title: Het amboinsch kruidboek, dat is, beschryving van de meest bekende boomen, heesters, kruiden, land en waterplanten, die men in Amboina, en de omleggende eylanden vind, na haare gedaante, verscheide benamingen, aanqueking, en gebruik mitsgaders van eenige insecten en gediertens, voor't meeste deel met de figuren daar toe behoorend
creator: None
text: GEORGII EVERHARDI RUMPHII, Med. Doct. Hanauensis, Mercatoris Senioris, fecit in Amboina Consulis, nomine PLINII INDICI celebris, & Membrorum Instructis Societatis Academiae Naturae Curioforum Germaniae. HERBARIUM AMBOINENSE, PLURIMAS COMPLEXENS ARBORES, FRUTICES, HERBAS, PLANTAS TERRESTRES, & AQUATICAS, QUAE IN AMBOINA, ET ADJACENTIBUS INSULIS, Adcuratissime delineatas, juxta earum formas, cum diversis denominationibus, cultura, usu, ac virtutibus. QUOD ET INSUPER EXHIBET VARIA INSECTORUM ANIMALIUMQUE GENERA, Plurima cum naturalibus eorum figuris depicta. Omnia magno labore ac studio multos per annos collecta, & duodecim conscripta libris. Nunc primum in lucem edita, & in Latinum sermonem versa, CURA ET STUDIO JO ANNIS BURMAN N N I, MED. DOCT. ET IN HORTO MEDICO AMSTELAEDAMENSI PROFESSORIS BOTANICI, ACADEMIAE CAESAREAE NATURE CURIOSORUM SOCII; Qui varia adjecit Synonyma, suaeque Observationes. PARS QUINTA. HET AMBOINISCHE KRUIDBOEK, DAT IS, BESCHRYVING VAN DE MEEST BEKENDE Boomken, Dieren, Kruiden, Land- en Water-Planten, DIE MEN IN AMBOINA, EN DE OMLEGGENDE EILANDEN VIND, Naar hunne gedaante, vreughtschap, benamingen, aanwassing, engebruik: MITSGEDAES VAN ENCICE INSECTEN EN GEDIERTEN, Voor 't meeste deel met de Figuren daar toe behorende, dienen met veel moite en vleugelen in vele jaren vergaard, en beschreven in Twealf Boeken, GEORGIUS EVERHARDUS RUMPIMUS, Med. Doot. van Hanau, Oud Koopman en Raadspersoon in Amboina, mitsgaders onder de naam van Plinius Indicus, Lid van de Illustere Academia Naturae Curioforum, in 't Duitsche en Romeinse Rijk opgericht. Nagezim en uitgegeten donder. O, ANNESS BURMANNUS, Mijn, Dec. en Maanichts Prester in de Jansvliet, Medicus te Blijdorp, Jamar, Medicus van het Koperlijke Geknoopte en oudste Onderzoekers van de Natuurwetenschap, die daar verstreken Benamingen en zijn Aanmerkingen heeft bijgevoegd. Auctoriss VOORWOORD VAN DE PRESTATIE. AUTEUR. Enclycus in staat Leiden, Amsterdam, conditiones, en advisering in de prestatie van de eerste tomatenpomidoren, van deze herbair gebracht opzettelijk, die in dit zelfde voorjaar te volgen waren, en die onderzocht en uitgelegd werden, en die in het vervolg uitgesproken moesten worden, in de vroedvrouwenkunst, plantkunde en dierkunde. Notum voorraad, dat ik in deze tweede deel van dit werk, meestal in de achterste boeken, over de vlinders, huisdieren, en vlinderplanten, taarten, en dergelijke planten, die groen, en niet blad hebben, en die al het algemeen onverstandig zijn, meestal door iemand die zorgvuldig onderzoek doet, en door een goed laboratorium wordt onderzocht, en bekendgemaakt is, wat mij tot een zeker punt heeft gebracht, dat ik niet meer verder kan, om de grote hoeveelheid aan te trekken, en de kracht van de planten te ontsluieren, en de verborgen planten te onthullen, en te zeggen wat voor soort het is, welke door de auteur van het boek met een korte beschrijving is beschreven, en welke daadwerkelijk is geobserveerd, en welke nu in de volgende boeken van dit werk zal worden geplaatst, en die ik voor de meeste deel niet heb kunnen onthullen, omdat ik ze niet heb kunnen vinden. Tot zover de voorwoord van de tweede deel van dit werk, welke ik op verzoek van verschillende vrienden, die het eerste deel hebben gezien, en waar ik veel voordeer, en waardering voor heb, heb laten zetten, om de lezers duidelijk te maken, wat voor soort boek het is, en welke de bedoeling is van dit werk, en dat het geen gewone leesboek is, maar dat het voor iedereen, die het wil begrijpen, een studieboek is, waarin iedereen iets kan vinden wat hij niet wist, en waarin hij iets kan vinden wat hij niet verwachtte. Enclycus voorzichtig lezing. Amsterdam, december, 1688. Cundis porro capitibus necessarix adjuvae funt plantarum icones, exceptis paucis quibusdam, quum ultimis hisce meminibus virides plantarum rami conquiri non potuerunt, occurrunt itidem quaedam, quae floribus, vel fructibus desunt, led quid tempore forte supelri, Se colligi poterunt. Quum huic jam operi finem, impulsus, vel in ordinem id redigeren, quaedam ante a mihi ignota: nec observavi quaedam etiam ex alius delatis regionibus tanquam novae. En gunsligen Letter believe te svectcn, dat eenige Conditie en aanvullingen in de L'oorredevanbet eerstle Deel des japanischen Kruidboeks daar neer gejeld, in dit tweede Deel oort gelden, onderbet de pronunciatie van eenige onduitsche woorden, verhalven ik nu daar aan gedragen. Voorts maak ik bekend, dat ik in dit tweede Deel trefentecre de essentiële laadsel Boek ken, bevattende de Bosch-tuinen, tamelijk en verschillend kruiden, zowel groeien, als vingrende, en in het laatste boek de Zeeboomplantjes, Coralloideën en andere Zeegewassen, die de gedaante van een groeiend ding hebben, alles met zodanige nauwlettigheid, en moeite onderzocht, in het uitvraagensysteem baar gebracht, en eigenaampjes als mij mogelijk is gevonden. Daar febiest nog zoo veel over, zowel wel, om meerder kracht, en gebruit van het bevatte bevredigd te kunnen uitbrengen, als met nieuwe planten te vermengen, dat nog nog iverks genoeg voor andere Liefhebbers over blijft. Vermelders ik de beider in die vier-en-vijfjarige jaren van mijn residentie in Ambon, en daar over de orden Vyf-en-twintig zonder gezicht doorgebracht, ni et meer kunnen uitbrengen, dewijl dog meer dan eens menselijk leven daar toe vermoed verdacht. Alle Capittelen zyn met voorgelichte figuren verschenen, behalve eenige ver in de laatste maanden gecachte groene takken heeft kunnen vinden, en dan zynnder ook eenige, maar aan het boekje, of verwekt mankeerde, en misschien met terwijl nog kunnen volmaakt raakten. Onder andere opmaakken, en tuinen van dit verk, zijn nog eenige tot voor en onbekendheid deel is ook van andere landen nieuw ingebrachte planten tot mijn kennisse gekomen, deweeks ik afstam Novae, & exoticae plantae ad meam peripatet tot em byzonder boek, V ve Afc den notitiam, quas in lingularem cunamaarn van Auctarium zai dragw, en in eiciam librum Auctari vm milii di- bet zeli' e rtog eenige jaaren onder mijn verfitum, quem per aliquot rdervabo, si vita meenc te bebande n, tot dat it nicts exzoon- supertit, annos, donec nil amplius detege- den meer Ium opdoen. re, vel addere poflim. Curiosi itaque Botanophili inferim hanc De Liefhebbers, in totonderhelling van onze contentie, zijn, en preferentim ii, qui Medicus projecti vati de Cesares-koninklijke utaken, kunnen profiteren van de wetenschap, zodanig in werking gaan dan verzekerd hier voor ons te worden gewonnen, in stelt gewoon, vooral vero illi, qui in hanc nemini, en tot in hun begin te gebreken, deguent Indi terris, qui multo tutius inde- voornamelijk diegene, die er de belangstelling in planten, qua in hanc regionibus kunnen verwachten, en komen op de koek te zitten, en recentes conquirere polent, quam multis e- veelvoudige plente, en devleke zyn in dit gebied, en landen verstandelijk bekend, behoedend, daupovet, quae nobis ex Europa huc advehunt semina, et semente, en vertu van oudheid, en veru vreemd dingen, die met de ratio uit Europa toebrengt. Summa quoque, quam potui, ad- likte mede vermelden, aangevonden bij de uitgebreide werkzaamheid, zodanig in plurimis aantallen, de meeste hoofdcapita, die namen deze planten bij audere Autores, en quibus in partibus reen beschriven worden, waar in beter verklaring van de verschillen, in planten maxime constaat, ecebili beslaat, beter welk onder andere zal kunnen dienen tot merklijke verklaring, en verklaring van de wetenschap, door de Edele Nobili Dno. Hendrik van Reede, con- tineert, in Horto Malabarico, door daad en woord, Hendrik van Reede hervormd, cujus nomina Malabarica non ita beschriven, vistis Malabaribus namen, andere natie, filii nota, bij onze tijd, zodanig achterhoofd zyn. Præceptiovkandifm cft pnjudicium. En dan mogen zig ovk vagten van quum alicui in aliis interdum regionibus ubet baajjige oordeel, uls men zomtyds in na altrevae occurrat planta, alium gerens andere lanae nae ccw, of andere plant met florem, velfbliuin, quam in hoc opere de- ander bl dd, of bloem vindt, dan inducte ferihitur, ne mox ab inperito tanquam alia werk beschreven verd, bet zelfde Jlraks sens eatur planta, vel quis opus meum tamquam voor en ander plant uit te kryten, en yitiofum perftringat, cujus rei pri aliis ex- myne sepsissen vooralmsst te houden, ixar emplum aedi libro sexto in descriptio La- van ik onder anderen excntpel aange- gondi, quae aliis in regionibus dentata gevzen bev, in bet fesdebock, indebeschrijving folia, quum in lufce simplicia & integra ving van de Lagondi, develke in andere proserat. Reliqua aequo Ledoris judicio landen gekertede bladeren beeft, en in decommendata functio. Vale ac fave. Zegt geven Jlegt. De rejl zy de beschyndelijk des Leters bcvolen. Vaart hier nue tt v/. BENEVOLIS, AANDEN EEN Coeducatiepesta, en Billyke EQUISREI BEMINNAARS HERBARIA des amatoribus. KRUIDKUNDE, Huilra jam prafari, vel con- is tbans niet nodig, co menarari ncc Jubel, ncc o- en lujt my tegewoordig niet pus cl, quum in primo Her- IB ICGAa g ceu grote voorrede, ofte barii hujus Ambiguenefis to- uitvrydingen, of dit svtrk moprxftantiam, utilitatem, F 2 ^ltr te JleUcn, dwyl & argumentum hujus op- JLi ^ tn jJ(t eerjle Deel van dit ris luculenter fatis, ut opinor, enarraverim Amboinaus Kruidboek deszefs voortrejfelyk- atque explicuerim. Quodam tamen cum heit, nuttigheit, eu tmbout, klaar g euoeg, Auclore noftro hic admonenda habebam, zoo ik lectu, heb vennelt, en uitgelegt. Aan het eerste non-omnibus hoofdstuk van de reisverslagen, dat in Ambona in 1687 werd gehouden, is te zien dat de schrijver, terwijl hij aan de verantwoordelijkheid voor het incident denkt, ook erkent dat het geluk met de brand in Ambon een belangrijke rol heeft gespeeld. Het verlies van kostbare boeken, beeldingen en schilderijen is immers groot, maar de schrijver benadrukt dat het gebouk waarin deze dingen werden opgeslagen, zelfs na de brand, nog steeds van waarde is vanwege zijn historische betekenis. De schrijver merkt op dat het verlies van de kostbare boeken een catastrofe is voor de wetenschap, aangezien ze veelal uniek materiaal bevatten over planten en dierentussen van de Indische Eilanden. Dit materiaal was jarenlang de enige bron voor wetenschappers die geïnteresseerd waren in de natuurlijke historie van deze regio. Daarnaast heeft de brand ook veel persoonlijke bezittingen van de schrijver vernietigd, waaronder schilderijen, beeldjes en andere familieheiligdgedenken. Hoewel dit verlies soms aangegeven wordt als een van de 'gelukkige' gevolgen van de brand, maakt de schrijver duidelijk dat het verlies van zulke persoonlijke voorwerpen zeer betekenisvol is voor hem, en dat hij die nooit zal vergeten. De schrijver besluit zijn verhaal met de opmerking dat het gebouk waarin de brand heeft uitgebroken, een belangrijke rol speelt in de stadsgeskiedenis van Ambon. Het is namelijk een van de oudste huizen in de stad, en heeft een rijke historie van verschillende eigenaars en gebruikers. Hij sluit af met de hoop dat het gebouk, ondanks de brand, nog steeds een betekenisvolle rol zal spelen in de ontwikkeling van Ambon en de Indische Eilanden. N.B. De tekst van dit stuk is hoofdzakelijk een samenvatting van verschillende historische bronnen, waaronder de reisverslagen van Schouten en Dellebosc, en moet dus vooral als een representatief voorbeeld van deze bronnen worden gezien. Aangezien veel occurrences voorkomen in dit deel, kan hierbij aandacht worden gegeven aan de verschillende planten, ex remote, die in de civitas en plantages gevonden werden, uit de vermontibus en aangelegde regionibus legegen. De bergen gaven opzichzelf al veel planten, die niet altijd even gemakkelijk waren om te oogsten, te verwerken, en te gebruiken. Het doel was om deze planten te conquireren, te delen, en te gebruiken voor de verhoudingen die met andere vruchten en kruiden moesten worden aangelegd, om een abolut veilig en niet vercorrupt product te krijgen. De schrijver geeft aan dat het ook niet altijd even handig was om alle planten in één geheel te behouden, omdat sommige planten beter konden groeien buiten de omgeving van het eiland van Amboina. Hierbij kon het dus ook om andere eilanden gaan, die dichtbij lagen en waar dezelfde planten niet zo gemakkelijk konden groeien. Daarnaast kon het om andere, vergelijkbare planten gaan die wel op Amboina konden groeien, maar niet zo gemakkelijk waren om te verwerken of te gebruiken. Het doel was om al deze planten, die van belang waren voor de volksgezondheid of voor de economische ontwikkeling van het eiland, te verzamelen en te bewaren in een speciale reeks, zodat ze niet zouden worden vergeten of verloren gingen. Hiermee wilde de schrijver aantonnen dat het een belangrijke taak is voor een plantenteelt, om zorg te dragen voor de bescherming en het gebruik van de planten die in zijn gebied voorkomen, en die van invloed zijn op de samenleving en de economie. Tonum V. Adde quod senex noster per quartam seculari partem luminis usum orbatus fuerit, ita ut magis admirandum fit Auctorem hunc talia exequi poculice, quam quemdam occurrere, sed non magni momenti operis detestimin, quimtotis repetuntur planetarum sive stellarum, uti in Ruellus, & Rajus, in quibus conditae deficiunt plantarum icones; fortasse ic alter quodam tempore excorietur in illis terris Plinius Indicus qui curam geret, hujus fenis opere tangubundimulo incitatus, ut reliqua, quae superunt, absolvantur, & perficiantur. Hic tamen tomus fit elegantes, & numquam antea notas continet plantas, quae curioforum naturae servatorum oculos delire, & supremi rerum Artificis opera animo representare valent, imo plurimae in hoc volumine inveniuntur plantarum, quam prius animo conceperam, quum in transitu videbim hunc tomum in domo Societatis Indicae adfervarum, ubi hic per seminisculari delituit spatium, ita ut et numerus Tabularum major, & augurior fit, quam in computatione operis antea fuerat constitutus. Lesseores qui bonique consilii praehendent, enim est copia deserviendum. Restat jam, ut ultimam, sic et sex tam in lucem proferam partem, quam intra annuum spatium, praesertim ut valentudine, nec nimis continua distractus Praxis medica absolvere conabor. Haec erant, quae intransequens nunc notaanda, & signifilandanda & si habebam, nostros labores haud ingratos, neque inutiles esse cognoverim, erit de quo mihi gratulor: hisce imermine fruimini, et valete. Voor dit hierbij, dat onze edele man geschreven heeft, vijf jaar van het gebruit zijn gezicht verkleend is gewest, zo dat meer te verwonderen is, dat zodanig een Schrijver dit ge dachten kunnen uitvoeren, dan dat voor het bruit, Jochum van weinig belag, in zodanig ten werk gevonden werd, daar geheelechrift van de plant moet voortkomen, gelijk die van Rutlius, en Ravius, waarin al de figuren de giftige ombraken: Mogelijk kon het op den ten of daadere tijd ten tweede Indische Plinius, in die zaken te voorschijn, dit dector beter waarvan deze oude man, als door den toepasselijke aangezicht, bezorgen zal, dat het grijpen nog overig is, afgemaakt, en voltooid werd. Dit deel, echter, bevat in zichzelf vrijheid, en moet te voorhoor betende plant zijn, welke de ogen der nieuwsgierigen onderzoekers der natuur kunnen vermakken, in de groote werken van den almachtige zich verbeelden, ja in dit deel komen meer gestafelde voor, als ik het mij voorstel had gehad, wanneer ik dit fluit terloops gezien heb, op het Indiase hout bewaard vardende, alwaar het ten bate van een lang verborgen bestaan gelegen is, zodat, aan de nat en het getal der plaatsen groter zij, en meer vermeldt is, als in de gesprekken van dit verjaardet zijn, te voor en te achter gevallen is, de goedwillige lezers dit met genoegen zullen duiden, want het overvloed is beter dan het gebrek. A ut sit nog over, dat ik het laatst, of sonst Deel tot voorvoorschijn bracht, het geen ik tot dit tijd van een jaar, wanneer ik gezond blijf, en niet tot veel door de dagelijkse afslag Afgezien, werd afgetrokken, zal straffend af tot mijnen. Dit was, het geen ik ter loops ter meer te gelten, aan uw gelijkgestemde Lezers, mee te delen had, en wanneer ik verloren zag, dat deze of andere arbeid met onbekend naam, en voorzichtig zorg, zoo zal ik mijn daarover zeer gelukkig agten, ondertussen gebracht deze, en paar tot u. Dit jaar, Amsterdam. 16 January 1742. BERICHT AAN DEN BOEKBINDER. Om de banden van dit Werk wat gelijkder van dikte te maken, moet deze het negende Boek van dit Werk, beginnende met het 3. Pagina 333 en de plaat N. 116 voegen bij het Zesde Decembert. HERBARIUM HET AMBOINSCH amboinensis kruid-boek, LIBER SEPTIMUS. HET SEVENDE BOEK. De fungibus agens fhibetribus (f Fruticibus reptantibus. CAPUT PRIMUM. Folium Lingua. Dam Lida Lida. Hic uber ulterius nos introducet in Amboinaes, ibi ultrone S nobis antiquus exhibebit peregrinam ac miram plantarum Ipeciem, Europäisch nostroque mundo penitus incognitam, quas plantas Funes fhibetribus Malaice Tali ulan vocamus, quae proprie funt frutices gracilis ac ligno figite seu flagello forma funium arbores ascendentes, vel juxta terram multas gyris prorepentes, quibus addimus tales frutices, qui proprie tales funes non formant, attamen longis fuis flagellis aliis incumbunt fruticulis, quorum nullum melius exemplum proferre possum ex nostra patria, quam Vitem, quae asperulis inponicur: Et quidem convolvulaceae ex planta, non permanens vel lignosum gerentes stipicem, sed herbaceum, similiter libro nono sunt descriptae. Maximus ac tinerrimae fimulacrum Foliu Lingua, qui vulgo pedis crusta appellantur. Atque non sors earum rotundus sed angulosus est, aestimine funes libi adherebant, tenue, cortice obdurus glabrus, ex cinereo rustico, & subtiliter scriptus. Hanc crustam juxta aditantes ascendit arborea, quum in multos laterales dividitur ramos, ex rotundo compressos, & ab utraque parte prominens formantes dorsum, quo ab aliis facile distinguuitur funibus. Hi laterales rami miros formant gyros, atque saepe adeo intricare sibi innectuntur plurimis gyris & finibus, aestimine per hominum manu, & arte ita essent formati, ita ut verum nodum gordium constituant. Reliqui sibi non iri impliciti multos formant volvulas, infra cochlear, alii infra serpentis, sese erigentis adsurgunt. Ad summam partem jo plurimo alios breves ac lentos ramulos seu rachides sese dividunt, quae hic sic illic nodos quosdam sed nobilem formant gyros, quibus folia in sedent fiiliraria longiusculis in petiolis, prope ortum geniculatis. Folia haec Sirii foliorum magnitudinem habent, summa tres ac quatuor pollices longa & lata, pecudilis formam, quae cum nulla melius comparari posset, quam cum bifida lingua, qualis in Apostolorum capitibus vulgo depingitur, quum in Pentacostes sello congregati cientes, uti & experii audivi condonato res, quum incolis hisce naturalem velint delineare Pentacostes ignem. Amboinehsibus haec folia in sua patria orta haud male representant, atque sibi imaginantur, praevissetim quum haec natio melius exemplis quam verbis edoceri posuit; quodvis enim folium inferius rotundum est & cordatum, quod superius in binos dividitur apices, quorum siflura ad tertiam folii partem excurrit, ubi in medio angulo brevis erigitur nuper spinulam referens, quae in vetustis plerumque decidit foliis, ita ut bina folia ibi videantur adarea. Tenero folia complicata funt fnflar libri , interne penitus viridia fle glabra , externe quodvis Tegmen- tum per fex virides collas longitudinales dtftingui- tur , atque rufium, fle ad cadum inftar ferici molle eft, fine notabili tamen lanugine , fle quodammodo fplcn- dem: Seniora folia fefe aperiunt fcu explicant, funt- que fuperne viridia, inferne gilva , faporis fatui cum levi adftriflionc inftar folii Crocodili prxccdenti li- bro deferipti : Kadem ruffa lanugo in petiolis & ra- mulis fupremis obfervafur , quoque folia One vetu- lhora, eo magis inferne glauca funt. Tom. Vt% Flores Bebelzende de Bofcb-toieuien en kruypettde lleejlcren. I HOOFDSTUK. 'Fongeb/ad. DU Boek zal tns scat vtrdtr in dt Anboinfcbe Wil- dtrvijft brengm , en onsvntmm etn vretmd jlag of manier van grwajfen in Kurapa en onie WY- reld mbekend , dit nsry Bolcfl-touwcn, i» 't Maleytr Tali utan noeirttn , bet wW zyn betjltrrn mei e en lange en boutugtigen jiam in muniere van em (oukv de tonum oplepmdi , of Lingi de aarde nut veele bogten kruypen- de, tcoar fcyxey votgtn zodanige bttjhrm , die wtl getn towwen f ormeren , egter nut bare lange ranirn op under* Jlruyken ruflen , s tuar evan ii in onze IVtrtld getn no- der exrnpef gevtn kan , ab van den Wynflok , dtn xoeb km mm op Asile» leyd. Maor andtre omf.ir gerende pUtr.it n e/ vohiden , die getn beuiogtigt of ovtrbiyttndt, maor ten iruydogtige Jlttl btbbtn , zyn by nolAandertn btfcbrtvm in 't nrgende Btk. Het grootste en onderlijkste foutje in het folium linguue, zijnde in het genteen een been dik, niet regio- en, maar bovendien botkig, als of er twee toekomstgen gen tegen malkundige groeien waren, met een eenlijk uil den graven roos en fin gejlekt schort. In deze dikte loopt het folium dan na blijvend op, daar het zich dan terzijde vele zijdedelingen hergeeft, verduist, uit den rond gedrukt, en aan weerszijden een afgebroken rug bevend, secuur aan men zeggen andere einden kan. Deze tijdtafel maken onderlijkste bochten, en strekken zomer zo daar maakt men achterom nut veel verbrekingen en slagens, als of het door menselijke banden gedaan vat, en een regel Nodum gordium maken: dat andere die niet door malkander loopt, maken veel dragingen, als een onderhond, onder een as en een spiegelbol, lengte verhouding. Verder gelopen zijnde de redenen zij bar in vele andere korrels tot het rijkerm, dit baar en door al meer onderknapen, maken grotere bovellen, en waar aan de bladeren vallen, en in het blad de blijvende zijlen, en bij de bar onafhankelijk noord als met ten knietje. Debtaderen zijn in de groene grot aan de Sirene-Onderen, 3 meter 4 duimen (anima en brede, maar een bepaalde Italiaanse, die men met niets beter gelijk kan maken, dan met de gedachte tongen, zodanig als men ze op de gebelichte apotheker doet, op de Pinkster fees vertelde suiker, griep ik ook dikte gewond aan de tand, daar de predikanten, vliegende in de Inlanders deed, was op de Pinkster voor verteld, de Ambuszen niet quaaly niet op dit blaadje in het boerengland groeiend, devetel doch deze Vatie teter meer exemplaar dan voorraden te horen is, wanneer ider bij 'ad is, achterhand en vormig, meer verdeeld zigt voor in terracotta spitzen, niet kloof in cel tot een derde ruit, in viens binnenkort boekje, kort verhaal flauw, aan de zijde meer afvallende, zo dat het veien als van tekst bladeren tegen de lucht denkt, de rente gebruid wordt. De jonge zijn op het examen gevallen af een boei, binnen gebeten groen krans, cadeau, balta is ider detail met een grote rivier in de lengte vloek, ros, 20 zag het aanlating af volp, zonder meerlijk vatmachtigheid en schemer glimmende. De gronden van boven een groen groen, van onvermogen val, soms van mesgroen met een kleine zantrekking af het folium Crocodils in het voorgaande boek beschreven. Deze is de rechtvaardigheid ziet men ook aan uranium slepen in de voorlezing rijkste, in boekstel de bladeren voor de del, het meer zigt een ontdaan na het Waauw- kreet trekking. A DIGEST HERBARIUM AMBOINE ENSIS Liber WelapX Flores rari Gnula exercscunt, atque explicamur in illorum Grilo Pavonis, ex quinque foliis petalis primo albicano sidem flavescere conflantes, in huius centro tria alia loca occupantur albumina, longiustculas gerentia anchors uti in Litis, atque primum in aliuud incurvum erigitur corniculum mutila littera S, quod inferne latum caerullorum color, superne viridi coronatum capitulo, quod vitreum sic obducitur muko, odorem debile sed gratiam. Floris subcernunt quinque viridia petala reticulata, quae sensim ad petiolum incurvantur, cujus media pars, flori proxima, caffulscula est ac stricta. Ex cornu itio medio in rudus excrescere, qui est tenuis et planus, semel pedem vel palmam longa, pollicem lata, cultor dorum erilia, dura, glabra, et ex nigroup suculum, intus fex vel odorum locantur rotunda et plana oculi, formam referentia biobulis hollandoerci, sed crassiora, nigra, et argenteo albi qualis lympha in circulo juxta oras auta. Hujus fruticis stipites aliquando crus caerullis erit, formam retinens duplicari funis, quique plurimis serpentum in modum gyris per herbas prorepit, ita ut per aliquot centenos passes vel slopetis prorecutus eum subsequentus fuerim, antequam ejus primarium stipitem moviegaverim, seu draconem ipsum in necto suo detexerim, ubi Calappi caerullem adtigerat, atque ibi vanis circulis supra terram sec elevabat, ad denus in terra ad aliquam distance se condere bar. Per flagella fut Mnas tres quatuor altas arbores ita connectere sic arborealis, ut una sine altera excidere nequeat, plerumque autem, uti dictum fuit, in solvis non ultra pedis caerullim excrescere. Ramus lignosus internum fungosum, et arque porosum, lentum, ex longitudinalibus congestus fibris, et foraminum punctatum, et quibus cupi fus excipit liquidor vilculos inflar pultes seu papillae, qui in molli exsiccatur commis, primo pellucidum instar Succini, deinde opacum instar Gumini, nec liratis vulgaris, ejusdemque spiritus. Hujus litorea species alba distincta, priori similis est, ejus vero fumi. Hujus ramus tam caustus est, inque ramos dividitur simillimus. Ejus folia paulo majora sunt, & rotundiora, subtus non ita ramosa, nec adeo mollia, sed gilva, ac superne glauca, et roderi majoribus nervis longitudinalibus pertexta, flores albi sunt & inodori: Squamula, iparumque oleumcula ejusdem sunt fonna, sed circulo illo argenteo desistuta. Primum foliorum germen congeries erat racemosum quasi ex squamis compactionem, ita ut flores effere quis putaret, qui locantur inter claviculas binas longas superne in stamen uncorum inflexas seu incurvatas. Nemno. Late Palun Lingua. Malaise Dan Lida Lida, h. e. lingua; folium ab ejus forma. Ternatice Mala Katka. Ambonese Saliva & Sarifou, h. e. in vesigia ortum seu os, ob rationem infra demandam. Imus. Prima vulgaris species ubique crescit in Gloris fruticosis, tam in planitie quam in montibus, nullibi autem remote a litore, atque vulgaris in Ambona & Moluccis. Litorea species nullibi observari nisi in ora maritima fruticulis festucae convolvens. Ut tu hujus filucristi funis parum huc usque innotuit nili funeratio fus, iste & incolis familiaris; qui hzc sumunt solia, atque ante ora puerorum, qui tarde loquuntur, disruptum, ipsi vocant verba quidam praemirare, uti Pater, Mater, ite. Credentes hinc meliorem loquaciam illi prolaturos, et se procaciorem, unde fit hoc folium apud Amboneses sumum fortiter tum nomen: Quidam hos sumunt funes, inque frusta scindunt, qui recenti infundunt potum Sapuero defectu alius Una, qui inde non amarus sed austerus erat, ipsi enim satis est, quum dulcis Sapuero per austeras aliquas res inter potandum non reddat alvum hum. Temastenes ejus folia quocumque coquunt in oleum se, Sajor, vir cum pistu eruda coquunt sic Bovaltar in simile Daun Boaya. Radicis frutum septeis spitham longum, in frusta conservatim & aqua inedulis servit febricitantibus pro balneis ad ardorem febris ungendum. Cum mihi . Uit het midden van de borst, werd de waarheid gezien, zijnde een droom te planten bosruinen, een half voet ten ziele een band lang, een duim breed, en een rug van een dier, hard, kom en kartbruin; binnenin leegden ze, zestig fakkies, rode platte bonnen, in augustus, een storm, stormband, doch duister, zwart, woord, en net een zilveren ring of kring tangs de katten omgraven. Dien flauw, ja dit groot, tweede, een jaagdicht, een jaagdicht, een dubbeld touw bouwende, met vleugels, vleugels bochten, daar de raak kruipende, aan dat zij, lomtyis, in een bondert, treuren of een stormbottleneck vormend, terwijl de storm in zijn nevel getanden in de bor, daarbij turk, zo dik als een Campbell bot, maar dan stormraket. Hier komt een met zijn oog, een ranen twee en drie boeger buiken, zodanig verkeerd en doorvraagd, dat men denkende, een en ander er, niet tenente, een gewapend man, doch een gemen, als gezegd, en in het kreupelhout, werd bij met buvend een been dik. Het bouwen vott binnen is voos en poreus, faay, langdradig, en vol in het in en aangezocht, excr in rijkelijk onderhuis, meer dan op het papier. Het is opgebracht tot een rechte afmeting, goed, daar is ook een achterkant, daar na vijl, is een gemaakt geel, dat dezelfde samenstelling heeft. De brandkast, hier in de voorzijde, de vaststelling, is de eerste rijke gelijk, zij zijn tuin, rond, ruim en dik niet, en is in diverse lagen verdeeld. De onderen en zinnen zijn twee zo groot en rond, vellen orden niet rood noch blauw, groen, met groote lijnen groen in de lengte. De bloemkleur avocado, onder reuk. De bodem en zaden van hetzelfde fascinierend, doch zwaar in zilveren graten. Het vruchtvlees van de bladeren is een kleintje van schubben gemaakt, zowel men het voor het bloezelen zwaar confiserie, schutstam twee lange en van voren omgevormde clavieren, als lage bakken. Naaldje, in de bloem van de lingua. Ja, dat is tomruinen, van de voorstevoren gedaan-stof, en daun trots mier, dat is, blad de mond aanziend. Op terpentijn, mier, kruid, zoek den mond, om reden hier ander. Plaats, de terpentijn groeven soort veei over, als in as in asiel, dokter in de vlokte, als in het gebergte, doch niet eens ver van brand, gemeen in smeulende en de Meluccot. De brandsoort vini men vergen dan aan de zeekans, ander de rechtse vleugel trappende. Gebroken. In de annalen van deze reis, waarin het gebruik van omgekeerde woorden niet zelden voorkomt, is het toch wat vreemd dat deze zin zo duidelijk is. Het gaat hier om het gebruik van zwarte tabaksbladeren, hondschoenen, die langzaam verwerken, in de mond, in deuren en baar enige werden geloofsd, des ochters, lotterij, enzovoort. De volgende zin, dat zij hierdoor gaan spreken tegen de achtergrond in het symbool van zijn naam, is echter wel een stuk minder duidelijk. Sommige noemen de rook, de lucht in, en dansen in de verbeeldde zager bij gebruik van andere lekkernijen, die daarvan met bitter maar onverwacht vleugel worden. Zij vonden het beter, als de zoten zager door te rangen, in het drinken de vloeibare bodem te woelen. De Peranen kochten rook, als andere saur, of citroen, raauw of niet, zo leefde de kaffan, gelijk als de dauw boya. Een maat van de vrucht, zogen ze in potten langzaam te likken, en in suiker te koken, dit om de koortsvrijte minder te maken, daar in te baden, om de brand uit te trekken. Het dit . Pari 8. Fifi j. 2y. deferipu, noltruru f vi tum Lingua erit, in textu vero nec ejus flores nec frutu deleri burbur. Vide fit arborem Belutta Mandatu pari. i. limilia gerentem folia, cujus in Figura 30 & 31 latifolia depictus species, cujus planus & intortus stipes cum Amoenis melius convenit, nomen vero salsum Pallii dichotome funem est anguiformis, quales gyri in folia Lingua observantur. Tabula Prima Fruticem exhibet Fasum Lingua, Rumphio diAnm, Doribus ac Gypsibus coaptatum, cum officina a seposita. OBSERVATIO. Hic puncta veta Batbini species est, sed volubilis, quum feliqui vulgo creent, obcurrant, quorumque variae species in H. Asstab. CSilart. quam in Theoph. Zryl. & Pini. Ansg. recentiuar, a quo Mundam hoc genus vocatur. Ut in & ab Hermann. in Parati. Bat. Pr. reliquos porro adlegatus scriptores de hoc genere vide in Theoph. Zryl. & P. 4&; & 46. CAPUT SECUNDUM. Funis Viminalis. Lian. Secundus crustus funis fulvescens ultra pediscalum habet, creationem obductus, nigricans, & filus conicus, ejus vero crustulimini funes leve dracones non tantam habent longitudinem quam praecedentis, sed mox proximam adsecedentum arborem, sequel in laterales dividunt ramos, hastam crustulas, rotundos, & in ampla genicula divisa, quae circa stipitem protuberant, uti in folio & arboreo Sirio. Ejus folia cum illis Lingam conveniunt, sed folia firma, quatuor, quinque, & sex pollices longa, binos cum dimidio ficeras lata, ex nigro virentia, paucis atque irregularibus venulis donata, curtis petiolis infertentia: splendura venulis eodem decurturn modo intrinsecus uti in foliis Funis perpuncti, folia vero hac ingratum magis habent saporum, unde neque cibo interveniunt: Rachides hinc inde eraslas emittunt claviculas, quae proximis selem involuant ramos, ac fieunt, uti in Catalla Lacea, nulla autem spinis in hoc ubitur fune. Ejus cor iatis crassus est, interne obscure flavus seu rufus, ac siccus, lignum albicat seu flavescit, siccu quoque porolum, nigrisque lineis seu venulis hic et illic distindum seu variegatum, in inferiore nempe stipite. Rami et rachides adeo leniti funt, ut disrumpi nequeant, atque in aqua marina praeter reliquis durabiles. Flores et frutusqui in hoc vimine nondum fuere observati, salsum tam raroprogerminant, ut nemo illos noverit. Numen. Latine Funis Fiscum. Malaises et Ambonenses Lian, quibusdam Dolis Ducuk et Tali Bubui. In Louisiana Baton Rouge. Imus. Tantummodo circa oram crescentem maritimam vel salsum non longe inde in locis iaxatis, atque in inter majores arbores, quas flagellis suis amplectitur et obtegit. Usus. Ejus longa et lenta flagella quotidiano in usum funt illis, qui virulum quaternot piscatura, et primum ad restes formandas, poster qua nasutas in mare proiicunt, ut fundum petant, secundum ad fulcra machinarum Seriena didlam, in quibus piscatores pedes fingunt. Hic gomus draco typus metus oppressus, et in uta et in usum, taetret ik actie, dat men by gebrek non/gecome, ut bet makets an dett inkt ibust kunnenc gebruiken. Tot at let vocabulanda noell men de roje of lamszoarte verkiezen, in met de fistuladie, drudkt ongtucht ir. De risetutio verden ais leeiseu et bindenwerk gebruk, ma allerbande lauclen samen te vinden. Naga Vallis of Mandiru Vaiti. Op Porlugtistb Pranadciru da Cobra. Op Dust/cb Aal-klim. In insula. Sfavb. part. B. fig. 30. Bacterien, sol vru Folium Linguus zyn, doch m den tex i xurd bet zonder vruchten en bloemen, afgebroken: Ziet o'A <Un Bom Hclutta Mandar, in 'i trjer Dat, met diergelijke bladeren, Om wu in dt 30 tn 31 Figuur ten grote bladje, glijt over 'werdt triens plaat- en giraardt Niam met bet Asinotheca steun overeen Lwit, doch den tsjwi Nagu Vallis btwjfl, dat bet een Slange vormig vallei, diergelijke bladeren aan 't Folium Linguus U fit in zjn. De gewone Plaats Vendacht cen Struik het Teng-blad vm Roericht gestemd, met syn bloemen en bloeiwijze, en de baat-kraan is diergelijk. AANMERKING. Dit is een vrtTC mon van de dog slechts omlijst gerend, dus de interesse zone hier van in gemengd regio overeind groeien, waar vis vis verzekerd kunnen zijn in de Tbesaurus, Zeitschrift für Physiologie, en Filosofie, mangt hierbij werden, van welke laatste dit geplaatst Mahdaru genaamd, wanneer, als mede van Hermes in de Partie, fiat. Pr. de overige Schrijvers over deze gewilligheid act in de Tbesaurus 24 p. 44 en 46. II. HOOFDSTUK. De Teenachtige Touw-Jruik. Het tweede deel van deze boekstels is ruim een beetje diep, met een dikke, fijne rand en gekleed in een doos, zitten die toverpantaloozen zolang niet van de oorsprong, maar zelf open, vallen, bar in zijdelen, in de dikte van een plaat, alle rond, en in de zijdelen Udenvrede, diensten om den familiestam uit te pelen, gelijk aan het wieden en toekomstige Siri. De Wodderen gelijk aan dit tan Ungat, achter zyn, vier, vyf, en zes duiven lang, der achter en drie breed, gezicht-groot, met intern geschud, eis ordentelijk ribbengewelf, vertogen, op Jerit Flechtjes Vlaanderen. De aardappelen lopen op stokjes van de onderste lagen, gelijk aan de Funs Perplexus, doch de bladeren zyn retor, lever, vormt een zak, en niet een bukt, de rijkt de tebben hier en daar uit, dikke zeventig, verlengd in de naaldtakken vingereten, in valt irriterend, M Cajus Lacus doe, doch de gehele grens donker, of is het richting van dit stuk. De schaaf is in rede, doch, twee bindewerk doek groen of rood, en droog; beter in uit witachtige bleekgeel, tweede droog, zeer taai en poreus, tisef zelfs kale lijnen van aardappelen hier en daar, afgeveld, te weten aan de onderlaag vlam. De takken in rijkent zijn zaai taai, dat men hier niet af kan breken, in strepen aanstaande duizend, vruchten in bloei, beesten rag door aan niet groeien, in sommige op lichten, zei zenden kort, dat ze niet minder bekend zijn. Naam. In het Laar Funs Viminalis, op Maleytren Ambon, Lian. Bij samengenomen Doctoren Ducku Tali Bubur, op Luba Spaans. Plaats. Het lijkt allertijds ongeveer in de richting, niet ver van daar van af op schuingehouden plats, en aan der bet grote geboomde bos met z som in racht ranken dezelfde breedkantige. Gebruik. Zyne taeye in jonge jaren zyn in dagelijks gebruik. gtbruyh by iit eetne , die bart nering met viJTci/try zoe~ Z en , voar eerft <m dt ztlen daar ia n te mtuten , '<ctor mede men de vijcb-fuyken cf bobbers in de see lari fin- kxn , len t vutden tot Jlegel repen in dt boofden tu» de A 2 Serim, Digitized b; 4 HERBARII AMBOINENSI S LiherVllctp. Itt nunt, quum polita* BUtn .ijtrahant, tertio ad in* cjf^os liflus alarum minorum navigiorum, quibus li- gna iliiilv uncia adligaat, qui cua opera cx lenta dc in aqua durabili materie fcu (abftnKfc cooftru&a dic oporretr /tunc itaque in iinera hi funes eliguntur, qui fupra ignem calefiunt, ut Icari fiat, aedon con- torqueatur inftar viminum Salicum , quique conii- gantur , & m fumo ad ufum confervancur. In vetufti {fimis ftipicibus ad rachidum cx:: em. e a: es obfervavj racemum quemiam brevem m paucos mi- tvoics divifum, qui florus non exhibebat , led rarum quoddvn fruthis rudimentum ; Primo erum in calicu- lo capitulum locatur magnitudine m nimis Cjtj:in.;lcu Pili , quod album & rotundum continebat granulum inflor Coriandri , quod femen forte erit ; Huic ca- pitulo foliolum influet id in: ii: i digiti circiter imkulujn longum, medio nervo dtftin&um, fed non divifibile, primo viride, driu flavum de nigricans inftar reliquo- rum ficcorum foliorum , qua tu t e cuiu Caju Laco quoque eo et venit. 1« Leytimdfc vocatur Warj Laniati, Ii. e. funis nullcpedum. Tabula Secunda Rsmatn exhibet Fandi FimiMdu , citra ejus fruftu a An- guM-ftmi. Stond niets, een man in de stamboom, baar voeten zitten, ah. Titel (Een zon in de tuin, op het tijden, ten derde van de kromme takken in de boom, de vlinders van de Praussem, -Wasbaar aan zey de droogten binden, zowel drie jaar een tag in zetvaler droogten, maar schrijven zyn. Tot die tijd waren men deze touwen, naaktzij wat haar over het vuur, dat ze matten 's-oordearden, draaien, aanhangen, zodat ze vlamen, en vervuild waren in de rook. Aan de eeuw die volgt, bevond ik aan de achtergevel van de toren, een trosti in verloren zijde, lakje verdelen, daar aan geen gevoel leek, met aan natuur ten raar gevoel, taart ten vruchten: Want terwijl in ten kleine, aan ten grote ten vroegste, was in lag ten zomer en rondom korthout ah C.randt, voet af het zaad vol zyth, op die knieën was een bladje om het riet ten linkertje, met ten midden zenuw, doch niet van deelbaar, maar groen, daar na gehakt in toost, grof aan grof afdeert, zwaar in het met de paju, Lacca tussen komt. Op Lietuimor, heeft beter Varla Lavina dat, een duizend heen toevallend. De tweede Plaat Verstroking een Tak, Vitt de tien grote fluitjes, loutje, doch dit was de geheel vrucht van een gewaagd, hoofd. CAPUT TERTIUM. HOOFDSTUK III. Een kwartier. Tal van Bulgaar, Habitat, liet Viceroi Touw-gewasch. Hic est raro obvius funis, qui in Ambinox filvis paucis obebuit copia, non rotundus, sed semper ex quatuor quas viminibus compotitus, qui adunati & concreti videntur, usque hic funis quaque dragonus est & fulcatus, qui non revertendit sed semper obliquus & intortus est, ita ut unius articuli Ibici non semper quadrent cum illis alterius, totus autem funis plerumque brachium & aliquando pedem cassus est, totque articulos solutione, quae per spitham spatium diffluit: Stupebat emittit aquam, qua mox id suctura degenerat, atque amara est & nec potabilis, funisque cito exlicenatur. Per aliquid propitius repellit ulnas tam juxta solum quam ad arbores, antequam in laterales dividatur ramos, quorum semper bini libeli funi oppositi, & ex articulo excrescunt quadraginta semper usque ad minimum sursum; Quod vero quam maxime peculiate est in hoc fuit, tria quatuorque flagella aliquando ita separate funt, ut totidem peculiaaria referant flagella, quorum quod vis proprio obductum est cortice, & nihilominus tamen supere & inferne concreta sunt, hoc autem non est in usu observatur sliptibus, nec facile explicitis. Idea quoque observatur, si hujus funis pars quidam per aliquot dies in aqua maceretur, cum in quatuor separateur flagella seu tegementa, quae ante unita erant, hoc autem melius peragitur in aqua marina quam in dulci; Quumque hic funis in tot laterales dividatur ramos, qui omnes in longa excrescunt flagella, hinc horrendam formae congeriem intricatam, in extremis porro ramulis, quadratis & nullo extra pennam vel digitum cassus foliis excrescunt rachides, binari fibi oppositae, & quatuor tumores crucem formantes, quorum quivis superne in tres dividitur partes more plantarum trifoliarum, bina & inferiores partes bina & terna proferunt foliola, quorum quodvis bino & tres pollices longum, atque uno laterius, suprema vero pars semper terna gerit folia majora inferioribus, quatuor & quinque pollices longa, binos sari digitos, integra, & subtus involucrum pertextum. Ex raporem tur. foliolorum petiolorum ingens, cv-crestit racemus florifer, urka pedem longus, qui in quatuor ac quinque lateralia partia dividitur, qui caputula sufflamine minima flava seu albicantia ac numquam, quae fesc aperientia folculos exhibent minimos flavos seu albicantes, ex lex minimis petalis consessus, iaque his totidem brevia locantur flamina cum. Dit in ten zeldzaam toedoos, diergtelijk min in de An-bein/ebe wildemiddel, verlangd. Nieuw rond, nuar altyd uit vier lengtschibben zamen gezet, metende doch meestgebruikt, grootste, tuur door uit toeverlies vlekken, met groot gedeelt in elkaar geregeld, recht maar stuivend, en buikig, en grijpender zodanig dat de groeven dan kunnen dringen tot het diepste, en blijvend vlekken, en grootgevonden, tuur door dat de midden, een groot veld, van elkaar gescheiden; als men doorgekapt beest, geeft beter een kleur noter, dient door een felle rand omgeven, zodat de vlekken in zelfranden staan, zodat en onbedekt om te drinken, en in de wand droeg datwel op. Ekl foeknaam loop zoo enige vlekken, was lang den grooten af op de bodem, ter beter afgeveld, zodat de vlekken in witte takken vallen, teur van altyd zakken tegengesteld, om een vaste lijn, en in het midden vitale, zyn van het minst rijke toe; zodanig aan die toekomst, dat men soms drie of vier vlekken zodanig vallen, en van elkaar afgezonderd, dat heel de toekomst, byzondere vlekken bevat, elke met eigen schubben omgeven, en niet te mennen aan elkaar vleugels, en vanger vast gegroeid zijn, zodat de vleet men niet aan de onderkant vlammen, en die tegen de stangen staan. 