title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: De hatste jaren hebben de zaak niet gemaklijker gemaakt. De ken- bronnen der geschiedenis sujn door verbazend gropten toevoer op even schrikverwekkende als verblijdende wijze vermeerderd. Tot de nieawere ontdekkingen behoort een grijze voortijd, die zich tot voor korten tijd als een, in eene niet ontbioote aardlaag verborgen, fossiei had onttrokken aan het oog der onderzoekers. De historische gezichtseinder is er door uitge- breid, het historisch verieden er door verlengd. Alsof de historische tijd reeds niet genoeg hoofdbreken kostte, is er nu voor goed een vodrhisto- rische tijd aan toegevoegd , die in zijn schoot de ooraprongen verbergt van hetgeen later min of meer ontwikkeld is opgetreden en die zich eindelijk verliest in de dikke nevelen der zoogenaamde i^natuttrlijke scheppingsge- Bchiedenis."' Tot zelfa in die sohuilhoeken heeft de geschiedvorBoher de liisto- rische waarheid optesporen. Hoe langer hij staart in de nevelen van dat R A T I O. 97 graowe venohiet, des te meer vermenigvuldigen sich de vragen en gis8in«> gen , gissingen en vragen , waarvan onze vaderen niet hebben gedroomd , maar die thans den koenen vorscher en denker, als hij zich geheel in de vroegste vodrhistorische toestanden tracht te verplaatsen, zelfs in zijne droomen geen rust laten. Qf zal hij zich misschien zoover niet behoeven te wagen? Misschien daar, waar de- #nataarlijke scheppingsgeschiedenis" begint, zich bescheiden mogen terogtrekken , om het onderzoek daar aan de natuurkundigen over te latenP Zal hij kunnen volstaan met zijn onderzoek te beperken tot den tijd» niet waarop de mensch in de historie optreedt, maar waarop de mensch zich als bewoner dezer aarde vertoontP De vraag is wat hij onder den mensch verstaatP Indien hij den beschaafden mensch bedoelt, sluit hij een voor de geschiedenis behingwekkend tijdvak buiten, namelijk het zoogenaamde v66rhi8tonsche , de periode der wording van het menschelijk geslacht. Verklaart hij zich geroepen en bereid, om daar zijn onderzoek te beginnen, waar de mensch, hoe dan ook, het eerst optreedt, dan be- geeft hij zich op een hellend vlak, dat hem weldra in den schoot der irnatuurUjke scheppingsgeschiedenis" verplaatst. Want deze heefl; het ont- staan van den mensch in den kring harer onderzoekingen opgenomen, en deelt allerlei bijzonderheden aangaande onze afstamming mede. Door haar wordt ons de voorvaderen-reeks van den menscheiijken stamboom beschre- ven , en daar zij ons alzoo op de morgenschemering wijst van den geboor* tedag des menachelijken geslachts, behoort toch ook de geschiedvorscher daaraan zijne aandacht te wijden. In onzen tijd heeft het geen houding, eene wereldgeschiedenis eenvoudig te beginnen met de woorden: Aan- gaande den oorsprong van het menschelijk geslacht is volstrekt niets met zekerheid bekend en evenmin iets met eenige waarschijnlijkheid vastte* stellen. Zorgt toch, dat de natuurkundigen dit niet hooren. Want zij zullen toesneilen, om u de pen uit de hand te nemen en geheel iets anders op de eerate bladzijde der wereldgeschiedenis te schrijven; Wij hebben sleohts te hooren» wat bij voorbeeld de Anthropologie in den jongsten tijd «is veraekert ir Wel zai het voor altijd onmogelijk blijven/' aoo lezen wij , f zeer bepaalde berichten over de vroegste toestanden van den mensch en over de perioden van hun verlobp intewinnen» daar hij 18 M J. I. DOEDES ioebi in ziJM tegenvroordiga gedaante en weientlijke wijie fan beetaan reeda in den tertiairon tijd en wel in de mioceneperiode schijnt geleefd te hebben/' Maar toch is er, zooals spoedig blijkt» wel ieta van te mel* dan. Hoorden wij niet spreken van een naar vaste wetten wericend inwendig ontwikkeiingBbeginsel ? Denkt aan de ontwjkkelingstheorie, thans meer dan ooit het groote woord van den dag. Dat niet aUeen het natuur- onderzoek, maar ook de geschiedvorsching zeer door haar gebaat wordt^ was reeds vroeger bij aommigen en is thans van niet weinigen de vaste overtttiging. AI aallen vele geschiedvorschers gaame toestemmen, dat er wei eenige overdrijving is in het woord van een der varigste bewonderaars dier theorie, den beroemden sohrijver der ir Natuurlijke Scheppingsgeschie- V t o R A T I 0. sa denis/' dien wij hooren aitroepeo: irOntwikkeling , dat ia yan nu aan hefc tooverwoord, waardoor wij alle ons oinringende raadsefen oplossen, of waardoor wij aithans op den weg van hare oploesing komen kunnen;" eii in dit andere woord: //de ontwikkelingsleer is de grootate verovering vaii den menschelijken geest;" toch Knllen zij niet aarzelen^ aeer veel van de toepassing dier theorie op de geschiedenis te verwaehten. Zij aaUen de hoop blijven koesteren ^ dat die theorie bij het opsporen d^ historisehe waarheid , niet alleen , waar gapingen moeten aangevuld worden , maar ook en vooral, waar wij in den v66rhistorischen tijd met onze kennis verder wenschen door te dringen , groote diensten zal bewijzen. Maar gelijk bij het onderzoek op nataurknndig , zoo moet ook bij het onderzoek op historisch gelHed gewaakt worden legen voorbarigheid in het gevonden achten van haar, wier spoor men met aooveel volharding en inspanning zocht. Het gevaar van voorbarigheid is bij de toepaa* sing van de ontwikkelingstheorie niet gering te achten. Oelijk elke theorie of hypothese eischt ook de ontwikkelingstheorie ot ontwikkelingshypothese bij hare toepassing consequentie. Oeen schikking of verdrag^ geen geven en nemen wordt door haar toegelaten. Het beginsel, eenmaal erkend, moet vastgehouden worden tot het einde. Begint mra met het doortrek« ken van de lijn, dan mag men niet halverw^ blijven staan. Men trekt de lijn door — en i^gevonden" roept eindelijk de geschiedvorscher uit. Maar wat kan hij als gevonden begroeten? Datgene wat de consequentie der theorie als onvermijdelijk en onafwijsbaar aanwijst^ daarom echter nog geenszins wat met den titel van i^historische waarheid'' mag vereerd wor^ den. Historische waarheid wil historisch geconstateerd zijn, niet op ^e Kjn met eene hypothese gq)Iaatst worden. Al stemt men dit nu ook dageKjks herhaaldelijk toe, toch vermengt men onwiUekearig datgeno wat de gevolgtrekking uit eene hypothese is met hetgeen men door zuiver historisch onderzoek op het spoor is gekomen. Geen natuuronderaoeker, hoe vurig voorstander ook van de ontwikkelingatheorie , zal in voUen emst beweren, dat die theorie niet eene hypothese is, en dat de oit baara%eleide gevolgtrekkingen , of de aan hare hand verkregen stotsommen, niet hypo^ thetisch zijn. Toch spreken niet weinigen over hetgeen zij door middel van de toepassing dier theorie verkregen hebben , alsof er geen oogenblik 18« 100 J. I. D £ D E S aan behoefde getwijfeld te worden , dat de natuur zelve , na grondig onder- aoek van hare archieven en monumenten » het alzoo leert. Stond dit nu met de geschiedenis in niet het minste verband y wij zouden het thans stilzwijgend voorbijgaan. Maar het is juist aan de grenzen of aan den ingang van het historisch gebied, dat wij dit eenigszins veront- rustend verschijnsei waarnemen. Of van soortgelijke voorbarigheid ook op historisch gebied sporadiach voorkomende voorbeelden zouden zijn aantewijzenP Laat mij thans die vraag maar niet behoeven te beantwoorden. Zeker is^ dat het gevaar ook daar dreigt, onder andere ook door de groote verwachtingen , die men ook daar van de ontwikkeiingstheorie koestert. 2kx) sprekende, hebben wij inzonderheid dat gedeelte van het historisch terrein in het oog, waarop men zich bij het onderzoek naar de Geschiedenis der Godsdiensten beweegt. Yestig ik daarop thans de aandacht, het is niet, omdat het meer dan andere gedeelten yan het bistorisch gebied aan het gevaar van voorbarigheid in het gevonden achten der historische waarheid bloot staat; of omdat bet meer dan andere gedeelten aan voorbeelden van die te ver- mijden voorbarigheid rijk is; maar omdat het tot de belangrijkste gedeel- O R A T J 0. 101 ten daarvan verdient gerekend te worden. Ook bepaald met het oog op de Geschiedenis der Godsdiensten , kan men spreken over de moeilijkbeid van het opsporen der historische waarheid, en ook daar zon men in het gevonden achten van die waarheid voorbarig kunnen zijn. Maar er is nog iets wat mij beweegt, de Geschiedenis der Godsdiensten ter spraak te brengen. Tot heden ben ik niet overtuigd, dat men de ontwikkelings- theorie op haar toepassen moet. Reeds vroeger zijn, zooals bekend is, bij de behandeling van die ge- schiedenis onderscheidene hjpothesen voorgesteld en toegepast, ook om hpt ontstaan van het monotheisme of van het polytheisme of van den oadsten godsdienst te verklaren. Is het poljtheisme uit het monotheisme, of is het monotheisme uit het polytheisme voortgekomen , of zijn beiden uit een vroegeren godsdienst ontstaan, of is het monotheisme uit het religieus instinkt van het semitisch ras te verklaren, het polytheisme onafhankelijk daarvan ontstaanP Deze en andere daarmede in verband staande vragen ontvingen zeer verscbillende antwoorden. Daar» waar men het monotbeisme niet voor den oorspronkelijken godsdienst der mensch- heid hield» werd meer en meer deze stelling op den voorgrond geplaatst en ontwikkeld» dat de Geschiedenis der Godsdiensten beschouwd en be- handeld n^oet worden als eene Geschiedenis van den Godsdienst^ als eene geschiedenis , waarin zich het hoogere uit het lagere beeft ont- wikkeld, zoodat de op den hoogsten trap van ontwikkeling staande gods- dienst derhalve ook geacht worden moet uit een op een minder boogen trap van ontwikkeling staanden godsdienst voortgekomen te zijn. De Geschiedenis der Godsdiensten bebandelen als de Gescbiedenis der ontwikkeling van den godsdienst in de menschheid^ dat be- boort volgens velen het streven te zijn van allen , die aan de geschiedenis der godsdiensten voUe recht willen laten wedervaren. De ontwikkelings- tbeorie , toegepast op de Gescbiedenis der Godsdiensten , moet volgens hen die gescbiedenis verheffen tot eene Godsdienstgeschiedenis in den vollen zin des woords. Wat ons betreft^ wij zijn van gevoelen, dat de Geschiedenis der Gk>ds- diensten zich tegen zulk eene behandeling verzet, er zicb althans stellig aan onttrekt, en dat daarom de ontwikkelingstheorie niet op haar moet 102 J. L D E D E S toegepast worden. Dit wenscbeo wij thans doidelijk te maken. De toe- passing van de ontwikkelingstheorie^ niet aantebeveien voor de Oeschiedenis der Godsdiensten, dit onderwerp is onse belang- stelling zeker niet geheel onwaardig. Het probleem der Godsdienstge- schiedenis mag toch wel tot de interessantste en moeilijkste problemen van onzen tijd op wetenschappelijk gebied gerekend worden. Dat probleem is zij eigenlijk zeive, als ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst in de menschheid beschoawd. Die de Geschiedenis der Godsdiensten wer- kelijk, op eenen hechten grondslag bouwende, tot eene Godsdienstgeschie- denis in den aangeduiden zin-verheft, hij zal het probleem hebben opgelost. Wat mij betreft , vooralsnog acht ik het probleem niet alleen niet opgelost , maar ook niet oplosbaar. De Geschiedenis der Godsdiensten eene ontwikkelingsgeschiedenis , de geschiedenis der ontwikkeling van den godsdienst in de menschheid; nadrukkelijker en stelselmatiger dan ooit te voren wordt dit in onzen tijd verkondigd. Het is niet het resultaat van zuiver historisch onderzoek. Het is eene uitspraak, gegrond op de onderstelling, dat de geschie- denis der godsdiensten door het ontwikkelingsbeginsel beheerscht wordt. Verschillen ook de voorstanders van de toepassing der ontwikkelingstheorie onder elkander in de bepaling van sommige bijzonderheden , iets, dat wij niet als wapen tegen hen gebruiken zullen, hierin komen zij allen overeen, dat volgens hen de oudste of eerste godsdienst, die, waaruit de latere meer ontwikkelde godsdiensten moeten voortgekomen zijn, ondersteld moet worden den laagsten trap op de ladder der ontwikkeling te hebben ingenomen; dat volgens hen elke meer ontwikkelde godsdienst ondersteld moet worden eene spruit van een minder ontwikkelden godsdienst te zijn; dat volgens hen de geheele geschiedenis der godsdiensten ondersteld moet worden ontwikkeling te zijn van het hoogere uit het lagere en alzoo beheerscht te zijn door het ontwikkelingsbeginsel. Hooren wij henzelven spreken, om ons te verzekeren, dat wij ons niet vergissen. Uit Engeland komt eene stem tot ons^ die zegt: ^De mensch is er toe gebracht, eerst aan onzichtbare geestelijke machten, daarna aan het fetisisme^ vervolgens aan het polytheisme en eindelijk aan het monotheisme te gelooven.'' Het O R A T I O. 108 is Biemand minder dan de schrijver van /irHet ontstaan der soorten door middel van de Natnurkeus/* die, in zijn werk over de Afstamming van den mensch, alzoo met weinige woorden een door velen goedgekeurd ge- voelen voordraagt aangaande den ontwikkelingsgang der godsdienstgeschie- denis. Fetisiame, Polytheisme, MonotheiBme, het latere uit het vroegere voortgekomen en het eerstgenoemde door iets nog iets minder ontwikkelds voorafgegaan , waarnit dan het Fetisisme zich ontwikkeld heeft, zoo onge- veer is de godsdienst volgens niet weinigen van trap tot trap opgeklom- men. Uit Duitschland komt eene stem tot ons^ die zich aldus hooren kat. //Wat was de aanvang, de eerste vorm van den godsdienstP Deze vraagy waarmede de beschrijving van de godsdienstgeschiedenis moet be- ginnen, behoort gedeeltelijk tot het gebied der wijsbegeerte van den godsdienst. Zij kan niet door geschiedkundig onderzoek alleen en onmid- dellijk beantwoord worden. Wij zijn verplicht, uit de onderscheidene gods- diensten^ zooals zij ons in den historischen tijd bekend zijn, rugwaarts te besluiten tot de wijze, waarop zij zijn ontstaan, en hierop hjpothesen te bouwen met betrekking tot den voorhistorischen , ten laatste niet betrek- king tot den eersten vorm van den godsdienst. En nu zullen wij bepaald aan die hypothese de voorkeur willen geven/ die het best in staat is, uit den voorop geplaatsten eersten godsdienstvorm der voorhistorische periode de ver uit een loopende historische ontwikkeling der onderscheidene gods- diensten verklaarbaar te maken." Het is duidelijk, dat de ontwikke- lingstheorie hier met vlag en wimpel wordt ingehaald. Zoo hooren wij den Hoogl. Otto Pfleiderer spreken in de Inleiding van een werk, dat zich door zijnen titel als f/de Geschiedenis van den Godsdienst" aankon- digt^ en, ofschoon gegronde aanmerkingen uitlokkende, toch gezegd mag worden, zijne voorgangers, maar zij zijn weinige in getal, eenigszins in de Bchaduw te hebben geplaatst. In Nederland laat een wakker, talent- vol, onvermoeid beoefenaar van de Oeschiedenis der Godsdiensten , bij gelegenheid van het openen zijner Akademische lessen over de geschiedenis der oude godsdiensten ^ zich op deze wijze hooren: /yVeel aantrekkelij- ker — namelijk, dan de behandeling van het genoemde gedeelte der Oods- dienstgeschiedenis — was het voor mij, de ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst met n te doorloopen , hem te volgen van zijn eerste zwakke 104 J. I. D £ D E S begiDselen tot zijn hoogste openbariogen , van bet ruwe fetisisme en apiri- tisme der natuurvolken of van de sporen eener nog oorspronkelijker gods- vereering af , totdat het godsdienfitig gemoed in de wereldreligien de vleu^ gelen uitslaat en er naar streeft zijn geloof aan de geheele menschheid mee te deelen. Ziedaar/' zoo gaat de spreker voort, /i^wat mij boven alles toelachte. Maar ik zou te voorbarig zijn geweest." Vragen wij, of volgens hem het historisch onderzoek nog niet ver genoeg gevorderd is en hij zich dus ais geschiedvorscher nog onthouden moet van hetgeen hij anders met zooveel opgewektheid zou gedaan hebben , het antwoord doet ons zien, dat de bedoeide voorbarigheid niet den geschiedvorscher, maar den docent^ ten laste zou komen. /rDe overtuiging /' zoo gaat de Hoog- leeraar Tiele voort , //dat zulk een beschouwing alleen vruchtbaar kan zijn voor hem, die een voldoende kennis van de godsdiensten als historische verschijnselen heeft^ hield mij terug." Het is duidelijk, de spreker laat zich niet terughouden door de onmogelijkheid , om nu reeds als geschied- vorscher de ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst te schetsen , gelijk het ook duidelijk is, welke schets hij ons geven zou. De toepassing der ontwikkelingshypothese op de Geschiedenis der gods- diensten; want het komt in hen, die de geschiedenis der godsdiensten als eene ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst voorstellen , niet op , in voUen emst te meenen , dat een zuiver historisch onderzoek , afgezien van de genoemde hypothese, reeds recht geeft, om de Geschiedenis der godsdiensten als zulk eene Ontwikkelingsgeschiedenis voortestellen. Door het te hulp roepen van de ontwikkelingshypothese ; door uit het historisch bekende volgens de ontwikkelingstheorie tot het niet historisch bekende te besluiten; door het historisch bekende, maar dat geen geregelde ont* wikkelingsgeschiedenis te zien geeft , zoo door gissing aantevuUen , dat er eene ontwikkelingsgeschiedenis gevormd wordt, trachten zij de Geschiedenis der godsdiensten tot Geschiedenis der ontwikkeiing van den godsdienst te verhefiPen. Maar zoo erkennen zij dan toch , dat de geschiedenis der gods- diensten, zuiver historisch beschouwd en nog niet naar de ontwikkeUngs- theorie bewerkt en aangevuld, zuUc eene ontwikkeling niet te zien geeft. Anders behoefden zij er de ontwikkeUngstheorie niet op toetepassen. Gaf de geschiedenis der godsdiensten werkeUjk zulk eene ontwikkeUng te zien; als men onder de leiding dier theorie zal schetsen, dan kon men de ont- wikkelingshjpothese wel terstond haar afscheid geven, want dan was zij natuurUjk - overtolUg. Neemt men dan nu zijne toevlucht tot de ontwikkeUngstheorie , men moet wel bedenken wat men te hulp roept. De ontwikkeUngstheorie heeft toch eene bepaaide hoofdgedachte , steit een ondubbelzinnigen eisch, legt een onafwijsbaren piicht op. De hoofdgedachte is: ontwikkeUng van het meer volkomene of hoogere uit het minder volkomene of lagere, onder den invloed of de medewerking van de daartoe volstrekt noodzakeUjke of bepaald gunstige voorwaarden, ontwikkeling niet in de bedrijvende, maar in de onzijdige beteekenis des woords. £r is hierbij toch geen spraak van iemand, die iets uit iets anders ontwikkelt» maar van iets, dat voor- komt uit iets anders , in welk andere de kiem daarvan verborgen , of de aanleg, om het voorttebrengen , aanwezig is. Dit laatste mogen wij geen 14 106 J. I. D O E D £ S oogenblik voarbijzien. Ontwikkeling van iets , onverachiUig of wij dit woord gebmiken in den zin van evolatie van iets, dan of wij aan het develop- peeren van iets wiilen . gedacht hebben, onderstelt altijd iets dat inge- wikkeld is in het lagere, eene kiem van het hoogere, of een aanleg tot het voortbrengen van het hoogere , eene kiem , waarait het hoogere kan voortkomen, of een aanleg, om aan iets hoogers het aanzijn te schenken. Zal er evolatie plaats kannen hebben , dan moet er iets zijn , dat ait zijoe windselen te voorschijn kan treden. Hetzelfde geldt, als er spraak is van iemandy die iets developpeert. Dan is er toch zonder twijfel iets, dat iii windsels gehald door iemand ontzwachteld wordt. Maar dan mogen wij bij ontwikkeling ook nooit de chronologische orde ait het oog ver- liezen. Want datgene, waarait iets anders door ontwikkeling is voortge- komen, moet vroeger bestaan hebben, dan hetgeen er in meer ontwik- kelden toestand uit te voorschijn is gekomen; en hetgeen zich nit iets anders heeft ontwikkeld kan, als ontwikkeld, evenmin gelijktijdig met dat andere, derhaive naast dat andere bestaan hebben, als het vroeger dan dat andere aanwezig kan zijn geweest Zoo onderstelt de ontwikkelings- theorie derhalve te gelijk eene kiem van het hoogere in het daaraan ten grondsiag liggende lagere, en eene chronologische orde in het optreden van het minder ontwikkeide en het daaruit voortgekomen hoogere. Maar bovendien behooren wij in het oog te hoaden, dat de door de hier be- aproken theorie bedoelde ontwikkeling niet te beschoawen is als de daad van iemand, verricht met het doel om te ontwikkelen, maar als eene gebeurtenis, die plaats heeft, zonder dat iemand de plaats hebbende ontwikkeling of evolutie bedoelt. De ontwikkding is de onbewuste^ geenszins de bewnste ontwikkeling. Hoe zou het ook aoders kunnen? De ontwikkelingstheorie heeft haar bestaan en bloei en toejaiching te danken aan het streven, om voor hetgeen zich niet natuurlijk verklaren laat, zonder het beginsel van ontwikkeling te OBcierstellen , juist door het aannemm van dat beginsei van ontwikkeling eene natuurlijke verklaring te vinden. De ontwikkeling , de evolutie^ of wil men het gedeveloppeerd worden, heeft in het stelsel der ontwikkelingsthebrie niet plaats met het doel, dat er ontwikkeling pkats hebb» zou. Zeer juist heeft men dan ook^ met het oog op de theorie van de seksueele teeltketts, gezegd: «rHet O R A T I O. 107 blijft waar, dat de individaen, die den strijd om het leven met het beeta gevolg streden en bepaalde individnen van de andere sekse voor de voort* teling uitkoaen» daarbij geenszins het doel haddra, de soort te wijzigen en te verbeteren, en zich dus ook volstrekt niet bewnst waren van dA hoogst bdangrijke gevolgen» die hon inspanning, han arbeid, han keaa na vele generatien soaden hebben. Daarom hebben wij wel eenig bezwaar tegen de door den HoogL Tiele voorgeslagen wijziging in de formuleering van de ontwikkelingstheorie bij hare toepassing op de geschiedenis der godsdiensten. Bij gelegenheid, dat hij spreekt over de plaats van de godsdiensten der Natuurvolken in de Godsdienstgeschiedenis, zegt hij: i^De ontwikkelingshypothese , in betrek-* king tot ons onderwerp, luidt kortelijk aldas: De godsdiensten der Wil- den zijn, niet de meestverbasterde maar, de minstontwikkelde spruiten van een oorspronkelijk nog ruweren godsdienst, die moet hebben beant- woord aan hetgeen wij van de oudste beschaving weten , en waaruit alle godsdiensten , rechtstreeks of middellijk» door natuurlijken wasdom of door het werk van hervormers, zijn voortgekomen. Zoo althans zou ik haar willen formuleeren, om vooral te doen uitkomen, dat de ontwikkeling niet overal op dezelfde wijae plaats heeft, dat zij, om de geliefkoosde uitdrukkingen van onzen tijd te bezigen, hier onbewust, doch daar zeker bewust waSy hier onwillekeurig en van zelf geschiedt, doch elders door den invk)ed van menschen wordt veroorzaakt." Bedrieg ik mij niet geheel, dan is hiertegen wel eenige bedenking intebrengen. Ik wil niet drukken op het eenigszins bevreemdende, dat 14» 108 J. L D O E D E S eene bijsondere formuleering noodig wordt geacht, ak de theorie op de geachiedenis der godsdiensten zai toegepast worden. Zij luidt toch in de hoofdsaak altijd op dezelfde wijze. Dat bij de toepaeaing van de ontwik- kelingshypotbese rekening moet gehouden worden met de eigenaardigbeid van datgene» waarop zij wordt toegepast, is terstond toegegeven. Het planten- en dierenrijk is een ander gebied, dan dat der godsdiensten. De afstamming van den mensch is iets anders dan de geschiedenis der gods- diensten. Een godsdienst laat zich niet zonder menschen, niet zonder een volk of volksstam denken, althans niet zonder subjecten» bij wie de godsdienst voorkomt. Bij de ontwikkeling van een godsdienst zijn men- schen, is het volk of de volksstam, wiens godsdienst zich ontwikkelt, zijn de subjecten, wier godsdienst in een staat van ontwikkeling verkeert, werkzaam. De ontwikkeling van den godsdienst gaat niet om buiten die subjecten. Over die ontwikkeling mogen wij dan ook niet spreken, alsof die subjecten er niet in betrokken waren. R A T I 0. 109 Maar wat dan na de ontwikkelingshypotbese betreft, zooaU zij volgens den Hoogl. Tiele in betrekking tot ons onderwerp zoa moeten laiden^ wij kunnen geen vrede hebben met dat gedeelte , waarin een onderscheid wordt gemaakt tasschen godsdiensten , door nataarlijken wasdom, en godsdien- sten , door het werk van hervormers ait een lageren godsdienst voortgeko- men. De bedoeling van deze onderscheiding wordt, zooals wij hoorden, toegelicht door de opmerking, dat de ontwikkeling niet overal op dezeifde wijze plaats heeft^ maar hier onbewast» doch daar zeker bewast^ hier onwiilekeurig en van zeifs geschiedt , doch elders door den invioed van menschen wordt veroorzaakt. Zoo worden hier slechts twee wijzen van ontwikkeling onderscheiden. Dit is , zooal» ieder begrijpt , gezegd met het oog op de geschiedenis , die ons twee soorten van godsdiensten doet ken- nen. Indien echter de gesohiedenis ons het bestaan van die twee soorten doet kennen^ behoeft het bestaan van twee zulke soorten niet ondersteld te worden , behoeft er in de hypothese dus niet over gesproken te worden. De hypothese moet toch alleen vermelden wat men ooderstelt, niet wat men weet , dat werkelijk is. Maar dit iu het midden gelaten , zouden wij veeleer meenen : zoovele godsdiensten , als er zich uit een lageren godsdienst ontwikkeld hebben^ zoovele onderscheidene wijzen van ontwikkeling laten zich onderstellen ; daar elk volk of elke voiksstam , waaronder een godsdienst zich uit een lageren godsdienst heeft ontwikkeld, zijne eigenaardigheden heeft^ waardoor die ontwikkeling , zoowel als die godsdienst, bepaald wordt, en daar bij elke ontwikkeling van eenigen godsdienst uit een iage- ren de omstandigheden , waaronder die ontwikkeling plaats vindt, weder anders kunnen zijn. Wat derhalve de opmerking betreft, dat de ontwik- keling niet overal op dezelfde wijze plaats vindt, zouden wij van gevoelen zijn, dat er niet van tweeerlei, maar van velerlei wijze, waarop zij plaats vindt , moet gesproken worden. Maar waaruit dan te verklaren , dat de Hoogl. Tiele in zijne gewijzigde formuleering van de ontwikkelingshypothese slechts van tweeerlei wijze melding maaktP Hieruit, dat hij het woord #ontwikkeling" in een dubbelen zin bezigt, niet in e^nen zin, en wel in dien , waarin de ontwikkelingstheorie het gebruikt. Doet iemand ons op- merken, dat de ontwikkeling op het gebied der godsdiensten niet overal op dezelfde wijze plaats heeft, wij vragen allereerst: welke ontwikkeling? 110 J. l. DOSDES Wij vrageQ niet: De dntwikkeling waaruit of waarvaD? Wij bedoelen: welke van die twee ontwikkelingen , over wier onderacheid wij eoo even apraken, de onKijdige of de bedrijvende» om nu kortheidahalve dese mt- drukkingen te besigen. Wij mogen een woord , dat in twee beteekenisaen gebruikt kan worden, niet te gelijk in die twee beteekenissen gebruiken, Boo wij niet dubbeizinnig willen eijn. Wordt ons gezegd, dat de ontwik- keling niet overal op dezelfde wijze plaats heeft, dan moeten wij denken 5f aan de ontwikkeling door natuurlijken wasdom, dat is de niet bedoelde, gelijk bijv. ontwikkeling van den mensch uit een lageren vorm» ot aan de ontwikkeiing als het werk van hervormers» dat is de opzettelijk be- doelde, gelijk bijv. ontwikkeling van een stelsel door een wijsgeer uit een bepaald beginsel. Met bet oog op de door ons thans besprokjdn wijziging van de ontwik- kelingstheorie moeten wij dus wel vragen, in welken zin het woord /ront- wikkeling" hier gebruikt wordt ; in den onzijdigen of in den bedrijvenden siin; met andere woorden, aan welke ontwikkeling gedacht wordt^ aan die der ontwikkelingshjpothese , of aan die , welke door de ontwikke- lingshjpothese wordt buitengesioten. Zooals de woorden nu luiden , moch- ten wij ze niet onopgemerkt voorbij hiten gaan. Overigens houden wij gaarne aanteekening van de ekenning der tweeerlei wijze, waarop gods- diensten zijn ontstaan, namelijk door ^natuurlijken wasdom/' de hoofd- gedaohte der ontwikkelingshypothese , en door het /rwerk van hervormers/' waarbij men zich bewust was, ontwikkeling te bedoelen. Nog eene aanmerking worde ons ten goede gehouden. ^De ontwikke- ling/' met deze woorden wordt die formuleering toegelicht» «^geschiedt hier onwiliekeurig en van-zelf, maar wordt elders door den invloed van menschen (dat wil dan zeggen, door het werk van hervormers) veroor- zaakt" Deze onderscheiding kan» indien ik mij niet vergis, hier niet op onberispelijke juistheid roemen. Van geen enkelen godsdienst toch, die zich volgens de onderstelling der ontwikkelingstheorie uit een lageren gods- dienst heeft ontwikkeld, is de ontwikkeling uit den lageren godsdienst muder den invloed van menschen tot stand kunnen komen. Menschen waren het, die de verandering, welke wij hier ontwikkeling noemen, hielpen tot stand brengen. Zij waren zonder eenigen twijfel //hervormers/' O R A T I 0. 111 in zoo verre zij uit het lagere of oudere het hoogere of nieuwere te voor- achiJD deden komeD, al was het volstrekt niet met het bepaalde doel, om iet&^ beters het licht te doen zien. Zegt men, dat zij zich toch niet be*^ wost waren van hetgeen zij werkelijk veroorzaakten , daar zij^ toch niet eene hervorming bedoelden, waardoor een nieuwe godsdienst zou ontstaan, en wij met het oog hierop wel een onderscheid mogen maken tusschen ontwikkeling , die onwillekeurig en van zelf geschiedt, en ontwikkeling door den invloed van menschen veroorzaakt; dan is ons antwoord: de ont- wikkeling, die onwillekeurig en van zelf geschiedt, ook de ontwikkeling door natourlijken wasdom genoemd, is toch eene ontwikkeling door den invloed van menschen veroorzaakt, en die menschen waren hervormers, voor zoover zij eene wijziging brachten in het oudere of lagere , waardoor iets betrekkelijk nieuws en hoogers te voorschijn kwam. Bestond bij hen niet het bepaalde doel om te hervormen^ zij mogen toch niet geignoreerd worden , als bad men hen bij de onwillekeurige ontwikkeling niet in reke- ning te brengen. De hier besproken onderscheiding tusschen ontwikkeling door natuurlijken wasdom of die onwillekeurig en van zelf geschiedt , en ontwikkeling door den invloed van menschen veroorzaakt, mist die juist- heid, waarop bij eene nieuwe formuleering van de ontwikkelingshypothese met vrijmoedigheid mag worden aangedrongen. Wij behoeven toch niet te vergeten^ dat de formuleering der welbekende ontwikkelingshypothese opzettelijk wordt vernieuwd en gewijzigd , met het doel , om die theorie braikbaar te maken voor de Greschiedenis der godsdiensten. Onze sIotBom is, dat de welbekende ontwikkelingshypothese volgens een aeer voornaam en scherpzinnig voorstander van hare toepassing op de Geschiedenis der godsdiensten niet , dan onder voorwaarde van haar opzet- telijk voor die toepassing geschikt te mogen maken, wordt aanvaard. Het is niet noodig in het oog te doen vallen , dat dit laatste in geen geval legen ons pleit en voor de door ons verdedigde stelling gansch niet van gewicht en waarde ontbloot is. Hoe gaanie eoo ik thans, voordat wij verder gaan, met u in d^n geest eene reis rondom de wereld doen, en alzoo de landen bezoeken, waar vroeger en later godsdiensten ontstaan zijn en. gebloeid hebben, voor- nanidrjk in den historischen tijd. Wij zouden ons zoo een overzicht trach- 112 J. I. D E D E S ten te verschaffen van het uitgestrekt terrein, waarop wij ons nu verder hebben te bewegen, en dat zich volgens ons niet voor de toepassing van de ontwikkelingstheorie leent, volgens anderen daarentegen daarvoor zeer geschikt is te achten. Daarbij zouden wij geen groepeering of rangschik- king der godsdiensten ten grondslag behoeven te leggen, geen bepaald schema van verdeeling behoeven te volgen; want het zou ons alleen te doen zijn, om ons voor den geest te roepen, op weike godsdiensten wij de aandacht zuUen hebben te vestigen. Wij zouden op onzen tocht de stof bijeenverzamelen ter beantwoording van de vraag, of dan nu de geschiedenis der godsdiensten , zooais wij haar bij het licht van het zuiver historisch onderzoek , afgezien van de ontwikkelingstheorie of hypo- these, leeren kennen, den indruk maakt, dat het ontwikkelingsbeginsel er den gang der geschiedenis beheerscht heeft. Wij zouden door onze reis in staat moeten gesteld worden, om te beoordeelen, of zoowel eene nauw- keurige beschouwing van al de godsdiensten , elk op zich zelf genomen , als eene grondige vergelijking van de met elkander min of meer verwante, de gedachte als van zelf aan ons opdringt, dat ontwikkeling de groote drijfkracht is geweest, waardoor de hoogere godsdiensten elk uit een lageren godsdienst zijn ontstaan, zoodat wij van het historisch bekende tot het niet historisch bekende besluitende ook daar aan ontwik- keling en uitspruiting mogen denken, waar geenerlei historisch document er ons eenig bericht van weet te geven. Hierbij is het natuurlijk in het roinst niet de vraag, of een godsdienst, eenmaal ontstaan, zich niet meer en meer ontwikkeld heeft, of ook meer en meer verbasterd is, ook niet, of een godsdienst zich onder daartoe gunstige omstandigheden uit een volk of stam heeft kunnen ontwikkelen. Op onze groote reis zouden wij bij elken godsdienst alleen te vragen hebben, van welken anderen godsdienst deze een spruit is. Begonnen wij in Europa^ wij hadden de Grieken, Romeinen, Kelten, Germanen en Skandinaviers , ten laatste de Slaven, om liUA godadienst te O R A T I O. IIS bMoeken , deze allen in ^nen adem genoemd met het oog op de verwant- lohap van hunne godsdiensten , die niet zonder grond in verband wordt gebracht met hnmie gemeensehappelijke afkomst van de voorvaders der Indo-Eiiiiq)ee6cbe volken en • der Indo- en Parso-AryerB in den v66r-vedi-* sdien tijd. Wij sonden eobter niet mogen voorbijzien, dat sich bij het otttstaan van dese gbdsdiensten ook nog andere dan Aziatische invloeden io meerdere of mindere niate hebben doen geldra , immers invloeden , die tot de v66rhigtori8ehe Buropeesche efeer .behooren. Hoe dit zij , de gods- diensten der genoemde oade volken zooden zeker in verband met een ooderen godsdienst beschouwd moeten worden. Of hetzelfde aangaande dea godsdienst der onde Finnen mag verzekerd worden, is eene andere vraag. Maar wij verlaten Europa en steken naar Afrika over, waar Egypte reeds terstond met zijne hieroglyfen ons wacht. De godsdiensi der oude Egyptenaren, in zijn oorsprong tot heden nog geenszins volko- men helder toegelicht, laat t>n8 nog bij vele vraagteekens staan. Die der oude Karthagers verwijst ons over Fenicie naar den onden babylonisch* assyrisohen godsdienst. De Negers van Afrika trekken onze aandacht door hun fetisisme, waarop in onze dagen op nieuw het oog van belang* stellende onderzoekers gericht is, even als op den godsdienst van nog andere Afrikaansche volken of stammen, die over het algemeen op zeer lagen trap van beschaving staan. Maar wij spoeden ons voort, om Ame- rika te bereiken, waar wij de oude Mexicanen en Peruanen bespieden in bnnne Astrolatrie, deze, even als alle dienst der hemellichamen oit den ouden tijd, niet te brengen tot^ maar wel zeer te onderscheiden van het straks genoemde Afrikaansche fetisisme. Na een bezoek aan Noord- Amerika te hebben gebracht^ ter wille van den godsdienst der oude In- dianen^ gaan wij door Zuid-Amerika in zijn geheele lengte terug, om verder den godsdieost der ruwste volken en volksstammen van onzen tijd, der Natuurvolken of Wilden, te bestudeeren. Polyneziers, Melane* ziere , Australiers en Mikroneziers zouden wij bezoeken , om hetgeen wij faij hen^vinden 4e 'vergelijken^met hetgeen^ wij in Afrika en elders nog van godsdienst bij Natuurvolken aantreffen. voortestallan aia.die oQdar. ttjnea iaviQed door otttwikkaiimf uit eaObujieroa^ h voortgekQman. AaQgaaada. oen/ n#g QUdaran god«dieo8t^^/WaaiDait lhaA# QoiBfiieiaiiieina (904 oatalafinl 2990/181 iQstoriaoh QMta^bakeod» Qahaowij^OMii < i ' O R A T I O. .' 118 door Nbordelijk-Aeie naar het Westen, wij hebben eerel' dp het SjatbaH msme te wijsec», dat dooi^aand», en niet ten onrechte, met tfet Fetimm^ nagenoeg in ^nen adfem genoemd wordt.- Utt- het 'SjaiMm^e, id«k gtifjk bij d^ onde Mdngden en Tbtaren>; tob ookbij <id^'oiide Fintieii toorkwam; heeft eieh geen andere godsdiidnst ontwikkeld, en diiV ii^t 'tiii een anderen gods^enst zou voortgekomto rijn , wordt alieen ^ypothetisoh gestekl. "^B»' nti naar^^bet- land^r* waar hi oireroude' tijden 'de ^borvfiders^ «Dowel tan Indi^s en BraniSrs, als van de Indo-iBoropeesche^Tolken moe^ ten gtwoond' hebben. Aangaande hun godsdtens^* kunDeni wi^ ^lleen dOGV gissrin^ m*h^ benadering iets vaststdlen. Het is de Veda, die ond daarbij iniondei^eid gewiehtige diensten bewijat. Wat den godsditosl der Vedische .periode eelve bcltreft, hij' baant den overgang tot het Brab^ maisfme , dat wij^ niet voor eene dntwikkelin^ daarvan honden mogen-; ittdien mm^lijk^bij birtwikkeling ook "aan vooruitga^g moet iKf^rden ge^ daeht. Van het 'Brahmaisme tot het BoediAirisme ligt bij eene bistonsohd be^botiwing de overgang vodr de hand. Maaf niet,. dbdat het laatstd uit het eerste is vodrtgekomen: <^kya Moeni hedflfc iets nieaws tot etani} gebraoht. Wel mag sijn bptreden niet buiten verband tME den toestatfdi van het BrBhmaisme en van de Indische wijsbegeertb ' in sijne dagenf besdhdUwd worden. Maar hij heefk tooh iMs ^^ers gedaau/dati^defl bestaanden godsdienst bearvormen, of < (M hooger frop van' ^tvrikkeli^g brenged. Het Boeddbtsme is vooml iw 9^n oorspronkelijkdn vorm niiai te hotiden- voor eene dpruit, irit den BrahmaaMcheit godsdienst op^^scfao^ ten. Eu' Zaratho8tra's godsdienst; tn^t wislkien wrj dp oneen verderetf tocht naar het Wesften in aanrakltig- komen P Wtj meenen reoht te b^^ ben, om ook daartb ieta meer dan do' Vrubht van hervorming te zien. Dat nieuwe ontc^kkingen en nieuwe verkhiringen van betigevondene bem nog in belangrijkbeid voor ons zuilen doen rijflen, eohiJQt wel boven ge- gronden twij&i verheven. 2etten wij^onaareis voort» daar bmdt Arabie lich voor ons uit, waar de vodr-Mohammedaansche godsdienst der oude Arabieren ons waeht» maar waarin wij toch nctg niet hetlicl^t van betposi- tieve Monotheiame mogen begroeten. Dat is niet voor het eerst. io Arabie te «en geweest. Zijn wieg is op Paiestina^a bodem te zoeken. JBen #«eker monotbeisme/' sooals sommige geleerdea aicb uitdrukken, heeft oich zon- der twijfel hier en daar ook elders vertoond, maar dat.^oc^naamd «raekere monotheiame" miste tooh, het karakteristieke van hetgeen werkelijk den naam van monotheisme, in onderscbeiding van poiytheiame verdient, name- Kjk de erkeQning en vereering van eenen e^nigen God» het geestelijk Opperweaen^ dat onderacheiden van de Natuur geen natuurgod^ maar Heer der Nataur is, en geenerlei goden naast zieh of onder sich heeft of duidt. Mag alieeQ dit en nietg anders bovendien /rMonotheisme'' ge« aoemd worden , daQ hebben wij recht om te ontkenneu « dat een van de genoemde godsdienaten waariijk monotheisme mag heeten. Poaitief mooothe- iame , wij vinden het eerat , ala wij met larael in aanraking komen. Mo- no.tbeiatiach .iq deaen ain w.aj». bet Mozaiame. of de l8r«aUtiache godadienat, en ia evenzoo het Chriatendom en evenzoo de lalam. Hoe men aok over den v46r-Moaftiachen godadienat onder de oude laraelieten moge oordeelen , op zuiver hisitoiiiache grqndeQ zal meo tocb moeielijk de atelling kunnen hand- haven^ dat he( oudate monotheiame onder larael laoga den weg van zuiver natujurlijke DntwikMiqg.te yoorachijn gekomen ia. Nergena eldera, zoover de gea^biedewa althana baar licht verapreidt , vinden wij het poaitieve Mono- tbeiame uit .pqlyth^ame , uit fetiaiame en apiritiame , of wat men ook moge noeo^eQ, ontataan, Wel bee(t men gezegd, dat het Monotheiame ontataat door de kruiaiog v^n Fetiai^me , waarmede men dan de vmreeriBg van zmndijk waafneembare vereeringaobjecten bedoelt , en Spiritiame , waarbij mw.dAfi.^ .geeatenv^ceeriQg gedacbt bebbeQ.wilp beiden op hAQ.boogaten R A T I 0. 117 « trap van ontwikkeliDg gekomen, dat is, ak het Fetisisme Zonnedienst en Hemelvereering is geworden, het Spiritisme zich tot polytheisme heeft ontwikkeld. Wel hooren wij verzekeren , dat altijd , wanneer Spiritisme en Fetisisme elkander kruisen , daaruit een hoogere godsdienstige ontwikkeling , een begin van Monotheisme, ontstaat. Wel »heeft hij van het Jodendom overgenomen, maar is er niet uit voort* gekomeo. Een zestal eeuwen ongeveer na het Christendom opgetredeDi mMr, hiermede vergeleken, op een veel lager standpairt van ontwikkeling staande en eigenlijk niet eens even -hoog als de Joodsche godsdienst op stjn hoogste standpunt geplaatst, blijft de Islam in de wereldgeschie- denis een opmerkenswaardig verschijnsel , en met het Monotbeisme in het algemeen, met het Boeddhisme in het bijeonder, t^^en de toepas- sing van de ontwikkelingstheorie op de Geschiedenis der godsdiensten protesteeren. Van onzen tocht teruggekeerd , moeten wij beginnen met de betuigiDg, dat wij ons geweld hebben moeten aandoen, om niet lang stiitestaan bij onderscheidene bijzonderheden , bij de gronden v66r en tegen hetgeen wij in het voorbijgaan gezegd hebben, bij het karakteristieke van elken godsdienst, bij de verwantschap van sommige en het meer of minder geisoleerde van andere, waardoor wij onwillekeurig op het gebied van de vergelijkende geschiedenis der godsdiensten zouden gekomen zijn. Maar ons eenig doel was, met een enkel woord, als in een vogelperspectief, het heirleger van de voomaamste godsdiensten te overzien. Sn wat is nu de quaestie , die ons bezig moet houden P Niet , of al die godsdiensten zich uit het oogpunt van meerdere of mindere religieuse ont- wikkeling laten rangschikken of groepeeren ; niet , of zich een //godsdienst* meter" laat vervaardigen , met aanwijzing van graden boven en beneden een bepaald aangegeven peil, dien wij aan elken godsdienst zouden kan- nen aanleggen ; niet , of wij in staat zijn , aan elken godsdienst zijne be- paalde plaats aantewijzen op de ladder der ontwikkeling , noch ook, of sommige godsdiensten te zamen niet werkeUjk veel nader komen bij het ideaal , dat wij ons van godsdienst meenen te mogen vormen. Maar of voor al deze godsdiensten , 66n voor 66n besohouwd , zich , zonder de ont- wikkelingstheorie te hulp te roepen , een andere en wel oadere godsdienst kat aanwijzen, uit welken hij moet zijn voortgekomen als eene sproit, R A T I 0. 119 • welke gndere godsdieDst dan, oit een bistoriach oogpunt beachouwd» da kiem moet bevatten^ die in den daaruit ontsproten godsdienst tot ontwik- keling moet gekomen sijn. Dit is de vraag, of de geschiedenis der g^dadiensten na eene all^nauwkeurigste vergelijking van de met elkan- der verwante, en met inachtneming van ai wat een streng historisch-kritisch onderzoek aangaande het ontstaan en de verdere geschiedenis van elken godsdienst ons leert, recht geeft om te spreken van een chronologi- schen ontwikkelingsgang in die geschiedenis; of wij alzoo in de geschiedenis der godsdiehsten , nog voor dat wij ontwikkeUng van de in onze schatting hooger geplaatste godsdiensten , elk op zichzelf be- sohouwd, uit den eenen o£ anderen lager geplaatsten godsdienst onder- stelien, zulk erae ontwikkeling hier en daar reeds aangeduid vin* d«n; of aleoo de geschiedenis der godsdiensten , afgezien van de ontwik- kelingstheorie , er zelve bij ons op aandringt, dat wij naar de toepassing van die theorie omzien. Dit is de quaestiei waarover wij nu te handelen hebben. Is het dan, 200 vragen wij, de geschiedenis der godsdiensten zelve, die het inroepen van de toepassing der ontwikkelingstheorie doet voorko- men als iets, dat in elk opzicht voor de hand ligt en rationeel mag wor- den genoemdP Wij meenen met eene ontkenning te nioeten antwoorden, terstond reeda met het oog op de drie wereldgodsdiensten , met het oog op het Monotheisme in het algemeen , met het oog ook op het Mazdeisme en op den Rijksgodsdienst der Chinezen en op den oud^arischen godsdienst, om nu niets anders te noemen. Laat zich van deze godsdiensten histo- risch duidelijk aanwijzen , dat zij uit eenen anderen godsdienst ontkiemd of voortgesproten zijn , dan hebben wij ons natuuriijk daarnaar te schikken. Maar anders mogen wij bepaald weigeren, bij die godsdiensten aan ont« wikkeling uit een anderen godsdienst te denken. Nu vragen wij , waardoor men zich dan verplicht acht , om tot de toe- passing van die theorie overtegaan. Indien men zeide, dat zich overal in de geschiedenis ontwikkeling ver« toont en wij haar dus ook hier moeten onderstellen 1 zouden wij niet lang naar een antwoord behoeven te zoeken. Waar zich ontwikkeling vertoont, behoeft zij niet ondersteld te worden; maar waar zij zich niet vertoont, daar zuUen zeer bijzonder afdoende redenen moeten kunnen aangevoerd worden voor de onderstelling , dat zij ook daar plaats heeft gehad. Op bis- torisch gebied hebben wij ous te vrede te stellen met hetgeen zich vertoont. Verder gaan kan ons toch eigenlijk^ ik spreek van het zuiver historisch gebied, niet veel verder brengen. Indien op het gebied van de geschie<> denis der godsdiensten de ontwikkeling , welke zich elders laat aanwijzen, werkelijk niet is te zien, dan is het recht tot de stelling, dat zich overal in de geschiedenis ontwikkeling vertoont, eigenlijk ook vervallen, daar de geschiedenis der godsdiensten een gedeelte is der wereldgeschiedenis en de gesehiedenis der godsdiensten derhalve protesteerend tegen die stelling optreedt. Tot handhaving van de bewering, dat ook in de geschiedenis der gods- diensten ontwikkeling plaats moet gehad hebben, zoodat elke hoogere gods- O R A T I 0. 181 dienst nit een lagere is voortgekomen « moet men das iets anders hebben aantevoeren , en wel 6f aan de geschiedenis der godsdiensten 6( andera aaa den aard of het begrip van godsdienst ontleend. Zal men dan misaehien op den voorgrond kunnen plaatsen, dat eea godsdienst aich niet denken laat zonder een anderen godadienst, waaroit hij zich soQ ontwikkeld hebben, derhalve niet anders, dan als ontwik- kelde godsdienstP Beweerde men dit, wij zoaden terstond op den oad* Bten of eersten godsdienst wijzen, waarait de voorstanders der ontwikke- lingstheorie beweren, dat de andere godsdiensten moeten voortgekomen zijn. De eerste godsdienst heeft zich dan toch niet ait een anderen godsdienst ontwikkeld. Zoo kan dan een godsdienst zeer wel ontstaan, zonder dat hij ait een anderen voorkomt. Of zal men misschien recht hebben om hierop te antwoorden, dat dit alleen geldt van den godsdienst, die op den allerlaagsten trap staat; met het oog waarop men geen godsdienst kan denken, die nog minder ontwikkeld is^ daarentegen niet van een godsdienst, die op een hooger trap van ontwik- keling staat en derhalve voor de gedachte aan een minder ontwikkelden godsdienst plaats overlaatP Maar dit antwoord bevredigt voktrekt niet« De vraag is toch alleen, of een godsdienst, onverschillig welke» niet an- ders dan door ontwikkeling uit een anderen godsdienst ontstaan kan« Indien ooit een godsdienst ontstaan is, zonder zich uit een anderen ont- wikkeld te hebben, heeft men geen recht^ om voor 6^nigen godsdienst het ontstaan door ontwikkeling uit een anderen godsdienst te postulee* ren. Misschien zal men volhouden, dat voor den oudsten of eersten godsdienst hier eene uitzondering moet gemaakt worden. AIs staande op den allerlaagsten trap van ontwikkeling , zoodat er geen lagere trap denk« baar is — en dit moet wel de oudste of eerste godsdienst geweest zijn — kan hij uit den aard der zaak zich niet uit een anderen godsdienst ont- wikkeld hebben. AI de andere godsdiensten verkeeren in een ander geval. Maar dit neemt het bezwaar niet uit den weg. Die oudste of eerste gods- dienst heeft lich toch voigens de voorstanders der ontwikkelingstheorie geheel natuurUjk ontwikkeld uit dien stam, of uit die familie, of uit die menschen , waaronder hij ontstaan is. Die eerste godsdienst moet geheel in overeenstemming geweest zijn met hunnen redelijken en zedelijken toe* 16 ISS J. L D £ D E S atadd» gdibel in overeenstemniing met bet lage peil van ontwikkeling , waarop sij oioh als de minst beftchaafden , of lieVer als de wildaten en ruwsten van aile menschen , die ooit geleefd hebben ^, nog bevonden. Maar isdien sick uit de op het laagate peil staande menschen een godsdieost heeffc kunnen ontwikkeien in overeenstemming met hun lagen staat, dan kan immers ook later onder een volk of volksstam , dat op een hoogeran teap van ontwikkeling stond, een godsdienst ootstaan aijni evenzoo ont« wikkekl uit dat volk of dien volksstam. Of moeten Wij misschien onder- stellen, dat een volk of volksstam in deselfde miate minder geschikt is» om een godsdienBt uit zioh roif te ontwikkelen, als het hooger staat op de ItKlder der beschaviogp Wij zouden zeggen» dat naar mate een volk of volksstam er hoog^r op staat , zich des te gemakkelijker nit zulk een volk of volksstam een godsdienst ontwikkelen kon. Nergens laat zich toch een grond vinden voor de stelling, dat de eerste menschen, juist doordat zij het minst ontwikkeld waren, het meest geschikt zijn geweest, om gods^ dienst uit zioh te ontwikkelen; dat daarentegen de meer ontwikkelde vol- keUi juist omdat zij meer ontwikkeld waren, er minder geschikt toe ge- acht moetea worden. Zoo heeft men dau ook volstrekt geen giond, om bijv. met betrekking tot den godsdienst der oude Chinezen of tot den oud^arisohen godsdienst te stellen , dat zij zich uit een anderen godsdienst moeten ontwikkeld hebben, indien men moet toestemmen, dat de gods- dienst der eerste menschen zich niet uit een andelren godsdienst ontwik- keld heeft. Men geve zich toch rekenschap van hetgeen men zelf onmisbaar acht, on het ontstaan van den godsdienst in de eerste menschen te verkhiren. Eenig gevoel van behoefte aan godsdienst, hoe ruw die godsdienst en hoe gering die behoefte ook moge geweest zijn» en hoe sppedig of met hoe weinig het gevoel van behoefte ook voldaan moge zijn geweest, de zamen- werking van zekere indrukken, van zekere voorsteilingen ^ van zekere gemoedsaandoeningen , van zekere gedachten, zonder welke er geen gods* dieostf hoe rnw ook, zijn kan; een en ander zamenwerkende onder den invloed der eigenaardigheid van hen, onder wie die godsdienst ontstcmdf in de omstaudigheden , waiurin zij verkeerden , en het standpunt van be* schouwing en beoordeeling , waarop zij geplaatst waren. Welnu, laat zich > . O H A T I o. laB het mitstaan fan den godsdienBt op het laagste peil yan OBtwikkeling oHt d^ memohan eelven verklaren, waarom mpeten wij dan, zoodra ar spraak ie van deo godsdienst der oude Ghineaen of der oud-Aryers in de voor- vediache pariode, oqae toevlttobt nemen tot een anderen godsdienst, van welken de gesehiedenis niets weet, om daaroit aijn ontstaan te verkkren? Stemt men toe, dat er eens een godsdienfit is ontstaan, zonder dat hij zioh uit een anderen godsdienet heeft ontwikkeld, dan mag men aiet wei- geren te erkennen, dat hetgeen eenmaal plaate heeflt gehad zich onder de daartoe noodige voorwaarden ook later kan hebben herhaald. Maar daarom meenen wij nu ook te mogen twijfelen, of de vooratanders van de toe- paasing der ontwikkelingrtheorie het necht hebben , om aan het hoo£l der godsdiensten een godadienfit te onderstellen, uit welken, als den op de ladder der ontwikkeling laagat geplaatate, aile meer ontwikkelde goda« dienaten moeten voortgekomen aijn. Wij gaan edhter nog eene aehrede verder en meenen hun recht in twijfel te mogen trekken, em alle godadiensten alechta uit e^n enkelen godadienat te laten voortkomen. Met die beperking tot alechta ^en oorapronkelijken godadienat behoeven wij volatrekt geen genoegen te nemen. Waarom alochta 6k!k, waarom niet miaatena twee oorsfHronkelijke godadienaten P. leder be- grijpt teratond het gewidit en de atrekking van deze vmag. Twee oor- apronkelijke godadienaten P Maar daarvoor had men waarlijk de ontwikke- lingahypotheae niet behoeve intehalen. Twee ooDBpronkei^ke godadienaten ? Maar dan ia met de ontwikkelingatheorie het trojaanache paard ingehaald. Twee ooraproakelilke godadieqatea P Maar dan is het onmogelijkf de ge- achiedenia der godadienaken tot geaohiedenis der ontwikkeUng van den godadieoat in de kncfnadfaheid te verbeffen. Dan bopen wellicht, indien maar niet hoogatwaarschijiilijk , aunatens twee stroomen naaat elkander. Dan ia het doel niet ^^eneikt. Zcmder twijfel , dan is men ztjn doel vocnr- tajgeatreefd , ejfk er is noaar al te veel grond voor de vi^ees, dat dit wer- kelijk het geval ia«. Zooala .1«}. raeds ..hoorden., .itraohten de voocstandera van d^ toepaaaing der ontwikkeliiigstheoiie - deo oorapronkelijken , oudsten ci eersten goda- dieiiet te lema kenne^, door uit betgeen de geachiedenis leert aangaande het karakter Aw •ondevaobciidene bekeade godadienaten een besluit te trek- 16* 124 J. I. D O B D E S ken met betrekking tot den niet bekenden oorspronkelijken godsdienst- Yorm, waaruit dan de latere godsdienaten zich moeten kannen ontwikkeld liebben. Ook wordt zeer bepaaid op de godsdiensten der tegenwoordige Wilden of Natuurvolken gewezen, als bijzonder gesehikt, om ons den oorspronkelijken godsdienst van het menschelijk geslacht te leeren kennen. 