title: Vertoog tegen de overdaad Wm. SeÌwel
creator: None
text: Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkli jke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 Early European Books, Copyrighl© 201 1 ProQuesl LLC. Images reproduced by courlesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 Early European Books, Copyright© 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 o W m . S E W E L S V E R T O O G T E G E N D E V E R D A A D. A A N D E N E h Z R. & e oorzaak dic my tot hct uytgecvcn van dit Vcrtoog be- woogen heeft, is in de Latyniche Voorrcede 5 hiertegen- i*?^^ ovcrltaaodcj gcmeld; ennoopende deeze VertaalingeuTt Duytfch , zy den Lcezcr bekcnd > dat ik te gcmoet zicnde , by- aldien ik ftil zatc % dat een ander wcl haaft hct vertaalen van dit Werkje (cene vrucht myncr jeugdige jaaren) ondernomen zoude hcbben, het daarom geraadcn achtte zelf de handdaaraanteflaan, als beft bcquaam zynde om mynen zin , zo als ik dien in 't Latyn voorgedraagen had 5 ook in onze mocdcrtaale naauwkcurig uyt te drukken. Doch dat dit Vertoog dus in twee taalen te gelyk, en byeen gedrukt , tc voorfchyn komt^ is geenfins van myne verkie- zinge , want lievcr had ik het anders gezien j maar de Boekver- kooper zutks van my bcgcercnde , hcb ik , op zyn aanhouden, eyndelyk daarinbcwilligd , cn zyncn zin gcvolgd,fchoon dit ccnc nieuwigheyd is , dic by vcelcn moogclyk gclaakt , zo niet voor ecnc waanwysheyd opgcnomcn zal worden. Doch hocdaanig men dit ook zoude moogcn opvatten y cn hoe ongcwoon het ook zy , ik kan cchtcr niet zien dat 'cr icts in misdaan is > hocwel het La- tyn, hicr bygevocgd, ccncn Lcezcr, welke die taal niet vcrftaat, juift nict tc nutte kan komcn. Maar allcn gcnocgcn te geeven, ichynt ondoenlyk , ook vcrwacht ik nict dat dit Vcrtoog zelf aan allen even fmaakclyk voorkomen zal j wanthet gene daarin tegen- gcfprooken wordt , vindt zo vccle voorftandcrs cn naatrachtcrs , dat het vergccfs zoude zyn zich in tc bceldcn dat dccze inhoudeen algemdene g^dkcuring aantreffcn zal> alhocwcljietquaad met ge- wigtfgc reocnrh tc frcftraftcri , volgens den Apoftcl Efttef. v.rf. gcenlins ongcoorloofd is. Vindt nu icmand in deze Verhandelin- gc icts , \ wclk hcm dunkt wat al te naauw uytgepluyft te zyn, hy denkc dat de Rcedenacrs zich menigmaal wat ruyme vryheyd nangcmaatigd hcbbcn om de gebrekcn mct cen zwarte kool te teke- nen , met krachtige verwen haatelyk af te maalcn , en mct een zwaar penfccl door tc ftryken. Voor *t ovcrige heb ik het Latyn in deeze overzettinge ftiptclyk gevolgd , uytgenomen ecnige zeer weynigc bewoordingen , nicts wcczendlyks behelzende , van welke ik roy in *t Duy tfch * om reden > niet hcb wiilen bcdienen. w. s. L Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkli jke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 AUCTOR LECTORI S. IS W er . tat,onem 1 uat » juvenilibas annis, fiyG exercendi gratia , utcunque compofueram\ quaquetunc oratiunculatantumerat ^ at ma- tunore atate plurimum a me au3a in Orationem crevit, cur } quum nunquam in propatulo recitata Jh , public ijuris nunc faciam , , plus quam una cau*- fa efi i tnter quas fi ponam et tritum illuddeAmi. corum preabus , non mentiar : fed et ali<e fubfunt caufa , quarum haud leviffima, quod migratione haud tta pridem fabla autographum primum cafu nefcio quo perdiderim ; qu<e res me ' quodammodo in- qutetum reddidit ; adeo ut quod de/tinaveram me fu- per/lite non proditurum in publicum , idnuncin dias lumwis auras exire Jinam. Hacte > LeBor amice pramonere volui. g a VER. Pag. 4 V E R T O O G TEGEN D E OVERDAAD. Y my zelven overleggende,en bedenken- de , wegens welke zaak ik voornaame- lyk in 't openbaar redeneeren zoude , quam my terftond te binnen wat een voortreffelyk ding het zoude wcezen , byaldien de menfch , als zynde de voornaamfte van alle fchepfclcn , naar y t voorbeeld van onzen zecr heerlykcn Verloffer , den Heere Jcfus Chriftus, de nederigheyd en maatigheyd met de grootfte vlyt cn met alle pooginge altoos betrachtede : want dan zoud hy het gefchapene niet alleen recht en ter ccre van den Scheppcr gcbruyken - maarookdenbehoeftigen, enbywien 'tbckrom- pen omkomt , veel beter te hulpc komen , cn over - vloediger van 't zyne mcdedeelen konnen. Maar , helaas ! hoe byfter wordfer , zo al niet tegen 7 t laat- Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkli jke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 O R A T I O Pag: 5 I N L U X U M. Uaerenti mihi , mecumque cogi- tanti , Auditores benevoli, de qua- nam re potiflimum publicediflc- rerem , fubiit continud quam eximia at- que praeclara eflet res , fihomo, omnium plane creaturarum facile princeps , ad ex- emplum gloriofiflimiRedemptoris noftri, Domini Jefu Chrifti, humilitatem & con- tinentiam fummo ftudio , omnique cona- tu , femper profequeretur : tunc enim creatis non folum recte , & ad Conditoris gloriam uti, verumetiam egenis, &qui- bus eft res angufta domi , fuccurrere mui- to melius ,„ ac de fuo impertiri abundan- tius poflet. At , proh dolor ! quam vehe- menter peccatur , fi non in hanc , faltem A 3 in 6 O R A T I O ; t laatfte , tcn minften tegen 5 t eerftc gezondigd \ hoe fchandelyk vervloeijen en ontaarden de ge- mocdcren der menfchen door weelde en over- daad ! Invoege dat het niemand wonder behoeft te dunken , zo hy my bevindt tegen eene on- deugd , die doorgaans in zwang gaat, watvryte rcdcnccren. Want ik ftaa tc fpreckcn van de Overdaad, ccn zcer verdcrflyk ding , ? t welk gelyk het zeer ligt in de gemocderen der menfchen influypt , al- zo ook fchicr ovcral nu dc hccrfchappy voert. En hocdaanig ccn quaad dit zy , is icder eenen zo wel bckcnd , dat hct ganfch overtollig weezen zoudc , te zeggen wat dc betekcnis is van 't woord Overdaad h want wie weet niet dat dezclve een al te groote ruymheyd is , cn eene ondeugd regcl- recht ftrydig tcgen zuynigheyd $ zo datde over- daad niet te onrecht van iemand genoemd wordt een ontraader van 't gene eerlyk is , en een ver- woeftervan rykdom. Ook leeraart ons de dage- lykfche eervaarenheyd , datveeleuyt ecnen ryken ftaat door overdaad arm geworden zyn ; en vol- <rens Seneka is de overdaad van gaftmaalen en I N L U X U M. 7 in iftam pattem ! qnam foede diffluunt luxuria & mollefcunt hominum pedora ! adeo ut nernini veftrum, Auditores, mi- rutt) videri debeat, fime in vitium, po- pulariter jam regnans , aliquanto liberius perorantem audiatis. Didurus autem fum de L u x u , re fane perniciofilfima , quae ficut facillime mortalium animis infinuat fefe , ita ubique fere principatum nunc obtinet. Quid vero fit illud malum, adeo cuique notum eft , ut plane fuper- vacaneum foretdicere quaenamfitfignifi- catio vocis Luxuriae : nam quisnefciteam cfle nimiam largitatem, ac vitiumfruga- litati direde contrarium ? in tantum^ut haudimmeritoLuxus a nonneminediaus fit difluafor honefti , & populator opum. Et quotidiana quoque experientia docet , multos ex opulenta conditione - pauperri- mos Luxuria factos fuifle : ac fecundum Seneeam , conviviorum luxuria & veftium aegrae 8 O R A T I O klecdinge een tei<en ecuci quynende . } Hiftorien melden dat voorfpoedige fteden , en bloeijende ryken , wel eer door dezelve te gronde gegaan zyn. Begeert men voorbeelden hiervan ? de^ gedenkboeken der gebeurde zaaken ver- fchaffen 'cr ons veele ; en gewyde zo wel als on- rrcwydc Schryvcrs hebben den naakomelingen vcrfcheydene zcer uy tmuntende blyken van 't zei- vc naagelaaten. Wat hecft eertyds Tyrus neer- acworpcn , en in zyn verderf doen vallen , dan de overdaad ? Wat heeft het aaioude Jerufalem in de handen der vyandcn overgeleverd ? wat de inwooners dier ftad in gevangkenifle gefleept ? was het niet de onmaatige overdaad ? Zo iemand hieraan twyfclt , die leeze de profecy van Eze- chiei , en 't gene de Profcet Jefaia door Gods bevci , tcgen de hovaerdy der dochteren Zions uy tfprak , aismede wat Amos , door godlyke aan- blaazinge , tegen de genen die lekkerlyk en weel- drig leefden , verkondigd heeft : want deez laat zich aldus hooren : f W /ee D die den boozen dag verre ftelt , . . . die daar leggen op elpen- t Amos vi. 1,3, 4, 6, 7. Early European Bcxsks, Copyright© 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 I N L U X U M. 9 aegraecivitatisindiciafunt : imourbes for- tunatas atque florentia regna olimpeream ad ima deledifle > hiftoriaetradunt. Vultis exempla proferam, Auditores ? fuppedi- tant nobis quam plurima libri rerum ge- ftarum monumenta continentes ; & facri aeque acprofani Scriptores varia iftius rei documenta vere infignia pofteris relique- runr. Quid quondam Tyrum evertit , & in perniciem cadere fecit , nifi Luxus? Quid antiqua Hierofolyma in hoftium ma- nus tradidit ? quid illius urbis incolas in captivitatem abripuit ? nonne intemperans illa luxuria ? Qui dubitat , legat ille vati- cinium Ezechielis, &quaequondamPro- phetajefaia contra faftum filiarum Zionis edixit , quaeque Amos divino aftlatu adver- fus delicate ac molliter viventes denuncia- vit , fic autem dicit hic : „ Vae longe repel- „ lentibus diem mali , qui in lectis cuban* w tes eburneis , luxuriantur fuper fpondas B fuas; io O R A T I O elpenbeene bedfteden , ende weeldrig zyn op hun- ne koetfen , ende eeten de lammeren van de kud- de , en de kalveren uyt het mtdden van den meft- flal ,• die op het geklank der luyte quinkeleeren , e n hedenken zichzelven infirumenten der muzyke ge- lyk David: die wyn uyt fchaalen drinken , ends zich zalven met de voortreffelykfie olie Daarom zullen zy nu gevangklyk heene gaan onder de voorfien die in gevangeniffe gaan. Aldus fpree- kende voorzeyde de godlyke Profeet den weeldri- gen Ifraeliten hunne gevangenfchap. Wilt gy nog meer, gy die dit Ieeft> hoort dan den Hee- re, denGodder heirfchaaren , zelven fpreekende y \lk heb eenen grouwel, zegt hy, van Jakobsho- vaerdye , ende ik haat zynepaleyzen : daarom zal ik de Stad enhaare volheyd ' overleveren. Byaldien God toen zich zo zwaar vertoornde over de ho- vaerdy zyns volks , dat hy uyt alle volken boven andere verkoorenhad > wat meent gylieden dan dat ons Chriftenen te verwachten ftaat , zo wy , door zulke uytmuntende voorbeelden vermaand , alles verwaarloozen , en fteeds tot erger voortgaan ? Zeker wy en konnen geen onkunde voorwenden -> t Vers 8. naa ^ Early European Bcxsks, Copyright© 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkli jke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 I N L U X U M. u H ftias , & agnos e grege , ac vitulos e „ medio faginarii comedunt , modulantes „ ad praefcriptumnablii; qui ficut David „ excogitant fibiinftrumentamufica, qui „ phialis vinum potant, & qui praeftan- „ tiflimo unguentorum ungunt fefe. Id- „ circo mox migrabunt inter exulum prae- „ cipuos. Talia fando captivitatem prae- dixit luxuriofis Ifraelitis divinusVates. Vul- tis plura , Auditores ? Audite ipfum Je- hovam, Dominum exercituum , loquen- t«m : „ Deteftor ego faftum Jacobi , fif* „quit, et palatia ejus odi ; ideoque tra- „diturusfum civitatem, & quaeimplent „ eam. Si tunc tam graviter excanduit Deus in faftum populi fui , quem ex cunctis na- tionibus prae caeteris fibi elegerat , quid nobis Chriftianis expectandum putatis, quando tam magnis exemplis moniti , om- nia negligamus, et continud inpejusper- gamus? Ignorantiam certe obtenderenon B 2 poflu- j2 O R A T I O naardien wy de boeken der Heylige Schrift over- vloedig hebben , en wy niet onweetende zyn dat die de prachtige en weydfche kleeding niet min- der veroordeelt , dan andere blyken van overdaad : Want behalve dat God door den Profeet * Jefaia de prachtige kleedy der dochteren Zions zeer fcherp beftraft, zo berifpt hy ook door denPro- feet Zephanja het uytheemfch gewaad , zeggende , f Het zal gefchieden . . . dat ik bezoeking zal doen over de Vorften en over de khideren des Konin^ , ende over alle die zich kleeden met vreemde kleedinge. Hebben wy ons ten dien opzigte ook niet zeer fchuldig gemaakt > want wie kan ontkennen , dat wy met alle pooginge uytheemfche kleedinge naa- trachten ? ja dat wy fchier alle uytheemfche ge- woonten , hoe dwaas ook , gaern naavolgen ? Want fchynt het U , zo gy de waarheyd beken- nen wilt , niet eene merkelyke onwysheyd te zyn , niet alleen het haair en de peruyken (welke nog- tans * Jef. in. t Zeph. 1..8. Early European Books, Copyright© 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 I N L U X U M. ij pofliimus ; quippe facrarum Lirerarum copia nobis abunde fuppetir , nec nefci- mus eas pompam acmagnificenriam ves- tium haud minus condemnare , quani caetera luxus indicia. Nam praeterquam quod Dominus per Jefaiam vatem fuper- barum filiarum Zionis fumtuofum vefti- tum acriter reprehendit, redarguit etiam luculenter perprophetam Zephanjam cul- tumextraneum , dicens „ Animadvertam „ in ipfos principes , & in filios Regis , et „in omnesqui induunturindumentoalie- „nigenarum. Annon et nos eo refpeclu valde culpabiles fa&i fumus ? quis enim negare poteft , nos peregrinum habitum omni Itudio affectare? imo fere nullum non exoticum morem , quantumvis (tultum, libenter imitari ? nam nonne notabilis infi- pientia vobis videtur , fi verum fateri vultis, capillamenta non folum (quorum tamen euram mediocriter habere, haud illicitum B 3 fta- 14 O R A T I O tans maatclyk te bczorgen , juift niet ongeoorlofd is) maar ook de klecderen , ja zelfs zwarte , op eene overdaadige wyze met affig poeder te beftrooi- jen ! Doch dit is iets dat maar heel gering is , en wordt daarom flechts als in 't voorbygaan aange- roerd : want decze dwaasheyd , naauwlyks noe- mens waerd , is maar een zeer kleyn gedeeltevan die overdaad , welke nu overal in zwang gaat : Im- mers zondigt men niet alleen in 't fatfoen der klee- dercn , 't welk fomtyds niet eens gerieflyk , maar waarlyk ongemaklyk is j maar ook het gene dat vcel koft , wordt greetig gezocht : en zich met goud te kleeden , en van juweelenteblinken, ge- fchiedt zelfs by lieden van gemeenen ftaat ; alhoe- wel de Apoftel * duydelyk verbiedt zichte vercie- ren met goud , paerlen , 6f koftelyke kleedinge. Doch het fchynt 'er zo verre af te zyn , dat men zulks gelooft verbooden te weezen , (otyden! 6 zeeden ! ) dat veele zodaanigen dragt als geoorlofd poogen te verdeedigen , alhoewel 'er in de gelyke- nifle van den Rykeman , om zyne hovaerdy aan te toonen , gezegd wordt „ dat hy gekleed was met purper en zeer fyn lynwaad. Ondertuflchenbe- ftaat de overdaad niet alleen in de kleedinge , maar zy breydt zichwyd en verre uyt, en wordtbyna in * i Tim. ii. 9. Early European Books, Copyright© 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkli jke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 I N L U X U M. 15- ftatuo) fed etveftes, etiamnigras, effir fum in modum pulverecinericioconfper- gi? At leviffimum hoc , atque idcirco duntaxat in tranfitu attingitur : quippe ejus- modi ftultitia , nominatu vix digna, eft exigua tantum pars iftius qui nunc ubique viget luxus. In forma amidus , quae ab exteris arceffita , fubinde haud commoda, fed plane onerofa eft , non folum pecca- tur ; verum etiam quod magno conftat avide petitur ; & auroveftiri, accimeliis fulgere, etiam privatis mos eft , quamvis Apoftolus diferte vetat, ornarefeleauro, vel margaritis , vel pretiofo veftitu. At haec adeo non vetita creduntur , (6 tempo- ra ! 6 mores !) ut plerique talegeltamen vindicare ut licitum conentur , etiamfide Divite epulone in parabola , ad notandum ejus faftum , dicitur, quod purpura et byflb indueretur. Luxuries interim non confiftit intra veftitum , fed longe lateque ex- r 6 O R A T I O in allcs befpeurd : want aan prachtige gebouwen 't geld te kofte te hangen , heel rykelyk en quiftig te leeven , in pi aalende karoflen te ryden , kofte- lyke maaltyden aan te rechten , uytgeleezene ge- rechtcn toe te ftellen , zyn hart luftig op te haa- len , en op menigvuldige wyzen zyne middelen te verquiften , is fchier dagelykfch werk. Maar wat mag ik dit zo ieder byzonder aanhaalen. Waar- lyk indien ik allerleije foorten van overdaad op- noemen , en die naauwkeurig ten vollen befchry- ven wilde, de dag zoude mytekortvallen. Laat ons daarom eens overdenken hoe fchaadelyk het is , zich aan de weelde over te geeven , en dat zoet fenyn in te drinken. Zeker dit is dikwils ver- derflyk geweeft niet alleen voor byzondere per- (bonen, maar wel voor eene geheeleftad, gelyk reeds gemeld is , ja voor een ganfch koningryk : want waf heeft toch het oude Rome , eens het hoofd van den geheelen aardkloot geacht , ver- durven ? wat heeft die zeer groote en ruyme moe- derftad ten ondergang gebragt , en in haar verderf gefleept? was het niet de quiftige overdaad? Feller dande wapenen heeft de overdaad haar beftreeden > zo • I N L U X U M. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 18 O R A T I O zo wy Juvenalis geloof geeven : en toen die de overhand had , wierdt het gene dat anders maar gering was , iets fraais gerekend : want wanneer men gaftmaalen met groote vlyt en kofte begon aan tc rechten , alstocn , gelyk Livius zegt , wierdt een kok , die by dc aalouden maar als de gering- fte knecht aangemerkt was , zo door de achting , als door 't gebruyk , in waarde gehouden ; en't gene maar ccn dienftbaar werk was geweeft , be- <ron men toen voor eenekonft tehoudcn. Ende overdaad.in zwang gaande , gelyk Seneka zegt, heeft men de fpiegels , zo groot dat men'er't ge- heele lyf in lpiegelen kon , met goud en zilver opgetooid , en cyndelyk ook met juweelen ver- cierd. Maar wat wierdt daaruyt verkreegen ? wat toch andersdan ecne afneeming der voorigewak- kcrhcyd ? zo dat dc edelmoedige en mannelyke dapperheyd fecnemaal ineene verachte en verwyf- de lafhartigheyd ontaarde. Want gelyk Lucius Quin&ius Cincinnatus , die Oppergezaghebber wclke van den ploeg gehaald was , en Kurius die zyn aardewerk boven 't Samnitifche goud achtte , als- I N L U X U M. jc Saevior armis Luxuria incuhuit , Juvenali fi credimus; & quando ifta prae- valebat , tunc quod alioquin vile , in nu- mero putatum : nam „ cum epulae etcu- „ra &c fumtu majore apparari coeptae, „ tum , ut ait Livius , coquus , viliflimum „antiquis mancipium , & aeftimatione , „ et qfu in pretio elle ; & quod minifte- „ rium fuerat , ars haberi caepta. Et re- „ rum jam potiente Luxuria ■> ut Seneca „ inquit , fpecula totis paria corporibus , „ auro argentoque caelata funt , denique „ gemmis ornata. Sed quid inde compa- ratum ? quid , nifi pridini vigoris detri- mentum ? adeo ut generofa & mafcula virtus in vilem et efFoeminatam plane mol- litiem degeneraret. Nam ficut Lucius Quin&ius Cincinnatus , ille Dictetor ab aratro , & Curius qui ficlilia fua Samni- tico praeferebat auro , atque Fabricius qui C 2 obla- 20 O R A T I O alsmede Fabricius die een gedeelte van't ryk, hem van Pyrrhus aangebooden , verwierp , gewoon waaren met een kleyntje vergenoegd te zyn ,' zo viel 't hen ook ligt , koningklyke fchatten te ver- fmaaden. Plura quidem funeftae calamitatis ex- empla e Luxurie nata ex profanis Audto- ribus adduci poffent ; at cui bono ? Si ea quae ex facris attuli literis haud fufliciant fle&endis hominum animis , nefcio quid G 3 fatis ■ zi O R A T I O ren der menfchen te bevveegen , dan weet ik niet wat genoeg weezen zal : en 't zy my geoorlofd van zodaanigen te zeggen 't gene Vader Abraham in de gelykenifle tot den rampzaligen Rykeman zeyde, f Indien zy Mofes en de Profeeten nieten hooren , zo en zullen zy ook , alwaar 7 dat 9 er ie- mand uyt den dooden opjlonde , zich niet laaten ge- zeggen. Zo zeer vcrhard is het hart van veclen , dat zy voor geene voorbcelden , en voor geene overrccdingen daaruyt gctrokken , hoe krachtig ook, willen wyken. Byaldien het metwoorden te doen waare , wat zoud ik niet bybrengen ? wat zoud ik nict zcggen dat ter zaake diende , om al- zo te overreeden ? Maar waarlyk woorden zyn niet genoegzaam , als J er eene geneygdheyd der wille ontbreekt. Wat aanraading zoude krachtig ge- nocg zyn om. dat gene te ontraaden 't welk met eenc groote zucht begeerd wordt ? Indien ik dat beftaan wilde , wat dan ? Zoude ik , zo ik dit ai Ipreekendc dccde, myne krachten niet verfpillen, en myne ftem ook ? Ja zien wy fomtydsniet dat de overdaad als eene mildheyd afgebeeld wordt ? want de ondcugd bedriegt ons onder de gedaante f Luk. xvi. 31. en Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 I N L U X U M. 25 fatis fuerit: & liceat mihi de talibus dice- re quae Abrahamus pater in parabola di- xit miferrimo Diviti , „ Si eSAdo/en et pro- „phetas nonaudiunt , ne, Jtquidem qmspi- „am ex mortuisrefurgat , perfuadebuntur. Adeo induratum eft multorumcor, nul- lis ut exemplis , nullisque inde fumtis perfuafionibus , quantumvis validis, ce- dere velinr. Si verbis res peragi poflet , quid non in medium afFerrem ? quid non ad perfuadendum accommodate dicerem ? Verum enimvero verba non fufficiunt ubi propenfio voluntatis defit. Quaenam fua- da latis vehemens eflet ad difluadendum id quod magno defiderio concupifcitur? Si illud tentare vellem , quid inde ? annon vires perderem & vocem ? Imo qonne videmus interdum quod Luxusquafimu- nificentia depingatur ? Fatttt emm vitium fpecie virtutis& unibra. 24 O R A T I O en fchyn van deugd. Opdat het evenwel niet zoude fchynen als 6f ik den arbeyd van vermaa- nen en overreeden t/eenemaal fchuuwde , zoont- fangt met weynige woorden'tgenenietvooraf be- peynsd , maar als op een' iprong my te binnen gekomen is. Zich van wyn vol te zuypen luydt in 'tgemeen quaalyk , en wat gebeurt 'er nogtans dagelyks meer , dan den wynluft in te volgen , door het drin- ken in 't ronde van gezondheden , gelyk men ? t noemt , al is 't dat 'er in die quaade gewoonte anfch gcen gezondheyd fteekt : want veeltyds rygtmen uyt dronkenfchap ecne ziekte j en een zeer hoofd van den drank te hebben , is zulk een gemeene quaal , dat men die doorgaans niet een zicr acht , zo dat mendezelve wel eene vrywillige uytzinnigheyd mogte noemen. Doch wat ftrydt 'er meer tegen de natuur , dan het lyf met wyn te vullen ? Ziet men niet dat zelfs de onvernuftige diercn maat houden , en niet gewoon zyn boven hun genoegen te drinken? maar een voortreffely- ker dier , vatbaarder van eenen verheven geeft, de menfch , in wiens neusgaten God zelf den adem des Ieevens geblaazen heeft , fchroomt by wylen niet aan onmaatig drinken den ruymen toom te gee- I N L U X U M. 2 y Ne tamen omnino laboremiftumhor- tandi et perfuadendi effugere videar , ac- cipite paucis quae haud praemeditata , fed quafi ex tempore nata funt. Ingurgitare le vino male plerumque' audit ; et quid tamen magis quotidianum , quam Baccholitare bibendo morbem, & potando falutes , ut ajunt , licet pravus ifte mos nihil utique falutis habeat : namfae- piflime ex temulentia morbus contrahi- tur; & crapula laborare adeo commune malum eft, ut paffimfloccipendatur, & plane voluntaria infania dici mereatur. Quid autem naturae magis contrarium quam repletus vino venter ? nonne ipfa bruta modum obfervant , neque ultra fa- tietatem bibere folent? at SanBtm his ammal, menthque capacius altae % homo , in cujus nares ipfe Deus halitum vitae (ufflavit, immodico potui indulge- D re 2 6 O R A T I O gccven : ja zo groot is dikwils de drinkzucht , dat men, alle vrceze Gods verwerpende , 't zichee- nen roem acht anderen met zuypen te overwinnen. Doch wat heeft dc Heere door den Profeet totzo- daanigen gczegd r Luyfterttoe: ^PVee den ^ nen dte helden zyn om wyn te drmken , en dte kloeke mannen zyn om fierken drank te mengen 1 En de Apoftel telt f ondcr de werken des vleefchs ook dron- kenfchappen en 'brafferyen , ende zcgt duydelyk , dat dte zulke dtngen doen het koniwfryk Gods met en zullen beerven. Wat dunkt u , Leczers ? Is hct niet ten allerhoogftcn noodig zich van zodaa- nig een quaad te wachtcn , 't welk ons buyten 't koningryk der hemelen zoudc moogen fluytcn? O overwccgt cens , bid ik u , hoe quaalyk ze doen , die deeze heylzaame vermaaningcn nict met zo- daanicren aandacht als t betaamt aanneemcn. O- vcrdenkt ook hoe ligt het gefchiedt dat het ecne quaad hct andcr volgt : want wie zich eens tot te veel drinkcns overgegeevcn hceft, diezalzich van brafferyen niet onthouden , zo de ftaat zy- ner huyshoudinge de koften maar draagen kan. Maar * Jef. v. %%. t Gal. v. 19. 21. I N L U X U M. 27 re aliquando nonmetuit; imotantusfae- pe eft bibendi ardor , ut , omni poltha- bito Dei timore , in gloriam ducatur alios potando vincere. Sed quid dixit olimDo- minus per Prophetam in tales ? audite : V te valentibus potare vinum , &- ftrenms 99 ad mifcendum potum ebriantem ! Atque Apoftolus inter opera carnis recenfet & ebrietates commelfationesque , ac diferte ait, eos, qui ta/ia agunt , regniDei non fore haeredes. Quid vobisvidetur, Audi- tores attenti? annon maximeneceflarium de tali vitio fibi cavere , quod e regno coe- lorum nos excludat? O expendite quaefo quam perveric agunt, qui faiutares hafce admonitiones non ea qua decet attentio- ne fufcipiunt : confiderate etiam quam proclive fit ut unum aliud fequatur ma- lum ; quippe qui femel nimiis potationi- bus fefe dederit , is a commeflationibus haud ab(tinebit, modo res ipfiusfamilia- ris ferre queat fumtus. Hoc- Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 28 O R A T I O Maar dunkt u dit Chriftelyk te zyn ? Wat zeg ik , Chriftelyk ? De Heydenen zelve hebben ou- lings zulkeenleevenswyze veracht. HoortCice- ro eens : hy zegt : „ Dat de welluft deslighaams 9> der voortrefFelykhey d eens menfchen ganfch niet „betaamelyk is , en dat ze verfmaad en verwor- „ pen behoort te worden. En , gelyk de Room- fche Wyzeman Seneka zegt , „Den welluft in te „ volgen is het beginfel van alles quaads. Want ats men de maatigheyd wegneemt , dan wordt ook alle pooging na 't goede weggenomen j dewyl de Weelde , als ze eens iemands gemoed ingenomen heeft , hem naauwlyks toelaat iets gocds tedenken. Hierom behoort men de onmaatigheyd ten hoog- ften te fchuuwen , naardien die ook ons leeven be- naadeelt y - en moogelyk meer menfchen tot eenen vroegen en ontydigen dood brengt , dan hongers- nood, peft, 6foorl6gj en dat nog meer is , dit doodelyk geweer verderft , verdelgt , en doodt dikwils met eenen en den zelfden flag het lighaam en de ziel. O verquiftige Overdaad , die nooit met I N L U X U M. 29 Hoccine autem Chriftianum vobis vi- detur? quid dico Chriftianum? Ipfi Eth- nici antiquitus talem vivendi morem de- fpicatui habuerunt. Audite Ciceronem : „ Corporis voluptatem , ait , non fatis dig- „nam efle hominispraeftantia , eamque „contemni & rejici oportere. Atque, ut inquit Sapiens ille Romanus Seneca , „Voluptati indulgere initium omnium „malorum eft. Sublata enim temperan- tia tollitur & omne conamenad bonum; quoniam Luxuria , cum femel alicujus oc- cupaverit mentem , vix eum bona cogi- tare permittit. Vitanda igiturfummope- re intemperantia , quippe quae & vitae injuriofa fit , ac plures fortafle ad praepro- peram &c immaturam ducat mortem, quam fames , peftis , bellum ; et quod majus , letale hoc telum faepe uno eodem- que idu & corpus & animam perdit , pe* rimit, occidk. D 3 0 30 O R A T I O mct ecn klcyntje te vreede zyt , waartoe ley dt gy dc mcnfchen nict! Wat al quaads komt'eruyt u niet te voorfchyn ! wat al doodflagen zyn 'er wel uyt het onmaatig gebruyk des wyns ontftaan? Want, gelyk Seneka getuygt , niets queekt den toorn meer aan , dan onmaatiee overdaad. Al- hoewcl nu uyt h&Sr nict altyd toorn ontftaat , zo bcdcnkt nogtans ecns , hoe fchandelyk het zy, van wcelde te vervloeijen , en zich aan haar over tc gccven , die dan menigmaal van armoede ver- gczelfchapt wordt. Want, „de prachtige toeftel „van gaftmaalcn (om dc woordcn van Florus te gebruyken) „ cn de koftclykcuytgave , fpruyten- „ zc niet nyt eene rykelykhcyd dic wel haaft ar- „moedc baarcn zal? Overmids , gelyk zeker Blyfpeldichter zegt , „ de winft niet beftaan kan , ,, zo de kofte 6f uytgaave haar tcbovcn gaat. En wie is 'er die niet weet dat overdaad groote koften vereyfcht ? naardien de gcwoohte van prachtig te leeven niet alleen de middelen kren kt , maar door- gaans ook aan 't lighaam fchaadelyk is , 't welk veel beter door maatigheyd verzorgd wordt, dan door zeer I N L U X U M. j r 0 prodtga rerum Luxuries , nunquam parvo contenta paratu , quid non mortalia peBora cogis / quidnani mali a te non proficifcitur ? quae non caedes ex immoderato viniuluortae funt? nam tette Seneca, nulla rcs magis iracundiam alit , quam Luxuria intempe- rans. Etfi autem ex illa nonfemperori- tur ira , cogitate tamen quam fit turpe , diffluere Luxu , eique feie dedere , cui faepiffime comitem fe adjunxitpaupertas. „ Nam magnificus apparatusconviviorum, (ut Flori utar verbis) ,,etfumtuofaiargi- „ no , nonne ab opulentia , paritura mox egertatem ? „ Non enim , ut ait Comi- „cus, poteft quaeftus confiltere, lieum „fumtus fuperat: atque luxumfumtusre- quirere magnos , quis ignorat ? quia lau- te vivendi mos non folum opes attenuat, verum et corpori plerumque nocet, *cui niulto meiius fobnetateconiuiitur, quam abun- Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 32 O R A T I O zeerruymen overvloed. Betrachtdit derhalve ern- ftig in uvv gemoed, dat gy leert met hoe weynig men leeven kan , en hoeveel de natuur maar vereyfcht : want, gelyk de meergemelde Seneka zegt , „De „ vereyfchingen des lighaams zyn maar kleyn; „ de koude tracht het af te weeren , en den hon- „ ger en dorft met voedfel te dempen : alles wat „daar buyten begeerd wordt, dient tot ondeug- „ den , en niet voor eenig nut gebruyk. Maar dus veel hiervan ; want uyt het gene dat reeds gezegd is , blykt klaar, dat'er naauwlyks een verderflyker ondeugd is (opdat myne reede wederkeere vanwaar zy begon) dan Overdaad, die nu fchier overal in zwang gaat. 6 Hoe ge- lukzalige, jawateen gulde ftaat zoudie dermen- fchelyke zaaken zyn , zo godvruchtigheyd en maatigheyd de ganfche waereld door , haar verbly f hadden ! Maar waar op aarde wordt de overdaad nuniet gepleegd? ja groeit ze niet dagelyks aan , en neemt deeze peft niet toe ? zulks dat op onze ceuw zeer wel fchynt te paflen dit zeggen van Ho- ratius , I N L U X U M. 35 abundante copia. Serio itaque illud men- te verfate, et Difcite quam parvo Ttceat producere vitam , Et quantum natura petat. Nam , ficut aliquoties jam citatus inquit Seneca , , , corporis exigua defideria funt ; „ frigus fubmovere vult , alimentis famem „ ac fitim extinguere ; quidquid extra con- „ cupifcitur, vitiis, non ufibus laboratur. Sed haec hactenus : ex hoc etenim quod jam dictum e(t , liquido patet , vixullum efle vitium perniciofius (uteo undeegres- fa eft referat fe oratio) quam Luxuria, quae nunc ubique fere viget. 6 Quam beatus ellet , quamque aureus humana- rum rerum ftatus , li per totum orbem terrarum et pietas , & temperantia mora- retur ! At ubinam gentium Luxus non coli- tur ? imo nonne indies crefcit & augmen- tum fumit peftis haec ? adeo ut optime in feculum noftrum quadrare videatur Hora- tianum illud , E At- • 34 O R A T I O ratius , De leevenstyd onzer ouderen , fltmmer dan onze grootvaderen , heeft ons voortgebragt nog erger , dte wel haaft een nbg ondeugender af komft voort- brengen zullen. Welke voorfpelling God gena- diglyk verhoede , zo anders myne wenfchen iets vermoogen. Ons is dan nog overig , dat wy eens zien door wat middelen men dit verouderde quaad zoude kon- nen tegengaan , en op wat wyze men dit honig- zoet vergift kan wegneemen. Door menfchely- ke hulpe alleen kan dit niet gefchieden ,• godlyke byftand is 'er toe van noode. Maar wat is die ? Wat toch anders , dan die zaligmaakende genade Gods , welke , gelyk de Apoftel zegt , * allen men- fchen verfcheenen is , en ons onderwyft dat wy de godloosheyd en de werreldfche begeerlykheden ver- zaakende , maatiglyk y rechtvaerdiglyk ,engodza- liglyk leeven zouden in deeze tegenwoordige wer- reld , f endte aan elk een van ons is gegeeven ; t door welke genade wy welbehaagelyk Gode moo- gen dienen met eerbiedigheyd en godvruchtigheyd $ let 5 er op , met godvruchtigheyd. Wat derhalve an- ders hiertoe te gebruyken , dan de Vrteze des Hee- *Tit.II.ii.i2. tEph.iv.7. {Heb.xii.iS. I 1ST L U X U M. jy Aetas parentum pejor avis , tuVtt Nos nequtores , mox daturos Progeniem vitioftorem. quod omen benigne avertat Deus , fi quid mea valent vota. . Reftat igitur ut videamus quibus reme- diis huic malo tam inveterato occurren- dum , & quonam modo e medio tollen- dum fit mellitum iftud venenum. Hu- mana quidem ope id fieri nequit ; divino auxilio opus eft. Quidnam vero eft il- lud ? quid , nifi >, gratia illa Dei falutifera , ' „quae, ut inquit Apoftolus , quibusvisil- „luxit hominibus, erudiens nos ut abne- „gata impietate, et mundaniscupiditati- „bus, temperanter, & jufte , etpievi- „vamus inpraefentifeculo; quaequeuni- „ cuique noftrum data eft , atque per „ quam ita colamus Deum , ut ei grati ^limus cum verecundia & reverentia? Quid igitur adhibendum nifitimorDo- E z mini }6 O R A T I O Heeren , die , gelyk de zeer godvruchtige Koning David , en naa hem zyn zoon Salomon gezegd heeft, het begtnfel der wysheyd is- } want devree- ze des Heeren , zegt de eerfte * , is reyn - } en door de vreeze des Heeren , zegt de ander f , wykt men af van het quaade ,• waarmede overeenftemt ook dit zyn zeggen. \ De vreeze des Heeren is een fprinfk-ader des leevens , om af te wyken van de firtkken des doods. Byaldien dan dit ontzag , naamelyk de Vreeze des Heeren , zulk een krach- tig middel is , dat men 't quaad daardoor myden kan, hoe zeer behooren wy dan tetrachten, God te vreezen, en dat niet ter loop , 6f zowathee- ne , maar geftadig , en met der daad : waarom ook de Allerwyfte Koning gezegd heeft %Wel- gelukzaltg is de menfch , die geduurig vreejl y maar die zyn hart verhardt y zalin 't quaad vallen. Hier- om is 'et dat de opperfte Wysheyd , naamelyk God zelf , zegt , • Welgelukzalig is de menfch die na my hoort , dagelyks waakende aan myne poorten : want wy moeten alle dagen ,, ja alle uuren waa- ken^ * Pf. xix. i o. | Spr. xvi. 6. t Kap. xiv. 17. $Spr. xxvnr. 14. Kap. viii. 34.. I N L U X U M. 37 mini , qui , ut piiflimus rex David , et po(t cum filius ipfius Salomon dixit, eft initium (apientiae ? nam reverentia Jeho- vae eft munda , ait ille , & reverentia Jehovae receditur a malo , inquit hic , cui confentaneum elt illud ipfius dictum , ,,Reverentia Jehovae eft fcaturigo vitae, „ ad recedendum a tendiculis mortis. Si ergo ea reverentia , timor nempe Domi- ni, remedium fit tamefficax, utmalum per illud vitari poteft , quantopere nobis adnitendum eft quo Deum timeamus , atque id non obiter , aut perfunctorie , fed continuo et revera : quocirca et Sa- pientiflimus rex dixit : „ Beatus homo qui ^femper pavet • qui autem animum fuum ^obdurat , in malum ruet. Hinceftquod fumma Sapientia , videlicet Deus ipfe, inquit, ^Beatus homo qui me audit, ex- „ cubans ad meas fdres quotidie : per omnes enim dies ,. imo omni hora , nos vigilare E 3 opor- 58 O R A T I O ken , zo vvy niet in 't quaad willen vallen , waar- toe wy van zelfs en vrywillig , en als zonder eenig geweld of dwang , gevoerd worden , vol- gens dit zeggen van den Poeet , f Men daalt gemakkelyk ter helle neer van boven , Men vtndt by nacht en dag den afgrond openftaan , Maarweerte keeren ^fieylterug om hoogtegaan, Dat heeft veel arbeyds in y dat heeft zyri zwaartg- heden. Men moet derhalve nacht cn dag op de wacht zyn,- *want onze tegenparty , de Duyvel, gaat om als een brullende leeuw , zoekende wien hy zoude moo- gen verflinden : doch wy moeten hem wederftaan , vaft zynde in het geloove , waakende , en bidden- de j maar hoe ? Geduurig en zonder ophouden , niet zo zeer met den mond , als wel met het ge- moed j en zulk een aandachtigheyd is de waare Godsdienft , en die vreeze welke de Allerhoogfte van ons vereyfcht , en dat niet te vergeefs ,• want aldus volhardende en ^ fal/en dage in de vreeze des Heeren zynde , is 'er zekerlyk eene belooning y en onze verwachting zal ritet afgefneeden worden. In 't kort gezegd , § De vreeze des Heeren , gelyk de H. Schrift getuygt, vermeerdert de dagen - 9 maar de f Virgil. vi. boek. * i . Pet. v. 8. \ Spreuk. xxiii. 1 7, 1 8. § Spr. x. 17. I N L U X U M. 39 oportet, fiin malumcaderenolimus, quo ultro et fponte , ac nulla fere vi coacli , ferimur, fecundum illud Poetae Facilis defcenfus Averm : Nobles atque dies patet atri janua Ditis; Sed revocare gradumfuperasque evadere adauras, . Hoc opus y hic labor efl. Nocte igitur ac die excubandum ; nam ad- verfarius nofter Diabolus ut leo rugiens circuit , quaerens quem devoret : ei au- tem refiftere debemus firmi per fidem , vigilando et orando ; at quomodo ? As- fidue ac fine intermiflione , nontamore quam mente : et talis devotio elt verus Dei cultus , ac timor , quem a nobis requi- rit Altiflimus, idque non fruftra ; quippe ita continuando , & in timore Domini femper agendo , certa nobis erit merces , et expe&ario noftra non fuccidetur. Quid multis ? %everentia fehovae , tefte S. Scriptura, ^adjkit dies $ anniveroimpro* Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuesf LLC. Images reproduced by courtesy of Koninkli jke Bibliotheek, Den Haag. 326 C 25 40 O R A T I O de jaaren der godloozen worden verkort ; en wie ziet niet dat dit ook menigmaal blykt aan de wel- luftigen , en zulken die fteeds goede cier maaken ? Men zoud hiervan veele voorbeelden konnen by- breneen : doch waartoe ? naardien zulks niet flechts den gcneesmeefteren , maar byna eenen iegelyken bekend is , naamelyk dat zy die tot weelde over- gegeeven zyn , zichzelven menigmaal den dood verhaaften. 