title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: wanden waren Oorspronek etc. der huydendaechsche oneenicheyden inde: k A | | GEREFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD. — 201 gheschept" te hebben"), dat men ,alles disponeerde tot eene beroepinge", die ,met den eersten" volgeu zou; la- tende hem voorloopig eene acte teekenen, waarbij hij zich verbond ,daerentusscehen" geene andere plaats te sanvaarden. En thans begeerde dringend de gemeente zij- ner vaderstad, ,dat hij, aensiende haren noot, in dese gelegentheijt haer niet soude verla: Rekende Voetius zieh verplicht den Heusdensehen broe- deren .te communiceren", dat hunne ,openinge" hier te laat kwam, wijl hij ,alreede genoechsaem beroepen was door die van Rotterdam", zoo verzekerden aanstonds bei- den, tot tranen toe bewogen, hoe ,de goede gemeynte", án haar streven herhaaldelijk teleurgesteld, op hem haar - laatste en eenige hoop had gevestigd?). Door dat zeggen | zijner vroegere medeburgers ten zeerste getroffen "), als- | 00k te rade gaande ,mette intercessie ende het advys hi vander Rosieren, verclaerde Voetius hem ge- om de saecke bij der hant te nemen" 5, onder -— dercke ende politie: ende werdedinghe der ghener die daer in onschul- "dich jn, 1017, blz. 25. Redelijkerwijze zou kunnen worden gevraagd, of bv. »de procedueren Grevi", te Heusden, Taurinus hier in het gelijk -wtellen? Zie ook Resol. Holl. 47 Febr. 1617. 3) Vgl. dr, W. Geesink, «t. w., blz, 203 en 217. ?) »Aliqui ex synedrio Heusdano me conveniebant et inmuentes ultimam sibi repositam fuisse in mei vocatione quam in animo habebant, et "melius suecessuram confiderent quam alias aliorum antehac tentatas", Voet., "Polit. eccles, t. III, p. 954. Vgl. Gisb. Voet. Aant. Ne, IV. — 3) sPetebant et obtestabantur non sine lachrymis, communi orthodoxine -et sume ecclesine et patriae meae no hac in parte'deessem: nddebant posse "me, ubi ipsi hactenus in tuto collocati essent, post annum inde a Rotero- damensibus. woeari, eamque vocationem sequi, in quam me toto animo propendere. videbant, quod communi orthodoxias causae et ecclesiae Rotero- Es hoe rerum statu id maxime profuturum judicabatur". et, Polit. eceles., t. III, p. 259. "y ad ministerium ecclesiasticum in patria mea a. 1017. caput meum periculo turpis ejectionis aut. rolegationis libenter objeci, ad juvandam ecclesiam patriam a factione Rermonstrantica annis aliquot. pressam. Cogita- 202 VIJFDE HOOFDSTUK. voorwaarde nochtans — ,gelycek sij over haer namen"! — dat Rotterdams doleerenden ,konden te vreden gestelt werden" M Nog denzelfden avond ontmoette Voetius binnen de frontierstad Petrus Wassenbureh, predikant te Poortu- gaal, die, vergezeld door de ouderlingen Duyn en Wt- hoeck en belast tevens met het overbrengen aan Vlijjmens kerkeraad van een ,voorsehryven" Zijner Excellentie ?), het beroep naar Rotterdam hem ,vertoonde, door ge- meynte ende classe gedaen"?) Terwij de drie Rotter- damsehe gedeputeerden zich des anderen daags ") met be- bam mibi divinitus dici, Hoc Sed Voet, Polit, eccles., &, I, pars If, p. 843. Vgl. Essenius, Orat. fun., 7) Gisb. Voet. Aant. N*. IV. 0» "n Juli 1617 roept de doleerende gemeente van Rotterdam de hulp in der Goreumsche classis, ten einde Petrus Nienroy, predikant te Zijderveld, »voor driemaende te leen te hebben", 3) Zulk een eigenhandig »voorsehryven" werd toen meermalen Maurits verstrekt; b.v. aan »de dolerende kercke" te Brielle, die het, Oct, 4617, inleverde bij de protesteerende classis van Sehieland, ten einde- Petrus Wassenburch voor zich in leening »te becoomen", tijdens de ge- dwongen afwezigheid van Willem Orijnsen »haeren predicant'", Ook wend Hendrik Willemsz. Hoeck, »sijnde een Duitsehe klerk, die voorhenemn schoolmeester tot Asperen geweest hadde", 9 Sept. 1018 »door den prince van ÜOrangien gerecommandeert tot den waceorendon kerckendienst", aam let consistorie van Eethen en Meeuwen. — Maurits' »voorschrijven", het beroep van Voetius naar Rotterdam betreffende, ís overgedrukt in Eigen Haard, Haarlem, 1883, blz 556. Zie ook met betrekking tot de houding: door Zijne Excellentie aangenomen tegenover de godsdienstgeschillen. dier. dagen, Resol. Holl, 98 Jan. en 2 Maart. 1617. 3) »Cum ita mecum acta essent post horam unam atque alteram appule- runt Hensdam vespertino tempore, revor. Wassenburgius tunc concionator in classe Roterodamensi seu Schielandica, postea Amisfurtensis et Dordra-- €enus, cum deputatis senioribus ecelesiae Roterodamensis, praeter literas. woentionis literas systnticas et intercessorias celsiss. prinelpis Mauritii Hollandiae praefecti ad synedrium Vlymense ad suae vocationis receptionem. et meam dimissionem", Voet,, Polit. eceles., t. IIL, p. 959. Zie ook bijlage LXXXIIL De daar gevolgde dagteekening is, naar ik vermoed, die van dem. ouden stijl, zoodat 3 April overeenkomi met 13 April en 8 Moi met 48 Mei 1017. 4) Namelijk: Vrijdag, 19 Mei 1617, volgens Gisb. Voet, Aanl, N*, IV. Toon hij. | 0 GEREFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD. — 208 kwamen spoed naar Vljmen begaven, om Voelius' ,di- missie te impetreren" van den kerkeraad aldaar en in- middels ook diens huisvrouw , Deliaua , gunstig voor hunne belangen te stemmen !), vergaderde binnen Heusden het toenmalige consistorie, ,geassisteert moet alle die gene die oyt in bedieninge geweest waeren", uitgenomen den oud- diaken Huibert Willemsz. Loockermans, ,die in de stadt niet en was"") Als naaste gevolg van deze ,collegiale" samenkomst, vertrokken 'smiddags jonker Adriaan van der Merwede, wethouder, en Sebastiaan Beelaerts , diaken, om — overbrengende den door allen onderteekenden be- roepsbrief*) — bij Vlijmens kerkeraad eveneens ,te sol- lieiteren, dat den predikant Voetius ontslagen werde van &ynen dienste aldaer" *). later, hoogleeraar te Utrecht, in de Polit. eccles, t. TI, p. 252, met betrekking tot Rotterdams gedelegeemden, sehreef: »qui die Saturni ad Niymensem ecclesinm profecti sunt", speelde allicht zijn geheugen aan "Voetius parten. — 3) »Sed nihil ad negotii hujus promotionem efficere potuerant, nisi quod wxorem meam domi reae salutarent, eique factum vocationis hujus expo- gerent, atque honesta beneficia officio huic annexa in me, et in uxorem, si widua fieret, conferenda", Polit. eccles, t. III, p. 252. 3) Ook Grevius werd op die samenkorost gemist. Het weltig karakter wan genoemde vergadering jracht Voetius aan te toonen: Polit. eccles., ^t. Hl, p. 557. — 3) Volgens Gisb. Voet. Aunt. N*. IV. waren onderteekenaars van boven- beroepsbrie: Walewijn Jansen, J. Oroes, W. Tuelinck, A. van (» 4. Fr. van den Broeck, Dingman Adriaansen, Adr. Jansen van , Paulus Keyser, Dirk Anthonissen Wyntrack, mr. Anthonie Ver- smhuys, Lambert Jarens, Jan Lenertsen van Boxtel, Simon Aertsen en "Willem Verhoutert. Van dezen heeft echter Adriaan Jansen van Cuyck »de -wemde dach daer aen door inductie des heeren van Kessel met een schrif- Aelijeke acto wederroepen sijne teyekeninge gedaen onder het beroep "Woetii", Die bijzonderheid beboort in mindering te komen bij het. getuige- J suffragiis ego electus et voeatus fui". Voet., Polit. — Reeds toen Voetius in aanmerking kwam voor de "Mlijmen, bleek van Cuyck minder goed. jegens bem LXIlI. 204 VIIFDE HOOFDSTUK. Heeds tegen Zondag hierop, 21 Mei 1617, had jonker Spierinek van Well, in zijne qualiteit van drost, verga- dering der vroedschap belegd, ten einde het werk, door Heusdens consistorie den Vrijjdag te voren verricht, goed te keuren. Toen hij echter zag, dat ,de Remonstrant- sche uyt de magistraet, alhoewel in stadt synde", niet verschenen waren), en bedoelde regeeringspersonen, ook ma eene tweede oproeping ,door den eamerwaerder Jan | Claessen van Wyck", zich bij vernieuwing lieten wachten ?), | omme te solliciteren dat den predieant WVoetius ontslagen werden wau synen dienste aldaer, alsdoen verteert ende by myn betaelt int by weesem xanden schouth (Gillis Jansen van Herle), Lambert (Jansen) Heesbeen, dem secretaris Rob (Robrecht) Adriaensen, Godert Ymensen ende andere t6 saemen met voeren 3 guld. 13 sts. | oort". Aldus de rekening der woor- schotten, opgemankt »bij Adriaen vander Merwede ter saecke vande vorderinge der kercke", Zie Oud-arch. Heusden, E. 13, bijlage tot. fol 35. J) »Ex senatoribus a praefecto militari persuasis an compulsis, alii oppido quidem se eontinebant, sed non domi suae, alii extra. oppidum. lhoram conventus exspatiatum iverant: ne satrapa eos denuo per apparilé rem citare possot; sed conventum et approbationem in aliud tempus cogeretur. Sed non venit tunc in mentem praefecto militari, huic duro nodo durum cuneum esse paratum, et huic ataxiae contra muneris ipsorum requisitum, ordinem in fondamentalibus specialis sui regiminis statutis praesto esse", Voet., Polil. eccles. t. III, p. 953. Waar Voetius hier gewag maakt van sataxia (Belgice disordro)", door zijne Arminiaansche tegen- sianders bedreven, dar had hij zich wel mogen herinneren, hoe er, toen- tertjd, op dat punt »lliacos intra muros et exira" niet weinig gezondigd | werd, Zie, 0.2, wat betreft de »ataxia" van Heusdens drost, jonker Spie- rinck, in hoogst eigen persoon, bijlage LXXXII. | 2) Ter raadsvergadering van 91 Mei 1617 waren dus niet tegenwoordig. de drie burgemeesters Govert Gijsbertsen de Momber, Adrian Jansen vam Cuyek en Christoffel Fransen van den Broeck, de president-schepen Gerunl Bruyninex en de schepenen Huibert Willemsen Loockermans, Eustaca Vere eycken en Wouter Hamel. Ook was daar schout Cornelis Gerritsen van den Elshout evenmín aanwezig als de militie-gouverneur, zijne genadede heer van. Kessel, — Opmerking verdient hier de navolgende quitantie, loopende ook over dien 91sten Mei 1617 en nog voorhanden in Oud-arch. Heusden, E, 59. fol. 44 verso: »Aen Guillim vanden Berch weirt in St, Joris, betaelt, de somme vàn ses guld, acht ste, over de verteiringe t' sijnen huijee gedaen bijde magistraten, present den heere gouverneur ende minister Grevius, In suecken. de stadt concernerende", —À—— GERRFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD, 205 deed Spierinck, ,volgens de hantvesten der stede"), die yan d'oude magistraet" ten raadhuize ontbieden; ,de weleke gecompareert sijnde hebben gesamentlijek met de tegenwoordige — Drossaerb, Antonis van Gemert, Mer- wen, Verhoutert, geapprobeert het beroep gedaen op Voetium". Juist was die maatregel getroffen *), als aan Heusdens drost werd ,behandieht een brief van den heeren Ge- committeerde Haden", en hem gelast, om — nademaal er binnen de fírontierstad ,eenige praedicanten op de stoel waren gebracht", die ,op ongewoonelijoke dagen, buyten kennisse ende voorweten van de magistraten", godsdienstoefening hadden gehouden — te zorgen, ,dat suleks niet meerder en gebeure". Tegelikertijd bekwam ook de heer van Kessel eene aanschrijjving ,dat hy wilde letten op de onderlinghe ruste, ende sonderlinge dat die &uthoriteyt publieq mochte zyn gehandthaeft en afghe- weert alle oppressien ende datelijekheden jegens de selve, geljek na de ordre van het landt syn schuldighe plicht en debyvoir verstaen wert te wesen"?) Wijl nochtans ge- noegzaum bleek, dat de inhoud van beide missiven te- rugsloeg op de mededeelingen, kort geleden door Zijne 3) Bovenbedoelde hantvest luidt aldus: »De burgermeesters , schepenen ende Wrossart formeeren "Leerste lidt van de breede regeeringe. Die oyt schepe- men of burgermeesters geweest zijn, met de gequalificeerste van de sladt, maken het tweede lidt van de breede regeeringe, ende zijn oude raden »an de stadt, doch dat lidt en vergadert niet als gheconvoceert van het werste lidt, ende dat in saecken de stadt grootelijeks betreffende". Van Üudenhoven, Beschr. v. Heusd., blz. 62. Keurde Grevius' partij het ten meerste af, dat Spierinek op deze wijre handelde, zoo verdedigt Voetius het 3) Het beroep van Heusdens kerkeraad en de approbatie van Heusdens syn Woetio gepresenteert des Sondaechs tem een ueren". Jiriev. en. pap. kl. Gorinchem. *1 1017, i : : 1 206 "YHFDE HOOFDSTUK., Genade aan de Staten verstrekt , aarzelde jonker Spierinck niet de zaak der gereformeerden en die van Voetius on- verminderd te blijven steunen) Was hij het inzonder- heid geweest, door wiens bemoeiing Rotterdams dolee- rende gemeente, totnogtoe, ,van die van Vlymen geen dimissie had konnen obtineren", voor den door haar be- geerden predikant — zoo traehtte nu Heusdens consisto- rie Wassenburch en zijne medegedeputeerden over te ha- len, ,om op Voetium ten aensien van haere beroepinge eerst gedaen, niet te willen pretenderen"; in welken geest door den kerkeraad der frontierstad tevens aan dien van Rotterdam werd geschreven ?). Den volgenden morgen, Maandag, 22 Mei, reisden vroegijdig ui& Heusden af de ouderlingen Tuelinck en Jan Franssen van den Broeck, in commissie naar Gor- eum, ten einde daar bij de classis aan te dringen op eene spoedige approbatie der gedane keuze. Nadat ter ver- gadering ,de schriftelijeke beroepinghe was ghelesen , ende. rijpeljeken inde vreese des Heeren nae conseientie over- woghen?, is bij den meesten broederen de selve voor ghoet ende wettelicken ghekent ende gheapprobeert, al- 800 de selve bij den jeghenwoordighen ende ouden kereken- raedt was ghedaen, ende bij den heere drossaert ende magistraten was gheapprobeert'), ende op den persoon *) Vgl. hierboven, blz. 198, aant. 4. 3) »Den brief des kerekenraets tot Heusden, aen de kerckenraet wan Rotterdmm berust onder P. Nyenroij (Petrus van Nieuwenroode) tot Rotter- dam"; zoo staat er aangeteokend in het reeds vermelde kerkeraadsboek, Arch. Hero. kerk. Heusd., afd. 11, D, a, n*. 39. 3) Aan die »overweginghe" nam natuurlijk Voetius geen deel. Ofschoon. »present zijnde inde vergaderinghe", was hij, welstaunshalve, van Le worem »wt aller name van d. praeside vermaent con woynigh Le willen vortrecken, t'welek hy oock terstont ende ghewilligh heeft ghedaen'". Hand. e. Gore, 22 Mei 1017, stilo novo, te Gorinchem; pr. Leewius, scriba van der Rosieren,. *) Gelik te verwachten viel, stemden de Remonstrantseh gezinde bmoe- [3 d— m— GEREFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD. 207 d. Voetii, als zijjnde bekent een mam eerlijck van leven, welgheleert ende suijver inde leere, niet en was te seggen". Alleenljk werd nog besloten, ,om alle ghevoeghelijck- heijdt, datter drye wt de verghaderinghe souden worden ghecommitteert!) om op morghen te ghaen tot Heusden, omme te sien ofte die persoonen inden magistraet zijnde, die niet en hadden onderteijckent, daer toe mochten wor- den ghepersuadeert, mitds dat de voorsegde beroepinghe vanden classe evenwel blyft gheapprobeert" ?), 'Te nauwernood waren de door Heusdens kerkeraad ge- deputeerde ouderlingen uit de vergaderzaal weggegaan — nochtans niet, zonder den broederen dank te hebben ge- zegd voor de bekomen resolutie, van welke hun op aanyraag acte werd verleend ?), ,tot contentement van haere ghemejjnte" — of Joannes Grevius kwam, ,laet nae den middaeh", in de classis en begon daar terstond ,.nae sin gewoont, heftich ujj te vaeren" *. Ook ont- wing Voetius, ,ontrent den avont, tot Goreum in de ders, leden der Gorcumsche classis, tezen dat goedkeuren. Tot hen kunnen toen behoord hebben: Cornelius Drongelensis, Samuel de Prince, Henrieus Spudaeus, Hermannus Nachenius en Cornelius Geisteranus, respectievelijk. predikanten te Veen, Baardwijk, Arkel, Spijk on Blokland. Zie ook Deductie, fol. 97. 3) T. w. Leewius, Vogelsanck en van Sonneveli. Vgl. hierboven, blz. 192, mant. 4. *) Hand. cl. Gorc., 22 Mei 1617. ?) Zie bijlage LXXXIV. 5) »Hic mctis ante meridiem, comparuit demum in classe concionator Heusdanus Remonstrantismo addictus, ordinarium istius classis membrum ; xui roganti quid actum esset de vocatione Heusdana, respondebat praeses xlases et scriba ex actis praelegebat, eam classicaliter approbatam. Quo andito, ut erat impotentis unimi, mirum ín modum stomachari et obtroc- tationes effundere coepit. Classis, assueta ejusmodi verbalibus procellis toties ab illa aree ad actiones suas turbandas immissis, hortnta est eum no wontenderet contra approbationem legitime factam; et ut ordini loeum daret, eique se subjiceret", Voot, Polit. eccles, t. IIT, p. 253, Vgl. daar- mede p. 200 en hierachter, bijlage LXXIII. NER 208 VIJFDE HOOFDSTUK. kercke", eene missive ), strekkende tot begeleiding der resolutie, me& welke ,de Remonstrantsche uijt de magi- Biraet", eers& ,op het casteel bij den heere van Kessel" en later op het stadhuis saàmgekomen , Vlijmens ,kercken- dienaer" verwittigden, hoe ze, naar aanleiding van den brief, gisteren door Gecommitteerde Raden aan Zijne Ge- nade gezonden, besloten hadden hem ,het beroep op te schryven" * Overeenkomstig den hun ioevertrouwden last, begaven zich de drie gedeputeerde leden der Goreumsche classis: Leewius, Vogelsanck en van Sonnevelt, Dinsdag, den 23st» Mei 1617, naar Heusden, Aan de Wijksche poort opgewaeht door een ,dienaer des heeren van Kessel, ende versocht boven bij den selven te comen", werden zij op het kasteel ,tot over vier ueren" door Zijne Genade bezig gehouden, die ,gesocht heeft hen met prejudicie in te nemen; seggende, datmen Voetii beroep soude te niet doen ende andere soude voorstellen uijt de weleke dan yemant.: mochte beroepen werden". Daar nochtans aan de gede- puteerden witsluitend was opgedragen ,te spreken den jeghenwoordighen ende ouden kerekenraedt, (zoowel) als d. Joannem Grevium, mitsgaders den ed. heere drossaert met den jeghenwoordighen ende ouden magistraeb, om tot inwilinghe vant voorsegde beroep op den persoon *) »Dat Salomon Verduvel gerechtsbode slants van Heusden bekenden ontfangen ie hebben vuyt handen vanden borgemeester Govert Gysbertsen de Momber, de somme van dartieh stuyyers, ter causo van t'dragen ende bestellen van. sekere missive, byde magistrat geschreven aen Gysbert Voetius predieant wesende dier tyt tot Gorniehem. Bedanckende hem dar ps goede betalinge. Actum den 29*^» May 1017. Toireonden schepenen der voors, stede van Heusden signatuere, (was get*.) A. van Gernert, Huibert Willemssen Lookermans". Oud-arch. Heusden, E. 945, bijlage tot fol, 30. verso der gereenterekening. 1) Zie het »Extract" uit de Heusdensche raadsnotulen van 22. Mei 1017, voorhanden in Briev. en pap. kl. Gorinchem. GEREFORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE VADERSTAD. 209 Voetii haer allen te beweghen, soot moghelijek waere; sonder eenighe ander middelen ofte ijet anders te doen jn dese sake"?) — zoo gelükte het den heer van Kessel miet de classieale afgevaardigden voor zijne bedoelingen te winnen. Later op den dag, bij ,Guilliam vanden Bercb, weirt in St.Joris", samengekomen met Josephus en du Piere, Verhoutert en Tuelinck ?), , hebben sij haer gheaddresseert niet alleen aen dominum Grevium, maer oock aenden ed. drossaert der stede Heusden, versoeckende aen sijne E. dat hem gheliefde vergaderinghe vande eers. magistraet te leggen, alsoo sij nomine elassis de selve wat hadden voor te draghen betreffende het beroep d. Voetii, ende met naemen dat haere last medebrachte, om met die magistraten te handelen, de weleke sij verstanden weij- gerich te wesen om het voorsegde beroep te approberen, ende toe te stemmen, ende dat tot. voorcominge van al- lerhande onrust ende oneenicheyt" ?), Door jonker Spierinck werd hun echter ten antwoord Eegeven: ,dat van die magistraten de welceke in het be- roep diffieulteerden sommighe naeden Haghe waeren ver- trocken *, ende dat hy hemselven wel verseekert hieldt, 3) Hand, cl. Gore, 92 Mei 1617. 3) »Aen Guillium vanden Berch weirt in St. Joris, betaelt de somme van Xwintich guld. thien sts, over de vereirde costen, gedroncken wijnen, € bieren, gedaen bij de ministeren van Gorcum, Woudrichem, Vianen, , ende vuijtten Broeck (Babylonienbroek), vergeselschapt bij ialitn ende Teulinek, opten 93 Maij 1617. Bij quitantie", Oud-axch. -Heusden , E. 59, fol. 41 verso. 3) Hand. el. Gore, 99 Mei 1617, 4) Namelijk schout van den Elshout, burgemeester de Mornber en sche- "pen Huibert Willemsen Loockermans, ten einde aan hunne Edel Mogenden se remonstreren", wat binnen Heusden had plaats gegrepen, wende vor- "ders le versoecken, dat alle ongeregeltheden ende onbehoorlijcke procedu- men moebten woorenmmen, ende in goede ordre wederom gebraeht worden, soo ende als sulcx de gemelte heeren Staten tot maintienement haerder ME 210 VIJFDE HOOFDSTUK. datte praesenten op syn citatie over die materie niet en souden begheeren te verschijnen". Daarom stelden zich de gedeputeerden, die bemerkten, hoe zijj ,niets vrucht- baerlycken conden wtvoeren, maer patientie moesten me- men", voorloopig tevreden met zoowel den drost als en- kele leden van Heusdens vroedschap ,te vermaenen, dai Stuck totte meeste stichtinghe ende vrede te dirigeren" *). Evenals Voetius bleven ook de drie afgevaardigde elas- sisbroederen overnachten binnen de frontierstad, alwaar zij, Woensdag, 24 Mei 1617, berieht, ontvingen , hoe Vlij- mens kerkeraad eindelijk ", vóór zes uren in den morgen ), daar was aangekomen, om hunnen predikant ,sijn aí- sehejjt ende dimissie schriftelyck te beteeckenen" *), Hierop besloten aanstonds ouderlingen en diakenen van Heusden, dat Voetius nog dienzelflen Woensdag — ,een dach, hooch mog. auctoriteyt, ende particulierlijck derselver vande magistraet deser stadt souden vynden te behooren", Zie het »Extract" der Heusdensehe raadsnotulen van 23 Mei 1617 in Brieo en pap. kl. Gorinchem. Bij die vergadering waren niet tegenwoordig geweest de droet, jonker vam der Merwede, Verhoutert, van Gemert en Hamel. *) Hand, cl. Gorc, 29 Mei 1017. 3) Reeds Maandag, 92 Mei, waren Godschalk van Cuyek en Johan Dedel., ndvocaat — doch ie vergeefs — naar Vlijmen getogen som Woetii dimissie te impetreren", Gisb. Voet. Aant. N*. IV. *) »Obtenta 29. Maji approbatione classicali, delegati synedrii Ho die Martis 23. Maji a synedrio ecclesiae Vlymensi dimissionem quae scripta ipsis et mihi Heusdae tunc commoranti tradita fuit 24. Maji mane ante horam sextam matutinum". Voet,, Polit, eccles., t. II, p, 958. Vgl daarmede het aangeteekende in Arch. Hart. kerk Heusd, afd. W, B, a, n*, 99: »Voetii demissie van. Vlijmen, oock bij de wethoudenen be- teeckent, berust onder Merten Ruijckhaver". *) Men was ie Vlijmen niet gelukkig met Voetius' beroepen plaatsver- vanger Danié| de Berch, sdewelcke, na dat syn beroop in de classe inge- bracht, aengenoomen ende gheapprobeert, en nu al syn examen gepasseert. wns, in den Heere op den derden dach na syn examen is eoomen te ont- slapen". Hem verving toen Johannes Slatius, die aldaar van 1617—1092 werkzanm was. Kehl arch. Vlimen, 17a, fol, 9, Vgl. Hand. cl. Gore, 14 Aug., 25 Sept. en 9 Oct. 1617. m-—— GERBPORMEERDEN JN NOOD. NAAR DE vAbDERSTAD. 211 datmen ordinarisch gewoon is sermoen te doen"") — bij de gemeente ,als tweede predicant" zjjne intreé zou houden. Vooraf evenwel werd aan zekere commissie , gevormd door ,een uyt de magistraet ende twee uyt den Kerckenraet", namens drost en consistorie opgedragen, genoemd plan mede te deelen aan Grevius, die, verlan- gend naar steun en bescherming uitziende , als vroeger zijne toevlucht had genomen ,tot den gouverneur op het casteel". De heer van Kessel ontbood nu ,de gedeputeerden des Xlassis", om dezen ,met hooge woorden ende dreygemen- ien" te betuigen ,dat hij Voetius met gewelt van den Btoel soude haelen, seggende dat hij castelejn was); dat hij oock onlancks last hadde ontfangen van de hee- ren Staeten"; — bij welke verklaring Zijne Genade , met suleken ontstelden gelaet hem heeft verthoont, dat de gedeputeerden voor groote swaricheijt vreesden", Intusschen was Voetius, gelijken maatregel duchtende, reeds te zeven uren, ,als de clock een weynich wert ge- |, tempelwaarts gegaan?) Nadat hij, het kerkhof VE Ec: blz. 197, aant, 2, Met dien 94e» Mei 1617 ging 0k Voetins' traetement in, als »tweede dienaer" te Heusden, over welke gelden bij echter eerst 24 Maart 4018 de vrije beschikking iceg: Wellicht met het oog op die omstandigheid sehreef Voetius in zijno Polit. eceles., ss pars IT, p. 813: »Mihi semper idem animus fuit, circa. stipendia, qui Calvino aliisque reformationis nostrae luminibus: idque per Dei gratiam -eoustanter in ecclesia et schola non tantum doctrinae traditione, sed ipso opere ostendi", Vgl hierboven, blz. 904, aant. 4; maar zie ook bij- age LXXXV. 7) Buiten twijfel heeft het der tegenpartij maar weinig moeite gekost, die bewering te niet te doen. Immers kwam, evenals nan Spierinck, reeds xvroeger aan. Nicolans Blanckaert de titel van »casteleyn-drossert" toe, of- -schoon deze »buyten het kasteel in zijn eygen huys bleef wonen". Zie van "Ondenhoven, Beschr. v. Hewsd., Ule 01. Vgl. ook Resol. Holl, 19 Febr. 4096 en hierachter, bijlage XCIII. 3) Dus een uur wóór den aanvang der godsdienstoefening. »Eodem die lora oetava concio habenda mihi a synedrio imposita erat", Voet, Polit, eccles, t. Hl, p. 254. ri au — 212 VIJFDE HOOPDSTUK. overgestoken, de hoofddeur genaderd was, trad onyer- wacht op hem toe de seeretaris des heeren van Kessel, Casembroot, door den gouverneur uitgezonden om hem ,.te dew ", en alzoo Grevius gelegenheid te geven ,üen predickstoel te preoceuperen", Toen Voetius het ver- zoek, of hij ten spoedigste bij den commandant wilde komen, met eene weigering had beantwoord, poogden nog, op aandringen van Zijne Genade, de gedeputeerden der Goreumsche classis — hoewel te vergeefs — hem over te halen ,van t'voorgenomen predicken te desisteren"; waarop zjj, teleurgesteld, ,haer terstont uijt de stadt hebben vertroeken" !). Terwij| Heusdens gemeente ,in grooten getale" naar de Catharijue kerk opging, trad, omstreeks acht uren, voor- middags, ook de heer van Kessel dat gebouw binnen, »,by hem hebbende synen lieutenant Sehoonhoven ?), ende andere van syne sujjte". Den ouderling Walewijn Jansen ?), 3) Gisb. Voet. Aant. N*. IV. Vgl. Polit. eccles., t. MI, p. 954, waar het bovenvermelde veel uitvoeriger geschilderd en tevens sterker gekleund wordt. Zelfs laat Voetius, o.L, t. IIT, p. 9257, Heusdens gouverneur dreigen »se ultima ratione regum adhibita, hoc est, armatis sclope- tariis (Belgice musquetiers) in templum introductis, nos compulsurur et. exturbaturum. Quo factum, ut tres veterani concionatores a classe deputati, ad conciliandos et sedandos animos senatorum quorundam, qui hactenus instinctu et impulsu ill, praefecti militaris, extra consensum et approbatio- mem vocationis meae se continuerant; consternati minacibus ill. viri fulgetris. ex civitate excesserínt; me scil. terribilis lanienae et effusionis sanguinis spectaculo interesse cogeretur", *) Wat in den tekst hier wolgt, is ontleend 0.a. ook aan eene mededao- ling, getiteld: Verhael van 't gene in de kercke tot Heusden gepasseert is don 24 Maji 1617, te vinden Deduetie, fol 65, en »i'oorconden by eyge handen onderteeckent ten dag ende jare als wooren"" door »Waelwyn Jansx, Lambert Jarensz, C. Groen, Josephus vanden Rosieren minister tot Hedichuysen ende Herpt, David du Piere predikant in Babilonien Brouck ende op den Hil, Gisbertus Voetius", Vgl. Voet., Polit. eccles, t. III, p. 960. ?) »Walewijn Jansz, burger binnen Heusden, pachter van de ghermeene middelen over Onsenoort ende Baertwijek". Hesol. Holl, 9 Dec. 1600, Op. L a ÉGR GEREPORMEERDEN IN NOOD. NAAR DE vVADERSTAD. 213 die met twee der broederen ,int gestoelte" had plaats ge- nomen, vroeg Zijne Genade onmiddellijk naar den kerke- raad. Beleefd werd hem te kennen gegeven, dat het con- sistorie — ,een wtgenoomen" — na het derde gelui wel voltallig zou wezen. Niet tevreden met die verklaring, voegde hij op barschen toon den ander toe: ,ick belaste w(w) Lelde) niet te laten prediken; ofte ist u. l. mey- minge alsoo possessie te nemen" Zonder een oogenblik te aarzelen, hervatte Walewijn: ,ja heere, datis de mey- ninge"; waarna de gouverneur hem ten derden male aan- sprak, zich beroepende op zijn plicht ,omme alle disordre soo binnen als buijten der stat wech te neemen" ); doch nu ook klonk de verzekering: ,daer en is geen disordre, dan die mijn heer hier maeckt". Aldus vrij scherp terecht gewezen, zag Zijne Genade yan de kerkeraadsbank ?) op naar den kansel?), door Voe- tius intusschen beklommen, en riep, ,met een stoxken hem wenekende: ,domine Voeti, iek belaste u. l. wt den name der ed. heeren Staten van den stoel af te coomen ende niet te prediken". Toen deze echter zeide: ,Heere, gelief mij daer acte af te geven" antwoordde de gou- verneur: ,Ick salt u thoonen" om voorts — ,van daer ge- gauen ter plaetse daer den heere drossaert, met eenige Jet kohier der werponding over 1648 is Walewijn aangeslagen voor 27 gld. 8 st, en behoorde hij dus almede tot de gegoedste ingezetenen der frontierstad. Oud-arch. Heusd., C. 1. *) Vgl. bierboven, blz. 905, aant. 3. 3) In dio. Lirkseuadébank hadden daarenboven plaats genomen Josephus en du Piere, »sua praesentia primam meam concionem cohonestaturi", Serif Voetius in xijne Polit. eccles., t. IIT, p. 955. 33) Ille (n. dominus praefectus militaris] eum satellitio suo ingressus, et "torvo vultu me in cathedra stantem intuitus, elevato et extenso versus me .bacillo, quo progrediens uti solebat, mandabat nomine et mandato ill. 4d. ordinum Hollandine, ut descenderem et desisterem a concione babenda". "oet, Polit. eccles., t. WI, p. 255. 214 VIYDE HOOFDSTUK. ujjten magistraet ende andere notable persoonen als ook capitejjn ende officieren waren geseten" — met luider stem den drost, die welwillend hem te gemoet ging, af ie vragen: ,Heer drossaert, hebt ghy consent gegeven dat Voetius soude prediken?" Zoowel Spierinek als schepen van der Merwede ), mede tegenwoordig, bepleit- ten hierop hun goed recht om te handelen, gelijk zij gedaan hadden; ieder voor zich staande houdende, dat ,het beroep Voetii" volkomen wettig mocht genoemd worden; na welke woordenwisseling de heer van Kessel misnoegd huiswaarts keerde. Tegelib met zijn vertrek hief de gemeente, wijl het derde gelui had opgehouden, den gebruikelijken voorzang aan: bij deze gelegenheid psalm 129. Onder Voetius gebed, dat daarna plaats vond, kwam haastig in de kerk teruggeloopen den lieutenant Schoonhoven geaecom- pagneert met den jongsten sergiant vande compagnie", Niet zoodra bleek het bidden ,gedaen", of ,de deure des predickstoels optreckende" stelde Schoonhoven?) aan Voe- tius ,een toegevouwen pampier" ter hand, met de woor- *) »Eundem consensum et ordinationem suam, aliorumque senatorum, qui tunc nondum aderant, declarabat mobilis, praeses scabinorum: cui propterea minabatur extenta versus eum vindiee dextra eum bacillo, quem dextra tenebat, et capite concusso, ei voce iragica, intonans Mer wen, Merwen (hoc nobilis illius gentilitium nomen ernt)". Voet, Polit. eccles. t. HI, p. 255. Hoe goed, tot in de minste bijronderheden, de latere Utrechtsehe hoogleeraar hot gobeurde op 24 Mei 1617 zieh sehijnt te her- inneren, toch blijkt Voetins eenigermate in de war te zijn geweest omtrent. van der Merwede's waardigheid als vroedschapslid, Niet hij, maar Gerard Bruyninex wns toentertijd »praeses seabinorum". Jonker Adriaan werd zulks eerst met »heyligen Drij Coningendach a?, 1618", 3) Den 194 Maart 16417 had plaats gevonden de eerste huwelijksafkon- diging van »Philips van Schoonhoven, lieutenant van den welgeborem heere. van Kessel en Emmerentia La grue, j. dr. van Heusden". Oucl-arch. Heusden, 3. I, 4. Terstond ma deze twee opgeteekende namen, begint, den 414 Juli 4617, Voetius' hand in het voornoemde register de huwelijken en huwelijksafkondigingen in te schrijven. à cm ZESDE HOOFDSTUK, Een kerkelijk conflict. Deportement van Grevius. Waren blijkbaar de gereformeerden te Heusden van oordeel geweest ,datter anders geen salve was in Gilead, om hen van scheuringhe ende verstroyinghe bequame- lijek te redden", dan door aan Vlijmens ,kerekendienaer" de reeds geruimen 1iijjd onvervuld gebleven tweede predi- kantsplaats aan te bieden, zoo had ook deze gemeend, dat hij zijne Calvinistische geestverwanten aldaar ,niet en koste voorby gaen met den priester ende levijt", in. afwachting ,of mogelijek een ander met so harden ende | perieuloosen sake" zich zou willen belasten. Veeleer zette de vroegere alumnus zijner vaderstad volvaardig ,eyghen profit ende ghemack" op het spel, om die hem ma aan | het hart liggende gemeente ,uyt den brandt te treeken daermen haer in gheworpen hadde"; zich geenszins onte veinzende, hoe er ,weynigh apparentie" bestond, ,yan de sake te boven te sullen komen, nae de gestalte doen was van de meeste stemmen der hooghe ende sub- alterne overheden". Zelfs bleken partijen ,seer hart ende maehtigh te wesen, en procedeerden sy soo als hare in- tentien dat mede brachten" '). 1) Zie Gib. Voetius, Afscheydt-predicatie, uyt. Philipp. 4. vers, 97 ghe- daen im de gemeynle fot Heusden, den 90. Augusti 1634. Den fweeden: druck. Nae de nieuwe oversettingh verbeterl. Aimnst., 1055, blz, 76—78. Lk NN EXEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GRRVIUS. 217 Of had niet Heusdens magistraat, nog vóór de nieuwe ,kerckendienaer" door Vljjmen was gedemitteerd en op- getreden binnen de frontierplaats, drie ') harer leden naar 's-Gravenhage gezonden?), ter ,remonstrantie" bij hunne Edel Mogenden! Daarheen ging ook drossaard Spierinck, onmiddellik na afloop der door Voetius gehouden intreé- predikatie, .vergeselschapt sijnde" met dezen en twee gedeputeerden, Willem Gerardsen Tuelinck uit het con- sistorie en jonker Adriaan van der Merwede uit de vroed- schap; terwijl iets later op den dag nog Sebastiaan Bee- laerts, oud-burgemeester, zich bij hen voegde, ten einde »het wettelyek beroep Voetii met t' gene daerop gevolcht was voor de vergaderinge der heeren Staeten te verant- woorden" ?). Intusschen had tot hetzelfde doel, en tevens ,om bij Sijn Excellentie ende de goede steden den wech te pre- pareren", Johannes Cloppenburch 5), op last van Spierinck , 4) Vgl. hierboven, blz. 200. aant. 4. Volgens Gísb. Voel. Aani, N?. IV toen naar den Haag vertrokken »vier nijt de mngistmmet te weten, de schouth Klshout, de borgemeester Momber, de commis Hamel, ende Muybert Willems Loqnermans, de welcke haer tegen t'voors, beroep ende de gemeynte van Heusden souden opposeren", Gedroeg Hamel zich hier als lid wan bedoelde commissie (wat echter niet hlopL met de declaratie »over waeatien, reije- ende teircosten", Oud-arch. Heusden, E. 50, fol 35), dan ging hij naar 's-Gravenhage zonder daarioe door de vroed- -te zijn afgevaardigd, ewenals zulks het greval was met de Groell, entrent wien Voetius opteekent: »heeft oock de heere van Kessel bostolt. a dp muet sijn peert metter haest nae Wondrichem gereden, ende *»an o vwoorts nae den Haege verreijst is". 7T) »Appulerant. istic aliqui ex senatoribus Heusdanis, qui malo et infelici vonsilio se subduxerant conventui, in quo vocatio mea approbata erat". "Voet-, Polit, eccles, t. II, p. 259. Vgl. hierboven, blz. 204, aant. 1. -) Gixb, Voet. Aunt. N*. IV. Staat er Polit. eccles, t. Ml, p. 258, te lezen »consnlium duxerunt, ut d. satrapa cum tribus alis senatoribus, et | "Moetio -toneionatore, atque uno seniore Hagam festinare", zoo vergist. zicl. dijkbaar de sehrijver. Met Heusdens drost werden maar twee leden der | | Loose aper "Fe dien tijle was Cloppenburch te Aalburg als predikant nog niet -— 218 ZESDE HOOFDSTUK. - reeds Dinsdags te voren ,metter haest" zich begevende naar Den Haag) Te na hier Heusdens drossaard ,neffens d'andere Donderdag, 26 Mei 1617, ,tegen den avo: men, of elk hunner ging ,hem op t' Hof!) den", waarna jonker Spierinek van Well do kamerbewaarders ,subytelyck" bij Hollands s ontboden?); doch zonder dat het zijn me den vergund bleek hun woordvoerder te deze, de vergaderzaal binnengeleid, daar s ten zag de drie bovenvermelde Arminia bevestigd, Dat geschiedde eerst 11 Juni 1617 door Pet hierboven, blz. 157, aant. 2. Y) Gisb, Voet, Aant, N*. IV. Het Oud-arch, Heusden, E. 8 34 vero, de navolgende notitie: sAlsoomen domine predicant, wilde beletten ende verhinderen opien pre em soude prediken, is dner over goet gevonden naar s mitteeren den heere drossurt Spirinck, Sebastijaen Belaers, sen, den rendant (tw. jonker Adr, van der Merwede) ende domine Cloppenborch, ende sijn dese costen bij mij alle verschooten, volgens de declaratie bedragende ter somme. sestich guld. XIIT sts." Naar blijkt uit Owd-areh. Hewsden, tot fol. 34 werso, bedroegen die verschotten eigenlijk slechts. 4 penn. , 3) T.w. het Binnenhof. Vgl. Voet, Poit. eccles, t. TIT, p. 959. simus d, satrapa, eum suis condeputatis, in interiori aulae T 3) Naar Voetius, Polit. eceles., t. III, p. 958, bericht, was afgegaan eene audientie bij Maurits »ad (quem) admissi, € juncta singulis dextra clementer excepti sumus". Ik meen .bezoek eerst den volgenden dag zal hebben plaats g namen, in die dagen, de Contraremonstranten allicht. tot den P toevlucht, gelijjk de Remonstranten steun zochten en vonden b mevelt, »Costemen daer toe comen , dan creechmen fiat, Maer die sulcke recommandatie nlet mede bracht, hadde een | ende dickwile noch een blaeuwe scheen". Provisionele o scheyden. saecken, ghestell in de Remonstrantie van den Juss Hollandt ende. West- Vrieslandt, To! naerder. onderrechtinghe, | Ed, Mog. als van alle ghetrowwe patriotten. ende. Liefhabberen. landts. Waerinne oock, de mulliteyt van dr gei den tdi de valsche Spaensehe ende Jesuytische practijequen « toesen. (zi. m. v. pl. en v. dr.), anno 1618, blz. 43, EEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GmEVIUs. 219 sieleden '). Op de vraag, al aanstonds door .d'advocaet Barnevelb" namens hunne Edel Mogenden Spierinck ge- daan: ,of hij Voetium op den stoel hadde gestelt, ofte hem belast voort te gaen in het prediken?" antwoordde deze ,resolutelyck jae ende persisteerde daer bij"; met welke onbewimpelde betuiging de Staten zich voorloopig vergenoegden, den drost tot nader ,demitterende" *). RHeeds 26 Mei, ,voor den middach" ?), versehenen we- derom beide partijen *) op het Binnenhof. Jonker Rudolph Spierinek, toen voorzien ,van alle stucken", noodig om de remonstrantie der lieusdensche gereformeerden aan hunne Edel Mogenden in het gewenschte licht te plaat- , leverde dat verweerschrift ,mette documenten daer- toe dienende" over aan de staten van Holland en West- Friesland. Hierop werd het door Oldenbarnevelt van het begin tot het einde voorgelezen en ,aldaer de saecke int lange gedebateert". Bij deze gelegenheid voerde Rotter- dams beroemde pensionaris, Huig de Groot — als lid van Gecommitteerde Raden toegang hebbende tot de statenver- gadering — den drossaard en diens medegedeputeerden te gemoet: ,gy hebt malkanderen een voordeel afgesien" *). D 3) Namelijk van den Elshout, de Momber en Loockermans, 3) Giísb. Voet. Aant. N?, IV. Vgl. Polit. eccles, t. LIT, p. 959. Eene mndere voorstelling dier zaak levert het rapport, later door de drie Armi- miaansche afgevaardigden hun committenten aangeboden. Daarin luidt het o. a. »leggende den drossaert op missakem toe ende beriep hem teleken op syn mede daroeders die met bem waeren gecommen". Bríev. en pap. kl. Gorinchem, 3) Zób wolgens Gisb. Voel, Aant, N*. IV. In sijne Polit. eceles., t. IIl, p. 258, sebrijft Voetins evenwel: »Die uno atque altero post". 5) Bedoelde stwee" partijen worden, ftesel. HolL, 96 Mei 1617, aldus xwmschreven: »sSyn gecompareert die van de zyde van den drosswrt, ende van de oude magistraet der stede van Heusden ter eenre, ende den schout Elshout met eenige van de regerende magistraet ter andere zyde". Maar, xlaaruit blijkt niet. duidelijk genoeg, dat jonker Adrian van der Merwede — wat Loch het geval was — behoorde tot den toenmaligen schepen-stoel, 5) Voet,, Polil. ecclex., t. TIT, p. 200. E — 220 ZESDE HOOFDSTUK. "Tevens deed hij den remonstreerenden merken, hoe door hun overhaastig driven in he geheel nie& was voldaan geworden aan den eisch der Haagsche kerkorde, zoo vàn 1096 als van 1591, welke inhield, dat vóór zijne bevestiging ,den naeme des die- naers den tijí van veerthien daghen inder kercken soude vercondight worden" !). Als men hem echter verzekerde, dat die openbare bekendmaking te Heusden, sinds de vroegste dagen der reformatie, bij de intrede vam geen enkel nieuw-beroepen predikant had plaats gevonden, liet. Grotius zijne opgeworpen ,exceptie" varen em scheen hij in de toedracht der zaak te willen berusten *). Zoodra door de Staten ,op alles behoorlyck was ghe] let" oordeelden zij ,aen beyde zyden misbruyck in de proce- | duyren te wesen" ^. Daarom werd, na deliberatie, be-. J) Zie Kercken-ordeninghen, blz. 65, 87. Voetius laat in zijne P eccles, t. HT, p. 260, de Groot gewag muken van »tres vocati eoram ecclesia proclamationes". v 2) Niet slechts waren er geene proclamatién geschied, maar er bad. evenmin eene bevestiging plaats gevonden. Dat een canonist als V vrede had met zulk een overtreden der kerkelijke verordeningen, handelwijze zelís duríde verdedigen met een beroep op het oud gebruik (Polit. eccles., t. IIT, p. 964), moge zijne verklaring vinden in het van Grevius en den drang van Heusdens gemeenie — de érzía wan l mens prediker wettigen, kunnen die omstandigheden hier niet, Voor hel oogenblik zich neérleggende bij het. geval, beat Grotius nochtans volkomen recht, later afkeurend te wijren »op eene invoering van mnieuwe pre [ kanten buiten ordre gelijk tot Heusden", ook al hadden daar de Calvini: / in hunne tweede remonstrantie naar 's-Gravenhage verzonden, | lands staten betuigd: »Ende is dienvolgende Voetius behoorlycken dienst getreden"; eene betuiging, die ook Trigland in zijue Kerck. gesch. scehijnt te deelen, althans nergens geeft de Leidsche hoogl van het tegenovergestelde blijk. Sam. Maresius daarentegen owe weer, als hij in zijn sehotsehrift, Lingua. aborliea ete, Gron., 1i " gewag mnakt »de translntione et transitu (Voetii) a eura ecelesiae Vlymensis 2d curam ecclesiae Heusdanue absque ullius vel classis, vel synodi autoritate: praevia", p. 21, geplaatst vóór t. I der Dispp. select. Vgl. G. Beni di, IT, blz. 469 en Deductie, fol, 105. 3) Vgl. hierboven, blz. 204, aant. 4. ü nnd paeem EEN KERKELIJK CONPLICT. DEPORTEMENT YAN GOREVIUS. 221 sloten ,dat twee uyt den collegie van de Gecommitteerde Haden hen na Heusden souden vervoegen", om er beide partijjen, Remonstranten en Contra-remonstranten, ,te vermanen tot vrede, eenigheydt, ende onderlinge eorres- pondentie". Bovendien moest het vroeger gebeurde , worden gehouden als niet gedaen , ende ghesteldt in het vergeten". Ook kreeg genoemde commissie in last, de regeering der frontierstad ,te bewegen, datse met den kercken-raedt gemeen op de persoon van Voetius souden maecken be- roep"?). Had dit eenmaal ,na de ordre" plaats gegre- pen, dan moest verder Vlijmens prediker, ,by forme van approbatie"*), in zijn ambt te Heusden bevestigd wor- den; terwijl vroedschap en consistorie zieh ,voor het toe- komende met den anderen jegens gelijek geval souden verdragen, het zy om te volgen de kercken ordre van den jare 1591, im conformité van de resolutie van de heeren Staten, of anders na het oude gebruyck?) soose best sonden kunnen overeenkomen" *). ANiettegenstaande Voetius met de ,uyt magistraet ende Kkerekenraet" gedeputeerde Calvinisten, Zondag, 28 Mei 1617, uit 's-Gravenhage was teruggekeerd *), vonden zijne 9) De eigenlijke resolutie, door den griffer A. Duyck op last der Staten man Heusdena magistraat gezondon, heeft dan ook — eenigermate afwij- le van het genotuleerde, lesol. Hoi, 20 Mei 1017 — dere toevoe- q ; wVoorders dat de procedueren in den beroepe Voetii worden gehou- iden als onwettelyck ende onbehoorlycken gedauen, ende suleks te wesen null 'ende van onweerden", Zie Deductie, fol. 77. Vgl. daarmede fol. 79. -3) Overeenkomstig art. 4 der Haagsche kerkorde van 1586. 3) Zie hierboven, blz. 168, 4) Be Staten gedroegen zieh met dat besluit volkomemn correct, de hand lhoudende aan hunne resolutio, genomen ter dagvaart van 12 Juli tot 40 Augustus 1649. Vgl. hierboven, blz. 168, aant, 9. hier verhsald wordt, is ten deele geput uit aanteekeningen , onder -titel »Corte memorien van t gene gepasseert. is nao dat. wij d' eerste reyse in den Haege waeren geweest", door Voetius geschreven en bewaand weer bij de Briev. en pap. kl. Gorinchem. Van dat opstel, ruim acht bladzijden in quarto, wordt nu voortaan melding gemaakt als van : Gisb. Voet, Aant. N*. V. u— vergaderd vonden de toenmalige vroed mige ,oude magistraten", die in 1615 em ] Wet waren geweest?) benevens dem o | en den diaken Jarensen, door het consisto Nadat men van weérszijjden eem tij vruehteloos had geredetwist over de ger jaren de kerkelijbke ordonnantie van. den al dan niet ,absolutelyck was toegesti bij gemeen overleg, goedgevonden tot '& reces te nemen, om alsdan ,parthyen nae apaert te hooren". Maar ook toen bleef ,d lige saecke" — waarvan volgens Ruyo deels afhing het welvaren ,der goeder ing 7) »Advenerant Heuslam 30. Maji delegati ab ill, H Ruychhaver consul Harlemensis et Witsen consul Amst senatu agebant ut communi eum synedrio consensu ratum. in illa ecclesia ministerium". Voet., Polit. eceles., t. TEL, p. 961 7) In 1617 waren leden der vroedschap de zeven Bruyninx, voorzitter; Anthony van Gemert, jonkhr. A Merwede, Huybert Willemse Lokermans, Willem G Eustace Vereyk, Wouter Hamel, benevens het drietal - Godert Gyshertse de Momber, Adriaan Jansen wan Ou) wan den Brook, Zie van Oudenhoven, Besehr, v. Heusd.,. *j Tot de »oude magistraten", aldaar tegenwoordig, schepenen Jan FoceBS RIP D Sisson EIN Cuyck, Dirk Anthonissen Wyntrack, Xxnk de g L Dingman Adrinansen en Sebastiaan Beelaerts. Deductie., fo 4) Deductie, fol. B0—84. Vgl. Gisb. Voet Aamt. Ne. blz. 187, aant, 2. EXEN KERKELIJK CONFLICT. DEPORTEMENT VAN GREVIUS. 229 op de frontire naest den vyandt, t bestant van den oor- loge by nae omme kommen synde" — in staat van wij- zen verkeeren. Uit dien hoofde besloten Gecommitteerden ook de overige leden des kerkeraads ,opt stadthuys" te ontbieden ?), ten einde hun, ,binnen gestaen synde", af te vragen: ,offer egeene middel tussehen henluyden ende Grevius kerckendienaer soude mogen gevonden worden, omme voortsaen met maelkanderen in vrede te leven, ende te eonverseren", — eene vraag, door Tuelinck be- antwoord met de verklaring: .jae, seer wel; maer dat Grevius henluyden niet en hadde willen kennen, soo hy voor als noeh niet en dede"; waartegen deze op zijne beurt aanvoerde ,dat ter contrarie den kerckenraet hem niet en hadde willen kennen, hebbende verscheydene saecken zonder hem te moeyen beslieht" *). Als ten laat- ste aan beide predikanten, Grevius en Voetius zelven, was gevraagd : ,ofte sy maelkanderen inne de religionspoin- ten, differentiael, wilden aeeommoderen , ende daer van op den stoel egheene verhael doen, ofte soo den text van de predicatie jets vereysten, daer van te mentioneren, dat selve soberlyck, matelyck, ende tot meeste stichtinge yan de hoorderen geschieden mochte", betuigde Grevius ,met den persoon van Voetii hem te sullen contenteren", onder voorwaarde evenwel, dat deze ,hem verklaerde in syne gevoelen over de vyff pointen, controversiael , als een christen leeraer, ende sich erbode inde eommunica- tie der heyliger sacramenten, als voor andere vrindelycke "Van de acht kerkeraadsleden kwamen, buiten Adr. Jansen van Cuyek , wan Gemert, Jan Fr. van den Broeck, Tuelinck en Jarensz, die meeds manwezig waren, nog op: de ouderling Walewijn Jansen en de diaken Johan Beelaerts, De andere ontbrekendo dinken, Jan Lenardsen van Boxtel, bleef weg. Deduetie, fol. RA. *) Deductie, fol. 84. a osea E REL. Van zjjn kant verzekerde Voetius, kende voor een gereformeert y inde pointen voornoemt, ende t leere remonstrerende, ende ; questie met syne gemeynte, omme eenig | Daarop ging voorloopig de vergadering: | een yegelyck inmiddels syne bedencken g eenen gelucksaligen vuytkompste te mogen gi Wanneer den volgenden dag, 31 Mei 16] legeerden der Staten — ,naer gehouden e: | Botvmacteluk cordolen noon MM | nisters binnen te doen staen" en te t gelijk , de Ak a loh«qool Rp " beloofde ,in alle vrindelyckheyt, oprec irouwelycke, zoo met d. Voetius als met dela kerckenraets te sullen leven, indien sy lich ende gereet toonden, de resolutie ! anno 1614 tot vrede gemaeckt) synceerlyek t nen, omme na de zelve sich in alles te comj Nauselijks had de Greeff die verklaring. sen merkte op, hoe ,hy niet en conde to al wilden sylieden) die voorsegde o 1) »Alitor enim ex vero de illo judicare ae pronuncia| mon poteram; uti hoc postea et istic et alibi explicui sententiam reformatorum de salvifica Dei gratia, p runte, convertente, conservante, est vera et scripturaria (uti sentia persuasus sum), sequitur oppositam sententiam. el debere, esse errorem; eL omnes qui talem senti tenent ac defendunt in eo errare", Voet., Polit, eccles, ' 1) Deductie, fol. 86. ; 5) Vgl. ierboven, blz, 470—472. 4) Deductie,, fol. 87. 