title: Annales Academici
creator: None
text: Cheniiam practicam docebit et ^xercitia analytica in laboratorio mode- rabitur p. i. taa kxrckho» quotidie. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 187 CoUoqyia Chemiea habebit p. i. van kbrckho», horis postea indicaDdis. Ckemiam Synthetieam docebit b. muldbb^ diebus Mercurii et lovis, hora X. Chemiam pharmaceuticam docebit b. MUiiDBR, diebos Lunae, Martis et VeDeris» hora IX. Towicologiam docebit B. muldbr, die Saturni) hora IX. Ewperimenta in Chemia quotidie moderabitur b. muldbb. Morphokffiam plantarum et naturalium familiarum hietoriam tradet N. guil. F. RAUWBNHOBB, dicbus LuDac, horis Xetll, Martis et Mercurii, horaX, Anatomen et physioloffiam plantarum dooebit n. ouil. p. rauwbnhoff, die Meircurii, hora II, die lovis, hora X. Plantas' officinales exponet n. guil. p. bauwenhoff, die Martis, hora IX, Seleeta Botaniees capita in usum CaDdidatorum exponere paratus est N. OUIL. P. RAUWBNHOFF. Oeconotniam ruralem iu usum Theologorum tradet n. ouil. p. rauwbn- HOFF, horis sibi et auditoribus commodis. ^xercitationibus phytotomicis et microscopicis quotidie praeerit N. ouiu P. RAUWBNHOFF. IN FACULTATE PHILOSOPHUB THKORBTICAE BT LITERARUM HUMANIORUM. Lofficam docebit c. o. opzoombr, diebus lovis, VeDeriset SaturDi, hora II» ad librum suum , cui titulus : het wezen der iennis , iterum editum Amste- lodami a bibliopola I. H. Gebhard, auDo 1867. Metaphysicam docebit c. o. opzoombr, diebus lovis, VeDeris et Saturui, hora I. Sistoriam Philosophiae Graecae esB fontium locis explicabit c. o. opzoombr , horis auditoribus commodis> ad librum Ritteri et Prelleri, cuius quarta editio prodiit Gothae aoDO 1869. Aniiquitates Bomanas expoDet i. a. c. rovbrs, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora X^ die Veoeris, hora IX. Historiam Gentium eoarrabit i. a. c. rovbrs, diebus Martis» Mer- curii et lovis» hora XI ^ die VeDeris, hora X. 25* Digitized by Google 188 SERIES LEGTIONUM. Hisforioffraphiam veierem tradet i. a. o. RoyERS» die Venerisy hora II. Bationem lAnguae Patriae et Literarum Patriarum tradet o. a. brill^ die Lunae, hora I, die Martis, hora II, die Satumi, hora XI. Hiatoriam Patriae enarrabit o. g. brill , diebus Luiiae , Martis et Mer- curii, hora X« Lectiones de Literis Graecis habebit h. van herwrrden» die Lunae» hora XII, die Mercurii, bora II, die Veneris, hora XI, interpretaturus Demoathenis orationem in Midiam, Jristophanis Aves et Herodoti par^ ticulam. Literas Latinas docebit h. van herwerden, die Lunae, hora XI, die Mercurii, hora J, die lovis, hora XII, legendo Oiceronis Verrinarum partem, Horatii Saturas et alia quaedam. Jntiquitates Graecas tradet Scholasque paedagogieas habebit h. van herwerden, horis sibi et auditoribus commodis. Literas Hehraicas docebit p. de jong, tum Orammatica explicanda, tum II libro Samuelis inde a Cap. II legendo, die Martis, hora XII, die lovis et Veneris, hora I. Idterarum AraUcarum initia tradet p. de jong, die Mercurii, horaXII. Literas Syriacas docere perget provectiores , die Veneris, hora XII. Antiquitates Israelitarum explicabit p. de jong, diebus Martis, Mer- curii et lovis, hora IX. Locos selectos Scriptorum Arabicorum cum provectioribus leget p. de jong , die lovis et die Saturni, hora VI. I. H. HiSGEN, Literarum Germanicarum Lector, diebus et horis postea indicandis, selecta quaedam principum scriptorum opera interpretabitur, Literarum Germanicarum historiam, imprimis inde a saeculo XVIII, exponet. M. A. E. ROBERTi, Literarum FraDcicarum Lector, praecipuorum scripto- rum saeculi XVII selecta opera enarrabit, Literarum Francicarum hiS' toriam saeculorum XVII et XVIII tractabit, diebus et horis postea indi- candis. Digitized by Google SERIES LEGTIONUM. 189 I. 8. ROBiNSON^ literarum Anglicaruin Lector, diebus et horis postea indicandis , SAaksperii selecta interpretabitur opera , et Literarum AngUca- rum exponet Aistariam^ imprimis XVI saeculi. Bibliotheca Jcademica diebus Lunae , Mariis, Mercurii , lovis , Veneris et Satumi ab hora XI ad IV, feriarum autem tempore iisdem diebus ab Aora I ad III unicuigue patebit. Museum zoolofficum, anatomicum, mineralogun$m et botanicum, nec non Hortus Jcademicus, quotidie patebunt. Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN AGADEMIA BUENO-TRAIEGTINA, DIE XXXI M. DEGEMBSIS A. COOIOOOOLXXIL In Facultate Medica 86. # Theologica 183. u 9 laridica 146. # t Math. et Phys. Nat 51. n u Phil. Theor. et Litt Hum. . . 26. 491. Praeterea in Album Academicum nomina eorum, qoi studiis vacant in Athenaeis, eo iine relata sunt, ut hic progressus pnblice probent et Doc* tores creentar, quorum: In Facultate Medica 8. /r a Theologica 5. t » luridica 2. n » Matb. et Phys. Nat 1. n a Phil. Theor. et Lit. Hum. . . 8. 24. Digitized by Google DOCTORES CREATI IN AGADEMIi BHENO-TRAIEGTINA, A.D.XXn M. MARTH A. ClOIOCCCLXXn ADD.XXVI M.MAETIlA.CIOiaCOCLXXni. ( IN FACULTATE MEDICA. D. 25 Aprilis 1872. Ianus mabinus cabolus £Duabj)U8 le buttb, Haga- nvLS, defenso publice specimiDe, cui titulus: Bronchitis catarrhalia b\j jonge kinderen^ Medicinae Doctor. D. 24 Maii. Iacobus petbus van bbaam houckgeest^ Amstelodamensis, defenso privatim specimine, cui titulus: lets over de peristaltiache hetoegingen van maag en darmkanaal, Medicinae Doctor, magna cum laude. D. 31 MaiL Cobnelius adbianus nestob van.bomondt, Rheno-Traiec- tinus, defenso privatim specimine^ cui titulus: lets over Mectrici- teit naar aanleiding van eenige in de chirurgische iliniei en poli- iliniek waargenomene gevallen , Medicinae Doctor^ cum laude. D. 7 lunii. Albebtus ouilielmus van bentebghem, ex oppido Goes, defenso privatim specimine, cui titulus: Eenige beschouwingen betrei- ielyi de leer der oorzaien van Beri-beri, Medicinae Doctor^ cum laude. D. 13 lunii. Gisbebtus Luchtmans, e pago Scberpenzeel, Gelrus^ de- fenso privatim specimine, cui tituius: Mededeelingen over het samentreffen van leverettering en dyssenterie, Medicinae Doctor, magna cum laude. D. 22 lunii. Iagobus pstbus van dbn bebg, Ultraiectinas, defenso pri« vatim speoimine, cui titulus: Over Sarcoma Testiculi, Medicinae Doctor, cum laude. Digitized by Google 192 DOGTORES GREATL D. 28 lunii. Albxandbe oarolus guiliblmus ARNTzsmus, Amsteloda- meDsis, defenso privatim specimine, cui titulus: Over de sluiting van bloedvaten in wondvlakten, Medicinae Doctor, cum laude. D. 6 Novembris. Guiliblmus garolus maubitius gottb, epagoStadaan 't Haringvliet , defenso privatim specimine, cui titulus : Sene hijdrage tot de Tathogenie der eudoarteritis cAronica, Medicinae Doctor, magna eum laude. D. 18 Decembris. Aart vos, e pago Breukelen, defenso privatim speci- mine , cui titulus : Jfet ontetaan van tuberkels in de lever en hef darmslijmvlies , Medicinae Doctor, magna cum laude. D. 18 lanuarii 1873. Thbodorus abrahamsz, Amstelodamensis , defenso privatim specimine, cui titulus: Neuritis rami primi trigemini, Me- dicinae Doctor, cum laude. D. 22 Januarii. Ianus cobrt, e pago Hendrik Ido Ambacht, defenso " privatim specimine, cui titulus: Be schijnbare accommodatie bij aphakie, Medicinae Doctor, magna cum laude. D. 23 lanuarii. Iohannbs bgbbrtus van dbr meulbn, e pago Dragten, defenso privatim specimine , cui titulus : Hereoscopie bij onvolkomen gezichtsvermogen , Medicinae Doctor, magna cum laude, D. 5 Februarii. Pbtrus wbllbnbbrgh^ Rbeno-Traiectinus , defenso pri- vatim specimine, cui titulus: Een geval van mania ejrilepticay Me- dicinae Doctor, cum laude. D. 24 Martii. Safb talma, Dockumensis, defenso privatim specimine, cui titulas: Over licht- en kleurperceptie , Medicinae Doctor, mqgna cum laude. IN FACULTATB THBOLOGICA. D. 17 lunii 1872. Gbrrit van goor^ ex oppido Ootmarsum, pablioe defenso specimine^ cui titulus: De strijd over den ketterdoop, Theo* logiae Doctor, magna cum laude. D. 26 Septembris. Iohannbs grobnbwbgbn, Amstelodamensis, publioe defenso specimine, cui titulus: Pontius Pilatus, Theologiae Doctor, magna cum laude. Digitized by Google DOGTORBS GREATI. 198 IN PACULTATB lURIDICA; D. 19 ApriliB 1872. Thbodobxjs lbbuinus mabius hubbbtus bobbbt, Mosa-TraiectiDus, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. Eodem die. Abnolbus htacinthus a. m. hubbbtus bobbbt, Mosa- Taiectinns, privatim defenao specimine, cui titulus: Onderzoek naar de gevdffen der valechheid in wieeeh gepleegd^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum iaude. D. 26 lunii. Abnoldus iohannbs andbbab, e pago Kolium, Frisiusi privatim defen^if thesibus ^ lur. Rom. et Hod. Doct. D. 28 lunii. IohannJbs yan doobn^ Rheno-Traiectinus , defenso privatim specimine^ cui titulus: lets over de beperkte handligHng volgene het Nederlandsch regt^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. D. 29 lunii. Antonius thbodobus MiauBL, Roterodamensis, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 8 Novembris. Ianus iacobus willinqb, e pago Emmen^ Drenthinus, pri- privatim defensis thesibuB, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 20 Novembris. fiAMBBBTUs van libb^ e pago Jutphaas, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 2 Deeembris. Alfbbdus van libb, Rheno-iTraiectinus , privatim de- fensis thesibus» Jur. Rom. et Hod. Doctor. D. 3 Decembris. Abbntius didebicus hbnbicus hbbinga, Tilburgensis , privatim defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. D. 4 Decembris. Ianus guiliblmus claudius db jonqb van bllembbt, e pago Oostcapella» Zelandus, privatim defensia thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 20 Decembris, OuiXiIBlmus cabolus van boetzblaab, e pago de Bilt, defenso privstim specimine^ cui titulus: Hietoriach^staatereg' telijke proeve over het veto des Konings (Orondwet Jrt. 69 , 114), lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 26 lanuarii 1878. Didbbious bijnhabdus bebnhAbdus van ltnden, e pago Velp , privatim defensis thesibus , lur. Rom. et Hod, Doctor, cum laude. 26 Digitized by Google 3«A D0CT0RI9 €KEATI. D. 29 lanuarii. GosviNva losBFHua &cv>» Axwtelodamensis , defenso pri- vatim Bpecimine, cui titulus: Scheta der staatkundige betrekkinyen 4umhm 4g BtpMiek der Veneniffde Heierlanden en M Koningrijk Pruimen M hei huwekjk vm FrvM JFiilem V (170Wim), lar. Rom. et Hod. Doctor, magna cum kmde. U. 9 MartiL AsiroLDUft kxrdijk, Bx>terodamenflu, .priyatim deftttiMfi thesibut^ lur. Rom. et Hod* Doctor» mapna eum kmde. D. 7 Martn. Oo&i«£Lii7d iohanii bs BOBtMvs knifbokbt, 6 pa^ Beilen , Drenthinus, privatim defensis theftibM, lor* Rom. 0i Hod. Doctor. IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS. D. 11 ApriUs 1872. GviLisiiMU» hbnbicus iMamiss ^akbovm, Rheno- l^ieotinus, privatim defeDso fipeoimine, cui titidiiB: (her eenen memfiem amylalkohol, Matb. Magister, Pfail Nat Doctor, eum laude. D. 14 lunii. Nigolavs raTBus kaptsth, e pago Barneveld, privatim defenao speoimine, eui tituluftt Over de rekeninff met eymboten en 4e iotfoeeinff daurvan op de inteffratie van difetentiac^oerge^kingen , tfath. ftiagister, Phil. Nat Doetor, oum laude^ Eodem die. GuiLiELMtrs KAPfBTN, e pago Barnevieid^ privatim defenso speoimiae , <mi titulus : Over de theorie der trillende platen en haar verband met de ecBperimemten^ Math. Magister, Phil. Nat. Doctor, magna cm laude. D. 19 luoii. Botnrs vak ddr mbulkn, Franequemniia, privatim defenso jpeciiuiiie, eiii titulaat Qver de ontlodinge-producten van Jlo9 door mfyeierzmr^ Math. Magister» Phil. Nat Ddctor, oum lcmde. D. 28 lunii. Floris cobnelius everhardus van BtK!0D»N^ e pagoZeist, privmtim defanio specifiBine» <^ui tituln: Over een &ai^tie^produit van jtihnioine , Mirtii. Magister, Pfail, Nat. Ddoter» magna ^um laude. D. £B jMvuartt 187 A« Victor amustos ivLitrs> Rheno^Traiectiiius, priva- tim defenso specimine» oui tituluat de leer der Quatemione in bare (oepaeeh^ op de leef Mn den oimdairdn Modograaf, Math. Magister» PhiL Nat. Dootor, fiimgem oum iandi. Digitized by Google ACADEMIA GRONINGANA. 26« Digitized by Google Digitized by CjOOQ lC \ NOMINA PROFESSORUM, «UI INDE A D. X OOTOBBIS CIOIOOCCLXXn AD D. IX OCTOBBIS CIOIOCOCLXXm IN AGADEMIA GBONINGANA DOCBNDI HUNUS OBIERUNT. REGTOR HiGNIFIGUS EVERARDUS lANUS DIEST LORGION, SENATUS AGADEMIGI AGTUARIUS CORNELIUS MARINUS FRANCKEN. IN FACULTATE THEOLOGICA. F.HOFSTESDEDiGBOOT(radedonatas). D. CHANTEPIE DK LA. SAUSSATB. E. I. DIEST LOBQION. F. G. B. tam BELL. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. L L P. VALETON. G. HECKEB. C. M. FBANCKEN. B. H. 0. K. TAM on WUCK. H. E. MOLTZEB. IN FACULTATE lURIDICA. L H. PHILIPSE (rude donatas). B. D. H. TELLEGEN. B. L GBATAMA. W. MODDEBMAN. G. DIBPHUIS. Digitized by Google 198 NOMINA PR0FE8S0RUM. IN FACULTATE MEDICA. I. H. lANSEN. H. Q. MIDDENDOKP. O. M. H. 8ANGER. H. A. KOOTKER. D. HUIZINGA. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATIGA.RUM ET PHYSICARUM. H. C. YAN HALL (rade donatus). R. S. TJADEN HODDERMAN. Q. A. ensched:^. P. db BOER. R. A. MEES. H. I. VAN ANKUM. Digitized by Google ORATIO QUAM HABUIT EVERARDUS lANUS DIEST LORGION, DIE IX OCTOBRIS A. CIOIOCCCLXXm QXJUM AOADBMIAE GBONINGANAB EBGUNDAE MUNUS DEPONBBET, Digitized by Googk Digitized by Google ACULDEMIAE OBONmOANAB CnEATOBES, YIBI AMPLISSnai QUI CnEATOBUM OOLLBQIO AB AOHS BS, YIB CONSULTISSBCBI ABTIDM AC DISdPLINABnM PBOFESSOBBS, TIBI CLABISSIMI» COLLEGAE ABSTDMATISSIMII QUI 7BL PBOVINCIAB, YBL dVITATI BEGUNDAB BT lUBI TU- BNDO PBABB8TIS, VTftl GEAYISSIMI! ABTIUM DISdPLINABUMQUE DOCTOBBS, VIBI DOCTISSmi! SAOBOBUM ANTISTITBS, VIBI PLUBIMUM VBNBBANDII dVBS ACADBMId, COMMILITONBS BXOPTATISSIMI I QUOTQUOT DENIQUB ADBSTIS, QUI AD HANO SOLBMNITATEM CONVBNISTIS, AUDITOBBS HUMANISSIMII Ineunte anno academico, cuius ultima iam adest hora, haud prorsus absurdum mihi videbatur spem aliquam fovere, fore| ut, praeterlapso anno, multorum desiderium , quod attinet ad legem diu exspectatam de Institutione Superiore, impletum esset. Nondum enim tunc unus mensis erat elapsus ex quo nova consessio Ordinum Oeneralium aperta erat oratione Regis Augustissimi, e throno pronuntiata, in qua annuntiaverat Rex, legem iUam praeparari; atque sciebam certissime Ministrum Regium, cui tunc temporis intema regni negotia erant mandata, sicut haec etiam hoc temporis momento eidem mandata sunt, iam antea, quum eodem munere fungeretur, de lege memorata ooncipienda serio cogitasse. Spem autem fevellit eventus. Lex quidem concepta est, imo missa ad summum illud in civitate CoUegium , quod a Rege consulendum est de una- quaque lege, quae Ipsius nomine deliberationibus Ordinum Generalium offeretur; sed, tesCante Ministro Regis, qui rebus iudiciariis praeest, duas abhino hebdomades nondum ab illo CoIIegio remissa erat. 27 Digitized by Google 202 E. I. DIEST LORGION Vivimus itaque etiamnum sub lege antiqua. Quod non ab omni parte mihi dolendum videtur. Incertum quidem est, qualis fuisset sors, quam nova lex nostrae Academiae peperisset; verendum autem maximopere ne sors fuisset tristissima. Quamvis enim affirmare audeam Ministrum Rerum Intemarum in lege ab ipso concepta statuisse, tres patriae Academias superstites mansuras, tamen valde veri similis mihi videtur rumor, iam diu longe lateque sparsus, futurum fuisse ut populi Repraesentatores, utentes iure afferendi mutationes in legibus propositis -^ quod vulgo appellatur het regt mn amendement, quo ex multorum sententia leges minime vulgo emendantur — ita mutarent legem conceptam^ ut constitueretur unam duntaxat in posterum in patria fore Academiam^ — certe non plures quam duas, Groninganam utique esse delendam. Gaudeo hanc ob causam novam legem adhuc desiderari. Obitum Almae Matris nostrae carissimae iacturam^ damnum, cladem aestumarem urbi, ,provinciae, scientiae. Dicant fortasse nonnulli, matrem illam iam diu languescere, atque etiamsi non aboleatur per novam legem, tamen morituram aut viribus deficientibus , aut deficientibus Studiosis. Quod vero ad vires attinet, nuUa profecto ratio esse potest cur defice- rent perpetuo ei vires, si legislatoribus nostris placeret huic Academiae, aeque ac eius sororibus, larga manu concedere omnia, quibus opus est ad virium confirmationem ; et quod attinet ad studiosorum numerum ebeu exiguum, statuere lioet^ ut opinor, hunc auctum iri si Academia nostra nuUa in re poetponeretur reliquis in patria universitatibus et onmibue subsidiis necessariis instrueretur. Caeteroquin numerus civium academico* rum etiam antea interdum decrevit propter causas temporales, et deinde rursus accrevit; quod in futurum iterum fieri posse, mihi est persua- sissimum. Hoc autem negari nequit, quod multa, quae ad Superiorem InstituUo- nem pertinent^ melius ordinari possunt et necessario debent; et si anno praeterito nova lex esset lata, sine dubio multa iam melius ordinata ha* beremus. Ad ea» quae nova lege mutata essent^ procul dubio'et hoc pertineret, quod non amplius die natali Academiae — si adhuc quotannis ceiebranda: Digitized by Google R A T I O. SOd esset — * a Rectore Magnifico — si adhuc manus illud servatam mau- aiMet ~- antequam faaces academicos successori traderet» Academiae fata ^anni praeteriti enarranda essent lingua Latina. Non omnia certe quae mutantur meliora fiunt; sed hac in re mutatio sine ullo periculo locum habere potuisset, et omnium, ni egregie fallor, applausu probata esset. Non autem locum habuit, et mihi igitur impositum manet officium Latinb verbis narrare hieta ac tristia, quae Academiae evenerunt. Narratio autem brevissima esse potest. Perpauca acciderunt, quae me- moratu digna sunt; et felicem me praedicoj quod fere nuUa, quae refe- renda sunt, tristia dici mereantur. Finita hac narratione, oratiunculam habere mihi iiceat lingua vernacula. Frimo loco commemoramus Regem Augustissimum salvum sospitemque mansisse neque impeditum fuisse, prouti anno superiore , per luctum » eius domui iliatum obitu praestantissimae uxoris Frincipis Henrici, fratris amatissimi Regis, quo minus septemtrionales patriae provincias visitaret Visitavit itaque et hanc urbem» et Senatum academicum, Eum salutan* tem, comiter excepit. Non minus, quam ante unum et viginti annos» nunc etiam nostram Academiam honoravit. Non quidem, ut tunc, tem-* plum academicum, bibliothecam et musea adiit; sed in horto botanico totam fere horam degit, luculenter manifestavit quanti Botanicen faceret, singula ibidem accurate iuspexit, plantas quamplurimas sibi cognitas esse ostendit, plurima magnopere laudavit Benevolentiae regiae erga Acade- miam splendidum imprimis est documentum, quod Rex huius anni Rec- torem Magnificum, Academiae repraesmtatorem , condecoravit insignibua Ordinis LecHiis Nederlandici. Minime etiam silentio praetereundum , quod Senatus urbis et Ordines Provinciae Groningae ostenderunt eadem occasione se magni fiacere Acade** miam, quippe qui ad epulas lautissimas et laetissimas, Regi oblatas, inter convivas honoratos invitarunt et Rectorem Magnificum, qui pro honore Academiae oblato gratiae iis refert quam maximas. Inter Frincipes regios, qui hanc urbem sua honoraturi essentpraesentia» quum monumentum in memoriam Comitis Adolphi apud vicum Heili- gerlee detegeretnr, verosimiliter etiam Regis filiudi natu minorem, Frin- c^>em Alexandrum, futurum, iam diu divulgatom erat; et quia Frincepa 27» Digitized by Google 204 E. I. DIEST L0R6I0N Alexander civis est academicus^ quippe albcLUniversitatis Leidensis inscrip- tas, Senatus Academiae Rectori Magnifico mandaverat, ut Studiosum illum illustrissimum 9 regium salutaret. Mandato obtemperavit Rector, et quidem, quum nulla alia opportunitas se offerebat, opportunitate festi, a oivibus academicis Groninganis in honorem Principis instituti atque saltationi dicati. Salutationi Rectoris summa cum benevolentia Princeps respondit. Magnopere gaudemus, e CoUegio Academiae Curatorum neminem nobis ereptum esse. Gaudemus etiam Regem comprobasse laborem vestrum, Yiri AmpUssimij in gravissimis quae vestrae curae mandatae sunt rebus, et in tribus provinciis septentrionalibus regundis, et in huius urbis regi- mine. Accipiatis benigne nostram gratulationem » Viri ampiissimi^ Gregory, qui insignibus Ordinis Leonis Nassavii, classis secundae, ornatus es; van Fanhuys, qui ad altiorem gradum in Ordine Leonis Nederlandici evectus es; van Heiden, qui amplioribus Coronae Querceae insignibus es decora- tus; van Roijen^ qui adscriptus es equitibus Ordinis Leonis Nederlandici. Gaudeatis yos ipsi, Viri Amplissimi, longo temporis spatio de regia com- probatione. Diu^ ut speramus, vos omnes, Curatores Amplissimi, curam Academiae Groninganae geretis, cuius commoda vobis commendare prorsus superfluum esset Ex ordine Frofessorum ordinariorum ^ qui ineunte hoc anno iam ad eum pertinebant, unus tantummodo deest. Morte neminem eorum amisi- mus. Superstites etiam esse valde laetamur coilegas quatuor, quorum tres, Viri Clarissimi Fhilipse, van Hall et Hofstede de Groot, annis su- perioribus, propter aetatem septuagenariam , Clarissimus Muurling, prop- ter adversam veJetudinem , rude donati sunt. Quem ex professorum ordine amisimus^ Clarissimus Rosenstein , nos reiiquit^ quia vocationem hononfi- centissimam ad Cathedram Medicam in universitate Leidensi haud recusan- dam putavity frustra nobis eum invitantibus ut apud nos maneret. Quod rarissime accidere solet, et post annum academicum millesi- mum octingentesimum vicesimum octavum denuo non evenit^ boc anno locum habuit. Non minus quam quatuor novi Professores cathedram hac in Academia capessiverunt. Collegae quondam nostro Salverda» qui anno Buperiore munus suuin apud Institutionem Superiorem deposuerat, quia tunc praeferebat munus Inspectoris Institutionis mediae, successit doc- Digitized by Google O R A T I O. 205 tiBsimus van Ankom. Coliegam aestamatissimum Hofstede de Oroot excepit doctissimas Chantepie de la Saassaye, et aestumatissimi ooUegae Muarling suocessor factus est doctissimus van Bell. lam per totum fere annum sedes^ in Professorum ordine yacantes, ab his triumviris occupatae sunt. Frouti vobis, Yiri CUirissimi, antea gratulati sumus, sic et nunc palam vobis gratulamur et non tantum vobis, sed et nobis^ quia tales vos pro- bastis, quales exspectaveramus : viros eruditissimos , humanissimos , nobis gratissimos. Nuperrime cathedram per abitum Ciarissimi Rosenstein vacan- tem, occupavit doctissimus Kooyker. Tibi etiam iterum gratulamur, et qnidem lubentissime. Fama nobis de te annuntiaverat multa praeclara» et iam nobis constat famam minime nos decepisse. Felix sit vobis om- nibus, Coilegae coniunctissimi, vita, tam privata quam publica, in urbe Groninga, atque capiant scientiae aeque ac nostra Academia ex vestris studiis laboribusque fructus uberrimosl Ad vos me convertens, luvenes Omatissimi, Academiae Oroninganae cives, magnum renovare dolorem debeo. Morte vobis ereptus est inopi- nata, subita commilito^ vobis omnibus, ni fallor, carissimus^ du Peyrou van BreugeL Nondum per totum annum inter vos versatus erat, atque iam spem excitaverat eum aliquando primarium quemdam locom inter cives academicos capturum. Himc vobiscum lagemus. Caeterum, luvenes Omatissimi, vos inspiciens nullum sentio dolorem, sed plurima mihi in mentem veniunt de quibus gaudeo, — • ardor in studiis, egregii progressus, morum bonitas et honestas, in quibus omnibus, me iudice, vos nequaquam civibus aliarum Academiarum ceditis. Et si mihi, varias ob causas, iucunda manebit recordatio me hoc anno sceptra Academiae nostrae gessisse, hoc magna pro parte etiam vobis debeo, vestrae comitati atque humanitati. Superest ut breviter dicam de supellectile Academiae. De Nosocomio, de Museo Anatomico, de Museo Physico, de Museo Zoologico, de Laboratorio Chemico, de Museo Antiquario, hoc tantum- modo monendum habeo, quod in eadem fere conditione versantur ac anno superiore. Idem dicendnm de Horto Botanico, sed tamen aliquid addendum est. Cubiculum iectionibus botanicis destinatum magis ineptum esse vix potest Digitized by Google «06 E. I. DIEST LORGJON ORATIO. i^uam re vera est, testaote CoU^ no$tro, oui lectioDea iUae mandatae sunti quia ibi sullo modo fieri posaunt exercitatioues microscopicae ^ quae secun- dum hodiernam conditiouem discipUnae Botanices ante omnia neeeasariae babendae sunt. Rogantibus autem Curatoribus Minister Rerum Internarum quaesivit nuper ut Ordines Generales concedant pecuniam , quae requiritur ut cubiculum memoratum ita emendetur^ ut aptum fiat ad microscopicam plantarum observationem. Speremus bonum eventuml Curatoribus insuper gratias agere debemus pro emendatione, quam ip- sorum cura subiit anno elapso Laboratorium Fhyfiiologicum. Ibi enim cubiculum , in quo chemici labores excercentur , longe melius , quam antea eraty hisce laboribus est accommodatum. De BibUotheca nondum locutus tum, et nihilnovi memorandum babeo* Memorare autem lubet praeslantissimo nostro Bibliothecario contigisae, ut mense Septembri per triginta annos munere FrofesBoris in Academia Groningana functus esset £x intimo pectore tibi gratnlor, vir amicisaimel Si vota nostra impleantur, salvua, incolumia atque feUx eria non tantnm usque ad aetatem septuagenariam , sed et deinde quam diutiasimel lamque tibi, Clariaaime Francken, quem Rex Auguatiasimoa ancGesao- rem mihi designavit, munus Rectoris trada Salve, Rector Magnificel Te Rectore vivat, vigeat, floroat Academia Groningana ! Digitized by Google HBT LICHT DER GESCHIEDENIS OVER DE VERDEELDHEID IN DE NEDERLANDSGHE HERVORMDE EERK. R E D E, UITGESPROKEN DBN 9^^^ OCTOBEE 1872 BIJ GELEGBNHEID DBE .OVBEDEAGT VAN HET EBGTOEAAT DBE HOOGBSCHOOL TE GEONINGBN, E. J. DIE S T L R G 10 N. Digitized by Google Digitized by Google Toen ik voor dertien jaar mijne betrekking aan deze hoogeschool aan- vaardde, hield ik eene redevoering over de regte beoefening der historische theologie als uitnemend geschikt tot opbouwing van de kerk der toekomst. Ik heb toen onder anderen beweerd, dat de verdraagzaamheid en de een- heid in de kerk door de regte beoefening der historische theologie bevor- derd zouden wordeh. Vergelijk ik den tegenwoordigen toestand der kerk in 'talgemeen en der nederlandsche hervormde kerk in 'tbijeonder met den toenmaligen^ dan moet ik bekennen , dat ik geen vooruitgang in de genoemde opzigten kan bespeuren. Het is er niet beter op geworden met de verdraagzaam- heid en de eenheid; veeleer minderl Zelfs in de katholieke kerk bestaat thans een tweespalt, die toen zeker door niemand verwacht werd; en onder de protestanten is het aantal van verschillende rigtingen nog ver- meerderd en staan de partijen scherper tegen elkander over. Zoo is het althans in de nederlandsche hervormde kerk. Eort voor het jaar 1860 waren er in deze eigenlijk slechts twee rigtingen: de ortho- doxe en de liberale. Wel waren de liberalen toen ook verdeeld in gro- ningers en anti-groningers, maar ze hadden dit met elkander gemeen^ dat ze liberaal waren en er even weinig aan dachten, om elkander^ als om de orthodoxen uit de kerk te verwijderen. Ook onder de orthodoxen bestond verschil. Men had zuiver orthodoxen en ethisch-irenischen , die echter hierin overeenstemden^ dat ze zich, als om hunne banier, schaar- den om de oude confessie der kerk. 28 Digitized by Google 110 E. J. DIEST LORGION Weldra kwam er eene derde rigting op : de moderne. Nu werd men ge- woon van drie rigtiugen te spreken, die veelal zich noemden, of door anderen genoemd werden, de confessioneele, de evangelische en de mo- derne. Algemeen heerschte de overtuiging , dat er in de nederlandsche her- vormde kerk van geene andere, dan van deze drie, sprake kon zijn. De synode van dit jaar heeft dan ook bij de benoeming eener commissie tot het ontwerpen eener organisatie, waarbij het zamenzijn en zamenblijven der ver8chillende rigtingen^ zoo maar immer mogelijk, in een kerkelijk verband , verzekerd kan worden , op de genoemde drie rigtingen acht ge- slagen en uit elke van deze een drietal tot leden dier commissie benoemd. Maar zie, wat gebeurt er! Daar verheft zich de luidklinkende stem van eeii maa , die geachk wordt de standaarddrager te zijn van duizende leden der keriE, en zij besohukiigt de sjnode, dat zij groot onregt heeft gedaan, ddvijl sij eene der bestaande rigtingen geheel voorbijgegaan is bij het beaoemen der commiaaie. Zoo vernemen wij dan , dat er nog eene vierde rigting aanwezig is, en wei eene zoodanige^ bij welke nog mind», dan bij een der andere, strijdvaardigheid ontbreekt, en die, zoo mogelijk nog meer dan een der andere, zichaelve voor de eenige ware houdt en aan ziob aUeen regt van bestaan toekent. De verdraagaaamheid en de eenheid in de kerk zijn derhalve gedurende de laatste jaren meer achteruit- dan vooruitgegaan. Wanneer iemand echter daaruit het gevolg wilde trekken, dat ik in mijne bovengenoemde ledevoering eene onware stelling heb verdedigd, zou ik met allen nadruk daart^en opkomen. In de eerste plaats zou ik er mij op beroepen , dat de regte beoefening der historische theologie nog maar al te zeer onder de zeidzaamheden belioort. Is het vroeger naar waarheid door mij ge- zegd, dat tot die regte l)eoefening vereischt wordt, dat de historiBche theoiogie in haar geheelen omvang moet vrorden beoefend; dat bij elk Qndenioek gelNruik moet worden gemaakt van de bronnen zeive; dat die biannes onderworpen moeten worden aan de strengste kritiek; dat men ze gelMTuiken moet met de uiterste naauwkeurigheid; dat men zich 4n aUes moet laten besturen door onpartijdige waarheidsiiefde en alleB be- seliouwen en behand^len meet op echt wijsgemge wijze; — is dat naar waarheid gezegd, dan is het ook waarheid, dat de regte beoefoning der Digitized by Google R E D E. 211 historiache theobgie nog maar seldsaain wordt aaDgetroffeA. Vele ge« schriften en opstellen hebben in de iaatste jaren het licht gezien, waarin de genoemde vereischten in meerdere of mindere mate mij schenen te ontbreken; niet weinige^ waarin toms op verrqgaande wijze tegeo ja of ander gezondigd werd; weinige, die geheel daarvan vrij gesprokf ^ knnnen worden. De schriften der iaatste jaren over theologische va kerkelijke onderwerpen zijn voor era groot gedeelte strijdachriften . en dese geven aoo ligt aanleiding, dat men bij 't gebruik van argumjnten , aan de ge- schiedenis ontleend, niet altijd de noodige r^^^" .ujttigheid in acht neemt, maar wel eens meer vraagt naai- -^ a .rpte der argumenten, naar hunne geschiktheid om de tegenpanij te kwetsten, te versiaan^ dan naar hunne deugdelijkheid en waarheid. Niet daaDop alleen zou ik mij beroepen. Ik sou er bijvoegen , dat ik mij voor dertien jaar volstrekt niet gevleid heb met de hoop, dat de gunstige gevolgen, die ik van eene regte beoefening der historische theo- logie verwachtte, binnen korten tijd dnideUjk openbaar souden worden. Daardoor werd ik bewaard doordat ik te zeer overtuigd was van de groote menigte en de geweldige kracht van ingewortelde vooroordeelen of eenmaal opgevatte valsche meeningen zoowel , als van de onafzienbare uitgestrektbeid van het veld , dat bearbeid en voor een niet klein gedeeite nog eerst ontgon« nen moest worden. En in die overtuiging ben ik meer en meer bevestigd. 'tls mij nog duidelijker geworden, hoe moeijelijk het voor de meesten is, zich los te maken van lang gekoesterde meeningen. Vaster nog, dan toen, houd 1k er mij thans van verzekerd, dat het voor zeer velen niet mogelijk is, de zaken anders te beschouwen, dan zooais zij het eenmaai gewoon zijn gewordw. Doch ook voor hen, die «^den wezenUjken zin voor waarheid en de zeldzame gave der werkelijke onpartijdigheid" bezitten , is het opsporen der historische waarheid eene niterst moeijeUjke zaak. iirNiets is op aarde moeijelijker te erlangen, dan de historiache waarheid/' heeft in de vorige week onze voormaligestadgenoot verklaard^ toen hij zijne betrekking van hoogleeraar in de geschiedenis te Utrecht aanvaardde, een man, die jaren lang zich ijverig, emstig en naauwgezet, zooals weinigen, he^ bezig gehouden met het opsporen van historische waarheid. En hoe moeijetijk dat is, heeft hij door tal van voorbeelden duideUjk in het licht 28* Digitized by Google 212 E. J. DIEST LORGION gesteld. Gaarne zeg ik hem na : //Er liggen eene menigte stroikelblokken op den weg, welken de bpregte vriend der waarheid, die het raadsel of de raadselen der geschiedenis poogt op de lossen, heeft te betreden." Maar ik voeg er ook met hem bij : /fToch schijnen geene gronden krachtig genoeg om te pleiten voor het gevoelen, dat de historische waarheid een ideaal, een onbereikbaar wit is." Ik koester alzoo nog dezelfde gunstige verwachting aangaande de regte beoefening der historische theologie, als te voren. En het is ook bepaald ten aanzien der nederlandsche hervormde kerk , dat ik van de geschiedenis eenen heilzamen invloed verwacht, om een einde te maken aan de ver- deeldheid, welke omtrent meer dan 6ene zaak tegenwoordig in haar heerscht 'tls hierover, dat ik eenige oogenblikken tot u wensch te spreken. Het licht der gescbiedenis over de verdeeldheid in de nederlandsche hervormde kerk, — ziedaar, geeerde Toeh. ! het onderwerp, waarvoor ik uwe aandacht inroep. Ik hoop^ dat dit onder- werp uwe belangstelling niet geheel onwaardig zal zijn, terwijl ik voor mijne behandeling daarvan met vertrouwen een welwillend oordeel inroep. Ik gaf zoo even te kennen, dat er tegenwoordig in de nederlandsche hervormde kerk omtrent meer dan e^ne zaak verdeeldheid heerscht. Het is mijn oogmerk niet die allen op te sommen, maar bepaal mij tot enkelen, die thans inzonderheid aan de orde zijn. De eerste zaak , van welke ik spreken wil , is eene geldquaestie. Mis- schien verwondert dit sommigen. Er zijn welligt, die meenen, dat bij kerkelijke aangelegenheden de godsdienst geheel op den voorgrond treedt en geldelijke zaken te weinig in aanmerking mogen koman, om opzettelijk daarbij stil te staan. Vroeger was ik zelf althans ook niet vrij van die meening en hechtte , zooals ik het thans beschouw , te veel aan de bekende woorden: ^goud en zilver is als slijk." Nu stem ik wel is waar in met hetgeen ik onlangs ergens las: //waar godsdienst hoofdzaak is, is geld bijzaak"; maar ik voeg daar toch bij: eene zeer belangrijke, en voor de kerkelijke aangelegenheden eene hoogst noodige, eene onmisbare bijzaak, eene bijzaak, die op den kerkelijken toestand niet zeiden een overwegen- den invloed oefent. Stellen we ons eens voor, dat op dit oogenblik onze Digitized by Google R E D E. 213 hervormde kerk en iedere tot haar behoorende gemeeDte al hare fondseQ, al hare eigendommen of bezittingen verioor en eike toelage van rijkswege werd ingetrokken, dan zou zonder eenigen twijfei het onmiddelijk gevolg daarvan zijn, dat zij uiteenspatte. Het is, meen ik, niet te veel ge- zegd, dat het geld de band is, die eene groote menigte, menschen van allerlei rigting, vereenigd houdt met de kerk, zooais zij nu eenmaal is. Werd die band los gemaakt , zij zouden zich ook ios gevoelen van de kerk. Doch — de kerk en de meeste gemeenten hebben nu vrij aanzienlijke bezittingen. Aan wie behoort echter het eigendom van de bezittingen der gemeenten? Het geval , dat ik zoo even voorstelde , is niet geheel uit de iucht ge- grepen. Voor eenigen tijd heeft Mr. Heinecken een werk uitgegeven, waarin betoogd wordt, dat ze het eigendom zijn van den staat. Indien dit overeenkomstig de waarheid is, schijnt daaruit te volgen, dat de staat aan de kerkelijke goederen ook weder eene andere bestemming kan geven, dan ze nu sedert bijna drie eeuwen gehad hebben, en dat ze aan de kerk weer ontnomen kunnen worden. Over dit punt zal ik thans alleen dit zeggen , dat het gevoelen van den heer Heinecken bestreden en , mijns inziens, voldoende weerlegd is door Mr. van Verschuer in een artikel^ dat men vindt in het tijdschrift de Gids, in het voorlaatste nummer. Maar aangenomen y dat de kerkelijke goederen niet aan den staat toe- behooren , dan doet zich de vraag op , of ze behooren aan de kerk , of aan de bijzondere gemeenten, die in het feitelijk bezit daarvan zijn. Het laatste is het meest algemeen gevoelen; doch er zijn ook, die zich voor het eerste verklaren^ — waarvoor, naar het mij toeschijnt, ook veel te zeggen is. Ik laat dit echter in het midden en bepaal mij alleen tot de in den laatsten tijd veel besproken quaestie over het beheer der kerkelijke goederen. Sedert de kerkelijke organisatie van 1816 berustte het beheer der kerke- Ujke goederen eigenlijk, gedurende meer dan eene haive eeuw, bij den staat. In het nlgemeen reglement voor het bestuur der hervormde kerk in het koningrijk der Nederlanden, dat in 1616 is ingevoerd , heeft de zevende afdeeling tot opschrift: over het kerkelijk bestuur in de gemeenten. De vijf etfate artikelen van die afdeeling handelen over den kerkeraad en de Digitized by Google 214 E. J. DIEST LORGION diakenen, en daarop volgen vier artikelen over de administratie der kerk-, pastorie-, kosterij- en andere gemeentefondsen , in welke bepaald wordt^ dat het ministerieel departement, na ingenomen te hebben de gedachten van de provinciale kerkbesturen , en na voorafgaande raadpleging met de provinciale staten, over de onderwerpen betreffende het beheer de noodige voordragten zal moeten doen aan Zijne Majesteit den Eoning. In het jaar 1866 behaagde het echter aan de hooge regering, een einde te ma- ken aan alle bemoeijing van het staatsgezag met het beheer der kerkelijke goederen, maar bepaalde zij tevens, dat de destijds bestaande organisatie nog gedurende drie jaren in stand zou blijven^ ten einde aan wia in dea boezem der kerk daartoe mogt zijn geroepen een bekwamen tijd te gun- nen, om eene nieuwe organisatie in het leven te roepen. Ziedaar het begin eener treurige desorganisatie. Er ia wel een algemew coUegie van toezigt op het beheer der kerkelijke goederen in 'tleven ge- roepen; maar het regt van dit coUegie om eene voor alle gemeenten ver- bindende regeling in te voeren , werd door het ooUegie zelf en door de gemeenten ontkend. Er werden daarom pogingen gedaan om te weeg te brengen, dat de gemeenten zich vrijwiUig bij dit algemeen coUegie souden aansluiten. Een groot aantal gemeenten weigerde^ en van die gemeenten, die aanvankeHjk hadden toegestemd, trokken hiter sommige zich weder terug, terwijl het coUegie geene magt bezat om dit te verhinderen. Zoo is er een toestand van ordeloosheid en verwarring ontstaan, die hoogat bedenkeHjke gevolgen kan hebben en reeds meermalen gehad heeft. Aan dezen toestand dient een einde te wcnrden gemaakt Maar wie zal, wie mag, wie kan dat doenP Waar is de bevoegde magt daartoeP Dat is de vraag! — eene vraag, waarover thans, niet altijd zonder harts- togteUjkheid , getwist wordt. Velen zeggen , dat de synode de bevoegde magt is. Ook mij komt dit aannemelijk voor, en wei inzonderheid om deze redenen : Het thans vigerend algemeen reglement voor de hervormde kerk in het koningrijk der Nederlanden heeft kracht van wet, zooals, naar ik meen, door niemand ontkend wordt. In dat reglement w6rdt aati de kerkeraden en de classicale besturen voorgeschreven : acht te geven op de administratie der kerkeiijke goederen; en aaa de synodale oominissie: het hooden van Digitized by Google R £ D E. 215 aoodanig algemieen toezigt op de admDistratie der kerkelijke goed^tw/ als haar bij een reglement sal worden cpgedragen; — in dat reglemeilp wordt verder verklaard , dat de algemeene belanffen der §emeenten , beboo» rende tot de nederlandscbe berrormde kerk, toevertrouwd zijn aan de algemeene sjnode, die de kerk vertegenwoordigt en voor haar in regten optreedt; en eindelijk wordt door dat reglement aan de sjmode aitdruk* kelijk voorgeschreven : het ontwerpen van nadere bepalingen omtrent de administratie der bijzondere kerk- , pastorie- , kosterij- en andere gemeente* fondsen, en omtrent de betrekking tusschen de beatuurdere daarvan en de kerkeraden. In de eerste jaren na de invoering van het thans kracht van wet heb- bende algemeen reglement, is de synode echter teruggehouden van te vol- doen aan de haar opgelegde verpligting om nadere bepalingen te ontwerpen , omtrent het beheer der kerkelijke goederen door hetgeen mij voorkomt een misveratand te zijn. Men was namelijk over 'taigemeen van gevoe^ len, dat de tweede reserve in het besluit des konings tot bekrachtiging van het algemeen reglement de handen der synode bond , wat het ont- werpen van nadere bepalingen omtrent het beheer betreft. Men zag echter voorbij, dat in de tweede reserve niet gesproken werd van ontwerpetiy maar van vaetsteUen. In die tweede reserve toch wordt gezegd: irdat bij name het vaststellen van bepdingen omtrrat de administrstie der bijzondere kerk-, pastorie-, kosterij- en andere gemeentefondsen en goederen, niet kan geacht worden daardbor (d. i. door de koninklijke bekrachtiging van het algemeen reglement) als eene bevoegdheid der synode te zijn erkend/' Om het duidelijk te maken, dat men te onregt de sjnode hierdoor verhinderd achtte om te doen, wat haar ten aanzien van het beheer door het algemeen reglement was opgedragen , diene het volgende. /rEvra als door het thans vigerend algemeen reglement, aan de synode het ontwerpen van bepalingen omtrent administratie der bijzondere gemeentefondsen is * opgedragen, zoo was haar door het algemeen reglement van 1816 opgedra- gen : iet ontwebpxk van aJpemeene kerkeljke regkmenten en verordeninffen. Die reglementen vaet te etellen behoorde toen geenzins tot de bevoegdhefd der sjnode. Zij moest destijds alle door haar onttoorpen regiementen Digitized by Google 216 E. J. DIEST LORGION Toordn^en aan het ministerieel departement voor de zaken van de hervormde en andere eerediensten , behalve die der roomsch-katholieken , ten einde daarop de goedkeuring des konings te erlangen. Eerst door de koninklijke goedkeuring werden derhalve de door de synode ontworpen reglementen vastgesteld. Zoo bleef het tot de Bcheiding van kerk en staat. Nu werd de sjnode ontheven van de verpligting om de goedkeuring des konings te vragen op de door haar ontworpen reglementen. Art. 61 van het thans vigerend algemeen reglement luidt aldus: //Bij de synode berust de hoogste wetgevende, regtsprekende en bestu- rende magt, onder de verschillende waarborgen in dit algemeen reglement vastgesteld"; en //zij arresteert", volgens art. 62, «^de reglementen, welke voor de geheele hervormde kerk verbindende zijn". De synode had alzoo, volgens het algemeen reglement van 1816, de bevoegdheid tot het oniwerpen van re^lementen, die echter eerst vastffesteid werden door de goedkeuring des konings, totdat de koning haar onthief van de verpligting om zijne goedkeuring te vragen. Volgens het algemeen reglement van 1852 is de synode bevoegd tot het ontwerpen van nadere bepalingen over de administratie der bijzondere gemeentefondsen » maar biijft, volgens de genoemde tweede reserve, de koning zich het regt voor- behouden om zulke bepalingen vaat te 8teUen'\ Maar wat is er verder gebeurd? Nadat in 1866 de hooge regering reeds vtrklaard had, dat zij een einde wiide maken aan alle bemoeijingen van het staatsgezag met het beheer der kerkelijke goederen , werd in 1870 de genoemde tweede reserve, met de andere, door den koning ingetrok- ken. Wat is nu natuurlijker , wat meer overeenkomstig met den aard der zaak en met het vroeger gebeurde, dan dat de synode, die de kerk verte- genwoordigt; de synode, bij welke de hoogste wetgevende magt berust; de synode, die de reglementen arresteert, welke voor de geheele hervormde kerk verbindende zijn, — nu ook de bepalingen omtrent de administratie der bijzondere gemeentefondsen niet slechts ontwerpt, maar ook vaaiatelt! — vaststelt evenwel nog altijd onder deze reserve, dat de volstrekte meerder- heid der provinciale kerkbesturen het nog aannemen moet, zal het finaal aangenomen zijn. Al was het derhalve volkomen waar, dat tfbestunr en beheer van en Digitized by Google R E D E. 217 zelfs v66r de Hervorming, in Friesland althans, altijd geBcheiden zijn geweest" — zooals door een der invloedrijkste bestrijders van eene regeling door de s^mode beweerd is — dan zou daaruit toch niet het besluit kunnen getrokken worden, dat de synode werkelijk onbevoegd is om te doen, wat haar door het kracht van wet hebbende algemeen regle- ment is opgedragen. Maar is het wel volkomen waar, dat bestuur en beheer altijd gescheiden zijn geweest? Ik meen, dit te mogen ontkennen. Zulk eene scheiding althans, waardoor het een geheel afyescheiden wordt van het ander, is ten eenemaal in strijd met de historie, blijkens de boven aangehaalde zevende afdeeling van het algemeen reglement van 1816, welke afdeeling, zooals gezegd is, tot opschrift heeft: over het kerkelyk bestuur in de gemeenten , terwijl toch in die afdeeling gehandeld wordt niet alleen over 't geen men thans door het bestuur , maar ook over 't geen men door het beheer verstaat. Er kan nog bijgevoegd worden, dat ook volgens de voormaligen pro- vinciale reglementen op de administratie der kerkelijke fondsen eene zeer naauwe betrekking bestond tusschen bestuur en beheer. Inzonderheid was dit zoo volgens de provinciale reglementen van Zeeland, Noord-HoUand, Zuid-Holland en Overijssel. Daarin was bepaald, dat in gemeenten bene- den de 500 zielen het collegie van kerkvoogden zou bestaan uit drie ieden , van welke een een lid van den kerkeraad meest zijn ; dat in grootere gemeenten vijf of zeven kerkvoogden moesten wezen, waaronder twee leden van den kerkeraad; dat tot het collegie van kerkvoogden te Amsterdam, negen leden tellende, drie leden van den kerkeraad moesten behooren, wat ingelijks zoo was te Leiden, den Haag en Rotterdam. Verder waren, volgens de genoemde voormalige provinciale reglementen, predikanten honoraire ea adviserende leden, in een enkel geval zelfs medestemmende leden van het collegie van kerkvoogden. Ook de provinciale reglementen van Noord- Brabant, Utrecht, Groningen, Drenthe en Friesland behelsden bepalingen, door welke predikanten en kerkeraden meer of minder met de kerkvoog- den in betrekking werden gesteld. In 't bijzonder verdient nog opgemerkt te worden wat in het compendium der kerkelijke wetten van Friesland, uitgegeven in het jaar 1771 > bepaald is in den 17^^ Titel, handelende van de administratie der kerkeUjke- en pastoriegoederen. Daar ieest men 29 Digitized by Google 218 E. J. DIE8T L0R6I0N 11 artikd 11 deze woorden: ffDe admitiisrtratie der keikelijlDe goedeMi is imiDbeTOleD dea kerktoogdeD , iemeffens den prediiant ter plaatae, bij wieas coDseDt eD voorweteD eij alles zalleti moeten doen, mits dat hij geene adminietratte der penDiogen zal ou^eD hebbea./' De geschiedeDis wijst derhalve aaD, di^ de wheidiDg tosscbM bestnur en beheer voorheen Diet vbd dien aard is geweest, als in deo laaistoD tijd door meDigeeo beweerd is , eD dat nien daarap ^Eich te onregt Imft biNoepen, om de bevoegdbeid der tynode tot regeliDg van iMt bdMier der kerkelijke goederen te bestrijdeD. Overigens sij hier herinDerd , dat de synode n &ake het behesr volstrekt niet op eene willekearige wijze kaD te werk gaan. Zij moet zich in faet nJtoefeDen van de bij haar berustende hoogate w^tgevende mi^t aan 4e bepalittgen hoaden , welke daaromtrent bestaam. Zij mag sich ongetwij&ld om voorlichting weadeD tot alleo , bij wie ze zou meenen dte te kunnen vJaden; maar ztj mag een door haar ontworpen re^lement op geene andere injze vaststellen , of doen vaststellen , dan baar door het a^gemeen reglement ii voorgeschreven. En moet de synode blijven binnen de gienzen van de haar in het algemeen regtement toegekende bevoegdheid, dan kan en mag zij zich <ook geenszins Aei bekeer zelf over de bijaondere gemeentefondsen toeeigeDen. Volgens het sigemeeD reglement berast bij de eynode wel het htheer der idpemeene kerkelijke fondsen; doch over de bijzondere gemeeatefondsen wordt haar geen beheer, maur alleen bet ontwerpen van bepalingen om- trent de administratie dier-goederen toegekend. Dit is ook Aeteenipe, wat de synode heeft gewild. Er is tot nog toe geen «weem of echaduw van gezien , dat de synode het beheer zelf aan zicfa aou willen trekken. 