title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: en zonderlinge gevolgen zou men dan nie denken, dat'er zomtyds op dien vost ge beuren moeften? Laaten wy ílegts cens op dit letten, "t welk zig natuurlyker wyze't eerít voordoet. De Wryving, die een Kz- nonkogel lydt van de Lugt, terwyl hy 'e door vliegt , kan billyk,als een zaak van dtg zelfden aart , vergeleeken worden by de Wry- ving van een zeer fellen en hevigen Wind, waar aan men zig bloot ftelt: want het is; voor zoo ver de uitwerking aangaat, evem- eens , of een Lighaam zig onophoudelyk verplastít en voortfnelt ; om de Lugt te flaan, dan of de Lugt door een aanhoudem | ^ boo&à WRarvINO: 369 de bewéeging flaat tegen dat Lighasm. Zou xnrits. men "t dan, als men voor dit gevolg be- ?- ^r dugt was, wel waagen durven, om by een ibn Storm in de open Lugt te komen, en zig voor die heetmaakendé Wryving blot te Ítellen? Maar, zonder hier op langer ftil te Ílaan, indien men eens de Proef neemt met éen ftuk Metaal, 't welk den zelfden Graad van Koude heeft, als de bewoogen Lugt, waar aan men 't bloot íftelt, zal men wel kunnen gelooven, dat die Lugt, met welk een geweld en fnelheid zy ook over dat Me- taal mag heen glyderr, hetzelve eenige Warm- te za] doen krygen? Mooglyk ja, zal men miffchien zeggen, z.ir niet. Zo flegts die fnelheid der Lugt gelyk was doorlang- aan de Ínelheid van den Kanonkogel, die det. ten minílen Z7es-entwintig maal grooter is dan die van den allerhevigfíten Stormwind, Maar dan, dunkt my, zou al het onder- Ícheid ook maar in wat meer of wat min inoeten beíftaan; en indien de Kanonkogel met die fnelheid , die hy bezit, in de Lugt, daat hy wgen wryft; cen zeer voelbaate D a , Watms - 4 ElII LES ». A7T- PEEL. Yrand in de Bos- fchen: Hitte by 't Olie- flaan, Meel- maalen. 376 VuUuR orMAAK'T Warmte krygt binnen den tyd van twe drie Sekonden, verbeeld ik my, dat zelfde Kogel aan een hevigen Wind bl. geíteld, mct wat minder fnelheid, in langer tyd , ook zoo warm zou moeten « den, dat ment voclen kon. Doch i weet, hoe weinig dit gevolg met de d lykfíche ondervinding overzenft-mt. 1 mand heeft ooit zyn Vingers gebrand « aanraaken van cen T'raiie of Tuinhek, vierentwintig uuren dgtereen in den hc ften Noordweíten Storm geftaan heeft, was het van Yzer, 200 wcl als de Ka kogel. - Zommige Schryvers Lrggen, dat de Br die "er niet zelden nu en dan in de Boff ontítaat, veroirzaakt wordt dcor de V . ving, welke de Takken van de Boomen,; den Wind bewoogen, tegen elkanderen i ken, en die daarenboven door eenige zondere omftancigheden, langduurige dr te, dorheid van Hout, Bladcn, als an: "ins, merkelyk b:gunítigd kan woi Schoon men wel eenigzins zou kunnen booR WRaYvING 37í. 1, of deeze oirzaak de waare 7y , dewyl 'er zig Zeer bezwaarlyk met genoegzaa- zekerheid van overtuigen, en byna al- . vermoeden kan, dat of de boosaartigs | of de onvoorzigtigheid van menfchen die Toevallen aanleiding gaven; moet | egter toeftemmen, dat zulks ten ften zeer wel mogelyk zy, dewyl men t, dat alle Groeiftoffen Vuur in zig be- 'n, en dat een groot gedeelte van der- er maakf:] uit brandbaare Stof beftaat. XITI.LY$. 2. A kr.» DErIEL. Koorngeweff-:n zelfs en de Vruzten ziet | een vry groote Hitte aanncersen, als | ze maalt, ftampt, of op een andere e breekt en klein maakt.— Men kan 'er op *t gevoel van overtuigen, als men "t pzaad, *t Hennipzaad , Nooten , en der- 'ke Gewaff:n, tcrwyl men ze onder den nper bereidt om 'er Olie uit te trekken, ianden neemt , of zyn Hand fkeekt in "c e| van de Tarwe «n ander Koorn, wan- r het uit de Steenen komt op den Mo- . Alle deeze uitwerkzels ontítaan cozcu- ynlyk of uit herhaalde flagen, of uit cen D 3 ftec, ——— XIILLES. 2 AYx- ULbL, "Lom. ancivel P] Leder, Teen, Yvoor, 3loorn,; , &e. 373 VUUR GEMAAE'É fterke Wryving; en zelfs kan de trap wi Hitte, die het Meel aanneemt, zomtyds 18 groot zyn, dat het 'er door gezengd en brand worde ; *t zy dat de Molenfteenen nxt: te vecl fnelheids loopen, "t zy dat ze geea ípeclings genoeg hebben. Op de eene of dt, sndere van deeze twee wyzen zet zig de Be- weeging, die te fnel of te geweldig is ot alleen maar de eigen Deeltjes van het Koorg an elkanderen te ícheiden en los te mate ken, voort tot de Vuurftof zelve, die ze in Zi» bevatten , en maakt haar werkzasm; war uit een zoort van Brand ontfítaat. | Dewyl de Dierlyke Stoffen even als alle | anderen gefchikt zyn om heet te worden ot | der den Hamer, of door eene Wryving,die tamelyk íterk is, en een geruimen tyd ag: tereen duurt, heeft men t flegts voor een gcwoon en zeer natuurlyk uitwerkzel aan t$ : Zien , dat het Vel van een 'Trommel een. aanmerkelyke Warmte krygt door de ber-: haelde fiagen van de Trommelítokken : di het dik Leér heet wordt onder den zwaaren Huner van den Schoenmaaker, die het te & k L ^. pooR WRYvING, 373 pone flaat ; dat de Drilboor van een Werkman, die een gat boort in een ftuk Been, Yvoor, Hartshoorn, of Schulp, het ftük doet rooken, als hy boort met cen 7e- kere fnelheid. "De Warmte, die men aan de handen ge- waar wordt, als men ze tegen malkaér Wryft, de gewoone manier van zig te ver- warmen der Werklieden, die by koud Weer in de open lugt arbeiden, door zig met de armen tegen het lyf en in de zyden te flaan, zyn zoo zeer geen Veríchynzels, die ceni- ge verklaaring noodig hebben, dan wel gc- meenzaame Voorbeelden, en zeer overtuig- baare Blyken en Proeven van dat Grondbe- ginzel, daar we thans van fprecken. Als men zig fterk beweegt , loopt ,fpringt en lang agtereen , of meer dan gewoon ras gaat , mnaaken de vaíte deelen vag 't Lig- haam onderling veríchillenden aart van be. weegingen; waar door die Dcelen , 't een over 't ander, glyden en ftryken , en We€- derzyds elkanderen wryven. Daar uit ont- ftaat het Gevoec] van Warme en Verhitting; D 4 ga XIII.LES, 2. A F- DEXKL. 't Wryven iude han- dan; in de zyden flaan. Verhit- ting door beweec- cing: Vete 130: ide Lcid. XnI.LES. die merkelyk grooter is dan die, wear in - 2 ATF- DzíEL. Dranden v.n d lind -an €caTouw. 37i. VuUR 6EMAAET men zig natuurlyk bevindt, en die verzeld g1at of g*volgd wordt van een zoort van onaangenaame Gewaarwording, welke men Vermoeidbzid noemt. Indien iemand, eindelyk, of door nood- zaaklykheid, of door onvoorzigtigheid zig ooit langs een Touw , dat hy met zyne han- den vaft hieldt , wat fchielyk heeft laaten af- glyden, heeft hy een Wryving moeten ge- waar worden, die in ftaat was, om hem he Vel te branden en zelfs tot Blaaren te doen . oploopen; even gelyk men gebeuren ziet, als men by ongeluk een Lighaam , dat tt heet is, aanraakt. Het 'Touw is in dit ge val niet heeter dan de Vyl, onder welke een ftuk Yzer glocit en Vonken geeft ; maar het fchudt en fchuurt door de geduurige Íc^erpte en oncff?nheid van zyn Oppervlak- te, even als de Vyl, een geruimen tyd ag tereen de zelfde Declen van de Hand, dit 'er fterk tegen aan drukken; en *t,inwer- dig Vuur van dat Lighaam:decl , door dit Beweeging getergd en werkzaam gemaakt, onte —,. -—— 4 mb $oog WRYvINO. 31 | rvonkt, en brengt het maakzel en de huis- X'!t.LES. uJding van dat Decl in verwarring. SELL Het geen aan vafte Lighaamen van een. w;yving nelyke grootte gebeurt, als ze tegen el. der Vo£- nder ftooten of wryven, gebeurt ook aan c ibandet. einer Stof kompjce, die onderling tegen el- nder aanbotzen en íchuuren ; aan twee ogten, by voorbeeld, die in malkanderen »ordringen, en wier deeljes zig fchielyk ndereen mengen en wederzyds tegen elkan- er Rooten en wryving maaken. Warmte 1inbrand vliegen zyn 'er dikwils de gevol- en van, en die uitwerkzels komen ons te 'onderlipger en wonderbaarer vor ,om dat erzelver oirzaak buiten *t bereik is van on- ie zinnen , en alleen door overweeging en tedeneering te kennen is, V. PROEFNEEMING, Toe[el, Men neemt twee Glazen, die van de zelf- w,«ce-& ét gedaante (*) en gemaakt Lyn van dun "etW .ter gem«engd | Glas; (*) De Kolronde gedaante is de befle. Die ZOo t D; | YaR XIILLES, 2. A F- DEE L. wordt on- klaa Ie 376 VuuR 6EMAAKE'T Glas; in wier eene men drie Oncen gemeen Water doe,dat zoo klaar en zuiverals mooglyk is; en in het ander ook drie Oncen goeden W'yngeeft. In ieder van die Glazen, dic rien beiden byeen in "t zelfde Vertrek heeft, houdt men een geruimen tyd een kleinen Thermometer (*) lang genoeg agtereen, om verzekerd te zyn, dat de twee Vogten beide éen zelfden graad van Warmte hebben, en gelyk aan dien van 't Vertrek , waar in gy uw Proefneeming doet. Daar na giet men, éen weinig hard en fchielyk, de drie Oncen Water op dén Wyngeeft, op dat die Vog» ten wel ondereen zouden mengen, Uitwerkzels. Men ziet ftraks dat Mengfel, hoewel uit twed van Suikerglazen , die men veelal by/de Ktuide- niers ziet, en in Figur s by A vertoond wordt, is rot het deen deezer Proefneeming de gevoeglyküe, en overal gemakkelyk te bekomen. Ne/let. (*) Die kleine Thermometers , die gseer bt kwaam zyn om tot het onderzoeken der Vogten fe Uruikt te worden, zyn vaftgemaakt op een klein; met graaden afgeiekend Plankje , 't welk zeer "a Y AR Aa e. da - DooR OPBRUICHIN6: 377 twee zcer heldere Vogten zamengefteld , on- ^ klaar, en als melkagtig worden , met een Kleur , die naar den Girefo] trekt: en'er cen oneindige menigte kleine Lugtbelletjes uit opryzen, die aan ftukken berften op de Op- pervlakte. De Thermometer, die ik veronderítellen zal, dat velgens de Verdeclingsgronden van den Heer DE REAUMUR getekend is, int gemengdce Vogt gehouden, doet ten zelf- den tyde zien, dat de Warmte van 't Vogt $ of 6 Graaden gereezen is; indien 'er op die plaats, daar men de Procf doct, cen ge- maatigde Lugt is, en het Bolletje van den Thermometer, dien men in 't Vogt ftcekt, niet grooter is dan een gemeene Kers., Indien men, zonder op dceze twee laatfte yer- van Hout is, en niet zoo laag fchiet als de Bol van den Thermomeerer. Anders maak: men dat Plank- je ook wel uit twce afzonderlyke ftukken, die in 't midden omtrent van de hoogte met een Scharniec worden aan een gevoegd. Dus kan het ondceifte ftuk opgeflagen worden, en laat dan den Bol van den Thermometer en eén gedeelte vam deszelfs LHuis bloot. Zie de Afbeclding van dergelyk een Bxoef*Thermomcetertjs in Fg. s, by B. Nelle, XIITI.LPS, 2. Ae DEEXL. €n warm. Hoe guivei rer Gceft, hoe kzag* XIIL. LES. $. AF» PEEL. tiger Weiking. ( Rem, Chi. wie.Tom. l. pag. 47. Xvenre- ; digheid der Men: gicg. Memoires ele l' Acad, des Ócien- 663. 1715, P. $44 371 VUUR GEMAAK'T vereifchten juift agt te geeven , gelyk hier by ook niet noodig is, verfcheiden Proeven van deezen szart doet , zal men bemerken, dat het Mengfel zoo veel heeter wordt , naar maate dat de Wyngeeít zuiverer is en beter overzehaald. Want dus ziet men door de Proefneemingen van den Heer BogRHAA- vE, dat die Geeft, dien hy 4dKabol noemt, en die meer dan gemceen zuiver is, met over. gehaald, Regenwater, beide in gelyk gewigt gemengd, een graad van Wiarmte veroir- zaakt heeft, merkelyk grooter dan dien de gemeene Wyngeeft, in gelyke maate met het z-lfde Water gemengd , gewoon is te get | ven, Die beide Warm:en, naamelyk, ftor- den tot malkander als 9 tot 4, en veríchil- den dus meer dan de helft. De veríchillende Evenredigheid van Maea- te, waar in men die Vogten met elkanderen mengt, doetda4renboven cok tot den meer- deren of minderen trap van Warmte, dien het Mengfel aanneemc, — Reeds voor langen tyd heeft ons de Heer GEorrnov geleerd, dat men den grootíten trap van Warmte be komt, PcoR OrpsnUriehrKe. 439 Xt, als men een gelyk decl W yngeeft xit1.t28, een gelyk deel Water mengt. Ik heb '- ^» , UzEl. r uit een reeks van Proefneemingen , die eertyds, doch met een ander ooguxrk, ler't beílier van den Heer pE REAUMUR d, vry beftendig bemerkt, dat de vei- le en zekerfte weg , om dat uitwerkzel, r by van fpreekt, den grootften trap van wmte, naamelyk, te krygen, is, dit mea ee Deelen Water menge met een Deel yügeeít. Flier by moet men nog aaner- i, dat ik myn Maarten genomen heb naar |i Omtrek, en de Heer GgorFRov de yen naar't Gewigt : het geen de uitkome 1i onzer Proefneemingen nog meer van anderen doet verfchillen. Want dewyl Water zoortelyk zwaarer is dan de Wyn- ít, indien die twee Vogten, beide in ge- gewigt ondereen gemengd, den groot- 1graad van Warmte gaven, die uit hun nging ontítaan kan, zou daar uit vol- 1, dat, om dat uitwerkzel te krygen, de xrek yan 't Water tot dien van den Wyn. e(& niet alleen niet ftaan mocít in de E- ' | ven- kXITL.LES. 4. A E- BEEL. s$o Nvv eoxMsáxT venredigheid van twee tot één, gelyk ik fiet ' bevonden heb, maar dat hy 'er zelfs niet - eens gelyk aanvwezen nrioeít, en de hoevecl- heid van Water, by de Maat genomen ,mir- der zyn en kleiner, dan die van den Wyn: gecft. ' . Dit Verfchil tuffchen onze W aarneemin- gen ontítaat waaríchynlyk daar uit, dat de Heer GgorrFRov en ik onze Proeven ge daan hebben in Lugtsgeftelteniffen, die vry veel van elkanderen verfchilden (*) , en dat zyn Thermometer, merkelyk grooter dari de myne (1), bezwaarlyker warm wierd ,en bygevolg veel traager was, om den fetteri | trap. van Warmte aan te wyzen van het Mengfel, waar in men hem lueld. Opbeldetinges, "War der. Men kan den Wyngeeft aanmerken ali ec (*) De Heer GEorFROY deed zyn Ptoeven op een plaats, daar het begon te vriezen, en mengde zyn Vogten , toen dezelve byna zoo koud waren , 'als Ys zelf; gelyk men uit de ftraks aangehaalde Memer&r zien kan. 1k deed integendeel de myne op een ie poo& OfsRUréHING 3dx &en Vlociftof, uit kleine Stofklompjes be- ftaande, die zeer yl en.los zyn, fponsagtig, om zoo te fpreeken, van aart, en bekwaam om zig te verdeelen, van één te fmelten, en zig uit te breiden in een Vogt, dat in ftaat is om 'er in door te dringen. Dit Denkbeeld ftemt vry wel overeen tnet de ligtheid, die wy aan dat Vogt bemerken, en met eenige andere merkwaardige Veríchynzels, daar ik (traks nader van fpreeken zal. EHiet Water kan men in tegendeel aanzien voor een an« dere zoort van Vloeiítof, wier Deeltjes; beter gefchikt om onderling van één te wy- ken en te verípreiden , zig ligtelyk in alle openingen en ledige tuffchenruimten wikke- len, die ze wyd genoeg vinden of van een gedaante, die niet kwalyk met hun 'eigen overeenftemt, De Digtheid vant Water; welke daar het miaatig watm was; en de Thermometer van UE REAUMUR , by voorbeeld, op 12 of 15 Graa- den ftond, Nelle. (1) Het was' een Thermometer, op de wyzé van dien ván den Heer AMONTONS gemaakt. Hyis nog in wézen , en zyn Dol is zoe gtoot als een klein Hoender- Bi. Nelle. XIIT.LES, 2. ÀYe DELL. Deeltjes van't Wa- ter en den Wyngecíl: X'II LES. 3. Ar DEEL. $382 VUUR GEMAAK'T welke wy weeten dat grooter is dan die vat. den Wyngecít, ftrydt tegen deeze Veron- derftelling niet, Een Stof behoeft, om dig« ter dan ecn andere te zyn, haar Dreeltjef, flegts nader by elkander te hebben , vafter it éé| gcdronzen, en birnen een Kleiner om : trek begreepen. Dit alles gefchiedt zekere lyk te gemakkelyker, naar maate dat die Dcelijcs kleiner en fyrer zypn ; ep íchoonze van ecn bovenzgcicene kleinheid waren, 208 * dat cg er vict beletten, dat ze iret een vole koien vryheid ziz over en langs ma'kander konden beweez^n , dat elk Deelije op "ig. zelven los en vry was, en zy niet dan me hoopjos en in kleine Vlokjes op een zaten, | gelyk wy veronderítdlen dat die van det ; W yngecít doen. Want het komt my ware. fchynlykit voor, dat de Deelijes van het "Water kleircr zyn, van een gedaante beter geíchikt om ergens in docr te dringep, en vrycr vàn beweegino om en langs malkan- deren, dan die van den Wyngeeít; en in- dien ik deeze waarfíchynlykheid door Proe- ven z0u moeten ftaaven, zou ik breedvoe rigy booR OPsRUISCHING. 383 íc, maar teffens zonder veel moeite, too- n kunnen, dat het eeríte van die twee Vogten, het Water naamelyk, in een veel 'rooter geral van veríchillende zoorten van *toffen deordringt, en dezelven finelten doet, lan het tweede. Zoo dra, derhalven , deeze twee Vogten, het Water en de Wyngeeft , in't Glas by- ten zyn, verbeeld ik my, voor eerít, dat le Deeljes van "t een, door hun eigen zwaarte en door de beweeging , die hun door t Íchielyk gieten is bygezet ; kragtdaadig ge- bolpen, het ander Vogt op een oneindig ge- talvan plaatzen verdeelen en van één (cheiden: en dat de Deeltjes van dit Vogt wederom, als zeer beweegbaar van aart, zig van cl- kanderen verwyderer en afzonderen , om voor dié andereri, die 'er tuffchen in komen vallen , plaats te maaken, er zig hier en dazgr, overal waar ze kunnen, midden on- der dezelven te zetten, Tot nog toe is het derhalven niets meer, dan ílegts een enkele Menging der twee Vogten ondereen, die de IV. DExE L4 E Decl: * XIIL.LES 2 AF- DEEL. Hun we- derzyd- fÍche Mene ging. 3111.LES. $. AF* DEEL 't Een diingt in 't ander door,. Nermenta- f:03 39$, VuUR GEMAAET Deeltjes zoo van *t een als van het ander is hun gehecl laat. : Ik verbeeld my verder, ten tweeden, dtt de Deeltjes van "t Water, als zeer doordrind gende van aart , de loffe en yle Sto£ klompi jes van den Wyngeeft zoo ns onder bai bereik vindende, dat zy er vat op kunst krygen, in dezelve, op de wyze als of kleine Wiggetjes waren , kunnen imr gen, de Wanden, die hun wcrking wtf^ ftaan, van alle kanten drukken, en cindem dus al die kleine Stot klompjes op onciodij vet (*) De Heer HoMBERG deeze inwendige Btwte gren. die in ve 'c iilende Mengfels, door Ne t.ar of Konft pem:akt, ontraan, in aanmekis neeumende , onderícheidt ze van milkander, en 'er ve. ichillende Naamen aan. Giféing noemt hyd beweeg.rg, die men ineen gemengd Lighaam ff waar wo.d , al. de zwavelagr:ge Deolea zig van d zoute fcheiden en afzonderen , ot wanneer die de Deelen zig met ellanderen vereenigen , om zamen een gemengd .ighaam te vormem. D naam van Cpbrmjcbinz geeft hy aan de Beweegin die de Deelen van twce zooriten van Sioffen m ken, vaa welke de cene in dc andere doordiinf Selyk gebeurt, niet allecn als inen v2eide » met. booí OPsmurscmiwo. — 35 [chillende manieren breeken, fcheuren eri 'deeleti. Dieeze inwendige Beweeging, deeze Vet- Sling th Verbreeking der Deeltjes is dat en, 't welk teh: den: naam geeft van Gis- & of van Opbruiffibi»g (*). De Voorbecl: ra, die ín&n 'er van ziet , zyn ontelbaar: byha sltoos$ gaat d'eze werking verzeld 't eer aánmerkelyke Wartnte, die men, imet de grootíte wazríchynlykheid zeker; ? de Wryving eb, Drukking toefchryft, lke de Deeltjes vani het Oszbisdvez? ocffe- 1 ih dé openiügen van de andere, daar ze in * mengt; 't welk egtét im de meefte gevallet ts heeft, maar ook in menigvuld:;ge andere agfels; gelyk, by voorheeld, in deeze onze *fneciÁing. Keskine, eirdelyk, is by hem de be- Ring van twee sroffen ; die in malkandé:én doore gen, en reffens cen grooté rnenigre van Lugt- £jes opWeéipen: '£ géen ook zonder Warmte, eà ! met verkoelimg van 't Mengvogt gefchicdéü ,, Doch dewyl wy hier gesen Scheidkonftige Andeling fchryven, en enkel fpreeken var Na- Künde, ;Hleh we ons te vreéden houden mef inwendige Beweegingen ; die met Warm:e of Ontbranding gepaard. gaan , met den aldemeed ' Reim vag Gifing te "cnoemen. Neld, E 3 XIII.LES, 2. AF- DEFL. Gift: ug en Opbruis- fÍcning. Fermentde ton E fervens cenca [4 Diffsfoam 386 VUUR GEMAAK'P in doorbooren. Want al die kleine ! tjes, íÍchoon van een bypa oneindige heid, zyn egter, elk afzonderlyk o Z«ven aangemerkt , zoo veele vafte haamtjes , in wier midden kleine V klomrnjes verborgen zitten : en voorheen ben we ree!s gezien, dat Lighaamen dien aart, als ze elkander wryven, of! één botzen, heet kunnen worden tot dens toe. Al deed zelfs het Ontbiné niets anders , dan dat het de Stoffen; di Vuur in zig bevatten, en door haar o línge zamenhang en vaftkleeving de uitzettingskragt in toom Tiouden , br: opende, zou die Hoofdftof, daar door heid en ruimte krygende, haar werkin Inocten doen gewaar worden? De Natuurkundigen zyn 't genos met malkanderen eens over de naaíte oi van de Gifting, en over die van de V te, welke"er doorgaans meé gepaarc Allen ftemmen zy toe, dat van Stoffen ; die met elkander O]| chine maaken, de eene in de ander DooR OPBRUISCHING. 387 en dat het Mengfzl warm wordt , om Deeltjes, terwyl ze in malkaér door- , "àg wederzyds ftooten, fchuuren ven. Maar daar valt onder hen mer- Verfchil over de bepaaling, wat ei- : de oirzaak zy, dat die Dceltjes in deren doordringen. Daar moet "er ngetwyffeld ééae zyn. Want 11 ver- men zig, dat de puntige Decltjes van bindvogt zeer na aan, en rcgt tegen- yle Klompjes van het ander Vogt ven als zoo veele Pennen op de boor- ) hunne Gaten , moet "er egter nog of de andere kragt zyn, die 'er hen en aan 't werken help:. die de Aantrekkingskragt , als een de oirzaak der Natuar, eckennen en iten, weeten deeze inwendige Be- , der Stoffen, die met elkanderen , Zceer gemakkelyk op te loff?n. feft, zeggen zc, een wederzydície king plaats tuflchen het Lighaam, bindt, en het Lighaam dat ontbon- rdt, tu(fchen het 4cidwm en het 44/- E 3. | £a- » XIII.LES, 2. A F- D F E L. De Aane t:eklongs.- kragt XIIL.LES. 3 AF DEEL. niet vol- doende, 888 VuUR GEMAAEKT kali (* *, zoo dra ze binnen tpalkgnde reik komen. Die kragt, die in: hun veft, dryft hen, om zig met elkandi vereenigen op de allervolkomentte : door hun minfte Decltjes zelífs malka derzyds onmiddelyk te doen raaken welk niet dan door de verbreekinpg ei deeling der Stof klompjes kan gefchied Men moet bekennen, dat deeze St de zaak in den eeríten opílag vry gel fíchynt te befliffzn, en dat het mecft der zwaarigheden , die zig naderhan : doen, ook tegen de andere Stellingen L bragt kunnen worden. Maar , fchoon Zaak nog gelukkiger mogt fchynen t fliffen , blyft men egter over deeze n van opleffing maar tamelyk voldaan men bedenkt, dat zy gegrond is op Peginzel, 'rwelk van veelen, enkel by (*) De Naamen van J4cdym en. )Alkali zy 't gebruik als tot Konftwoo;deu gewyd ,.! de zoute Stoffen meé te betekenen, uit wie ging byna altoos Gidingen ontfaan. Dit bi ier niet , dat 'er ook nog andere zoorien va | | pooR OrpsRvuisemING. 399 Biezing , of om andere reden veronderfteld .Swordt , en van niemand tot nog toe met ,, blyken en Proeven, welke men niet wettig betwiften kon, bewaarheid is. lemand, die zig letterlyk aan de Leer van DxscamTEs houdt, zal ons zeggen, dat de .. Wacreld vervuld is met een fyne Stoffe , die zig met alle mooglyke zoorten van Loop- |» K&reeken. nair alle zyden heen beweegt, en dus tot in de allervaftíte en digtfte Lighaa- | men doordringt: en dat het , in gevallen van , Gifting, de herhaalde Stootingen en Áan- drangen zyn van die, by uitítek zoogenoecm- : de, Vloeiftof, die dc Punten van de 4ids' in de Openingen der 44/£aiis dryft. . Deere Oploffing hecft dat voordecl ten min(ten, dat zy van eene wyze van werking fprcekt, dasr men zig een begrip van kan masken, en dat men niet. vcrpligt is, 2ig Zonder genoegzaamen grond nieuwe zoor- | ten fen ryan, dic met ellrder Giíting maaken ; en in zulken geval fpcelt dc ecne voor Jtodkm , cn de andere voor J4Kali, — Manoir. de l'A4aden, des Scitgc. I70901. P. 9»7. Nollet, E 4 XITLES, XIIL.LES, 2. AF- DELL. Zwaarig- heden te« gen der- zelvet wetking. A $90 VUUR GEMAAKT ten van.Denkbeelden te vormen, daar meg geen aanleiding toe heeft uit eenige Voor-. beelden: maar zy veronderítelt egter zoms mige dingen, die, myns oordeels, nog niet genoeg beweczen Zyn. Dat "cr wezenlyk eene Stoff: beftaat, di ongemeen fyn is, zig oyeral bevindt, en met de uiteríte gemakkelykheid in de aller- digtíte en vaftíte Lighaamen doordringt, Zou ik niet veel zwaarigheid maakem om toe te ftaan, zonder my te bekommeren om tt willen weeten , in welken rang men die Stoff- onder de Hoofdítoffen van "r Heelil plaatzen moet, "l'ot het erkennen van een Stofre van dien aart vindt men zig wel gc noodZzaakt, als men met eenige waaríchyn- lykheid de Veríchynzels van het Vuur, en die van het Licht wil oploffen: maar be- zwaarlylo kan ik gelooven, dat die Stoffe, Zo ze'er is; onophoudelyk langs alle zoor- ten van Loopfítreeken bewoogen wordt, en dat haar verfcheiden beveegingen, (die men Ítelt dat al voortgaande gefchieden ,) niet be- lemmerd en veranderd wordenf door al de . Schok- — — A— — o DcOR OPBRUIscHING. 391 Schokken en Botzingen, die ze uit te ftaan noeten hebben. [Ik zou daarenboven ook vrasgen, hoe het komt , dat in 't midden van al die Stooten en Aandrangen, die dikwils regrsdraats tegen. elkander moeften aanwer- ken, de Punten der ^fcida's, op een zelfde oogenblik regen beide hun Kinden gedrukt en gefítooten, in de Openingen der J4/£a/?t kenden gedreeyen worden. Want een Spy- ker, die op den zelfden tyd, en met gelyke kragt door twee Hamers tegen beide zyn enden geílagen: wordt, zal noch voor- noch sgterwaarts wyken. ! Laaten wy liever opregt onze onkunde be- kennen, tot dat wy beter licht in de zaak krygen, dat ons tot nog toe ontbreekt, Of 70 wy de vryheid neemen willen van Giffin- gen te maaken, laaten wy ze ten minítenop welbeweezen en erkende Veríchynzelen en Werkingen der Natuur gronden, die haar Wazíchynlyk kunnen maaken. Laaten wy onze kenniffen beperken, zo dat noodig is, Qm ze zekerer te doen worden. XI'I.LES, 2 AE- DEEL. £ou men ; by voorbecld ,niet mogen zeg- *r rs de E 5 Do 00 —Aa-ub Te... ze'fde pen, kragr, die XILI.LES, 2. A F- DEEL. de Vogten doet op. kliminen in de Hairbuis- jes- 392 VUUR GEMAAKT gen, dat het Ontbindvogrt in de yle Sto£- klompjes van het ontbindbaar Lighaam ge- dreeven wordt door die zelfde kragt , die de Vogten doet opklimmen in alles wat fpons- agtig , of met een oneindige menigte van kleine Hairbuisjes en Gangetjes doorboord is? Dit uitwerkfel weet men dat door zom- mige bykomende Omftandigheden merkelyk bevorderd en fchielyker of volkomener ge- maakt wordt; en dat in "t algemceen die klei ne doorgangetjes zig met zo veel meer kragt en vluzheid vullen, naar maate dat 7e nsa- wer zyn. Zouden niet mogelyk de openin: | gen van de M/Falifcbe of Ontbindbaare Declt- jes in vergelyking van het Ontbindvogt vi | dien aart en gefchiktheid zyn , dat 'er diele- drinking en Op'lorping met nog kragtdaadi- ger werking en geweld toeging , dan wy zien dat "er gebeurt in gevallen, wanneer de Hair buisjes van een zigtbazre grootte zyn? en Lou de geweldige hevigheid van die Bewee- gingen , die i: een zeer klein Lighaampje dat ongemeen ylis op ontelbaare plaatzen te gelyk werken , niet wel zoo ver kunnen gan, poog OPaRUISCHING. 393 gian, dat zy de Wanden deed fcheuren, rtitrEg breeken, en een volkomen onibinding van * ^*- bet Deeltje veroirzaakte? PEEL. Maar wil men my nu verder vrgagen , Doch wie, , Welke dat voor cen geheime kragt is, diede PEatk , Vogten in de fponsagtige Lighaamen, of,'t is, 8cen ap hbetzelfde uitkomt, in de Hairbuis- jes deer opklimmen ; ik zal openhartig be, kerinen, dat ik "er de oirzaak niet van weeta noch wat het is, dat die krazgt dus werken doet. Maar cen Veríchynfel , en uitwerkfel, *t welk vari niemand betwi(t wordt; kan dat niet billyk gebruikt worden, om 'er ande- fe, die nog duifterer zyn, tuée op te helde- Fen. Ik merk dan, om weder tot ons Mepgzel Oirzzak yan Water en W yngecft te komen, ik toerk m arror betzelve aan als een Ontbinding, die van 't den van 't een Vogt gefchiedt door het ander , al$ een Mengtel. waare en opregte Gifting* en den graad vag Warmte, dien ik 'er in gewaar word, 7ie ik aan. voor een onvermydelyk en. natuurlyk gevolg van de Botzing en Wryving der Dcc- lca tegen. malkanderen ; of van de Werking | van JMIT.LES, 2. AY DEEL. Yan 't on- klaatwor. den. Dat de zuiveríte V vnyeeft fierker werkt, 391 VUUR GEMAAKT van het Vuur, dat los en in vryheid geraskt is door de verbreeking en van eenfcheiding van die zelfde Deeltjes, die het tufichen zig beflooten hielden. De Lugtblaasjes , die zig in 't Mengzel openbaaren, en, deszelfs Doorfchynendheid belemmerende, het Onklaar maaken , zyn de Lugtdeelrjes, die zig in de openingen enle- dige tuffchenruimten van yder Vogt ont- hielden, en die door wederzydfche dooreen- dringing der beide Vogten in malkanderen verplaatfít, en vervolgens door den nieuwen graad van Warmte, die daar door ontftaar, ubgezet en gezwollen, zig, als ligter dan het Vogt geworden daar ze in dryven, naar de Oppervlakte begeeven, Dat de fterkft overgehaalde en van zyn Slymrvost beft gezuiverde W yngeeft een aroo- ter Graad van Warmte geeft dan ecn die minder zuiver is, komt daarvan daan, dat hy , minder met Water doortrokken zynde, daar door te gefchikter is, om hetzelve toe- gang in zyne openingen te verleenen. En dewyl van deeze Wateropflorping , naar maa- te D90R OPBRUISEHING. . 39$ ;e dat zy min ofmeer volkomen is,enfchie- xim.LEs, lyker of vroeger geíchiedt, detrap van Gis- IRL ting af hangt, zoo is die zelfde Opílorping ook oirzaak , dat het Mengzel een meerder ef minder Graad van Warmtebekomt. Die Graad van Warmte hangt ook nog, En in be- gelyk wy gezien hebben , van de evenredigz- iooryke heid der Maate af, waarin men die Vogten zemengd. met elkanderen mengt. Want indien men "er te weinig Water toe neemt, ontbindt zig de Wyngeeft zoo volkomen niet, als hy wel 20u kunnen ontbonden worden, enis "er by- gevolg de Gifting zwakker door: enzo men 'er te vec] opgiet, is die overmaat van Wa- ter íflegts een nuttelooze Stof, die tot het verwekken van Warmte nietstoebrengt; en die kouder zynde, dan het Mengze, zo t in behoorlyke maate gemaakt was , geweeft zou zyn, sen Decl van deszelfs Warmte naar zig trekt; gelyk ook de Thermometer doet, dien men 'er in houdt. Ik heb in deeze myne Ophelderingen van De Vog- de Uitwerkfels onzer Proefneeming veron- gen din derfteld, dat het een van de twee Vogten in. elkandez 0 hec 299^ XtI.LES 2» À F- DERKL. Memoires de i914: a4. des octen- €65. 1753. P. 165. De Vog- ten zyn gemeugd zwaarer dàn on- £emengd. PL.2, Fig. «. 196 Vous duMAART het ander dootdrong; en in dié Véróüdei ftelling is niets, *t geen ik nier. in ffagt bet door blykbaare Proeven te bewyrzén. ik 2al| ten dien einde, in navolgihg vin dé Proefnéemingen van D£ REAUMUR , dotd Zien, dat een Mengfel van Watet eti Wyn- geeft zoortelyk zwaarer weegt, dan die tweé Vogten, eer ze gemen. d wierden, woogen; 't welk onmooglyk zou kunrten plaats beb« ben, indien de twee Vogten, in dé Mer ging, niet in elkander wzren doorgedrorr- gen, eh hun Inhouden voor eer gedeeke als in een geímolten haddeti, Dit Verfchvnzel, zoo zondetlirng téfféns in zyn eigen aart, als overtuig-nde in *É geen ik zeide te zullen bewyzen, kan mes op twetérlei wyze onder 't oog bréfgeri; 1. Men weegt het Water, het welk imn eet klein. Flesje A, dat then zeet nasuwketti& tot aan het Draadje B toe gevuld heeft, bes greepen is, en men bevindt dat deszelf$ awaarte, by voorbeeld , bedraagt 98 Grein, Men giet "er daar op het Water uit, en vut? het Flesje, wedetem , néaüwkeurig tot dem Draad DoOR OP»RutCHÍNG; — 497 Draad B toe, met Wypgeeft, die men be xi ies, vindr dat 82? Grein weegt. Indien men ;». Ar. derhalven nu het Flesje met twee derden. ^*^ Water, en cen derde W yngeeít, zender dat hy zig met het Water mengde , gevuld had, ou de ganfche zwaarte van beide Vogrten, die in 't. Flesje waren , bedraagen hebben voor "t Water 6s Grein en voor den W yn- get 271 Grein, en dus te zamen 93í£. Mdar, in plaats van zulks te doen, maake fien een. gemengd Vogt, uit twee deelen Water en een. deel Wyngeeft. zamengefteld e wel ondereen gemengd, en vult'er het Flesje me&, naauwkeurig tot den Draad toe, tl voorheen; en dan bevindt men dat de Lwaarte van dat gemengd Vogt 94. Greinen beloopt. War uit duidelyk blykt, dat hee &mengde Vogt digter van Inhoud gewor- &n is, dan uit de byeenrekening van de Ishouden der twee Vogten fcheen te zullen volgen, en 1* Grein zwaarder is, dan het wezen moeít, 3. Men. neemt een hollen Glazen Bol, Enkiei- 14n een naauwkeurig Rolropde Duis vaft, P^ 72. gc PL. Ze. cC Ef 74 - XIIL.LES. í. AF- DEEL., $98 VUUR GEMAAKT. gelyk de Glazen zyn van groote 'T'hermó: meters , welke in Fig 7 wordt afge beeld. Men giet 'er eetít 20» Maatjes We ter in (*), en laat 'er dan nog 100 van dié zeltde Maatjes W yngeeft, die op het Watt blyft dryven, zagtjes oploopen: tnen merkt op de Buis met een Draad c de hoogte, daar *'t Vost op ftaat, en daar na ftopt men de Buis van boven digt toe, en fchudt ze om; op dat het Water en de W yngeeft wel met elkander mengen zouden. — Na dat alles we derom in ruft geraakt is, en tot dien zelf- : dcn graad van Warmte gekomen, die 'er in de plaats heerfcht, daar men de Proefnee- ming docet; wordt men gewaar, dat de op- pervlakte van het Vogt in de Buis beneden. den Draad ftaat: en om die ledige plaats; welke het gezakte Vogt open laat, wederom - te vullenj moet men 'er vyf van die Maat-. jes L|. (*) Die kleine Maatjes kan men zeer gemakkelyk hcemen door middel van een G'azen Pyp ínet eei Bdik, gelyk'er zulk een in Fignuar 7 by 4 ftaat af- gc^ecld. Men blaaflze àn gceítze die. Vorm met éeà Drandfchildeis Lamp. — Ne/ktt. DOOR OprnBRUisCHiNOG: 399 :5 by doen, van welke 'er 100 gingen in en omtrek , dien voorheen de Wyngeeít be- leg. Dit gecft, derhalven, gelyk men z iet, le vermindering van ,& op den omtrek van ht Vogt; en moeten Dygevolg die beide logten voor éen gedeelie in malkanderen yn doorgedrongen, om té zamen cen klei« Yr omtrek te beflaari, dan ze te vooren met iun twéeen , elk atfzonderlyk, deeden. Ik beb niet ván my kurinen verkrygen; im zoo aanmerkelyk een Veríchynzel ftil- wygend voorby te gdan, het welk het ee- igfte niet is in Zyh zoort. Ik noodig alle leminnaats der Natüurkunde, om door "t *Len dér Memorie €-lf van den FHieer p& EAUMUR , zig een. naauwkeuriger kennit t bezorgén van de omftandigliederi van daé 'eríchynzél, én van alle de merkwsardige Vaafneemingen, waar toe hetzelve gelegen- tid gegeven heeft; van welke ik, zonder € pzalen, die ik my in dit Werk voor -hreef, te buiten te gaan, hier niet gevoegz ik gewag maaken kon. IVj Dz xL, EF ...... NÉ. Xii. LEE Ze AÀ Fe DEEL: XIILLES: 3. A R- DEEL, Geeft van Salpeter gcg^»oten by Ter- pentyn- Olie, PL. 2. Fig, 8, 400 . WwUER GEMAAETP. '" VI, PROEFNEEMING; Toeffel, In een groot Drinkglas , van die wicr Kelk niet kwalyk naar een omge Klok gelykt, en door D in Fi. 8 ve wordt, doet men 3 Gros "Terpentyn- hoe friffer hoe beter (*). En in een Glas, als E, waar aan men cen lang vatíel, van wel omtrent drie Voeten, maakt heeft, doet men eer, Gros goedei van Salpeter , en ook zoo veel van de í Vitriool-Olie, welke men onder elk: mengt (T). Vervolgens houdt men c fte Glas by het end van den Steel, in twee of drie reizen, maar vry íchi malkander , alies wat 'er in is in he (*) 1k noem hier de Terpentyn- Olie , oi Qveral 't remakkelykft te bekomen is , € koftbaar valt. Anders kan men ?er ook, wil, Olie van Gayac toe gebruiken, Nage Citroen . Olie, Olie van Munte, ván Gen fen, van Veakel, en van dergelyke Plantg meer: zelfs ook de Natuurlyke Balfemen, Wax Cepakn , en de. witte Balfem van Adfekka, : DpooR OPsRUIsCHIiXG. 4o? Glas, daar men de Terpentyn-Olic in Bo- . XI1.LR$, aan heeft. 2. A. DER. . Uiteerkzels. Op het zelfde oogenblik , dat de Menging geeft 't ingieten geíchiedt, hoort en merkt Mo a ben een geweldige Giíting in het Glas, daar viam, lie Vogren in zyn;íchielyk ryft'er een zeer dikke Rook uit naar om hoog , in wieng idden men. doorgsans cen Vlam, dic wel [x 15 of 18 Duimen hoogte opílsat, ziet ikkeren; en door het ganfche Vertrek , daar de Proefneeming doet , verfpreidt zig den (terke Specery-geur, die een langen tyd Xuurt, en vry welriekend en aangenaam is,. |*ls ze wat zwakker wordt. | on "T In plaats wan deeze twee e ondereengensengde "buure Géeftén kati mér ook cen fteik Citroenwater sédids, ep dé la&delwyze van den.Hcer Ho3»-. MAN evesgehald, of volgens het Vooríchrift vaa den Meer Gze3sROY. Zic de Memoire van de Aka« üdinié ez Weetenfclisppen voor, het Jaar 1736. peg. 9x, daut eth. yeer. fraay omftandig Birigt. van deeze zo9rteü van Procíncemingen 16 vinéen is. J Fa p XIILLES. 3« À E^ DEEL. Olién zyn vol Vuur. Efftnticlles Fm 493 VuvuR czMAAE'É Opbelderingen., ' De Eigenaertige Olién der Planten ; 10 die uit de Indies herwaarts gebragt worden, als die in Esropa groeijen, zyn Vogten, die van natuur zeer Brandbaar z$n, en wor den door de Scheidkonftenaars met reden aangemerkt als beftaande uit een groote me- nigte van Ziwavel, die in een weinig Slys- | vog? dryft: dat is, dat deVuurftof, die zig: ' gelyk everal elders in die Olién onthoudt, - Acidum daar in flegts omzwagteld en gevangen ge houden wordt door een Stof, die boven 4F- le anderen het meefte Vuur in zig bevat, en die beft van allen gefchikt is om het juift zoo lang te beteupelen, als noodig is, om. deszelfs werkzaamheid kragt en Ieeven bj ^ t€ zetten, Wanneer nu een geweldig Zssr' die Olién aangrypt, en 'er van alle kam. ten met groote ínelheid en kragt in dooteZ dringt , fbellen zig al die kleine Vuurklompe-: jes, door die Wryving, om zoo te fpree«. ken, getergd, en uit de banden, die hes 'yoor die ontbinding van 't Vogt d . eu» ^ pooóR. OPBRUTSCHING: 463 ted hielden, ontwikkeld, in vryheid, fprin- X!Tr.LEs. gen van alle kanten los, verteeren en ver- D EE. fpreiden de fynfte deeltjes van ?t Mengfel onder de vorm van Vlam; terwyl de grove- re deelen in Rook en Reuk uitwaaffemen. Dit uitwerkzel, hoe zonderling en won- 't Welk derbaar het in den eerften opflag voorko- nor Or " me, veríchilt egter in het wezenlyke niet iu brand van dat ,'t welk wy in de voorgaande Proef- raakt, neeming zagen. Het is en blyft altyd de verborgen Vuurftof, door dc fchielyke en *eweldige doordringing van het eene Vogt 1n het ander verleevendigd en werkzaam ge- "aaakt; en hier zoo kregtdeadig werkzaam - *emaakt, dat zy in brand vliegt en Vlam eft. Hoewel men van deeze oirzaak , wel 'Serwoogen en. doorgezien, met reden een Mdergelyk uitwerkzel had mogen wagten, moet het nogthans een waarlyk zeldzaam en Iwerbaazend Schouwfpel voor de Scheidkon- : aars geweeft 2yn , toen zy eerít uit ver- ging van twee Vogten ,» die koud waren, volkomen brand zagen ontítaan, Het is reeds byna een Eeuw geleeden, dat nitore . dier Ont- F3 Bic dekking. XT'T. LES 2 AF- DEKEL. 40k. . VUUR GEMAAET B«ccHER en OLaüs BonnicMIUs, dejerz ! . fte in zyn Pbyfica Subterramea , de laatíte ia | de Akten van Koppenbagen , dit Verfchynze de Waereld aankondigden. Maar, 't gy dat ze zig niet duidelyk genoeg over "t Stuk badden uitgedrukt, *t zy dat men den reg- ten weg niet infloeg om hen na te volgen, althans men fíloofde zig een langen tyd te. vergeefs uit, om te doen dat zy gedaan had- den, en begon reeds byna een weerzin in X werk te kryg?n , eer men in ftaat geraakte om hun Proefneeming met een goeden uite : flag te herhaalen. In 'tjaar 1698, eindé.., lyk, bragt het de Heer vaN ToURNEFORT 700 ver, dat hy, wel niet de T'erpentym * Olie, gelyk de ftraksgemelde Schryvers ge " dean hadden, maar de Olie door Overhat» Jine uit Saffefras - hout getrokken, in brad 7 ftak: en uit de Memoires van de Aksdemie " der Weetenfchappen voor "t: jasr 1701 zieg I wy, det de Heer HovwBEnG , 200 door zy&. 