title: De lex Frisionum, uitgegeven en toegelicht door Dr. Karl Freiherr von ...
creator: Wulemar, Saxmund
text: Deuken »ij ons nu de verdeeling in titels weg en de meeste titelopschi iften , die ongetwyfeld aan Hxfioin zijn toe te kennen , VAN 1>E Lkx FRISIONUxM. 189 dan kunuen >vij ons den oorspronkelijken Torm ?au dit yolksregt welligt eenigermate voo.sletlen. Wi} merken echler op , dat die opschriften , die aan de Tolkstaal ontleend zijn, en wcl waar* schijnlijk reeds door Herold werden geTonden , reel ouder zijn , en zelfs de oudste , de oorspronkelijke verdeeling en den inhond Ter tegenTf oord igen. ftu vinden w ij die opschriften juist bij Tit. III , VII , YIII , IX , XXII , waarbij wij Tit. I Toegen en wij hebben : de homici- diis , — Ihiubria , — Brand , — Notnumfli , — Farlegani , — Dolg , als de oorspronkelijke afdeelingen , waarin en waaraan al het OTerige is toegeToegd, alleen Tit. III draagt nog een zelfstan- dig opschrift : Foresni , omdat die een onderwerp behandelde , dat onder dien naam bekend , als een afzonderlijk deei werd geToegd tusschen de bepalingen OTer doodslag en diefstal. Wij Tinden dus deze zamenstelling : I. de homicidiis , I (II , Foresni , add. Wlemabi). II. Thiubda , III , 1-7, IY (III , 8 , 9 , Y , YI). III. Brand , YII , 1 (YII , 2). IY. Notnumfti , VIII. V. Farlegani, IX, 1-13 (IX, 14-XXI). VI. Dolg , XXII (additio.). Men ziet dus , dat de biJToegtngen (met uitzondering welligt Tan Tit. VI) , zoover ze niet onmiddellijk zamenhangen met , oi dienen ter aanvnlling >an oude , oorspronkelijke voorschriften , zijn geplaatst aan het einde achter Tit. IX , terwijl het boetregis- ter zijne oorspronkelijke ptaats behield; dat wijders die bijvoe- gingen , die de oudste schijnen , zich terstond aansluilen aan den oorspronkelijken tekst ; op III , 7 , rolgt onmiddelijk III , 8, 9, op IX, 13 weder IX, 14 — 17, X; wat uit een edictum regium is genomen staat bije^u aan het einde XVII — XXI. XII. Zoo als dan de Lex Frisionnm voor ons ligt is het eene com- pilatie, die stukken van verschillenden oorsprong en van verschil- lende tijden bevat , een volksregt , maar toevallig alleen in een Torm bewaard , in weiken het door aanteekeningen en bijroegin- gen vermeerderd was, die in veranderd regt Toor een gedeelte, in de zucht om het duidelijker of om het vollediger te maken voor een ander gedeelte , hun oorsprong hadden , en zoowel aan wet- geving als aan volksgebruik ontleend waren. Dat dit volksregt en deze byvoegingen reeds onder Kabel den Grooten en in den 190 OVER DE ZAMENSTELLINt loop der 9« of in het begin der 10« eeuw ontstonden , valt niet te betwijfelen , de vermeldiog van rex en dux , van edictum regium , en de geheele inhoud dezer bepalingen toont het aan. De additio daarentegen maakt slechts driemaal gewag van eene compositio ad partem regis , en wel , 1 , 2 , bij dooding of verwonding van een bevredigden faidosus (een negenmaal yer- hoogd fredum ran Tit. XVI) , bij III , c. 76 , bij het nemen yan eens anders ytouw , en bij terughouding van eens anders zaak , met diefstal gelijk gesteld , Tit. YIIL Wegens deze plaatsen ♦ aan Wlskarvs toegekend , ook hier aan den Caroiingischen tijd te denken, zal wel niet noodig zijn. AVij zeiden, dat die additio misschien oorspronkelijk aanteekeningen waren , geplaatst op de laatste bladzijden van een handschrift. Dit verkiaart ons , den oorsprong der raadselachtige opgaaf van de oude straf op tem- pelschennis , tijdens het heidendom , ook de eenvoudige herhaling in Tit. X van den inhoud van Tit. III , de aanwijzing , dat doodslag van eene vrouw geboct wordt als die eens mans en de overige , niet zamenhangende , afgebrokene casuistische bepalin- gen , wier verband met latere Friesche regtsbepaiingen reeds tojt Richthofeh aanwees. Wij zwegen tot nog toe, van de aanleekeningen of glossen, die, bij Hsbold met kleiner cursijfe letters gedrukt, worden gevonden, en die wij daarom meenden, dat ook in het handschrift, door hem ge- bruikt, zich als latere of althans afzouderlijke glossen en kanttee- keningen kenbaar maakten. Uet is nu tijd deze te beschouwen. Zy beratten aanwijzingen van verschiilend regt in de drie deelen van Friesland , die reeds van oudsher bestonden , en yooral na het Caroiingisch tijdvak zich meer en meer zelfstandig ontwikkelden en afscheidden. Dat zij tot den oorspronkelijken tekst behoord zouden hebben , maakt de vorm geheel onwaar- schynlijk , die , overal die van aanteekeningen is , en uit de uit- gaaf zelve blijkt ook , dat zij van den tekst in het handschrift duidelijk onderscheiden werden , en door Hebold zelven , als daartoe niet behoorend, waren erkend; ook de inhoud bevestigt dit. Toen deze aanteekeningen bijgevoegd werden , was reeds de tekst en de additio even als nu aanwezig , en hadden nog vele bepalingen eene geheele of gedeeitelijke geldigheid in de ver- schillende gedeelten van Friesiand , doch zoo dat in die ver- schillende deelen een verschiliend regt gold , en een ander muntstelsel bij de berekening gevolgd werd. Evenwel blykt het, dat zij ook niet veel jonger dan de addilio zijn eu tot hetzelfde tijdvak behooren. VAN DE LEX FbISIONUM. 191 Zij ontstonden in West-Friesland , zoodat van het standpunt des schrijyers , cis Fli , aan deze zijde yan het Flie , de streken yan West-Friesland beteekende; trans Laubach of inter Laubach et JFisaram , de landen tusschen den Lauwer en den Weser of Oost-Friesland , aanduidde; inter Laubachi et Fli Midden-Fries- land aanwees. Zij hebben wijders geene rolslandigheid , maar zijn slechts bij enkele bepalingen gevoegd, bij welke de schrijver, om de eene of andere reden, de verschillende regten wilde aanwijzen. Wij beginnen met die bij Tit. I. Zij leeren ons, dat in West- Friesland de verhouding van den nobilis tot den vrije en litus was als 100 tot 50 en 25 solidi , in Oost-Friesland als 106 1 tot 53j en 26 1 , derhalve ais 2 tot 1 en \ , even als zulks yoorkomt in TiU XY , en ook omtrent de occidentales Frisiones wordt opgegeven in de aanteekening op add. III , 58 , ofschoon minder naauwkeurig , zie toi Richthovei , p. 657 , not. 12. Hierin lag eene yerhooging van de waarde eens nobilis , waarmede overeen- komstig ook zijn eed meer waarde had erlangd, zoodat denobilis zich met vijf medezweerders reinigde van den doodslag eens vrije , met twee van dien eens litus ; terwijl de vrije bij den doodslag eens nobilis nu tot 23 medezweerders behoefde, de litus in dit geval 47 noodig had. Uit deze opteekeningen blijkt dus , dat in het vereischte getal medezweerders toen juist dezelfde ver- houding bestond. Dat de oude verhouding in Midden-Friesiand bestaan bleef, schijnt add. III, 71 aan te duiden. De aanteekening bij I, 12 wijst ons aan, dat in Oost-Friesland een servus bij doodslag niet gewaardeerd werd, maar suam habet compositionem , zeker met betrekking op Tit. XY , 4 , die trou- wens misschien jnist voor Oost-Friesland bestemd was ; eindelijk de aanteekening aan het einde des titels wijst weder aan , dat in Oost-Friesland de heer, den doodslag door zijn lijfeigene gepleegd, moest boeten , als of hij zelf dien gepleegd had. Bij Tit. IY vinden wij alleen de aanwijzing, dat in Midden- en West-Friesland nog de oude schatting van de waarde van een hond werd gevolgd, in Oost-Friesland daarentegen die waarde toen hooger werd berekend. De bijvoegingen bij Tit. YII , YIII , wijzen op verschil in fre- dum en compositio in Oost-Friesland; bij Tit. IX, 14 — 17 wordt aangeteekend , dat dit in Oost-Friesland nog geyolgd wordt door de woorden: talis est consuetudo , even als bij Tit. XIY bij de , daar opgegeven verschillende wijzen van opsporing en vervolging van dengenen , die een doodslag in turba gepleegd had , is bij- gevoegd , haec lex inter Laubachi et Flehum custoditnr , ens 192 OVER DB ZAMENSTELLING Caeterum inter Flehum et Sincfalam fluvium pro huiusmodi causa talis est consnetudo, terwijl eindelyk inter Laubachi et Wisaram weder: tatis est consuetudo. In deze zelfde streken van Oost-Friesland gold ook de compositio Tan Tit. XV, blijkens de aanteekening : Et hoc in eadem regione taliter observaiur. Yergelijken wij dil met de aanteekening op Tit. I , dan vinden wij deze overeenkomst : Tit XY, edele, 660 denarien. Tit. I, aanteekening,edele, 106|sol. vrije , 330 » f rije , 53| » litus , 1 65 » litus , 26| » of 320, 160, 80 denarien. "Wei dezelfde verhouding , maar zoo , dat het bedrag zelf vol- gens Tit. XY meer dan dubbel zooveel is , als de opgaaf in de aanteekening op Tit. I. Wij kunuen dus, in deze laatste opgaaf slechts een simplum zien, dat , blijkens de aanteekening op Tit. XY , tot het daar vermelde bedrag toen in Oost-Friesland yerdubbeld was. Bij Tit. XY zien wij , dat het fredum van 30 solidi in Wesi-Frieslaud te huis behoorde. Bij Tit. XYII , 4 en XXI wijzen de aanteekeningen op een verschil in Oost-Friesland. Bij Tit. XXII is geene aanmerking geroegd ; dil register was toen reeds yerouderd en in onbruik gekomen bij het nieuwere boetregister , add. II , III. Daar vinden wij de opmerking , dat bij maatwonden in Oost- en West-Friesland eeue andere bere- kening plaats yond , een bewijs , dat dus dit register in Midden- Friesland te huis behoorde , en waarschijnlijk overigens ook nog in de andere deelen , althans in zyn hoofdinhoud , gevolgd werd, zoo als het dan ook met de lalere Friesche boetregisters in eenig verband schijnt te staan. Uit de daar regelmatige Terdrieyoudi- ging der boete leidt toh Kichthovsjt af , dat ook de compositio bij doodslag toen Terdrievoudigd was; dit moet dan in Midden- Friesland het geval zijn geweest, daar in Oost- en West-Friesland de berekening naar Tit. XY plaats vond (I, 10,aant.). Het is dan toeval , dat de aanteekenaar dit niet bijvoegde , die in het alge- meen van Midden-Friesland bijna niets vermelde. Overigens hangt met deze verdubbeling of Terdrievoudiging der oude compositio de vermelding zamen van het: in simplo componere , d. i. met het oorspronkelijk , niet verhoogde mangeld boeten. Dat in Oost-Friesland , de eigenaar van een dier , hetwelk een mensch rerwond had , de geheele boete te betalen had , niet | , dit is bij c. 78 aangewezen, belangryk is echter de aanteekening bij Tit. III, 73 en 78, die op eene latere vermindering Tan de waarde ran den solidus wijst, zoodat deie in Oost-Friesland toen geljjk YAN DE LEX FrISIONUM. 193 stond met twee denarii novi , ia Wesfc-Friesland met twee en een halven denarius ad noram monetam , terwijt iu Midden-Friesland nog drie denarten norae monetae een solidus uitmaakten. Welke die noTa moneta was. blijkt niet , waren het de zilveren denarien yan Bruko en Egbebt , de Brandenburgsche markgraven ? De laatste aanteekening wijst ons de straf ran den scheuder eens tempels als uit Oost-Friesland afkomstig aan. Hiermede zijn wij aan hel einde der jongste bijvoegsels geko- men t die reeds Herold in zijn handschrift als aanteekeningen , van den tekst onderscheiden % waarschijnlijk ter zijde of tusschett geschreven rond. • . ...» XIII. Hoedanig was dan het handschrift dat Hbbold gebruikte ,. of althans hetgeen , waarnaar het afgeschreven was? Het bevatle eene compilalie van Friesch regt , ran vretke de Carolingische Lex den kern uitmaakte en waarin ook nog andere Carolingische rerordeningen opgenomen waren , benevens aanwijzingen van be- staahd gewoonteregt. In Middeu-Friesland ontstaan, had zij zich niet scherp, tot het daar geldend regt bepaald , maar daarnevens ook enkele in Oost-Friesland geldende voorschriftcn en gewoonten vermeld. Zij scbijut uit de 9 e of de eerste helft der lO eeuw te zijn. Achter deze eompilatie waren later onderscheidene opteekenin- gen van regtsgewoonten en regten gevoegd, als aanyulling en wij- ziging 2onder bepaald plan of zauierihang > doch zoo , dat Tit. I — III addit. meer bepaatd aanvulling zijn der oudere bepalingen door een later boetregister , de vblgende meer aan toevallige op- teekeningen hunnen ooisprong danken, terwijl sommige werden af- geleid van doemen of uitspraken van twee, ons onbekende, azin- gen of regters. Be.bijvoegingen achteraan geyoegd , in de 10e of lle eeuw schijnen ook nogin Midden-Friesland te zijn gcschreven. Eindelijk kwam het dus vermcerderde handschrift naar West- Friesland , onlving daar nog kantteekeningen wegens regtsverschii in West- en Oost-Friesland , en daarmede verrtjkt , werd het de grondslag toot Herold's uitgaaf, nadal eene der laatste bladzij- den , die doemen van Wlemarits wegens rerwonding bevatte , toevallig in de Lex Thuringorum verdwaald wa*. Bat deze voorstelling vau dcu oorsprotig en dt zamenstellin$ 194 OVEK L)E ZAMENSTVLLING ?an de Lex Frisionum Teel Tan de gevvone verschilt , die de Lcx nog tot de 8* eeuw brengt, de additio er in 802 bijgevoegd acht , zoo als b. t. Gajjff , Philups , Gei&lea , en in de hoofd- zaak ook Stobbe en toh Richthofbjt meenen (1), erkennen wjj gaarne. De Traag is echter, of de Lex zelve niet stukken bevat in vorm , inhoud , taal zoo verschillend , dat zij onmogelijk ge- lijklijdig en als e^ne wet kunnen geschreven zijn? of de additio niet door haren Torm reeds toont , geene volkswetgeving van 802 te kunnen zijn? Vcel verder ging di Haah Hettema , Otid- Friesche Wetten, U, p. 344, die de eigenlijke Lex tot 802—804 bragt , de additio van Wlemabus tot den tijd yan Keizer Hei- drik 1 , 904 -906 , en die van Saxmuidus tot dien van Keizer FfijcDERix II , 1213 — 1251 , en daarbij in den tekst zich vele verplaatsingen Teroorloofde (2). Ook Daiibls neemt eene zamen- stelling uit verschillende stukken aan ; wij gelooven , dat die moet aangenomen worden reeds om het verschil in rorm van alle andere volksregten. Is nu de Lex Fri&iomim ons slechts in zulk eene compilatie en met zulke toevoegsels overgeleTerd , dit is het gevolg van de omstandigheid , dat er slechts e^n hand- schrift van bekend werd en wel nimmer talrijke handschriften * * van bestonden , en dat juist dit handschrift den rermeerderden tekst en znlke bijvoegselen bevatte , terwijl de eerste uitgever het afdrukte zooals hij het voud. Het loont ons, dat het Friesche regt van den tijd van Karel den Grooten af zich vooi tduiend ontwikkelde en vormde , eerst nog zijn karakter van algemeen Friesch regt behoudend, later meer en meer plaatselijk afwijkend en eigenaardig, zoo als wij dit in dit stuk reeds zien aanvangen, in de latere Friesche wetten voor de verschillende deelen zien Toltooid. Ikheb, bij dit onderzoek, niet getracht, meer dan hoog noodig was , de bijzondere uitspraken te verklaren , het zou ondankbaar zijn niet op te merken, waar toi Richthoeei's uilgaaf aanleiding gaf tot deze bespreking , hoe vele bijdrageu zijue inleiding en zijne aanteekeningen bevatten tot beter verstand van de geschie- (1) Dat reeds voor 1200 in de landtaal Fricsche regten beschreven waren en wel in allittererende versen , meent M. Heynb , in Germania , IX , no. 4 , s. 443. (2) Over de ouderen, sie Beuckbr Andrbab, De ortg. jur. munic. Fris. 9 p. 73. Verg* ook tah dbn Bbrg, Themis, 1850, XI, bl. 463. van de Lex Frisionum. 195 denis ?an Friesland , tot de juiste kenuis der rerdeeling in drie deelen en tot regt verstaud yan vele bepalingen dezer lex , in verband tot die yan audere volksregten en van de latere Frie- sche wetten. 