title: Annales Academici
creator: None
text: Digitized by Google Digitized by Google Nadat wij hebbeD volbracht, wat het koninklijk besiuit beveelt, nog eenige woorden in onze moedertaal. Moet ik mij verontschuldige , als ik de oude gewoonte niet volgp Of is het goed te keuren^ nu bij het academisch onderwijs en bij de eumina de latijnsche taal niet meer wordt gebruikt^ dat alleen de rector magnificus eenmaal in het jaar zijne Hollandsche gedachten in latijnschen vorm gietP In de vorige eduw^ toen men het voor wenschelijk hield^ dat ook e^n der pedellen Latijn sprak, was het anders; tegenwoordig moet men on- willekeurig hichen ^ dat ieder hoogleeraar , nu zijne promotie van de latijn- sche school, nog eenmaal in zijn leven — bij de overdracht van het rectoraat — verplicht is zijn gemoed in het latijn uit te storten. Het onderwerp eener redevoering is van zelf aangewezen. Wij zijn ge- woon — en het is eene loffelijke gewoonte — als er 25 jaren zijn verloopen sedert een gewichtig feit, dit te herdenken. Het is in dit jaar het geval. Het is 25 jaren geleden^ dat er in de grondwet, (in de additioneele artikelen) deze woorden werden geschreven: //De ontwerpen van wet betreffende het onderwijs worden zoo mogelijk in de eerate zitting der staten-generaal en in allen gevalle niet later dan in de daarop volgende Yoorgesteld." Dat waren verhlijdende berichten ! de grondwet had bevolen : ffoniwerpen van toet betreffende het ondermjis^ in te dienen. Digitized by Google 168 T. HALBERTSMA Voor 25 jaren waren er reeds soininigeD, die aarzelden betrekkingen bij bet H. O. aan te nemen ^ omdat belangrijke veranderingen op til waren ! Een 25-jarige gedacbtenisviering das in dit jaar: kan men het een 25-jarig jubile noemenP Is er reden om te jubelen? Het antwoord is op uw aller lippen. Die 25 jaren waren geen jaren van voorspoed en geluk voor het H. O. , neen van bittere teleuratellinff. Toch denkt men er niet algemeen z66 over. In onze Tweede Kamer is er in de laatste jaren nog dikwijls beweerd , dat het met de academien zoo slecbt niet gesteld is, ai stemt men het ook voor de gymnasien toe. Als gymnasien en academien niet in onafscheidelijk verband met elkaar waren en als het niet om de propaedeutische studien was, dan zouden nog velen geneigd zijn , alleen het gymnasiaal onderwijs te regelen. En nog niet lang geleden werden er in ons parlement door een onzer eef%te mannen deze woorden geuit: /rkunnen de hoogescholea niet in aHen deele volkomen mededingen met de groote buitenlandsche insteUiDgen van dien aard , zij voldoen — let wel geachte toehoordera — aaD hare laepiDg^ geven goed degelijh en vruchtbaar onderwijs en hooden de eer der weten- schap op." Bij zooveel verschii van meening is het zeker wel d» moeite waard DS 25 jaren eens na te gaan, of die bepalingen der gixMidwet iordat ont- werpen van wet betreffende het onderwija zullen worden voQrgetteM" voost de hoogeBchoIen eigenlijk overtoUig geworden zijn. De Grondwet en het Hooger Ondermj^! zal daarom het onderwerp dezer rede zijn. Verleent mij een welwiilend gehocHr. 4rDe zaak van ons onderwijs is de eaak van ons vaderland; iMar de roem en luister, de kracht en steun der goede regeering vaii ons land hangt van onze academien af :" zoo schreef voor 45 jaren oiu&e van Heusde. En nog kort geleden kon men deze welsprekende woordeB lesBsn: irDe universiteitsstudie is de bron die alles voeden moet, de wortel van geheel het intellectueele leven dea volks. Em kwijnend H. O. sal weldra door algemeenen geeatelijken achteruitgaog wordeo gevolgd. Ook het Middel- Digitized by Google R E D E. 169 baar Onderwijs moet leveu vaa bet Hooger. £n de intellectueele kraobt eener natie is ter laatster instantie ook haar materieele kracbt. Het peil der Hoogeschool is het peil der Maatscbappij. Diep is een volk te beklagen , dat geen zorg meer beeft voor de vorming eener geeste- lijke aristocratie. Zalk een volk is in zijn nadagen." Zoo is bet. Zooals onze academies zijn , zoo zal ook de regeering wezen. De meerderbeid van bet Ministerie, de meerderheid van onze Eerste en Tweede Kamer wordt gewoonlijk aan de Hoogescholen gevormd. Jlet ge» heele land door zijn er mannen van invloed, die daar hanne opleiding ontvingen. Wel is het dus een gewichtige vraag: Ifoe moei eu kan eene univerei* ieii in ons land zijn ingericht? Welke eiachen mag men haar eteUen? In de eerste plaata geve zij gelegenheid tot de meest algemeene, de hoogste vorming en beschaving. Zij vorme verder tot maatschappelijke betrekkingen en beroepen^ die op foetenschappelijke grondslagen bertisten. De opleiding tot zelfstandige beoefening der wetenschap: in sommige wetsontwerpen op den voorgrond gesteld, zal volgen uit de meest alge- meene vorming en beschaving. Want of de wetenscbap zelfstandig zal worden beoefend, bangt veel meer af van het karakter, van een ideale opvatting van bet leven , van waarbeidsliefde , van bescbeidenbeid , van de toekomstige positie, dan van een berhaalde aanmaning daartoe. Die ideale opvatting van bet leven^ die waarbeidsliefde ^ die bescbeidenheid worden gekweekt door algemeene ontwikkeling. De opleiding tot maatscbappelijke betrekkingen en beroepen beboort eigenlijk op vakscboleu tbuis. Een dergelijke regeling zou bet ideaal zijn. AIs het te bereiken ware^ in een klein land als het onze in geen gevaL Er zouden te weinigen in de gelegenbeid zijn van een dergelijke idealisti- scbe universiteit gebruik te maken. Maar welk bezwaar is er, dat er tevens gelegenheid besta voor vorming tot betrekkingen , die op wetenscbap- ^lijke grondslagen berusten? Men kan beide eiscben vereenigen; men kan zicb in een vak bijzonder bekwamen, om later in het levensonderhoud te voorzien^ maar daarm^ bet verkrijgen van de hoogste bescbaving ver- binden. Het hoofddoel blijft ecbter niet /t^knappe advocaten^ predikanten, 22 Digitized by Google 170 T. HALBERTSHA Kteratoren te mftken" maar nkundige en beackaafde meMchen te vorme»'* /BfOpvoediDg voor het geeatelijk leven iii Bijne hoogste ontwikkeling" sij de leuze. Er behoort dns niet aUeen tmderwife gegevdQ te «orden in alle deelen van menschelijke kennis» maar er aij ook voor ieder student gelegenheid om van Eaken die tot algemeene qntwikkeling dieneD iets te hooren. Tegelijk met de gelegenheid om zijn eigenberoep grondi^ te keren, krijge men hier een jaist iDBicht //in het ieven en in de natuiir in hare ^roote omtrekken/' Behoort ook het hoogste doei van alle opvoeding, de zedeiijke ontwik- keling met het Hooger Onderwijs in verband te ataan? Hooren wij wat een autoriteit op het gebied van onderwijs^ de beroemde Mili, hiervan segt: /i^De invk)ed, dien de Hoogesohooi hier kan oefenen, bestaat niet zoozeer in eenig bepaald onderwijs ais wel in den a^emeene keerschenden geeat van haar onderwijs. Wat zij leert, leeie zij met het oog op een krachtig plichtgevoel, de kennis, die zij uitstort, verspreide ^ij als een loiddel om ons nuttig te doen zijn voor onze medemenschen en om ons selven beter en edeler te maken." BeantuHxtrden onste Hoogeecholen aan de zeier ntei overdreven eiechen, die mf hier eieiden? Beginnen wij met het lapport der legeering in het Qntwerp Heemakerk voorkomende: i/Het eerste jaar, zoo luidt het, wovdt door zeer velen in ledigheid doorgebraeht en als een overgaiigstijdvak van rust en ontspanning tusschen de drnkke weriizaamheden van het laatste jaar aan het gymnasium en den aanv^^ng dei eigenlijke academische stu- dien aangemerkt. Ih Quders Uagen over bet veelal koatbare jaar. De hoogleeraren in de letterkundige &oulteit ergeren zich over de onkunde en de geringe vocderingen der joBgelieden, die schoorvoatend en gedwongen hnnne lessen volgen. Soms trachten zi) hierin verbetering te brengen, door strenger eisehen bij het zoogenaamde admissie-^exameD eo wordt bijna niemapd dooxgelaten; dan weder vervallen zij in een andef niterste en Intaii allen, ook de meeat onbekwame door. Pogingen om lieii peil der letterkimdige kennis hoc^er op te voeren door nauwkeurig toe te zien bij de propaedeuti-» 9ehe examina wwdeii beprQefd, maar dikwijls met onvoldoMden uitslag." Digrt^dbyGoOgle R E D E. \n Tot zoover het rapport der regeering. Men aal deaiomtrent w^lUobt opmerken , dat verbeuzelen van het eerste jaar ligt alleen aan de inriohting der gymnasien, of het is de schuld van de professoren. Waarom steUen sij hunne eischen bij het admisBie-examen niet hoogef^ en waarom niet altijd geliih? Alsof de t^;enwoordige ongelukkige toeetand niet faet gevolg was van de altijd durende voorbereiding en onzekerheid. Maar ik zal u een student traohten voor te stelien, die den cursua van een goed gymnasium geregeld heeft gevolgd, met het letterkundig propae- deutisch examen niet te maken heeft, een medicus met een goed verstand en met lust tot werken bezield. Eerst brengt hij 6 jaren door met het leeren vau Latijn en Grieksck Is hij tot de academische lessen toegelaten, dan komt hij op eens uit de grammaticale in de wis* en natuurkundige studien. Na 2 jaren wordt daa gewoonlijk een examen afgelegd in de wiskunde, natuurkunde en kruid- kunde, en niet in de beginselen of de eerste beginselen, neen^ in alle deelen dier wetenschappen kan de examinandus wordoi ondervraagd. Bo- vendien behoort de «tudent nog bekend te zijn met de gronden der alge- meene scheikunde en het bewijs te bezitten, dat hij met vrucht de iessen over de LatijnBche en Orieksche letterkunde en de redeneerkunde gehou* den hebbe. Nu beginnen de eigenlijk geneeskundige studien. In den tijd van 2 jaren worden er dan gewoonlijk de geheele ontleedkundci de natuur* kunde van den mensch^ de weefselieer, de ontwikkelings-geschiedenis, de ziektekunde en de kennis der geneesmiddelen ingewerkt. Daarbij moet het bewijs worden overgel^d, dat men de lessen over de na- tuurlijke geschiedenis en vergelijkende ontleedkunde met vrucht gehoa*- den hebbe, en volgens de wet kan nog pharmacie worden gevraagd. Na 4 jaren» wanneer alles heel geed gaat^ is men dan candidaat in de geneeskunde. Dan volgen de z. g. clinische studien , waarbij de kennis van ziektekun- dige ontleedkunde , de pfMtijk der medicijnen» de theoietiaGh beel^ aii verloskunde, gezondheidsleer^ medicina politica et forensis^ en eindelijk, na de wet van 1866 , nog een zoogenaamd pEaotiaoh -^ of liever onpfaor 22* Digitized by Google 172 T. HALBERTSMA tisch 1) — Staats-examen in de genees-, heel- en verloskunde wordt ge- vorderd. Na minstens 7 jaren stadie kan hij dan arts zijn , somtijds ook tegelijk doctor in de geneeskande na een academisch proefschrift , dat wei eens aan fabriekwerk doet denken. Dan is hij vir doctimmua en heeft 7 jaren het universitair onderwijs genoten, somtijds vir doctiaaimus mafina cum laude oh aummqm doctrinae praestantiam l Maar is hij na die 7-jarige studie aan eene universiteit werkelijk een algemeen ontwikkeld mensch geworden ? Kan de vir doctissimus de 3 mo- derne talen met gemak lezenP Gevoelt hij zich te huis in onze literatuar of die van onze naburenP Kan de vir doctissimus de Nederlandsche taai schrijven P Maar in het Latijn en Grieksch is hij , na den cursus op het gjmnasium te hebben afgeloopen , dan toch ervaren , en behalve aan de geneeskunde kan hij zich nog vergasten aan de schoone iiteratuur der Grieken en Ro- meinen. In dat opzicht staat hij boven hen die niet hebben gestudeerd: hij is clamek gevormdl — Het is mij onbekend hoe het hier en hoe het tegenwoordig gaat, maar in Leiden gebeurde in mijn studententijd met de Latijnsche en Grieksche boeken gewoonlijk zooals reeds een rector aan een der eerste gymnasien dit beschreef. Sommigen leggen de grammatica, Cicero^ Livius, Xenopbon en Sophocles op eene hooge onbereikbare plank van de boekenkast, en bewaren de prijzen om ze later als voorbeeid aan hunne kinderen te kunnen toonen. Er zijn echter ook velen» die ze verkoopen, en wat er verder meS gebeurt, getuigt zeker niet van vurige liefde voor de classieke literatuur. Wat de ffeschiedenia betreft» is hij dikwijls uitmuntend op de hoogte van hetgeen in de oude tijden is voorgevallen ; wanneer Rome is gesticht *) Het Staats-examen heb ik onpractisch genoemd, niet op dcli sself maar in de tegenwoor- dige omstandigheden, zoolang het geneeskondig onderwijs niet is geregeld, zoolang het onderv^s om yerschillende redenen onyoldoende en kostbaar is, en de studenten in de geneeskunde in denzelfden toestand yerkeeren als de leerlingen der gymnasien toen het Sxaats-exajcen bestond. In de tegenwoordige omstandigheden , nn uitst^kende studenden somtiids 8 jaren moeten stu- deeren om dit arts-examen te kunnen afleggen. In de tegenwoordigheden, nu er geen leidend beginsel bestaat bij de benoeming yan examen-commissies en nu eens alle unirersiteiten, dan we^ sleohts ^ne wordt yertegenwoordigd. Digitized by Google R E D E. 178 en Remus over den muur is gesproDgen; hij weet boeveel Funische oorio- gen er zijn geweest, terwijl hij dikwijls volkomen vreemdeling is in de geschiedenis der 19^ eeuw. Hij wordt na het verlaten der academie ook dikwijls kiezer en moet al spoedig een meening hebben, een richting volgen. Men zal zelfs van den staatsburger^ die aan eene universiteit is opgevoed^ verwachten dat hij eene opinie heeft. Maar hoeveei viri doctissimi — behalve die in de rechten hebben gestudeerd — hebben bij het verlaten der academie begrip van OM Staatsbestuur, om van de kolonien niet te spreken. Bij de tegen- woordige overlading met examen-vakken zal de politieke overtuiging der meeste gewoonlijk afhankelijk zijn van het meer of minder liberale klimaat waarin hij komt, in plaats dat er licht van hem zelven uitgaat. En heeft hij tijd om aan de Hoogeschooi iets te hooren van zedelijke en sociale wetenschappen ^ van oude en nieuwe ietterkunde: van geschie- denis? Wie hoorde niet gaarne een beroemd hoogleeraar daarover spre- ken? Wie is later niet onvoldaan, als hij in den een of anderen achter- hoek is genesteld, dat hij daarvan aan de universiteit zoo weinig heeft geieerd? In weinig woorden: na 6 jaren op de banken van de Latijnsche school en 7 aan de universiteit te hebben doorgebracht « wordt hij de tegenwoor- dige inrichting somtijds een geneesheer, die niet gevaarlijk i» voor zijn patienten. Na 12 jaren dikwijls van zwoegen en lijden na veel blokken en hoofd- breken^ na werkelijk bange uren voor al de examina^ terwijl de vader dikwijls nog den zoon berispt over zijne groote verteringen — zooveel meer dan toen hij zelf studeerde — kan hij eindelijk beataan, kan hij leven, maar de omgeving is toch dikwijls verwonderd, dat de doctor, diezoolang aan de academie was, van andere zaken zoo weinig af weet. Hij is geen universeel man geworden ; niet iemand , die licht en welvaart in zijne om- geving verspreidt. Aan de universiteit ziet men dan ook reeds de medici evenals de juris- ten, theologanten^ philosophen en literatoren afzonderlijke groepen vormcn, in plaats dat ze en door de hoogleeraren en door elkander universeel wor- den ontwikkeld. Velen klagen dikwijls over de tegenwoordige geringe Digitized by Google 174 T. HALBERTSMA algemeene ontwikkeliDg bij de studenteo, over den slechten geest, die onder ben heerscht. Neen, de stadenten studeeren zeker niet minder dan vroeger, maar elk vak is in omvang toegenomen, het aantal vakken en examens is vermeerderd, sonder dat er op gelet is dat de capaciteit der hersenen niet in die mate is toegmomen. Met veel zo^en, die men moet leeren wordt er dan ook afgerehend. Eerst met grieksch en latijn en logica, met wis-^ natuur-, kruid- ea scheikunde. Daarna met de vakken voor het candidaats-examen. Bij het doctoraal-examen zijn sommige dier zaken voor goed vergeten; andere worden weer opgerakeld voor het staats-examen , om dan voor goed te worden hegraoent Een zoo groote massa feiten, als men nu van buiten moet leeren, moet ook voor de gewicbtigste shmip maken en ze doen vergeten. 2ie wor- den er ingepetBt en komen onder zoo hooge drukking te staan, dat uj na het examen met zoo groote kracht uitviiegen , dat met de details ook de groote feiten verdwijnen ; 28 vakken grondig te kennen , gelijk nu voor het doctoraal-examen wordt gevorderd , is een onmogelijkheid , vooral omdat men zich ook nog in het bijzonder de methode van onderzoek moet eigen maken. Afzonderlijke doctoraten voor physiologie, voor staatsgeneeskunde moge men ook daarom ook hier invoeren ; een verdeeling kome tot stand evenals in de pbilosopbische faculteit. En dan aan de universiteit slechts een eind-examen, het doctoraal-examen verpUcAiend , het candidaats-examen facultatief. Voor 'srijks hoogere burgerscholen heeft men dit stelsel zelfs voor mogelijk gehouden. En al was er daar misscbien veel tegen te zeggen» zoo was het in ieder geval helachelijk dat van dejongena der burgerscholen slechts een eind-examen werd gevorderd , terwijl de heeren studenten minstens aUe 2 jaren moeten toonen of ze geschikt zijn verder te gaao. Vooral, wanneer het propaedeutisch examen eenmaal van de hoogescholen is ver- dwenen en men ongeveer op 20-jarigen leeftijd de loopbaan van student begint, zal een dergelijk stelsel geen groote bezwaren opleveren. Een examen is een noodzakelijk kwaad: daarom eische men niet meer daii noodig is. Digitized by Google R E D £. 175 Stadie-dwaug, oTerlading met examenvakken , allergebrekkigste gelegen- beid voor algemeene ontwikkeling in plaats van goed^ degelijk^ en vrucht- lam Mierwijsf De aangenomen regel van deheiding van lerk en etaat eischt evenzeer verandering in de inricbting der academies. De bepaling van de grond- wet: tfAan alle kerkgenootscbappen in het rijk wordt gelijke bescberming verleend"" is lijnreobt in strijd met de oude nog vigeerende besluiten omtreat bet Hooger Onderwijs. Het is lijnrecbt in strijd met dezen regel van scheiding van kerk en staat, dat de toekomstige bervormde predikanten alleen de lessen volgen van Hoogleeraren door den staat aangesteld. De mogelijkheid bestaat, als de regeering bet wil^ dat de regtzinnige studenten in de godgeleerd- heid geen andere lessen kunnen volgen dan die van moderne hoogleeraren ^ de moderne geen andere dan die van regtzinnige. Na 26 jaren na de herziening der Grondwet is aan het tweeledig bevei cbarin vervat: /rl^. Het openbadr ondermjs is een voortoerp van de aanhoudende zorg def regeering^ 8^. Jan cdle kefJcgenootsehappen in het Bijh wordt gelijke bescherming vefleend^^ niet vcddaan. Is het noodig de testimoma eo hanne ziektegescbiedenis hier weer op het tapijt te brengen P De discussies daarover in de Tweede Kamer drin- gen er toe. Zooals bekend is, werd de beer Gratama in de Tweede Kamer hevig bestreden wegens aijne beweringen omtrent die getaigschriften : //Toen ik, 200 sprak hij, aan de Groninger Hoogescbool studeerde, nu ongeveer 40 jaren geleden» kregeo de studenten in de medicijnen veel testimonia van 't Griekscb en 't Latijn^ zonder de collegien bijgewoond te hebben, doeh bloot door inteekening op de collegien en tegen betaling van twee- maaI/30. De professor kende hen veelal niet eras/'' De beer Jonekbloet antwoordde daarop: /^De heer Gratama» Mijnheer de Voorzitter, heeft ons meegedeeld^ hoe Digitized by Google 176 T. HALBERTSMA in zijn studenten-tijd , een 42 tal jaren geleden, een hoogleeraar in de letteren dacht over de behoeften, die medische stadenten hadden aan eene klassiek litteraire opleiding. Ik moet betwijfelen of die mededeeling geheel juist is geweest. Ik heb dien hoogleeraar niet gekend, maar^ hetgeen ik van hem gehoord heb, schildert hem in een geheel ander licht, dan waarin hij zou voorkomen volgens de mededeeling van ons medelid uit Assen. Maar in elk geval indien die hoogleeraar zoo gesproken heeft, als gisteren hier werd beweerd, dan verbaast het mij dat men hem nog den naam van //respectabel man" gegeven heeft. Dan zou toch die hoogleeraar hebben gegeven dispensatie van col- legien, die het organiek besluit op het hooger onderwijs voorschreef en desniettegenstaande zou hij de coUegie-gelden in den zak hebben gestoken. Voorts heeft de Heer Gratema een beroep gedaan op mijne waarheids- liefde en gevraagd^ of dat in later tijd ook niet geschieddeP Daarop ant- woord ik met den meesten nadruk: Neen. De Heer Gratama weet waarschijnlijk niet dat een hoogleeraar, bij de aanvaarding van zijne betrekking een eed moet afleggen , dat hij de wetten en reglementen op het Hooger Onderwijs zal naleven en handhaven. De Hoogleeraren « die ik persoonlijk gekend heb, Mijnheer de President, wisten wat zij bezworen hadden. Het is mij niet alleen gebleken, dat zij hunnen eed niet schonden; maar ik weet uit ervaring, dat zij alle krachten inspannen om naar de inspraak van hun geweten hunnen plicht te doen en de voorschriften van het besluit op het Hooger Onderwijs na te komen. Voor hen is het akademisch onderwijs in zijn geheele omvang altijd geweest eene zaak van plichtsvervulling, nooit eene geldzaak.'' Welsprekend heeft hier de beroemde oud-hoogleeraar de moeijelijke taak van zijne ambtgenooten geschetst. Maar was hij volkomen ingelichtP Als het eens bleek, dat de toestand van voor 40 jaren ook nog heden bestaati en dat vele testimonia te recht met den naam van quitantien worden bestempeldP Dan zouden volgens den heer Jonckbloet zij, die zoo han- delden als de hoogleeraar van voor 40 jaren den naam van respectabel man hebben verloren^ hunnen eed hebben geschonden. Zware beschuldi- gingen, voorwaar^ zouden er dan in ons parlement zijn uitgesprokei»! Digitized by Google R E D E. 177 Maar als het eens onmogelijk was zich aan het koninklijk besluit te houden. Laat ons zien. Het is bekend, dat het koninkiijk besluit twee soorten van testimonia onderscheidt. Somtijds moet men het bewijs overleggen, dat men een collegie gehouden heeft, een andermaal dat men het met vrucM heeft bijgewoond. Moet men het collegie slechts gehouden hebben, dan zou de hoogleeraar om dit te beoordeelen vrij geregeld appel moeten houden; en zou hij op een zeer talrijk bezocht collegie nog wel zoo zeker zijn, of niet een vriend van den geappelleerde op het appel had geantwoordP En stel het geval, dat de hoogleeraren voor de vakken, waarbij de wet /srmet vrucht" voor- schrijft, zich werkelijk nauwkeurig overtuigen van de vrucAien, die aan den boom der kennis zijn gerijpt, moet men zich dan niet verbazen, dat er niet meer studenten onder zoo veel geleerdbeid bezwijkenP En dat men nog b. V. binnen den tijd van 10 jaren kan promoveerenP Maar er is veel duisters in den hemel en op de aarde. Dit is zeker, er worden vele en buitengewone middelen en talenten vereischt voor een juiste naleving van de tegenwoordige bepalingen. JUaff, dit vraag ih iedereen, zulk een toeatand nog langer blijven beetaan, dat men niet eens begrijpt, hoe het mogelijk is, zich aan het Koninklijk besluit te houden? Wel is het een zeldzaam verschijnsei , dat juist de Hoogescholen, die brandpunten van verlichting, beschaving, vooruitgang behoorden te zijn, van waar de Traditie en het Ideaal in de ziel van het volk behoorden over te gaan, uitgesloten bleven van veranderingen en verbeteringen ^ die in Staat en Maatscbappij waren op te merken. De kracht der publieke opinie deed groote onbillijkheden verdwijnen; aan de Academies kon het testimonium-stelsel jaren lang stand houden. De slavernij werd in de kolonien afgeschaft, aan de Hoogescholen bleef zij bestaan in den vorm van examen-studie en collegie-dwang. Hoe is het met de promotie gesteldp Hooren wij hier Mr. S. Vissering: tDe promotie na verdediging der dissertatie is thans weinig meer dan formaliteit geworden , wat men ook beproeve om haar een eenigzins ernstig karakter te laten behouden. De doctorandus blijft gelukkig nc^ altijd 23 Digitized by Google 178 T. HALBERTSMA een beetje tegen de beslissende ure opzieB, maar toovelen wij aan de publieke of private plechtigheid deelnemen zijn wij doorgaans uaar al te^ zeer in het geval om one gelijk te stellen met die zekere /yaugures" waar Cicero van Bpreekt." En last not least de beoefi»iing der wetenzchap? Zij is voor velen onmogelijk geworden. Sommige professoren zijn met coll^es overladen, voor andereo is zij om verscbillende andere be- kende redeMn onmogelijk, en de studeDten hebbes altijd examens in bet verscbiet. Wai is er in deze 35 jaren ter verbeterinff gedaan? Nadak de regeering nu reeds 45 jaien geleden het noodig bad geacht //de verordeningen van bet Hooger Onderwijs aan een nader onderzoek te onderwerpen , ten einde ze naar bevind van zaken te wijzigen" en tocb 20 jaren lang daami^ wei&ig anders deed, dao bet een en ander beknibbelen^ op de uitgaven van het Hooger Onderwijs en de studie-kosten vermeerderen. Het begin van deoe 35 jaren was veeibekvend. Er werd een com- missie benoemd om een wets-ontwerp op het Hooger Onderwijs saam te stellen, Toen deze met bare taak gereed was en ook Opzoomer ter gelijker tijd een uitmuntend ontwerp had voorgesteld, werdea deze niet gewogen en te licht bevonden ~ neen een eenvoa(% op zijde ge- legd en 5 jaren lang over het Hooger Onderwijs finaal gezwegen. In de troonrede van 1854 eindelijk weer deze woorden: i^Met het voor- bereiden eener wet op bet Hooget Onderwijs houdt men aick bezig'' welke voorbereiding daarin bestond , dat na een doodsche stiite van 7 jaren in 1661 deze woorden in de troonrede werden gehoordl...^ De rege- ling — let wel mijne heeren -^ van het middelham onderwijs wordt in gereedheid gebracht. In 1868 dus 20 jaren na bet bevel der Orondwet werd het eerste ontwerp docMr den Minister Heemskerk in de 3^ Kamer ingediend. Maar het Minkterie trad itf« In 1869 een nieuw ontwerp van den Minister Fodk, dit genoot de eer van een onderzoek in de afdeelingen. Maar . . ^ « het Miniaterie trad af. In het vorige jaar eindetijk dezelfde belofte als in 1864: //Ben nieow ontwerp tot regeling van het Hooger Onderwi|a wordt voorbereid/' Maar — bijna zou ik mi| versprekeni Digitized by Google R £ D E. 179 mijne heeren , — dit Ministerie is nog niet afgetreden. Zoo is de stand van aaken bij de 26-jarige gedachtenis^viering van de Grondwet met hari bevelen — altijd voorbereiding i — Is er nu wrieiyk reden tot uitetel? Is er b. v. zooveel versehil vaa meening dat er voor de meeste zaken geen meerderheid in de Tweede Kamer te verkrijgen is P Of kan men de oploasing van onbesliste vraag- atukken over eenige jaren te gemoet zien? Het is opmerkeiijk, in hoevele zaken de wetsontwerpen van Ministera van verschillende richting, van Heemskerk en Fock, overeenstemden. Het overbreugen der propaedentische studies naar de gymnasien , vrije studie^ geen verplicfate coUegies, geen testimonia, een staats-eMmen alc) eind-examen ^ verwijdering van de studie der dogmatiek van de Hoogeacho- len, geen directe finantieele betrekkingen tusschen hoogleeraren en studen** ten, dat waren in beide de beginselen. Verschil bestond in de voorwaarden van toelating tot de academische lessen. In het eene ontwerp was inschrijving bij den rector magni- ficus voldoende , stond de academie dus voor iedereen open , in het andere was het getnigschrift van een afgelegd eind-exameu de voorwaarde voor de toelating tot de boogeschool Het eerste stelsel wordt zooals bekend ia tegenwoordig gevolgd : vrije toegang voor iedereen. En toch is het getal van hen , die zonder admisaie-examen of getuigsohrift van het gymnasium, de lessen volgen z66 gering, dat de hoogleeraar naar hen wel nooit zijn lessen behoeft ia te richten eo daarom van het tegenwoordige stelsel geen bezwaren heeft ondervonden* Een stelsel^ dat goed heeft gewerkt zou bij nader onderzoek wel door elk Minister worden overgenomen. Een ander verschil bestond ten opzichte van de godsdienst-wetenschap. In het een, zoo heette het, werd ztj geheel van de Hoogescholen gebannen, in het andere bleef zij behouden. Het grootste verschil van meening bestond over de classieke studiea, dtts eigenlijk over de inrichting dejr gymnasien en het daar af te leggen eind-examen. Aan de noodzakelijkheid van de regeling van het gjmnasiaal onderwijs twijfelt zeker niemand; voor dit moet, even als voor de acade* mies, een beslissing worden genomen. 28* Digitized by Google 180 T. HALBERTSHA En voor gymnasieQ en voor Hoogescbolen is langer ultstel niet te ver- dedigen. Of wil men wachten tot sommige gebeel zijn verloopen, om eerst te weten boe de geest des tijds isP Of er een streven bestaat naar een, twee of drie academiesP Dat zou immers niets bewijzen. Er zou aileen uit volgen^ boe de geest des tijds is bij de tegenwoordige inrich- ting: niet^ boe bet zou zijn als er werkelijk universiteiten waren, plaatsen voor algemeene ontwikkeling , waar bet de moeite zou loonen eenigen tijd te vertoeven^ ook zonder, dat men zich voor een bepaald vak voorbe- reidde. Waar bet voor de toekomstige manned van den bandel en de nijverheid, of voor ambtenaren en militairen de moeite waard was een of twee jaren door te brengen , om iets te booren van zedelijke , maatschap- pelijke en natuurkundige wetten, van godsdienst, gescbiedenis , wijsbe- geerte, van de leer van bet leven, van oude en nieuwe literatuur^ van staats- en volkenrecbt, van kunst. Zou er dan ook voor ben geen aan- leiding zijn, om de universiteiten te bezoekenP En zou dit niet bet geval kunnen worden als de professoren minder met collegies waren overladenP En is bet dan vooraf te berekenen, boe groot bet aantal studenten zou zijnP En als de duUr der studie korter en zij daardoor minder kostbaar werd, zou dan ook daardoor niet bet aantal studenten toenemenP Door langer uitstel kan de geest des tijds niet blijken. Mij is geen andere reden van uitstel bekend dan dat de Minister met werkzaambeden is overladen, maar dan verrijze een Ministerie van Onder- wijs. Zijn daartegen overwegende bezwaren, die overigens weinig bekend zijn, dan worde partieel geregeld. Men make een nog kleinere wet, een wetje, z. a. de Heer Godefroi zicb in de Tweede Kamer uitdrukte. Het volgende ware dan b. v. tot stand te brengen: B.egeling van ket gymnasiaal onderwya met Aare anmiddelifie en midde^ UJke gevolgen als: vervallen der propaedeutische etudiea y finantieele regeling. Begeling van het dogmatiach ondertoijs overeenkomsiig den regel van schei^ ding van kerk en staat. Bepaling van de rechten en plichten der atAenaea en scholen van bijzon- der hooger onderwijs. Digitized by Google R £ D £. 181 Opdracht van de regeling der examina aan de Senaten gelijk in het wetaontwerp is voorgeateld. *l8 hieromtrent eerst besIUty dan kao ook vermeerdering van het docee- rend personeel en besiissing omtrent het aantal Hoogescholen niet uit- blijven. Dit blijve in elk geval het wachtwoord: Nietuitsteilen. Laat er niet langer overeenkomst bestaan tusschen Gymnasien en Hoo- gescholen en het meesterlijke «^Beestenspel" van Hildebrand. //Venedert niet langer, dooft niet uit — Vermaakt u met hunne ontaarding, niet met hun teringdood I . . .. Lass der neaen I^reiheit geniessen Lass... in yoUen, in dorstigen Ziigen Trinken die freie, die himmlische Luft. //Twee dingen zijn er in dezen tijd, ~ zoo heeft de publieke opinie reeds gesproken, — waaraan 'sLands Bestuur zijne eerste en boogste zorgen te wijden heeft^ de Defensie en het Hooger Onderwijs, te zamen uitma- kende Volks-Weerbaarheid. Hier is periculum in mora. Een regeering die dat niet begrijpt, verstaat hare roeping niet." Wel nu.^ de Defensie ligt niet direct op onzen weg , al worden we ook grievend aangedaan door de telkens herhaalde vraag: i/l^ Nederland ver- dedigbaarP" Maar van andere weerbaarheid , die van het verstand, geldt het: irnostra res agitur." Klein is ons volk, maar in vroegere dagen heeft het geschitterd door wetenschap en kunst Vooral daardoor heeft het de eerbied vau grootere natien afgedwongen. Die eerbied — laten wij het bekennen — is minder, veel minder geworden. Maar nog is hij niet verdwenen. Hij kan en moet weer worden opgewekt. Men sla dan de handen aan 't werk en regele de weerbaarheid des verstands, men regele het Hooger Onderwijs. Dan kan weer eene bieede stroom van licht en van leven over het land gaan. Laat hooger onderwijs en wetenschap weer regeeringszaak bij uitne- mendheid worden, niet langer, zooals het dikwijls schijnt, als regeerings- plaag worden beschouwd. Immers zelfs dringende verbeteringen kwamen eerst tot stand na herhaald vragen. Even als men aan kinderen eindelijk Digitized by Google 182 T, HALBERTSMA hun zin geefU Niet ait belangstelling en waardeering. U het vreemd dat apathie dikwijls het gevolg wasP Jjaat 6f weer een geest komen al» 300 jaren geleden, een geeat ak in de Staluten van Frins Willem L Laat het Gymnasiaal Onderwijs geregeld en voor de Hoogescholen ge« handeld worden overeenkomstig de vier volgende bepalingen uit de Statu- ten» door den Vader des Vaderknds bij de oprichting der Leidsche Hoo- gescbool vastgesteld* ^De tegenwoordighe Rectoor met die andere van de Universitejrt suUeD concipieren de forme van de examinatie, die men observeren sal voor 't creeeren van een Doctoor ofte Magi&ter/' //dewelcke (Profes^oren namelijk) nae dat het gatal der studenten in elcken faculteyt vermeerderen aal, oyok veraMMurdiart aallen moghen worden metter tyt." A^dat elcks van den Professeuren voorsien zal worden van behoorlycke saiarySy zulcxs de Curateurs ofte toesienders van de Universiteyt gesae- mentlyck mette Burgemeesteren der voorsz. Stede met hemluyden sulleo connen accorderen uyte goeden daertoe by den Staeten gedestineert ende geaccordeert, ofte als noch t' accordeeren." //Dat oock alle jaeren als een nieuw Rectoir gecoren zal zyn, alle Sta- denten^ ende Lidtmaeten van der Universiteyt baeren naem binnen veer- thien daegen sullen laeten aanteeckenen , daer voor betaelende een Siuner ten behouffve van Rectoor ende Secretarys/' ^) In andere woorden en voor onze tijden: Opdracht van de regeling der examina aan deo Senaat. Vermeerdering van het doceerend persgneel. Finaotieele regeling. Idinder kostbaar hooger onderwijs. Dan zal de toestand veel beter zijn daa tegenwoordig. Dan zal men weer van gebeurtenissen kunnen hooren als dezes //Door de vereenigde werking van zoovele pogingen werd Scaliger na lange aar- zeling» ja zelfs na etellige weigering^ docb waardoor men zich hier te 3iegenbeek, Gesohiedenis der Leidsche Hoogesobool. Digitized by Google R E D E. 183 lande niet liet afichrikken, ten laatate overgehaald, om onder de veree- rendste voorwaarden de reis naar Leiden aan te nemen." Was^ dit vragen wij tea slotte, voor dit alles, voor een partieeie rege- ling of voor een geheele wet een 25*jarige of liever 45-jarige ^) voorberei- ding noodigP Ri&am teneatb ftttici ! 1) Beeds in 1838 werd nadere legeling Yoor noodzakelijk geboiiden. Digitized by Google PEOGBAMMA CBBTAMINIS LITBBABII, A BECTORE ET 8ENATU ACADEMIAE RHENO-TRAIBCTINAE DIE XXVI MENSIS MAETH ANNI CIOIDOCCLXXm I N D I C T I. Ex Regis Aagustissimi Gailielmi III liberalitate et manificentia, Rector et Senatas Academiae Rheno-Traiectinae omnes Academiaram haias Regni cives et Athenaeoram alamnos in proximam annam ad certamen literariam invitant, et qaaestiones, a singulis Ordinibas positas, promulgant hasce: AB ORDINE MEDICORUM. I. Praemissa theoria respirationis mecbanica, quam maonus proposuity conspectus exhibeatur historicus idemque criticus disquisitionum ipsam insecutarum, ut pateat, quo pacto functionis illius doctrina deinceps im- mutata sit. II. Exponatur, quid aliorum, quid propriae disquisitiones morphologicae docuerint circa naturam et ortum partium lympham variolae vaccinae constituentium harumque vim, quam vocant^ contagiosam; tum etiam, si fieri possit, quatenus ipsius efficacitas infringatur, elementis eiusdem a forma nomen habentibus vel omnibus vel pro parte remotis, aut in tubulis capillaribus clausis vario caloris gradu aliave ratione sive mutatis sive deletis. Ad utramque quaestionem patrio sermone respondere licebit. Digitized by Google PROGRAMMA GERTAHINIS LITERARIL 177 AB ORDINE THBOLOGORUM. I. Historia originiB Ecclesiae Corinthiaoae accurate exponatur, atque ex historia originis Christianismi in Palaestina explicetur. II. Inquiratur in indolem atque characterem eloquentiae Bossueti, Orato- rum Sacrorum saeculo decimo septimo celeberrimi principis^ eo consilio, ut dilucide appareat , non tantum « quid illa periodo Eloquentiae Sacrae inter Franco-Gallos in genere, atque imprimis Bossueto proprium fuerit, verum etiam, quatenus sublime illud dicendi genus hodiernis Euangelii nunciis exemplo proponi et possit et debeat. Ad utramque quaestionem vemaculo sermone respondere lioebit. * AB ORDINE lURECONSULTORUM. Exponatur et tum ex doctrina tum ex rebus iudicatis illustretnr locus iuris civilis de dolo malo, huiusque a fraude in causa delicti accurate notentur differentiae. AB ORDINE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. I. Quaeritur expoaitio critica principii mechanici, quod vocatur, minimae actionis, imprimis investigationum , recentiore tempore institutarum; (Men vraagt eene kritische behandeling van het beginsel der kleinste werking, vooral van de onderzoekingen , daarover in den laatsten tijd gedaan.) 24 Digitized by Google 176 PROGRAMMA GERTAMiniS LITERARIL II. Qoaeritur expositio critica praecipuarum investigationum quae institutae 8unt ad Bolvendam quaestionem: an corpora viva ex inanimis nasci possint materiis. Addantur autem propria qnaedam circa banc quaestionem expe- rimenta. (Een kritisch overzicht der voomaamste onderzoekingen , gedaan ter beantwoording der vraag: of levende wezens uit levenlooze stoffen kunnen OBtstaan, vergezeld van eenige eigene proefhemingen over dit onderwerp.) AB ORDINE LITEBATORUM. Quid rerum comso^ intelligamus , et unde haec notio £acta sit, diversifl scriptorum sententiis aestimatis, patrio sermone exponatur. Commentationes , latina oratione conscribendae^ nisi diserte patrii ser- monis mentio facta est, et ahena manu describenda, ante diem X m. lanuarii a. mdccclxxiv mittuntor ad Yirum Clarissimum Tj. Halbertsma, qui Senatus Academici acta curabit. Singulae lemmate inscribuntor adiun- guntorque schedulae obsignatae, scriptorum nomina et praenomina integra oontinentes, eodemque lemmate extrinsecus distinctae. Ordinum de Commentationibus iudicia pronuntiabuntur, optimarumque commentationum scriptoribus , disquisitione ante instituta^ praemia distri- buentur ipso die Academiae natali a. mdccglxxiv. Digitized by Google ACTA IN SENATU A, CIOIOCCCLXXII— CIOIOCCCLXXni, RjKmms Maohifwo TJALLINQIO HALBERTSMA; Gbaphiario HBNRICO VAN HBRWBRDBN. Die 22 m. Martii 1872. Rector Magnificus Ouilielmas Gerardus Brill ma- nere suo perfunctus ab Amplissimo Senatu deducitur ad cathedram, ubi babet orationem: de Scientiae laude genus humanum ab in^ dignae dominatianis vinctdis vindicantis. Quo facto Rectorem Magnificum in annum proximum renunciat et salutat virum cl Halbertsma. E Curatorum decreto Senatus Actuarii munus mandatum est viro cl. H. van Herwerden. Die 25 m. Februarii 1873, Designantur quatuor viri ex quibus ab augis- tissimo Rege eligatur Rector Magnificus in annum proximum: Bx Ordine Theologorum vir clar. B. ter Haar. if if lareconsultorum /f i/ H. P. O. Quack. » n Mathematicolrum n if C. H. C. Grinwis. it n Literatorum n » YL. van Herwerden. Vir cL ter Haar, morbo impeditus, literis significat, se adversa valetudine cogi, ut honorem si ipse creatus fuerit repudiet. Senatus censet in epistoki quae de rectore creando mittetar ad Regem, facta mentione de consilio viri cl. ter Haar, monen- dum esse post illum virum cl. L l. Doedes in facultate Theologica diutissime faisse privatum^ itaque huius nomen pro illo esse sub« stituendum. 24» Digitized by Google 180 ACTA IN SENATD. Candidati e quorum Dumero constituatur Actuarius designantur viri clarissimi: Ex Ordine Medicorum vir clar. T. Haibertsma. it 19 Mathematicorum n // C. H. C. Grinvds. n /r Theologorum it if B. ter Haar. 9 n lureconsultorum n if G. G. Vreede. Quo ordine constituto hi designantur eiusdem anni Assessores: Ex Ordine lureconsultorum vir clar. G. G. Vreede. 19 » Mathematicorum u # N. G. P. Rauwenhoff. 99 9 Literatorum w /r P. de Jong. » 99 Medicorum » 99 Th. G. Engehnann. Digitized by Google 8ERIES LECTIONUM, IN AOADEMIA BHENO-TRAIECTINA lau AB mcTtt nm imm um aaooccLun osqdi ao riius aistivas aiki gi9inocuxiu A PROFKSSOBIBUS BT LBCTOBIBUS HABBNDABUM , BBCTOBB TJALLINGIO HALBERTSMA. IN FACULTATE MEDICA. Tharmaoogrumn et naturalem medicaminum historiam cum eorum virtuti" bu8 et U8U docebit o. i. LONca, die Lunae^ hora II > diebas Mercurii et Veneris^ hora IX. PatAoloffiam et Therapiam epecialem tradet o. i. loncq, diebus Martis et lovis, hora X, die Veneris, hora VII vespertina. JEwercitationes clinicae in arte medica quotidie moderabitui: o. i. loncq, hora XI, in Nbsocomio Academico. Policlinico medico praeerit o. i. loncq, altemis diebus. Physiologiam docebit f. c. dondbbs, diebus Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora X. JSwperimentis et indoffationibus physiolofficis et microscopicis in Laboratorio physiologico quotidie praeerunt v. c. donders et th. g. bnoelmank. In JSosocomio ophthalmoloffico lectiones ophthalmohfficas , cum ewerd* tationibus elinicis, habebit f. c. dondbbs, diebus Mercurii et Vraeris, hora II. Diaeteticam, aliaque hyffieinae capitq publice tradet f. c. dondbbs, diebus Martis et lovis, hora III. Digitized by Google 182 SERIES LEGTIONUM. Docirinam de senaibm exponet f.o. dondebs, diebus Veneris et Satarni, hora \\\. Theoriam artis cliirurgicae tradet l. c. van goudoeveb, diebus Lunae, Mercurii et Venema> hoia VIIL Ejiercitationea policlinicas in arte chirurgica diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX, clinicas quotidie moderBbitur l. c. yait oovdobveb, in Nosocomio Academico. Operationibus chirurgids, in cadavere inatituentRs , qualibet obkta occa- sione praeerit l. c. van goudoeveb. Deligandi exercitationes moderabitur l. c. van goudoeveb , die Satumi , hora VJII. Operandi methodos exponet l. c. van goudoeveb , diebus Martis et lovis , hora VJII. Anatomen tum st/stematicam , tum topographicam docebit g. kosteb, die Mercurii, hora XI, lovis, hora IX, die Veneris, hora XI, die Satumi, hora IX. Anatomen pathologicam docebit diebus Lunae et Veneris, hora II; inda- gatiooibus pathologicis et cadaverum sectionibus in laboratorio pathologico lH>socoiBii quotidie praeerit g. kost]sb« JPathologiam generalem docebit g. kosteb, die Lunae et Martisy hiPYa IX, die Mercurii, hora X. Medicinam politicam et forenaem exponet g. kostee, diebus Martis 9t lm»7 hora II. EwerdtatioTies anatomicaa practicas quotidie moderabitur hibemo tempcm o. kosteb, una cam viro. doct.. w, h. van dsb heijpsn^ in laboratorio aQatomico a4iutore. Excerdtationes clinicas in gynaecologia moderabitur t. halbbmsma „ di9« bus Luqae et Mercurii, hora l. Capita sekcta gynaecologiae ,^ tradet t. balbebtsi^,. die MartiJi} hpras \. jPoctrinam operatiqnum tradet et qperationibus oiateitridis in pefvi factituk et in cadavere instituendis praeerit t. halbebtsma, diebus lovis et Vq«i nwria» hora L. Policlinico gynaecologico praeerit t. halbsbtsma ^ dje Saturni^« hora. I. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 188 Pramn obBteiriciam in Nosoctmio academiae et in poiiciinico obsieiricio moderabitur t. halbertsma. Hietioloffiam et pkysiologiam yeneralem exponet th. g. engelmann , die- bus Martis et lovis^ hom I. Capita eeleefa cAemiae phyeiologicae tradet th. g. bngblmann^ die Satoroi, hora X — XII. Artem tiiaffnosticam pkysicam tradet v. a. brondobbst, Medici&ae Lector, diebus Lunae Martis, hora VI. Piyeicam medicam exponet F. q. brondoeest^ diebns Mercurii et Ye* neris, hora I dimidiata. I. p. T. TAN BBR LiTH^ iu Nosocomio psychiatrico medicus primariu&y Frofessoris titulo ornatus, exercitationes clinicas psychiatricas moderabituf horis postea mdicandis. IN PACULTATB THEOLOGICA. Jffietoriam Uhrorum Novi Foederie sive Iniroitum in Nomm Teetamenium tradet b. tbe haar , diebus Lunae , Martis et Mercurii , hora X. ffistoriam Sccleeiae CirisHanae enarrabit b. ter haar, diebus Lunae et Martis^ hora XI. Historiam doymatum exponet b. ter haar^ die lovis, hora X. Ethicen Christianam docebit b. tbr haar, diebus Mercurii et lovis, hora XI. SMreitationes &ratorias moderabitur b. tbr haar, faoris et sibi et auditoribus commodis. JBneydopaediam Hieoloffiae Chrisiianae exponet i. i. dobdbs , die Lonae , hwa II. Docirinam de Deo {Theoloffiam naturalem) ad librum suum, cui titolus: Inleidinff tot de Leer van God, tradet l i. DOBinss, die Lunae> hora IX, Martis et Mercurii, hora II. Oriticen Ubrorum Novi Foederis, docebit i. i. dobdbs, die Mercurii, hora VIII. Sweyesin hbrorum Nom Foederis tradet i. i. dobdbs, diebus Luuae, Martis et Mercurii^ hora I. Digitized by Google 184 SERIES LECTIONUM. SwercHaiiones catecheHcaa, dace JEnchiridio Catecheiico a se edito, mo- derabitur i. i. doedes^ die Veneris, hora III. Colloquia de rebus Theoloffids et ^ccleeiasticis habebit i. i. dobdbs, die Satarni^ hora et sibi et commilitonibus commoda. Tkeologiam Biblicam N. F. . ad Editionem secundam Compendii a se editi , exponet i. i. van oosterzee, die Martis, hora IX. Doffmatices CAristianae Fartem formalem ad librum saum, cui titulus: Christelijie Bogmatieh I, tradet i. i. van oostbrzbe, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora IX. Theohgiam practicam ^ inprimis lAturgicam^ Catecheticam et Pastoralem, adiunctis excercitationibus Homileticis, docebit i. i. van oostebzeb, die Mercurii et lovis , hora XFI , die Veneris , hora X. De locis difficilioribus quarti Evangelii, ad historiam Fitae Jesu perti- nentibus, cum provectioribus aget i. i. van oosterzeb, hora hiberna ves- pertina, postea constituenda, Commilitonibus orationes sacras habentibus praesides aderunt BXqu^^ publicis disputandi ewerdtationibus praeesse parati sunt Theologiae Professores. Exegesin Veteris Foederis tradet p. de jong^ interpretandis libris lobi inde a Cap. XXX, dieMartis, horaVIlI, et die Veneris, hora XI, atque lesaiae inde a Cap I, die Saturni, hora XII. IN FACULTATB lURIDICA. Diseiplinae luris naturalisfata et praedpua pladta tradet g. o. vbbbdb, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX. lus publicum Batavum exponet, dein Ittrisdietiams admimstrativae , quae didtur, caussas selectas tractabit o. o. vreedb, die Lunae, hora X, die Martis, hora IX, die lovis, hora XII. lus Gentium Furopaeum tradet o. o. vrbbdb, die Martis, hora VIII et X. lus criminale docebit o. g. vrbbde, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora VIII. Codicem Quaestiomm criminaUum explicabit g. g. vrbbdb, die Mer- curii, hora I, die lovis, hora XI, die Veneris, hora I. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 185 Iu8 Pandectarum enarrabit b. i. l. db gsbb, diebus Lonae, Martis, Mercurii et Veneris, hora XI. HisUmam luris JRomani tradet b. i. l. db gbbr^ diebuB Lanae et Ve- neris^ hora I, die lovis, hora X. InsHtutianes lustiniani interpretabitur b. i. l. db gbbb^ diebus Lunae, Aiartis, Mercurii^ lovis et Veneris, hora VIII. JSncyclopaediam luris exponet b. i. l. db gbbr» diebus Martis, Mercurii et lovis^ hora I. lus cimle Nederlandicum docebit i. a. bruin, die Martis, hora XII, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora IX. lus mereatarium et maritimum exponet i. a. eruin, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora X. Legem ludiciorum privatorum explicabit i. a. fruin, die Martis, hora I, diebus Mercurii et Veneris^ hora XII. Ewercitiis forensihus praeerit i. a. pruin, hora deinde indicanda. Historiam politicam enarrabit h. p. g. quagk, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XI. Oeconomiam politicam, docebit h. p. g. quagk, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora XII. Statisticam explicabit h. p. G.auAgK, diebus Lunae et Saturni, horaXII, die lovis , hora I. Publicis disputandi exercitiis praeesse parati sunt luris Frofessores. IN FACULTATB MATHBSEOS BT PHILOSOPHIAE NATURALIS. R. VAN RBB8, rudc douatus, privatim tamen civium academicorum studia adiuvare, quantum poterit, paratus erit. Zoolcffiam exponet p. harting , diebus Lunae , Martis , Mercurii et lovis , hora XI. Jnatomiam, PAysioloffiam et Histiologiam comparatam tradet p. harting, diebus Martis et lovis, hora II. Ewercitationibus zootomicis et microscopicis quotidie praeerit p. harting. 25 Digitized by Google 186 SERISS LEOTIONUM. PAysicam eaperimentalem tradet c. h. d. buijb ballot, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis, hora XII, die Veneris, hora XI. Capita selecta Phymae in provectiorum discipulorum usum tractabit c. H. D. Buijs BALLOT, dicbus Martis et Mercurii, hora I; Metecrologiam explicabit post ferias hiemales, diebus Lunae et Martis» hora lU, si qui auditores adsint. BoBperimentis insHtuendis et ewerdtiia praeerit c. h. d. buijs ballot, diebus lovis et Saturni, et aliis diebus postea indicandis. Geometriam analyticam explicabit c. h. d. buiis balix>t , diebus Lunae » Martis et Mercurii, horalX, ad librum Briot et Bousquet. Mementa Matheeeoa docebit h. hoek, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora VIIL Aetronomiam popularem exponet m. hosk, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora IX. Aatronomiam theoreticam tradet m. hoek, diebus Merourii et lovis, hora X. Astronomiam practicam tradet m. hoek, die Veneris, horis X et XI. Physicam mathematicam tradet c. h. c. obinwis, diebus Lunae, Mer- curii et Veneris, hora XI. IHffonomeiriam planam et Algehram docebit c. h. c. obinwis, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora VIII. Stereometriam et UHponometriam sphaericam docebit c. h. c. qbin- wis post ferias hiemaies, diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora VIII.. Culculum differeniialem et Calculi integralie partem primam tradetc. h. c. GRiMWis, diebus Martis, lovis et Veneris, hora X. Calculi integralis capita selecta tradet c. h. c. obinwis, diebus Martis et lovis, hora XI4 Chemiam anorganicam docebit p. i. van kbrckhofe, diebus Lunae et Martis, hora I, et die Mercurii, horis XII et I. Chemiam organicam exponet p. i. van kbrckhofe, dielovis, hora I, et die Veneris, horis XII et I. 