title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Bovendien, waarom zou men, volgens de uitdrukking onzer voorouders, de tverre ende grouwelicke reyse" naar Indie onder- nemen, daar de Indische waren te Cadiz en te lissabon in overvloed te verkrijgen warenP Immers was het een grondregei geworden der Spaan- sche en Fortugesche politiek, om den uitvoer dier waren naar de ovei^ streken van Europa hoofdzakelijk aan vreemde koopUeden over te laten, en hen tot dat einde niet slechts op de meest voorkomende wijze te be- handelen , maar hun zelfs bij afzonderlijke traktaten veiligheid van peraonen en goederen te waarborgen. Zoo scheen Spanje derhalve alle vereiscbten te bezitten voor eene snelle ontwikkeling van zijne stoffelijke krachten en een voorbeeldeloozen bloei. Doch. een vreesselijke kanker was reeds be- gonnen aan 's lands welvaart te knagen. Despotisme en fanatisme, door wederzijdsch belang ten naauwste verbonden, hadden er zamengespannen om de vrijheid, in elken vorm, waarin zij zich openbaren kon, te ver- nietigen. Er mogt bij Spaansche oi)derdanen geen andere gedachte op- REDEV0ERIN6. 197 komen, dan die door de kerk gewettigd was, geen andere wil bestaan, dan die van den koning was uitgegaan* De handel, reeds vroeg aan banden gelegd en aan de belangen der kroon ondergeschikt , werd ge- dwongen sdjne schoonste vruchten aan de schatkist af te staan. De af* stammelingen der kunstlievende Arabieren, het nijverste gedeelte der be- volking, werden met meedoi^enlooze gestrengheid behandeld en eindelijk geheel van Spanje's grond verdreven , omdat zij , niettegenstaande v.ervol- ging en verdrukking, hun voorvaderlijk geloof niet volkomen konden vergeten. De overoude privilegien van provincien en steden, het krachtige bolwerk der middeleeuwen tegen vorstelijke willekeur, werden met voeten getreden. De zucht naar onderzoek, de behoefte aan het vormen eener eigene overtuiging op het gebied van godsdienst en staatkunde, werden in de kerkers der inquisitie verstikt of smoorden in de vlammen der auto da fe*s, in wier akelig schijnsel Filips' oogen zich verlustigden. Zoo werden de geestkracht, de zelfwerkzaamheid, de ondememingsgeest der Spanjaarden stelselmatig gedood. Landbouw en nijverheid kwijnden. Allerwege open- baarden zich achteruitgang en ellende. Doch wat bekommerde Filips II zich om de gevolgen zijner handelwijze, zoo hij zijn hoofddoel, de uit- roeijing der ketterij, slechts bereiken kon. Ook in Nederland moest, volgens zijn bevel, hetzelfde stelsel worden toegepast Doch daar woonde een fier en krachtig volk, dat reeds geleerd had zijne Ivrijheid als de voorwaarde zijner welvaart te beschouwen. Vruchteloos wordt de rijke opbrengst der mijnen van Mexico en Feru voor de onderwerping der Nederlandsche provinden verkwist. Zeven dier ge- westen sluiten zich naauw aan een, en zweren den voormaligen landsheer af. Het oproer verandert in eenen oorlog, waarin de kleine republiek de magtige Spaansche monarchie allengskens vermoeit en uitput. Ten einde raad, weet Filips II op zijn sterfbed geen ander middel meer uit te denken , om alle Nederlandsche provincien onder zijn gezag terug te bren- gen, dan te beproeven haar doox het lokaas eener schijnbare onafhanke- hjkheid tot huldiging van zijne dochter Isabella te bewegen. Doch zijn zoon en ppvolger, met nog onverstandiger haat tegen de ketters vervuld, 198 0. TAN REES meent dat doel door een doortastenden maatregel nog sneller te konnen bereiken. Ook gedurende den krijg had Filips II de koopvaarders zijner weerspannige Nederlandache onderdanen in zijne havens blijven dnlden^ ten einde Spanje en Fortugal niet van een voordeeligen en bijkans onmis- baren handelstdc te berooven. Naauwelijks heeft Filipb III den troon beklommen , of hij besloit aan alle gemeenschap met de oproeriingen een einde te maken. Oaverwachts worden hunne schepen verbeurd verklaard, hunne matrozen aan de roeibanken der Spaansche galleijen vastgeketend. Thans, meende men, zouden de Hollanders en Zeenwen, van een hunner belangrijkste middelen van bestaan beroofd, wei verpligt zijn om genade te smeeken. Doch de uitkomst bespotte de fijne berekening. In den waan , dat hij het doodvonnis van den Nederluidschen handel ondertee- kende, had Filips III integendeel aan de welvaart zijner eigene onder^ danen den genadeslag gegeven. Van de Spaansche kusten verdreven, zochten onze voorouders zelven in Indie de kostbare waren op, die zij voor hunne vrachtvaart noodig hadden. De stapel der speoerijen verplaatste zich van Lissabon naar Amsterdam, en terwiji het Spaansche schiereiland meer en meer in magteloosheid wegzonk, nam de Republiek der Vereenigde Nederlanden niet slechts eene eervolle plaats onder de groote mogendheden in, maar verhief zich ook tot een trap van welvaart en beschaving, die destijds door weinig landstreken bereikt was en nergens overtroffen werd. Hoezeer ware het te wenschen geweest, O. T., dat de oorzaken, waaraan ons vaderland zijn aanvankelijken bloei te danken had, steeds en in elk opzigt door onze voorouders als de ware beginselen der volkswelvaart waien beschouwd geworden. Doch het kan niet bevreemden, dat ook zij tol be- taalden aan de zwakheid der menschelijke natunr en door den geest der eeuw, die alle natien medesleepte, op eenen dwaalweg werden gebragt. Het b eene natuurlijke en toch zeer groote dwaling, dat rijkdom hoofd- zakelijk, zoo niet uitsluitend, in het bezit van goud en zilver bestaat, en dat een volk des te welvarender wordt, naarmate de edele metalen er zich in grootere hoeveelheid opeen hoopen. Reeds in de middeleeuwen was men begonnen op dezen bedriegelijken grondslag politieke stelsels te bpuwen. Goud en zilver uit te voeren , werd herhaaldelijk verboden en dikwerf met REDEVOERING. 199 hDdveiraad gelijk gesteld. De ontdekking van Amerika, waardoor de goud- dorst zoo sterk geprikkeld en tevens zoo ruimschoota bevredigd werd^ schonk nieuw voedsel aan de reeds algemeen aangenomene leer. Men schatte de kolonien aanvankelijk slechts naar de hoeveelheid edel metaal, die zij konden opbrengen. De praktijk scheen echter weldra de theorie te logenstraffen. Immers ondervond men dat overzeesche bezittingen ook langs een anderen weg den bk)ei van het moederland kunnen bevorderen. In den Oost-Indischen archipel werden geen goud- of zilvermijnen aangetrof- fen/ en toch hadden zoowel de Fortagezen als de Nederlanders hunne goudstukken voljgaame veil voor de geurige voortbrengselen der tropische gewesten. Naauwelijks was deze tegenstrijdigheid opgemerkt, of de we- tenschap had eene schijnbaar voldoende oplossing gevonden. Immers scheen het zonneklaar te zijn^ dat men diergelijke waren alleen koeht^ om ze weder met winst te verkoopen. De aanvankelijke opoffering werd derhalve hter ruimschoots vergoed, en het slot van elke voordeelige handelsondememing was altijd eene vermeerdering van het geldelijk vermogen der natie. Zoo ontstond het zoogenaamde mercantiele stelsel, eene uit onvolledige waar- neming ontsprotene ieer, en zelve de vruchtbare moeder van vele en ge- vaarlijke dwalingen. Want als de edele metalen den eenigen waren rijk- dom uitmaken , dan kan het eene land , wanneer het althans geen goud- of zilvermijnen bezit, niet in welvaart toenemen dan ten koste der overige; dan moet elke natie trachten zich volkomen^ van anderen onaf hankelijk en daarentegen velen aan zich cijnsbaar te maken; dan is de handel geen vnje miling, waarbij beide partijen vnnnen, maar een strijdperk van tegen elkander botsende belangen, waarin elk door list of geweld zijn voordeel najaagt. Voorzeker behoef ik u niet te herinneren, G. T., welk eene ge- wigtige rol de handelstraktaten sedert het fiadid der zestiende eeuw in de geschiedenis van Europa hebben gespeeld , hoe dikwerf ijverzucht en han- delsnijd tot bloedige oorlogen hebben geleid, en welke schatten tot verkrij- ging en handhaving van monopolieregten verspild zijn. Want ook het streven naar monopolie is ten naauwste met het mercantide stelsel verbon- den. Ook in ons vaderland hebben de mannen van wetenschap van den aan- vang der zeventiende tot het einde der achttiende eeuw deze denkbeeUen gehuldigd. Huoo dx Groot, de geleerde stichter van het nieuwe ataats- en volkenregt, had omtrent het weaen der vdkswelvaart nog zoo weinig juiste inzigten, dat hij het groote voordeei van den handel op Spanje en Portugal hoofdzakelijk in de ruime hoeveelheid goud en ztivar atdde, die van daar herwaarts werd gevoerd ^). Onze beroemde geschiedschrijver PiETBB Co&NBLisz. UoofT, bij gelegeuheid der sluiting van het twaalf- jarig bestand in een vertrouwelijken biief zijn gevoelen over 'slands toe- stand ontvouwende, achtte het dringend noodig het toenemend gebruik van buitenlandsche fiabriekwaren door gestrenge wetten tegen te gaan, ten einde te voorkomen dat het HoUandsche geld uit het land gevoerd werd ^). De scheipzinnige db la Coubt, hoe verdienstelijk in andeie opzigten, misgunde aan vreemde natien elke winst, omdat die zijns inziens *) HUimarum L. IV, pag. 872. >) MmigehoerkeB, bl. 2S8. REDEVOERING. 201 met een evenredig verlies aan onze zijde gepaard gingi en zag in zijne eenzijdigbeid de onschatbare voordeelen van den binnenlandschen handel zoozeer voorbij , dat hij allen , die zich daarmede bezig hielden , slechts als parasieten beschoawde, die op hunne mede-inwoners aasden ^). De uit- atekende regtsgeleerde Ui^rio Hvbbb, hoezeer erkennende dat elk uitslui* tend handekprivil^e met het natuurregt in strijd is, haastte zich echter in denzelfden vohdn er bij te voegen, dat het toelaten van monopolien niettemin geoorioofd en noodzakelijk kan zijn, en haalde daarbij de Oost- Indische compagnie tot voorbeeld aan, niettegenstaande in zijnen tijd geen voldoende reden voor de hemieuwing van haar octrooi meer bestond ^). Ook in de achttiende eeuw hebben onze staatkundige schrijvers geen beter licht over dit onderwerp geworpeUi niettegenstaande zij zich meer opzet- telijk daarmede begonnen bezig te houden. Het verslappen van den voor- maligen ondememingsgeest, de toenemende zucht der kapitalisten om hun geld bij voorkeur in staatspapieren te beleggen, en de gevolgen van den gebrekkigen regeringsvorm, gepaard met den sneUen vooruitgang onzer medediugers op het gebied van handel en nijverheid, deden een overdreven gevoel van achteruitgang en verval geboren worden , waardoor de aandacht van staatslieden en geleerden op den toestand der inheemsche industrie werd gerigt. Overeenkomstig den geest des tijds werden zelfs verscheidene prijsvragen over de middelen tot herstel uitgeschreven. Doch in den vloed van geschrifi»n, door deze omstandigheden uitgelokt, treft men naauwelijks eenige denkbedden aan, die een beter inzigt in den aard en de ware oorzaken d^ volkswelvaart verraden. Reeds had de Italiaan Fietbo Vebbi in 1771 de heilrijke vruchten der vrijheid van arbeid in een helder licht gesteld , reeds had Adam Sihth vijf jaren later de wetenschap der staat- huishoudkunde op de ware gnmdslagen gevestigd , toen onze schrijvers nog voortgingen de dwalingen van het mercantiele stelsel te huldigen en te verspreideD. Het verlangen der kwijnende labrieken naar bescherming door premiBn of verbodswetten werd van alle zijden ondersteund en toe- gejuicht. Men droDg er op aan, dat voorwerpen van pracht en weelde *) Aamoynmg der poUHeke ffraitden m maximm van HoUand m Wut^FrieiUmd^ bl. 77, 119. *) Le iure eixUaHe, h. IL Sert. II. C. v. n». 11 et 18. 26 208 0. V A II R E E S bij het inkomen swaar belast en het gebraik van inlaiidflch &hridcaat sooveei mpgelijk bey<»derd zoa wosdexL Men amaalde op hen, die Fran- sche zijde en £ngelach laken dioegen» en beawoer allen, in wi^r boiat de heilige liefde voor het vaderliuid nog niet geheel waa oitgedoofii, om toch liever duurder en siechter wai^n te gebmiken, dan nit kakbare onver- schilligheid 'slands onafhankelijkheid en welvaart aan den vreemdding prijs te geven. In de aterkste bewooidingen werd hefe deebemen in buitenlandsche' ondememingen a^kenrd. Immera aciheen men daardoor mede te werken om den bloei van andere volken te bevordmn, terwijl men, door hun den bijstand der Hollandadie kapitalen te weigeren» aao huone nijverheid groote alagen zou kunnen toebiengea Gdietmhouding van de inrigting en de huJ^middden onaer fabiieken irerd ala een der krachtigste middelen beschouwd, om de vieemde mededingera vooifai] te streven, en met dat doei voorgesteld, om niet sledita gewone werklieden maar ook bekwame en op 'shnds kosten in de nijverheid geoefende jonge lieden op straffe van eeuwige ballingschap te verbieden het hnd te ¥er- laten. Deze of dieigelijke denkbeelden en phnnen worden niet aileen bij middelmatige schrijvers, maar zelfs bij den bekwamen Eux Luzac en bij de coiyphaeen der wetenschap, Piani* ea KLvn, aangetroffeiL Zoo algemeen en zoo sterk waa het vooroorded, dat de laatate, aelfiB nadat hij de werken van Vxbu ea Smith geleaen had» aioh daarvan nog niet kon ontsban. Toen hij in 1806 de eeiate leaasn over atatbtiek in ona vader* land begon te geven, lekende hij bij de vennelding onaer handebbetrek- kingen met onderscheidene landen nog telkena ang^vallig nit, voor welke waarde wij naar die gewesten uitvoerden en hoeveel wij daarvan terug ontvingen, met het doel om te ondenoeken ci de hoevedheid geld in raa land daardoor toe* of afiiam en overeenkomstig deae sktsom een oordeel over de vopr- of nadeelen van elken bijaondeien iiiiiifth^v te veUen ^). Bij zooveel eenstemmigheid tuaschen de mannen van- wetenadiq) ge« durende een tijdperk van twee eeuwen, bij zulk een algemeen en onaf- gebroken vasthouden aan de dwalingen van het mercantieie atelsely aou er 1) ffei coUegie ttm Abbiaan Kluit mr de eiaiUtiek vm Neisrhmd, door M^ O. tan Rees, in het nydtckrift voar iUuakttitk^mdkmth en iiaiieiiek, 1865. REDEYOERING. 208 voorseker giond bestaan om te yerwachten dat de nijv^heidspoUtiek onzer vborouders geheel op de bevordering van de zoogenaamde industrieele onafhankdijkheid der natie gerigt en het &briekwes5en krachtdadig be« achermd «>a njn geweesL ZdfiB sou het niet kunnen bevreemden wanneer men hier te lande in dat opsigt Frankrijk en Engeland verre voorbij ware gestre^, alwaar althans onuitreeks het midden der achttiende eeuw enkele stemmen sich tegen de heerschmide dwaalbegrippen begonnen te verheffen. Dit onganstig vermoeden wordt echter door de geachiedenis gelogenstraft. Geen land ia in vioeger dagen aoo nabij de ware b^pnselen geweest^ en heeft door sijne inatellingen aooveel tot hunne erkenning bijgedragen, ab ona vaderland. Wanneer viij de plakkaten bestuderen , die gedurende de aeventiende en de achttiende eeuw de tohr^^n geregeld hebben , dan ttaan wij verbaasd ovor de betrekkeUjk gennge sporen van het bescher- mend atelsel» welke daarin worden aangetroffen, en over het bijkans volshigen gemis van diergeUjke pogingen tot opwekking en begunatiging van inheemfldie soheepvaart en &briek8nijverheid, als Cbohwell met zijne aavigatie-akte en Colbsbt met zijne reglementen en yerbodzwetten beoog- den. Verre van ten gevaUe det natbnale schepen bemoeijeUjkt of geweerd te worden» werdm de buitenlandache koopvaarders door eene voorkomende behandeling en lage tarieven van aUerw^ naar onze havens gelokt. Reeds m het jaar 1604 had WALfEBa Ralbigh koning Jaoobus I op deze omtitandighmd^ ais een d« hoofidoonsaken van onzen bloei, gewezen; en welke theonen onse geleerden ook mogten verkondigen , onze staatsUeden weken in dit opngt sled&ts b^ uitzondering af van de voorvaderlijke poUtiek. Niettegoistaande Engdand en Frankrijk door hooge inkommde regten hunne eigene fabrieken poogden te bevoordeelen en tevras onzen handel af breuk te do» , bleven onze voorouders aan dezelfde beginsekn getrouw. Ons taeief van in- en uitgaaDde regten van 1726 vormt in dit opzigt eene glanarijke tegensteUing met die onzer naburen; en zelfs op het laatst der vorige eeuw, toen het fabriekwezen luide om bescherming riep, bleven onze regraten standvastig weigeren tot opbeuring der kwijnende nijverheid verbods- wetten t^;en de voortbrragselen der buitenlandsche industrie uit te vaardigen. Deze onafgebrokene en stelselmatige wederstand tegen algemeen heer- schende dwalingen is vooraek^ em krachtig bewijs voor bet gezond verstand 26* 204 0. V A n R E £ S en den praktischen zin onaer voorvaderen, die bij^de behartiging yan de belangen des vaderlanda zich geensadns door de verkeerde eischen eener dwalende wetenschap van het regte spoor lieten brengen. Doch sij werpt tevens een nieuw licht over de inwendige geschiedenis der voormalige Republiek, en strekt aoowel tot verkkring als tot regtvaardiging der po- gingen van de zoogenaamde zeeprovinden en bepaaldelijk van het rijke en magtige HoUand > om in de vergadering der Staten-Qeneraal' een over- wegenden invloed te verkrijgen en te behouden. Yrachtvaart was in die gewesten het voomaamste middel van bestaan; en onze zeesteden waren reeds voor den opstand stapelplaatsen geworden voor de waren van gansch Europa. Uitsluitend bedacht, om deze beide bronnen van welvaart steeds ruimer te doen vloeijen, waren HoUand's staatslieden gevrijwaard tegen den verderfelijken invioed van leeringen, waarvoor in hon stekel van nijverheidspolitiek geen plaats gevonden werd. Welk een geringe roimte bekleedden de voortbrengselen van den vaderlandschen bodem en het in- heemsche fabriekwezen in de met buitenlandsdbe waren volgeladene ma* gazijnen , die voor de herwaarts komende of van hier vertrekkende schepen aitijd ruime gelegenheid tot het bekomen van voordeelige hulingen of retourvrachten aanboden? Wat behoefden de HoUandsche regenten zich te bekommeren om de becijferingen van de aanhangers der handelsbalans, daar de bloei en rijkdom van hun gewest het krachtigste bewijs opleverden van de deugdelijkheid der door hen gevolgde regelen? Zoo bleef han* delsvrijheid steeds het hoofdbeginsel der nijverheidspolitiek van HoUand, en daardoor ook van die der gansche Bepubfiek. Te vergeeb klaagde de landbouw reeds tijdens de onderhandelingen over het twaalQarig bestand, dat zijne belangen aan die des handels werden opgecfferd. Vrochteloos waren de pogingen van het fabriekwezen in het laatst der vorige eeuw , om zich door verbodswetten ten koste der.inhmdsdie verbruikers te laten begunstigen. HoUand bleef standvastig eiachen, dat aan aUe waren der wereld vrije toegang op zijne markten zou worden verleend, en voOTkwam daardoor met de daad, dat het beschermende stelsel zich van de studeercel der geleerden eenen weg baande tot in de wetgeving der RepubUek. Hoe aoa ik mij vaheogeD, G. T., wanneer ik op eea andw, maar REDSVOERING. 805 niet minder grarigtig gebied dezeifde getdgenis van onsEe voorouders kon afieggenl Doch zoo sij in tegenovarsteUing van het mercantiele stelsei anbelemmerde roiliog en viije mededinging der buitenlandache febriekwa- ren sijn bligven vooistaan: aan dcoi overal faeerschenden monopoliegeest hebben adj op den dimr geen wedrstand kunnen bieden. Reeds herinnerde ik u, dat het gildeweaen ook in ons land heeft bestaan; en hoezeer de wijsheid onaer vegenten sjne nadeelen in menig opzigt getemperd heeft: voor de ontwftkeling onzer indostrie is het , vooral in de hmd-provincien , steeds een hindeipaal gebleven. Van meer belang is echter het monopolie der beide groote handelsoompagnien geweest, aan wier zorg de ontginning en ontwikkefing onaer kokmien korten tijd na het ontstaan der Republiek is toevertrouwd. Door. krachtige zdfwerkzaamheid rijk en magtig geworden, en sints overoude tijden aan eene betrekkelijk groote vrijheid van arbeid gewoon, hadden onze vooxouders steeds een gegronden weerzin gevoed t^n alle insteliingen of aanmatigingen , die aan hunne vrijheid , om naar willekenr een middel van bestaan te Idezen, afbreuk konden doen. Op den 4^ October 1540 vaardigde KAnsL V een plakkaat uit, waarbij al wat naar mcmopolie smaakte en voor de algemeene welvaart nadeelig was, op straffe van verbeordverklaiing der op dien grond in beslag genomene goederen en arbitraire conectie verboden werd ^); en dat die wet geenszins de bestrijding van een diep ingeworteld kwaad, maar integendeel de beteugeling van een ingeslopen misbrnik bedoelde, hetwelk door de op(n- baie meening gestrengelqk veroordeeid werd, bewees Johan yan Olden- BAaNEvsLT, tocn hij in 1618 de merkwaardige veridaring aflegde, dat de staten van HoUand en de i^nten der voomaamste steden , blijkens hunne resoluti&i» elk bijzonder voorr^ in handel en nijverheid steeds voor 'slands welzijn zeer schadelijk geacht en zich daarom met grooten emst daartegen verzet hadden , r't zelve verwo^nde als monopolie tegen de vrije navigatie en traffijke» die voor alle man gemem" moeten gehouden worden % Doch in het laatst der zestiende eeuw was Nederland begonnen ook zijn deel te eischen van die rijke Oost« en West-Indische bezittingen, op wier <) ZuBCK» Codex BaiwMi bL 731 in ?ooe mmopolie. *) rerkmen, bL 72. 206 O. V A. 9 R E E S SQhatten Spanje en Fortugal tot op dieaat tijd uitaliiiteiid aanspTaak hadden gemaakt; en met het besit van kokmieii wer ook de oufenadelijke, het verstand benevelende en het gemoed toeiduoeqieDde gonddinBt^ die daaiaan althans in den aanvang oinafficheideli|k verfamden naa,' in het hart onaer kooplieden. Yoorzeker aou het weinig doonigt en allliana weinig faillgk- heid verraden, indien wij thana, beedienen door ket heUere licht der staathuishondknndige wetenachap, de maatregelen wflden miapiijaBen, waar- door de Staten-Generaal het aanzijh gaven iaan de bevootregte Oost- en West-Indische oompagnien. Zoohng de oorkg met j^mnje voortdoBrde en de RepubUek buiten magte waa in ver verwijderde mirim aaa onse scheepvaart voldoende bescherming te verleenen, waa in de vaeenigmg van vele verspreide krachten en kapitalen wdl^ faet eenige middei gelegtti, om niet slechta aan het vaderhnd duuname handebbetrekkingen met Aadg en Amerika te veraekeren, maar bovendien den vijand op de gevo^gste wijze af breuk te doen. Doch dat de akcfata tqddijk verleende octrooijeD teUcens weder aijn bernieuwd; dat onae iegeDiaik, door veleilei banden aan de bewindhebbera dior compagnien verknocht, zich het feC der ovar« zeesche bezittingen nimmer emetig hebben aangetiokken ; dat & bewind- hebbers zelven , dechta op anelle en gioote winsten bedaeht, in de mt- geatrdite aan hun beatuur toevertronwde landstieken regt en meiisdidipt- httd met voeten getreden en de todcomst op onverontwooiddijke wi^ aan het tegenwoordige hebben opgecfferd: dat wevpt een vidt opomse handel^eachiedenis» die door de algemeene soknld vm aSe zeewirende nati&i op dit gefaied wel eenigermate veraadit maar geeaaains ni%ewjfldit wordt Het is voor cmae vrijheidiievende en door het hAt der faerroiming beachenm voorvaderen slechta eene sehrale eer» dat aij zicsh niet met diei^;elijke gruwden hebben beioedeld, ab door Spanje^s fimati^e aonen in Meiico en Feru zijn geple^gd» Dodi heriimert u de meedoogenkxne wreedheid, waarmede de inwonera van een groot gedeelte der Mdokkcn van hun eenig middel van faeataan faerocfd en tot de grootste eUende gedoemd zijn , opdat de prija der apecenjen cp Amateidam^a werddmaikt niet door te grooten aanvoer faeneden het vastgestelde peil zou dalen. Brengt u de rampspoedige geschiedems onzer voormalige voIkpIantingeD in Noord-Amerika te fainnen» wier ontwikkding en blod door kldngeestige REDBVOERING. 207 baatsoeht aan de handhaving vm mUimisade handelsfoonegten is opge- offerd. Denkt aan de Btelaelmatige bekmmeringen, waardoor overal de vestiging van kolomaten bemoeijelqkt en verhinderd werd, opdat de be- windhebbers op hmmen Weg geen lastige mededmgers xouden cmtmoeten, en van hon oppermagtig beheer geen rekenschap aan vrije Nederlanders ioaden behoeven af te leggen. £!n wat zijn de gevolgen dier kortzigtige politiek geweest? Welke vruchten hebben de ontaettende kapitalen afge- worpen, door de beide oompagnien tot handhaving van haar monopolie, «oowel tegeia lanc^enooten cdsr vreemdelingen, besteedP Reeds op het hatst der seventiende eeuw war«h aoowel het rijke maar verwaarlooade Brazilie als het niet Bdkider belangrijke Nieuw-Nederland ten gevolge van een verkeerd koioniaal bestuur voor ons verloren gegaan. Nc^ iang daarna blerf de Oost^Indische compagnie, gelukkiger dan hare West-Indische zuster, het uitwendige aanzien eener krachtvolle gezondheid behouden: doch reeds ondermijnde een langzame tering haar schijnbaren bloei. Tot behoud van haar monopolie allengskens genoopt om het grootste gedeelte van den Oost^Indisohra arohipel als met eene dubbele linie van tolbeambten en krijgslieden af te sluiten, werd zij meer en meer met een last van schulden bezwaard, die door geen evenredige winsten werden opgewogen. Niettemin bleef zij hardndddg vasthouden aan de oude beginselen en sloeg met noodlottige verblinding elke waarschttwing in den wind. Sindelijk, in het laatst der vorige eeuw, door den nood gedwongen aan 's lands regering geldelijke ondersteuning te vragen, kon zij haar inwei^dig verval niet kmger verheden. Het bleek toen dat zij de ruime uitdeelingen ^ waardoor zij de natie had mislmd, reeds geruimen tijd geenszins met de vmchten van haren handei maar met de aanzienlijke kapitalen bestieden had, die zij tot handhaving i^ haar crediet had opgenomen» en dat haar schijnbare l^i slechM een 'kunttig ^lanketsel wos waarmede zij haar wsiren toestand vooir aUer^o(^en had weten te verbergen. Noch haar nc)ch .der West-Indische compagnie had het echter aan wij*' zen raad ontbroken. Reeds voordat de eerste was opgerigt, had Willem Uss2LiNcx, een der meest ervarene en schrandere kooplieden van zijnen tijd, in een hoogst belangngk geschrift op het voordeel gewezen, hetwelk geregelde handelsbetrekkmgen met nijvere kolonisfeh konden aanbrengen, 308 O. VAH RSE8 en uit dien hoofde aangeraden niet filechts de beftshaviiig^ der Amerikaan- adie inboorlingen ter harte te nemen, maar ook de toeneming eener wel- varende bevoUdng door alle daarvoor geachikte middden te bevorderen 0* Maar noch de West-Indische noch de Oost-Indiache oompagnie wilde er van hooren, om zich tevreden te stellen met de vmchten van een vrij han« delsverkeer. De kostbare voortbrengaeien der overaeeache geweaten bij tiitalaiting in hare magt te krijgen en daardoor in ataat te sijn, van de Europesche verbmikers een bovenmati^n prija te eiachen: aietdaar het droombeeld , dat beiden voor oogen zweefde en dat aij voortdorend hebben nagejaagd. Toen omstreeks het midden der aeventtende eeaw de anelie ontwikkeling en uitbreiding der Engelsche volkphmtaigen in Noord-Amerika bij de verspreide HoUandache kotoniaten aldaar emstige beaoigdheid voor honne veiligheid en vrijbeid deden dntataan, en zij herhaaldelijk bij de bewindhebbera der Weat-Indiache oompagnie op vrijheid van arbeid, aan- deel aan het beatnur en bevordering van hndverhnizing aandrongen, als de eenige middelen om den ondergang van het kwijnende Nieaw-Neder- land te voorkomen, hadden zich ook reeda in het moederhmd ondenchei-^ dene atemmen ten ganate eener meer vrijzinnige koloniale politiek veriieven. In acherpe bewoordingen giapte de bekwame acheepakapitein Dayib Pix- T2B8Z. DE y&iu in dc merkwaardige beachrijving zyner avontnarUjke reizen de onverantwoordeUjke en dikwerf troawelooze handelwijze der West- Indiache compagnie, die hij door e^;^ ervaring had leeren kennen. De voordeden^ aan het bezit van bloeijende landboawkobnien verbonden, werden tevena door hem in een helder Ucht gesteld. Omstreeks denzelfden tijd werden door een onbekend sdmjver beginselan verkondigd, die zelfs in onze dagen nog met hevigen tegenstand te kampen hebben. Hij leexde dat kotonien aUeen tijdeUjk tot aitslaitend verkeer met het moederland verpUgt mogea woiden; dat zelfreigering en • handelsvi^heid onmisbare vereischten zijn voor. haren bloei^ en dat het moederhmd ^e eigene beUingen miskent^ door hare ontwikkeUng en beschaving tdgeia te hooden^). Vam Uetebsn» f. 698. *} OeickieetmU det NederlaMteOe votkpUmlingei^ in j^tfoi^jhienka, ieecMomod uU iei oogptmi der kolomale poUtlek, door U^ 0. tan Xzis, 1655, U. 146 ▼?. REDEVOERING. 209 Weinige jaren later, toen Brazilie reeds voor ons vaderland verloren was, sagen de geschriften van Pistbb ds la Court het licht, waarin de na* deelige gevolgen van het mohopolie der beide groote handelmaatschappijen en het onregt» hetwelk door zijne handhaving aan Nederland's inwoners werd aangedaan, in meesterlijke trekken werden uiteengezet ^). Doch de schrandere maar heftige ns la Cotjbt was een partijman, een vurig aan- hanger der Loevesteinsche factie, een vriend van den raadpensionaris JoHAN BB Witt : cu toeu iu 1672 de onderdrukte Oranjepartij op het kussen kwam , deelden zijne geschriften in het lot der ontelbare pamflet* ten, waarin het voormalig bestuur der stadhouders met al de overdrijving en al de hatelijkheid der partijzucht beoordeeld en veroordeeld was ge- worden. Zij werden verwaarloosd en spoedig vergeten. Nog was evenwel de reeks der goede raadgevers niet gesloten. Op het laatst der zeventiende eeuw gaf de Hooge Regering in Oost-Indie aan de bewindhebbers in overweging , om de kustvaart in de kolonien vrij te stellen , daar de groote onkosten, die het weren van vreemde koopvaarders vereischte, de winsten bijna geheel verslonden. In het jaar 1741 stelde de gouvemeur-generaal VAN Imhoff voor, dat de compagnie het grootste gedeelte van haren han- del aan de vrije mededinging overlaten en haar monopolie hoofdzakelijk tot Java, de Molukken en China beperken zou. Zijn opvolger Mossbl, die in zijne inzigten deelde, drong er insgelijks op aan, dat de schepen van bijiondere kooplieden niet langer geweerd , maar althans onder eenige voor- waaiden in Indie toegelaten zouden worden ^). Doch al deze voorslagen werden in het moederland op de schaal van het kortzigtige eigenbelang te ligt bevonden. Hoe zou men ook hebben kunnen besluiten, om vrij- willig van den alleenhandel op een gedeelte dier uitgestrekte bezittingen af te zien, wier bestuur aan de bewindhebbers zooveel voordeel, zooveel invloed, zooveel eer, zooveel gelegenheid tot begunstiging van vrienden en verwanten, verschafteP Men volhardde zoolang men kon: totdat de com- pagnie, na de gedwongene openlegging harer boeken, als een onttroonde ') Zie m^'ne Verhandeliog oyer de Aa$iiipyHng enz. ran de tA CouEXy Utrecht, 1851. *) Zie mijne Yerliandeling over de staatlitdslioudkmidlge verdiensten ran 6. SU van HooniooBP, Utrecht, 1854, U. 101 yt. 27 210 0. VAir REE S vorstm of^ juister welligt, als eene eerlooze banboetierster ten grave daal* de, en aan het vaderland eene achold van tachtig millioenen benevens het drukkende beheer van kolonien achterliet, wier onkosten reeda sedert eene reeks van jaren geenszins door hare opbrengst waren gefivenaard. Mijne taak^ G. T., spoedt ten einde. Reeds ben ik met dit ovenigt onze dagen genaderd; doch hoewel ik slechts de hoofdpunten van de staathuishoudkundige geschiedenis der Republiek kon aanstippen» hoop ik u overtuigd te hebben , dat onze schoone en rijke historie ook uit een oeconomisch oogpunt hooge waarde heeft. Wanneer wij haar raadplegen, dan klinkt ons uit het verleden eene emstige vermaning tegen, om vnjheid van handel en nijverheid als den besten grondslag onzer welvaart te be« schouwen, en ons voor de klippen te wachten» waarop onze voorouders, door den Sirenenzang van monopolievoordeelen onweerstaanbaar aangetrok- ken, schipbreuk hebben geleden. O, mogt die waarschuwende stem van het voorgeslacht steeds gehoord en ter harte genomen wordenl Het was het begin van een rampspoedigen tijd voor ons vaderland^ tpen de Oost-Tndische compagnie in het jaar 1798 werd opgeheven. Ten gevolge van den oorbg met Engeland weldra van het veikeer met al hun- ne buitenlandsche bezitingen verstoken^ door Frankrijk overheerscht en uitgeplunderd» en eindelijk niet slechts van hunne nationale onalhanke- lijkheid maar van bijkans alle bronnen van bestaan benx^d, achmra onze vaderen niets anders dan den volshgen ondergang van vrijheid en welvaait te kunnen verwachten. Reeds schilderden de dichters in huiveringwek* kende bewoordingen den dag , waarop de laatste telg d^ Bataven in de weder door zee en stroomen ingenomwe hmdstreken te veigeefs de plaats zou zoeken, waar zijne voorzaten geleefd en voor 'slands vrijheid gestreden hadden. Doch eene betere toekomst was voor ons vaderland weggdegd. De jaren van druk waren tevens jaren van opregte verbroedering tussdien de voormalige staatspartijen , van emstige opwekking tot veTlidite vader* landsliefde, van onmisbare voorbereiding tot een doelmatiger en krachtiger staatsbestuur. Nog voordat de troepen der verbondene mogendheden in het jaar 18IS Nederland bianentrokken , hadden onze vaderen reeds door eigene krachtsinspanning een groot gedeelte van den vaderlaoidsdim bodem REDEVOERING. 211 van Eransohe bajonetteii geniiverd. Die heQrijke uitkomst was hoofdzakelijk te danken aan Gijsbkrt Ejlbsl yan Hogbmdobp, die^ na zijn leven voor de onafhankelijkheid van zijn land op het spel gezet en door zijne doel* treffende maatregelen een beteren regeringsvorm voorbereid te hebben , al de krachten van zijn rijk begaafden geest aan het welzijn van zijne natie bleef toewijden. Docur veelzijdige ervaring en emstige stodie tot een helder inzigt in de behmgen der volkswelvaart gekomen» en van de waarheid der leerstellingen van Abam Smith volkomen overtuigd, stelde hij zich tot taak^ de wetgeving van het jonge koningrijk in overeenstemming te bren- gen met de eischen der nieawe staathuishoudkundige wetenschap. Doch de regering miskende zijne bedoelingen, de natie besefte niet dat hij meer dan bloote theorien, dat hij de voorwaarden van haren bloei verde- digde, en de vereeniging met Belgie^ waar het beschermend stekel gedu- rende twee eeuwen zeer diq>e wortelen geschoten had, sleepte ons op den dwaalw^ voort, waarop onze voorouders naauwelijks de eerste schreden hadden gezet. Doch Hogbndobp had niet te vergedb gesproken en ge- schreven» al mogt de edele man de voldoening niet amaken^ zijne onver- moeide pogingen naar waarde geschat en met rijke vrachten bekroond te zien. In 1830 werd de diplomatieke band^ die ons aan Belgie hechtte, gewelddadig losgemkt Tot zijn voormalig grondgebied beperkt^ kon Noord-Nederland zich weder ongestoord ovei^ven aan de stadie der vocnrvaderlijke politiek, waaronder het bloeijend en magtig was geworden. Allengskens kkm de overtoiging, dat hare beginselen nog steeds toepassing verdienden. Hogendobp'8 geschriften, vroeger naaawelijks opgemerkt, wexden geleeen en herlezen en steeds meer op piijs gesteld. Het zaad , sedert de oprigting van leerstoelen voor de staathaishoadkande aan onze hoogescholen door bekwame mannen oitgestrooid, begon langzamerhand vroohten te dngen. TerzeUder tijd greep bij onze natie eene gewigtige &i in menig opzigt wddadige bew^[ing plaats. De opwekking der natu>« naliteit in den strijd met Belgie en de meer en meer drokkende gevolgen van het betreoienswaaidige steisel van volharding deden den sedert 1815 bijkans ingesloimerden pobliekea geest weder ontwaken en bngten de natie tot het beaef « dat in de vergadenaal harer vert^;enwoordigers niet sledita onverschillige rq^eringsontweipen, maar hare eigene en dierbaarste 27* 812 0. TAH REES belangen beaproken werden. £r ontstond allengskenft levendiger belaag^ steiling in 'slands aangelegenheden, helderder inzigt in de vereiechten der volkswelvaart^ krachtiger ondememingsgeest Het was juist omstreeks dezen tijd, O. T., dat de wetenschap der staathuishoadknnde, na in betrekkelijk weinige jaren de zetels der geleerd- heid zoowel in de oude ais in de nieawe wereld veroverd te hebben, met onwederstaanbare kracht in de kabinetten der vorsten en de raadzalen der regeringen begon door te dringen. NaaaweUjks had Engeland, in het fiere bewostzijn zijner eigenwaarde, op aansporing van Robsrt Psai*, in het jaar 1845 den slagboom laten vallen, die de navigatie-akte van Cromwell aan de mededinging, vooral onzer kooplieden, in den weg had gesteld, of alle beschaafde natien werden door dezeifde zucht tot hervor- ming harer nijverheidswetgevingen en krachtdadige toepassing van de leersteliingen der wetenschap bewogen. Hoeveel is er in de laatste jaren niet gedaan om de voortbrenging te bevorderen, de railingen gemakke- lijker te maken^ en daardoor de algemeene welvaart te doen toenemen! Herinnert a de reosachtige werken, tot onderlinge verbinding der rijken en tot verbetering der middelen van gemeenschap tot stuid gebragt. Denkt aan de pc^ingen om het muntwezen te hervormen en de credietia- stellingen niet slechts uit te breiden , maar ook beter aan hare bestemming te doen beantwoorden. Vestigt bovenal het oog op de tarief hervormingen en de trapsgewijze i^schaffing van beschermende regten, die bijna inalle landen van Earopa en zelfs in Amerika plaats grijpen. Overal worden langzamerhand maar stelselmatig de banden losgemaakt, die handel en nijverheid belemmerden. De geest van associatie, die aan onze eeaw eigen is, heeft zich ook op dit gebied doen gelden en zelfs Eoropesehe congressen in het leven geroepen, uitsluitend aan de overweging van staathuishoudkundige vraagstukken toegewijd. Overal vonnen zich ver- eenigingen, met het edele doel om de beginselen der wetenschap meer en meer te doen zegevieren, en de tijd is niet verre, waarop zij door de regeringen van alle beschaafde natien als de ware grondshgra der nijvor- heidspolitiek beschouwd en gehuldigd zullm worden, Bij den dikwerf heftigen en hardnekkigen tegenstand van het kortzigtige eigenbelang, dat bij de voortduring van dwaling en onregt ten koste van RBDBV0ERIN6. Sld het algemeene welzijn sijne rekening vindt, zou zulk een snelle en vol- komene zegepraal echter bijkans onbegrijpelijk zijn, indien de staathais- houdkande zich oitsiuitend van hare st^elijke zijde, als een middel tot bevordering van bloot materieele welvaart, kon aanbevelen. Doch het is haar bijzonder voorregt, 6. T. , niet slechts met de laagste maar ook met de hoogste wetten der menschelijke natuar in de naauwste betrekking te staan , en zoowei aan godsdienst en zedelijkheid als aan staats- en volken- regt den krachtigsten steun te verleenen. Reeds achttienhonderd jaren geleden werd door Christus de verhevene waarheid verkondigd, dat alle menschen kinderen zijn van denzelfden Hemelschen Vader, geschapen naar Zijn beeld en tot volkomene ontwikkeliug van huu onsterfelijken geest ge- roepen. Terwijl zij hare leerstellingen en voorschriften op de zelfliefde doet rusten , als de krachtigste drijfveer van het menschelijk gemoed, stelt zij tevens de schoone natuurwet in een helder licht, volgens welke ieder door de behartiging van zijn eigen belang gedreven wordt om met de bijzondere S14 0. ?Air RBB8 vennogens, die hem gesclLOiiken sdjn, het algemeene webijn te bevoideren. Over welk onderwerp zij ook geraadpleegd moge worden, steeds stemmen hare lesaen volkomen met de eenvondige maar beteekeniBvoUe aedewet overeen, waarin de Ghristen al sijne pligten j^ns de maatachappij sa- menvat: opregte en verlichte liefde tot den naaste. Stelt sij zich tot taak, de oorzaken van het pauperisme op te sporen , dan brengt zij nieuwe be- wijzen aan den dag tot bevestiging der waarheid^ dat een betm toestand der maatschappij niet alleen en zelfs niet voomamelijk van r^ringsvormen en regeringsmaatregelen, maar vooral van zedelijken vooruitgangj van emstigen en volhardenden strijd tegen zonde en dwaling te wachten is. Wie kan de heibijke vrochten berekenen» welke zij voor de ontwikkeling van het volkenregt zal dragen, door de overtdging te vestigen, dat de stoffelijke belangen der onderscheidene natien niet vijandig tegen elkander overstaan^ maar dat de welvaart van het eene land onafschddelijk met die der overige verbonden isP £n wanneer zij op eerbiediging van de natuurlijke» uit den aard van den mensch en de zamenleving voortspmitende wetten dringt, die de voortbrenging eii verdeeling der goederen r^gelen; wanneer zij naast de handhaving van veiligheid en r^, vrijheid van ar- beid vordert en vrijheid van mededinging; wanneer zij t^n elke wiUe* keurige r^ling van handel en nijveriieid met nadmk hare stem verhdlt: mag zij dan geen krachtige bondgenoote heeten der r^tmatige zucht oiut burgerlijke viijheid? Eene wetenschap^ die zich van zoovele sijden aanbeveelt» heefit vocmt- zeker regt als een der grondznilen van vxijheid en orde^ van welvaart en beschaving beschouwd te worden. Hoezeer moeten wij ons dan verheu- gen , dat hare beoefening en toepassiiig in de laatste jaren ook in ons vaderhmd met reuzenschreden is vooruit g^;aan. Wilt gij bewijaen » 6« T.? ]k heb u slechts het jaar 1860 te herinneren , waaiin ona muntatdsel naar de eischen der wetmsdbap hervonnd &i het vruchtbare bq^nael van onbe- perkte mededinging in handel en scheepvaart in onze w^geving is qpge- nomen. Sints dien tijd heefi bijkana dk jaar cp de ovecbtij&elen van vro^r geple^ onregt m verouderde dwahngen nieuwe ovwwinning» behaald; en zelis ten opzigte van enae koloniale politiek» die reeds op aoo menig>unt gunstig afsteekt bij het atebel der Ooak^Indische eompa- REDEVOERING. 21» gnie, b^pK)6t6ii wij met vrengde de morgenscbemermg van een nog bete- ren dag» waarin de daur gekochte ondervinding der voorvaderen met emst ter harte genomen en de leaaen der wetenschap uit overtuiging toegepast sullen vrarden. Zoo mogm wij de hoop koesteren^ dat ons dierbaar va» derland, onder de leiding van den Almagtigen God^ die het lot van staten en volken met de hoogste wijsheid en Uefde regelt« met vemieuwde le- venskracht eene achoone toekomst tegengaat. Edel Orootachtbare Heeren Curatoren dezer hoogeschooU Aan uwe keu- ze, door onaen geeerbiedigden koniag bekrachtigd, heb ik het te danken, dat het voortaan mijne levenstaak aal zijn^ door het onderwijs van zeer gewigtige wetenschappen tot bevordering van Nederland's weksijn ea bloei mede te werkea. 6ij hebt mij niet onwaardig gekeurd de schoonste befarekking te bekleeden, welke aan hem te beurt kan vallen, die het vaderland innig lief heeft en tevens zijn lust vindt in het beoefenen van weteaschap. Hoe zal ik woordea viadea om het gevoel vaa erkentelijkheid uit te drukkea» dat mij dea boezem vervult? Doch ik weet het, aiet door ijdele betuigiagea maar door dadea verlaagt gij uw vereeread vertrouwea geregtvaardigd te ziea. Oatvaogt ia dit plegtig oogeablik de verzekeriag, dat het de vurigste weasch vaa mija hiurt is^ uwe verwach- tiag niet teleor te stellea. Wel gevoel ik leveadig hoeveel mij aog oat- breekt om dea mij door u aaagewezea arbeid aaar eiBch te volbreagea. Op het uitgebreide gebied der staatsweteasdiappea is aog zoo meaig veld» waarop ik oaauwelijks de eerste schredea heb gezet, ea het is aiet zoader schroom » dat ik de geringheid mijoer krachtea met de grootschheid mijaer taak ve^Ujk. Doch de gedachte geeft mij moed, dat gij vaa mij aiet meer zult vorderen dan ik door onvermoeiden ijver in staat zal zijn te ge- vm. Voorzeker , indien liefde voor de wetenschap en liefiie voor het va* derland, indien hooge ingenomenheid met den werkkring» die mij wacht, eenigen waarbaig kunnen geven vow naauwgezette pligtsvervuliing» dan mag ik de hoop voeden, dat ik uw vertrouwen niet geheel beschamen zal. Ik aanvaard dien weddoing met de ootmoedige bede in h^ hart, dat 216 0. T A V R E E S Gk>d mij wiJ8heid en kracht moge schenkeii , om dien in het bdang der studerende jongelingschap en tot heil des vaderlands te venrollen. Ik aan- vaard dien tevena, ^el Grootachtbare Heerenl met vertrouwm op uwe welwillendheid en op uwe veelvermogende ondersteuning tot uitbreiding der hulpmiddelen van het onderwijs. Moge deae hoogeachool onder uw bestuur voortdurend in bloei toenemen , en ateeda een brandpunt sijn van ware beschaving en verlichting, waaruit de weldadige atialen der weten- schap zich over het gansche vaderland verspreiden! Hooggeleerde Heeren, Zeer Geachte Ambtgenooten 1 Hoeaeer word ik door t^enstrijdige gevoelena geschokt ^ nu ik u met dien naam b^;roetm mag I Hoe zwelt mij de borst van hooggeatemde vreugde , dat ik het regt verworven heb in uw midden zitting te nemenl Wanneer ik echter het oog laat gaan over uw achtbare lij en zoovelen voor mij zie, aan wier buitengewone talenten en rustelooze werkzaamheid niet alechts deze hoogeschool maar het vaderland en de wetenachap ved verschuldigd zijn , dan rijst een twijfel in mij op, of het mij gelukken zal onder u eene niet geheel onwafurdige plaats in te nemen. Doch de hoop bezielt mij , dat gij mijne pogingen daartoe met welwillendheid beoordeelen en naar vermogen ondersteunen zult. De roem der . viiendschappelijke v^ouding, die een der schoonste sieraden uitmaakt van uwen kring , was reeds tot mij doorgedrongen ^ voordat ik vermoeden kon, dat het vo(»t^ mq ver- leend zou worden zelf daarvan de aangename vruchten te plukken. Hoe de werkkring , die mij hier werd aangeboden , mij ook toe mqgt lagehen : niet zonder diep gevoelden weemoed heb ik de plaats vaarwel gezegd , waar ik van mijne vroegste jeugd zoo oneindig veel goeds genoten heb, waar Gods zegen in hooge mate op mij en de mijnen heeft geruatj vraar ik zoovele dierbare betrekkingen » zoovele tiouwe vrienden achterlaat. ThanSj in eene mij nog vreemde omgeving verplaatat^ tot andere en meer gewigtige werkzaamheden geroepen en onbekend met de eigenaardige moeijelijkheden , welke daaraan verbonden zijn , sta ik ala aan den ingang van een nieuw tajdperk van mijn leven. Een beklemmend gevoel van eenzaamheid zou mij welligt overmeesteren , indion ik niet reeds bij erva- j REDEVOERING. 217 ring wist, dat ik op awe belangstelling , op nwen bijstand, op uwe voorlichting rekenen mag. Hoevele blijken van vriendschappelijke gezind- heid zijn mij , die u allen bijkans even vreemd was , reeds te beurt geval- len ! Ontvangt daarvoor mijn opregten dank , en weest verzekerd dat ik er den hoogsten prijs op stellen zal, in uwe vriendschap te mogen deelen.; Neemt mij in uw midden op als een jongeren broeder, die, zonder reeds uwe ervaring en uwe verdiensten te bezitten, met u naar hetzelfde doel wil streven , en al zijne krachten zal inspannen om u in naauwgezette beoefe- ning der wetenschap te evenaren. Nooit zal ik , hooggeachte (J. W.) Ermerins ! de voorkomende welwil- lendheid vergeten, waarmede gij mij bij mijn vorig bezoek aan GruQo's veste onder uw gastvrij dak ontvangen hebt. Gij, sints vele jaren de vriend van mijn geliefden vader, hebt uwe vriendschap terstond en onge« vraagd geschonken aan den u toen nog onbekenden zoon. Uw gevoelig hart begreep hoeveel waarde het voor hem hebben moest, reeds dadelijk bij zijne komst in de hem vreemde stad te weten , waar gulle hartelijkheid hem wachten, waar onvermoeide hulpvaardigheid hem bijstaan, waar rijpe ervaring hem voorlichten zou. Het is mij eene behoefte u daarvoor nog- maals in het openbaar mijn innigen dank te betuigen. Blijf steeds voor mij dezelfde, dien gij u van denaanvang onzer kennismaking hebt betoond. Hooggeleerde Heer Philipsb! Behoef ik het nog uit te spreken, hoe- zeer ik de bewijzen van welwillendheid waardeer, die gij mij als uw aan- staanden ambtgenoot reeds bewezen hebt P De vermeerdering van het getal der hoogleeraren in uwe faculteit en de feestelijke plegtigheid dezer dagen kunnen voor u, hoezeer de bloei dezer hoogeschool u ook ter harte gaat, geen bronnen van onvermengde vreugde zijn. Thans voorzeker gevoelt gij levendig het gemis der beide mannen , die gedurende eene reeks van jaren met u tot de vorming van degelijke en ontwikkelde regtsgeleerden hebben zamengewerkt I en die door overeenstemming in denkwijze en gezindheid, door gelijken ijver voor de wetenschap, door getrouwe en beproefde vriend- schap ten naauwste met u verbonden waren. In de volle kracht van den mannelijken leeftijd werd de onvergetelijke Star Numan door den dood 28 218 0. TAir REES van uwe zijde weggerakt; en uw andere ambtgenoot, wiens tegenwooidig- heid te dezer plaatse mij verheugt en vereert, achtte zich ter zelfder tijd verpligt de taak, die voor zijne verzwakte gezondheid en klimmende jaren te zwaar werd, aan jeugdiger krachten toe te vertrouwen. Zoo zijt gij alleen van het drietal vrienden overgebleven ^ en de ledige plaatsen in de regtsgeleerde faculteit zijn thans door anderen ingenomen. Doch is het u niet eene streelende gewaarwording , en tevena de beste vergoeding voor de geledene verliezen , twee uwer voormalige leerlingen als ambtgenooten naast u te zien P Wat mij aangaat , hoewel ik , aan eene andere hooge- school opgevoed , uw voortreffelijk onderwijs niet genoten heb , wees verze- kerd dat ook ik het op hoogen prijs stel, in u een voorbeeld te bezitten van echte wetenschappelijkheid en naauwgezette pligtsbetrachting , en onder uwe leiding mijn niewen loopbaan te aanvaarden ! Vergun mij daarbi} op den steun uwer voorlichting en medewerking te mogen rekenen! TJwe achting en vriendschap meer en meer waardig te worden , zal mijn emstig streven zijn. Hooggeleerde Heeren Faueb en G&atama! Voorzeker acht gij de be- tuiging overbodig, dat ik het mij tot eere reken naast u zitting te nemen in de regtsgeleerde faculteit aan deze hoogeschool; naast u, hooggeachte Faube, die, toen wij elkander drie jaren geleden voor het eerst ont- moetten, geenzins vermoedende waar en in welke betrekking wij elkander zouden wedervinden, reeds als scherpzinnig beoefenaar van het hedendaag- sche regt een welverdienden roem verworven hadt; naast u, hooggeachte Gratama! aan wiens bekwame hand de zamenstelling van een nieuw strafwetboek overeenkomstig de eischen der wetenschap was toevertrouwd , toen u, te gelijk met mij, een nog hooger bestemming werd aangewezen. AIs lid derzelfde faculteit met u en den door ons evenzeer hooggeschatten Fhilipse werkzaam te zijn, is een voorregt, dat ik te meer waardeer, daar ik het streelende vooi^evoel koester dat ware vriendschap, op weder- zijdsche achting gegrond^ ons steeds naauwer vereenigen en onze gemeen* schappelijke taak zoowel aangenamer als ligter maken zal. 