title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: Secundo Sinape indigenum cft Amboinenfe parvjfo* lium,quod folia gerit laciniata & anpulofa, fhresque gerit ac femina ooftrari vulgari limilia , unde inutile eft hxc air piius deferibere , facillime caulem emittit floriferum, ac proinde pauca producit folia, ab Kru- cis maxime exefa, qux hanepr® aliis vexant herbam. Amboincnfcs hoc ferunt ubique circa sedes & horto», ubi fefe fponte multiplicat, inque urvo inculto excrc- fccns tam putillum & gracile cft, ut vjxdtgnofci poiiii. Aomrn. Latme mihi dicitur Sinapi Amboinicum. Mj- latce Safavaan Ambo n. Locus dt Ufus. Amboincnfcs hnc ferunt in hortis montanis, ali* vero nationes & populi maritimi huc quoque colunt; Ejus ufus potiflinium eft, ut femen proferat, quod conminuitur, & ad cibum adhibetur. Paulo trnagis amaricat Sinenfi, ac veram Singpios ha- bet acrimoniam. Contra Sincnfe multo minus amarum cft, fed magis inflammatae faucium quodammodo ar- dorem excitat. Cunfta- N E N S IS. LiberVUUap.LXVll. LXVIf. HOOFDSTUK. De Sineezi Moftaart-Plmt. IN dat gexcejlcn Jxeft mea t-mederUy tmt$n Mojha7S>-iraidttt,t t. mihndikb, l infondyti*. i. KuiimlayvUfiv Mtflaard it tytknuv f«m dat die mr r (l vsn ile Sineczeu gtuefenel xatrd , of « dat xe ecrjl uie Sim gtbrop *>•. list is etn Jctpxmt breair fdarve , bure krttclt biddtrtn ratidom uiijprtyience , aU ko d &ia- dire i: , zorjer Jleel. Dt bladerrn xyn atn VOff m\n t fluter-, 5 *ir:gert. breed yVtortn r(rtoi ,4t 9 ociter JOtal , i.vnjir i.ipptn 0/ vueien ,gdyk di genus tu. JilnjLus J$ docb aJn de kunltn coii gtsaxgd , gctkgruen , en zeer ge- rimpeld. (Jit de ouden des Fleuils komt een tijd in een tijdloos gekoosten, Ruw en een achterkant, daar aan kindertjes bladeren grote, die en grote jaar en herfst gelder zyn, en boven op ruimige getal botten, gelegd en zmen, doch den zyn in tot grofwier en lichter-bruin Jonge, maar gemengd moestalimard. Met lege tijd, er zit veel meer dan alleen in den hof om de grote didreet te geven, welke we met op voortns plan en oprecht den Koper-mijn, nievelig begieten, en al uit onder truid rondom uitrekken, onzin onderzoek belette, doch bij terugvloeiing bloesemt. De Sinectzten plagen bijna groot te zijn dan de twee seizoenen, als zij in onverwacht konnen, maar dan de gemakkelijke planten af te zijden, strekt de zomerwerk uit, en zo leidt koop te bringen. Naam. In 't Laiyn Sinape Sincnfe, Maleyu Suflawi Tsijn. In 't Sinte zelfs Door de Ambonezen voert men bij 't met genoemd, Jonge meer door de Sinectzen en zelf de Natie. Het grootste beter in de regenmaanden, en wel wat velder dan Kool twemaal jaar, Gebruik. Door de Sinectzen werd deze Moolnaard meer gebruikt dan door de andere Natie en, daarmee zyn ze bij uitgezeten meer gebruikt, en daar tot de koek. De gemakkelijke planten werden uitgeploegd of omgewijd, ooms als de zomerwil uit te schieten, seizoen afgepeld zyn zijnde tweeinte in de Sinte gebracht, tot dat zij samen, gebraden, in potten gedeelt, en bewaard. Ach, zie die nu teleen witte, nim ze tlif, en etr verjeben te umt 1 di in voster, m komen ze by spek of vievee, ge-lyk voo met dt zuur kool don. Andere tuems nenen dt ver-gebe bladeren, Lutze in de Sonnt Jltnfftn, bejlrwyd zt dunnelljes met geuretven koui, reldz l'um tnall Tabak rolien, en Ugt ze zao ep malkanitr btten, die men dan u it ile baitd tel tot vlttfcb of vijfcbtn. Oma Nolit ik ken de bladeren gtlyk men andere met dt Kool don, bet ter fh vxiltr vorgestellte. Dtzt bovtnflaandt Sintze Mvftoari becst nog ttne veranderinge, gtlyk btm dan dt Sinteze verdttiinnctiit of fwarie. Dt -wilte is de bovtn befebrtevene, met ligtten geel grof ru bladeren. De fvcartte bestf kiteadere Haaeren, nuur gezaagd, en ooster met lappen of blauwe, Jiher gtlyk de gemtnt, fwarie of boog groen van een leur, aan werd geoefend als dt vooriee. Dt Landfcbt MfUord is dt Amboinese, met klente bladeren, achter n ut sroote Irken of diepgste bladeren, andere van idotmtn m zaad ons gemtnt scht, daarom onnodig deze bretder te beberde by Jebeet zeer lief te hebben, zyn zoad-std, en berst dierbaven veinig Wfi-derm, die ooi meejl vsn de Htipztn doorxrtticn zyn, dia di: kruidje koor andere plagen. Dt Amboinezen zaayen btt overal, omlrent baar byzen in tuinen, daar bet zig dan zelfs vermenigvuldigd, dog op ren rngcbouvud land c pernende, voerd bet byna w klein in meg-, dat btt zig ztlver niet en gelyit. Naam. tt-'y nomen bet in t Latyn Sinapi Ambonicum Maltjtt Safawi Amboin. Pina:» en Gcbruyk. De Amboinezen zaayen btt in bare btrg tuinen , dog andere Natien en Ey lanier s euUivceren bet ook, Zyn gehruik is meejl rm zoad te Iolen fcbwten , fier oofft: rnen maoU, en lot de koft gebruikt. Hrt is twi U’af biuerder dan btt Sinte xe , nuar beefl de regie feter - pgbtid van Mojiaord , daar tn ttgen bet Shtetze is «r ei nun bitter , mair verbit meer, en brand eenigzints in de kteit. De Oigitized by Google VIII Bock. LXVin Hooftft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. sSj Cunftarum Sinapios fperierum recentes radices mv flicuue , ip&rumquc fucem dcglutitus conducit mcufli ficca , ad pruritum faucium tollendum. Amboinenlis Sinapios folia, quum fini calidiora, contrita ,& fron- ti itilinita, Cephalalgiam curant cx flatibus 6: frigore ortam , Icd cutim parum exurunt. OBSERVATIO. Qou« Sinapi unicuique fere notum fit, hinc nullam ejus addidit Rumpbius iconem ; bftquc Sinapi» liliquis hispidi;, roBro obliquo longiflimo //. Clifort. /.33$. ubi rdiqul con- memoramur sudores , ejusque alie fpecies. Eflquo forte Sinapi album ex India Orientali Pkkn. Almag.Btt.p. 347* &c. De verfebe wrtelcn van allerbande Mo(laardgeknouv:d, en Ut z ap ingtfvxlgen , tr gosd in een droege boejl , ovt bet jeuien in de ketl te vtrjryven. De bladeren van de ytmoinfebe Moflaard, ais zynde bteter van aard , gc- •tcrmien tn vp 't voorboofd gefmeerd ,geneezen de booft- pyn, dat van tvinden of koude komt, maar zy tr under, voat op de buii. AANMERICING. Wij, de overige leden, behoeden elk genoemd bekend hier, lieten hervoorstaan dat Rumpshout daar geen Figuur van bijgegeven. En is de Sinapis met krachtige pitten, en een scherp gekant zo ver 14 lange oogben van de Citroen, p. 338, alwaar de overige Schrijvers vermeld worden, en deszelfde andere soorten. En is het mogelijk dat de witte Mostard of Oost-Indische peper van Pekking, slim af. J. f. J. 147, lief. CAPUT SEXAGESIMUM OCTAVUM. Gallinaria. Utta Manus. De herbaren, kleine soorten, hebben een vorm van een eencylaarige plant: Camellia. HOOFDSTUK. De onderkruiken, zijn een soort van het Bombay-droom, Camellia Thea, boten herb. 6. cap. 28, zijn in twee soorten, 1. spitsschepig, 2. rond. Primo Gallinaria, scherp in folia, fruticuliis, e en snappecm, 1. Gallinaria, scherifolia, voorzien van een smal stervormig, die in laterale secties verdeelt, takken verdelend, inplanten, die de potplant vormen, rond, zijn het boomje, dat meestal overvloedig blaadjes heeft, rond, en vast. En zijn de doorzichtige planten, die voorzien zijn van andere blaadjes dragende ristbladeren, met welke de bladeren ingesteld zijn aan beide zijden. Daar aan het boom de blaadjes, te de onderkruiken in rijen te ordenen & zibebestek, per vijf sexfde delen tegengevallen, malkander tegengevoerd, met een van zes tot zeven keer zo lang als een menselijke vinger, tot twee vingers lang, en dan vijf breder dan die van de bladeren, en zitten in een soort van een koek, en bovenaan is het scherp, onderaan rond, en ze hebben vijf of zes keer zo veerkracht als een gewone plant, en zijn in vijf of zes rijen te ordenen, van het vijfde deel tot de top, scherper, de dertig tot veertig centimeter lang, en twee centimeter dik, en daaronder vijf tot tien keer zo breed, de planten van Turijn zijn soortgelijk, evenzo als die bovenaan scherper, dichter bij elkaar, en onderaan groener, grijsachtig en sindsdien heeft de boom een soort van egaal grijs, en is onderaan en aan de randen mat en zacht. Florens, simultan, exercerent in uno corymbo illis Cannae Fijiule, Gmilces, sed multo minores, ex quinque flaccidus Turibladeren gelijk, doch voortreffend spitzer, best gegroefd, en de oude febier zoet, van onderen grijsachtig, de jonge zijn grat-groen, glad, en zwaar in 't maken, aan de jonge struiken zijn ze ook voor en rondom liggend. De bloemen zwarten bij elkaar aan het talrijke, die van Cannae klein, doch veel kleinder, namentlijk Eidis aureis, petalis composuit, quae se ad tumorem gerent, van veel sap en groene blaadjes, die Erigunt partem, inferior enim pars dehiscent, seu aperit aan de bloei zijnde slag, en wit de onderste helft bleek, maar Ta es, quivis florens viridis infestat caliculum. Intus bina siliqua, in iedere siliqua een groot lijntje. Sinnen ziet men Locantur majora, sia minora stipula antheras summa, en Icas gerentia, atque supra congesta borent, e. Ivi beginzende derivachtig, Culum, fructu rudimentum. Fruitus sunt Aliqua: retiae, parva, minorem digitum Dathis zyn rechte kleine boon, een klein vingertje Lengte, ultra culmum crassa, ex rotundo parum stralus lank, en ruim en schaafdik, gebruik den rond en plat vorm, en planiusculum, primo virides, ac deorsum spectant ftreef en puggend, eerst groen en dan roodachtig, daar na Dein mature nigrus, et fursum elevat, ac dehiscent ryp geworden, zwart en opgericht landje, en blijvend. Scentes. Intus jocantur oolcula oblonga infra segmentorum Binum legum lankvrippig zadenta flukken twi involvulorum, illis Fani Graeci similia, sed majora, e- letis, bet Fanium gnum gelyk, doch groter, ook za? Jusdemque coloris. Diverse color. Radix longa est, perpendicularis, lignosa, externe tortellii banci ineurgente, bovtaektig, van buiten nigrus; Folia fesci per no&cm claudunt sub pinnis, 10- bladertjes stuken baar oncer bart vleesflaaique planca craven fpirac odorem hircinum quas, len t'zamen, rn de gebtten planten befst een firk, & caput molefturo. Sapor melior est, Rapaceus nem- febiere bokagtig, en beter boosa bejvaarlyk. Dc fmaak it pe, a ad olera aptus. Better, namentlik Rapage, en tot in stok kruip beguaam. Contra naturam atrarum plantarum flores producit, Het bloei tegens de natuur van andere planten in de mentibus pluviosis, citoque filique perficit, qui adeo regnormandem, en spoeid met zand zaad botanic die zoo procaces funt, ut experientia semina in apertis speciciantur nova germina ac foliola emittentia. Hic et botanicum vist barre gen, nituae Jebutjes of blaadjes tieart-schilf creavit ad hortorum arcas et in plateis, quae raro brengende. Het was hier en daar aan de kanten in de frequentantur, praesertim si folium fit molle, atque ut temporis en op harten, daar ut inire gaans is, als de plaats bique quaevis proiectur fordes, ubi variarum altius extrudere van grond is, of daar men allerhande vuilig dioeum adtingit, quando in aliis locis modo quatuor pedes betwenkomen beter de achterzijde van een tuin, des alta fit, sponte sese propagat, per decidua stiput dane maor oortsaan vierde; beter vermenigvuldigd, ac per totum fere bonum floret. Vulgaar zig zelf door 't teder valle zaad, en men ziet beter februari beter gebeeld jaar door bloeiend. Secundo Gallinaria rotundifolia humiliorem profert a Gallinaria rotundifolia, of ronde bladerige, blijft lager fruticem, magisque excrescens, semi quali procumbi, en meer overvloedig, balsf ter aarden leggende. bentem : Ejus folia breviora, rotundiora, & latiora De bladeren zijn haler, ronder, en breder, met gladde bladeren, en sont glanzend, niet zwartgroen, maar van jong regt groen, de tenera viridia, vektufta glauca seu plumbea, eius oude blaauwgroen of loodverwart, um die zelfde reuk en diezelfde vlaam van lappe en geur; Flores ac Aliqua funt uti fmaak; koraal en banaan zijn al aan het vergaan, in de vroege lente, maar houdt veel langer aan dan andere, doch de Imvcen zijn veel smalder, terwijl ze op diezelfde plaats in de hoeveelheid en de kleur van kant en vaal groen, om en om rood verward, en op eenzame oorden sterk kenmerkend. Tum, y. Nomen, N. 3 Naam. Digitale Amboinensis Liber VIII. cap. LXVIII. Dit is Gallinaria. Malaicu Sayor Ayam. Amboine, Utta Manu, die drie namen van de Gallus herbenkend uit de volgende gebruiken van zijn gebruik. Vooral ook wordt het ook wel nigrum genoemd, zoals sommige Portugese mensen het noemen, Sajor Prelo, h. c. herba nigrum van de kleur van de bladeren en de wortels. In Lochea en Cerame wordt het ook Kili A' ili genoemd, in Hitoca Aylaun Manu. Balinese en Javaanse kassapers, Malabars Ta terra. In de archieven. Ah! ab. Tom. 2. Fig. 53. Taetra. Usus. Tenera folia cum Calappi limpha coquuntur & eduntur, satis enim dulce pristinum olus, quod non expecteretur ex herba tam tetri odoris; Folia eius contrita & impressa pedibus stratis vel comulis Gallinarum aliarumque avium eis curant. Ad quosvis porro Gallinarum morbos adhibetur, in Amboina enim familiare est, quod certo anni tempore mors inter hasce grassatur, quum primo sint mucofaci, vertiginosi circumcirca donec mortui decidant. Inter alia succehur horum foliorum utuntur cum pauxillo Dactyli rngo seu Calami contrito, quem Gallinis exhibent, ex quo memorata obtinuit nomina. Radix eius nigra habetur quoque pro Ot Baths Stomachic, antidoto contra Magiam seu incantamentum, quod mihi tamen ignotum est. Altera seu minor fit humilior species a Balneosis apta citerrim ad usum. Quidam dicunt hanc plantam nomen Gallinaria accepisse non ab usu memorato, sed ab hominum quodam morbo, qui Alymus seu Gila avium vocatur, quasi dices Gallina; dementia, qui proprie est F. Plantia, quam curant decocto totius hujus plantis, addito pauxillo Aluminis. Nemini obcaecat, in Horti Malabis supra dictas Figura folia Tagera paulo rotundiora, fructusque multo longiores esse quam in Amboinensibus, quum hoc regionum varietati sit adhibendum, gravis autem totius plantis odor ibi omissust. In isto autem Horto vidi usum, contrita nempe & impressa folia curare doloremque Apium, quod Gmile nostrarum Arabiocum quoque notum est. Cum altera autem seu minor & parvi folia spei videtur convenire Tagera & Kattu Hurt.Malab. Tom. p. Fig. 30. Tabula Nonaginta Septima. Ad Figuram Primum Gallinariam exhibet aemilissimam seu majorem. Figura Secunda Gallinariam denotat retundifoliam, seu minoram. OBSERVATIO. Ut veram fatear, plente ab Rupibus ex H. Molt, tm. 2. Fig. 53. Tom. 9. Fig. 30. feminine cum illis Rumpkii, quae Gallinaria ipsi dicuntur, conveniunt, primaque possessio conveulta cum Pennam Tagera rem. Fig. 57. neutiquam cum Tagero; altera minor Gallinam nequaquam cum Catim Tagera convenit, quum fit Alyragali vera species, quaue Gallinarii verus Senna funt Ipetiei, quarum prima mihi dictur in TU/. Zeyl. p. a13- Senna viginti folia filicia, testosterone, ubi vide iconem & reliquorum augmenter. Altera minor Senna Orientalis hexaphylla filicia longis incurvis, Tormentorum Plan. Almae, pttt. 343. quae vocatur Castilla filica quadrangularis H. Ellis. pag. 72. Tat. 63. & Thes. Zeyl. p. 56. ubi vide reliqua. Hoc quoque pertinet Senna minor herbacea, plerumque hexaphylla folio oblongo Sitam. Hist. Jam. vel 3. pag. 47. Tat. 180. Fig. 5. cujus icon cim nofira penitus convenit planu siccum. CAPUT Naam. In 't Laliyn Gallinaria. Maleys Suyor ayara. Amboinese Uua Manu talle 2 Hoenaerkruyd beduidende, van zyn volgende gebruyk. Mijn kan uw schwarzenholz, gtlyk zummigt in 't Portugees Maleys beteken Major Prato, dat is de zwarte kruid, met de kleur van bladeren en worstelen. Op Loebatnees en Cremers Kili Kili; op Hilo Aylaun Manu. Maleys en Javaans Kateppcne. Malabaarsch Tawera. In Horto Malab. tom. 2. ng. 52. Tagera. Gebroekt. Veel jonge bladeren van de Calamus-melk gekwetst en gegeten, nu al geten en een rechtdoekje voorzien. Veel mensen uit een kruid van zo veel vuilte niet verwacht zouden. De bladeren gewreven en opgebonden, genezen de gebroken en gekneusde beenderen aan boenders, en andere zwarene vogels. Het gebruk is ook gebruikt tot allerlei gerechten van de boenders, komt beter in Amboina zelden gemeen, dat op zekere tijden des jaar de vliez te onder de boenders kon, vattend eerst kloppend, en lopend al droomend rondom, tot dat de vliegen. Onder anderen gebruiken de een dergelijke zap van de zeur 'bladeren met een vetige cryngo van de Calamus gewreven, de boenden te geven, voor van de voornamede namen best. De voortaan wordt voordaan gebracht ook gebouden als een Ochat Sangi, dat is baars tegen eenige toverij, de tweede of lager soort werd van de Bayader Quartier gebouden tot Mort-kruik. Sommige zeggen, dat de naam Gallinaria west, niet van de bovenlaand gebruikt, maar in vroeger tijd reeds van de mensen, Mensa quid Gila ayam, dat is de onderkant gestoken genaamd, dat is Epilopus vel vellende siekles, deels krijgen ze genezen met het afzien van dit geusele kruik, een soort Ajuijn daarbij gedoet. Moet zich niet zieg niet daar aan fluiten, dat in Horti Malab. fig. 11, de bladeren van Tagera en de vruchten, vele langzamer als de Amboinese beschreven voorzoden, te zien zijn, dat verbeeldingskracht van de Landman moet te schrijven is, maar schrijven een stuk van de gebleekte plaat is aldaar uitgekten. Uit de grotere Hortus uit ik hier bij een gebruik dat de gevallen en opgelegde bladeren, tegen zon in de pijn van de Byt flits teken, dewijl dit soort lijkt op de pijn of de oranje Amboina ook onbekend is. Eenmaal met de tweede of kletsnbladige soort, komt overeen met Tagera Kattu, in Hort. Malab. part 9, hg. 30, beschreven. De zevenentwintigst Plaat Vertaald in de tafel Figuur het scherpbladige of te hard punten vlees, welke de grotere soort is. De volgende Figuur wijkt aan het regelmatige of kletsnter van Honden-kracht. AANMERKING. Als ik de regte waarheid zal zeggen, kom ik over de planten van Rumpius uit de Fortuna Malab part 5, Fig. 53, en part 9, Fig. 30, aanmerkingen niet overeen met die van Rumpius. Welke van hem Gallinaria genaamd zijn, verdenk ik, en de kraal Zuurd beter omschreven met de Penna Tagera van het oorspronkelijke, als te zien in Fig. 52, en gans niet met de Tagera, en de andere kleiner Gallinaria heeft gans niet een oorsprong met de Krom Tagera, welke een soort van Afiragalais is. Daar deze Gallinaria tot de Senna behoort, waarvan de eetbaar deel van mijn genaamd wen Senna met twintig bladeren, en lengte smalle houwen, in de Tbesch. Zeyl. p. 213, waar de Figuur een veroorzaakde schrijvers te zien zijn. De tweede of kleinere soort is de Hout-indische zesblaadige Senna met lange gebogen houwen, Tora der I radia nen van Plukenberg, /flmag. p. 342, welke genaamd wordt Caissia met ronde bouwen in de II. Eind p. 73. Tab. 65. Et de Tafel. Zeyl. p. 56. Alwaar het overige zei. Hier toe behoort mede de kleine kruydagtige bladige Senne. Met een rondvliegende lompje Wad van Skan. Hoefsl. Jam. ivi. 3. Tab. 180. Fig. 5. Welke Figuur met een plant zeer wel overeenkomt. Etc. LXIX. VIII Boek. LXIX Hoofdstuk. NONUM. Amica notularum. Sandal Malam. De Nachthijger. Hetz plant odorantisch, praeber in India lorem, ex Hyacinthorum familia, inferius enim proximo radicem bulbum format indar Cepa: crescents, qui hic in Amboina binos pollices crustifici, in aliis vero locis pugni crusticum obtinet, inque ejus inferiore parte multa czerescunt obliquae fibrillae. Folia fesc in orbem explicant, angustissima sic longissima, ad ulna circa longitudinem, minimam digito lata, insula canalis excavatus, cruda, succus, nihilominus flaccida, ac plerumque usumpta pendente. Ex planta centro simplex ac rotundus erigitur caulis, tres ac tres cum dimidio pedes altus, ad latera ii milia emittens folia ejusdem format, sed multo breviora, sic cauli arcus apposita, qua eandem quoque decidunt, nudum relinquunt caulem, qui plerumque simplex ac foliarius est, aliquando autem fisc dividit in laterales quosdam ramulos. In future quidam exercebant floresculi, qui primo sunt oblonga albaque capita, ordine fupra fesc invicem positae, bina autem semina uno ex ortu proximo caulem exercebant, ubi ad minus exaeseit foliolum, ex quo flores tanquam ex vagina prodeunt, qui sessiles tunc, in loco pedunculorum tubum formam longurn fit incurvum, unde et sterilem desertum vel ad usus vergunt. Flos ipse Hyacinthi formam habet, per diem magnam ex parte clausus, vel connivens, sic ut per craticam vero extenditur sic apertus est, campaniformis, et sex compoptus laticis sic stellacis crustisque petalis, in centro concavus, ac finem nullis flamminibus. Flores itaque hi gemini simul locumur tubis urbe adpositi, ita ut simul quoque abrumpendi linte. Inferiores semper primo sese aperiunt, ac sic porro omni die alii altioris locati, quum priores marcescant, per unicum modo sese extendentes diem usque ad sumam partem, donec omnes defloruerint, quum infimi, ac primum emarcidis viride exhibent capitulum, quod in frustum exercet, qui est filicula parva et angulosa, qua medullam continet viscofarma, quas sensibiles in pulverem exsiccatur sine ullo semine. Flores per diem paucum fundunt odorem, sed post Solis occasum, quum penitus sese aperiant, notabilem ac gratum spiritum insitar in instar Liliorum odorem, qui altero die superest, immo in ipso abBAT.— Quivis planta firmet ramum suum, profert caulem ac flores, sed raro fruticum, unde per semine oripens nequit, sed primaria radix feti bulbos multos ad latera emittit bulbos instar Liliorum, non rotundos, vel glabros, sed inordinatos, sit tuberculis obstus, ex quibus novos propagules planius undique circa magnum bulbum, quae partim permittuntur ex crescere, partim effodiuntur et transplantantur, quod optimum est. Postquam in cistis plantantur et vasis in terra bona nigraque, quum ante senescere locumur. Dies autem durat, antequam flores gerant. Nomen, Laciner Amica nocturna, juxta Malaiense Saadal Malam, quum per notem gratum fundar odorem insarum sonarum comptarum, licet quidam hoc nomen corrigant, atque hinc nominant Suda Malam, haec c. noctem est, aese homines per odorem fumi monere vellet, nodiem stare. Alii quoque hanc vocant Truna Malam, hic c. sponsor nostris. Primum autem nomen optimum dat comparationem. Locus, in Amboina ante annum 1674. ignota fuit, sed huc delata ex Batavia, ubi vulgaris est, atque in Amboina jam satis incipit propagari tam in hortorum areis quam in situilibus. Usum. Hic flores maxime ob gratum ejus odorem colitur, usus autem eius Medicus apud hosce incolas ignotus est. Flores sub vespere decerpuntur, sic capillatio innotuit, vel cubilibus inspectur. Haec planta videtur ex Orientali vel Occidentali India data solitae, tales enim plantae in Italia demonstrentur nomine Tuberosae, quarum flores paulo majores funt illis Indiae Orientalis, qui ibi magni aestimantur, sic in Botanophilorum hortis diligenter coluntur, sic per hyemam in Hypocaustis servantur. Ibi Door te bladeren verrijst een boom in de lente, van de grond naar de lucht, een plant. Breed, glanzend, groen, dik, vlezig, niet te zien door de bladeren, meer gebracht in de aarde, bangend uit het midden van deze plant echter een enkelde en ronde steel op, 3 tot 3½ meter hoog, terzijde net eenige bladeren bezet van de boom gevoerd, doch al deze lente ten dienste leggen aan de steel blootvallend, dit meest enkelde blad, doch aan sommige zijde takjes verdelend. Aan het oppervlak toont een enige bloempjes varierend, zijnde ter zijde eenig pikketje knopen, in orde boven elkaar liggend, en in de zijde twee tot drie verpakte bloeiwijzen bij de steel daarom toe, en een klein blaadje ziet, daaruit de bloemen voortvloeien, als uit een eendel, en dat weer steeds kleinere, van de bloemten beurtelings in plaats van de steel een langen en trompentaals. Deze balven houden ze altijd neer, waartoe aan de zijde gebogen ziet. "De bloemen zelfs zijn gefauxentreed in een Hyacint, over dag meer tot ontwikkeld, stijl gekakt nu voor 's avonds recht groenend, als een klok bloeien, gemaakt van 6 melk-wiele en grijzende dichtgeprikte blaadjes, in de midden, zonder eromheen draden. De bloemen dan Balm 2 m 2 meter hoog, fijne bast, die bij veel wind drijvend, tot dat men ze uit voorafgebrachte onderdelen, de onderste gaan altijd open, zodanig volgens al die dagen nieuwe en boeger, te groot ten opzichte van de voorige verrijzen, en hun maar tien dagen vertonen, tot aan de topperijle van den Dros, tot dat ze allegroot een koos gebad zijn, daar na beginnen de onderste en bovenste ter zijde bloemen een groen bij elkaar te zetten, daar uit de vrucht gifvormd werd, vervaard, vandaar ten kleine en gebakken boven van, daar in een lymagtig merg legt, beter voelbaar en citroen tijd in het blozen veranderd, zonder zaad. De bloemen rieken over dag weinig, maar na vervallen ondergaan, als ze na haar dood opnieuw opnieuw geven ze een merklijke en tong van een soort duurzaamheid. Ook de afgebrochte leden van planten, tussen maar tien barre maanden en bloeien, Oorwijn, maar zelden van de vrucht, lege vaten van geen zaad, kan veertig jaar overleven, maar de boosdoener jachtvele knoppen aan de zijkant uit, gelijk de lelie, niet veel negsens, maar ongekend, in met pukkelen, verse uit nieuw plantje zich voort te wijden rondom de Moederplant, die men ten geleden kant oppeboekt, of ten deel uitgraaft, en verplant, 't is uiteindelijk soort. Men plant ze meestal in planten en tielen, in goede zegemte aarde, en zet ze voor de vensters. Ze houden echter lang, eer zij homogen voorbracht." Nsiara. In 't Island Amica notum, na 't Maleyt-febe Sondal Malam, on dorip by naebt liefelijk. Rijk, gelijk de opgeprikte boeren, boexcel sommer den naam verbeteren, voillende daarvan aan Suda Malam, bet it nagt, als of u dt menervben met laar reuk aan kondieen, dat bet naebt zy. Audere noemen u ook Tru- na Malam, dat is Bruidsgom by mccht. Dt etrusk naam is beter gelijkenisse. Plaats. Ze is in Amboina voor het jaar 1874, onbekend gevectjl, maar vercaaut ge tragi van Batavia, alsmaal ze gemeen is, en begind rut in Amboina ook voor te telen, z'n op de bodem in tamen, als pollen. Gebruik. Deze plant werd met liefde aan de liefelijkheid van barre reuk aangebracht, was in de Medicijnen is ze by de Inlanders onbekend. De bloemen vroegen 's avonds afgebracht, in de baarden, als op de bedden gestrooid. Deze planten vormden uit Oost-Indië gebracht te zijn, men kon vertoond diergdyke bloemen in Italië met het netam aan. Tuberofa, vroegst bloemen vast grootte zijn dan Oost-Indische, in aar van men aldaar vroegst maakt, en in de tuinen zorgvuldig onderscheide voed, 'vertrinner in komme bloeien zalltnde. Cum fiftili etiam in camera per noctem deponi potest hanc plantam, ut odorem fundat, et per diem iterum Soli exponatur. Omnes furculae ex radice propullulatae abfendendi funt sic transplantandi, tum caulis pluris profert flores, bulbosque crustulari et major exercebat. Tabula Nonagesima Olim. Amicam exhibet mumium, quae vulgo Tuberissa vocatur, et quae Peristhemos floribus alternis. H. Oefort. p. 126. & Hyacinthus Indicus, tuberosus flore Hyacinthi Orientalis C. B. P. p. 47. & Tauricus. infi. p. 347. sit Hyacinthus Indicus tuberosus, radice Ciu. bis. t. p. 176. sic et Hyacinthus Indicus tuberosus, nomen oleas. Mus. Zeyl p. 35. & Thun. Zeyl. p. tas. sic et. CAPUT SEPTUAGESIMUM. Flos Sufflam. Bongus Sufflam. Flos Sufflamus Amhortum femineum refuls Orcidum, et reduci posset ad quartam Orbedum deselem, quae Orebis Serapiae describuit, et describuit a Didona libello 7. cap 30. Caulem emittit simplicem, refinium, rotundum, et firmum, binos cum dimidio pedes altitude, in cuius inferiore parte rara locantur folia, Plantaginis foliis similia, sed longiora, crustulata, sic glabriora, sed pucellis longa, binos latus digitos, per longitudinem tribus quatuorve nervis distinguuntur, quorum medius in inferiore protuberat parte dorsum acutum, alii vero inferius non exercscunt. Folia bic majorem ambiant seu amplexentur caulem, sic nunc ad superiorem, nunc ad inferiorem partem lacissima surit, maximaque & lace germinantia, antequam caulis florifer exercscit, qui tum alia pauciora modo profert minora, sic angustiora prioribus, quae ad artus caulis adumbunt, aquosa, sit ingratus sapori. In caulis vertice quatuor vel quinque albiflimis ex cerecent flores, peculiaris ac mira foraxe, qua nempe compota est ex illa Iris sic Orchidis, quique magnitudinem habent maximi Narcissi, quivis enim flos ex sex magnis constat petalis, quorum bina fornicida alba sic retrorsum flexa funt, tertium, quod maximum, erigitur, ac parum antrosum vergit supra florem extensum, quod incumbit binis albis fit bidentiformibus expansis corniculis. Reliqua bina latera seu oras cingunt, quae aliis latiora funt, quorumque oras posteriores in multas lacinias acutas seu radios dividunt, aesti simbriatae edent. Inter haec bina sextum locatur infimum sic agustissimum petalum, quod in statu cymbalum compilictum est. In floris centro aliud, porro concavum, conspicitur foliolum, Casside-forme, cum binis corniculis lateralis, nux tenuis funt sic intorsum circinnata, ac sub calide sejuncta recondunt, antheras gerentia lucuas in statu Liliorum alborum. Post hanc galeam bini albi splendentes colles seu glandulae locantur, sub quibus formamentum conspicitur ad caulem pervium, ad postquam floris partem longissima fit incurva dependens cauda, sex pollices longa, culmum crispa, rotunda, concava, ex viridi sic albo colore distincta. Floris bassis angulosa et viridis caulis est, ad latera acuta fit ferrata, binos pollices longus, in medio crassicusculus, ortum ducens ex ala angusti folioli, in caule politus, ex iucundus bene fructus excrescit, qui filicula est oblonga digitis articulum longa, ultra penam crassa, sive acutis oris sive angulis distincta, in qua locatur pilosus fit rufus lanugo loco feminum, ut in Angræcis, quae decidit sic avolat, quum filiqua sic matura. Zeven oneren aldaar ook voortgeveld de oor de aanhangende knobbelen, en acht ten bemin een baar roepende, zicht opende, synt men den gebeizenden Stel een, zet berin een kruis water, daar da verbomen vervalgens alia dagen open gaat en de torre, daar zyelan met baron reuk vervuld, makend tot eenig dagen een aanhangend spektakel voor oogen en neus. Men kan ze dan met den gebeten pot in de torre na hoe Op losse Zettern, om den reuk te gemakken, en 't daagt veteran buiten dagen in de Zonnd. Alie Scheut uit de verpletten uitgeleende, moet men afleiden en verpijnen, zodat draag den Stel meer bloemen, en de wortel vordt dikker en grooler. De acht en negentigste Plaat Vertoont de Nachtheerste, welke in de groeiende Tuberosi genoemd is, en is de Perquisite met bloemen over en werd Vlaamsch uit de Indische tuberosi Hyacinthus met de bloem van Indische Hyacinthus van C. B. P. p; 47. en in Tannef. in sit p. 347. en in de Indische Hyacinthus met een knoppelige hul, des nachts ruikende van het Mus. Ze i. p. 35. en de Tbf. Zeji. p. 390. fictie. LXX. HOOFDSTUK. De Susanne-Blom. Flos Sufamx, een Amboinese Orchis, en kan gebracht worden onder de vierde soort van Orchides, die men Orchis Scaparia noodzakelijk bevat, beschreven door Dodonaeus, liber 7, cap. 30. Het eerst op met een en kegelvormig, rechten, ronden, en livelyen, geel, men boei, aan weerszijden ondersteund door vleugels van enige bladeren, de Wortelbladeren zijn eiland, doch later, dikker, en gladder, zodanig duimen tank, aanvinger breed, in de lengte met 3/4 zenuwen afgezet, vandaar van de middellijke aan de onderste zijde zit de vleugel, met een sterpe rug, na de andere zijde van onderen niet uit. Deze bladeren omvatten den hoofdsteel, zyn zomermaand achter, zomermaand voor op het bruitje, op het grofje en veldgras, vertakt, door de steel opgericht, vormen aan de steel dan weer andere van inzonderlijk bladeren lans, kleinder en smalder dan het voorgemelde, tegen de steel aanleggende, tijmachtig, en luchtig, van formaat. Aan de top van de steel komen 4 en dan geheel onder elkaar een ongeveer een dozijn bloemen voor, van een bijzondere en zeldzame gedaante, gemengd, vallend een kruik en orchidee vazaan, dat zou groot zijn, als de grootte van een narcis, vormend iedere wacht, in gemaakt van ongeveer de grootte van een grotere blaadjes, waartoe het een lente vijl, voil voile, en achtergevel gekromd zyn; beter 3 de, zyn, je boei groot, staat opgerekt, en een uiting van voorvoorzien, over de bloei periode gebogen, binnen op lichte matten, in gemaakt van stekelige verstrengde, boeien, bladeren, en gronden. De andere bladeren, de zijden, breder dan de andere, in hart voorzien, randen zyn ingelegd in vleugels, als of zij franje hadden. Tuinben deze bruit legie bet zesde onderje en/aille bladje, al een echte zamstam gvoortocht. In de midden ziet men niet een volle tahltje, maar een katje geforrnoot, met aan dunne barretjes naam de zijde, drie zige met veel krullen ineen gesweden kromme, en aan de andere zijde beter bekken vergevingsgeestig, dragend een zwaard. Op zijn hoofd heeft hij een muts, gelijk de witte lelitn- achter de slimme ziet men 7 kogels in een intende beurzeltjes of kersen, onder de rug een gat tot op den sleer dwars gaand, aan de achterkant het hoofd een langen en wat gekromde staart, afhangend wel 6 dumenten lus, een groeve-bodem dik, rond, binnen vol, buiten groen en wit. De tuit van de Idote is een geboekte in groottal, veel, voorkant wit, fiber en gezaagd zijn, 2 dennen lank, in de middle dik, ten voorhemel uit den vecht kan een klein bladje aan den bovenste gedeelte, uit deze kort verdeelde vrucht, zijn de een lankvormig been, een lid van een vinger lang, ten ruim een sebiest dik. Met zet schrepe kanten afgeveld, waar in het een baarige ten roos bloei veld, in plaats van zaden, gelijk aan dat Anthemum. Vlott. LXX Hoofdstuk. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 287 Flori en odor ulcis in indag, Liliorum alborum, sed debilis. Prima vice nullam notabilem radicem in hacoatervare potui, planta, primarius enim caulis in terra remineratur, sed obtusum partem, ex qua pauci ne breves dependebant, ribulii, fumque rara exhibebat folia illa planta, quod in coaptis obtinet Orchidis spei actus, quum nosti gerant, quum vero alio tempore examinatur, antequam Rores prodeant, nervesta; et unjulose observamur radices, ex quibus nempe bulbulus dependet oblongus testicularis; internodii, & obliquus, cum altero, rarius cum binis minoribus excipitur qualis & lateralior, Telliculi hi in specimen magnitudine conveniunt, alter autem semper magis concinnatus, fungosus, & minor, ut in ejus undique aliis id obtinet Orchidis species. Ipsorum lacrima aquae, quasi cibus, cibus, sed parum amarus, ut in Satyris. Flores hi rare conspicuntur, ac potissimum mensibus plurimolis Junio & Julio, alias enim anni temporibus caulis & folia disparent, licet men (se Decembris hos quoque observem, raro in Amboina reperiunt harae planta, nec nihil mensibus plurimolis. Agnes / 1891 Forma. Quum nullum hujus plantae nomen Malayanse vel Ambonense detegere potuerim, hic Latine dictur Fles Sufattrut, Malayanse Bonga Su-Jan in memoriam chrisi, quae in vivo sic mihi Socias fit auxiliaris: indagandis et conquirendis plantis, quaque prima mihi hunc monumentum florans vis. Quidam hunc Malayanse dicunt Angres tana, hoc vero nomen proprie alii competit plantae. Litor. In Leytilna montibus observavi juxta Castellum Victorium ad Orientalem ejus partem, proserit in via Kiercon, sub fruticibus, de eo loci ubi arbore Pueli crescunt. Si effodiatur, antequam caulis prodeat, transplantari potest in hortus, ubi flores profert, qui per aliquot dies aperti manent, quum altero anno nova hermina regerminat planta. Quum vero transplantetur, flore jam aperto, altero anno non prodeat, sed perit. Usui ejus ac viribus huc usque penitus ignota; sunt: sed elegans ac mirus ejus status et rarus in regularem habens formam, ita ut dignus sit, qui in fictilibus sit hortorum arcis locetur. Maecabubay forte similest et radix et flos in Manilia proveniens, cujus radicem Sinenfes Taediaro condunt, unde et Ambonense. Eius bulbi maximi sunt, antequam nempe flores prodent. Hosque depuratos per aliquot dies in aqua maceravi, donec ingratum illorum amaricantem amitterent odorem, quos deinde in seccharo concoxi, comprehendi autem, per cessionem indoresere, liquefaciebantur, cartilagines quoque fabro in granulum erant, sed poli anarum elopium melioris erant nota; et saporis. Flos Sufanni minorem quoque habet Ipccicum non ultra pedem a limen, simile gerentem folia et glandulas, sed utraque minora. Eius flos putillus est, albus, sic eleganter dissectus, ac fimbriatus, majori curcuri similis. Carooboeurrit, nec nil in ventos collibus, ipso vero telluris majora funt, apportantiore ad conditendum illis majori specie, ante flores venit essodiendi, sunt licet tum difficulter investigari sit conquiri pollinum, quum angusta eius folia sic illi Graminum vix distinguish pollinem, atque post floris lapsum ne unicum sine observare obseruetur amplius folium. Satyrium in Sina quoque obviare sunt, ibidemque vocantur Pu Satyrijan, h. e. mater lini prole, vel infants sine matre, quum plantae folia dispareant, quum caulis florifer vigeat, quod in Europaris etiam obtinebat. Ejus radicem conterunt cum acro, insinuant quod hanc maculis quibusdam albis faciei. Ad Figuram Primam tenerram Susannam seriatim exhibet planctulam nondum floriferam. Figura Secunda perfectam & florentem denotat Susannam seriatim planum, sed cuius caulis ob altitudinem in binas divisus est partes. Sit Zyden oberjtjn in fia paludi ricinco, die mal dins malkander bangen. Vere cernimus Leptiten dubus lapis. Het cerjeemal, bevat in de geten, komt voor in de telkon. Indeling aan de takken, de kronen, is te vinden in de aarde, in een klompje, daar uit te zien, gelijk alie orchideeën, haemmerdriucht, een, plus, als een ander tijd Aan, Turpinelf. Al nog geen verzen druïvd, zo vroeg men tijdens de kleurrijke, grote tentoonstelling daar aan, instrumenteel een lange, verworven bolletjes, als een Telltale, kleurrijke, gebroken, meer zelden een zelfstandige twee tot meer en de overige gedeelte, leert zij aan de zijden. De Tuijn, waren kleine ingebouwde kanonnen gelijk, dubbel daar, een eeuw tijdrimpeliger. In totaal, gelijk alle orchideeën, dus. De vorm, het waterafvallen, fijne, tot in het bittere, gelijk alie Saturia. Men ziet de haemmer, zelden in dat meel in de regeringsmaanden juni en juli, was hij op ander tijden verteerd, zelden zijn barbare jaren en bladeren, beginnend in december, gevonden bevat zomer, is weinig in september, te vinden, in dat niet komen de regenmaand. Naam, de dwarsbalk, bevat in de bladvergroening, werd Ambroisien genoemd, leb, bloeit en leidt de vervelling, uit, bevat ik, ze in 't Lijst van geruchten. Flos Sulinma, in 't Maals en Hongaarse Fulanna, de gedaan voorzien, van die, bevat e, die bij haar leven, in ons gebied. Giselinne en Bebelope, in 't open veld, een kruid en een plant, is gezien, vaak de termamol, mijn deel, deze bloem, staat bezaan. Sommige wil je in 't Maaltijd, ten Anno, daar van maken, doch deze naam, komt eigenlijk overeen met een ander blaadje. Plautus. Men vini bel cp Leytinor op de berget naast 't Victoria, na Id OJlen, inzonderlijk op de virg m Ration, andere loges minge, en vanaf omringen de Cajus Fectio Annonia Plan. Als men uitgraft, et bet zynen fietl/cbitt zookan men 't m de lumen verplant, char bet dan zyn blotme Voorbreekt, e ti de kunne vele dagen na elkaar geopereerd verlotend, en de volgende Jaar weer een nieuw plann tevoren. Maar als men bet verplant, vannar de bloeme aftekt gtopen, dan nat bet in’t Volgende Jaar met weer voortgewomen, en vergaat in de aarde. Gebruik. Van zyn kracht en gebruik is Met log loe tuitis bekend, als dat bet ook feboout en raort bloem, veegm baar onderlijke fascinatie, itator dig in potten e teel ge piant te zarden. Macabiah, het midden tussen een diergelijke wereld en Sinetzt cm. De bictum ir Iter klten, nude urit m aardig gefundeeld, ander s de groote meel gelyk, zey voerj utnig gevallen, en dat op luchtig bevels, lurar Tefliculen zyn grooter en merkelijker dan aan bel utargaande, ook bequamer en te Conflict .oom men meet zey vaar 't bloeyen ungraven, boeief ze ah dan meeldijk tevindemen, Jewyl de sale alle bladeren van de junge gras qualijk te enderfehent zyn, en na bet utargaan non de bloe vinde men nie een hoed. Dat Satyria wordt nude in Sina gevonden, en aldaar genaamd ru Sanc-Tjan, dal is mooeder ander kind, of ieter ander moeder, on dal de Naam der Ireiks vergangen zyn, al de Worm opgende fleti in zyn plant, gelyk men in Europa ook ziet, z)-ne wartelen vrezen maarzyn, in Irykeiue op zekere 1 ville getekend des aangezicht. De negentig meentgelen Plant. Veenoot in <fc etrie Figuur ero jong plantje van de Sufanne- buur, eer dat hei gebloed beef. De tweede Figuur wyft in een volmaakte bloemdragend phmt in de Sufantu Hetem, dog wiekas bloei om de boogp in toeven iedereit is. De 289 HERBARIUS AMBOINENSIS Liber VIII. cap. LXXI, Figura Tertia empelen deaurat cauli fommam panem trugiefertaiu, cultu Colla jtem in taurcid deciderunt. OBSERVATIO. Hanc plantam veram Orthiit (pedem elves, frd floribus fragutaribu & peculiaar in calcari donatis, quive facile vi ziet. vocaburque Orthii Amboneinsis , floribus albis fimbriatis; blit Sufanni Rumphii ab Herm. in Far. Hat. Fr. pag. 358. cui Pluitt. in Manti f. pag. 141. jungitur Orthis palmati perimiem, Caryophyllus montii floribus, marge fimbriatis ex Virginia. dtc. De derde de Figur vertont een enkelt hoofdstuk jeerklet de Aecis met vruchten, wiens bladeren al verflenen en isgeval- Icn Zyn. 