in pedunculis, sed nava conspicitur copia, nullum pruritum causans. In quavis foliola quinque sessile locantur orificula, majora, et crassiora Phaselis, primo rubentia, deinde surca, ac tandem nigerrima, glabra, de splendore insitus Lapis Gagates. Stipes hic celerrime, & luxuriosis tempore progerminat, quam late fisse extendens, unde Paraparren, sed asseribus inponitur, alioquin arbores, vel sedium vestigia ascendit. Nante, Lative Carant nigra. Malaise Carara Rio, & Dzu. Amboinese Malast quod nominis communis gerit cum Cacara pruritui, qua sine dubio silves vestres hujus species habenda est. Locut. Haec planta non multum observari in Arabia, sed copiosior in Java, et in leva. Sumatra, aliisque Malaisibus insulis, nullibi (ponte crescit, sed pergulis plerumque inponitur circa idem, ubi elegans praebet ornamentum, & grata umbraculum perennare praestat. Ufus. Culinas herba eil, fed caute u fur panda, quum ipfius olitcula vertiginem, eborricatem adferant, 11 vero rite fine excjeta, bonum praebent saporem, seere inflar Fabarum, vel Phaeotorum. Sequenti praeparantur modo. Recentia officina, quum rubent, aqua incoquuntur, exteriorque foliorum pellicula abjicitur, & aqua denuo abluantur in aqua pluviali, ac den avant elixa in mare aliorum Phaeotorum. Matura rite ebulliri portet, nigra foliorum pellicula abstrahi, ac per viginti quaque horarum macerari in aqua bis ter versata, ac den frixari, tum tollitur foliorum noxa, alioquin enim inebriant, & aurium pruritum causa. Ne gallinae, vel alia animalia hanc comedant officina. Viridia, ac tenera folia innoxiae aliis admittuntur oleribus. Sed matura, sed nigra fumant officina, quae in fartagine torret, vel sub cineribus a flant, donec nigra definitae pellicula, & sic edunt, quae saporem serere, & odorem habent inflar Coffee, tolli. Ad medicina quoque adhibent, unde in cistulis aromaticis haec fervant cum ingenti suvis Cacara Lutu. Hujus planctae foliis auoque in litore observrit species ad mare crebens, solia gerens paulo majora, & acutiora, ac longiores fili quas, in quibus longiuscula, & nigra locantur officina, rufus usus. Ruber sic nautis novitratea falluntur, qui in litore haec decerpentes nimis citin coquunt. & edere volunt, unde pesti mea fese habent, magnam sentientes anxietatem, fit vertiginem. Ut autem haec officina innoxia edantur, in aqua ebullionem per rosmarinum macerata, haque effusa aqua innoxii edī, & coqui possumt. De zwarte kakao breidt zich uit, zig aan verre uit, moet lip latten en luiven gemaakt van smeed-ijzer, dog zet geen zelden dikke steen alar de blide worstgaande. De schel en krassen zijn geerfd en ruig, as en eerlijk zwaar, maar rond en glad. De bladeren zijn van hetzelfde zeer fijne texturen, of te vel zo groot, even, dun, en jeugdig grasgroen; de bloemen hangen in trosvormt bij malkanariers, groot, en gefassineerd aan een vliegende Horisfel, geheel lichaam -vervanging, bebbende boven een dik blad, aan een timmermans overeind staande, dragende aan de zijde ook de vleugel vleugel longen bloedvlekken; een weinig nu aan de boom gekromd, ver kantend het lichaam, en in de naden verbergend ten slotte zijn vliegende borstel, verborg in bovenste luchtpassage, en naar beneden grofkorrelig. De boom blaat achter in een hoek genomen en vroeg verward, lijkt den kop van de Horisfel, lijkt ook een maagdenkruis, bekleed dat dezen lichter rode zijn. De vruchten hangen ook war geworden, bij elkaar gerangschikt, gelijk aan de vruchten van de Sombra-dril, zijn vruchten een weinig omgekromd, een vinger dicht, maar aan de buitenzijde rug gevuld met mulier, en aan de buik met drie uitvallende ribben: aan ze groen zijn, met een zachte donkere bekrooning, gelijk aan een weinig wat je bij de oor vleugel van de bladeren aan de schel vindt, maar niet jeuken: in elke peul liggen vijf aan zeventig boom, groter, en dikker dan de Turkse, eerst rood, daarna naar bruin, de laaiende pik zwart, glad, en glimmend als een spiegel. De rookwiel, zeer wereldrijk, en verspreidt zich Zeer; daarom men bemerkt op Paraparatu, of lattent leiden Nieuw, anderzijnde klimt bij de mensen of daken der huizen op. Naam. In 't Latijn Cacara Nigra. In de Maleijt Cacara Jule, in de Amboina Sadja, een naam gemeen nut but maagdelijk kruit, 't ongebruikelijke viertal voet Een wild soort van dit gewas te ontdekken. Plaats. Men vindt dit gewas niet veel in Java, maar vee meer op Bali, Sumatra, en andere Maleisische Eilanden, nieuwst vanzelfspreken was. Maar gemeenlijk op Java en ontrent de buizen geleid, daar komt men het vaakst tegen, en wordt het ook soms gebruikt, een enkele jaren duurt het. Gebruik. Het is voor een keven-kruid, maar negelen als zorgtvaak en onschuldig te gebruiken, want de banen bebben ten duivels, en dronkenmakende kracht aan; als ze voelde utigeversheid zijn, zijn ze goed van lijk bijna als de Romeinse of Turksse: men prepareert daarom. De verste bomen, als zij noggroter zijn, kookt men op in een staten, vervolgens het vlees buiten het velletje in twee, giet dat wat water af, en spoelt men nu een rijst met ten vocht, giet daarna hetzelfde over andere bomen. De rijst moet opgekookt zijn, het zwarte vlees afgetrokken, een gemeen tijnaam in twee of drie verste besmette smaak geweekt, als dan gezoopt, verzilverd, zodat de quaartaardigheid verloren gaat, samen met andere maken dat u niet dronken, en verstoort een geur in de oor en. De Hoender en andere vee moet men ook niet van deze bomen laten eten; de groente en maïze bladeren negelen verzilverd groen en blad voor onder andere Soyar, of Moorkruisen gebruikt. De Javancn nttmcn de rype en zwarte, roofltnze . of bradenze in dt Lecte ajfcben , tot dat bet zwarte vellet ft metjl affpringt , en eelm ze uit de band , fmakende , en ritktndt febier ah koffy boonen: Zy gebruiken ze ooi tot ttnig medicyn , en daarom vindt men ze in bare kruiJ- doozen nevent dt groote bruine boon Cacare I.uke. Van dit gtsvas vindt men ooi een svilde zoort op flrand aan Tue saafftn; met svol groaltr , en fpitzer bladertn , en langer bousven , daar in langagtigt zwarte bonen leg • gen , eranu; tot eenig gebruik. Hier mede wrrt diisvih ont Zet vedk bedrogm , die ze op Jlrant plukXendc ai te baaftig koktn . en eeltn ml- len, svaardoor zy z eerqualyk eejlelt sverden, em groote benoutbeit , m duizeling gcvoelcnde. Om deze bone rgter te nultigen, dat ze (mfcbodelyk zyn , zookoolize inwater, laat ze ten nagt weiken , dat svatrr ais dan afgietende , moogtze dan vryelyk koken, en eettn. 11 b b 3 Dt 382 HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. XXVIII. Tabula Centcjima Trigefma Octava Cacaram exhibet nigram t cusa tfficule A ferrata. OBSERVATIO. Iliec plana eft Phaleolu* fiWeftris, minor, ftore minimo, filiqaii io agi», teretibus, alba lanugine hirfuti* Slaon. Cnt. pl. Jam. p. 71. & Puliia F*m /I*rt. Malab. part . 8- Tab. 37. & forte eft Phifeolut aEibiopictii, lobi* nigri» venis 1- fperis, fruftu Dtrofpiendente C. B. Ptn. p. 340. & plukn. Almas- P • api- ubi vide reliqua. CAPUT VIGESIMUM OCTAVU M. Quadam porro Indici Pbafeoli /pedes. BOnd Allamoda. Amboinlce' Katjang Tulit , h. e. "Psilocybe fcriptum", forma cum Phaecolis nostris convenit, sed ejus folia paulo minora, stout, glabra, & pallide virenta. Flores putilli funt, & alni, illi cum tenues, deplanae, vulgaris formas, quam maturae quant, gilvas: Officia albis, nigricca lineis variegata fume, sed niger praevalet color, Amani plantari ad sumtes altos, sic facti,rite exponi, si enim asserculis iudicantur, copiosam gerunt fronde in paucosque frutices. Aliunde sed dulcedine est hac planta, sic circa annum 1666. in Amboina vulgaris fassa, nostris vero Ambonenses montani Leptocorynes hanc iam fatis copiose plantant, anime ac cives. Apta fume hac officina ad conservationem, & elixationem, innoxia, sit boni saporis. Hunc in summae eliguntur semina matura, liquorem autem virides in conchas quoque sciodi, sic elixir possuit. Faba rubra, sit Faba rubra, exotica species aliunde deducta in Amboinam, cujus radices paulo crassiores floreffi, sic planta ipsa amplior priore, unde sic asserculis iudicanda est. Flores ejus albi sunt. Aliqua plana, ut sic Faba, sed majores, sed turgidiores priores, tora quam quartas ineleganter rubrae, adiacent colore inlinitae, sed non variegatae. Edere quoque poliunt, sed quum pellicula ipsa sit crustulosa, non nili semina matura adhibenda sunt, vestigia enim pellem habent duram, Occam substantiam, sit flatulentem fume. De Hondert en act en dertigste Plaats." Deze plant is een boschtleger, kleiner soort, met een taartvormig blad, en lange puntige hoeven, met een witgezwarte bedekking van vilt. Cat. pl. Jaap. ?i. in Pustia Parru van de Hort. Malab. part. g. Tab. 37. Een mischmos van Althiopische Phaselus met een gewone bouw, door de bladeren ruig, en een zwarte glanzende vrolijk van C. B.Pm. p. 340. in Pluken. Afstamming. p. api. Algemeen het overige zit. XXVIII. HOOFDSTUK. Nog eenige andere Indische bonen. In Azië, in het Ambamt, de Kaempfer, Tolis: dat is Phaselus Scriptus, het is aangemaakt uit een soort boom, gelijkend door de bladeren zijn veel kleiner, aan, en kleiner groter. Kleine bloemetjes, het kleur is te lever, de boom is smal en rond, gevormd als een fazoen, als zij rijk zijn, vaalgeel, de bloemen zijn met witte, te vergrote strepen door vlammen gebeeld, en door het ruiter, het is beter met samen. Zij zijn afgebocht met kleine vleugels geleid, gewonnen voldoende voor winnende vruchten. Zij zijn van het eiland ingebracht, en ontrond het jaar 1666 in Amboina eerst gezaaid worden; doch aan Zelandse horticultuur van Banda, planten ze nu redelijk wel, en zo wonen ze al het beste. Zij zijn best qua kokon, te looven, ongebadenlijk en geel van smaak: Hierdoor worden ze veel verkocht, die ten naasten lijf rijk zijn. De boom vormt kan men ook in Ruiterfysant doen, en zo looven. Fabaceae Rubra, ex roode ofboerdebemen, toekten vrij - in tortue van elders in Amboina gebracht; nut dikkte van sok, en groter van Afghanistan dan de voorige, die op lavendel smaak had. Het bouwwoning piaat, is ook de kennis, maar groter en bulgier dan de voorige; over het gebeek lichaam vuil-rood, als een grauw gemengd zonder schilfers. Ze zijn ook goed dam te eten, maar om dat ze ten dikken dooden wieden, moet men ze niet te groot nemen, dan half rijp: vers aanvallen dik van vroeg droog van suiker, verschillend. CAPUT XXIX Digitale door Google; De IX Boek. XXIX Hoofdstuk. AMBOINSCH KRUIDBOEK. CAPUT VIGESIMUM NONUM. Phaeolus minor. Katjang Foti. Dat proprie in India Katjang wordt genoemd, is een Phaeolus minor, in twee dingen verzonden soort, waarvan de eerste witte is, de grote, & de kleine, met ulvaster andere soort. Grooter heeft twee varianten, witte, Javanese & rood, die beide in Amboina voorkomen, waarvan we in dit hoofdstuk zullen spreken. Eerst Phaeolus albus minor, de Javanus, een plant met drie bladeren, zoals de Phaeolus van ons, maar niet hoog aan palen groeit, maar dicht tegen de grond ligt, wat we niet konden begrijpen, en waarmee we niet konden beginnen, dat het niet langer dan andere planten was, en dat de wortels niet diep in de grond gingen, maar dicht bij de grond lagen. De bladeren zijn langwerpiger en smaller dan die van onze Phaeolus, gerimpeld zoals ze worden, dat ze smaller zijn dan de andere, witte soort, en dat de stengers in de onderste bovenste openingen liggen, wat ze in de Cana-gaten noemen. Flos vulgarem Phalcolorum obtinet formam, satis magnus, & omnino albus, qui componitur ex ingenti auplico petalo retroflexo, in cujus inferiore parte aliquid lutei confpicitur coloris. Bina alia petala funt alba, qua medium tegunt corniculum. Siliqua: glabra funt, semel pedem longa, ac semel digitum laxis, albicantes, feugilvs, intus multa locantur ocula, subrotunda, omnino urbe nostrorum Phalcolorum, alba penitus, ac his nigris notata. Nomen Latine Phaletus minor albus, scilicet Javanus. Belgice illi, scilicet Javaanze Boontjes. Malaise Katjang Poeli. Locus. Optima, & degentissima hujus officina in Java, & Bali coluntur, unde & cognomen obtinent, & inde longe lateque evehuntur, & cibo in navibus interveniunt. Olim in Amboina quoque reperiabantur, sed jam in desuetudinem venerunt, & ex Java hic adferuntur. In aliis quoque India locis erescu ne, urbe & in Africa, ac Guinea, unde ni fallor, etiam deferuntur in Portugal liant, sed paulo majore funt, ibidemque vocantur Fajont. Secundo Phalaeolus ruber, scilicet Amboimensis, officina praebet diversa coloris, sed unius formam, & modum crescendi, unde subrubrum nomen comprehenduntur. Sarmenta ejus juxta terram quoque produntur, laterales autem caules fert? paramere erent, et arguilio sunt, ad incernam panem concavi, seu canaliculati: Folia ejus nallum minora, & angustiora funt illis prioris, intense viridia, seu nigricantia, non splendenna, nec rugosa, sed sinuosum funt, & contrahent. Flores magnitudinem habent priorum, seu in stare illorum Sarmentorum Phalacolorum, & supenus duplex gerunt petalum, extrinseque flexum, externe gilvum, interne pallide coeruleum, cum lutea macula in inferiore parte. Binai ai* funt pallide violacea, fcu purpurines, album obtegente corniculum. Hoc intelligendum est de vera rubra species, in flavis enim, fcu hepaticis officinalibus flores interne pallidi funt, seu ex cinereo coeruleo, ac vetusti pallent, ac ferere flavi funt; Arc meridiem his flores tantum aperti funt, videturque hos Solem fugere, vel tolerare non posses, post pluviale famam enim noctem maritimum tempore omnes aperti funt, sed circa horam decimam, quando Sol incipit radiis suis hos angere, mox se claudunt, quando nullus alius in his observatur color externus quam gilvus, seu stramineus, quod extremum est binorum petalorum, qua in extrema valvarum florem obtegunt. Totius hujus plantae caules adeo rugosi, & acuti sunt, ut manus lacedant, si raditor trahentur. Siliquae ejus funt quatuor, quinque, & sex pollices longae, vix semel digitum larte, recta, & bina semper conjungunt, quandoque matura sumi funt coloris. Ooligula in his contenta oblonga funt, seu Cylindrica, minora quam in prioribus, ad utramque partem plana, aequi in invicem sufiant, juncta, & obpolita, funtque porro glabra, dura, & polita, coriacea quatern coloris, quaque in obfcurum rubent, seu purpurei funi, qua vulgatissima, & maxima funt, quae dam hepatica, quae dam lurida, ac quaedam etiam nigra. Radix longa est ac transversalis, sed incurva, alba, multisque venicis observata. Nomen. De eerste Phaeolus minor albus, triticale Javaanse Boontjes, zijn eten driebladig gewas, gelijk onze gemeente bonen, doch niet boogaans stoekjes opvallend, maar langs de narde kruivend, gelijk rietlen, zo als elk van alle de volgende Katjang soorten wel verjaard zijn. De boeren zijn langer, en smaller dan onze bonen, met zo ruig, maar de ranken nog rechter dan aan de volgende rode uitlopers, en de mensen zijn aan baar bovenzijde bol, of gegeut. De bloemen zijn van gemeente bonen facon, redegroot, in gebeeld als actie gemaakt van ten grof dubbeld blad, agterhalve groot, gebogen, aan weerszijde buikje met geelzichtig. De roos is androecium, bestaande uit de verstengd, die het midden baar boven bedekken. De boeken zijn overal, een balans zoet lang, en een balve vinger breed, zwartachtig, of rood, binnenrug veele bloempjes, met ronde boeven, lengte eenmaal als onze Turiaanse Bonnen, gebeeld toeil, met een zwart naadloos. Namen: In 't Algemeen Phaeolus minor albus, of Javaanse Boontjes. In 't Nederlands witte, of Javaanse Bonnen. In 't Maleisisch Katjang Poeti. Plaats: De beleg, en het voorstel verkocht op Java, en Bali, waren van zul aanduidingen, en van daar uitgevoerd naar Europa, ten slotte op de gebroken dienen. Eerst had men in Amboina ook, doch zijn nu met uitgegaan, en werden van Java ingebracht. Zij zijn ook aangeboden in andere landen meer van Indië, als mede in Afrika, en Guinea, van overal ze naar mijn beleg ten bate gebracht, vele overgebracht naar Portugal, bovenal de grotere, en bieten aldaar Facons. De Konijn, Phaselois ruber, rood, of Ambisin Boontjes, zijn varianten van verfijnde kleuren, doch van elk soort, wasdem, dierbalven onder derutam. De, doch de zydeleclen, verfijnd, hun starr, en zijn bekogend, aan de binnen-zijde bold, of gegeut. De bladeren zijn wat kleinder, en faler dan aan de voorgaande, bovendien of zivart-groen, zonder glans, maar ruig, doch gleich in vele hoeken, en gekronkelt. De bloemen zijn zoogroen als aan het voorgaande, of als die van Sint-Boontjes, Lebbende boven een dubbel blad, uitlegMarts gebogen, op buiten vaal, een binnen uitgeeft, met een blauwige geel aan den buik. De twee naamgenoten zijn licht-violet, of paars, bedekt met vette uitspraak, boorentje. Dit is te verwachten aan de regeling roodsoorten, aan de groen, of verviervoudige Boontjes, zijn de bloemenvaten van binnen leuk, of grauwschubben, in oud gewolddetail, verbleekt zomer geel; Men ziet ze maar voor den middag geopend, en de legrust, dat ze geen zonnelich op buiten verdragen, maar na een regenachtige nacht, schijn ze desmorgen al te samen open, maar ongeveer tien uren, als de zon begint te schijnen, stuiten ze zich terug, men ziet geen andere kleur, als van buiten verf, of stroomgeel, zijnde het buitenzijde van de twee blaadjes, die aan twee ladekens de bloem bedekken. De kelen van het hele gebalde gaven zo ruig, of zebra, dat ze een veel minder banden vonden, als men daar door gaat. De boortjes zijn vier, vijf, a zes demonenlang, schaars ten bavel vinger breed, regel en al rond, zijn nu niemand landje, zijn als ze ryp zijn, rookverwringd. De Boontjes daar in zijn landschappelijk, Roeliformig, kleinder dan de voorgangers, en aan beide de einden vlak, als of ze tegenstammen gezet waren, kort, voorzichtig, hard, en in, van drie vijverdrie kleur, aantalen vijftig, vijftig van kleur donker, of bruin-rood, het zijn de gemeente, en groot zijn, gelijk zijn leververwringd, veelvormig ook dodelijk groot, en veiningen ook zes verhogen. Dewortel is lang, en verschillend, doch gekronkeld, hard, tand en u niet vettig wratten bezien. Naam, HERBARIUM AMBOYNS ENSIS Liber IX, cap. XXIX. Amerika, Latijnse Boon, Phragmites minor rubra, of Amboonse Boon, Malaise Katjang, Mina, Tallo, Amboon, Arabisch, Kitama, en Aziatisch, dat in het algemeen alle soorten groente zijn, klein vistje, hetzelfde als Oude Kali, Bandjera, curante, verkoop, oorsprong in het Arabische Kit, hat, c, klein, hebben. Plaats, deze rood, & geel, soorten in de kantjes bijna verdwenen, Archipels van het Oosten, inwallen. Rood, & geel, voorkomen, gekweekt in Amboina, wallen, tussen welke Bimocuk, het beste zijn: Geel, & leverblad, potten, uit Zochora gebracht, en Bengali, en Banda, teruggekomen, hebben uit Kay Arou, & wallen naar Kurum, zonen. Ternata, & Moluccan, die soorten voorzien, uit & uit Tambora, Sangi, Manado, naar de gehele Oostelijke Celebes gebracht. Koekema, de herbarium van Amoens Eiland, boek IX, cap. XXIX. Amerika, Latijnse Boon, Phragmites minor rubra, of Amboonse Boon, Malaise Katjang, Mina, Tallo, Amboon, Arabisch, Kitama, en Aziatisch, dat in het algemeen alle soorten groente zijn, klein vistje, hetzelfde als Oude Kali, Bandjera, curante, verkoop, oorsprong in het Arabische Kit, hat, c, klein, hebben. Plaats, deze rood, & geel, soorten in de kantjes bijna verdwenen, Archipels van het Oosten, inwallen. Rood, & geel, voorkomen, gekweekt in Amboina, wallen, tussen welke Bimocuk, het beste zijn: Geel, & leverblad, potten, uit Zochora gebracht, en Bengali, en Banda, teruggekomen, hebben uit Kay Arou, & wallen naar Kurum, zonen. Ternata, & Moluccan, die soorten voorzien, uit & uit Tambora, Sangi, Manado, naar de gehele Oostelijke Celebes gebracht. Cum in hoc officiis tam universale praesidium nutrimentum, hinc magnam partem indicte agriculturae, immo in insulis incolas hanc pluris faciunt cultum Oryzae, quum in eius loco Sagum nascitur, binis plangimur modis. In Java, Balia, aliisque Malaiensibus insulis terra incuratur ut in pupa fabar, quum plantatores baculum tenent bifurcatum, quo foramina in terra formant, si terra prius henna fit preparata, quum in quovis forumino bina deponunt officina. In his orientalibus regionibus non tantum incredere volunt laborem, sed et sequuntur modum. Ingens hunc in fine eligitur campus, qui quo fit vetustior, eo melior, omnes seedentes herbas, frutices, & arbores, quas promulgue decidere linunt, atque in isti manere, donec folia cum plurimis furculis cadentur, & decidant, maximi autem de gravissime arborei relinquuntur, donec hic cremenatur, ita ut omnes foliatum, & herba: pereant, expectaturque, donec per unum alternumve diem pluviae ceciderint. Tum mensi Augusto luna opaca his foliis proiicitur, & per crematas id est plantas seruntur, quinam terram tangant, non curant, quidam ramis incumbunt, sed pauca tantum pars, quum per pluvias deinde proiicitur, sic in terram decidunt. Hoc opus in litu vocant, h. e. proiectere, & talis litoralicio, Si pluvia cum superveniat, mox haec quarto, vel quinto die progredientur per actum, de augusta foliola, qui sentit latiora exercere. Nam in Latino Phaseolus minor ruber, of Amboinicus. In in Duilis roode, of Amboinese Boontjes. In in Malayus Katjang Mera. In in Ternatseans. In in Amboine Arile, en AhoC lia. In in Bandaez Uoc. In Simes Tail. Liets tooord Kutjang werd afgesteld van bet Arabische Kitania, en Katina, bet geen in 't generaal alle klein peuleewas bezieken, en bel txlfdt is met bet Chaldemeebene Kinnib, iedere ik samen bun Qorfpronk stebben van bet Hartensmeebe Katon, dat is kleuter. Plaats. Deze rode, en gele Boonljes vuld men hierbij in alle Eilanden van de Oosterse Archipelagus. De rode, en gele door ons aldaar ze gevonden in alle de Amhemische Eilanden, voor aan der die van Bonen vandaan wordt van de bruisende zyn: De gele, of Leververwijzers wordt men tente juist in Aolor, en Bangay, en Banda waren genest van Key Arou, en de Tuid O ofterst Eilanden. De Ternaten, en de Molukken bevat aan hun zeven, en ook wat Tambuco, Sangi, Madura, en de gebroeders Oosthavens van Ceylon. Quacking. Devrij deze Boonljes zoo een algemeen veezels zyn, zoo menige een groot gedeelte uit van den Indische Oosterzee, ja de Inlanders deze Eilanden laten zich daar meer aan gelegen zyn, dan aan den Rijkleelling; vermits zij in deszelfde plaats met hun Sagoe-brood verzorgd zyn, snijden plantjes op twee manieren de inter. Op Java, Balie, en andere Maleisische Eilanden vult men ze geesten, gelijk alle Boonljet, bevat de plantiers een boutje met twee spitzen, zaaar mede zy gaten in de narde Kleurentje als de laatste laat zien een eier vormig soort is, laten in iedere gaatje een paar Boontjes vallen. In deze Oost-Aziatische tuinen zal men zoo veel mochten nisten doen, maar zy vult men gezaaid op de volgende manier. Een groot veld nemenzit tot bot zoilder, boe beler, en kapten al de ruigten, en bouten om, latende die bol over, op talmanderen vallen, en zodoende leggen, tot dat de bladeren met de meeste risken verdroegen, en af vallen, tot de grootste, en zwarenen tomen vallen. Zij landen daar, waar na werd, daar den brand in gestoken, dat al de ruigten afbranden, en men verwacht een, of twee dagen den regen. En daarop. Als dan in de maand Augustus bij donkere avonden, aan welke trappende Boontjes met de banden over, en door deze maand gezaaid, die dan de aarde raken, die raken, het beter indien bij gestopt op de laiken leggen, 't is echter wel inig, en door den regen ingewas, als op de aarde gezaaid verder uit veerkleurige aren, zij Wecru, dat is Wecru-rj; en zulke Katjang daar door voortgekomen Katjang Wawacer. Als nu een regen hier op valt, zodoende komen de boontjes de vier, de vijfde dag op met volle, en spuitten. OtOMjti, als laat UNcr, bos brandt Werdern. Ze planten sich spithammo, vel pedem alta sit, rumphuperiores ejus partes cum tribus tenerrimis foliolis abrumuntur, unde mox in ramos extenditur, atque hic in onguem excernitur si fuerint, tenera ipsa iterum decerpiuntur foliola, quod opus Celangae vocatur, et ter quaterve iterandum est, ut tota planta in mulca festa extendat, & brevia farmenta, ac copiosus proserit fructus, si enim hic castratio omittatur, fructus hic paucus, & longissimus proserit flagella, longe lateque per alias prorepit herbas, copiosus gerens folia, sed raros fructus. Ais bet piant je eest fpan, of een voetboogis, zovtscrden dt bovenjle toppen met de drie jongle blaadjes afgebroken, waar dër bet piant je ico fiarks in taalen tirr afgepreid, deze emt lang geworden zijnde, Vetrdtn alvoeder van haar jonge bladeren berocft, VDtk Vterk men Oelangh necnt, tn drie, of vier malen beritten moet, op dat de gele blanten in veel korte ranken zich verrijft, en vele vruchten brengt, in ami ais men die bladeren na alaat, zoo gezaaid de Bruik weinig, en zeer lange ranken, over de ruigte kruipende, vele bladeren, maar weinig vruchten voortbrengende. Qui tertio, vel quarto mensen ma vroeg rijk geworden, quum plurima frutices folia marcescunt, ac decidunt, ita ut nil til fis in nudi caules, ac filia incopiantur. Qui parvis in hortis haec colunt plantas, folium filique manibus decerpere postunc simul cum vicinis rachidibus, quas in matta ad Solem efficcant, sufibus ocula explodunt, vel manibus hic exuunt conterendis, quum palci vento dejiciuntur, ocula in stramine servantur faecis, saeclerum vero, Baleynes, alique, qui ingentia arva his habent consita, hanc avulionem instigare nequeunt, unde boos evellunt stipices, quos in magnis efficcant ad Solem mattis, & fustibus den ipullant. Primas serendi modus per fuites apud Ambones utiatus est, Ad oportet, ut per mensis spairium seior indi tuatur, Octobri nempe, quum Occidentales incipiant menses, qui in per fuites appellantur ocella, non tot requirunt pluvias, quam fata, contra javanum, & Baleynes per solutionem multa perdidert, quum ipsorum regio tot alita turtures, qui fata magni ex pane comederent. In de derde maand, zijn de meeste bladeren aan de stok verdorren, en vallen af, zodat men nu alleen de blooten stammen, en bouken ziet. Die nu in gemeentetuinën botaniseren, kennen de botanisten met de banden af te plukken, samen met de naakte ryskens, die ze dan op de ten maite in de Tuinen droogen, met zeekraan uitvriezen, en verdonnen, dat beter kaal voorvliegt, dan de boontjes in Kroos zaiken bewaren. Maar de Javanen, Baliers, en andere, die grote velden bestieren, kunnen dit plukken niet af wachten, dies ze dan de gebeten stokken uittrekken, en op groot nut in de Tuinen droogen, in maat stokken uitvriezen. De eerste manier met steek is niet alleen bij de Amboonese ook gebruikelijk, daarvoor moet voel een maand later respeberen, te weten ten in Oktober, als de Witten Mouffun begint, staan de gebleekte boven zo veel regen niet als de gezonde, daar en tegen de Javanen, en Baliers zouden bij het zaaien veel te kort komen, vermits vele landbouwers zeer veel planten zullen hebben, die het gezaaide met het beste zouden opeten. Ambonensés quoque magis sequentia minora retracionem observant, quae haec majora rubra, nec tantum inpendunt in agri preparationem laborum, quantum Javanii, depurantes modo priori urna crematam terram, in qua bifurcatis tubulis foramina formant, in quibus officiula deponunt. Quum fructus sint semi maturi, ac copiola cadat pluvia, plurimi periture, et ab vermiculis exeduntur, unde quam diligenter observandi sunt ferventes dies, ut tot colligantur, quot maturi tunc liquidi. Ambonensés modo tot plantant, quot quotannis ipsum indiget familia, pro Jatrophaeis enim aliisque civibus aliunde petenda tunc harum officiula. Videturque Ambonensés neglexerit alba officiula, quae 60 hinc deficiunt, quum non funt durabilia. Omnes Catjang species post Oryzam vulgatissimus cibus in familiis quam navigibus. Alba officiula omnium saluberrima, delicatissima sunt, sed vix ultra annum conservari possunt, quum tam facile cariosi sint, feua vermiculis exesa. Flava durabilissima funt, praesterrimae Solorenseae, ac denique rubra, sed vilioris funi saporis, ac crustum generant sanguinem, atque vim habent diureticam, unde et exhibentur illis, qui Ambonensibus laborant vario ludo, quum compertum fuit, sudores etiam promovere, ut in aAum ducere, atque hinc omnes impuritates in eo latentes ad corporis peripheriam expellunt. Harc enim maligna sabbati oritur ex crasso, melancholico, & Phlegmatico sanguine, profundissime in corpore horrente, unde et homines perfecse curari nequeunt, nisi quum depravatus sanguis fit expulsus, quod non cito, sed post tempus perficiendum est, quotidianum adhibendo talem cibum, qui ex puriendo habet vim, ut hic rubra Catjang, lardum, caro testudinum etc. Si rubra officiula in cama edantur, somnos caussa graves, funt autem generaliter stomachaliter operariis, sed vetantur Dyserbicis, vel qui aliis abdominis torminenta obnoxii funt, quum nutrimentum dant putrefacientum, quod limitibus in morbis nocet. Quaedam Katjang, eau de Phaeolorum species deserti-burnum in Hort. Class. part. 8 • quarum illa cap. 41. Proventus dignus fere cum rubris quadraginta Oculi, qua: auktor Belgice vocat Heilbonen, quae senam aurem Ipe-species sic subsequens Cata Penum haud facile declarare poliam, quum in illis capitibus de usu ipso in cenario Quiluc memoratum. De Amboinenzen alkmaar ook meer de volgende kleine Boontjes, dan een grote rooden, zwart viet mokken aan het land niet doende al de Tsvaantn, Tsina met betrekking tot vooren branden. Uuujkgts Boon, alkmaar met barre toetreding volledig voorzet gevonden daar in, en volgende dan de Boontjes daar in vallen. Al het bij de bal fruit veel regen voorval, dan verdwijnen de met fie, en over den warme weinig, daarom moet men zorgvuldig op warme dagen met passen, om zo uitzicht in te ogen, als er ryp zijn. De Ambonieten planten in maar even zo uit, als jaarlijk voorbunt familie nodig bebeten, voor de Tsirpant, en andere buren moet men ze dan thuisbrengen. En misschien, dat men Ambonieten de ictele Boonijnt bebben, laten uitgaan, om dat ze niet duren zijn. Gebruik. Alle deze zwaartun van Katjang zijn na veel denking Rijl de grootste provincie, zool als in de bestuursdingen, als op de fibten. De watervoorraad zijn Vast de gezonde vlees, en voorkomt meestal, geen kan ze dan ook analytisch over een jaar goed bouden, om dat ze zoo ligt vermelding nodig vorderen. De gerelatie zijn de duurzame, inzonderheid de Soloreezt, en daar na de rood, doch deze bestaan zijn voeder en rester van smaak, en maken een zeer sterke bloed, met een avendende kragt, daarom vorderen ze voorzichtig te eten, denk aan de Amboinese pokken, bededen om dat men verward beter, dat ze ziekte verrichten, het bloed gaand maken, en zoo alle onreinheid daar in fabrieert. De nu buiten drukte. Want dit buitengewone ziekte ontstaat uit een dik, melankolie en pleempje. Moet, zet diep in het lichaam fabrieert, en werk van de menswezen niet volkomend genezen kunnen vorderen, hoed dat het kaduak bloed ter verbeelding uitgebracht ze, 't welk niet duidelijk, maar alles zijn nu eten, gebracht, gebruikend dagelijks zwaarwein, de vellel uitspelen, als de rood Katjang, Spek, Schidelvlees, &c. De rode Boontjes bij het avondmaal gegeten, maken zware drong, te zijn in het algemeen gezond voor lieden, dit verzekeren, bepaalde lienen dat de rode uitslag verhoedt aan mensen die aan de Blaaspijn vaast zijn, of andere buikpijn hebben, om dat ze een teinders voedsel geven, 't welke aan directe ziekte quoad doet. Eenige soorten van Katjang zijn vertegenwoordigd in Hort. Malab. part. 8, taart onder kap. 41. Pluuroot majestueus, bij met de voorafgaande brieven van Bonnijes overgekomen, de autoriteit in het Duits noemt Helikonpen, doch voor het volgende Catu Pluuroot voor een soort zy kap. 42. Beter gezien, kan ik niet verliezen, moet je in al die Capitullen van Laar gebruiken in de keuze, men aanstaande. De tafel Centjum Trigeminus Nona de Hondert en negen en dertigste Plaat. De Figuram Primam Phaeolum exhibeert mijnheer, met zijn 1. Figuur a a seperati. Figuur S. curia Phaeolum notabel als minimum, Ut in Rumpbus vocatur, die qui subsequenter beschreven zal worden in hoofdstuk 6. Vertoont in de Eerste figuur de kleinste Katjang, met deszelfs Bonnijet afzonderlijk. De lijst van de Figuur wordt aangegeven de kleinste Katjang, zodat die van Rumpbus genoemd is aan het woord, en welke in het volgende hoofdstuk geleerd wordt. OBSERVATIE. De minores Phaebcoli specierum Katjang vulgo in India voksaamur, culus plures obebrrunt varietates, videturque efe Phaeolus erectus, minor, liliquus tereti ventricola, pallide flavescens. Semine albo Shan. Car. pl.Jaw.p.yz. & Phaeolus Indicus flore ample caeruleo, filiformis cretensis, gemellis, frutu. Au parvo rufescens Plukn. Ahnag. p. 2 po. & Phaeolus Indicus trifoliiatus minor, flore caeruleo, liliquus longa angustissima, sabis membranis transversalis diflulpta /laj btjh j.tm. p. 444 die cum Parni Hort. Malab. part. R. Tai 41. jungitur, uti &cum Phygostigma planta. & Phaeolus Zeylensis tenellus, filiformis augutis Muf.Zeyl.p. 44. & Theb. Zeyl. p. 145. &C. AANMERKING. Deze kleine soorten van Phaselus werden doorgaans aangeduid met het woord 'katjang', een Indonesisch woord voor boon. Van vele soorten zijn de kleuren variërend, en rijke schintend zijn de kleuren van deze soorten, die opstaand zijn met een lange opgevouwen blad, met een wit zaad van Siam. Catapulten, familie van planten uit Indonesia, met een witte bloem, met twee opgerepte heuvels, en een klein vaalblauwje van Pluknen. Aimag, p. 290. Een Indonesische kleine driebladige Phaselus met een blauwe bloem, met een lange witte smalde huizenvloer, met hoge vlezige leggende van Hayer. Blijvende plant, p. 444, welke met de Peru van de Malayen, part. 8. Tab. 41. Gevoegd werd, als mede met die plant van Pluknet, en de Zeylonische Phaselus, rood linzehuizen van het Bluf. Zijl, p. 44. En Theb. Zeyl, p. 139. Etc. CAPUT TRIGESIMUM. Phaselus minimus. Katjang Kitsjil. Haver Phaselus species adeo pura est, ut potijus Isicia quam Phaselus haberetur. Planca; adeo humiles stipes, ut terra fere incumbant, sed non longis prorepunt flagellis. Folia omnium minima sunt, tres pollices longa, et paulo minus lata, obscure virentia, rugosa, et nigroupa, ita ut vestibus adhaerent. Ejus quoque caules omnibus angulosus funi, rugosiores, sit acutiores quam in ullis Katjang speciebus, ita ut teneras quoque manus legere polline. Floretculi ex pedunculis nodosis excurrant, multo minors prioribus; coloris luteus, petalum nempe ipsum summo, et duplex pallide flaveum, bina alas lutea, et corniculum fimbrium latens lividum. Siliqua ejus minorem digitum longa sunt, rotundi, et culmum crustum, rugatum, sit firmis pilis hirta, in parvos illhmos distinflus, quinqueseunt, nigri, et quodammodo pungentes. Olpcula in his rebus contenta haud majora fuint Viciis, sed Fabarum formam distincte habent, ad laterem partem plana, ad id sic invicem sufflent ad poliia, et porro rotunda, hilozque notata. Plurima horum pallidus virent, et sic pallide flavus, gilvus, et luridus, in alterna Lentum, pauca etiam nigra. Radix alba est, longa, fibrola, nodosa, et verrucea. Nomen. Latine Phalalus minimus. Matique Aitang Kitsil, sic Idju. Belgice Groene Katjang. Amazonice Abus Main. Bandere Caju Iuan. Terrarice Fuor. In Lochos Ahubt Slamabun, sit tantummodo Abus. Locus. In iisdem crescit regionibus cum majore Katjang, Ambonenses autem nostri non puteant plantere quam sufficientur pro familia sua. In Java vero tam copiose feruntur, et naves his repleantur, qui in alias venalia deferuntur regiones. Manado, Munda, aliaque Xoelaisnis regiones magna copia hic subvenient, ut in Kaya, sic Arola quotannis magnam quantitatem exhibent pro Banda quantitatem. 