title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Ut to "Lala" est Comprimulus, scu potius volubilis, Flagella emittens tenuia, rotunda, viridia, de Icnisciflua, non fragilia, qua lunis emittit pollicem crassum, Excerne rugosus, non lignosus, sed mollis, it herbaceus, Interne porosus indare, cotone anglorum copiosum exstuat tenue lac, Saporis amarantiscntis. Illis folia inflexa folioraria longis in petiolis, Tringularia infra illorum Ari/ari, quinque, sex, & septem Pollice longa, paulo latiora, inferius biguttis, de aliquando obtusus Auriculis donatus, sed semper parum angulosus, atque prope petiolum, Amplus, & planum formant linum indare semper luna, ubi quinque nervi Albicantes concurrunt, quorum bini inferiores se in alios minores dividunt. Suctoque porro crustulcus, glaber, sic mollus, abruptaque paucum exstuat lac. Quam maxime vaga ad binaurum palmarum didantiam, saporera habentia salsuc, Vel aliorum olerum. Hic funis optime refert convolvulum megerem, sed Phylale, supra descriptum, plus vero solia glabrioracera funct, ipsi forumque nervi ab utraque parte protuberant, atque auriculae acutiores, & angulariores magis funt, quam in Phylale. Medicati cautes, de folia gravem spirant odorem fere indarat aqua turpida. Hic pono funis hanc habet proprietatem, quod convolvata ejus folia aliquandu depolitam vermes degenerent, sic quoque ejus radices, ac crusta caules vermes generant, si per viginti quattuor horas in aqua deponantur. Quum stipitem formaverit brachium errum, cum flores modo proser, qui in solo progerminant racemis, quorum bini crescunt mulier ex foliorum alis, primaque sunt capitula lupercus roranda; et pectin acuminata, qua in se sic felus apertur pentala, de foliis albicantes, in quibus quinque stigmata locantur flamina flava, anthervas steriles, quivis autem floreculus calicem infinit viridi, distipetalus, post florium lapsum pedunculus increascit acutis oris ipso, qui ad quodvis latus tenue gerit pelliculam indivisa binarum alarum, ac superius oblongum locatur capitulum in Lino, multiplex distinctum, seque bifurcatum. Totus vero fruticulosus politus, caustus, ac digitum latus, sealum referens Amoenitatem rem, seque Bagot, plurimi autem flores shidera decidunt, ita ut pauci survus in racemis crescant, qui maturi dehiscent, & oblongum exhibent pedunculum, qui semine mentitur. Quodvis hujus funis folium prope orrum inum erassum geniculum format, una folium ad unam insessuit partem. Sanguinis Latine Olear Sanguinis. Amboinice Una Lala, h. e. Sanguinis Sanguis, Maccafarrice, & Boegice Matta Matta. Tematica Uegjakba, b. e. Amboinensise Sanguis, quod nomen commune ed cum alba, sed Papillom. Balinese Popongan. In Celebis ora Orientali Tamatta. Amboinensise quidam hanc planum vocant Utta Wr, h. e. Malaise Sanguis, quia Taw, leu O lui fatuum, quum plus sapor fit fatue dulcis, unde & raro folium coquitur, sed aliis miscetur oleribus. Locas. In minoribus crescit sive circa Cadlirum Victoria, in pluribus vallibus, siveque circumvolvit circa quaslibet plantas. Ufum. Celebre ed olus, atque etque crudum adhiberi possit iodar Ulang Ulang, quam consuetudine. Terminates eius ceraffum incoquunt sumem aquae, quam propinant Istericis, qui pallidi, & Leucophlegmatics similiter funt, nunquam folium coquitur, quum nimis viseosum fit, sed aliis semper miscetur oleribus. Folium eius aquae etiam incoquuntur, qua tales lavantur homines, qui lenta Beriberi, sive Paralytice laborant. Tabula Centesima & Olagagejima exhibet, quod Olus Sanguinis Rampah dicitur, adiacet videtur Civis Du Malui. Pari. 7. 7 ab. ai. Uit "Lala" is een Convolvulus, met donkere, ronde, gladde bladeren, en zit ten minste een trompet bloemen, die niet breed zijn, en een soortgenoot uit een touw, die ten duim diameter is, aan de buitenkant ruig, niet behaand, maar wel krullend, aan een binnehouten portaal, alia Justus, wacht uit de uit de melk lokkert, te eten bitter van smaak. Daar aan Flaan de bladeren en stammen. Op grote afstand, en zijn driezijdig, gelijk aan die van Ari larum, vijf, uit, en twee duimen lang, wal meer breed, amandelen met zwavel verschil, en witte stompe oren, door altijd vlam boeiend, en bij 'den zelf maken ze een wijkindrager, of bij hen boeiend, het inzame bestanddeel is een -geye, een kleur vijf teirtig behaaglijk zemurenen. Vleugels fluitjes, waarvan de vliegeneter vrolijk ondervindt van ver, niet dik beschaving, glad, en zorgt, afgebroken gevonden, zit een weinig meer. Het andere is attraag, en toepasselijk de drie levens van malander, van smaak ah Kovl, of ander toe passend kruiden. Uit de voorstel groot zeer tevreden hebben de Convolvulus major, havalle, was boven beschreven, doch de bladeren zijn gladder, en dikker, en zijn barer dan andere builen ter denverdenveld uit, en de voor en zijn applicatie, en weekiger dan damantjes. Haylale. Het is erkend dat het meest gelegen, tot bloedende wonden, geilen reuk, feger als poelwater. De grootste bestanddeel van dit toverdrijf, dans de samenstelling van bladeren, wordt in witten vaten gelegd, in onderbroken vormen, en zo generieert wordt door de leidingen, tot de vertakkingen. In algemene termen, vindt men dat de bloem, in een dikke lint gewonden, dan brengt het eerst zijn bloeiing voor, het roelt voorhoornt aan lange treffen, jaar van tegen de bladeren en zijn vijopussamenstelling rond, en op een spits, waar uit vuil-steen vijflijngroen bloempje worden, waar in vijf dergelijke kegel draadjes zijn, met gevaarlijke noopen, en iedere bloempje heeft op een voetje van drie groene blaadjes, na de aftandjouwen van de bloem, groot ten laagwerfigen vleugel, schor van kant, dempelijk aardje, zilveren zijde, ten dun velletje eetbaar, als groene vlekken, en boven op nog een langwerpige knop, in twee spitsen verdiept, uit een suiker. De grootste vrucht is ruim een duim lengte, en een vittige breedte, met een puntig einde, dat het blad van een Aanjacheliumstoom, of Leegte is, beschreven als het meer naar bloeiing gaat, zo dat met ingepikte vruchten aan de takken ziet, de vogels die openhouden, en een langwerpig spitje verder gaan, 't is uitgesproken dat zij dat zij aan wil. Het blad van dit muntbeest heeft bij zijn oorspronkelijke ten boven, wat minder knie, waar ook het blad na de tenen zijde gedraaid staat. Naam. In 't Latijn Olus Sanguinis. In 't Ambroisie Utra Lala, dus is Blad Sajor. Alacealfdars, en Boeg. Matta Matta. Temanauts Ugejabba, dat in 't Ambonese Sayor, een naam genteel en et Vitis alba, of Panpaa-fan. Boleyt Papongan. Op Celbes Octobertamaual Zmige Ambonezen noemen dit revolutie, dat is in 't Maleis Sayor Tawar, cf laf moes, drijvend zyn familie ganzce laf-zosl it, daarom bet ook ze laat alleengestemd, maar onder ander Sajor gemengd werd. Plaats. Het was in 't Ireupel-boek rondom bet Colterstraat, in de meeste volle hopen, zingend alldusbande ruigte. Gebruik. Flet is een vermaard Moeskruik, en tandwijs raamwerk, gelijk een Ulang Ulnng, als getwist gegeven werd. De Ambonezen kookten zulke dikke louw. in water, en gaven hetzelfde te drinken aan Gezondheidsmensen, die een bleek, en ongezond kleur hadden. Het werd zodoor altijd gekookt, om dat het stijver valt, maar altijd met andere Moeskruiden gemengd. Men neemt coch voor de Kaduren, kokte deze in water, en waste daar mee zedendicht lieden, die aan een langzaam Beriberi, of Lammelijkheid gaan. De Hondert en Tweehonderdste Plaat vertoont een plens, welke hij beschrijfde bij Rumpitorg, genaamd werd, het geen schijnt na te komen in de Citametdu van de Jl, Malab.fart. 7. Ttk. a y. Hoofdstuk. SEXTUM. Adpendix arborum, Tapanawa. Halicystis funicularis, planta longis repandis, ascendens flagellis arborum truncos, atque ex alieno vivit nutrimento inftar Sori. Non fecunda circa illos circumvolvit inftar aliorum Convolvulorum, sed per ipsas prorepit restis flagellis minimum digitum circumvinctus, inferius lignosum, et in multos articulos distinctus, nux fibrillas in arborum cortices figunt, hic & illic laterales emittentia ramulos, qui obliquo cursum truncum ambiant, feseque ubique prope articulos armant, quamdiu truncum adnugere poliunt, alioquin enim per laxa pendent flagellum, superiores vero caules coartati heroaesi fune, ac virides, sed ex lenta conflatibus Subdant ia, ac fere juncei funt, quum in caula findipossunt per longitudinem fila. Superiores vero parcet veredi herbacei fune, inque longum acutumque excurrunt cornu, quod senex fesc aperit, de in folium expanditur. Folium hoc (solitarium, de alternarum cuivis impressum est in articulo, eradum, & fulcatum insidens petiolo, plurimque crans versat respektu samentorum, et de-hid vi avulsi posunt, quae ponebant intorqueri, de flecti posunc indat Juncorum. Folia diversa fune non forma sua, sed magnitudine juxta tres species, quae huji usui oberabantur plantis. Prunus Tamarica parvifolia folium gerit in starr Galanga, sed multo minus, quinque sex vel pollices longitudinem, fesu latum, coriulifolium, glaberrimum, & pendulum. Nervus ejus medius in superiore parte serto non conspuitur, qui ibi fulum format, sed inferius protuberat, ad ejus latera subliferimus, dedente observantur venulos, oblique admodum decurrentes, uti in Galanga, ac similibus arundinaceis plantis. Fruktus quidque longa cauda initor Siribox, sed Superiores, et ceteros, quattuor, et quinque pollines longe, Digitum crassus, primo virides, de durissima durissima, Itiēs w-ntiucleone Lercne Do dissolve podicum, crans versaliter quoque locantur, Ac primum in vagina obcluduntur, antequam inconspicuum veniant. Tenerorum foliorum sapor dulcis est, seuaquos, qualis fit primo in maturis observatur fructibus, sed brevi post in ore parvum causticum pruritum. Haec species plurimis laxis flagellis sess illo circa arbores ipsarumque ramos circumvolvit subseqentia. In Amboina in vallibus montis Hērapha spēcīēs quādam Tapanava parvulis foliis obeurrit, flagella gerens, minimum digitum, & pennam crassa, ex rotundo parum quadratangulum, quorum bina latera filicata funt, inferiora ipsa folia crassa pars in articulos distincta est, ad palmam latitudinem distantes. Cuivis articulo folium adstat crassum, ac pingue instar cupissima, septem, siccus pollices longum, binos crassum, per longitudinem multis fibrilibus distinctum, scu in striae, atque cuivis folio adponitur clavicula. Hic & illic ex foliorum alis longissimum, lentum, fit nudum excrescens sarmaleum, amyllum penitus, binas, de binas cum dimidia onga as longum, ac vix pennam crassum. Sapor acris est, partum amaricans, ac pruritum in ore excitat, nullum praebet ulum, nisi quod tenuia eius samenta ad ligula cauda adhibeantur. Secundo Tapanava media foliis, ac modo crescendi priori similis est, eius vero folia majora sunt, de firmis pra, novem nempe pollices longa, binos lata. Pauciora gerit flagella, nec ita incurva, quam in priore, sed quae malo magis lenta sunt, de ad ligamina aptiora. Fructus primo funt uti in priore, infra cracti, ac brevis Siriboa, ex quibus sensim alii exercercunt fructus, Terni maturis Olivis, vel glandibus similes, alterc fibi adunati, ac rauliles, qui undique circa axim locantur, ac racemum formant spithamm longum, brachium crassum. Hic est Aanblik van de bomen. Hic zittend germs kruipt net lang ranktn domoren der houten op, in rechts van vermeld bloedt gelijk Siri Jok. Houtverwerker zit in nieuwe Diezelfde, gelijk andere Wijnen, maar kruipt aan de rand met reguleien, omstreeks een pikkelde zak, onderbouwende, in elk verderde, die barer wortelgroenen in desember van de bomen vechten, hier in daar lyde-takken uitstrekende, zijn taak een schutrige gang in de houten ophollen, in zorg pappie-verstoppertjes bij de teder valken, zodat, lang ze de houten vallen de kooltjes kruisen, ver in de s bange zee met kruiden af, de bovenste leien lagen al omzichtig kruidendebuuggroen, doch zijn gemaakt van de taamme Jalawan en Scheierdichtbog, die zogezet lang been in dikke draden laat vallen. De bokkelijne tinden zijn regt kruidachtig, en gaan uit in een lange spit, boor h, 't is welke met het lystende apparaat, eis een blad werd. Het gladde vlaat, met een kleid aan, tegen een ander lid, in vrolijke zet, tegen elkaar, op een diepe, en gegeven slechte weggers, anders aanbare raketten, die een banghe, klaar de boom valt, zijn, hebben een gewoon, of gemeen, gezicht, tuin veer aan de Sirene-Fluitjes ziet. De ranken, die aan de bomen, dat men ziet, dan rent groei aan-streken kan. Lente, baar verzorgd draaien, en buigen, als een bloem. De bladeren zijn anderzijds, niet in gemeen, maar verschillend, na die soorten, die men daar van. De stam van de Tapanti, de Geurblaadjes-plant, een blaadje als Galanga, doch vet, kleiner, vijf, en zestig jurken lang, anderhalf breed, dikachtig, zeer glad, en glanzend. De noedel-rozenwiel ziet men aan de bovenzijde, niet, makend een geur, maar van onderen blad uit, terzijde men dan zeer fijne, en dikke adertjes, die zich verhelen, als aan de Galanga, en dit soort, rechtopstaand planum. De vruchten zijn zijdelijk, gelijk Sirboos, doch dikker, vier, en vijf dummen lang, een zurig, maar smaakvol, en fijn, zodat men ze niet van elkaar afstaan kan, vijf laan ook dwars aan de boom, en vliegen in een afgezette schans, eer ze voortkomen, de vorm van de jonge bladeren is zoet, of vleugelvormig, gelijk ook in het eerst aan de rijke vruchten, maar een kwart poos daar na in den mond, wat smaakt. Deze zaailingen komen met meerder liefde, ranken om de bomen, en barre, dode takken de volgende. Op Ammana in de vallei van den Olymbant vindt men een soort Tapa-nawa parvifolia, met ranken van een pina, in een schaaf dik, uit den rond en wat vier kanalen, waarvan de twee zijden voortvloeien, bestaan uit selderij, soortgelijk deel in leden verdeelt, een band breed van malander. Aan ieder lid laat een stok, vel blad, als het zij van een piek, zeven, in acht duimen lang, twee breed, in de lengte met teef gefineerde strepen, en bij ieder blad laat een kloemier. Hier en daar uit den school der bladeren komt een zitter laxegetaand, tale rankt, zonder bladeren, taam, en een baas vadem lang, en schaars een schaaf dik. De smaak is seber, zwart bitijer, in verwekt jeuken in de mond, dat geen gebruik heeft, als zyne dunne ranken tot bindwerk. Het tweede Tapana was, middelsoort, is aan bladeren, in wasdorn dezelfde lengte, doch de bladertjes zijn groter, in verscheidenheid, tot een schaaf lang, hot en breed. Het bevat minder ranken, en zoodanig meer met, als aan het voorgaande, zijnde daar en zoodanig vol taam, en tot bindwerk bequam. De vruchten zijn in het eetbaar, als aan het voorgaande, namelijk als een dikkere, korte sriboos, uit den wortel met ter zijde en daar een vrucht, verraden, half zoeme olijven, in kleur, dikte op elkaar gerangschikt, de andere leiënen, namelijk de middelmatige, landen en maken een bos van een span lang, en een arm dik. De kruis is in de externe glabre, funkt. ac splendente lente, corallii ruber, per elegantem adoratum hominum ad. Hic lentescit, ita ut ad cibum expecterentur. Carnem quoque gerunt rubram, et mucosa famen, in ore primo dulcem, denique urentem instar Auri, Ita ut quis diceret, hunc funeius Aromatum volatile. Sub ductu carne oblongum locatur cinereum officinum in statu illius Olera, lectum quod ad unam partem rotundius cui. Racemus hic non sinius isti baccis omittitur, sed ex crates, & viridi Strychno, hic & illic quoddam protuberant granula, quina in istis excremant fagina, ac denique alii sequuntur. Terni Tapanava latifolia magis differt a prioribus, unde ipso peculiare tribuemus caput. Nomen. Latine Appendix arborum. Malaise nomen ignotum est. Ambone Tapanava, qualis dicas Appendix Gossiwit, quum maxime in Saguris observaret arboribus. Secundam speiem incoluit a Tapanava distinguere volunt, et peculiariter denominare Valerianam, quod tamen nomen magis proprie subsequenti competit speciei. Terniase Kokin Strychna, quum ad Kokin species referant ob foliorum quandam similitudinem. Nullibi crescit nihil in altis silvis, vel littorum ab arboribus observata, praefertim in arborets sicut. Ubiqui flumina percurrunt. Quasvis ascendit arbores musculos cortice gaudet, inter quas eminet Saguris, qui tamen praeter hac multas paralyticus, et purpuratas nutrit fibulas, quas omnes ex rugoso ejus cortice nutriuntum sum habere. Folia prima, sive minima speciei, et praeferna tenera nondum aperta in decocto adhibentur, quod praeparatur contra Althaeam, seu Hosiam, ut bronchia a muco depurmentur. Alii majores species in sumo suo Magnum genus nervum medium inflar cordis, qui nequitquam disfiguri, sed per longitudinem solidum potest in tenuissima loramenta, ad ligamina apta. Hac Cervina Oleracea Prima Ad Figuram Primam ramum exhibet funis, qui Appendix artorum prima vocatur. Figura Secunda alteram denotat speciem Appendix artorum. Van buiten zijn glanzend, glinpend en coraalrood, met boorden fraai aangetrokken iemand aanlokking, zodat men zich beter voedt en geniet, zodat ze blijden. Ze bieden veel ten rood en strakke vlees, in de mond eerst zoet, daarna brandend als een arum, zodat men kan zeggen dat dit een vorm is ten Lingrand van arum te zijn. Onder het vernoemde vlees van ten Brinktigre granaten, velden, aalten van olivenschal, doch aan de rand van de maan blauw. De tropen verdorren niet, evenmin vellen van de beschreven bomen, maar ze zijn de geur en de grauw van Sribon builen hier en daar enige terreinen uit, die tot de voornoemde gebruiken worden, en daarna vervolgens alle anderen. De derde grootbladige Tapajona, zwerft zo rond van de twee vorige, daarom zullen ze zeggen dat ze boer en bij onderhouden moeten geven. Naam, in het Latijn: Appendice arborum. De Mulay-fruit, zoals we ons onbepaalde, in het Amazone Tapajona, als een tak van de Sagoe-bomen vindt. De tweede soort Krillen, de Inlands van Tapajona, onderscheiden zich en zijn het bijzonder Walvrische geen, het meest eigenlijk de voortrefelijke grote soorten toe komen. In het Ternatseans Kokin Sifoheca, ondertussen dat ze 't onder de voortel van Kokin nemen, zegeningen van het bovenste geschenk, zeggen ze, het is een wonderwerk van de bomen. Plaats. Het zijn vele soorten, verteilen zich in grote bosjes, ofwel in kleine groepen, die vol geboomd zijn. Inzonderlijk in bananen-plantages, waar rivieren doorlopen. Het loopt allemaal bomen op, die ten mosachtigen slechts blijven, velen van de Sagoe-bomen, die doch blijven dit vlees te eten, mogen al het vlees en zaad zeedzellen behouden. Gcbruik. D : bbderen an de terfte , of klecnjlt zoor- te, itiztmderleid de jongt , die neg n:ct vf/en gegsanzyn, vcerden gtvruikx onder fe afkookitlt , diemn maakt tegent bet Ajlbuvx , r f Hcfa , m de longe-pyptn van flymerig- beid te zuivtren. Alie de audere , en grootere xoorten, btbben in baar ten doorgaar.de groote zenuvetn, ais ten bart, de- •wclke zig grenzir.t i breken , maar vati in de lengte fplj’ len laten tot dur.n: ritmpjes , die tot binduerk ditnen. De Ilondcrt ccu en Tacbtigjlc Plaat Vcnoont In de Eerfle Firstar een taijt van een tomo, wel- kc bet Aanbangul der tomen , eu wel dc terfte saerf dur van geuatmu urad. Dc Tastede Figitur wyft aan de PxetJt soort van bet Aa»- bangzel itr tomen. CAPUT txxxvit IX Bock. LXXXVU Thoftjl. AMBOINSCH KRUYDEOEK. 4S5 CAPUT OCTOAGESIMUM LXXXVIL HOOFDSTUK. SEPTIMU M. Adpmiix PorccUanica. Moti. DePorcellynacbtigeAanbtmgzd-Jlruik. EX tertia, fcu maxima Tapannvx fpccic incole peculiarem faciunt plantam , quie tirnplici fune minimum digitum circiter craflu ingemes adfccn- dit arbores, atque in ipfanim cortices lefc ubique ■figit per plurcs, & circumstas fibrillas, qux cuivis nurtant articulo, ipfatumquc articuli ad palmam di- itant. Interne hic funis loco cordis nervum geric Cftffiltn , ac viridem decurrentem cralfitic fili , cui plumbum adpendiuir inlbr normx , hicquc exteme .ipongiofus videtur, fcd quam maxime lentus ed, et inlbr Koctangx J a vanorum findi poted. Cuivis articulo folium aderefeit ingens, formam habens uti in aliis Tapanavis, fcd multo majus, ac figuram fere habet Amboinenfis remi Pangay di- fti, eraffum, glabrum, fit firmum, fuperne mteofe* virens, ac fpiendens indar porcellani operis, inferne ex viridi fiavelcens , undecim , ac duodecim pollices longum , fex latum. Nervus medius superne fulcum format, qui indar Canalis per pejculum decurrit, sit hic ambit prima- lima ramus inuber vagins. In superiore foliorum parte nulla conspiciumur transversales venulas, exceptis binis cribusve fabrilibus venis, quae indus limium juxta cras decurrunt, et subrus magnis protuberant, ut sic praeterea innumerables, et subterraneae transversales venulac in idus limus excurrunt, et excremo folia longum gerunt apicem indur sumi, et praeter ca tanquam peculiaris character observatur, quod una folii pars pollice latior est altera, et postquam ad una inclinante partem sed quaedam nunc non observatur ordinem, et quodvis praeter ca folium prope ortum ad pejculum finum format, sed geniculum. Superior funis in pauca se dividit longa flagella, ex truncum non amplius adinregnentia et ramis dependet, atque ad ipsum extremum primo fruticulus exercent, sed raro, et antequam in minores fustaibus. In paustionem Rufus in Haran Sinus cataractam novem, et decem pollices longus, digitum crassus, ex viridi fluxus. De arte, in grandis sortes, quam Topographia Croatena, procluit tot in unius plantae, deteriores metus unicus stili omissis, de grotere botanica, eploepi, in in tantum de zelfde corio, zig overal niet met vetus, en gruid vastlingen, die alicijder suum staan, en de zelfde ledem, et furda van malitander. Hominis beest dit taurum in plaats van een berth, ten doorgaande dikke, in gras-groens zentee, met de dikke van ten pool-lyn, pontiacus van aanzien, doch zoo loai als eenig Javaans Rotang, en ditrbat-ven vervloekelijk, maar laat zig uit in de lengte splijten. iedere idool Jiant een enkel groot blad, van fatische afslagen als andere. Tapijnwass, doef tel groot, en fthitr aan het blad van een stambuigen. Ritm, dik glad, en vijf bovenboog-groen, hangend aan Porcelein-raster, en beneden gestreept groen, zelf, en tempo duimen lang. Zes braten. De middelenworp in maanboom een vroren, die aan een gemeent door den Geest loopt, en dezelfde omvat de boven tak aan een hebeede. aan de bovenzijde ziet men geen dwergeribs, behalve drie subtiele aderen, die aan vormvast, en naden vormen de kanalen lopen, en van onderen meer uitbollen, gelijk ook aan talrijke, fyne duimen, aan de andere, de Vormen hoepen, aan het vleesje geboten de blaasjes een tangje spitzen aan een drastisch door en boven tot een bijzonder markiepan, dat de eene helft meestal ten duim breder is dan de andere, in zí Jlanaar, een bijna na een tijd van den rank, doch in vaste langte, en vaten onder, die hier en daar de uit der brei, een iedere blad bevestigd bij zyn oorsprong aan den stam een boei aan de knie. Het achterste veld vertoont zich in weinige langte rood, die geen vlam meer vindt, en de takken afhangt, en intrent het vleesje der takken komen terstond daarmee. Dit is met mede eenvoudig een vette aan een dikke Sibirea, lengte, en zes duimen lang, een vinger dik, uit den groenen stam. Ex hoc primo excrescunt lutea capita inde divisor verus Hier aan heroëns erlijkelijk gesteld knoppen vratten, jucarum, in libelli ad acta, quae in Ari frutibus dit owne millewander gen, gelijk men ziet aan de observantur, ex his similiter proveniunt Oliva formes Druiven van Wijn, uit lezen verweven dierglijk Olijf-fruits, articulum pollicis longi, extrema glabra, & formosa vratten, et in lid van een duim lang, buiten eleganter spleen dentes, ac rubentes, superne corona glad, en schoon blinkend-rood, boven met een zinken delulla nigra ex sex radiis composita, quae in apisa flaccida, 't welk een spits maakt, de andere cem terminatur, alia: verruca: aliquamdiu humiles vratten blijven tot tijd lang laag, in werdom uit volgens quoque fime, ac tandem in Baccen quoque excre- ook tot bejvent tot dat de gebeten trost valt, in mal-icunt, donec totus corymbus completus est, & corona kanst dringtn. Het buitenfle van is lymerecht Meet-paard. Exterior caro mucosa est, & minor rubent nit-rood of boog-geel niet dik, in 't proeven est zoet van kleur, fenus interior lutea, non grasia, saporem en laag door na inde libpen jeukende. De rijpe beften habens primo dulcem, ac fumum, dein in labiis afgetrokken, spelen aan 't achterste in drie open plekken en pruritum excitantem. Matura: baccas abrupta: inesse vidi, dat ieder op een vlakke booleszet geplaatst beest. Rijs in tres dehiscentur partes, quum conspicitur, Binnen blijkt drie langwerpige korrels tegengevallen malkander libet plano insedide pericarpium. Intus tria loca der, zwart-grauw, op de rug een weinig gekrepen, tur oblonga articula shi adumbentia, ex cinereo ni-eri aan 't ongerichte tand open. Gra, fit in dorso parum drada, ad inferiorem partem dehiscentia. Sub tenants pellicula virens locatur nucleus mucos Onder em dun scabielje leidt een groenachtig been, quodam obducatu. Circa radicem hic funis multas met eenig hybride omgeven. Omtrent de voortzetting, longas, fit duras emittit fibrillas, duris spinis armat, vestit dit toekomst verte langt, en barde vallingen uit, tas, quae vel circa arborem feste circumvolvunt, vel met barde doornen geveest, die of om den boom juxta terram prorepunt, atque uti majores funes, geres, 0/ tangi de aarde kruipen, en gelijk de boomstam difrumpi nequeunt. De plant is afgezet van de andere soorten, Tapana, specie. Men onderscheidt het gevoel van de andere Tapana's, auum, veel soorten, dat de bladeren van de Mou slager, en gladde jusque de pels primo parum erigt, donec arborem zyn, de stok blaar in 't eertje vast overeind, tot dat adringert vaart, cui sdc figere potest. Bij eenoom bereikt men kan, daarbij zinkt aan val nu tenken kan. Maximum vero verschillen in korde, seu nervo du- het grootste onderhoud is in 't taaije hert, valk ro obserwart, qui io praecedentibus Tapana's sem de omgaand Tapana's altijd broosst is, per fragiliest is. Alii, tria componunt Musei speciales, quarum prima minora gerit folia, ac forte eadem cum secunda Tapana's specie praecedent in capere describita. Secunda vulgaris est, hoc in capite descripta. Tersus maxima est, henima proserens folia, de quapoielea, seu infra ulterius. Aurum. Latine Adpolidix pantalenum juxta Hitonec-fem, & Ambonnicam vocem Alaun pirum, & (Vale pinu): ob foliorum glabelli porcellanorum patinas referentem, quas Malaice Pingan, Ambonice Pinari vocantur, alioquin Asen vocatur, licet generale fit nomen conservantium junceorum, & lentorum nervorum, qui exsecariis funibus sylvaticis extrahuntur, & ad ligamina adhibemur, in Java, ni fallor, Caju Taxea vocatur. Lexus. Malm in altis cretis sive filvis tam in montibus, quam in planitie, ubi quasvis adsecundit arbores. XJjHui sive junceus hujus sumis nervus tantummodo in suum per longitudinem fissus in juramenta, quae ad vana ligamina adhibentur, ad Seria, alia navigiorum, ac funiculariam variam ad quos via durabiliora sunt. Inavatorum Rottang, sive neo magna conquiri potest copia. Javani soli unimur Caju Cauwa, ad corpus lavandum illorum, qui variolis laborante. NB. Frutices ex spatha, seu vagina progerminant, au in Aro, pruritumque corporis excitant, 3 succedentur, uti & foliorum petioli. Tabula Collecta OCholagefima Secunda Ad Figam Primam ram tempus exhibet Adpetriditi Puerellae-Aru, sive Rumpus vocatur. Figura Secunda Adpneumem denotat ertam. Anderen maken drie soorten van Moa, uma van de kaas, kittindert bladertje, Utsl, en, misjuk beter zite nu de twee de ten voute gaandt Hooftstuk beterpen. De derde de de aldergroote, met giftige bladertje, luurvoet bit no. Naam. In 't Latijn: Appendix Porcelanica, in 't Nederlands: Perzische Pot, en in Amboinese taal: Alun piuan, en in Javanees: Tanan, uitgezet de gelukkige tijd der heerste eenige Porcelaine schone, die men in het Maleisische: Tandjung, in 't Amboinese: Tapanuli, en in Javanees: Tanan, tot bindmiddel gebruikt, op Java heet: Betel, als op bergen, staat in de vlakten, daarbij aangestoken in een opgezette vaas. Gebruik. Alle soorten van deze schone aan den einder van de tijd in het gebruik, in de lengte te snijden, een rimpeltje, die men tot veilingstukken bundelt, tot zijkanten van strien, vlekker op in de praline, en andere huisschuld, steviger toe met een duurzamer bewaarstuk, dan andere strategische Rotterdammers, waar men kan zien in gevechtshandschoenen bewaren. De Javaanen geven de bladeren van deze boom als liefhebben te diensten, van die soort van de bladerpokken bewaren. NB. De vruchten komen uit een boom, gelijk aan 't Arum, en vroegzaad riepen, reikten op de grond, dat men zag vallen, als mede de soort van de bladeren. De Hondert, twee en tachtigste Plaat Verbonden in de Eerste Figuur een tak van de Perzische Aanhangsel, zodanig als die van Kompluus genaamd werd. De Tende Figuur wijkt af van de geplande, officieel geplante Aanbesteding. CAPITULUM OCTAVUM A GESI MUM OCTAVUS M. LXXXVIII. HOOFDSTUK. Appendix credla. Taptamua Budiri. Het tegenwerkte lezing. OCTO A GESI MUM OCTAVUS A GESI MUM. LXXXVIII. HOOFDSTUK. Adpendix credla. Taptamua Budiri. Het tegenwerkte lezing. Lecrius 1 Tapi-navis adjoincta recedunt bini subsequentes funes, quorum hic purum erigitur, nec arboribus selet irrit, sed tandem in longum extenditur, & proximi incumbit Cuticulis. Stipes ejus politchem circiter crallo cft, parum sicut multos articulos, sed provinciana livis, quae vestigia fuft deciduorum foliorum, maris stipulis Terminalis filustir, externe ex cinereo virens, incerne foliosa, ac plerumque sero herbaeus, molli medulla reftus. In vertice folia locantur alicj fibi ad poti, petioli inlidencia excavatis, qui per vaginam selev invicem, & hspitem ambient. Folia majora, de latiora funt illis Terminalibus, ex nigro virentia, pedem longa, quinque pollices lata, fupremo glabra, qualia, in medio amplo sinuomtata, in infenore parce parum protuberant oblique, de vaga: costj, nec geniculat gerunt ad onus, quod in aliis oblectur Tapi-navis species. Fruktus et incurvis deoendent pedunculis, ex foliorum alis decorum fklr, qui pruno fuft acuminate, vaginx, uti in Anapaulis, quae selev aperientes U: vam quasi exhibent, cui incident pauc, se priino intense lutea, dem unguinas granula verrucas mentienda, omnino, uti in Ari frutibus, magnitudinem habentia minorum Oliuorum. Ipforum sicut primo fatuus cft, deinde in ore pruritum excitans, argumento adfioem est Ares, vel Dracunculo. Numen. Latine Appendix erecta, Malaice Tapana et Badirl. h. e. Tapanava trej. Imi. in densis, & umbergo crebescit filvis. Si ullus alius ejus innotuit Usus, niti quod incolte infantes, qui currere addiscur., hoc ramo so funi, se foliis leviter verberent, credentes hic cito eruthescer. Ciorum, ac congestum ipernens, quum ne ad pedis quidem altitudinem fese erigere valeant, quia aliis jactu indica oportet arboribus. OBSERVATIO. Simile pianta nome veficat, spieggiato proponnontolo Su au. Wfi. Jam. Iom. 1. a Tai. iso. ad 133. auid gesog. Tu landfi* vocator ia JJ. Git/. /. iay. ubi vide reliqua. Nog vetrice uit Tapanawa, maagdelijk zyn de tecte Veggende omringd, oovrni, caar um deie al uteir.de Laat, en aan de bomen niet vast maar tefen Taarn al bi Usg 'Xtrd, op de ruimte ruigten Rumi, Deliam it om trnnt een juist dik, wtf bcfitig, en in VOfie tegen, of trappen uit, zynde de koetsappelen tuin Da afgevallen Haderen gelijk da Tiam' van Terminalia 131- Veltns, blauw grauw, groen, binnen vassen, en stbitt Doorgaand Lubrig, met een teck merg. Aan 't oppervlak flan de Haderen dik, abitr malkander, Mede aan groot Telen, die met een tcchtiden maakt, den flan omvatten. De bladeren zyn groot, en breed da van Tentis niet-zwel-groen, een Vier lang, 1 >yf duimen breed, aan de bevestiging z yde glad, evt tn, en inde met Ten brevet groot, aan de ondervlak zyden gebouwd een iets uit te buigen, ten Ydele ribben, zondom de knieboog by den oorpstom der bladeren, best toech Andere Taparenjaar geboekt. De vruchten hangen op kromme slinger, uit den stengel der bladeren tegen- gebogen, lynde eerst plooi aan op de knap, die boor openend, vormt ten Uitval, dar aan weinig, en eerst boogvorm, daar aan bloedrode karretjes flan, Anderen, meermaal aan de Druif van Olijven. Haar smaak is eerst fijn, daar na in de mond te proeven, staat ten klaar beslis, dat uit De maagdelijk, of Draai-oor, zyn. 1 vam Arum, zoo groot dit Alti-. Naam. In 't Latyn Appendit creda, in 't Maleys rapanaeva iladiri, dat is ilaande Tapanawn. Plaats. Vistindicbt, in 't schavenvlaam vermeld, beïchten. Gebruik. Daar is na een ander gebruik bekend, als dat de Indianers bare kinderen, die even wilde leeren gaan, met deze tak, en buksen zaglijts Blan, verachtdeden tijd van zyne makkers, die niet een voet boven konnen otzitten, maar moelen baar aan andere bomen valt boudt. AANMERKING: Gelijktredende planten komen voor onder de naam van Tapioca Carpythellae tot diwan. Jaar. Em. Van Tai. Lao. Tot 1530 werd deze plant gevangen in de H- ttjf-P- als waar bet overl je ziet. CAPUT 10 Hoofdstuk. Nonum. Appendix Cuscuaria. Tapioca Kujju. Hier funis mixtam gebracht in de vorm van Tapioca, & Pandang Taly; Eus funis digitum crispus is, lianofus, in anguicos nodos denticulatus, die flexilis is, zich arbores ascendeert. Folia ejus cum illis Angrcc conveniunt, vel Anas, angusta nampe, fit longa, per medium fulcata, inserta acuto dorso notata, duodecim, ac quatordecim pollices longa, binos digits lata, coitis det h- tuta, essilia fera Ubi positum, in teneris poculis, in tres plerumque ordines secedendum prope ortum ambiumda, uti in Anas. Ex petiolis calix excretus teneram Anas til corona referens, ex parvis, acutis, et dentatis foliolis, compositus, inter quos florescunt eminent, polit quos eodem calice bini tres vel oblongi excercunt petiolis, frutuus fulvus nentes peculiaris formae, instar hydri nempe teli, Herae dicti, qui quatuor pollices longi fune, et binos digits castis, ex oblongo rotundi, sed superne paulo latiores. Compofitum autem fune hi frutus ex Complicibus parvis pyramidibus, sed anulosis segmentis, data axim locatis, et Gute viridia flot, arde sibi aliant, sic dausa fune, instar tegmentorum frutuum Pandanus litoreus, seu Keker, sed quos minores funt, atque ipsa apices non acuti, sed obtusi funt. Regulariter in obliquis locantur ordinibus se invicem decurtaibus, instar filorum argenteorum manubrium entis. Inmaturi, sic clausi frutus externe glauci funt, vel pallide virentes, in vetustis unrospermontas sentiuntur, atque tum interne intense splendent ut aurantium colore distincti, instar ignis candefacti sergentes, tumque siccantur et cadunt, eadem modo uti in Keker. Frutus hi plerumque ad unam incernervos partem, unde manubria teli Herae didi magis similantur. Foliorum forma, et modus ere tendendi declarant ad ipsa tapinna, si vero flores frutusque lecturi, moriendo ipsa pudendurn Punicum c (Tui mirum). Locus. In montibus, et desertis crebro hortis, ubi vencussum est, uti sic in altis, sic in copulolis litoribus. Utus ejus nullus mihi aliis innotuit, nihil quod Culti fesc hac maxime delecentur, atque spustos flores, seu prima shifting rudimenta decerpant, quod ipso captores rite adtendere norunt. Hujus fic latifolia obelinus species, qui funem gero ultra pollicem crasnum, primo parum cerebro, deinde vero altas adfendit arbores ubique longis fibrils fesa figens. Folia ejus cum illis Folia menfarii conveniunt, binos, ac binos cum dimidio pedes longa, unum cum tercia pedis parte lata, multis, et inferne protuberantibus eram versus costis notata. Frutus funt uti in Oriore, in stilpe manubriorum nemo teli Krisdifib, sed rudiores, fractum, sic odo pollicis longi, ex fibrilibus conis pyramidalibus composuit, quorum exteriores, sic brevissimi decidentes alterum exhibent frutum ex similibus pyramidalibus compositu, sed superius apices gerunt, quibus exteriores infert quum hi quoque decidunt. Scapus conspicuitur rugosus in stipe. Tabula Centesima Octoginta Tertia. Figura Primus Appendicem exhibet Cosmogoniam latissimam. Figura Secunda Appendeum exhibet laciniis. CAPUT. Uit de wereld komt vooruit een kelk, die in de jungle van Ananassen krokende reiken, twijvelen, Verne, en gestruggleerd, een juiste teruglopende bladje gemeten, tuinkartende tekenen, bloemisten uitkomend, na de voeikwaliteit secuur uit hunzelf, kelk tuin, lang afgetroefd, droog dragend, vruchten van de hyacint gebracht, te koelen al een ster, begijnend van de Krit, fier demonstratief, lang en twee vingers, langafgevuld, droog, warm, breeder. Zy zong vrolijk, verenkind, kleurrijk, veramadeert, een geboekte suiker, al een domineerende middelgestelde nand, en nog groener, zijnde digter tegen malaise fluiterig, gelijk de meest suiker van de vrijbieren van Pandanus litoreus. O, wat een barbieboeken, zij waren sobere, maar luchtig. Zy ordentelijk in zijn seizoen, rijend malaise brandend, gelijk de kooper, in valterdraad aan de diepe groep begrijpen. De onpeet, in nog geboeide vorm, zijnde groen, maar aan de aarde gaan de tubuli alleens bestaan, tuin malaise, en dan zet men zich van de linden boomgaarden. Gelijkt het vuur aan en gloeijend staar, en aan vallende de suiker oogst af, op diezelfde onder, als aan de barbe. Deze Oegten zijnen gemeenschappelijk rust de tene zijdent wat gekromd, maar de krisbegten nog gemeenschappelijk verbonden. De vorm van de bladeren, en manieren twee vingers, dat beter uit de natuurfabriek van Topanam, maar de harnassen, en vlechten aanhangend, zou men bewijzen, dat het een Pandanus funicularis is, lees, bevestigd, dies vinger beter uitgeven, heten twee vijgen. Naam, in het bijlage, Cuscuzaria. In het Algemeen, lees je Taly, Cusch, op Java, Bali, en Molukken, dat is Rocskoes-touw. Plaats. Het waif in 't bergten, en verlatene Mannen, daar 't lugtig is, als mede op boeg, in Vippege Irmden. Februari. Daar is tijds een eind verder van bekend, als 't is de hoofdvesting Kotskoffen zeg gaat gamen daar bij opgebouwd, in het barren blad, es terzijde heeft een vrochten eten, daar dan in barren vangert wert op. Aan de andere zijde nog ten breede bladige terrein hier van, vandaar twee vijvers met water rennen van duim dik is, eerst van wat evereind vlaanderen, daar na loopt het boeg bevolkt op, overal met lant taxaties zig vast makend. De bladeren gelijken die een Foliium monnarium, twee, in twee voet en ten derde voet lang, ten en in de derde voet breed, met veel, en boedding uitvallende duiven-ribben. De vruchten zyn als aan 't voor gaande. U weet Kris-begten, doch reguler, zeven, en acht duimmen lang, van diergehakt piramidjes gemaakt, vervangende kortjes, en buitengevel afvallende, vertoottest ten tweede vrucht van diergelijke piramidjes gemaakt, doch hij heeft met een appel, waarop aan buitenzijde van de naald aan, want niet in ook afvallen, zit men ook een flint, rusticaal ten Sirboe. De Hondert drie en de Tigflee Plaats. Veenboom in de Eerste Figuur het breedste soort Kameeltjes Aanhangsel. De Torte Figuur wijst aan 't ingekruid, ofte ingefikted Aanhangsel. BOEK. AMBOINSCH KRUIBOEK. CAPUT NONAGESIMUM. HOOFDSTUK K. Alpina laciniata. Sambang. Hier fungeert 't brachium in situ circiter crafluus esst rotundus, non lignofus, sed gramineus, de vi-ridis, nihilominus lentus, interne fungosus ad modum, & ex-vagis crallisquez compotitus dis, excerne obduci us piofa textura, & pruriente lanugine, fesc arboribus tigit ubique per longas radices hasce ambiens, pennam circiter crafus sum lateralibus ramulis, externe rugosus obdudus cortice. Funiculus hic arfic quoque arboris cortici adhaeret, sed sese non in pulvis figit, ac facile avelli potest it. Folia eradiata infideli petioli, qui ad folii ortum florum reducent formant. Folia ipsa ultra tres pedes longa funt, ac bina spithamas lata, in decem, vel undecim majores laciniis dilabantur indarn majoris Potypodii, superiora autem integra funt, et rotundum formant apicem. Laciniae inaequalis funt magnitudinis, quidem enim unicum, aliquot binas tresve gerunt medias coda, iprarumque apex semper antrostura flexus, est, et folium in tot partes dissectum effectus, inferius autem prope petiolum hae laciniae latiores funt, unde dignoscitur naturales chela. Fructus sunt etiam inutor manubriorum telluris Fruticulus, unus alterve super sese invicem erodens, quinque levve pollices longus, binos digitos cractus, circa minutam pilositatam obductus, ex parvis cancellis construcius inde Siri bonus, primo glaucus, denique fuscus, et declivens; Funiculus extremum plerumque sese dividit in bina retia, & longa cornua, quam funem, et folia propagant. Hic funiculus facile majori cultro dissectari potest inde fubpeti Brailicus, sed cavendum est, ne pila lanugo curim tangat, quum pruritum excitet. Sapor tam foliorum quam corticis radicum aquosus est, parum ad illum Felicis, vel Potypodii addendens. Nomen. Latine Appendix laciniata, juxta Malayanse Ambroinicum Tapamna Tairit. Balcyicc Sambong, parum torrent, qua contundunt, succum denique experimentes, quem propinant gracilibus, & languentibus equis, & vaccis, quae inde curantur, bonum conquirunt habitum, & pinguescunt. Internae funis sub data contra, et impressa luxa-atos cum pedes, et manus. Apud Bale venies in majori usus, quam apud Ambonenses, illi enim vaccas hisse pecunt solis, et praemunere serventibus mentibus, quum arvis gramine dedituruntur, vacca enim haec maxime amant solia, urium et turiones, quum nulla ipsadist acrimonia. Alii cor maesticant, seu internam ejus subdantiam cum pungente, et calce, ut dentes fulci, et nigri sint. Quum prius politi fuerim, quod ipso ornamento inservit. Hoc etiam peragunt cum corde longarum radicum, juxta indicata tenuia serpenta circa arborem de pending. Dus eten toepassend toepassend mierent trina unitas amaritudine, rond, niet boutage, nuar grasachtig, en groen, ne e te in ton, van bloemen zweet van vaten, en tein ydrin grove dradengemaakt, een buite n bikeet met tenlaarige geurst, en een jeukende rechtheid, beter dan zig aan de lumine valt, overal met lange slepen dezelven omgewend, omtrent trina schachtel dik, zonder zijdeijkte buit met een groene ruige verf. Helaas toepassend zelf leidde over dige tegente destijds borg des bons aan, doch voor boud niti vol daar aan, en men een beter zicht afstoken. De bladeren zijn steeds aan dikke tefel rijkelijk verspreid, de keuze van 't bald acht maakt ten baatzje zwaar. De bladeren zitten op twee rijen, een bovenste en een onderste, alle even lang, en vallen in een klein vouw, geen spriet. Aan de groene top staan de knopen, maar na de ooren zijn ze beter, en maken ten ronde spriet. De 16e eeuw was een ongelijke vangrootte, kunnen we samenvatten, die ongelijkheid wordt vertoond in drie middelen, en in de baron, die als alziend naar nu ons en onze geloof in de sterren, evenzo als de oude scheiding in bloed, in onze familie verdeeld gebeurt, was, doch niet bij de volgende generatie, die door de twaalf stammen, breed is, maar de moeders, die we kennen, dat ze natuurlijk zijn. De onderdanige zijn, zoals de Krijgs-begotten, een, een, een, zes, tien, en een duim lang, rijk en dik, met een grove grijze baard, rechtop staand, met een groen, bruin, en een andere achtergrond, lijkt in twee reeksen, en een grote boerenzavel, daarboven een laan, in bladeren verloren. Het touw kan men het hoog met een paringsdoek afdekken, aan de kool-schimmel, maar men moet de barrière, de kolven, niet laten op de bovenkant komen, want ze maakt een gevechtje. De vaker waar men bladeren afzet, die door de regen is gevoed, is interessant, een wijd na de jaren, poly podium kundig. Naam. In het Latijn, Appendix laciniata, na het Maartyts, Aminim Tapanawa Tairi, ep Baleys Sabelsbon. Bruik. Dat de Jacanen, en de Baleyr namen de gewone boerenzavel, brandende met over het vuur, kruisen, en perzen in de zaal daarvan uit, de gewone zei, die de magtren, en klaanende paarden, in de Keven te dragen, geven, de waarheid daarvan genezen, zoet gedaan, als vel rassen. Het binnenste van de laan, groeivend, en overgezagen, genees ook ver, suiker, banden, en leden. 