title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: 4. God is een oorzaak door zichzelf, en niet door 'n toeval: het welke uit de verhandeling van de Voorzichskikking nader zal blijken. 5. God is een voorname oorzaak zijner werken, die hy onmiddelijk geschapen heeft, als daar is de roering in de stof, enz. in welke de min voorname oorzaak geen plaats kan hebben, nadien dezelfde altijd in de bizondere dingen is. De min voorname beginnende oorzaak is God niet, vermits dat buiten hem niets is 't geen hem zou kunnen prangen. Doch de voor gaande oorzaak is de zelfde, per quam en sui et per consequiam omnium aliarum rerum causa est. 6. Deus solo est causa prima vel incipiens, uti ex precedentibus argumentatione patet. 7. Deus etiam est causa generalis, at in eo tantum quod varia opera producat; alio modo ita dici nequit, nam nemine opus habet ad effectus producendos. 8. Deus est causa proxima eorum quae infinita et immutabilia sunt, et quae ab eo immediate creata dicimus; sed causa postrema est, et licet quodammodo omnium rerum singularium. CAPUT QUARTUM. DE DEI ACTIONE NECESSARIA. Deum omittere posse id quod agit, negamus; quod demonstabimus quando de Dei praedestinatione agemus, ubi ostendemus omnia necessario ab causis suis pendere. Quod etiam demonstratur ex Dei perfectione, quia extra ullum dubium est, Deum omnia aeque perfecta efficere posse ac in idea ejus concepta sunt; et, uti res, quae ab eo concipi possunt, non perfectius concipi possint quam ipse ea concipit, sic omnia tam perfecte ab eo effici possunt, ut perfectius ab eo proficisci nequeant. Quando autem conclaudimus Deum omittere non potuisse id quod agit, hoc de eo affirmamus propter ejus perfectionem, quia in Deo id quod agit omittere imperfectio esset, nec tanten in Deo causam. God is alleen de eerste of beginnende oorzaak, gelijk by onze voorgaande betoging komt te blijkken. God is ook een algemene oorzaak; doch alleen in opzicht dat hy verscheiden werken voortbrengt: anders kan zulks nooit gezegd worden; want hy niemand van doen heeft, om uitwerkzelen voort te brengen. God is de naaste oorzaak van die oneindelijk en onveranderlijk zijn, en welke wij zeggen van hem onmiddellijk te zijn geschapen. Doch de laatste oorzaak is hy, en dit enigzins van alle bijzondere dingen. VIERDE HOOFDDEEL. VAN GODS NOODZAKELIJKE WERKINGE. Dat God het geen hy doet zou konnen nalaaten te doen, ontkennen wij, en zullen 't zelve ook bewijzen, wanneer wij van Gods voorbeschikking handelen: alwaar wij toonen zullen, dat alle dingen noodzakelijk van hare oorzaeken afhangen. Het geen met bewijs kunnen worden geleverd door Gods volmaaktheid, alzoo het buiten alle twijfel is dat God alles even zo volmaakt kan uitwerken als het in zijn denkbeeld is begrepen; en gelijkerwijs de dingen die van hem verstaan worden van hem niet volmaakter kunnen worden verstaan als hij die verstaat, alzoo kunnen alle dingen zo volmaaktdelijk van hem uitgewerkt worden, dat ze van hem niet volmaakter kunnen voortkomen. Doch als wij besluiten, dat God niet kon nalaaten te doen hetgeen hij heeft gedaan, zo bevestigen wij dit vanwege zijn volmaaktheid, dewijle in God na te laten 't geen hij doet een onvolmaaktheid zijn zou, zonder nochtans in God een minimum. Jam vero quaestio movetur, num Deus omne quod in idea ejus sit et quod tam perfecte agere possit, omittere possit, et num omittere in eo perfectio sit. Dicimus, quia omnia quae fiunt a Deo aguntur, illa apud eum ita necessario praedestinata esse debere, cum aliter mutabilis esset, quod magna in eo esset imperfectio: et quod praedestinatio illa apud eum ab omni aeternitate esse debet, in qua aeternitate nec ante nec post locum habet. Unde sequitur Deum cuncta res non aliter praedestinare potuisse, quam ab aeterno praedestinata sunt, et quod Deus nec ante istam praedestinationem nec sine ea esse potuit. Porro si Deus aliquid omitteret, nec proeficisci deberet vel ex causa in eo, vel ex nulla causa; si illud, necesse est, eum id omittere debere; si vero illud, tunc necesse est eum non omittere debere; quod per se patet. Deinde, est perfectio in re creatate esse et a Deo esse; unum omnium imperfectionum maxima est non esse; et quia salus et perfectio omnium est voluntas Dei, Deo hanc rem esse nolente, ejus salus et perfectio in eo consisteret quod non esset; quod sibi contradicit; itaque negamus Deum omittere posse quod agit. Quod quidem ortum, quia novum bene capiunt, qua in re vera libertas consistat, quippe quae voluntate modo, uti putant, in eo sita sit ut aliquid agere vel omittere possimus; sed in eo tantum vera libertas consistit, quod prima causa ab nulla alia re pressa vel necessario coacta, sola sua perfectione ad actionem inducat. Doch nu valt weer het geschil, of God al dat het welke in zijn denkbeeld is, en hy volmaakt kan doen, zou kunnen nalaten te doen, en of zulks na te laten in hem een volmaaktheid is. Wij zeggen, omdat alles wat er gebeurt van God gedaan wordt, hetzelve alzoo noodzakelijk bij hem moet voorbepaald zijn, nadien hij andersins veranderlijk was, hetwelk in hem een grote onvolmaaktheid zou; en dat deze voorbepaaidheid bij hem van alle eeuwigheid moet zijn, in welke eeuwigheid geen voor noch na is: waaruit volgt, dat God te vooruit op geen andere wijze de dingen heeft kunnen voorbepaalen als die nu van eeuwigheid bepaald zijn, en dat God voor en zonder deze bepaling heeft kunnen zijn. Wanneer als God iets zoude nalaten te doen, zou dat voortkomen uit een oorzaak in hem, of uit geen oorzaak: ja, dan is het noodzakelijk dat hij het moet nalaten te doen; zo neen, dan is het noodzakelijk dat hij het niet moet nalaten: dit is in zichzelf klaar. Verder, het is een volmaaktheid in een geschenkend zaak dat ze is en van God is: want van alle onvolmaaktheid is de grootste onvolmaaktheid hebben niet zijn: en dewijl het heil en de volmaaktheid van alles is de wil Gods, zou immers, als God wille dat deze zaak niet was, het heil en de volmaaktheid van diezelfde zaak bestaan in het niet zijn: hetwelke in zichzelf tegenstrijdig is, alzoo wij dan ontkennen dat God kan nalaten te doen hetgeen hij doet. Het welke sommigen voor een laster en verkleining van God achten; 't geen hier uit voortkomt, om dat niet recht begrepen wordt waar de ware vrijheid in bestaat, als welke geensinst zo zouden denken hier in te zijn gelegen, van iets goeds of kwaads te kunnen doen of nalaten; maar de ware vrijheid is alleen hier in gelegen, dat de eerste oorzaak, van niets anders geprangd of gebracht; Contrast dicitur quidem, bonum eo solo bonum esse, quod Deus illud velt, et Deum igitur efficere posse malum bonum fieri. Hoc autem aeque valutat ac si dicerem, Deum Deum esse quia velt Deum esse, et ita posse non esse Deum; quod ipsa est absurditas. Porro si homines aliquid faciunt et rogantur cur ita faciant, responsio est: quia justitia ita exigit. Si iterum rogatur: cur justitia, vel potius causa prima omnium quae justa sint, ista exigat? Respondetur: quia ipsa justitia ita vult. Sed, precor! justitiam omittere posset justum esse? Nullo modo, tunc enim non amplius justitia esse posset. Et quamquam illi, qui dicunt Deum omnia quae agit eo agere, quod in seipsis bona sint, putabunt fortasse se nobiscum non differre; procul tamen abest, cum aliquid bonum adesse dicant, cui obligatus vel obductus esset, quippe causa desiderioque quod hoc bonum illudque rursus justum sit. Deinde quaestio oritur, num Deus, etsi omnia ab eo alio modo creata fuerint et ab aeterno aliter disposita et praedestinata; noodzakelijk, alleen door zijn volmaaktheid oorzaak van alle volmaaktheid is; en dat dienvolgende, zoo God dit konde nalaaten te doen, hy niet volmaakt zou wezen; want het goed doen of de volmaaktheid te kunnen laaten in 't geen hy uitwerkt, kan in hem geen plaats hebben, als sluitende gebrek in. Dat God de eeuwige vrije oorzaak is, is uit de eenige klaar uit hetgene wy gezegd hebben, maar ook hier uit, dat er buiten hem geen uitwendige oorzaak is, die hem zou kunnen dwingen of noodzaaken; al het welk geen plaats heeft in de geschapene dingen. Hier teegen word wel ingebracht, dat het goed, alleen daarom goed is, om dat God het wil; en dat dit halve God wel maken kan, dat het kwade goed word. Doch zulks sluit evenwel als of ik zei: om dat God wil dat hij God is, daarom is hij God, en dit halve is het in zijn macht, geen God te zijn; hetwelke de ongerijmdheid zelf is. Voorzover, als de menschen iets doen, en men vraagt haar, waarom zij zulks doen? Het antwoord is, om dat de rechtvaardigheid het vereist. Vraagt men weer, waarom de rechtvaardigheid of liever de eerste oorzaak van alles dat rechtvaardig is, het alzoo vereist? Zoo is het antwoord, om dat de rechtvaardigheid hetzelfde wil. Maar eilief, zou de rechtvaardigheid wel kunnen nalaten rechtvaardig te zijn? Geen zin; want als dan kon ze geen rechtvaardigheid zijn. En hoewel de mensen wel die zeggen, dat God alles wat hij doet, daarom doet om dat het in zichzelf goed is, mogelijk zullen denken met ons geen verschil te hebben, zoo is dit niettemin verre daarvan dan, nadien zij iets voor goed stellen te zijn aan het welke hij verplicht of verbonden zou zijn, uit oorzaak van en begeerte om, dat dit goed en dat weer rechtvaardig is. Nu valt wijders het geschil, of God, schoon alle dingen van hem op een andere wijze geschapen waren, en van eeuwigheid af anders geordonneerd en voorbepaald als die nu zijn. Antwoorddeertu, dat, si natura van elke eeuwigheid anders geordend was dan nu, creatura was, dan zou God, volgens hun opvatting, een andere wil en intellect hebben, die niet meer op dit creatuur gericht was. Daarom zouden de dingen nu anders zijn, dan zoals ze nu zijn. Dat zou dan weer onjuist zijn, omdat God, wie wij nu kennen, de perfecte schepper is, wiens wil en intellect voortdurend en eeuwig dezelfde blijven. Wij zouden God dan weer op een lagere trap van bestaan zien, die is verschillend van de huidige wereld. God is nu al het perfecte en volmaakte, en zou dat altijd al zijn, zelfs als de wereld nu anders was. Als de wereld anders was, zou God dat ook zijn, in lijn met zijn perfectie. Daarom zou God nu een andere wil en intellect hebben, dan wat hij heeft, als de wereld nu anders was. Dat is wellicht een moeilijke tekst, maar wat het zegt, is dat God, als de schepper, altijd al perfect is, en daardoor de wereld nu ook al perfect schept. De wereld is nu anders, omdat God anders is, en God is nu anders, omdat de wereld anders is. Dat is een vicieuclsstelling, die niet onjuist kan zijn. zijn, of hij dan even zo volmaakt zou zijn als nu? Waarop tot antwoord dient, dat zo de natuur van alle eeuwigheid op een andere wijze als die nu is, gemaakt was, dan na de stelling der generatie die God wil en verstand toeschrijven, noodzakelijk zal volgen, dat God dan beide een andere wil en verstand als nu gehad moest hebben, volgens het welke hij de dingen anders had gemaakt als die nu zijn: en dus zou volgen, dat God dan anders zou gesteld zijn als nu: weshalven wij, indien wij stellen, dat God nu de allervolmaaktste is, genoodzaakt zijn te zeggen, dat hij zulks niet zou zijn wanneer hij alles anders schiep. Alle het welke, zeer tastelijke ongerijmdheden in zich besluitende, geensind aan God (die nu te voor en in alle eeuwigheid onveranderlijk is, gewest heeft, en blijven zal) kan worden toegepast. Dit wordt van ons verder bewezen uit de beschrijving die wij van de vrije oorzaak hebben gemaakt; als de welke niet bestaat in iets te kunnen doen of laten, maar alleen hier in dat ze van niets anders afhangt, zodat alles wat God doet van hem af als van de allerwijste oorzaak gedaan en uitgevorkt wordt. Aangezien nu God de eerste oorzaak van alle dingen is, zo moet iets in hem zijn, door het welke hij doet het geen hij doet, en niet naliet te doen: en dewijl dat geen het welke hiera iets doet doen, niets anders is kan als zijn eigen volmaaktheid zelf, zo besluiten wij, dat indien het zijn volmaaktheid zelf niet en was, die hem zulks deede doen, dat de dingen niet en zouden bestaan of in zijn geweest gekomen zijn, om te zijn het geene zij nu zijn. Dus verre van de eerste eigenschap van God. Nu zullen wij over gaan tot Gods tweede eigenschap, die wij in hem eigen noemen; en zien wat ons daarvan te zeggen valt, in 't CAPUT QUINTUM. Bij de Voorzicht van God. Volgens Gods attribuut, wat we eigenlijk in hem noemen, is zijn Voorzicht, welke bij ons niets anders is dan de moedwil, die we in de gehele natuur en alle dingen, zowel in de zaken als in de dingen, zien, om naar zijn eigen zijn te streven en te bewaren. Want het is duidelijk, dat de natuur niets kan hebben om naar zijn eigen te streven naar de vernietiging, maar integendeel dat alles in zich heeft om naar het beste te streven. Daarom, door deze beschrijving van Gods Voorzicht, kunnen we het algemeen en het bijzonder onderscheiden. Voorzicht is algemeen wanneer het de creatuur leidt en bewaakt als een deel van de gehele natuur, en Voorzicht is bijzonder wanneer het de moedwil is die een zaak heeft om naar zijn eigen te streven, tot het punt dat het niet langer als een deel van de gehele natuur maar als een geheel wordt beschouwd. Dit wordt geïllustreerd door het voorbeeld: alle lichaamsdelen van de mens worden verzorgd en gekend tot het punt dat het lichaam geen delen meer is, maar als een geheel wordt gezien. De mens heeft een bijzonder Voorzicht dat zijn lichaam gezond houdt, en de mens heeft een algemeen Voorzicht dat de gehele natuur bewaakt als een deel ervan. CAPUT SEXTUM. Over de Voorzicht van God. De derde eigenschap van God is de Voorzicht, de goddelijke Voorzicht, die we al eerder hebben aangetoond. De tweede eigenschap van God, die wij hem eigen noemen, is zijn Voorzienheid; welke bij ons niet anders is als die poging, die wij, in de geheele natuur en alle bizondere dingen, ondervinden strekken ter behouding en bewaring van haar zelfs wezen. Want het is openbaar, dat geen ding door zijn eigen natuur kan dragen tot zijn zelfs vernietiging, maar integendeel, dat ieder ding in zich een pooging heeft, om zichzelf in zijn stand te bewaren, en tot beter te brengen. Zodat wij, volgens deze onze beschrijving, stellen een algemene en een bizondere Voorzienheid. De algemene Voorzienheid is die, door welke 'n ieder zaak wordt voortgebracht en onderhouden, als een deel van de geheele natuur. En de bizondere Voorzienheid is die pooging, die ieder bizonder ding tot het behoeden van zijn zelfs wezen heeft, voorzover ze niet als 'n deel der natuur, maar als 'n geheel wordt aangemerkt. Het welke met dit voorbeeld wordt verklaard: dat alle de leden eens menschen voorzien en bezorgd worden, voorzover zij deelen van de mensch zijn, is de algemene Voorzienheid; en de pooging die en ieder bizonder lid, als en geheel en geen deel van den mensch, tot het behouden en onderhouden van zijn eigen welstand heeft, is de bizondere voorzienheid. Derde hoofddeel. Van Gods Voorbeschikking. De derde eigenschap van God is de Goddelijke Voorbeschikking. Doch voor dat wij hier toe kwamen, hebben wij bewezen: 1. Deum omittere non posse agere quod agit, nempe omnia tam perfecta creasse ut perfectiora esse nequiant. Et 2. Nullam rem sine concursus existere nec concipi posse. Jam quaerendum est, num in natura quaedam possibilia sint, i.e. talia quae et seriatim etiam non fieri possint, et porro, num aliqua res sit de qua rogare possimus an sit? Nullas res possibiles esse, hac ratione demonstramus: Aliquid quod causam essendi non habet, impossibile est. Aliquid quod possibile est, causam non habet. Ergo — Primum extra omne dubium est. Secundum sic demonstremus: Si aliquid, quod possibile est, causam habet certam et determinatam ut sit, necessario sit oportet. Quod autem aliquid et possibile esset, secum pugnat. Ergo — Fortasse aliquis dicet, quoddam possibile determinatam et certam quidem non habere causam, at vero possibilem. Ad quod respondeo: Hoc igitur esse debere vel in sensu diviso, vel in sensu composito, i.e. vel quod existentia eius causae, non tanquam causa, possibilis sit; vel quod possibile sit, quod aliquid in natura necessarium causa erit quod possibile hocce producatur. Sed utrumque falsum est; nam, quod ad primum, si possibile illud propterea possibile est, quod causa ejus possibilis, causa etiam possibilis esse debet, quia causa, quae eam causavit, etiam possibilis est, et sic in infinitum. Et quia jam ante demonstremus — 1. Dat God niet kan nalaten om te doen het gevoel hy doet; iamendelijk dat hy alles zoo volmaakt geschapen heeft, dat het niet volmaakter zijn kan. En daarbij 2. Dat geen ding zonder hem kan bestaan, noch verstaan worden. Nu staat aan te merken, of er in de natuur enige gebeurlijke dingen zijn, dat is de zulke die gebeuren en ook niet gebeuren kunnen. Ten andere, of er enige zaak is, van welke wij niet kunnen vragen, waarom dat ze is? Dat er geen gebeurlijke dingen zijn, bewijzen wij aldus: Als dat geen oorzaak heeft om te zijn, is het onmogelijk dat het zij. Als dat gebeurlijk is, heeft geen oorzaak. Derhalve — Het eerste is buiten alle geschil. Het tweede bewijzen wij aldus: Indien iets dat gebeurlijk is, een bepaalde en zekere oorzaak heeft om te zijn, zóó moet het noodzakelijk zijn. Maar dat iets te gelijk gebeurlijk en noodzakelijk zou zijn, is strijdig. Derhalve — Misschien zal iemand zeggen, dat iets gebeurlijk wel geen bepaalde en zekere oorzaak heeft, maar een gebeurlijk. Waarop dient, dat zulks dan zou moeten zijn, of in een verdeelde zin, of in een samengevoegde zin, te weten: of dat de-existentie van die oorzaak, niet als oorzaak zijnde, gebeurlijk is, of dat het gebeurlijk is, dat dat iets, 't welk noodzakelijk in de natuur is, een oorzaak zal wezen, dat dit gebeurlijk iets voorkomt. Doch het een en ander zijn beide vals; want, wat het eerste aanbelangt, indien dat gebeurlijk iets daarom gebeurlijk is, omdat zijn oorzaak gebeurlijk is, zóó moet die oorzaak dan ook gebeurlijk zijn, om dat de oorzaak, die hem heeft veroorzaakt, ook gebeurlijk is, enzó tot in 't oneindig. En dewijl nu al te vooren bewezen is, dat stratum est ab una causa omnia pendere, etiam causa illa possibile esse debet; quod apriori falsum. Et quod ad alterum, si causa illa non magis ad unum quam ad alterum producendum vel omittendum determinata esset, omnino impossibile esset, ut illud vel produceret vel omitteret; quod secum pugnat. Quod jam ad alteram quaestionem attinet, nihil in natura existere de quo rogarir non possit, cur sit? Hoc nostrum dictum significat nobis inquirendum esse per quamnam causam aliquid essentiale existat; nam nisi causa illa existat, impossibile est illud aliquid existere. Et haec quidem causa vel in re vel extra rem quaeri debet. Si autem regula quaeritur ad inquisitionem istam faciendam, dicimus omnino nullam opus esse videri; nam, si existentia ad rei naturam pertinet, certum est causam non extra illam nobis quaerendam esse. At si tali modo non se habet, causam extra illam quaerere debemus. Quia autem primum illud in Deo tantum locum habet, ostenditur (utimadante fecimus) Deus solus omnium primam causam esse. Et inde patet etiam hanc et illam hominis voluntatem (voluntatis enim ejus existentia ad ejus essentiam non pertinet) causam externam habere debere, per quam necessario causata sit. Quod etiam ex omnibus quae in hoc capite diximus, ita se habere patet, et magis etiam patebit, quando in parte secunda de hominis libertate agemus dicemusque. Omnibus hisce ab aliis objicitur, quomodo fieri possit, quod Deus, qui summe perfectus et unicus causator, ordinator et providentius dat van een enige oorzaak afhangt, zou dan ook die oorzaak moeten gebeurlijk zijn: 't welk ongehoorlijk is. En wat het tweede aanbelangt, byaldien die oorzaak niet meer was bepaald om het een als 't andere voort te brengen, of zulks na te laten, was het 't eenmaal onmogelijk dat hij het konde voortbrengen, of 't zelve na laatten: 't welke recht strijdig is. Aangaande nu ons voorige tweede, dat er in de natuur geen zaak is van wien men niet kan vragen, waarom dat ze is? Dit ons te zeggen geeft te kennen, dat bij ons te onderzoeken staat, door welke oorzaak dat iets wezenlijks is; want die niet zijnde, was het onmogelijk dat het iets zou zijn. Deze oorzaak is nu ook in de zaak van buiten deze te zoeken. Doch, zodan men naar de regel vraagt, om dit onderzoek te doen, wij zeggen, dat er in het geheel geen schijn van noodzaak te is: want indien de wezenlijkheid tot de natuur van de zaak behoort, het is zeker dat wij dan de oorzaak niet buiten haar moeten zoeken. Doch indien het liet dit iets zodanig niet en is, zullen wij immers de oorzaak buiten haar zoeken. Nadat nu het eerste alleen aan God tebehoort, wordt daardoor getoond (gelijk wij zulks alvoren hebben gedaan) dat God alhier de eerste oorzaak is van alles, En hieruit blijkt dan mee, dat deze en geen andere wil van de mensch (want de wezenlijkheid van zijn wil behoort niet tot zijn wezen) ook moet hebben een uittredelijke oorzaak, van wien zij noodzakelijk veroorzaakt wordt: het welke ook zoodanig blijkt te zijn, uit alle het geene wij in dit hoofddeel hebben gezegd; en ook noch meerder blijken zal, wanneer wij in het tweede deel van de menschelijke vrijheid zullen handelen en spreken. Teegen alles werd van anderen tegelegd: Hoe is 't mogelijk, dat God, die gezegd wordt het hoogste bestaan, provisioneel van al het gesege te zijn, en eveneens, waarom heeft hij de mens en niet de dier niet geschapen, die zondigen niet kunnen? Wat betreft het eerste, dat er verwarring is in de natuur, dat kan met recht niet gezegd worden, aangezien dat niemand alle de oorzaken der dingen bekend zijn, om daarvan te kunnen oordelen. Doch deze teegenwerping ontstaat uit deze onkunde, van dat zij algemene denkbeeld hebben gesteld, met welke zij meenen dat de buitengerechtige dingen, om volmaakt te zijn, moeten overeenkomen. Quod ad primum, naturae inesse confusionem, hoc non recte dicitur, quia nemini omnes rerum causae cognitae sunt, ut ea de re judicare possit. Obiectio illa vero oritur ex ignorantia ea, quod ideas generales posuerint, quibuscumque putant res singulares, ut perfectae sint, convenire debere. Hasce igitur ideas in Dei intellectu ponunt, qua ratione multi Platonis sectatores dixerunt, genera istas ideas, ut animal rationale etc., a Deo creatas esse. Et quamquam Aristotelici dicant hasce res non vere existere sed tantum entia esse rationis, ab illis tamen saepe tamquam res habentur, quippe quiclare dixerint providentiam ejus vnaud ad individua, sed ad genera tantum se extendere; uti v. c. Deus providentiam suam nulquam in Bucephalem habuit, sed tantum in equi genus universum. Dicunt etiam Deum scientiam novem habere rerum particularium et praeterentium, sed tantum generalium quae eorum opinione immutabiles sunt. Quod autem in ills recte pro inscitia habere possumus, quia particularia illa orania sola causam habent, non vero generalia, cum nihil sint. Cum igitur Deus particularium tantum causa et providor sit, particularia, ut convenirent cum alia natura, cum propria sua convenire non possent, et per consequentiam non essent quod revera sunt. V. c. si Deus omnes homines tales creasset, en de eenige oorzaak, beschermer en voorzorger van alles te zijn, toelaat, dat des niettegenstaande alommerzulk 'n verwarruug in de natuur gezien word? En ook, waarom heeft hy de mensch niet geschapen, zoodanig dat hy niet kon zondigen? Aangaande het eerste, dat 'er verwarring is in de natuur, is zulks kan met recht niet gezegd worden, aangezien dat niemand alle de oorzaken der dingen bekend zijn, om daarvan te kunnen oordelen. Doch deze tegenwerping ontstaat uit deze onkunde, van dat zij algemene denkbeeld hebben gesteld, met welke zij meenen dat de buitengerechtige dingen, om volmaakt te zijn, moeten overeenkomen. Deze denkbeelden, dan stellen zij te zijn in Gods verstand: en dusdanig was het, dat veel der navolgers van Plato hebben gezegd, dat namelijk deze algemene denkbeelden, als reëel-dier en diergelijk, van God geschapen zijn. En schoon de volgers van Aristoteles komen te zeggen, dat deze dingen geen dodelijke maar alleen redelijke wezens zijn, zo worden die nochtans bij haar veeltijds als zaken aangemerkt, aangezien zij klaarlijk gezegd hebben, dat zijn voorzorgen zich niet over de bijzondere dingen maar alleen over de geslachten uitstrekt; als bijvoorbeeld, God heeft zijn voorzorgen nooit gehad over Bucephalus, enz. maar alleen over het gehele geslacht van paarden. Zij zeggen ook, dat God geen wetenschap heeft van de bijzondere en vergankelijke dingen, maar wel van de algemene, die naar hun mening onvergankelijk zijn. Doch wij hebben dit met recht in haar voor een onwetendheid aan te merken, aangezien alle die bijzondere alleen een oorzaak hebben, en niet de algemene, dewijle die niets zijn. God dan alleen een oorzaak en voorzorger van de bijzondere dingen zijnde, zou dan de bijzondere dingen, om over een te komen met een andere natuur, dan niet kunnen over een komen met haar eigen natuur, en dien volgende niet zijn hetgeen zij waarzinnig zijn. Bijvoorbeeld, als God Adamum Adamum a, uin lapsum, Adamum tantummodo, non vero Perium nec Paulum creasset; cum e contrario in Deo vera perfectio sit omnibus rebus a minimis inde ad maxima essentiam suam dare, vel, ut melius dicamus, omnia eum perfecte in se liabere. Quod ad alterum attinet, cur Deus homines non lales creaverit, ut peccare non possint; ad hoc respondeo: omnia quae de peccato dicuntur tantum ratione nostrum dicunt; nempe, quando duas res inter se vel unam vario adspectu comparamus, uti v. c. si quis horologium apte fecerit ad sonandum et horas indicandas, et opus illud bene conveniat cum fine auctoris, bonum dicitur: at si minus, malum vocatur. Quamquam et ita bonum esse posset, modo auctoris finis fuisset confusum illud reddere et sonans extra tempus. Concludimus igitur Petrum necessario cum Petri idea, at non cum hominis idea convenire debere, et bonum malumque vel peccata nihil aliud esse quam existendi modos ac nullo modo res quasdam, vel aliquid quod essentiam habeat, uti fortasse in sequentibus amplius demonstrabimus; omnes enim res et opera, quae in natura sunt, perfecta sunt. Wat het andere aanbelangt, waarom God de mensen zoodanig niet geschapen heeft, dat ze niet konden zondigen; daarop dient, dat alles wat er van de zonden gesproken wordt, zulks alleen maar gesproken wordt ten opzichte van ons, te weten wanneer wij twee dingen met elkaar of een onder verschillende opzichten vergelijken; als bijvoorbeeld: indien iemand een uurwerk om te slaan en de uren aan te wijzen net gemaakt heeft, en dat dat werkstuk met het oogmerk van de maker wel overeenkomt, zoo zegt men, dat het goed is; en zoo niet, zoo zegt men, 't zelf kwaad te zijn; niettegenstaande het in 't laatste geval ook zelfs goed kon zijn, zoo maar des makers oogmerk was gewest, om het verward en buitenshuis slaande te maken. Wij besluiten dan, dat Petrus noodzakelijk met het denkbeeld van Petrus, en niet met het denkbeeld van mensch, moet overeenkomen: en dat goed en kwaad of zonden niet anders als wijzen van denken, en geenzins enige zaak zijn, of iets dat wezenlijkheid heeft; gelijk wij zulks veelal in 't navolgende noch breeder zullen betonen; want alle dingen en werken, die in de natuur zijn, die zijn volmaakt. CAPITULUS SEPTUM. DE ATTRIBUTIS QUAE AD DEUM NON PELINENT. Hic jam incipies dicere de is attributis quae Deo attribuit solent, nec tamen ei competit, uti et de is quibus, sed frustra, Deum demonstrare conantur; et denique de verae definitionis legibus. Ad hoc faciendum non multum curamus imaginationem quam homines de Deo habere solent, sed breviter tantum inquiremus quid nos philosophi de eo dicant. Hi igitur Deum nobis divinierunt tamquam ens, de vel ex se existens, omnium causam, omnipotens, creatiens, aeternum, siveplex, infinitum, summum bonum, infinitae misericordiae, etc. Sed antequam ad illam disquisitionem accedamus, videamus quid nobis concedant. Et primo quidem dicunt, de Deo vera sive literara definendum. Nam quod ad ea attributa, quibus Deus existit, nihil sunt asse substantias infinitas, quarum quaque infinite perfecta esse debet. Quod, necessario ita esse nobis persuadet clara et distincta ratio, quorum tamen hucusque duo tantum ipsa earum essentiae cognita esse verum est, copitatio nempe et existentia. Dania porro quae Deo attribuit solent non attributa, sed certi tantum modi quae ei attributi possunt, vel quod ad orania vel quod ad unum ejus attributorum, uti, quod ad orania, quod sit aeternus, per se consistens, omnia causa, (infinitus, immutabilis; quod ad unum, quod sit orania, sapiens (quod ad cognitionem), et quod sit ubique, quod omnia involuat, etc. (quod ad extensionem pertinet). Om dit te doen zullen we ons niet zeer bekommeren met die verbeeldingen, welke de mensen gemeengoed hebben van God; maar we zullen alleen kortelijk onderzoeken wat ons de filosofen daarvan weten te zeggen. Deze hebben God beschreven te zijn: een wezen van of uit zichzelf bestaande, oorzaak van alle dingen, almachtig, alwetend, eeuwig, eenvoudig, oneindig, 't opperste goed, van oneindige barmhartigheid, enz. Doch vóór dat we tot dit onderzoek treeden, laat ons eens voor af zien wat zij ons aan toe staan: Eerstelijk zeggen zij, dat er geen ware of wettelijke God is, en dat de gemeentelijke verbeelden van God niet te gebruiken zijn om iets over God te weten. Dat dit noodzakelijk zo is, daarvan is ons de duidelijke en onderscheidene rede; doch dat er van alle deze oneindige eigenschappen tot nog toe maar twee door haar zelfs weezens bekend zijn, is waar; en deze bemondeerd de Denkbeeld en Uitbreiding. Voorts alles dat gemeengoed aan God wordt toegeschreven en dat geen eigenschap, maar alleen een zeekere wijze, dewelke hem moogen toegegeven worden, of in aanmerking van alles, dat is alle eigenschappen, of in aanmerking van een eigenschap; in aanmerking van alle, als dat hij is eeuwig, door zichzelf bestaande, oneindig, oorzaak van alles, onveranderlijk: in aanmerking van een, als dat hij is alwetend, wijs, enz., (hetwelke tot de Denking) , en weer dat hij is overal aanwezig, alles vervult, enz. ('t welke tot de Uitbreiding behoort). Definitio dari non posse, quia nulla definitio (secundum eorum opinionem) esse potest nisi generis et speciei; et cum Deus non sit alicujus generis forma, recte vel legitimate definiri nequit. Secundo dicunt, Deum definiri non posse, quia definitio rem nude et affirmativem describere debet, et secundum eorum sententiam de Deo nihil affirmative sed negative tantum scire possumus, quae Dei definitio legitima dari nequit. Praeterea ab his adhuc dicitur, Deum a priori nunquam demonstrari posse, quia causam non habet, sed verissimilter tantum vel per effectus ejus. Hacce eorum sententia igitur nobis satis concedunt, se parvam et paucam Dei cognitionem habere, quare in eorum jam inquiramus definitionem: Et primo quidem non videmus eos nobis quaedam attributa vel proprietates dare, per quae res (i. e. Deus) cognoscitur, sed tantum quaedam ei propria, quae quidem ad rem aliquam pertinent nunquam vero explicant quid revera sit. Etsi enim per se existere, causam esse omnium, summum bonum, aeternum, immutabilem, etc. Deo tantum proprium sit, non tamen hisce proprietatibus scire possumus quid ens illud sit, et quaenam attributa habeat ad quae propria illa pertineant. Tempus etiam erit contemplandi res quas Deo attribuunt quaeque tamen ad eum non pertinent, ut quod sit omnisciens, sapiens, misericors, etc.; quae res, quippe certi... Ten anderen zeggen, dat God niet kan beschreven worden, om dat de beschrijving de zaak naakt en bevestigende moet zijn, uitbeelden: en, na haar stelling, van God niets bevestigende, maar alleen ontkennender wijze van ons kunnen geweten worden, zoo en kan er dieshalve geen wettelijke beschrijving van God worden gegeven. Daar een boven woord van haar noch gezegd is, dat God van voren onvoorstelbaar kan bewijzen worden, om dat hij geen oorzaak heeft, maar alleen waarschijnlijk, of door zijn uitwerkingen. Dewijl ze ons dan met deze haar stellingen genoegzaam toestaan, dat ze een zeer kleine en geringe kennis van God hebben, zo moogen we dan haar beschrijving nu eens gaan onderzoeken: Eerstelijk, we zien niet dat ze ons hier enige Toepassingen of Eigenschappen geven, door welke de zaak (namelijk God) gekend wordt, maar alleen enige proprii of eigenheden, welke wel aan een zaak behoren, doch nog niet verklaren wat dezelfde is. Want hoewel van zichzelf bestaande, oorzaak te zijn van alle dingen, opperste goed, eeuwig, onveranderlijk enz. aan God alleen eigen is, we kunnen niet door deze eigenschappen weten wat dat wezen is, en wat Eigenschappen het heeft, aan 't welke deze eigenschappen behoren. Het zal nu ook tijd zijn, dat we eens bezien die dingen welke ze aan God toeschrijven, en nochtans aan hem niet behoren; als daar is alwetend, wijs, barmhartig, enz. welke dingen, om dat ze maar zijn in een zekere wijze. Sunt tantum rei cogitantis modi, quaeque nec existere nec concipi queant sine subsistentia illa, cujus modi sunt, nec ei, qui est ens per se tantum existens, attributi possint. Postremo, cura summum dicunt bonum; quo si aliud quid intelligant quam jam dixerint, nempe Deum esse immutabilem et omnium causarum, in ipsorum idea confusi fuere, nec sc ipsi intelligere potuerunt; quod ortum est ex eorum de bono et malo errore, quo putant hominem, nec vero Deum, boni sui et mali causam esse; quod, secundum id quod jam demonstravimus, esse nequit, nisi hominem etiam sui causam esse ponarant. Quod vero, ubi de hominis voluntate agemus, clarius adhuc patebit. Jam necesse erit, ut eorum sophismata, quibus inscitiam suam de Deo excusare conantur, solvamus. Dicunt igitur primum, legitimam definitionem consistere debere in genere et specie, quod etsi ab omnibus logicis concedatur, nescio tamen unde illud habeant; hoc enim si verum esset, nihil esset quod scire possemus, quia, si rem ante perfecte cognoscere debearmus per definitionem generis et speciei, nunquam perfecte cognoscemus summum genus, quod supra se nullum genus habeat; atque nisi genus summum, quod omnium aliarum rerum cognitioni causa est, cognoscatur, multo minus aliae res, quae genere hocce explicantur, intelligi vel cognosci possunt. Cura vero liberi simus nec nos eorum opinionibus devincti vana de denkeide zaak, en geenzins kunnen bestaan noch verstaan worden, zonder die zelfstandigheid van welke zy wijzen zij, hierom ook aan hem, die een wezen is zonder iets als uit hem zelfstandig bestaande, niet en konneu toegepast worden. Eindelijk een zorgvuldig herauteur het opperste goed ; doch indien zij daarbij iets anders als zij alreeds gezegd hebben verstaan, te weten dat God onveranderlijk is, en een oorzaak van alle gevoelens, zoo zijn zij in hun eigen begrip verward geweest, of hebben hun zelfs niet kunnen verstaan: hetwelk hervoort gekomen is uit hun dool loop van goed en kwaad, meenende dat de mensch zelf en niet God oorzaak is van zijn goed en kwaad; hetwelk, volgens het gegeven wij nu alreeds bewezen hebben, niet kan zijne, of wij benutten gezondzaam te stellen, dat de mensch dan ook een oor- zaak is zijns zelfs. Doch dit zal, wanneer wij van de wil van de menschen hier van handelen, noch klaarder blijken. Nu zal het uiteindelijk zijn, dat wij hun schrijf-reedenen, waarmee zij hun onwetendheid van Gods kennis proberen te verschoonen, ontknoopen. Zy zeggen dan voorzichtig, dat een wettige beschrijving bestaan moet van geslagen en ouderscheid. Maar, schoon dit van alle Reedeukraamde word toegestaan, zoo weet ik echter niet van waar zij zulks hebben; want zeker, zoo dit waar was, zoo had ik was er dan uit het geen wij konden weten; alzoo, indien wij volmaaktheid de zaak door de beschrijving van geslagen en onderscheid bestaande alvoreus kunnen meesten, wij hebben alsdan nooit volmaaktheid kunnen het opperste geslag, het welke geen geslag meer boven hem heeft; en wanneer het opperste geslag, het welke een oorzaak van de kenmerken van alle andere dingen is, niet gekend wordt, veel minder kunnen dan de andere dingen, die door dat geslag worden verklaard, verstaan noch gekend worden. Doch nadat wij vrij zijn, en geen zinnen achten aan hun stellingen verbonden te zijn, zeggen wij: 'habeamus', per veram logicam alias definitiis legem proferemus, nempe secundum distinctionem quam in natura facimus. Vidimus jam attributa, vel uti alii ea vocant, substantias, res esse, vel, ut melius et proprius dicamus, ens esse per se existens, atque igitur per se se cognoscere faciens et ostendens. Et quod ad cetera attinet, haec nonnissi attributorum modi sunt, sine quibus nec existere nec concipi possunt. Quaere definitio duorum generum vel specierum esse debet, nempe: Attributorum quae entis sunt per se existentis, quaehullo genere aliave re, quibus melius intelligi vel explicari possunt, opus habent; nam quia, uti entis cujusdam attributa, per se existunt, etiam per se nota fiunt. Eorum quae non per se sed per attributa tantum existunt, quorum modi sunt et per qua, quippe eorum genus, intelliguntur. Et hoc quod ad eorum sententiam de definitione attinet. Quod ad alterum vero, Deum a nobis cognosci posse cognitio adaequata, ad hoc satis responsum est a Cartesio in responsione sua ad objectionem hac de re. Et quod ad tertium, Deum a nobis demonstrari voun posse a priori. ad hoc jam ante a nobis responsum; quia enim Deus sui causa est, satis est nos eum per se ipsum demonstrare; quod argumentum etiam multo strictius est quam arg. a posteriori, quod fieri non solet nisi causis externis. Wij zullen, volgens de ware redenenkunst, andere wetten van beschrijving voortbrengen, te weten volgens de scheiding die wij van de natuur maken. Wij hebben nu already gezien, dat de Eigenschappen, zoo anderen die noemen, bestandvastigheden, zaaken zijn; of, om beter en eigentijker te zeggen, een door zichzelf bestaande wezen is, en derhalve door zichzelf zichzelf te kennen geeft en vertoont. En wat de andere aanbangaat, dat zijn maar wijzen van die Eigenschappen, zonder welke zij niet en kunnen bestaan noch verstaan worden. Weshalven de beschrijving moet zijn van twee geslachten of soorten. Namelijk 1. Van de Eigenschappen, die van een zelfbestaande wezen zijn: welke geen geslacht, of iet wat door ze meer verstaan of verklaard wordt en behoeven; want aangezien zij als Eigenschappen van een wezen door zichzelf bestaande zijn, zoo worden zij ook door zichzelf bekend. 2. Van de geen die niet door hun zelf bestaan, maar alleen door de Eigenschappen, van welke zij de wijzen zijn, en door wien zij, als haar geslacht zijnde, moeten worden verstaan. En dit is voorzover haar stelling van de beschrijving belangt. Wat het andere aangaat , dat God van ons gekend zou konnen worden met een evenmaatige kennis , hier op is genoegzaara geantwoord door Descartes, in zijn Antwoord op de Teegenwerping, deeze zaak aangaande. En belangende het derde, dat God ons van vooren niet zou konuen beweezen wordeu , daar op is van ons hier vooren al raeede geantwoord; waut aangezien God oorzaak van zich zelfs is , zoo is 't genoeg , dat wy hem door zich zelfs bewijzen: welk bewijs ook veel bondiger als dat van achteren is , hetgeen gemeenelyk niet geschied , als door uytwendige oorzaaken. 80 CAPUT OCTAVUM. DE NATUKA NATUBANTE. Hic jam , antequam ad aliud transearaus, breviter totam distinguemus naturam in nat. naturantem et nat. naturatam. Per naiuram naturantem intelligimus ens, quod per se , nec aiia quadam re opus habens (uti omnes proprietates vei attributa quae hucusque descripsimus), clare et distincte in- telligimus; quod est Deus ; uti et Thomistae Deum per illud inteliexere ; natura vero eorum naturans est ens , uti pu- tabaut , extra omnes substantias. Naturam naturatam in duo dividemus, nempe in genera- lem et particularem. Generalis consistit in omnibus illis mo- dis , quae a Deo immediate pendent, de quo in sequente tractabimus capite. Particularis consistit in omnibus istis particularibus rebus quae a modis generalibus causantur. Ita ut natura naturata, ut bene concipiatur, quadam substantia indigeat. CAPUT NONUM. DE NATURA NATURATA. Quod jam ad naturam naturatam gen. attinet, sive modos vel creaturas, quae immediate a Deo pendent, horum no- 81 ACHTSTE HOOEDDEEL. VAN DE NATUURENDE NATUUR. Alhier zullen wy, eer wy tot iets anders over gaan, kortelyk de geheele natuur schiften , in een natuurende natuur, en in een genatuurde natuur. Door de natuurnde natuur te verstaan, weten we een wezen dat door zichzelf, zonder iets anders dan zichzelf van doen te hebben, (gelijk al het Eigenschappen of Toe-eigeniügen die we tot nog toe beschreven hebben) klaar en onderscheidendlijk begrijpen; het welk God is: gelijk ook de Thomisten bij hetzelfde God hebben verstaan, hebben; doch haar natuurnde natuur was een wezen (zooals ze noemen) buiten alle zelfstandigheid. De genatuurde natuur zullen we in twee verdelen, namelijk in een algemene, en in een bijzondere. De algemene bestaat in alle die wijzen, die van God onmiddelijk afhangen; waarvan we in het navolgende Hoofddeal zullen handelen. De bijzondere bestaat in alle die bijzondere dingen, welke van de algemene wijzen worden veroorzaakt. Zoo dat de genatuurde natuur, om wel begrepen te worden, eenige zelfstandigheid van noodzaak heeft. NEEGENDE HOOFDDEEL. VAN DE GENATUURDE NATUUR. Wat aangaat de algemene genatuurde natuur, of de wijzen of schepzelen, die onmiddelijk van God afhangen of geschapen zijn, deze kennen we niet meer als twee, maar drie, namelijk, na hetbewustzijn en de beweging in de materie en het intellect in de verstrooiing; wat we zeggen van alle eertijdelijkheid is en in alle eeuwigheid onvergankelijk zal zijn. Dit werk, werkelijk zulks, gelijk met de grootheden van de auteur komt samen! Wat betreft de beweging, dan, cum proprius ad tractatum de scientia naturae quam huc pertinet, wat van alle eeuwigheid is en in alle eeuwigheid onvergankelijk zal blijven, wat in soort van zichzelf onbepaalbaar is, en wat door zichzelf of door het denken niet bestaat, maar alleen als middel van de extendedie begrijpen, de hierbij, zeggen we, hier niet te handelen, en zullen zeggen, wat is een zoon, een werk, of een effect, direct van God gecreëerd. Beoordeling: 