title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Men ^) meent zulke denkbeeiden voikomen te weerleggen, door op te merken , dat de militaire uitgaven of noodig zijn of niet noodig , en dat ze in het eerste geval niet ten bate van het onderwijs mogen worden beperkt, en in bet tweede geval, ook al is het niet ten voordeele der hoogescholen , moeten worden afgeschaft. Doch men vergeet dan» dat in de staathuisbouding evenzeer als elders de begrippen «^noodig en niet noo- dig" slecbts relatief zijn, en dat meestal zal moeten worden oQderzocht, wat meer^ wat minder noodig is. Hoe dit echter ook zijn moge, door ieder zal het zonderling worden gevonden, dat in den tachtigjarigen oorkg voor meer universiteiten het benoodigde geid beschikbaar was dan io een tijd van volie vrede. Evenmiu als tegen uitgaven voor vloot en l^r wil ik mijne stem ver- heffen tegen het gebruik der openbare gelden in het belang van handel en nijverbeid, mits het hooger onderwijs daardoor geen scbade lijde. Men vergete nooit, dat materieele welvaart geen doeU maar siechts middei cijn mag, en dat een volk, evenals een individu» om zijn rijkdom slechts dan gelukkig kan worden geprezen, als het dien tot ontwikkeling des geestes gebruikt. Ook in de republiek heeft men dit niet altijd bedacht; ook toen waren er tijden, waarin men door te veel voorspoed bedorven, alleen aan geld waarde hechtte, en dit niet voor kunsten en wetenschappen, maar alleen voor weelde en voor nieuwe speculatien wilde besteden. TDch heeft men toen geene universiteiten of athenaea opgeheven. ZoUen wij het wel doen londer er betere voor in de plaats te stellen? Maar men beroept zich op de uitbreiding van het lager en middelbaar O. a, FrQ& YisBering. REDEV0ER1N6. 879 onderwijs. — Wie zou zi^ i niet verheugen , dat aan deze deeleu van het onderwijs thans die zorg iiordt gewijd, die ze vroeger mistenP Wie zoude de sommen , daaraan besteed , willen beperkt zieo ? Doch een beroep op die nitgaven tot verdediging van een onvoldoend hooger onderwijs moet evenzeer worden afgewezen. AUe soorten van onderwijs zijn middelen tot beschaving» waarop gelijkelijk de aandacht moet gevestigd biijven. Werd vro^er bet eene middel niet gebruikt, thans mag men het andere niet laten rusten. De wetenschap is te recht bij een machtigen stroom verge- leken. Een zijner armen heeft zich door ons vaderland een weg gebaand. Hij heeft de oevers, die hij besproeit, vruchtbbL^ en rijk gemaakt. Een tijd lang de oevers alleen. Thans heeft men gei>erd door vaarten en kanalen het geheele iand met zijn water te voorzK^, en het land is vruchtbaar en rijk geworden, als weleer de oevers. A^>itr die kanalen en vaarten, zij vorderen zoo groote uitgaven» dat aaa din rivierarm zelven niet dan zelden kan worden gedacht; hij loopt gevaai te verzanden, en geschiedt dit, dan zullen wij voor onze vaarten en kcnalen wellicht van elders nog een weinig water kunnen bekomen; doch dei machtigen stroom wij zullen hem niet meer zien. Konden niet aileen Holland, maar ook Vriesla^, ook Oroningen, ook Gelderland hoogescholen oprichten en in >^^d houden, kon zelfs een enkele stad een academie stichten, diel/^^en naar de kroon stak en door geheel Europa beroemd werd , en z^ «oans het rijke en ontwikkelde , het vereenigd Nederlaud zich beroep^ \/p een: i^wij kunnen niet"? Tegenover deze leus : miipC heeren , kies ik eene andere en gij , hoop ik, met mij. Zij luid^. /ifWillen is kunnen." Willen is kunnen. Het vertrouwen op de waarheid dezer spreuk is het, dat mij moed geeft, edel-acbtbare heeren burgemeester , wethouders en leden van den raad dezer gemeente^ nu ik de betrekking aanvaard, die mij door u werd opgedragen. Hoe zoude ik anders tot moedeloosheid worden gestemd door de gedachte aan het gewicht der taak , die ik heden op mij neem, aan de beroemde rechtsgeleerden , die aan deze doorluchte school zijn verbonden geweest, aan mijn jeugdigen leeftijd en de zwakke 48* 380 C. PIJNAGKER HORDIJK krachten, die mij ten dienste staan. Thans zal de overtuiging^ dat seer veei mij ontbreekt, mij met verdubbeiden ijver doen streven naar vermeer- dering mijner kennis. Het besef van het groote belang , dat aan mijn ambt verbonden is , de herinnering aan de voortreffelijke mannen , die mij zijn voorgegaan , sullen mij aanzelten , om geen moeite en tijd te sparen , indien zij voor de behoorlijke vervulling mijner betrekking kannen worden besteed. Gij hebt mij een werkkring gegeven, waarin ik meer dan in vele andere tot beil, maar ook tot schade der maatschappij zal kunnen bijdragen. Gij hebt daardoor eene zware verantwoordelijkheid op mij ge- legd. Ontvangt met mijne dankbetuiging voor de eer, die mij door u te beurt valt, de verzekering, edel-achtbare heeren, dat — wat ik ook missen moge — de goede wil mij nie/ ontbreken zal. Aan uwe aanbeveling , edel-achtbare heereu curatoren van het athenaeum illustre^ ben ik verschuldigd , dat ik in de gelegenheid zal zijn, zonder door de beslommeringen der praktijk te worden afgeleid, mijn leven te wijden aan de beoefening dier wetenschap, die mij boven alle andere dierbaar is. Ik breng u daarvoor mijn hartelijken dank. Wel betreur ik, dat in den eersteu tijd mijne krachten zullen moeten worden verdeeld tusschen de twee deelen der rechtswetenschap , die het verst van elkander verwijderd zijn, het Romeinsche privaat- en het hedeudaagsch staatsrecht Maar die minder gewenschte vereeniging zal, hoop ik» slechts voorbij- gaande wezen, en ontneemt mij daarom den lust niet» om blijmoedig deo thans dubbel zwaren arbeid te beginnen. Gij zult met meer dan gewooe belangstelling mijne eerste handelingen gadeslaan. Gij verlangt mij te leeren kennen. Immers, niet omdat ik in de wetenschap reeds een naam gemaakt heb, maar omdat gij iets goeds van mij meent te mogen ver- wachten, hebt gij mij de beuoeming waardig gekeurd. Moge ik aan uwe verwachting eenigzins beantwoorden. Behoef ik aan u, weledelgestrenge heer, secretaris van het college van curatoren , te verklaren , dat ik u erkentelijk ben voor de hulp , die mij door u zoo welwillend verleend werd P Wees overtuigd . dat ik uwe vrien- delijkheid op zeer hoogen prijs stel , en onthoud mij ook verder uwen bijstand niet. REDEVOERING. 881 Bijna met aarzeling wend ik mij tot u, hoog geleerde beeren, hoog- leeraren aan het athenaeum en de seminarien. Gij moet mij , die zonder andere antecedenten dan een voor korten tijd geeindigden stadentenloop- baan , een plaats in uw midden vraag , bijna als een indringer beschouwen. Neemt mij voorioopig minder als ambtgenoot dan als leerling aan. Van sommige uwer ben ik het reeds om het nut, dat ik uit hunne geschriften getrokken heb. Van u allen wensch ik het te worden, omdat ik uw aller voorlichting behoeven zal. Want, al geef ik de voorkeur aan faculteits- scholen boven gebrek aan scholen, toch ben ik ten volle overtuigd van de eenheid der wetenschap. Voor den opbouw van het rijk der waarheid zijn niet alleen vele , maar ook velerlei arbeiders noodig , die echter elkanders hulp niet missen kunnen. Moogt gij van de mijne nog niet veel ver- wachten, de uwe zal mtj des te meer onmisbaar zijn. Uwe ondersteuning zal ik meer nog dan die van anderen behoeven^ hooggeleerde Asser en Willeumier. Ik acht mij gelukkig, omdat zij mij door u is toegezegd. Uw omgang reken ik tot een der grootste voordee- len, die aan mijne betrekking verbonden zijn. De welwillendheid , mij door u betoond, moge den weg banen tot hechte vriendschap. Met alle bescheidenheid , hooggeleerde de Bosch Kemper, waag ik het mij bij u aan te bevelen. In veie deelen der rechts- en staatswetenschap ^^i^ 8U ^^^ u^^ werken voor mij een leermeester geweest. Door mij voortaan in persoon de lessen uwer uitgebreide kennis en uwer rijke erva- ring te doen genieten, zult gij een mijner liefste wenschen vervullen. Hoevele herinneringen driugen zich aan mij op, nu ik het woord tot u richt, hooggeachte van Tienhoven. Door u werd ik in het studenten- leven ingeleid. Nog staat het mij levendig voor den geest , hoe ik en vele anderen met mij door u , den rector van het Utrechtsche *studenten-corps , werden opmerkzaam gemaakt op de plichten en de rechten, die aan den studententitel verbonden zijn. Nog klinkt het: //atque nunc, surgite vos omnes/' mij in de ooren. Hoe weinig kon ik loen vermoeden, dat ik eenmaal uwe plaats in het studenten-corps zoude innemen. Hoe veel minder nog , dat ik geroepen zoude worden , om u als hoogleeraar te vervangen. 382 G. PIJNAGKER HORDIJK Maar wat spreek ik van vervangen, alsof ik nu reeds in staat het gemis aan te vuilen , dat de doorluchte 8chool door uw vrijwillig geoo- men ontslag gevoelt. Slechts inspanning van alle krachten zal mij mis- achien over jaren zoover kunnen brengen. Hoeveel liever eoude ik naast u, dan na u zijn werkzaam geweest. Het heefty helaasl niet soo mogen wezen. Wat u onmogelijk werd, sal door verschil in opvatting der taak en in richting der studien mij wellicht mo- gelijk zijn. Uwe hulp, uw raad, uw steun zal ik echter voortdareod behoeven. Van u zal ik moeten leeren, hoe men de harten zijnerleer- lingen wint. Op u houd ik het oog gevestigd. Niet minder dan in de studentenwereld zult gij ' mij thans tot een voorbeeld sijn. Gij hebt mij tot uw opvolger begeerd. 6ij zult mij uw bijstand niet weigeren. U allen , mijne hoorders , zeg ik dank voor de belangstelling , die mij uit uwe tegenwoordigheid blijkt. Tot sommigen van u sprak ik soogaarne een afzonderlijk woord; tot u, mijn geliefde vader, en tot mijoe verdere familiebetrekkingen , en ook tot u , mijne waarde vrieaden. Docb plasU en gelegenheid veroorloven mij niet aan dien aandrang mijns barteo te voldoen. Wat mij wel is vergund , wat mij de plicbt der dankbaarheid zelfs ge- biedend voorschrijft, is, dat ik mij in het bijzonder richte tot u,,hoQgge- leerde heeren , professoren van de Utrechtscbe hoogeschool. Hoezeer stel ik uwe aanwezigheid op prijs. Ik beschouw u als vertegenwoordigers der universiteit , aan welke ik mijne opleiding genoot. Hoeveel beo il^ baar, hoeveel ook u verschuldigd. Hoe gaarne zoude ik een woord van bolde brengen aan Vreede's geleerdheid; hoe gaarne ook aan uwe diepzinmgheid, hooggeachte de Geer, die niet rust, voor zij tot de diepste groodslageD en tevens tot de fijnste schakeeringen van het recht is doordnmgen; aan uwe helderheid , liooggeschatte Fruin , die de duisterste punten voor iedereen weet duidelijk te maken en u voor de taak van hoogleeraar zoo bijsonder geschikt doet zijn; aan uwe aesthetische opvatting, geeerde Qaack, u>^ over de dorste economische of politische vraag een glans weet te versprei* den. Maar uwe bescheidenheid verbiedt mij aldus voort le gaan. Veel be ik van u geleerd. Niet alleen of zelfs het meest op uwe colleges. Maar REDEVOERING. 383 uit uwe geschriften. Bovenai uit uwe gesprekken. Gij behoort niet tot die hoogleeraren , die hun plicht meenen te hebben vervuld, als zij voor- lezingen hebben gehouden, die over de hoofden hunner hoorders zijn heen- gegaan, zonder in de harten door te dringen. Aan de debatingclub , — zoo de gelegenheid zich voordeed, ook aan andere gezelschappen — naamt gij gaarne deel. Uw huis stond steeds voor ons open. Hoevele malen ontving ik uw raad, en ondervond ik uw steun. Daarom, al vermoed ik, dat gij mijne opvatting van de taak des hoogleeraars niet in alle op- zichten deelen zult , . de hoofdgedachte , dat eene hartelijke persoonlijke betrekking tusschen professor en student voor beiden gewenscht is, zij is ongetwijfeld de uwe. Aan u, hooggeleerde heeren, ben ik meer dan aan iemand anders de betrekking verschuldigd , die ik thans aanvaard. Was mijn naam onbe- kend, gij zijt, als het ware, borg voor mij gebleven. Onder uwe vlag treed ik hier op. Met al wat in mij is zal ik er naar streven haar geen oneer aan te doen. Eindelijk kom ik tot u, mijne heeren studenten aan deze dooriuchte school. Is het in de laatste plaats, dan bewijst dit slechts, dat men het liefste niet altijd het eerst doet. Gij hebt gehoord , hoe ik over den werkking van den hoogleeraar denk. Gij vermoedt dus , wat ik u te vragen heb. Het is uw achting en uw gene- genheid. Ik reken er op, dat ik ze winnen zal. Mijn jeugd, mijn kennis van het studentenleven , waaraan ik zelf pas eenige maanden geleden vaarwel zeide, doen mij vertrouwen, dat mijne hoop niet zai worden beschaamd. Het is u niet onbekend, wat ik voor u zijn wil. Niet deman, dieueene zekere hoeveelheid nuttige kennis aanbrengt. Evenmin de persoon, die, slechts voor eigen studie levende , zich om u niet bekommert. Bij zelfstandige studie wensch ik u te leiden. Wij zuUen te zamen arbeiden. Wij bewandelen den- zelfden weg, den weg, die naar wetenschap en naar waarheid voert. Wel- ken titel ik daarbij begeer, de naam van mijn ambt duidt het aan; ik wil uw voorganger, uw antecessor zijn. IK H£B OEZEGD. DE EENHEID DER PHYSIOLOGIE EN DER PATHOLOGIE IN HARE BETEEKENIS YOOR DE BEOEFENING YAN BBIDE / WETEN8CHAPPEN GESCHETST. INWIJDING8REDE BIJ HET AANVAARDBN VAN HBT HOOQLBEilAARSAMBT IN DB GBNBES- KUNDB AAN HBT ATHBNABUM TB AMSTBRDAM, UITGESPROKEK DOOR D» B. J. STOKVIS, DEN 8"™ JUNI 1874. 49 EDEL-AGHTBARE HBEBBN, BUBGEMEBSTEB, WETHOUDBBS EN LBDBN VAN DB BA^) DBZEB 8TADI BDEL.AOHTBABB HBEBBN, OUBATOBBN VAN HBT ATHENABUM ILLUSTBEI WEL-BDBL-OESTBENQE HBEB, SEGBBTABIS TAN HET OOLLEOE VAN CUBATOBBNI HOOGGELBBBDE HEBBBN, HOOGLBEBABEN AAN HET ATHBNABUM BN DE SEMINABIBN, LBCTOBEN AAN HET ATHBNAEUM, HOOG- GBACHTE AMBTGENOOTBN ! WEL-BDELE ZBBBGBLBEBDB HBEBBN, DOCTOBBN IN DB VBB- SOHILLBNDB FACULTEITBN! ZBBB ACHTBABB HBEREN , AAN WIE DB HANDHAVING DES BBCHTS IS TOBVBBTBOTJWD I WBL-BBBWAABDE HBEBBN, LBEBABBN DBB GODSDIBNST! ZEBB BBVABBN HBEBBN, DIB AAN DB UITOBPENING DBB GE- NEBSKUNST UW LBVEN WIJDT! WBL-BDBLB HEBBEN, STUDENTEN AAN HBT ATHBNAEUM IL- LUSTBBI GIJ ALLBN, DIB DBZE PLBOHTIGHBID MBT UWE TEGBNWOOB- DIGHEID VEBBEBTI ZBER GEEERDB TOEHOOBDERSI De tijden liggen nog soo ver niet achter ons, waarin een onderzoeker der verschijnselen van leven en dood zijnen afkeer voor de toepassing der zuiver nataurkandige methoden op de beoefening der ieer van het leven niet beter wist lacht te geven , dan door de hooghartige oitspraak : «^Noem »de wetenschap van het leven toch nimmer eene nataar- en scheikande ifder levende wezeus; met evenveei recht zoudt gij de sterrekunde de xfwetenschap van het ieven der sterren kunnen heeten/' ^) Ons komt het voor, aisof die uitspraak minstens een paar eeuwen oud moest zijn — en 49* 388 B. J. STOK VIS zij dateert van het begin dezer eeuw; ons komt het voor, dat slechts een bekrompen voorstander van het «rancien regime" zich zoo kon uiten — en zij geeft de meening weer van een hervormer onzer wetenachap, van den grondlegger der hedendaagsche weefselieer: van Xavier Bichatl Zoo- zeer zijn onze opvattingen veranderd , zoo zegenrijk en vruchtbaar heeft de omwenteling gewerkt, op wier beteekenis een ander hervormer der weef- selleer, Rudolf Virchow^), onlangs de aandacht vestigde: de omwenteling namelijk, waarbij de scheidsmuur, dien men tusschen de verschijnselen , krachten en wetten der doode natuur en die der levende had opgetrokken, voor altijd werd omvergehaald. Voorbereid door de iatro-mechaniscbe school van Boerhaave^) en zijne leerlingen, in het leven geroepen door den reusachtigen vooruitgang der scheikunde in het begin dezer eeaw, met felheid uitgebroken als onvermijdelijke tegenweer tegen de aanmatiging der zoogenaamde natuurphilosophen en hunne aprioristische redeneeringeo, heeft die omwenteling aan de wetenschap van het leven: aan de physio- logie eene duurzame plaats naast de zuivere natuurkundige wetenschappen verzekerd. Tegenwoordig bewegen zich dan ook natuur- en scheikunde en phjsiologie op een gebied. De onderzoeker der verschijnselen van het leven schuift de vraag naar hunne eindoorzaken geheel ter zijde. Hij past met de wijzigiog, die de aard van zijn onderzoek medebrengt, daarbij geen enkele andere methode toe , dan die de studie der verschijnselen in de onbewerk- tuigde natuur hem als de eenig ware heeft doen kennen. Hij verdiept zich niet in wijsgeerige bespiegelingen omtrent de bewonderenswaardige vormen , die de levende organismen aan het gewapend en oogewapend oog aanbieden , hij tracht in die vormen het blijvende van het voorbijgaaode te onderscheiden , en den vorm met de verrichting der levende deelen in verband te brengen. Hij vraagt niet, tot welk einddoel de duizendvoudige verrichtiogen der bewerktuigde wezens moeten dienen, maar poogt haar ^ INWIJDINGSREDE. 889 met alle middelen , die hem ten dienste staan , in alle bijzonderheden te ontleden, onder bepaalde formules te brengen, en als het onvermijdelijk gevolg van de in het levend iichaam aanwezige natuur- en scheikundige krachten te erkennen. Zoo is de physiologie in waarheid eene schei- en natuurkunde der ievende wezens geworden. Van het standpunt, haar door Bichat aangewezen, is zij zoover verwijderd, dat zij met zelfvoldoening er op wijst , hoe Buys Ballot ^) haren naam tot aanduiding van de ieer der molecuiair-bewegingen in het onbewerktuigde rijk gebezigd heeft. En al is men niet gewoon de sterrekunde eene physiologie der sterren te noemen , toch erkent de beoefenaar der physiologie in diezelfde sterrekunde het ideaal eener natuurwetenschap, waarnaar ook de zijne streven moet, toch schroomt hij niet de wetten, die den geregelden omloop der planeten en vaste sterren beheerschen, te gelijk met die, waaraan de bloem gehoor- zaamt, als zij uit den zwellenden knop te voorschijn komt, of waaraan het menschelijk lichaam onderworpen is, als het op een indruk van buiten door een sneller kloppen der polsen antwoordt, alle tot eene groote weten- schap : tot de mechanica der atomen terug te brengen ^). De omwenteling, die de physiologie tot eene ware natuurwetenschap verhief, kwam niet alleen haar ten goede. De stoot, die den scheidsmuur tusschen levende en doode natuur omverwierp, deed ook langzamerhand de afscheiding verdwijnen, die de wetenschap van het gezonde^^n van het zieke leven als twee afzonderlijke wetenschappen van elkander verwijderd hield. Duidelijk springt dan ook in onze dagen de eenheid der physiolo- gische en pathologiaehe wetenachappen in het oog. Voor de beoefening van beide wetenschappen is de erkenniag dier eenheid van zooveel gewicht dat ik daarin als van zelf het onderwerp moest vinden, waarvoor ik in dit uur uwe welwillende aandacht gerustelijk mocht inroepen. Niet op eens kwam de erkenning dier eenheid tot stand. Wel noopten het gezond verstand en een onbevangen inzicht als van zelf tot het besluit, dat men de verschijnselen van het zieke leven niet kon erkennen, verkla- ren of beheerschen , zoolang men die van het gezonde niet volkomen kende. Maar volgde daaruit, dat het verloop der verschijnselen in het zieke orga- nismus door geene andere wetten bepaald werd» dan die ook aan de ver- 890 B. J. STOKVIS richtiDgen van het gesonde ten gronde liggenP Het antwoord loidde cHit- kennend, ontkennend selfs uit de mond van hen, die, zooals Magendie, door hanne vivisectien en experioienten de grondl^gers van de erkenoiog dier e^nheid werdeo. Nog in 1829 iaat dese nitstekende geleerde, bij de uitgave van Bichafs werken , eene ontboeseming van dien schrijver , waarbij //de wetten van het leven in verschillende ziekten geheel veranderd , gewij- ^zigd» ja ontaard" ^) genoemd worden, geheel stilzwijgend voorbijgaan. Zij moest das ook zijne goedkeuring wegdragen^ daar hij in de voorrede dier uitgave telkens belooft op de voetangels en klemmen te wijien, waarin Bichafs ievendige verbeelding hem verstrikt. Zoo bleven de pathologie en de physiologie twee wel is waar bevriende, maar toch afkonderlijke en op zich zelf staande wetenscbappen , waarvan de eene de gezondheid, de andere de ziekte tot onderwerp had, en die aoowel in het standpunt, waarvan zij uitgingen , als in de methoden die zij toepasten , noodzakeUjk van elkander verschillend schenen. Schenen zeg ik, want als men de pathologen zou hebbeo afgevraagd, om de essentieele verschiilen tusschen hunne wetenschap en de physiologie aan te geven, ik geloof, dat zehet ant- woord waren schuldig gebleven. Toch liggen er redenen genoeg Yoor de hand, waarom de pathologie zich zoo lang als eene geheel afiK)nderlijke wetenschap trachtte te doen gelden. Even als overal, waar de mensch tegenover de verschijnselen in de natuur geplaatst is , geraakt men in de pathologie niet terstond tot het vaststellen van wetenschappelijke feiten. Het tijdperk der zuivere natuurwetenschappelijke waarneming ontstaat meestal eerst als reactie op het tijdperk der philosophische bespiegeling , dat op zijo beurt door het tijdperk der ruwe empirische waaroemiog wordt ioge- leid eo voorafgegaan. Die drie tijdperkeo lateo zich niet streng van elkander scheiden. Soms vloeien zij ineen, waar het een uitstekenden geest gelukt een natuurverschijnsel z66 waar te nemen , dat het terstond als wetenschappelijk feit geboekt kan worden. Soms strekken zij zich daaren- tegen over eeuwen uit. £n schoon in de biographische geschiedenis der wetenschap die tijdperken zich niet altijd met regelmaat opvolgen, in hare ontwikkelings-geschiedenis mist gij ze nimmer. lo geeo dier Ujdperkeo ou kao de pathologie aao haar recht twijfeleo, om als eeoe geheel afzooderlijke weteoschap te wordeo beschouwd. Als INWIJDIN6SREDE. 391 zij in de hitte van deD strijd geboren wordt , ais de aandrang om het lijden zijner naasten te verzachten en de onverbiddeiijke roepstem van het zeif- behoud den mensch tegenover de dreigende verschijnselen van het zieke leven plaatst, dan ontbreken de tijd en bet kalme overleg, die alleen het ingewikkelde van het probleem , de moeielijkheden aan zijne oplossiug ver- bonden, of de ter oplossing meest geschikte methoden zouden kunnen doen kennen. De materieele behoefte spreekt^ er moet, al is het op de meest onberedeneerde wijze gehandeld worden, de vijand moet bespied en bestookt, al kent men zijne kracht noch bedoelingen. Is het wonder» dat in dit tijdperk der ruwe empirie, die de pathdlogie met eeoe reeks van geheel eigenaardige verschijnselen in kennis brengt, twijfel aan haar recht als afzonderlijke wetenschap geen oogenblik bij haar kan oprijzen? Maar ook in het tweede tijdperk, dat aan de zucht van den menschelijken geest, om in de isrrudis indigestaque moles" der ruwe empirische waarne- mingen orde te scheppen zijnen oorsprong verschuldigd is: in het tijdperk der wijsgeerige bespiegeling kan die twijfet niet bij haar ontkiemen. De Sirenenzang der philophische stelsels doodt elke zelf kennis. En als de be- goocheling gebroken is , als de overtuiging doorbreekt , dat de feiten- kennis te onvoldoende moet heeten, om daarop algemeene beschouwingen op te trekken, als de pathologie het tijdperk bereikt, waarop zij eene beschrijvende natuur-wetenschap tracht te worden, dan vindt zij zoo- veel ongelijksoortige verschijnaelen te ~Bcheiden/ zooveel gelijksoortige bij elkander te brengen, dat hare bemoeiingen, om de verrichtingen van het zieke leven in kastjes en loketjes in te deelen, en elke classe, groep of afdeeling van eene bijzondere ^tikette te voorzien , haar recht op den titel eener fdfzonderlijke wetenschap krachtiger dan ooit schijnen te handhaven. Zoo verkrijgt men eene reeks van wetenschappelijke feiten, maar bare voUedige ontwikkeling heeft de pathologie daarmede niet bereikt. Minder dan eenige andere tak van menschelijke kennis kan zij op het standpunt eener beschrijvende natuurwetenschap blijven stilstaau. Haar doel is: de iennis der verschijnselen van het zieke leven. En wordt dat doel bereikt door eene nauwkeurige natuurkundige beschrijving van den loop, den omvang en den aard dier verschijnselen , ook al kan men eene schijnbaar daarmede evenwijdig verloopende verandering der werktuigen van het lichaam 392 B. J, STOKVIS aaDwijzen? Voorzeker niet. Kennen sluit begrijpen in zich. Begrijpen eischt het aantoonen van een noodzakelijk verband tusschen de verande- ringen in de organen en de waargenomene verschijnselen. Begrijpen eischt het leveren van het bewijs , dat deze of gene verandering in het zamenstei van het organismus met onverbiddelijke strengheid juist deze bepaalde reeks van verschijnselen en geene andere ten gevolge kan hebben. En dat bewijs is op het gebied der natuurwetenschap niet te leveren , zonder dat de uit de waarneming voortspruitende hypothese of verklaring aan de proefheming getoetst is. Zoo bereikt de pathologie het laatste tijdperk harer ontwikkeling , het tijdperk, waarin zij eene verklarende natuurweten- schap tracht te worden. Eerst in dat tijdperk kon zij aan haar zelfstandig bestaan gaan twijfelen. En toen nu de omwenteling plaats greep, die de physiologie tot eene ware verklarende natuurwetenschap verhief, toen bet bewustzijn overal doordrong, dat met woorden als levenskracht , ziekte, natuurgeneeskracht niets verklaard werd, toen de overtuiging krachtig ge- vestigd werd, dat de verklaring der verschijnselen van het zieke leveo langs geenen anderen weg verkregen kan worden, dan die ook bij het gezonde tot het doel leidt, toen vielen der pathologie de schellen vao de oogen. Het leelijke jonge eendje, het schepseltje van eigen maaksel — waarvoor de pathologie zich zoo lang gehouden had — was verdwenen, en toen zij de heerlijke, zich zelf bewuste, jonge physiologie goed in het oog zag, kon zij juichend uitroepen: dat zij van gelijken vorm, van gelijke roeping, van gelijke beweging als gene was. Zoo zijn dan in onze dagen physiologie en pathologie in waarheid ^n geworden. Zij hebben een object: de levensverschijnselen van den mensch, die zij als het noodzakelijk gevolg der wisselwerking tusschen de groepee- ring der atomen in zijn lichaam en de bewegingen der atomen daar buiten willen doen erkennen, onverschillig of het eindresultaat dier wisselwerking zich als een gezonde, dau wel als eeq zieke toestand openbaart. Zij hebben 66ne methode: de natuurwetenschappelijke , die waarneming eo proefneming als de twee eenige betrouwbare gidsen beschouwt, en in de hypothese de leidsvrouw erkent, die haar den weg wijst langs de onge< haande paden , waar de waarneming haren taak heeft nedergelegd , en de INWIJDINGSREDE. 398 proefDeming den haren nog niet heeft opgenomen. Zij hebben e^n atand- punt, waarvan zij uitgaan: de hypothese namelijk, dat de verschijnselen van het leven door geene andere kracht^n en wetten bepaald worden, dan die ook in de onbewerktuigde natuur den staf voeren. Zijn dan op dit oogenblik physiologie en pathologie reeds zoo volkomen een , dat zelfs het scherpste oog geen onderscheid meer tusschen beide kan ontdekkenP Geenszins. De krachtige ontwikkeling der eene tweeliugzuster ontgaat mij evenmin, als de gebrekkige der andere. De physiologie heeft zich sinds lang aan de kluisters der systemen ontworsteld , en werd nimmer door de luid schreeuwende behoeften der praktijk op haren weg tegenge- houden. De pathologie vertoont nog altijd de sporen der misvorming, die zij in het keurslijf der verschillende stelsels moest ondergaan, en zij kan geen stap voorwaarts doen, zonder dat de praktijk haar telkens bij den sleep van het kleed vasthoudt. De physiologie heeft zich sinds lang het stof der ruwe empirie van de voeten geschud , de weg der pathologie loopt nog maar al te vaak door het mulle zand der ruwe empirische feiten. De physiologie put sinds lang telkens nieuwe krachten uit het experiment op het levende dier, de pathoiogie heeft eerst in de laatste tijden de schuch- tere poging gewaagd, om ook dit krachtig middel tot ontwikkeling ter hand te nemen. In een woord, de physiologie heeft sinds lang reeds hare vlucht genomen, de pathologie is ter nauwernood bezig hare vleugelen uit te slaan. Dit alles bewijst een verschil in ontwikkeling , waarvan de omstandig- heden de schuld dragen, geenszins een verschil in aanleg, aard of karakter. De pathologie kan dan ook naar mijne bescheidene meening niet gebaat zijn met den raad , om hare zwakte te verbloemen , door met alle kracht tegen hare sterkere tweelingzuster ^ aan te leunen. Br bestaat in onze dagen een edele wedstrijd onder de patfaologen, om der physiologie het hof te maken. Onder hare. vleugelen moet de jonge pathologie beschermiug zoeken, zij zal de talisman voor de zwakke pathologie blijken, en om strijd wordt zij is^gevleid» gevierd, gekust." iir Toch in 't geheim mis- trouwdp" zou men er bij willen vragen, als men let op de wijze, hoe de pathologen hunne wetenschap toch altijd als ieta bijzonders blijven be- schouwen, hoe vaak zij de nauwelijks verkregen re&ultaten der physidogie 50 394 B. S. STOKVIS voorbarig toepassen, ea aU die toepassiog mislukt» tentond eeo klaagsang niet over huooe voorbarigbeid , maar over de onvoldoeDde leBoltaten van geoe aaoheffeo. Neeo ! de pathologie moet oiet gesteuod en gestat worden , als zij de breede baan der wetenschap van het leven betreedt 1 Zij heeft gelyke rechteu als de physiologie, maar ook gelijke verplich- tingenl Zij oeme dankbaar het geleide harer sterkerer tweelingsoster aan, maar trachte reeds dadelijk met inspanning van alle krachten deielfde oDtwikkeling deelachlig te worden! Zij leere van haar en de soivere natuurwetenschappen , hoe de waarneming tot een wetenschappelijk feit kan worden verheven» hoe de ruw empirische feiten eerst dan waarde verkrijgen, wanneer het toevallige van het standvastige behoorlijk wordt onderscheiden , hoe het experiment moet worden ingericht , om als controle voor waameming en hypotbese te kunnen dienen ! Bn als zij baod in hand met de physiologie, van de methode door deze gevolgd irolkomeD doordrongen, dan alle ongunstige omstandigheden weet te owwinoeo, die tot nog toe hare ontwikkeliog belemmerden, dan zal zij in alle op- zicliten de volmaakte tweelingzuster der physiologie blgken , en onder de verklarende wetenschappen geen minderen raog dan deze innemen. lodien dit alles zoo is, indien de natuurkunde van den gezondeo en vao den zieken meosch dus beide volkomen hetzelfden beoogen , dan rijst de vraag» waarom men dan niet beide vereenigt, zooals de Deensche ge- leerde Pfaff reeds zeventig jaar geleden voorstelde ^) , in plaats van haar zoowel bij het onderwijs als bij het onderzoek van elkahder te scheideo.'^ Haar scheiding, dus luidt het antwoord, wordt alleen door den omvang van beider werkkring geboden en gerecbtvaardigd. £n zoo min als men uit de gelukkig ook in ons land bij het hooger onderwijs thans niet meer oobekende splitsiog tusscheii organische en anorganische scheikunde zou mogen afleiden, dat de scbeikuode verschillend is, al naarmate zij zich met koolstof-verbindiogen dan wel met aodere atoomcomplexen bezighoudt, zoo min mag uit de sinds jaar en dag voltrokkene scheiding tusschen physiologie en pathologie worden afgeleid , dat de wetenscbap van bet leveo verschillend is, al naarmate zij zich met den gezonden dan wel met deo zieken mensch bezig houdt. De scbeiding is en blijft eene kunstmatige. Zij is noodzakelijk om het dag aan dag toenemend arbeidsveld behoorlijk INWIJDINSREDE. 395 te kunnen overzien. Maar zij ia ook nuttig en vruchtbaar; want wie twijfelt aan de macht der verdeeling van den arbeid ook op wetenschap- pelijk gebied? Wie weet niet, dat verdeeling van den wetenschappelijken arbeid kennis schept, zoo als kennis macht maakt? Daarom deinze dan ook de pathologie voor een volkomen zelfstandig optreden niet terug. Vast overtuigd, dat zij niets anders is dan een deel der physiologie, volge zij het voorbeeld van deze, en verbreke zij alle banden, al schijnen zij nog zoo hecht, die haar aan ongelijksoortige wetenschappen verbinden. De natuurkunde van den gezonden mensch heeft eerst hare viucht genomen, toen zij zich bij het onderwijs en het onderzoek van de ontieedkunde — eene zuiver beschrijvende natuurweten- schap — had losgerukt, toen zij zich een eigene werkplaats niet in de ontleedzaal, maar in het physiologisch laboratorium'had veroverd ^). Zoo torne ook de pathologie aan de banden , die haar nog aan de ziektekundige ontleedkunde vastknoopen. In het ontleedmes en het mikroskoop ligt haar verleden , niet hare toekomst. Haar verleden , omdat eerst door de nauw- keurige beschrijving van de ziekelijke veranderingen der deelen de weg gebaand wordt, waarop zij verder kan arbeiden. Hare toekomst niet, omdat zij verkiaren en rekenschap geven wil , en onidat haar daartoe alleen de nauwkeurige waarneming aan het ziekbed, de ontleding der verschijnselen door het physisoh en chemisch onderzoek, en het toetsen der aldus ontstane hypothese aan het experiment op het ievende dier ge- leiden kunnen. Het ziekbed zij haar observatorium , maar hare eigenlijke werkplaats zij het pbysiologisch of wilt ge liever pathologisch laboratorium. Ook met de praktische geneeskunst ga zij geene te nauwe verbintenis aan. Al haar werken» al haar streven moet eens der praktische geneeskunst, die zij in eene. wetenschappeiijke hervormen wil» ten goede komen. Ais zij het ideaal najaagt, om de verschijnselen van het zieke leven voliedig te leeren verklaren, dan geschiedt dit zeker niet het minst daarom, omdat alleen iangs dien weg het eens mogelijk zal kunnen zijn die verschijnselen te beheerschen. Het beheerschen nu der ziekte-verschijnselen vormt het eigenlijk doel der geneeskunst. Maar om der geneeskunst het bereiken van dat doel mogelijk te maken^ moet de patholugie zich vrij en ruim kunnen bewegen, en niet telkens door vrageu en verzoekschriften worden 50» 896 B. J. 8T0KV1S lastig gevallen , waarop sij eerst het antwoord en het fiat geven kan j als haar onderzoek geheel ia afgeloopen. Onafhankelijkbeids-verklariog van pathologische anatomie en praktische geneeskunst, en volledige gelijkatei- ling met de physiologie , zietdaar dus de rechten , die der pathologie niet langer onthouden kunnen worden, zai zij hare taak als verklarende weten- schap naar eisch vervuilen. Laat mijn pleidooi ten gunste der gelijksteliing van pbysiologie en pathologie niet den indruk op u maken , alsof ik pro aris et focis pleitte. Voorzeker ! De belangen der pathologie en in het verschiet die der genees- kunst zullen het meest met die gelijkstelling gebaat zijn. Maar ook voor de physiologie is het niet onverschillig , of hare achteruitgezette , gebiekkig ontwikkelde tweelingzuster , waarvoor de zuivere natuurwetenschappeo nog altijd den neus ophaFen, eens eene krachtige, gewaardeerde wetenschap zal worden. Physiologie en pathologie zijn zoo innig met elkander ver- bonden, dat niets vao wat der eene tcn goede komt voor de andere verloreu gaat. Nog lang zal de physiologie ^le beau role" vervuUen ^ maar eens zal zonder twijfel de pathologie ruimschoots de weldaden vergoeden, waarmede de rijkere zuster haar thans overlaadt. Vergunt mij in een paar ruwe omtrekken te schetsen , hoe de patbologie die taak zal kunnen vervullen , opdat gij daaruit de beteekenia der patko- logie voor de p/tysioloyie zoudt kunnen opmaken. Die ruwe omtrekken zuUen niet aan de kennis van bijzonderheden ontleend zijn , boe rijke oogst er ook op dat gebied valt in te zamelen ^^). Zij zullen zich alleen tot algemeene gezichtspunten bepalen. Liaat mij allereerat daartoe awe aandacht vestigen op de volkomeo gelijke beteekenis der physiologische proefneming en der pathologische waarneming. Beboef ik u te zeggen, dat de natuurkunde van den gezonden mensch geen krachtiger wapen ter harer beschikking heeft dan de proefneming op het levende dier, dan die door gevoelige en welwillende zielen zoo vaak verketterde vivisectie? Maar dit wapen is aan het arsenaai der pathologie, aan de natuurkunde van het zieke leven ontieend. Ziet hierin geen spelen met woorden. Als waameming of hypotbese tot het bealuit geleid hebben^ dat de eene of andere voorwaarde met het tot stand komea van zeker INWIJDINGSREDB 397 verscbijnsel uit de groote reeks der verrichtiugen in een oorzakelijk verband staat, dan moet de proefneming over het ai of niet bestaan van dat ver- band uitspraak doen. HoeP Door de voorwaarde, waarin nien de oorzaak van het verschijnsel zoekt, op een gegeven oogenblik willekeurig te ver- anderen, uit te sluiten, op te heffen. Door daarna geheel onbevangen en met alle mogelijke nauwkeurigheid de wijzigingen op te teekenen, die het verschijnsel onder die omstandigheden aanbiedt. Overweegt nu een oogen- blik , hoe de gczonde toestand zich kenmerkt door een harmonische samen- werking van alle verrichtingen tot instandhouding van het levend lichaam in alle zijne uitingeu , overweegt hoe reeds het wijzigen , buitensluiten , wegnemen van eene schakel uit de groote keten die harmonie verstoort, en zegt mij, of het physiologisch experiment, dat op een gegeven oogen- blik de harmonie van den gezonden toestand willens en wetens vernietigt, iets anders is dan de waarneming van eenen willekeurig in het lcven geroepen ziekeiijken toestand? Wie zich dus neerlegt bij de uitspraak van het physiologisch ejsperiment, hij moet ook berusten bij de uitspraak der pathologische waarneming, die door de natuur buiten toedoen van den onderzoeker verrichtte proefneming » mits bij de laatste de ziekelijke vcr.- schijnselen onbevangen en volledig zijn opgeteekend, mits buitendien de wijziging der daaraan ten grond iiggende voorwaarden even volledig ais bij gene bekend zij. De wiliekeur van den waarnemer vormt immers het eenig esaentieel verschii tusschen beide. Ter verdere beantwoording dier vraag bepaai ik uwe aandacht bij het doel, dat de physiologie onzer dagen voor oogen heeft. Sinds de mecha- nische opvatting van het leven •—» Boerhaave'8 ratiocinium mecbanicum — baar richtsnoer en geleistaf is geworden , lost zich haar geheel 8treven op in het leveren van het bewijs, dat de duizendvoudige verrichtingen van het levend organismus met niet minder noodzakelijkheid uit zijne zamen- stelling en inricbting voortvloeien , als de bewegingen der stoommacbine uit bare inrichting volgen. Hier heb ik, zoo spreekt zij ongeveer, een zoo prachtig^ een zoo ingewikkeld mecbanismus voor mij, als zicb de levendigste verbeelding ter nauweruood voorstellen kan^ maar in elk geval eene machine, die, als het meest eenvoudig door menscbenband vervaar- digd werktuig, aan de algemeene wet van het beboud van arbeidsvermo- gen gehoorzamen moet. Laat mij zien , boe dit bier geschiedt ; laat mij zien , of ook niet hier in de wisselwerking der stoffen die van buiten wor- den aangevoerd met die waaruit het lichaam zelf is zamengesteld de eenige bron der levende krachten gelegen is, door deze grootsche machine ODt- wikkeid; laat mij de som dier spankrachten met de som dier levende krachten vergelijken, en bewijzen, dat hier geene andere verscbijnselen voor- komen dan die qualitatief en quantitatief door de wetten van de mechanica der atomen bepaald zijn ^^). Een beerlijk doel! een verhevene roepiog! Maar om dat doel steeds vpor oogen te houden , moet de pbysiologie wil- lens en wetens der werkelijkheid geweld aandoen. Het levend organismus is eene machine, die zich zelve geen oogenblik gelijk blijft. Reeds Voltaire INWiJDINGSREDE. 399 heeft bet met een breeden stroom vergeleken , die alleen aan zijne boorden en beddingen te herkennen is ^^), Die vergelijking is niet nuuder pittig dan juist. Even als in eenen stroom toch verandert in bet ievend lichaam elk deeltje elk oogenblik van plaats, even als een stroom is het in eike tijdseenbeid uit andere deeitjes zamengesteld. Even als een stroom ein- delijk neemt bet levend organismus zijnen oorsprong uit enkele eenvoudige deeitjes, zwelt dan aan, wordt grooter en grooter, om teq slotte, na zijne grootste uitbreiding te bebben ondergaan, trager en trager te blijken en met onverbiddelijke noodzakelijkheid zijn zelfstandig bestaan in den scboot des eeuwigen oceaans te verliezen. Van den anderen kant ziet zij willens en wetens voorbij, dat het tijdperk der volkomene ontwikkeling van het organismus alleen in abstracto bestaat , en sluit zij met voorbedachten rade de oogen voor de studie van hel tijd- perk van verval en ondergang. Terwijl de pbysiologische handboeken van vroegeren tijd den ouderdom en het einde des levens met zekere uitvoerig- heid behandelden, bewaren, op eene enkele uitzondering na, de nieuwere handboeken omtrent deze onderwerpen een hoogbartig stilzwijgen ^^). In die leemte moet de pathologie voorzien. Zij , die van de verscbijnselen des levens juist diegene bestudeert, weike op het vervalen den ondergang van het organismiis betrekking hebben, zij is bet» die moet aanwijzen, hoe het komt, dat zelfs voor het meest gezonde organismus noodzakelijk eens een tijdperk aanbreekt, waarin de verschillende verrichtingen niet meer harmonisch zamenwerken tot instandhouden , maar integendeel tot slopen en afbreken van het //wondere zamenstel." Zij moet de taak aan- vaarden, die de physiologie willens en wetens van zicb afsehuift, aU deze. 400 B. J. 8T0K.yiS in haar streven naar een beperkten gezicbtaeinder , er niet om scbijnt te willen denken, dat de machtige atrooni eeus versandt en te niet gttat. «^SenectuB ipsa morbu8'\ 80o sprak reeds Rome's grootste fedenaar, en waar dus de natuurkunde van den ouderdom en van het einde des levens zich geheel en al in de patbologie opiost, had ik daar onrecht, de betee- kenis der laatste voor de pbysiologie uiterst belangrijk te heeten? Ge staal bictfr buitendien tegenover een der meest ontsagwekkende problemen van de wetensehap. Als ge het bewonderenswaardig mechanismus met zijne harnionisch samenwerkende verrichtingen , dat wij het menscheiijk lichaam noemen , in het tijdperk sijuer meest volkomene ontwikkeiing gadeslaat , als gij overweegt, hoe alle innerlijke voorwaarden tot het in stand houden der heerlijke machine vervuld zijn, hoe gemakkeiijk aan alle uitwendige voorwaarden, aan een beboorlijken warmtegraad^ aan toevoer van water, en zuurstof » en voedsels voidaan kan worden , dan gevoelt ge u haast ge- neigd met den diepzinnigen Stahl uit te roepen : rRatio reddi non potest , //cur homo naturaliter moriatur" ^^). Toch moet elk levend organismus, zoowel de geleiachtige Bathybius, als de eencellige piant, als het meest ontwikkeld dier, ook zonder eenigen gewelddadigen invloed van boiten eens zijn zelfstandig bestaan derven. Toch ontkomt geen levend individu, al is het slechts een eenvoudig protoplasma-klompje aan het Ujdperk vao verval, aan het «rfatum senile", indien het ah.hans niet reeds vro^er door een geweldadigen invloed te niet is gedaan. In de innerlijke voorwaarden van het organismus moeten dus ontegen- zeggelijk de oorzaken van zijn verval en zijn einde gesocht worden. Dit hebben / om van anderen niet te gewagen » de Nederlandsche pathok>gen der 18^ eeuw reeds uitmuntend ingezien. «rtiet fatum senile vloeit met onvermijdelijke noodzakelijkheid uit het mechanismus van het menschelijk lichaam zelf voort", dus iuidde de titel der redevoering, waarmede Oos* tJerdijk Schacbt, bijna anderhaive eeuw geleden, het hoogleeraarsambt io de geneeskunde te Utrecht aanvaardde ^®). Vraagt ge hem naar het vhoe'\ hij wijst u op den bloedsomloop , op de zamenstelling der grovere en fijnere bloedvaten uit kleine vaste vezels, die bij microcosmi, de atomen van het lichaam noemt, en die wij organische spiervezela zouden beeten; hij gaat met u na , hoe zoowel door eene snelle als door eene voortdurende IN WIJDINGSREDE. 401 beweging des bloeda de baigbaarheid dier vezels op zich zelf cn tegen- over elkander afneemt en in stramheid moet overgaan; en eens op dien weg, valt het hem licht u aan te toonen, dat de binnenwand der straks zelf stijf gewordene bloedvaten zich even ais de hand des roeiers met een soort eelt zal bedekken, dat ten 6lotte de wanden der bloedvaten met elkander zullen vergroeien, en zoo een grooter of kleiner gedeelte des lichaams den tot zijn voortbdstaan noodzakelijken bloedstroom zal moeten ontberen. In het mechanismus van den bloedsomloop , dien voor het leven zoo geheel onontbeerlijken factor, ligt dus, volgens Schacht, de onver- mijdelijke oorzaak van den ouderdom en het nataurlijk einde des dierlijken lichaams. Wij mogen nu zooveel wij willen over deze kiuderlijke toepas- sing van de weiten der mechanica , over dat vermengen van zooveel juiste waarnemingen met zooveel onjuiste voorstellingen , de schouders ophalen , eerbiedwaardig blijft in elk geval deze verklaring , die het natuurlijk verval en den ondergang van het organismus^ zonder de tusschenkomst van eenige daar buiten gelegene kracht in te roepen, tot zuiver mechanische voor- waarden tracht terug te brengen. Onder een ietwat anderen vorm ont- moeten wij dezelfde slijtings-theorie ^^) in I76I bij Matthias van Geuns, een map , wiens groote belezenheid en kriliscli talent uit elke bladzijde zijner werken tot ons spreekt. Hem is het menschelijk lichaam een werk- tuig, dat even als elk ander uit doode stoffen vervaardigd werktuig» door het ge^raik slijten moet. Hem strekt het door Gaubius proefondervin- delijk aai. Kan de pathologie onW dagen met meer hoop op gunstigen uitslag bet vraagstuk van den ouderdom en den natuurlijken dood ter hand nemen, dan de pathologie der 18^ eeuw P Zij heeft niet meer te^ rekenen met eene hypothese als die van Valli ^), waarbij eene algemeene verstijving ten gevolge der afzetting van phosphoorzuren kalk in alle deelen van bet orga- nisme voor zijn verval en ondergang werd verantwoordelijk gesteld. Zij is het standpunt voorbij van Dutrochet ^) , den grondlegger der leer van de endosmose, die, op het voetspoor der HoIIandsche pathologen, den natuurlijken ouderdom uit de steeds toenemende ophooping van zuurstof in het lichaam trachtte te verklaren. Zij heeft zich zelfs niet meer te storen aan het op de leer van Dutrochet voorgedragen amendement van Hildcbrandt ^^) , waarbij de stofwisseling in haar geheel de schuld moest dragen van het strammer worden der spieren , van het verbeenen der kraak- beenderen , van de afzetting van kalkzouten , van den toestand in het kort, door Lucretius in dezen eenen regel geschilderd: /yOmnia deficiuDt^ atqae nno tempore desunt/' De pathologie onzer dagen kan zich op een veel breeder, veel algemeener gezichtspunt plaatsen. Wat Reveille Parise ^) zoo karakteristiek van den mensch zegt: «rrhomme commence a Tetat gelatineux, il finit a Tetat osaeux" past zij zonder aarzelen op alle organismen toe. Geleiachtig is het protoplasmaklompje , dat zijne uitloopers uitsteekt en hen weer intrekt, dat stoffen van buiten in zich opneemt, en den eenvoudigsten en alge- INWIJDINGSREDE. 403 meenen grondvorm vertegenwoordigt, waarin zich bet leven van dieren en planten openbaart. Onder gunstige omstandigheden geplaatst» splitst het sich in ongelijksoortige en verschillende vorm-eiementen. Naarmate die vorm-elementen minder zelfstandige beweging vertoonen, naarraatezij de stoSen van boiten meer tot zich laten doordringen, dan actief in zich opnemen, uaar die mate gaat de geleiachtige toestand verloren, om door een reeks van overgangstoestanden voor den strammeren, stijveren, minder kneedbaren toestand plaats te maken. De houtvezels der eikenboomen, de vederen der vogels, de schubben der visschen, de opperbuidcelien onzer huid, de weefsel-elementen onzer nagels, haren, beenderen^ tanden^ zij ztjn alle» om het zoo eens te noemen, protoplasma //a Tetat osseux." Het zijn dan ook alle doode weefsels» die volgens de wetten der diffusie gevoed werden, zoolang zij nog een deel van het levend organisoius uitmaken, maar die elk spoor van zelfstandig bestaan derven. Ruime tdevoer van water is zonder twijfel eene der noodzakelijkste voor« waarden voor het leven. Onttrekken van water leidt overbiddeKjk tot den geheelen of tot den tijdelijken stilstand van elk levend mechanismus ^^). En het ia daarom zeker een merkwaardig feit, dat het natuurlijk verval en de ondergang van elk levend weefsel, van elk levend organismus met 61* 404 B. J. STOKVIS een verlies aan water gepaard gaat , bier voor zooverre wij kunnen nagaan veroorzaakt door de te loor gaande eigenschap der weefsels om even groote hoeveelheden water als integreerend bestanddeei in zich op te ne- roen, als het protoplasma, waaruit zij ontstaan zijn. Dit feit kan de pathologie onzer dagen tot uitgangspunt nemen voor haar verder onder- zoek. En daarhij zou haar eerste werk moeten zijn, om de natuur- en scheikundige eigenschappen van het protoplasma tot in hare fijnste bijzon- derheden van die der volwassene en uitdroogende weefsela te leeren onder- scheiden. Zal zij dit ooit kunnen doenP Zal ook hier ons weten niet altijd een stukweten blijvenP Wel schept ons het mikroskoop een getrouw beeld van de vormen en vormveranderingen der kleinste deelen, al vraagt ook de skepticus niet zonder grond , of dat beeld altijd volkomen aan de werkelijkheid beantwoordt^ maar wij bezitten in elk geval geen middel, om die mikroskopische vormen in hunne scheikundige bestanddeelen te ontleden , om hen op alle hunne natuurkundige eigenschappen voliedig te onderzoeken. Wel staat de natuur- en scheikundige ontieding van gebeele grootere orgauen in verschillende tijdperken hunner ontwikkeling ter onzer be^chikking, maar bij het gebrek aan mfddelen, om de daarin bevatte ongelijksoortige weefsels elk aan een afzonderlijk onderzoek te onderwerpen , is ieder diergelijk globaal onderzoek niet veel beter dan het streven van hem, die zich omtrent de inrichting van de eene of andere groole fabriek ipet hare verschillerde machine-kamers enz. licht wil verschafien , door de geheele fabriek omver te halen en af te breken en daarna uit te rekenen, uit hoeveel hout, hoeveel ijzer, hoeveei steen zij was samengesteld. Toch mag daarom de pathologie onzer dagen niet vertwijfeleu , waar het de ver- klaring van den ouderdoro en van den natuurlijken dood geldt. Al kan zij het groote probleem niet oplossen, zij kan voorbereidende kennia ver- zamelen. ZiJ kan omtrent de stofwisseling , de lichaamstemperatuur ^), de verscbillende verrichtingen van het ten verval neigend organismos en omtrent de bijzonderheden , waarin zij van het volwassen lichaam verschil- len, exacte gegevens trachten te verkrijgen. 