title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: 3. Maar zoo de Wind volgens de zelfde Sueeklyn waait, die het Geluid doorloopt, vertraagt of verínelt hy hetzelve naar maa- te van de Kragt en Snelheid, daar hy me& blaaft. Ik wil zeggen, dat het Geluid met een gunftigen Wind in een Sckonde 173 Toifes of zoo veel meer afloopt, naar maate dat die Wind fterker is: en in tegendeel zoo veel minder; naar de zelfde evenredig- heid , met een regtítreeks tegenwind. Dit is de reden, dat men, als de Wind omloopt en van Streeklyn verandert, of toeneemt in Snedheid , op een zelfde plaats zommige Klokken hoort, die men 'er op andere ty- den niet hooren kan. Dus zal men ook, als men weet hoe veel de Snelheid van 't eluid door den Wind. vermeerderd is, daar uit de Snelheid van den Wind zelven kunnen afleiden:: en hoc veel fneller hy be- woogen wordt dau *t Geluid: want zo men yan die vermeerderde Snelheid van 't Ge. Us Z5 luid XI. LES, 2« AB» DREL, XI. LES. 2. AP» DB5EL. Afftand van pleat- fen door middel van 't Ge luid ge- incctene 362 H Er 'GETU t D. luid r73 Toifés voor de Sekonde aftrekt; Zal , 't.geen "er overblyft, de'fneerder Sne- heid van den Wind bovtn ?t Geluid aa» 4. De Snelheid van 7t Geluid is eenpsa- rip: dat is te zeggen , dat het in gelyke ty- den, met een onafgebroken :en ;gelykvor- mipen voortgang, altyd gelyke Wegen af- loopt. | s. De Kragt of Zwsarheid vam *tGeluid; eindelyk, brengt.geen de rhinlke verande- ring in deszelfs Smelheid te weeg. Schoon een fterker en grooter Geluid zig wel ver- der uitftrekt en op een grooter afítand ge- hoord kan worden, dan een zwakker, het &&n egter loopt 700 wel als 't ander zyn 173 Joifes af in elke Sekonde. - Deeze nu bekendeWaarheden, en de Proe- ven, die men gedaan heeft om dezelve te ontdekken , geeven ons bekwaame middelen aan de hand, om op een korte en gemskke- lyke wys de uitgeftrektheid en .affanden te mecten van plaatzen, daar het of niet noo- dig of niet wel mogelyk is de gewoom | Laad- HzT GrEgELvUIX 363 WSetimgskonít te gebruiken: gelyk by. »eld om. de breedte van een. Meer , of i Mond van een Rivier, en dergélyke D te weeten. Want dewylvan dat oo- k af, dat men het Ligt gewaar wordt fi Schietgeweer, :yder'Sekonde, die'cr X eer men 't Geluid hoort, r73 Ti- Wy f :sfítands bedraagt, heeft men ,Siyk zeer gemakkelyk te-doen is, de Klin tc tellen, die'er tuffchen het zien Ligten t Geluid verloopen zyn ; ende- met 473 te vermenigvuldigen , omden d'tuffchen die twee plastíen in Tbifeste len. Het zelfde middel zou cook by t'eminiftip Weer van groot nut 'kum- jn, voor Schepen die in Zeeniet ver van Val zyn, en gevàar loopen:van op de: Banken of Klippen te ftranden. Want n in plaats van een Baakvuur, 't welk lk W'eer juift niet zeer ver te zien is, d tot tyd cenig Gefchut affchoot, zou ikkerend Ligt, veel levendiger en ingender , en daar door merkelyk zigt- r dag het ander, hunde plaats, daar Lx XI. LES, 29 AtF- D E.E. L4 XL LES. 2. A Je DEE&L. Werktuig ter Proef- neeming van 't Ge- Juid in een vere dikte Lugt, V 364. HgT GELv1» 7e Landen, of daar ze van« ften vry beter aanwyzen ; eei G dat 'er op volgde, kundige en Zeelién zeggen 20u , hoe. ver ze t af waren. Te vooren hebben Wy 1 | Lighaamen zoo veel beter Geil naar maate dat ze meer Digthe và Ed en teffens grooter re e zelíde heeft ook in alle ] het Geluid overbrengen, wena en dewylae Lugt in dit ftuk ons boven alleandere bes. | bekend is en den. meeften: dienfdorte mie | len we baar ook boven alle andere rot bet enderwerp neemon van onze Proexen, - ^ ," 'l L , V, PROEFNEEMING.. Tefle /—-.7 00008 AB in Fig. ro, is een dikke Planken Voet, waarop twee Pylaaren C en Dm | opgeregt , die boven by E en F doeoreen Dwarsplank loopen. Dit laatíte fik wordt met twee Sehroeven in E. en F vaftgemaidlt, nxt HzT GELUrID /36j met welke men *t zoo laag kan neeríchroeven xt. LES, als noodig is om een zeer dikken Glazen P, 2 I- Ontvanger tegen de onderfte Plank AB, ,, dair hy op ítaat, íterk aan te drukken, Fig. 1e. Die Ontvapger ruft beneden op den Voet AB op nst Leer, enis van boven tnet een Metaalen Plast, die van onderen ook met nat Leer belegd is, gedekt, zoo dat het binnenít van den Ontvanger, als hy door 't 2anfchroeven van E en.D tufichen zynPlan- ken vaítgezet is, nergens meé gemeenfchap heeft, dan alleen met de Perspomp G , door middel van een kleine Pyp , die men meteen Tap fluiten kan. Die Perspomp komt in maakfe en werking volkomen over een met die, welke wy te vooren befchreeven heb- ben, toen wy van het Fonteintje of den Wa- terfptong fpraken, door een verdikte en za- rmnengeperíte Lugt veroorzaakt: náamelyk; dat *er aan deh mond van dePomp, onmid- delyk voor den Tap, een klein Klepje is, "t welk de Lugt wel uit de Pomp in den Ont- vanger doorlaat , maar belet, dat zy, ale inen den Zuiger weer ophaalt, niet weder | uit xo LES. 2. AT. DERL., *t Geluid is ftlerker naar maa- te van de Digtheid en Veer- kragt van 't Lig- " baame $68 HzT-GErL vxx F Ü] — ker, dsn in eeh pewoote:cà gi P Lug. Men kan het Klokjecopué Md, verder affland hooren. à J , Upbelderingen. 3 Td ^at Dewyl het Geluid , gelyk w ora gezegd hebben , eignilyk | » - at im üt Trillingen of Sliogeringen ede jes die het Geluidgeevend Ligh id it : ken, moet 'er overal, deer e "root Getal van die klinkende De diee n teens een leevendiger en. werkezaarér Mi bevindt , meer en uot Geluid gd worden. De twee Eigene daar nocmen , ontmoeten wy airdfigof Lugt, wanncer ze zamengeperit, en digtd is, dan naat gewoonte,. - Haar Dedijis zy dan meer in een geflooten, en &u ze Vakje bevat 'er een grooter Geral van, dan | te vooren; gelyk teffens ook de Veerkrsgt. van yder van die Deeltjes fterker gefpamnen en bygevolg werkzaamer is, dan anders In zulk een ftaat moet de Lot dan ook nt : tuurlyker wyze een fterker Geluid mise. e p * wel x ] * Hrr GegLvurrx 69 én overbrengéen, dan wanneer ze Yler is, De Heer Hav wksszk , Uitvinder deezer Proefneeming, heeft zig niet te vreden ge- houden, met in *t algemeen daar uit gezien te hebben; dat het Geluid fterker wordt ; als men de Lugt zamenperft; en dezelve in Digtheid en Veerkragt docet toeneemen 5 imaar hy heeft zyn onderzock nog verder voortgezet, er zelfs de evenredigheden van dit flerker worden van 't Geluid tragten t€ ontdekken. Eer hy de Lugt in den Ont- vanger verdikte, merkte hy den afftand aan ; op welken hy bet Geluid van 't Klokje, in dien Ontvanger beflooten, niet meer hooren kon. Na "er daarop eenen Dampkring in- gepompt, en de Lugt eens zoo digt gemaake te hebben, als zy natuurlyk is en in baarge- woonen itaat, bevondt hy dat het Geluid van het Klokje zig tot op een dubbelen af-. ftand of cens zoo ver uitftrekte: wanneer hy de Lugt driemaal digter maakte, hoorde hy hét Geluid driemaal verder en zoo vervol- £ens. Wat moet men uit deeze Proeven en dei ÀlE Dix, XI. LES: 2. AF- DEEL. Proeven Over de evenredig- heid van 't fterker worden ' van 't Ges luid. Tran:dtli- ons Ibild- foph. n. 321. - Muaie Áa dels XL LES. 2. A E- DEEL. dier evenre- üigheid, Befe $20 Hg't*t GzrLvUirs. zelver Uitwerkzels opmaaken? Det hafe V. luid in fterkte toeneemt in de zelíde crei digheid en naar maate dat de Lug: : in Digtheid? Neen. De evemeightid, volgens welke de kragt wan ^ Gdiwe neemt, is. nkrkeyk grootur.. Wax seb het Geluid van*c Klokje hoett op emp belen sfftand; moet dar zelfde Geduld; op een enkelen, dat is cens zoo kleinenafftsnl, | | niet eens zoo flerk, maar viermail flerker zyn. Zic hier 'er de reden van, . Het Geluidgeevend Lighaam iure le kanten zyn Trillingen mede aan de Lust, die het omringt; zyn: W'erking joepe der- halven naar olle zyden voort mer Simmlenof Schietlynen dier Vloeiftof, die evea.sis de Middellynen uit het Middeipunt ven eem Kloot naar den Omtrck loopende; boeknts hoe meer zig van elkander verwydesen; ez het Oor, dathet Geluid hoort , wordt het Voetolak van een Lugtkegel, in bewegiog gebragt door het Geluidgeevend Lim, t welk aan deszelfs Top geplaatft is: 'zit dit eenigzins afgebeald in Figuwr 12. m i HeET GELUI». 371 Nu is't een.zaak, die by yder, die eeni- ge kundigheid beeft'in de Meetkunde , t'ovet bekend is, dat een Cirkel, die cens zoo wyd is als een ander, binneh zyn Omtrek een perk of ruimte béílaat; viermaal groo- ter ; of gelyk men dic evenredigheid met algememer en tot een vaíten Regel geíchik- ter woordem gewoor is uit te drükken; dat de Cirkels, of Oppervlakten der Cirkels tot elkaendereh: ftsen als de Vierkanten van hun Miéddellyneti. Dus heeft de Kegel.a5c ven: Voetvlak , dat viermaal grooter van üit- p(ureheheid i9, dart de Kegel 24c, die eens Zoo kest is; want 4e, de Middellyn van 't Moetvisk van doezen lastiten Kegel, isílegtà de helft var: bc, Middellyn vant Voetvlak vert det amderen. Indien derhálsen de ope- hi vant Oot, die men Cirkelrond verom durfelt te zyn, de zelfde Middelly vari wydte: Beeft als Ze, z2l het Oor, op dier cerfle afítand in i geplaatít, viermaal meer Geluidgeevende Straslert ontvangen , dan het eatvangatr zal, als hetzigop den dubbeleti af .ftand is é bevindr. | Áa 2 Om XI. LES; 2. AYT- DEEL. Yce;zwal- ken van 't Getuid. XT, LES. 2, AT- D&EL, 't Geluid verzwaki als de Vierkan- ten der . Afflan- den, De Kragt van cen Geluid is als de Digtlicid der Lugt verme- nigvul- digd met haarVeer- kragte 42 HxzxT G£LUIb Om de zelfde reden zullen op het Oft tnaal minder Straalen valleri op een sf van drie; 16 maal minder op emá van vier: en dewyl 16 het Vierkantis vat 4, 9 het Vierkant van 3,-4 bet Vierbit van 2, mag men 'er deezen algemeenen Re gel uit opmaaken; der ber Gehid efe io — de zelfde evenredigbeid als. de Vurieses dot "ffLanden toemeemen. Maar, dewyl men door de Digtbeid beide en de Véerkragt van de Lugt tefíns ver- dubbeld te hebben, het Geluid eens 200 ver, dan te vooren, of op een dubbelen af- ftand hoort; dewyl znen met een.driemual Veerkragtiger Lugt het. K.lokje driexmnagl ver- der hoort; moet volgens de zoo ssnftónds voorgeftelde Beginfelen en Regel, de kragt en fterkte, die het Geluid bezit,en dsarhet Zyn werking en beweegingen meé meskt, gerekend worden te zyn , of gelyk het Vier- kant van de Digtheid, o£ gelyk het Vkr- kant van de Veerkragt van de Lugt, of we gelyk de eene met de andere, de Digrheid met de Veerkragt, vermenigvuldigd. De He HrzT GErvrs». 373 Heer ZaNoTTI, nieuwsgierig om te wee- X!« LES. ten, : welke van deeze drie Wetten eigent- Ds z L. lyk de waare Wet wasder Natuur, heeftzig eindelk verklaard voor de laatíte van de drie, de vermenigvuldiging van Digtheid en Veerkragt 5. na dat hy 'er verícheiden zoo Íchrander uitgedagte als fynbehandelde Proe- "i pt t | ven op genomen had, wier breeder Verhaal é J^. men in zyn Werken vinden kan, of in de "wr Commenta Uittrekzels, die men 'er van gemaakt heeft, ;;i p. 176. Gevolzen, Uit deeze Beginfelen, op redeneering en. "t Geluid Proefneeming gegrond, zou volgen, dat de roe Geluidgeevende Lighaamen zig by koud ke, aan Weer beter moeften doen hooren, dan wan- 5y Hitte. meer het zeer Heet is: dewyl de Lugt op zulken tyd zekerlyk mcer Digtheid heeft en derzelver Veerkragt grooter is... Doch waar- Íchynlyk is die vermeerdering van Digtheid en Veerkragt in de Lugt van zoo veel belang niet, dat zy eenig Uitwerkzel, *t welk men merken kan, in 't Geluid te weeg brengt; Of 't zou ook wel kunnen zyn, datmen, de- - Áa 3 yy V /Z 174 HgsrT GgELOUrLX wyl die veranderingen in de Lugt veclal ly trappen en iam den, derzelver gevolgen en inviod op & veríterkipg of verzwakking der Gidin niet gewaer wordt. De Spreektrompetten of Reepr, at: , merk, waar toe men ze gebruikt, zyoyderem genoegzaam bekend. De Ridder Moss4s, en anderen, die zig bevlytigd hebben om di Werktuig tot een hooger trap van volumkr- heid te brengen , fchynen in hun bekenkin: gen over dit Stuk niets anders op t ong ge had te hebben, dan de Rigting of Streckdy- . pen der Geluidftraslen, en aan die eorzatk sllen de vermeerdering van * Gemid te hebben toegefchreeven. Dic is ook de re- den, waarom de Heer HAsg wil, dat een Spreektrompet zamengefeld moet zym wit twee Deelen, van welke het één een lengrende of Ellprifobe Figvsr moet hebben, em bet ender die van een Brandífneede of Persei, gelyk in Zigew 13 werdt afgebedd; op Zulk een wys, dat die twee, Dieelen hen ge meen Brandpunt hebben in ; op dst deGe: ii Hr T GELUTIL 375 luidftrazlen uit het Mondftuk 2, als eerfte Brándpunt van het Elliptifch gedeelte , voort- Íchietende, en tegen de Wanden overal in de:Punten c, d, e, f &c. afftuitende, zig kruiffen zouden in het ander Brandpunt P, 't elk teffens ook het Brandpunt zynde van XI. LES. 2. A E- DEEL. het Paraboolích gedeeke, dezelve uit de — Punten 5, i, &, 7 regt voorwaarts uit , alle evenwydig aan elkander, als s, s, zaldoen voortíchieten. Men ken zekerlyk niet ontkennen , dat deeze Vorm, of eenige andere, die men mis- fchien nog voordeeliger zou mogen uitden- ken, zeer veel toebrengt, om het Geluid volgens de Streeklyn e£, die de As is van 't W'erktuig, te vergrooten en kragt by tezet- ten: dewyl 'er door dat middel in de enkele Lugtkolom i, 7, », », zoo fterk eenbewee- ging veroorzaakt, en by één gebragt wordt, als 'er in den ganfchen falven Kloot zou gewecít zyn, in wiens Middelpunt men zig . Vetbeelden moet dat de Mond geplaatít was van een Meních, die zender Spreektrompet 1pnik. Maar moet men zig met deeze reden | Aa 4, , Woh Oorzaak van de vermeere dering des Geluid& X1. LES. 2. A F- prin $76 Hrr G£LvUIM: xolkomen beantwoord agien, en gen laaten , als men vrasgt , waesrorn Hula luid ter zyden en agter het Woaknig ad 700 íkerk vermeerderd. fíchynt? Dew da d weeromkeatzing van 't Geluid tog vdges. dezelíde Wetten gefchiedt, als die wes het Ligr, lasten we dan eens, by wootbeed,. ycronderftellen, dat de Spreektromps wn den Heer Hase van binnen zoo gjed sy. elt cen Spiegel; en laaten we in bet Brasdpeet —- & "t een of 't ander. Ligtgceyend Ligsm, een Kaars, by voorbeeld , plgarzen; wini "er dan gebeuren? De Ligtítraalen zullen er door-byeengebragt en digter genakt wor- den, en men zal ongetwy ffeld in ss oege- lyk fterker Ligt gewaar worden, dantmen'gr zonder tuffchenkomít van dat Werktuig gc- had zou hebben; maar alles wat 'er roodom is, ter zyden, van agteren, zal, in plasnsvan verge te worden, in tegendeel zeep donker zyn. Daar moet dan by dit Geluid nggkB anders plaati hebben, waar door *rzoofetk vermeerdetd wordt, "dan de enkele sfksat- ving en leiding der Gcluidftraalen, dagr d 4 Lj HT GzLUis. 577 byzondere vorm van de Spreektrompet aan- leiding toe geeft. Ja'buiten twyffel heeft er nog iets anders by plaats: en men mag in t algemecn zeg- gen, dat het Geluid altoos vermeerderd wordt, als het Geluidgeevend Lighaam zyn trillende beweeging meedeelt aan een Lugt, die eenigermaate beflooten is, en hier of XI. LES, 2» AF DERL. Een be- flooteneg geftuite ^ Lugt, daar fteunfel vindt. De ftem vaneen Menfch - dringt beter, .verder en verítaanbaarder door , in de Straaten van een Stad, dan in*t open Veld, en in een beflooten Vertrek nog beter dan op Straat. Dit komt daar van daan, dat de Lugtdeeltjes, die het fterkft geboogen en gefpannen geweeft zyn, ook de grootíte en fterkfte Slingeringen maaken; en hoe minder de Lugt zig verplaatzen en agter uit wyken kan, terwyl de Drukkende mnagt op haar werkt, hoe fterker zy , even gelyk alle andere Veeren, in één geboogen en gefpannen moet worden, Maar deeze vermeerdering van "t Geluid, Xdaoor de gedwongen ftandhouding eener be- flooten Lugt veroorzaakt , doet zig nog mer- | Aa 5 ke- Inzonder. heid door ha rdeLige haamen, 1*2 HrT GEELvUnID OTT. dsxk beter hooren , svanneer ^r cen hug -apum is, dat de Deeltjes van die Vloe- P$v6£ Xe en belet te. wyken.— De Stem va frEESXD klinkt beter door Lded *u VoXE :n fYn gehoor heeft, of ibd Tacs caar cy in fpreekt,, met geen Beharg- Ss. Enel, otf dergelyken op£hik be- ercx- :: wint dan ftuiten de Geid- $runem xe Doc, in plaats van tefmoorem ern oium K-ug- en Snelheid te verliezen, qe*x zr Im, al ze Lighsamen cefítn, ce week. en IOnder weederwerking vi WaxicAE I8, (DCgen zig relve wekrtto nag. -X werden elders heen ter zpdendg kuck voqeas het weríchillend beloop à. Sowwvuen, ret welke zy "er tepensen firi- S LAE ux ODcer andere ook de reden, 4x 4€ Dwuodrr, eem f£ geíchooera Kanon of Neepiaan, vercer fí0OOrd weoedr, en fier Esx VMhuml cDuxit im Vaunem en Bersagtio testen. en Cangs de Oevers der Rivieren, - Jmm op xoc vix em effen Land ; en det ren it Je Wacriemüesen en zndere Gewdik | wpaardiche Gangen cen Stern, fchoon ze 32 "4 Tac. —- - HzT GE&ELUI1DR 379 c [proken , van 't een tot het ander ftaanbaar hooren kan. Door toe- zu uk een onbeweegbaare en befloo- t, die daarenboven ook nog fterk tdrukr was, en tegen zeer harde ln ruftte, gebeurde ook, dat zeker in een Duikelaars Klok onder Water €, yan verbaasdheid en ontíteltenis Ie bezwymen op 't Geluid , 't welk ii Hoorntje maakte, daar hy op blaa- Ude, "Uit hetzelfde Beginfel moet t du: EL. oploffen, "t welk ^u wspierieen in Zommige Gebouwen v PIRoácr: ftaan; dat men, "Ic-tot den anderen gemakkelyk hoo- Zonder dat de andere Omftanders, "- , én woord. verftaan kunnen van vetie€ ques wordt. 'Went die Hoe- "Jen doorgaans in het Gewelf uit, en 9E dus een decl Lugts,, dat als befloo- ——- " (p niet gemakkelyk ter zyden wy- (CE; waar in het Geluid derbalven fter- | ket y oe Stem van den ce-- elders, wear ze willen, plaat- | XI.. 2. À DEI STU Colle Cur Ton tent x1. LES. 2. A S- DEXEL. En die dun zyn, eu Veer- kr2zt be- zitten. 382 HxTr GErZzUrIPD ker moet worden, en zyn Kragt langer be houden: terwyl men aan 't Gewelfdie Vom gegecven heeft, die gefchikt was om deGe luidftraalen derwaarts heep te leiden en te doen kaatzen (*). Indien eindelyk de Klomp Lugts, die d: Indrukfelen van 't Geluid ontvangt, binnen Wanden beflooten is, die niet alleen hard ; maar ook dun en Veerkragtig zyn, kont "er by die eeríte oorzaak , waar door *t Gt- luid, gelyk ik zoo aaníftonds zeide, ver- meerderd wordt, nog een tweede. Het Ge: .luid wordt dan van binnen niet allecn fte ker, (*) [Dus ziet men ook, dat iemand die fterk roepen wil, zyn beide handen , geboogen, te! wecrzyde van den mond houdt. Daar door vormt hy naamelyk een zoort van Sprecktrompet, die niet alleen de Geluidftraalen eenigermaate leidt, en naar dc plaats kaatft, die hy beroepen wil ; mal die ook inzonderheid de Lugt belet ter zyden uittt wyken, haar daar.door zamendrukt, haar Digtheid de:shalven en Veerkragt vermeerdert, en bygevolg het Geiuid flerker maakt. Hoe men door in een yat, Ketel of aarden Pot, te fpreeken of te roepen, om dezelfde reden, zyn Stem ongemeen verzwaatt, en cen vervaarlyk Geluid kan maaken, weeten dé Ainderen.] HgET GzLUurIr. 5$i : ker, om dat die Binnenlugt tegen harde en :*afte Wanden ftoot en aanítuit; maar dat :zelfde nu verfterkte Geluid zet zyn T'rilling . Óok aan de Buitenlugt over , om dat het te- gen een Lighaam aanbotít; dat Veerkragtig is, en hetzelve meé aan den zelfden trant van beweeging helpt. Om dit duidelyk te .Zien, heeft men íflegts één der Vellen van. een rom weg te neemen, te fcheuren, of flegts wat loffer te fpannen, en men zal, als inem op het ander flaat, haar op verre na XI. LES, 2. A K- DEE EF. Z00 veel Geluid niet kunnen doen geeven, - als zy te vooren gewoon was. "Waar komt dit onderfcheid van daan? De reden is, dat de Lugt, die in de Trom beflooten is; nu van onderen geen fteunfel meet heeft; daar zy anders, als zy op een welgefpannen Vel fuit, meer beweegingskragt ontvangt, om dat ze meer weerítand biedt ; en die bewce- gingskragt aen de Buitenlugt meé deelt, om dat zy íteunt en ftoot op een Lighaam, «dat Veerkragt heeft, en dus door haar meé aant Ííchudden en trillen gebragt wordt. Ligtelyk zal men hier uit nu begrypen kun: DeSpreelss XI. LES, 2, ÀF- bE&L. trompet vermeer- dert 't Gcluid van ter zvden ook en rondom. Maakfel derSpeel. tnigen. 33 HgT GreLvi» kunneü, wát de oorzaak zy, dat het Gcluid door een Roeperof Spreektrompet, niet allem in de Leiding enStreeklyn , volgens welke mei fpreekt en. de Geluidítraalen inzonderheii wil doen voortíchieten , maar ook overil: rondom, van tet zydén en van agteren , 700 fterk vermieerdetd wotdt, Want dergelyk een Wetktuig is, gelyk mnen weet, van zeer dunne Bladen Metaal zamengefteld, en dic bygevolg zeer geíchikt. zyn onx het. Geluid, dat van binnen andertuffchen mierkelyk fter ker geworden is, dewyl de Lugr van de Stem geílageri door zeer harde Wanden ge ftuit en. beflooten werdt, over te brengen, en rondom overal aan de. Buitenlugt meé te deelen. Het geen ik hier van de Spreektiompet ge- Zegd heb, heeft ook plaats in allerhande Zoorten van Speeltuigen, zelfs in de zulke die met Snaaten gefpeeld worden. Want waarom inoet; by voorbeeld, de Kas van een Klavefimbel, van een Bas; een Viool, juift van zulk een dun en. hard , Vostkrogtig Hout gemaakt worden? De Reden hier v2 B; Hg'Tr GrzLUrID. 3Bj . l5; om dat anders de Klank der Snaaren X!.LES, , ftooten zou tegen een loffe en vrye Lugt, A " . Zonder iteuníel of vaftigheid , en die den . áchok, om zoo te ípreeken , ontglippen . ou ; daat nu in tegendeel: dat Geluid werkt op een Klomp Lugts, dis als gedwongen is, een. fterket en. vermeetderde beweeging , dewyl zc niet wylten kan, aan te neemen, €&n dezeve door dé wederwerking van '"t "Fout naar buiten over te brengen. Het Geluid verandert, even gelyk allean-. weerom- dere beweegingen, van Streeklyn , als het Pukend beletfels en Voorwerpen entmoet, die het ; p.c, piet fmooren , maar weerom doen ftuiten, * Stak- Elet volgt "et de algerreene Wet in der Na- //, 4, tuur: de Stuitioek is den Stootliock gelyk, Het weerfuitend. Geluid, ?*t welk men zchoof doorgzans Nobo of Weerklmé noemt, kan kei mem vatr het Reptítreekfe, dat is, het Ge- juid 't welle regtdraats: en. onmiddely& van het Lighaam zelftot ons komt, niet ónder- ftheiden, als de weerítuitingz vam naby en mhaat op een Zeer kleinen afffand gefchiedt. - Xn zulken geval verwarren 2e zig ondereen, . ^ ^em X". MOS 2 AY. 25353. -€A- —— -— 0209 334. HrxTrT GEgLUmiJxEX Li en men kan geen twee onderfcheiden Gelui: den hooren. Máaar wanneer "er een behoor lvse afitsnd tuffchen beiden is , treft ht Guidi, dat door weerftuiting komt, ott Car het grooter weg moet afleggen dan het acczr, dat regtítreeks komt , het Oorlester; en berhaalt "er dezelve Klanken, die'er het Cceripronkelyke reeds heeft doen hooren, Listen we dus, by voorbeeld, eens veron- Snienen, gelyk in Figwwr r4 tezienis , dit xcd mer luider ftemme fpreekt tegenover e ibeus Rots O, die 173 Toit van hen af xtaar, hy r3] zig2zelven op het zelíde oo yero-£ beoren i£preeken, als hy zyn woor- e ovt, mair de klank van zyn ftem, die Wn 4 icopt azanitooten , en door weerot- ikucsg weer coc bem komen moet , zal *tr, Jer Jem Juolelen weg, elk van 173 TWfé; Lew 7v nwwraoopen, twee Sekonden tyd Cv AweImUen, Ea om dat het Geluid, hoc *«6 virer loopc eer t weerom ftuit, mer tfvcs àin ciun en komen befteedc, zal men, 22 Gp verier rgelegen plaaczen zyn,gelyk P en Qo e de Ge:uidilrailen weerom kaatzen, twee y HeT GEkLUa1m 185 buee, drie, en meer Ecbo's na malkandere xt. r.£$, hooren. Uit dezelfde oorzaak fpruit het ?- ^*- Ook voort, dat wanneer men, by voorbeeld ; DRE in r Fi. 12, geplaatít is, men tweemaal het Geluid, van de Klok 4 hooren zal; eerít regtdraats langs de Streeklyn a7 het eigen Geluid, en daar na deszelís Ecbo of Weer- Blenk , langs de Strecklynen a5, sr. . In vlakke en open Velden vindt men geen Eigen- Ecbo's, maar in de Boffchen, tuffíchen Rot- Padi der Ten en Heuvels, en in Bergagtige ftreeken, Echo's. £yn ze zeer gemeen, Het Geluid ontmoet dasr overal beletzels en menigvuldige vaíte en harde Lighaamen, daar het tegen aan- Kaatzen en van weerom kan ftuiten. Men Rob, Plat Beeft "er hier en daar ontdekt die een. Klank 5j. xa. geer veel maalen agter een te rug kaatzen, is e gelyk onder andere de Echo te Joffock , dies. sr en an- D'asgs 17 , ens Nagts 20 Lettergreepenon-. ster derícheidenlyk herhaalt, Maar men heeft'er eltoos teffens by opgemerkt, dat de laat- fe herhaalingen altyd zagter en laauwer zyn dan de eerfte, Dit is iets, dat ook niet an- ders Zyn kan: want de Klanken, die het JI. Drzr, Bb laatft |— XY -:. $ AY T':tíl PE ERI: M ad ed :Sé Hzr GELUEIS iiti komen, hebben meer wegs afgelegd iln ds andere; en het Geluid is een bewee- pu, mÉdvK wy gezien hebben, die afneent tz -waaktr wordt, gelyk het Vierkant van Ac zSXaei toeneemt: ten zy mogelyk het laphiis, X welk de Geluidíftraalen weerote fw, van die Vorm zy, dat het defpreiding zovEn omn wrking dier Straalen vermindere ez Acxlven weer digter by malksnder bre gp. ie Werkiuanken worden zomtyds eer voln3ersoame Verichynfedls door den 161a £c racmesoop van omfkandigheden, dit han aces pgetvvrn worden, Drie Mylenvan Praes vinllocmen twee dikke Torens, di t^ Zur vac cikander fizan: ais men rok pen: 2: Ncreekivn, Cie van het een Gebouw rur" ks bopx, mer een tagaelyk verbe: vez sz harde Seem fpreekt, hoort men da Mack i2 Of x3 malen sgrer een herhsskn, SGNOoamliken: fülasuwer. De rwee Toren: kaijz5E skince beorelings ower Cn wet MX (xClIw m, even geivk rwer Spitgeit, ex £x sen dkaadcrovor zer, de Dechesis qu Hzrvr Gzrvi»o $8 jan c een Kaars, welke men tuffchen beiden xi LES; ^plaatft ; vermenigvuldigen. Men vindt de pzir. Belchryving van een nog zeldzaamer Ecbo iri üe Mémories van de Akademie der Weeten- Échappen, die voor het Jaar 17oo in "t ligt Kegeeven zyn. De wáare oorzaak van al Tom X: leere en detgelyke zonderlinge Uitwerkzelà Mh mal een oplettend aanfchouwer ligtelyk ont- wlekken kunnen, als hy met eenige naauw- keurigheid agt geeft op de gefteltenis en "t beloop der plaatzen of op de byzonderc WMosm en ftand van alles wat 'er boven den €Xsoná verheven i is, Yan HET GEHGOR EN DESZELYE 2 | ^INTVIG. é,. *7 $n het cerfte Decl. deezer Leffen miaskte Gehoor I& een Uitweiding over de Zinnen, in wel- Md kc ik allcen fprak van het Gevoel, van deri dige zin- Sunssk en van den Reuk, — Uit het geen ik tege " wan. dezelve toen gezegd heb, beeft men Menfch; kunnen opmaaken, dat die dric eerfte Zin- ' MR tuigéti ons geenc Voorwerpen doen gewsat biidz; wroiden , dan allcen zulke, die door onmid- 7 Bba || des €. LES. 2e A Y- BESL. 398 Hez'T G£RooÀ delyke aanrasking en zonder tuííchet van eenige andere en vreemde Sf oy werken. Maar hoe beklasglyk zu de! ftand zyn van ons Leeven , indice wy gewaarwording hadden van iets, dei geen ons onmiddelyk aan deed? Indis geen vergiftig, geen Wild en veícham Gedierte ontdekten, dan door za Be 't gevoel der Wonden, die betastodua geen Steen , die ons Hoofd dreigie, dw neer hy ons reeds begon te vie Welk een jammerlyk 'Tooned vin de zou deeze Wiaereld uitleveren, iiit Meníchen zig iu den zelíden lust b den , als die ongelukkige en ecbre! Schepíelen; die door een aangeboren heid of Blindheid het meerended à meene Denkbeelden en gemeenzaami digheden miffen moeten (*): en die (*) [Zie de Gefchiedenis , zect de Heer van den Doof. en Stomgeboornen , die i derdom van a4. Jaaren begon te hooren et ken; in de Hiftorie de PLAesdemie des & P*fS 19$] HrsT GzHoos: $89 "Wampzaliger Leeven leiden zouden, indien wy, door de Natuur op een gunftiger wys Mbehahdeld, niet in ftaat waren, om de bit-. tetheid van hun lot een weinigte verzagten? Door hulp en tufichenkomft van Gehoor en (Sezigt hebben wy invloed en gemeenfchap, wmm zoo te fpreeken, met het geen buiten Mns bereik is; «reeden de Voorwerren te ge- pnoet, ontdekken ze en oordceelen "er over «an verre; en op 't getuigenis, "t welk "er ns die twee Zinnen van geeven, doet Hope "f Vrees, Bezeerte of Afkeer ons de gevoeg- Myke maatregelen en voorzorgen neemen ter ibevordering van ons welzyn. » Het zou bezwaarlyk te befliffen vallen, Wwelk van die twee Zinnen, Gehoor of Ge- J»igt , ons het noodigft ware , en watde Menfch het minít zou ontbeeren kunnen. Door- geans vergelykt men, als men over dat ftuk oordeelen wil, beider ftaat in "& algemeen met elkander en ftelt een Dooven tegen een Blinden: maar veeltyds gebeurt her, dat die ver- gelyking , niet juiftgenoeg opgemaakt zynde , án alle opzigten niet doorgaat, en een valích Db 3 be- XH. LES, 2. A F- DESI, Wedk van tween de Menífch minft zou ontbeeren kunnen, ! 0pUM d ov : c.c tl akt -- H6 nile Giazjg xag. Deluit doce peers e s xai igheden qoo 00 datmg y SU. e ] r ! 5». "c. gelyk flelde, Een Bicdr. bed. | 2L Lg. | en tenfthappen en 2. B. 9, en Meng ld : HgzT GEznooO R. 401 inen geengefchikte opvoeding noch onderwys fheeft kunnen geeven, zou ik liever verkie- àen Blind dan Doof geboren te zyn. Doch $k zou een gehecl andere en regtftrydige keur doen, indien ik het Leezen en Schry- ven en de andere algemeene en gewoone te- &enen en merkwyzen der Menfchelyke Maat- Échappy reeds kundig, tuffchen Gehoor en '. Gezigt kiezen moeft. De Voordeelen van het laatfte zou ik merkelyk hooger fchatten, dan die van het Eerfte, Nogtans, zegt men, fchynt een Doove, alleandere omftandigheden gelyk gefteld , op "t miterlyk aanzien altyd droeviger van gelaat en houding dan een Blinde. Indien men Droefheid noemt een zekere afgetrokkenheid, ernít, en ftyfheid vange- Jast, daar geen aandoening op te zien is over áets, wat "er ineenGezelíchapgezegd wordt, heeft men gelyk. Hy neemt zekerlyk geen decl in eenig gefprek. Maar laat hy daar over meer Droefheid en Hartzeer blyken, dan een Blinde, in wiens tegenwoordigheid anen over de fraaiheid van een ftuk Stof of Xl. LES, 2e À X- DEELs; Doofheid cen draag- lyker Gebrek danBlind- heid, Xt. RES. à. A Yo LER S US »3i HrrGEBOoGcm Schildery fpreekt, Het koemt my niet war: íchynlyk voor, ten zy hy zig mogelyk i beelde, dat men van hem praat, of van ie daar hy belang in heeft: doch dan mod rxn hem ook voor zoo ver niet flegu by ex. Blinden vergelyken,in wienstegenwoor digheid men over'tStof of Schildery fpreekt, ruar wel by een Blinden, die 'er bdang in heec dat hy weete, of het Stuk fraüi is of rz. ]k wil'er mec zeggen, dat het Hart zrer, t weix vder over "t miífen van zyn Zontug gevoelt, van weerskanten gclyk itai in Gevallen, waar in ze van wer kac (dude even groot belang hebben. Maac een. Bünien, dunkt my, zullen meer gesyesheóen voorkomen om "er zig over te Couxven, om dac men het gebrek van 't (inge vit zo0 gemakkelyk , nochtot dien $is vis venemenheid vergoeden kan, ali Jusovan * Gehoor Mtn heeft Meníchen PLNS Gn, ni date op een zekeren Ou- Swvem Doef waren geworden , zig door poweeeze ee bexwasmheid verkreegenhad- ésr. wm ovx de enkele bowesging der Lip- ren * HsT GrHoomn. 393 pen alles, wat men tegen hen zeide, te ver- ftaan, en die zelfs op die wys met andere Dooven konden omgaan en fpreeken. Doch laet ons van dit onderzock, wien wan die twee Zinnen de voorrang toekomt, afítappen, mogelyk zyn ze beide ons even noodig , even voordeelig. De Natuurífchynt het Stuk althans op die wys te hebben inge- Zgien, dewyl zy, die men niet zeggen kan dat ooit iets vergeefs en overtolligs doct, yaadzaam geeordeeld heeft , ons twee Ooren te geeven, zoo wel als ze ons twee Qogen gegeeven heeft. * Het Gehoor heeft ten Voorwerp zyner gewaarwording het Geraas en het Geluid, daar wy tc vooren van fpraken: want dee- ze twee kunnen gevoeglyk van malkander onderícheiden worden. Door *t Geraas ver- ftaat men, naamelyk, cen onregelmaatige 'Triling, of mogelyk een Verzameling van verícheiden Geluiden teffens, die, onder malkander gemengd, te zamen een verwar- den Indruk op het Zintuig maaken: daar het eigentyk genoemd Geluid in tegendeel be- Bb ; -.fVaat XI. LES, 2. AF- DEZEL. Onder- fcheid tus» fchen Ge« luid en Geraas, XI. LES. ze A Y- DABE. $96 HrzT GERoO0 € fchuins tegen dien doorgeng ítaat en ten boek met denzelven maakt, is niet volke- men Vlak, maar een weinig Flolrond naar den kant van de Gehoorbuis, Bolrond naar binnen toe. Straks daar agter, als men't Oor verder inkomt, ontmoet men Vier Been- dertjes, die men naar gelykenis hunner Vorm den niam geeft van het Rowde Beestie , 1; den Srygbessel, 2, het Zfambeeld, 5 en den Hamer: een gedeclte van dit laatfle, het Hasdeat genoemd , 4, komt op het Middcel- punt omtrent van het Trommelvlies uit, en dxnt om hetzelve min of meer te fpannen; enteontfrannen. De ecrfte Holligheid , die aeter dit Vlies volgt , nocmt men de Kesofhet HÀ cas de Trew. Zy is vol Lugt, enhee& geceeníchap met den Mond door de Buis Ff, welke men den naam gegeevenheeftyan de Tromet can Enftecbius: zoo dat de Lugt, &i- in de Trom is, ten allen tyde langs dien wve vwrve gemeenfchap hebbende met de Bannensust , altoos Evenwigt kan massken gxx c Lust, welke de Geboorbuis vult. In észf Kas oj Cit Hol van de T'rom komt een | HxT GrnRoom. 397 een ander gedeelte van *t Oor uit, "'t weclk x1. Les, * men het Deolbef noemt, en inzonderheid ?* ^*- ERE uit drie Deelen beftaat, naamelyk, het Per- gyrimte 344] G , drie halfronde Buizen H, I, K, veis en het Slekkenbuis L, welke ik yder afzon- ?«re» derlyk met een kort woord befchryven zal. Het Slekkenhuis heeft de Vorm van een 't slek- Kegel, doch een weinig geknot en inge- kenbuis, drukt, gelyk in Figesr 17 te zien is, en pr. ,. wordt omílingerd van een Buis die, gelyk Fs. 17. de Draaden van een Schroef 'er om hezn loopende, omtrent twee Slingers en een half maakt: zoo als in Fgswr 18 wordt afge- Fig. ss. beeld. | . Deeze holle Buis, dieallenskens naguwer. singswys! toeloopt, wordt van het een tot het ander Plastje end in twee Vakken of Buizen verdeeld en gefcheiden door een Vliesagtig Middelíchot, wier Vezels Regtlynig van de As van den Kegel, om welken de Buis geílingerd is, afloopen: gelyk ze vertoond worden in Fig. 5, , fag. Dit Middelíchot is dat Deel, "t welk Fs. :5. men het S/e»grwyze Plaatje noemt , endat r,,. Blknskens, ygn den Voet van den Kegel af. Spirae ] | nha 498 Hg£Tr GEHRO O0 R. XI. LES. naar deszelfs toppunt toe, even gelyk de pr,,, Duis,die'et door intween gefcheiden wordt; inkrimpt en ímallr wordt: 200 worden dan ook de Vezels, die deszelís Breedte uit- tnaaken; hoe langer hoe korter, naar maate dat zy den Top van den Kegel naderen. Slang«y- Deeze Slangswys geílingerde Bui, doof ze Eu* — per Middelfchot ; daar wy zoo aanftonds van fpraken , als in twee Buizen afgedeeld , moet dan ook noodwendig twee monden of opes PL.*« yingen hebben, door M en N afgebecld, Pe qan welken de eene in het Portal van bet Doolhof, het ander in de Kas van de Trom uitkomt. Gehoo- — De Geboorzensw O , eindelyk, verdeclt Nerf audi zig in verfcheiden Takken, die in het Por» uf tss] uitloopen, cn zig verder in een ontel- baare menigte van dunne en fyne Veieltjes Ínipperen, die zig over alle gedeelten van het Doolhof verfpreiden. Ze daar een ru- we íchets en algemeen Denkbeeld wan * maskíel van het Oor; laat ons nu nog At Gebruik en de Werking dier Deelcn karte: yk nagaan (*). De (*) [De Nederduitfche Leezer kan cen brecd- vet^ HrTr GEMoomR. 399 De Schulp, om dat hy, in de gedaante xr. Les, * byna van een T'regter , wyd uitítaat en een n L ruime opening en Oppervlakte bloot ftelt, Het Hooe : vangt de Geluidítrailen in te grooter menig- «4. — — . te, en leidt ze door de Gehoorbuis tot op het 'Trommelvlies, dasr zy hun ecríte Wer-- king op doen. lndien dit Vlies te (lap en niet ítyf genoeg gefpannen is, blyven de zwakke Geluiden, die de kragt niet hebben dat ze dat flappe Vlies kunnen doen trillen; daar geímoord, en gaan niet verder door; o€ zo zc al verder doorgaan, is hun indruk Yoo flaauw, det ze de Ze] niet eens gewaar wordt, Dit is ook de reden, dat men, als wy met ingefpannen aandagt op andere zaa- ken denken, digt by oms min of ixeer Ge- q9e5 kan rsaeken, en s] temelyk luidrugüge Jlenken, tander dat wy 't hooren. Maar als bet Trommcelslics wel ge(pannen is, (en . ! . 27080 voeriger en zeer naauwkeurige Beíchryving van het Oor, deszelfs byaende:s Declen, ydes dienften gebruik, en de wyze. hoe men hoort, vindep in het xxxvii Hoofdftuk van de P4jy/ieletis of Na- tuurkundige Ontleding van het Menfchelyk Lig. htm , in "t Jaar 1753 by Tengerlo uitgogcoven.] Xt LFS, LI A Y. DEPD Yen à! te fteik. Ge- luid vei- dert, Met àv 400 HgET GEBHOORE: zoo fpannen wy *t als wy luifteren willen) zet het minfte Geluid, door middel van dat Veerkragtig Vlies, zyn trillende beweeging over aan de Lugt, die in de Kas van de Trom is, die Lugt deelt dat Geluid mede aan de Lugt van "t Doolhof, wiens. Declen alle bekleed zyn met de fyne Vezelt- jes van de Gehoorzenuw. Een al te fterk Geluid of Gersas vermoeit het Oor, en kan zomtyds zelfs zoo vergaan, dat het de Meníchen, die "er zig voor bloot ftclden; of dien het by toeval voorkwam, voor een tyd, en zelfs voor altoos Doof : maakt. Een alte fterke Indruk opditZins— tuig, gelyk trouwens ook op alleonze sn- dere. Zintuigen, verdooft de tedere Deeltjes en maakt ze gevoelloos, of brengt derzelver W'erking en huishouding van haar ftreek, Na in een zwasr Geraas geweeft te zyn, heb- ben de zwakke Geluiden denzelven invloed op het Oor, als een flazuw ligtje op bet Quoi heeft, na dat bet in een ftesk Ligt ge- wit is, Hx is yder te over bekend, en de Kinde: FA -— HxTr GÉnHooX) aei he zelve weeten 't, dát men het Geluid '«veel fterker hoort, als men het Geluidgeé- -wend Lighaam tufíchen zyn Tanden houdt, of flegts over of tegen "t zelve met den Mond Open íftast. Dit komt daar by toe, dat dan de trillende beweeging door de 'Trompet van Enflacbius, langs welke de Buitenlugt, ge- lyk wy zeiden, door den Mond 'er gemeen- fichap mee heeft, aan de Lugt, die in de Kas van de Trom is, wordt meegedeeld: en :xdeeze indruk, die als onmiddelyk gefchiedt, (neet daarom ook een fterker aandoening Ageeven, dan die, welke geíchiedt door mid- del van het CTrommelvlies, Dit is inder- fe ook een goed middel om beter te hoo- gen, en men ziet 'er veel al ongevoclig ge- bruik van maaken door Meníchen, die wat lardhoorend zyn: zy ftaan, als ze met veel madagt toeluifleren , doorgaans met den Mond wyd opeti, ' Uit deeze Waarneeming blykt onbetwift- baar, dat het Trommelvlies juift geen vol- ftrekt noodzaakelyk Stuk is, en*t welk oi- verrhydelyk. vereifcht wordt om te kunhen . ll Di&&.- Gc hog« xi, LES 2. À fe DEEL. ren door den Mond; N "- kelykheid van 'f Tromrmelte vlies, J1. LES. 2. A z- DEEL. 