title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: In een der menigvuldige 6psteIIen, door laatstgenodmden geleerde aan db ontWikkeling van staa^huishoudkundige beginselen toegewijd, werpt hij 168 0. VAN REES op de statistiek een anderen blaam, die na hem dikwerf herhaald is en ook nog wel in onze dagen gehoord wordt. «^Wat heeft men/' vraagt hij, «^aan die lijvige statistieken die, al zijn zij ook uitmuntend, dat wil zeggen waar, op het oogenblik waarop zij gemaakt worden, het niet meer zijn op het oogenblik waarop men ze raadpleegt?" '^) Ik zou tot weerlegging dezer bedenking welligt volstaan konnen met te wijzen op al hetgeen ook in den steeds afwisselenden toestand meer of min daurzaam is; op grondgesteldheid , klimaat en volkskarakter , die eeu- wen lang dezelfde blijven; op staatsregelingen , regtsinstellingen en maat- schappelijke vereenigingen ^ die somtijds gedurende eene reeks van jaren dezelfde kenmerken behouden en dus even goed uit vroegere als uit he- dendaagsche geschriften kunnen worden gekend. Doch men zou mij met grond kunnen tegenwerpen dat bat in de aangehaalde plaats minder daarop het oog heeft dan wel juist op de steeds veranderende bestanddeelen van den toestand, op het getal der ingezetenen, der geboorten en sterfgevallen, der hoeveelheden in- en uitgevoerde waren , in een woord op al die zaken « die het naauwkeurigst door cijfers worden uitgedrukt. Immers behoeft men slechts eene oppervlakkige kennis te bezitten van statistische tabellen, om te weten dat de daarop voorkomende getallen dikwerf veranderen en dat het ongerijmd zou zijn de uitkomsten van een bepaald jaar voldoende te beschouwen om over de voorgaande en de volgende een juist oordeel te vellen. Ik zie mij derhalve verpligt ook op dit gebied eene lans met den beroemden staathuishoudkundige te breken; doch ook hier acht ik het voldoende de geschiedenis der wetenschap zelve te laten spreken. Laten wij hare ontwikkeling verder nagaan; zij zal de beteekenis en de bUjvende waarde der statistische cijfers in het helderste licht stellen. Reeds voordat conrino en achbnwall de grondslagen eener weten- schappelijke behandeling der statistiek hadden gelegd^ had men zoowel in ons eigen vaderland als in Engeland zich bezig gehouden met de bereke- ning van den waarschijnlijken levensduur. Aanleiding daartoe gaven niet alleen de in het begin der vorige eeuw in Engeland opkomende levensver- zekering-maatschappijen , maar ook de reeds veel vroeger vrij algemeene gewoonte der regeringen om geld te leenen tegen lijfrenten: een soort van dobbelspel, waarbij de staat in den regel verliezen moest, wanneer hij de REDEVOERING. 169 grootte der jaarlijks aan de geldschieters uit te keeren som niet door be- rekening kon leeren kennen maar bij gissing moest bepalen. Zelfs een man als johan de witt achtte het niet beneden ssich een klein geschrift over dit onderwerp in het licht te geven ^^); en de verdiensten van onzen wiLLBM KSRSSEBOOM, dic in 1738 de eerste sterftetafels voor de provincie Holland zamenstelde, worden zelfs in het buitenland erkend. Weldra begonnen de beoefenaars der statistiek in te zien , weik een vrachtbaar veld die zoogenaamde politieke rekenkunst voor haar geopend had. Of maakte niet die waarsckijnlijie o{, als men eene andere wijze van berekening volgde , die ffemiddelde levensduur een deel van den toestand uit , dien zij te schetsen hadden P Was het niet van het hoogste belang te weten of de bevolking van eenig land zich over het algemeen in een hoogen ouderdom verheugen mogt , dan wel of zij , na naauwelijks den mannelijken leeftijd te hebben bereikt^ grootendeels door den dood werd weggemaaidP De waarneembare feiten konden op zichzelven daaromtrent geen licht geven: alleen wanneer men gemiddelden di verhoudingen kon berekenen ^ was men in staat zich omtrent deze en diergelijke omstandigheden naauwkeurige kennis te verschaffen, en het viel terstond in het oog hoezeer de statistiek daardoor winnen moest. Uit de vergelijking van den gemiddelden levens- duur in verschillende tijden of landstreken kon men niet slechts gewigtige gevolgen afleiden met betrekking tot de meer of min gunstige beweging, tot den vooruitgang of teruggang van het volkswelzijn , maar men kreeg daardoor tevens een belangrijk hulpmiddel om de oorzaken der waargeno- mene verschijnselen op te sporen en daardoor den toesiand te verklaren. Natuurlijk kon deze methode even goed op andere onderwerpen, met name op de handelsbeweging en de ontwikkeling der nijverheid^ worden toegepast, en het is dus geen wonder dat men overal, waar het mogelijk was, cijfers in plaats van woorden begon te bezigen. Reeds schlozeb had er op gewezen ^^) dat de statistiek weinig baat vindt bij algemeene uitdrukkingen. Immers kan men nog niet zeggen den toestand der nij- verheid in eenig land te kennen, wanneer men weet dat het vruchtbare wijnbergen, groote fabrieken, die aan vele arbeiders brood geven^ een hheijenden handel en een toeinig bouwland bezit. Waren cijfers dien ten gevolge reeds in alle gevallen onmisbaar, waarin zij de eenvoudigste en 22 170 O. VAN REES naaawkeurigBte uitdrokking der feiten zijn, honne waarde werd verdab- beld nu men inzag dat zij tot berekening van verboudingen en gemiddel- den gebruikt en daardoor nog op eene andere wijze aan het doel der statistiek dienstbaar gemaakt konden worden. Zoo werd het gebied dier wetenschap aanmerkelijk uitgebreid en de aandacht meer en meer op al die gedurig afwisselende hoeveelheden gerigt, wier onderlinge verhouding in tijd en ruimte bij eene oppervlakkige beschouwing van den tbeatand niet in het oog valt, maar niettemin tot zijne behuQgrijkste elementen behoort. Het zal wel overbodig zijn , u op het groote gewigt van deze nieuwe rigting der statistiek te wijzen. Men begon in den toestand niet slechts wamenhang tusschen de onderscheidene deelen maar ook leven te uen. Het vruchtbare denkbeeld van ontmkheling kreeg zijne plaats ook in onze wetenschap en wierp zijn helder licht over het tot dusverre wei niet ver- waarloosde maar toch nog niet geheel naar waarde geschatte verband toa- schen oorzaken en gevolgen. Had nog scHLdzEa de statistiek meer ver- nuftig dan juist de stilataande ge^ckiedenis genoemd: het denkbeeld van stilstand werd na hem meer en meer als in strijd met werkelijkheid ve^ worpen. Men erkende in den tegenwoordigen toestand de vrucht van alles wat daaraan is voorafgegaan. Men zag in, dat men dien toestand slechts dan waarlijk kent, wanneer men de d&twikkeling zijner veranderlijke be- atanddeelen bestudeerd en de rigting opgespoord heeft» waarin zij ziok thans bewegen. Dan alleen wordt het ideaal bereikt, reeds door aghjbn- WAiJi der statistiek voorgehouden : den staatstoestand niet slechts te doen aanschouwen maar ook te leeren begrijpen. Verre derhalve van reeds na verloop van korten tijd onbraikbaar te wor- den^ blijven statistisohe cijfers voortdurend hare waarde behouden als eea onmisbaar hulpmiddel tot vergelijking van versehillende toestanden. Indien men vraagt waarom de statistiek nog zooverre van haar doel verwijderd is , waarom zij nog zoo weinig tot verklaring van den tegenwoordigen toe- stand bij kan brengen , het is juist het gemis van voldoende opgaven vit vroegere tijden^ dat den beoefenaar dier wetenachap gedurig in w^ oii- derzoek belemmert. Eerat in oaze eeuw is men begonnen de feiten, die tot grondslag van vergelijking en berokening kunnen strekken , aan eene REDEVOERING. 171 scberpe kritiek te onderwerpen en met naaawkeurigheid op te teekenen. Eerst thans begint de wetenschap over eenige bruikbare bouwstoSen te beschikken ; en hoe gretig die worden ontvangen en gebruikt . dat toonen ons de werken van de voomaamste st^istische schrijvers onzer dagen , waarin aan de vergelijking van den door hen geschetsten toestand met vroegere en gelijktijdige toestanden eene steeds grootere plaats wordt ingeruimd. Zoo kan derhalve geen statistisch geschrift, dat aan de eischen der waar- heid voldoet» ooit zijne waarde verliezen. Integendeel^ elke arbeid van dien aard plaatst den beoefenaar der statistiek op een hooger standpunt^ van waar hij den tegenwoordigen toestand beter overzien en dieper in al zijne bijzonderheden doordringen kan. Het kan voorzeker niet bevreemden, dat de waarde van eene methode, die tot zulke schoone uitkomsten leiden moest, door hare voorstanders overdreven is. Reeds in het laatst der vorige en in het begin van deze eeuw verloren velen uit het oog, dat getallen alleen hoeveeiheden en geens- zins eigenschappen kunnen uitdrukken. Uit zucht om alles in cijfers te brengen en van alles gemiddelden te berekenen, begon men, om slechts eenige voorbeelden te noemen» de beschaving naar de hoeveelheid druk-* persen en jaarlijks uitgegevene boeken, de zedelijkheid naar het aantal onechte kinderen oi misdrijven, de welvaart naar de verhouding tusschen de bedeelden en de gansche bevolking af te meten. Om de hoedanigheid der personen en den inhoud der boeken^ om de omstandigheden in zeden of wetgeving^ die het sluiten van een huwelijk bemoeijelijken of de aan- leidingen tot het plegen van misdrijven vermeerderen , om den invioed dien de inrigting der armbesturen of de liefdadigheid der gegoede standen op de bedelarij kunnen uitoefenen^ werd door velen in het geheel niet gedacht. Zoo was men dus een dwaalspoor ingeslagen , dat tot de schroome- Ujkste verwarring leiden moest. Doch naauwelijks had deze verkeerde rigting eenig veld gewonnen^ of het gevaar dat de statistiek bedreigde, werd door de kritiek erkend en met krachtige hand afgeweerd. Mogt een^ beoefenaar ^det statistiek in verzoeking komen op de genoemde wijze tan cijfers misbraik te maken , — en wie in de letterkunde der wetenscluqp geen vreemdeliBg is» tal erkennen dat die verzoeking ook nog heden tes dage zeer groot schijnt te zijn , — ik aou hem raden de GdUingiicke gt^ 22* 172 0. VAN REES lehrte Jnzeigen voor de jaren 1806 en 1807 op te slaan. Hij zoa daarin eene reeks van opstelien lcannen vinden, ten deele van den beroemden geschiedschrijver heeren afkomstig, waarin met hoogen ernst tegen de verstijving van den levenden toestand met al zijne geestelijke, niet in ge- tal aitdrakbare , elementen tot een onbezield geraamte van cijfers gewaakt en de tabellen-fabriekanten dier dagen op onzachte wijze teregtgewezen worden. Ih Fraukrijk heeft intasschen de voorliefde voor getallen tot eene andere dwaling aanleiding gegeven. Zoowel bufau ^®) als moreau de jonn^s ^) hebben de leer verkondigd, dat de statistiek zich aitsluitend met zulke fei- ten mag bezig houden, die door cijfers kunnen worden uitgedrukt; en men heeft hun de voorzeker onverdiende eer bewezen van hunne rigting met den schoonkiinkenden naam van de matheinatiache achool te bestempe- len. Vraagt men hun, waarom de statistiek uitsluitend cijfers kan gebrui- ken , het antwoord is : omdat zij altijd rekenen moet. Alsof eene menigte der meest gewigtige feiten , die tot beschaving en zedelijkheid , tot den regtstoestand en het volkskarakter betrekking hebben , uit het gebied on- zer wetenschap verdreven moesten worden^ alleen omdat cijfers niet het meest geschikte middel zijn om daarvan eene heldere en juiste voorstelling te gevenl Verheugen wij ons dat de voorstanders dier rigting, die ook in Duitschland enkele aanhangers telt, ^^) door in den regel in de prak- tijk hunne theorie te verloochenen , zelven het bewijs van hare onhoud- baarheid geleverd hebben en dat de jongste zamensteller eener in menig opzigt uitmuntende statistiek van Frankrijk, de verdienstelijke maurige BLOCK , openlijk met de overleveringen der mathematische school gebroken en zich tegen de uitsluitende heerschappij der cijfers in de statistiek ver- klaard heeft. ^) Gelijk men voor het bouwen van een huis niet slechts steenen maar ook hout en andere grondstoffen noodig heeft, zoo heeft ook de statistiek tot bereiking van haar doel behoefte aan onderscheidene hulpmiddelen. Elk onderdeel van den toestand moet op zulk eene wijze geschetst worden als het ' meest geschikt is om het naauwkeurig te doen kennen. Zoo maakt de statistiek niet slechts van getallen maar ook van woorden en beschrijvingen en zelfs van lijnen, beelden en kleuren gebraik, naarmate haar onderwerp^ het medebrengt. Wel heeft de Duitsche geleerde REDEVOERING. Zoowel in de tweede helft der vorige eeuw als in den aanvang der te- genwoordige was de statistiek bijna overal onder den invloed der dwaling, dat de staat de ziel der menschelijke zamenleving uitmaakt en dat al hare overige bestanddeelen slechts waarde hebben, inzooverre zij bijdragen tot vermeerdering van diens bloei en magt. Wel had hugo de groot reeds geleerd dat de staat geen doel maar slechts een middel en het volk de hoofdzaak is; maar hoewel vele en verdienstelijke beoefenaars van het staatsregt, inzonderheid in ons vaderland, op den door hem gelegden grondslag hadden voortgebouwd » was zijne opvatting van het wezen van den staat niet algemeen genoeg doorgedrongen om de statistiek bij haar optreden als zelfstandige wetenschap tegen miskenning van haar eigenlijk doel te vrijwaren. Wanneer men aan hare leeraars vroeg, welke bijzon- derheden in den toestand inzonderheid verdienden te worden opgeteekend, dan dachten zij allereerst om het staatsbegrip en leidden daaruit hun ant- woord af. Zoo spraken achenwall en scblozer van staatsmeriwaardiff* 174 O. VAN REES Aeden, mbusel en niemann van staalsinrigtinffen ^ peuchbt en fiscHBR vaoi Btaatskrachten ^ als den eigenlijken inhoud hunner wetenschap ^); en de laatflte opvatting , soozeer in overeenstemming met de Fransche en Daitsche regeringspolitiek , werd weldra bijna overal als de ware gehuldigd. Men beschouwde zoowel het grondgebied als de bevolking uitsluitend ala hulp- H middelen voor den staat, als bronnen waaraan de regering de kracht ont* leende om veroveringen te maken of de veroveringszucht van anderen te weerstaan. Zoo geraakte het volk geheel op den achtergrond; en om de maatachappy met haar zelfstandige inrigting en ontwikkeling werd door de beoefenaars der statistiek nog naauwelijks gedacht. Na 1816 brak echter voor de staatswetenschappen een nieuw tijdperk aan. Constitutionele regeringsvormen vervingen in een groot deel van Europa de onbeperkte monarchie. Het volk benoemde vertegenwoordigers , die aandeel kregen aan de wetgeving en toezigt hielden op het staatsbe- stuur. Nu kon de staat ook in de schatting der geleerden niet langer dezelfde plaats blijven innemen. Het volk werd meer en meer het mid- delpunt der staatswetenschappen en dus ook de kennia van den volkstoe' stand het doel der statistiek. Nu eerst kwam er eenheid en zamenhang in de laatstgenoemde weten- schap. Zoolang zij nog slechts den staatstoestand te schetsen had, kon zij bij de keus harer onderwerpen den blaam van willekeur niet van zich afweren. Of moest het niet vreemd schijnen dat men het klimaat onder de staatsmerkwaardigheden opnam, of aan de zeden en gewoonten des volks onder de staatskrachten eene plaats inruimde? Thans echter kan zoowel omtrent den inhoud ala omtrent de grenzen der statistiek geen redelijken twijfel meer bestaan. Beiden worden door haar doei, de echil» derinff en verklaring van den volkstoeetand , met naauwkeurigheid bepaald. Alles uit het oogpunt van het volk beschouwende , weet zij aan elk onder* werp de plaats toe te kennen , die het verdient in te nemen. Het grond- gebied met zijne betrekkelijke ligging en zijne eigenaardige luchtgesteldheid boezemt haar belang in als de woonplaats van het volk^ de staatsmrigting als zijne levensorde, de nijvwheid als het middel, waardoor het in zijn onderhoud voorziet. Nu kan zij derhalve niet meer tot haar nadeel ver^ ward worden, noch met de geographie, wdike den toestand van den aard* REDEVOERING. 175 bol oit het oogpunt der natuur doet kenneii , noch met de ethnographie , die den oorsprong, de uitbreiding en de eigenschappen der onderscheidene volksstaxnmen ontvouwt» zonder zich aan staatkundige grenzen te storen. Ook aan beide wetenschappen veel ontleenende, wat tot b^eiking van haar doel dienstbaar is, gaat de statistiek haar eigen weg, kiest met zelf* standigh^d haar eigen inhoud en vereenigt al hare onderdeelen, niettegen- staande hunne groote verscheidenheid , tot een harmonisch geheel. Reeds voordat de statistiek dit standpunt bereikt had» waren intusschen twee wetenschappen opgekomen , wier ontwikkeling een belangrijken invloed op haar moest uitoefenen. De staathuishoudkunde begon in de vorige eeuw de voorwaarden te ontvouwen^ waarvan de welvaart afhankelijk is, en wierp op de gansche volkshuishouding een helder licht Zij leerde in* zien dat niet slechts elk volk maar de gansche menschelijke maatschappij een eigenaardig leven heeft, dat door bepaalde wetten beheerscht wordt. Tegelijkertijd ontstond de wetenachap der bevolking, die in hare verdeeling en beweging vaste verhoudingen opmerkte en ook op dit gebied de wetten zocht te leeren kennen, waarvan de verschijnselen afhankelijk zijn. Zoo kwam men meer en meer tot de overtuiging> dat in de zamenleving niet minder regelmaat en orde heerschen dan in de bewustelooze natuur; en de • beoefening der statistiek» verre van die overtuiging te logenstraffen» heeft haar integendeel door treffende uitkomsten versterkt. Of is het niet merkwaardig dat de personen, wier schrift onleesbaar xs^ of die vergeten hun brief te sluiten of er een adres op te plaatsen , tot het gansche getal der briefachrijvers jaar aan jaar weder in dezelfde verhouding ataanP Zoo het toeval zijn dat er in gewone omstandigheden in elk land jaarlijks on« geveer evenveel huwelijken worden gesloten» zoowel in het algemeen ala tusschen personen van denzelfden leeftijd» tussohen weduwenaars m jonge docht^a, tuaschen jongmana en weduwenP Moot het niet verbazing wek«> ken, dat in uitgestrekte landen de varhoadii^ tusachm de gansohe her<A* king en degenen die een moord plegen of de handen aan zioh zelven alaa&i gedurende geraimen tijd dezel£de blijft? Zoo is er dan ook regelmaat in de achijnbaar zoo ongeordende en wiUekeorige xnesiBdpielijke handeliogeii; en hoe diepar men in ^de kwnia dar maatachappij doordrtngt » des te meer bespeurt men in de^ verscbijnselen , die hm oatstaan aan 's measchen vrijm 176 O. VAN REES wil verschuldigd zijn , even vaste verhoudingen als in de werking van de krachten der stof ••). Naauwelijks had deze waarheid eenig veld gewonnen, of de twee ge- noemde wetenschappen werden beschouwd als onderdeelen eener meer al- gemeene wetenschap, die zich ten doel stelt de wetten te ontvouwen, waardoor de inrigting en de ontwikkeling der maatschappij beheerscht worden, en die van den aanvang af ten naauwste met de statistiek verbon- den is geweest. Want terwijl zij tot verklaring van gewigtige deelen van den volkstoestand den sleutel geeft, behoeft zij zelve in hooge mate den bijstand der statistiek. Immers is het beste middel tot opsporing van die wetten in de waarneming en vergelijking , zoowel van de feiten zelven als van hunne oorzaken gelegen; en de statistiek^ die den volkstoestand schil- dert en verklaart, werd derhalve uit den aard der zaak de grondslag van de wetenschap der maatschappij. Maar is het niet een uitvloeisel van het materialisme , wanneer men be- gint te spreken van de natuurwetten der menschelijke zamenleving? Wordt de wereld daardoor niet tot een zielloos werktuig verlaagd, dat volgens een vooraf bepaald plan in beweging isp Waar blijft, bij deze beschou- ' wing, de invloed van 'smenschen vrijen wilP En wordt de statistiek, als zij aan deze onderzoekingen de behulpzame hand biedt, niet de diena- resse van het ongeloofP Voorzeker zou ik mij aan de beantwoording van deze vragen kunnen onttrekken , door op te merken dat zij minder tegen de statistiek dan tegen de wetenschap der maatschappij gerigt zijn^ wier behandeling buiten het plan mijner tegenwoordige rede gelegen is. Het zou echter in strijd zijn met de eer der statistiek den handschoen te laten liggen, die haar van zulk eene achtenswaardige zijde wordt toegeworpen, en ik zie mij dus verpligt althans het standpunt aan te wijzen^ waarop hare beoefenaars zich naar mijne meening plaatsen moeten om de genoemde beschuldigin- gen te kunnen ontzenUwen. Dat standpunt is geen ander dan hetgeen ieder behoort in te nemen, die de objectieve waarheid boven zijne subjectieve meening stelt , het stand- punt namelijk van volkomene onpartijdigheid » waarop men alleen vraagt hoe de dingen zijn , zonder vooraf te bepalen hoe zij eigenlijk wezen moeten. 1 REDEVOERING. 177 Nu is het een onweersprekelijk feit, reeds voldoende zoowel door de gescbiedenis als door de statistiek in het licht gesteld, dat in de maat- schappij, even als in de natuur, eene bepaalde oorzaak een bepaald ge- volg heeft, en dat hare ontwikkeling dus aan vaste wetten onderworpen is, aan wier invloed niemand zich onttrekken kan. De bronnen der waarheid vloeijen echter niet alleen buiten maar ook in den mensch. Ons inwendig bewustzijn getuigt en onze persoonlijke erva- ring bevestigt, dat wij vrij zijn het goede te doen en het kwade te laten. Ons geweten beschuldigt ons van misbruik onzer zedelijke vrijheid. En dat die inwendige stemmen ons niet bedriegen, dat zij geen vrucht van tijdelijke en voorbijgaande invloeden zijn, daarvan levert de geschiedenis ons het onloochenbare bewijs. Overal en altijd hebben zij zich doen hoo- ren , overal en altijd zijn zij de beschermengelen geweest , die ons geslacht aan de heerschappij der zinnelijkheid ontrukt en op de baan der ontwik- keling voortgeleid hebben. Zij behooren dus tot het wezen van den mensch. Hij kan ze niet ontkennen of tot zwijgen brengen , zonder een deel van zich zelven , en voorzeker niet het minst belangrijke deel , te ver- loochenen of te vemietigen. Zoo zien wij ons derhalve verpligt een dualisme te huldigen^ aan welks heerschappij wij ons niet onttrekken kunnen. Nederig moeten wij beken- nen dat onze vermogens nog niet ver genoeg reiken om het verband tus- schen de menschelijke vrijheid en de onveranderlijkheid der natuurwetten in te zieu/ Doch zullen wij nu^ om de vrijheid van den wil te redden, of liever — want die vrijheid zal zich zelve wel handhaven — om onze bijzondere meening omtrent den aard en de grenzen- dier vrijheid te kun- nen volhouden, protest indienen tegen de uitspraken d^ wetenschap? Of zullen wij in het andere uiterste vervallen en ons als de magtelooze speel- bal beschouwen der op ons inwerkende krachten ? Neen , Geeerde Toehoor- ders! wij behooren noch het een noch het ander te doen. Wij behooren zonder vooringenomenheid , aan de hand der geschiedenis en der statistiek , ons onderzoek voort te zetten, in de onwankelbare overtoiging dat de waarheid nimmer met zich zelve, en dus ook niet met de zedelijkheid , in strijd kan zijn. En wat nu de vrees betreft, dat de ontdekking van vaste wetten in de 28 17B O. YAN REES ontwikkeling der maatschappij het godsdieDstig gevoel ondermijnen wonz zij kan slechts bij hem opkomen, die dat gevoel alleen erkennen wil waw het Bich in bepaalde, uitsluitend door hem geijkte begrippen of vorm0O uitspreekt. Verre toch van voedsel te geven aan het materialisme , wijs^eo die wetten integendeel op den wetgever, van wiens bestaan oqb inwendi^ bewustzijn even krachtig als van onze zedelijke vrijheid getuigt. Zij ne- men in dp oogen van den beoefenaar der wetenschap» die aan godadiaist en zedelijkheid eene plaats in zijn gemoed blijft inruimen» het karakter van gedachten der hoogste wijsheid en liefde aan, en brengen hem daa nader tot het verhevenste doel waarnaar de wetenschap streven kan: de kennis van den almagtigen en heiligen Godl Voorzeker mag ik vertrouwen het bewijs geleverd te hebben» dat de statiatiek, zoowel om haar doel als om hare vruchten, regt heeft om eene eervolle plaats onder de staatswetenschappen te vorderen. Den volkstoe- atand te schilderen en te verklaren» en daardoor mede te werken tot op- bouwing van de wetenschap der maatschappij , zou dat geen edele roeping zijn? Doch welligt rijst bij sommigen uwer de bedenking op, of de sta- tistiek wel ooit die taak zal kunnen vervuUen. u Is het niet een ideaal /^ — zoo hoor ik mij toeroepen — «feen schoon maar onbereikbaar ideaal, dat gij ons hebt voorgespiegeld P Is er wel een statistisch geschrift» dat ten vdle aan uwe eischen beantwoordtP Waar zijn cijfers te vinden, naauw* keurig en volledig geooeg om tot grondslag uwer berekeningen te kunnen atrekken P Heeft de ervaring niet geleerd , en spreekt zij het niet telkena luider uit, dat de meeste statistische opgaven niet alleen uit onzuivere bronnen zijn voortgevloeid , maar bovendien voortdurend door staatkundige en godsdieustige partijen tot verdediging^ nu eens van deze» dan weder van de tegenovergestelde meening worden gebruiktP" Het is er verre af, Geeerde Toehoorders! dat ik de gebrekkigheid der bouwstoffen, waarover de wetenschap tot nog toe te beschikken heeft, zou willen ontkennen of bewimpelen , evenmin als ik loochenen kan dat zij nog ^ltijd door velen als een arsenaal wordt besd[K)uwd, waarin ieder geschikte wapenen kan vinden tot bestrijding zijner tegenpartij. Maar zeu het bu&* kruid niet meer dienen mogen om rotsen te doen springen, omdat het iir. REDEYOERING. 17i dikwerf tot verraderlijke moordaanslagea is misbrttiktP Gelijk elk huis 2ijn krais heeft, zoo heeft ook elke wetenschap hare eigenamrdige erger- niasen ; eH het is voor den beoefenaar der statistiek geen gering verdriet , wanneer hij nit de met zorg en moeite bijeenverzamelde feiten door mifl-> kenning van hunne oorzaken en hun onderling verband valsche gevolg- trekkingen ziet maken, of door het willekeurig en ongewettigd gebraik van onnaauwkeurige en onvoliedige cijfers een blaam op zijne wetenschap »6t werpen. Doch hij schept moed,^wanneer hij hare tegenwoordige ont* wikkeling met haren toestand voor een vijftigtal jaren vergelijkt. Toen kon nog een man als luder door het verregaand misbrniki dat straffeloos van statistische opgaven gemaakt werd^ tot vertwijfeling worden gebragt; dooh hoezeer is Ha hem de toepassing eener scherpe kritiek op dit gebied toegenomen! Door de onvermoeide pogingen van velen om de waarheid van de dwaling te scheiden en de juiste beteekenis der statistische opga« ven in het licht te stellen^ is het steeds moeijelijker geworden om met uit de lucht gegrepene getallen vooraf vastgestelde uitkomsten te staven; en da kunst om cijfers te groeperen moet noodwendig des te meer in aanzien en invloed dalen, naar mate de wetenschap der statistiek beter gekend en vlijtiger beoefend wordt. Erastiger bezwaar voor hare ontwikkeling ievert de schrale oogst van naauwkeurig waargenomene en opgeteekende feiten op, die haar tot nog toe ten dienste staan. Zelfs schijnt haar rijkdom in dit opzigt eer af daa toe te nemen; want voor de nieuwe bouwstoffen^ die haar voortdurend toevloeijen ^ wordt telkens door eene menigte oude plaats gemaakt , die het naauwlettend onderzoek der kritiek niet kunnen verduren en als onbruik- baar moeten worden weggeworpen. Doch hierin bestaat juist de groote vordering der statistiek in onze dagen , dat men meer en meer' doordron- gen wordt van de noodzakelijkheid om ten strengste toe te zien op de juistheid der g^evens^ die den grondslag harer onderzoekingen uitmaken. De oppervlakkigheid en onnaauwkeurigheid , waarmede men vroeger alge- meen de noodige opgaven verzamelde, de onwetenschappelijke ligtvaardig- heid, waarmede men daaruit gevolgen trok, en het misbruik, waartoe deze handelwijze aanleiding gaf , hebben allengskens aller oogen geopend. Men heeft ingezien dat een geheel nieuwe weg moest worden ingeslagen ; 28* 180 0. VAN REES en wie geen vreemdeling is in de wetenschap, zal niet onbekend zijn met de pogingea, die thans in bijna alle beschaafde landen worden aangewend, om over de verdeeling en de beweging der bevolking , over de\ toestand van landbouw en nijverheid, van handel en scheepvaart» en zeifs over den trap van beschaving en zedelijkheid , niet meer gissingen en benaderingen maar juiste en voor vergelijking geschikte opgaven te verkrijgen. Na- tuurlijk heeft men hierbij met groote moeijelijkheden te worstelen. De waai*heid neemt niet zelden den vorm aan van eene bloode maagd, die zich angstvallig aan de bespiedende blikken harer aanbidders onttrekt, of wel van eene trotsche schoone, die zich eerst na lang en standvastig aan- houden winnen laat. Maar wie haar opregt liefheeft en geduld aan ijver p^t, mag toch gegronde hoop voeden haar eenmaal de zijne te noemen; en voorzeker zijn er weinig wetenschappen , wier beoefenaars meer bewijzen van onvermoeide volharding gegeven hebben, dan zij die zich het afmat- tende en ondankbare werk getroosten , om statistische opgaven te verzame- len, te rangschikken en, waar het noodig is, te berekenen. Zoo mogen wij dan verwachten dat de statistiek , al heeft zij tot nog toe slechts ge- ringe diensten aan de menschheid bewezen , eerlang onder de meest vrucht- bare wetenschappen zal worden geteld. Voor honderd jaren eerst als zelf- standige wetenschap opgetreden , heeft zij een groot gedeelte harer jeugd besteed om haar doel te leeren kennen en den weg te zoeken die haar het snelst derwaarts zou voeren. Reeds thans is zij omtrent beiden tot volko- mene zekerheid gekomen: en ik zou bijna durven vragen, welke andere wetenschap zich even spoedig aan de knellende boeijen van dwaiing en vooroordeel onttrokken heeft? Met veelzijdige ervaring toegerust, bekend met de hinderpalen, die zij te overwinnen heeft^ en de slingerpaden , die haar van den regten weg dreigen af te voeren , gaat zij thans met vasten tred haar doel te gemoet. Voorzeker^ wie met emstigen zin naar waar- heid zoekt, wie zijnen tijd en zijn volk en iu beiden zich zelven begrijpen wil, volgt met belangstelling hare schreden en roept haar van ganscher harte een welgemeenden heilwensch toe. Immers is het niet alleen de zucht tot uitbreiding van zuiver theoreti- sche kennis , maar het zijn ook zeer dringende praktische belangen , die aan de beoefening der statistiek ten grondslag liggen. Wij hebben gezien REDEYOERING. 181 hoe de eigenaardige behoeften van regenten, van kooplieden, van diplo- maten en van staatsburgers haar het aanzijn gegeven hebben. Welnu, diezelfde behoeften doen zich nog altijd gevoelen en nemen met den voort- gang der beschaving zelfs voortdurend toe. Naarmate de staatszorg zich over meer onderwerpen uitstrekt en behalve de handhaving van veiligheid en orde ook het onderwijs, de nijverheid, de middelen van gemeenschap en zoovele andere zaken binnen haren kring getrokken heeft , naar die mate hebben ook de regeringen steeds helderder ingezien dat de door haar ait* gevaardigde wetten alleen dan goed kunnen werken, wanneer zij op eene voUedige en juiste kennis van den volkstoestand rusten. De koophandel heeft nog altijd hetzelfde belang bij de kennis van de voortbrengselen en de behoeften der onderscheidene volken; en de verbazende uitbreiding, welke het crediet in de laatste eeuwen gekregen heeft, maakt eene voUe- dige en juiste bekendheid met den toestand van hunne geldmiddelen en hunne nijverheid steeds onmisbaarder. Nog altijd berekent de diplomatie met naauwlettende zorg de hulpmiddelen en strijdkrachten der voornaam- ste staten; terwijl de staathuishoudkunde de belangsteUing der natien in elkanders welvaart niet weinig verhoogd heeft, door het onafscheideUjk verband tusschen den bloei der verschiUende landen en werelddeelen in het helderste Ucht te steUen. Doch naast deze onderscheidene behoeften heeft zich bovendien allengskens eene andere van nog edeler aard doen gevoelen. GeUjk de mensch^ wanneer hij tot jaren van onderscheid is gekomen^ tot zich zelven inkeert en over ^jnen toestand en zijne natuur begint na te denken: zoo openbaart zich meer en meer bij aUe beschaafde natien de zucht om in zelfkennis te vorderen, om niet langer bewusteloos voort te drijven op den stroom der ontwikkeling, maar zich rekenschap te geven van de plaats, waar zij zich bevinden, en van den weg, dien zij moeten volgen, om voortdurend in beschaving en welvaart toe te ne- men. 18S O. VAN REES zoo kan ook de maatsohappij de kwalen niet genezen , die hare ?orderingen vertragen en hare kracht ondennijnen, zoolang zij die niet in haar aard ea nitgestrektheid heeft leeren kennen. Zelf kennis is niet slechts voor dm mensch maar ook voor de volken de voorwaarde tot krachtige en veelzij- dige ontwikkeling. Zoo is dan ook hierdoor de beoefening der statistiek eene algemeene maatschappelijke behoefte geworden. Men moge bezwaren tegen haar inbrengen zooveel men wil: te loochenen dat de kennis van den volkstoestand niet slechts zeer begeerlijk, mi^ inderdaad onmisbaar is, zoa thans eene ongerijmdheid zijn. Eene wetenschap , die zulk een gewigtig doel beoogt en zulke belttng- rijke diensten bewijst, behoort ongetwijfeld onder de vakken van hooger onderwijs te worden opgenomen; en het is geen gering blijk van den verlichten zin onzer regering dat reeds in 1816^ tersUmd na de herleving ODzer onafhankelijkheid^ te Leiden en later ook aan onze overige hooge- scholen leerstoelen voor de statistiek zijn opgerigt ^), terwijl die in on- derscheidene beschaafde landen en zelfs in Frankrijk thans nog geheel ontbrekeu* Doch de statistiek heeft niet slechts regt op deze erkenning harer waarde, maar niet minder op de regtstreeksche ondersteuning docxt den staat. Hare beoefening toch kan niet dan hoogst gebrekkig en on« vmchtbaar blijven, zoolang zij niet op de krachtige hulp der regmng rekenen kan. Niet alleen aan openbaarheid heeft zij behoefte, maar vooial aan medewwkiug. Wel heeft het beroemde Compte rendu van mcKME, dat in het laatst der vorige eeuw op het vasteland van Europa het seia tot openbaarheid der regeringshandeliDgen gaf ^ ook voor de statistiek het morgenrood van een beteren dag doen aanbreken; maar bet is voor haar eerst volkomen licht geworden^ nadat er statistische bureau's zijn opgerigt en de regeringen de in hare archieven vervatte bouwsloffen ten dienste der weteDschi4[> gesteld hebben. Hoe zou het ook mogelijk zijn den volks- toestand te leeren kennen , wanneer die rijke hulpbronnen gesloten blijvra? De bevolking met haar beweging, verdeeling en levensduur» het grond- gebied met zijoe uitgestrektbeid en verscheidenheid'^ in een wocn^d de meest belsDgrijke bijzonderheden in dien toestaod zouden dan onmogelijk met naauwkeurigheid gekend kimnen worden. Hoeveel licht kan niet over den REDEVOERING. ' 183 toestand van de nijverheid , van de welvaart ea zelfs van de beschaving en de sedelijkbeid worden verspreid, wanneer de regering aan de natie de tal- rijke feiten niat onthpudt, die daaromtrent ter harer kennis komen 1 Welk em onoitputtelijke schat van hoogst belangrijke o{^aven bevindt zich niet i|i handen van het beBtuur der belastingen! En bovendien, waar de aan<» wezige voorraad onvoldoende is, daar kan de regering in vele gevallen, aonder nadeel of last voor de ingezetenen, door tusschenkomst van hare- ambtenaren spoedig en volledig in de behoeften der statistiek voorzien. Het is dus geen overdrijving te beweren dat de statistiek zonder den bijstand der regering niets beteekent, maar ook met dien bijstand ailes vermag. Zou er dan wel eenigen redeiijken twijfel kunnen bestaan , of de rege- ring verpligt is de ontwikkeling der statistiek door krachtige medewerking te bevorderenP Welke denkbeelden men zich ook van het wezen en de bestemming van den staat moge vormen, hieromtrent zal voorzeker geen verschil van gevoelen bestaan, dat hij in die behoeften der maatschappij moet voorzien, welke zij zelve niet of althans niet even goed bevredigen kan. Het is de onwaardeerbare verdienste der staathuiahoudkunde , het eerst het zelfstandige leven en werken der maatschappij in een helder licht geatehl en daardoor de belemmerende en geestdoodende inmenging van den staat krachtig geweerd te hebben ; doch hoewel zij eer geneigd is zijn werkkring binnen te enge grenzen te besluiten dan boven mate uit te breiden, erkent ook zij de onmisbaarheid zijner tusschenkomst, waar de m^aatschappij door het gemis van eenheid en geordende zamenwerking de hinderpalen niet weg kan ruimen, die hare ontwikkeling belemm^n. £n dit is juist het geval bij de beoefening der statistiek. Hier bestaat aan den eenen kant eene maatschappelijke behoefte» die dringend bevredi- g^ng eischt, ra aan den anderen kant volstrekte onmogelijkheid ^ om het gewenschte doel aonder hulp van den staat te bereiken. Yoorzeker heeft daa de beroemde Engelsche geloerde jobn stuart mill in ^jn jongste geschrift ^) niet ten onregte beweerd , dat het tot de emstigste pligtw der regering beboort, de kennis van den volkstoestand met al de haar ten dienste staande middelen te bevorderen en het licht^ dat uit alle deeka dies lands in faare archieven zamenvloeit» in al zijne vdheid over de natie te laten sohijnen. 184 0. VAN REES Eere zij onze regering, die niet alleen reeds sedert verscheidene jaren dien pligt steeds voUediger vervult, maar bovendien aan de door haar in 1858 ingestelde Commissie voor statistiek de elders nog geheel onbekende bevoegdheid heeft gegeven, om van alle staatscoUegien en ambtenaren in- lichtingen te vragen *^). Daardoor is ons vaderland, dat op het vasteland van Earopa in weivaart en vrijheid de eerste plaats beslaat, ook in dit opzigt aan de spits der beschaving getreden. Moge onze natie , door ook van hare zijde levendige belangstelling in de statistiek te betoonen^ zich op dit eervolle standpunt weten te handhavenl Moge zij steeds het voor- beeld geven van opregte begeerte om in zelfkennis te vorderen, en van den ernstigen toeleg om die kennis dienstbaar te maken aan hare stoffelijke en geestelijke ontwikkeling! Edelgrootachtbare Heeren Curatoren dezer hoogeschooll Voorzeker hebt gij er geen oogenblik aan getwijfeld dat ik volgaame den nieuwen werk- kring zou aanvaarden, mij op uwe voordragt door onzen geeerbiedigden Koning aangewezen. Waar zou ik liever mijne krachten aan het hooger onderwijs wijden dan in de stad, waar ik zelf mijne wetenschappelijke opleiding genoten heb, en die mij bovendien ook om andere redenen het meest als woonplaats toelacht. Gij hebt den schoonsten droom mijner eerzucht verwezenlijkt door mij aan deze hoogeschool het onderwijs op te dragen in de door mij sints jaren meest gelief koosde wetenschappen. Wel gevoel ik levendig welk een zware taak het is de opvolger te wor- den van een man, wiens naam niet slechts in ons vaderland maar ook daar buiten met eerbied genoemd wordt, en aan wiens onvermoeide werk- zaamheid onze natie hare staathuishoudkundige en statistische ontwikke- ling voor een groot deel verschuldigd is. Maar gij vergt ook niet van mij , dat ik mijn hooggeachten leermeester terstond en in elk opzigt evena- ren zou. Dit alleen kunt gij eischen dat ik, met het oog op alles wat hij voor de wetenschap gedaan heeft, al mijne krachten inspan om het gemis van zijn onderwijs eenigermate te vergoeden. Ontvangt mijn op- RKDEYOERING. 185 regten dank voor het in mij gestelde vertrouweD, en weest verzekerd dat ik er emstig naar streven zal, awe verwachting niet teleur te stellen. Moge het aanschouwen van den toenemenden bloei dezer hoogeschool u steeds de meest streelende belooning schenken voor den ijver, waarmede gij voortdarend hare belangen behartigt! Hooggeleerde Heeren , hooggeachte ambtgenooten 1 JHoe verschillend zijn thans mijne gewaarwordingen van die, waarmede ik nu bijna drie jaren geleden voor het eerst het woord rigtte tot eene diergelijke rij van acht- bare mannen, in wier midden ik zitting zou nemen. Toen waren bijna al mijne ambtgenooten mij nog vreemd, en het was alsof eene nieuwe wereld zich voor mij ging ontsluiten. Thans opent zich voor mij geen onbekende kring. Veien zijn er onder u^ en ik betreur het dat ik niet alien wedervind, wier onderwijs ik genoten en aan wier leiding en voor- lichting ik veel te danken heb; anderen, voor wie ik reeds jaren lang achting en vriendschap heb gekoesterd; bijna niemand, wiens belangstel- ling ik vroeger niet in ruime mate ondervonden heb. Voorzeker reken ik het mij tot eene hooge eer in uwen kring te worden opgenomen; maar ik stel het op geen minderen prijs de overtuiging te bezitten , dat gij mij daarin volgaame eene plaats wilt inruimen. £n ik heb behoefte mij dat alles te herinneren om het gevoel van weemoed te bestrijden^ dat mij an- ders ligtelijk vervullen zou bij de gedachte aan den werkkring, dien ik voor weinige weken verlaten heb. Drie zeer gelukkige jaren heb ik te Oroningen doorgebragt. Ik heb er vrienschapsbanden aangeknoopt, die nimmer zuUen verbroken worden. Doch hoeveel zegen mij daar te beurt is gevallen, het voorregt van in uw midden te worden opgenomen, van met u te mogen zamenwerken tot hetzelfde doel, heeft in mijne oogen nog hooger waarde. Immers weet ik reeds bij ondervinding , op hoeveel vriendschap en medewerking ik bij u rekenen kan; en onze gemeenschap- pelijke werkkring zal thans nog tot vertrouwelijker omgang leiden, dan waarin ik mij vroeger reeds met velen uwer verheugen mogt. Uwe ach- ting en genegenheid meer en meer waardig te worden, ia in mijne oogen een zeer begeerlijk doel. Weest verzekerd, dat ik niets onbeproefd zal laten^ om dat te bereiken! 24 1«6 0. VAN REES Yader ! Het kan uiemaDd bevreemclM zoo mtjite aBTidacht liet eerst op a valt« vanneer ik het oog laat lODddwalea m den kring laijiifir nieuwe ambtgenooteD. Hoe zou ik alles, wat ik vocht u gevoel, ook in woorden kunnen uitdmk- ken? Moge God zijne beste zegeningeD doeo Dederdalen op uw dierbaar ^oofd en uw leveu nog vele jarea spareD, niet slechts voor mij en aDen die u lief hebben , maar ook voor deee hoogeschool en voor de studereode jongelingschap j die uw onderwijs zoozeer op prijs stelt. Hooggeachte ambtgenooten in de Regtsgeleerde Facnlteitl Hoezeer verbeugt en vereert het mij onder u verscheidene mijner vroegeie leep- meesters terug te vinden. Gij^ hooggeachte holtius! hebt mij ingdeid in de kennis van het Romeinsche regt , en nog steeds herinner ik mij met bewoDdenng de scherpzinnigheid , waarmede gij de iDgewikkeldste .viaag^ stukken voor uwe toehoorders wist te ontwarren. Geniet nog vele jaren de eervoUe rust, die uw onvermoeide en vruchtbare arbeid ten voUe ver- diend heeft, en blijf mij dezelfde welwillendheid betoonen, die ik a&tijd van u ondervonden hebl Bij u, hooggeadite ▲ckeksdtck! heb ik het eerst een helder inzigt ge- kregen in de staatkundige ontwikkeUng der volken en in de huishouding 4er maatschappijl. Niet minder dan aan uwe openbaie leasen heb ik eohter aan uw bijzondereii omgang te daakeD; en ik zon er Dog veel meer tegea opzim om uwe phata te vervuUea, wanneer ik u niet meer in dea kiing uwer ambtgenooten gevondeD had ea dea steun uww vriends<;happelijke REDEYOERING. m worlichting oiitberea moest. Docfa niet alleen voor mij» ook voor de we- tensehap en het vaderland is het een onwaardeerbaaff voorregt» dat gij op uwen leeftijd nog steeds \mt en kracbt gevoelt om in onderscheidene: betrekkingen werkzaam te zijn en uwe veelzijdige kennis dienstbaar te ma- han aan het welzijn der maatachappij. Smaak aog lang het genot van esn kmchtvollen en zegenrijken ouderdom ! Blijf nog Ihng eeB* sieDaad vaa deae hopgeachool ea een steun der vaderlandBche weteaaehapi! Dringend' beveel ik mij in uwe hooggeschatte vriendschap* aam HlDoggeachte vrbbdb! Hoevele gewaarwordingen verdring|9n zich in/ mijne borst , aa ik ook u ab ambtgenoot begroeten mag. Gij. zijt sintei jaren niet aUeen mijn ieern,eester en mijn vriend geweest. maar onze be- trekking is bovendien door nog teederder banden, in uwe gastvrije woning aangeknoopt, steeds naauwer geworden. Ontvaog mijn opregten dank voor alles wat ik u verschuldigd ben. Ik bescfaouw het ala een groofe. voorregt aan uwe zijde en niet uwe hulp te wei^en tot uitbreiding der hMTschappij van waarheid en legt, en dagelijks in u een voerbeeid te aaaschouwen, niet slechts van die grondige geleerdheid» die. voor geen on^^ densoek., hoe moeijelijk en tijdroovend, terugdeinst» maar tewns van die^ mannelijke rondborstigheid , die zonder schroom faare overtuiging uitspreekt,. waar. de eer o£ het welzijn des vaderlands op het spel- schijnen te staam Blijf voor mij bij voortduring dezelfde gevoelena koesteren, waarvan ifc rteeds de hooggeschatte bhjken heb mogen ondervindenl Sehoef ik u te zeggen , hoo^eachte db eBBB.1 hoezeer ik het mij tbi^ eere reken ook naast u zitting te nemen, die niet alleen in de legtsge^»' leeidle nnar aok in andere wetenschappen een welverdie&den> roem verwoc^ vea hebt? AI heb ik uw voortreffelijk onden^ijs niet geooten, gij ztjt mij. niet slechts iii leeftijd maar ook in ervaring vooruit». en het staren: op uwe verdiensten zal voor mijn ijver een kracbtige spoorslag zijn« Wil> mij ttwe vriendK^hap niet onthoudeb en wees verzokerd dat het mijn em*' stig strevra zal zijn uwe aohting te winnen! Het ift nog maar weinig maanden geleden^ hooggeaohte vbuinI sintst ik hetr eerflt in de gel^enheid was u persoonlijk te keren kennen ; doeh* ODee omgMig heeft reeds spoedig zxklk een vriendbohappeUjken foon aaoge-' HQinen » dat ih mij aeer gelukkig reken tot u in eene betrekkii^ te Ibo- 24* 188 O. VAN REES men, die ons naauw aan elkander verbinden zaL Heb dank voor de belangstelling, die ik reeds van a ondervonden heb. Schenk mij uwe vriend- Bchap, gelijk ik u van harte de mijne aanbied! Mijn hart gevoelt behoefte» waarde odnnino! ook u te zeggen hoeseer het mijn levensgeluk verboogt, weder in deselfde plaats met u werkzaam te zijn tot opbouwing en verspreiding van wetenschap. Sedert wij ab Btudenten elkander leerden kennen» heeft de innigste overeenstemming van denkwijze en gezindbeid ons naauw aan elkander verbonden. Blijf mij uwe vriendschap schenken^ gelijk gij op de mijne rekenen kunt! Weledele Heeren, studenten aan deze hoogeschool! Nog geen tien ja- ren geleden stond ik menigmaal daar in uw midden , en de herinneringen aan den schoonen akademielijd zijn bij mij nog geenszins door latere in- drukken verdrongen. Nog altijd gevoel ik levendige sympathie voor wat er omgaat in uw hoofd en in uw bart, zoowel voor uwe zucht naar be- tamelijk levensgenot en uwe vrijheidsliefdei als voor uwen dorst naar wetenschap en uwe eerzucht om elkander in kennis en bekwaamheid voorbij te Btreven. Gottingen, 1812. *) Gottingen, 1817. *) Yoor de geschiedenis der statistiek sijn inEonderheid belangrijk: f. j. mons, histo- ria statiBticae adumbrata, Loranii 1828; J. fallati, Einleitong in die Wiasenschaft der Staiistik, Tiibingen 1843; b. yom xohl, Oeschichte ond Literalor der Staatswissenschaften, Th. UI (1858), S. 637—674; en Yoorta de Cbmpies remlu» van de intemationale atatisti- 8che congressen te Brussel in 1863, te Parijs in 1855, te Weenen in 1857. Zie voor hetgeen in ons land na 1816 yoor de statbtiek gedaan is, eene opgaye in den Kcnst» en Leiierhode van 5 December 1858, proefblad: •) L. III, c. VI. *) De oratore, 1. II, c. 82. Cfr. de legibus, 1. III, c. 18. *) Mr. j. ACKEBSDYCK, in het siaaikwidig en eiaaikfdehfmdhmdig jaarboeJkje voor 1854, blz. 819. ') Novum organon, 1. 11, aphor. 2» ') Vorbereitung zur Staatswissenschaft der Enropaischen Beiche, j 8. *) c. G A. KNiES, die Statistik als selbststandige Wissenschaft , Cassel 1850, gaat te ▼er als hij beweert (S. 61) dat achenwall in het geheel geene oorzaken aangaf. Zie b. y. diens Siaaisverfaenmg der keKtigen vomekmeien Europ&iaeken Beieke, 5« Ausgabe, (}ottin- gen 1768, S. 129, 281. 