title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Dzi , (9) Deze Wet. Ide eenige uitzonderingen. 1 .' Mee! DORZIGTKUNDE. 69 DruPÉE WT. Hoewel de Breeking der Lichte- XVI. LES, . A F- ffraalen groter wordt of kleiner , zy door de - iL meerder of minder trap-van schuinsbed , laat. Vii, wer, | D | meé to eefte Vette, of Zwavelagtige Stoffen, die Door. Ichynde zijn, Breeken het Licht sterker, dat men van haar verwachtten zou, dat ze zouden doen, als men alleen maar haar Dichtheid in aanmerking nam, In dezelfde soorten van Stoffen zijn twee oorzaken van Straalbreeking , de een die van haar Dichtheid afhangt, de andere die uit haar bijzonder aard voortvloeit. Deze laatste is in staat, om, 't geen de andere niet doen kan, op een meer dan overvloedige wys te vervullen ; of het gebrek in de juiste maat en nauwkeurig te vergoeden. Hier uit kan het derhalve gebeuren, dat het Licht, als het uit een dier Middelstoff in een die Dikte is overgaat, zijn Breekhoek groter maakt dan zijn Valhoek, of ook wel dat het die beide Hoeken aan elkaar geeft, dat is, geen Breeking in het geheel ondergaat. Van dezelfde endergelyke Uitwerkselen zou men Voorbeelden kunnen tonen, iets, dat zekerlijk met onze algemene Wet niet overeenstemt. — Maar de wijl deze Wet in de meeste gewone en doorstaande gevallen ten volle waar is, en wel inzonderheid in zulke Lichamen altyd plaats heeft, waar in 'er iets mee aangelegen is, dat wy de Bewegingen van het Licht nagaan 'en kennen, zullen wij die Wet, voor zover zij tot een algemene Regel dienen kan, altijd als een Grondbeginzel van de Doorzigtkunde aanmerken, — N. . A, DEZ1, Aa XVI.LES. e, ÀF« DEEL, IV. Wt. V. Wtt. 330 GEBROKEN Lierenant, Met de Sivaalzaal; 7 xy deer den bysonderen Aer? der Straalbreking Middelveld, veer by zaal; byven egter de. Hookmaaten ooit :«pee. Hocken, die van den Breekboek, en melyk en die van den Invalboek, altyd zel Evenredelijke beflendig tot welke ander bebond. VIERDE WT. De Straalbreking "vers; dert, even. als do IWeerkaatsering, x00 veelm jaar merken kam de werkzaamheid «ua» Lébt siet: dewyl een gebroken Straal, die men den zelfden weg, xo als bij kwam, duit veel 16 keerem, als bij uit de Straalbrekers Middelveld komt de Streeklijn veer aanmen die bij bij zui Invallisg bad: gelijk wij hetzelfde Uitwerk van omzet Proefn ming gezien hebben, en gelijk men zich, men wil, daar neg neder van overtuig, kan, door die Proef op denzelfden en andere Suraalen., dikwils achtereen, te hsbale Vijfde WT. De gebroken Straal en Invalleide Straal bevinden zich altyd in (dn | '" zelfde Vlakte. ' wit Loodrezinaal op Operaakte. van de Sraalirekande Middelveld. - Doodlagingen. Wanneer men deze algemene regelen als wetten aanmerkt of als grondbeginstelen, onmiddellijk uit de proefneming zelf opgemaken, zoude ik de moeite wel sparen kunnen om er de redenen van na te voren te zijn, zonder dat zulks aan de waarheden, die ik nog verder van voorzien ben daaruit af te leiden, enig nadeel deed. Maar voor de lezer, die nog gelijk nieuwsgierig is om te weten wat men over dit stuk gedacht heeft, dat gericht te geven, veel eer, dan hem te vleigen met de hoop van hem de zaak zelf in de grond te doen komen; voordeelig het mist ongevoeglijk, dat ik de gevoelens en redeneringen van de bekwaamste en krachtigste natuurkundigen aan de strijdende patiënten hier kortelijk meld, zal deze opmerkingen, dat de straalbreeking van licht in het algemeen op een geheel andere, en regelmatige wijze geschiedt dan de straalbreeking van andere lichamen, en bij zichzelf, zonder enige fijnere twijfel overtuigd, een snaarharmonie, uit de lucht schietend 't water geschoten, den hoek van 72? Breeking of Streekbuiging daarom aan de grooter dan die van zijn invallende maan. 2 om dat hij, in de Oppervlakte van een waterdelftoe, vallende die meerder Dichtheid hee grooter tegenstand en vertraging ontdoopt in zijn Loodregte Beweging van boven naar beneden, dan in zijn Waterpas Streklyn, waar mee hij Evenwijdig met die Oppervlakte bewogen wordt: redeneerde hij uit op deze wijze. Dewild een Loodkogel of enig ander dergelijk vaak Looskaam, in Komende, zijn Loopstraal vuit met naar de Lijn te naderen, daarom om dat het Water, daarbij invloed op zijn Beweging van boven naar beneden meer Weerstand biedt dan de Lucht, daar hij uit kwam; zoo moet dan een Lichtstraal, die, in net dezelfde omstandigheden geteld zijnde, zich buigt naar de Lijn, ons geluk doen denken, dat het Water hem minder Weerstand biedt dan de Lucht. Die zelfde Wijze denkende, dat de Straalbreking van het Licht in 't Glas groter was dan in 't Water, maakte er aanstonds hetzelfde en dit algemeen besluit uit op, dat hoe meer Dichtheid de doorvliegende Lichtdelen bezaten, hoe meer het Licht er met te meerder vrijheid zijn Bewegingen in oefende. Dog hier in ging hij ongetwijfeld wat te haastig te werk, dewijl hij de uitzonderingen niet voorzag, die men zedert ontdekt heeft, en waar ik in de voorgaande Aantekening gewag van maakte. Deze onderstelling, hoe aanneemelijk anders in den eersten opzicht en op een schijnbaar goede redenering gegrond, kwam veel reeds op die tijd vreemd voor, en nog heden vindt men er weinigen, die zich verkrijgen kunnen om er hun toestemming aan te geven; om dat men, de inwendige toestand der doorlichtende organen niet kennende, noch met genoegzekerheid onderscheid kan maken. Een dier lichaam kan het licht vrijer doortoren geven. Een geschenk van de lichtheid, een naar au naauwkeurigheid onderscheiden op welke wijze licht wordt gegeven. ke we zy eigenlyk de werking van "t Licht ontvangen en doorlaaten, uit Voorbeelden redeneert en Vergelykingen, die zeer vele ongelijkheid in zich hebben, en van een heel verschillende soort zijn. Want geen andere Vluchtstrook is er zekerlijk, die bij het Licht kan vergeleken worden, en de Doorlatendheid der Lichamen, daar het door heen schiet, verschilt te eenmaal van datgene, 't welk men in de Duistere en Ondoorzichtende Lichamen Doorlatendheid of Doorloopbaarheid noemt. Dog de zwaarwiegende wederpartij onderschreven, dunkt mij, daar dit Gevoelen mee te strijden heeft, is deze. Het Vooroordeel, namelijk, daar men is, dat een Lichaam nooit een vrije doorgang aan een vreemde Stoffe zal kunnen verlenen, als de openingen en lege ruimten vanzelfs eigen Deeltjes afnemen, in getal of in grootte; gelijk zekerlijk in alle Gevallen gebeurt, daar een meerder Digtheid plaats heeft. Maar dit Vooroordeel, hoe sterker het ook zy, kan het egter tegen duidelijke Ver Ichynselen en Proeven stand houden? Moet men niet als een onontwijfelbaar waarheid erkennen, dat de Werking van het Licht, dat uit de Lucht komt, zich verfnelt terwijl het in 't Water doordringt, wanneer men ziet, dat het, om van A tot in Z te komen, niet meer dan den zelfden tijd slechts belet, den tijd die het aan het doorloopen van de Lijn AB belet zou hebben, indien het in de Lucht was blijven voortlopen? Is een grotere Doorlatendheid daarenboven niet een onmisbaar teken, dat er het Licht gemakkelijker en vreer in kan door trekken? En nog. tans zien wy in ontelbare Voorvallen, dat een Ligbaan, soo het meer Digtheid heeft dan een ander, daarom echter niet minder wel geschikt is om het Licht door te laten. Men vergelijkt bijvz. eens, om maar een Voorbeeld te noemen, een Diamant van een helder en zuiver Water met een stuk Glas van dezelfde dikte. Ongeacht zal men aanvankelijk gewaar worden, dat het Glas, boolevlieder, dewyks het zwaar- Aa 4 te- XVI.LES, 2. A F- DEEL, PLAAT VI, Fig. 3 E . Mo acm re mmm, - -— CARTOON 35 36 GEMROKKEN LICHT T XVLLES. telyk lichter is, nooit echter zóó volmaak PLEIN een Doorzichtbaarheid, als de Diamant Zien laat. Maar wat is de oorzaak, zal men vragen, dat het Water, schoon digter dan Stof, dan de Lucht; echter beter Licht een makkelijker en vrije doorgang verleent? Giffing DESCARTES antwoordt daarop, dat het van De Vlakke Lucht samengesteld is uit Deeltjes: waarom die getakt of vol van kleine Takjes zyn Water het en daarom minder geschikt om door Licht vrije gang te hebben, die Regulijnen loopen, tufchen zich op doorlaten, dan de Deeltjes van het Water Lucht. die glad en effen van Oppervlakte zyn,. van een gedaante, waar door ze zich ruimtelijk vanzelf in zulk een stand en zodanig van de voegen, dat er een eenheid uit ontstaat die zeer geschikt is om het Licht er te laten door heen Straalen. Door on- Dit Antwoord kan men zekerlijk niet hoorde aanmerken dan vooreen Gifting; en is ze nog niet een van de gelukkigste. W'ysgeer, die ze eerst in de Wereld bracht; zou waarzinnig niet gewaagd hebben DOORZICHTKUNDE 7 indien hij geweten had, dat de meeste XVI.LES. Omdat het licht, dat uit de lucht in het water valt, sterker doet breken dan het water. Volgens zijn eigen denkbeelden moet men ook geloven, dat alle vette stoffen uit takvormige deeltjes bestaan; waarop men dan met recht zou kunnen zeggen; dat één van beiden waar moet zijn, of daar de beweging van 't licht niet daarom vermindert wordt in het water, om dat de deeltjes van die vloeistoffen niet getakt zijn, gelijk die van de lucht; of dat de vette lichtgevingen, die het licht zóó sterker en sterker doen breken dan het water, ook deeltjes moeten hebben, die niet anders zijn dan die hij onderscheidde, niet minder glad en effen, niet minder vreev en los in hun beweging zijn, dan die van 't water. De natuurkundigen, die het grondgevoelen der aantrekkingskragten volgen, zoals de volgers van Cartesius erkennen, die ook zeggen dat de beweging van het licht, wanneer het uit de lucht doorgaat in 't water, vermindert. Gesbroken Lier*, een ook al min of meer zwaarigheid in zit heeft. De Lezer zal er door de volgende aanmerking over kunnen oordeelen, NEWTON heeft in zijn Proefnemingen een zeker getal van Lichamen, zowel Vaste als Vluchtbaar gevonden, die, schroor een minder Dichtheid dan het Water en 't Glas bezittende, het Licht echter dat uit de Lucht in hun valt, zo sterker of sterker dan Water en Glas doen breeken. Hij zag, met een woord, en erkende, dat de verstroking van het Licht, dat in deze zelfstanigheden doordringt, groter is, dan ze had moeten zijn, zo men derzelvers trap van Dichtheid alleen in aanmerking neemt, en daar naar rekenen wil. Wat zal men nu hier op zeggen, als men er een Grondbeginsel van gemaakt heeft, om de verstroking van den gebroken Lichtstraal toewijzen aan de Aantrekingskracht van de Straalbrekende Middelstoff, en de Dichtheid van die Middelstoff als de algemene maat van die kracht en derzelver Vermogen heeft opgegeven? Het Geval is vry belemmerend voor een Natuurkundige; die het zich als een vaste Regel heeft voorgegegeven, om zoo spaakzaam als mogelijk te zijn in Onderstellingen. Zie hier de oplossing, welke men van die zwaarzijigheid geeft, In de Lichamen, daar waar wij thans van spreken, zijn, "zegt men, twee soorten van Aantrekingskragten; de een hangt af van de Dichtheid; de andere is iets onbekends, dat aan de bijzondere Natuur van ieder van die zelfstanigheden gehecht en eigen is. Waarinlijk, denkt u, zult u er ook nooit iets naders van weten of het anders kennen, dan door de algemene Geslagtnaam, die men er aangeeft, en door de Werkingen die men ziet. Dog men zal u voor dit gebrek van meerdere kundigheid in dit stuk weer overvloedige voldoening verschaffen, want u hebt eenigen smaak gehad in Bereken." * De Lier is de voorstelstelling dat Newton een vergelijking maakte tussen licht en een leger dat vaker werd gebroken dan water of glas, die niet klopte. De genoeming, Want men zal u met de uiterste... XVI. DEEL. Nauw Keurigheid weet te zeggen, hoeveel... In de eeuwigheid op deze of die Sterrenbreeking heeft, Het Gevolg dat men uit dit alles kan afleiden is, dat de Nevelweveneers en Certificaten het in dit stuk met elkaar eens zijn, dat het Licht een verhoogde snelheid krijgt van Beweging als het uit de Lucht in 't Water, in 't Glas, en in een vrije van andere Dichter Middelvloken overgaat, maar dat, over de oorzaak van die Verhaltering, de ene ons niet veel meer Licht weet te geven dan de andere, Want, zich op de Aantrekkingskracht, gelijk de Nevelweveneers doen, te beroepen, is een Grondbeginsfel dat te nemen, dat vele mensen zeer tegen stemmen, en in verschillende Gevallen vrij wat onder voorlichting en aanvulling noodig heeft; en de andere te zeggen, dat het Licht zijn Beweging verhoogt, om dat het een vrije doorgang vindt, is bijna even als of men het stuk zelf, daar men een reden van geevend moest, voor Reden gaf. Ik moet hier echter aanmerken, dat men deze, de Certificaten, namelijk, zich niet tegenwerpt, dat een vrije doorgang in het Water, in het Glas, en dergelijke Soorten, - men zelfs uit andere onvergelijkbare dingen bewijzen kon, dat zeer met het doel had, niet genoeg aan de verhoogde Beweging des Lichts voldoende reden te geven. Men laat hier de Denkbewegingen voorstellen van een Certificaat, die de Doorvallende Beweging van het Licht door een... Middelftoff niet alleen Beweging van plaats-verandering merkt, maar alleen als de Overdracht een voortzetting van een Werking, welke door die van het Lichtend Licht is, Sham, daar de Strekel uit voortschiet, haar begin krijgt en blijft houden. Komt het soms meer aanvaadbaar voor, dat in een Lichtstraal, op die wijze aangegeven, die verfelde Middelftoffen, van welke de een beter dan de andere is, om zijn Beweging harer trap van Werkzaamheid te laten, doorloopt, de Werkingswijze die van de een. Oppervlakte voortgezet wordt, wordt risardebreed. Elke vervlugt en vluchtige plats die plagt daar ze intiem belet is, die haar vertakking ontiet en den doorgang vrijer heeft. Siret, van deze latere Straalbreking van het Licht gelden de krachten door diezelfde oorzaak, Amen met de schrijven, dat de Straalen, die vallen, een Werkaanvang en door die Werkaanvank tegen de Wanden der Openingen van de Loophoutjes veranderen. Hoewel dit Gevoelen een vrij natuurlijk en schijnbaar voorkomen heeft, is het nogtans onmogelijk hetzelfde te doen gelden, zolang men niet toont, dat de Hoeken van die zo genoemde Werkaanvank, of Stuithoeken, aan de Hoeken van Invallende of Stuithoeken gelijk zijn in alle Gevallen, daar geen men Straalbreking noemt plaats heeft. Ten dien ende zou men tot Ondersteuningen zijn toevlugt moeten nemen, die bezwaarlijk in gang zouden vinden; gelijk, bij voorbeeld, dat meest alle openingen en lege gangen der Doorlatende Lichtgewaamten volgens een Zekere en dezelfde Strecklijn lagen. Dan rechtans zeer gevorderde redenen heeft om te geloven, dat die openingen en gaten in het lichaam lopen: of anders zou men kunnen onderstellen, dat er meer licht door die schuine feopeningen weergekaatst wordt, dan er in die valt, welke de invallende lichtstralen regelmatig vangen: het welke natuurlijker wijze niet te denken is. Opklaringen, een van de gewoonlijke uitwerkelijkheden van een regenbreeking, daar wel het meest het oog schijnt in op valt, en daar men zich altijd, als men het water er de reden niet van kent, over verwondert, gehuwd is de schijnbare inbuiging of kromte van een stok, die men schuins in het water steekt. Iedere weet dat zulk een stok in vlass van zich rechtdoor de vertoont, als of hij in het punt C geknakt of gebroken was; en een zoort van hoek of bocht maakt. Om de zaak van dit verschijnsel wel te begrijpen, moet men aanmerken, dat ieder genoegzaam verlicht punt van den stok, door den lichtkegel die uit het water schuins overgeeft in de lucht, daar het oog, gelyk men weet, geplaatst is, zietbaar voor ons wordt, door middel van een lichtkegel, die uit het water schuins overgaat in de lucht. Straal nummer, die uit een Digter Middelste in een andere valt, welke minder Digtheid heeft, moet zich in deze laatste Breek met van de Loodlijn af te wijken; volgens de voorheen gemelde eerste en tweede Wet der Straalbrekingen. Het Oog, geplaatst, wordt derhalve het Punt waar, wiens Stralen in ons richtingsnaar samen te lopen, en daar wij derhalve om ook verbeelden het Voorwerp te zien. Op dezelfde wijze gaat het ook met alle de andere zichtbare delen F, G, H, van de Stok, en, als men op ieder van hun deze Redenering toegepast, zal men liggere weten, dat hun Beelden zich allen zullen moeten vertonen op de Lijn $C. Dat buiten het Water streekt, een Hoek maakt. Volgens dezelfde Regel verklaart men ook de oorzaak van een ander Verichsterol van gelijke aard. Een stuk Geld, namelijk, op de bodem van iets dat niet doorzichtig is, van een Metaal, Houten of Aardene Kommetje, bijvoorbeeld, of enig ander dergelijk Vaatwerk gelegd, en zo geplaatst, dat men 't niet zien kan, wordt zichtbaar, als men er Water op giet tot een Zekere en genoegzame hoepte. Want men bemerkt ligtelijk, dat de Straal RS, die, zo'er geen Breking was, en hy Regtlijnig voort liep tot aan E, boven over het Oog zou heen steken, nu, als hy in S uit het Water in de Lucht komt, van de Lijn PS zal afwijken, en naar het in Y loopen, dat derhalve de Beeltenis van X stuk Geld zal zien in r, even als of het Voorwerp zich opgelogen had. Alles derhalve wat wy door middel van schuine loopende Stralen in het Water zien, Zien wy boven onze plats verheven. Een onzichtbaar stuk Geld wordt door het opgieten van Water zichtbaar, 't Schieting van Viich. Uit het Water ziet men de Voorwerpen op dezelfde wijze en hoger dan het met water drijft is, Dus iets daar men op letten moet als men Vijcht wil zien. Want men zou hem zekerlijk verliezen, indien men naar die plaats schoot daar men hem meent te zien; en wellicht deze twee redenen; 1. Om dat hy lassagent, dan hy ons toefecht te zijn,; en 2. Om dat de Kogel in 't Water een Breking of Looprichtingsbuiging ondergaat, regelmatig met de Straalbreking van het Licht, en daar door noodwendig zijn loop hoogte neemt en zich oplijgt boven de Streeklijn, die men hem dagte gaf te geven. Gelyk wy, in de Lugt ons onthoudet de Voorwerpen in 't Water gewaar worden, die de randen van een Kommetje, de Kanten en Wallen van een Vijver aanduiden ons belet zouden hebben: Zien, indien het Licht dat van hun afgeeft geen Straalbreking onderging, terwijl het van de ene Middelvlak overgaat in de andere; op dezelfde wijze ontdekken ook de Dieren die onder het Water zyn, als hadden ze na boven. Doordat het Oog, in zijn plaatse, het in 't is gewaar, even gelijk het, in 't zynde, ziet wat er in 't is; maar verbeeldt zich tegelijkertijd, in een van het tot zijn ware plaats in 't te brengen, dat het zich in 't bevindt. Deze laatste aanmerking is van groot belang in de Sterrekunde; en dient zorgvuldig in acht genomen te worden. Daar volgt, namelijk, uit dat wij de Hemellichten bij hun op- en ondergang boven den Gezichtsrand, en enigen tijd voor daarmee nog boven denzelfde gerezen, en enigen tijd na dat alreeds beneden denzelfde gedaald zijn. Want dewijl de Dampkring der Aarde een Middelvlak is, welke meer Dichtheid heeft dan die door welke het Licht der Hemellichten, eer het in denzelfde valt, heen schiet, zal de Straal, die van de Ster S, bijvoorbeeld, als zij nog beneden den Gezichtsrand is, afkomt, en die in een Rechte hoek op de Ster vallen zal. Plaat VI. Fig. 7. Men giet de Zonen Starren, voor haar op- en na haar Ondergang, Plaat VI. Fig. 6. XVI. LES. 2. ADEEL. En zelden op haar ware plaats, dan bij 't Teepunt. GEESSEURKEN LRCUR Lyn naar V zou voortloopen, zich in de ken naar de Loodlijn p? toe: waar door op het Oog van den AanSchouwer, men in 7 onderstelde geplaatst te Zijn, lende, hem de Star zal doen zien even of ze reeds boven den Gezichteninder was en zich bevond ins. Na dat nu die Star of eenig ander licht reeds opgegaan en boven den einder verheven is, verlangt deszelfs ware plaats om dezelfde reden ook nog de ware: dog, naar mate het hooger rijst, wordt dat verlangen allenskens kleiner. Want terwijl de Straalen onder 't rijzen hoe langer hoe minder schuins, als R en X, onder den Dampkring der Aarde vallen, wordt de Straalbreeking naar Evenredigheid hoe langer hoe kleiner, tot dat eindelijk, als de Star tot boven aan 't Hemels Toppunt, of tot een hoogte, die er nu veel van verlangt, gereizen is, haar Straalen, Loodrecht of bijna Loodrecht vallende, geen of geen voldoende geen Breeking lyden, en de Star op die plaats doen zien, daar ze waarlijk is. De Droomtiekunde, 391 - Het geen ik hier als in 't voorbijgaan van de Straalbrekingen der Sterrenkunde gezegd heb, ruikt op deze Grond en Onderdeel, dat de Dampkring der Aarde een Middelveld is, die een sterkere Straalbrekende kracht of meer Dichtheid heeft dan die, welke de onmeetbare ruimte der Hemelen vervult. Dit is iets waar men onweerzeggelijke blijk van heeft; voor eerst, door het opkomen der Hemellichten en derzelver Verlichting boven den Gezichtsveld, die bestendig altijd vroeger geschiedt, dan ze volgens een nette uitrekening van hun dagelijkse loop en den tijd die ze daar toe besteeden, geschieden moesten. Ten anderem door de onmiddellijke Waarnemingen en Proeven, welke bekwaamde Natuurkundigen op verhopen tijden en in verassende omstandigheden hebben, en door wie de juiste Evenredigheid getracht hebben te bepalen, tusschen de Hoekmaaten van de Hoeken van Invallende en van de Hoeken der Geheelte Straalbreking, gevormd door Lichtringen, die uit de Vlammenruimte vallen in de Dampkring. Ik zeg ; met voorbeeld, de Geheele Straalbreking, om dat een Lichtring, door de Lugt van den Dampkring gebroken, niet met een enkele en dezelfde Rechte Linie verder altijd blijft voortloopen ; gelijk in een Straalbrekende Middelveld van een gelijkvormige en overal eenpaarige Dichtheid gebeurt. Maar terwijl de Lugt in die Laag van den Dampkring, die het naast bij de Oppervlakte van de Aarde hangt, een groote ter trap van Dichttheid heeft, en meer met Dampen belaaden is, dan in hooger streep. ken, moet men aanmerken dat zijn Straal. breekende kragt ook, naar mate, alles meer en meer toeneemt. Dit zal dan ook zaak zijn, dat een. Lichtstraal, die zich voor de (*) Men kan daarover naziën de Trad. Phil. N. 157. benevens de Experimenten Physico-Mechaanikes de HAUXBEE , onlangs in 't Frans overgezet, te Parijs bij CHEVALIER uitgegeven. Tom. I. pag, 196. &c. N.. DOORZICHTENDE 3931 de cerstemaal breekt in 2, daar hij in den Dampkring begint te vallen, sterker geboogen wordt in P, en daar na wederom nog sterker in e. Indien men nu, in plaats van maar drie Laagen, gelijk wij hier gedaan hebben, in den Dampkring te rekenen, veronderstelt, gelijk men zou moeten, dat 'er een ontelbaar aantal van dergelijke min of meer verfchilde Laagen is, en dat haar vermenigvuldigende Dichtheden ; ongevoelig, alleskens van het punt a. af tot aan de Oppervlakte der Aarde, meer en meer toeneemen, begrijpt men ligtelijk, dat de Gebroken Lichtstraal een aaneengesloten kromme Linie zal moeten volgen en ons de Zoene of Ster, daar hij uit voortijiet, doen zien langs de Raekyls van die kromme Linie 74. Dewyl men daarenboven door verschillende Proefnemingen, met de grootste zorgvuldigheid dikwisi herhaald, bevonden heeft, dat de Straalbreking van het Licht, dat uit het Videl overgaat in de Lucht, sterker Wordt, naar mate dat men die Vliefstof, Bb 5 X XVI. LES. 2. A R- DEEL. Plaat VI. Fig. s. Tangentie De Straal- breeking vervcht naar de gefteld- heid van den Dampkring. | 394. BROKEN LICHT-. XVILES. ?t zy door dezelfde in een te periferie, ?t zy. Al door koud, in dichtheid toegelaten, volgt er noodwendig uit, dat de voorwerpen, die men dus dwars door de dampkring heen ziet, niet altijd op de zelfde, vaste bepaalde hoogten waargenomen, niet altijd even ver van hun ware plaats verwyderd zullen schijnen, maar soms tijdelijk minder en soms tijdelijk meer daarvan afwijken. Wat de gemaatwandel van de lucht, haar zwaarte, en de grotere of kleinere overvloed van dampen daar ze mee gehad is, verklaren niet alleen, naar het onderhavige van luchttypen en jaargetijden, maar ook nog, daaronder door invloed van oorzaken van een andere toevallige aard. Het zij zo. — De werkelijke verschillen in dichtheid, in sommige streken van de dampkring, hebben op de straalbreedte en lagere kring van het licht zo'n grooten invloed, dat ervaren en oplettende natuurkundigen verzekeren, dat ze een en hetzelfde gebouw, dat ze volgens de regels der meetkunde op een afstand die wat groter was, gemeten hadden, op verre 12 van verre afkoelende hoogte, nu eens wat hoger dan wat lagere bevonden hebben. Dergelijke Berichten, gevoegd bij de overtuiging, was er door men verzekerd is dat zodanige Gevallen kunnen gebeuren, was een omzichtig Starrekundigen, om zich op de nauwkeurigheid van zijn fatales van Sterrenbreking niet blindelings met een volkomen vertrouwen te verlaten; en boezemen een welgegronde en redelijke achterdacht aan ieder in, die zich genoodzaktt ziet om op de volkomen Regtheid van een Lichtstraal, die een grote strek Lugus heeft doorgeloopen, Luchtwaarneemingen en Berlingen te grondvesten. Wanneer men op de Zon of op de Volle Maan, als ze dichtbij den Gezichteninder zit, iets geeft, ziet men Zonnelijk dat haar Schijf, in vorm van Cirkelrond, langwerpig Rond zich vertoont; maar dan merkt men tevens ook dat die Middellijn, die Loodrecht opwaarts staat, de kortste is, en de Waterpas Middellijn, met den Gezichteninder als 2. DEEL. Zon en Maan tonen zich bij den Gezichteninder Langwerpig Rond. LES. 2. AF-DEEL, GEBROEKEN LICHT: dicht, de langste. De Reden van dit Verwondering zal men ligtelijk begrijpen kunnen, Zo men aanmerkt, voor eerst, dat de Ster. Breekende alle gedeelten van het Hemellicht zigt verhevener en hooger boven den Gezichteinder doen vertonen dan ze werkelijk zijn: ten anderen, dat die verheffing te flatter is, naar mate dat een Voorwerp zich nader bij den Gezichteinder bevindt. Want uit deze twee bekende Uitwerkels volgt vanzelf en duidelijk, dat de benenste Rand van de Zon of Maanschijf, als ze naast bij den Gezichteinder, met opgeklommen zegt vertonen moet, en tot de bovenste Rand genaderd moet schijnen, waar door dan de Cirkelronde van natuurlijker wijze veranderd wordt in een Langronde. Indien men daarop geefert voelt, zal men ook bespeuren, en er op dezelfde wijze de reden van begrijpen kunnen, dat twee Sterren, van welke de een boven de andere staat, kort na hun opgang zó ver niet van elkaar verwijderd schijnen, als wanneer ze de Middaglijn naderen. DriehuikigKUNDE. 397 Doorsnijding van de Maan kan Verduisterd op gaan, terwijl de Zon nog schijnt. Kan ik ver van de gezien rechts vab den gezien; rechts zijne geheele lichaam nog boven de kinnen zien laat, Ay, die weten dat de verduistering der maan veroorzaakt wordt door de schaduw der aarde; welke zich dan achter de zonnenstrook plaatst, staan verwonderd dat zij die van licht bezien, in de tegenwoordigheid en vlak tegenover die zon zelf, die het haar gelegenheid te verlenen, dog in dit geval is het, de maan zelf niet, die zich vertoont boven den gezichtskring; het is namelijk haar schim en toverbeelding, dat door middel van de straalbreking opgelegd wordt en zich afboven den gezichtskring vertoont, even goed als ik voorheen in figuur 8 van de ster S gedaan hebben. Maan, zal men zeggen; hoe kan de maan dan nog van ons dus lasten zien, als zij al zo ver verduisterd is, en bijgevolg geen licht meer heeft? De maan, dog men herinnert zich, dat de maan ten gevolg van geen verduisteringen ooit van haar licht beroofd is. Zij blijft altijd zichtbaar en men kent haar zeer onwaarschijnlijk alleen met een kleur, die begint uit te doven en te verkoelen. Dit is ook een verklaring, waarover de ouden qualyk geredeneerd hebben, dat zij de zonnewering kragt van den dampkring der aarde niet grondig genoeg kenden, eh, welke ik hier wel verklaard heb opgelost te vinden in de gezichtskunde van den kleine beer. Niet ontast, zegt hij, uitbad 177, die deel van de zonnestralen, die van waar wij zitten lange den aardbodem schijnen. DooRziGTKUNDE. 395 tende, en ving in dezelfde Donderdag brekende, elkanderen in de Schaduw kruisende, en de Maan, die er in verdommeld is, een flauw Licht bij te zetten, De Uitwerkelijkheid, waar ik tot hier toe gewag van had, leert alvast dat de Straalbreking des Lichtden Stand of plakking valt een Voorwerp dikwijks verandert, door de kijkers te doelen op een plaats die het niet is; ik zal uwen weg verder tonen, dat diezelfde oorzaak ook invloed heeft op de Gedaante, de Grootte, den Vorm, en de Vliegende Voorwerpen. Doch terwijl al deze Wondervoortvinden geen van heel onderliggen aan de Straalbreking, die de Bothenissen op den bodem van 't Oog tekenen, al het gevoelglyk zijn, dat ik je hiermee in dit hoofd dieper inloet, voorafgaand door eenvoudige Proefnemingen duidelijk te zien, op welk echte wijze de Gebroken Stralen zich onderling verhouden, wat ter beloop en gefakte zit tot verdere verduistering, is de basis van onze onderzoekingen. De Straalbreking verandert de Vorm van de Voorwerpen, zeker, door de Invloed, en de bijzondere vorm van de Straalbrekende Oppervlakten. 400 Groene Lichten Licur. De Stad - Wanneer twee Middelen elkander raken, moet de Oppervlakte van die welke van beiden de meeste Dichtheid heeft, is of Via noodwendig een van deze drie gedaanten rond, of hebben; zij moet of Vlak zijn, of Verhouding rond, of Hrond; en de Invallende Stralen, die er verschillend te gelijk op vallen om er door heen te lopen, moeten of Evenwijdig zijn met elkaar, of Naderende, of Verwijdende. Wat nu in alle deze verassende Gebeuren zal ik thans onderzoeken; en, dewyl ik reden heb om te geloven, dat de Lezer, na alles wat tot hier toe gezegd en meer dan eens herhaald is, genoegzaam begrijpt, dat een Lichtstraal van de dikte van een Duim, bijvoorbeeld, aangemerkt moet worden als een Bondel van Stralen, die zich verder van elkaar kunnen Verwyderen, of dichter tot elkaar Naderen, om een Rol, of een Kegel te vormen, in plaats van twee parallel naast elkaar onderling afzonderd zijn. Afzonderlijk. Spiegelschool gedaan heb, maar geen enkel doorgestane tot rijke Proefwerken gebrikt; uit de bijzondere gedachten, zo wel rolronde, regelvormige, die hyzalasnemende, over de onderlinge Evenwicht, of Kegeling of Wydering van de Delen, daar hy uit bevat, doen overdeelen. Wat de Holronde of Verhevenronde van de Oppervlakten van de Middelstoten aanbelangt, ik zal hier allen maar van zulken pesten, die Kleefse kroog genoegzaam de Werktuigen der Drogistiek op die vorm gewoon is te maken, en ook door de bet, zo met hassen gebracht heeft; niet zeer constructief vallen kin, om volgens die zelfde de Grondbestellen en Repelent voor te gaan; exerceren bij alle andere onderzeeën van kunst en wetenschap van Apparaten cum sis, te beschouwen als bronnelijnen en verijdelend beloop van gasapparaten. DE EL (E DÀ US EP m NE usd wiho modoc hoassn o thuc sy DEREN. ^ Cc KER: "A 2. A E- DEEL. Toestel en Werk- tuig tot de Straalbreeking door een Platte Oppervlakte. EERSTE GEVAL. Eenvoudige Stralen, vallende suinklaar wit op een Middelstoot in een Dichter, die een Platte Oppervlakte bevat, - 2. PROEFNEEMING. Doordiep van een Platte Spiegel, buiten het Venster geplaatst, laat zien in een Kamer, die zeer donker gemaakt is, Zonneschijn vallen, welke ten biseau door een holle ronde Buis, die Waterpas in een der Blinden van het Venster zet, en die andere helft 1 Duim Middellyf herft, en 2 Duim lengte heeft. Op deze Buizen zet men aan de eind, waar men ze in de Kamer komt, Verkeerde rond Glaasje van verschillende hoeken, met meer of minder Verheven ronde, naar de verschillende Proefneemingen die men doen wil, Tot deze Proef gebruikt men er een, dat maar pas die Verhevenheid heeft, die men voorzien wordt, om de Lichtsterkte een. Verzamelde Rolronde Vorm te doen aanpassen. Men doet dan Boodschap van Zonnestralen, door het Kasje, dat in figuur aanduiding afgebeeld is, welk men terwijl de eind op het Tafelje plaatst, dat ik te voortvloeit, van gesproken, en 20 daarvan als het in figuur 2 te zien is, breder boschroefing Phat VI. Verder heeft. Fi. De lange Zyde van dit Kasje bestaat uit twee volkomen rechte en Platte stukken Glas, waar vier Duim breed en 1 Votkessel, ik op-cengestanden van 7 cm Duimen volmaakt. Evenwijdig stukken, elk opgeregen. De twee korte zijden zijn van meet af aan elk van hun eigen soort. Drie Cirkelzonden, opening van twee en een kap van respectivelijke duimen. Middellyn; elk met zulk een Glazen, voorzien, als daar men van een Skylightwerk meestal die onder de naam van Horloges bekend zijn. Van het een strekt de Vaenn zijde per buittem uit, van het ho c &c. GEBROKEN Luchtwasser. XVILES. Ander naar binnen in Kasje. Alle deze Glazen, terwijl er Water in het Kasje gegeven moet worden, zijn met Sement vervuild; aan de vier hoeken van het Kasje, op de uitsteekenden buitenrand, zijn Schroeven om het op de genoemde Tafel Waterpas te kunnen vullen, en als er een kleine kraan is, dan kan men het Water door laten uitloopen. Uitwerkselen. De Lichtstraal bij A in het Kasje, dat vol Water is, vallend, breekt zich daar naar B aan, en vormt op die afstand een Melkachtige, dat men Loodrecht tegen zijn. De Schreeuwlijn ontbouwt, een verlichten Cirkel, wiens Middellyn aan die van de Ronde Straal Licht, in A samengekomen, gelijk is. Deze verlichten Cirkel kan men duidelijk onderscheiden, als men het Glas van buiten met een stuk wit papier bedekt. In de Afbeelding heeft men het Kasje achtergelaten, zodat alleen maar de Dikte of Vlakte van Water, dat er in is, vertoond wordt; te gelijk met de Uitwerkselen en de Loop van het Licht dat er doorheen schiet. Indien men den Straal, in plaats van hem op deze wijze te stuiten, weer uit het Kasje in de Lucht laat vallen, neemt hij de Streklyne aan van SS, welke aan die van den invallenden Straal R. Evenwijdig is. Dit ontdekt men gemakkelijk en zigtbaar, door op de randen van het Kasje een Regeling te leggen, Evenwijdig met eenen van die twee Straalen; de dikte van den Lichtstraal blijft op alle plaatsen van zijn gehele lengte constant, overal dezelfde en even groot. Hieruit volgt derhalve, dat Lichtstraalen, bij hun invallende Evenwijdigheid, wanneer ze uit de Lucht schuinskant in een Vak Waters vliegen, wiens Oppervlakte Regulier en Plaat is, hun Evenwijdigheid blijven behouden: gelijk ook als ze uit het Water in de Lucht vallen, die hen op dezelfde wijze een Platte Oppervlakte aanbiedt, Evenwijdig gaat het ook met alle andere Middelstaven, die in Dichtheid van CC 3 mál- XVI. LES. 2e À T. DEL. Plaat VII. Fig. 11. 4566 Gezamenlijk LicHT. malkanderen verscheiden, en vliegen van een middelmatafge Dikte of Diepte zodanig, gelijk Wy ze hier veronderstellen, TWEEDE GEVAL; Naderende Straalen, vallende uit een Hoogte in een Diepte; en uit deze weer in een Hoogte, beiden met Platte Oppervlakten. III. PROEFNEEMING. Toefel, In deze Proefnemingen gast men op de Zelfde wijze, als in de voorige, te werk; behalven dat men, in plaats van op het eind van de Buis een Glasje te zetten, dat maar zeer weinig Verheven rond is, en alleen dient om de Zonnestraalkwaler alleen maar die gerichten trap van Verwijdering, die men hier ziet hebben als men door een gat is een donkere Kamer vangt, te bemiddelen een volledig Rond te maken; nu een ander DORZETTE UNDE 407 Glaasje gebruikt dat merkelijk verheven is, en de Lichtstraal de vorm van een ronden Puntzuil of Kegel doet aan te nemen, wiens Toppunt ongeveer acht of negen Duimen van den Voet af voor uitsteekt, Na dat men het Kasje met Water gevuld heeft, plaatst men hetzelfde met de Zijde AD Loodrecht tegen de Lichtkegel aan, op zodanige wijze dat het Toppunt van de Kegel net de Zijde BC van het Kasje bereikt; waarop men de Kraan open draait, en het Water door laat lopen. Uitwerkingen, Zo aan het Water uit de Kegel gelopen Verkrimpt het Toppunt van de Lichtkegel uit de Kegel in, en wykt verder achterwaarts, derhalve dat men het nu ziet in het Water. Naderen Indien men dan het ledige Kasje eenige duimen vooruit schuift, zo ver, dat het Toppunt van de Lichtkegel eenigszins buiten de zijde BC van het Kasje uit zakte; stroomt het Water, dat men vervolgens injeekt, dat Toppunt een weinig voorzichtig dooreen springen, en men zal de gehele Kegel een misvormde gedaante, als van FG, zien aan te nemen. uit het Dit toont ons derhalve, dat de Nadering van de Lust der Stralen, als zij uit een Hoog Middelpunt vallende in een Dichter overgaan, afneemt en minder Naderen. Wordt; en dat in tegengestelde gevallen, de Stralen uit een Dichter vallende in een Hoog Middelpunt, en de Oppervlakte van die Middelpunten in beide gevallen Plat en Regulijk zijn. DERDE GEVAL. Wanneer ondergaande Stralen, vallende uit een Hoog Middelpunt in een Dichter, een met een Dichter in een Hoog vallen, die beiden Platte Oppervlakten hebben. IV. PROEFNEEMING; Tot slot. Ph4.vi, — Men laat alles in denzelfde Stand, waar het was bij de voorgaande Proefneeming; en, na dat men 't Kasje heeft laten leeg lopen, schuift men het zoo ver achterwaarts, dat de Lichtstralen, die, na een Punt in het Gemaakt te hebben, weder van elkander beginnen af te lopen, en door hun Vlakte een Lichtkegel te vormen, die met hun Punt vlak tegen dat van de anderen aanvangt; dat die Lichtstralen, zeg ik, Loodzef op de Zijde AD van 't Kasje vallen; er door heen, en aan de andere zijde er uit lopen. Op ongeveer drie of vier Duimens afstand van die andere of achterste Kante van 't Kasje, zet men Loodrecht op hoog een wit Bordpapier, waarop men den Voet van die Lichtkegel vangt, van wie's Middellyn men nauwkeurig de maat neemt. Vervolgens doet men weer, als het paar gewoon, Water in het Kasje. Uitverzeldeling van de Lichtende Cirkel of Voet van de Wyderende Lichtkegel is op het Bordpapier een weinig minder dan de Omtrek geworden; en de Licht-uitschijningsdicht aan de hoek van de Vlakte is nu iets kleiner geworden; en de Lichtsterkte op het Heel is evenaar verminderd. 