title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Dtftt vttur, die vrdsprekendfaeid , die logica bij den leermeester, die spanning bij den student, die met geestdrift aan de lippen van zijnen 89* 808 W. B E R L I N leeraar hing, waren wel geschikt, om aan het geheel een leven, een cha* rakter te geven, dat blijvend beloofde te worden. Uet waren dan ook niet alleen de leerlingen, het waren ook sommige leermeesters , welke deel namen aan eene beweging , die zij voortaan als uitgangspunt voor hunne beschouwin&^en kozen. Het wetenschappelijke leven verkreeg daardoor een idealen tint, dien het, naar de opvatting der leerlingen, nooit verliezcn zou. Wij waren daaronder zeer gelukkig. Wij zouden eenmaal geroepen worden die rationele leer te vuur en te zwaard te helpen verdedigen en ontwikkelen en daar- voor hadden wij goed en bloed veil. IJdele opgewondenheid , die zich al meer en meer van de verstandelijk bevoorregten in de wetenschap en praktijk meester maakte en die haar toppunt spoedig bereikte, om plaats te maken voor het dweepen met een anderen profeet. Want maar al te spoedig moest men ontwaren, dat de Kerlingen pius royalistea qtte le roi mogten heeten. Maar hce kwam men tot die rationele wetenschap? Onder de soldaten van het Fruissische leger stond, na de bevrijding van het Fransche juk, een jongeling onder het geweer^ die geroepen was, om de medische wetenschappen te helpen hervormen. Joh. Muller, die zich als student reeds spoedig naam verwierf, was het^ die, niet dan na een langdurigen en vermoeienden strijd in zich zelven, begreep, dat de natuurphilosophische rigting, die onder den invloed van Degel en anderen zich van de meest begaafde mannen had meester ge- maakt, vaarwel gezegd moest worden. Het was geen geringe triomf, die Müller met deze uitkomst van zijn studies en overpeinkingen behaalde, en de uitwerking van zodanig besluit mocht evenmin gering zijn, daar de filosofie zich van alle leervakken had meester gemaakt en een vruchtloze strijd had uitgelokt, waarin vele edele gedachten verloren gingen en waardoor verwarde begrippen heerschend werden. De filosofie zou voortaan door het onderzoek worden verdrongen en alras was al het wensen en streven de wetenschap op den weg van dat onderzoek te verrijken. De hulpmiddelen daartoe werden ontwikkeld en uitgebreid, en het microscoop, de proefneming, in haar recht hersteld. Het was vooral het microscoop, dat de grote omwenteling bij te veel te brengen. Alles werd nu met gewapend oog geanalyseerd, alles, wat weefsel mag bevatte, werd tot in al zijn elementen vervolgd. Merkwaardig verschijnsel: Het microscoop leert de elementen kennen, waaruit plant en dier, in het kort het organische rijk, samengesteld of opgebouwd is, terwijl de analyse op chemisch en fysisch gebied, ondersteund door nieuwe hulpmiddelen, denzelfden weg volgt. Overal ontleding tot in de kleinste deelen; overal het streven om de wetten op te sporen, die de stof beheersen, zowel als die zich in de eenvoudigste vormen voordoet, om daarna tot de meer samengestelde verschijnselen op te klimmen. Een der naaste gevolgen van de invoering van het microscoop, was het ontstaan van een nieuwe leer, de weefselleer genaamd, die haar grootsten triomf vierde in Schwann's betoog, dat de cel een blaasvormig lichaampje, uitomhulsel, inboud, kern en kernlichaampje samengesteld, het grond-element is, waaruit zich alle weefsels ontwikkelen. De invloed van de weefselleer of liever van het mikroskoop strekte zich al spoedig zeer verre uit, en al is het hier de plaats niet om dit in alle delen na te gaan, zoo mag ik toch de invloed daarvan op de ontwikkelingsgeschiedenis niet onvermeld laten. De ontwikkelingsgeschiedenis leert ons de wording van de organische wezens, van het ei af. Het ei nu is een slechts met het mikroskoop waarneembaar lichaam. Van daar dat de eerste ontwikkelingstijdperken ook slechts met behulp van vergrootende werktuigen vervolgd konden worden, van daar dat men zonder het mikroskoop nooit tot de ontdekking gekomen zou zijn, dat het element waaruit de meest samengestelde lichamen zich ontwikkelen, een cel is. Het ei toch werd door de vereenigde onderzoekingen van Von Baer, Wagner en Purkinje als zoodanig erkend. Naast de weefselleer en de verjongde leer der ontwikkelingsgeschiedenis ontstond de fysiologische chemie. Ik heb de beweging op chemisch gebied reeds aangegeven. De gevolgen van de door Lavoisier gegrondveste leer der verbranding konden niet uitblijven en die deden zich vooral op organisch gebied, op het gebied van plant- en dierkunde gelden. Evenals de vormelementen met het mikroskoop, werden de chemische stoffen, waaruit het lichaam samengesteld is, met het chemisch laboratorium opgespoeld. Maar de kennis van deze stoffen deed verlangen naar de kennis van hun samenstelling in het levende lichaam, de wijze waarop zij zich verplaatsen, in het kort naar de chemische processen in dat lichaam. Wat men daarvan opsporen kon, werd onder de benaming van fysiologische chemie bijeengebracht door mannen, aan wier hoofd onder meer Pidduck, die een vernieuwd leven aan de natuurhistorische wetenschappen in dit land heeft bijgezet. De physiologie scheikunde werd aandoenende een gedeelte van de physiologie, of, wil men liever, de physiologie werd meer dan vroeger op van een scheikundig standpunt beweikt. En wanneer ik nu aankan mag, dat de physiologie de wetten opspoort, die ten grondslag liggen aan de veranderingen of bewegingen die de stof ondergaat, bij de vorming van organische wezens en gedurende het leven der organismen, dan kan dit niet anders, of een betere kennis van die stof, van het morphologisch en chemisch standpunt, moest diep ingrijpen in die wetenschap en de grenzen, zoo fraai door vroegere philosophische beschouwingen getrokken, doen verdwijnen, om een nieuwen horizon te openen. En werkelijk ontrafelde de strijd al spoedig op physiologisch gebied, en werd daar slag op slag geleverd, waarbij een verbetering der vuurwapens en van het krijgsmateriaal niet vergeten werd. De physiologie had met de oude traditie gebroken, maar niet gelogen dat de pathologie. De ziekte-kunde verkeerde in een hoogst wankelbare toestand. Dan naar de ene, dan weer naar de andere zijde slingerde, waarbij haar opvattingen gedeeltelijk onder de invloed van geavanceerde physiologen, gedeeltelijk onder die van niet minder gezellen chemici geraakt. Hier en daar was overdrijving in het spel. Maar er was meer. Te Wenen had zich Rokitansky aan het hoofd gesteld van een pathologisch anatomische school, en terwijl hij de ziektekundige anatomie door zijn onderzoekingen tot een ongekende hoogte verhief, vroeg hij minder gehikkig in zijn toepassing op ziekteklachten. Onder deze omstandigheden was het tijd geworden, om de stelling niet te verweren, dat pathologie fysiologie is, dat de stof altijd aan dezelfde wetten voldoet, maar dat de afwijkende soort van infectie waarin die stof blootgesteld is, wijzigingen of weegmomenten beïntroduceert, die ten gevolg hebben dat het lichaam in een andere fysiologische toestand komt. Onder deze omstandigheden was het juist tijdelijk te noemen, wanneer men, door middel van de kritiek, die verkeerde en geavanceerde voorstellingen en stellingen in de ziektenkunde terugwies; onder deze omstandigheden mocht men beproeven de verkregen kennis in de theoretische wetenschappen met de noodzakelijke beperkingen op de ziektenkunde toe te passen. Dit nu was de bedoeling van Henle's rationale pathologie, die aan iedereen geleerd was, getuige de gretigheid, waarmee het werk verspreid werd, ten tijde dat het in druk begon te verschijnen. De opgewinding werd bij de lezers, even als vroeger bij de hoordeelsters in de academische lessen, zo groot, dat het oordeel bedoeld werd - en men zei dat het werk al in de ban van een rationale pathologie was, terwijl toch slechts de rationale weg ter verkrijging van een pathologie was geduid. De aandacht van het ogenblik moest dan ook alsnog tot een vastgestelde opstelling, die nu uitgeven was, waanneer men op vreemde krachten wilde, eer ze vijven zijn. Spoedig werd men echter wakker van deze spekulatieve richting af te zien, om te keren begrepen, dat de waarheid voor vermeerdering van kennis elders te zoeken was. Men keerde terug tot de rigide werplichten der wetenschap en zag wat hij nog niet verweegd had, terwijl men al te vaak genoegzeker was toegestopt achtte. Waar uit Berlijn kwam, waar hij wedervandaan de grote beweging. Bij de beginnen der psychologie was het ook niet ontnomen, welk nut er van de psychologie voor de psychologie zelf te trekken. Het was dus zeer natuurlijk, dat hij zich meer en meer op de beginnen der vergelijkende anatomie te werk ging, terwijl hij zich meer en meer afwendte van die filosofische beelden. De vruchtbaarheid van die fysische richting bleek alras uit de electro-physiologische onderzoekingen van Dubois-Reymond, uit de optische en akustische van Helmholtz, om van andere niet te gewagen. Die richting leverde niet alleen veel nieuws op, maar beheerschte bovendien al spoedig de methode van onderzoek, zodat de invloed daarvan op het gebied der weefselleer, fysiologische chemie en pathologische anatomie niet kon uitblijven. De weefselleer werd meer en meer de leer der weefselsystemen, terwijl zij vroeger meer de leer der vorm-elementen mocht heeten; meer en meer begon men zich ook rekenschap te geven van de veranderingen, welke die elementen van het levende lichaam af tot aan de tafel van het microscoop ondergaan, zodat er meer leven in die leer kwam, en men zich niet meer met het onderzoek van doode elementen tevreden stelde. De fysiologische scheikunde werd met meer voorzichtigheid behandeld. Ook hier leerde men vele dwalingen goed maken en voorzichtigere vooruitgaan. Maar vooral de pathologische anatomie vond in Virchow een bewerker, die haar geheel van autonomie deed veranderen, doordien hij van het beginsel uitging dat aan elk ziekelijke toestand een weefselverandering ten grondslag ligt, en aangezien hij die veranderingen heeft geleerd afleiden uit ontwikkelingen, zo was daarvan het gevolg, dat hij ook voor de pathologische anatomie triomfantelijk verkondigde. Virchow heeft de uitkomsten van zijn overwegingen en onderzoekingen in een cellulaire pathologie neergelegd, die op het ogenblik weer een rustpunt voor de pathologen aanbiedt. Maar de in deze regels bevatte uiteenzetting van de gang der wetenschappen in onze dagen leert ons maar al te zeer, dat een toegepaste leer, die op wetenschappen berust, welke steeds in staat van ontwikkeling verkeeren, geen blijvende waarde kan hebben. Zij valt of door haar eenzijdigheid of door haar onrijpheid. Zo zijn wij ongemakkelijk tot op den tegenwoordigen tijd genaderd, als wanneer wij onzen alom gewaardeerde, veelzijdig ontwikkelde Donders ontmoeten, aan wien ik de inleiding in de nieuwe richting te danken heb. REDEVOERING. Ik wilde U, mijn gewaardeerde Toehoorders, een voorbeeld geven van de beweging op ons wetenschappelijk gebied. Onderzoek daaruit de invloed van de kennis van onzen tijd op de beoordeling van onze vroegere voorbelieders te leren. U zoudt daaruit de vita brevis der artes leren erkennen. Ik gevoel echter welk gevaarlijk terrein ik betreden heb. De poging om U in weinige woorden het zoo bewogen leven op medisch gebied te schetsen is niet van roekeloosheid vrij te pleiten. Maar vergeef het mij, wanneer ik vandaag boven mijn krachten heb gedurfde gaan, en neemt de goede wil voor de daad. Zo heb ik dan maar gelaten is U te doen begrijpen dat er leven, zeer veel leven in onze wetenschappen heerscht, ik kan er mij met tevreden stellen. De titel van wetenschap blijft daardoor aan de geneeskunde behouden. Want het is toch wel het hoofdkenmerk een wetenschap dat zij ontwikkeling vertoont en voor ontwikkeling vatbaar blijft, en wat is die ontwikkeling anders dan leven? Dat leven beïnt in alleen onze wetenschap. Het beheerst ook de andere, die zich niet aan de tijdgeest kunnen onttrekken, en die tijdgeest, hij wordt uit de ontwikkelingsgeschiedenis van het mensdom geboren. Ik zoude U op de hedendaagse studies op vergelijkend taalkundig gebied en op andere kunnen wijzen, maar een gepaste mate van voorzichtigheid dringt mij hier de fantaisie de teugels van de zelfbeheersching aan te leggen; want waarlijk de uiteenzetting van het denkbeeld een eenheid, waarbij alle wetenschappen tot een lichaam gebracht worden, heeft voor mij iets aanlokkelijks, dat ik moeilijk kan overwinnen. En toch, mijne Heren, waag ik het de stelling te herhalen, dat aan die eenheid der wetenschappen, welke aan onze instellingen van hoger onderwijs ten grondslag ligt en waardoor haar bloei verzekerd is, streng moet worden vastgehouden. De terugwerking van de kennis van onzen tijd op de beoordeling der geschiedenis van vroegere dagen, kan niet twijfelachtig zijn. Is het reeds onmogelijk den arbeid van onze tijdgenoten op een prijs te stellen, wanneer wij ons niet zelf op het bewerkte terrein bewogen hebben, hoe veel moeilijker zal het zijn dit te doen ten aanzicht van Op welke hoogte of wilt gij liever op welke laagte, zou de lofoefnia moeten blijven staan, aan de leer van het paralellogram van de krachten? Op welke de physiologie zonder de kennis van den bloedsomloop? Ik noem u twee voor de hand liggende voorbeelden. Ik vroeg u die gemeenschappelijke komen vermeerderen, waarom te doen waren de standaard te betogen, dat vruchtbare ideeën nieuwe tijden voor de wetenschappers kunnen helpen voorbereiden. Dit was mijn doel echter niet. Ik wilde slechts aan te tonen dat de juiste waardering van hetgeen geëist is, slechts een basis is voor hetgeen wij hebben geleerd te kennen. Vergelijk daarvoor een hedenavond voorbeeld te kiezen. En wat zoude ik daartoe beter kunnen aanhalen, dan de ten onzen tijde ontwikkelde stelling van het behoud van kracht, Welk idee was meer vruchtbaar, brengend en van algemener strekking? Maar welke kracht werden er voor het betoog diervoor vereist? Welke voorbereidende stappen zijn er nodig voor die daarmee begonnen optreden? Leert ons de geschiedenis van een derde feitelijke niet, dat het bij het beoordelen van de baanbrekende wetenschappers der wetenschap? Ja, onze gemeenschap van toegepast verlangen, de juiste waardering van hetgeen geleerd is, ons bevrijdt van zelfverheffing en stemt ons daartoe aan om het voorzichtige in staat te staan, op de begane weg voor te lopen. Maar de juiste waardering leert ons ook de tijdsgeestelijke opvattingen en maakt ons bekend met de zwakten, die ons omringen, zo die ons ook gemakkelijk op het dwaalspoor kunnen brengen. De dwingend tot een juiste beoordeling, bevordert dus die onderhuidse, de ook harmonie onder de geleerden. De ontwikkeling der moderne wetenschappen in onze dagen, wier geschiedenis ik nu versta nie terug haalt, heeft zo'n korte tijd zo'n grote invloed te wensen. Een aanleiding dat de weg die wij zo uitgebreid opsporen en verkennen, niet altijd de juiste is. Langs kronkelende weg achternajagen wij voorwaarts. In de richting in de wetenschap kan, om ons eeuw parlementair uit te drukken, aan 49 van de geslagen ridders, die ontzield door bekrompen opvatting of overdreven ijver, dan is het keerpunt daar. Dan keert het uit, om begonnen ons op een nieuwe weg en hemelse leven is daarvoor het gevolg. Wij onderscheiden dus wel de leiders en de volgelingen. Maar beide zijn evenzeer noodig, beide werken daarom niet minder tot hetzelfde doel mee. Dat doel is eerder den vreemde dan zelfs, dat doel verwekt zoveel meer en meer, als naar geld(ting onze kennis toeneemt, want van het bekende bekendheid wij tot het onbekende, en hoe minder bekend is geworden, hoe juister ons oordeel zal zijn over onze verwydening van het einddoel van ons streven. Van daar dan ook, dat wij de voedade spreuk met meer kracht en kiem dan vroeger mogen herhalen: Inulta vita brevis. Admireerbare gewone Burgemeester, Wethouderen en Leden van de Gemeenteraad! Het leven, dat de hedendaagse geschiedenis der wetenschappen kent, eist, als ieder leven, onderhoud. Geen kwaliteit der bestewmanswetgeving, geen stofwetgeving zonder toevoer van levensmiddelen. Dit is U reeds bij een vroegere gelegenheid gezegd. En wanneer ik nu bij deze plegtigheid de vrijheid neem zulks te herhalen, aandeed ik daarvoor als van een gedrongen door de overwegingen in de voorgaande joodse leden aan een enkel moment ontvloeien die ik voor een groet deel voorregt indenkel te beilen. Het was mij streven daarin te denken hoe nieuwe richtingen den vooruitgang bepalen en hoe hij door nieuwe methoden van onderzoek ingeleid wordt. Het gevolg daarvan is de opbouw van niet alleen leerstoelen en werkplaatsen voor de wetenschap. Gij hebt zich aldaar gewijd en de bereidwilligheid getoond de wetenschap meer voorregten te verlenen. Maar denkt niet, dat Gij aan het einde genaderd zijt. Veel, ja zeer veel nog van UILden gevergd moeten worden, en mag ik uit het verleden te weten den tegenwoordigen tijd en de toekomst besluiten, dan moet Gij ook niet in gebreke blijven die eisen te vervullen, waaronder ik, als wellicht minder bekend, echter de oprichting van een Zootomisch museum zal verteeld maken. Het is de gegradeerde verwaarzetting, dat bij sommige eischen voor het hogere onderwijs een gunstig oordeel mag vinden, die mij de aanvaarding der door U aangeboden betrekking reeds vroeger gemakkelijker maakte. Daar anders mijn moeilijke taak niet goed vervuld zou kunnen worden. Wel-Edele Achtbare Mannen, aan wie het bestuur deze Doorluchtige School is opgedragen. Wanneer het een eerste plicht is van den leeraar in onzen tijd, zijn toehoorders op de hoogte der beweging te brengen, zodat zij later in staat zijn zelfstandig op te treden en voort te werken. Zoo is het tevens een eerste vereiste daartoe, dat de leeraar zorgvuldig steeds op de hoogte der hem toevertrouwde takken van onderwijs weet te houden en de noodige opgewektheid gevoel, om anderen daarin voor te gaan. Het is deze opvatting, die ik meende bij U te hebben ontwaard te zijn, althans uwe handelingen werden alle daardoor gekenmerkt. Wat Oft derhalve wenscht, wordt voor mij een plicht, en het is daarom, dat ik gaame de gelofte op dit plegtigen oogenblik afleggen, dat mij die plicht bij de vervulling van mijn moeilijken werkkring steeds voor oogen zal staan. Aanzienlijke mannen, wien het toezicht over de school voor de Geneeskunde, Heel- en Wetenschappen is toevertrouwd! Ik zoude de roeping der U toegevertrouwde school en de grote diensten, welke zij aan de maatschappij bewezen heeft, miskennen, wanneer mij jegens de leerlingen, die bij mij wel gelieerd zijn te vertrouwen, andere gevoelens bezielden dan jegens de Studenten van het Athenaeum. Beider doel toch is hetzelfde, beider ijver dus moet evenzeer gewakker gehouden worden. Zonder daarom de mogelijkheid van den levensduur uwer inrichting te bepalen, zal het mijn streven zijn aan uwe billijke wenschen in het belang der school gevolg te geven. Hooggeleerde Heren, geachte Ambtgenoten! Aan wie de burgerij zulk een hoge achting toedraagt om uw grote verdiensten voor het onderwijs en de wetenschap. Bij weet uit ondervinding, althans bij hebt getoond te weten, hoe de vereisten van de wetenschap met die van het onderwijs kunnen worden verenigd, hoe met de schatten van eigen kennis voor de behoefte een ijverige jongelingschap kan worden gewoond. Het is daardoor, dat Oj aan het Athenaeum zoo veel luster hebt bijgezet. Wilt mij den toegang tot den tempel, welke die geheime schatten bevat, gemakkelijk maken door mijn pogingen in het belang der instelling, in het belang van het onderwijs met uw krachten te helpen ondersteunen, en daardoor mijn streven naar het doel, dat U allen bezielt, eenigzins vruchtbaar te doen worden. Waarde Donner, ik kan U van deze plaats niet toespreken zonder uw bescheidenheid op de proef te stellen. Maar wat in het hart leeft, zweeft op de lippen. Vergunt mij dus de gepaste verzekering te geven van mijn dankbaarheid voor het deel dat Gij weet aan mijn vorming en aan mijn wetenschappelijke ontwikkeling hebt willen nemen, gedurende den tijd dat ik het voorrecht had in Uw nabijheid te leven. Maar ik heb heden meer van U te verzoeken. Gij weet dat uw hooggeschatte ambtgenoot Mulder verhinderd is deze plegtigheid door zijn tegenwoordigheid op te luisteren. Laat dus mijn bede niet onverhoord, wanneer ik U uitnoodig hem mee te delen, dat de warme deelneming en krachtige aansporing, die hij mij als leeraar liet ten deel vallen, mij tot voorbeeld zullen strekken, nu ik zelf de leeraarsloopbaan aanvaard en dat ik zal trachten te tonen, hoe ik vroeger genoten voorregten op prijs weet te stellen. Waarde Vader! De dag van heden is voor U een dag van vreugde en daarom reeds is die het ook voor mij. Want wat kan het dankbare kinderhart meer streelen dan het genoegen dat men aan zijn ouders mag verschaffen. Moge de Almachtige behagen U nog lang, zeer lang, te sparen en mij daardoor het voorrecht te vergunning in het bezit van mijn zoo dierbare leidsman te blijven. Edele Jongelingen! Eindelijk vind ik de gelegenheid ook U toe te spreken. Want met ongeduld heb ik het ogenblik verbeid, waarop ik U mag mededeelen, dat ik het mij tot de grootste eer reken wederom tot Uw banken terug te keeren. Een Hoogleeraar toch is een student. Ik W. Berlit HBDIf OIRING. U kunt de brochure aanvragen via www.gutstig.nl aan de verkoopstelle van het Athenaeum te Amsterdam. Wilt u een exemplaar ontvangen, dan stuur dan een brief aan de secretaris van het Athenaeum met daarin uw naam, adres en wens om een exemplaar te ontvangen. Dat geldt ook U, Studenten van dit Athenaeum! Ja, het geldt U niet het minst, want waar de korthied van het leven en de lengte der wetenschap onontmoedigen zou, zorgt een school op U voldoende die ontmoediging door hoop te doen vervagen. Aanloop naar de middag, sta brevie. Zie, wanneer de dood ons telkenmale de waarheid der laatste woorden verkondigt, wanneer wij zien weggenomen de schijf der aandacht der wetenschap, wenden wij den blik van de groeve der ontdekkingen op u, uit wier midden de verliezen door de wetenschap geleden, moeten worden vergoed, niet wier rijen de plasten dier afgesprokken moeten worden aangevuld, en zo wordt de vijand revis als ons een redelijk meer voor u van emotieve waardering der waarheid. STRAF - GEEN KWAAD. REDEVOERING TER AANTAKKING VAN HET HOOGBRAAFSE GEBIED DE MUGTSOF LEERDHEID, AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRIT TE AMSTERDAM, DEN 24STE VAN OKTOBER 1864, UITGESPROKEN DIE Mevr. A. E. J. MODDERMAN. Er bestaat geen twijfel omtrent de ware aanleiding en de consequenties van straf; de wetgever doet dat alleen in het meer algemeen belang van hen die zich niet vertonen; de wetgeving daarentegen wordt ook in het belang van hem, die zich ondergaat, toegepast. Edelachtbare heren, burgemeesters, wetgevers en badhers van deze stad! Edelachtbare heren, curatoren van het Atheneum Illustreate Wetenschappelijke heren, secretarissen van het College van curatoren Hooggeleerde heren, hooggeleerde aan het Atheneum en de seminarie, veelgeachte ambgenoten! Zeerachttige heren, aan wie de handhaving van de wet is toegevallen Wellevende heren, leden in den godsdienst Wel edel en geleerde heren, docenten in de verschillende faculteiten Wel edele heren, studenten in de verschillende wetenschappen Gaal len die deze plichtigheid doet uwen hooggevonden tegenwoordigheid opvallen! Zeer gewenst toespraken. Is het heden een feestdag voor den spreker, schooner nog en heerlijker is het feest dat in dit jaar gevierd wordt door de wetenschap die hem het dierbaarst is. En terwijl hij gereed staat zijn ambt te aanvaarden, is het hem behoefte voor alles hulde te brengen aan de nagedachtenis van die welsprekenden tolk van het geweten der menschheid, van die moedige strijder voor recht en waarheid, die nu juist honderd jaren geleden den eersten stoot gaf tot hervorming van strafregtspraktijk en strafregtswetenschap; — van den zes en twintigjarigen schrijver van het in ontelbare uitgaven over de gehele beschaafde wereld verspreide "Dei delitti della punizione" ~ Cesare Beccaria Bonesana. A. E. J. MODDERMAN Maar het is niet genoeg de helden in de gelederen der beschaving te vereeren, het is niet voldoende zich te verblijden in de hervonningen die zijzelf als mogelijk en nuttig aanprezen. Neen, het is noodig, dat uit het door zijn vruchten als deugdelijk erkend beginsel, waaruit zij, hoezeer soms onbewust, hun resultaten hebben getrokken, ook die gevolgen worden afgeleid, die zijzelf, om welke redenen dan ook, hebben uitgesproken. En wat was nu het beginsel, waaruit Beccaria's beschouwingen over misdrijven en straffen zullen voortvloeien? Laat ons hemzelf horen: De individuele moraal en de openbare moraal moeten elkander ondersteunen... De wetgeving moet zo veel als mogelijk van de zedenleer afgescheiden worden, veel minder moet tussen haar en de zedenleer een strijd bestaan... De natie zal eerst dan gelukkig zijn, wanneer de gezamde zedenleer op 't nauwst met de staatkunde vereenigd is... Alleen deze zoo noodzakelijke vereeniging zou aan de menschen de veiligheid en de vrede teruggeven en hunne ellende verzachten. In deze oorsprong van Beccaria's denkbeelden ligt de verklaring van het feit, dat hij dadelijk bijna al zijn stellingen met de instemming van het verlichte deel der menschheid zag begroet. Want van de noodzakelijke harmonie tussen wetgeving en zedenleer geeft bij allen die verstandig zijn en edel zijn, het geweten getuigenis. Doch dat grondbeginsel van Beccaria werd door hem zelf tops, alleen hier en daar met zoovele woorden aangegeven; slechts tot bewijs van enkele zijner stellingen werd er een zichtbaar gebruik van gemaakt; in een woord, 't zij hemzelf de kwintsprong zijner denkbeelden niet toe, voordat hij de gedeeltelijke stand, 't zij hij zich zowel mogelijk van het uitgebreide politieke standpunt de meeste wetgevers wilde verwijderen, het werd door hem niet op de vocatio gesteld. Vandaar dat het door vele de meesten zoozeer werd over het hoofd gezien, dat hij van de beide strijdende partijen die hij had, willen verzoenen door de eene als een bondgenoot, door de andere als een verklaard vijand is. Vandaar dat, hoezeer onder andere invloeden, na hem gebaarde, wat voor hem geschiep was, - dat vreemd de beoefenaars van het strafrecht zich in twee groote partijen verdeelden, waarvan de eene zich in abstractie over recht en straf beschouwt, de andere zich op het vermeende staatsbelang richt, het oog heeft, onder zich om faal de eeuwige grondbeginselen van recht en moraliteit te bekommeren. Hoe hoever men nu van die beide eenrijdige richtingen langzaam een derde vormt, die het ethische en het politieke beginsel in het strafbegrip heeft verenigd, vindt men echter de uit die vereeniging met noodzakelijkheid voortvloeiend stelling, dat straf geen kwaad in den eigenlijke zin des woords mag noch behoort te zijn, tot da verre slechts enkelen uitgesproken stelling. Zo zien wij dan in onze dagen aan de een e kant niet weinige rechtelijke geleerden zich afsloven om voor het al uitgesteld begrip van de straf als een, met het vooruitzicht van noodzakelijkheid vergold, kwaad een rechtsgelijkheid te vragen, aan wiens wetenschap gelijk, die, na al een axiom te hebben aangenomen, dat 2 x 2 = 5 is, hun leven wijden aan de ontdekking van een vermenigvuldigingsmethode, die hen in staat zal stellen het bewijzen daarvoor te leveren. Aan de ene kant zien we bijna geheel Europa, en bepaaldelijk ons Vaderland, gebukt gaan onder een een strafwetgeving, die, van hoeveel vooruitgang zij de sporen draagt, nog altijd veel beneden het peil staat van de zoo hoog geëmden hedendaagse beschaving; — een strafwetgeving, waarin niet alleen die straf blijft opgenomen, die aan de menschheid doet twijfelen als zij den schuldige, die aan God doet twijfelen als zij den onschuldige treft, maar die in haar geheel de strekking heeft om den misdadiger allen terugkeer tot een aan een bestemming beantwoordend leven onmogelijk te maken; een strafwetgeving in één woord, die aan iedere die aan het ondeelbare der menschelijke persoonlijkheid en aan de harmonie tusschen alle wetenachappen geloofd, wilkeurig de volgende vragen op de lippen legt: Hoe komt het, dat de staat, wiens rechten toch wel niet in strijd met onze plichten kunnen zijn, dat de staat de bevoegdheid hebben kan om, in strijd met ons allen individueele plicht, het kwaad te vergelden met het kwade? Hoe komt het, dat, terwijl wij overal elders den regel huldigen, dat alles datgene waar en goed zijn kan, waarbij hoofd en hart, verstand en gevoel vrede hebben, we evenwel een strafregime mogen in stand houden waarbij hart en gevoel geen vrede hebben kunnen? In derdaad, hoe grote dankbaarheid ons bij de viering van het eeuwfeest van Beccaria's 'De criminali e delle pene' mag bezielen, als we letten op het vele dat in het afgeloopen honderdjarig tijdperk tot hervorming van strafregtspraktijk en strafregtswetenschap is verricht, — een dwaling zou het zijn, als we vergaten dat er nog oneindig veel te doen is overgebleven. Welverstand dat de menschheid op de verworven lauweren zou mogen indommelen, schijnt veeleer de tijd gekomen om, door herziening van het strafbested zelf, een nog meer radicale genezing van het strafregt te beproeven. Daartoe langzamerhand een weinig bij te dragen, daartoe anderen aan te sporen, ziet daar M. H. de taak, wier vervulling ik voortaan als den eersten mijner plichten beschouwen zal. En om U — gelijk betaamt— REDEVERING. 325 te doen zien, welken weg ik daartoe denk in te slaan, door welke methode ik op dit gebied der wetenschap tot resultaten meen te kunnen komen, welk beter middel zou ik daarvoor kunnen aangrijpen, dan U, — zoo ik hoop, met die bescheidenheid die mijn leeftijd past, maar toch met die vrijmoedigheid waartoe de zucht naar waarheid recht geeft — de denkbeelden mede te delen, die ik mij ten aanzien van de grondslagen van het strafregt gevormd heb. Terwijl ik alzoo Uwe geëerde aandacht vraag voor enkele beschouwingen waar de rechtsgrond, het wezen en het doel der straf in aanwezigheid van M. H. , dat ik wanen zou U 't zij een geheel oorspronkelijk, 't zij een afgesloten en voor altijd aangenomen stelsel te kunnen of te mogen voordragen. Mijn algemene opvatting van recht en staat sluit zich, zooals aan de regtsgeleerden in uw midden niet zal ontgaan, het meest aan bij die van de school van Krause, zonder dat daarbij de wijsheid van ouderen versmaad wordt. In mijne beschouwingen over het strafrecht heb ik de goede en praktische resultaten der verschillende relatieve strafrechtstheorieën probeerd te vereenigen, voor zo ver dit met het verkregen recht- en staatsbegrip bestaanbaar is. Aan de andere kant, welverstand van aan mijne tegenwoordige meening het karakter van absolute waarheid of een bijvend bestaan toe te kennen, zeg ik het de grote Apostel der verdraagzaamheid na: "Wenn Gott in seiner Rechten alle Wahrheit und in seiner Linken den einzigen immer regen Trieb nach Wahrheit, obschon mit dem Zusatz mich immer und ewig zu irren, verschlossen hielte, und spräche zu mir: Wehr dich! — ich fiele Ihm mit Demuth in seine Linke und sagte: Vater, gieb mir die reine Wahrheit, die ja doch nur für Dich allein ist!" A. E. J. Hobberjan In de natuur zijn de menschelijke, te wijns behoefte het begeerte en voor wiens uiterlijke levensbehoeften het een lepel behoort te zyn, moet de oorsprong en het welvaren van hetgeen weder opgespoord. Evenzo de Staten-Generaal eerst over de behoeften van de Staat beraden en daarna over de middelen waar door in die behoeften al worden vervuld, zoo kan ook het begrip van een wetenschap worden, waarbij men vooraf uit de menschen natuur zijn bestemming en uit die beide de behoeften heeft geleerd, die het recht moet bevredigen. In de natuur zelf — zei de grootste renaar van Rome — is het voorafgaande aan de wetenschap natuurlijk. Maar de geheelde natuur van de mensch, met al zijn lichamelijke eigenschappen, aan vooral zijn wilsvermogen, zijn vele misvormingen en enkele vormen moeten in aanmerking komen. Niet alleen zijn lichtheid of al zijn lichamelijke vermogens of al zijn zintuigen of al zijn gezelligheid of al zijn zuchten tot vervulling, — neen, de geheele mensch met al zijn lichamelijke, geestelijke en maagdelijke vermogens, in al zijn kracht, maar ook in al zijn bewustzijn, moet het toepasselijke van onderzoek zijn. Ook hier gekomen bij vonichrift: om een geheel, niet alleen een deel van dat geheel voor te stellen, en te laten voorspellen. Onwillekeurig verbonden wij zool bij de situatie de bestemming van de mensch met elkaar. In feite zijn deze beide vaak onafscheidelijk. Ieder wezen heeft noodzakelijk een bestemming overeenkomstig zijn natuur. Hodanig is nu de natuur en de bestemming van de mens? Het spreekt vanzelf, dat we hier die vraag veel te breed te trekken kunnen beantwoorden. Door het lichaam verbonden aan de stoffelijke wereld, door den geest vereenigd met het rijk des geestes, bezitten wij een aantal lichamelijke en geestelijke vermogens, die allen dit met elkander gemeen hebben, dat zij voor ontwikkeling vatbaar zijn. De ervaring leert ons, dat ten aanzien van den omvang der ontwikkelingsmogelijkheden en den duur der ontwikkeling, tusschen de vermogens van het lichaam en die van den geest twee belangrijke verschillen bestaan. De ontwikkeling van onze lichamelijke vermogens heeft haar grenzen in de dood gevonden, terwijl de ontwikkeling der vermogens van den geest daarentegen heeft niemand ooit grenzen waargenomen en juist het feit dat zelfs de voortreffelijkste mensch ten avond van zijn leven zijn geest bewustzijn heeft, dat de ontwikkeling van zijn geest nog op verre van het toppunt niet heeft bereikt, wekt bij ons het geloof, dat aan die geest een oneindig bestaan moet worden toegekend. Op grond van dit zeer verschillend, kennelijk wij allen eenstemming aan den geest een oneindig hooger waarde toe dan aan het lichaam. En terwijl wij uit het feit, dat al onze vermogens voor ontwikkeling vatbaar zijn, in verband met de aard van onze vermogens, terwijl wij uit die beide premissen de conclusie moeten trekken, dat onze bestemming in de ontwikkeling van de vermogens van het lichaam bestaat, aarzelen echter iemand aan de laatste de nederige rol van humaan te kennen en haar alleen te begeeren, voor zover als de volmaking van den geest, als enig hoogst gevorderd wordt. De einddoelstelling van de mens, d.w.z. de volmaaktheid, het is niemand gegeven te bereiken. Die volmaaktheid zou eerst dan aanwezig zijn wanneer, wanneer we met ons denkvermogen, met verstand en rede, de aard en het verband, de eenheid van al het bestaande, de waarheid in een woord, de diepere grond hadden doorgeluisterd - wanneer we als leden van het grote geheel, door het gevoel met al het bestaande ten nauwste vereenigd, met al wat waar, schoon en goed is, als vereenzelvigd waren - wanneer we eindelijk ook aan een staat van vrijheid hadden opgevoerd, waarin onze neigingen beheerscht, meester over ons zelf, het ideaal van de mensheid moeten verwezenlijken. Maar al kunnen we die volmaaktheid op aarde nooit bereiken, zij is toch het ideaal waarnaar wij moeten streven. In werkelijkheid is het doel van ons aardse leven bereikt, wanneer we slechts in elk moment, naar onze krachten, door harmonische ontwikkeling van al onze geestvermogens, de volmaaktheid zooveel mogelijk zijn nabijgekomen. Voortdurende ontwikkeling, ziet daar alzo onze bestemming. En terwijl we uitgingen van het "iken uzelf" leidt de opvolging van dat voorschrift ons tot een tweede regel: "Volmaak uzelf" Aan die bestemming te beantwoorden is niet alleen het voornaamste doel, waarnaar wij hebben te streven, maar het is ook het eenige einddoel, dat ons bij al ons doen en laten moet voor ogen staan. Al wat anders dan doel genaamd wordt, mag slechts een onderdoel zijn, aan onze voortdurende ontwikkeling als hoofdondergeschikt. Die ontwikkeling is de bestaans- reden van alles, wat de nadenkende mensch in 't leven roept, of in 't leven houdt. Zij is voor ieder van ons — ook al geven wij er ons niet altijd rekenschap van — het criterium tussen goed en kwaad, tussen nut en onechtheid, tussen deugd en ondeugd, tussen zedelijk geoorloofd en zedelijk niet geoorloofd. Alles wat haar middelijk of onmiddelijk bevordert, en ook dat alleen, noemen wij goed en nuttig; alles en ook alleen datgene, wat haar middelijk of onmiddelijk afbreuk doet, noemen we een hoofd en een nadeel. De gewoonte om zich met opoffering van een nabijzijend genot, een meer verwijderd voordeel voor onze ontwikkeling te verschaffen, noemen wij een deugd; terwijl we omgekeerd zeggen dat we ons aan een ondeugd schuldig maken, zodanig wij, terwijl van een lijk genot, aan onze ontwikkeling een meer verwijderd nadeel hebben toegebracht. Tot alles eindelijk wat onze ontwikkeling bevordert, zonder die van iemand anders te schaden, achten wij ons bevoegd en verplicht; terwijl we ons omgekeerd bewust zijn, onzen pligt te schenden en onze bevoegdheid te buiten te gaan, zodanig wij eigen ontwikkeling verwaarloozen, of aan die van een ander enig nadeel toebracht. De vervuiling van deze bestemming nu is afhankelijk van voorwaarden. Daarvoor toch wordt gevorderd vooreerst, dat wij in al onze lichamelijke behoeften kunnen voorzien; ten tweede, dat wij in 't bezit zijn van al die hulpmiddelen, zonder welke de ontwikkeling van den geest onmogelijk is. De ervaring leert ons echter, dat wij, hoe kwistig de natuur ons haar gaven ook aanbiedt, ons ieder op zichzelf die stoffelijke voorwaarden slechts zeer gebrekkig — die geestelijke voorwaarden bijna in 't geheel niet zouden kunnen verschaffen. Met dit besef van onze individuele beperkte-heid en afhankelijkheid gaat het bewustzijn gepaard, dat we leden zijn van het grote geheel der menschheid en als zoodanig geroepen en verplicht ons ten nauwste bij onze natuurgenooten aan te sluiten, elkander als 't ware aan te volgen en met vereende krachten tot een en hetzelfde doel, de ontwikkeling van allen, de ontwikkeling der menschheid, samen te werken. Een bewustzijn dat al spoedig in de door ervaring verkregen overtuiging overgaat, dat wij inderdaad in vereeniging met anderen, bij magheid zijn ons alle voorwaarden te verschaffen, waarvan een aan zijn bestemming beantwoordend leven afhankelijk is. Als wij dus onze neiging tot gezelligheid opvolgen, dan is dit een instinct van zelfbehoud; en de maatschappij is niet anders dan wat het huisgezin is in 't klein: een onderlinge aanvullings- en opvoedingssociëteit. Maar een sociëteit die niet door 's menschen wil is tot stand gekomen, evenmin als wij van ons eigen bestaan de auteurs zijn. Van nature zijn wij maatschappelijke wezens. En evenals de individuele levensregelen, zo worden ook de regelen van ons maatschappelijk leven door de mensch niet geschapen, maar alleen opgespoord. Uit het wezen en de bestemming der maatschappij spruit voor de leden onderling een reeks van plagen voort, wier inhoud ten deel van plaats, van tijd en van de bijzondere betrekkingen waarin de leden tot elkander staan, afhankelijk is, doch die allen dit met elkander gemeen hebben, dat hunne vervuiling strekken moet om elkander het leiden van een aan zijn bestemming beantwoordend leven mogelijk te maken of mogelijk te doen blijven. Daar ieder nu, gelijk wij straks reeds opmerkten, bevoegd is om al datgene te doen, zonder 't welke, hij zijn plagen niet vervullen kan, al datgene, wat eigen ontwikkeling bevordert, zonder die van iemand anders middelijk of onmiddelijk te benadeelen, zoo hebben wij van nature de bevoegdheid elkander tot de vervulling der gemelde plagen te noodzaken. Nu leert ons echter de ervaring, dat niet van al die plagen de juiste vervulling door dwang kan worden verkregen. Zoo volgt b.v. uit het wezen der maatschappij en is het dus een plagen, dat ieder voor zijn aandeel tot den maatschappelijk — 't zij stoffelijken, 't zij geestelijken — arbeid bijdrage. Indien echter iemand goedvindt die plagen te vervullen, men zal hem tot zijn juiste vervulling niet kunnen noodzaken. Alle deze niet-dwingbare plagen nu kunnen hier worden terzijde gesteld; met de plagen jegens ons zelven behoren ze uitsluitend tot het gebied der zedenleer. De dwingbare plagen, wier vrijwillige vervulling evenzeer door de zedenleer wordt voorgeschreven, maken samen het gebied van het recht. Beschouwen wij ze nader, dan blijkt het dat ze in drie soorten kunnen worden onderscheiden: positieve plagen van allen jegens allen, positieve plagen van enkelen jegens enkelen, eindelijk negatieve plagen. Het is een positieve plicht van allen jegens allen, met vereende krachten al datgene tot stand te brengen en in stand te houden wat stoffelijke of geestelijke voorwaarde voor de algemene ontwikkeling, door individueele krachten of niet, of slechts gebrekkig tot stand gebracht of in stand gehouden worden kan. Positieve pligten van enkelen jegens enkelen zijn daar aanwezig waar 't zij door de natuur, of door menschelijke wil, tusschen bepaalde personen een bijzondere betrekking van stoffelijk of geestelijk dienstbetoon is in 't leven geroepen. De negatieve pligten eindelijk bestaan eenvoudig hierin, dat ieder zich onthoudt van alles wat een ander het vervuilen van zijn bestemming onmogelijk of middelbaar of onmiddelbaar op de daarvoor gevorderde stoffelijke of geestelijke voorwaarden inbreuk maken zou. Wanneer we de negatieve plagen in de laatste plaat vermelden, M. H., dan is het waarlijk niet, omdat ze voor de rechtsgeleerde het minst belangrijk zouden zijn. Het tegendeel is waar. Want zij zijn uit hun aard allemaal dwingend, ze bekoorden allen tot het recht, en bepaaklijk het strafrecht dient bijna uitsluitend om hun vervuiling te verzekeren. Doch hen eerst na de positieve ter sprake te brengen, wordt zo wel door de eisen van de wetenschap als door de behoeften van de praktijk gevorderd. Het is duidelijk, dat, terwijl in de vervulling van de positieve plagen de bestaansreden van de maatschappij gelegen is, daarentegen de negatieve plagen gevolgen zijn van het misbruik dat van het maatschappelijk leven kan worden gemaakt: er zouden geen negatieve plagen bestaan als er geen behoefte aan positief handelen bestond. En wanneer men, bij een juiste methode gevorderd wordt, die negatieve plagen op den achtergrond plaatst, dan gaat men daardoor de onzalige blote negativiteit opvatting van recht en staat tegen; — een opvatting, die, noodlottige nalatenschap van Kant, schoon door bijna niemand meer openlijk en in alles gehuldigd, echter maar al te dikwijls gretig wordt aangegrepen om aan grote openbare werken, aan kunst en wetenschap de meest noodzakelijke ondersteuning te onthouden; — een opvatting die de mensch verlaagt tot een zelfzachte, het recht tot een vorm zonder inhoud en den staat tot een politiedienaar; — een opvatting wier ongerijmdheid het eenvoudig gezond verstand doorziet, zoodra men slechts bedenkt, dat, ware zij juist, de volmaakste recht- en staatstoestand zou samensmelten met de rechteloosheid en stateloosheid op het eiland van Robinson Crusoe. De drie aangewezen categorieën van plagen dan maken tezamen het gebied van het recht uit. Met het oog op hun inhoud kunnen we alzoo — ons vrij nauw, schoon niet geheel, bij de definitie der school van Krause aansluitend — het Begrip begrijpen als: het organisch geheel van de positieve of negatieve voortoefeningen voor een aan zijn bestemming beantwoordend leven, merkt vervulling van anderen afhangt en door toedoen kan verkregen worden. De Staat is eenvoudig de instelling waardoor, over een bepaald grondgebied, het recht wordt verwezenlijkt en gehandhaafd. Bij de ruime betekenis die ons aan het recht gegeven, is het echter duidelijk, dat de hierbedoelde staat niets ter wereld gemeen heeft met den zoogenaamden rechtstaat of 'staat genB-d'armes', waarover wij zodanig ons oordeel hebben uitgesproken. Hoe wordt nu door den staat het recht verwezenlijkt en gehandhaafd? De straks in de eerste plaats vermeede pligteus, de pligten van allen jegens allen, gaan op den staat over — of liever, want deze uitdrukking zou aan wijlen het contract social doen denken — de staat is, uit den aard der zaak, met hun vervulling bezaaid, voor zooveel de vrijwillige associatie daarin niet voorzien kan. Het is alzoo de staat, die tot stand brengen en in stand houden moet al datgene, wat stoffelijke of geestelijke voorwaarde voor de algemene ontwikkeling, door individuele krachten of niet, of slechts gebrekkig tot stand gebracht of in stand gehouden worden kan. — Deze eerste klasse van pligten lost zich dus op in pligten van den staat jegens de burgers en pligten van de burgers jegens den staat. 