title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Mocbt ook in Nederland die vermaning ingang vinden en de toekomstige Nederlandsche Chemici met eere genoemd w(H*den onder ben die deaa richting tot stand helpen brengen. Ik heb gezegdl JSdei-Groot-Jcitbare Heeren, Ouratoren dezer Hooffeschooll Het is door Uwe zorg voor de belangen dezer x\eademie dat er een tweede leerstoel voor de Chemie is opgericht; Van hoeveel behng ik dit acht voor de bevcn*dering der wetenscbap en Toor het oDderwijs, heb ik, donkt mij» in den aanvang mtjner rede voldoende uiteengezet. Dat ik echter op. uwe aanbeveling de onderscheiding genoten beb bet eerst daarfoe geroepen te worden, is mij recht aangenaam; dewijl ik nrij hierdoor bet vooruitzicht geopend zie, mij in de kracht van mijn leven aan de weten- schap te kunnen wijden, en ik gevoel de beboefte U voor nwe aanbeve- ling in het openbaar mijnen dank te betoigen. Ik kan evenwel niel ont- kennen dat ik deze betrekking met echroom aanvaard en huiver bij de gedachte aan de verplicbtingen » die ik nu voortaan te volbrengen faeb. Koestert dan ook geene te hooge verwacbtingen van nrij , ik gevoel dageKjks ttieer en meer hoeveel ik nog te kort kom bij anderen in kennia. Allea wat ik medebreng bij het aanvaarden dezer betrekking iz het eriN% vooip- nemen om zooveel mogelijk de beiangen der zuivere wefenschap te bevor- derea. Maar zonder uwe \erdere holp en medewerking lal ft niet veel REDEYOERING. 103 iFermogen. De Gbemie, ik beb bet U aangetoond, vereiscbt bij baren vooraitgang steeds kostbaarder bulpmiddelen. Zonder deze kan men baar t^enwoordig niet meer vooruitbrengen. Die hnipmiddelen verwacht ik op nwe "voorspraak van de regeering, en ik twijfel geen oogenblik of Gij sult mij eteunen , waar ik pogiagen aanwend om die te verkrijgen. Het kan toch evenmin uwe bedoeiing als die der regeering geweest zijn mij sonder die bulpmiddelen te laten^ dat is werkeloos en derhalve nutteloos te doen biijven. * Om reebt te beseffen wat het zegt bulpmiddelen te be- ritten , hebben wij de oogen slechts te slaan op de obs omgevende landen df naar faet naburige Delft. Het is de eer van deze academie en bijgevolg uw eigen eer en de eer van ons land die er mede gemoeid is; maar als ik naga wat er onder uw l^estuur Toor de andere wetenschappen , Zoologie, Botanie, Oeneeskunde gedaan is en wordt, dan ga ik vol moed de toekomst tegen, vast overtuigd dat Gij het mij aan niets suit laten ontbreken. Hooggeleerde Heeren, Professoren dezer Hoogeschooll van nu aan mijne Amhtgenooten. Op hoogen prijs stel ik de mij te beurt gevallen onderscheiding in uwe rijen te mc^n plaats nemen , met U samen te werken ter bereiking van hetselfde doel: de bevordering der wetenschap. Van velen uwer mocht ik blijken van welwiUendheid ontvangen, en ik vertrouw dat GiJ mij die ook voortaan niet zult onthouden. Meer in 't bijzonder wend ik mrj tot U, Brofeasoren der Wis- en Natuurkundige Faculteit, grootendeels nog voor weinige jaren mijne leermeesters. Aangenaam herdenk ik den tijd dat ik uwe lessen bijwoonde, aan welke de liefde voor de wetenschap die Gij beoefent gloed en kracht hyzette : iets dat die lessen te beter ingang vinden deed. Van enkeien uwer mocbt ik door meer persoonlijken omgang nog veel leeren wat ik andera niet had opgedaan. Dat ik reeds toen uwe vriendsobap genoot, geloof ik wel te kunnen zeggen, vooral als ik denk aan uwe bulp om mij mijn verblijf in het Buitenland mogelijk te maken. Dit verblijf aan verschillende echolen, vertegenwoordigsters van verscbil- lende meeningen , verruimde mijn blik > en maakte daardoor mijne opvat- 104 A. P. N. FRANCHIMONT tiog minder eenzijdig. Het is een onscbatbare dienst dien Gij mij hebt bewesen, en mijn hart is daarvoor met dankbaarheid jegens U vervnld. Blijft mij ook verder uwe vriendschap schenken. Tot U, hooggeschatte Rijke, moet ik afiEonderlijk spreken. Uwe hulp, uwe voorlichting zal ik nog zoo dikwijU behoeven. Physica en Chemie ze blijken zoo innig verbonden, en ik gevoel maar al te zeer hoe gering mijne kennis is en hoeveel ik bij U achtersta. Maar de humane wijse waarop Oij mij steeds hebt behandeld van onze eerste kennismaking af, de welwillendheid waarmede Gij mij steeds hebt bejegend , de raad en hulp die ik, zoowel bij het begin mijner studien als later, van U mocht ontvangen, doen mij gelooven dat ik er niet om behoef te vragen, maar dat ik er wel op rekenen kan dat 6ij ook voortaan bereid zult zijn mij ten allen tijde te helpen en voor te lichten. Hoewel niet tegenwoordig , kan ik toch ook U niel vergeten , wien ik zoo dikwijls in stilte benijd heb om de gemakkelijkheid waarmede Gij in 't openbaar spraakt. Hoe menigmalen zal uw beeld nog voor mijn geest oprijzen, waarde Van der Boon Mesch, als ik op de plaats, waar Gij U eertijds hooren deedt, spreken moet. Ja, hoever onze opinies ook uiteen- loopen mogen, toch doet het mij leed, en dat zal het ook ieder doen die menschelijk gevoel bezit , hetzij vriend of vijand , dat Gij daar sprakeloos nederligt. Wel wist ik dat Gij mij niet ongenegen waart, daar Gij altijd uwe rijke bibliotheek te mijner beschikking steldet; doch dat Gij mijne benoeming zoudt goedkeuren, dit ging mijne verwachtingen te boven. Maar wanneer ik afwezigen gedenk, dan mag ik ook hen niet overslaan, die recht hebben op mijne erkentelijkheid. Kekule en Friedel , van wie ik door dagelijkschen omgang zooveel heb geleerd, en ook U, Wurtz, die mij zoo ruimschoots in de gelegenheid gesteld hebt naar eigen inzicht te wer- ken, ja Gij allen^ mijne buitenlandsche vrienden, die mij steeds eene betrekking hebt toegewenscht, waarin ik gelegenheid zoude vinden aan mijn lust, om tot uitbreiding der wetenschap mede te werken» te kunnen toegeven , hoe gaame had ik U hier gezien ; maar hoe Ge ook deelneemt in mijn geluk, plichten houden U terug, en ik weet immers uit ondervin- ding hoe zwaar die verplichtingen bij U wegen. Hadt Gij mij de eer aangedaan hier tegenwoordig te sijn , geachte Van REDEYOERING. 109 Bemmden , ik lou U gesegd hebben hoe het mijns insiens zoowel oit onze ¥io^gere geschriften als uit onse nu gehouden redevoeringen duidelijk blijkt, dat wij venchiUende richtingen volgen; dat ik dit een gelok acht niet aUeen voor het onderwija aan dese academie» maar ook en speciaal voor mij selven , en dat ik juist hierin den waarborg meen te kunnen vinden ,. dat awe wenachen vervuld zuUen worden en wij eedsgesind zuUen samen- werken tot de bevordering van den bloei dezer academie. BindeUjk wend ik mij ook tot U, Wel-Edele Heeren, Studenten der Leideehe Hoogeechaoll Nog kort geleden had ik het genoegen tot U te behooren. Slechta weinig kon ik van uwen omgang profiteeren, daar ik niet aUeen in leeftijd maar ook in levenservaring van U verschilde, eft bovendien genoodzaakt was mijn verblijf aan de iu»demie zooveel mogelijk te bekorten. Een verblijf in het buitenland voltooide aan mijne wetenschappelijke vorming wat hier onvoltooid gebleven waa, en ziedaar mij nu terug, maar in eene eenigszina andere verhouding tot U. Laat dit evenwel niet beletten dat wij nu in nauwere verhoud^g treden dan vroeger. Door den omgang, ik weet het bij ervaring, wordt het meeste geleerd. Laten wij dan ais vrienden met eUcander omgaan ; ik bied U gaame mijne vriendschap aan en verlang nieta tiever dan U nuttig te zijn. Ik wU mij zeiven niet aan- prijzen, ik heb ook mijne gebreken, maar geloof mij> steeds zult Gij mij bereidvaardig vinden U te helpen en te leiden waar ik kan, indien slechta waarachtige luat tot studie, waarachtige Uefde voor de wetenschap U bezielt. Maar stelt uwe verwachtingen niet te hoog, de beate jaren mijna levena zija grootendeels onhut verloren gegaan, en dit verUea ia niet zoo gemakkeUjk weer in te halen. Toch kan ik welUcht door aamen met U te werken nuttig zgn zoowel voor U ala voor mij. Veel ia er nog te doen en in verachiUende richtingen, maar wilt Gij met vrucht daarin werken, ia het uw ematig atreven degeiijke Chemici te worden, legt dan vooraf een goeden grondalag, verwerft U eene grootere mate van kennia der wiakunde dan tot nog toe volgena de Wet van U geeiacht wordt. Oij hebt die noodig. Hoe wilt Oij de Chemie in hare ontwikkeUng ala mechanica 14 106 A. P N. FRANGHIHOIIT» &EDSVOERING. der atomen folgen , hoe wilt Oij die meokuiioa bettodeeieD , londflr gioD- dige keoiiiB ook van de hoogere deelen der wiakunde? Neen» ik bM niet te ver gegaan, toen ik daar straka bet mmoeden uitepcak dat we ona, gelijk eens Boerhaave, weer in het begin van een overgangatgdperk bevin* den, overgangstijdperk dat nog vele jaren doren kan, maar dat ona eene achoone toekomst belooft, waarin wij een helderder blik anllen daan in hefc weaen der stof dan ons tot dusverre gegeven is. Wyden wij er ona daa met hart en aiel aan toe dese schoone toekomst, zoo niet te verweienlij- ken» dan toch voor te bereiden^ en werken wij aan de vermeerdering onzer kennis met onvermoeiden ijver, tot nut der wetenschap» tot eer van deze academie, van deze stad en van ona land, looals eenmaal Boerhaave deedl ABBEIDSVEBDEELINe IN DE NATUUB. BEDEYOEBING, BU DB AANYAABDINO YAN HET H00GLBEBAAB8AMBT IN DE VACDI/rEIT DEB WIS- EN NATDUBKDNDE, AAN DS HOOOSSGHCX^L TS LEIDSN, mxeisFBouN DBN 14«- JANUABI 1876 000* D» C. K. HOFFMANN. 14» IDEL-GBOOT-AGHTBABB HEEKEN, OITBATOBBN DEB LEID80BDB HOOOBSOHObLI WEL-EDEL-GESTBENGB HEEB, 8B0BETABIB TAN HET OOLLBOIB VAN OURATOBBNI HOOGGELEBBDE HEEBBN, BECrTOB MAGNmCUS BN HOOO- LEEBABEN DEZEB HOOGESGHOOL! BDEL-AGHTBABE HEEBBN, AAN WIE HET BESTUUB DEZEB GEMEBNTB OF DE HANDHAVING VAN HET BEOHT IS TOB- VEBTBOUWDl WEL-EDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN, MEESTEBS EN DOOTOBBN DBB WETENSCHAPPENI WEL-EEBWAABDE HEEBEN, LEEBABBN VAN DEN GODSDIBNSTI WEL-EDELB HEEBEN» STUDENTEN AAN DEZE HOOGESOHOOLI GIJ ALLBN, DIE DEZE PLEOHTIGHEID MET tJWE TEGENWOOB- DIGHEID VBBEEBTI Zeer geeerde Toehoorderel Slaat meD eeD blik op de volkea, die oDze aarde bewoDeD, dan treft ons dadelijk het groote yerachil ia ontwikkeliDg en beschaving. Vergelijkt men de yerschiilende landen van een werelddeel, de verschillende provin- cien van een land, dan wordt men ook daarbij getrofPen door het groote verscbil in welvaart, beschaving en kennis bij de bewoners dier verschil* lende landen en provincien. Van waar, mag men vragen, dat verschil? Zeer stellig is het een gevolg van een aantal oorzaken > welker bespreking de grenzen van een inwijdingsrede verre zou overtreffen. Slechts enkele pnnten wil ik hier aanstippen. De bloei van een staat is voor een aan* zienlijk gedeelte af hankelijk van zijne middelen van verkeer. Hoe grooter in een land het net van spoorwegen en telegraphen is, hoe meer het zich 10 voomitgang zal mogen verhengen. 110 C. K. H O F F M A N N De hooge ontwikkeliDg der nataurwetenaohappen in de laatste jareQ berust voor bet grootste gedeelte op de voortdurende vermeerdering en verbetering van hare hulpmiddelen. De nieuwere tak]cen van indnstrie zijn het gevolg der uitvinding van een aantal nieuwe en verbeterde werk- tuigen. Maar de a«dcWeiK vn ^erkmr, ik ipoorwfigfiD en tekgraphen, die de gemeenschap der volken met elkander bevordem, de hulpmiddelen die de luUwBrkuidige b^ siyn imAtnmk 9fteng>t, het iMMfiraid nantal werk- tuigen die industrie en techniek te harer bescfaikking faefbben^ sij zijn flineeB mogeli^ gewordeB door eene «(teeds toenemende verdeding van den arbeid^ sij zijn alleen mogeiijk geworden, door dat voor elk instrument, voor elk iveitoiig een santal menschenhanden op de meest verschillende wTjze in beweging gebracht kon worden. kWem eene uiterst ver gaande verdeeling van den arbeid beefi; deo meuBcb in «taat gesteld, de groote kunstwerken te vervaardigen , waarvan oaze tijd g0twg/L De beachaving van ^een voik gaat hand «an hand iMt zyne arbeidaver- deeliqg. De Jaatste kan men als loaatstaf aannemeo ter beoordeeling van de eerate. Ifaaimate bij een v£dk minder v^rdeeling van den arbeid wordt gevonden, naar die mate zuUen ook zyne beaohaviiig en ontwikke- ling lager staan. Bij de wilde volken ontbreekt met de beachavi^g ook nog grootendeels het begrip van arbeidsverdeeiing , en wat heden ten dage van die volken ncg geklt, gokl ook vioeger voor onae voorouders. Twee gioote Detwir- wetten* de «et der oaiipassiBg ob die der overerving met hme eewwige witsehrerking op leikmder, oijn ook faier de groote hefboomen geweest, WMrdoor ArfaekkvefdeelJiig itoh fac* «eist faeeft ontwikkeid. De menaefa paat zioh aan de omstandigheden , waaronder faij leeft. Het Uimaat en de oveigeerfde jgewoonte bepalen zijne ievenswijze die steede io harmome ia fliet »gBe Qfngeflriog. De Javaan bouwt zicfa een fant vaa bMKboes en eet lijst len vrnditen, de Eskimo maakt zijne woBtng van sendiervelleD en voeA; ach faooishakeiijk met trasoi en ander dierlijk vet. De bewoners der binnenkmden vaa AnstntliS leven in grotten en Meii of onder overhangende notaen , moals ile eerste meniofaen. Het bedacht zijn op zelfbefaoud faeeft den menscfa liet eecst siaar middelen doeii omzien ter REDEVOBRING. 111 Toonieiiiqg in zija onderhoud en ter verdediging tegen zijne vijanden. Oj^ welken lagen trap van ontwikkeling zijne verdedigingsmiddeleii eens Hkm^ deoji dat leeren ona de steenen werktoigen» die ia het soidelijk gedeelte vaD Fraakrijk uit de holea van het lendieren-tijdvak zijn opgegraven, d$t la«ren ons de Bteenen bijlen in het dal der Somme en op de Deenich» ailaiidaa ie ovefoude begraafplaatsen gevonden. Nog beden ten dage he* dianea ach vele bewoaers der znidaee-eilaDden van steenen bijlMi ab vapentiiigeBi en deze vertoonen nog een merkwaardige overeenkomal; met die welke d0 mensch gebrnikte toen hij nog atrijd voerde met den Mammouth en den Holenbeer. De ateea ia de eerste stof geweest^ waarvan de mensdi zieh als wiqpen heeft bedicsid. Yoor^ker zal het zeer lang gedaurd hebbe&, voordat men statn tot dat doel leerde verwerken en daarbij tot de overtuiging kwam». dat alleen bepaalde steensoorten en wel voomamelijk vaurstaen daartoe hefe beit geschikt waren» Andm steenen wapenen zgn uit een inateriaal venmadig^, dak aUeen in Voor«Azie gevondea woidt, m daorailt blijkt dafc ef. dua seeda vroeg raiUiandel moet gedreven zijn. Do ongeKjke itrgd laet de» diecea z^^ amgiving heeft de menzohen tot jsdktgezelzdkappnL vereenigd ter gemeeBtchappdijke beatrijding vaa dea gedaehten vtjand ; gobrek aaa woningen moet oorzaak g^weeit zijni, dot dezelfde grotten en kdsn doev meerdere huisgezinnen bewoond werden. Uit het samenwonen sproot het eerste gevoel van recht op bezit, uit het aamenwerken het eerste beginsel van arbeidsverdeeling. Het taeval heeft waareehijidijk den menech het earat de gRiobe saielt* baarhaid vaa het keper galewd ea heai daariu eeae atof doea findaD^ waarmeda hi^ haot a» afeen ganiBkkdiijk kon varwerken. Uit hat kopar laerda h^ Btob waf^ema vervaardige», ntaar oak tevena* wedctingan, wiaar* mada hy de natujir teii bate van zichaBlaea koa gabndkaa» liet befe kopar begint ala hrt waee de ci^aan De aitviadiBg^ mte gzeren wericti» gen gaf evenwd daa krachtigBteii stoofc aan da oiitSwikkeling^ eai heBchaviilg^ Oaae hedeadbagjMihe caltuur ea induateie beruaten voar hat fiaatete ge- deelte ap i|iac^ staal e« ateeiikolMt^ daauaede beheeradifc hcft tegenwocHidJiga gealaahfe 4a eleoiMtenw Naaraaiita hat gabniik van ijaor en staai is loega^ naamji naaffiaate Bttea daarva» meer weiktmgen haeft leeren vanraaf» US C. K. H F F M A N N digen, naar die mate is ook eene verdeeling van den arbeid noodsa- kelijker geworden. Arbeidsverdeeling heeft den menach in ataat gesteld, de groote indoa- trieele werken van onoe eeuw ten oitvoer te brengen^ arbeidaverdeeling heeft de wetenschap tot eene hoogte gebracht welke aij aonder kaar nooit aoade bereikt hebben, arbeidsverdeeling bevordert den hloei en de welvaart van een volk^ arbeidaverdeeling voert tot ontwikkeling , want hoe grooter de Bcheiding van den arbeid bij een volk is, hoe hooger de hkM van lijn kunsten en wetenschappen , van aijn handei en nijverheid ook aol- len ataan. Niet alleen de menach, maar ook de geheele levende natuur vertoont ons overal duidelijke sporen van arbeidsverdeeling. Uet duidebjkat apringt dit in het oog bij de hoogere dieren en bij de insecten , minder duidelijk bij de lagere dieren en planten. Vergunt mij U thans in de eerste plaats te wijzen op enkele voorbeelden van arbeidsverdeeling^ zoowel bij hooger als lager georganiseerde dieren, waarbij ik zal trachten aan te toonen» dat even ab bij den menach ook bij de dieren arbeidaverdeeling ontstaau ia onder de voortdurende wisaei- werking van aanpassing en overerving, dat even als bij den menach ook bij de dieren arbeidaverdeeling tot hooger ontwikkeling voert. De gemsen bewonen de hoogate toppen der Alpen en Pyreneen en ieven troepsgewga. Bij gebrek aan krachtiger wapenen^ sijn hare aintuigen van reuk, gezicht en gehoor zeer ontwikkeld. Wanneer de kudde graaat, worden twee of drie der geoefendste oudste mannetjea op de in de nabij- heid gelegen hoogate ponten op wacht geateld; deze overzien den geheelen omtrek en waarachuwen bij naderend gevaar de overigen door een acherp gefluit» die daarop onmiddellijk in de vlucht haar heil zoeken. De Chimpanzee'8 die in de dichte wouden van Opper- en Neder*Guin& in kleine troepen leven, bouwen zich volgena de gek)ofwaardigBte getuigen hutten, om daarin eene beschutting tegen de brandende zon en den regen te vinden. De leden dezer kleine Apenmaatachappijen bewijzen elkander REDEVOERING. 118 wederkeerig diensten^ en vooral in tijden van gevaar reiken lij elkander de behulpzame hand. Ja men verhaalt ie\£s dat eij hunne dooden begraven en de lijken met eene dikke laag steengruia en bladeren bedekken^ ten einde te voorkomen, dat ze des nachts door panters en hyena'8 opgegraven en ^eroofd wordeou De merkwaardigste voorbeeiden van arbeidsverdeeling onder de zoogdieren leveren echter knaagdieren en daaronder vooral de Marmotten en Bevers. De Marmotten leven in de hoogere atreken der Alpen waar geen boom of struik meer groeit^ even onder de lijn der eeawige sneeuw, somtijds selfs op kleine rotseilanden tusschen groote Gletschers. Zij bouwen zich zomer- en winterwoningen ^ in de laatste brengen zij het grootste gedeelte van haar leven in een toestand van rust, den zoogenaamden winterslaap door. Alleen de zomerwoningen bouwen zij in de allerhoogste streken der Alpen in rondom door steile rotsen omgeven plaatsen, het liefst zoo ver mogelijk van alle menschebjk gewoel verwijderd. Gedurende den zomer wonen de Marmotten zelden alleen, gewoonlijk paarsgewijs in hare drie tot tien voet lange gangen. Deze gangen zijn zeer nauw, de losgegraven aarde wordt slechta voor een gedeelte verwijderd, het grootste gedeelte wordt vast tegen den wand der gangen aangedrukt» waardoor zij van binnen hard en glad worden. De opening van den gang bevindt zich meestal onder steenen verborgen en wordt niet gesloten. Met den hoofd- gang staan zijgangen en vluchtgaten in verbinding, terwijl aan het einde van den hoofdgang zich eene grootere ruimte bevindt waarin het wijQe haar jongen werpt. Tegen het najaar verlaten de Marmotten de hoogte om in lager gelegen Btreken hare winterwoning te gaan bouwen. De winterwoning wordt door verschillende huisgezinnen bewoond, elk lid dezer kleine kolonie helpt naar eigen krachten de woning bouwen en voor den winter inrichten. Door- gaans bevinden zich de woningen vier voet onder den grond. De jagers herkennen de bewoonde winterwoning aan het hooi, dat verstrooid daarvoor ligt en aan de met hooi, zand en steen goed dichtgesloten gangen. Wanneer men de winterwoning opent» dan ontmoet men eerst een verscheidene voeten langen met aard en steenen dicht gemetselden gang. Vervolgt men zulk een gang eenige ellen ver, dan komt men op eene plaats, waar de weg 16 114 G. K. H F F M A N R lioh vordeelt; het eene gedeelte eindigt spoedig blind, terwijl het ancfare in eene oeer raime kamer voert. Dese kamer is met hooi gevnld, dat gedeeltelijk alle jaren wordt vetvencht. Beeds in Aogaatas namelijk beginnen de Marmotten gras af te bijten, te drogen en naar hare win- terwoning te sleepen. In de met dit gedroogde hooi geheel gevuide kamer liggen alle leden der kleine kplonie bij eene temperatnur van 8^ — 9^R. dioht bij eikander roerloos en koud, zonder het minate teeken van leven. In hoogst vermagerden toestand komen sij in het voorjaar nit hare winter- woning te voorschijn om alleen of weder paarsgewijs de zomerwoning te betrekken. Merkwaardiger nog is de arbeidsverdeeling bij de Bevers die in Noord- Amerika, vooral in Canada en Ohio, worden aangetroffen. In den zomer ^even de Bevers alleen of paarsgewijs in bosschen, waar zij langs beken hunne aardhoien graven. Zoodra de winterkoude invalt, vereenigen zij zich tot groote troepen , om op plaatsen in wier nabijheid zich veei levens- middelen bevinden hunne winterwoDingen te bouwen. Even ala de zomer» woningen bouwen zij ook de winterwoningen aan oevers van beken. Het eerste werk bestaat nu hierin dat alle leden der kolbnie zich vereenigen om in de beek een dam aan te ieggen ten einde het water tegen te houden. Tot dat doel wordt alles wat onder hun bereik is, bijeengesleepty zaod^ ateenen, klei enz., zelfs boomen ter dikte van een arm worden omverge- worpen» doordien zij de stammen rondom afknagen, het meest aan de van het water bfgekeerde zijde, opdat de boom bij het vallen in het water zal nederstorten en dus gemakkelijker naar de plaats kan gesleept worden , waar de dam gebouwd wordt. Met het bouwen van den dam wordt zoolang voortgegaan, totdat het water daarachter minstens vier voet hoog boven de openingen der winterwoniDgen staat, t.^n einde te voorkomen, dat bij hevige vorst de ijslaag niet zoo diep reikt» dat daardoor de in- en uitgangen der woDiDgen worden afgesloten. Dan beginnen zij aan de zuidzijde der oevers hunne winterverblijven te maken. Zij graven daartoe eerst een van beneden naar bbven in schuinsche richting verloopenden gang; aan het einde daarvan gelijk met den beganen grond maken zij een vier tot zeven voet hoogen, tien tot twaalf voet breeden heuvel oit hout en klei. In het midden van den heuvel bevindt zich de kamer, die REDEyOERINfi. 115 tot wrblijfpiaats dient en daamaast de voorraadflchaur, waarin winterpio- mnd worcU bewaardL Meti ia gedwongen tot bewondering van hetgeen dese dieren met zoo geringe holpmiddelen tot stand kunnen brengen. Maar nooit zouden de Mannotten in staat aijn om hare winterwoningen ssoo goed voor het ongun- stige jaargetijde in te richten , nooit souden de Bevers dammen kunnen aanleggen die lelfs dra stroom van het water tegenhouden, zoo zij den arbeid, daartoe gevorderd^ niet onderling verdeelden. Arbeidsverdeeling heeft de Bevers in staat gesteld gewrochten van bouwkunst te vervaardi* gen, die ons in snlk eene hooge mate verrassen en verbaasd doen staan. Het b^ginsel van arbeidsverdeeling vindt men echter het scherpst uitge- drukt bij eenige insectenorden. Hier behoef ik slechts te herinneren aan de huishouding der bijen en wespen met haren monarchalen regeerings- vorm. Minder bekend, maar daarentegen niet minder belangrijk is die der Mieren en Termieten , waar een meer republikeinsche regeeringsvorm op den voorgrond treedt. De Termieten bewonen de tropische gewesten van Zuid-Amerika, Asie en Afrika. Zij bouwen zich woningen in den vorm van kegelvormige heuvels, die somtijds een aanmerkelijken omvang kunnen bereiken. Terwijl men bij alle orden der hooger ontwikkelde dieren, wat lichaamsbouw betreft, slechts twee vormen onderscheidt, te weten mannelijke en vrouwe- kjke individus, vindt men bij de Termieten het merkwaardige verschijnsel» dat niet alleen eene zeer strenge verdeeling van arbeid voorkomt, maar ook dat de natuur aan elken vorm een lichaamsbouw heeft gegeven, diB volkomen past voor het werk dat deze te verrichten heeft. Men kan de Termieten in vier klassen of standen verdeelen, gevleugelde mannetjes en wijfjes , en arbeiders en soldaten : de beide laatste zijn ongevleugeld en blind. De gevleugelde mannetjes en wijf jes verrichten geene bezigheden ; zij leven alleen voor de instandhouding der soort. Bij de arbeiders is de kop van voren giad en rond en sijn de monddeelen doelmatig ingericht tot verwer- king van het materiaal» waaruit de Termieten hare woningen bouwen. De 16« 116 G.K.HOFFMANN aoldaten daareDtegen hebben een leer grooten kop, die met bijaondere organen voor aanval en verdediging voorsien is. Gelijk in sommige Eoro- peesche staten het militarisme eene verbazende hoogte heeft bereikt» aoo vormen ook in de Termieten-kolonien de soldaten den belangrijksten stand; Eene gunstige uiteondering hierop maken de staten van het gOBlacht Anoplotermes ; hierin komen geen aoldaten, maar alleen arbeiders voor. Wordt een Termieten-kolonie aangevallen, dan aiet men het eerst de arbeiders. Deze verdwijnen echter onmiddellijk in de oneindig vertakte gangen der Termieten-woning. Hunne plaats wordt ingenomen door de soldaten, die van alle kanten in dichte drommen voorwaarts dringen om den aftocht der arbeiders te dekken en hun eigendom tegen vreemde indringers te verdedigen. De grootste vijanden der Termieten lijn de Mieren. Even als bij de Termieten komen er ook bij de Mieren vier Btanden voor, en wel gevleugelde mannetjes en wijfjea en ongevleugelde arbeiders en soldaten. De soldaten aijn belast met het verdedigen der woningen, die uit ontelbare kamers en gangen bestaan, terwijl de arbeiders al de overige bezigheden verrichten. Vooral voor de opvoeding der larven en poppen dragen de arbeiders de meest mogelijke sorg. De Mieren eten in den regel alles wat zij machtig kunnen worden, zoowel van plantaardigen als van dierhjken aard, maar geven de voorkeur aan zoet smakende stoffen. Zij tasten vooral zoete vruchten aan, maar schijnen het meest verzot te zijn op het zoete sap, dat de Bladluizen afi9cheiden. Er zijn enkele miersoorten, die in hare woning bepaalde kamers inruimen ter verpleging en verzorging van Bladluizen , alleen om het door deze afgescheiden sap te kunnen nuttigen. Voor de jongen dezer Bladluizen dragen zij even groote zorg als voor hare eigene, en wordt de woning door vijanden aangetast, dan verdedigen zij deze met dezelfde woede als hare eigene jongen. De miersoorten die de tropische gewesten bewonen, werken het geheele jaar door en verzamelen zich voor het ongunstige jaargetijde een zekeren voorraad voedsel. Die welke meer in de koudere streken te huis behooren doen dit echter niet. De gevleugelde maunetjes en wijQes zijn reeds ver- dwenen, voordat het ongunstige jaargetijde invalt, en de arbeiders en soldaten brengen den wintertijd in een toestand van slaap door. REDEVOERING. 117 Een der merkwaaFdigste verschijnselen in bet leven van enkele mier- flQorteD is het bestaan van slavemij» waarop voor een gedeelte de haishou- ding dier soort berttst» een verschijnsel het eerst door Huber waargenomen en beschreven, later door Vogt, Latreille, Hanhart en anderen bevestigd. De Mieren waarbij zulk eene slavernij is waargenomen , sijn onder den naam van Slaven- of Amazonen-staten bekend. Het sijn vooral de Euro- peesche mieren die den slavenroof op groote schaal drijven. Zoo b. v. rooven de grootere roode mieren (Formica rufa en Formica rufescens) de poppen van de kleinere zwarte mieren (Formica fusca). Bij de grootere roode mieren komen namelijk maar drie standen voor, gevleugelde man- netjes en wijfjes en ongevleugelde werkmieren. In plaats echter dat deze werkmieren haar eigen werk verrichten , rooven zij uit de nesten der kleinere swarte mieren de poppen waaruit arbeiders zullen komen. De uit deze poppen gekomen werkmieren schijnen later weinig lust te gevoelen om naar haar eigen stam terug te keeren , zij werken in het nest der roode mieren gewoonlljk als slaven of gaan later zelve mede op roof uit. De slavenroof wordt door de roode mieren op de volgende wijze gedreven. Nu eens lokken zij de geheele strijdmacht der zwarten tot een openlijken veldslag uit^ terwijl intusschen een klein leger der rooden het nest der zwarten plundert, dan weder storten de rooden zich in ongeloofelijken getale op het nest der zwarten, verdrijven deze uit hare woning en nemen de poppen mede. Zoo keeren de rooden met rijken buit huiswaarts. In de nabijheid der woning worden zij opgewacht door de slaven , die den buit in ontvangst nemen en somtijds zelfs de vermoeide strijders op hun mg naar huis dragen. Niet minder merkwaardig dan de slavenstaten zijn de roof- of militair-. staten onder de mieren, die bij de aan de oevers der Amazone-rivier wonende soorten van het Zuid-Amerikaansche geslacht Eciton worden waargenomen. De Ecitons of roofmieren kenmerken zich door de groote roof- en plun- dertochten die zij in goed georganiseerde legers ondememen. Ook bier ontmoeten wij vier standen^ gevleogelde mannetjes en wijfjes, die ter instandhouding der soort dienen , en tweeerlei soor^ van ongevleugelde arbei- ders van verschillende grootte en vorm. De algemeene dienstpUchtigheid , 118 C. K. HO F FM AN N het ideaal vao vele nieuwere volken , viodt hier bare volle toepaaaiDg. De kleioere arbeidera dienen allen als gemeen soldaat en vormen het grootate gedeelte der Eciton-staten, terwijl de grootere ala oflScieren de troepen aanvoeren. De legers der Ecitons bestaan uit duisenden individus, diesdch in regelmatige colonnes voorwaarts bewegen. De hoofdoolonne rukt in eene aangegeven richting op en zendt van tijd tot tijd eene kleinere sijoo- lonne af, die een tijd lang aan de flanken der hoofdcolonne fourageert, om , wanneer hare bezigheden zijn afgeloopen , zich weder met de hoofd- colonne te vereenigen. Ontraoet zulk een leger een of ander voorwerp op zijn weg, b. v. een stuk vermolmd hout waarin zich insecten-Iarven bevinden» een hollen boomstam met een wespennest er in, dan wordt halt gehouden en een klein maar sterk leger der Ecitons concentreert zich op die plaats om weldra tot den aanval over te gaan. AUe gaten en gangen» alte spleten en openingen worden onderzocht, de larven die zij vinden worden aan stukken gescheurd en aan den roof en aan de plundering komt geen einde, dan nadat alle dierlijke stoffen opgespoord en medegenomen zijn. Daarna schijnt er eene geregelde verdeeling van den buit plaats te vinden. Na eene^ kleine pauze vervolgt het leger zijn weg, vooraan de moedigste strijders, achteraan zij die belast zijn met het medevoeren van den buit. Woningen bouwen de Ecitons zich niet^ altijd worden zij op roof- en plundertochten aangetroffen. Onder de Ecitons komen enkele blinde soorten voor, die even als de andere leden van haren stam als vrijbuiters leven. Zij bewegen zich altrjd onder afgevallen takken en bladeren en bouwen zioh overdekte gangen, wanneer zij eene opene vlakte doortrekken. Bij de blinde Ecitons vindt men onder de ongevleugelde eene strengere verdeeling van arbeid ; de grootere dienen namelijk als soldaten , terwijl de kleinere belast zijn met het vervaardigen der gangen. Het verst echter gaat de arbeidsverdeeling bij de Sauba's (Oeoodoma cephalotes), eene mierensoort die de oorspronkelijke wouden van BraziliS bewoont. De Sauba's bouwen zich buitengewoon groote woningen, die zich echter niet meer dan twee voet boven den grond verheffen; kleme maar zeer talrijke openingen geven toegang tot het inwendige der woning. Bij deze dieren kan men niet minder dan vijf verschillende vonnen onder^ REDEVOERING. 119 soheiden : gevlengelde mannetjes en wijQes en drieerlei soort van ongevleu* gelde werkmieren. De eigenlijk werkende klaese eener Sauba-kolonie aijn de kleinste, hier de kleine arbeiders genoemd. Zij klimmen in grooten getale op de boomen en rakken de bladeren van de takken, soms laten-^ lij de i^gernkte bladeren vallen, die dan door kleine troepjes, welke aan den voet van den boom staan te wachten, naar de woning worden ge- flleept; in den regel echter keeren sij elk met een bladstuk loodrecht tusschen de kaken huiswaarts. Met dese bladeren bedekken zij den bin- nenwand der gangen en sluiten daarmede ook de openingen af, die naar het inwendige der woning geleiden^ waarschijnlijk om het jonge broed in de onderaardsche kamers voor het indringen van regen te beachermen. Een gedeelte der arbeiders brengt nu de bladeren aan , terwijl een ander gedeelte daarmede de gangen bekleedt. Tusschen de kleine arbeiders siet men andere, die zich door hun grooten gladden kop onderscheiden en ais de groote werkmieren bekend zijn. Zij verrichtea geene bezigheden, maar Bchijnen daarentegen meer met het toezicht op het werk belast te zijn. De derde klasse der arbeiders onderscheidt zich door hun kolossalen dikken behaarden kop. Zij verlaten nooit de onderaardsche woning en hnnne functie is tot nog toe onbekend. Zoo zouden er nog tallooze voorbeelden aangehaald kunnen worden , ten bewijze hoe bij eenige orden van insecten de arbeidsverdeeling op eene Bchier ongeloofelijke hoogte staat, en hoe hare geheele huishouding getuigt van de grootste orde en regelmaat. De hooge intellectueele eigenschappen , die in de levenswijze van eenige dieren zoo duidelijk doorstralen, heeft men met den naam van instinot bestempeld , een woord waarmede men een qualitatief verschil met verstand wenacht oit te drukken. Wil men de oekonomie en de levenswijze der dieren en vooral hunne arbeidsverdeeling als het uitvloeisel van blind instinct beschouwen» dan moet men het ook blind instinct noemen dat, even als bij de Teroiieten, bij vele moderne vdken het militarisme zulk erae onrustbarende hoogte heeft bereikt; dan moet men het ook blind 180 C. K. HOFFHANN instinct noemen dat, even ab bij de Ecitons onder de ioofmieien« ook Bommige Europeeache staten de algemeene dienatpUchtigheid hebben inge- voerd; dan is het ook instinct, dat de Javaan sich een hat van bamboea en de Eskimo sdjne woning van rendiervelien boawt; dan is het ook instinct, dat de mensch waar hij het noodig oordeelt gebraik maakt van de richting der waterstroomen , gelijk de bevers bij het vervaardigen hunner woningen; dan is het ook instinct^ dat de meeate Earopeesche volken even als de bijen en wespen een monarchalen , en de meeste Amerikaanache staten even ais de Mieren en Termieten een repablikeinschen r^;eering8- vorm bezitten. Wil men het woord inatinct blijven behouden, dan moet dit alleen een qaantitatief verschii met verstand aitdrakken. Taaachen verstand en instinct is wel verschil van hoeveelheid, maar niet van hoe- danigheid. Bij den mensch is arbeidsverdeeling ontstaan onder de voortdarende wisselwerking van aanpassing en overerving; hetselfde geldt ook voor de dieren. De aanpassing is de naa» wijsiging, naar vooraitgang strevende fiactor, hare werking wordt getemperd door de erfeUjkheid , die het eras verkregene tracht te behoaden; de eerste, het voorwaarts strevende, is het vooroitgaande» de tweede het behoudende beginsel. Niet geheel ongelijk dus aan de beide hoofdpartijen die elkander Uer en elders op staatkundi^ gebied bekampen. De aanpassing tracht het organismus te vormen naar de omstandigheden waaronder het ieeft» de erfelijkheid tracht den oor- spronkelijken toestand te behouden. Wijzigt een organisme sich naar de omstandigheden waaronder het leeft, dan blijft het behouden; past bet sich niet aan» dan gaat het onverbiddelijk te gronde. AUeen de krach- tigste individus auUen dus bUjven voortleven, terwijl de zwakkere te niet gaan. Maar de eigenschappen die de krachtigsten door aanpassing hebben verkregen, worden door overerving eigendom van het nageslacht. Men- schen , dieren en planten , die in eene voor hen nieuwe en vreemde omge- ving worden overgeplaatst, moeten of zich aan de omstandigheden pasam en zich acclimatiseeren , of zij zuUen na een korteren of langeren sfarijd bezwijken. EUce acclimatisatie is dus aanpassing en gaat gepaard met in meerdere of mindere mate zichtbare veranderingen. Wordt een orgaan bnder de gewijzigde omstandigheden minder of in het geheel niet gebruikt , REDBVOBRING. 121 dan gaat het in ontwikkeling achteruit; wordt het daarentegen veel ge- bruikt, dan ontwikkelt het sich krachtiger en sterker. De armspieren van den smid aailen door het veelvaidig gebriiik sich krachtiger ontwikkelen dan die van den gemsenjager, bg wien de spieren der onderste ledematen door het voortduirend bestijgen der bergen krachtiger en sterker worden. Herhaalt aich dit in eenige op eikander volgende geslachten» dan wordt hetgeen door aanpassing is verkregen , door overerving voortgeplant op het nageslacht. Is het behoudende beginsel , de overerving , krachtiger dan de naar vooruitgang strevende factor, de aanpassing, dan zulien de ongunstige verhoudingen spoedig in het oog vallen. Want de individus wier organismas zich aan de omstandigheden past, zullen weldra onder gunstiger voor- waarden verkeeren, dan zij bij wie de erfelijkheid den oorspronkelijken toestand steeds tracht te behouden. Zij die zich niet passen aan de omstandigheden worden overvleugeld door de meer bevoorrechten , en in den strijd om hun bestaan gaan zij stellig te gronde. Alleen de maatschappelijke samenwerking heeft de Mieren in staat ge- ateld hare woningen met die duizendtallen van kamers en gangen te vervaardigen. Hier was de arbeidsverdeeling een eerste vereischte. Door aanpassing hebben zich de monddeelen bij de werkmieren in organen ver- anderd» geschikt tot vervaardigen » en bij de soldaten in organen geschikt tot verdediging harer woningen. Aanpassing aan de omstandigheden heeft bij de Mieren arbeidsverdeeling doen ontstaan , en de meerdere of mindece scheiding van den arbeid is steeds in harmonie met hare levenswijze. De Ecitons onder de Roofmieren bouwen zich geene woningen, door aanpassing * zijn bij allen de monddeelen in organen veranderd, het meest geschikt voor aanval en verdediging op hare roof- en plundertochten. Wat (kx>r aanpassing is verkregen werd door overerving eigendom van het nageslacht. Wanneer de Bevers zich niet tot kolonien vereenigen en den arbeid veideelen, kunnen uj geene dammen vervaardigen , die de kracht van het water tegenhouden. Een hoogere waterstand is een noodzakeiijke voor- waarde voor hun leven, want bij een lagen stand van het water in de jl^eken zuUen deze bij hevige vorst geheel dicht vriezen, en dus ook den ui^afig hunner winterwoning afsluiten. De omstandigheden hebben de 16 m G K. tlO»PM ANN B*vM« giOMpt Mitih toe kdottlea tb vimaigm «kt deft arbtid te «mleetoll, «ti htii!! nagMlMht heoft door d¥ei«Yirltig verkrdgMi, wnt de tooiotidii^ doM aftnpttsdittg lnaclitig Wehleb. Ey is eea toortdtiteflde Btrijd tdsscheti het begiiiMl m toornitgaitg, de aafipaMiog, en het beginsel van behood, de etfelijkheid. Wat het e^tie geslacht door aanpaaeing heeft verkregen^ tracht het Volgeode ie behottden. Hoe moeilijker de aatipassisg eene oveirwintiiitg heeft behaald, ded te kraehtiger aal ook de erfelijkheid de vraehten dier overwhmftig feoeken te behouden. Hoe langer door ovetwviog de oorapvotikelijke toe- «tatid ie bewaard, des te moeilijker aal ook de aanpasdihg diett toeiilaiid kuitnea veraiideiM. ■i.>i ■<> 11 Doch niet alleen bij de hoogere dieren eti bg de itiseeten koeM arbeide^ verdeeling voor, ook in de veel lager ontwikkelde dietltlasaen wwdt aij amigetroffett, al tnogen hier ook de verschijdftelen niet 200 opvaDend Bbhijnetk als bij de ibsedten. BiJ nadwkeuriger ondersoek Uijkt evenwel, dat de yerhoadingen hier eveti tnerkwaafdig , ja miisschien nog merkwaar- diger MJtti BiJ de hoogefe dieren voert elk individu^ hoe verBohiUend de blrbeid ook tnoge zijn dien het te verriohten heeft, zija etgeti befttaao, Ottder de lager georganlseerde viddt tAeh enkekr diefgMepen, waar ift^hil- leude individua met bcherp gescheideii fanctien atioh tot eeti etikel weiMi vereenigd hebben. De^ Vdfmen te samen 66n dier, of beter gesegd em diei^tok of dieren-^kofente. Znlk een dierstok wordt dtm aamengeateld uit individus van verschillende gedaante en bonw, die elk eene eigene fonotie ten nutte der geheele kolonie verriehten. De geheele kotonie, soowel ab elk harer samenatellende deelen, bezit eene isekere mate vaii individaaliteit, maar die der laatste is ondergeschikt aan die der eerste. Onder de GeelenteMten komen tah*ijke voorbeelden van tulke dieratok- ken voor. Het tnerkwaardigst in dit (rpmht aiju wd de Sipfaonophoren , die vooral de Warmere eeeSn bewoneta en in talrijke schaven in da Middel- latidsche iMe, vooral bij de golf vau Meesina» wonien aangetrdfen. De bonw van en de arbeideverdeeling by de Siphdnophoieii vertoOMt aich eeMt dan ib hare volle klaarbeid, waHMer wij eerst d# (ittefgfoe^ RBDEirOBlING. 118 mttmMb eij kflt mmI vetmat «p nMwkearig beschoiMeen, morai oaAit diar 4b arheidtmrd<9eluig iiiet «alk «en hoogm grftad van OBtwikkeliig keeft bereikt. Dk dieigmepen cijn de Hnrdioidpplypen an de eigenUjka EvaUeft of AjotlepheD , die mel; de SiphonophoreB ooder dan gemoMiaehap- priijkeB Mam vaa HydnND^diueii rereenigd wordmi. De HydioidpolypeB nemen de kagsta plaata in. Zij leven noGdt vrij maar uja aittjd op andeiia 9€Ofm(srpax vaatgehecht. Slechts met eeoe enkele ttitsondering voriBen aij vertakta kolonira of stokken, die steeds door knopvorming kuniien vooit^ gaan te gmeieii. Zulk een atok bestaal nit een zeer groot a^ntal iodividM fmn bnia* of kalkvor mige gedaanta , laet eene aumdopeBing die rechtstfiaeka in de tichaamakolte voart. <acwooDlijk ie de moadopening hmgs den mad bezet met vangarmen, die met trilharen sijn bekleed; hierdoor woidt i^ne atroomiog ma het voeht naar den mpnd toe teweeggebracht. Bovendien lijn da armen £eer rijkalijk van bijzoiidere wapentaigen , de moganaamde netebrganen «oonuen , die ook bij het vaageo der prooi dienet doen. De stok zoo»el afe da vartakkiaigen lan den etok zijn inwendig hol, an staan in gamaeMdiap met da liehaamsboite van elk individu, dat aan de sama»* atolling van dan atok deeloeemt. Tijdelijk kan waik aen stok njt individua van denzelfden vorm en dezelfde fanctie, en hier nitslaitend voedingadimB , htkyw •beataan, dia ateeds dopr knopvormling raortgaan te gioeien. Het voedttEi dat door elk iBdi^u wordt opgenomen komt den gehaeleD atek ten goede, inkomsten en uitgaven worden door alle gemeeBSphappal^ gflBoten an gedmgeB. Op 0m Boker 4ijdatip ontetaan ar nu eveneans daor aitbotting andere knoppep, «die lach tat f^eelaeiitedieren oiitwikkelen. Zulka getlachtsdiepen WMden ia alle mogelijke ioestaBdeD vam OBtwikkelii^ aaBgetroSen. Blijvan zij op een trap vbb ontwikkeliDg staan , die nog veel op dia der voedinga- dieren geiijkt, dan soemt «en ze /^FolTpoflden*'; ontwikkelen zij aich beoger, dim dmgan aij den aaam van //Medusoiden"^ terwijl aij in den hoogst entwiUKeUaB loeatand zioh van den ttok aftcheiden , aen zdfiriandig ievan voeoen ra nib IfeAvaen of Kwailen bekend z^. De Medasen of KwaUaB ffentan ;bo1i niet door knofiivoraiing, auiar alleen door beviudite eiemB vDort. Uit ^k lOeB bevrucht ai ontwikkalt zioh een aliiptiach of peervormig diertja« dat mat liilkmw m bekleed, en , na een tijdkiig vrij nmdgeiwomf- 16» 124 CL R. H F F M A R R men te hebben^ sich vastset. Dan wordt het wimperkleed ingetrokken en door knopvorming ontstaat uit snlk een embryo opnienw een Hydioid- polyp. De door knopvorming aan den Hydroidpolypenstok uitgebotte Medusen» die door de Medusoide en Folypoide vormen, welke sich niet van den stok afacheiden, aan de voedingspolypen worden geschakeld, ge* lijken zoo weinig op hunne ouders» dat men de Medusen en Hydroidpolypen als twee geheel verschillende diergroepen heeft beschouwd. Eerat Steenstmp toonde aan, dat de Hydroidpolypen en de Medusen twee verachiilende ontwikkeliDgsphasen van een en hetzelfde dier zijn, en bestempelde dit hoogst merkwaardige proces met den naam van Geceratie-wisseUng. Het eerste geslacht gelijkt op het derde, het tweede op het vierde, het kind gelijkt niet op den vader maar op den grootvader. Ook de Generatie-wisseling is het produkt van arbeidsverdeeling, ontstaan onder de voortdurende wisselwerking van aanpassing en erfelijkheid» hier echter geene directe maar latente erfelijkheid. Even als dikwijls bij den mensch zoowel de psychische als somatische eigenschappen van den vader niet op het kind, maar op het kleinkind overgaan, worden ook bij de Hydroidpolypen de eigenschappen niet op het eerste maar op het tweede geslacht overgeplant. In den ontwikkelingsgang der Hydroidpolypen treedt dus eene perio- dieke terugvorming in , maar ook de reduetie kan men op arbeidsverdeeling terugbrengen. De hoogst ontwikkelde klasse onder de Hydromedusen nemen de Acale- phen of ware Kwailen in. Hier komt geene Generatie-wisseling voor. Uit het beruchte ei der ware Kwallen ontwikkelt zich een embryo» dat volkomen op het embryo der Hydroidpolypen gelijkt , maar door afsnoering en metamorphose onmidJellijk weder Kwallen doet ontstaan. Beschouwen wij thans de Siphonophoren. Bij deze dieren blijven de individusy die voor voeding, zoowel als die welke voor de instandhouding der soort dienen, steeds met elkander aan denzelfden stok gebonden. In plaats van de vastzittende en vertakte stokken der Hydroidpoiypen , tref* &n wij hier een vrij zwemmenden contractilen hollen stam aan, waarin de voedingsvloeistof bevat is. Bij de laagst ontwikkelde Siphonophoren nemen minstens twee in bouw en funotie geheel verschiilende individus REDEVOERING. 125 aan de vorming der kolonie deel, te weten de voedingsdieren en de geslachtsdieren ; deze sijn rondom den algemeenen stam geplaatst en hnnne holte hangt innig samen met die van den stam. De voedingsdieren zijn eenvondig met eene mondopening voorziene buizen. Van de grondvlakte der buis ontspringt een enkele, gewoonlijk lange, doorgaans vertakte vang- draad, die met een groot aantal netelorganen is bezet en als wapen dient. 