title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: I. P. N. LAND Logicam docebit, die Martis, L die lovis, • . . . . XL et die Veneris, XIL Metaphysices q. d. historiam enarrabit, diebua lovis, Veneria et Saturni, IX. Scriptores Sjriacos provectioribus interpretabitur, hora vesper- tina posthac indicanda. C. P. TIELE, TheoL in Semin. Remonstrantium Professor, Historiam religionis geoeralem enarrabit, die Mercurii, hora II. et Veneris, UI. Historiae religionum comparatae capita selecta tractabit , hora sibi et auditoribus commoda. De arte oratoria aget, additis exercitiis practicifl, die lovia, hora vespertina VI — VIII. SERIES LEGTIONUM. 157 0. A. X. O. F. SICHERER. Literarum Germanicarum Lector, selecta principum poetarum Germanicorum carmina interpretari paratus eat, aimul id acturus^ ut his ipsis exemplis varia poeseos genera explicet anditorihus. W. YALENTINER, Observator in specula astronomica, capita se- lecta Historiae astronomiae tractabit, diebus Lunae et Veneris, hora XII. C. L E. BRUTEL DE LA RIVltlRE, Adiutor Professoris Physices, theoriam mathematicam Elasticitatis exponet diebus et horis auditoribus commodis. 1. B. WIJNSTRA, Lanista Academicus» aptum et elegantem gladii usom docebit NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA, DIB TTTT M. DEGEMBBIS A. MDOOCLXXIV. In Facoltate Medica 157. if V luridica 487. if 9 Theologica 47. u u Disc. Math. et Phys 98. 9 9 Phil. Theor. et litt. Hum. . . 70. 859? Praeterea in Album Academicum relata sunt nomina Stndiosorum in Athenaeo Amstelodamensi aut alibi studiia operam dantinm, qui examina hio subierunt aut Doctoratum nacti sunt: In Facultate Medica 24. 9 9 luridica 80. 9 9 Theologica 17. 9 9 Di8C. Math. et Phya 6. 9 9 Phil. Theor. et litt Hum. . . 13. DOCTORES CREATI IN ACADEMU LUGDUSO-BATAVA, A PIB IZ lEKaUAKn MDCXX}LXXI? AD DIEM Ym FEBEUASn MDOOGLXXV. IN FACULTATB MEDICA. D. 18 Maii. Cornbmus adrianus pekelharing, ZaandameDsis, privatim defenso specimioe: »Over Vreu,mhepal%ng in bloed en weef^eh^ MediciDae Doctor, magna cum laude. D. 22 Octobris. Ludovicus forbman, AmstelodameDsis, Medicina6 Doctor, privatim defeDsis thesibus^ Artis Obstetriciae Doctor, cim laude, D. 10 Decambris. Alexander voiiTE jr., Amstelodameosis^ privatim de- feoso specimiDe : u Verelag der verloakundige kliniek en poUkliniek aan de Leid^che Hoogeschool^ gedurende de jaren 1870 — 1871 en 1871 — 1872," Medicinae Doctor, magna cum laude. D. 4 Fabruarii* Guiuelmus hamakbr, ex pago Hilversum HoIIandus» privatim defenso specimioe: /fEen gevalvan Catalepsie, waargenomen in het etedelijk gaethuia te ^a-Gravenhage ,*' MediciDae Doctor. IN FACULTATE lURIDICA. D« 28 Martii. Rembebtus van liUTTERVELT^ Tieleosisi [Nrivatim defeDsis tbesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Franoiscus carolus henricus lorch, SamaraDgeDsis, pci* vatim defensis thesibus^ lar. Rom. et Hod. Doctor, eum laude. D. 17 Aprilis. Fktbus du vries jr», Amstelodameasia, publioe deJfeDao specimioe: uEenige (^merkingen omtrent ligdagen en overligdagen^'' lur. Rom. et Uod. Dootor, eum kmde. 160 DOCTORES GREATl. D. 1 Maiu Antonius emilius pool, ex Pasoeroean Indo-Batavus, priva- tim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 5 Maii. Hermannus ioannes jordens, Daventriensis, privatim de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Iohannes guilielbius tydeman jr., Amstelodamensis, priva- tim defensis thesibus^ lur. Rom. et Ilod. Doctor, ntayna cum taude. D. 9 Maii. Guiliei.mus ioannes wintgens, Haganus, privatim defenso specimine: ifDe rechUvordering tot verkrijging der erfenia volgena let Nederlandacle reclU^* lur. Rom. e.\ Hod. Doctor, cum laude. D. 80 Maii. Gerardus henricus betz, Roterodamensis, privatim defenso specimine: nleta over de onlzetting van rechten^* lur. Rom. et Hod. Doctor, cum lande. D. 18 lunii. Henricus ionas van der poel hiddingh, Assena-Drenlhi- nus, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cumlaude. D. 22 lunii. Ioqannes sippo van harinxma thob slooten, ex pago Beetsterzwaag Frisius, privatim defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 25 lunii. Iulius cornelius theodobus heyligers, Zalt-Bommelanus, privatim defenso specimine: MBe Dronkenachap uit een etrafrechtelijk oogpunt beechouwd*' lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. Eodem die. Ianus daniel van KUTKi Delfensis^ privatim defensis thesi- bus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 2G lunii. Ludovicus antonius de piLLiETTAZ-BousauET ^ ex oppido Samarang Indo-Batavus , privatim defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor» cum taude. Eodem die. Cornelius yan eysinga, ex pago Imsum Frisios, privatim defensis tbesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 27 luniil Felix henricus iosephus tavenraat, Cliviensis, privatim defcnsis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. Eodem die. Hpnricus ianus westra, Assena-Drenthinus , privatim de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 29 lunii. Antonius brants, ex pago Gorssel Gelrus, privatim de- fenso specimine : ifBijdrage tot de geachiedenis der Geldersche Plooie^ rxjen^' lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. DOGTORES <:RBATL 161 Sodein die. Pbtbus bbooshooft» qx pago Giessendam Hollandos, pri- vatim defensis tbesibus, lor. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Sodem die. Antonius van msns, ex pago Maasland Hollandus» privatim defensis tbesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 21 Septembris. Ionas schodtxndorp, p. fiL, Amstelodamensis , publice defenso specimine : vScheta van de geachiedenia der landrente op Java" lur. Rom. et Hod. Doctor, mayna cum laude. D« 22 Septembris. Guiliri^mus cornrlius alrxandrr rlout van sor- TRBWOUDR, Haganus, privatim defensis thesibus, lur. Bom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 26 Septembris. Albrrtus iohannrs van walsrm, Reevicensis, priva- tim defensis tbesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 18 Octobris. Adolphus ludovicus pincoffs, Roterodamensis^ publice defenso specimine: ffDe leer van de zel/standiffheid der Hypotheek en de Hypotheek van den Eiyenaar,*' lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 14 Octobris. Guilirlmus constantius jansma van drb plorg, Amstelodamensis, privatim defensis tbesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. D. 26 Octobris. Adbianus dirdrricus yan assrndrlft dr coningh, ex oppido Bergen-op-Zoom, publice defenso specimine: ifDe aard en de ontwikkeling der zegel^, registratie- en succeesierechten in Frankrijk, Engeland en Nederland" lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum iaude. D. SO Octobris. Ianus boldinoh, g. fih, Homanus, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 81 Octobris. lOHANNRS DIRDJ^BICUS AR0IDIU8 VAN BL0MMR8TRIN , Dcl- - fensis, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 7 Novembris. Guilirlmus cornrlius vrrnstba» ex insula Banda Indo-Batavus, publice defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 11 Novembris. Iohannrs d'aulni8 dr boubouill, Qroninganos, pu- blice defenso specimine: »Het inkomen der Maatechappij. Eene 21 IM DOCTOBES GRIATL jriw^ wan tieoretiseie StaaiAuisiQudhitn^le ,^' lur. Rom. et Hod. Doctor. moffna eum laude. D. 14 Novambm. ODiLiBLMtis aENRicut ASMiLiva tav dkr Boscfl, es pago HoDdBdoQk BfabanUiB^ privatim defeQua theaibiis, lur. Rom. et Hod. Doctofy cum iaude. Eodem die. Hsnriocs iacobus kann, SyWa^Ducenaia, privatim defenao Bpecimine : ffBe MUitie en iet Militair Beetuuf ffedutende hei tijdoak der Ume van Ukeeht, lS>7fi^l795/' Isr. Rom. et Hod, Doctor, cum isLude. D. 16 Novembris. Cornelius bernardus lOHANNBa AT^oraras wibrdei«8^ ItHgdtiDQ-BatavoB, privatim defeoaia thofifthiia, lur. Rom. et Hod. Doctor, D. 18 NQvembrk. GuiLiBLMoa ADRiANua bb jqnob» ex oppido Ziierikzee jSaelandua, privatim defmsia thesibus» lur. Rom. et Hod. Doctor. DL 4 DopepjbriB. lANUa ARENVIOa FREDBRICUa 0B YOa ^AN STtENWIJK VAN E88EN, cx pago Wiudesheim TraDsisalanua, privatim defensis thembus, Inr. Bmbl et Hod. Dootor. D. 12 Deoambris. Emm£ricu8 carolus yan dbr spelt, ex oppido Steen- bergen Brabantus, privatim defensis thesibua, Iiiff. RonL et Hod. Doctor: D. 19 Decembria. Fredbricus wittevbbn» ex pago Metslawier Frisius^ privatim defensis thesibus» lur. Rom. et Hod. Dootor. Eodem die. MARiNua evics boot, ex pago Woubrugge^ privatim defensis thesibus^ lur. Roro. et Hod. Doctor, cum laude. D. 21 Deoembri^. Rubolphus otto AHBNTiua tan molthb tot bchtbn, Assena-Dreothinus^ privatim defenais thesibus^ lur. Rom. et Hod. DMtCKC D. 15 laouarii. Thomas adrianu8 sANNBa, ex pago Wildervank Gronin- gaDus^ privatim defenso specimine: »Het Staateveriand. Eene vef' geli^ende fechtmtudiey lur. Rom. et Hod. Doctor, matgna cum laude. D. 2& lanuarii. Albrechtub NicoLAua db voa van stbbnwijk , ex oppido Vollenhove Transisalanus, privatim defenso specioiiBe: »Hetkapitaai mb mamtooze vennoQteoiappen ve^ene Aei WetboeivanXbepiamdel,'* lw« Rom. ei Hod. DoctQir, cm laude. DOCTORES CREAtl. 168 IXr ft7 iMaariii TiAtlnroius asdd lo&AKm tks SYiiNdA ^ LeotftrdteMit, |>&itiitim dffraM» thesibas> Iiir. Rom. et Hodi I>io«t0f. IX 80 lanuarii Ioachimos adolphM Wijers^ ZuipladiefisU , privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod« Doctor, cum imude. D« 80 laduarii. RodolM03 HAaomtJid i»0tman daAMsa, Ar&hemtMisii», privatitti defensis thesibus^ lur. Rotri» ei Hod. Doctor, cafB laude. D. 1 Februafii» Viitetotiud TfiottAs ignati^s MtrrsABRs, Tilburgensis , prfratkn^ defmaia thdsibasi luf« Roiti. et Hod. DodtOr, eum lauJe. IN FAOULTATE THBOLOGIOA. D. 15 lunii. Henricus arentios Van bbb MttL^K^ Afilsteio<}kraensis, publiee defenso specimine: itOnderzoek naar een verloren hrief van PauUis ttM de Cofinlhiets ^** Thtologiae Dootor, cUm laude. D. 17 lunii. WoutRfeWA VAK linoeN, ex pagd Wadenoyen^ publice de- fenso specimine: uHel gehed dee Heeren. Bijdrage tot de kennis Mn het ootsprofikelijk Chtistenddmy Theologia^ Doctor, ^agna trm laude. IN FAGirLTATB DlSClPLlNARUltf MATHEMATlCARUM 13T PHYSlCARUM. D. 7 MaftH. HMklctJi» jAl^iltsiC, ^i pago Lisse Hdladdus, publite de- fettW dpfedmitrfet i*Over den iMided DaH Optisdh inMi&6e dplosmid- j* *Ar*i eJjp hiH edaHelijk dttxdiingSderm^pen mn optisch akHm ^toffen^' Math. Mag. Phil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 27 lunii. Guilielmus burck, ex oppido Monnikendam Hollandus, publice defenso specimine: nOver de ontwikkelingsgeschiedenis en den aard van het indusium der Varens*' Math. Mag. Phil. Nat, Doctor (in parte Botanica, Chemica et Geologica), magna cum laude. D. 10 Octobris. Adrianus eecen, ex pago Oudkarspei, publice defenso specimine : » Over de Torsie van een Eltiptischen Oglinder,'' Math. Mag. Phil. Nat. Doctor (in parte Malhematica, Physica et Astrono- mica), magna cum laude. 21* 164 DOCTORES GRKATI. Bodem die. Ludotioot posthumus» TteleDsis, publioe defeDso specimiDe: ifJnatowdBck onderzoek van Japanaehe hauUoarten ^'* Math. Mag. Pbil. Nat. Doctor (io parte Botaoica, Cbemica, Geologica et Zoob- gica), magna cvm laude. D. 16 laoQarii. GusBXRTua AKTONiua van obttbnbbbk, ex pago Mijdrecbt, privatim defeoso specimioe: ^Proeve eener geologUcke verhandeKng ooer de provineie Zeeland^ gedurende het hedendaayeche tijdvak^* Matb. Mag. Phil. Nat. Doctor (iD parte Chemica et Zoologica). D. 29 lanuarii. Frbobricus anna jentink» ex pago Nieuwlaod, publice defeoso specimine: ^Over eyetematiek en generatie^oryanen van naakte pulmonaten*^ Math. Mag. Phil. Nat. Doctor (iu parte Geologica, Zoologica et Botaoica) , cum laude. IN FACULTATE PHILOSOPHIAB THEORBTICAB £T LITERARUM HUMANIORUM. D. 14 Martii. Franci60U8 ooslinqs, Harlinganus^ publice defeuao speci- mine: ffObeervationes ad Scholia in Thucgdidem'* continente, PhiL Theor. Mag. Lilt. Hum. Doctor, magna cum laude. D. 17 lunil Ioannbs van obr tlixt, Reevicensis, publice defeoso spe- cimine: aStudia critica in Dionyeii Halicamaseeneia opera rhetch rica/* Phil. Tbeor. Mag. Litt. Hum. Doctor» magna cum laude. D. 6 Decembris. Gbrarous van hblbbrgbn, ex pago IJhorst Transisa- lanus, privatim defenso specimine: vLegee annalee reipubHcae Bo- manae,** Phil. Tbeor. Mag. Litt. Hum. Doctor, magna cum laude. DOCTORES GREATI. 165 h. sJ,-. HONOBIS GAnSA ti. DOCTOBATUS IN lUEB ROMANO BT HODEBBNO EX SBNATUS DEGBETO D. Vin MAH A, MDCOCLXXiy COLLATUS EST IN HliUSTBISSIMTTM PBIN<3PBM eUILIELMUM ALEIANDRUM GAHOLUM HENEICnM FREDEBIGUM, AUOUSTISSIMI BEOIS EILIUM NATU MINOBEM, FEBACnS STUDHS ACADEMIAB YALEDICENTBM PBINdPBM LECnSSIMIS TEBBIS DOCTOBEM CBEAYIT BT SALUTATIT BECTOB MAONmCUS. DE PLAATS VAN DE GODSDIENSTEN DEB NATUUR- VOLKEN IN DE GODSDIENSTGESCHIEDENIS. REDEVOERING BU HBT AANVAABDBN VAN HBT PROPESSORAAT AAN HET SBMINARIUM DBR REMONSTRANTEN, DBN IS^ PBBRUARI 1873, IN HET GHGOT AUDITORIUM DER. L.E:IDSGH£: HOOOBSGHOOL.. GSHOUDEN DOOB D». C. P. TIELE. (suPFLBifximnc ad ASViAjjsa aoadbiooos ▲. MDoooLzxm — ^kdoooiiZxiy). y ICUNBHEBBENI Een opvolger van I^isoopius, sijn ambt aanvaardend in het Aaditorium van die Hoogesebool» die zijn groote voorganger eens ala balling verlaten moestl Leiden'8 Universiteit -^ haar heiligdom leenend voor een plechtige handeling van het Seminarium der Remonstranten I Inderdaad , hier soa stof 2ijn voor een lofrede op onsen tijd. Wij zijn vooruitgegaan. De uiterlijke afscheidingen bestaan nog, die een gevolg waren van de gods- dienstige en staatkundige geschilien der vaderen. Maar gij , M. H. H. I gij doet alsof te niet bestonden, gij telt ze niet meer. Ik gevoelde behoefte daarover aanstonds mijn blijdschap te betuigen^ behoefte vooral om u, Hooggeleerde Heeren, afgetreden en fungeerende Rector Magnificus! mede uit naam van hen, die met mij onse Inrichting besturen^ oprechten dank te brengen voor de gastvrijheid « ons door u, onder goedkeuring der Edelgrootachtbare Heeren CuratcMren, verleend. Of is het vermetel, is het weder een /i^Arminiaense stoutigheyt/' dat wij^ met onze kleine kweekschool, ons begeven naar den hoofdzetel der weten* schap in Nederland, dat de dwerg zich plaatst naast den reus» het mikro* skopische celletje naast zulk een achtbaar organisme? Ja^ indien wij kwa- men mededingen! Indien de dwerg zich met den reus wou metenl Maar onze bedoeling is een geheel andere. AI de redenen te ontvoawen , die onze Broederschap bewogen, haar Seminarium uit Amsterdam, waaraan het zooveel te danken had , naar Leiden te verplaatsen , zou voor u weinig belang hebben. Daarvan slechts dit eene, 't voomaamste. Men achtte het 22 170 C. P. TIELE wenschelijk, dat de jongelieden^ die zich tot den Evangeliedienst bij de Remonstranten wilden voorbereiden , een geheel akademiscbe opleiding ontvangen en al de examina, voor de meeste andere studenten in de theologie verplichtend , afleggen souden. Dat maakte de vestiging der kweekschool in een Akademiestad noodzakelijk. Was bet wonder, dat wij Leiden kozenP M. H. ! de kweekschool der Remonstranten behoefl zicb over haar ver- leden niet te schamen. Zij, die onder haar hoogleeraren mannen telt als de reeds genoemde Episcopius^ Limborch en Clericus^ Wetstein en Wjtten- bach, van Hemert en Ahr. des Amorie van der Hoeven, heeft, hoe klein ook, haar plaats naast grootere inrichtingen tot hiertoe niet onwaar- dig bekleed. Toch is het niet met deze gedachte dat ztj herwaarts kwam. Sij komt bier bescbtMdeniiijk lieht vragen. Zig kannt haax nioordeei doen «lel de sc^hatten van weteKckafp^ <lie bier zoo rijkeiijk vbeien. Wocdt 4iet ibaar vergand, wk hier, eveBaAs ta Amsterdam, mi ruimereQ dan baar eigen ^eperkten kring werksaam, en eoo van bare 2i|de voor enkelen Mder de Akademie^btirgers nuttig te aijn , zij zal het als een voorrecbt bescbonwen m als eea welkome gelegenbeid , om wat baar gescboDken *iPordt cenigvziBS te beantwoorden. De nieuwe inrichting van ons Seminarium geeft mij deaitoe weUicbt gelegenbeid. jSal ik de studiSn dei^nen, die bijamider aan -mi^i zoigen worden toevertrouwd , moeten leiden , en daarbij bepaalddijk .moetra leUen 0p betgeen hm als toekomstige Evangeliedienaars <bij de BiemonstrantsohB Broederscbap noodig is^ geheele vrijheid is mi} overigeofi gelaten , om in mijn onderwijs bij voorkenr dat deel der wetenschap te behandelen, dat ik tot hiertx)e beoefende. Ik zal mrj ^p bet wijde vekl ider vergeUibende gt>dsdienstgeschiedenis en godsdienetwetmschap mM^en U^n bewegea. £n het is daar, dat ik mijn ODderwerp <voor heden beb gezocbt fiet irekl dezer weteoschap is wqd. De grootscbe ontdekkingen., die elkatider in deze eenw verdrongen , de uitbreiding •oB0er betrekikingen met oostei^scbe en westersche vo&en^ de «retenschappelijke reizeo en Dpgraffiln- gen , dat alles gaf aan oudbeidkunde , geachiQdenia «en £IoIogid eeo rijken toeveer van stof, riep de taalwetemchap in 't leveD, maakte het QntitaaD eener godsdienstwetensebap mogdijk en Jbneidde al aaQatonda de greocen R&DEVOEBING. m «D hfli gelmd dor gDdadfeemtgeaebifidemB liittl wek^ uiti Da«rdqDK W6t<« dra de oQdDcmdMi toegnkalijk vbd ^ddidmtstea, tot nog toe niee o£ sledito weinig kekend. De Vede, ket Zoidaveito^ de baddluet»cbe S^jtrM naar Europa overgevoerd en niet alleen met ijver, maar ook reeds met vrucht bestudeerd, China en Japan geopend en de boeken van Kong-tse en Lao-tse door Europeesche geleerden vertaald, de monumenten deraloude beeebavkig van hek Nijldal^ vaa Metopotomie^ vm de- bedrijvige Puniers» vas Shaba ean 't licfat g^Nwkt en onderaocht , de slentel tot de bieroglyfiM VMi Egypte co ket spifkerschrift van West-Azie gevonden <~ 't waren aUa aoovele ha]|ttiiddelea tot dtepet kennia van religi^» waaromtrent wij nog aleefats oppervkikkige voorsteUnigeQ hadden. Daardoor werd tevens de weg gebaaiid tot onfnirtijdiger en wetenschappelijker besehoawing van godadien- afeBD , «ier gedeokstokkea wij siats lang beaaten ^ vao de mylhofegieen der oade velken vao Europa , van het Moxaiame ^ den Islam , hei Cbristendoin nlf. Sints de dageo vaa Herder is het lidit, dat ait het Ooates opging^ met iegeaonMnheid iu ket Westen begroet* Zelfs godgefeerden van deii andeti atempel ega et niet blind meev «Qor, en erkennen dat de stadie ook van deee godsdienaten in den kriog vaa 't oaderaoek der theobgea moet wOTdeo opgeoetteo. Ma«r naawli|ks beeft meoi eich met ifver ea liefde aan dk oiKferaoek be^veo ;, ef bet birjkt , dat de perken vag te eog wfBL Oodedieastoo^ die op aichaelf niets aantrekkeiijka kebben, vEageO; OBse aaodoefat Negers, Poljoeaiera, Ametikaaeo ^ of iever» waot si^l- ven aijo geen vrfenden vaoi de nieowsgferige westersche weteiMchap, hao Boropeescho vrieodeo en patMHO -» eisokeo» dat wq oek hun gekiof oiet vergeton. VoQtheon owt belangsteUing enderaoeht ^) , wareo de godsdieih atoo dazv iwarto^ gefe eo roode maonen in de kMttsto jaran bij^ eoa doer dm der t>esehaafdo voUten naar den aobtergnuKi gedrongen. Zgo se teditmidiig» dao moet er aan voldaao wordan.; wijien we ae af , dn dienea w^ to weteo waafom.. Bedrieg ik mij ofet» dao ia de vraag : Weiie pkuMt^ «Vs dt gochdiem^sehiedenm aan de jfodkHMsteni der ^atuur^ voHeu teekomt, op dit oegeoblik do questiom bnUante veoe dit vak vaa weteoschap. Ik wil heden een poging wagen om haar to beaotwoordeo. 22* 17S C. P. TIELE De gelegeDheid om een woord te leggen tot keDflchetamg van den weg dien wij bij ons onderaoek hebben te volgen en tot handbaving van het recht onzer wetenschap» eal lich daarbij vanself aan ons voordoen. De vraag, die ik etelde, is werkelijk van groot belang. In een alge- meene godBdienstgeschiedenis mogen — 't spreekt vanself — de godsdien- sten der Wilden niet ontbreken. Maar zal de godsdienstgeschiedeDb meer worden — en dat moet zij wordeo — dan eene, zelfs vergelijkende , ge- schiedenis van godsdiensten , sal sij een ontwikkelingsgeschiedenis van den godsdienst zijn, dan moet de piaata die aan de Natanigodsdiensten in deze ontwikkelingsreeks toekomt, Daawkearig wordea bepaald , cd haogthet belaDg» dat aaa huD bestadeeriDg gehecht moet worden, vaa die bepaliDg af. De gaDache godsdieDstweteDschap wordt er door beheerscht. ZijD dit godsdieDsteD , die vaa eea vroegere hoogte afdaaldea tot de diepte, waaria zij zich DD beviDdcD , of zijD het godadieDsteD , die eeDvoudig op eea lager staDdpuDt van oDtwikkeliag blevcD stilstaaD? ZiJD zij hite, wilde oitloo- pers vaD deDzelfdea stam, waarvaa de beschaafde godsdieDsteD de oudste, krachtigste, regelmatig gevormde takkea zijD, 6f zelfstaDdige, oDgekweekte plaDtcD vaD dezelfde soort , als waarvan de godsdieDsteD der hooger staaDde rasseD de zorgvuldig gekweekte en daardoor weliger bloeieDde , rijker vrucht geveude exempiarcD zijD? HebbcD wij hier kiDdsche of kiDderlijke, ver^ basterde of primitieve toestaDdcD; eea pathologisch , of eea geaoad, doch miader samengesteld zielkuudig verschijDsel ? Toodcd ze oos wat er van onze godsdiensten worden kan, of wat de godsdienst onzer eerste vaderen is geweest? In het eorste geval zuUen ze in de ontwikkeiingsgeschiedenis de laatste, of liever een afzonderlijke plaats buiten de reeks, in het laatste geval de eerste pkiats moeten innemen. Het is zeker van belang afwij- kingeD od ooregelmatige toestaDdea te ODderzoekea, maar de studie der regelmatige eu gezoade moet voorafgaaD. Vaa de aDdere zijde, wat geeo afwijkiag, geoD verbasteriDg, maar eeo begia is, moet vooiaf gekend worden^ zal men datgene, wat uit dergelijke beginselen is voorlgekomen , recht verstaan. REDEVOERING. 17d Twee tbeorieen, hypothezen beide, staao hier tegenover elkander: men sm de eene de verbaaterinpe^ de andere de ontmkkelings^theorie kunnen Boetnen. £n bet is niet zoo gemakkelijk hier een keus te doen, zelfs niet ai wilden wij ons gebeel door bet gezag van deskundigen laten leiden ; want beide meeningen bebben haar voorstanders en verdedigers, die elkan- der in kennis en geleerdheid niets toegeven. Met meer of minder beslist- heid staan hier Scbelling, Martiua, Pfleiderer, ten deele ook Max Mdlleri tegenover Bastian, Waitz, Schultze, Tylor, Fergusson en Sir John Lubbock» om slecbtz dezen te noemen. Het is waar» men kan zicb de bestrijding der verbasterings-theorie ge- makkelijk maken. AIs men bijv. met Tylor beweert, dat baar voorstanders de godsdienstige begrippen en gebruiken der Wilden als een lappendeken beschouwen , samengesteld uit fragmenten van de verschillende godsdiensten der hoogere natien, op onverklaarbare wijs uit de bescbaafde wereld naar de Natuurvolken overgebracbt ^), dan is zoo iets spoedig weerlegd. Maar dit is ook een gebeel scheeve voorstelling , ja, een caricatuur van de verbasterings-bypotheze. Evenmin als Darwin beweert, dat de mensch afstamt van een der ons bekende apensoorten ^ evenmin wiilen zijn tegen* voeters op godsdienstig gebied de natuurgodsdiensten afleiden uit een of meer der ons bekende bescbaafdere godsdienstvormen. Hun theorie is algemeener; zij omvat alle godsdiensten » met uitzondering misscbien van die wier sticbters wij kennen , en zeker van dien welken zijzelveu belijden. Hetzij dat zij nu een oorspronkelijke Godsopenbaring aan de eerste men- scdien aannemen of niet , hierin komen ze allen overeen : De oudste gods- dienst, nog onbedorven als de eerste mbnschen, was kinderlijk doch zuiver, maar langzamerband bedorven en ontaard , is hij in de godsdiensten der Wilden tot het laagste peil van verbastering gedaald. AI de godsdiensten der oudbeid zijn de overblijfselen van dien oorspronkelijken ^ die der be- sehaafdste rassen bet zuiverst bewaard, die der Natuurvolken bet diepst verbasterd. — Het is niet moeilijk voor deze atelling eenige gronden te vinden. Daar is een grond van waarscbijnlijkbeid. «rZijn niet^ zegt men, de wilde volken het verst yan bet vermoedelijk stamland der oudste menschheid verwijderd, en verklaart deze isoleering niet geno^^zaam, waarom zij juist aan de goede traditien van den voortijd het minst getrouw m c. y. TiELi fV^renP'' Daar is een historisafae grond. ^Spreekt niet, soo vraagt men verder, de geschiedeois op e)ke bladzg van f erbaatenng ? Eeo aieanro godsdienstform treedt in 't ieven» een nieawe leer wordt verkoiidigd. ReiB en frisch welt zij op uit het gemoedi uit deo geest van een liervormer. Haar ondste oorkonden zrjn altijd de zuiverate, voi van de* verheveBsto gedachten, de heerlijkate idealen. Ziet na wat er vm wordt in den loofi der eeuwen, der jaren reedst Zou Jezns in het historiflefae Chriatendo», zou ^kya muni in het Buddhisme zijd werk herkenneoP Zooden de lEaiH gers van den Rig-Veda en der Zarathustrische G4tha'a tevieden Ci|n » ab ztj hun liederen hoorden murmelen door BmhnMtieii en Destora, ctie er zeker den geest niet van begrijpen ; ais ze zagen , hoe hun dichteriljke oC wijsgeerige voorstellingen ^ in de handen dergenen die hen vergoden, ectt dikwijls kinderachtige mythologie zijn geworden? Zelfa de andefe godf» diensten, die niet door personen ol gemeensehappen sdiijoen gestieht tn zijn , waarvan althans de stichters ons onbekend bleven, kumen bier tofc bewijs dienen. De Egyptobgen verzekeren ons, dat de oudste gedenk^ stukken van het Nijldai getuigen van een veel eenvmidigef es reiner godsdienst dan de latere. Mogen wij dQs< hier niet vaa ket bekendei tot het onbekende besluiten, en wat de geschiedenis leert, toq^assen op dn vdor-historischo t den?** Wat hebben de voorstanders der ontwikkelingz-theorie daarti^gen in fin brengen? Zij beweren volstrekt niet -~ en om miaverstaiid te foorkomett moet het zeer duidebjk wcvden gezegd ~ zij beweres nict, dat de ^odi^ diensten der Wilden de zuivere vertegenweordigerft «an den CNNbteD, e» aan den godsdienst van de eerste vaderen der Ariers, Semielc», Cbamietatt en beschaafde Turaniera gelijk zouden zijn IntegendeeL Oek bij db Natunrvolken ia geen stilstand « maar hiatorieeh krwen^ zich i» verfaaatitfing en ontwikkeling openbarend. De eerate menscfa^n asoelen f«en nog OBd«i<-* del>^ker denkbeeld gehad hebben vaa *\ ferscbiif tusaefaen helgeen i« mt ora hen gesehiedde ^ d&n A^ hagste Wilden » die wg^ ooit leerde» kenaen^ Hun levea moet nog meer aan een langen droo» gieli)!: z^ geweesti da» zelfs bet leven door de mwe Puri^s , diep in de wonden van 2ttid*Aa»erikn, g^eid'^'). De godsdiensten der NatawrvoHiren zgn^ voljgjena hen, viuy dm oudfltea godsdienst d^s menaehdoms aieto meer da» ee» gdijkeass. Dt»» RKDBVOEAIfrG. 170 Jigtste no0t OB^Mer soofeel lager gefitean bebben dan de eerste, alg de Jiescbaviog door de overbUjfBelen der steenperiode aaa 't licbt gebracht hij dJo der du leveode rawste staoixueii achterstood ^). De ontwikkeliogs-bypotbeze, io betrekkiog tot oos onderwerp, luidt kortelijk aldtts: De godsdieosteo der Wildeo zijn, niet de meestverbasterde , .maar de ioijistootwikkelde spruiteo vao eeo oorsprookelijk oog ruweren godsdieost, die moet bebbeo beaotwoord aan betgeeo wij vao de oodste bescbaviog weteo , en waaruit alle godsdieosteo , recbtstreeks of middellijk , door Aatuuriijkeo wasdom of door bet wetk vao bervormers, zijo voortgd- komeo. Zoo albkans sou ik ^aar willeo formuleereo» om vooral te doeia fiitkomeB, dat de ootwikkeliog niet overal op dezelfde wijze plaats beeft, idat aij, om de geliefkoosde uitdrukkiogen vao oozeo tijd te bezigeo, bier onbewust docb daar zeker bewufit was, bier oowillekeurig eo rao-eelf gescbiedt docb elders door deo iovbed vao meoseheo wordt veroorzaakt Maar ook aldus opgevat, leidt zij tot de gevolgtrekkiog : lo de ootwikfce* jbogfigesdiiedeoia der godsdieosteo eiscbeo die der Natuurvolkeo ooze aao- dacbt bet eerst. Met die gevolgtrekkiog oeem ik de ootwikkeliogs-bypotbeze dao ook aao. Zij komt mij verkieslijker voor dao de tegeo baar overstaaode en alleeo io staat , om vao ai de verscbgoseleo io de godsdieosteo der Wilden jekenschap te geveo. Uoemeer men die godsdieosteo bestudeert, te meer blijkt bet, dat ze uit zicbzelveo volkomeo verklaarbaar zijo, %elfcontained and ael/supportinff , aooals Tylor dat io eeo zijoer voortreffelijke werkeo io oovertaalbaar En« geisch, doch aeer juist heeft geooemd ^). Hoe boot eo verscbeideo ook, alle komeo ze oiet siechts io alleo deele overeen met bet bewustzijo der Wildeo, wat Scbttltze vooral zeer belder ootwikkeld beeft ^), maar zijo ze IB buo verschilleode vormeo en uitiogeo de coosequeote toepassiog van 4tne beschouwiog — eeo wijsgeerige, als 't zoo beeteo mag — die den geest der Natuurvolken beheerscbt en weer alleen uit buo bewustzijo kao veiklaard wordeo. De oatuurmeoscb verwart betgeeo een vrucbt der verbeelding is met de werkelijkheid , bet objectieve met het subjectieve, de uitwendige verscbijn- aelen met zijn eigen geestesleven. Daaruit ontstaat de waan, dat alle 176 C. P. TIELE beweging en werking die hij waaraeemt, aitgaat van perBoonlijke, den- , kende, wiliende wezens, eeo beschouwing, die wij das best doen met den algemeenen naam van AnimxBme te betitelen. Dit Animisme oit sich io twee^ ongeformuleerde en onnitgesprokene, maar met impliciet geioof aangehangen leerstukken, die doorgaans verward worden en ook meestal in eikander vloeien, doch die men nauwkeurig onderscheiden moet. Het eene dezer gronddogmen luidt: Alles in de natuur, in dieren- en plan- tenwereld, het bewerktuigde en onbewerktuigde, ieder voorwerp, groot of klein, heeft een zieL Het tweede dogme kan aldus worden uitgedrukt: De zielen of geesten, die in de voorwerpen wonen» hebben de macht die te verlaten, vrij rond te spoken, onbelichaamd voort te leven, of in andere lichamen over te gaan. Dit alles is nog geen godsdienst. Het zijn, uit gebrekkige waarneming afgeleide^ primitief-wijsgeerige onderstellingen , dee- len van een weisamenhangend geheel en volkomen ernstig gemeend, die dan ook aan de geheele beschaving van den Wilde ten grondslag liggen. Maar, gelijk zijn gansche leven, zoo wordt ook zijn godsdienst er volkomen door bepaald en beheerscht. De twee hoofdbestanddeelen van den natuor- godsdienst spruiten er rechtstreeks uit voort; uit het dogme, dat ailes bezield is « het Fetisime (van 't Portugeesche feitigo , het Latijnsche woord 'factitius, met tooverkracht begaafd ^) , de aanbidding van zinnelijk waar'> neembare voorwerpeu als bezielde en machtiger wezens; uit het dogme, dat de zieleu vrij zijn in haar beweging en niet aan bepaalde lichamen verbonden, het Spiritime^ de vereering van de zielen der afgestorvenen en van de onzichtbare geesten in de lucht ; — waarom het , dit zij in 't voorbijgaan gezegd» zeer verkeerd is, dit standpunt van godsdienstige ontwikkeling 9 zooals men gewoonlijk doet, het Fetisisme te noemen, en alzoo het andere, niet minder gewichtige element, het Spiritisme, te ver- geten. De tijd gedoogt niet^ thans, hoe belangrijk het zijn zou, den oorsprong van de twee genoemde dogmen aan te wijzen, of de beide daarop rustende godsdienstige verschijnselen uitvoeriger te schetsen. Ik moet mij hier vergenoegen met de verzekering» door het voortgezet onder- zoek dagelijks meer bevestigd, dat ai de godsdienstige voorstellingen en gebruiken der Wilden, geen uitgezonderd , onder een van deze twee hoof- den gebracht en uit een van deze twee onderstellingen volkomen verklaard REDEVOBRING. 177 kunneD worden, bebalve het weinige, dat door gewisse kenteekenen blijkt ▼an Ghristelijke, MohammedaaDSche of Buddhistische sendelingeD ontleeDd te aiJD. En ik acht de gevolgtrekking volkomeo gewettigd» dat eeD gods- dieostvorm, die bij alle verscheideDheid ssoo geheel door ^o beschouwiog wordt beheerscht, ssoo io alleo deele coosequeDt is, zoo oauw sameDhaogt met het bewostzijD vao degeoeD die hem belijdeo eo met huo staodpuot vao ontmkkeliog, ssoo gansch gelijksoortig is met al de andere oitingeD vao het geestesleveo der volkeo» waarbij hij wordt aaogetroflfeD , geeo ver- basteriog, maar eeo aao de primitieve Dabijkomeode formatie, geeo ruioe vao vroegere grootheid , maar de laagst bekeode trap vao godsdieostige ootwikkeliog moet zijo. Ed wat ODS io Kleze meeoiog versterkt is, dat we io de beschaafde godsdieosteo geheel iets aoders waaroemeD. Deze zijo oiet eeo zoo wel- gesloteo geheel, zichzelven oiet zoo io alles gelijk. lo deze stuiteo wij telkeos op verschijDseleo , io strijd met de grondgedachte waarop ae rusteo CD met het staodpuot vao algemeene oDtwikkeliog waaraao ze beaotwoor- deo, verschijoseleD , die dus uit huo eigeoaardigeo geest eo karakter oiet verklaard kuDoeo wordeo, maar deze veeleer verloocheneo. Ed du zijn het alleen de godsdiensten der Natuurvolkeo , die vao deze ooregelmatige verscbiJDseleo , deze vreemdsoortige bestaoddeeleo io de hoogere rekeoschap kuDDeo geveo. Misplaatst in de laatste eo daar alleeo door eeo symboli- zeereode mystiek oog gered eo gehandhaafd, zijn ze io de eerste volko- meo regelmatig eo redelijk, eo moetea dus of daaraao ootleeDd zijo, wat eohter door historische bewijzeo weerlegd wordt, 6f« wat alieeo mogelijk is, uit eeo vroeger oDtwikkeliogstijdperk der beschaafde volkeo zelveo zijo overgebleveo. Wilt gij voorbeeldeo? Ik ooem slechts den diereodieost der Egjpteoa- reo , zoo raadselachtig bij eeo volk vao zoo hooge beschaviDg eo io een lOD die|)zinnigen godsdienst, de boomen- en steenenvereering der Semieten, zoo geheel in tegenspraak met hun verhevene godsdienstige denkbeelden, beide ecbter onder de wilde volken zeer algemeen, en in het Animisme, dat dieren en boomen als bezielde wezens doet beschouwen en de buiten- gewone, door sterkte, grootte, schoonheid of zonderlingen vorm de ver- beeldiog treffende , doet aanbidden ®) , geheel tehnis. Of sal ik een meer 23 178 C. W. TIELE bijsonder geral memeB, een ait Tele, een, dst ik jmrit om lijii kioder* acbtigkeid beb gekozen? Ik berinMr het Toonchitft foor deii Fbmen dialif door AuiuB Geliitts termeld ^): tfUf^umm diali§ et tapiUi seymm iuMer arborem feUeem terra operiuntur". Eb hij niet aUeen moeet nji 8%e6i!iedeii haren en nagela eorgvoldig begravea. Ook deii fiometi P&rsi wordt dat gebodeo ; de 17" Fargard van den YeDdid&d is geheel aan dil gewichtig onderwerp gewijd. Zoo mocfat ook de lasaeliet geen freenule gevangeoe tot vrouw nemen , dan nadat baar eerat haar en nageis waren afgesDedeo, en de middeleeowscbe Chrigtenen meenden, dat de haren van beksen , in een hageisteeu gesk^ten » door den duivel gebeaigd werden , om onweer te maken. Men zal wel willen toestemmen , dat deie bijgeloovige foorstellingen en gebruiken nocb uit het Chriatendmn , nocb uit bet Mo- zaSsme, noch uit het Mazdeisme, noch zelfii nit den Romeinsohen ataat»» godsdienst afgeleid kunnen worden. Alleen de animistiscbe beacboawing der Natuurvolken geeft hier licht. De zorg voor 'tverbergen van dio onreine fragmenten , ook bij hen nauwkenrig in acht genomen , ia bif hen alieen verklaarbaar. Naar hun vooratelling bleef er tusschen iemands afge* sneden nagels en haren en hemzelf een nauw verband beitean , en moeat bij dos toeeien dat zij niet in handen van een vijandigen mensch of in de macht van booze geesten kwamen, die er gebroik van konden maken, om bem te betooveren ^). De sbtsom ligt voor de hand, M. Hl: zulke Treemdsoortige begrippen en gebruiken, voorkomende in hoogere godsdiensten , met wier geest zij niet atrooken , bewijzen dat die godsdienstea nieuwere formaties zijn , waar* door de vroegere natuurgodsdiensteB der beschaafde volken vervangen wer- den, en het stelsel, waarin zoodanige gebruiken volkomen paaaen, moet van de twee het oorspronkelijke zijn. Maar, boo dit vaststaat, dan roepen wij nu, ats ten overvloede, evenals de voorstanders der door ons bestraden hypotfaeze^ de gescbiedenis te bulp, die iiiderdaad nietj tegen^ maar voor ons pleit. Zij getuigt van gesfladige verbastering ^ zegt men. Minder dan men denktl Het geloof in verbastering is bij de volkea der oodheid een leeratuk, niet op ervaring stennend, maar eenvoudig aan 't onbekende verleden aangepast. Men vwkeerde in den waan — en boe iang beeft bet geduurd , voordat deae R&DBVOBRIHG. m 4oor hak welgcf iDnd gekmf in ikn vooraitgaog van 't tnenscbeUik goalMbt «FQid vervaogen I •-* dat de oude tQden beter dao de tegeawoor- dige wareni eeife waan, waartegen reeds de ItfaSlitiacbe apreukdickter ta veMe trok. In die overtttiging ^ ea dns gedeeltelijk te goeder trouw, ge* deeltelijk ook oni grooter geaag aan hun leeringen bij te zetten» tradea bervofmera op met de versekering, dat zij alechta berBtellers van het oada» doeb verbrene en vergetene waren» en piaatstea acbr^vera^ die oieuwa deokbeelden iogang wilden doen vinden , niet bun eigen naam aan het boofil bunner geacbriften , maar namen van mannen uit vroeger eeuwen , dikwijia va» gdieel mytbiacbe personeo. Zoodoende werd datgene, wat juist een bewija van vooruitgang en ontwikkeling was» tot een steuDfei der verbaatd- rioga-bypotheze gemaakt, Hier en daar aien wij aebternitgaBg, sieB wif godadienaten van bua vioegere auiverbeid en eenvoud vervallen. Het aott dwaasbeid zipi, dit te loocbenen. Maar beacbouwen wij deae zoogenaamde verbastering van nabij, dan ia aij een bewija voor onae ateUiog. De geeatelijkste aller godsdienaten^ de Obristelijke» alaat over tot bet bechten aan de letter, tot een zinnelij- ken eerdienat en tooverpraktijken , oieBaehenvergoding en vormendienat ; het athelstiacbe Bttddbisme otttaardt in 't giofiste bijgeloof en de walgelijkstii a^aderij. Blaar boe is dit allcen te verklarenP Ala een verbaateriBg van die godbdienaten aelve? D. w« z. ala een overdrijving» eeo siekelijke ont* wikkel&Dg van ietai dat van deo aanvafng af in kiem daarin reeds werd gevondeo? Neen, want oorspronkelijk bevatte nocb het Cbriateodom, Boeb het Buddbisode ieta» wat lot aalk een ontaarding aanleiding kon gaven. Hoewel ook onder de Wilden de een redelijker begrippen koestert dan de ander » geen « die zich boven het animistisch standpunt van ontwikkeling verheft. Zelfs geen spoor eener euiverder traditie bij hen, schoon die daar, waar men haar nog slechta mondeling kan overleveren, sterker en tKaier is dan elders. Met ^n woord» de ontwikkelings-hypotheze , waarvan de nieuwere we- tenschap het bewijs tracht te leveren op ieder gebied, en die dagelijks door de ontdekkingen der voor-historische archeologie en der ernstige geschiedkundige onderzoekingen van onzen tijd wordt bevestigd ^^), geldt ook in de godsdienstwetenschap. Die 't hoogere verstaan wil, moet met het lagere, die de ontwikkeling van den godsdienst wil leeren kennen, moet met de godsdiensten der Wilden aanvangen , omdat deze zeker het naast staan aan dien voorhistorischen godsdienst, uitgeoefend door een geslacht^ dat misschien nog geen vuur en zeker geen metalen kende , in paalwoningen huisde, en dat wel van zijn nijverheid maar niet van zijn geestelijk leven overblijfseien achterliet; een godsdienst» die alzoo slechts bij gissing kan worden opgemaakt uit de sporen die hij in de latere achterliet^ doch die ook al weder uit de religien der Wilden het best kan worden gekend. Maar de eerste piaats in de ontwikkelingsgeschiedenis is niet de voor* naamste. Het is noodig, ook dit nog in 't licht te stellen. Ik moet tegen eenzijdigheid en overdreven verwachtingen waarschuwen en tot voor- zichtigheid aansporen. AIs men de werken van sommige wakkere onderzoekers van natuar* godsdiensten leest, dan zou men door hun pleidooi haast in den waan gebracht worden, dat de beoefening van dit deei der godsdienstgeschie- denis het eene noodige en voldoende waa, om alle godsdienstige verschijn- selen te verklaren; dat het de moeite niet loonde» zich bezig te houden met de mythologische scheppingen der dichters en de godgeleerde stekels der priesters, en dat de tijd, beateed aan 't bestudeeren van de beschaafde REDEVOERING. 181 godsdienftten der oadbeid, geheel verspild aoa Kijn. Feuerbach wil geen onderscheid zien tusschen onze godsdienstige en psycbologische voorsteliin- gen en die der Wilden, dan alleen, dat de onze wat afgetrokkener en spitsvindiger zijn. Bastian, die hem dit niet toestemt, wil, dat wij uit- aluitend de volksgodsdiensten tot voorwerp onzer studie maken, ons niet meer inlaten met den Capitolijnschen Jupiter of den Delfischen ApoUo* maar slecbts met de Laren en Penaten, en vooral aan geen poetische ver- zinsels onze aandacht schenken ^^). Maar men zou even goed de taaiwe- tenschap tot de bestudeering van de platte volksdialekten kunnen beperken, en de geachte Redactie van het groote Woordenboek kunnen verbieden, de beteekenis der woorden door aanhalingen uit dichters en schrijvers op te helderen. . Men heeft zich moeite gegeven om te bewijzen dat de mythen der hoogere volken slechts uit die der lagere kunnen worden verklaard. Ik erken, dat ik daarvan nog bij niemand een voorbeeld heb gevonden- Misschien ligt het aan de wakkere Anthropoiogen zelven, die doorgaans niet sterk zijn in de Mythologie. Zoo is er een, en waarlijk niet de minste ^'), die staande houdt, dat de mythe der Amazonen, die in de Orieksche kunstgeschiedenis een zoo groote plaats beslaat, eerst haar licht ontvaogt uit Afrika, waar de maatschappelijke toestand der Negerinnen zulke vrouweustaten « als die der Amazonen moeten geweest zijn, mogelijk maakt. Maar wat ons hier, en dat niet terloops maar in een uitvoerig betoog, als een nieuwe revelatie wordt voorgesteld^ wisten wij reeds lang: dat elke mythe een aanleiding heeft in de werkelijkheid ^ dat men dus niet op de gedachte komen kon, om den zonneheroa te doen strijden tegen een heirleger van krijgshaftige vrouwen, als men in 't Westen van Azie nooit van zoo iets bad gehoord , — ook , dat vrouwen , die den scepter zwaaien , heerscbzucbtiger kunnen zijn dan Napoleon en tirannieker dan Czar Peter; en wij behoefden niet eerst naar Afrika te gaan , om het te ieeren. Kortom , de mythen der Natuurvoiken hebben tot recbt verstand van die der be- schaafde voiken^ zoover ik zien kan, nog niets bijgedragen, dan voor zoover ze nieuwe stof aanvoerden en aizoo rijker gelegenheid tot vergelij- king gaven. Zelfs waar wij de godadienstige gebruiken der Wilden met die der 182 C. P. TIBLE barbaanche eo d&t beschaafde folken vergelgkeD, behoereo wif ceer foer^ aicbtig en kritiach te weit te gaaft. De eerste hebbeD ofer de iaalate reeda veel licbt ferspreid. Wij leeren daarcbor wat deM oc^sproftkelijk wareD. Maar meh vergete Diet| dat ae, schoon saar den vortB deeelfde gebleveo, iDtuascfaeD wezealijk ieta aoders srpi gewordeo. GebrMkeo, voooral io den godsdieDst, aijo taai. Uit vroegei^ godsdieosteD Mvjveo ae io de ktere bewaard , kracbtena de wet der overteviog. Maar dao hebbeo ae 6f in 't geheel geeo rodelijken zio oieer, eo wordeo aiechta uit ge-* wooote, uit eerbied voor 't bestaaode, in weaeo gehondeo, 6f er wordt een gebeel andere, meestal symbolische beteekeois aao gehecht. Uit het aaDwezig aijo van zulke, oorsprookelijk aDimistisebe , gebraikeo io de goda^ dieosteo der beschaafdeo, mag meo het besluit oiet trekkeo, dat deee hoogere godsdicDstea zelve Dog op de aoimtstiache beschouwiog rasAeo. De oodste meDscheooffers haogeo sameo met het Spiritistne. Eeo menseh werd gedood» om aao deo gestorvene aijo gade, zijo dieoaar, eeo medgeael mee te geven io het schimmenrijk , om de geesten eeoer plaata te veraoe» Deo, of ocn dergelijke redeoeo. De Semieteo behielden de omisofaeDoffefS. Maar aij hadden bij hen reeds eeo andere beteekeois ootvaogen: het waa de opoffering van het dierbaarste aaa de godlieidf wie alles behoort. De DiereDdienst der Egyptenaars is oit de voorsteUiDgeo van faet Anittismie, uit het fetisiatisch dogma, ootsproten. Maar ala zij Hapi eo Meoa, Sebok en Teb vereerden , dan zagen zij daarin symbolen vao eeo hoogere naltitiar'' macht, en de oorspronkelijk fetisistieche aaobidding was voor heo sleefala bet voertuig vao verbeveoer gedachten. Hen ^ grond von htto Zodlatrie voor fetiadienaars te verklaren , aou oorechtvaardig aijo M^ Ik bedwiog mij, uit eerbied voor dw geduld, om niet oog eeo tal von vooibeetdeo aaD te haleo. De zaak is vao te meer gewicht eo de waarsefatiwHfg te Doodiger, emdat meo aich niet ontaien iMft, aelfs lovende godscKeosleo aaD deatt psycbologisohe aDHtomie , sooals meo hoar ^elf ooettit , te onder- werpeo; eqndat meo geoeigd schrjQti aelfs.deo Islftm eo heC Chrtsteodom, of> grood vao oomiatische gebrwikeo, waardoor ze verootreinigd zijn, ntet de godsdieosteo der Nogers eo Reodlioideo op ifeoe lijo te atetteo , eo een beschaafd , eeo vermomd Fetisisme of Spiritisme te ooemeo. Ook OMt bet paychologisdi oDtleedmes kuot gy hst leveo wisl beoemeo, maar oiet viodeo. RSDSTOERING. 188 Veiigelijkiiig it BuUig, Doodig; aonder haar geen w^eoficbap; zij leert ons de» oorsproDg vao vele versehijnselen keDoen eo den ontwikkelingsgang van *t geheel; sij doet oos verwantscbap opmerken waar wij die Diet ver- wacfatteQ en eenbeid iD de verscheidenbeid ; maar ais zij o&s bliDd maakt voor wezenlijk oDderscbeid, als zij ods, wat in de boofdzaak verscbilt, om overeenkomst io vormen voor 't zelfde zon doeD houden, dan voert zij ODs op ecD dwaalspoor. ledere godsdicDst, als ecD leveDd geheel, moet uit zicbzelf verklaard od oaar zijn eigeo beginseleD geoordeeld wordea. Duo cum fadunt, luidt bet oude spreekwoord, maar wij voegeD er bij, duo eum dicunt idem , mon est idem. Twee woordeD ia verscbilleade taleo mogea etymologtsch gebeel dezelfde zijD, dikwijls zuUen ze in beteekenis aeer verscbiUen , en 't zelfde zal met eeo woord io acbtereenvolgende tijd* perken bet geval zijn. Zoo is 'i ook met mytben eo gebruiken^ Men heeft Zeus pater eo Jupiter siads lang in den Dyaus pit&r der Veden weer* gevondeo, eo dat Dyaus Diet veel aoders is dao de persooolijk voorgestelde bemel« lijdt geeo twijCel. Oorsprookeiijk zullen Zeos en Jupiter dat ook wel geweest zijn. Maar io de Griekscbe eo RomeiDscbe Mythobgie zijo zij, zonder ooit buo oud karakter te verlqocheoea , toch vrij wat meer, eo 10 deo regel geanthropomorfeerde hemelgodeo gewordeo. Zoo daarop wat meer werd gelet , er zou ooder de geleerdeo op dit puot vrij wat mioder spraakverwarriog bestaao eo misscbieD ooder de klassieke mytbologeo mioder weerzin om de uitkomsteo der vergelijkeode Mytbologie aao te Demeo. Niets is met de eiscbeo der bistorie — eo ooze weteoscbap is een historiscbe ^ meer io strijd , oiets oppervlakkiger, oiets geschikter om ODs wezeolijke ootwikkeliDg te doeo vocNrbijzieo « dao de zucht vao sommige steUeiiDakers om alles, wegeos gelijkheid vao vormeo, ooder ^oe formule te brengen. De keonis der oatuurgodsdieasteo is de oood* weodige groodslag der ootwikkeliogsgescbiedeois vao deo godsdieost; maar vao faoeveel belaog de groodslag ook zij , wij willeo 't gebouw zelf zieo verrijaeD. Gelijk het fuDdameot op zicbzelf oiet veei beteekeot, zoo ligt de waarde dier keoois io het verbaod tusscbeo de godsdieasteo der Wildeo eo de hoogere. De^ zi|o eo hUjveo de vooroaamste,. eo als de scboooste en verbeveoste uitiogen van de godsdieostige beboefte ooze erostigste ondeizoekiogeo waard. 184 C. P. TIELB Zoo ligt dan de weg, dieo de beoefenaar der godsdieDStgeBchiedenis beeft te volgen, afgebakeDd voor ons. Wij verwijlden heden bij sijn aanvang. In een chronologiBch^ethDografisch gerangschikte geschiedenis der godsdiensten komt aan die der Wiiden» die eerst laat op het tooneel der wereldgeschiedenis^optreden, een der laatste plaatsen, in een onderzoek naar den gang der godsdienstige ontwikkeling komt hun de eerste piaats toe. Zonder een grondige kennis van dit eerste stadium» kunnen wij de volgende slechls gebrekkig verstaan. Maar met haar toegerust, gaan wij verder, stijgen wij hooger. En een schoon» een boeiend tafereel ontrolt zich voor onzen blik, vol afwisseiing, beweging en leven, vol poezie, de liefelijkste en de stoutste, bijwijlen ook de geweidige en aangrijpende eener sombere tragedie, tafereel van menschelijke zwakheid en grootheid, dwaasheid en wijsheid, doch waarin de diepe schaduwen het licht des te heerlijker doen uitkomen. Wij zien het nieuwe worden uit het oude, aangevallen van alle zijden, worstelend tegen al de machten der wereld, lijdend en strij* dend, schijnbaar overwonnen en vernieligd, doch zegevierend in het eind. Wij zien^ hoe, onder den invloed van toenemende beschaving en van vooruitgang in redelijk inzicht, hoe, door de bezielende kracht van gods- dienstige karakters vooral, uit nederige kiemen de rijkste en vrucbtbaarste gewassen ontspruiten. Wij zien^ hoe eindelijk, uit den eigenzinnigen , willekeurigen , zelfzuchtigen , onzedelijken natuurgodsdienst , die de natuar bestrijdt en wil dwingen , die haar door toovermacht poogt te beheerschen , door vele perioden van ontwikkeling heen, de godsdienst der zelfverloo- chening en der eenswillendheid ontstaat, die in vrijwillige gehoorzaamheid aan de natuurlijke en zedelijke wereldorde gelegen en das met de zede* lijkheid innig verbonden , neen saamgesmolten is. Dan , maar ook dan eerst, maken wij de slotsommen van dit vergelijkend anthropologisch-bis-- torisch onderzoek op, aanvaarden het psychologisch deel onser taak» makcD den mensch als godsdienstig individu tot voorwerp van ons ondenoek» vragen naar het recht van den godsdienst en trachten daartoe uit het wezen van den mensch zijn wezen en oorsprong op te sporen. Maar in mijn verbeelding hoor ik sommigen hoofdsohuddend vragen, waar dit heen moet. ^Is nu /' zoo voert men mij tegen , ffde omvang van 'tgebied dat gij overzien wilt nog niet groot genoeg, dat gij er weder REDEYOBRING. 186 een nieawe proviocie aan wilt toevoegenP ZoodoeQde kant gij 't eveniiiin beheerschen » als de groote Oostersche veroveraars hun ontsaglijke monar- chieen, daar sij han macht verzwakten door haar uit te breiden!" En mij donkt, ik aie wijsvingers waarachuwend opgeheven» terwiji het woord: #oppervlakkigheid" over de iippen zweeft, of wellicht dat nog veel ergere woord: «rdilettantisme," dat voor den goeden naam van een wetenschap- pelijk man even noodlottig is, als «^insoliditeit" voor dien van een koopman of iyketterij" voor dien van een Dominikaan. 