title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Et hic delectus nobis gratissimus accidit» oolLega amicissime! Bonam tuam famam, qud sol&, plertsque noatruni, adhuc absena injxotueias, superayit praesentia. Vrdimus faominem moribus suayissimisi modestum» affabilem , *ad mutuam iilam charilatem Cbristianam ezercendam , si quid bene judico, ipsius religionis amore, eg»egie qnoque erudtttim. AudiyimuB eloquen* tiam tuam conspicuam Belgtci illd oratione , quA * de patriae hiatoriae foniium usu, tam perspicue, tam eleganter disseruisti, ut yiris non tantum, sed, quod forte difficilius est , feminis quoque cultioribus satisfecerint et placuerint tua yerba, Lectionibus etiam tuis frugiferis et amica . oonsuetudine , jam per annuum fere cursum Academicuin, juyenum literaruih studioaorum ammos libi deyinxisti. Prosperos successus laboribus .tuis largiri pergat Dei gratia* Haec luetum domesticum, qui adyentum tuum tibi tuisque tam trislem reddidit» ia melius yertat ; domnmque tuam in poslerum fQflunet. Ad . literaturae et historiae patriae • nec non Athenaei noslri florem multum conducal ppeatti tua. Grescat in dies, ^uae tam suayiter nos iQyi6emi.}am junoit p amicitia. Ad laetiota porro hujua Athenaei > fi^a relerenda eal^ erecti» novae cathedrae studiis Ghemiae et Botanioes dicatae* ,. R A T I 0. 381 Diu hic jam desiderata faerat harum scientiarum institntio Academica | in usum praeaertim Medicinae studiosorum » qui praeparatoriis hujus artis studiis, iu hac illustri scholi» operam dare vellent* Et hic iterum observanda est prudenb Curatorunf yigilantia y quae rem difficilem , apud hujus proyinciae ordtne» eo perduxiti ut hi viri praepotentes aliquod huic bonae causae adjuTandae subsidiuni , ex aerario proyinciali , liberaliter concederent. Quo concesso « reliqua etiam tam bene sunt curata 9 ut optatum eveutum hodie ante oculos habeamus. Praesens enim adest, qui» amplissimi hujus urbis senatns decreto 9 ad Ghemiam et Botanioen in nostro Athenaeo profiten- dam • vocatus est « quique hanc professionem suscepit docendique initium jam feliciter fecit, Medicinae Doctor eruditissimus 9 johahhbs fasoBEicus hoffmah. Ex animotibi hoc munus gratulor, collega jam conjunctissime ! Ad aures nostras pervenit impensum illud studium , quo hucusque Botanicae operam dedisti. Hoc studium te impulit ad longinguas regiones adeundas, ut eo uberiorem oognition^m aoquireres mirificae sapientiae et potentiae Divinae 1 in amplissimo plantarum regnp, ubique tam splendide elucentis. Huc te jam adduxit f suft proTidenti4 , pater coelestis , ut saluberrimaCy qu& tuum animum beayit, doctrinae thesaurum in communem usum conferres, medicinaeque studiosis InA arte inserviendo» illis yiam aperires ad eam eruditionem, quae, •tam multiplici modo, in eanitatem corporis , quin et animi influit. Quam jucundum est, tali munere primum hic fangil Ab hoc inde tempore nOTum decus Athenaeo npstrO accedat! Faxit Deus , ut uberrimos fructus labores tui ferant ! Ejus prodigia explicans simul jucundA animi quiete fruaris ! Ad cQmmemorationem tuam hic amoenam reddendam si quid conferre potest aetate provectioris amica consuetudo, hanc tibi ofiero. Mutuae amicitiae tenero senaui et tuum animum esse apertum , jam praesagio. Sed et totum nostrum collegium amicitiae vinculum pulchre conjungat. Ad Botanicen rite colendam et docendam requirebatur hortus. Et huic necessitati provisum est. — Splendidam collectionem librorum ad Hbtoriam Naturalem et Medicinam pertinentium , quae Bibliothecae Academiae Gelro- Zutphanieae partem oonstituerat, HarderoTici relinquere debui, in usum scholae , si quae for te ibi erigeretur , Clinit^ae , quum illuc aliquot abhinc annis, missus eram ad aodpiendos illos libros, qui regio decreto, nostro Athenaeo eirant ad^ignati. fem vero, tali schoI& ibi non erecti, Curatorum 38t JACOBIVERBURG petitioni , liOTO decretd » benetole B^tisfecit rex et reliquam illam coUectionein Athemei itostri osilHis cQneedens« Bibliothecarii vigilantiii ea jam huc qaoqae tradnota est. . Hujul^ Achenaei bibliotheca aasidue augetur. Ad Phjsicarum scientiarmn cuHiiram adjuTandam noTae impensae factae aunt. In primis hic comnemOTanda est iiedificatio et apparatio obserTatorii , quale hic adhnc defirat ; ubi jam latus in coelum patet inrospectus et Astronomicis ofaserTatio- nibiis opportttiia oocasio praebHur. Quae quum ita sint A. H» laeti agnoscimus nobilem perseTerantiam , qua hujus nrbis magistnLtus , omnii quA Talet, i)Otestate» lubenter utituTi ut Athenaei Curatorom atrenuis conatibus adjuTandis » ejus flori consulat. Nec hodiernarum linguarum addiscendarum in hAc urbe deest occasio. Postquam enim earum in hoc Athenaeo lectGor egregius lOHaiim maus ABXBn, quj multiplioes sui laboris fructus t per aliquot annoe , tam hujus urbis quam Athenaei cirium in usum , ore el acriptia protnlerat, honorifico regis decreto ^ tfd instituendos rei nautioae deditos juTenes , in eorum Gymnaaium Tocatua illuc abiei^aty aUi rati6ney,per doBDmttcum institutorem, qui peeuliariter quoque AtheAaei cinbus inserTirett illarum linguarum in hkc urbe institutioni prospectum est* . £x inopinato quidem^ morte jam decessit» qui» instituto esumine, priiiius electus erat talis magister « aetate proTectior > multis itin^ibus. longoque institutiotis nsu , alnsque fiinctioiiibus excultua.» linguaruinque insighi copiA ilostnicttts. Sed ejus in Ibciim suooessit Tir juT^ia boDi& £uni nobilis aUbique institutionis ezperientiam jam nactus» qui» eodem examine, jam i^tea Anglicae in primia et Germanicae linguae haud e»gnam peritiam nobis ostendcfrat. Hujus Athenaei ciTibus solidioris doctrinae studi<osis, JgHur» non tantum ad antiquas literas et patrias ipsis in primia n^oeSSiMrias i aed etiam ad illas peregiinas hodiemad^ quibus prorsus egercf hoc tempore » . nequeunt t facilia hic patet aditus. Oenevosi jUTenesI qui regii Ti4 tendere studetis ad optatum exercitatio^ num Aeademicarum scopum 1 Sinite me pancis adhuc tos .aUoq«i« Qnanft) animi ardore flagramini » ut . tam multiplicem i Tdhis opportunam , quae hie praebetur^ disceiidi occasionemi in usum Testram conTcrtatia. E4 strenae quidem » ut aoletis i sed simul recti ratioae » a qu& tantOperei .dependet suo* R A T I O. 883 cesaus, uti conamini. Qaae sit illa ntio, a fitudiorUm' ducibiia, aed et attentil ccAisideratioiie et experieatidv oognoscere poterltis'. Ajssneecite, qnofis temiporey magis minuiique neces^iBuriia atodiis primam maximamque^ utilitms seoundam, suayifatis tantum caus& appetitis ultimam opevahi: impendere« Non semper tenditur arcus» suo tempoore remitlendvs est« . Sed caTendumy ne studiorum tempus i absumant Qblc«tamenta» Audivistis » qnanta sit vis religionis Christianae, ad conciliandam saluberrimam eruditionem* Haec salutifera religio , qud omnes educati estis » regnet igitur in animis Testris , formet et perficiat mores vestros, ad beate viyendum et moriendum yos conducat. Mihi quidem , per hoc regiminis mei tempus, yestr& obseryantidy nihil nisi jucundum accidit. Eddem obseryanti& obsequemini successorem meum. Maneat inter yos et nostrum ordinem idem porro consensus. Sed et yos inyicem amicum yiuculum semper conjungat. Ntl charitate mutuA fratrum, nihii Jucundius est concordii. Peryeni ad orationes finemy quo tandem* secundum amplissimi hujus urbis senatus decretum , conjunctissimo collegae yoassunAN de hbse » traden- dum est Athenaei regimen. Accipe igitur hoc munus « collega amicissime I Haud minore cum jucun- ditate eo fuugere quam equidem functus sum. Sub tuo regimine integer maneat noster ordo. Neque tu 9 tuo successori » alio nisi hoc solenni more, iterum illud tradas. Conseryet Deus nobis has ad laborem yires et banc sanitatem , quibus ipsius gratii buc usque fruimur* Spiritus Ipsius ope , pura Euangelii lux mentes nostras collustret et in yeram eruditionem yitaeque sapientiam nos ducat. Tu feliciter perge naturae arcana explicaret' nt eo melius cognoscatur naturae auctor » oreque et scriptis , studia tua in commune bonum conferre. Caeterum non minus laeta fata in posterum quam in praece- dente biennio, subeat illustris baec schola. Discipulorum numerus major fuit et manet adhuc quam antea saepe hic yidi. Crescat in dies. Eorum nonnulli , in Academiis , nunc pergunt hujus Athenaei decus tueri» Alii hic iisdem yestigiis insistere ayide cupiunt« Prosper eorum successus sit simul 384 JACOBI VERBURG UboriB nostri fructua. Eorum nemiiiem morte amisimus* VtTaiit diu Tigeautque in pattiae et ecclesiae salutem. CaTi $ ne » meo neglectu , damni aliquiii Athenaeum caperet. Tu quoque» pro Tiribns curabisi ut aartum tectumque » ab onmi detrimento integrum aerretur. Faxit Deus , ut floreant hic» aub talium curatorum dient^A; floreant in patrii» noTi regis eodem ac patrifl ingenuo faTore ; floreant ubique | liberales artee scientiaeqne ; floreat summam eruditionem hu manitatemque adeo alena Cbristi illa religio! D I XI. O R A T I O. 38« \NWOTATIO Pauca quMdam t breviMHia canaaA , ut fit, Don prouuntiata ^ in oratione plene ja<n Ugenda praebentur« Eoic annotationi reaeryavi , quae ad illustrandam meam de religionit Ghriatianae .vi ad vere erudieoadoa hominum animos «ententiam praemonuissem , nisi magna eopia remm de £itia Atheoaei memorandarum impedivisset, quominus amplior introductio ooram auditoribus fieret. Lectoribua forte non ingratnm erit , ea nunc bic addi. Sequentia sunt : Ut aurum in fbdin4 varium , «ic in mentis animique nostri veiuti thesauro , variae ^sdmii valoiia facultates et propinetates deliteecunt, quae nonnisi debit^ ciur^ gnavoque labor^ in lucem protrahi atque ad proprium eplendorem ezpoliri queunt. Quo praestantiores autem fructus , quam aurum et gemmaa et pretiosiwimas quasque res corporeas , generi humano affert, ad Dei aimiiitudioem quodammodo ezcultua , hominam animus inmiortalis, eo roagis necesse est , animorum culturam institui ratione ad eorum originan , indolem oonsilittmque 9 quo creati sunt, aptc compositA. Haec vero cukura a nobis ipsis aon unice , quin potius dicam , parum modo dependet. A Deo oriundi sumus « qui cum sui imaginem nobia impresserit , et banc ob causam , dicere poasumus : TOii Koi yho^ ivpiV' Hoc 8uum genus , ut sok origine dignum se gereret , non sibi reliquit , sed inde a mundi primordiis, «^pientissime educavit Pater Gociestis. Principio , quidem , ex creatoris veluti manu recens prodiens homo , omnium reram inq»eritas ac plane rudis , multisque pericnlis et iUecebris eapositas , peculiari numinis Bivini . egebat ductu , institutione et auxilio. Sine h4c ope , quamvis praeatantissimis corporis animiqoe donia instract«M easet , quo ae verteret aescivisset , his naturae beneficiis , secuadum auctoris voluntatem , uti ac frui minime didicisset, Sed .si primi homines , b4c ope usi , nihilominus jam suo exempJo doeaenmt , qoam iacilejudicandifatque cligendi libertas, naturae nostrae propria in turpissimam ac pemiciosis» simam licen^am verti possit , quid de posteritate eornm dicendum erit? Num illi pukhrius ac tutiqs Ubemm sunm arbitrium sequi so potuisse , ostenderuntt Nonne deinceps in ' pejus ruemnt, qpotquot Deum ducem non sequentes sibi ipsi tamen mirifice sapere vide* bantnr ? Qwmiv^s variis artibus eminuennt , an pietatis erga Deum et virti^tis studio aeqne eminoisse «aimique adeo eor^m ad ingcnuam humanitatem emditi fui^ dice^di sunt? An naturae spectaculo non abnsa fiiit magna pars hominupi ad supersti^iosum ,4C «tupidum operis Divini, non agnilo invisibili opifice^ cultum? Quantis enrori^iis , qoam |S»edis vitiis ansam dedit baec stupiditas unicique veri creatoris ignoratip \ Q^am late serpeit , pec seculorum decursum , baec mortalinm mdit»s! Quam mA^cam atque imperfectam reliquit snmmomm caeteroquin variisque doctrinis excultomm ingeniomm culturam^ ProfeeCo ,: i^si ^'ebna humanis , opportune , jsemper intervenissct ipse . Deus , caelestique sul institutione , ad bene beateque vivendum , bujus tierrae incolis, per yaCff hpnaw^ viam commonstrasset , actum fuisset de omoi Lumaoitatc atque eraditione. Irritum fuissct Dei C c c StW JACOBIVERBURGORATIO. ronsiliam , qno tam Taria tamqae praeclara mentis animiqae dona inler homiaet Gommuni eorom abasa , hamana s#cieta« in moottioiuia , wuiis infanits , libidinibos , injuriis , oppresftionibus deditae torbac degenerasset chaos. Uttic yero corraptioni repagula continua objccit Deus. Per legatos saos, verac religionis evinqne ei juncta e nobiiis sapicBttae «emine , apud ^mae^ , spargeM nMKpism dcttiu Vcnmtamen , finitate sni , prob dolor ! conrnnnie exitiom , Noadii tcnpore , tix «v»Mt lolom iHitd fgtam fiomlnara. In^enai antem iHias Dei eiAtoiis proeopies, manme aneu drinde ae per Tarias re|riones -di^rmy nom erroribaSy iteraMa miiiitabatar ininana. -Qnam sapienter Tero d^neeps , per MUMkMifm cj < wqae postnilatism , pcr «osn c}nsque Divinam tegishtionera , per rdiqaos Tates Bri)i»eas eoramqoe «racida , ctvit liamanarnm wram arb iter , ne , hoc in nun#o , awpiam 9 Dyvinae soaa ma)estatii ro(^ito ttc cultas , simtifqBe -omnia residua hamanitatj» ^xxJma isi^trircMC. Compatari jmnime potest , qoot salal»res cffcctos mtus hic rerum ordo in Israeliticsm l>entem 4aduetus hsft«eiit porro , ad erudiendos etlam - alie nig enas. Gam fiebrasoram patriaTf4iis oc 4egMatei^ , jam antiqnitus ftiit commereiom Ae^yptiis. SsAomoDeae sapientiae hmsL ae f«oeratio «otam Orieniem pervasit^ Ek Oriente et Aegypto, vd OraeconHn pbilosopiji «aam sapieotiam «rccssivenint. In classieis Oraeeorom Latinoromqne moQomenCis , vesti^jia historiae Sacrae passtm -comparent. f^rofecto , boo ck sno tantnm in^enio prodoKisse oeMcndi sonC nkTetm et ciceitonES itloramqae similes praeclanun HJam de rebos Divinis ac moribus doctrinam , qu4 eorom scripta , mediis in cmriiMis ^ abiq a e tnm «plendide nitent. Varii , ex qaibus soa haaswunt , rivi , ipsis Mcol iMcns, ca eadem l«aMe ravclsitae , nobis , unici veri D« institutionis haod dolMe flaaere. ISe igitnr iBonmi «montpio abatamar , ad nioiis extoficndas ingenii humanl , siM qoasi redjcci , Tires. Cnli {Mitiufi observenms. Dei ducis Testififia , apud ^riaram ^timn saplenles illoS', qoi, qoamvis cum vatibus vere Sacris minime comparandi sint nec scripta noslra sAcra kaherent, mn^ lamaa eximia reiigianis afque hmnanitatts sparserunt semina , aliande aecepta. Ek Ipsis , vero otiam , Jodaeormn ct Ohristianorum fbntibas sacris desumta pturima , sed ct «Ka probabiliiw ci eliis iisque torindis , in Arabiam deriTatis , historiae Sa«rae rivis ori a n da , in HloKanMnedis Ooranom irrepsere. Hinc lucidi illi purioris religionis et morom dootrioac radii , mukis in fraudum atqae erronim tenebris , ibi passim 8plcndeafles« Qoac quam ita sint , ftcile est perspecto , qoam -parum a nobis ipsis > qaom makom a Dei ope atque instituffone dependeat , in animis nostris od veram pietnem , wtolmB , bumanitatem ac sapientiam erudiendis. Qno purior igitor , quo pcrfectior et ad asos nostros -aQcannBodacior DiviRa iUa instimtia a<l nos porvenit , eo oberiorcs fructus eruditionis , hoc nomine vcre di(>;nae , profiMTC polerit, Quamobrem qoanti aestimanda est salotaris illa doctrina , Eutmgeln animimi evliiiaraafe nbminc dcsignata , qnam , totias ' hvtnani generis in asum , coelitos addoiit oltimas iHe fsraclitarum Tates sacer idemqoe Dei 'fiUus , missisqoe sois feffatis , per mifiTeftw BMUldiMi , omnibas mortalilntSy 'aniMintiari jossitl REDEVOERING OTia HET BELAN6 OM DER STfJDEREIVDE JONGEUjyGSCHAP LUST IN T£ BOEZENEN TOT EENE 6R0NDIGE BEOEFENING DER BRONNEN YAN ONZE GESCHIEDENIS, OPDAT ZIJ ZIGH BEKWAMEN MOGE OM DE GESCHIEDKDNDIGE WETENSCHAP IN ONS TADERLAND TE HELPEN BETORDEREN. *■» AAIITAA.aBIlia ▼▲« HET PROFESSORAAT IN DE NEDERLANDSCHE TAAL EN LETTEREN EN VADERLANDSCHE GESCHIEDENIS AAN DE DOORLUCHTIGE SCHOOL DER STAD DEVENTER GEDOUDSEV DEN SEGENDEIf AFBIL 1840, »00A M • 6« H £ £ S9 A* Z« * • f 4 . I 4 f .. 1 » I) r. < . .1 » « * w t I '1 u . f • ■ k 1 I I. •»• I . I. EDEL ACHTBARE HEEREN BURGEMBESTER ES WETHOUDERS OEZER STAD, LEDEN VAN DEN RAAD, VERZORGERS HARER DOORLUCHTIGE SGHOOLt WELEDELE, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN . IN DE ONDERSCHEmENE TAKKEN YAN WETENSGHAP EN LETTEREN AAN DEZE FLAATS, ZEER GEAOITE AUBTGENOOTEN! ZEER GELEERDE HEER, LECTOR IN DE ONTLEED- EN YROED- KUNDEI EDEL ACHTBARE HEEREN. PRESIDENT, OFFICIER EN LEDEN YAN DE REGTBANK I WELEDELE GESTRENGB HEERENI GEHEIMSCHRUyERS BU HET HEERJ CURATORENl WELEERWAABDIGE^ ZEER GELEERDE HEEREN. BEDIEHARBN DES GODDELUKEir WOORDSI WELEDELE ZEER GELEBRDB HEBREN , DOCTOREN IN HBT REGT. D£ GENEESKUNDE, LETTEREN EN WIJSBEGEERTE I EDELE lONGEUNGEN, KWEEKELINGEN VAN DIT ATHENAEDMI ZEER GEEERDE HOORDERS YAN WELKEN STAND OF RANG , DIE DEZB PLEGTIGHEID BIET UWB TEGENWOORDIGHEID YEREERTi 1 » W * i t • > 1 i !,i I » ' : . I. ♦ f ■ • i .. >! ' './■ J 'AH ?'l . • ' . !• 1 '4.1 » ' . .1 ..1 vl ^ / i TV.a]mcer lk\ ^jj doa aanvatig myner rede i deze nchtbare yergadertDg overzie , en daarin zoo yelen aanschouw > die ^ of in de ToUe kracht dee leveiDi» ^of met reeds ▼erzilTerde lokken, zich met hetcelfde Tunr op de w£tensDhap toeleggen^ wanneer ik m^ daarenboven zie^omringen door jonge« iMigen». welkiB cich aan deze Doorlnehtige Schoel , door letteroefenlng , tot koogeren 9tandTOoii)ereidenj dah gcToel ik , hoe allcB mtj toeroei^» dat hier eeii tempel ia^ aan bet edelste en TerbeTenste toegew^d, aan kennis, dia den roensohel^'ken geest Terlicht , aan leering , die hem het hart Terwarmt , aan kunsten, aan letteren, aan Vaderland. Hoezieer treft nogtans de OTertiiiging hierTan den spreker in dnsdanige Tengaderiiig I Hij staat hier op eene plaats , Tan waar niets dan hetgeen goed , waar en jM^oon is, moet gehoord worden , -»- eene plaats» die geene ontheiliging, ^ene wanklanken duldt» die als de zetel zelTc is der Muzen, waar alles harmonie en zamensmelting , ook der meest verschillende toonen, moet zijn. llet is als.of de Priesters, die ^roeger de luister waren Tan dezen tempel, Kaor bem.atoaden en hem afvroegen, wat er van die Takken is geworden, iwaarvoor zij bun gebeele leven , hun aanzgn over hadden; — - of de nakome- lingen even bedaard en onvermoeid Toorwaarts streefden » dan wel uit gebrek aan inspanning terug gleden en achteruit weken ? Zplk een spreker moet dan het gewigt zgner taak wel gevoeleuy of hem aouden niet dtn orerdreTen denkbedden van zelfswaarde en Toortreffelrjkheid eigen zgn ,• zoo vaak da4r gevonden » vraar geene degelijkheid of zelfstandigbeid is. Hfj 9 die thans het woord Toert , betuigt gaarne zich alleen gesterkt te Toelcn door de overtuiging, dat c^, wier kennis hen in ataat zoude stellen S92 6. M E £ S, A. Z. hem streng te beoordeelen » juist, doordien kennis met humaniteit gepaard gaat f zgne toegevendate regters zuUen zgn» — Gewis zal ieder het vergeeflijk oordeelen , zoo men zyn studievak boven alle andere bemint en het uitmuntender dan de OTerige acht ; yergeeflgk Tooral , zoo daarbg niet uit het oog wordt rerloren » hoe ieder Tak het andere onder«- ateunt» Toorlicht » bgstaat ; hoe allen met elkander wierook strooijen op net altaar der beschaTing en brandstof schenken aan de fakkel der Terlichting. En hoe zoude ik dan geene welwillendheid te wachten hebben , zoo ik meende 9 dathct gedeelte der wetenschap • hetwelky door Tereerende keuze, aan mij is opgedragen » Toor geen ander in belangrgkheid , in uitgestrekt nut | in aantrekkelgkheid onderdoet? — Nederlandsche taal en letterkundey Taderlandsche gesehiedenis , hebbea zg niet de onmiddelgkste betrekking tot al wat t in het land <mztf inwoning» ons dierbaar is? Op dit onmetelgk Teld wordt geen bloempje geplukt ) geen kruidje gelezen, dat niet op Taderlandaohen bodem gegroeid of oTergepIant is. De kleuren mogen wel eens minder schitterend dan die der buitenlandsche gewassen zgn; het is ;ichoon in ons oog | omdat het neder* landsch is. Toehoorders 1 Ik Teronderstel immers niet te Teel 7 Het Treemde zal toch niet meer geliefd zijn dan het eigene» het uitheemscbedan het hier gekweekte? — Doch Tergeeft mij de Traag ! Ik moest bedacht hebben , dat die gerigt was aan Nederlandera, en aan zoodanigen, die door stand en betrekking er het beste gedeelte van uitmakeni die elke andere verouderstelling als hoon zooden opvatten. — Gij zult het dan welligt niet oogepast oordeelen, als ik spreke: Oo0r kei beUmg om der siuderetuU jomgeling^ehap lusi in $e boezemen ioi eene grondige beoefonvng der bronnen van onze gesehiedonie ^ opdai zij ziek bekwamen moge om fte geechiedknndige weieneehap in ane oadoriand ie hetpen hevorderen. Het zal wel aan geenen twjjfel onderhevig zijnt dat het doel der oprigling van eenen leerstoel in de vaderlandsche geschiedeiiis geen ander kon zgn ^ dan om de jongelingen bekend te maken met betgeen vroeger en later op onzen bodem voorviel. Zij toch moesten geene vreemdelingen blgven in hetgeen hen van zoo nabg betreft. Bij hen moest de guldeu sprcuk der oudheid R fi D £ V £ R I N G. 898 geene toepassing Tinden : dat h^' altgd een kind blrjftf die niet weet , vrat Y66r z^ne geboorte geschied is» Doch ia men het zoo geheel eens omtrent den weg, die daartoe behoort gerolgd te worden? Velen zullen het noodig achten, dat men den jongeling, in wien men geene Tolledige kennis der gehenrtenissen mag yeronderstellen , deze zoo naauwkenrig mogelgk verhale. Hg heeft nu een orerzigt ^an het geheel » en kan door eigene studie het verdere verki^gen* Anderen wenschen daarbij het pragmatische gedeelte Tooral niet uit het oog Terioren. Het Teld der hoogere geschiedkunde wordt dus betreden. Het Terband, de Toortgang , de Terachtering ^ de mensch zelf » zgne ontwikkeling door den handel 9 de godsdinst, de letteren, de kunsten, worden geteekend. — Nu heeft de jongeling een gezond denkbeeld Tan het geheel. Hij kan u spreken OTer den iuTloed der leenregering , de kruistogten « de Torming en wifzigiag» die het Nederlandsche karakter gedurende de Terschillende rogeringsTormen , en ook door dezeWe» onderging, Het kenmerkende der uitstekende personcn, met dat der partgschappen » zullen hem bekend zgn » en hij beeft zich een systema beginnen te Tormen of misschien dat des leeraars omhelsd. Hoe ligt zal hij zich daarmede te Treden ,houden! Of zoo» hg de geschiedenis lief gekregen beeft» doorleest hg de nieuwere bistorie-schrgTers: — WAcBHAiR en Bri.DKRD]jK worden Tooral onderzocht* Dan in welken doolhof geraken nu zijne denkbeelden I Bg dezen worden gebeurtenissen als heilzaam Toorgesteld » die door genen noodlottig genoemd worden* Bg dezen worden mannen als toon- beelden Tan deugd ten hemel TerhcTen , die bij genen naar den laagsten trap Tan dierlgkheid worden teruggewezen. Bgna al wat door dezen Toortreffelgk is geoordeeldy wordt door genen Terfoeid. De leeraar zal zijne inzigten wel medegedeeld en de redenen ontwikkeld hebbeni waarom deze beschouwing boTen gene de Toorkeur Terdiene. Maar er behoort eene groote mate Tan Tertrouwen toe , om zoodanig met den leeraar te zgn ingenomen , dat zijne uitspraken den jongeling als orakelen zouden Toorkomen. — Hij weet niet » waaraan zich te houden , en Toelt allen lust wgken om Terder te onderzoeken in eene zaak , die zoo twgfelachtig schgnt en tot zoo uiteenloopende oordeeI«* vellingen aanleiding geeft. ^Epude er e?enwel nieteen wegzgn» om den jongeling tot een naauwkeuriger D d d 394 G. M E E S , A. Z. en onpaxtgdiger Gndersoek aan te sporen en hem tot grondige beoefening der geachiedenis op te leiden ? Deze weg meen ik dat in de kennis der bronneD is gelegen. Laat mij dat mogen ontwikkelen 1 Bronnen zijn de eerste en echte berigten omtrent eene gebeurtenis, mede- gedeeld door schrijyers, die leefden, terwgl zg Toonrielen , of slechts kort daarna; die in hunnen eenyoudigen kronyktoon opteekenden 't gene zg ver<- namen, of , in latere dagen, toen stijl en denkbeelden zich hadden geyormd* de t6oneelen , die onder fattnne oogen TOorTieien » met krachtige Terwen afmaalden. Tot de btonnen behooren ook die indrukwekkende getuigenissen der oudbeid » welke uit ateenen , munten of half ineengestorte gebouwen tot ons spreken; tot haar de OTerleTeringen , nog in den mond des.Tolks leTende, die gewoonten, waarTan de oorzaak eeuTfen Troeger moet gezocht worden; tot haar de charters en brieTen en oorkonden, soms in het stof bedolTen , doch schatten Toor het regt Terstand der inzigten en manier. Tan zgn onzer Toorvaderen. Dan hoor ik Tragen, hebben onze ngTere ^eschiedsonderzoekers banne nachtwaken niet basteed t opdat uit hunne nasporingen een geheel zoude gcTormd Trtoden» en is,dit niet reeds meermalen geschied? Zuliea onze geschiedschrgTers de pen te Tergeefs hebben geToerd zoodat Toor den jongeling hun arbeid nutteloos is, en hij nogmaals zal moeten terug keeren tot.de oors|>ronk«lgke besAh^dep , 4ie reeds zoo Tlgtig gehruikt zgn? Voorzeker erkennen wij dankbaar hunne pogiugen en die Tan zoo Tele anderen ,* om hunnen landgenooten de studie te Terlichten , en een OTerzigt te gcTen oTer ftlhet merkwaardige. Zoo menig eeui die zguTaderland lief heeHtr , doch wiens roeping hem in werkkringen Toerde , waar mede eigenlgke studie zich niet laat Tereenigen , zal OTei Tloedige Truchten Tan dien grond kunnen plukken en zoo Teel behoefte aaa meerder niet gcToelen. Doch een gebrekkig geschiedkenner zoude hi^ zgn, die wagbkaar met al deszelfs TeifTolgen en nalezingen • eiajsisa , stijl ^ en bilojbrouk met de ophel- deringeui biJToegsels en aanteekeningen doorlezen en in een stalen geheugen geprent had. Immers y het is misschien eene teedere snaar dte ik aanroer, bezitten wg geene geschiedenis des Vaderlands , die i^n de behoeften .Tan het oogenblik Toldoet. Ondet ons is geen ^ismokpj opgestaany die» REDEVOERING 396 aan kunde parende, ons door sijn werk boeit» door stijl en yoordragt inneemt en warme liefde tot het Yaderland weet op te wekken ; geen gidbon , die » met tgnen kalmen doch doordringenden blik , al de schakeringen Tan het groot tafereel weet te onderscheiden , en met welsprekendheid zgne uitkomsten raededeelt. Veel gronds op het veld onzer geschiedenis Iigt nog onbebouwd. Wg hebben handen noodig mm den arbeid Toort te 'Se^ten , ten einde % zoo wij onze oogen naar de naburen wenden , w^ niet yerlcgen zouden zgn OTer hunnen rgkdom en onze armoede. Vele gronden zgn er ja! zoodanig bewerkt, dat de heerlijkste en rgpstegewassen daarop in vollen bloei staan. Doch zij liggen Tan elkander afgezonderdi de 'ledige ruimten moeten worden aangeTuld, en daarioe behoort nog reel inspanning en kracht. — Laat ons dit wat nader beschoQwen ! De aloude geschiedenis der Nederlanden werd door dcn geleerden ekoblbbrts gegcTen* Met den lofwaardigsten iJTer spoorde hg alle berigten omtrent zgn onderwerp op. Hoewelde Torm Tan gesprek zijnen st^'l benadeelde, is die toch Tloe^end gebleten. De loop der gebeurtenissen is naar waarheid gCTOlgd , alles blijkbaar ter goeder trouwe ter neder gesteld. — Dan ieder werk heeft zgnekleur, ieder schrgTer zgn systema. Vraagt men nu naar de strekking Tan dat Tan biioelbbrts, — zoo schgnt het bgna eene doorgaande lofrede op onze zoogenaamde Toorouderen , waarvan welligt niemand in Nederland meer afstamt. Men zoude gaarne onze tegen^*oordige beschaTing en Torderingen Trillen missen, mogt men slecbts met de kuische BataTieren, bij hunne lande- lijke maalttjden , aanzitten , barden-Iiederen met hunne priesters zingen en zich met hen in de schoone natuur Terlustigen. *— Dat wilde « oorlogzuchtige in hunnen aard , gcToegd bg die Tadzigfaeid , allen ruwen Tolkeren eigen , die groote gezetheid op brassergen , waarbij zg hunne Trgheid Terdobbelden , wordto zoo zacht mog^l^k gekleurd. Hun wordt niet eens een oude daitscbe dronk gegund. De braTe dibdbrik Terheugt zich opregtelgk , dat zgne toop» ouders met zoOTcel waarschgnlgkheid wegens den laster der onmatigheid Terontschuldigd kunnen worden , en bedroeft zich hartelgk , dat bet gebruik der wijnen bg zgne natie thans zoo zeer de OTerhand neemt. Gewis heeft WAGEHAAR ons , lu ceu kort tafereel , een beter denkbeeld Tan de zeden der BataTieren gegCTen, dan bxgelbzbts in zgne uitToeiige scbildering. 396 G. M £ E S, ▲. Z. Ik noemde daar een' naam , aan wien de letteren ODeindig Teel YetpUgi zgn. Jah wa«chaar was de eerste, die den reucenarbeid ondernam, om eencf £00 Teel mogelijk algemeene geschiedenis van het Vaderland te geven; die hel eerst de gansche bistorie Tan het gewest Holland aaneenschakelde en aok de overige niet yergat. Hij is een man, die door zgne geleerdheid, opregtheid en kritiek zich een' blgvenden roem yerworTen heeft. Lang was hg de Traag- baak onzer geschiedenis ^. op hem beriep men zicht door hem werd de last bij elken burger opgewekt, om die te kennen. Doch eensklaps klonk er eene stem in onze dagen , dat hij , bgna op elk blad , het regt der waarheid heeft geschonden en slechts schrgTer Tan beroep geweest is. Geheel anders beoor«- deelden hem onze groote mannen in het geschiedkundige , zoo men den wat drifligen huijdscopsr uitzondert* Het is met schroom en omzigtigheid , dat zi^ het waagden ecnige bedenkingen tegen 't gene hg zeide in 't midden te brengen. Te watsr meent hem naauwkeuriglgk te moeten Tolgen , Toor wien hjj zoo bgzondere achting geToelt. Hg merkt alleen op , dat sedert de uitgaTe der Vadcrlandficbe historie oorspronkelgke stukken zgn ontdekt, Tan welke WA6EHAAR gebruik zoude hebben gemaakt, waren zg hem bekend geweest. De groote KLmx meent, dat hg den bgWal ?an alle geleerden en een* onsterfelgken naam beeft TerworTen. Waqehaar, zegt hg , heeft meer de geschiedenis des Tolks dan der GraTcn behandeld. Ik zal hunne lotgeTallen ophelderen , hunnen aauTang , aanwas , domeinen Termelden ; het begin der burgerlgke regten schetsen, de betrekking tot het Duitsche rgk doenkennen; wat leen- wat eigen goederen zijn, welke de regten der onderdanen» edelen, steden, magistraten waren, en wat dies meer zij. Zien wg hieruit niet, wat aan waobhaars arbeid ontbreekt? Geene uiteenzetting Tan het leenstelael» Tan die regten der GraTen en steden : geene ontwikkeling , in d^n woord , der oude staatsgesteldheid , om daarop de Tolgende te gronden. En was waqefaab niet te Teel enkel geschieds-*onderzoeker , om historiesehrgTer te zgn ? Gewis is zijne toets Tan koujhs rgmkrongk, zgne beschrgTing Tan Amsterdam meer het Teld , waarop hg geheel 't huis behoort , waar hg , zouden de Daitschera zeggen, einheimieeh is. Hierin Terdienen zgnescherpzinnigheid, geleerdheid en kritiek den hoogsten lof. Eere zg zgner nagedachtenis als geeehiedeenderzoeker l AIs geeehiedechrtjver miste hij het talent (wg wgten hetder omstandigheden). om zich regt onafhankelijk te geToelen. De bewgzen liggen in zgne brieTen R £ D £ y E R I N a 897 aan den FUcaal ran umborgh, waarin hg weascht ingelicht te worden» of er ook eenige bgToeging of uitlating in zgn opstel noodig zoude zgn. Yoorzeker is het niet te yerwonderen , dat waoxh4ar niet kon schryyen naar de behoefte der tegenwoordige dagen » toop den tegenwoordigen stand der wetenschap. — Dat had men mogen Terwachten yan een' man als BiLDEaDiJc, oneindig boyen mijnen lof TerheTen, regtsigeleerde , taalkenner» zoo er ooit een was , dichter , ja onze eerste en grootste I Nogtans heeft h^ zijnen gCTestigden roem niet Termeerderd met zgne geschiedenis des Vader- lands. Dat Teroordeelen Tan anderer meeningen, dat spreken es iripode Tergeeft men ligt aan hem , die boTen zoo Telen uitmuntte. Maar men Tergeeft het den geschiedschrgTcr niet > dat hg door zgnen stgi de waardigheid zgner roeping uit het oog Terliest, dat hij , die de majesteit yan zyn onderwerp bg zgne inleiding geheel scheen te gcToelen » door drift en OTerhaasting de eigene gulden lessen Tcrgeet» en met geslotene oogen in het ronde slaat. Was waoziiaar» die in kritiek Toor bilderdijk niet behoeft te Tfijken, te Teel Amsterdammer der 18<^ eeuWf deze was te Teel de a&tammeling der TjeisTBRBiiioEN, AI .wat grafelgk, Torstelijk, edel is; al wat, in ons land Tan handel, den koopmansstand Terachtj is hem heilig. Die riddertgden zgn hem idealen, en in den onzen zgn wg alleen wezentjes Tan conTenientie. Had bilobroijk alleen het Troegere gedeelte Tan onze geschiedenis ten onderwerp gekozen , dat breed uitgewerkt % daarTan een geheel gCTormd, hg zoude zich een' nieuwen lauwer om den schedel geTlochten hebben. Niemand stelde » met nunder woorden en duidelgker , het leenstelsel , het Keizerlgk gezag , de wording Tan het graafischap HoUand Toor. 'Wij allen weten het, hoe weinig het TerTolg z^ner geschiedenis aan het eerste en beste gedeelte beantwoordt. Ik meen tot de slotsom te mogen komen , dat wg nog geen groot geschied- kundig werk, aan den stimd der wetenschap beantwoordende, bezitten. Welk.e mogen de oorzaken daarTan zgn? Zoo liefde tot het Vaderland de spoorslag z^n moet om het w^I te leeren kennen, om al» wat er mede in betrekking staat 9 te doorzoeken « dan gewis mist de Nederlander dien spoorslag niet. Meer dan eenig Tolk moet hy wel den bodem beminnen , door eigene kracht en Tolhouden aan de goWen ontwoekerd. S98 G. M E E S , A. Z. • Cetnigen die retisachtige ondernemiDgen der 16 en 17'* eenTr, m bet noorden Tan ons land ; die duizenden bnnderen lands, diar verrezen, waar de Tisscher Troeger zijne netten wierp; ondernemingen , die Mng thans nog durven navolgen en misschien OTertreflfen zullen I Getaigen die zeeweringen , tegen het bulderen der stormwinden opgeworpen, waarTOor geen schat te dierbaar werd geacht I En , hoe de Nederlander op dien f aan de elementen ontrukten » grond het dierbaarste j zijne vr^heid » wist te handhaTen , dat zag geheel de wereld , dat zag zg ook in den jongsten tgd. — Aan belangstelling in het Yaderland heeft het dan wel niet ontbroken , om eene , zgner waardige , geschiedenis te Toorschgn te roepen. Wg meenen dle oorzaken Veeleer in den aard onzer geschiedenia en hi ons karakter te mogen zoeken. Het zoude de taak des historieschrgTers zeer hebben Ter- ligt» zoo bg I tot kir». de groots gekomen, de Termoeide pen een oogenblik had kunnen nederleggen, met de gedachte, dat hg nu het moegelgkste Tan zijne taak Tolbragt had , en de Terwarringen een einde hadden , om plaats te maken Toor eene lang gewenschte eenhetd. Maar naauwlgks had xarbl den adem uitgeblazeni of alles (de groote man had het roorzien) stdrt , onder zijne zwakke opTolgers» weder in duigen. Soormaimeiai landTerdeelin- gen I Terachting Tan het koninklgk gezag warren alle draden door een. Had de krachtige arm Tan eenen Hertog of Graaf zich nu, om met ALTim te sprekeni 't gene In de zeTen proTinciHn lag , kunnen cgnsbaar maken ; haddeu de rgkbegiftigde Utrechtsche Bisschoppen niet getracht St. m AARTBifs mantel i zoo Teel mogelgk , uit te rekken ; had Gelderland zich niet tot een' afzon- derlgken Staat gcTormd ; ware het zwaard Tan den HoIIandschen Gratif lang genoeg geweest om de Friezen reeds nu te bereiken, geleidelgk waren de gebeui:tenissen te Tolgen geweest. Zgn nu al deze deelen nogtans » met Teel zorg , te zamen geToegd door de Bourgondische en Oostenrijksche Vorsten , dan zullen misschien de groottfto zwarigheden te boTen zgngekomen; doch daar schittert de Inquisitie-Tlam ^ » Die Hollands leeuw en GraTenhoed » Van 't Spaansche troonborduursel scheurde. Zal nu die GraTenhoed op een Nederlandsch hoofd worden gedmkt ; zal eeu nieuw&Yorst op het schild worden geheTen? Neen, de redder des Yaderlands R E D E y E R I N G. 899 Einkt door sluipmoord ter neder , en ieder is Souverein in faet zgne. De 6e<- schiedenis splitst zich in zoo vele deelen, .als er proTineien of landschappen zgn; die draden moesten afgesponnen en zaamgeknoopt worden. Dat was te zwaar een taak. Holland was reeds het middelpunt geworden , waac allea om draaide. Bg de lotgeyallen van deze PrOYincie kondendie der overigengemeld worden , en de titel Tan het eerste Werk , dat alles moest omvat hebben , luidde: )» Historie der nu yereenigde Nederlanden, voornamelgk die van Hol* iand , » en de inhoud beantwoordde aan het opschrift. — Tachtig jaren zgn sedert yerloopen, en nog is er geen schrgyer opgetreden , die de eer tler andere gewesten heeA gehandhaafd. Wg mbgen dus Tragen, even als lueusTiv tbibrrij ten opzigte van Frankr^k : bestaat ev eene geschie- denis van Nederland, die ons getrouwelgk de denkbeelden , de gevoelens, de zeden heeft wedergegeven van die menschengeslachteny wier lotgeyallen de onze hebben voorbereid? en wg moeten met hem antwoorden: de wezentlgke nationale historie is nog faegraven in het stof der gelijkigdige k]k)ngken. Dan het lag ook in ons karakter. De Nederlander is onvermoeid werkzaain < hg stelt zich een doel voor den geest; doch om het snel en als oogenblikke«* Igk te bereiken , dat ligt in zijnen aard niet. Hg wikt en vreegt langer -dan de meesten zijner naburen, oradat hg vooruit ziet^ zich alle moegelgkheden eener taak» soms zelfs te bezwarend, voorstelt* Hg houdt.zich niet van de goede uitkomst verzekerd, alvorens overtuigd te zgn, dat de middelen in zgne magt staan» -r* Van daar , dat wg niet zdddanig overstroomd wc^den mel, uit de lucht gegrepene , voortbrengsels , haastig opgesteld en nog haastiger naar de drukpers gezonden. De wetenschap vnnt er meer bg , dan zg er bg verliest 1 Doch waant niet , mgne Hoorders i dat ik , door rondborstig , 't gene m^ waarheid toeschgnt » bloot te leggen, tot de slolsom zoudekomen: de Neder-« landers hebben weinig in het geschiedkundige gedaan. Neen i ' onze Nederlan- ders deden even veel» voor hunne geschiedenis als hunne naburen; ja deden meer dan zg ; maar het waren voorbereidingen « het was geschiedsdnderzoek » en hierin hebben zg oneindig veel geleverd. Hoevele beroemde mannen komen ons nu voor den geestf Hoe zoude de tgd te kort zgnom ook slechts hunne namen op te telleni DoirsA, Juhios, yossnrs, ScmvBRnji, AiTme, En zij, die met gzeren Tlgt verzamelden en de weten«> 400 G. M E £ S, A. Z. 8chap« totin de diepste schiiilhoekeii • opspoorden, MiTTHmi tavHibris, Hog-' oicom, Klvit, Bohdam. Dan wat zonde u die dorre opsomming verder leeren? Uwe gedacbte heeft die reeks Tcrdubbeld en tot op den tegenwoordigen tgd •angeTnld. Bij deze geleerde , scherpzinnige onderzoekera der oudheid zgn de bronnent waaraitde geschiedenis moet worden aangcTuld; de bronnen, waar- Tan zg zelTen zeiden , dat daaruit eenigl^'k de ware en regte kennis der aloude en Troegere landsgesteltenis te putten was. » Dat onderzoek," betuigden zg» » deed hen wel doornen en distelen ontmoeten, welke dikwgls afschriklen » om Terder te gaaii , Tele steilten , die zg wanhoopten op te klimmen ; doch » ouTermoeide arbeid had hen de beletselen uit den weg doen ruimen. )» En hoeTeel moet nog niet uit » die treffende en leTendige afdruksels Tan » den tgd » aan het licht worden gebragt , om alles tot een geheel te Terbin- deni Zoo wg er slechts een oog in slaan, worden wg gewaar » hoe onze ge- schiedschrgTers, door het trachten naar eenheid, die hebben meenen te zien, TTaar zg niet bestond* Men zoude inuners wanen , dat de beschaTing in het zuidelgke Tan ons land gelgken tred met de noordelgke had gehonden; dat alles in denzelfden Torm gegoten ware ; dat het Tera%elegen Friesland , met zooTeel moeite bedwQngen , reeds onder de Karlingers eTen Taibaar was Toor de indrukken, die de bewoners Tan Utrecht Teel Troeger hadden ontTangen. Dat onderscheid der stammen, der Friezen Tan Saxers, wordt naauwelgks aangeroerd , en eerst nu begint men , eere zg 't gene ook , hier ter stede, geschiedt I het kenmerkende in hunne zeden en gebruiken regt te beseffen. Nog is het leenstelsel, met betrekking tot ons Vaderland, in al deszelfa geTolgen en schakeringen niet ontwikkeld. Eerst nu zal men Utreohts ge- schiedenis, door het nasporen der archieTen, beter leeren kennen. Hoezeeris de Troegere aardrgkskunde Tan ons Vaderland nog in hare beginselen I Uit de oorkonden moet nog een geheel worden zaraengesteld , om de ligging der plaat* sen in tallooze giftbrieTen op te sporen. Nog kan men zich de landTerdee* lingen, den loop der riTieren, het afnemen Tan onzen bodem door den Oceaan, het aanwinnen door de ngTerheid der ingezetenen, niet duidelgk Toorstellen. Met Hn woord, Teel inspanning behoort er nog toe om, bif ieder tgdperk. een, naar waarheid gesteld, berigt te gcTen Tan den geheelen natpnrlgken en sta^tkundigen toes^and^ met 4en Toprtgang der i^uwen zoq R E D E y E R I N G. 401 Teranderende. Een geschiedkundige atlas der Nederlanden is een ledig ^ak in onze letterkunde. Wg hebben dan handen noodig voor den zoo yeelyuldigen arbeid. £n Tan waar znllen z^ komen , die zich hieraan willen wgden, zoo het niet van onze inrigtingen van hobger onderwgs is7 — D&ir zgn de ware kweekacholen Toor hen f die ten deze iets zullen ondememen. £r. is behoefte in ons Yaderland aan geschiedknndigen ; de stand der wetenschap brengt zulks mede. Om tot eene wezenl^ke studie onzer geschiedenis te gexakea , om met ware liefde tooc dat Tak doordrongen te worden , is er geen ander middel dan om i reeds op de Uniyersiteiten » de bronnen te leeren kennen en die te beoefenen. En, is het Toor de wetenschap wenschelgk, dat men zich alz66 op de Vaderlandsche hiatorie toelegge , ook Toor den jongeling zeWen is hetgene hg op dien weg zal inoogsten onwaardeerbaar. Door geen ander middelf dan door het bestuderen der bronnen zelTen^ der charters en gelgktfjdige krong* ken , zal de jonfeling zich de kleur » het eigendommelgke Tan den tgd , de denkwgzei de zeden regt kunnen rertegenTTOordigen. J^e bladzgde Tan manoBULMT Terspreidt meer licht oTer het karakter Tan kaisl 01 mooTB, dan de breedsprakige Tertoogen en fijngesponnen redeneringen Tan toltaikb of •CHRdCK. Een enkele post uit de rekeningen der Heeren taii nia eooi», nopens d^ giften aan hunne baataard«n , doet den toestand Tan ceden bg de edelen der 1.4de eeuw beter ontwaren , dan al de opgesierde schilderingen der riddertgden* Eenige brieTen Tan wauM ox Btam werpen a^ argumenten Tan uo ter neder. De bronnen zullen den joogeling dan ook den weg aanwjjaen tot onpar-^ tgdige beschourring der geschiedenis » door niet op oordeelTelling Tan anderen te bouwen» maar uit eigene oogen te zien» <x Laat x> zegt ons de groote jobaihbs vox mIdlllbr , « laat de bronnen zelTen « spreken : zg zuUen u waarheid en leTen uit de Terloopene eeuwen Toor dm « geest tooTeren ; zg zullen u de kunst leeren om alles naar den tgd Traarin « het Toorriel te beoordeelen » niet naar den uwen. » Men meene daarom niet een groot geschiedkundig systema te kunnen bouwen door het eeuTOudig wedergeTen der bronnenl De krongkschrgTer teekent £ e e 402 G. M E E S , A« Z. onder de indnikken v«n bet oogenblik op; uus noBi kan zgnen haat tegea de Westfriezen niet yerbergen ; stah mnrEiiEN werpt een' zwarten tint oyer al wat roomach of spaansch is ; fniADA yloekt in wilum I den yoorstander der mniterg; en zeer zoode men onzen laatsten Stadhouder miakenneny xoo men in wAanrAAms yeryolgen » of in het dagyerhaal der natioaale yergadering , het bewijs yoor de tgranng yan het huia yan Qranje dacht te yinden» en « hoe het bestendig niet anders ten doel zonde gehad hebben dan yolksonder- « drukking « burgeralayerng en eigeno grootheid. » — Gewis dat men de oorspronkel^ke schriften met elkander moet yergelgken en die yan iedere partg onbeyooroordeeld zal moeten lezen^ om zich niet te laten misleiden door , soms zeer harstogtelgke , berigten« Doch de denkw§ze der partgen zal ons helder zjjn geworden. Met eenige kritiek en een weinig menschenkennis bl^ft de waarheid niet lang aehuil. Stelt u iemand yoor » die door de nieuwere schrgyers , yer yan den tgd leyende , oyer tuigd is geworden yan het onwettige oozes opstands tegen tcum , den wettigen graaf; die hem heeft leeren bescbouwen als een' Yorst, welke het zieh ten pligt achtte het ware geloof yoor te staan en de kettergen uit te roegen; die denarmeni in ongenade geyallen' A&ya heklaagt, hoewel hg uit liefde yoor zgnen landsheert dien hg met de uiterste trouw diende» 18000 menschen deed ombrcngen. Mn! Geeft hem het Antwerpscb krongkje in handen ; leest hem een paar bladzgden uit het dagyeihaai yiA Geni yoor ; yoert hem daardoor digt bg de brandstapela , waar de gemuilbande slagtoffen hunnen laatsten adem uitbruUen; -^ en hg zal alle staatsregtf indien het zoodanige gruwelen predikt« roet yerachting yerwerpen; hg zal zich yerplaatsen op het standpunt yan hen , die , ter naauweraood den marteldood ontyloden , met bloedende harten en weedom in hon binnenste de bewerkera yan zoo yele jammeren yeryloeken* Door de gelgktgdige schriften is het alleen dat men de geachiedenia regt leert kennen» Van daar , dat THitaiuj en baraiitz het nuttigat achten de nieuwere gesdiiedscbrgyers op den yoet te yolgen en hunne fouten met be- daardheid aan te wijzen. De eerste ontzenuwt de stelsels » waarin meadroomde yan het tegenwoordige Frankrgk » toen er niets dan een Frankenrgk aan het noorden der Loire bestond* Hg toont het belagchelgke aan der schilderingen REDEyO£RING .403 Tan cLOTis* hof , eyen als of het dat Tan iooiwuk XIV ware; Tooraldie mis- kenning der waarheid door de eenTondige Terhalen nit de krongken te Tersie- renen » uit xncht Tooreen' beTalligm 8tgl« op te schikken, zoodat de helden der middeleenT^en ten tooneele treden in het gewaad der 18^«. baraiitc heeft de geheele inleiding, T66r z^ne Hertogen Tan Bonrgonje, gewgd aan de be- schouwing der Terkeerde insigten zgner landgenooten in de TToegere gcschie- denis ; hoe zg een^ welgeregelde maatsohappij hebben gezien » waar nieta dan wanorde heerschte ; hoe zg deze Torsten hebben nitgekozen als toonbeeldeu Tan wreedheid en altoosdurende Terkeerdheid , hen beladende met ai de onge- regiigheden hunner eeuw ; anderen als helden » wiet edelmoedigheid , zaoht- aardigheid, heschaafdheid nietS| zelftin den tegenwoordigen tjjd, te wenschen zouden laten. 