title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Dan het koint mij voor, dat de geheele opmerkiug op een onvoldoende waarneming van feiten berust, en het beeld van de elektriciteit min *ge- lukkig is gekozen. Het geldt in ons geval geen voortbrengen en ver- spreiden van wijsgeerige gedachten, maar tweeerlei werkzaamheid die tot de volledigheid van het wijsgeerige denken wordt vereischt, en een ver- deeling daarvan onder verschillende personen. Immers, de wijsbegeerte is niet een wetenschap in dien bijzonderen zin, waarin men reeds het zorg- vuldig vaststellen van enkele feiten met dien naam bestempelt, maar wat zij uit haren aard beoogt, is een zamenvatten van het menschelijk weten in een verband. Zoodat haar hoogste gewrocht de beide kenmerken be- hoort te dragen van eenheid in het vele gelijk een waarachtig kunstwerk die vertoont , en van waarheid gelijk die toekomt aan alle wetenschap. De geestesgaven echter zijn in het menschdom ongelijk verd eeld. Om zulk een eenheid te verkrijgen, baat geen geduldig wikken en wegen, noch aan elkander passen van enkele bestanddeelen. Daar is noodig, dat zich de geoefende geest geheel verdiepe in zijn onderwerp, met onverdeelde aandacht in snelle vaart de elementen doorloope die te verbinden zijn, totdat zij zich, als ware het u.it zichzelven, zamensluiten tot een harmo- nisch geheel. Wien het voorregt te beurt valt, de dingen die hij beseft aldus in een voorheen ongekend verband te aanschouwen, voor hem zal het behoefte zijn ^ het tafereel dat bem aanvankelijk nog maar in omtrek voor oogen zweeft, meer en meer uit te werken, om het zoo mogelijk nog bij zijn leven in allen deele voltooid te zien. Hij zal waar hij als leeraar optreedt, door het oorsproDkelijke zijner gedachten en den gloed zijner overtuiging alligt opwekken, ontvlammen, bezielen; doch niet het onderwijs zoozeer als het onderwerp ligt hem aan het hart, de groei en het welzijn van zijn eigen geesteskind. En daarvoor kan het onverschillig zijn , of zijn dageiijksche arbeid in de maatschappij die is van een hoog- leeraar zooals Hegel of een glazenslijper gelijk Spinoza. Doch naast den ontwerper en bouwmeester staat de bezadigde onderzoe- ker : hij wien de eenheid van het systeem minder ter harte gaat dan de REDEVOERING. 89 waarheid der gedachten die daarin zijn vervat» en die minder iet op het bouwplan dan op de hechthcid van het eanieustel. Zal de wijsbegeerte een wetenschappelijk karakter dragen, dan mag om de schitterende ver- schijning van den kunstenaar op haar gebied de minder aantrekkelijke figuur van den nuchteren navorscher niet worden voorbijgezien. Hij is voor den ander wat de phiioloog voor den dichter is: degene die zijn werk tracht te verstaan , te verklaren , te beoordeelen ; zijne roeping is die van den kunstgeleerde tegenover een Phidias, Raphael of Bach. Weliswaar met dit onderscheid. Heeft de kunst in den uitlegger en regter een vriend , die raad en steun verleent , — voor de wetenschap behoort hij tot de zonen des huizes. AI faalt hem niet zelden het vermogen , die groote geesten in hun vlugt te volgen, — ook dan treedt door zijne bedacht- zame nasporing hier een feit, daar een leemte aan het licht, waarmede hunne opvolgers rekening hebben te houden , en geeft hij den aanstoot tot nieuwe ontwerpen, die zijne bevatting soms verre te boven gaan. In de scholen der wetenschap, waar het overal aankomt op bemiddeling tusschen bereikte kennis en talenten in hun eerste ontwikkeling, gevoelt hij zich met zijn ontledend en betoogend verstand misschien meer nog dan de ander op zijn plaats; en zal hij de geestdrift zijner hoorders zelden gaande maken, hem blijft de voldoening, voor hen den weg te effenen tot een welgegronde overtuiging, en daardoor aanspraak te verwerven op hun erkentelijkheid en sympathie. Houden wij de tweeledige taak der wijsbegeerte en de eenzijdigheid van den enkelen mensch voor oogen, dan bevreemdt het ons niet, den meester der synthese te zien glimlagchen over de kritiek, die aan het onderscheidende verstand een hoofdrol toedeelt in de volmaking onzer in- zigten; en evenmin, wanneer de toetsende nadenker het bouwen van een afgerond wijsgeerig stelsel afwijst als een overdreven eisch aan het kenver- mogen. De volheid der wijsbegeerte wordt niet in een enkelen, maar in de volledige reeks van alle denkers tot werkelijkheid. Dan, waar wij de eenzijdigheid hebben herkend» voegt ons de poging om haar in ons eigen denken te vermijden» en op onze beurt een verbinding te^ beproeven van opbouwende bespiegeling en waarderende kritiek. Hoe lang die verbinding in stand zal blijven (want geen menschelijk werk ia berekend voor de 12 90 3. P. N. LAND eeuwigheid) , zal de tijd moeten leeren; alleen dit is zeker, dat zij door de natuur der wijsbegeerte geTorderd wordt. Zelfs wordt in de hoogste streken van de geschiedenis der philosophie^ wanneer wij ons voor een oogenblik daarheen verplaatsen, de tegenstelling tusschen beide rigtingen van het denken minder dan overal elders waargenomen. Zoomin het een Heraclitus of Leibniz aan kritisch vermogen ontbreekt, zou een Sokrates of Kant erin slagen , de wereld anders dan als een geheel te beschouwen ; en zoo wordt dan ook uit zijne kritiek bij een Plato of Fichle eeii nieuwe bespiegeling geboren. Hoe verder wij ons dan weder van die hoogten verwijderen, — en van daar tot aan het peil der wijsbegeerte in ons vader- land is van ouds de afstand niet gering , — des te meer wordt het geraden , telkens op nieuw te herinneren aan den wezeulijken zamenhang van zoovele proeven van antwoord op de gewigtigste vragen, die als de pijlen in de klaauw van den Nederlandschen leeuw, naar allerlei rigtiDgen uit elkander wijken. Want moge het al waar zijn, dat voor den zwakken sterveling niet de eenzijdigheid een voorwaarde van krachtbetoon verloren gaat, — ook dit is noodig, dat de halfheid van eenzijdige kracht niet op den duur vergeten worde. De eenheid der wijsgeerige behoefte, al draagt het bewustzijn daarvan beurtclings de meest tegenstrijdige kleuren; het onveranderlijke der inwen- dige drijfveer, wier onweerstaanbaar vermogen ten slotte de meest oneenige denkers doet zamenwerken in den dienst van hetzelfde geestelijk belang; verdient voorzeker, in haar wezen en oorsprong te worden nagespoord. Wanneer wij dat ondernemen, kan het ons niet lang ontgaan, dat wij daarin slechts eene der gedaanten voor ons hebben, waarin zich een een- heid van veel hooger orde en uitgebreider heerschappij aan ons vertoont. Tot deze, deels verdedigd, deels bestreden, doorgaans miskend, wordt een voornaam gedeelte der wijsgeerige strijdvragen bevondeu in naauwe betrekking te staan. Het is daarom dat ik het waag, hoewel doordrongen van de gedachte aan de grootheid der stof, de kortheid van den tijd, en de geringe zeggingskracht van den spreker, mijn onderwerp hooger op te halen, en, in het vertrouwen op hare belangstelling en welwillendheid^ de aandacht der vergaderde hoogeschool voor ditmaal te bepalen bij de schets eener zienswijze aangaande de eenheid van den geest. REDEVOERING. 91 Drievoadig is des meDSchen werkzaamheid inde wereld, waardoor hij zich als geestelijk, als redelijk wezen kenbaar maakt. Het is hem beurteiings te doen om de werkelijkheid die hij aantreft te doorzien; om haar tot handhaving van zijn eigen be&taan te wijzigen; eindelijk om in haar midden werken tot stand te brengen, wier gesteidheid op zichzelven hem bevredigt Wij kunnen van Aristoteles drie benamingen ontleenen, schoon hij daaraan niet geheel dezelfde begrippen hecht als wij, en spreken vau theoretische, praktische en poetische werkzaamheid. Oogcn- schijnlijk ontmoeten wij hier de werking van drie geheel verschillende drijf- veeren: weetgierigheid , eigenbelang en schoonheidszin. Bij nadere be- schouwing echter blijft het niet lang verborgen, dat geene van die drijf- veeren ooit zonder de andere zich pntspant. De nijverheid dringt tot natuurstudie om hare hulpmiddelen te verbeteren, tot kunstoefening om hare voortbrengselen aannemelijker te maken. De opvoeding, de wetge* ving, het staatsbestuur en de regtsbedeeling , de verpleging van armen en zieken, alwat in het voordeel van onze medemenschen wordt verricht, is ijdel zonder kennis van al de voorwerpen die daarbij in het spel komen; en wij verlangen daarvan niet enkel gunstige resultaten , maar vastheid van beginselen , zamenhang en consequentie in de uitvoering alsof er een kuns^werk moest worden voortgebragt; en daarin zien wij nog wel den waarborg, dat het welslagen van het werk iets meer dan een gelukkig toeval was. De kunst deelt met het handwerk het behendig gebruik van stoffelijke dingen, met de wetenschap degelijke studie op meer dan een terrein. Zelfs den dichter en prozaschrijver ontbreekt het zonder kennis aan een inhoud^ zonder technische oefening op dingen buiten hem aan een vorm. En immers ook de wetenschap heeft hare handgrepen en vaar- digbeden van allerlei aard toe te passen op bronnen en hulpmiddelen van haar onderzoek, en zoekt in harmonie der verschijnselen binnen de een- heid der theorie het zegel der waarachtige verklaring. Waarheen wij ons wenden, overal vinden wij dat kennen, behandelen, vormgeven elkander vergezellen , zoo goed als in ons ligchamelijk leven de voeding , de ademha* ling^ de omloop van het bloed. Nog meer, zij gaan niet enkel gepaard, maar het eene onderstelt reeds het andere. Waarom begeeren wij te weten, of het harmonische te aanschouwen, zoo niet ter wille van een 12* 92 J. P. N. LAND behoefte die zich aan ons gevoelen doet, en in zooverre in het belang van ons en onze naastenP Waarom trachten wij in het bestaande verandering te brengen of eigene werken te scheppen, tenzij omdat wij van eenige leemte in het bestaande kennis dragenP Waarom in onze kennia en be« handeling van zaken overal aangedrongen op orde en regel, indien het niet ware om telkens het achouwspel te verkrijgen van een geheelP Aan welke van onze genoemde werkzaamheden de voorrang toekomt, is een vraag die naar omstandigheden verschiilende antwoorden uitlokt, doch die bij een wijsgeerige beschouwing der dingen noodzakelijk vervalt. Alleen omdat wij in elk gegeven oogenblik ons slechts in eene rigting vermogen te bewegen, wordt bij het individu afwisseling, in de maatachappij verdeeling van den arbeid noodig; en wil onze inspanning niet te ver- geefs wezen , dan moet zij telkens gewijd zijn aan de taak van het oogen- blik. Die taak echter is een onderdeel van het werk dat door het menschdom in de wereld wordt volbragt; zij heeft geen redelijken zin zoo zij niet voortkomt oit de volvoering eener vroegere, zich aanslait bij wat elders ondemomen wordt, en aan een voorwaarde voldoet voor latero mcnschelijke verrigtingen. Verrigtingen; want alle mensche- lijk ieven (althans dat het louter dierlijke of natuurlijke te boven gaat) is niet bloot een toestand of een voortbestaan , maar werkzaamheid, bejege- ning der wereld van een of anderen kant; — tot dezen prijs en geen anderen wordt ook onze eigene volmaking verkregen^ — en de regte werkzaamheid is die waarbij het innig verband met het verleden, met de toekom&t, met de andere leden en levensfunctien van ons geslacht niet verwaarloosd wordt. Geen grooter dwaasheid dan te meenen, dat de ontdekking, uitvindiug pf instelling die wij de onze noemen, een vol- strekt nieuw en oorspronkelijk karakter draagt. Toen iFakob Grimm in het parlement te Frankfort den eenen redenaar na den anderen hoorde betoogen, dat hetgeen tot de geschiedenis behoorde voor goed was afge- daan, en alles in de maatschappij door nieuwe scheppingen moest verxan* gen worden , zou hij de volgende rede hebben gehouden : «^Van de heeren die van de geschiedenis niet willen weten, zal de geschiedenis ook niet willen weten". Zietdaar een korte rede en een verstandige. «^Geen enkele generatie", betuigde nog onlangs een mijner vrienden in zijn warme toe* REDEVOERING. 93 spraak over Historisch Leven^ — ffgeen enkele generatie staat op zicb zelf» alleen, onverpligt door wat voorafging, onverpligt jegens wat vol« gen zal". Toch moest het hem van het hart: ^Het is in ieder tijdperk slechts een kleine groep^ die zich dezen band met het verleden en de toe- komst bewust is, en de verpligting erkent en opneemt" ^). En hij had er kannen bijvoegen: hoe kleiner die groep^ des te meer ontbreekt het een tijdperk aan gezond en vruchbaar leven; en tot die groep te behooren is eenzelvig met waarlijk zelfbewust te zijn. De zelftevredenheid der maat- schappij van een tijd is een ongerijmdheid, die onze droefenis of onzen spotlust gaande maakt; wij spellen weinig) goeds aan een volk dat zich aanhoudend vermeit in het bewustzijn van zijn aangeboren voortreffelijk- heid ; hoe enger zal zich de grenzen zamentrekken waarbinnen zich iemands waardering en belangstelling bepaalt, des te dieper daalt hij, en met regt, in onze schatting. ^x) ook waar de hoofdverrigtingen van het redelijke leven uit hun wezenlijk verband worden gerukt^ krimpen zij ineen tot een kinderspel van volwassenen of tot slaafsche dienst van vrijge- borenen. De praktijk wordt sleur, de kunst een bereiden van droomerig genot ^ de wetenschap schoolsche haarkloverij of opstapeling van empirische zandhoopen. Hetgeen grootsch en edel was zoolang het werd opgevat als deel van een levend geheel , dat wordt op zichzelf genomen een beuzelarij , waarvan zich de gezonde mensch met walging afwendt, en waarboven het leven van den jager in het maagdelijk woud of den herder in de woestijn hem duizendmaal verkieslijker voorkomt. Wat helpt het ons of onze be- schaving met haren ingewikkelden toestel bruikbare menschen oplevert in scharen, als er niet anderen worden gevormd, die van die bruikbaren het ware gebruik verstaan? Dan het verdient onze aandacht, hoe door alle wanbegrippen heen zich een instinct van geestelijk zelfbehoud schijnt te openbaren. Om van kunst niet te spreken, die in onze hedendaagsche zamenleving geheel niet tot haar regt is gekomen» — daar wordt ten minste alom, al is het vaak op gebrekkige wijze, het beginsel gehuldigd, dat er overeenstem- >) Theod. Jorissen^ Histonsch Leyen; toespmk bij de opening der historische lessen, 1872, p.2a 94 J. P. N. LANl) ming behoort te ziJQ tasschen theorie en praktijk. Van daar dat velen het toeleggen op dienstbaarheid der wetenschap, ja der wijsbegeerte» aan faet handelende leven ; anderen ons doen en laten willen onderwerpen aan de voorschriften van dezen of genen doctrinair. Ziet slechts de kwij- ning van het hooger onderwijs onder het zelfbestunr eener bedrijvige natie» en aan den anderen kant de woelingen en de tyrannie ook der minst zelf- zachtige socialisten. Het is de dwating der menigte, die meerendeels opgaat in beslommeringen om uiterlijk voordeel, of de dwaling van wie binnen de muren van hunne studeercel gekluisterd zijn ; en beide komen daaruit voort^ dat daar het beschouwende , hier het beoefenende leven in zijn wezen en waarde te weinig wordt gekend. Doch altijd , en ook hier , is in de dwaling een element van waarheid bevat, dat haar een tijd- lang staande houdt: het gevoel van een wezenlijk verband tusschen de twee erkende rigtingen van werkzaamheid. Waren deze beide, of liever ware de mensch voknaakt, dan kon het onverschillig zijn of men in de eene dan in de andere zijn punt van uitgang koos: de volmaakte praktijk toch zou nooit anders zijn dan de toepassing der volmaakte theorie. Thans zijn die dwalingen te bestrijden. Het is een mishandeling van den menschelijkeii geest, hem in «ijn nasporing te willen boeijen aan vraag- stukken die ook aan anderen dan den onderzoeker belangrijk voorko- men^ en niet minder, al de regten eener voltooide wetenschap te verlee- nen aan de pas aangevangene van het oogenblik. Mishandeling altoos binnen zekeren kring en zeker tijdperk; want de wortel waaruit en theorie en praktijk ontspringen, de geest-zelf in zijn ongebroken eenheid, ligt te diep voor het snoeimes dier verbeteraars , en drijft te zijner tijd nieuwe loten tot herstel van het verlorene. Hoe heeft men zich beij- verd, — om slechts hierbij even stil te staan, — * met een overvloed van scherpzinnige bewijsvoering dien geest terug te houden van het trachten naar een alles bevattende wetenschap. Doch niet alleen dat ijverig verzet was het joist, dat de aandacht van anderen vestigde op het wonderlijk bestaan van immers niet minder hoog begaafde verstanden, een bestaan dat veroordeeld werd en niet verklaard; maar, waar het onnutte van dat bestaan bij het nuttige van bedachzsame feitenstudie werd achtergesteld , daar moest wel de vraag rijzen: waarin dan toeh het majesteitsregt dier REDBVOERING. Zoo is het dan, M. H., dat wij niet zeiden als leden van deze maat- schappij en kinderen van dezen tijd een denk- en handelwijze met nadruk hebben te bestrijden, waarvan wij niettemin het betrekkelijk regt van bestaan zoowel als den onvermijdelijken ondergang hebben ingezien. Het is een zonderlinge voorstelUng die men zich vormt van wijsgeerige kalmte, wanneer meu die meent te vinden in de wellevende onverschilligheid ^ die zich van overprikkelde en vermoeide gee^ten maar al te dikwijU meester maakt, lets anders is het, wanneer de patholoog met de grootste bedaard- heid weet aan te tooneu/ dat eene of andere. kwaal in bet ligchaam onder gegevene omstandigheden moet optstaan, en onder zekere voorwaarden bet eene of het andere verloop moet nemeu; iets anders wanneer het Ujden van zijn natuargenoot zonder invloed bUjft op zijn gemoed en zijn gedrag. De ongevoeUgheid voor prikkels heeft in het werkeiijke leven hare plaats en haren tijd; als blijvende toestand leidt zij, wat ook de buddhistische moraal ons verkondige , tot verstomping , of anders tot verminderde vast- beid van karakter. Ook die eenzijdigheid vindt haar einde, waarin de geest zijn persoonlijk bestaan in de wereld vergeet, en de houding aan- neemt van een louter beschouwend wezen, als bij toeval vergezeld van een ander , dat voor aandoening en aandrift vatbaar is. Vroeger of later hemeemt de natuur baar regt, en het wisselvallig persoonlijk gevoel of de persoonlijke begeerlijkheid wordt de oppermagt, waaraan die schijnbaar onafhankelijke geest voortaan gedwougen is te gehoorzamen. Waarlijk het b eene ijdele wensch voor een redelijk wezen, als toe- schouwer en verslaggever-alleen buiten het verband der wereldsche din- gen te staan. Wij willen afzien van de behoefte ^an het schouwspel, al ware het maar als middel tot tijdverdrijf, die hem nog altijd aan dat schouwspel boeijen zou. Zijn gansche bemoeijing zou echter uitsluitend ten doel hebben , de dingen te aanschouwen in hun waar verband ^ en de dee- len der wereld zijn zoo van alle kanten aan eUcaar geketend, dat de aan- 96 J. P. N. LAND Bchouwing onvolkomen ware, tenzij dat wezen van alles kennis droeg. Het zou daarom in regtstreeksch verkeer moeten staan met allerhande dingen, en hoe grooter zijn denkende werkzaamheid des te grooter zou ook zijn ontvankelijkheid moeten zijn. Al is het aanschouwen niet zelf een lijden maar een terugwerking daarop, — zonder lijdelijke verhduding tot een voorwerp is het aanschouwen daarvan een herschenschim. En daar nu de aandoening en de aandrift eenmaal in de wereld aanwezig zijn, als tot de uitrusting behoorende van personen, die elk een eigen plaats in haar be- kleeden , — zou een toeschouwer die niet meer dan de uiterlijke teekenen , die niet den weerklank daarvan in zijn eigen binnenste vemam, van het juiste inzigti in het menschelijk leVen ten minste, verstoken blijven. Hoeveel te minder hebben wij, die niet buiten de wereld staan, maar met alwat aan ons is in haar zijn ingeweven, ons als geestelijke wezens te bezwaren over hetgeen van onze persoonlijkheid onafscheidelijk is! Wanneer wij ondervindingen opnemen als ons lief en ieed, dan ligt daarin de gewaarwording van een overeenstemming of strijdigheid met eenige levensfunctie. Wanneer wij het eene afweren en ons uitstrekken naar het andere , dan is dat de terugwerking op een stoornis of de aan- duiding eener behoefte die werkelijk, — al is het soms elders dan wij meenen, — bestaat. Er komt dus bij de bloote waarneming der voor- werpen nog de indruk van een wezenlijk verkeer, dat wij met hen reeds onwillekeurig onderhouden, en eerst daaruit ontstaat weer de prik- kel tot die drieSrlei werkzaamheid van den geest, de theorie, de praktijk en de poezie in haar ruimste beteekenis. Werkzaamheid van den geest; zij is onmetelijk in omvang, ouuitputtelijk in verscheidenheid , eindeloos in duur gelijk de wereld en het leven daarin. De zwakke mensch, gebonden aan een kleine ruimte en een korten tijd, met zintuigen van beperkte vatbaarheid en snelheid van opneming, komt in aanraking met een nietig stukje vtin dat mateloze geheel. En toch is ook in hem, ja in ieder onzer is het redelijke zoowel als het dierlijke leven in aanleg volledig; hoeook verwrongen en verbasterd, in al zijne uitingen een en onverdeeld. Van daar dat hij zoo ligt met het duistere gevoel zijner persoonlijke eenheid.en met den engen kring waarin hij zich beweegt, tevreden is, en de hoogere eenheid uit het oog verliest. REDEVOERING. 97 die hemzelven met andere wezens en andere dingen verbindt, en die alleen aan zijn. leven een meerdere waarde dan die van een armzalig fragment verleent. Om tot het bewustzijn van haar door te dringen, staan voor hem twee wegen open : verbreeding van den kring zijner betrekkingen , en nadenken over de strekking van zijn eigen leven. Niet dat een avon- taurlijk ronddwalen in allerlei rigting tot bet doel leidt, noch dat de grootste veelvuldigheid van bemoeijingen boven volharding in denzelfden arbeid altijd te verkiezen is ; maar wat de bekrompenheid overwint is eens* deels zamenleving met de buitenwereld, auderdeels het doortrekken in gedachte van het rigtsnoer onzer bezigheid. De menschelijke maat- schappij in hare geheelheid en alzijdigheid is een hoogere openbaring van de eenheid van den geest; niet de maatschappij van het oogenblik alleen, maar die vmx alle tijden bijeengenomen. Hoe meer het ons te doen is om onze plaats in te nemen in die maatschappij , een plaats bepaald door ieders aanleg, omstandigheden en tijd van geboorte, des te degelijker wordt ons leven, te krachtiger slaan wij de hand aan het werk, en ver- hoogde. moed en levenslust zijn ons ten waarborg, dat wij den regten weg zijn ingeslagen. — Terwijl dus de zamenleving de eenzijdigheid , die schijnbare eenheid, overwint door invoeging van den enkele in een hooger geheel, blijft dit nog over, dat hij haar in zichzelven te boven kome. Want zoo hij de volheid van het geestelijk leven in aanleg in zijn bin- nenste draagt, en ieder deel daarvan de anderen onderstelt en in zich sluit, dan zal het ddordenken van ieder deel dat hem bekend is ge- worden en dat hem doorgaande bezig houdt, tot ontdekking leiden van de andere en van hun aller zamenhang. Het doordenken nu is bij uitne« mendheid de zaak der wijsbegeerte ; en zijzelve is, in den vorm der we- tenschap, de hoogste uitdrukking van de eenheid van den geest te midden zijner werkzaamheid naar alle zijden. Dq maatschappij alleen geeft een beteekenis aan het stukje arbeid dat de enkele mensch vermag te leveren. Zoo komen wij tot de yraag naar den grond en den maatstaf dier beteekenis; met andere woorden, naar het doel waarheen de geheele werkzaamheid des g^estes is gerigt. 18 98 J. P. N. LAND AlgemeeQ veroordeelt men als onredelijk bet gemeene of dierlijke egoisme, onder welks invloed een ieder, zonder anderen eenigzins te ontzien, uit- slnitend zorgt voor zijn zelfbehoud of aijn persoonlijk genot. Niet enkel wordt een dergelijke gedragslijn met af keer en verontwaardiging gadege- slagen, maar men erkent dat zij zelfs geheel onvoldoende is ter bereiking ran bet oogmerk, dat de egoist zich daarbij voorstelt en waarop zij r^- streeks schijnt uit te loopen. In een of anderen vorm , om eene of andere bewuste reden , houdt zicfa een ieder die eenigermate verstandig is , over- tttigd dat de mensch in gemeenscfaap met zijns gelijken behoort te leven. Omtrent de weerkeerige bejegening die daaruit voortvloeit bestaan er in elken kring zekere gewoonten en denkbeelden, die wij zeden en zede- lijke beginselen plegen te noemen. De historische kennis daarvan, in verband met plaatselijke en tijdelijke omstandigfaeden , is een der gewig- tigste hoofdstttkken van de geschiedenis der menschheid. De wijsb^eerte beschouwt het onderwerp in een ander verband. Dat het voorhanden zijn van zedelijkheid bij individuen een eerste voorwaarde is voor een geregelden gang van het maatschappelijke leven, valt niet te betwijfelen; doch waarom wordt zij van allen verlangd? Is de redelijke grond der zedelijkheid ge- legen in het welzijn der enkelen, in dat der maatschappij in haar geheel, of mogelijk nog in een ander doel, waaraan het gansche men- schelijk bestaan ondergeschikt zou wezen? Het maakt een indruk op ons gemoed, wanneer ons het leven voor anderen en het vergeten van onszelven als het verhevenste en edelste wordt aangeprezen; en het is raadzaam, ook door middel van dien indruk op de goede gezindheid der menschen in te werken. Of echter de zorg aan anderen altijd even goed besteed is ala aan den verzorger-zelven; of hij niet met eigen behoeften en hulpmiddelen beter dan ieder ander ver- trouwd pleegt te wezen ; of zelh niet zekere mate van zorg voor zijn eigen welzijn gevorderd wordt tot het naleven zijner verpligtingen buitenaf ; — waar deze en dergelijke vragen rijzeni verraadt zich het zoogenoemde be- ginsel van leven voor anderen als een voorscbrift van ondergeschikten rang. Wat meer is, gesteld dat bet mogeNjk ware, de geheele werkzaamheid van een peraoon op doeleinden te betrekken , waarmede hijzelf niets gemeen heeft; dan wttre dat aen verwerpen zQMr eigene peraoonlijkheid , en ten REDEV0ERIN6. 89 maatscluippij oit dergelijke leden aameogesteld zou d^rvaQ moetao leven, dat elk hiinner nietteoin in zijne medemenachen personeo eerbiedigd^, wier wehijn behoorde bevorderd te worden. Elk hunner fsou eichzelven beaehouwen als een uitzondering op bet menschelijk geslacht , en bet denk*- beeld van eigene natuurgenooten zou bij niemand tot eijn regt komeo* Gezonder leer verkondigt reeds de joodsche wet, waar eij voorscbrijft uws gelijken lief te hebben als uzelven ^). In lateren tijd heeft men erop gewezen, dat hij die het heil zijner me* demenschen bevordert, niet slechts aan deeen een offer brengt, maar door zoodanig gedrag tevens eorgt voor zijn eigen welzijn, geluk, of belang; want het bevredigt zijn natuurlijk verlangen om in vereeniging met zijne medemenschen te leven. In de harmonie der persoonlijke belan* gen wordt om die reden de eigenlijke regtstitel van het zedelijk leven, en het kenmerk der zedelijkheid in de rigting van den wil op het alge* meen belang gezocht. Het is mogelijk, deze leer zoo te OQtwikkelen, dat zij voor elke tegenspraak beveiligd wordt; doch zij vereischt een aan« vulling, en zij treedt in een ander licht naarmate van de wijze waarop zij wordt aangevuld. Om welke reden , dus zijn wij verpligt oog eena te vragen» heeft de enkele mensch zorg te dragen voor het algemeen belang? Men antwoordt ons, en niet ten onregte, dat z6o alleon ona eigen grootste geluk bevorderd wordt. Zoolang men echter niet verder gaat dan dit, blijft voor een ieder de toel^ rationeel, om in de ruiling van maatschappelijke diensten de grootste voordeelen aan zicheelven te veree- keren. Allerminst zal hij zich hebben te bekommeren over het welzijn van een nageslacfat, waarvan hij voor zichzelven niets te verwachten heeft. Voert men ons te gemoet» dat de regtgeaarde mensch sHch onvoldaaa gevoelt, tenzij bij zich bewust is ook aan later levenden iets na te laten; dan blijkt reeds daaruit, dat het niet zoozeer aankomt op de hoogste mate of intensiteit, als wel op de veelzijdigheid en afronding van het geluk dat wij bedoelen. Zoo mogelijk moet door een ieder aan al zijne beboeftea wordeu voldaan ; en het is een gebrek in hem , wanneer aommige van die J) LcT. 19: IS. 18» 100 J. P. N. L A N D behoeften, hoewel zij werkelijk bestaan, zich niet bij hem doen gevoelen. Behoort na tot deze behoeften, dat hij ook anderen behulpzaam zij, en weerkeerig hunne ondersteuning aanvaardei dan is toch de bevrediging hiervan niet meer dan een middel tot het groote en eigenlijke doel, dat in het welzijn der individuen gezocht moet worden. Of wil men met sommigen het leven der individuen geheel onderwerpen aan het collec- tive welzijn van het meuschelijk geslacht, zoodat //het grootste geluk van het grootste aantal" iets meer wordt dan het programma (men vergeve mij de uitdrukking) van een algemeene maatschappelijke loterij, — dan zou toch alle menschelijke werkzaamheid op niets aoders uitloopen dan de instandhouding, uitbreiding, versterking van de tweehandige orde der zoogdieren. Wij laken het als bekrompenheid, wanneer iemand zijn belangstelling bepaalt tot het welzijn van zijn eigen huisgezin, zijn vaderstad, zijn stand , ja tot het volk of het menschenras waarvan hij deel uitmaakt. Die kringen, meenen wij, hebben slechts waarde als onderdeclen eener groo- tere zamenleving, bevorderlijk aan hare belangen en die harer leden. En zou die bekrompenheid ophouden zoodra slechts de omvang wordt bespan- nen van de zoologische soortP Dat iemand omdat hij van adellijke ge- boorte is alle adelsvoorregten wil behouden zien, alle adellijke zwakheden verschoont en adellijke vrienden voorthelpt, en daarvoor alles onder den voet zou halen, achten wij kleingeestig , ja misdadig. Dat iemand omdat hij mensch is, alles overheeft voor den bloei van het menschdom ^ok ten koste der overige natuur, geeft hem aanspraak op onze vereering. Of de meester der aarde schennis pleegt aan de verdeeling van laod en zee, aan den grdei der planten , de paring der dieren , aan alwat zijn hand be- reiken kau , dat alles wordt met dezelfde kalmte door ons verdragen , waar- mede een blanke slavenjager deelneemt aan den negerroof in Afrika. En niettemin , M. H. , zou de wijze waarop de mensch omgaat met zijne me- deschepselen het schreeuwendste onregt zijn; ons zedelijk leven ware niet beter dan het egoisme der soort in de plaats gesteld van het egoisme der personen; zoo niet het menschelijk geslacht een hooger regt bezat dan hetgeen ontleend wordt aan het enkele feit van zijn bestaan. la nuttigheid, de bevordering van het welzijn van wezens, het ware rigt- REDEYOERING. 101 8noer van het leven^ — daar is in het heelal geen nattelozer^ geen scha- delijker, geen vernielender element dan de mensch, dien wij elkander leeren te achten en lief te hebben ; — toch niet omdat wij deelen in den buitp Laat voor de menigte, die niet geleerd heeft na te denken, de omtrek van het menschelijk bestaan de grens der wereld zijn, — voor hem die eenmaal bij dat vraagstuk is aangekomen , heeft het eene egoisme geen hooger waarde dan het andere. Eerst van het oogenblik af , waarop de werkzaamheid van het menschdom ophoudt in zichzelf terug te keeren , en een doei heeft buiten de handhaving van zichzelf, kan er sprafce zijn van. een redelijk beginsel van het zedelijke leven. De wetenschap van onzen tijd is tot hel inzigt gekomen, dat de ver- deeling der levende wezens in soorten, die voorheen onveranderlijk werd geacht zoolang de wereld stond, van anderen aard is dan men zich voor- stelde. Niet enkel dat de grensbepaling tusschen de soorten, ja het be- ginsel der verdeeling veelal in het duister ligl , maar dat de soorten van lieverlede verrijzen en vergaan, en zelfs de latere zeer waarschijnlijk uit de vroegere zijn geboren. Wil men nog verder gaan , en als volstrekte nomi- nalist beweren, dat er geheel niet van soorten maar eukel van indivi- duen sprake kan zijn, dan ziet men over het hoofd, dat dezelfde stellin- gen op de enkele voorwerpen niet minder, ja nog zekerder van toepassing zijn dan op de soorten. fiij planten en lagere dieren is het dikwijls on- doenlijk vast te stellen , wat eigenlijk als individu moet worden aangemerkt. £en bijenzwerm of dergelijke vereeniging van dieren doet zich voor als een organisme in vele ligchamcn verdeeld. Overal waar de scheiding van sexen bestaat, ^blijft een hooggewigtige levensfunctie der eene bij gemis der an- dere onvervuld. fiij de voortplanting zien wij een enkel leven , dat tot heden slechts als een gering plaatselijk bestanddeel van een voorhanden was^ zich daarvan afscheiden ; en twee van dic levens , van verschillende zijden herkomstig, oogenblikkelijk zamensmelten tot een afgesloten geheel. Het nieuwe leven verraadt zijn oorsprong in overgeerfde hoedanigheden , en van de ouderlijke individualiteit is toch niets verloren gegaan. Kortom de afzonderlijkheid van het enkele wezen is geene volstrekte , oorspronke- lijke en onverbrekelijke ; en in het leven van het individu vermogen wij niet anders te zien dan een betrekkelijk zelfstandig onderdeel van 102 J. P. N. LAND hek leven der soort. In zooverre heeft de ssedeleer die van het coilectiva welziJQ der soort uitgaat, vaster groDd dan uj die den blik op dat der enkele personen geveatigd houdt. Doch ook het leven der soort ia niet in zichself besloten. De eenvoudigste mensch gevoelt dat, wanneer hij zich aan het huisdier hecht, bloemen en boomen met liefde verzorgt en verpleegt; de ontwikkelde wan- neer hij middelen beraamt tot bescherming van dieren^ of in het landschap een gemoedsstemming vindt weergegeven; en hierin ontmoet hij den dich- ter, den wilde en het kind. En velerlei bijgek)of, dat ten spijt van alle verlicbting in wezen blijft, heeft zijn voortdurenden invloed alleen aan soortgelijk gevoel te danken. Slechts die oppervlakkige beschaving, die in hare welgestelde middelmatigheid het toppunt van levenswijsheid meent bereikt te hebben , beschouwt de wereld om ons heen als dood , als bloote stof voor haar handwerk en tijdverdrijf. Doch ondervragen wij de geschie* denis der planeet die wij bewoneu, dan vinden wij reeds nu in het onbe- werktuigd bestaan den grondslag van het bewerktuigde leven; in dit hiatste^ van het lagere organisme gestadigen voortgang en opklimming tot het hoogere; dat is, tot vastere eenheid van het individuele leven, terwijl daar- binnen de leveDsverrigtingeD telkens veelvuldiger en ccherper onderschei- den zijn. Tot heden vindt die opklimming haar einde in den mensch; dan ook het geestelijke leven, dat hem boven al de lagere schepselen onder- scheidt, heeft zijn voorspel reeds in hoogere dierenwereld ; en wie zegt ons, dat na zijn optreden de rij der aardsche levensvormen voortaan een geslo- tene blijven zalP Het menschdom-zelf is niet, maar verkeert in gedurige wording. //Wij dragen/' zegt de amerikaansche denker, //nog steeds de overblijfselen der vroegere viervoetige bewerktuiging met ons rond. Wij noemen die millioenen menschen , doch zij zijn nog geene menschen. Half in den bodem geklemd, worstelende om los te komen, heeft de mensch be* hoefte aan al de muziek die tot zijn bevrijding kan worden bijgebragt ^)". Ook zijn geestesleven , zijn werkzaamheid is geene uitzondering op de orde der natuur, maar hij tracht op zijne wijze naar eenheid in het vele, omdat geene andere de strekking is van de magt die hem het aan^ B. W. Smenon, The Condnot of Lift, lY. REDEYOERING. 108 zijD gaf. Zijn wet6D8chap is een nascbeppen der dingen in beelden der gedacbte gelijk zijn menBcbelijke aard die met zicb brengt; zijn ban- delen en zijn formeren zijn een voortscbeppen aan bet beelal.in de mate zijner menscbelijke vermogens. De werkzaambeid van den menscb beeft een redelijken zin als onder- deel van die der menscbbeid, omdat de eiscben zijner aoortelijke natuur met zijn persoonlijke beperktbeid buiten alle verbouding staan. Zij draagt tot de uitkomst van alle menscbenwerk ook onopzettelijk bet bare bij, want bet bestaan van bet individu maakt tevens deel uit van de levensgescbiedenis eener Werkelijke soort. Ons allen verbindt een natuor- lijke band, die zelf voor onze waarneming onbereikbaar, den denker ziju aanzijn verraadt in onze aanvuUing van elkanders eenzijdigheid « en in de sympatbie die een dienstbewijs aan anderen tot een genot op zicbzelf ver- beft. Doch bet geslacbt waartoe wij bebooren, wel verre van met zijn redelijke bejegening der dingen geweld te plegen aan bunne wezeniijke natuur^ kan zich beroemen op een aangeboren regt, omdat bet ia oor- sprong en wezen tot bet zamenstel van den kosmos beboort, en zijne werkzaambeid begrepen is in de som van alwat uit deeerste bron van alle werking in bet heelal is opgeweld. Ontwikkeling tot vaster eenbeid bij rijker verscbeidenheid: zietdaar het werk der natuur, en in bijzondere vormen dat van den geest. De eenbeid van den geest is geene uitsluitende en onbewegelijke als die van bet Ai der Eleaten, maar in zijn wording aangelegd en in zijne levensuitingen een wordende, eenheid in het vele. Haar in onszelven en om ons been te bevorde- ren is de strekking van het waarachtig zedelijke leven , en zij verleent de waarde aan elke pligt en elke deugd. Geen stelling zoo onomstoolelijk of zij beeft den twijfei opgewekt; en de twijfel is noodig , zal uit de onzekere meening wetenscbap geboren wor- den, schoon hij den ondergang bewerken kan van wie bem niet te boven komt. Zoo is dan ook het leed en het kwaad in det wereld aangebaald om het verrooeden te staven, dat 'smenschen redelijke eiscben en de in- 104 J- P. N. LAND rigting der bestaande wereld in het minst niet aan elkaar geevenredigd ztjn^ Gevaren omringen ons van de geboorte tot aan het graf , duizend- voudig ligchaamslijden 9 armoede eu rampen, miahandeling en miskenning. Het is alsof de natuur en de zelfzacht der menschen zamenspannen om onze besten en edelsten tegen te werken, hunne pogingen te verijdelen, hun moed en kracht te ontrooven, hun leven ondragelijk te maken. Waar- toe herhaald wat uit den mond van dichters en denkers, heiligen en on- heiligen vau alle tijden ons luide tegenklinkt? En het vermoeden is ver- zekering geworden; de verzekering heeft zich ontplooid tot een geheele theorie. Een van de jongste schrijvers is eindelijk zoover gegaan van te leereu, dat de grondwet der wereld, de reele dialektiek gelijk hij ze noemt, in het regtstreeksche tegendeel van het redelijke, het logi- sche, gezocht moet worden. Voor de rede is niets zoo onverdragelijk als tegenstrijdigheid met zichzelven; welnu, die tegenstrijdigheid zou zoo stellig het heerschende beginsel in de werkelijke wereld zijn, dat zij, om zichzelven in alles den teugel te vieren, ten laatste zich in tweestrijd begaf met hare eigene natuur, en zoodoende bijwijlen ook aan fragmen- ten van een redeiijke wereld het aanzijn schonk ^). Hier is dan het onderscheid tusschen denken en zijn tot het uiterste doorgedreven. Het ergere u niet, dat de reele dialektiek haar toppunt bereikt door zichzelven weg te cijferen; want op die voorwaarde alleen houdt zij het karakter vol van een volstrekte tegenstrijdigheid ; — hoewel nog altijd de bedenking rijst, hoe zij zich beijveren kan om haar karakter vol te houden, wannecr zij uit haren aard ook daarmede in onafgebroken strijd zou moeten leven, en dus de meest logische wereld misschien de hoogste triomf harer scheppingskracht zou zijn ! Ik mag uwe aandacht niet verder met dit spel van negative begrippen vermoeijen. Genoeg zoo gij den indruk ontvangt, dat zoo aldus de onzin in vollen ernst in de wereld ten troon ware ver- heven, het voor een logisch verstand als het menschelijke ondoenlijk zou zijn, diens grillige sprongen voor een oogenblik na te gaan; dat alle wetenschap en wijsbegeerte , die van denreelen dialecticus daaronder be- grepen , in rook verdween , en zelfs het meest alledaagsche denken voortaan >) Balmaen, zur Philoaopliie der Qeschichte, 1872, 8. 27 ff. S8. REDEVOERING. 105 beter wierd nagelaten. Alleen de formele logica en de zuivere wiskunde zouden ons overblijven^ als kunstige spelingen en tijdkortingen van het menschelijk vemuft. Intussehen, wanneer ons iemand verzekert, dat de wereld uit haren aard voor ons allen onbegrijpelijk is, hoe kan dan hij alleen het wagen, over den aard van zoodanige wereld een oordeel uit te sprekenP De eenige die dat vermogt, zou eeu bovenmenschelijk wezen moeten zijn , wiens kenvermogen zoowel tot de wetten der wereld als tot de geheel verschillende van den geest den sleutel bezat. Aan ons zou enkel de on« dervinding leeren, dat elke poging om iets te verstaan tot heden was mislukt; die ondervinding zou menigeen ontmoedigen en wanhopig maken, doch nieroand een logisch regt verleenen om van verdere pogingen af te zien. In plaats van een beschuldiging van hoogmoed te aanvaarden omdat hij door geen tegenspoed van het volharden in zijn werk wordt afgebragt, kan de wijsgeerig denkende geest het beweren van zijn volstrekte onmagt slechts als verwatenheid veroordeelen. Hem voegt alleen de bekentenis, dat vooralsnog onmetelijk veel voor hem in het duister ligt; hoeveel daarvan in den loop der tijden door menschen zal worden aan het licht gebragt of niet, staat niet aan hem te beslissen. Intusschen worden er dagelijks door redelijk onderzoek en redelijk handelen werkelijke dingen tot stand gebragt, die hem bevestigen in de onderstelling waarop alle redelijke werkzaamheid berust^ dat zijne wetten en die der wereld in den grond dezelfde zijn. Wat nu het voorkomen van kwaad en leed in de wereld betreft, — het wordt te minder verstaanbaar hoe langer wij voortgaan met aan een we« reldbestuur den maatstaf te leggen van menschelijke geregtigbeid. Want deze gaat uit van een afzonderlijkheid der individuen, waarin slechts eene zijde van hun zijn is uitgedrukt, — gelijk wij dat allen toegeven wanneer wij ons in onzen omgang met elkander nog door andere dan de strenge regtsbeginselen laten leiden. De wereldorde vereischt een andere beoordeeling, waarbij op al de gegevens wordt acht geslagen. In* dien het kwaad en het leed verdween, dan zou de ontwikkeling van een redelijk wezen als de mensch is met zijne organisatie onbe- staanbaar zijn. Denken wij ons voor een oogenblik een aardseh paradijs, 14 106 J. P. N. LAND waar elke wensoh door de behoefte geregtvaardigd en bij zijn eerste opr komeD bevredigd wordt; — nog meer: waar alles zoo volkomen is gere- geld, dat elke denkbare wensch (want een wensch onder&telt een gemi^) wrvuld is eer hij kan ontstaan., en er geen aanleiding wordt gegeven tot een ander gevoel dan. dat van ongestoorde gelijkmatige tevredenheid. Geen vreugde of lijden meer, geen- aandrift of verlangen, twijfel of vertrouwenv en het werkzaam aandeel van den mensch in de wereld is tot dat van een rad in een nurwerk ternggebragt. Zoo dit het paradijs ware, daa zou. het misschien het hemelsche kunnen wezen ; doch den onverheerlijkten menschy zooals wij hem kennen, wachtte in zulk een wereld de ondrage* lijkste verveling; immers niet anders dan het gevoel van teleurgestelde behoefte aan werkzaamheid. Ook. dit wekt den wrevel van sommigen, dat wij zoodra wij van den druk van bezwaren, dat is van den prikkel, tot werkzaamheid ontslagen zijn^ aan verveling zijn prijsgegeven; terwijl daaruit toch niet meer blijkt dan dit, dat de strijd n^et het booze en den tegenspoed het lev.enaelement is van den mensch: en waar hij ons niet te^emoeti komt, door ons moet worden opgezocht Wanneen onvermengd genot voor ons de grootate foltering zou zijn , dan hebben wij een andere leidstar voor ons. leven te kiezen. Behoort dan kvraaden leed toti de inrigtiqg van het heelal, en teyena tot de voorwaarden onzer eigene werkzaamheid^ — : wij mogen het noch als. een, inbrauk op de algemeene orde^ noch als een Igutere tekortkoming of ontkenning aanmerkan. Waar wij, het ontmoeten,, Viertoont het zich als^een storing van, een individuele werkzaamheid door andere. Waren de individu^n van alle zelfstandigheid verstoken,. en. het volstrekte /ymoqisme" het beginsd vau het wereldplan, — dan. zoa die storing een. ongerijmdheid zijn. Dochi de eenheid der wereld is een. eenheid in het vele; qq, ook d$ veelheid^ die meer is dan een. schijn, heeft hare gevolgen. Ons daarov^r te beklagen, staat gelijk meit een. bejammereD> van onze etg^oe perpioonlijkheid eo met. een, vrpmea wansoh. naar oplossing in het Al of< in. het Niet. En of men QQ^,in de laAt&te. tijden eieii> zolfyernielend^ a^Hese. aaAprijst al^het midd^l teigep sWe mm?* sohelijke kwalejit — ont^riskkp zioh wiekan aaA.zjjn eigeqe natuurJ De e^nheid van> den. ge,est( z^l^Qoik aan ^fmn waaa een ei^de n^^ken^.en d^ REDEYO^ERING. 107 mismoedig gewolrden theorie terugyoeren in haar oorspronkelijk verband met het bedrijvige leven en de Bcheppingen der kunst. De menschelijke geest, M. H., is geen vreemdeling in deze wor- dende wereld. Uit haren scboot opgestaan, vindt hij in haar het wor- stelperk, waar hij strijd heeft te voeren zijn leven lang; een strijd voor zijne volmaking en de hare tevens; een ^trijd waardoor hij toeneemlt in zelfstandigheid en toch in onderworpenheid aan hare wet, die ook de zijne omvat. Die wereld af te spiegelen in zichzelven, en haar weerkeerig tot de openbaring te maken van zijn eigen wezen, dat is de roeping die hem van de geringere schepselen onderscheidt. Hij is ^n in elk onzer, ^n in de menschheid, een met de scheppende magt in het heelal. En overal doordringt die eenheid een veelheid: van verrig«- tingen , van wezens , van vormen des levens. Hier staan wij stil voor het mjsterie van het Zijn, het laatste vraagstuk van alle wijsbegeerte. Zoolang het denkbeeld niet eenzelvig is met de herhaalde schepping van het voorwerp in zijne volle werkelijkheid , zai er iets in het voorwerp achterblijven , dat in het denkbeeld niet kan overgaan. En daartoe be- hoort, zoover wij tot heden weten, de zamenhang der veelheid met de eenheid. Yoor een denken als het onze vallen de elementen uiteen: daarls eenheid, daar is veelheid, daar is verband tusschen beiden; en de grootste toenadering tot een juist inzigt in het geheel is voor ons deze, dat wij geen van de elementen in onze voorstelling laten verlo- ren gaan. Met dat al is er van het gezochte verband een getnigenis in ons bewustzijn. Ontsluijert het zich niet in de ge\i^aarwording , in het denk- beeld van een object, — het geeft een aandoening van het gemoed zoo dikwijls wij de eenheid en de veelheid innig vereenigd vinden. Dat is het onvergelijkelijk genot, dat de liefde gemeen heeft met de ontdekking van het ware en de geestdrift van den kunstenaar. 14» 108 J. P. N. LAND De vlugtige 8chets , M. H. , waarvoor ik het waagde uwe verschoonende aandacht in te roepen, moet met dit weinige voltooid heeten, zoo ik van die aandacht geen misbruik maken zal. Daar blijven honderd vragen over . die hier niet besproken zijn , en die weer honderd andere na zich slepen. Hoe minder die ter sprake mogt^ komen, des te waarschijnlijker wordt het , dat voor hem die dezelfde wegen der gedachte niet reeds vroeger betreden heeft, deze loutere aanduiding van problemen en uitkomsten weinig aantrekkelijks heeft opgeleverd. En dit is voor mij een reden te meer om thans geene uitbreiding te beproeven , die ligt evenmin voldoende zou worden bevonden. Alleen hoop ik niet onbescheiden te zijn, wanneer ik nog met eeu enkel woord twee punten aanroer waaromtrent gij stellig eenige verklaring verwacht: de verhouding der zooeven behandelde ziens- wijze tot het wijsgeerig onderwijs en tot de religieuse beschouwing van het leven. 