title: Horti medici Amstelodamensis rariorum tam Orientalis, quam Occidentalis Indiæ, aliarumque peregrinarum plantarum ... descriptio et icones ad vivum æri incisæ auctore Joanne Commelino opus posthumum latinitate donatum, notisque & observ. illustr. aÌ€ Frederico Ruyschio ... & Francisco Kiggelario [volume 1]
creator: Commelin, Casparus
text: Multo indiget calore , humore , foloque conyenienti. het lediirven en ^&gami \ door dien het een eenjarig gewas Jijnde , alle jaar op meuTVs gefayt moet werden. Om de voortrefelijkheyt der Bloemen , oordeele ih-idat het van de Liefhebhers onder de playfantjle Planten hehoort gefteld tc weriien. Het heeft veel warmte , vogtigheyt en goede aarde van noden tot dejjelfs oeffe- ning. ClSTVS LED Py rLORE MACVLA^^^UICANTK ^fOTATO C A P. XX. CiSTUS LEDON, FLORE MACU- LA NIGRICANTE NOTATO, Joh. Bauhin, QUantumvis haec Cifti fpecies f^tis ^11- ^perque ab aliis Auitoribus fit dc- fcripta 5 tamen ob florum amsenitacem iconumque delineationem rudiorem & im- perfeftani, ab aliis traditam, non incon- cinnum fore exiftimavi 9 hanc quoque ex- hibere 5 nulla faSa nova defcriptione , contentus ea , quam concinnavit Sc pu- blici jurisfecit Carol. Clufius, rarior. Plant. Hiftor. lib. primo , cu)us verba ha^c funt. Primum igitur Ledon fruBicat ad hominvs nltitudinem , quam etiam interdum fu- perat ^ ramis frequentibus , lignojis , du- yis ^ nigris'. Folia ^ queinadmodum & ra- ^i-i tx adverfo fita funt ^ ohlongattrans- verfum digitum quandoque lata ^^ nonnun- quam etiam latiora ^ fuperne ex viridi' ^igricantia , inferne candicantia , qua cum tenellis ramulis pingui quodam odoratOj talido j tranfparente liquore adeo co- piofb dfperfa funt , ut procul etiam ex fplendore confpici & agnofci pojjtt yodor au- tem o&ava miliaris Germanici parte nari- hus percipi : flore eft inter reliqua Cifti ge- nera & pu/cherrimo & amplijjimo , mstgn^e Rofe inftar , ftmplici qumque-fGhorum Cex- turaiomnino interdum aihofed Cujus pngula folia circa unguem ex purpura-nignccmte maculd Rhomboide ^ nunc majore^ modd minore & anguftiore , utplurimum hfeBa funt j floris umhitico multis croceis fihm pleno^ ut in aliis Cifli generihus: capiiti- la in longijs pediculvi , foliifque fiis cknu- datisi omnium maxima ^ rotunda fen & plana , non mucronata , dr fdpenumerd decagona , dura , interius flavefientia , quihus dehificentihtvs , fiejnen decidit copio- fum ) fiuhrufum s ojnnium minutifjimum. % CISTUS LEDON, WIENS BLOEM met een SIVARTE VLAK GETEV-^ KEND IS. HOewel defie foorte van Ciftus vanan- dere Autheuren fneer als fiaam befichreven is , /00 heh ik niet te min geraatzadm gevo7iden , fioo van wegen de fichoonheyt des Blocms ^ als onvolmaaktheyt van de aftckeninge y die a77deredaar van gedaan hebhen , defe hier nevens te latcn gaan. Ik en fial hlcr geen nieuwe befihrij- vinge maken , maar 7ny vergenoegen ?net die gene^ dewe/ke Car. Clufeus in V eerfte bock van fijne Hiftorie der rare Planten y daar van gemaaht heeft > wiens woorden aldus zijn iuycknde. De ecrfte Ledon groeit mans hoogte , die fy ook wel komt te overtreflfen , en dat met veele houtagtige ^ harde, en fv^'artagtige takkert , dewelke foo wel als de bladeren twe aan twe tegen over malkanderen ftaan : Defe bladeren fijn langwerpig , in brecte fomtijds met die van cen vingerovereenkomende j ookwel breeder , van boven donkcr-groen , Van ondcren witagtig , fy fijn ook nevens de jonge takxkens met een feekere vette, welriekende j verWwmende , en doorfchy- nende vogtigheyt foodanig befet , dat- mcn deftlvc ook door het blinken, en desfeifs reuk cen half quartier van eert duy tfche mijl ver gewaar kan worden : de Bloem is onder alle foorten van Ciftus de fchoonfte , en kloekfte 5 een grooteenkel- dcRofe niet ongclijk , beftaande uyt vijf bloem-bladcren , dewelke geheel en al wit zijn i uitgenomen aan hare nageltjens ^die gemeenlijk mct eert purpuragtig fwart vlakjcn getekcnt zijn j 't welkeenRhom- bus van figuure gelijkeni^e , fomtyds groot, dan ook wel kleen is ^ zijnde ondertuflchen de navcl dcs Bloems met veele Saffraan-ver- wige bloem-draden verviilt , gelijk iri d'andere geflagten van Ciftus : Dc Zaad-huyskens , op lange voetjens ruftende , zijn de grootftc van alle de anderc , en byna rond , en cenigCnts vlak en effen, geertfints puntig cn menigmaal ticn hockig, hard , van binncn geelagtig \ defe Zaadhuyskens open gaandc ftorten vcel rosagtig en feer klccn zaad uyt^ V lii- ( Inter hafce Cifli fpccies repcritur qiio- que alia , floribus emaculati candoris. Hifpania ut & Lufitania alunt hanc plan- tam. Sub nofiro climate duriore onerantur floribus Menfibus Junio , Julio ; quibus deciduis fujccedunt vafcula feminalia & fe- mina matura , hifce lolo commiflis , in Bel- gio fefe propagari patitur hxc arbufcula , ad plures annos fuperftes , modo tempore hyemali in hybernaculo cpnvcnienti con- fervetur. ^ftate & calore , nec non irrigatione frequentiore indiget. , Hiiius refina Pharmacopolis nofi:ratibus tiotiirima , nominc Ladani , feu Labda- ni. In Horto noftro vigent 8c florent quo- tannis multae Cifti fpecies , ut patet ex Cat. Hort. Amftel. quarum figuras huic ad- Jungerejconfultum minime duxi. ■o) Onder defe foorten van Ctftus wsrt^er ook ecn gevonden , dewelke gants en gaar wit , en fbnder vlekken is. Spanje enltalie Jijn de natumiijke groei^ plaatfen defesgewas. Onderdit ons koiid climaat bloeythetin de Maanden van Jtmy en ^uly , en na de Bloemen doen haar de Zaedhuyskens , en ook ri/pe zaden Qp dewelke hier te Lande ge^ fayt zijnde , tot Boomkens komen tegroeien^ dieveele jaren kunnen overblijvenj indien meii defilve des winters in een bequame winterhuys komt te fetten. Des fdmers vereyfl ditgewas veel warm- tCy ookmoet7nendikwils begieten. Den harfl , die uyt defe Boomkens voort- komt 5 h by onfe Apothekers feer wel be-- kend.^ en datmet de name van Labdanum cf Ladanum. In onfenHofbheyenjaarlijkxveelefoor' ten vanCiftu^-i gelijk zulkx blijkt uyt onfi Catalogus HortiAmftel. welkers figuren ik met nodiggeagt hcbbe hier by te voegen. Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Imoges reproduced by courtesy of Konlnkllike Blbllotheek, Den Haog. 1 77 A 3 vol. 1 (41) C A E XXI. OXIIS BULBOSA AFRICA^ NA ROTUNDIFOLIA, CAULIBUS & FLO- RIBUS PURPUREIS AMPLIS. NObiliffimus & ftrenuiffimus D. Simori vander Stel , Promontorn Bonx Spei Gubernator Digniffimus , mter alias plantas , hafce nobis quoque tranlmilit bulbofas radices, aliquot fibris capillatas, corticeduro, fufco, obduaas^ magnitu- dinenucisavellange, qu^, cortice ablato^ in duas tresve fquamofas radiculas lepa- rantur ^ ex hifce emergunt folia terna , pcdiculislongis ,craffis, purpurafcentibus nixa, partimhumi fufa , partuu ereaa ^ per cxtremum rotunda , faturate viridia, infcrnedilutiore viriditate praidita, fapo- te acido. Flores , e calyculo in quinque lacmias divifo, emicant, fatis grandes pro plantai ma^nitudine, pentapetali, ex rubeo lua- ve.purpurei, nonnihil odori , quorumtul- cta funt pediculi debiles & fragiles. Priufquam flores fefe exphcuere con- volvulimodo convolutifunt, quibus pe- reuntibus fuccedunt vafcula femmaha , m quina loculamenta divifa , femma exiha continentia. ^ , , r a -v Sub climate rioftro floret Menfe Apnh & Maio, quod vifupulchrum atque venu- ftum-, hyeme in fiaiU & hybernaculo pr^- fervanda a brumse injurus. Multiphcanda non fohnu femine i ve- rum etiam bulbis )unioribus , qui i cor- tice cralTo ablato, feparandi & tcrrai committendi ; vetuftiores mtcrim, polt- ^FRICAANSCHE CLAVER^ ZUERING, metBOLAGTIGE WORTELEN, RONDE BLA- DEREN.en GROOTE PUR- PURE BLOEMEN DE feer Edelen en Gejlrengen Heer S. van der Stel , Gouverneur van de Caap de Goede Hoop , heeft ons ondi^r andere Gewaffen , de Bollekens van deje P/ante mede overgefonden , omvangen de van een harde'bruyne fihelle, nietfon-' der afhangende hair-wortelen ; defelve zijn van groote een hafenoot gelijk, en vande huytenfte fchelle onthkot zijnde, verdeelen fy haar in tm, of drie fi'huh-v)ijfe bolle- 'kens: Hieruyt kojwjnde bladeren te voor- fchijn , drie by een , Jleunende op lange , dikke , purpur-verivige voetjens , dewelke ten deele regt op Jlaan, ten deele tegens het aartrijk aan leggen , voor aan %ijn deje bladeren rond , donker groen , van onde- ren licht groen^ en fuur van fimaah D^bloemen, deiveike ,na proportte van de plante vry groot zijn , komen uyt vy f bladenge kelkxkem voort i en fijn ook mt vijfhhem-bladeren befaande , fi-hoon pur- pur-venvig, metiveynigreuk ^ enopfivak- ke en brofe Jleeltjens ruflende. Eer dat de bloemen haar komen te ope^ nen, iijnfe in eengerolt op deivyfivande convolvuh ofWinden: Hter na volgen de zaathuyskens i die in vyven opcngaande, kleene zaden in haar onthotiden. Hier te lande hloeit dit gcivas , in d^ Maanden van April en JAay , V mlk lief lijk en aangenaam is om te zien ; en moet des ivinters tn potten en in een winterhuys g-efet ivorden wegens de koude^ DeUclfs voorttehge en gefihiet ntet al- leen uyt hetzaad, maar ook doordejongc bollekens, dewelkevande buytenfte fhelle ontbkot zijnde. verdeeld en m de aarde quam (42) quam flores ediderc J in nihllum redi- guntur. Ufu &virtuterefrigerantecum Trifolio Acetofo noftrate convenit. Qu^ a D. Breynio in Ccnt. prima cap. 46. deferibitur , hujufce plantae ipccics , aut potius varietas eft habenda , quoniam cauliculi , flores & folia fuftinentes , virore nitent, in noftra autem , exrubeo-purpu- rei funt. geftooknwerden; ondertujfchenwerdende oude bollehens na het hloeijen vernletigt. Vanwegenhetgebruyk en verkoelend kracht, komt dit gewas over een met onfc m-landjche Claver-zuering, Diegene dewelke van d^HeerBreynein Jtjn eerfte Centune cap, 46 befchreven wordy moet voor een medefoorte , of liever voor een veranderinge van defe gehouden wer- den, na dien defteeltjens , diede bladeren enbloemen onderfteuneny blinkend-groen ^ en defe onfe in tegendeel uyt denrodepur-^ pur-verwig zyn. Ili / ilS //>» . J/J- O , J/> C ' v -^, ^'^o OXYS BVLBOSA iLTHIOPICA MlNOR ^0110 COKDATO "^^^ (43) C A R XXIL OXIIS BULBOSA i£TH10PICA KLEEN , BOLAGTIG, JMOREt MINOR , FOLIO CORDATO, LANDS CLAVER^ZURING , 7net FLORE EX ALBIDO- HERTSWYSE BLADEREN , en PURPUR ASCENTE. WITA GTIGE TURPURE BLOEMEK EX hujus radicibus, extrinfecus pullis , teretibus , fquamofis & duris , prx- ccdentis fion difTimilibus , cauliculis autem altioribus, tenuibus , ex viridi - purpura- fcentibus, fuprema parte ramofis , exeunt folia tricompofita , Trifolii vulgaris xmu- la, cordata, fuperiore parte virefcentia, inferiore purpurafcentia i fapore acido. Flores j ex perianthio quinqiie parti- to , producuntur pentapetali , convolu- ti, quemsldmodum praecedentes , ex al- bo languide-purpurafcentes , fere inodo- ri > longis pediculis innitentes. Vafcuia feminalia oblonga ^ pentago- Jia, qux per maturitatem in quinque par- tes dehifcunt , feminibus pufiliis , diver- fisjrcpleta. Anno M DC XC. Menfe Majo floruit ifthxc planta in Horto nofi:ro Medico. Non loliim propagatur & multiplicatilr femine, radicibufque , verimi etiam bul- bis oblongis , qui innafcuntur ramulorum divaricationibus , quod in nonnuUis Tuli- pis quoque evenire experimuti Eandem credo efTchancplantam ,quam defcripfit & delineavit Bodaeus a Stapel in Theophr. lib. 4. cap* 4. fol. 336. Frigoris eft impatiens , virefque con- Venire cum antecedente , fapor ejus indicat. Ult defes geivas worielen , dewelhe rond en lang , Jchibagtig , hard , van buyten fwart , en de voorgaande niet ongeltjk zijn^ ahmede uitderfelver Jleel- tjens , deivelke dim , purpuragtig groen zijnde , hooger als de voorgaande opwajjen , en haar van boven in takken verdeelen i komen de hladeren voort , dewelke uit drie te zamenzijn gcfield^ hardswijs^ dievan degemene Claveren gelijkende ; defe zijn van hovcngroen , van onderen purpurag- tig , en fuur van fmaak, De bloemen komen voort uit een kelk- je , V welk in vijven is gefpleten ; defeU ve fijnvijfhladerig in eengerolt^ gelijk als de voorgaande , witagtig van couleur , met een weynigskenpurpuragtigheidvermengt i byna reukloos , Jleunende op lange voet- jens. DeZaadhuyskensftjn vyfkantig^ lang- werpig , dewelke rijpgeworden zjjjde^ haar in vijf deelen kojnen te openen , waar in ver- fcheyde kleene zaatjens onthouden worden, In't faar 1690. heeft dit geivas in de jMaand van May gebloeit in den Hortus Medicus. 'tSelve emJDordnietaileen voortgeteeli en vermenigvuldigt door V Zaad j en des- felfs mrtelen , inaar ook felfs door lang- werpige hollekens, die tujfchen de Vcrdeel- de fteeltjens voortkomen , V welk men ook inverfcheydeTulpen gewaarword, Ik vertrouw dat dit gewas ^t felve is^ V geene Bod^sus a Stapel in Theoph. llb. 4. cap, ([.fol. 33<^. hefchreveni en afgebeeld heeft. ^ V En kan iegens geen koude , en dat het in kragten met de voorgaande overeenkomt ^ ^eeft de fmaak te kennen. ^ X OB-^ (44) OBSER,VATIONES. In hifcefloribus dcna nuiperantur ftamina , cx alb^- do virefcentia, quorumquinquelongiora, totidemque brcviora exiftunt , apiculis luteis ditata. Styli quini, raro quaterm , apicibus coloris herbacei inftrudi, parte fuperiore tenuiflimi , inferiore vcro, ubi futurae capfulas feminalis rudimentum conftituunt, crafli. Semen Violamm femini haud djfllmilc, prjetcrcom- iTiune involucrum pentagonum , unumquodque pecu- liari includitur membranse niveas, qualicvi attafbude- hifcente celeriter in fecontrahitur &crifpatur, fcmcn- que raptim erumpit. Vigct florctque per totamfereasftatem. Hanc plantam cum innumeris aliis ex India Oricnta- li in HortumMedicum transferri curavit Nobiiiflimus & Ampliflimus Dominus J. Huydckoper , Eques , Do- minus inMaarfeveen & Ncerdijk 8cc. Conlul & Sena- tor UrbisAmftcIodamenfis, acDjrec^or Societ^tis In- 4ix Orientalis &c. &c. , ^ANTEl^ENINGEN. In defe Bloemen werden tien hloemdraden geteld , mtden wttte-groen, waar van datter vuflange, envuf hrtejim ^ defe ftjnverfenvan geeletopjens. Ool^isyder Uoemtje begaaft met vijf , felden met vier bloemfitjltjens (ftyh) aan -welkers uttewden groene tovjens vaffnten, defelve Jijnvan boven dm ^ van onderen integen- deel , daar f; t begtnfel van V Zaadhnjsken helpen maken , dtk^ Behalven hetgemeenevjfhoekigvlies, 'twelk.alle de z.a^ den te gelijk^omvangt: footfi , dat yder zAadje , viotenzAad met ongelijk^z.ijrjde , nog apart in een ivtt vliesken befloten u^ord , V wclk^, hoe-wel Ugt ofeven aangeraakt , breekt , en in een ogenhlik^ omkrMende , fprtngt het zaad fchielijk^ daar mt. Het groeit enbloeit byna de geheeleSomerdoor. IHtgewaSt nevens een ontelbaar getal vanmeer andere\ heeft den Ed. Heer f. Hn^dekoper , "R^dder , Heer van Maarfeveen , ISl^erdijk &c. T^urgermeefier en Raad der Stad zAmfterdam , Bewinihebber van de Ooji-Indifche Comp, &C.&C, aan den HortHs Medtctis beforgt. KOMIWKII/Ke BieLIOTIIcr;; Flore \^\RrKGATo 0D0RAT9/ Plk^s^o . -.5 ' J (45) e A p. NERIUM LATI-FOLIUM INPI- CUM FLORE VARIEGATO, ODORATO , PLENO. TSIOVANNA-ARELI Hort. MaL NOn folum fiequens eft per totum Malabaricum Regnum , vcrum etiam in Infula Zeylon , unde ad nos transmifit NobilifTimus D. Laurentius Pijl , Urbis Co- lumbo Gubernator digniffimus j nomine VuUMeftica infignitum. Hanc arborem in Viridario noftro luxit- nantem concise ac paucis defcribere fert animus, tjuandoquidem fat diflTuse inHor- ti Mal. parte nona , eam defcripfit llluftrif- fimus & NobiliffimUs Henricus van Rhede , Dominus in Drakefteyn &c. &c. Hominis affumit proceritatem hujus at- Dufculae caudex, fubftantia non admodum ^ura , cortice grifeo obduda ^ rami autem juniores , virefcente colore nitentes , hu- niore aqueo turgent. Foliis gaudet non deciduis ^ fplthamam longis , unciam circiter latis , rigidis , craf- ^Js, mucronatis, faturate viridibus > pe- diculis brevibus fultis , bicompofitis , con- trariis inter fe petiolis nafcentibus , inodo- J^is , faporisque amaricantis. Caules faftigiantur in flores , polypeta- los , amoenos, odoratos, calices quinque- partitos occupantes , pediculis longioribus innitentes , Rofai incarnata; inftar ,pulcher- rime rubentes , ftriifque niveis variegati , ftaminibus &ftylo mediumoccupantibus. Luxuriavit & floruit qnotanuis Augufto ^enfe , nullo infequente fru£i:u. Reperitur quoque alia hujus arbufculi Ipecies , quce Horti noftri non minus alumna XXIII INDIAANSCHE, BREET-BLADE^ RIGE OLEANDER met DUBBEL^ DE, RIEKENDE, en BONTE BLOEMEN Dlt gewas en is niet alleen veehduclig te vijtden door het geheele Malaha^ rifche Rijk , maar ook op V Eyland Zeylon , van waar ofis "^t Jelve overgeftuert is door den Ed. Heer Laurentius Pi/ly Gouverneur op Cohmho , onder de name van Fuk Meftica. Mijn voornemen is defe Boom , /;/ onfeH Hof weelderig groeiende , /;; V korte te be^ fchryven , nademaal dcn We/-Ed. Heer Henric van Rheede , Heere tot Drakeftein , ^c. ds^c. defelve wijtlopig hefchreven heefty in'' t negende deel van ftjnen HortusMala- baricus. De ftamme mans hoogte wajfende , is fagthoutigj enomvangen van een grauwe fchorjfe ; dejonge fcheuten daarentegen fijn blinkendy en groen van couleur^i vervult met een waterige vogtigheyt. De bladeren , des winters niet dfvallen- de^ fijn een(j)annelangi ontrend een dum breet\ ftijf^ dik.,voor fpits-, donker-groeU van verwe, defelveftaan op korte voetjens , tweaantwe tegens malkanderen over^ en fijn reukloos , ook bitteragtig van fmaak. De bloemen komen uyt het uyterfte der takken voort , op lange voetjens , en dat uit een bloem-kelk , dewelke in vyven is gcfpou^ wen , defelve Jijn veelhladerig (Polypetali) feer fchooni als een incarnate Rooje , ?net witte ftreepen doormengt \ van binnen ver- ften van bloem-draden , en een bloem-ft jl-i en fijn ook fcer hcfltjk van reuk. Defe Boom heeft alle Jaar in Jlugufto welgebloeit , maar noyi vrugtenvoortge- bragt. Daar werd nog een medefoorte van de^ feuBoom gevonden in onfen Hof ^ dewelke Y eft^ (46) cft , foliis anguftioribus , floiibufque pcn- tapetalis dilute incarnatis gaudens , qui- bus emarcidis fuccedunt filiqux productio- res, feminibus pappofis prxgnantes , hxc , floribus onufta^etiam reprxfentatur in Hort. Mal. parte nona , nomine Belutta-Areli. Culturge fub noftro climate fatis paticns eft, folum riguum, folemque calidiorem seftate amans , quo,ut abundemagis frua- tur , in repofitorio feneftris vitreis in- ftru^o , reponenda , quibus denegatis ra- riffime flores producit : Hyemali tempore in hybernaculo convenienti collocanda , ut fuperftes maneat. Sicut genere , ita quoque viribus noci- vis cum Apocyno convenire , mihi perfua- deo , eapropter apud Malabaricos Medi- cos noneftinqfu. OBSERVATIONES. Folia utplurimum tricompofita , per intervalla longio- ra , fibi mutuo refpondentia , pediculis brevioribus &: incurvis, exvirorealbicantibus, ramis infident. Floresnumerofi, necfugaces, umbellatimquequafi difpofiti, quindccim petalis conflrudi funt , quorum intima Sc minora magis crifpa. Staminibusgaudent denis, brevibus, latiufculis , ni- veis, apiculatis: Horum apicesfiguraSagitta: aquaticic foliisfuppares, &;cumfl:aminibusconcolores, inappcn- diculas tenuiffimas, unciam longas, capiliis numcrofis adlatera inftruaas, fibi invicem contiguas , acfili can- Xiabini inftar contortas , terminantur. Quod floribus eft pentapetalis, foliisque auguftiori- bus , quinis tantuin ditatur ftaminibus , eodem ritu difpofitis. Jinalder hladeren 5 en vyfhladerige ligt in- carnate hloemen draagt , 'waar na lange hauwen , en plmfg zaad komt te volgen ; defe werd met hare hloemen afgeheeld in V negende deel van den Hortus MaL onder de henaminge van Behitta^tAreli. JHen kan defe hier te landen feer wel voortqueeken-^wanneer defelve van een vog- tigeaarde t enheete Sonnefehijn desfomers verfien word^ waar toeook de glafekajfen feer dienflig zjjn , en fonder defe draagtfe felden hloemen : ^s mnters moetmenfe in een hequaam winterhuys fetten , om over te houden. Gelijk defeplanten eenflagtigfijnmetde xApocynum , foo vertrouw ik datfe ook in fchadelijkheid van kragten met den ande- ren overeenkomen ; hieromme foo en zijnfe hy de Malabaren ntet gehruyklijk in de JMe^ dicijne. AANTEKENINGER. De bladeren Jijn meefi van drie by een gefield , dwen tegens malk^nderen over ^ fieunende op korte omgeboogefieel- jcns , van couletir uit dengroene u/itagtigs en fiaatdefetfa- menfiel v. nbladeren op een wijtagtige difiantie van den an- deren. 'De bloemen fijn veele en als wajerwys (umbellatim) b^ een gevoegt , defelve en vergaan niet fchielijk^^ en fijn van i^. bloetn-bladeren te Jamengefield, waar van de binnenfie eu kieenfie wat meer in een gekrult Tjjn, Sy hebben lo. b/ocm-draden , dewelke kort , breedagtig, fneeuwit, engetopt ofgehooft z.ijn : Defe hare topjens of hoojijens gelijken van figure niet qua/ijk^de bladeren van't Water-Ser- pents-tonge kru)t, en fijn met de bloem-draden eencouleurig ; defelve termineren tn feer dunne aanhanqzjlkens , een duym lang., enmetvele opzy fiaande hayrtjensbefet , dewelke tegens malk^nderen aan/ittende ^gedraytfijn , als een hennip touwtje. Die gene , dewelke vyfbladcrige bloemen draagt^ en fmal- der van blad is , heeft ook^mct meer als vyf bloem-draden , deti^elke op defelve wijfe gefield z^:jn. C A P. (47) C A R XXIV. FLOS CLITORIUS ^r^^;//^. PHASEOLUS INDICUS CLY- CYRRHYZiE FOLIIS , FLORE AMPLO,CiERULEO, PLENO. CAulibus exit rarmentofis ^ longis , tc- tluibus 5 humi difFufis , nifi proximas ridicas, aut quaevis aiia apprehendere 8c eonfcendere valeat. Foli^ ad fingulas coftas quina > ex ad- verfo fita , uno impari extremam cofi:artl occupante , unciam lata , taftu moUia, Galegx, aut Glycyrrhyzai non difparia, magis tamen mucronata, quam figurae Horti Mal. aut Breynii repraefentant. tios nutans , inodorus , polypctaius , c calyce quinquepartito prodit , colore fatu- tatecxruleo, nitens. Petala extremo rotundiola, floremple- iiumrepraefentant,in quorum mediomacula pallidafefeofFert cum aliquibus ftaminibus apiculatis , quorum apices pallidi. Floribus marcefcentibus fuccedunt fili- qua; longx , anguftae , refpe^tu tamen flo- ^um magnitudine, exilcs, qux femina con- tinent quina, fena, plarave, fufca,pia- i^a , finum imprefllmi in medio habcntia , fapore fubamaricante. Ahnis reparatae falutis M DC Lxxxix. ^ MDC xc. eodem femine cnutrivi hanc plantam , idque in rcpofitorio , fimo equino calido, &foIoconvenicnti,infiruLi:o, ge- ftavitque flores plenos , albos , amoenos , i^Ique Menle Julio , quibus evanidis fuc- ceflere filiquae omni ex pai te completx, ma- tura continentes femina Menfe Scptembri. Modica indigef aquaj 8c muko calore lovenda. INDIAANSCHE BOONE, JMEt CALISSIE' of SOET-HOUDS BLA^ DEREN, en BREEDE, BLAUWE, en GEVULDE BLOEMEN Dlt geivas homt voorden dag met lan- ge , dunne /cheutkens i dewelke , ten fy defelvc door dc hyflaande rijskens^ of iets andm onderfleunt ivorden j langs het aard* rijk verfpreyt kggen. Hct heeft vijfbladeren aan yder rib vafl fitten , 'vjaar van datter twe paar dwers over den anderen flaan ^ en het vijfde en laatfle het tiytcrfle desrihskomt te fluyten\ dejclvefljn een duym lang , fagt in V aan- taflen^ dievandeGalega of Soet-hout ntet quaiijk gelijkende , hoeivel wat puntigeri als deflgurc in den Hortus Mal. of Breynius ko7ncn te vcrhcelden, De Blocm na de aarde hcllende is rcuk- hos y vccibiaderig ', hoog hlauw vancouleury cn hlinkend-i voortkomende uyt een bloem-' kelkjen , dat in vijvcn is gefneden, De bloem-bladeren fljn aanhaar uyter- fle rondagtig en verheclden een gevulde hloem , in Weikers fniddcn flg ecn geelagtig vlekje vertoondy 7net cenige geclagtige ge- topte (apieulatis) bloem-dradcfh Wanneer de bloe^nen ko7nen tevergaan^ fio vertoofien haarlafige , ffnalle peul-vrug- ten , dcwelke na proportic van de bloemen 9 klcen zijn ; defe onthotulen in haar vijfj fes , en fneer ^p/atte brnyne zaden , dte een klemc dcuke of h;y!t]en in haar fnidden , en een bitteragtige jmaak hebben, Indejarcn 1689. en 1690. hebheikdii gewas uyt 'Uctve Zaad voortgeteelt , en dat in cen kafjc fnet warme peerdcfnis^en bequa- 7nc aarde verflen , en bragt ons gevulde , wittc cn j^l^hoone Blocfnen voort in de maand van ^uly j en dcfe vcrgaan fijnde 5 kreeg ik rijpe en vohnaakte peul-vrugten ^ wel- kn's Zaad in Septe^nher rijp wierd: Dit gewas is fuet matige vogtighcyt te vredeny maarU fehewtlook veelwarmt^ hebben, Z Ex-. Exeunte aeflate in commodo hybcrna- culo , ad cjus confervationem locavi , ubi farmentaad terram ligni duritiem acquire- bant, nec folia deponebant, unde conji- ciendum arbitror , in folo natali hanc plan- tam perennare j veriim fub cHmate no- ftro duriore , quantumvis ab aeris frigidio- ris injuriis vindicarim , confervare haud po- tui* Succum expreffum , ac cum Schirgelin (id eft 5 oleo Sefami) mixtum 8c epotum , vomitum excitare , radicemque tritam & cum aqua fumptam ventrem fubducere Horti Mal. Authores autumant. Vid.Hort. Mal part. 8. fol. 70. OBSERVATIONES. Folia ei oblonga , fa^oris fatui, ex angufta bafi in latum fefe difFundentia , quo fa6l6 fenfim anguftantur, quafi jamjam in mucronem abitura , quo denegato nonnihil bifurcantur: cuique fulcatas coftae, alterno ordine far- mentis adnatae, folia adhaerent pinnata , quina, fcpte- na , breviflimis pedicellisfulta , quorum ultimum & ex- trcmum coftam claudit; circa no(5l:em complicanturfo- lia, mane illuccfcente foleafe invicem rurfus deducun- tur. Flores ex alis foliorum exeunt fingulares , e calice quinquepartito , pedicellis breviftimis nixi, horum pc- tala , ex angufta bafi latiora fada , extrcmis oris funt ro- tunda , in ambitu cxrulea , idque ad calami fcriptorii la- titudinem, perrdiquaex albidoflavefcunt. Quilibet flos, praetcr calicem inquinas laciniasdivi- fum , duobus gaudet foliolis fubrotundis, calici adfitis, ut & ftaminibus quinis , tenuiflimis , unciam fere longis , extremo paulo incurvatis , apicibufque luteolis capitatis, in quorum medio ftylus uncialis longitudinis extremq obtufus, exfurgit,indivifus. Siliquae palmam longae, modicc compreflk, mucro- ncincurvo, longo, pracditas, Scinloculos convallibus fungofis , niveis , interceptos , diftincta: , in quorum fungofas fubftantiae meditullio femina, qux in reclufis filiquisad commifluram anneduntur, phafeolorum for- mamexprimentia, colore dilute hcrbaceo , maculis fu- lcis pundata. ) /;/ V uitgaan desfaners heb ik het in een hequaam mnterhuys geplaajl 5 ojn het te bewaren , alwaar de rijswijfe takken aan hare grond hout-hart wierden , en hare bladeren behielden ; waar uit ik bejluyt dit gewas injijne natuurlijke groei-plaats lang' levend tezijn^ enjaarlijkx niet en komtte vergaan\ edog onder dit onskout climaat en heb ik het niet kunnen bewaren , hoewcl ik het voor de koude welqtiam te bevrijden, Dat het uitgedruktejap 7net olyvan Se- famumvermengt ^ en ingedronken , bra- ken doed , als mede dejfelfs wortelgefiampt-i en met water vermengt , den afgajjo- ver- wekty getuygenons de Autheuren van deu Hortus Jl/laLpar:. %.fol. 70. ^ANTEl^ENINGEN. De hladcren vandti krujd ftjn Imgwerpig^ fonder merke-! lijke fmciak^^ dcwelkevm eenfmal begm aliengskens komente verbrcden , tot datfe cver de helft van harc uytgeftrektheid, nvederom fmalder ge-worden z^ijnde , haar aanftellenahivouden fy aanftonds in een pur.te kf^fr^en tc cwdigen, maar in plaats vmfnlkx, foofpomi;enfyha.rr-eemgz,intsintween: aan ydere geveurde rib , die altoos eenfaam voortkomt , vindmen vyf uok^wel fcven bladeren , dcwell^ vederswijs qeflaa(l -wor^ den , en dat opfeer kprte voetjens , waar van hcTlAafte eenfaam zitjnde, hct uyterfte van de gefeyderib komt te beftten ; defe. biideren pMyten haarsavonts toe, en na het opfraan van de fonne , verfpreiden Jy haarweder van een. De Bloemen hebbenfeer kleene voetjens, en komen cenfaam ujt de bloem-kelkjens voort, diein vy ven ftjngefcheyden. De bloem^ bladerenftjn fmal aanhaar begin , ook^rond en breet aanhare. uyteynden , en is defe haren omtrek, op de brccte van een fchrijfpenne , gants blauw , en de reft uyt den tt-itte geel-nroen. ider Bloem heeft^ behalven ftjn gejejde bioem-ke/k, ^diem vyvcn is verdeeld, twe rondagtige bladerk^ns, en dat dicht aan dc bloem-kelk., alsmede vjf feer dunne b/ocm-draden , die bynaeen duym lang, aan'teynde een wcynig omgebogeHj en metgeele hooftjens verften z.ijn ; tn 't midden dejer bloent- draden vertoond ftgde bhem-ftijl, detvelke een duym lantr onverdeeld, en aandetoppe liomp is. * *De petii-vrugten ftjn een hand brecdlang , matelijk^plat ^ en met cen iange , kromme punte begaaft j ook^ftjn fy m kfee- ne voofe fneeuw- wttte ceilekens verdeeid , wanr tn de z.a^ denieggen, diehaar vaflmaken aan de vereenig^tnge der peui- fcheiie , enftjn defe van maakz.ei een boontje gcf/j/^^ ict-ffroen van cQjiieury en met bruyne viakxkens fj^etektpt , (49) C A P PHASEOLUS MINIMUS PERENNIS AMERICANUS FLORE LUTEO, FOLIIS ASARI LANUGINO- SIS, SOLITARIIS. Breyn.Trod.i, ERadice alba , crafla ^ multifque fi- brisdonata, farmenta numerofa > te- nuia exeunt , humi , nifi fuftineantur , pro- voluta ) virgulta plantafque proximas confcendentia , quibus denegatis , aliquan- do fibi invicem ita intricantur , ut vix , ac ne vix quidem illaefa extricari polTmt. ^ Folia alternatimpofitapediculislongio- tibus infident, atro-virore perfufa , rotun- da, Afarinx foliorum «mula, villofa, Sc quafi tomento obfelfa , quod illis , cum integra planta , communc. E foliorum alis flofculi exeunt pufilli , Intei , papilionacci , quibus fuccedunt fi- liqux bivalves , femen folitarium , exiguum, puUum, fubrotundum, non raro quoquc l>ina, continentes. Perpetuo viret haec planta in folo fera- ci, frigoris autem impatiens^ itautinhy* pocauftis vitreis reponenda fit. Vcnufta hgecplanta patriam agnofcit A- mericam , nobifque nata non foliim femi- ne inde advefto, veriim ctiam colkao in Horto noftro. Qualem in Medicina poflit habere ufum, cnm a nemine haftenus defcriptus fit pha- fcolus, prorfus ignoro. XXV. SEER KLEEN , LAm^LEVEND , ^iMERlCAANSCH BOONTJE, met een GEELE BLOEM, en EENSAMEy RUYGACH^ riGE BLADEREN van JMANS-OOREN. INdien defe hare veelvoudige en dumie rankskens > dewelke tiyt een ivitte , dikke^ met vele zazelingenbegaafdeivortelemiyt^ fpruytende i niet en kunnen komen op te klimmen , en haar vafite maken aan eeni- ge naaft aanftaande takskens van andere gewaffen , jo verwerren fy haar fodanig onder een , dat men fe fonder te quetfen befvaarlijk uyt een kri/gen kan ^ enhouden haar dan ook dicht aan de aarde. De bladeren komen eenfaam d^een boven d^ander uyt der gefegde ranhkens voort ^ endat op lange voetjensy donkergroenvan couleur^ rond-, dte van de Steen^onderha- ve ( Aferina) gelijkende ; Ook fijn defelve^ als mede de gehele plante ^ enigfints hayr^ ^chtig^ en als met wat donsfigheytbefet. Uyt de oxelen der bladerfieelen komende bloemen t^ voorfchijn , deivelke kleen ^geeU en capel-wijs (papilionacei) van maakfel zijn \ waar na twe-fiot-deurige (bivalves) peultjens volgen ^ verfienvaneeny ookwet twe rondi en fvartagtige zaden. Hoewel dit gewas ingoede aardegeplant zijnde , V geheele jaar door groen blijft : fo ifi nochtansdicnfiig^ dewijlhet geenkou- de verdragen kan , V felve inglafikaffen te bewaren* Dit perli/kgewas is oorfpronktijk nyt ck ^Americaanfche Eylanden , en is van ons nict alleenuyt %aad voortgeteetd ^ ^twelk nyt die Geweften gefondcnwas^ maarfclfs ook uyt zaady V gecn wy in onfen hofge- wonnen haddcn. Vanwat gebruyk het isin de JHedicyne^ wete ik niet , alfo dit Boontje tot nog toe van niejnand befchreven is. Aa OB- (50) OBSERVATIONES, Inter amoeniorcs pJantas a Florae Cultoribus reponi meretur hic Phafeolus minimus Americanus , qui far- mentis aflurgit tenyiflimis cubitalibus, imo bicubitalir t)us pro ratione foli , in quo oritur. Foha fapore f^tuo ad longiufcula intervalla poflta , vcnofiflfima, quorum pediculi , leviter fulcati, digicalis fere longitudinis , tuberculo donantur ad eorum exor- tum. Flores fingulares, bini, & plures in eodem pediculo, feu furculo communi & tenuiori prodeunt, ad Geniftellse flores accedentes , e quinquefoliaceis caliculis, acumi- natis , angufl:is , prodeuntes , foris ex luteo rubefcen- Jtes , intus lutei. 4ANTEKEN1NGEN, 7)tt kleene Americamfche Boontje is weerdiflvandieme, dewe/ke haar verlHfltgen in de oeffenmc van Flora , oeflelt te wcrden onder de ^urlyke en aangenatne gewajfcn , r#«- de ujt t ^^rdrijk^rnetjeerdunnerankskens ofryskens ' de. -welke ecn, ook^el twe ellcbogen lang z,ijn , na de hocdanMd en welgefleldheid des aardrijki , waar uyt defehe voorth- men. j j ^ De ader-rtjkeenfmakelofe hUderen flaanwijtagtiavanden andercn, opvoetjens, dte een vinger lang , en eenweynizs- kengcvenrt^yn , ontrent haar oorjpronkjin de ru/^jre fchemen met een henveltje hegaafd z.ifnde. De hloemen ks^en eenfaam , ook^weltwe en meer te ffe- lylLop eengemeen voetje te voorfchifn , van gedaantc dic van de (Geniftella) Kleene Brem niet ^ualijtceli^kende van hnytcn uyt den geele rootagtig , van binnen Jnts feel waar van t blom kelkjei» vjfjpnfe enfmaHc verdeltngen i, C A P. Early European Books, Copyright © 201 1 ProQuest LLC. Imoges reproduced by courtesy of Koninkliike Bibliotheek, Den Haag. 1 77 A 3 vol. 1 (50 C A P. XXVI SENNA SPURIA OCCIDENTALIS , ODORE OPII VIROSO , FOLIIS MUCRONATIS GLABRIS Cat. HorL Lugd. Bat. PAJOMIRIOBA Marcgravii Uifl^ Plant. RAdix candida , fibrofa , caulem eri- git duos trefvepedesaltum,invarias alas divifum , e quibus , pediculi alterna- tim exeunt fpithamei, &breviores5 qui- bus ex mediocri intervallo anne(3:untur foliorum conjugationes quatuor , quin- queve , impari aliquando alam claudcn- te 5 fingularia autem foliola , unciam aut fefcunciam longa , femunciam lata , gla- bta 5 mucronata , Sennx fubxmula , iis tamen latiora , odore Opii virofo , fapore ingrato. Flores e ramorum aplcibus prodeunt lu- ^ei 5 Sennx fimiles , quorum medium fta- inina occupant varia , ut & ftylus falcatus, longiufculus. Floribus prxteritis fuccedunt filiqux ereftx , anguftx , comprefTx , unica- pfulares , bivalves , nonnihil articulatx i quibus inclufa confpiciuntur femina lon- giufcula, fufca, nitentia. Per plures annos fuperftes manet , mo- <lo a frigore & nimia ficcitate praefcrve- tur, multo quoque indiget calore & mo- ^icohumore, quibus haud denegatis , flo- ^et nonnunquam per totam fere ajftatem. Crefcit in diverfls Americx locis i il- varix hujus plantae fpecies reperiun- > ^ foliomm magnitudine , rotundita- VALSCHE WEST-INDiSCHE SEN^ NA met eeh VENY^IGEN REUK van OPIUJH, en GLADD^i SPITS-TOELOPENDE BLA^ DEREN. De iDortel van dit gewas , wit en vt- felagtig ztjnde , geeft een fteel twe a drie voeten hoog vanfig , dewelke in fcheyde zyde takken verdeeld zynde , veele fleeltjens een fpanne lang , ook wel korter^ d^eene boven den anderen eenfaam i voort- brengt ; ^an defe werden vier ook welvyf paar bladerkens , niet verre van den an- deren ftaande , veremgt , waar van fom^ tijds een ongepaart het uyterfle van H fteeltje komt te fluyten, Defe finguliere hladerkens zijn een , ook wel anderhahe duym breed lang', een halve duym breedy glad^ en voor fpits toelopend , die van de Senna enigfmts gelijk , hoewel breder en onaangenaam van fmaak ', ookinreukmei die van Opium overeenkomende^ De bloemcn komen uyt het opperfte i)an de takken voort , zijnde geel van couleuri met die van de Senna overeenkomende j /;/ V midden verfien van veele b/oem-dra- den (ftamina) en eene zeyfens-wyfe ftyltje, Na de bloemen volgen een-zaad-huyfige (^u- mc^^^w\^x^s)regt opflaande fmalle^ plat- te pultjens , in leeden enigfints verdeeld zijnde , en van twe op den ander leggen- de peulfchellekem te famen gevoegd , in dewelke langagtige bruyn-blinkende zadeii legQ;en. ^ ^ ^Dit gewas hlyft veele jardn m^tleven^ indien het maar voor de hude , en al te groote droogte bewaard word : het heeft veel warmte i en matige vogttgheid van noden i V welk wel in achtinge genomen zijnde , bloeyt het meefl H geheele jaar door. Ilet groeid in verfcheyde ptaatfen van >America , alwaar vcele medefoorten ge-' vonden worden , dte in groote en ronte def Bb te, (iliquanimquc formi nonnihil varian tes. Virtutes recenfent G. Pifo , Hift. Nar. cap, 44, Marcgravius , aliique. In omni inflammatione , imprimis tibiarum , pluri- mum valere fomenta cx illis confe4a G. Pifo annotavit , eligitque eam 5 quaefpliis gaudet mucronatis. (50 hladeven , ah medeln dc forme der petd- tjensy verfchilkn, De hrachten werden van G. Tijo , Marc- gravius en anderen befchreven. G, Pi/o heeft injfine Htft, Nat. cap.^^. aangete^ kendy dat de ftovingen uyt dit gewas toe- bereyd veel vermogen , alle ontfteekin- gen , voornainentlijk in die der fchenen, waar toe hy ook verkieft die foorte , de- ^elke voor fpits-toelopende bladeren heeft. C A P. (53) C A P. XXVIL CHAMiECRISTA LEEGE PAUfVE KAM, PAVONIS MAJOR. JMETGROOTE BLOEMEN. RAdicibus prsedita efl tenuibus, albi- cantibus ^ qux in plures fibras lunt divulfe 5 e quibus caulis exfurgit , ima par- te ramofus, teres i bipedalis & breyior^ pilis breviffimis pubcfcens, medullofus. Rami per interftitia uncialia & brevio- i-a , frondibus feu foliorum alis ornan- tur , alternatim pofitis , foliorum alx ex undecim aut duddecim foliolorum pari- bus componuntur , qux Mimofx fpinofx fecundx Breynii fubajmula, pediccllis vix ac nevix quidem conlpicuis prxdita , funt- que margine aequali. Ex aiis, ut & mtervailisfoliorum ,flo- res emer^unt fmgulares , pedicellis tenui- bus femuncialibus fulti , quibus adnafci- tur foliolum , forma a reliquis valde di- Verfum, mucronatum, anguftum. Flores funt coloris lutei , pentapetali , quibus emarcidis fuccedunt filiqux oblon- g3e , mucronatx , numero floribus pares , compreflk ; in quibusfemina rotunda , cuf- pidata, fplendentia, fubnigricancia. Aiinua efl: planta , qu» fingulis anni^ fe- ftiine renovanda. OBSERVATIONES. Flores fpeciofi , ftaminibus ditafttur dccem craffis Partearcuatis, hxc ad mediumferc ufqueherbacci iunc coloris , ubi.vero incurvantur , colorem luteum m- ^uunt. , InterftaminaStylus cmicat falci-formis , pilis brevif^ 5«iis obfitus, qui , flore defluxo , hirfutienri deponit , ^ in filiquam degencrat depreffam j unicapfularem ^ bi- DE ivortelen van dit gewas zijn dmty ivitachtig ) enin veele fafettngenge- feheyden , uyt deTOelke een twe voetige y bok we/ korter ftenge voortkomt , dewelke rond , 7net hayrtjens hefet , mergig , en van onderen getakt is. De takken z-ijn met eenfamig , en geen' fints gemnponeert loof y of vederen , een duym hreet , ook wel wat digter by een ftaande^, verpert ; De vederen of vleu- gels der hladeren werden uyt elf of twaalf paar kleene hladerkens te fa?nen gefteld, dewelke die van V twede gedoornt Levend-kruyd van d^Heer Breyne eenig- frnts geJijken\ en efen van kanten zijnde^ hehhen fyfokleenefteeltjensdatmenfenau* tijks zien-kan. De hloemen komen eenfaam > uyt d^oxe" len i als mede tujfchendefelvetevoorfehynj fteunende op dunne ^ en een duym lange voetjem ^ verfien van een final , gepunt hlaatjen. H welk vand'andere hladerkens feer veel is verfchillende.. De hloemen fjn vyfbladerig ^ en geel i)an couleur j waar na langachttge , ge- punte , platte peuitjens-iDijfezaad-huyskens komen te volgen ] in getale met de voor- afgaande hloemen overeenkomende ; in defe fitten ronde > gepunte , blinkende , jwartachtige %aden: Het is een eenjarig gewas^ t welk am jaar uyt zaad vernieuwt moet werden. ^dJNTEKENlNGEK t)c bloemen van dcfe pUnie fijn fchoon en verrijki mtt tien dtkkf » ^f^de ten deele omgeboge bloem-draden , dewelks bj na tot het mtdden toe groen van conlenr z.ijn , daar fi dan begmneri om te bnjgen , neemen fy eeh geele verwt ^"^Tufchen de bloem-dradcn doet fi een teyfens-wyfe bloem- fiylop , met feer kleene en korte hayrijens befet , dewel^ % m het Afvdkn , of vergaan des bloms , fjne hayr,^ (54) valvcmj nonnihil articulatam; pci* maturitatcm fubni- gricantem ai^t fufcam. Calixquinque partjtus, luteolus, cujus fegmenta an- gufta & mucronata. Florum pctala quina, fcutellata, quorum fuperiora^ inferiora magnitudine aiitcjcellunt ^ funtque corura un- gues purpurco colorc perfufi. heyd affe^gende^ in een hauwtjen of peuhjen komt te veran* deren , 't wel^piat y een-faad-hujjtg {]inic^p{u.hris) twe- fchelltg (bivalvis) eenigftnts geleet (articulatus) en rijp gf^ -worden z.ifnde , fwartachtig of bruyn van couleur is. De bloem-kelk^is geeUverivig , en in vyven gejheden, wiens verdeeldheden jmal en puntig z.ijn, De bloemMaderen fijn vjftngetal, en fchotels-wjfe ifoX' tellata) hol , waar van de bovenjle grooter zijn als d'orf' derjfcf en z.ijn defe hare bloem-nageleh purpur-verwig. C A P. KOMINKLI/KE \ BiBLIOrHEEK i ^SCHYNOMENE v\/ SpiNOS Uatifoua (55) C A R XXVIII. ^SCHYNOMENE SPINOSA LATI-FOLIA. S I V E HERBA VIVA, VEL MIMO- SA LATI-FOLI A , Pl LOSO & SUBROTUNDO FOLLO. INter alia , qngt: anno M DC XCL terrae commifi , femina ignota , mihi quoque propiillulavit Herbae Viva; , aut JE^ fchynomenes frudicofge fcmen , qux plan- ta unica tantiim xftate viguit , & fubie- quente hyeme periit , omni quantumvis induftria & cura adhibita. Semina^ cum aliis permixta , non vidi , tamen JECchy- nomenes generi accenfcndam plantam hancj iiuUus dubito , propterea quod fubfimihs fit ^fchynomeni fpinofae primx, feulati- foliae Brafilianaj filiquis radiatis Breynii ^ent prima cap. 1 6. levi tantum differen* tia intercedente , inter hanc & illam j qux nobis prodiit, foliis gaudet latioribus , mi- ^us acuminatis , nervifqu. per foHorum longitudinem difcurrentibus , & non ma- gis in dextram , quam Ixvam partem ver- gcntibus j Prxterea in nofira neque cau- lcs, neque cauliculi tam crebrisarmantur ^ fiipantur fpinis ; eaproprcr in gratiam ^otanologorum depingi curavi. Radix huic albicans , ligni fere duritie Prxdita , fibrifque capillata. Caulis in tripedalem proccritatem ado^ Jefcit, angulofus , multis fpinis deorfum flexis , rigens j c quo ramuli nullo ordine 'f^alcuntur , fentibus quoque armati , fron- ^ibulque fpinofis ornati ^ qux in fuffragi- ^cs duas expanduntur , quarum fingulx o&ove foliola continent , pari fcmper uumero fibi direfte oppofita , Senna; non <^jffimilia , advcrsa parte Ixtc virefcentia) ^versa hirfuta , unciam fere longa , fc- BREET-BLADERIGy DOORN^ ACHTIG, GEVOELIG OF SCHAAMACHTIG KRUYD. ONder andere onbekende zaden , dte ik in ^tjaar 1 6c; i . gefayf hebhe , is by my ook V zaad van dit Gevoelig kruyd op- gekomen , en is inede V felve jaar tegens de winter vergaan , niet tegenjlaande alle vlyt en zovge aangeivend udierden. Het zaad hier van en hebbe ik niet gefien , na dien het felve onder vele andere vermengt was j echter niet te ?mn fo isrmjn vertroti^ iven ) dat dit geivas onder het geflacht van het Schaam- o/Gevoe/ig-kruyd^ge/le/d inoet werden j om dat het eenigermaten over* een-komt met het eerfie , en breet-b/aderig Gevoe/ig kruyd van Braji/ , V uDe/k van d^Heer Breynius is hefchreven in fijn eer- fie Centuria cap. 1 6. daar het feer we/ na ge/ykt ) a//een met dit k/eene onderfcheyd^ dat d^onfe breeder en min fpitfe h/aderen heeft , ct/s mede dat de zcnuen , die /angs de b/aderen /oopen regt door V rnidden de fe/ve paffeeren , ^tgeen in de ftjne a/fo niet en werd gevonden ; daar-en-boven fo zijn in d^onfe niet fo vee/ doornen te vinden ; en dit is de reden ivaarom ik dit gewas ten dienfie der Botanifien heh /aten uyt-te- kenen, De worte/ van defeis v)it enbynahout- hard^ en met zaze/ingen verfien. De fiee/', dewe/ke hoekig en van vee/e i flyve , nederwaards geboogen doornen ver- ften is , groeid drie voeten hoog , waar uyt de takkgt fonder ordere voortkomen , die mede 0t doornen gewapend , en van ge- doornd /oof verfien zjjn , V we/k in twege^ b/aderde fiee/t]ens verdee/d zijnde^ ider fes of acht paar b/aderkens befit^ dewe/ke in ge/ijke geta/e dwers tegen ma/kanderen overfiaan^ enzijn dejedie van deSenna niet onge/ijk^ Dd mun- (50 ^unciam lata , nervo pef meantc ad extre- mum ufque , ac raultas venulas tenuiores ipargentc. Quamprimum ab aere moventur fion- Acsy aut digitis leviflime attinguntur fuf- fragines , ut & fuffraginum foliola , illico fcfe contrahunt , eomplicanturque , quafi plane periifTent , brevi autem fefe demum ^xplicant, priftino redeunte vigorc. Culturam exigit calidam , nafcique amat in ciftis feneftris vitreis inftruftis , 8c in folo debito modo ftercorato j ad frugem tamen in noftro Horto perducere haud po- tui , ob coeli inclementiam aeftatifque bre^ vitatem ; & quantumvis pluribus hujus plan- tx fpeciebus familiare fit, fub climate no- flro adfrugem haudpervenire, tamenhor- ti Botanofophorum quotannis ilhs ornan- tur , ob curiofa phxnomena ad quae hic attendunt ingeniaphyficorum, quxquein- comprehenfibilia Dei Ter Optimi Maxirpi ppera, adtniraculumufque evehenda, van boven bly-groen , van onderen ruyg" achtig , by na een duym lang , een halve . duym breet , verjien van een doorlopende ze- nue tot den eynde toe , deivelke vele aderkens na de zijden van V blad uytgeeft, So dra het /oofvajj de wmd heivogen , of van de vingeren fagjens aangeraakt wordj fofluytenhaar debladeren en komen tot eU kanderen , als mlden fy verwelken , edog een weynig tyds daar na , fo gaan fy van den anderen , en ftaan weder even vigoretis, Het vereyft een warme oeffeninge , en wilinglafe-kaffen^ cnin welgemefte aarde gefet werden : Evenwel en heb ik het tot geen volkojnendheyd kunnen brengen , en dat wegens de kortheyd des fomers , en guer- heydvan V weer : en hoewel het feerfami- liaar is aan vele foorten van ditgewas , dat menfe hierte lande totgeen VYugtdragend- heydbrcngen kan : fo is V evenwef datmen fe allejaren in der liefhebbers hoven vind^en dat om de aangename en wonderlijke ver-* fchijnfelen ftrekkende tot fpeculatien der ver- ftandige ; ook om de onbegrypelijke wonder- iverken Godes ah tot miractilen te verheffen. C A P, xKtmiA i Ofioi' Early European Books, Copyright © 20 1 1 ProQuest LLC. Images reproduced by courtesy of Koninklljke Bibliotheek, Den Haag. 177A3vol. 1 C57) C A P. ASCHYNOMENE SPINOSA FLORE GLOBOSO, ALBI- DO, SILICULIS ARTICU- LATIS^ ECHINATIS. HJEc planta , quae nobis nata feminc ex Amcrica Anno M D C XC. ad nos tranfmifTo , eadem nobis xftimata cum illa, qux a Nobiliffimo Breynio Cent. i. nomine JEfchynotnenes Jpinofk tertia five foliolis Acacta anguftioribus i ftliquisparvih €chinatiSi infignitur. Radix ei fibtofa^ e qua caudex ramo- fus , calamum feriptorium CrafTus ^ in feA quipedalem altitudinem & proccriorem at- toUitur , cortice fpadiceo teftus , fentibuf- que brevibus aduncis , fingularibus , raro binis fimul junftis , armatus. Ramulis rarioribus ornatur fine ordine Jifpofitis frondibufque inordinatis, fed qua- fiinorbemcongefi:is, confiat, quinis,fe- nis, feptcnis, o£^onifve lufFraginibus uno codemque pediculo innatis , harum fufFra- ginum foliola pennata & conjugata , ob- longa , Acaciae angufti-folix non diffimilia, faturc viridia , qui non foliim levifTimo at- taSuautab aere vel flatucommota (idem fieri fole occidente expcrimur) celerrime fefecontrahunt, complicanturque , veriim etiam eorum pediculi communes terram verfus ocyflime reclinantur, paulo tamen poft rurfus fefe erigunt, foliolis priftinum locum quoque occupantibus , nec non rur- fus fefe cxplicantibus. XXIX. DOORNAGTIG GEVOELIG-KRUYD, met BOL-fVVSE en WITTE BLOE^ MENyenKLEENE STEKELIGE in LEDEN VERDEELDE PEULTJENS, Dlt gewas , V ivelk wy voortgeteeld hehben ttyt \Americaa71s zaad in H ^aar 1690. achten wy V /e/ve te wefen^t V geen d^Heer facobBreynein fijn i.C^;/f. voorfteld tnet de name van i£fchynomene fpinofa tertia > five foliolis Acacix angii- ftioribus , filiquis parvis , echinatis j dat iSy Dcrde foorte van Doornachtig of Smal-bla- dcrige Acacia geliikende Gevoclig kruyd, met kleene ftekelige peultjcns. 