title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: 't Geen de Engelsche souverein meent gewonnen i;e hebbes, dient sledsits om hcm min waakzaam te doen blgTeny en op het dons yan zelfgenoegzaamheid te doen insluimeren; dient slechts om hem daar een staf te doenzien, waar geen staf is ; dient slechts om hem voor aahyallen bloot te stellen , waar hg vroeger yeilig bleef : clke aanval toch yain Andersdenkeoden op de gbdsdienst yan staat wordt nu tevens een aanyal op den souverein; de kerkelgke twisteu nemen voortaan noodzakelijk eene politike kleur aan, .want het hoofd van de kerk is ook tevens hoofd van den staat; en het is noch in 't vermogen , noch in 't belang dev aanvallerB y om hier angstvallig en met naaawgezetheid te onderscheiden. De Anglicaansche kerk krijgt in we^wil van de efgefnis, welke zg by velen opwekt , toch ook vele aanhangers. *; ' • - Of zou ook in Eageland, tot nog «toe zoo volgsaa^ in geloofszaken en den souverein daarin- zooi blindelings vertronwend^ » zou ook in Engeland die regel thans niet gelden « « dat de Wereld zich achoeit op de le^t der vorsten ? j» Zou bg de aansienlijken de kans om hunne sonen miet kerkdgke waardigheden bekleed to zient niet een weinig.uitwerken? Om alldi ndet i&a woord te zeggen, de bnrgerlgke ambten zgn aUeen binnenchet hereik van hen, weJke zich aan de heerschende kerk aailslaiten. « De Dissentem » d 't is een woord van BAmvo BtfaKii « worden wel vwpligt , m^e te bidden^ maar zelfi geea « kruim, die vau de tftfel Valt» wordt hjun afgealaaa^ ». ' Maaif toch, zgn er ook :nog « welke zicb met die kerk niet kunnen .yereeai- gen. Tot deze behooren diie opgehveildeiien •van^gemDed,. in. vder w)ze .yai^ bcschouwing die aileen de echte gedaveneering wezeii kan, welke van alle BEDEVOERING 383 tgdelgk voordeel uitslait en het offer van al het aardsche yordert , om het hemelsche ininder onwaardig te zijn. Gemoederen opgewonden in het godsdienstige worden znlks ligt in het bnrgerlgke. Het getal der Dissenters zal gedurlg toenemen , en Tooral dan wanneer eenig Engelsch koniDg , H zg door aanmatiging yan gezag redenen tot misnoe- gen geeft » of door zwakheid hoop op nieuwigheden , of misschien beide teyens* Valt iemand toch Toortaan yan de kerk af , hij kan den koning in al diens regten niet blgyen erkennen; wil iemand zich tegen zgnen yorst yerzetteu, hij kan hem in de kerk aanranden , zoo hij daar diens zwakste > meest yerwondbare zgde gelooft te bespeuren. Zoo is het gebeurd, dat geschillen oyer godsdienst ook aanstonds staats- geschillen geworden zgn , en dat zg , welke den staat wilden omkeeren j yeelal eene andere dan de heerschende kerk yoor de ware hielden. Het is moegelijk te beslissen of de burgeroorlogen, waar Engeland omtrent het midden der zeventiende eeuw de prooi yan werd; die K4mn* op 't leyen^ zgn- hnis' op yerdrgying te staan kwamen,. meer geyoerd zgn om degodsdienst dian wel om de regten der natie. Zeker yingen die met twisten over de godsdienst aan , al is 't: ook dat men de godsdienst later geheel uit het oog yerloor ; en in die twisten oyer hetgeen niet haar kerh , maar slechts uitwendigheden betrof, zgn de zeden, het wezenlijkste yan alle godsdieust, jammerlgk verwilderd en yoor lang geheel bedoryen. Die twisten zijn bit"- terder geworden waar gedweept werd met godsdienst en staatsbegrippen teyens ; dubbele prikkel , als ^n alleen reeds genoeg is , om de yolken aan 't woeden te helpenl Toen kon er een onder de Presbyterianen opstaan en , zonder dat iemand der zgnen hem logenstrafte » de godsdienstige yerdraagzaamheid uit den Booze schelden; toen beweren, dat zg tegen Gods woord' streed en dat de helsche geesten haar zochten te bevorderen : maar het Parlement , zoo? eel misdadiger als de driften yeryolgens hadden moeten bekoeld ztjny kon, dat later ook tegen clie Presbyterianen omkeeren en den tweeden K.4aKi^, pab op zgnen troon hersteld, tot yerbreken zgner beloften en tot yervolgen aanaetten. De geschiedents yah Eng^Iand, yooral yan GRoitWBLi. en> de .zijdenr, te elk SS4 HU60BEIJERMAN nwer bekendi en menig tafereel daamit ^ onlangs door dai genie , dea sticbter des historischen romans , naar het leven geschiiderd , is door elk man Tan smaak bewonderd en selfa den ongeletterde nu niet vreemd meer, Dat had der Engelschen wgsheid in het bestellen der godsdienstzakeo te weeg gebrachtl Maar wg agn nog niet ten einde. Jagob II beklimt den troon s^ner Taderen. Hij heeft de liefde Yoor Rome met de moedermelk iogezogen en duidt het sgn' Protestantsche . onderdalien ten kwade, dat zg nooit den verYOlgueken ijver der Roomsch-CAiholfken ten tgde yan maeia hebben kunnen Tergeten ; dat ag nog de ketterverdelgende » meer dan ketterbekeerende brandstapels , welke toen alom ont?lamden , als met oogen sien. Jagob Terkeert in den waan» dat hij , eten als scmimigen zgner yoorgangers , slechts te willen heeft , om zgnen onderdaaen hun geloof Toor te schrgTen. Noodlottige historiekennis zonder oordeel» welke den t«- anderden geest der natie niet in rekening brengt bg het opsommen der kansenl Jagob dan leeft in de OTertoiging» dat 'skonings wil in alles en dus ook in 't geloof wet is | en hg wil » dat dit geloof Toortaan het Roomsch- Catholgke zal zijn. De gewddige zedenloosheidv uitde ontbinding der maat* sdiappg geduretide den burgeroorlog ontstaan , en , dank het inTloedtgk Toorbeeld Tan het hof gedurende zyns broeders regering, luttel Terbeterdf zal deze Terandering Tan godsdienst nog gemakkelgker maken , ' en met de hnlp Tan zgnen Fradschen Triend LODSTnn Talt aan den goeden nitslag niet te twgfelen. Ziet daar Engeland ter zake Tan de godsdienst op nieuw in rep en roer i De fiere Engelschen weten zich niet te redden dan door de hulp in te roepen Tan eene Republiek« welke zg kort te Toren Tan de Igst der staten hadden willen schrappen. Die Republiek is bij magte hente hdpen; gezondd staatkunde en Christelijke deelneming beTelen hier het zelfde: Engeland is geredl En nu is het een geboren HoIIander , welke er het eerst openiyk de heer* Igke Terklaring aflegtt dat hg om godsdienstzaken niet wil TerTolgen^ en alleen onder die Toorwaarde de aaligeboden kroon aal op zgnen sdiedel drpkken. De Engelsche jagob I had eene goede halTC eeuw Tro eg er al gedAAn wat hg kon » om de Tromen in ons Nederland onTerdraagsaam te AEDEVOERING S8S maken en i^gea elkander op te hitsen ; in^ar soo is het de ware wgze Tan ]>etaald zetten, Wel mogt nu die Hollander zulk eene Toorwaarde maken in een land , waar nog slechta een tiental jaren geleden » op de getnigenis Tan gekoeiite aanbrengersy Tele Rooxnsch - Catholgken om hunne godsdienat waren op het schaTOt gebracht. In we4rwil Tan eene wet Toor Terdraagzaamheid ( ^ ) t welke die Hollander TcrTolgena wist te doen nitvaardigen » is aan broederzin der Christenen jegens elkander in Engeland nog anderhalTe eeuw lang Wt te dtoken geweest: getuige eene lange Igst Tan straf bepalingen tegen hen , welke de heerschende kerk niet toegedaan waren, Lang is zg en gestreng die Igst i men leest haar niet zonder Terbazing en ergernis door; maar zlj wekt in het Cbristelgk gemoed nog meer smart op dan ergernis : ik wil u dat geToel besparen. Die strafbepalingen , 't is waar » zgn wel niet altgd naar de le^ter toegfepast » n^iaar zij blcTen toch als het gepunte zwaard altgd opgehangen en zwcTende ]tK)T.en het hoofd der ongelukkigen , welke Tan 4c willekeur alles te Treezen badden y terwgl zg met oogluiking als waarborg yan Teiligheid zich moeste^ hehelpen , en toot r^t genade mogten roepen* Genoeg p dat de bekrompenheid der Engelsche bepalingen omtrent keSrkelgke z^en het getal Dissenters onder de Protestanten tot nog onlangs -gedurig deed loenemen, en die Dissenters» juist do(Mr dat talrjjk worden,, aanleidiiig Terkregen om qok onder elkanderen te gafui Terschillen. Moest znlkii niet den nadeeligsten iuTloed uitoefenen op die eensgezindbeid , weUce tusscfaea 4e leden Tan elk groot maatschappelgk huisgeziii beboQrt te bestaan 7 Hoe jammerlgk toch dwaalt niet die wetgeTer Tap zgoe Jteerl^ke roeping af I welke het dus ^anlegt, dat niet allen het belang Tan illea yoOr het beste ^idd^I hoji^deii pm elks bgzonder belang te beTorderen | W^t v^^gty^ te^u de maatschappg , haar in Tele. Ideine afdeelingei^ te.Terampp^en» wanrvan eUbe in hem t welke zich onder hfif e bame|7. i^iet rangschikt r . weinf g mitider daii eenen Tga^id zietj Reeds zgn er oiiTern^gdelgl^^ botsingen genciegiuitr zniTisr wereldsche. aaqgelegisnhedenL Toortl^omenfle ; d^; godsdieiftst ;daalde nran' dei% hefiiiel n^der om die te Te^rmin^e^en : irat ^I meiK tHn die^ onhuk^jge : wetgeT^ a zegg^en^ we^k^ hi^ deden strek^ei^t. om. dj^ te yermeerderen 7 • - « (*) Act lora teleraliOD 1689^ 896 H U G B E IJ E R M A N Van de rampen yan lerland wil ik hier zel£s met geen woord spreken. Welk een veld zou er nog oyerblgven om de Engelschen in hunne kerkelgke wetUn te berispen , koos men lerland , het rampzalige lerland , daartoe ! Maar wij willen dit niet, dewgl het broederlijk samenwonen bijna onver- eenigbaar schynt met sommiger stamverschil. Wie »' mag men vragen, zgn hier beklagenswaardiger , de veroverden of de veroveraars? Slaan wij liever het oog op ons vaderland. Die Republiek , welke Engeland van jacob bevrgdde , was de onze ; die HoUander , welke er het eerst verdraagzaamheid aanbeval , was de achter- kleinzoon van willeh vav obavjb, Hg was opgevoed in den geest zgner landgenooten « en dat, wat bg de Engelschen toen voor het eerst gehoord werd , was hier door gewoonte eene tweede natuur geworden, *t Is waar, men noemde ^ne godsdien&t ook hier te lande de Aeersekendef hoewel haar dat ontbrak, wat het denkbeeld toch alleen mogelgk maakty godsdiensten die door haar beheerscht werden ; 't is waar , ook bier te lande was Une godsdienst godsdienat van staat , en het bekleeden van staatsambten slechts aan de belgders van die ^^ne godsdienst toegekend. Hier te lande evenwel dwong men althans hen niet om mede te bidden , welke men van de mede-aanzitting weerde» Maar men verplaatse zichy om veel van het harde eener kerk van staat te zien verdwijnen, in dc begrippen van die dagen, toen onze Republiek als onafhankelgk te voorschijn trad. y66r het Protestantisme was er nergens meer dan ^ne godsdienst; zou het voorzigtig geweest zgni b^ ons de proef te nemen van U geen men in groote , lang gevestigde en stevige rgken, in Engeland b, v. als gewaagd , als onmogeli)k beschouwde? Moest die proef jtiistin onzenjongen staatgenomen woirden, in onzen staat, omgeven van Rodmsch-Catholjjke geburen, en waar het mislukken ons alles tevens zou onlnemen : Volksbestaan , Yr^heid , Protestantisme ! Men bedenke daarbg , hoe opgewonden de gemoederen in godsdienstzaken toen waren : dit alleen^ reeds regtvaardigde zulk uitsluiten, zelfs in faet oog der verlichtsten» en de bevrgding der Republiek van Spanje kwam ook den zulken zonder dit stelsel onmogelgk voor. Eerst dan/wanneer de godsdienstyrer geen vertee- rend vuur meer is , maar 6ene weldoende warmte , welke voor elken mensch het hart broederlgk doet kloppen , eerst dan , wamieer elk dea anderen over-» R £ D E y E R I .^ G 39? taigiog in 't godfldienstige waarlgk eetbiedigt , ieerst dan, .wanneer elk de maatschapipelgke betrekiingen kan afscheiden yan het le^&telsel , eerst dan kan de staat » wien.bet om echte godsdienstYrijheid te doenis, z^ne dienarex^ nit allen kiezen. "iWaar de pligt van zelfbehoud s.prak , 2;0u gelijkmakiog van regten hoogTerrdad geweestzjjn. DieEelfde redenen bestonden voor Engeland nietit of waren er zel^er Teel minder dringend; en toch werd daar het stelsel eener heerachende, i^itslui«* tende kerk yeel yerder gedreven: want zg , welke men daar stralte , werden hier slechts niet bevoordeeld. Hier te lande had men zich niet, zoo als in Engeland.y aangematigd\ Om den volke voor teschr^ven, hoeveel het van de uiterlgke plegtigbeden der afgeschafte kerk behouden moest ; en die uiterlgke plegtigheden y hare gansche verwerping was voor velen deigahsche reformatie« en is zulks nog. In onze Nederlaiiden had de souvereinj.wel dd hestherming der godsdienst op zich genomen, maar zich niet aan het hoofd daar?a(i- gesteld IB faet karakter eener opperdte geestejykheid : hier be^ioefde dlis de.souverein in andersdenkenden niet altijd en noodzakelijk wederstanders te zien, en de godsdienst vanstaat niet' toegedaan zijn, was hie)r althdns geen bkletsel » om den souverein in al zijne regten te erkennen* Versdhir van gevoelend in ge« loofszaken dwong hier te lande dus niet tot verschil van gevoelena omtrent de regten der apperste magt. — > Wat leert ons onze geschiedenis ? Naauwelijks laten de omsiandigheden het toe of van het stelsel > altgd in ons vaderland geeerbiedigd , dat andersdenkenden om hun geloof niet mogen vervolgd wor* den, komt men tot het ruimer van vrge godsdienstoefening voor allen, behoudens eene godsdienst van staat. Vergunt my » hier het stilzwggen te bewaren over e^ne enkele afwgking van dien heerlgken geest van verdraagzaamheid« Zg is nooit genoeg te betreuren » die kortstondige dwaling ! ook dan niet , wanneer amte geschiedenis aledits als uitzonderifig oplevert» 't geep bg de Engelschen het doorgaande gedrag was. Eohter: waar is de natie , welke in een zoolaog, aan zoo. veel kansen en wederwaardigheden onderhevjg bestaan, nooit van den weg der . gematigd* beid zou zijn afgeweken? Zelfs de wijze betreedt dien niet altgd en wdke natie telde er ooit velen in haar midden en hoort bestendig naar bunne stem? Gg-berinnert 'u , dat ik reeds bij den aanvang op het onvolmaakte wees, elk bedrgf van meiischen » elke inrigting aanklevende. Moest Engelsche invloed V V S88 HUGOBeiJERMAN niet medewerken » om ons hier Vuk het regte spoor te brengen ! Wat had toch ARnisritrt tegen n , koning j4GOB , misdreTen » dat gij hem een Tijand van God noemdet? Kon dan van u te Terschillen niet bestaanbaar wesen met goede trouw? Was het u niet genoeg, binnen uw eigen rgk om den geloove ter dood toe te Teryolgen? Bg u kon toch de dwaling niet bestaan» welke zoo menig een hier te lande in de uitdrgying der RemOnstranten het behoud Tan het Taderland deed zien, en daarom alleen tot Tervolger maakte. Terwgl koningin luzABiTn de Engelsche wet OTer 't Terbranden Tan ketters in werking brengt tegen de Doopsgezinden , Tordert de regering in dil ons gewest zelfs niet eens zulke , om den wil der maatschappij , aan elk Toorge* scbreTen burgerligke daden Tan hen., als met hun geloof zouden kunnen strgden. De Puriteinen , een naam toen nog door geen huichehars en sch^n* heiligen bevlekt en in oneer gebracht , die Puriteinen , welke iagob kwelt en TerTOlgt f alleen om dat zg zgn iuprematU behoudens hun geweten niet kunnen erkennen, die Puriteinen Terzamelen zich in een kouden wintemacbt, bg faet loegen Tan den storm en het nederslaan der regenTlagen , heimelf k op de rotsen aan het strand Tan Lincolnshire t ten einde hun Taderland toot all^d Taarwel te zegge». De kiel , weike hen in zee Terwacht , heeft hare aloepen gezonden om hen in te nemen: een deel der Trijwillige ballingen werpt zieh er in , met al dte orergling , welke de Trees en het Terlangen inboezemen ; maar die kleine , ranke Taartuigen zgn spoedig tot ziakens toe gCTuld en kunnen allen niet tcTens opnemen; z§ steken af en Toeren Trouwen zeewasrts, terwijl hare mannen op het strand de weldra wederkeerende sloepen Terbeiden; zg hebben ook kinderen aan boord zonder hunne ouders , en ouders zonder hunne kinderen: binnen weinige oogenblikken zullen toch allen elkander , in TerToering OTer de welgelukte Tlugt , op de reddende kiel wederzien en in de armen knellen, Maar iaqob , welke bun ct^ weinig het Tertrek wil toestaan , als hg hun het Tetbl^f wil dragelgk maken , ^t werd jagob «angd»f adit , wat hun Toornemen is. Hoort den hoefslag Tan ruiters ; 't zgn zgne gedienstige handlaagers , welk^ Toor altgd dat komen scheiden , wat de faemel Terbeoden had. Te Tergeefii is faet , dat z^ , welke nog op het strand toefden , zieh tot in de branding wagen: ook daar bereikt sagobs koningshand hen, en de kerker opent zich Toor die allen , welke door bujine radelooze bloedTWwanten aan boord wel zallen Terwaoht , nMiar nooit zullen Terwelkomd wordeiu fl£DEVOIRING. « Men kan zicb naauwlgks Terbeelden , » soo scbreef bg , <x boe de « beTigbeid «I al het bittere» wat Tersobil Tftn godsdi^nst in andere rigken « Terzislt» in de Nederlanden Terzaoht en tot gematigdbeid geworden is 4oor « de yr^heid, welke ieder bg toejating of oogluiking geaiet; en.boe d4 «:eergidrigen en zg» welke> den staai willen in bewegiag brengen» d^dck>r a bttiten de mogelgkheid gerakeni om hnnne baatzuchtige en oproerige « plaanca nene kleur Tan GodsdienstgTer te geTon ; iets wat de Christtti^ a wereld tn de laalste anderhalTC caenw op zoo Teel bloeds ia te staan gekomen. « Geen stenreling kan in de Nederlanden fclagen arer eenigen dwang m zgn C( geweten; niemand wordt daar g^noodzaakt tot eene openbare belgdenis Tan «» zgn geloof ; niemand wordt belemmerd in binnen 's huis te aanbidden zoo « als hg het Tcrstaat , of gedwQDgen dat buiten 's bnis te doen zoo als anderen a bet Terstaan. Wie in zaken Tan godsdienst meer Tan anderen wil zonder 340 H U G O BCIfKRNAN <r eene ODbetwistbare hoogere zending , kan mtk reden yerdackt geboadea « worden | dat meerdere te willen niet ter eere Tan God | maar om s^nes « zelfs yerheffing, » Over de yrgheid mag tk korter d^n. - Die Tan de Engelschen is spreekwoordelgk geworden; men houdt Engeland Yoor het klassike land der Trijheid , waar zg haren zetel gevestigd heeft; maar de waarheid is, dat onze Taderen die hemeltelg Teel Troeger op den Mederlandschen bodem gelokt faadden m dat zg i toen hoktisqvibu schreef , hun althans een eTen Triendelgk gelaat toonde als den Britten. 't Waren Hollandsche zegeTanen , welke in Engeland Toor de Terklaring der burger* regten (^) cTen zeer den weg baanden als Toor de Terdraagzaamhetd. (^^) Maar Tergunt mij , yMr ikoTer de Trgheid epreek, nader te 'kepalen f w^ke hier door m^ bedoeld wordt. 't Is boTenal daarom yerpligting^ dew^'t de Fransche wijsgeer door Trgheid soms oneigeQaardig de uitoefening Tandie regten r verstaat , thans staatsburgerlijke ' geQoeind en den staatsbuvger bg uitsluitiiiig toegekend. Daar «oirTtsgntvu echter aan die regten, op zich zelTen beschouwd \ mtnder waarde hechtte dan aan het geTolg , dat zg moeten te wege brengen , of met andere woorden » daar h^ die hoofdzakelijk noodig achtte, om burgerlijke Trgheid te doengeboren worden of in staud te houden « i» bet hier ongetw^feld Toldoende, Tan die Trijheid te spreken« Was deze in beide landen Terkregen en gewaarhorgd , de wijzehoe? mag hier a!s onTcr* schillig Toorbijgegaan worden, en de Traag blijft alleen, in welk der twee z^ het meest bloeide ? De boom moet aan de Trucht blgken. JSiet dat wg achromen zoudeu , hier in bgzonderheden .te treden ; maar daar het ooderwerp zulks nict Tordert , Terbiedt de tijd het ; en *i is am diezelfde reden , dat wg hier de terwante Traag Toorbggaan, welk der twee TOlken zgne nationale onafkankelgkheid Tan Treemde OTerheersching tot aan «oimsQuiBUS tgd het t «1 •« ••(•i>', (*) BiU of rigbts. Feb. (68t. ■ (**) Act of tolaation. ... m H U G B E tf K tt M A N. Eett kanselier nokToir xegt te» tgde tu HiiiDiiiR VII a Vfi^ geld nitgeeit V toont geld te bezitteH) en lun dns . opbrengett-: wi# igeea geld nilgeeft « spaartf en kan dds -opbrengen. » Als de man , y^ied de bedeelibg dei regts boTen alle anderen ia-aonbetroiiwd» ala dae zoo^apreekt^ dan Jcaii het niet •Tevwonderen y di^t de ataatalienaars tan denaeltteni Vmt hg rot/if^geU Tbrgeleken zijn, en fnm:mag.g6k>OTen^ dat aulks geankuBter mis^ HBaaaiK VIII neemt wat betn goeddunkt, eh meer dan bet Pariement bea bad toegestaan, uit de beurs zgner onderdanen; de boogste Regtera in ;t B^k Terklafenv dat 'ekoninga welgeTallea in geldheffliigien wet ia, . Maar met hot goed moge al in dior foj^m willekeurig iiQigeipronge& zjjaj; het|l^f zal men.tock buiten wjHriDeurige> bandeii kumien bouden* — Herinnect u die beruQkte &tarkamer : een dobrt Tun geregtshof , ala die mtam er niet door ontheiligrl wordt , waarTan Lord GLAaaaDOH zeide «r dat z^ Toor regt « deed geMen • wat der magt Yoordeelig was ; dat ag den ToUce befal , K wat niet door de wet beTolen , Terbood i wat niet door dese TerbodeA « was, » Dit geregtahof Tan ongeregtigheid slrafto met boeten aiet alieen, maar ook met geTangenis en aan den IgTe, en faet strekte zijne beroegdheid uitzel& tot het Tonniflsen OTer gehrek aan uiterl^k eerbtitoon jege&s zgne medeledeo. Die Starkamer werd in Engeland eerst a%esehaft, toea bier de gemat^de nBBiaii: BiHaaiB: b^na aan het einde zgner loopbaan genaderd was« Wanneer heeft de zoo magtige M,kn% Y, die in ^n agner groote koniag*- agken sleehts leide « Ik de koning , x> waimeer heeft bg aoo met Nederianders omgesprongen 7 Welk een gansch ander tafereel Tan elkanders regten te eerbiedigen tusschen Kaau. en zgne Nederlanders hebben de Ai)ft###r# Tan dien tgd ons bewaard I Wanneer hebben de onaea zulke regtbanken gekend? Onder rHii.iFS II ; maar toen hebben ig die nibt, geduld* • Het zou onhandigheid Terraden , wilde mea hier , al was het ook ia 't Toorbg^aan , spreken Tan de ongeregtigheden en het spotten met alle Trgheid ten tgde des Engelschen bttrgeroerlogs , en het daaroit oi^stane despotisme TiMCi GaoHWBLL, Die geneesheer zou belachelgk ziln» welke het doorgaand gestel beoordeelde nit den polsslag des Igders »^ wien glende koorts het bloed door de aderen jaagt. Maar bewijat het nieta tegen der Engdadhen Tri}heidft- liui dat.ag bg de terogroeping der sTeaaffs Tolatrekt gefen waarborgen Tan Ji £ £ y E R I N G« t48 de2e Torderen-? Zoo als faet Parlement yroeger gemcend liad» der TOyfaeid dat alks te geyen , wat bet den Tader ontnam , aoo dacht het nu ,'EngelaiulB toekomst te verbbteren « naar gelang faet den aoom meer toeyoegde. KAasL faeeft ook binnen kort magts genoeg» om Bidh en ^gnR^k aaniraDBWui. XIV te Terkoopen , en de Engelsefaen fann bloed te dben yergieten ten befaoeye Tan die Mogendheid , welke Enropa en ook faim aeWen ge¥aarli|lc ataat te worden als Frankrijk , met der Engelscfaen faulp , eerst de Nederlandera slecfats cal onder het juk gebracht hebben. ' ' Dat plegtanker der Engelsche vrgheid evenwel , de habeas ccrpui act , die hooggeroemde wet» waarbg geen onderdaan tn den kerker gealoten wordt zonder irettigen last , en in dien kerker niet blijft yersmachten zonder binnen zekeren t^d te moetm rerkoord., en in btpaalde gefaUen fndor borgtogt te iunnin oiltslagen worden : die wet is tooh ingeto^d e?eii 'vddr dat willu TAV oaA9iB koning Tan Engeland wtts. — Het is.xoo; maar toonde itiet juist het opeettelgk maken tm ztilk eeae wet, dat er behoefle aan was en tegen de vrijhekl gezondigd werd : zagen eommigea in die hahms earfius aet Hfel {ets anders dan* «ene g^taarl^*ke beperking Tan de nltYOttende •magf ? Vit znlke trekken kan men den vryheidsEin Tanf eendeel aUhfaiui der natie opniaken! Kon een «iicoB II in weerwH van haar beatoan.Bgne onderdanen Yiiet door een iBvrBBiBS doen mishandelen en bg bonderden t<^ slavenarb^d naar de volkplanfiugen voeren en de Inquisitie-^reis van dtt monater' in Iregterltjken tabbert roemender-w^e eeii veldtogt noemen? Ja waarl^kl veel veldtogtetiBgn minder bloedig geweest dan die rei« des koninkl^ken.GevoI-* magtigden door het rifk ; en tot belooning werd h^ eisn 'Edelman en Kansdier van Engeland gemaakt ! Welke wetten waren b^ 'magte , et^nigen •onderdMin te beschermeti » waar de twee laatste fimrAETs den 0teden« ja ganacheiand^ schappen hunne pvivilegien 6ntnamm en ia€ob * II lelC» ^ne ver reikende hand naar de Charters van ov^rzeesdfaf^ 'Volkphmtingen 'ttitstreltte?' Wat •A«Kb«# ^orpui aei zou 'bestand geUeven fe$n , daar' een Parlement in S<dH>tland 'skonings magt en regten zonder grens tertrlaart , en' heiligf en alBgxie onderdanen tot vol0trekte gehooraaamheid verpligt ; daar in Bngeland eene groote meerderheid der opperste regters als 4e uitepraak der wei v^kondigea, e dat er geen wet is^boven deH Y(Mtr eti"dat ddz^<een onafhankel^ vorst « is; dat de wetten z^ne wetten B^it; dat fa^' daar^ah mag oatolaan wie^en 84« H U G B £ IJ E a M A N a wanneer h^ wil, en dat niemand hem dat voorregt . verMorten niag. Met znlk een plegtanker dobbertder ingefceteneavrjjheidop 'skoniqg genade. Het is weder vnLun vAir obaitsb ,• die reeds in het eerate jtar sgnes koning* schaps eenemilder zon over Engeland doet opgaan en eorgt t dat die heroemde wet geen logen meer is. Zoo is de vr^fa/eid, wiilke hg voor 't geweten wilde, maar niet kon verwcorveu • ten minste voor de licbamien lyner nieawe onder* danen gered. Toen eene hun vreemde hand dat voor de Eagelsehen moest doen, was hier te lande de vrjyhtidder ingeBetenen al sedert langveilig; U was hier, dat de wet heersohte • en niemand zich aanmatigde, daarboven verheven te zgn. Waar bg geiloegBamemaatschappeIj]keonttWikke]inge& vrgbeidvan schrgyen en spreken geene klagt over onwettigen invloed werd gehoord, geen regt* banken aan te wgzen waren , bg welke aanzien des persoens gold , daar mag men aannemen, dat burgerlgke vr^heid genoten werd. De aard onzer inrigtingen ea wetgeving » geweatelgk en : stedel$k ala die waren , rerbiedt hier in verdere bijzobderheden te treden; maar hoe miM Js degeest« welke in al die verordeningen en kewen ademt ; hoe^eer v^t niet 1 om eens iets te noemen* de teedere zorg te prgzen, om niemandaAn zynen natuuriyken regter te onttrekken dn ook voor hen te zorgen, tegen welke vermoedens bestonden. Volmaaktheid is nergens te irindeai en meii heeft zelfs in enze dageh wel gesproken van- wiUekeur $ waar zij. , die er door zulke deelnemende aanev^n over beklatf gd worden « niet eeoa vermoisddiQil » dat willekeur bestond. 't Is omdat sommigen er behage];! inscheppen» de vrijheid niet dan onder zektoe VQrmen mogelgk te aohten^ Maar ia het ni^t vooral 't gevoel van •isadelgkheid y ia het niet.wel ooderacbeidend^. /deugd « weljce een bewind gi3troiiw doen bljyven aa^ d^ bedqelii^g^iir waar faet pm h^taat? Waar, vcaag^ik/ ivc^dejft. onkreukbaMrder; 'je§tw.T^g%wmAen^ 4m in^ 0^^ vaderland ? Hiet vMtwn^ beyiijdde xnen- voerhe^i^ im Engelschen; bun Jurgs niet. Waar w^a en is nqg d^ wet^ving moer/ ingewikkeld, waar is het voeren van cen geding^ tot op dit oogenblikj, ik;zeg «iet tmr oorzake van de-regters, maar vam het regt, swaardeor .» - ^4<ir onzeker4er > (langw^liger « kositbanrder dan in Engeland? 2qIo ergena*, in onB.INederUod F4a,:bet« dat de v^yheid bloeide, maarniet, BOQ^ale ne^ri inogeljj|!^ i/s;, ^nl^oste van het gelnk.* Daarom wa« R E D E y O E R I N G. 346 bet dat zij , die om hiin Trijheidszin yerYOlgd werden , evenzeer als de slagl- offers van dweeperg en Talschen godsdienstgver , bg ona eene schnilplaats zochten en yonden. Oe Tigbeid bestond by ons Troeger reeds dan bg de Engelschen; maar de bearbeider yan Hollands Rijkdom kon ook nog na HoirTBSQunn , zonder yrees Tan tegenspraak , uitroepen « dat er in z^nen tgd geen land yiel « aau te wgzen, zelfs Engeland niet uitgezonderd , waar de burgerlgke <x vryheid minder besnoeid was dan bij ons. j» Onderdrukten en TerYolgden nit alle landen Tonden eene schuilplaats in Nederland, Zg Tonden er ook brood. Zg Tonden dat brood op een plekjen gronds • dicht bezet door landskinderen en gansch niet in staat, zelfs die door de Trucht zgner akkers te Toeden. Hoe wa3 dat mogelgk ? Door de wijsheid , waarmede de belangen des handels en 't geen daarmede yerbonden is, in de Nederlanden behartigd werden. Zietdaar het laatste waaroTer mortbsqitibu de Engelschen boyen alle natieo prgst* Het zal ons weinig moeite kosten, ook dat aan onze Taderen terug te geTen* Twee woorden zgn genoeg om het beginsel , waarTan elk der beide natien uitging , te kenschetsen. In de Tlag der Engelsche koopTaarders stond geschreTen uiTSLUiTiifO : in die der Nederlanders tbijhkid* Reden om zich te Terwonderen is hier wel • maar in een' geheel anderen zin dan de Fransche wgsgeer bedoelde: want waarlgk, er is niet weinig toe noodig geweest om een Tolk zoo ondernemend, zoo Tlgtig, zoo begiftigd met den geest des handels en der ngTerheid « daarbg een land bewonende zoo gunstig gelegen, dat het zgne roeping scheeny eene TrghaTen Toor alle natien te zullen worden, er is niet weinig toe noodig geweesti om den handel der Engelschen zoo lang klein en onbeduidend, hunne ngTerheid zoo lai^g onderdrukt , hunne haTens zoo lang gesloten te houden. Dat wonder koiiden de Terordeningen Tan buzabbth uitwerken, gedurende wier regering de gansche handel bijna uit Monapolie bestond. Maar een haWe eeuw Troeger waren de Monopolien op het aanzoek der Staten Tan Holland reeds door UBBL y in dit ons gewest Terboden. Haar opToIger iacob Ternietigt wel de TrgbrieTcn aan de alleenhandelaars 346 HUGOBEIJERMAN gegeven, maar de btiitenlandsche ha&del, behaWe met Frankrgk, rtrblgft dohier ^heel bif maaUchappgen , welke ieder ander buiten slaiten. Om luttel gouds, dat zg den Yorst uitkeeren» verkoopt deze de belangen der ganscho natie aan eenige weinigen. Zeven achtste deelen des handels van het geheele r^k ziet Londen binnen zgne wallen drgyen, en 't getal der hande- laren d<Ar gaat toch de tweehonderd niet te boyen. Tegen de tientaJJea rgkgeladen bodems, welke de Nederlanders naar Engeland zenden» aanschou* wen de onzen naauwlijks eeu enkel Engelsch scheepjen in hunoe gastvrge hatens. B^ obs toch bestaan slechts dan maatschappgen , wanneer de krachten Tan enkelen te klein beTonden zijn , en de ondernemingsgeest Tan niemand ligt aan banden. Die uitsluitende maatschappgen der Engelschen hebben echter omtiwl de eerste helft der zeTentiende eeuw opgehouden te bestaan. Is men dan daar te lande wijzer geworden? heeft de regering het schadelgke er Tan leeren inzien , dat Telen aan weinigen opgeofierd worden ? Verre Tan daar : de Trgsheid heeft er geen deel aan , alleen de wetteloosheid : want daar men zich in Engeiand niet meer om 'skonuigs regten bekreunde, eerhiedigde men ook niet langer de regten y welke hg anderen gegCTen had. Wij zjjn gekomen aan die Teelbesproken wet, waarop sedert het Engelsche handelsgebouTT gegrondTCst is: gbomttblls wet op de scheepTaart. Helder inzien in Groot-Brittanjes belangen , gTcr Toor haren bloei hebben minder stemmen daarbg nitgebracht » dan booze lust om de Engelsche Tolkplantingen » welke de stvabts toegedaan waren , en Tooral ons Nederlanders te kwellen, Maar Talt bg zulke beweegredenen de lof Tan wgsheid niet weg , ook al waren de getolgen heilzaam geweest? Die wet echter heeft ons meer kwaad, dan den Engelwehtn goed gedaan. De Tader dier nieuwe wetenschapi welke tot hare taak neemt» de Tolken rgk en welTarend te maken, de beroemde A1SAX SMfTE y weet in het Toordeel dier wet — OTer de nadeelen , welke zg Engeland deed • is hg nitbundig — abam smith weet niets in haar TOordeel aan te Toeren , dan dat , Trat tot zijnen tgd toe bg geen staatsman , ^geloof ik, was opgekomen, en den Nederlander , wilde hg gdel zgn, lieTer dan gehecht aan beginselen, als eene streelende pligtpleging zou kunnen in de ooren klinken : Engeland zou daarmede de Termindering Tan HoUands magt als zeemogendheid bedoeld hebben , «r want onze magt was de eenigste , welke R E D E y E R I N G. 847 ff Engeland3 sekerheid kon m geyaar brengen. » Ver siende en sonderlinge staetkunde Toorwaar, welke rrienden tot Tganden maakt» op dat men zich daartegen kunne beschermen. 't Was immers yooral die wet , welke ons tot oorlog als dwong, Maar het kon bg ons niet opkomen , andere dan verdedi* gende oorlogen in Earopa le Toeren. Wie ook om oneerlgke bedoelingen gestreden heeft , de Republiek in Europa slechts om die balans in cTenwigt te houden, waarin de onafhankeljjkheid yan elke natie afgewogen was; de Republiek in Europa slechts om den handel Tan alle willekeurige aCiIuiting en beperking te Trjjwaren. Zoo seer werd Engeland nu door zgn geroemde wet op de scheepTaart Tan het Tsste land afgescheiden , dat het , om den eersten iuTal Tan dien beruch- ten Munsterschen Prelaat op ons grondgebied te koopen , naauwelgks Termogti zoo Tcel naar Duitschland OTcr te maken, als elk niet geheel onbeduidend wisselhandelaar thans yeel malen kan oTertreffen (^). Het stuwde , wat erger was , ook andere rijken op die Terkeerde baan Toort , en bdemmerde daardoor niet slechts zijne eigene ontwikkeling , maar die Tan Europa. Dat wat bestemd was om de nati€n te Terbroederen ^ werd de reden Tan bekrom- pene wangunst , en , zich eigen schade getroostende om anderoi toch niet te beTOordeelen , zocht men <« met scherpzinnigheid tot eigen kwelling 'sanders a haat. » We^rwraak om den handel maakte de Besturen tot Tganden ook in Tollen Trede. Dat heeft Fngeland grootendeels in zwang gebracht. En zoo is het geblcTen tot men onlangs in dat Rijk de oogen Toor de waar- achtige belangen der natie is begonnen te openen, en nu poogt af te breken , wat Troeger geslachten met moeite, dewijl het tegen de natunr was , bebben opgetrokken. Slechts langzaam gaat dat afbreken, en nog lang salEngelaad en Europa het optrekken bezuren. De kwade gCTolgen Tan zulke dwalingen zgn zelden sfjoedig en spmtgds nooit geheel uit te delgen. Maar onze wijsheid wos , den handel ' Trij te laten ; en zoo ia onze bodem lang de markt der wereld geweest. (*) In i665 konden £ngelandf handelaars niet mcer dan looo p. st. *8 maandB op Frank- fort en Keulen y cn niet meer dan ao,ooo p. st. 's maands op Hamburg leveren. Hambarg was vrij van de act of nmvigatim en dmarom stond de betrekking op die tlad oog waC beter. lift «f iiiMiiiiiMi p« «37. 348 HUGOBEIJERMAN Zoo als onze handelsbepalingen in de bgzonderheden tot modellen yeratrekten Toor alle die yolken, welke begeerden den handel ook b^ zich te Testigen» de nyverheid aan te kweeken,- en de zee haren tol aan het land te doen betalen, 1 had onze stem in het groote beginsel Yan yrgheid even tAi mogen gelden 1 Droegen de Nederlanders , zoo als wg zagen , den palm der wgsheid weg in zulke gewigtige zaken, en dat Tdor de Engelschen, wier naam alleen reeds genoeg schijnt om bg sommigen het denkbeeld op te wekken yan al die deugden , welke den man en burger zoo wel staau; heeft geen Tolk de yerdraagzaamheid minder in onTerschilligheid > de Trgheidsliefde in wetteloosheid doen ontaarden en beter de zuiyerheid zgner zeden bewaard bg de verleidelgkste magt om die in weelderigen rijkdom, door wereld* handel Terkregen, te bederyen, — hoeveel aantrekkelgks moet de geschie- denis dier Nederlanders dan niet daardoor reeds hebben! — Uitlokkender nog wordt die geschiedenis als wij bedenken, dat het slechts zeer kieine beginselen zgn geweest , waarvan dat volk uitging , en dat het , na een strgd , bloedig en lang, als nog geen volk gestreden had^ tot iets groots werd in we^rwil van de natuur en de menschen , die 't wilden beletten , zoo dat zg , die ligt te tellen waren, over ontelbaar velen hun invloed uitoefen- den ; dat het van dien invloed minder misbruik maakte , dan andere volken in gelgke onuitandigheden gedaan hebben, en zgne magt tot behouden aanwenddei geenszins tot vernietigen, Die geschiedenis biedt al verder het tafereel aan van een volk, bij zoo veel gematigdheid in voorspoedi veel volharding in tegenspoed bezittende ; van een volk dat , bengd door alle andere volken en belaagd en aangevochten door velen en veel magtiger, zgn geburen, steeds op de wacht of in het strgdperk^ voor eigen volksbestaan en de vrgheid van Europa , toch nog lust gevoelde , er middelen ywT over had en aanleg toonde, om het in elk vak van kunst of wetenschap ver te brengen, en vele groote mannen heeft voortgebracht , die de menschheid tot eere ver- strekken ; van een volk eindelijk dat , hoe klein ook , zich een eigen taal heeft weten te vormen , eene taal , welke den dichter en redenaar niet meer verlegen laat dan eenige anderey en wel uit.dien tongval, welke elders door beschaafden als een slechts gebrekkig, wanluidend, boierach middel voor R E D E V E R I N G, «49 onbeschaafden , om liunne onyormelijke gewaarwordingen nit te drnkken» wordt yersmaad : maar dat Tolk heeflt in eene taal , welke elders niet of naauwelgks tot een schrijftaal kon opklimmea en beschaafd worden , vele kunstgewrochten aan te toonen* De g^chiedenis Yan zulk een Tolk tot in de bgzonderheden bestuderen, is een pligt yoor ^lken toekomstigen staatsman ; 't is een troost Toor elken wgze, die zich Terpoozing wil bezorgen yan de smartelijke gewaarwordingen door de driften en redeloosheid yan andere Tolken bij hem opgewekt. Wel hem i wien de studie Tan die geschiedenis , Tan de Taderlandsche taal en letteren hoofdbezigheid des lcTens mag wezen. Reeds gelukkig , waar pligt en neiging hetzelfde beTelen , wordt sgn lot nog benijdenswaardiger wanneer h§ , op dat zijne studie niet bij afgetrokken beschouwing blgTe, ook nog den prikkel geToelt Tan geroepen te zgn , om een edel , nationaal gevoel bij de bloem der Nederlandsche jongelingschap op te wekken. Dat was gedurende eenige in bezige kalmte doorgeleefde jaren m^n Toorregt binnen DeTenters grgze wallen. — Maar hoe de yerzoeking. wederstaan, waarin uwe Tereerende roeping herwaarts m^ bracht? Edel achtbare Heeren Burgemeester , Wethoudersy Leden Tan den achtbaren Raad en Verzorgers der Doorluchtige Scholef Want het is meer dan tgd» aan deze redcToering een einde temaken; en hoe zou ik dat met eenige zelfToldoening kunnen, zonder U i zonder mgne Ambtgenooten en toekomstige Leerlingen meer opzettelgk toegesproken te hebben* Die geschiedenis te Amsterdam Toordrageui te Amsterdam de taal, en 't geen daarin Toortreffeljjks gezegd en geschreTCu is , Terklaren , dat denkbeeld zou zelfs een koel gemoed ontTlammen, Op zoo menige bladzgdc dier 360 HUGOBEIJERMAN geschiedenis toch slaat dat woord AmHirdam te lesen» en vriiiT Kgn de Nederlandache taal en letteren na onze beTrgding Tan 't Spaansche jak Troeger , w4ar beter beoefend dan hier 7 \s het , om nog eens terug te komenxop het onderwerp dexer redeToering « is faet niet te Amsterdam, dat tosdxls heerlgke zaag riBDsaic hbiio&ik het welkom bracht| toen die Vorst er godsdienstige Terdraagzaamheid kwam aanbeTelen, en leTen er de nakomelingen niet Tan die mannen, weJke den Prins daarin hielpen en a waer stads raethnys moed op droeg i> en nog op draagt I Is het niet te Amsterdam , dat de onderdrukten uit alle landen een tocTlugt Tonden en waar zelfs zg ontTangen werden, welke men elders in Nederland afgeWezen had I Is het niet te Amsterdam , dat het oprigten Tan kweekscholen tot Torming Tan Godsdienstleeraars Tergund werd aan hen, die Tan de kerk Tan staat Terschildenl Was het Amsterdam niet, dat het onregt den Tolgeren Tan Aauiiiius aangedaan daardoor Tergoelgkte 1 . Is het niet in het raadhuis te dezer stede, dat het manmoedig besluit genomen werd, om zich lieTer op de wallen in stukken te laten houwen, daneene dieBSihasiTheid. aan te nemen, welke Amsterdams burgers nooit TO(M*hean gekend hadJenl 't was in die Teege oogenblikken , toen de Fransche lelieTaan Tan Naardens toren wapperde ; toen Amsterdam bgna alleen de gansche Republiek Tras , of althans door hare houding het wankelend OTerschot dier Republiek schraagde. Waar eindelgk zou het doorzigt onzer Taderen in handelsbelang beter te leeraren zgn dan in die stad, waar men wgzen kan op onafzienbare regen Tan praal- gebouwen , die elk toeroepen , wat de handel uit een moeras kan te Toorschgn brengen ! Wel wist ik , wat er toe behoort , om als opToIger op te treden Tan eenen TAif KAiOBit: een' man, Tan wien het moegelgk te zeggen is, of hg meer uitblonk door Teelheid Tan kennis en de zucht om die algemeen te maken $ dan wel door zuiTerheid Tan ziel en Terbeelding en door kinderlgke eeuToud bg warmte Tan hart Toor alles , wat anderer welzgn kon beTorderen. Maar ik Tertrouwde tcTens , dat Terachillende aanleg » al kan ook hetzelfde hiet Terwacht worden j toch de hoop op eenige goede Trucht niet te eenen male onmogelgk maaku Aan mijne ernstige pogingen zal het altiians niet hapeien , om die billgke Terwachting eenigzina te Terwezenlgken. R E D K V £ R I N 6. m Ik wend mg tot ii » achtbare rei viin mannen t welke ik ylXHrtaan in een meer bepaalden zin dan vroeger m^ne Ambtsbroeders zal mogen noemen. — Wanneer ik bedenk hoe gg, Hooggeleerde Ueeren, den eigenaardigen roem Tan deze groote stad , dat zg niet enkel den handel , maar odk de geleerdbeid hoogschati op eene waardige wgze ophoudt, en dat de namen yan de meeaten uwer Terdet gaan danonze grenzen» dan gevoel ik welaan deneenen kant ieta ontmoedigends » want mgn naam zal Toortaan Bomtijds naast den uwen «taan, Yoortaan zal ik ook eene plaats onder u innemen : maar aan den anderen kant wekt mg de gedachte op , dat gg niet minder naar den roem yan wgsbeid en beachaying streeft » dan naar dien yan geleerdhetd; en waar deze drie yereenigd zijn , wat zou daar yoor den nuttigen en aangenamen omgang nog te wenschen blgyen? De welwillendheid yan de meesten uwer is mg reeds gebleken, en ik mag mg daarmede immers yerder ylegen, dewgl ik durf yaststellen » dat er niemand onder u is , Welke niet datielfde y6dr alle dingen wil , wat ook de eerste mijner wenschen is : der stnderende jongelingschap nuttig te zgn , den aanleg yan ieder student zoo yeel het kan te ontwikkelen, en zoa mogelijk elk hunner tot een zelfd^nker en sieraad yan het yaderland te maken. Dien wensch koesteren wg allen en het is de band| welke ons alleh omyat » hoe yerschillend ook de middelen mogen wezen » elk onzer daartoe door zgne roeptng yoorgeschreyen. 