title: Annales Academici
creator: None
text: Van oud af alsof geen krachtiger hefboom tot algemene beschaving en volkerenverkeer dan oorlog, die werelddeelen verbindt, waar hij naties van scheidt! Onze Nassau heeft het voor jaren in zijn Historische Froebe volgend betoogd. Griekenland, het vaderland der beschaving, levert er het sprekendste bewijs van; het voerde geen oorlog dan op eigen grond, voor huis en haard of om de hegemonie; alle in- en uitwendige luister trok zich te Athene als in 't hart der grieksche wereld te samen en bleef er besloten; de grieksche kolonies, hoe welvarend en bloeiend, hoe mooie parelen ook aan de kroon der oudheid, ze nestelden zich aan de zoomen der kusten en bleven in een staat van vreemdelingschap midden onder de barbaren, die ze met de rug aankeken. Eerst door Alexanders veroveringstochten drong grieksche beschaving in 't Oosten door, onder de vleugels der romeinsche adelaren in 't Westen; door de vloot van Rome zelf en later van Constantinopel werd zij over heel Europa als een erfdeel voor alle eeuwen verspreid, om weldra een nieuwen dageraad van licht en leven te verkondigen. Maar oorlog is middel, geen doel! Barbarij en wilden alleen leven voor den oorlog en gaan zelfs in vrede gewapend. Beschouwen we voorts, waarom, waartoe en hoe een volk zijn oorlogen voert, hoe 't zich in zijn overwinningen en neerlagen gedraagt, dan blijkt het hoe nauw ze met de staatsontwikkeling der tijden verbonden zijn en dat ze juist daardoor tevens niet zelden de beschaving met reuzenschreden vooruithelpen. Geen oorlogen dus beoordeeld met den beperkten maatstaf van 't oogwenk, van tijdelijk voordeel of nadeel! Een Digitale bron van Google. Redevoering. 195 blijdere toekomst heelt de wonden en vergoedt de rampen, waar ons menselijk gevoel van rilt en wegkrimpt. Ook het zwaard predikt beginselen ten rijken zegen van toekomstige geslachten. Zodoorf ergens, dan voorzeker is hier de hand Guds, die uit of naast het kwade ruimschoots het goede oplegt, de heersch- en veroveringszucht van enkelen tot heerlijke doeleinden voor allen gedijen doet. Hier in 't bijzonder zeggen we Humboldt na: geen wereldgeschiedenis zonder wereldbestuur. Maar weegt ook vrede en rust niet meermalen den volksgeest in slaap? Wij Nederlanders, toeig waren we, toen we tachtig jaar voor staatkundige en godsdienstige vrijheid leden en streden; toen we een naïewe natie op haar element en op haar grondgebied bestookten. Toeig, toen we om den wil een oorlogschuwende politiek halve tractaten en losse verbonden sloten of achter de legertreinen van vreemde naties aan draften? Wie stelt het Italië van onzer dagen, in laffe rust zichzelf vergeten, boven het Italië der oudheid en der Middeleeuwen, toen 't van wapengekletter door en dreunde? Openbaart dan (om tot ons onderwerp terug te keeren) de geest en ziel van een volk zich rechtstreeks en volkomen in en door den staat, in de staatsvormen en elementen van 't staatsleven zoowel als in zijne vriendschappelijke of vijandige aanraking met andere volken, dan heeft de taak der geschiedenis, uit al deze verschijnselen en uitingen het eigen karakter van een natie op te delven en ze alle daartoe als hoofdbron en hoofdbeginsel terug te brengen. Zij is 't die, als middelares tussen oorzaak en gevolg, tussen aanleiding en uitwerksel, tussen actie en reactie, het noodzakelijke verband, den inwendigen samenhang en geleidelijken overgang, de onverbreekbare eenheid, den levenden geest der gebeurtenissen, de heilige orde en hogere wet openbaart, die, evenals al 't geschapen, de lotwisselingen van volken en staten beheerscht; zij is 't die, het algemeen menschelijke en eeuwig ware van 't bijzondere en voorbijgaande schiftende, uit de bijeenverzamelde trekken een helder beeld, een bezield tafereel, een karakter- en levensbeschrijving als 't ware van 't menschelijk geslacht ontwerpt, waardoor de geest zichzelf met eigen oogen in zijn werken ziet teruggebracht. Volgens die methode, door Chateaubriand ten onrechte als fatalistisch gebrandmerkt, verheft de geschiedenis zich eerst tot wetenschap, als priesteres der waarheid, die aan geen uiterlijken schijn zich vergaapt, maar tot in de kleinste bijzonderheden afdaalt en tot in de diepste schochten doordringt, om het een middel- en brandpunt te vinden, van waar ze alle als zoovele strepen zich verspreiden, ten einde we door een juiste kennis van 't voorleden tot de ware kennis van het tegenwoordige en van onszelf geraken, om aldus een telkens betere toekomst voor te bereiken. De waarheid, als het enigste doel der geschiedenis, brengt haar in zusterlijke verband met de wijsbegeerte, de wetenschap der waarheid. Bij de behoefte aan dieper onderzoek en bevredigender resultaten heeft zich daarmee na Vico, Bossuet, Voltaire, Montesquieu, Lessing, Herder, maar vooral sinds Hegel en Krasse de zoogenaamde wijsbegeerte der geschiedenis ontwikkeld, een wetenschap, die nog in haar kindsheid verkeert en, als vrucht van Duitse bodem, in de grillige verscheidenheid zich verliest van speculative stellingen, niet uit de geschiedenis geput en afgeleid, maar er op toegepast en overgedragen. Door zulk een constructie wordt natuurlijk de geschiedenis uit haar hooge sfeer van objectiviteit gerukt en aan willekeurige vervalsching prijs gegeven. Zooveel echter schijnt of als resultaat of als fundament van deze bespiegelingen tot zekerheid en vrij algemene overtuiging gebracht: dat in de rij der eeuwen elk tijd haar bijzondere waarde bezit; dat alle perioden, hoedanig van aard ook, elkander verwant zijn; dat ieder volk op zijn bodem en onder zijn hemel worden moest wat het was; dat op het gebied der geschiedenis geen toeval, nog minder een noodlot heerscht, maar dat volgens een redelijke wet de omstandigheden en gebeurtenissen zelf elkander voorbereiden, doen rijpen en geboren worden, zodat geen glas water als deus ex machina den val van een staatspartij, geen geweerschot den val van een dynastie veroorzaakt. Om dan, G. T., in de tweede plaats deze algemene opmerkingen in breede trekken door den gang der geschiedenis gestaafd en bewaarheid te zien, wenden we ons vooreerst naar 't Oosten met zijn nog in passiven toestand levende volken, met zijn eerste beginselen van menschelijke samen- leving, die daar, na lang tot de bevrediging van louter natuurbehoef- ten beperkt geweest te zijn, bij uitgebreider kring in de landbouw de hef boom van hogere beschaving vond. De vroegste Nomaden, evenals de hedendaagse Wilden, schoon dan al onder een patriarchaal bestuur verenigd, kent de geschiedenis niet, gelijk ze zelf geen geschiedenis kennen, geen toekomst of voorleden, geen herinnering van zichzelf bezitten. Op zijn hoogsten trap, in zijn uiterste consequenties, maar ook in zijn volle naaktheid verwezenlijkt het patriarchaal beginsel zich in 't reusachtige China met zijn naar de regels der kunst gemodelleerde, maar in zichzelf versteende staatsregering, die sedert eeuwen bij alle mogelijke troonrevoluties en omkeeringen van dynastieën, den landbouw en de familie, de stevigste fundamenten van werktuiglijke eenheid, als enigeste grondslag van alle openbaar en bijzonder leven handhaafde. Het Chinese volk is een groot gezin, China het huis met dikke muren, aller vader de keizer, die zelf weer de zoon des hemels is, de as, waarom al wat Chinees is tot in de onderste lagen en geledingen der staatsmachine met fijn draad- en raderwerk zich mechanisch bewegt, onder toezicht van een heel leger staats- en krijgsbeambten, allen geboden tot de strengste ondergeving en verantwoordelijkheid aan hun meerderen en ten laatste aan de keizer, die op zijn beurt de hemel rekenschap verschuldigd is. Die dwang baart dode rust en doet de Chinese beschaving draaien in de eeuwige cirkel van stramme, stijf afgemeten en geestdode vormen, ceremonies en leefregels, wier geringste overtreding, als ware 't streng-zedelijk kwaad, volgens een eigen wetboek met enkel stokslagen gesticht wordt. Dat uiterlijk vertoont die kinderlijk bekrompen onderdanigheid en slaafse gehoorzaamheid van het volk jegens de keizer en de ambtenaren, de vrouw jegens de man, de kinderen jegens de vader, de jongere broeders jegens de oudere tot in de verste graden van bloedverwantschap toe, verlamt de veerkracht en verdooft de prikkel van zelf- en eergevoel, waaruit stompzinnigheid ter een, demoralisatie ter anderzijde geboren wordt. Ook in de wetenschappen, die onder het verhoor des keizers staan, verloochent dit karakter zich niet: geschiedenis is een snoer van naakte feiten, rechtsgeleerdheid weinig meer dan wetgeleerdheid, zedeleer een geraamte van conventionele plichten; van daar naast diepe geleerdheid en veelwetenschap schreeuwend bijgeloof aan toverij en geesten; kunstvaardigheid in handenwerk zonder kunst; uitvindingen zonder toepassing en volkswending; een taal van teekens en beelden, zonder eenheid van vorm en betekenis, van uitdrukking en begrip; kortom verstand en vernuft zonder levendmakende geest; voorts burgerlijke gelijkheid als van kinderen uit een gezin, maar geen vrijheid; tal van graden en rangen, maar geen standen; vrije toegang tot alle ambten en waardigheden voor elk die zich met glans door een zee van strenge examens heenworstelt. Uit China, het platte land van 't nuchteren verstand, over de hooge bergen naar Indie, den lusthof der weelderigste natuur, het rijk der fan tasie en der droomen, de betooverde wereld, waarin de voor zichzelf ontwaakten, uit de boeien geslagen geest in 't eerste genot der vrijheid zweeft, evenals de pas uit zijn cel gebroken vlinder in de eerste stralen der zon! Hier in Indie is alles beweging en onrust, dus scheiding en splitsing van elementen, al is alle nog in zo hooge mate door den invloed van 't familieleven beheerst, dat de geboorte over ieders lot en loopbaan beslist. Van daar zoovele families, zoovele staten in den staat als er ondeelbare en erfelijke kasten zijn, die als staatsgilden godsdienst en krijgswezen, handel en bedrijf vertegenwoordigen, elk met eigen rechten en vrijheden, met eigen plichten en straffen, met eigen deugden en woonplaatsen. Evenzo aan deze verscheidenheid en versnippering van elementen de hoogere eenheid ontbreekt, zo ontbreekt die ook aan de indiaanse kunstwereld. De fantasie toch, hoe gloeijend ook en overvloeiend van lieflijkheid, zorgt den geest zowel goed als kwaad, omdat haar evenals een droom de werklijkheid ontzinkt, omdat zij zich wel een eigen wereld kan scheppen, maar geen gegeven toestanden organiseren. Dat vermag het gezond verstand en gezond verstand verfoeit de Hindoe. Met zijn onuitputtelijke vindingskracht tovert hij met de aan vormen rijkste aller talen, omgt hij hemel en aarde, 't goddelijke en menselijke in dwarrelend gewemel door elkaar, herschept hij menschen in goden, goden in menschen, dieren in bezielde, olifanten en apen in redelijke wezens; en tusschen het schoone en lelijke, het verhevene en platte, het bevallige en wanstaltige, tusschen monotheisme en pantheisme, tusschen spiritualisme en sensualisme als in een zinbedwelmenden roes geslingerd, komt hij nooit tot zichzelf en tot rust. In weerwil van staatkundige worstelingen nu en dan onder de kasten gerezen, in weerwil van een langdurige godsdienstoorlog tusschen de orthodox-aristocratische Braminen en de Uberaal-democratische Boedisten gevoerd, bleef ook in Indie het maatschappelijk leven en de algemene volksontwikkeling, onder de druk van middeleeuwsche despotisme en hierarchie, ten eenenmale gestremd en in de kiem verstikt. Belegen deze volken in den passiven of kinderstaat zich tot eigen huis en haard: die van westelijk Azie, tot rijpste leeftijd gekomen, voelen zich geprikkeld om hunne grenspalen te overachterijden en een actieve rol te spelen. Vol van die bewusteloze, instinctmatige krijgs- en veroveringszucht treedt Perzie op als nomadisch-militair staat bij uitnemendheid, een overgangsstaat, waarin de eenheid een beginsel, een nationaal element, geen werktuigelijke dwangwet is. Dat beginsel was symbolisch, de zon, het zuivere, vlekkeloze licht, tevens de goede geest, tegenover de duistemijd den geest van 't kwade. Als uitverkorenen des lichts hielden de Perzen alle andere volken voor kinderen der nacht, voor vijanden des lichts, voor zuren, zieke vijanden, die ze in 't gevoel van nationale fierheid en aristocratische ridderdeugd bestreden en onderwierpen. Naardien zij zodanig volk en staat als 't ware een kaste uitmaakt, verrijzen hier voor 't eerst vrijere standen met gereguleerde rechten en wetten. Dat terwijl alles op de leest van het strengste krijgsbewind geschoeid was, krijgsbeleid en krijgskunde ontbrak, verklaart zich uit den nomadischen trek, den Perzen met al hunne stambroeders uit het Zendvolk gemeen. Die nomadische trek spreekt onder anderen in hunne liefde voor 't paard en voor de jacht, gelijk hunne ruiterij en hunne diergaarden wereldberoemd waren; voond ook in het trekken, bij wijze van volkverhuizingen, heende en ver van werelddeel tot werelddeel, van Azie tot Afrika, van Afrika tot Europa, waar hunne talloze ongeordende legerdrommen te land en ter zee voor een handvol Grieken uiteenstoven; eindelijk in de regeling der provincies, die niet als leden van een lichaam bij het rijk ingelijfd, maar er als dienst- en belastingplichtige aanhangsels aan vastgeklonken waren, onder 't bestuur van eigenmachtige satrapen, regenten in den trant der latere pachas. Van versmelting der vreemde nationaliteiten, van staatkundige eenheid, van inwendig bestuur en beheer geen zweem. Perzisch kon veroveren, niet regeren; was van buiten monsterachtig groot, van binnen hulpeloos zwak en hield op het glibberige pad van hof kabalen en serailintrigues al spoedig ten wijken ondergang. Voor 't overige overgoot de dienst des lichts het leven der Perzen met een heldere kleur en frisse tint, die tot in hunne latere letterkunde nog vonkelt. Bij de Israelieten, die zich als het uitverkorte volk Gods midden in de kom der machtigste rijken binnen het enge Palestina als hun gewijde grond opgesloten hielden, werd het denkbeeld van oostersch despotisme overgebracht op den onzichtbaren Jehova als God van schrik en wraak, wiens heilige wil de eenige onschendbare wet was van den staat, die daardoor zuiver theocratisch werd, evenals zijn hele geschiedenis een doorloopende theodicee. Zonder de Ghenza zichzelf van de overige wereld af, India kasten van kasten; zagen de Perzen en Israelieten alie andere naties af verworpenen aan: in Agypte den priesterstaat bij uitnemendheid, waakt ons een ruimere lucht te gemoet. Op den kruisweg tusschen Azie, Afrika en Europa gelegen, wel waardeig de sleutel der geheele wereld te zijn, onderging het bij beurtelings den invloed van alle drie werelddeelen onder de heerschappij der semitische Hyksos, der Aethiopiërs, der Perzen, der Grieken en ten laatste der Romeinen, zoodat het nooit tot het volle besef zijner nationaliteit gekomen en een bont mengsel van tegenstrijdige begrippen en maatschappelijke overgangen vertoonde. Door rekbaarheid van geest leende Aegypte zich voorbeeldig tot een smeltoven der over de wereld verspreide elementen van beschaving, sedert onheuglijke tijden tot aan de dagen toe dat Alexandrie als door magnetische kracht de rijke schatten van oostersche en westersche wetenschap en wijsheid in haar schoot vergaderde en verwerkte. Terwijl Perzie te midden zijner heerschappij Perzie bleef, ontwikkelde Aegypte zich door vreemde tusschenkomst te midden zijner afhankelijkheid van trap tot trap. Evenals het geographisch half tot Afrika, half tot Azie behoorde, half uit berg- en vlakland, half uit bouwland en woestijn bestond, half onder, half boven den grond bouwde, goden vereerde half dier, half mens, bij het leven zich den dood, in den dood zich het leven voor oogen stelde, zo levert Aegypte ook nog anderzins het beeld van een gebroken geheel. Half was het priester-, half militaire staat; 't ging van landbouw tot nijverheid, van land- tot zeehandel over; 't bezat een streng kastenstelsel en haalde toch vreemdelingen in, ja was het pelgrimsoord der grieksche wijzen. Aegypte hield het hoogere niet meer onvereenigbaar van het lagere gescheiden, zo als Perzie en Israel; maar liet het goddelijke in het menschelijke, het menschelijke in het natuurelement versmelten: de voorbode, hoe plomp en ruw dan ook, van de beeldende kunst. Bij al die scherpe contrasten nu lag er over land en volk een last van pijnlijke bedruktheid, een donkere schaduw en sluier van doodsche somberheid, aan alle tegenstrijdigheden en symbolen verbonden, omdat de geest er zich niet helder van bewust is. 26 Digitaled door Google 202 W. HECKER De zee alleen, het vrije, voor allen geopende veld, vermag de beschaving door algemeener verkeer van mensen en door nauwer verbinding van volken voort te planten; zij was 't, die Fenicië, den grooten handelstaat op de smalle kuststrook van den libanon, een nieuwe wereld ontsloeg voor den nijvere geest. Fenicië verbreedde de grenzen der aarde, ontdekte en bevolkte over het nog ongetemde element de verste gewesten, zette zijn eigen havens open, leidde tot diep in het oosten straatwegen aan, bouwde steden in smaakvoller trant dan die van India, Mesopotamië, Perzië, Aethiopië en Aegypte, scherpte zich op uitvindingen en verbeteringen, op berekeningen en ondernemingen, verwerkte de voorwerpen der natuur en bracht ze in andere handen en landen en leerde ze gebruiken tot verfijnder levensgenot. Bij een handelsnatie ontwaakt ongevoelig het besef van persoonlijkheid, het vertrouwen op eigen kennis en kracht; van daar in Fenicië voor 't eerst een vrije volksgeest, een democratisch zeilschip. De handelsjachtigheid echter, op godsdiensthaat na de bekrompenste, verlamde het bondgenootschap der fenicische steden, waardoor ze, elk aan haar eigen lot overgelaten, voor ieder veroveraar bukten; ja zij maakte ten laatste dat bedrijfsvolle, nijvere volk, ten gevolge van een onverbiddelijk afdichtigings- en monopoliestelsel, tot de doodvijanden der algemene beschaving die zij eens zoo weldadig gekoesterd hadden. Bij Salamis vochtten de Feniciërs het hardnekkigste tegen de Grieken. Evenzo stond het later tusschen Venetië en Genua, tusschen onze republiek en Engeland. Ook verzwolg het materiaal handelsbelang alle hogere belang; geen vaderlandsliefde, geen krijgsweten noch letterkunde en, evenals in Egypte en later te Rome, stond er de wetenschap in dienst der praktische behoeften. Carthago, het Londen der oude wereld, bracht met haar sterke uit allerlei tongen en talen samengestelde land- en zeemacht, met haar sluwe doch bekrompen politiek, met haar geslepen diplomatie en vreede dwangmaatregelen als die der andere volken van Europa in Oost- en West-Indie, het handelsbeginsel op nog grotere schaal over dan haar moederland, totdat zij voor Rome bezweek, evenals vroeger Azië voor Griekenland, in een worstelstrijd tussen de twee van aanleg en aard vijandigste rassen, een worstelstrijd na eeuwen hemelijk in de vlakten van Andalusië, in de velden van Palestina, aan de boorden van de Bosporus tot voor de poorten van Wenen. Redevoering over Kleinzie, de door de natnieu gelegde brug tussen 't Oosten en Westen, het land van ongedoorde trokken en kruisen, het land van kleine en kortstondige staten en rijken, nadert de beschaving al meer toe de kant der Middellandsche zee en zet haar voet in Griekenland, als haar uitverkoren grond, waar ze voor de dienst van Gratien en Muzen de harten blauwt doet. Elders stelselmatige afondering, hier vrije vereniging en harmonische samenwerking van krachten als ondergeschikt aan een hoogste doel, de staat, die al zijn leden als burgers door den broederband eener genieenschappelijke nationaliteit, door het verheffend gevoel van een eigen vaderland omstrengelt; elders het beginsel van stuwlijke macht, hier van inwendige kracht; elders mechanisme, hier organismen. Van daar geen zielloze familie-etikette als in China, maar toch vriendschap en liefde; geen kasten als in Indie en toch standen; geen militair despotisme als in Perzie en toch persoonlijke dapperheid; geen hierarchie noch mysteries als in Aegypte en toch heilige godsvereering en fijne beschaving ter bevrediging van den naar waarheid en schoonheid dorstende geest; geen koopmansleven en geldaristocratie als in Phoenicie en toch bloeiende handel en nijverheid, kolonies en zeemacht; niet het on- en boven-natuurlijke van 't Oosten, maar de verheven eenvoudigheid der natuur zelf, die er de werken der kunst bezielde en alle vezelen van het staats- en volksleven doortintelde. De geest, nu tot zichzelf, tot kennis gekomen, gevoelt en openbaart zich in eigen vrije kracht, zonder dwang of geweld te gedogen. Als een zonnige dag verrijst de vrije individualiteit, het persoonlijke zelfgevoel, het oorspronkelijk genie, dat zich langs den koninklijken weg bij de Grieken theoretisch en poëtisch, door kunstbeschaving tot den hoogsten trap ontwikkelt, evenals later bij de Romeinen praktisch en prozaïsch, door krijgskunde en rechtskennis. Het zuiverste spreekt die individualiteit in de afzonderlijkheid der grieksche volkstammen en steden als zoovele bijzondere staten met eigen wetten en zeden; in den cyclus hunner voltooide kunstvormen en dichtsoorten, die afzonderlijke perioden van staatsleven vertegenwoordigen; in de dialecten, die 't eigenaardig karakter van elken stam tot in de fijnste schakeringen helder afspiegelen; in de scherpgetekende persoonlijkheid hunner groote staats- en krijgs-oversten; in de democratische republiek met haar kruisende partijen en klubben, die in het ostracisme als politieke Nemesis den waarborg vormen van aller gelijkheid. In Griekenlands heldentijdvak gaf de volksindividueelheid zich lucht in avontuurlijke zwerf-, stroop- en krijgstochten te land en ter zee. Homerus schrijft ons een patriarchaal koningschap, onder welks hoenen bodem voor Troje reeds het zelfstandige volkselement woei. Thersites immers de minste burgerman heeft er tegen Agamemnon de machtigste der koningen een vrij woord zoo goed als Achilles de dapperste held: een verschijnsel, dat zich in de raad van Zeus op de Olympus en in de latere volksvergaderingen te Athene herhaalt. Bij gestadige uitbreiding van beschaving en krijgskunde, van rijkdom en macht, bij verhoogde zelfbewustheid en vrijheidsliefde onder de burgerij, ten gevolge van volks- en landverhuizingen, terwijl ook de dynastieën zelf door familiegroepen haar kwalijk bevestigd gezag ondermijnden, werd Griekenland onder meer of mindere hevige beilingen en schokken, niet als Egypte van buiten, maar uit aangeboren behoefte in en door zichzelf gemetamorfoseerd, de koninklijke voogdijschap afgeschaft of, zoo als te Sparta, beperkt. Op de puinhoop van de afgezworene monarchie verrezen van lieverlee bloeiende republieken, vol van frisse levensgeesten, eerst aristocratisch van regeringsvorm, dan oligarchisch of timocratisch, totdat weldra de tyrannie, die, om zichzelf te verheffen, de adel sufkte en de lagere klassen opriep, bij haar ontbinding de macht in de handen des volks overleverde; waaruit langs een ook door de nieuwere volken bewandeld weg de democratie als natuurlijke vrucht geboren werd. Deze omkeeringen vonden grootendeels in Griekenlands tweede of staatkundig tijdvak, dat alle stammen op leven en dood als een man voor de gemeenschappelijke vrijheid pal zag staan tegen het barbaarse despotisme van Azië. Die eenheid en eendracht echter, door de vrede voor 't algemene vaderland, door nationale feesten, spelen en Amphictyonieën maar te zwak bevestigd, duurde zoo lang als het gevaar en leed schipbreuk op den onverbiddelijke naijver van elke stad op haar individueledeel, op haar eigen vrijheid. Alle steden toch stonden op zichzelf, zonder zich aan een hoger beginsel te willen opgeven, zonder zich tot een natie, tot een souvereine macht te willen verbinden. De hegemonie, die niets dan een conventionele soevereiniteit vergunde, als twistappel tussen de eerbare steden geworpen, splitste Griekenland in twee onverzoenlijke partijen en verwekte ten laatste den peloponnesische oorlog, een oorlog, evenals de persische, van zuiver politieke beginselen, gevoerd tussen de democratie en aristocratie: de eerste vertegenwoordigd in den ionische stam met Athene, de andere in den dorschene met Sparta aan 't hoofd. Athene bezweek en zocht voor 't noodlotte verlies van haar politieke vrijheid troost in een hogere vrijheid; bij het verval der voorvaderlijke godsdienst en zeden liet ze zich door de wijsbegeerte den spiegel der zedekunde voorhouden en trok zich na 't uitsterven der schoone kunst in de bespiegeling van 't zedelijk schoon terug. Evenals Athene, had Sparta weldra haar tijd gehad en na den vrede van Antalcidas ging de vrijheid in de gelijkheid onder. De individualiteit, die Griekenland het leven gebracht had, bracht tot het uiterste volgehouden den dood. Thebe's kortstondige hegemonie leverde de Griekse staten een voor 'n in handen van den sluwen Philippus van Macedonië, onder wiens zoon Alexander Griekse beschaving tot in 't Oosten haar heerschappij en te Alexandrië haar wereldzetel vestigde. Dan, allengs verloor zich Griekenland nationale geest en zelfstandigheid onherstelbaar in de sluipwegen en valstrikken der diplomatie, die in den doolhof van kuiperijen onder de Diadochen ter een en in de Griekse confederaties ter andere zijde haar eerste leerschool vond en den weg tot overheersching baande aan de Romeinen, die het verstroojde overschot der toenmalige beschaving als een nalatenschap tot vruchtgebruik overnamen en later vermeerderd ten algemeenen nut aan de geheele wereld vermaakten. Met Rome treedt het proza als overheersende macht op het wereldtooneel, de praktische volksindividualiteit, die krachtig eerst in en door zichzelf en onuitputtelijk in middelen van dwang en geweld, zich onweerstaanbaar aan anderen opdringt, vreemde nationaliteiten in de hare verzwelgt en zich aldus tot de soevereiniteit verheft. Als geboren krijgs- en staatsman, voor de markt en de legerplaats opgewiegd, zei de Romein de schoone kunst en de vrije natuur vaarwel, om zichzelf en zijn onderworpenen aan de eentoonige orde van het werkelijk leven en aan strenge tucht te binden, al zijn gedachten en handelingen, zijn goed en bloed aan het ene onwrikbare doel van den staat en van het rijk, dat van geslacht tot geslacht als gemeengoed overgegaan, dienstbaar te maken: een trek, die op alle tijdsechte karakters denzelfden onveranderlijke tempel drukt. Wist de Griek, als schepper van het ideaal, in zijn kunstgewrichten de schoonste natuur te overtreffen, de Romein met al het talent van wijs overleg en ijzeren volharding wist de ruwste natuur in- en uitwendig te overwinnen, waardoor hij de schepper werd van alle positief recht en praktische wetenschap, van krijgs- en legerbouwkunde, van heerbanen en openbare werken, van een nieuw colonisatie- en verdedigingsstelsel. Letterkunde was een mode- en weideartikel voor verfijnde grooten, geen behoefte voor het volk, dat om wapenoefeningen, wedrennen, zwaaiwiekerspelen en dierengevechten het genot der vrije kunsten verzaakte. Zich in het openbaar te doen gelden door daden meer dan door woorden: ziedaar allerlei en tegelijk een oorspronkelijke bewaaring aan de gehele wereld. Hun wil was wet, hun wet was recht; beide drongen ze de vreemde naties als een weldaad op en inderdaad, die staatkundige gevangenschap en curatele, ze was voor de toenmalige wereld een weldaad. Volgens Sallustius, Strabo en Plinius toch was Rome door de godheid uitverkoren, om door haar uitgestrekt gebied de verscheidenheid en verbrokkelde volken en staten der aarde te verbinden, ze door maatschappelijke orde uit den stroom van baarzuchtigheid op te heffen en door een taal en een wet met een hechten band te omslingeren, waardoor zij het algemeene vaderland en brandpunt der wereldbeschaving werd. Zelf bij wijze van eemandatie ontstaan, in een hoek van Italië verschoven, hemikuude Bomen in den boezem eener enkele stad, door de worsteling of liever door het politieke tweegevecht van plebeiers en patriciers, den kampstrijd van democratie en aristocratie, in Griekenland nog tusschen Athene en Sparta verdeeld: een strijd niet meer van stammen alleen, maar van standen, niet alleen op staats-, maar ook op godsdienstig, maatschappelijk en familiefeesten. In stelselmatige oppositie en als in slagorde ontworst de pleks een even hardnekkige tegenpartij voet voor voet de ontzegde staats- en burgerlijke rechten van de persoonlijke vrijheid af tot de hoogste ereambten toe. Te midden van die edele worstelstrijd, waaraan Rome haar grootheid dankt, stonden de beide partijen, evenals de legers van de Franse republiek, als een man tegen de vijanden over, die alle voor hun reuzenmacht en reuzenarm bezweken. Dan, met de onverzadelijke drift, waarmee ze staten verzwolgen, verzwolgen ze de schatten der wereld in een toeterloze wellust en weelde, die zich te Rome uit de communisme heerschappij ontwikkelde, evenals te Sparta uit de communisme staatsregeling. Van daagdau hoe meer staatkundig luister, des te minder burgerdeugd; wetten zonder zeden, de deugden door tegenovergestelde ondeugden verdrongen; vroeger alles met goede middelen in het belang van den staat, nu alles met slechte uit persoonlijk belang. Schraapzucht van gebied was in schraapzucht van geld verkeerd. Door de latifundia en de ophopingen van slaven ging de landelijke stand, door de ophopingen van kapitaal in een hand de burgerklasse letterlijk te gronde. In zulk een tijdsgewricht van gekropen banden en invretend pauperisme verplaatste de vroegere emancipatiestrijd zich op maatschappelijk terrein, van armen tegen rijken. Gelijkheid van rechten vorderde in een stad als Rome, die op egoisme gebouwd was, gelijkheid van bezittingen als onmisbare nasleep. Als weerstand tegen deze revolutionaire bewegingen dwongen de bondgenoten met het zwaard in de vuist Rome het burgerrecht, haar heiligste onderpand, af, terwijl door slavenoorlogen en slavenopstanden de kring der emancipatie zich uitbreidde en coalities in 't oosten en westen zich als donderwolken samenpakten. De partijwoede en democratische omwentelingsgeest, die met geweld een stelsel van verjaarde voorrechten en vermengde instellingen verbrak, brak tevens de kracht en individuele eenheid der republiek, die zich van zichzelf willende emanciperen, afstand deed van haar souvereine wil, om die aan een partijhoofd over te doen en zichzelf het slachtoffer ervan te worden. De kampstrijd om die souvereine macht, een lokaa voor persoonlijke eerzucht, eindigde na de buigeroorlogen, waarin Rome als onder den bloedigen geesel der Erinnyen werd voortgezweept, met de bevestiging der alleenheerschappij; waarbij wel de souvereiniteit hersteld, de anarchie gebreideld en het rijk gered, maar evenwel de staat te loor gegaan en het volksleven de hartstocht afgenomen was. Alles toch hijgde naar rust en verademing en trok zich van het staatsdrama in zichzelf terug, onder 't genot der stille beoefening van kunst en wetenschap, in de schaduw der stoïcijnsche, later der christelijke leer, die, zooals de Romein de eeuwigheid van een wereldrijk droomde, de eeuwigheid predikte van een zedelijk rijk: de grote emancipatie niet van een stand of van een volk, maar van het gehele tot broederschap geropene menschdom. Onder en door de keizers werd om eigenbelang en zelfbehoud, evenzo door de tyrannen der grieksche steden, de aristocratie gevolgd en de volksklasse opgebeeld, ja te midden der uitgezochtste onmenschelijkheden de menschheid krachtdadig en merkbaar vooruitgebracht. Ook de eeuw van Juvenalis en Persius levert haar schoone partijen. Herinnert u die reeks van weidangevallen en verordeningen, allen bestemd om het lot te verzachten en de rechten te verbeteren der eeuwenlang miskende slaven en vrouwen, kinderen en wezen, erfgenamen en provinciebewoners! Het bijzondere maakte gaandeweg plaats voor 't algemene; menslievendheid, een sprank van de algemene menselijkheid, lokte op en met haar het subjectieve element der nieuwere beschaving. Dat subjectieve element, dat zedelijk gevoel lag in de diepte der oudgermaanse wouden verscholen en wachtte op het oogenblik, om welig op te kunnen schieten. De Germanen, in 't hart van Europa geboren en getogen, bezaten, als eenvoudige kinderen der vrije natuur, weinig of niets van 't geen Grieken en Romeinen zoo groot had gemaakt, maar ook veel, ja meer om hen nog grooter te maken dan deze: alle deugden een onbedorven inborst, goede zeden meer dan goede wetten, ongedwongen leefwijze, goedhartigheid jegens minderen en eerbied voor de vrouw, vrijheidsliefde en eergevoel. Voorts leefden de verschillende stammen, uit zucht tot zelfstandigheid, wel afgezonderd en in kleine kringen besloten, maar in vrede toch door onderling verkeer, in oorlog tegen een gemeenen vijand voor langer of korter tijd door vrijwillig bondgenootschap vereenigd. De verdeeling der onder zelfgekozen aanvoorders veroverde landen, de moeder van 't leenstelsel, riep al vroeg de democratie der vrije gemeenten, de aristocratie der vasallen, de monarchie van den leenheer als voorbode der hedendaagse staatsontwikkeling te voorschijn. Door de germaanse volksverhuizingen werd als door een aardbeving de oude maatschappij op haar grondvesten geschud, in haar lendenen ontwricht. Twee werelden, de ene door overbeschaving ontzenuwd, met niets dan een voorleden; de andere, ons, maar in halve barbaarschheid verzonken, met niets dan een toekomst, botsten en ploften op elkaar, dat de een onder de scherven van de andere begraven scheen. Eerst nadat langzaam de geestbeschaving en godsdienst der overwonnenen in de onverzwakte jeugdlicht en 't onvervalschte gevoel der overwinnaars had opgevat, doemde er een nieuwe toekomst voor 't ontredderde Europa op; het lot der menschheid kwam in handen van andere geslachten, door den adem des christendoms bezield. 't Was de trein die van spoor verwisselde. Dan daar verrijst een schrikbarende antagonist der jonge leer in den Islam, die als een vlammend en vermenigvuldigend meteoor uit de woestijnen van Arabie in weergaloos vaart over Afrika tot diep in Frankrijk dringt, om met het zwaard in de vuist een theocratische wereldmonarchie te stichten. Doch door oostersch fanatisme en despotisme verkankerd, zonk deze heerschappij, hoe ook voor 't overige door wonderen van heldenmoed en ridderdeugd, van pracht en praal, van kunst en wetenschap opgeluisterd, even snel als ze verrezen was, in 't niet, om zich met haar uitgestorven kracht en falanxitisch geloof tot de semitische stammen van Azië en Afrika in te krimpen, waar zij alleen te huis behoort. Langzamer voorde, maar ook langer en zekerder werkte het christendom met de leer der vrijheid en gelijkheid van alle mensen in de eenheid van God, in het bewustzijn van onze gemeenschap aan een bestemming, in de onvoorwaardelijke overgave van de wil aan de eene en eeuwige wet der hoogste zedelijkheid. Op dit beginsel gegrondvest van dezen geest doortrokken, verheft zich de staat, die de waarde en rechten van ieder mensk als zodanig en van iedere natie op zichzelf, in de eenheid der hun allen gemeenschappelijke en in de zich harer algemeenheid bewuste menschheid, erkent en eerbiedigt. Uit kracht van deze hoogste individualiteit als nationaliteit vermag een enkele staat geen langdurige, meer dan beperkende overheerschappij over de andere uit te oefenen, tenzij op het gebied van den geest, die in alle beschaafde landen het hoogste burgerrecht bezit. Bij de overgang van de oude tot de germanische wereld diende de vrije individualiteit tot vrije nationaliteit uit; dan diende zich vanzelf ook het toneel der geschiedenis, de bedding als 't ware van den stroom des tijds, te verbreeden; want de individuele vrijheid en zelfstandigheid van een enkelen staat was bestemd om die van vele, van allen zonder uitzondering te worden. Niet weinig echter werd van den begin af die nieuwe geest in zijn vrije ontwikkeling belemmerd en gedwarsboomd. Het roomsche rijk, het pausdom, de lidder- en priesterheerschappij, het absolutisme, ziedaar zoovele bolwerken, het eene met reusachtiger hand dan 't andere in den loop der eeuwen achtereenvolgens daartegen opgewor* pen ! In het keizerschap en pausdom beide herleefde de souvereiniteit van het romeinsche imperatorschap ; de kerkelijke macht verlamde en vemie- tigde door hare onfeilbaarheid en door geloofsdwang de individualiteit der geesten; de wereldlijke door hare alomvattende opperheerschappij en door wapengeweld de individualiteit der afzonderlijke staten; beide echter vond hardnekkige tegenkanting en stelselmatig verzet bij de germaansche voi- keren, die, met al de kracht hunner aangeboren overtuigingen, eeuwen lang een soms wanhopigen worstelstrijd voerden, totdat eindeUjk de refor- matie de vrijheid van den geest en de revolutie de rechten van den mensch in hunne volle waarde herstelde. Het roomsche rijk zoowel als het pausdom waren uit de orde der dingen en de behoefte der tijden geboren en oefenden als alle gewrochten der omstandigheden een heilzame invloed uit. De dreigende houding des Islam, de scheuringen der secten, de vervalsching der leer dwongen tot eenheid, gemeenschap en ondeelbaarheid in het middelpunt van Rome, in den schoot der moederkerk, die tevens in haar bestuur het beginsel van volkomen gezondheid huldigde en haar armen voor allen van wat rang of stand geopend hield. Ook de Europese staatsverwarringen en volksopschuddingen, bij 't woelen en worstelen van allerlei elementen der in een chaos herschapen maatschappij, riepen luide om een vuist, die een ijzeren band om de verstrooide, zichzelf ontvallende en uiteengepatte krachten slingerde, om haar een gemeenschappelijk doel te verschaffen en ze voor volslagen ondergang te behoeden. Gelukkig echter voor Europes toekomst, dat het theocratisch en monarchaal bestuur zich nimmer, zoo als in den Islam en 't Byzantijnse rijk, op een hoofd vereenigd zag. De republiek christelijk, eenheid van staat en kerk, van godsdienst en recht, de lievelingsdroom der middeleeuwen, strekte alleen om de christenwereld in twee verdeelde legerkampen te splitsen. De samensmelting en verbroedering van twee alleenheerschende machten, de eeuwige strijd op hare onderlinge ijverzucht, op den nationalen haat van Italianen en Duitschers, bovenal op de onverzettelijke antipathie en den tegenwerkenden volksgeest der germanische stammen, die, waarschoor van alle centralisatie in het leenstelsel en leenmanschap, waardoor zelfs kleinere staten in 't oneindige verbrokkeld werden, een palladium van zelfverdediging en zelfbehoud bezaten. Die reactie bleef niet zonder kracht. Nadat tijdens den hoogsten bloei van keizerschap en pausdom de wereldstrijd der kruisverenigingen de christenvolken van Europa voor 't laatst had vereenigd, nadat Rome's wereldtaal voor de volkstalen het veld begon te ruimen, naarmate het vreemde door 't eigene verdrongen en dientengevolgen de nationale ontwikkeling krachtig bevorderd werd, trad in de veertiende eeuw de aristocratie dreigend op, die der vazallen tegen den keizer, die der concilies tegen den paus: een aristocratie, die de rollen van haar voorgangers overnam, maar slechter naspeelde en door wets- en rechtsverkrachting, door regeringloosheid regeerde. Spande ze niet samen tot in de vijftiende eeuw toe, om vast alle staten van Europa door onzalige burgeroorlogen van een te scheuren. Roept u Castilië voor den geest tijdens de regering van het huis Trastamara, Duitsland tijdens het moorddadige vuistrecht, Engeland uit de dagen der witte en roode roos, Nederland uit die der hoeksche en kabeljaauwsche twisten, Frankrijk onder de geschokte regering van Karel VII. Maar onder en door die eilanden waren er intussen steden en universiteiten, gilden en ambachten, politieke en handelsverbonden opgekomen als particuliere verenigingen van klassen en standen, die diep gevoelden dat arbeid de zenuw is der maatschappij, dat kunde en vlijt alleen in waarheid onafhankelijk maakt. Daarbenevens brachten het buskruit, de boekdrukkunst en het kompas krijgsdienst, kennis en beschaving, handel en rijkdom in handen van den vroeger geteisterden middelstand. De val der aristocratie voltooide de val van Constantinopel, die de vorsten van Europa als door een toverslag de ogen opende over den Sedert ook riep de als recht erkende individualiteit der europese staten, tot schut en scherm tegen willekeurige en onwettige aanranding, het politiek evenwicht en de coalitieoorlogen te voorschijn en bleek er al soms nog niets schommelender dan de politieke evenwicht en niets wrakker dan het aangenomen statenstelsel, toch is er meer dan de woorden alleen gevonden; 'tis eene behoefte, eene overtuiging en stem van het tijds die er lichte in spreekt. Was door de reformatie de vrije gedachte en de wetenschap herboren; herleefde de maatschappij door al meer en meer de hierarchie en feodale ridderschap met haar lijfeigenschap van lichaam en geest af te zweeren en af te sterven: de burgerlijke gelijkheid werd ten laatste, na 't voorspel van den noordamerikaanse vrijheidsoorlog, door 't absolutisme zelf zijns ondanks in 't leven geroepen. Door in een eenduizendspan met adel en geestelijkheid alle rechten te vertrappen, alle wetten en goede zeden te verzaken en ten spot te maken, deed het de revolutie met al haar gewelden en als laatste redmiddel der versmoorde vrijheid uitbarsten: de revolutie, die op de puinhoop van een gesloopte staatsgebouw de eeuwige rechten der mensheid, de gelijkheid der burgers en het stelsel van vertegenwoordiging ten aanzien van heel Europa afkondigde. Leerde de reformatie de volken vrij te denken, de revolutie leerde ze vrij te leven. Sedert zijn godsdienstige en staatkundige vrijheid geen ijdele hersenschijn meer; 't zijn waarheden geworden, lang in den schoot der nieuwere staten gerijpt, met versterkende barensweef gewonnen en met bloed gedoopt. Onder haar vleugelen hebben voortaan de volken hun eigen lot in handen; onder haar banier betreden zij, vroeger de storm, nu de hoofdpersonages op het wereldtooneel, de rechte baan; meer dan ooit gevoelen ze zich door hunne nationaliteit; in het volle besef daarvan spannen ze hunne broederlijke vereente krachten in ter behartiging van eigen en algemeen, van wereldlijk en zedelijk belangen, gelijk een wijze regering hun daarin onbekrompen ter zijde staat. Voor hunne blikken ligt de aarde met hare versnelde gemeenschap tot in de verste hoeken open, de natuur met zovele hare vroeger verborgen schatten en krachten, de toekomst met hare van hunzelf afhankelijke vooruitzichten en verwachtingen. De vrije mededinging lokt alle gaven en talenten uit en geeft alle hoofden en handen werk. Welk gebruik de mondige verklaarde volken voortaan van hunne vrijheid zullen maken; in hoe verre zij aan de hooge en heilige roeping hun opgedragen zullen beantwoorden, daarover zal te zijner tijd de geschiedenis uitspraak doen, zij, die met een onfeilbaar geheugen haar jaarboeken aanhoudt en met een onverbiddelijke gerechtigheid haar vierschaar spant; zij, die door talloze verwikkelingen en verwarringen heen het grote drama der wereldgebeurtenissen tot een heilige ontknooping leidt. Zij dan ook al de toekomst verborgen, zooveel staat vast, dat de eerste stap op het gebied der zedelijkheid gedaan is en dat die te beter beklijven zal, hoe meer voortaan in 't huisgezin de opvoeding, in de maatschappij de arbeid van lichaam en geest, in den staat de burgerlijke vrijheid aan de eeuwige vereisten van schone en goede beantwoordt. Mocht de geschiedenis eens getuigen, dat ook onze school daarin niet achtergebleven is! Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren der grieksche hoogeschool, Mocht ook de geschiedenis van deze stichting eens van mij getuigen, dat ik niet achtergebleven ben in de dienst van 't ware, schoone en goede Zij. U zulks, ook van mijnentwege, een waardige voldoening voor de zorg die Gij aan haar belangen wijdt! In die hoop en doordrongen van de dure plichten der taak die mij wacht, mag ik mij vleigen dat te dezer uur geen stem bij U aankomt dan die van 't warme plichtgevoel, later geen hulde gewenscht dan die der trouwe plichtsbetrachting, waartoe ik mij met al de kracht van een vasten wijn en volle overtuiging verbond. Verre is en zij van mij de waan, als werden door weidsche beloften verplichting vervuld of gewaarborgd; en meen ik dit met betuigingen voor de toekomst spaarzaam te mogen zijn, zoo dringt zich toch de wens op mijne lippen: dat nooit mijn daden tegen mijn woorden getuigen! Verre is en zij van mij de waan, als of ik met deze waardigheid de hoogste eer behaald, den hoogsten lof ingeogen, den hoogsten trap bekind zou hebben! Integendeel, op nieuw en meer nog dan ooit gevoel ik den brandenden ijver in mij aangeblazen, om, als priester der wetenschap, tevens haar jongeren te blijven, ten einde al dieper en dieper in haar goddelijke geheimen door te dringen en de vruchten daarvan in woorden en daden te openbaren. Het einde alleen zet de kroon op het werk; dat einde beschroomd mij niet! En voelde ik al ooit mijn ijver verflauwen, dan zal de gedachte aan de eervolle onderscheiding die mij tot deze leerstoel riep mij met frisse kracht en volharding omgorden. Dan, zulks verhoedt mij, mijn goede gezondheid, door mij, buiten mijn verplichtingen jegens de maatschappij en de staat, ten einde toe die jegens mijzelf te doen gedenken! Hooggeleerde Heren, zeer geachte Ambtgenoten, Onder aan* naam henaneriikgeii als blijvende impressie en blijde voorteken zie ik mij aan uw zijde geposteerd, in uw kring opgenomen. Aan uw zijde geplaatst, om met u de bloei der hoogeschool te helpen bevorderen door de belangen harer kweekelingen met naauwgezetten ijver ter harte te nemen; in uw kring of genomen, om de uren van ernstige inspanning en studie door de genoegens des gezelligen levens te verpoeden. Zet ik mij daartoe nog in uw genegenheid aanbevelen? Zet ik het, zonder u te miskennen, zonder eelf onbeachten te worden? Beschaamd gevoel ik mij eerder dan stout genoeg om van uw welwillendheid nog meer te verlangen. Onder u zijn er, die mij aan hunne voeten gezien hebben gezeten en door latere vriendschap de kroon op hun onderwijs wilden zetten; onder u zijn er, die mij in mijn studie, in mijn loopbaan volgden, onder wonden, bemoedigden; onder u, die in mijn blijdschap zich verheugden, die in mijn droefheid (ook voor zooo kort nog) aan hunne eigen deelden. Bij de wenscheid ge mij die genegenheid en vriendschap, waarop ik roem draag, voortaan bij vertrouwlijker omgang en gemeenschappelijk werkkring niet onwaardig te bevinden mocht, zij u mijn hartelijke dank gebracht! Ook onze betrekking, edele Jongelingen, sieraad deze hoogeschool, dagteekent niet van heden of gisteren. Mij heeft ze niets dan genoegelijke ondervindingen geschonken, niets dan zoete herinneringen achtergelaten. Trachtte ik vroeger voor U te zijn wat ik moest, wat ik kon: bij het nader toehalen van den band, bij 't verwijden van den kring mijner werkzaamheden, wensch ik dat in de volste mate te blijven, niet omdat het mijn plicht is alleen, maar ook de behoefte mijns harten. Mijn plechtig aan U en uwe belangen verbindende, roep ik tevens met klem uw bondgenootschap in. Ons wacht een schoone maar zware taak. Overal waar op het veld der geschiedenis onze voet zich zet, is heilige grond, overal het gebied van den geest die door daden van zich getuigt. Begeleidt mij op die weg met open oog, met vrije borst, met een hoofd verhelderd en met een hart verwarmd door den blijden zonneschijn der wetenschap, om in de lente des levens de zaden van 't eeuwig goede, ware en schoone in U welig te doen opschieten en om bij tijds het heiligdom der waarheid en vrijheid binnen te treden. Deinst niet terug voor nauwgezet, onpartijdig onderzoek, dat U tot eigen overtuiging, tot vaste geloofsdienaars zal brengen. De geschiedenis is geen voorraad schun van feiten en niets dan feiten, alleen bestemd om 't geheugen te stofferen. In de aaneengeschakelde reeks der grote gebeurtenissen ligt, als in een omhulsel, een geest, een ziel verborgen, in haar verscheidenheid de eenheid, in haar tegenstrijdigheden een hogere wet, in haar bijzonderheden een orgaamdelen geheel. Zoooooit, dan is in onzen tijd het ware begrip der geschiedenis een behoefte geworden voor allen; niet omdat onze tegenwoordige maatschappij zich uit het voorleden alleen verklaren en verklaren laat, maar ook omdat in alle wetenschappen de historische gang en behandeling de enige onmisbare en meest onfeilbare bevonden is; omdat de voortgaande ontwikkeling van waarheid en vrijheid, die de ziel is van alle wetenschap, nergens zich zuiverder in afspiegelt, nergens luider in spreekt dan juist in de geschiedenis. Zuigt ze diep in, haar leus: veel daden, weinig woorden; zij leert je geringe middelen tot grote uitwerkselen gebruiken en boehtemt de overtuiging in, dat het de geest is die de wereld regeert, de geest Gods in die van den mensch! 