title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Geeerde Toehoorders! Den stand der zaken, of liever den strijd der meeningen in toongevende kringen in ons vaderland , betrekkelijk het hoo- ger onderwijs, behoef ik in eene vergadering als deze niet bloot te leggen. Is niet de kwestie van het hooger onderwijs eene der vele gueations brih tantes in den politieken strijd? Is niet bijzonderlijk het recht van bestaan der theologische fiusulteit aan 's lands hoogescholen eene veel bestredene zaak? Hierover het woord te voeren zoude hier misplaatst zijn. In een academisch auditorium behoort toeh depolitieke kweatie als zoodanig niet behandeld te worden. AUeen dit wil ik zeggen dat tot aanvaarding van een theologisch leerambt aan een onzer hoogescholen heden ten dage, ik — 'H REDEVOERING. 269 fleg niet meer moed vereiscbt wordt dan vroeger, maar — want moed is de vrucht van overtuiging» — eene vaste overtuiging noodig is dat de theologische wetenschap in den cjrclus der wetenschappen niet mag gemist worden of die cjclus wordt verbroken en daarmede de band die alle we- tenschappen verbindt. De gronden voor die overtuiging uit te spreken mag voorzeker niet ontijdig geacht worden en passend voor eene gelegenheid als deze. Immers ook de politieke kwestie wordt in den grond beheerscht door eene andere , eene zuiver wetenschappelijke. De twijfel aan het recht van bestaan der theologische faculteit rust op den twijfel aan het wetenschap- pelijk recht der theologie zelve. Is het niet zoo, dat zij die te voren regina heette, thans ter nauwernood als ancilia geduld wordt, dat men ja, het godsdienstig geloof laat gelden, maar eene wetenschap des geloofs^ eene wetenschap omtrent God en goddelijke zaken nietP De wetenschap — zoo wordt beweerd — heeft alleen te doen met verschijnselen , met hunnen samenhang, niet met hun laatsten en diepsten grond. Deze is onnavorsch- baar. De leerstof van hetgeen men tot hiertoe theologie noemde, worde verdeeld onder de hoofdstukken ^ philologie, historie, philosophie, maar wat die leerstof samenhield, de religieuse idee, dat is de idee van God en van zijne betrekking tot de wereld in het algemeen, tot den mensch in het bijzonder^ blijve buiten het gebied der weteuscbap. Is dit alzoo, nu dan volgt hieruit dat de theologische faculteit» niet om eenige kerkelijke of politieke reden, maar ter wille van de zuiverheid der nniversitaire idee zeive, die immers al wat geen wetenschap verdient ge- naamd te worden uitsluit, van de universiteit gebannen moet worden. Het spreekt wel van zelfs dat de theologie met deze empirische opvat- ting van het begrip wetenschap , alsof deze den laatsten en diepsten grond der dingen niet zou kunnen ontdekken, geen vrede kan hebben. Haar naam zelf, theologie, X6yog ubqI &60V duidt het aan. Maar als zij haar wetenschappelijk recht hierop grondt, dat de laatste en diepste grond der dingen gekend kan worden , dan doet zij meer dan eene oratio pro domo te houdan. Haar recht is e^n met dat der specalatieve philosophie, die immers dien grond ^kt en dus uitgaat van de veronderslelling dat hij kan gevonden worden ^), Op een zelfde gebied bcwegen zich beide, 270 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSAYE theologie en philosophie; verschilieDde wegen bewandelen sij, naar ver- schillende methoden arbeiden sij, hare resaltaten schijnen somB tegenover elkander te staan en vrede tusschen de twee sastera is er selden. Toch zijn sij van eenen huize en het recht van bestaan der ^e is ook het recht van bestaan der andere. Tot de theoiogie hebben wij ons thans te bepalen. Ik wensch tot u te spreken over de plaats die de theologiBche wetenschap bekleedt in de ency- clopedie der wetenschappen. Eerst vragen wij wat onder die encjciopedie te verstaan zij, dan trachten wij aan te toonen dat de theologische weten- schap een integreerend deel is der encjdopedie. Wij letten op den zin van het woord, op de ontwikkeling der idee, op de waarheid der zaak. Ik spreek van de encjclopedie der wetenschappen , niet van de univer- siteit als zoodanig. Beide begrippen zijn verwant, maar behooren toch onderscheiden te worden. Het eerste duidt meer het inwendige, het laatste het uitwendige aan der zaak, die wij bedoelen. Het eerste is als de ziel waarvan het laatste het lichaam is. De universiteit is eene inrich- ting, eene stichting, een bouw, waarvan de bezielende gedachte, degeest, die de Bymmetrie der deelen beheerscht en het gebouw tot een konstig samenstel en niet eene toevallige samenvo^ing van onderscheidene deelen doet zijn, is de encjclopedische idee. Reeds in de etymologie der beide woorden en in den historischen oor- sprong van den zin aan beide gegeven is dit onderscheid aangeduid. Hoe weinig toereikend beide, en etymologie en historische oorsprong, ook in den regel zijn om de volheid der idee, die zich van lieverlede ontwikkelt, uit te drukken, even weinig als de breede en diepe stroom reeds aan de bronnen, waaruit hij zich vormt, kan worden gezien of vermoed, toch ligt in die taalkundige en historische oorsprongen reeds eene aanduiding der idee, die nog hare ontwikkeling wacht. Welnu — het behoeft nau- welijks herinnering — de etymologie van het woord encyciopenUe stelt ons het onderwijs, of de opvoeding, de nasSe^, vo(Mr als een harmonisch ge« REDEVOERING. 271 heel, waar?aD de deelen in elkander overgaan, A^ ntiMja^ zoodat het eene aan het andere zich aansluit en in het andere overgaat, zonder dat de oontinoiteit ergens afgebroken worde. Wat nu den historischen oorsprong betreft, dezen hebben wij te zoeken bij dat volk der oadheid, dat het meest het gevoel der harmonie. der dingen bezat en dat in de ontwikkeling der beschaving juist het e&e , in die fijnbeid en reinheid niet weer terug- keerende, moment vertoont, waarin de synthetische eenheid der oostersche volken in de analjtische verscheidenheid der verschiliende vakken niet onderging, maar opging, ais de zon in hare stralen. De grieksche wijs- begeerte bleef godsdienstig , al emancipeerde zij zich van de priesterscholen en de traditioneele godsdiensten. Stelt ons alzoo het eerste woord de zaak voor in zich zelve, zonder be- trekking tot de personen, die haar vertegenwoordigen , de eenheid der idee in de verschillende wetenschappen « den gemeenschappelijken band, die alle verbindt — natuurlijk niet zonder dat in het woord naiJbtia is aangeduid; hoe zou het anders kunnen? dat de idee haar woord heeft, dat de wetenschap wordt medegedeeld en ontvangen; — dit. laatste, de wetenschap gedacht in betrekking tot de personen die haar mededeelen en ontvangen , is hoofddenkbeeld in het woord univerHteii. Ook hier wijzen grammatica en historie den weg. Merkwaardig is het voorzeker dat, waar wij de idee^zelve noemen, wij naar een grieksch, en, waar wij hare belichaming, hare manifestatie , willen beschrijven, wij naar een latijnsoh woord worden verwezen. Het universum der Latijnen drukt iets anders uit dan het t6 jiay der Grieken; hier rust, daar beweging; en het woord universitaa, op wetenschappelijk gebied overgebracht , werd niet van eene universitaa rerum of literarum , maar van eene univerMaa personarum gebezigd; van eene corporatie, meestal der doceerenden , soms ook der disceerenden. Toch ligt ook aan dit spraakgebruik de eenheid der wetenschap ten grondslag. Deze toch is de band der corporatie, zoowel der doceerenden, als der disceerenden , en van beide te zamen. De universiteit is alzoo te beschouwen als de belichaming van de ency- dopedische idee. Zij is , zoo als de berlijnsche theoloog Dr. J. A. Domer, het kort en juist uitdrukt ') ^ein sittliches Gemeinwesen fur die Wissen- 272 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSAYE ficbaft." Als hij er evenwel bijvoegt: «^und zwar das vornehmste, einflusa- leichste fiir die Pflege and Forderang der Wissenschaft tn unserem V0U9- leben*\ dan wijst hij tevens op de praktische zijde, die reeds in den hia- torischen oorsprong van het gebraik van dit woord, evenals in de be- teekenis van het woord naidew iigl opgesloten. Geen respublica literata^ in den zin van eene afgeslotene, aan het ieven der maatschappij vreemde en voor haar onvrucbtbare corporatie. Niet, zooals onlangs van fransche zijde, waarschijnlijk onder den indruk van scbijnbaar hopelooze maatscbap* pelijke toestanden , namelijk door Ernest Renan , veriangd werd : een groep van Olympiers, die voor zicb bet privilegie van vrij te denken eischt en aan de groote massa, onder het oppertoezicht van kerk of staat, de mate laat toedienen van praktische kundigheden , die tot instandhouding van het maatscbappelijke mechanisme onontbeerlijk zijn. Neen; maar als het or- gaan, waardoor evenzoo wel de maatschappij metde wetenschap verbonden is en met hare resultaten gevoed wordt en alzoo haar progressief , ja haar gewijd karakter behoudt en baar ideaal te gemoet gaat, als de wetenschap zelve in het leven der menschbeid geworteld blijft en dus niet verdort. Te recht onderscheidt Schleiermacher universiteit en academie. Terwijl de laatste, alleen voor geleerden bestemd, dient tot mededeeling van onder- zoekingen, alleen door deskundigen te beoordeelen, tot bespreking van kwestien, waartoe het universitair onderwijs den weg baant, maar die daar niet kunnen behandeld worden, terwijl alzoo aldaar 6f geene onder- scheiding van vakken te pas komt, of alleen speciaalvakken de stof kun- nen leveren — omdat daar de encyclopedische idee niet behoeft uitgespro- ken te worden, daar zij reeds door de universitaire studie bij allen veron- dersteld wordt, — zoo is integendeel de handhaving van deze idee, als van een der zedelijke krachten in de maatschappij , hoofddoel der universiteit. De bandhaving der encyclopedische idee, hoofddoel der universiteit Toch leg ik den nadruk op de eerste, niet op de laatste, omdat, ik her- baal het, mijn doel niet zoo zeer is bet recht van bestaan der theologische faculteit aan de universiteit als het recht der tbeologische wetenscbap in de encyclopedie der wetenschappen in het licht te stellen. En wel daarom^ omdat, zoo als ieder lichaam, zoo ook het universitaire , voor gestadige verandering vatbaar — mag ik zeggen? aan gestadige stofwisseling onder- REDEVOERING. 278 hevig — is en dat ik evenmiD voor deD tegenwoordigen toestand van ona hooger onderwijs als bijzonder voor de tegenwoordige organisatie der theo- logische faculteiten het harnas zou willen aantrekken. Wij leven^ helaasl te veel in de feiten , dat wil aeggen , in partijtransactien en niet in begin- selen. Toch — het verheugt mij dat ik thans denzelfden franschen schrij- ver met instemming kan aanhalen : Aes principes abstraits sont des choaes eminemment pratiques/' Voor ik evenwel over de theologische wetenschap zelve kan spreken en haar een eigen plaats, een eigen kring mag toekennen in de encyclopedie der wetenschappen, hebben wij nader te letten op de beteekenis der idee, die in dit woord is uitgedrukt en wijzen daartoe op hare historische ont- wikkeling. Wij spraken van de Grieken, als door wie de eenheid der vroegere cul- tunrtoestanden in zoo verre gewijzigd is, dat de analyse op de sjnthese volgde. Godsdienst was het beginsel der wetenschap bij de v66r-grieksche volkeren; godsdienst nog de bezielende geest der grieksche beschaving. Is nu dat beginsel, die geest, is die hoogere synthese verloren gegaan in de verdere ontwikkeling der wetenschap en bij den immer meer zich uit- breidenden omvang der verschillende vakkenP Voor een oogenblik schijnt de ideale opvatting dier hoogere eenheid verloren te gaan en plaats te maken voor de reaUstische, namelijk de staatsidee der Eomeinen. Rheto- riek en sophistiek namen de plaats in van philosophie en politiek. Ook de grammatische en juridische studien, die onder de keizers bloeiden, missen het gewijde karakter, dat iedere wetenschap ontleent aan hare betrekking tot het hoogere leven der menschheid. Het Cesarisme was ten allen tijde en onder alle vormen uit zijn aard vijandig aan het wezen der wetenschap. Het kweekt als nuttige afleiding tegen hoogere bemoeiingen, litterarische en artistische lief hebberijen , maar haat de ideeen als revolutionair, en geeft, als Napoleon I^ aan allen, die zich met het wezen der dingen bezig houden, den schimpnaam van ideoloffen. Ooch ziet, nauw heeft die antieke wereld eene nieuwe levenskiem ontvangen door het woord, dat uit Palestina kwara , of het bleek dat die kiem eene levenwekkende kracht bezat, waardoor de versteening geweerd en de dood overwonnen werd. De idealen der grieksche wereld waren niet ondergegaan onder den ijze* 36 tU D. GHANTEPIE BE LA SAUSSAYE KD foflt vaa 6m eolosms vaa Rome : sij herleefiien onder den invtoed via Int WQord dm Nttareners, en wel had sijn apostel profetiseh mogen ge- tttigen va» hemr Hij ia oiuie vrede; spr^ende van Jood en Griek. Wie warea da ijverigate leeriingen ea bewondeEaara van PlaloP Voorwaar, niet de soeptioi noch de neo-platonici, maar de grieksche keriLfaders. Wk Ittadit Aristoteles weder in eere , ja huwde sijne methode aan de nit allerlei, deels heterogeene elementen samengestelde ohristelijke tmditie •— een hawelijk tioowenSji dat ootbonden moest worden, omdat heft te vroeg geskiten was, maar toch, daar het vrijwilUg gesloten was, van geestver- wantschap getaigdeP Het was de kerk van het westen. Ik wil awe aan- dacht niet vermoeien met een overzicht, dat, hoe sammarisch ook, ons toch van ons doel te ver zou afleiden, van de onder den invloed der ehristelijke kerk geworden of door haar althans gezochte en bevorderde hngzame ontlaiking en ontwikkeling der wetenschap, nadat de stormen der groote volksverhuizingen bet westersche keizerrijk hadden doen inera- storten. Ik herimiQr a slecfats dait wij die ontluiking en ontwikkeling niet te zoekeo hebbeo in de seholen of broeikassen van het byzantjnsche rijk, maajr bij de onder 4e tucht der kerk geplaatste germaansohe folken van het westen , in de scholen van Karel den Groote en f an zijne opvot- gers, keiaers m koningen. Van welken aard na was die oBtwikkeliog? Encyckpediarh mogen wij haar noemen. De verschillende eoHegi&i of fjBCuHeiten, medische, juridische, theologische , aanvankelijk in verschil- knde steden gevestigd, zochten elkander te naderen, stre^den onbewust, ak door hooger geest bestuurd» naar een gemeenschappelijk middenpunt. Het eommuM€ vinculum, dat alle wetensehappen veHbindt, werd gevoeld, eer ket, in de dertiende eeaWj in de parijssche oniversiteit eene histori- ache uitdrakking verkreeg. Was nu hicrmede fael doel bereikt P Had de enoydlopedische idee hare faelidiamiBgy de eenheid der wetenschap hare adequate ufitdrttkking gev^tt* den P Maar ziet m. H. , — hoe weinig knellend , hoe veeleer samenbindend en de ontwikkeling van bet lichaam bevorderend in de middeneeuwen d^ bamd der kerk ook geweeet zij ; een band was hel en de wetenschap wil mat van baiten gebondea aijn noch aan andere wet gefaoorzamen dan aaBi die welke ham eigene oatvrikkeling beheerseht. Haar kracht ligt REBBVOERIIIG. 27» iXk de gMnzexi bnar geslehl door de 6tof aelve die baar ter bearbriding g^vett 16. De waarheid, het wegEea der diogeii, is de realiteit, waaruit bare idealiteit gestadig ontspringt eo wuurdoor lij wordt bewaard. ledere band van buiten beeoedelt dit ideale karakter en verhindert de ware reali- tmt ZM^h te doen geldeii. De band der kerk moest springen* De parij»» 8che oniverBiteit was een voorteeken. Na de Hervorming is eij gaan kwijnen en tsoo haar naam nog bestaat, die naam dient heden ten dage oog BleehtB om de boreancratische regeling van het hooger onderwijs en de sptitsiog der Takken in verschiilende scholen te bemantelen en met de aloude schoone ieuze te versieren. De parijssche universiteit, sooals aij v66r de Hervorming bloeide, beeft haren geest bewaard in de vele doch* teren, die haar docM* de Hervorming geboren Eijn en die, aanvankelijk alle naar haar model ingericht en ook niet vrij van de kerk, toch dow het beginsel aelf der Hervorming, dat allereerst een godsdienstig , dan eea maatscbappelijk en slechts in de derde (^ts een kerkelijk beginsel la^ van lieverlede aan dien band ontwassen zijn en zoowel de vrijheid der wetenachap in het algemeen als de gemeenschap van alle vakken van we- tenschap onderling met kracht hebben vertegenwoordigd en blijven verte- genwoordigen. Welk een adelaarsvlucht de wetenschap sints genomen heeft, hoe, onder den invloed van den protestantschen geest, het geloof aan de waarheid, niet aan eene officieel geijkte, opgelegde waarheid, niet weer als in de middMeeawen eene andere waarheid voor de philosophie^ eene andere voor de theologie, den emst van het wetenschappelijk streven en de vrijheid van ondertoek heeft bevorderd, het arbeidsveld der weten- sehap uitgebMid en op ieder deei van dat gebied tot de verrassendste re- anltaten geletd , behoef ik voorzeker in eene vm-gadering als deze niet aan te wijzen. Bleven ook al> ten gevolge van de dubbele strooming in de zestiende eettw, de godsdienatige en de humanistisohe^ de reformatie en de renaia- 86* \ 276 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSAYE sance, de iiterae humaniorea zich eenigsins scbuw van het oontact met de theologische facuiteit terug trekken ; nam de phiiosophie menigmaal tegen haar, zoo als zij zelve tegen de eerste, eene vijandige houding aan, geloochend kan het niet worden dat de protestantsche kerken in haar bloeitijd, getrouw aan de christelijke traditie, de clasaieke vorming voor hare kweekelingen hebben verlangd en met ijver bevorderd, ja, dat vele theologen, vooral in Nederland, ook uitstekende philologen waren, evenmin als dat in de reeks der groote philosophen in Duitschiand een goed deel oorspronkelijk theologisch gevormd was of, omgekeerd, de theo- logen philosophisch. Daar was als een geheime, wel vaak door bekrom- penheid of eenzijdigheid geloocbende , maar tocb onverbreekbare band tus- schen alle geestelijke wetenschappen. De wetenscbap omtrent God en goddelijke zaken, zooals men het noemde^ involveerde de belangstelling in al wat menschelijk is en het menschelijke werd niet geacht het goddelijke buiten te sluiten. Ook de dikwerf gespannen verhouding tusschen kerke- lijken en politieken in alle landen der christenbeid , niet het minst in de protestantsche , bad slechts geringen invloed op de betrekking tusschen de juridische en theologische faculteiten. De rechtsidee toch verbond ze beide zoo lang het recht als in Gods wezen gegrond en niet als conven- tioneel werd beschouwd. En wat zullen wij zeggen van de natuurwe- tenschappelijke faculteit , de jongst-geborene , thans , naar het oordeel van velen , de eerste in rang ? Alleen dit — want wij wijzen thans slechts op de historie — dat ook haar stoute vlucht te danken is aan die emancipatie des geestes, wier geboorte-ure de Hervorming was. REDEV0ERIN6. 277 Doch nu rijst de vraag: Is die idee gegrondP Mogeu, moeten wij haar bewaren , handhaven , ais eene teedere plant aankweeken , omdat zij eene waarheid is, in het wezen der dingen en in de natuur van den menschelijken geest geworteld, of moeten wij haar prijs geven ais eene illusie ? Haar prijsgeven ; prijsgeven wat in tijden van politieke minderjarigheid, ja, onder den smaad van het juk der vreemden, in Duitschland het meest, maar ook in ons vaderland, het geloof aan een hoogeren zedelijken band onder de zonen van hetzelfde vaderland, ja, onder de volkeren van ver- schillenden stam en taal heeft bewaard , het geloof aan een rijk des geestes dat, boven den strijd der partijen en het woelen der hartstochten , de ware eenheid en de glorie van het menschelijk geslacht uitmaaktP Prijs- geven datgene, waaraan zoo vele glorierijke nationale herinneringen zich knoopen, en wat tot hiertoe voor zoo velen een element van persoonlijke beschaving is geweest, met dankbaarheid gewaardeerdP O! het zou ons veel kosten. Maar toch, waarheid bovenal. Indien dit denkbeeld van een band aller wetenschappen , van eeoe hoogere eenheid in de verscheidenheid der vakken eene illusie is , dan • . . ja , dan worde het offer gebracht, hoe smartelijk het ook zij. Maar wat zoude deze iilusie zijnP Hoe ver zou zij reiken, die dwaling der eeuwenP De encyclo- pedische idee voor eene illusie te verklaren , het zoude niets minder betee- kenen, dan het voor eene illusie verklaren, dat er eene gemeenschappe- lijke menschelijke natuur is, en dat deze natuur niet is stof, maar geest; eene iilusie, dat er wetten zijn voor het denken, het gewaarworden , het waarnemen, het oordeelen, wetten althans niet minder onverbrekelijk , laat mij liever zeggen , zekerder en meer onwederstaanbaar, dan die , welke wij in de verschijnselen der zichtbare wereld meenen op te merken; eene iUusie, dat aan die wetten van het denken de wetten van het zijn cor- respondeeren en dat niets subjeclief kan worden tenzij het eerst objectief besta. De encyclopedische idee is eene zedelijke en eene religieuse idee. Zij is de uitdrukking van het geloof , dat ons niet behoeft aangebracht te worden van buiten, dat de oorspronkelijke prikkel is voor alle onderzoek, het geloof dat de mensch het vermogen bezit om de waarheid op te sporen en te erkennen; de mensch als zoodanig, ieder mensch; dat er geene 2i7a D. GHANTEPIE DE LA 8AUSSAYE vcrficbiUeiide waarheid noeh weg der waarbaid voor de verachillende atam- meoy raasen en volken bestaat, aiet erae vmte en defa dea Fyreaiee et une autre au dela, dat aan alle verschaidenbeid van nationaliteit en culr tuurtoestand de eeoe menscbelijke natuur ten groade ligt^ met baar ge« meenscbappelijken waarheidszin en baar gemeenscbappelijk kenvermogen» En d^e zedelijke idee is tevens eene religieuscL Wat is tooh de prikkel in het onderzoek der waarheidP^ Immers dit, dat wat op den weg vaa dit onderzoek gevonden wordt, ook waarheid is, dat wij niet de speelbal zijn van een boozeu demon of van blind toeval in ona streven en zoeken en vinden, dat de waarheid ons niet ab in nevelgestalte verschijnt^ die zoodra wij naar haar grijpen ons eene nubes pro Junone doet omhelzen ; maar dat aan oufi kenvermogen de waarheid correapondeert, aan het aub- jectieve het objectieve; daargelaten de vraag^ in de aeholen der wi^sbe- gqerte te behandelen, waar het aanrakingspunt ligt, waar het objectieve subjectief wordt en tiet subjectieve objectief. Nog eena: is deze idee eene illusieP Daar zijn or die het bewer^n. Daar is eene richting, ik zeg niet in de natuurwetenscbap alleen; ^ d<eze zelve is er onschuldig aan en verbiedt bij monde van velen harer uitste- kendste beoefenaars iederen ealto mortale van het gebied der natuur op dat dea geestes en wraakt, als eene ijmufiaais ttg cikko yirog, iedere ovemame van hare methoden op hetgeen uit zijn aard die methoden a&toot en uitsluit; — maar eene richting, vooral ook c«der dezulken^ die, zonder zelven beoefenaars te zijn der natuurwetenscbap , haar als de onfeilbare aanbidden, eene richting die, a priori, de harmonie der weretd ontkent, altbans voor onerkenbaar en het wezen der dingen voor mua^ vorschbaar houdt» die alle wetenacbaf) reduceert tot d^tail-ondensoek» tot eene oneindige analjrse, met terzijdestelling van alle synthese. Ik wii nirt vragen of zij in het detail-onderzoek kan slagen zonder de hulp der uni*^ versaiia, der algemeene begrippen, die zij immers stilawijgend mede op* neemt in baar materiaal; niet vragen of zij niet, ondanka aicb zelve^ in haren arbeid door de begrippen van eeuwig^ oneindig^ oDveranderlijk , jp.> nog positiever, door die vap rede en geest geleid wordt^ die zij traebt te ontkennen.. Ik wil alleen beweren dat zi| nog haar reehit tot de looekeniag dier begrippen, die tot hiertoe de wetenschap bebeersoht hebben^ niet REDEVOERING. £79 heeft beweflen en dat, 200 lang zij niet bewijzen kan dat hetgeon wij geest noenen pioduct is van de stof, ja, zij zelve met dit specalatief begrip Btof of liever natuur arbeidt, wij recht bebben aan onze geeste* li|ke« laat mij liever aeg^en — oiu het misverstand te voorkomen alsof wij tegen bet abetracte materialisme een abstract ideaiisme sfelden^ — aan onze anthropocentrische opvatting van het wezen der wetenschap vast te houden, vasl te houden aan de steiling, reeds door de griekscbe wijs- begeerte uitgesproken en door het christendom verklaard en gezuiverd, dat de mensoh is de maatstaf der dingen ®), dat in hem het rijk der aatuur en het r^k des geestes zich ontmoeten, en dat het friuH^ het heer- •ehende, niet ia de natuar» die gedacht wordt, maar de geest die denkt. Of is dit te stout gesproken, te veel geprofeteerd , daar waar weten- schappelijk betoog geeischt wordt? Weet gij het niet» aoo hoor ik mij toeioepen ^ dot ook de anthropoiogie thansbij de natuurwetenschappelijke viakken gerekend wordt, selfs wanneer men haar eenzijdig opvat als psy* eboIogieP Ik weet het m. H., en, wei verre van aan de natuurweten- sohap haa? redii te betwisten om ook het mensohelijk leven en alle de wsohijnselen daarvan, die aich op natuurwetenschappelijken weg laten vefkhoren, op te nemen binnen bet gebied der door haar waar te nemen %% te verklaren voorwerpen, zie ik er integendeel» mits zij ook het recht late aan de wetenschap des geestes om den mensch op andere wijze waar te nemen en niet oit de natunr te verklaren , een bewijs te meer in van den eneyelopedisohen band tusschen de verschillende wetenschappen e» van ket antfaropoeentrisch ^) karakter der wetenschap in het algemeeo. Wat dit latttste betrefb» het wordt immers door de natuurwetenschap iiiei gelooohend dat de aatuur, voor zooverre sij erkenbaar is, in den Men$eh kaav toppunt bereikt en dat baar leven zich in het meDsohett|k leveft concentreert? Wehiu, indien het haar tot hiertoe niet gelukt is^ 4m geest in den mansch of, wilt gij hek meer concreet uitdrukken, het fl^bewustzijn uit 4^ aafcaur te verklaren en dus, indien zij beweert dat ik\ dit op hiareQ weg cal kunnen doen, waarlijk niet minder profeteert dan inc^ wtj, die do» geest als h^ oorspronkelijke aaanomen, beweren dat ook de allef nit den geest zal ii|B te verkbtFen, dan Uijve het voorioopig in de wet«n8eba{> bvf bet dnalieme , maar worde vmn beide zijden toege-* 280 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE 6temd dat dit dualisme voorloopig en niet definitief is, daar hel door het bestaan zelf van den xnensch, van den mensch, die immers geen dubbel- wezen is» principieei is opgeheven. In den mensch alzoo zien wij het middenpunt der wetenschap, de samentreflfing niet alleen van natuar en geest, maar, meer algemeen, van het objectieve en van het subjectieve, van het zijn en van het denken. De waarheid der encjclopedische idee ligt daarin, in het anthropooen* trische karakter van alle wetenschap. Nogmaals, zullen wij deze idee prijs gevenP Neen, wij zuUen het niet omdat wij het niet behoeven te doen, en dus niet mogen doen. £r is niets in de ontwikkeling der wetenschap dat er ons toe noopt. Het dua toch te willen , dat ware een vergrijp aan de ontwikkeling der wetenschap , iets wat de Grieken zouden moeten vfiQ&g, een gewelddadig afknotten van het leven, ja, eene schending van het heilige. Het ware niet, voor- waar, een vooruitgang, want deze bestaat juist in eene ontwikkeling van het verkregenen maar, zoo als altijd geschiedt wanneer men in de plaats van ontwikkeling afbreking stelt, een terugval tot beneden het punt van uitgang. JRelipo, in den antieken zin van het woord, als band aan de hoogere onzienlijke wereld, was de moeder der wetenschap. Voorzeker de dochter zou, door die moeder te verloochenen , haar niet ontadelen, maar zich zelve, de vrucht harer opvoeding afbreken, hare ontwikkeling stuiten. De menschelijke natuur, wier eene zijde naar den hemel, wier andere zijde naar de aarde gekeerd is, die in haar aanleg tot bewonde- ring, geestdrift, liefde, aanbidding de kracht put tot denken, dichten en handelen , die menschelijke natuur zou in twee helften gesplitat worden , waarvan de eene in het klooster de hemelvaart zou gaan zoeken en de audere op de aarde het dagloonerswerk verrichten. Wat trouwens onmogelijk is, daar 6od den mensch bewaart en hem niet overgeeft aan het verderf. Anthropocentrisch , zoo noemden wij dus het karakter der wetenschap en in dat karakter zagen wij de waarheid der encyclopedische idee. Maar het is mij, wanneer ik alzoo spreek, alsof ik dezen of genen theoloog de wenkbrauw zag fronsen, en als hoorde ik hem mij toeroepen: Alzoo verloochent gij den adel onzer wetenschap. Theologie heet zij en niet anthropologie. Theocentrisch is haar karakter en niet anthropocentriBch, REDEYOERING. 281 Ook gij doet wat gij in aDderen gelaakt hebt: omdat het eerstgeboorte- recht onzer wetenschap geloochend wordt geeft gij het eenvoudig prijs. Ook gij duldt dat de regina ancilla zij. Hare legitieme rechten geeft gij op; sacrosancia heette zij, in het binnenste heiligdom was haar woning. Gij maakt haar tot een dorpeiwachtster. In plaats van de wijsheid die haar huis heeft gebouwd en hare zeven pilaren gehouwen, wordt zij eene der uitgezondene dienstmaagden , die daar noodigen op de tinnen (Spr. IX. 1, 8)". Ik geloof het niet, m. H.; ik meen dat, wanneer ik den kring der theologische wetenschappen om hetzelfde centrum plaats als de andere^ ik daarmede evenmin haar gewijd karakter als den adel harer geboorte en hare legitimiteitsrechten prijs geef. Verleent mij verder uwe goedgunstige aandacht als ik thans de plaats zal trachten te bepalen, die de theologie bekleedt in den cyclus der wetenschappen. ^ n. Theologie , Xoyog mql &eov : ik wii dezen naam ook thans , na al hetgeen over het pretentieuse daarvan is ingebracht, niet inruilen tegen de schijn- baar nederigere» maar die het ideaal der wetenschap prijs geeft, benaming, die bij sommigen, hier te lande althans, in zwang komt, van gods- dienstwetenschap. Toch heb ik mij daardoor schijnbaar de taak verzwaard om haar recht van bestaan in den wetenschappelijken cyclus, waarvan de mensch het middenpunt is, te bewijzen. Immers, God is geen voorwerp, dat ergens in den omtrek kan geplaatst worden; God is niet eiwaa dinfflicAes; God behoort niet tot de waartenemen en te beschrijven wereld. Hoe kan er dan van eene wetenschap omtrent God sprake zijn? Indien de bepaling van de encyclopedische idee, als anthropocentrisch , juist is, dan hangt het recht van bestaan eener bijzondere wetenschap, of van eenen bijzon- deren cycius van wetenschappen , slechts daarvan af, of zij tot dit centrum in verband staat. Dit nu schijnt van eene wetenschap waarvan de gods- dienst, niet van eene wetenschap, waarvan God het object is, gezegd te kunnen worden. 87 D. GHANTEPIE D£ LA SAUSSATE He|; komt er paar op aan wa|t men onder dit woord ^godsdienstwe schap" verstaat. ^edoelt men eene wet^nscjiap, waarvan de godsdienst, als psjchologisch of historiscb verschijnsel , bet voorw^rp is , een ondei^oe^ naar zijn oprsprong, zijne ontwikkeling en de wetten waaraan deze ge- hoorzamen, in een woord wat men tot biertoe placht te noemen vBeli' ifion8philosophie*\ dan is voorzeker baar recht vap bestaan spoedig veraekerd en baar pleidooi gewonnen voor de rechibank der wetenscbap. Immers godsdienst beboort tot de verscbijnselen van bet menscbelijk leven en geen daarvan mag de wetenschap ignoreeren. Maar tevens is dan haar karakter opgeofferd , baar zelfstandigheid prijsgegeven : de wetenscbap van den gods- dienst wordt een onderdeel der bistorische of der psjchologiscbe weteq- scbap, daargelaten de vraag of zij, in dit laatste geval, onder de rubriek van de pbysiologie , of onder die van de pathologie van den menscbelijken geest zal gerangscbikt worden.- Begrijpt men daarentegen onder godsdienstwetenscbap , niet alieen het onderzoek naar de wijze boe de gods(iienst zich vertoont in het menschelijk leven, maar ook dat naar bet recbt van zijn bestaan, naar de eeuwige waarbeid, die zicb daarin openbaart, dus naar de wijze, niet alleen hoe de menscb godsdienst heeft, maar ook boe God zicb aan en in deu menscb openbaart, dan is godsdienstwetenschap belzelfde als wat tot biertoe tbeo- logie genaamd wera. Deze zin nu wordt door mij bedoeld. De tbeologiscbe we^enschap, zooals zij tot Jiiertpe ipimer is opgevat geworden , als een complexus van wetenschappei^ , welke alle , in bare philologiscbe , bistoriscbe , pbilosophiscbe verscheidenheid , in betrekking staan tot de kennis van 6od en in deze kennis zoo wel bet doel zien, waarnaar zij streven, als den band bezit- ten, die baar |^erbindt» deze meep ik als ik v^n haar goed recbt in den cyclus der wetenschappen spreek en daarmede tqvens de plaats die ba^ in dien cyclu^ toekomt tracht te bepalen. Om dit recbt t^ betoogen bebben wij dus eerst op he^ antbrqpologiscl^ karakter der tbeologiscbe wetenschap^ dat zij q^et alle gemeen heeft^ te wijzen, en ten anderen te doen uitkomen 4at dit kfirakter aan de theolo- gie» juiat als theqlogie, als wetenscbap omtren|; God, bij uitnemeqdheifl eigen is. REDEvbERINtf. ^SS" Antbropologisch is de theologische wetenscliap, en daarom behoort zi) in den cyclus der ^^eCenschappen , die alle zich 6m den mensch als om haar cehtrum bewegen. Ziiedaar mijne eerste stelling. Om haar ih het licht te stelien, slaan wij nog eenmaal den blik achterwaarts , op hetgeen de geschiedenis ons ieerde. Wij zagen het hoe wetensichap en godsdienst oorspronkelijk ongescheiden' waren , hoe de eerste in de priesterscholen ontstaan is. Wij herinnerden hoe dit godsdienstig karakter niet verloren is gegaan ook toen de weten- schap zich emancipeerde ^ ja, hoe de verscheidenheid der vakken nimmer was eene agglomeratie, waardoor het eene bij het andere gevoegd werd/ maar eene odtwikkeling, waardoor het eene uit het andere ontstond. De godsdienstige oorsprong werkte na of liever werd de kiem, waaruit de encyclopedische idee zich ontwikkelde. Deze ontwikkeling , door de Grie- ken voorbereid , geschiedde hoofdzakelijk onder den invloed van het Chris- tendom , dat het commune vinculum niet zocht buiten den mensch » maar in den mensch. Die chrislelijke idee, nooit verloreu, maar wel in hare' ontwikkeling belemmerd, kwam in de Hervorming te vborschijn met eene kracht, die aan de wetenschap nieuwe banen opende en haar stouter vlucht deed nemen. Welnu, m. H.» te loochenen valt bet niet, dat er godsdiensten zijn, in en buiten de christelijke wereld, die in deze outwikkeling niet alleen niet deelen, maar die zich daarvan scbuw terugtrekken , die haar als afval van den godsdienst beschouweri. Op den godsdienst toepassende wat alleen van God geldt, de idee vah onveranderlijkheid , blijven zij stationair en achten het eene ontbeiliging indien aan de religieuse traditie iets wordt vefatiderd, in ie6r o^ inrichting*. Geleerdheid kunnen zij dulden, ja zelfs op prijs stellen, als toevoegsel en sieraad aan het' heiligdom, als huldeoffer aab den Heilige, of aan het heilige get)racht. Maar dat de eeuwige kern, die daar in den godsdienst ligt, in de metamorphoses van den wasdom niet verloren gaat, maair blijft, dat in het nieuwe, indien het leven heeft, het oude is, en daC. bet oude, zoo het zich niet vernieuwen kan, ook gestorven is', dat zien zij niet. Deze godsdiensten kunnen geene weten- scbap' dulden» daar wetenscbap uit haren aard progressief is ^ hare geleerd- 87* 284 D. GHANTfiPIE DE LA SAUSSAYE heid kan das niet worden opgenomen in den oniversitairen cyclos. ®) Voor deze passen de seminarien, naar het historisch begrip van het woord, de kloosterscholen met hare door de kerk geijkte methoden en vastgestelde resuitaten. Maar hoe weinig het Christendom zich in die banden kan voegen, blijkt reeds daarait, dat juist in die seminarien ^) en klooster- schoien de van lucht beroofde wetenschap allerlei uitwegen heeft gezocht om aan dien klem te ontkomen en dat het gemis van aanraking met de zoogenaamde wereldsche of profane wetenschap zich gewroken heeft door allerlei ongezonde theorien, luchtledige speculatien, ja praktisch verderfe- lijke maximen. De voor Staat en Kerk beide gevaarlijkste ketterijen zijn juist, het is bekend, in de kioosterscholen ontstaan; en wij begrijpen het voorzeker dat Luther en Melanchton ^^), door de ervaring geleerd, voor de opleiding der evangeliedienaren geene seminarien hebben gesticht maar het vrije universitaire onderwijs hebben verlangd. Het is omdat het Chris- tendom de vrije lucht zoekt. Zoo als Hij, naar wien het zich noemt, van zich zelven getuigde; //in het verborgen heb ik niets gesproken" (Joh. XVni. 20), zoo ook heeft de christelijke theologie het vrije woord en de vrije beweging noodig om te leven. Zij veronderstelt voorzeker openbo rinff, maar dit woord, wel verre van die vrijheid te bannen, geeft juist den grond aan van het anthropologisch , dus van het wetenschappelijk karakter der christelijke theologie. Openbaring toch is geene disciplina arcaniy geene geheimleer alleen voor de geinitieerden bestemd, geene eso- terische wetenschap met de ieuze : Odi profanum vulgu% et arceo. Eene THBOLOGIA. revelota is eene contradictio in adjecto. Openbaring is het openbaar worden van het verborgene; eeuwige waarheid, maar die door den mensch ontvangeUy door hem opgenomen, door hem nagedacht, door hem beleefd en beleden wordt. De theologie, van dit openbaringsbegrip uitgaande, is door en door menschelijk» dus progressief. Zij strekt hare voelhorens uit aan alle zijden en zoekt de aanrakingspunten met alle menschelijke wetenschap , zoo als zij die wederkeerig met dien waarheidszin tracht te doordringen die haar eigen levens- en drijfkracht is. Theologie kan dus ook niet gedacht worden buiten den samenhang met iedere men- schelijke wetenschap en wat haar van de overige wetenschappen onder- scheidt is minder de leerstof zelve dan, veel meer, het verband, waarin REDEYOERING. . 285 de leerstof hier voorkomt, namelijk de betrekkiDg tot den godsdienst. Evenmin toch als de godsdienst zelf kan gedacht worden als een afzon- derlijk vermogen of een afzonderlijke werkzaamheid in den mensch , maar het bezielende beginsel is dat tot alle menschelijke vermogens en werk- zaamheden in de veelzijdigste betrekking staat, evenmin kan de theologie zich plaatsen buiten den samenhang met alle andere wetenschappen. Vergunt mij, tot verduidelijkingmijner bedoelingi u de schoone woor- den aan te halen van een der eerste fransche schrijvers van onzen tijd, in scherpte van kritiek, omvang van geleerdheid en welsprekendheid van taal schaars geevenaard, een theoloog der linkerzijde, wiens getuigenis des te onpartijdiger mag geacht worden, omdat hij den theologischen leerstoel voor het bureel van den journalist heeft ingeruild , wat hij — wij durven het vermoeden uitspreken, — wellicht niet zou hebben gedaan, ware die leerstoel een universitaire en niet een seminaristische geweest. Wij willen zijne schoone taal niet door eene vertaling verzwakken. /rLa theologie — zoo schrijft Edmond Scherer in eene kritische studie over Ernest Renan ^^) — la theologie que Ton regarde volontiers comme la plus etroite et la plus sterile des sciences, en est, au contraire, la plus etendue et la plus f^conde. Elle confine a toutes les Studes et touche a toutes les questions. IBlle renferme tous lea elements d'une instruction liberale. Eile initie Fesprit a des recherches qui ne se font ailleurs ni si naturellement , ni si completement. La theologie n'exige pas seulement la connaissance des langues classiques, elle conduit a Tetude d'une des branches les plus interessantes de la philologie orientale. On se trouve plac^ en face d'ecrit8 ^alement importants par leur antiquite, leur caractere propre et le role qu'ils ont jou^ dans les destin^s de Thumanite. II 8'agit d'en constater Tage, d'en etablir Tauthenticite , d'en determiner le but et le caractere. L'interpretation de ces ecrits souieve les questions les plus delicates, celles qui concement les manuscrits et leurs variantes, les textes et leur consti- tution, le vrai sens de tel passage, la vraie portee de tel enseignement. La theologie acquiert ainsi la pr&ieuse habitude de manier des documents originaux et de puiser aux sources memes de la tradition. L'expIication des livres saints n'est d^ailleurs qu'uDe branche de la science qu'elle cultive. L'histoire de TEglise en est une autre , et Thistoire de TEglise c'est This- 286 D. CHANTEPIE DE LA SADSSAYE toii*6 du monde modern^. Vient enfin l6 dystfeme deS doctrines morales et religfeuses qui composent enfcoi*e a*ujourd'hui l6'S ctoyanbes de la chretient^. Pour lors on est en pleine mdtaphySiqufe et Totf aborde ce que la specula- tion humaine a"de plus eleve et de plus profbnd. C'6^t ainsi que l6 theo- logien, pour peu qu'il comprenne sa t&che d'ufle maniere ddrieuse, voit s'ouvrir devant lui le vaste champ des contlaissances humaines. Cest ainsi qu'il s'exerce tour a tour aux proc^des dSies de l^andlyse et aux procedes hardis de la synthese. Cest ainsi qu'il rehcont)*e une foule de questions propres a aiguisei^ et a fortifleir rintelligence''. Of is deze beschouwing te ideaal en beantWoordt de werkelijkheid daar- aan nietP Indieti zij ook ideaal ware, da^tom zou ik haar nog geene waarheid ontzeggen Want de werkelijkheid mbet het ideaal trachten te bereiken en niet, omgekeerd, het ideaal ziCh naar de wel^kelijkheid plooien. Doch dat zij niet te ideaal is, daarvan getuigen toch en de massale theo- logische arbeid van vroegeren tijd en de nieuwe vlucht, die de theologi- sche wetenschap heden ten dage genbmed heeft. Vergutit' mij , om deii laatsten aan te duiden, mij andermaal op eene getuigenis te beroepen; ditmaal van een Duitscher, mede een theoloog van de linkerzijde — en indien ik deze getuigenissen liever aanfaaai dan die van de rechter, het is niet, voorzeker, omdat zij bij de laatste ontbreken, of dat er aan die zijde minder recht zou bestaan om alzoo te spreken , maar alleen omdat de eersten , wat ik niet beaam , geacht worden onpartijdiger te zijn. De geleerde en scherpzinnige Heidelberg^sche theoloog Dr. H. Holtzmann wijst in eene rede //iiber den gegenwartig^n Stand der Theologie und ihr Verhaltniss zum Wissenschaftlichen Bewusstsein der Zeit^", op de volkomene transfor- matie van alle theologische' leervakken in onzen tijd, waardoor niet alleeii de verwonderlijkste resultaten zijn verkregen^ maar bovenal de drie afdee- lingen der theologische wetenschap, de philologische , de bistorische ea de philosophische hare harmonische aansluiting hebben gevonden aan deze drie takken der algemeene geestelijke wetenschap. Ja« hij mag het met eenige fierheid vermelden , hoe de theologische wetenschap in die rij vooraan gaat en haar primaat daarin heeft verdiend, dat zij aan philologie, historie' en philosophie den impuls heeft gegeven meer dan zij dien van haar heeft ontvangen. AIs hij nu evenwel het princiep der theologiscfae wetenschap REDEVOERING, 287 zelve zoekt in het religieus bewostziJD , in bet onmiddelijk verband , waarin ^ mroficb fAs zoodanig , ieder mensch ataat , niet alleen met het algemeen^ l^yieQ der wereld , maar opk met den porsprong van alle scbeppende kracht t^ , met den grpnd van alle geestelijk en natuarlijk leven , met God , dan Qieen ik dat bieruit op zich zelf nog geepe wetenschap kan geboren wordep , ipa^r dat dit religieuse leven eerst dan eene wetenscbap kan baren^ wan- ijie^r bet tot het zelfbewustzijn des geloofs gestegen is. ^^) IJet religieus bqwustzijn ^lle^n kent nog zijn object niet; door bet geloof wordt bet gekend, omdat het wordt aanschouwd ^n waargenomen. 