title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Ik verzoek U, dat gij alles, wat in uw vermogen is, wilt toebrengen om hem met nuttige knndigheden en loffelijke zeden te versieren, opdat hij door uwe hulp met de noodige kennia toegerust eens den algemeenen Staat moge dienen tot groot voordeel van het Gemeenebest en met eenigen Inister van zijn naam. Voorts wil ik, dat gij U vastelijk overtuigd houdt van hetgeen gij meermalen van mij gehoord hebt, namelijk dat de Hoo- geschool en gij zelf mij zeer waard zijt, zooals gij reeds daaruit knnt aflei- 4 16 A.HETNS1US deB» dat ik mijn loon tot U lend." Dat lelfde bewijs van Uefde en achting lieeft onae Hoogeachool drie eeuwen lang bij herhaling van Oranje mogen ondervinden. Ook Uwe Majesteit heeft aan onse Hoogeeehooi op eervoUe wijtte Hare genegenheid betoond. Gelijk Uw groote Voorvader hebt ook Oij Uw beide sonen tot ons geaonden , en mij viei het voorrecht te bettrt om oit naam onzer Hoogeschool aan Uwen jongsten loon het hoogste eer* bewijs ttit te reiken, dat sij verleenea kan. In dat beslcdt van den Seuaat vensooht ik hem in de eerate plaats het bewijs te fien van de l(^e- lijke getuigenis, die omtrent zijn vlijt en vorderingen door sijne leer- meeaters werd afgelegd, maar ook van de verknochtheid van dea Acade- mischen Senaat aan het Hiiis van Oranje» waaraan de Hoogeschool niet. alecbts haar ontstaan verschuldigdis» maar dat ten alien tijde ook de leven- digste belangsteiling in haar bloei en aanzien heeft getoond. Daarvan gaf Uwe Majesteit ons heden wederom een hooggewaardeerd bewijs. Gij hebt gehoor wiilen geven aan onze uitnoodiging om deze plecbtigheid door (|we tegenwoordigheid op te luisteren, en onze Geeer- biedigde Koningin, de door het Nederlandsche volk en ook door Leiden's Hoogeschool hoogvereerde Vorstin, heeft zich met U vereenigd om onze feestvreugde op dezen dag te verhoogen. Wij betuigra daarvoor in de eerste plaats onze erkentelijkheid. Maar wij brengen oozen OeJSerbiedigdeB Eoning op dezen jubeMagboven- dien onzen dank voor hetgeen, in overleg met de Raadslieden der KrooB en de Vertegenwoordigers van het Nederlandsche volk, onder Zijne regeering tot verbetering en uitbreiding van het oaderwijs aan onze Hoogeschool is gedsau. Het tijdperk van welvaart, dat wij gemete», is de oorzaak, dat meer dan ooit de beiangen van het onderwijs door '& Lands Regeering en Volksvertegenwoordigiog konden worden behartigd. Onze Hoogeschool mocht de bewijzen daarvan in ruime mate ondervinden. Zij getuigt dit gaame en met erkentelijkheid. Daaraan vooral dankt zif den bk^eienden staat, die ona aiien dit feest met opgewektheid doet vieren. Het laat zich voorzien/ dat weldra ook eeoe nieuwe regeKng van bel Hooger Onderwij^ tot stand komen zaL Dat zai de krocMEi zijn op het gvootsche werky dat onder Uwe M^jesteits regeeting wwd volbracht Uw groote Voorvader heeft de vrijheid e« onaf hankelqkbeid van het VaderiMd FEB8TRSDE. 27 gegrondvest. Gij hebt ee gehandhaafd en bevestigd in (Hiien tijd. Door Uwe Borg voor het onderwijs hebt Gij krachtig bijgedragen tot de ontwik- keling en beschaving van het Nederlandsche volk^ en daarin is de hechtate waarborg voor onse vrijheid en onaf hankelijkheid ook voor de toekomat gelegen. De Leidsche Hoogeschool brengt U daarvoor oprechte hulde op desen dag en veroorloofl; zich de Stichting van Uwen grooten Voorzaat in de voortdurende belangstelling van Uwe Majesteit eerbiedig aan te bevelen. Ook Gij» Curatoren der Hoogeschool, door 'sEonings vertrouwen tot hare verzorgers geroepen, hebt aanspraak op onzen warmen dank. Door Uw invloed werd veel goeds tot stand gebracht en de materieele hulpmid- delen van het onderwijs belangrijk verbeterd. Dat danken wij in de eerste plaats Uwen achtbaren Voorzitter, die, hoewel hoog in jaren, in liefde voor onze Academie voor geen jongere onderdoet« O I het verheugt ons allen, dat hij heden in ons midden iS| dat hij in het bezit eener nog steeds kraohtige gezondheid het SOOjarig feest medeviert der Hoogeschoolj waaraan hij zooveel zorg heeft gewijd. De vele schoone inrichtingen ^ die aan de Hoogeschool in den laatsten tijd werden geschonken, hebben vooral aan zijn krachtigen invloed en hulp haar aanzijn te danken. Moge hij ook nog 't nieuwe Academiegebouw aanschouwen, dat als bewijs van sympathie door Regeering en Volksvertegenwoordiging als 't ware op dit feeet aan onze Hoogeschool werd geschonkenl U, Burgemeester en Gemeenteraad van onze goede stad Leiden, bren- gen wij heden een hartelijken groet. De historische critiek, die onverbid- delijk is, xoofde de schoone legende weg, dat Uwe voorgangers in de zestiende eeuw leeds het beeit eener Hoogeschool zich hadden waardig betoond, omdat zij haar boven vrijdom van belastingen hadden gekozen. Maar terwijl een vaLsche kroon U ontvallen is, vlecht die Hoogeschool heden op haar jubil^ U een lauwerkrans om de slapen^ die hooger waarde heefk, omdat Gij ze in waarheid hebt verdiend. Gij hebt het lager en middelbaar onderwijs op uitstekende wijze geregeld in deze gemeente, zooala dal een Academiestad betaamt. De taak, U ter vervulling toevertrouwd , ia niet minder zwaar dan die 4» 28 A. HETNSIUS van Uw voorgangers in de zestieDde eeuw. Wel hebt Oij geen vijand buiten de waiien te bestrijden , zooals zij \ maar die vijand buiten gaf ook aan hen niet de meeste zorg. De vijand binnen de muren, deglippers, bemoeilijkten vooral hun taak. Ook in onzen tijd zijn er vijanden: glip- pers» binnen de wallen. Zij schuilen weg in allerlei onreine plaatsen, in de achterbuurten vooral» en verbergenzich zelfs in den bodem. Zij zijn het die U , ook in onze dagen , de meeste zorg geven. Maar door het licht der wetenschap kunnen zij meer en meer tot in hunne diepste schuii- hoeken worden opgespoord en herkend. Oij kunt dus Uwe maatregelen nemen en ge uit de Gemeente verbannen. Het zijn gevaarlijke gasten. Zij bedreigen onze gezondheid^ ons leven zelfs. Hunne verwijdering kost groote krachtsinspanniDg en vordert aanzienlijke opofferingen. Maar de gezondheid is ecD groote schat eD belaDgrijke opofferingen waard. Dankbaar erkenDCD wij, dat op dit gebied door U reeds veel werd verricht eo ook voor aDdere bewijzeo Uwer belaDgstelling in onze Hooge- school^ die wij bij menige gelegcDheid mochtcD ODdervinden» betuigen wij U oDze erkeDtelijkheid. Maar op ecD eeuwfeest dier Hoogeschool veroor« looft Gij oDs wel ecD weDsch te uiteu^ uiet waarP Id vroeger tijd schoDk het Stadsbestuur, om vau zijn belangstelling in de Academie te doen blijken, aan hoogleeraren en studenten velerlei privi- legien. Okshoofden wijo en vateD bier mochteD vrij vaD alle belasting wordcD iDgevoerd door de burgers der Hoogeschool. Zij zijD afgeschaft die privilegieD , en dat is maar goed ook. Wij weDScheo ze Diet terug. Op geeu CDkel okshoofd wijD of bier makcD wij aaDspraak , maar er is ecD aDdere draok, vaD Dog hoogere waarde voor deD mcDsch daD wijD en bier. — De duineD vaD WasseDaar cd Katwijk zijn natuurlijke verzamel- plaatsen van het reioe hemelwater. Zij liggeD Diet ver vaD LeideD. Voert het zuivere water, dat daar iu overvloed aaDwezig is, Daar oDze stad, waar 't oDtbreekt. Mocht op 't voorpIeiD vaD 't Dieuwe Academiegebouw weldra bij plechtige gelegeDhedcD het bruiseu eu klettereD van een fieren straal van zuiver duinwater getuigenis afleggen , dat ook in onze dagoD voor Leiden geene opofferingen te groot zijn in het belang zgner Academie. Het zal een wel- daad zijn niet slechts voor de burgers der Hoogeschool, maar voor de geheele burgenj Uwer Gemeente. Wij en geheel Nederland zuUen U dankbaar zijD. FEESTREDE. 29 A%evaardigden der Buiteolaodsche Hoogescholeo. Uwe tegeowoordig- heid io zoo grooteo getale op dit feest oozer Hoogeschool vermeerdert oiet weioig ooze vreugde. Zij wordt door oos op hoogeo prijs gesteld. Wel dorfdeo wij vertroaweo , dat het jubile vao Leideo'8 Academie belaogstel- liog bij U wekkeo zou, maar op zoo groote bewijzeo vao sympathie heb- beo wij oiet durveo rekeoeo. Ook ai werdeo mijoe woordeo door Uw oor niet volkomeo verstaao, Gij beseft zooder twijfel de hoofdgedachte , die ooze feestvreugde bezielt. Niet slechts hebbeo Uwe dichters deo strijd oozer Vadereo bezoogeo eo deo roem vao oos voorgeslacht ooder U ver- breid, maar ook Uw geschiedschrijvers hebbeo U geleerd, dat die strijd grootsch was io doel eo zegeorijk io zijo gevolgeo^ oiet alleeo voor Ne- derlaod , maar voor alle voikeo der wereld. — Veleo Uwer hebbeo reeds io warme bewoordiogeo de dieosteo herdacht door ooze Hoogeschool io vroeger tijd aao weteoschap eo beschaviog bewezeo. Zij was eeomaal het licht vao Europa. Zij oam eeo tijdlaog deo eersteo raog io op het gebied der weteoschap. Daokbaar mochteo wij dat hedeo herdeokeo. — Later zijt Gij op meoig gebied oos weder voorgegaao eo hebt oos op Uwe beurt voortgestuwd. Wij erkeooeo gaaroe eo met erkeotelijkheid , dat wij ook U veel verschuldigd zijo. Biliijke waardeeriog ooderliog versterkt deo broederbaod, die alle be- oefeoaren der wetenschap^ hoe ook door taal en volksaard boderscheideo , vereeoigt. Zij verhoogt de kracht eo iovloed van oos aller gemeeoschap- pelijk streveo: de ootwikkeliog eo vooruitgaog der meoschheid. Mocht dit feest strekken om U te overtuigeo » dat de Leidsche Academie haar schoon verleden in eere houdt en de mannen der wetenschap, hare broederen uit den vreemde, gastvrij ontvangt als weleer. Mocht Gij den indruk medenemen naar Uwe haardsteden, dat Nederland nog steedsisbe- zield voor hetgeen waar, goed en schoon is, en ware verdiensten vereert niet slechts binnen zijn enge grenzen , maar ook in de Volkeren rondom zich. Afgevaardigden ^der Nederlaodsche Hoogescholeo eo vao het Atheoaeum vao Amsterdam. Na oozen Geeerbiedigden Koning en 's lands Hooge Re* geering zijt Gij het wel onder al onze gasten , wier belangstelling in onze feestviering vdor ons de meeste waarde heeft, wier bewijzen van sympathie 30. A. HBTNSIUS onse feestvreugde 't meest verhoogen op dezen dag. Gij kent odb. Gij weet wat onze Hoogeschool is geweest en nog is voor Nederland. Qij aijt bovendien tot oordeelen het meest bevoegd in den lande. Hartelijk dan- ken wij U daarom voor Uwe warme beiangstelling in onse feestviering. Al bepaalde ik mij in mijne rede op 't feest der Leidsche Academie, zooala natuurlijk is» vooral tot haar geeat en haar streven, Gij beaeft levendig» dat ik daarom niet vergeet^ wat ook Oij voor de ontwikkeling der wetenschap en der beschaving in onzen tijd hebt gedaan. Op 't ge^ bied der theologie ging Groningen voor in onzen tijd, en dankbaar stjn wij voor hetgeen door hare Hoogeschool werd verricht. Zij deed den eersten stap , en die is de moeilijkste. — Ala oud-stndent der Utrechtache Hoogeschool is 't mij een groote vreugd den luister te mogen herdenken in dit uur, dien zij op het gebied der natuurwetenscbap heeft ten toon gespreid» en den machtigen invloed, dien zij op den vooruitgang dier we* tenschap in en ook buiten ons Vaderland heeft uitgeoefend. — En ook het Amsterdamsche Athenaeum heeft aanspraak op onzen dank. Te midden van de nijvere bevolking der Hoofdstad beeft dat Athenaeum teo allen tijde de zelfstandige beoefening der wetenschap behartigd, die de grond* slag was van zijn ontstaan. De rede, bij de opening ?an den cnrsus in dit jaar gehouden, getuigt, dat het die lenze krachtig handhaaft ook in dezen tijd. Zij getuigt uiet minder — en dat heeft mij als voormalig ambtgenoot eenige aangename oogenblikken gegeven — van groote over- eenstemming en sympathie omtrent het dod van het Hooger Onderwi}a tusschen den spreker en mij, ook al zijn er reeds vele jaren verloqpen, sedert wij elkanders dagelijkschen omgang moesten missen. — Laat ons allen, mannen van wetenschap in Nederknd, vereenigd blijven tot in lengte van dagen. Onze werkzaamheid zal daardoor 't meest bt|dnigeB tot het welzijn van het dierbaar Vaderland. Ambtgenooten aan deze Hoogeschool. Van ons, Hoogleeraren , hangt voor het Hooger Onderwijs het allermeest af ^ en zonder one ijdel daaiop te verhoovaardigen mogen wij, naast die van onze voorgaogera, voer een be- langrijk deel althana aan eigen werkzaamheid dbm bk)denden staat dw HMge* school toeschrijven, die ook ons dit feest met opgewdctheid A)et vieren. FEESTREDE. 31 Een groot voorganger oit de letterkundige faculteit, een man met buiten- gewone soherpzinnigbeid en wijsheid begaafd: Bake, merkte voor vele jaren reeds op, dat de Universiteit zelve hare roepiug moest gevoelen en haar standpunt handhaven. — - Wij hebben zijn raad gevolgd en 'tis ons welgegaan. Bij alle verschil in aanleg en ontwikkeling waren wij eenstemmig in de hoofdzaak, in geest en in streven op het gebied der wetenschap. — Die eenheid was onze kracht. Zij blijve het ook in de toekomst! Wij waren gelukkiger dan onze zuster-instellingen in Nederland. Al ataan wi) bij de opvoeding op wetenschappelijk gebied een breede ontwik- keling voor, wij weten maar al te goed» dat om het terrein goed te kennen verdeeling in kleine onderdeelen noodzakelijk is. Maar in het algemeen is de verdeeling van den arbeid aan onze Academie van dien aard, dat wij allen ons mogen wijden aan het vak onzer keuze. Laat ons woekeren met de gaven» die ons zijn geschonken, op het gebied onzer wetenschap, en 009 toewijdes aan de taak, die ons is toevertrouwd , met geheele toe^- wijding. In onze studeerkamer , ons laboratoriam , museum oi ziekenhois ligt OBad kracht -<- niet daarbuitea. Die overtuiging bezielde ons in dezen tijd en zi) is (Hize Hoogeschobl ten zegen geweest. De handhaving van dit begtnsel verzdcert haar bloei en daarom zuUen wij het handhaven, nu en altcjd, ja meer en meer. Oud-stadenten der Leidsche HoogeschooL Gij komt hier niet als gftsten, maar als deelgenooten in onze feestviering. Gij zijt ons daarom joiat het meest welkom van allen. In grooten getale zijt Gij berwaarts gekomen om biijk te geven van Uwe belangstelling in het feest der Alma Mater» die U lief en dierbaar is, omdat zij U het beste schonk, wat de mensch bezit. Qij vervnlt een plicht der dankbaarheid. — Maar de Hoogeschooi faeeft ook aan U groote verplichting. Gij zijt het die haar doel en haar streven het beat hebt kunnen waardeeren , en Gij hebt hare beginselen overgeplant in het maatschappelijke leven. Dat is 't natuariijk verband taascben de Hoogeschool en de maatschappij. Gij hebt haar geeerd gemaakt in wijden kring en aan U dankt zij de ondersteuning^ die zij vindt in onze dagen bij 't Tolk van Nederhmd. Dat voorrecht blijve ten allen tijde haar deel! 32 A. HETNSIUS Aan U, Stadenten onzer Hoogeschool, breng ik mijn laatsten, maar niet minst bartelijken groet. In 't yerleden Ligt het heden^ In het nu wat worden zal. Die toekomst hangt in de eerste plaats van U af. Weldra zolt Gij de leidslieden zijn op wetenschappelijk en maatschappelijk gebied. Zorgt dat Gij niet overwonnen wordt in den Btrijd des levens, maar ten allen tijde de beginselen handhaaft, die Gij in Uw studietijd als waar, goed en schoon hebt erkend. Dat kost in onze modeme maatschappij niet minder moeite dan te voren. De natuurwetenschap ieert, dat overal in de ievende natuor de sterkate zegeviert. Dat geldt ook voor de menschelijke maatschappij, maar vooral in moreelen zin. De meest energieke strijder blijft ten slotte overwinnaar. Dat hehben onze Vaderen bewezen. Maar de natuurwetenschap leert ook, dat de strijd des levens een krachtigo hefboom tot vooruitgang is in de natuur. Ook voor den mensch. Neen, wij zijn niet verbasterd, wij moeten niet terug, maar vooruit op den weg der beschaving en ontwikkeling. Elk volgend geslacht staat op de schouders van het voorgaande. De blik reikt gedurig verder. De horizont breidt zich uit. Wat nu nog verborgen is, kan rijzen boven de kim. Het verband der dingen zal zonder twijfel allengs minder raad- selachtig worden — wellicht ten sbtte door den menschelijken geest kunnen worden gepeiid. Dat is het ideaal der wetenschap. Om daartoe te naderen moet de mensch alie krachten inspannen, zijn natuur veredelen» zijn vermogens ontwikkelen. De strijd des levens moet zijn veerkracht verhoogen — niet uitdooven. De wereld moet niet hem, — maar hij de wereld overwinnen. Moeiiijk is die taak. Om te kunnen slagen moet Gij U nu reeds wapenen ten strijde. Eene harmonische ontwikkeling van al Uwe krachten naar lichaam en geest is daarvoor noodig. Wijdt U dus met hart en ziel aan alles wat uw veerkracht verhoogen kan, physiek en moreel, aan Uwe studien in de eerste plaats. Zij schenken U een schat voor geheel FEE8TREDE. 88 Uw volgend leveo, dien niemand U ontrooven kan. Zij maken U vrij en onaf hankelijk. Die een vaste overtuiging heeft huichelt niet; maar die er geen heeft is als het riet ; hij buigt zich naar den kant waar de wind heen blaast. Zij waarborgen Uw zelfstandigheid in de toekomBt. Zij maken, dat Oij overwinnaar blijft in den strijd en beantwoordt aan het doel, ook van Uw leven: de ontwikkeiing en veredeling der menschheid. Ik heb mijn taak bijna volbracht. Nog slechts aan ^ne verplichting heb ik te voldoen. Zij is: mijn ambt over te dragen aan mijn opvolger. Ik kwijt mij daarvan gaarne. Mocht het voor U, hooggeschatte Buys, door 'sKonings Besluit tot Rector Magnificus voor 't volgend Academie- jaar benoemd^ en voor onze Hoogeschool een gelukkig jaar zijn. Onder Uw bestuur zal de grondsteen worden gelegd eener nieuwe Academie, een hecht en sterk, maar, naar wij hopen, ook een schoon gebouw. Zij het een symbool van de toekomst. Mocht ook het ideale , maar toch inder- daad meest reeele gebouw onzer Hoogeschool meer en meer biijken in het heden hecht en stevig te zijn gegrondvest en steeds schooner en volkomener voor het geestelijk oog verrijzen! Moge onze Hoogeschool groeien en^ bloeien ter eere der wetenschap, tot nut van Vaderland en Koningl Leve de Leidsche Hoogeschooil FATA ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE CIOIXCaXXIV-^IOlOCCCLXXV KSCTOB MAGNIFIOUS ADRIANUS HEYNSIUS NOH EX LEGI8 PRAE8GB1FT0 IN DEPONENDO RECTORATU BXP08UIT 8XD IMPBTRATA LBGI8 VACATIONB 8B0B8DI B1>n>IT. 5* Annus» qui hodie exiit, ut sunt res humanae, alia laeta et prospera attulit, alia tristia et acerba. In Guratorum ooUegio nihii mutatum. Omnes integra valetudine officiis muneribusque functi sunt. Ex Ordine Professorum duos desideramus. Alterum, Aemilium Selenka, affecta valetudo in patriam redire coegit. Multis dilectus^ omnibus gratus moerens moerentes reiiquit. Museum Zootomicum ipsius cura exstructum Buccessori viro ci. Hoffmann feret fructus. Alter Antonius van der Boon Mesch maturus annis, iaboribus Acade- micis defnnctus , gravi morbo diu afiliGtus excessit e vita die xii m. Auguati ^ natus Delphis anno huius saeculi quarto. Per quinquennium (1821—1826) in Universitate nostra studiis dedit operam. Quamquam in philosophia naturali vitae tabernacula posuerat, tamen literarum suavitatis et novarum» praesertim Latinarum , minime expers lanta valebat ornate dicendi facultate et copia^ ut nemo facile eius facundiam superarit. Multas in stadio Aca- demico palmas tulit. Primum Gandavii anno 1821 aureo praemio ornatus ob oommentationem de fermentatione vinosai Iterum ibidem anno 1828 quum respondisset ad quaestionem: Quaeritur commentatto HistoricihanH^ fuariay in gua l^. ewpommtur, quaecunque ad censum et censuram Boma-^ norum perHnuerunt , et ifi. Faati eeneorii ewAibeantur, e quibua appareat, accurate citaHe veterum lodSy quid a ceneoribus, munerie aola ipeorum ratione Aabita , dignum memoratu peractum eit. 88 A. HEYNSIOS Huias commeDtationis forma quoque eleganter Latine conscriptae a peritis iudicibus laudabatur. Tertiam palmam apud nos tulit anno 1826 scripta commentatione de Humo. Summos honores adeptus est anno 1826 Bcripta dissertatione De monHbua iffne ardentibue Ineulae lavae eorumque lapidibus. Mox Fharmaciae lector creatus est et anno 1820 Professor extra ordinem. Iniit munus habita oratione de chimiae artibus caniunctae ^ne et o^^icio. Fost annos septem Frofessoratum ex ordine oonsecutus est. Depositurus Bectoratum anno 1848 et orationem habiturus de rebus Academida nostra praesertim aetate iusto pretio habendis, necopinato sab ipsum Aoademiae natalem defuncta uxore lugens Frorectori Scholten offidum dioendi rnaii*' dare coactus est. Multis in vita honoribus auctus ordinumque equestriam insignibas omatus et in Eruditorum coetus cooptatus ita potissimum in Chimiae studiia veiw satus est ut ex iiia scientia quam plurimi fructus in Agriculturae et Industriae emolumentum redundarent. Fer annos permultos Societati ad promovendam industriam praefuit et operis Feriodici huio rei destinati curam gessit, lectionibus quoque gratuitis omnibas, quibus iUa rea aot curae aut quaestui erat^ operam praestitit asque ad annum 1878. Successorem habuit alterum ordinarium lacobum Martinum van Bem- melem, aiterum extra ordinem Antonium Faulum Nicolaum Franchimont, quorum ille, qui observationibus chemicis ad explorandum solum patriae nostrae famam sibi peperit, die xxv m. Aprilis docendi manus susoepit quum ]ingua patria orationem haberet hoc titulo inscriptam : de Scheikundi ah leer der Stofmsseliny. Alter^ qui in eximiis Universitatis noBtrae alumnis locum obtinet, dixit die ii m. Maii de argamento vemaottlr inscripto: de versehillende Bichtinyen der Chemie. Idem annus Scholae Indicae omamentam eripuit. Vir multis nomtDibas olarus Taco Roorda excessit e vita. Non est nostrum viri merita enumerare aat vitam scribere. Fecemot alii idonei testes ac iudices; sed servabimas omnea piaestantissimi vin memoriam, cuius etiam in provecta aetate indefessa indastria et atodiam ardens iunioribus omnibus exemplo esse poterat. F A T A. 39 Noodum calaoiitAtiim «eriam exhausimas. Lectiasimos iavenes Gleichman , Levy, Korteweg , Tjeeuk Williuk , De Bruiue , Vos , Vau Leeu wen , BreuDiDg , immatura mors rapuit. Ex his alii iu medio atudiorum eursu , alii ciroa metam oorrueruut : sunt et io ipso limine rapti. Moerentes quotanais oovis adolescentium funeribus admonemur senea mori debere, iavenea posse. Sit illis terra levisl lila igitur aeerba et oalamitosa fuerunt: laeta et iucunda supersunt. Alexandrum Principem Araasiacum die tiii m. Maii summis in utroque iure honoribus honoria causa decoravimus. Multis ex nostro ordine Dova decoramenta obtigerunt. Insignia diverso* rum ordinum equestrium nacti sunt viri cl. De Wel, Rijke, Dozy, De Vries, Fcuin> Buys, Kuenen, Suringar. Instabat festus dies iii Octobris, quo recolebatur grata memoria urbis nostrae ante annos 300 arctissima obsidione et metu excidii Uberatae. Celebravit festum diem laeta civitas, concelebravit Universitas. Vircl. Tiele in aede S. Petri coram Rege et amplissimorum virorum corona quod quisque in pectore sentiret commoto animo verbisque disertissimis pro- nuntiavit. Felix alluxit dies xxyiii Novembris clarissimo De Vries recordanti illius diei memoriam quum ante hos xxv annos munus Professorium auspicaretur. Concursu facto collegae^ amici, discipuli veteres ac novi ad congratu- landum adfuerunt. Supellex et apparatus omnis ad studia necessarius Curatorum diligentia et liberalitate omnibos abunde suppetiit ad usum. 40 A. HEYNSIUS. FATA. De aedificio Academico spes iterum fieu^ta est. Qaamquam antem qui semper sperant noD multam videntur a desperando abesse^ tamen aliquid affuhit Dovae lucis. Non spes tantum sed rei diu et multum exspectatae eventus iaetitia et reliquos omnes et ante omnes Rectorem Magnificum affecit quum Labora- torium Physiologicum ita esset auctum et ampUficatum ut nihil superesset optandum. Etiam Laboratorium Botanicum tandem est absolutum. Dolendum quod non statim ab initio pauUo magis spatiosum effectum est. Porticus accom- modata servandis in diem plantis aut ad ezperimenta aut ad lectiones necessarus omnino erat adudenda. Postquam satis constat aedificium Aca- demicum constructum iri in ea area, cui a ruina nomen est., oblata est occasio omnis botanicae supeUectiUs in unum componendae, quod ut aUquando fiat vehementer optamus. Denique Professorum ordo novo coUega auctus est. In clarissimi Selenka locum suffectus est vir Zoologiae peritissimus Christianus Carolus Hoffmann , qui suscepit hanc provinciam die xiv m. lanuarii, habita oratione sermone vemaculo inscripta hoc titulo: Jrbeichverdeeling in de naiuur. SCBIPTA MTONn HEKBIGI YAN DEB BOON MESGE 1881. Oommeiitfttio in quaestionem chemicam: Yeram fenaentatioiuB yinoaae nata- lam investigare et indolem fermenti hoic fermentationi prodacendae idonei determinaie, nec non e sufficienti ezperimentonim serie eraerei quaenam aint aeiis caibonici in hac fennentatione partes. Annales Academiae GbndavensiB^ 1880— 18£1, 1888. Commentatio ad qnaestionem literariam: Qaaeritar commentatio historico- antiqaaria, in qaa 1* ezponantar qaaecanqae ad censam et censaiam Boma- noram pertinaerant, et 8* Fasti censoni ezhibeantar, e qoibas appareat^ accarate citatis veteram locisy qoid a censoribasi maneris eola ipsornm ratione habitai dignam memorata peractam edt. Annales Academiae Gandavensisi 1888 — 1888. 1886. Besponsio ad qaaestionem physicam: Ezponantaz hami siTe teizae fertilis nataia, criteria et osas. Annales Academiae Lagdano-BatavaOi 1884—1886. 1886. Dissertatio de montibus igne ardentibas insalae Javae eoramdmnqae lapidibns. 1889. Qratio de chymiae artibas conjanctae flne et officio. 1831. Leerboek der Scheikande met toepassing op kansten en &bri]ken. — - Drie deelen. 1834. Over den invloed der nataarkundige wetenschappen op de nijverheid. 1886. Over de foeselolie. 1846. Over de beoefening der natuarkundige wetenschappen voor den landboaw in Nederland. 1848. Qratio de rebas Academicisi nostra piaesertim aetatci iasto pietio habendis. 1848. Over de ooizaken van de ondengdzaamheid en spoedige veigimkelqkheid van het papier en de middelen om deze gebreken te ontdekken (in vereeniging met O. J. Malder en O. Simons). Nieawe Yerhandelingen van het Kon. Ned. Institaat van Wetenschap- peny Letteien en Schoone Eunsten. XTTI^ Ded. 6 42 SGRIPTA A. H. VAN DER BOON MESGH 1860. BedeYoering gehonden als YooTzitter der MaatBchappig der Nederlandache Letterknnde te Leiden. Hand. en Meded. dier Maatschappij , 1860. 1860. Levensbericht van Jhr. Mr. J. W. van Yredenbnrch. Ibidem. 1864. Yerslag over de oorzaken van sselfontbranding van stoffen in aohepen geladen (in veieemging met G. f • Mnlder en J. C. Bijk). Yerhandelingen der Koninklijke Academie van Wetenachappen. 1« Deel. 1857. Bepaling van het alcoholgehalte in vloeistoffen die, behalve alcohol enwater, nog andere stoffen bevatteni en over de waarde der verschillende ebnllioBCopen. Yerslagen en Mededeelingen der Kon. Acad. van Wetenschappen.Y«I)eel| Se Sink. 186& Onderaods; van water, door den Heer F. W. Conrad medegebragt nit de Doode Tm (in vereenigiog met Q. J. Molder). Yerslagen en Mededeelingen der Kon. Acad. van Wetenschappen. Yn« Deel, 8« Stnk. 1866. Ondsrzoek der vulkanische asch van den vnnrspuwenden berg Ae Kloei op Java. Yerslagen en Mededeelii\gen der Kon. Acad. van Wetenschappen. Tweede Beeks, 1« DeeL 1866« Yetslag over een atak ^zer afkomstig van een zeer grooten meteorsteen, bewaard in den kraton van den Soesoehoenan van Soerakarta (in vereeniging met E. H. von BaiiBibaaef)i Yenhgen «n Mededeeli^gen der Kon. Acad. van ' Wetenschi^pen* Tweede Beeks, 11« Deel. oomplnra a GL Yaa der Boon Mesch conscripta invenioiitar la: Tijdschrift ter Bevorderiog der Nijveibeid, Yol. I — JCXX. ALLOCUTIO PBOSESSOBBS AB AUIS UNIVEBSTrATIBUB LBQAX08 AD FBBIAS TRISASCnLABIS XTNiyBBSITATIS LUGDnNO-BATAYAE GONOELEBBANDAS, DIB Vm FEBBUABH A. MDG0CLXX7, IN SBNAGDLO SALUTAYIT MATTHIAS DE VBIES, AGADHCUE PBOUOTOK. Qnod bonum, feliz, faustum fortuQatamqae sitl Salvete omnes, quotquot hic adestis» UniveraitatiB Lugduno-BataTae Curatorea, FrofeMores, Hospiteal Vos imprimis aalvete, iterumque aalvete, qui ex aliia Universitatibus , sive patriae noatrae» aive exterarum gentium» undique huc confluxistia, ut eximiam nobiacum laetitiam ooncelebretisl Faustiasimus Academiae nostrae totique patriae illuxit dies. Namque hoc ipao die vui Februarii, tribus abhinc saeculis^ hanc Musarum sedem inauguravit Hlustrissimus Frinceps Nassavicus, pater patriae, libertatis Batavae oonditor, cnius imaginem, en, vultu sereno Vos intuentem, et semper veneramur et hodie praesertim maxima cum pietate salutamus. In praesentissimis patriae periculis» cum HoUandia de salute dimicaret, ille sapientissimo consilio nihil antiquius habuit quam condere Academiam, 6* 44 ILDBVRIBS libertati humanitatiqae praeaidio futuram, eamque hac in urbe, invictae oonstantiae tot tantisque documentis apectata» tamquam in libertatia sacrario ooUocavit A parvis initiis profecta mox schohi Leidensis maxima cepit incrementa. Vigili procerum cura praestantissimoe doctores ad 8e allezit^ hutam studiis promovendis supellectiiem acquisivit, discipdorum undique confluentium firequentia eximie floruit. Fer varios casus et multa rerum discrimina trecentos annos stetit» ab indigenis pariter et exteria laudata et honorata, gentis Arausiacae decus, patriae firmamentum et deiiciae. Fartam a maioribus gloriam nunc etiam pro viribus tuetur, aucto docen- tium discentiumque numero, et studiorum adiumentis hac nostra aetate insigniter locupletatis et emendatia. Quantum autem per tria saecula con- tulerit ad augendam ingeniorum culturam, ad promovendam humanitatem, ad dispellendas ignorantiae et superstitionis tenebras, ad aanctisaima deni- que mortalium iura strenue vindicanda» non meum est hoc loco ambitiosius praedicare. Rector Magnificus, iamiam coram Rege Augustissimo et maxima virorum honoratorum corona orationem panegyricam habiturus, de Academiae nostrae historia et fiitis uberius exponet, animisque illustribus^ quarum pia gloriamur memoria, iusto encomio parentabit. Mihi Frorectori, Fraesidis ob causam iustissimam absentis vice fungenti, hoc unum datum est negotium, ut Voe» Collegae aliunde advenae, Senatus verbis salutem Vobisque gratias agam sinceras ob eximiam benevolentiam et amorem firatemum, cuius haeo ipsa Vestra praesentia luculento testimonio est. Hac hibema tempestate, hac coeli intemperie, quid Vos impulit ut, molesti itineris inoommoda nihil curantes, non tantum e regionibusfinitimis, sed vel e dissitissimis Europae partibus ad nos tenderetis feriasqne nostras trisaecu- hures tam insigni honore oraaretisP Quid aliud Vos movit, nisi conscientia fidefis concordiae, qua artium literarumque cultores, quantumvis origine et patria et moribus diversi, omnes coniuncti esse debemus, utpote quibus unus animus sit et unum vitae consifium, ut veritatem indagando et pro- pagando generis humani felicitatem promoveamus. Quas ab illustribus Universitatibus Vestris accepimus epistohs, adventus Vestri hietum nuncium afferentes, eae omnes hunc animum fratemum ita spirabant, ut summo nos gaudio perfunderent. lam Vos praesentes intuemnr et coram salutamus. Nec salutamus tamquam per^grinos aut ignotos, sed tamquam fiimitiares^ ALLOGUTIOt 45 lcHigo nobis usa devinctos. Molti enim DOBtram inter Voe oonspioiunt Teteies amiooB, dndnm ribi oarisaimos; nnlli autem inoognita sont nomina et merita Vestra» in republica literaria quanta cum laude celebrata. O quam gratum et honorificum hoc mihi accidit, tot viros, de literis ac diaciplinis meritissimos» salutare in hoc nostio senaculo, clarorum hominum imaginibuB undique distincto, de quo summuB nibbuhbius, Vestra, Ger- mani, gloria, testatus est, #extra Oraeciam et Italiam nuUum esae locum philologis sanctiorem/' En Vos adapiciunt vulcanius» danibl hbinsius, G0LIU8> PBRIZONIUS» BUBMANNUS^ HBM8TBRHU8IU8 ^ 80HULTBNSU, quauta phiblogiae luminal En vobtium, noodtium, sohultingium; en abminium^ BPI800PIUM, albbrtium; en denique bobrhavium, gravbsandium ^ recen- tLsque memoriae kaisbrum nostrum. Quibus si addidero iustum lipsium» DODONABUM, QOMARUM, BRPBNIUM, G. I. VOSSIUM , VINNIUM, VALCKBNARIUM ^ PBBRLKAMPiuM , BAUUM , THOBBBOKiUM^ quorum hic dcsiderantur eflSgies, non vereor ne quod nomen protulerim, quod cuiquam Vestrum non sit optime notum. Nominavi tantum indigenas, in terra Batava aut Belgica natos. At iUae imagines, quas pio gratoque animo suspicimus, quam luculenter simul repraesentant frequentissima » quae nostram inter Acade- miam et eztraneas Universitates intercesserunt oommerda. Hunc nostrum loSBPHUM soALiGBRUM, virum paeue incomparabilem , hunc salmasium, cum DONBLLo ct oLusio^ Vobis, Franci, debemus. Vos, Oermani, nobis dedistis cooobium, l pr. gronovium , hbrmannum, albinum, buhnkbnium, PBSTBUUM, alios. Vos, Helvetii, vitriarium, wbissium, wtttbnbachium. Nec defuerunt nostrates, qui Universitatibus Vestris aliquid novae iucis attulerunt. Disdpulorum autem muititudinem si reputemus^ tum vero apparet, Uterarum Universitates non iis finibus circumscribi, quibus popuU a se invicem dividuntur. His ipsis diebus in lucem prodibit et Curatorum munificentia BibUothecis Vestris donabitur Album Studioeorum in Academia nostra per tria saecula inscriptorum. Septuaginta miilia nominum continet , in quibus mirabile dictu est quantus exterorum numerus reperiatur. Seicenti huc ex Magna Britannia convenerunt, ut in schoia a boxrhavio condita artis salutaris praeceptis imbuerentur. B Oermania innumerabiles fere ado- lescentes» in quibus haud pauci stirpis nobiUtate conspicui, Leidam con- flnxerunt et ex inris pubUd disdpUna, quam hic primaru viri tradebant. 46 ILDBVRIES ttberrimos fruGtus in pakriam raam rettulerunt, insigni teritatis libertatiaqne emolomento. Nec quisqoam Veitrum eet, qnin in Studiosorum I^denaium indice complures ex sua natione tit repertoruB. En reipublicae iiterariae expressam imaginem, docentes discentesque, nuUo originia aut natalioia discrimine, unica studiorum communione coniunctos. ^Videtis, cur in bis feriis saecularibns extraneas UniTersitates invitandaa esse oeasuerimus , ut laetitiae nostrae essent participes. Sed quid haeo omnia repeto, quae Voe omnes mecum sentire ipso adventu Vestro haud dubie deoiaravistis ? Accipite igitur gratias, ex intima mente expromtas, quod tanto animorum consenstt tantaque benevolentia vocationem nostram aooepistis. Sic autem habetotei hunc diem sdennem, quo Vestra praesentia hoc senaculum novo spleadoie ornavit, in Academiae nostrae annalibtts nulla umquam oblivione esse interiturum. Quod Vobis ore et pectore candido hio palam profitemur, id Vos, inpatriam reversi, Universitatibus Vestns nunciate, grati animi nostkri interpretes estote, fratemam hanc nobiscum concordiam semper conservate, nostrisque verbis pro Vestrae cuiusque Academiae salute optima vota nuncupate. His animis, Viri Clarissimi et Aestimatissimi, a Senatu nostro salutati iam nobiscum communicate quae Vestrae Vbbis Universitates mandaverunt. Qua in re Vos invitatos velim, ut eo, quo cuique Vestrum videatur» ser- mone, sive Latmo, sive patrio, utamini Ipsa haec linguarum divmitas*^ non Babylonicai sed vere Academica — , noUi nostrum quidquam difficul- tatis pariturai cum huius festi indole et ratione egregie conveniet Quae Vos dicentes audivimus, Viri Clarissimii quaeque a Vobis scripta accepimuSi ea nobis iucundissima fuerunt. Vestrarum Universitatium inter- pretes ad nos pertulistis singularis voiuntatis testimonia, quae numquam non animo gratissimo recordabimur. Haec autem documenta Uteris con- signatai simul cum iis quae complures aUae Universitates gratulandi causa ad nos miserunti in Senatus nostri tabulario laeti reponemus et tamquam KitfiiiXi» fideUter custodiemus , non propter inanem gloriolam , sed in per- petuam huius diei memoriam mutuaeque fidei et conoocdiae nostrae oonsar- A L L O C U T I O. 47 Tationem. Sant eflim haec veluti monumeDta ac pignora sacri foederis, quod omnes ferme Europae Universitates hodie pepigiase dixerim, ut in amore fratemo constanter perseveremus » idemque agere strenue pergentes veritatis, humanitatis libertatisque sanctissima iura iunctis dextris tueamur. Sed iam tempus est ut eo properemus, quo nos vocat huius festi ratio, et in amplissimo templo audiamus Rectorem Magnificum , publicae laetitiae testem, trium saeculorum memoriam solenni oratione celebrantem. DE SGHElKmiDE ALS LEEB DEB STOFWISSELINe. REDEVOERINe, TBB AANTAASDINO YAN HKT GEWOON HOOeLBERAABaAlCBT IN DE FACDLTEIT*DEB WI8- EN NATDUBEUNDE AAN DE HOOOESGHOOL. TE LEIDEN, inTG18FB(HQn( DBN Sex- AFBIL 1874 D». J. M. VAN BEMMELEN. lOJNB HEBBJB^ CITBATOBSN BN SBGBETASIS YAN CtTBATOBBN. BEOTOB MAGNIFICU8, HOOQLEERAEEN, STUDENTBN, AAN DEZB HOOGESCHOOL. ALLEN DlB HnBB TEGENWOOBDIG fiJT. Zeer GeacAte ffoordere/ r GMDe loftede ia eY mmt iiMdig om de iK^beiktuide te verhfiffiMi en baM beoefeniDg aan te piipen. Hare beteekenid voot de praktijk deg leifeiii ifi allerwege erkend. Zij Bchnilt met in het dateten Hare beoefenaaM bewonen niet meer kelder^ of afgelegen vertrekken met grauwe murea ei Meeneti ?kimo, dmriDgd door geheim&nnige toeetelleD, bij spookachtige vuren, die den ODiDgewijdeD vreee inboeflemefi. Zij verbergMi niet meer htiaDe wijsheid achtiur eabbalistische benamingeD, den rooden leeuw, den gioeneD draak» den phikmophiachen mercurim, den eteen der wijeen. Zif zijn niet meer gevreead ali bezittere eener ewarte kunet , die een gevaarlijk «pel drijten met de verborgen krachten der oatuur. Zij worden niet meer door de wetekllingen met den vinger nagewesen, als Beeher in 1670 vettneldt: Gens %.«.«. Ilaiiaiti da bin 1'odiQr de soia» f lambfcj roQflsis oa xiasoldB Et par leor famfc aveogl^ Itttegendeel, do6r de groote vorderingen der laatete 100 jaren hei^ de eeheikttnde idiAi eene voorname plaats in de maatsehttppij vetirorveii, en hate toepaaaingen 'Op velerlei gebied gevonden. 22ij teert de getieeAmiddelen bereidei, omdat tij in hunne smtienMellhig is doorgedMmgen , en de stdffen 7* 52 J. M. YAN BEHMSLSN heeft a^esooderd , die de draagsten sijp der geDeeakraohteD. Zij helpt den rechter om de vergifteo op te sporeo eo zoo mogelijk uit de fergiftigde Yoorwerpeo of iiit de slachtoffers weer te voorschijn te breogeo. Zij heeft de geheimeo vao allerlei techniscbe bereidiogen ontalaierd, door de mate- rialen te analyseereD , den gang der bewerking te verklaren , de samensteliing der verkregen producten te bepalen, de onzuiverheden aan te toonen. Daarom regelt en beheeracht zij thans voor het grootste gedeelte een tal van fabrieken. Bij de smeiterijen van metalen uit de ertsen, bij de berei- ding van porselein, van soda, van zwavelzuur^ van verfstoffen» van zeep, aalpeter enz., is de scheikunde de onmisbare leidster. Maar dat niet alleen: zij bedenkt elk oogenblik nieuwe en betere methoden, uit eene toenemende kennis van scheikundige werkingen en omzettingen tusschen de grondstoffen geput. Zij wijst gedurig nieuwe grondstoffen voor de bewerking aan» die zonder het licht der wetenschap ongebruikt zouden blijven Uggen. Zij scbept geheel oieuwe takkeo vao techoiek, en verrijkt daarmede de maatschappelijke sameoleviDg. Bekeod is het hoe Cbevreol door zijD ooderzoek vao de scheikuodige sameDstelliDg vao vetteo eo olieo in 1811 — 1823 de vader werd vao de geheele iodustrie der stearinekaaraen en ons van eene goedkoope, deugdelijke lichtbron heeft voorzien, waarvao de b^diog als eeo moddi vao volkomeoheid mag geldeo. Eveo bekend 18 het hoe door de weteosohappelijke oDderzoekiogeo vao Hoffmao (den wgdberoemdeo hoogleeraar in Duitschlaods hoofdstad) omtrent het steen- kolenteer, de prachtige aniline-kleurstoffen zijn ontdekt» die thans in 't gfoot worden vervaardigd om woUen en zijden weefsels met de schitte- rendste en meest genuanceerde kleuren te voorzien. De onlangs ontdekte bereiding van kunstmatige alizarine uit de anthraceen van het steenkoien- teer is een kostbaar geschenk van Graebe en liehermann aan de industrie, waardoor de meekrap vmi onze Zeeuwsohe akkers staat verdreven te wor- den, om ze terug te geven aan den verbouw van graan en peulgewassen en aan de voortbrenging vati hoomgedierte en zuivel. Door den haftdel wordt zij te hulp geroepen om de zuiverheid der waren te onderzoekeD, Meer en meer verrijzen de teohniache Laboratorian om 49* .wwrde der euikers, der meststoffen te bepalen. Aan de hygieoe v^- l^t. sy haren dieost door het os^derzoek naar ^e zuiverheid der levena- A REDEYOERING. 58 middeleD; Bij ondenoekt de samenstelling der lucht in scholen en verga- dersalen, van het drinkwater in onze steden, zij begint zelfs de lucht in den bodem onder onze woningen tot een voorwerp van analyse te maken. Als een nieuwe bodem aan de golven is ontwoekerd, geeft zij haren raad aan de landbouwers omtrent den aard en de vruchtbaarheid daarvan; lij tracht reeds voorschriften te maken , al zijn het slechta eerste proefne- mingen, omtrent de samenstelling van het voeder» dat aan het vee wordt gegeven. Over miskenning van het nut en de beteekenis der scheikunde hebben zich dus hare beoefenaars allerminst te beklagen. Sinds een schei* kundige meer en meer een begeerd persoon wordt en een vaster werkkring vindt in eike fabriek, waaraan eene chemische bewerking ten grondslag ligt, — sinds hij een plaats inneemt in de gezondheidscommissien en gehoord wordt door de overheden» — sinds er bureaux van technische adviseurs, laboratorien (zooals dat van Fleck te Leipzig) worden opgericht voor de hygienisch-chemische vragen , — sinds de landbouwers , in Duitsch- land althans» zeive de handen ineenslaan om wetenschappelijke landbouw- proefstations op te richten» — kan de scheikundige tevreden zijn over de waardeering» die het nut en het belang zijner wetenschap allerwege onder- vinden , en heeft hij veelmeer te vreezen , dat het oningewijde publiek zijne verwachtingen te hoog gespannen houdt , en de beantwoording van vragen verlangt» die eerst in eene meer of minder verwijderde toekomst zal mogelijk worden. Is het dus noodeloos hier voor u haren lof te verkondigen en hare beoefening aan te prijzen wegens hare toepassing op de praktijk , zij moet , om op den naam van echte wetenschap aanspraak te maken^ nog een hooger doel kunnen bereiken. AIs xudX^xxixwetenachap moet zij ons natuur- henni9 geven, en onze wereldbeschouwing veredelen en verrijken. De sterrenkunde heeft hoogere verdiensten dan dat zij zons- en maansverduiste- ringen voorzegt, en den zeelieden een gids is om hunnen weg op den onmetelijken oceaan te vinden. Zij leert ons onze aarde beschouwen niet als het stilstaande middelpunt van het heelal, waarom al het andere zich beweegt, maar als een enkelen der donkere bollen, die in de wereldruimte iich naar vaste wetten bewegen ; zg leert ons de zon en de vaste sterren als gk)eiende bollen kennen en de krachten meten, waarmede zij op elkan- 64 J. M. VAN BEMHELEN der werken eii zioh bewegeti. Alle dftDkbeeldeA, «Ub dognmta, die int gebitk aad kennis omtrent de beweging en de nataar der bemellichaineii voortvlodden , en die soovele godadienstige leeringen behaeraohen , heeft Bj weggevaagd , en ons een inzicht in de koBmische versehijnfielen gegeven , dat onaen dorst naar kennia leeoht, onze vrees voor de onbekende natuw» krachten vermindert Tal van vooroordeelen en bekronspenheden heeft aij doen verdwijnen. Zonder de wetenschappelijke reaoltaten der sterrenkonde zouden wij het etandpant van geestelijke ontwikkeling en befichaving niet bereikt hebben, hetwelk wij thans genieten. Zoo ook heeft de wetenschap der plantkunde, der dierkunde en bovenal der natuurkunde onse natuurkennis verrijkt en daardoor onzen blik ver- ruimd, en mogen zij op den naam van reine wetenschap bogen. Later missohien dan een deaer heeft de soheikunde haren invloed uitgeoefend (Hfi het geestelijk leven en de wereldbeschouwing der ontwikkelden , of althom is die invioed in het licht gesteld en gewaardeerd geworden. Het is niet gemakkeiijk om het gebied der scheikunde te omachrijven » te meer omdat zij slechts een onderdeel der natuurkunde is; Het is zelAi moeilijk om de oningewijden op de verschijnselen te wijzen , die den inhoud der wetenschap uitmaken, omdat aan die verschijnselen over het algemeen weinig aandacht wordt geschonken , en zij dikwijls de onwillekeurige waar- neming der menschen meer ontsnappen dan die verschijnselen van bewe- ging, welke de natuurkunde in engeren zin tot haar veld heeft gekozeon. Vergunt mij dat gebied hier voor u aldus te bepalen. De scheikunde houdt zich bezig met al de stoffelijke veranderingen , die aan de oppervlakte der aarde plaats hebben. Het roesten der metalen^ de verandering van ge» smolten lood of tin in gele kxxlasch en witte tinaach, de groene aanslag op koper, het verbranden van zwavel, de verweering van de harde kristai*- lijnen rots toteen witpoeder^ of, omgekeerd, de versteening van fijnverdeelde aardachtige bezinksels, de verbranding van alle organisehe phntaardige en dierlijke stc^en tot asch, de veranderingen van de stoffen in ons voedsei tot lichaamsdeelen , het verbleeken , verteren , vermolmen , bovenal het veor^ gisten en verrotten van de organisohe stoffen, ziedaar aoovele voorbeehleii van 8t<^elijke omzettingen , waarbij eene zeUstandige stof in eene gehe^l aiidere van nieuwe dgenschi^pen verandert. Ook het schijnfaaar verdwgnen REDEVOERING. 56 van de stof bij fcirhraDdiog of vertering» het verflehijnen van oieuwe stof bij het groeien van pla&teD ea dieren behoorm tot deselfde soort van ver- 8chijn8e!en ; kortom , niet de zichtbare bewegingen of plaatsveranderingen , xoaar alW stoffelijke veranderingen en wisselingen^ die de lichamen dezer aarde voortdureod ondergaan. Het is reeds ainds eeuwen eene beboefte gewee$t van den wijsgeerigen geest om zich boven de oppervlakkige en ruwe waarneming van die ver- schijnselen te verheffen/ de wetten van oorzaak en gevolg in dezen chaos van stofwisseling op te spcmn» en een tal van vragen te beantwoorden, die «ob aan dan nadenkenden mensch - opdrongen. Waardoor kunM» stoffen in elkander overgaanP Verschijnen er nieuwe^ verdwijnen zg wer* kelijk? Kunnen zij vQor altijd bare eigenachappen verliezen? Waardoor kunnen zij nievra^ eigenacbippen verkrijgenP AIs Thales het water, Anaximenes de lucht^ Heraclitos het vuur voor de oeratof van aUe dingen verklaart^ als Empedocles vier grondstoffen aan- «eemt» laehti vuur, aarde, water, dan Ugt in die hypothesen de behoefte van den menschelijken geest verscholen om aohter ai die wisaelingen ieka blqvendA til ieta selfstandigs te aoekea, dat als hare oorzaak mag beechouwd i?ordeit PoinQeKitns ^ I^icurua hebben het gewaagd uit hunne waamemingoi hypotbeaen af te leideni waardoor zij in plaats van willekeur en toeval em^ HQodifendigh^d der eikander opvolgende natuurverschijnaeleii kondeB «mnemeii* Diei waaroamii^ea betroffen de regelmatigheid , de wet von f^vc^ging » die overal in de nataar aan den dag komt Zij ledoDieenki daarom aldus: Aan alle dingen Uggen oorapronkelijke stoffen ten gcood- slag, atomen» die voor geeoe verdere verdeeling vatbaar zijn. Corpora sunt, primordia rerum. Wat er ook moge vergaan of nieuw verschijnen» zij blijven bestaan. Zij aijn ixk eeuwigdureDde bewegii^ in alle richtingen door de oneindige rinmte dea heelab» zooals Luorettus bet nitdrukt: ' leddita coiporibns primis per inane profondam. Uii meto oMlsteat niets, th nieta vevgaat Ais er eeiie nieuwe stef versdHjofc, dm bondt ame aadere op te heataw. 56 J. H. VAN BBHHELEN Haad igitar penitaa peieanti qaaecanqae ▼identor Qaando alid ex alio leficit nataia, nec nllam Bem gigni patitar» niai morte adiata aliena. Bij alle veranderingeD moet er ieta blijvends sijn in de atof, en dit sijn die uiterst eenvoudige zich in alle ricbtingen bewegende primordia, immatabile enim qniddam aaperare necesae ert. Die atomen zijn onvergankelijk aint haeo aetema neceBse eat. hetgeen verklaart dat er niets uit niets wordt ▼oortgebracht en dat nieta tot het niet terugkeert. At qaoniam sapra docai, nil posse creari De nilo, neque quod genitam est ad nil revocaii, Esse immortali primordia corpoie debent» Dat de lichamen verschilien en veranderen , moet dus in de natuur ei^ beweging der atomen gezocht worden en in de wijze , waarop zij zich met elkander hebben verbonden. Daaromtrent kon de waarneming nieta geven^ nmar moest de phantasie te hulp komen. Zij dachten zich den vorm der atomen als zeer verschii- lend: glad, rond, ruw, spits, vertakt^ haakvormig. Door hunnen ver- schillenden vorm en hun verschillend aantal» door hunne eigenaardige samenvoeging en door hunne bewegingen brengen zij de verschillende licha- men voort in hemei» iucht» aarde en water; dit alies bepaalt de verschei- denheid en de eigenschappen der dingen, en den loo ▼erschiUenden invloed^ dien zij op onze zinnen maken. Atqae eadem magni refert primordia saepe cnm qaibas et qaali positaia contineanta.r, et qaos inter se dent motas accipiantqae. Namque eadem coelam^ mare, teiras, flominay scdem constitnant, eadem frages, aibasta, animantes, veium aliis alioqae modo commixta moventor* XJit de noodwendigheid van de bewegingen der atomen volgt de nood- wendige opeenvolgmg der natuttrversohijnselen. De atomen lijn in het oneindig verleden alle bewegingen en alie verbindingen doorgegaan » en zijn RSDBYOERING. 67 eindelijk in dien toeBtand gekomen^ ala waarin het heelal t^enwoordig ver- keert, waarbij alle verschijnselen regelmatig afwisselen en terugkeeren, loodat toeval en wiUekeur aijn uitgesfeten. 