title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: Een hratjtig hetuyg vati reedenen zeg ik, om het daar door te onder- scheiden van de waan, die altijd twijfelachtig en dooling onderworpen is; en van 't weeten, dat niet bestaat in 'n overtuyging van reedenen, Hiaar in een onraiddelyke vereeniging met de zaak zelve. Dat de zaaJc waarelyk en soodanig buyten mijn verstand is, zeg ik. Waarelyk: ora dat my de reedenen iu deezen niet en konnen bedriegen^ want anders verschilden ze niet van de waan. Zoodaniy : want het kan my maar alleen aanzeggen wat de zaak behoorden te zijn , en niet wat zy waare- lyk is: anderzins verschilden zy van het weeten niet. Buyten: want het doet ons verstandelyk, niet het geen in ons is, maar het geen buyten ons is genieten. 112 potest numeros illos quatuor proportionales esse debere. Quod cum ita sit, de eo nihilominus tanquam de re extra sc loquitur; quando vero proportionalitatem considerat, uti in quarto cxemplo ostendimus, dicit revera rem ita esse , quippe quae tunc in eo nec extra eum sit. Ciuod sufficiat quoad primum, Secmdus effectus verae fidei hic est , quod nos ad clarum ducat intellectum quo Deum amamus, et ita intellectualiter cognoscere faciat res quae non in nobis sed extra nos sunt. Tertius effectus est, quod nobis cognitionem pariat boni et mali, nobisque ostendat omnes passiones rescindendas, At quia antea diximus passiones ex opinione oriundas magnos subjectas esse malo, pretio dignum est videre, quomodo etiam secunda hacce cognitione discernantur, ad detegendum quid in iis bonum malumque ; quod ut apte faciamus, res, eadem qua antea usi ratione, e propongo contemplemur, ut cognoscamus, quaenam ex iis a nobis eligendae quaenam vero rejiciendae sint. Antequam tamen ad id veniendura, breviter dicamus quid sit hominis bonum et malum. Antea jactu diximus, omnia praedestinata neque in natura bonum esse vel malum; ita ut quod (hac in re) de homine volumus, ejus generis esse debeat, quod non nisi ens ratio esse est. Hominis perfecti idea intellectu nostro concepta causa nobis esset videndi, nosmet ipsos examinantibus, unum in nobis medium adsit ad talem perfectionem perveniendi. Quare omnia, quae ad perfectionem istam nos conducant, bonum, dat die vier getallen moeten gelijkmatig zijn ; et dit zoo zijnde, spreekt hy des niet te min daar af als van een zaak die buiten hem is; maar als hy de gelijkmatigheid komt te beschouwen, zoo als wy in het vierde voorbeeld getoond hebben, als dan zegt hy in waarheid dat de zaak zoodanig is, aangezien die als dan in hem en niet buiten hem is. En dit zij genoeg belangende het eerste. De tweede uytwerking van het ware geloof is, dat ze ons brengt tot een kiar verstand, door het welke wy God lief hebben, en ons verstandelijk doet gewaar worden de dingen, die in ons, maar die buiten ons zijn. De derde uitwerking is, dat ze ons verstrekt de kennis van goed en kwaad, en ons aanwijst alle de lijdingen die te vernietigen zijn. En om dat wij nu te voorzien hebben, dat de lijdingen die uit de waan hervoort komen groot kwaad zullen onderworpen, zo is het de pijn waard om eens te zien, hoe dezelfde ook door deze tweede kennis gezien worden, om te ontdekken wat in dezelfde goed en kwaad is. Om dit bekwamelijk te doen, zo laat ons, dezelfde wijze als voren gebruykende, de zaaken eens van na af bezien, of daar door te kunnen kennen, welke van die het zijn die van ons verkozen, en welke verworpen moeten worden. Doch voor we daar toe komen, zo laat ons kortijk voor af zeggen, wat het goed en kwaad des mensen is. Wij hebben te voorzien al gezegd, dat alle de dingen genoodschikt zijn, en dat in de natuur geen goed noch kwaad is. Zo dat het geen wij zullen ten deezen opzichte van den mensch willen, dat zal van het geslagt deszelfs moeten zijn: 't welk niet anders als een wezen van tweeërlei is. Wanneer wij dan een denkbeeld van een volmaakt mensch ons verstand bevat hebben, dit zou dan een oorzaak kunnen zijn om te zien, als wij ons zelfs onderzoeken, of of in ons ook enig middel is, om tot zo een volmaakt lijden te komen. Waarom wij alles dat ons tot die volmaktheid leidt, noemen, en omgekeerd wat nos in dat impediment is. vel non eo conducat, raalum. Quamobrem, ad aliquid de hominis bono et malo tractandum, hominem perfectum cognoscere debeo, quia de bono maloque tractans particularis ejusdam hominis, uti Adam v. c., ens reale cum ente rationis confunderem; quod a vero philosopho religiose vitandum, ob causas, quas alia opportunitate postea redemus. Adde, cum Adami vel alius cujusdam hominis particularis finis nobis nonnisi eventu cognitus sit, inde consequitur, ut etiam id, quod de hominis fine dicemus, fundatum esse debet in perceptione hominis perfecti in intellectu nostro; cujus finem, quippe qui ens rationis sit, bene cognoscere possumus, uti etiam (ut dictum) bonum et malum ejus, quippe quae nonnisi cogitandi modi sint. Ut jam sensim ad rem perveniamus, merx inesse oportet, quia ex nostra perceptione motus, affectus, et actiones mentis nostra oriuntur, nos perceptionem in quatuor partes divisisse oportet, scilicet in solum auditura, experientiam, fidem, et cognitionem claram. Cum autem harum omnium effectus jam viderimus, inde patet quartam, i. e. cognitionem claram omnium perfectissimam esse; opinio enim nos saepe in errora ducit, veraque fides solum propterea bona, quod sit via ad claram cognitionem nosque excitet ad res quae vere amabiles sunt. Nam nulla enim creatura particulari ideam perfectam habere potera, cura haec ejus perfectio (i. e. utrum vera perfecta sit nec nequa alia re deduci possit nisi ex idea perfecta generali vel ente rationis). Maaktheid voorzet, zuilen goed noemen, en in tegengelde dat ons verhinderd, of niet voorzet om daar toe te komen, kwaad noemen. Weshalven ik, om iets aangaande het goed en kwaad des menschen te verhandelen, moet grijpen een volmaakt mensch; om dat ik, handelende van het goed en kwaad van eenig bijzonder mensch, als bijvoorbeeld van Adam, ik dan een dadelijk wezen met een wezen van reeds verwarren zou: het zwakke wel nauwkeurig van een rechtschapen wijsgeer moet gemied worden, om reeds aanleiding die wy bij andere gelegenheden hier na te geven zullen. Waar bij komt, dewijl het eind van Adam of eenig ander bijzonder schepsel aan ons niet bekend is als door de uitkomst, zodanig, dat ook het geen wy van het eind des menschen kunnen zeggen, moet zijn gebracht op het begrip van een volmaakt mensch in ons verstand; wekers eind, dewijl het een wezen van reeds is, wy wel kunnen weten, als ook (gezegd is) zijn goed en kwaad: als het zwakke maar wijze van denken zijn. Om nu alles begrijpen, ter zaken te komen, zodat hebben wij ons te herinneren, dewijl uit ons begrip de beweegingen, tongen en werkingen van de ziel ontstaan, dat wij het begrip in vier delten gedeeld hebben, als 1. in hooren zeggen al het; 2. in verlangen; 3. in geloof; en 4. in kware kennisse. Nadat wij nu de uitwerkingen van deze drie hebben gezien, zodat is daar uit openbaar dat de vierde, te weten de klare kennisse, de krachtigste van alle is; want de waanzin brengt ons dikwijls in verzoeking; en het ware geloof is al het goede, vermits het de weg is tot de ware kennisse, en ons opwekt tot de dingen. Want uit geen bijzonder schepsel kan men een denkbeeld dat volmaakt is hebben, alzodanig deze haar eigen voortreffelijkheid zelve, dat is, of ze waarlijk volmaakt is of niet, geensind kan afgenomen worden als uit een algemeen volmaakt denkbeeld, of wezen van reden. Deze, die uit laatste, quem quaerimus, einde, en voor het grootste dat we kennen, ware kennis is. Deze ware kennis, volgens de objecten die proveniëren, is verschillend, zodat voor wat voorwerp, wat voor knoopt we verenigen, beter, daarmee beter en die kennis eveneens; daarom is die perfect is de mens, die met de perfectissime, God, verenigd is, en daarmee zo goed gebruik maakt. Zo wij dan zien wat in passingen het goede en kwaad, we zullen nu de afzonderlijke, wat voor zullen we overwegen, en ten eerste de bewondering, die, of uit vooroordeel of uit onwetendheid ontstaan, onvolledig is bij de mens die daaraan onderworpen is. Dit oordeel, omdat een bewondering vanzelf in niets kwaad leidt. Quaedam objecta in se corruptibilia; alia causa sua incorruptibilia; tertium sua ipsius virtute et potentia aeternum incorruptibileque. Corruptibilia omnes res particulares sunt, quae non ab omni tempore fuere, sed existere incipereunt. Cetera in modi generales sunt, quos causa diximus modorum particularium. Tertium vero Deus est, vel quod idem habemus, veritas. Die waarlijk beminnenswaardig zijn; zodat het laatste einde dat wy zoeken, en het voornaamste dat wy kennen, de ware kennis is. Doch deze ware kennis is, na de voorwerpen die haar voor komen, ook verschillend, zodat, hoe veel te beter het voorwerp is, met welke het zich verbindt, hoe veel te beter ook deze kennis is: en dit halve is dat een volmaakt mensch, welke met God het allervolmaaktste wezen is vereenigd, en hem zoo geniet. Om dan te ontdekken wat in de lijdingen goed en kwaad is, zullen wy die (gelijk gezegd is) een iegelyk in 't bijzonder voorneemen om te beschouwen; en wel eerst de Verwondering, welke uit vooroordeel of uit onwetendheid ontstaande, een onvolmaaktheid in den mensch is, die deze ontroering onderworpen is. Ik zeg een onvolmaaktheid, om dat de verwondering door zichzelf niet tot enig kwaad brengt. Vijfde Hoofddeel. Van de Liefde. De Liefde, die niet anders is als een zaak te genieten, en daar mee vereenigd te worden, zullen wy verdeelen na de hoedanigheid van haar voorwerp: welk voorwerp de mensch zoekt te genieten, en zich daarmee te vereenigen. Zoals alle voorwerpen zijn vergankelijk in haar zelf; anderen niet vergankelijk door haar oorzaak; en een derde is door zijn eigen kracht en mogelijkheid alleen eeuwig en onvergankelijk. De vergankelijkheid is bij de bizondere dingen, die niet van alle tijden geweest zijn, maar een begin genomen hebben. De andere zijn die algemene wijzen, welke wij gezegd hebben oorzaak te zijn van de bizondere wijzen. Maar de derde is God, of 't geen wij voor hetzelfde neemen, de waarheid. Amor igitur oritur ex perceptione et cognitione quam alii- cujus rei habemus ; quo autem majorem et magnificentiorem res se praebeat, eo major et magnificentior etiam amor in nobis. Duplici modo amore nos liberare possumus: vel enim 1. melioris rei cognitione: vel 2. experientia, rem amatam, pro magna magnificaque a nobis fidatum , raultum inju- riae , damni , et doloris secum ducere. Amor praeterea ita se habet, quod nunquam conemur illa (uti admiratione aliisque passionibus) liberari, et hoc quidem duplicem ob causam : 1. quia impossibile est. 2. quia necessarium est nos ea non liberari. Impossibile vero est, quia nullo modo a nobis, sed a solo bono utilique pen- det, quod in objecto animiradvrimus. Hoc enim, nisi amare vellemus amaremusque , necessario nobis antea cog- nitum esse non debuisset; quod nullo modo a nobis pendet nec in libertate nostra consistit; nisi enim cognosceremus neque et existeremus. Et necessarium est nos eo non libe- rari , quia , per debilitatem nostrae naturae , sine ullius rei fruitione , quacum uniti et qua corroborati simus , existere non possemus. Quaenam igitur triura horum objectorum eligenda vel recijenda nobis sunt? Quod ad res corruptibiles, quia (prout dictum) propter naturae nostrae debilitatem necessario aliquid amandum nobis est cumque eo uniendum, ut existamus, certum est nos amando ea uniendoque cum his quae corruptibilia, in natura nostra nullum modo corroborari, quia ipsa debilia sunt, claudusque claudum portare nequit. Nec vero hoc solum… De Liefde dan outstaat uyt Iiet begrip eeu kennis dat wy van een zaak hebben; en na dat de zaak zich grooter en heerlijker vertoont, daar na is in ons ook de Liefde groter en heerlijker. Op tweederlei wijze hebben wy magt om ons van de liefde te ontslaan: of 1. door de kennis van een beter zaak; of 2. door ondervinding dat de beminde zaak, die van ons voor wat groots en heerlijks gehouden is, veel onheil, ramp en naven met zich meedraagt. Ook is het met de Liefde zoodanig gesteld, dat wy altijd trachten om van deze liefde (gelijk van de Verwondering en andere Lijdingen) verlost te worden; en dit wel om twee redenen: 1. om dat zulks onmogelijk is, en 2. om dat het noodzakelijk is, dat wy van dezelve uiteindelijk verlost en worden. Het is onmogelijk, om dat het geen ziele van ons afhangt, maar allenius van het goed eu nut, dat wij in het voorwerp aanmerken: het welke, indien wij 't niet wilden of zouden bemindeu, voodzakelijk van ons te voorzien niet gekend moest zijn; dat geen ziele van ons afhangt, of in ons vrije wil en bestaat; want zoo wij niet vanzelf kennen, voorzeker dan waren wij ook niet. Eus het is noodzakelijk dat wij vanzelf van dezelve ontdubbeld worden, om dat wij, vermits de zwakheid van onze natuur, zonder iets te gecniteu waar mee wij vereenigd en versterkt worden, niet zoudeu koude bestaan. Welke dan van deze driederlei voorwerpen hebben we te verkiezen of te verwerpen? Wat aangaat de vergankelijke dingen, dewijl we (als gezegd is) wegens de zwakheid onze natuur onnodig iets moeten bemoeien, en daarmee vereenigen, om te bestaan, zo is het zeker dat we, door het bemoeien en verweven met de dingen die vergankelijk zijn, in onze natuur geenszins versterkt worden, aangezien ze zelf zwak zijn, en de een kreupel en de ander niet kan dragen. En niet alleen dit, dat ze ons uitdrukkelijk zullen vorderen, maar ze zijn ons zelfs schadelijk; wat we hebben van de Liefde gezegd, quod nobis nobis prosunt, imo nobis nocent; diximus enim de amore, eum esse unionem cum objecto quod intellectus noster bonum magnificumque judicat; qua unioni talem intelligimus, qua amor et res amata una cademque fiant res, sive ambo unum totum efficiant. Nonne igitur vere miserabilis est res, qui nonnullis corruptibilibus unitur? Quae enim, cum extra ejus potentiam, multisque passionibus obnoxia sint, quando patiuntur, fieri nequit, ut ipse passione liberatus maneat. Quamobrem concudimus, quando illi qui res corruptibiles amant, quandam adhuc essentiam habentes, miserabiles sunt, quam miserabiles illi, qui honorem, divitias, et voluptates nullam omnino essentiam habentes, amant! Hoc igitur nobis subiectat ad demonstrandum, rationem nos adhortari rebus corruptibilibus ut renunciemus; iis enim, quae jam diximus,clare ostenditur venenum sive malum in eorum amore situm esse. Quod vero etiam incomparabiliter clarior videmus, animadvertens quam magnificum et praecipuum bonum eorum fruitione amittamus. Ante res diximus, res quae corruptibiles sunt extra nostram potentiam esse; ut vero bene intelligarum, hisce dicere nolumus nos quandam causam liberatam, a nullo alio pendentem esse. Ubicunque enim dicimus, quaedam in potestate nostra, alia vero extra potentiam nostram esse, his quae in potestate nostra sunt ea intelligimus, quae efficimus ordine sive conjunctim cum natura cujus partem sumus; his vero, quae extra potentiam nostra sunt, ea quae, quippe extra nos, nulli a nobis mutationi obnoxia sunt, cum procul omnino ab essentia nostra reali, natura ita constituta, absint. Transimus jam ad secundum objectorum genus, quae dat zė is een vereeniging met het voorwerp, hetwelke ons verstand oordeelt heerlijk en goed te zijn: bij welke vereniging wy zoodanig een verstaan, waar door de Liefde en het geliefde een en dezelfde zaak komen te ziju, of samen een geheel raken. Zoo is hy dan immers wel ellendig die met enige vergankelijke dingen vereenigd wordt; want dewijl dezelve buiten zijn macht, en vele toevallen onderworpen zijn, is 't onmogelijk, dat als die komen te lijden, hy daar van bevrijd zou kunnen zijn. En bij gevolg besluiten wy, bij alten die deze, welke de vergankelijke dingen, die enige zin hebben, beminnen, zoo ellendig zijn; wel, wat zullen dan de geenen die deze rijkdommen en wellusten, die in 't geheel geen waarheid hebben, beminnen, zijn? Wij zullen dan genoeg hebben om te tonen hoe ons de rede aanwijst om van de vergankelijke dingen af te scheiden; want door het geen wij nu gezegd hebben wordt ons klaar en duidelijk aangewezen het vergif of kwaad, dat in de beminning van deze dingen steekt, of verborgen is. Doch wij zien dit nog onvergelijkelijk klaarder, als wij aanmerken, van wat voor een heerlijk en voortreffelijk goed wij door de genieting van deze dingen worden afgescheiden. Wij hebben hier vooren gezegd, dat de dingen die vergankelijk zijn, buiten onze macht zijn; doch, op dat men ons wel verstaat, wij willen hier mee geensinds zeggen, dat wij enige vrije oorzaak, van niets anders afhangende, zouden zijn; maar als wij zeggen, dat enige dingen in en andere buiten onze macht zijn, zo verstaan wij door de geenen, welke in onze macht zijn, die wij uitwerken door deorde of samen met de natuur, waarvan wij een deel zijn; en welke niet in onze macht zijn, die, als buiten ons zijnde, door ons geen verandering onderworpen zijn, omdat zij zeer verre van onze dadelijke wezenlijkheid, door de natuur zoodanig gesteld, afzijn. Wij gaan nu over tot de tweede wijze van voorwerpen, eterna et incorruptibilia, hoc tamen non propria sua virtute, sed ut modi sint, immediate a Deo pendentes; quamobrem nec a nobis concipi possunt nisi Dei ideam habeamus, in quo, quippe perfecto et necessarioque amore noster necessario quiescere debet, atque, ut verbo dicamus, nobis intellectu nostro usitati impossibile erit Deum non amare, cuius causae clarae sunt: enim, cum experti simus Deum solum essentia habere, omnesque alias res modus tantummodo esse, sequitur, quia modi non bene intelligi possunt absque ente a quo pendent, et quia antea jam demonstravimus, nos rem quamquam amantes, quando amata illa meliorem aliquam cognoscent, in hanc inclinaturos illamque relicturos; sequitur, dico, nos Deum, quippe in quo solo omnes perfectiones sint, cognoscentes, necessario eum amare debere. Intellectuel nostro in rebus cognoscendis recte usi, in causis earum eas cognoscere debemus; at quia Deus rerum omnium prima causa est, Dei cognitioni, secundum rerum naturam, omnia alia rerum cognitionem praecedit et harumque cognitio cognitionem primae causae sequitur. Cum ita verus actus semper in cognitione procedat, quod res magnifica et bona sit, quid namque aliud inde sequi potest, nisi in neminem eum vehementius processurum quam in Deum, Dominum nostrum, qui solus magnificus et perfectumque bonum sit? Videmus igitur, quomodo amorem corroboremus, quodque in Deo solo quiescere debet. Quod de amore amplius dicendum, dicere conabimur, quando de postrema cognitionis specie agemus. 123 Die, hoevel eeuwig en onvergankelijk, dit toch niet zijn door hunne eigen kracht, maar wijzen bernen weike onmiddelijk van God afhangen; en diesweegen van ons niet kunnen begrepen worden, 't en zij wy een begrip van God hebben, in wien, om dat hy volmaakt is, noodzakelijk onze Liefden moet rusten: en, om met een woord te zeggen, het zal ons, wanneer wy ons verstand goed gebruiken, onmogelijk zijn dat wyouden konnen nalaten God te beminnen; waarvan de redenen klaar zijn, want Om dat wy ondervinden, dat God alleen maar wezen heeft, en alle andere dingen maar wijzen zijn, zoo volgt, dat de wijzen niet recht kunnen verstaan worden zonder het wezen, waarvan zij onmiddelijk afhangen, en wy alvoren hebben getoond, dat als wy iets beminnende een beter zaak dan het gene we beminnen komen te kennen, wy hier op altoos zullen vallen, en de eerste verlaat, dat als wy God, die alle volmaaktheid in hem alleen heeft, komen te kennen, wy hem noodzakelijk moeten beaminnen. Als wij verstand gebruiken in het kennen van zaaken, zo moeten wij deze dan kennen in haar oorzaken; en wijl God de eerste oorzaak van alle dingen is, zo staat dan, volgens de natuur der zaaken, de kennisse van God voor de kennisse van alle andere dingen, welker kennisse dan uit die der eerste oorzaak volgen moet. Nadien nu de ware Liefde alzijd aanvoort uit de kennisse van dat de zaak heerlijk en goed is, wat kan er dan anders volgen, als dat ze op niemand geweldiger zal komen uit te storten als op de Heere onze God, alzoo hy alleen heerlijk, en een volmaakt goed is? Dus zien wij dan, hoe wij de Liefde krachtig maken, en ook, hoe dezelve alleen in God moet rusten. Het geen wij van de Liefde noch meer te zeggen hadden, dat zullen wij trachten te doen, wanneer wij van de laatste wijze van kennisse zullen handelen. Transimus jam ad inquirendum - uti an nobis promisimus - quaenim passiones eligendae quaenim vero rejiciendae sint. CAPUT SEXTUM. DE ODIO. Odiurn propensio est ad repellendum illud quod nobis damnum quoddam vel impedimentum causavit. Jam animadvertendum, quomodo actions nostras cum passionibus vel sine ipsis faciamus. Cum passionibus, uti plerumque videtur in dominis versus famulos eorum in aliqua re delinquentes, quodque plerumque non sine ira procedit. Sine passionibus, uti de Socrate narratur, qui famulum ad ejus correctionem castigare coactus, hoc non faciebat, quamdiu se in famulum istum animo infensum cognosceret. Onderwerp de sequitur, quia actions nostrae cum passionibus vel sine ipsis fiunt, tales res, quae nos impediunt vel impedire, sine commotione nostra, ubi necesse est, amoveri possunt. Quid vero melius? Vel nos odio et aversione res vitare? Vel eas rationis virtute, sine animi commotione (hoc enim fieri posse putamus) subire? Certum est nullum inde malum oriri posse, quod res, quae nobis agendae sunt, sine ira et studio agamus. Et quia inter bonum et malum medium non adest, videmus, quod, uti malum est cum passione quadam agere, bonum esse debet sine illa agere. Wij gaan nu over om te onderzoeken, gelijk wij hier voren hebben beloofd, wat Lijdingen wij hebben aan te nemen, en welke te verwerpen. ZESDE HOOFDDEEL. VAN DE HAAT. De Haat is een neiging, om datgene af te wijzen, hetwelk ons eenig leed of pijn heeft veroorzaakt. Nu komt in aanmerking, hoe wij onze werkingen met of zonder lijdingen bedrijven. Met lijdingen, gelijk men gemeenlijk ziet aan de heeren tegen hun knechten, welke iets misdaan hebben; als 't welke doorgaans zonder toorn niet geschiedt. Zonder lijdingen, gelijk men verhaalt van Socrates, die als hij genoodzaakt was om zijn knegt, tot deszelfs verbetering, te tuchtigen, zulks als dan niet en deed, wanneer hij ondervond, dat hij tegen deze zijn knegt in zijn gemoed ontsteld was. Waar uit volgt, dewijle onze werken met of zonder lijdingen van ons gedaan worden, dat zoodanige dingen, die ons hinderen of gehinderd hebben, zonder onze ontsteltenis, wanneer het noodig is, kunnen worden weggegaan. En wat is beter: of dat wij de dingen met haat en afkeer vlieden? of dat wij dezelfde door kracht van reden, zonder ontsteltenis des gemoeds (want dit achten wij dat wezen kan) komen te ondergaan? 't Is immers zeker, dat als wij de dingen, die ons te doen staan, zonder drift of toetreden doen, daar uit als dan geen kwaad kan voort komen. En nadien er tusschen goed en kwaad geen midden is, zullen wij dat, als het kwaad is met enige lijding te werken, het dan goed moet zijn met zonder die te werken. Sed jam inquiramus, num aliquid mali in eo, quod res odio et aversione vitentur? Quod ad odium ex opinione procedens, certum est illud in nobis esse non licere, quia scimus unam eandemque rem uno tempore nobis bonam alio malam esse, ut in medicamentis videtur. Proprie igitur ad hoc attendendum, num odium ex opinione sola, neque etiam ex vera ratione in nobis oriatur. Ad quam inquisitionem nobis videtur clare ostendendum esse, quid verum odium sit illudque ab aversione bene distinguere. Odium commotio mentis est contra aliquem qui nos scientes et sponte sua offendit. Aversio illa commotio est quae contra rem aliquam in nobis oritur propter damnum vel injuriam, quae putamus vel intelligimus a natura in illa esse. Dico natura, quia, quando non ita putamus vel intelligimus, etsi ab ea damnum vel incommodi aliquid nacti simus, ideo ab ea unum aversamur. Imo vero utilitatem quandam ab ea exspectare possumus; uti aliquis lapide vel cultro illaesus, ab his tamen non aversatur. Hoc ita animadverso jam breviter utriusque effectum vi- deamus : Ex odio procedit tristitia, exque magno odio ira; quae postrema non solum , uti odium , illud quod odit, vitare conatur, vero etiam si possit destruere. Ex magno illo odio procedit invidia. Ex aversione vero procedit quaedam tristitia, quia nos quo- dam privare conamur, quod realiter existens, essentiam suam et perfectionem habet. Quo dicto facile intelligitur, nos ratione nostra recte usos in nullam rem odium vel aversionem habere posse, quia 127 Doch laat ons nu eens onderzoeken , of 'er eenig kwaad geleegen is , in de zaaken met haat en af keer te vlieden. Wat belangt de haat die uyt de waan voortkomt, het is zeeker, dat die in ons geen plaats mag hebben, dewijl wy weeten dat een en dezelfde zaak den eene tijd ons goed , en de andere tijd ons kwaad is : s^elijk dat in de geneeskruyden ondervonden word. Het komt 'er dan eindelyk op aan , of de haat alleen door waan , en ook niet door de waare redefieering in ons komt te ontstaan. Tot welk onderzoek ons goed dunkt, duydelyk te verklaaren wat de waare haat is , en die van d' afkeerigheid wel t' onderscheiden. De haat is een ontsteltenis van de ziel, tegen iemand die ons misdaan heeft, met willen en weten. Maar de afkeerigheid is die ontsteltenis, die in ons is tegen een zaak, wegens het ongemak of leed, hetwelk wij wagen of verstaan, dat van natuur in dezelfde is. Ik zeg van natuur, alzoo, wanneer wij het dusdanig niet wagen of verstaan, of schoon wij van dezelfde enig leed of hinder ontspringen, daarom van dezelfde niet afkeerig zijn, en zelf enig nut daarvan verwagten kunnen: gelijk iemand, met een steen of mes beleedigd, daarom geen haat of afkeer van de zelf heeft. Dit zoodanig aangemerkt hebben, laat ons nu korte lijken de uitwerkingen deze beide zien: Van de haat komt voort de droefheid; en de haat groot zijnde ontstaat daaruit de toornigheid. Welke laatste niet alleen als de haat van het gehaten terug te vliegen, maar ook het zelf poogt te vernietigen, zoodanig het doenlijk is. Uit deze groote haat komt voort de nijd. Maar van de afkeerigheid komt enige droefheid voort, om dat wij ons tragen te berooven van iets, dat, wezenlijk zijnde, zijn wezenlijkheid en volmaaktheid heeft. Uyt weik gezegde ligtelyk verstaan kan worden , dat wy, onze reeden wel gebruykende , tot geen zaak haat of af- 128 ita agendo ejus perfectione nos privaremus; cuni e contra- rio quando aliquid volumus, conare debemus omnia quae de natura cupimus, sive nobis , sive rebus ipsis in melius mu- tare. Et quia eorum , quae ante oculos habemus cognosci- musque, homo perfectus nobis optimus est, cuicunque ho- mini optimum est, ut eum ad hanc perfectionem educemus; tunc enim ab iis, uti illi a nobis, maxiraura fructum ha- bere possumus. Ad quod conducit eos continuo ita tractare uti a bona conseientia nostra semper edocemur admone- murque; quia haec nunquam ad perniciem nostram, semper autem ad salutem valetudinemque excitat. Finem facimus dicendo odium aversionemque in se ipsis tot imperfectiones habere, quot e contrario amor perfecti- ones habeat , quia postremus semper ad rautationem in me- lius, corroborationem et augraentationem tendit, quae per- fectio est, odiumque e contrario semper iu destructionem, debiiitationem et annihilationem dueit, quae est ipsa im- perfectio. CAPUT SEPTIMUM. DE CUPIDITATE ET LAETITIA. Cum videre, odi et aversionem talem quid esse, quod in his numquam locum habere possit, qui intellectu suo recte utantur, eadem ratione persequentes de ceteris passionibus agemus; et ut initium faciamus, primae erunt. 129 keer kennis te hebben, omdat wy ons, zoo doen, van de zelver volmaaktheid komen te berooven: daar wy in tegengelied, indien wy iets willen, moeten trachten om alles wat wy van de natuur begeeren tot 'n beter te veranderen, het zij voor ons of voor de zaken zelf. En vermits van de dingen, die wy tegenwoordig kennen, een volmaakt Mensch het allerbeste voor ons is, zoo is het dan voor ons en een iegelyk Mensch het beste ook, dat wy hun te allen tijde tot die volmaaktheid trachten op te leiden; want als dan kunnen wy van haar, en zij van ons, de meeste vrucht eerst hebben. Waar toe het middel is, haar zodanig gedurig waar te nemen, gelijk wy van ons goede raadeweeten gestadig worden geleerd en verraaand: alzoo dit nooit tot ons verderf, maar altijd tot ons heil en welstand aanport. Wy besluiten, met te zeggen, dat de haat en afkeer in haar zelf zoo veel onvolmaaktheiden hebben, als in tegengelidel de Liefde volmaaktheid heeft; alzoo de laatste altoos tot verbeetering, verstarking en verfraaikering werkt, hetwelk de volmaaktheid is; daar de Haat in tegengelidel altijd uit is op verwoesting, verswakking en vernietiging; het welke de onvolmaaktheid zelf is. ZEVENDE HOOFDDEEL. VAN DE BEGEERTE EN BLIJDSCHAP. Gezien hebbende, hoe de haat en afkeerzijnd is, dat de zelf niet kan plaats hebben in de geenen, die haar verstand wel gebruyken, zullen wij, op dezelfde wijze voortgaande, van de andere lijdingen handelen: en, als een aanvang te maken, zullen de eerste deel... 130 Cupiditas et Laetitia; de quibus, quippe ex amore provenientibus, meminisse oportet, quod de hoc ce tum diximus. His addemus Tristitiam, quae est opinione indeque nata imaginatione oritur; procedit enim ex privatione alicujus boni. Antea diximus omnia quae agimus tendere debere ad progressum atque emendationem. Atqui certum est, nos quamdus tristes sumus, impotentes nos reddere ad hoc efficindum; quare opus est nos a tristitia liberare. Quod efficere possumus cogitando de mediis, amissum, si in potestate nostra est, recuperandi; sin minus, necessarium tamen esse tristitiam missam facere, ne incidamus in omnes istas miserias, quas tristitia necessario secum ducit; utrumque vero laetitia efficiendum. Inepte enim est bonum malo voluntario et vigente restituere velle atque emendare. Quisque denique intellectu suo recte utens Deum necessario primum cognoscere debet, quippe qui, uti demonstravimus, summum omneque sit bonum; unde sequitur quemcumque intellectu suo utentem in tristitiam incidere non posse. Quid enim? in eo quiescit bono, quod omne bonum est, et in quo omnis laetitia et suavitatis plenitudo. 131 Begeerten en Blijdschap zijn; waarvan, nadien ze uit de zelfde oorzaaken als de Liefde voortkomen, wij ons te beredeneren moeten, het geen wij doemaals hebben gezegd. Bij deze zullen wij de droefheid voegen: welke ontstaat uit de meeninge, en waan die uit de zelfde spruit; want zij komt voort uit het verlies van enig goed. Wij hebben te voorzeggen, dat alles wat wij doen, moet strekken tot vordering en verbeetering. Nu is het zeker dat, zolang als wij bedroefd zijn, wij om zulks te doen ons zelden onbekwaam maken; en derhalve is het noodig, dat wij ons van de droefheid komen te ontslaan; het welke wij kunnen doen, met op middelen te denken om 't verloren weer te bekomen, zoodanig het in onze macht is; en indien niet, dat het echter noodig is om ons de droefheid kwijt te maken, op dat wij niet vervallen in alle de ellenden en rampen, die dezelfde noodzakelijk met zich sleept; dat zoo in 't een als in het andere met blijdschap moet geschieden, nadien het zoodanig is een verloren goed, door een zelfs begeerend en opkweekend kwaad, te willen herstellen en verbeeteren. Eindelijk, die zijn verstand wel gebruid, moet God noodzakelijk als het eerste en allerhoogste kennen; en in dezelfde als het opperste goed berusten: waar uit volgt, dat hij, die zijn verstand wel gebruid, tot geen droefheid kan vervallen. Wat toch? Daar hij in dat goede berust, dat alle goed is, en waarin alle blijdschap en volle vergeening is. CAPUT OCTAVUM. DE AESTIMATIONE ET CONTEMPTU, DE GENEROSITATE ET HUMILITATE, DE SUPERBIA ET ABJECTIONE. Quibus in passionibus ut inter bonum et malum bene te distinguen, illas stant pede suspiciens, incipiamus ab Aestimatione et Contemptu relative ad aliquid in nobis vel extra nos cognitum, priore quod amplus, posteriore quod minus quoddam. Generositas se extra nos non extendit, solumque ad ilium pertinet, qui, nulla aliam passionem habens, neque existimationem postulans, ipsius sui perfectionem secundum verum valorem cognoscit. Umilitas est, ubi quidam, sine ullo sui ipsius despectu, imperfectionem suam cognoscit; quae humilitas se extra hominem humilem non extendit. Superbia est, quod homo perfectionem sibi attribuat, in ipso non inveniendam. Abiectionis est, ubi quidam imperfectionem quandam sibi attribuat, quae ad eum non pertinet. Nec vero de hypocritas loquor, qui revera non ita opinant, tantumque alios ut decipiant, quasi se humiliant; sed de his, qui imperfectiones, quas sibi attribuunt, revera in se invicem putant. His ita animadversis, patet quid boni et mali quaeque harum passionum in se habeat. Quod enim ad Generositatem Humilitatemque attinet, per se ipsae praestantiam suam indicant; ostendunt eum earum possessorem suum perfectionem imperfectionemque secundum veram val. ACHTSTE HOOFDDEEL. VAN DE ACHTING EN VERSMADING, VAN DE EDELMOEDIGHEID EN NEEDERIGHEID, EN VAN DE VERWAANDHEID EN STRAFBAARE NEEDERIGHEID. Om in deze lijdingen het goed en kwaad wel te onderscheiden, zullen wij, dezelve voor de voet opnemend, beginnen met De Achting en Versmanning, welke in opzicht van enig bekend zijn, dat in of buiten ons is; de eerste met betrekking tot iets groots, en de laatste tot iets kleins. De Edelmoedigheid strekt zich niet buiten ons uit, maar wordt alleen zoodanig toegepast, dat, zonder enige andere lijf, of aanmerking op de achting zijns zelfs te hebben, zijn eigen volmaaktheid na deszelfs recht waarde kent. De Neederigheid is, als iemand, zonder enige verachting van zichzelf, zijn onvolmaaktheid kent: strekkend zich de Neederigheid niet buiten de noodige mensch. De Verwaandheid is, dat enig mensch zich een volmaaktheid toeteigent, die in hem niet is te vinden. De strafbare Neederigheid is als iemand zich enige onvolmaaktheid toepast, die niet aan hem behoort. Ik spreek niet van de geveinsde, die zonder zulks waarfelijk te menen, slechts om andere te bedriegen, zich in schijn verneederen; maar van de geenen, welke de onvolmaaktheid, die zij zich toepassen, waarfelijk zo denken in hun te zijn. Dit dus aangemerkt hebbende, zo blijkt daar uit genoegzaam, wat goed en kwaad dat een ieder dezer lijdens in zich heeft. Want wat de Edelmoedigheid en de Neederigheid betrekt, die geven door zichzelf hunne voortreffelijkheid te kennen; als doende zien, dat deszelfs bezitter zijn eigen volmaakt-weten. Dat, uti ratio nos docet, praecipuum est quo ad perfectionem veniamus. Ubiquen enim potentiam perfectionemque nosram bene cognoscimus, clare videmus quid nobis faciendum sit, ad bonum nostrum finem ut perveniamus; et iterum, defectum nostrum et impotentiam cognoscentes, videmus quid nobis vitandum sit. Quod ad Superbie en Abjectie betrekt, hun definities zelfs indican dat ze uit een opinie ontstaan; dicendat enim priorem ad illum pertinere, wie perfectionem quandam zichzelf niet zijn proprië aan zichzelf toetast; cujus Abjectie ipsum contradictorium est. Patet igitur ex dictis, quod, quam bonae salutaresque zijn Generositeit en Humiliteit, Superbie en Abjectie in contradictorie zijn; illis enim possessoren niet alleen in het goede ducit, maar zij zijn zelfs graden, waarmee we naar de summum van onze zaligheid kunnen opklimmen; terwijl deze in contrario niet alleen ons hindert aan onze perfectionering, maar zelfs in onze rampspoed ons kunnen leiden. Abjectie nos impedit quominus illud faciamus quod facere debemus ut perfecti reddamur, uti videmus in scepticis qui, negantes hominem uliam habere posse veritatem se ipsi hacce negatione ea privant; cum Superbia e contrario res nos arripere faciat, quae via ad ruinam nostram ducunt; uti patet videturque in omnibus illis, qui opinati sunt opinionurque se cum Deo mirabiliter bene se habere, ideoque nullum periculum metuentes sed ad omnia parati, ignem aquamque contemnunt et ita miserabiliter pereunt. Lied on volmaaktheid na een recht waarde kent: het welk, zoo ons de reed leert, het voornaamste is waar door wy tot onze volmaaktheid komen; want als wy onze macht en volmaaktheid recht kennen, dan zien wy daar door klaarlijk wat ons te doen staat, om tot ons goed eind te geraakten; en weer als wy ons gebrek en onmacht kennen, dan zien wy wat ons te vermijden staat. Wat de Verwaandheid en strafbare Neederigheid aanbaken, deszelfs beschrijvingen geven ook genoeg te kennen, dat zy uit zeker waan ontstaan; alzo wy zeiden, dat de eerste wordt toegepast aan zulk een, die eenige volmaaktheid welke niet aan hem behoort, zichzelf toegeëigent; en dat de strafbare Neederigheid is het rechtstreeks tegenovergestelde. Uit dit gezegde blijkt, dat zo goed en heilzaam als de edelmoedigheid en ware noodzaak is, dat daar 'n tegen de verwaandheid en strafbare noodzaak zoo kwaad en verdervende is; want door geen worden den bezitter niet alleen gesteld in een goeden stand, maar daarbij zijn ze ook de rechte trap door welke wij opklimmen tot ons hoogste heil; daar deze in tegengelde ons niet alleen beletten om tot onze volmaaktheid te geraken, maar brengen ons ook zelf geheel tot ons verderf. De strafbare Nederigheid is 't die ons belet u te doen, hetgeen wij moeten doen, om volmaakt te worden: gelijk wij zulks zien in de Twijfelaars, welke, door te loochenen dat de mens een waarheid kan hebben, haar zelf door deze ontkenning daarvan berooven. Daar de verwaandheid in tegengelde ons doet dingen ter hand nemen, welke regel-recht tot ons verderf strekken; gelijk zulks gebleken is, en gezien word in alle de geenen, die gewaand hebben en waanen, met God wonder wel te staan, en door de zelve geen gevaar ontziende, maar alles getroost zijnde, vuur en water duchtend, en zo ellendig ter dood geraken. Quod ad Aestimaimonem et Contemptum, nihil amplius dicendum est: meminisse tantum juvat quod antea de amore diximus. CAPUT NONUM. DE SPE ET METU; DE SECURITATE, DE DESPERATIONE ET FLUCTUATIONE; DE INTREPIDITATE, AUDACIA ET aemulatione; DE CONSTERNATIONE ET PUSILLANIMITATE, DENIQUE DE INVIDIA. Ad demonstrandum, quales haere passions, et quaqnam earum nobis utiles vel incommodae sint, attendamus opportet ad ideas, quas circa res futuras habeamus, sintne bonae an malae. Ideas quas de rebus habemus, pertinent sive 1. ad res ipsas, sive 2. ad eum, qui ideas habet. Ideas concerning the things themselves, are either 1. those which relate to the possibility of things, or 2. those which relate to the necessity of future things. Ideas that concern the person who has them are either 1. those that imply there is something to be done, so that things may come to pass, or 2. those that imply there is something to be done, so that things may not come to pass. From these ideas, therefore, all of these passions necessarily follow. There is nothing in regard to acting and disliking that is inferior to saying: having investigated, to make known that which was previously unknown about love. SECOND PART: Concerning Hope, Fear; Concerning Despair, Anxiety; Concerning Courage, Steadfastness, and Devotion; Concerning Faintheartedness and Patience; Concerning Endurance and Perseverance; Concerning Sickness and Belief. In order to indicate how these sufferings, and which of them are conducive or hindering to us, we observe that when we consider the concepts that we have about things, whether good or bad, we always observe that they are either 1. of things as possible, or 2. of things as necessary. The concepts that we have of things, whether good or bad, are either 1. such that something must be done in order for them to come to pass, or 2. such that something must be done in order for them not to come to pass. From these concepts, therefore, all of these passions necessarily follow. Quando rem eventuram tanquam bonam, quaeque fieri potest percipimus, mens illam constitutionem nanciscitur quam soem vocamus: quae nihil aliud, nisi quaedam laetitiae species cui tamen tristitia quaedam intermixta est. Ubi vero rem possibilem malam habemus, illa inde constitution in mente nostra nascitur, quam Metum vocamus. Si res bona et necessarioque futura habetur, illa inde tranquilitas in mente nascitur quam Securitatem nominamus, quaeque species quaedam laetitiae est nulla tristitia intermixta, cujus in spe contrarium accidit. Si vero rem necessariam malam habemus, inde in mente nascitur Desperatio, quae nihil aliud est nisi quaedam tristiae species. Hucusque de passionibus hujus capitis affirmative locuti, atque earum definitione edocti, quidnam singulae sint, eas etiam, ratione inversa, negative definire possumus, uti: speramus malum non eventurum; metuimus bonum non futurum; securi sumus malum non eventurum; desperamus bonum futurum esse. Quibus cum de passionibus satis dictum sit, quae causae ex idea orinantur quae ad res ipsas pertinent, jam de iis loquar quae ex idea procedunt ad eum pertinentibus, qui res percipit; scil. ubi ad rem efficiendam aliquid facere debemus neque decisionem de eo faciamus, mens inde constitutionem nanciscitur, quam Fluctuationem vocamus. 