title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Aristobulus waagde het, de gehele leer van een Heraclitus, Plato, Aristoteles voor een uitvloeisel te verklaren uit de gewijde schriften der Hebreeën. Even gewelddadig als deze maatregel waren ook de middelen om die uit te voeren. Zonder gewetensbezwaar vervalschte men de griekse literatuur, en waar Israels heilige schrift de uitspraken weigerde te geven die men van haar verlangde, wist men ze haar af te dwingen door allegorische verklaring. Onder zulk een behandeling dreigde het geloof der alexandrijnsche Joden verloren te gaan. Indien de moschausche instituten slechts dienden om gedachten in te kleeden, — dus redeneerde menigeen, — waartoe dan de heilige gebruiken nog in acht genomen tot de kem dooigedrochten was, had immers aan den bos heeft geen behoefte meer? En wie dus redeneerde, liet zich al gauw verleiden tot verwarring zijner joodsche afkomst en afval tot het Griekendom van die gen. Met dat al, op israelitisch terrein kon het niet anders of het geloof hernam zijn geschonden rechten. Had Aristobulus zich door den vijand laten verrassen, — Philo verhief de banier der Wet. Gods woord in den Bijbel was voor deze de zekerste toetssteen der waarheid, en de wetenschappen der aarde stonden tot die hemelse wijsheid gelijk Hagar de vreemde dienstmaagd gestaan had tot Sara de ware vorstin. Weliswaar maakt ook Philo een ruim gebruik van de allegorische exegese, doch dezezelfde is, volgens hem, door de uitlegger van hogere hand ingegeven. En wat het voornaamste is voor de zaak des geloofs: de diepere zin in de wet aan Moses is voor Philo de ziel, en de wet-zelf het lichaam door de ziel bewoond en daar als zetel der ziel in ere moet worden gehouden. Met deze leer heeft de joodse denker in zijn tijd en volk het evenwicht hersteld tussen overlevering en onderzoek; een evenwicht dat bij de zijnen eerst onder den invloed der griekse-arabische wijsbegeerte op nieuw ernstig ter sprake is gekomen. Gaandwijzer naar hoe deze laatste is ontstaan. Zij ging uit van de syrische Christenen, mede de minst zuivere Semieten van allen, bewoners van den alouden heerweg tusschen Perzie, Armenie en Klein-Azie, sinds Alexander door den Griekschen geest aangedaan, en in gedurige verbinding met het Byzantijnsche zoowel als het Perzische rijk, waarvan zij de onderdanen waren. Wij treffen onder hen eerst de oudere monophysitische scholen aan, die zich van alle wijsgeeren enkel bezighielden met Aristoteles, en met dezen enkel als leermeester der logica. Ook bij hen is de grote vraag opgeworpen, die onafgebroken bezig houdt, en aldus beslist: "De wetenschap handelt over dingen die voor de hand en voor ogen liggen, en met zekerheid kunnen geweten worden; het geloof betreft verafgelegen en on- zichtbare dingen, die men niet met zekerheid vermag te weten. Hier is twijfel mogelijk; in de wetenschap niet; daarom staat de wetenschap boven het geloof, maar God staat boven de wetenschap. Ook de gelovigen doen onderzoek in zaken des geloofs, en getuigen ten voordele der wetenschap, vreevrouwen zij verklaren dat wij hiernamaals zullen weten hetgeen wij hier op aarde geloofden." Hier wordt het hier gevoeld indelijk lieve God, in het weten gesteld. Doch let wel, Mijnheer, de man die dat spreekt was een Syrisch schrijvend Christen in de patriarchale tijd. De schuld waarmee hij zijn heterodoxe uitspraak vergoedt: "God staat boven de wetenschap," is eenvoudig niet dan de weerklank van het Oude Testament, waar de wijheid wier beginsel de vrede des Heeren is. Tegen- staande de apostolische opwelling voert toe aan het slot in de syrische kerk betreffende de Semitische den boventoon. Wij hebben weinig reden om den ondergang die kerk te betreuren. Oorsprankelijk heeft zij niets geleverd; integendeel verbodeerde zij zich meer en meer in de genstelijkheid die zij met de grieksche cultuur deelt; en haar taak, de bemiddeling tussen het Oosten en het Westen, tussen de oudheid en de middeleeuwen, heeft zich vervoltooid. Toen de Islam het Zuidwesten van Azië had overgewonnen en de zetel der Abbasiden in Babylonie gevestigd was, vond het wetenschappelijk taalgebruik, bij de Perzen en bij de gemengde rassen tussen de Eufraat en de Tigris, in de nieuwe godsdienst veel grotere ruimte om zich te bewegen. Het Christendom was in de Griekse wereld reeds tot leerzaamheid gesmeed. De leer van Mohammed was theologieisch nog zeer weinig ontwikkeld. In aanraking gebracht met de bespiegelingen van zoroastrische, gnostische en christelijke scholen, moest zij tot honderd vragen, tot honderd gedachtenwisselingen leiden. Vrijzinnige en regulierinnige secten stonden wijd raak ook hier tegenover elkaar over. En het waren schrijvende Christenen aan het hof van de Kalief, die den geheelen Aristoteles en vele andere wijsgeerige schriften eerst uit het Grieks in hunne eigen taal, daaruit in het Arabisch overbrachten. De griekse philosophie stelte het rationalisme van Perzischen bloed, maar gaf ook aan de orthodoxie een scholastiek, waaraan zij behoefte had om zich in de middeleeuwen tegen haar belagers te verdedigen. Uit het Oosten werd de wijsheid der Grieken onder de grote moslimsche Spanje overgeplant; in de zesde en twaalfde eeuw wagen zij zich met afwisselend geluk in het leven en bracht weerom haar vrijdenkers voor het voet van Daar waren er die verkondigden dat geen godsdienst vatbaar was voor bewijs; andere die verder gingen en weigerden, wat onbewezen was, aan te nemen; nog andere die afleverden. Verwijderde voorstellen van enige beginselen van moraal. De strijd was beiden, waarbij beiderzijde de ketterij en de geloofsgemene de eigen praktijk. Want de orthodoxie beheerste in Spanje de overheid tot het laatste door de Berberen, gelijk in het Oosten door de Turken; twee volken van geringe begaafdheid, die nu in de godsdiensten aan hebben ingegrepen, die bij de doodde belevingswereld te vernieuwen, of door haar te veredelen tot het hoogste peil van het algemene en onbeduidende. De geheele Islam is eigenlijk een gesynthetisch product van mindere rang, een navolging van het Jodendom. Het enige beginsel dat de islamitische godsdienst voor de vernuftige Perzen zo wel als de ruwe barbarische volken van Binnen-Azijë en Arabië tot een wijs en edel daad heeft gebracht, is het monolthefisme van het Oude Testament. Doch dat monolthefisme was te beginnen bij de eerstesteen, en ook te eindigen in de diepe tenens der Arabische beschaving in het volkenverkeer gesleept, om niet in zijn wasdom te beloven. Door Perzische en Griekse bespiegeling werd het al spoedig omverworpen, en al snel gered door den behoudenden geest, die het al minder talenlot in het midden van een hardnekkige maar bijna dode weerstand plaatste te openbaren. Zeven eeuwen daargelopen de Joden en de westers-christelijke. Toen de godsdienst van Israel zich onder Perzische en Griekse invloed stond, kreeg het aanvankelijk aanvankelijk, een productief begin. Maar eerst door hun profetische wijzen, daarna door Ezra en de teruggekeerde Joden bij de natie zelf een trap in ontwikkelingsrikseling lieten waarop in de daaropvolgende eeuwen de joodse geest vermocht te groeien en (gesteund door de filosofie van Alexandrie) tot verweer daartegen. Al verder werd het bevestigd door de Talmud, de ontzagwekkende voorraadkennis, waarin de geestesarbeid van het voorgestelde was nedergelegd en door den derde-eeuwse denker, opgeklommen en voortgezet te worden. Van daar dat deze systemen als van Safar bin Ezra in Babylonie, Abraha ibn al-Hatib in Spanje, Moshe ben Nahman in Egypte, Seadoon in Arabië tot een geloofsgeschrift werden. En ga andere kant op, de niet-m Moslims, de joodse philosophie geschopt, bij hun eigen opvattingen gekomen, gepaald gingen met den diepsten eerbied voor de enige Oorsprong. Moedig, Jozef Halevi had den moed, de weerstand met hare eigen wapenen te bestrijden. Ze was in de Griekse wijsheid te vinden. 284 J. P. N. LAND feitelijke te bestrijden, maar het aan te nemen en met gedachten te verkeersen. Welnu, de openbaring op den Sinaï was een feit, van meer gewicht zelfs om Gods bestaan te bewijzen dan al de bespiegelingen der vreestandigen. Israel was het middelpunt der menschheid, met een profetische gave toegestaan, met een hemelsch licht, dat onderhouden werd door de geboden in acht te nemen. In deze geest spreekt de joodse dichter en denker, die de zijnen nog steeds in eerbied houden als een der schoonste sieraden van zijn volk. En in onze eigen middeleeuwen, weet het, dat de wijsbegeerte van de oudheid door de arabische nevelen heen in de christelijke scholen van het Westen haar stralen wierp. Dan niet alleen op deze wijze; - neen, ook het dogma, zoolang het in de groote synoden was vastgesteld, bevatte meer denkbeeld van Griekse oorsprong, zoveel menig bewijs, dat het wijsgeerig gevormd verraad der kerkvaders den gekokste inhoud opgenomen en bewerkt had. Gelijk de Islam, liep ook het Christendom lang gevaar om door sinds een tijd beschaafde bekeerlingen in honderd genoegen te worden opgelost. Gelijk de Islam, werd ook het Christendom door een vrede met de wijsbegeerte, door een rechtvaardige scholastiek bijeengehouden. Gelijk de orthodoxie van de Islam, werd ook die van het Christendom bewaard bij volken die eerst aan de godsdienst hun geestbeschaving te danken hadden. Doch waar de Islam tot de Turken en Fycrs werd gebracht, was hij veroordeeld om in geesteloosheid te verzinpen; waar het Christendom werd meegedeeld aan de Germanen, ontwaakte de japhetische aanleg, en begon er een ontwikkeling waarvan het einde nog heden niet is te voorzien. Men oordeelt allicht: met de herleving der Griekse studies in de vijftigste eeuw, zou de japhetische geest gaheel en al ontwaken en een strijd beginnen met het vreemde, semitische Christendom, die nog heden voortduurt en met de gehele verbanning daarvan opgegaan moet eindigen. Zoo sprekende, miskent men minstens vier elementen van kracht, die het Christendom deels boven het Islam, deels boven het Jodendom vooruit heeft. In de eerste plaats het persoonlijke karakter van Jezus, zoolang oneindig boven dat van de profeet van Mekka verheven; - en het is van het karakter van een echte vader, dat een godsdienst grootendeels leeft; vervolgens het veel ruimere, namelijk de kerkgemeenschap die het Christendom aan de Hebreeuwse oudheid neemt, en waarbij het zich veel van het standvastige zelfbewustzijn der joodse natie heelt toegeëigend. Voorts de bewerking die de evangelische leer al vroeg bij de Grieken-zelf onderging, en die haar vatbaarder maakte om met de uitkomsten van het eigen onderzoek te worden samengetrokken. Eindelijk, de universele rechten die de godsdienst van de Christus zichzelf te erkennen; zodat zij aan al haar volgelingen, van welke afkomst dan ook, deel aanspraak kan geven op het hoogste goed. Wanneer wij thans een blik terug slaan op den afgelegden weg, dan zien wij op zekere hoogte der beschaving overal den wedstrijd tusschen de twee beginselen van weten en gelooven ontstaan; dan zien wij het laatste bij zuivere Semieten, het andere bij echte Indogermanen ten laatste geregeld zegevieren; dan vinden wij hunne hoogste uitdrukking, hunne incarnatie in de geschiedenis der mensheid, bij Israel en Hellas; dan aanvaarden wij eerst in de hedendaagse beschaving het gezamenlijke product van den joodse en van den griekse geest; dan kunnen wij niet anders dan onzen tijd erkennen als geroepen om ze beide uit eigen ondervinding, met gelijke kennis van zaken te beoordeelen. Reeds door de afkomst van sommigen onder ons bevat onze joodse-maatschappij een semitisch element. Van nog veel grooteren invloed is de christelijke kerk, die, — hoezeer voor altijd met het karakter van haar stichter gesteld en de teksten dragende van elken strijd dien zij gestreden heeft, — des niettemin haar Palestijnse bakermacht nimmer verloochenen kan. De middeleeuwen worden geheel beheerst door het in zijn oorsprong joodse denkbeeld eener theokratie. De protestantsche kerken beroepen zich op de gewijde schriften van joodse mannen. Geen taal van het nieuwere Europa of zij heeft uit den mond der kerk haar hebraïsme opgevangen; geen staats- of rechtsleer, geen wijsbegeerte, zoveel als Cartesius of tot in onze tijd toe, getekend aanvankelijk en bijbevallend invloed. Tak gedachten van Ibn-Ezra van Toledo aan door Spinoza betoogd worden, Tan een Lessing, Herder en Goethe, een Hegel en Schleiermacher. Wat de poëzie en de beeldende kunsten betreft : wie loochten de acht der kerk, die met bare bijbelse beeldenis en volgens de kunst der oudheid, deels verdrongen, deels geheel gewijzigd is. En al die natuur- en geestkunde hebben niet enkel strijd gevoerd met de kerk, maar hebben inderdaad ten gevolge van haar onderwijs een hoge betekenis voor de volksgemeenschap verkregen. Wanneer dan alom soortgelijk het antiek faithalische beginsel, dat van gelooven zo wel als dat van weten lot den thana beBtaaDcbn toe stand heeft meegewerkt, dan laat zich die toestand aanverklikken, nog is er een voldoende grond om te voorspellen, wat er van onze beschaving in de toekomst worden zal, tenzij wij ons een heldere voorstelling vormen van het algemeen-menschelijk terrum, waarop de twee begijnakken elkaar uitschieten. Van Japhet en Sem moeten wij opklimmen tot den neuadi; van het weten en geloven tot de overtuiging in het algemeen. Zoodoende betreden wij het gebied der psychologie, de leer van het menschelijke bewustzijn, die heden ten dage geroken schijnt om een oor-wenteling te weerleggen ook in de taalkunde, de schoonheidslievde, de moraalkunde, de geschiedkunde, de wijsbegeerte, om van andere wetenschappen niet eens te gewagen. Immers het is de menschelijke taal, het menschelijke streven naar het schoone, de menschelijke rede, de menschelijke beschaving en beschouwing der wereld om ons heen, die zij ons leiden te onderzoeken; dat alles heeft zij grond van bestaan in het menselijke bewustzijn; en geen verklaring is voltooid, waar de grond niet tot dit gronddoorgedrongen. Zou dan het menschelijk geloven een andere wijze van verklaren vereischen? Zou het er een andere toelaten? Wij zie mij genoodzaakt, de eindelijke besluit van het grote geachtelijke schijnbare geloven en weten voor altijd onmogelijk te stellen, tenzij die plaats vindt op het gebied der psychologie. Wat meer te zeggen, ik meen reeds te hebben aangetoond, dank zij der toelichting op onze vraag van verschillende zijden, de algemene contouren te zien doorschijnen van het kwaliteit, dat de psychologie der toekomst in dezen vellen zal. REDEVOERING. £87 Het is onbillijk, dat wij de beslissing tussen weten en geloven terwaren aan de wetenschap; dat wij zoodoende een van de partijen niet Belangstellen doen in haar eigen zaak. Die onbillijkheid wordt weggenomen door de eis, die wij aan onze scheidsregter stellen. De wetenschap moet, zal zij een verstandhouding tassen de partijen te brengen, rekenschap geven niet alleen van het ontstaan des geloofs in den menschelijken geest; maar zij moet trachten, dat geloof te leeren kennen als een normaal, noodzakelijk bestanddeel van ons geestesleven. Onderzocht, het onderzoek leidt tot een ander resultaat, en de wetenschap bewijst, dat het geloof een ziektelijk verschijnsel of een bewijs van geringere ontwikkeling is, dan waarom de gelovigen hardnekkig weigeren, hun zienswijze aan te geven, - en de strijd blijft voortbestaan totdat eindelijk het geloof voor de toenemende verlichting wijkt, — of anders, totdat het onderzoek, met verbeterde middelen hervat, een andere uitkomst zal hebben opgeleverd. Wij kunnen, dit alles bedenkende, en zonder opzettelijk psychologisch onderzoek naar de aard van het weten en het gelooven, onmogelijk meer toestemming geven aan de theoriën, waarmee men ons vraagstuk tot heden meer dan vorderden weg trachtte te ruimen dan wel op te lossen in de eigenlijke zin. Nog steeds is het duidelijk, dat denkers en leeraars zich laten beheersen door de kring van voorstellingen, waarin zij zijn opgevoed of die zij door aanleg en lotgevallen gedrongen zijn, tot het voorwerp van hun bijzondere aandacht te maken. Cartesius riep de Heilige Maagd aan om hem in zijn denken bij te staan, en nam de godheid te hulp om de waarheid der menschelijke kennis te bewijzen. Spinoza's ethiek is doorademat van de joodse wijsbegeerte der middeleeuwen. Bacon sluit een verdrag met de theologie; hij heeft een bewijs voor het bestaan der godheid, en draagt haar vervolgens de taak op om het menschelijk verstand, waar het andere vragen opwerpt dan die het door waarneeming alleen kan oplossen, met openbaringen tot zwijgen te brengen. Zijn volgeling Hobbes vergelijkt de geloofsartikelen bij pillen, die niet vermalen, maar in hun geheel moeten worden ingeslikt. Locke bewijst een hoogste wezen eveneens door de rede; en nu hij dit een punt gewonnen heeft, komt hij tot de godsdienstige overtuiging eenvoudig door openbaring, die als getuigenis van God-zelf, boven allen twijfel verheven is. Verder gaande. maakte Berkeley van de godheid gebrnik om de praktische gevolgen van zijn idealisme te boven te komen, — en David Hume, die zich met zulk een deus ex machina niet behelpen kon, maakte zich van dat denkbeeld geheel af, maar bleef dan ook met zijn ontgoddelijk empirisme als volledig twijfelaar aan alle menschelijk weten staan. In Duitsland was het Leibnitz, die een maker noodig had voor de verwonderlijke harmonie tusschen natuur en geest (volgens hem twee uurwerken, die naast elkaar met gelijke snelheid afliepen); en zo is het voortgegaan bij Wolff, en zelfs bij Kant en zijn navolgers. In plaats van een lange lijst van wijzende geeren geef ik hier liever de slotsom der opleiding: De wijsbegeerte, de vreemdste wetenschap bij uitnemendheid, heeft zich bij geen enkel van de nieuwere denkers genoegzaam vrij gemaakt uit de banden der scholastiek, om ons vraagstuk moedig onder de ogen te zien. Wij noemen scholastiek de transactie van het heerschende geloof met de wetenschap die een plaats komt vragen in de maatschappij. Welnu, ik noem de nieuwere wijsbegeerte voor Kant een omgekeerde scholastiek, want ik zie in haar een transactie van de verjongde wetenschap met het geloof. Aan de ene zijde staan de empiristen, wier wetenschappelijk streven zich enkel op datgene richt, waarbij de mensch een direct belang heeft: zij geven al het rest, dat is al de diepste vragen van het verstand, eenvoudig over aan het geloof (waarbij de zeventiende eeuw aan een staatsgodsdienst, de onze aan gemoedsaandoeningen pleegt te denken). Aan de andere zijde staan de speculative wijsgeeren, wier geest op alle vragen een antwoord zoekt, maar overal waar het denken te kort schiet, de leemte aanvult met de begrippen van God, van de ziel, van het wezen, — die als welbekend uit het kerkelijk onderwijs eenvoudig worden opgenomen. En zelfs de populaire schrijvers, deisten en atheisten, zijn in hun redeneringen afhankelijk van het voorhanden geloof; want, eens van de leiband der kerk ontslagen, nemen zij telkens onwillekeurig als kenmerk der waarheid van hun meeningen de tegenstrijdigheid aan, die er bestaat tusschen die meeningen en de kerkleer. — Van Kant af verdwijnt ook die omgekeerde scholastiek meer en meer. Hij is het, die als waardig opvolger van Aristoteles weer het voorbeeld heeft gegeven van een zelfstandig wetenschappelijk streven. Gij ziet het, M. U. 1 er bestaat hier blijkbaar vooruitgang. De mechanische scheiding tussen weten en geloven, die het empirisme kenmerkte, heeft bij Herbart en de zijnen voor een voortzetting van het een door het andere plaats gemaakt. De even mechanische aanvulling van het weten door geestesartikelen, die voor Kant aan de bespiegelende richting eigen was, wordt na hem door een opneming van het geloof in het weten vervangen. Maar door de gehele Duitse wijsbegeerte der negentiende eeuw heen vertoont zich het streven om den maatstaf van het weten aan te leggen aan de inhoud van het geloof. En het geloof wil met dien maatstaf niet gemeten worden. In weerwil zelfs van een Strauss en zijn kolossale Glaubenslehre is de ultramontaanse en oud-protestantsche parij, — zijn de geestverwanten van een Stahl en Gorres onwrikbaar in hunne overtuigingen in hun gerechtvaardigd. En zal ons nu het psychologisch onderzoek verder brengen? — Ik herhaal het, slechts hiervan is in de toekomst een vereeniging te hopen van allen die een waarachtig leven des geestes voorstaan, tot den arbeid aan een groote zaak. Ik heb aan het begin van deze rede het weten voorloopig bepaald als het vasthouden aan een overtuiging waarvan wij aan alle genoegzaam in het denken geoefenden volledige rekenschap vermogen te geven. Ik heb het geloven bepaald als het vasthouden aan een overtuiging, waarbij hetgeen er aan de keten van bewijs ontbreekt, door persoonlijke neigingen wordt aangevuld. De natuurwetenschap verklaart ondanks de complexiteit van het apparaat, waardoor een amelijke indruk op de hersenen wordt overgebracht. Haar uitkomsten verdienen onze bewondering, hoewel zij altijd van volledig zijn. Dit is de omzetting van den indruk op het lichaam in een indruk op het bewustzijn, desgewezen welke de hersenen toebehooren. De gewaarwording, weerom de voorstelling, de gevoelens, het begrip en het oordeel - dat alles is toegankelijk, alles voor de zintuigen waarneming, voor het bewustzijn zelf. Zodra wij ons aandacht afwenden van de wereld om ons heen en van ons eigen lichaam, of een book te slaan in ons gedachtenwereld, in ons gemoed, dan betekent dit een nieuwe wereld die zich voor ons opdoet. Onze gedachten liggen niet in de ruimte naast en voor en achter elkaar, noch stroomt niemand naar binnen en naar buiten; maar alles door een toverslag doen ze zichzelf op voor de inwendige blik en nemen toe en af in helderheid, vervangen elkander onderop en veranderen teken van gedaante. Meestal gewend aan haar gewoel, leeren wij ze vast te houden, ze vergeten; vele van haar spreken ons van een wereld die onafhankelijk is van ons geest; wij nemen ze in het verhoor; maar niet allemaal stemmen stemmen die wereld onderling overeen. Ziet daar den grond gelegd van een onderscheiding tussen ware en valse voorstellingen. Immers indien die tegenstrijdige massa door ons moet worden aangenomen als van gelijke waarde en betekenis, dan staat het verstand stil; dan is het denken tot een machteloosheid gedoemd; dan is het geestelijk leven al snel in zijn wording gestuit. Wij moeten noodzakelijk een gedeelte van onze ongevormde denkbeelden als onjuist verwerpen. Waardoor wordt onze keuze tusschen waarheid en dwaling bestand? Men vermoedt, raadt ons deze en gene, elk voorstelling sleutelt tot haar oorstaoproep tot; men onderzoekt of het inderdaad uit de wereld der bestaande dingen afkomstig is, en of onze sintuigen gekroostelijk hebben overgevloeid. Al wat ons door normale sintuigen bereikt wordt, dat moet waar zijn; al wat door ziekte, verbeelding, ondersteuning, bedrieglijkheid in onbewuste oprijst, dat kan ons worden een dwaling zijn. Zo is het raadelijk te zijn, het is ons onmogelijk het spoedig die op te volgen. Vooreerst toch al de voorstelling, die wij onbewust willen, uit het leven verband onzer gedachtenwereld moet losgemaakt, en afgeleid worden uit sinnelijke gewaarwordingen die wij om duidelijk begrijpen, vervolgens zou de vraag zijn: hoe is die fysische gewaarwording in ons bewustzijn gekomen? Een hier ware betoog vereist, den duisteren nacht, die den overgang tusschen hersenen en bewustzijn bedekt, met een afzonderlijk gezigsorgaan, dat aan onze zijde is, te doordringen; en voorts nog zou het noodig zijn, door onze eigen gewaarwording heen de lichamelijke aandoening van onze eigen zintuigen te begrijpen. Niets van dat alles is te bereiken; en wil men ons de oorsprong van onze voorstellingen doen nagaan, ons dan de juiste waarheid te beoordeelen, dan blijft die waarheid voor altijd onbereikbaar en voor altijd in het stof. Negen, de inspanningskracht, die wij allen tot het bepalen van waarheid of dwaaling weifelrijk gebruiken, die in banden ligt van het onervaren kind zoowel als van den denker, in alle kunst der dialectiek doorkruist, is een geheel andere. Niemand, wie het ook zij, die zijn dictaten anders waardeert dan op groote voor hunnen overeenstemming ouderling. De groote meerderheid, die met zichzelf aanleunt tot een beeld der wereld, geldt ons wat waar; — de minderheid, die zich in dat verbaal niet voegen wil, staat voor grove verdenking als langs onwettige weg in ons bewustzijn te zijn gelogen. De eenheid, de zwaartekracht, de samenhang, de harmonie, de eenvormigheid maakt het wezen, in de menselijke behoefte van onze geest. De helm van het bewijskrachtigste baar geld noog zijn onverwachte gevolgen. Dat kwart van Sain verwerpt de denkbeeld, dat onze rivieren zich des winters af bevloegen met ijs, omdat het niet te verklaren is met de wetenschap; ook de werktuigkundige zal al dadelijk niet weten van een onverwachte tot een perpetueel drielijker, omdat de gedachte, die men bevattingsloos in strijd is met al de kennis die hij zich van de natuurwetenschap verworven heeft. Maar men zou kunnen beweren dat elk van de beschouwingen in de gehele wereld geen geclacht wordt, wat men ons zeggen zal op de dagelijksche ondervinding, die ons in dien eis bevestigt. Maar wat bevestigt zal worden, moet toch eerst bestaan; en inderdaad van den begin af, eer wij algemene harmonie hebben opgenomen, nemen wij allen haar aan als den toets van onze bevestiging en ontkenning. En dan, vergaderen wij niet dagelijks ook een menigte aan ondervindingen, waardoor lijf en geest en denkenwereld verbroken wordt? Bouwt niet de ondervinding aan den eenen kant en breekt af aan den anderen? Desniettemin nemen wij aan, dat ook waar de ondervinding ons nog een baarst van verwarring vertoont, een harmonie bestaat, die zich bij voortgezette naspooring voor ons ontsluiteren zal; wij zoeken die harmonie, wij onderstellen haar aanwezigheid, wij vertrouwen dat het onderzoek vervullen zal wat de geest belooft. Het vertrouwen van de menselijke geest in zijn eigen zaak, zijn vertrouwen op zichzelf, ziedaar dan de grondslag van alle overtuiging. Op die grondslag rust beide overtuiging, zowel het weten als het geloven. Aanvankelijk, in het kinderlijke verstand en in het mythologische tijdperk der geschiedenis (ik bedoel datgene waarin de mythen gevormd worden) is er nog slechts een overtuiging, geen weten en geen gelooven; gelijk er nog geen onderscheid bestaat tussen wetenschap, godsdienst en poëzie. Het weten wordt opgeroepen tot een afzonderlijk bestaan door de wondering en den twijfel. Uit de idyllische eenvoud is niet meer: er heeft zich een kloof opgehouden in onze gedachtenwereld, die ons noopt tot eigen onderzoek, ten einde de eenheid te herstellen. Tot hiertoe zaten wij als aandachtige leerlingen aan de voeten der natuur, wij lieten ons door onzen genie aan de hand leiden; thans worden de lessen der natuur niet en meer nagekoken, de genie oplost in onzen eigen geest. De voorstellingen worden aaneengepast, en in henzelf gezien; van het eerste oogenblik is de aanstoot gegeven tot een ontwikkeling, die eerst zal eindigen in een alles omvattende, in alle delen harmonische wereldbeschouwing, — gesteld dat die voor mensen bereikbaar ware, — of anders in de absolute kritiek. Kritiek, de kunst van oordelen, toegepast op al wat ons ontmoet, — daarin ligt het ideaal der wetenschap, wanneer wij de menschelijke beperktheid in aanmerking nemen. En nu het geloof. Geloof is: voor wat hoort, roepen op grond van persoonlijke neigingen. Men wachtte zich wel, om hierbij alleen aan godsdienstig geloof te denken; maar ook dit is bij die bepaling ingesloten. Men heeft haar met verontwaardiging aangevallen; men achtte een bloot voorwaar-houden te koel, te onvruchtbaar voor het leven, te arm om den geelen rijkdom van het geloofsleven over de wereld uit te storten. — Van den begin af, M. H., dat ik die zwarigheid hoorde maken, is het mij voorgekomen, dat wie zoo spreekt, een treurig licht werpt op zijn eigen karakter en dat zijner geestverwanten. Zou er toch iets te vinden zijn, dat geschikter zou zijn om den rechtgeaanden mensch met vreugde te bezielen, tot daden te ontvlammen, dan de overtuiging: hetgeen ik voorsta, is de waarheid! Het is waar, er is een groot ouderschap tusschen mijn geloof aan de omwenteling der maan en dat aan een goddelijke voorzienigheid: het eene laat mij tamelijk koud, het andere betreft voor mij een levensvraag. Doch de astronoom, die de draaimotor van dat hemelligchaam om zijn as ontdekte, voor wie die ontdekking een voorwerp was van weten (niet eens van geloof); voor hem was zij immers een zegepraal in zijn leven, een verheven genot, een aansporing tot nieuwen arbeid? Alle de grote daden, waarop de geloovigen zich beroemen, kunnen volkomen verklaren uit het een of het andere stelvlieg, hetzij dan geloofd of geweten, maar voor waarheid werd gehouden. Niet in de gemoedelijke warmte, noch in den brandenden ijver ligt de eigenaardigheid van het geloof. Integendeel onderscheidt het zich van het weten door zijn grondslagen. Het heeft te leven van drie zaken: vooreerst van de onvolmaaktheid der wetenschap, ten tweede van de fantasie, ten derde van de gemoeds- en wilsbewegingen der mensen. Indien onze wetenschap alles omvatte, voor geen geloof zou er plaats zijn. Omtrent alle vraagpunten bezaten wij dan een vaste, beredeneerde overtuiging; en ware het mogelijk omtrent dezelfde zaken nog een tweede overtuiging tevens te koesteren, die van andere overwegingen uitging? Doch nu wij niet alwetend zijn, is er ruimte voor het geloof. Duizenden vragen blijven vooralsnog onopgelost, die toch uit ons toestand voortvloeien, en onze aanleiding telkens opnieuw. De wetenschap antwoordt niet, en wij begeren een antwoord. De wetenschap geeft ons een wenk, en wij hebben een uitvoerige verkrijging van noodzaak. In zulke gevallen verlaten wij het gebied der strenge wetenschap, en zoeken, bij gebrek aan het onomstootelijke zekere, het waarschijnlijke te bereiken. Dat is, wij nemen waar en stellen ons voor en redeneren evenals bij het gewone onderzoek; maar waar de gegevens te weinig zijn om er een stellig besluit uit te trekken, vullen wij ze aan met een gissing. Geen onzeker is bij magie om elk verschijnsel, die bij uitspraken, te bewijzen. Wij allen gissen onophoudelijk; en wij doen dat niet met hulp van fantasie; altijd vasthoudend aan het eerste beginsel, dat er harmonie moet bestaan tussen alle ware denkbeelden, tussen alle werkelijke dingen. De scheppende verbeelding ontleent haar bouwstoffen en haar bouwplan aan de positieve kennis die wij verworven hebben, - of aan de verbeelding van een krankzinnige. En gissingen die het verdient, waarschijnlijk te worden, worden op soortgelijke wijze tot stand gebracht als het beeld van een uitgestorven diersoort, dat door een Cuvier niet behulp van enkele beenderen wordt getekend. Het valt niet te ontkennen, dat ook de wetenschap van onze dagen, en de wetenschap van alle volgende eeuwen haar kennis met gissingen moet vervolgen; en dat zij daartoe het recht ontleent aan het vertrouwen van de geest op zichzelf, dat van alle werken onafscheidelijk is. Maar wat het geloof tot meer dan gissen maakt, dat is zijn zuiver persoonlijk karakter, de stem die onafhankelijk is van onze eigen aardigheid, onze lusten, onze gewoonten, onze omstandigheden uitbrengt bij het kiezen tussen de een of andere gissing. Elk geloof, ook het schijnbaar meest onverschillig, brengt mee dat ons de tegenovergestelde gedachte in een of ander opzicht onverdragelijk is. Ceusteide ik weigerde geloof aan de leer van de omwenteling der maan (die ik vrees mij buiten staat ben, streng te bewijzen); dan twijfelde ik daarmede aan de waarheidsliefde en de bekwaamheid van de astronomen, aan wie ik die gedachte te danken heb; ik stelde een geheele klasse van beoefenaars van de wetenschap buiten de gemeenschap der beschaafde maatschappij; en dit vond mij onverdraaglijk. Een ander voorbeeld: een Caesars, een Wellington, een Napoleon geloofden niet aan het geluk, ondanks hun sterke wij de voorstelling van een toekomstige val niet kon gedogen. In de werkelijkheid is er niemand te vinden die alle overlevering, alle gesag verwerpt, want elk onderzoek aantoonde van zijn menselijkheid; ook in den geest, waar geen mens ooit verdragen. En daarom is het godsdienstig geloof zoo bijzonder machtig, omdat zijn inhoud van den begin tot het einde toe alle persoonlijke belangen van zijn gelijker raakt. Zo hoort dan vreemd, dat wij den indogermaanschen, steeds vooruitstrekkend, alles veroverend, alles waggend geest overal aantreffen op deze zijde van het weten, en bereid om zijn gissing voor een ontdekking op te geven? En dat wij daarentegen den semitischen, behoudenden, vastvattend geest zijn gissingen eert tot kapitaal zien maken in het geloof? Zij beide - ik ben met deze bewering aangevangen, - vormen met elkaar de hedendaagse beschaving, waaruit wij een harmonische, meer menselijke hoop te zien ontspruiten. Die hogere beschaving, dat eventueel ook de organisatie van verband tussen alle elementen van het geestesleven, zó mogelijk is, te bevorderen; daarin ligt onze aller taak, daarin ligt de uitnemendheid die van het hoger onderwijs. Op grond van de voorafgaande beschouwingen zie ik voor mij de toekomstige verzoening tussen weten en gelooven, al is zij nog verre, op deze voorwaarden vooruit: De wetenschap erkent, dat zij aan de menselijke onvolmaaktheid, aan den twijfel geboren is. Zij aanvaardt den twijfel als een onvermijdelijk feit, als de altijd vloeijende bron van haar recht en haar verplichting om alles zonder voorbehoud te onderzoeken. Zij geeft niet op van haar zorgvuldig verdient resultaat, tenzij op grond van haar eigen onderzoek. Maar zij wacht, waar zij gissingen noodig heeft, deze te verheffen tot de waarheid en aanvaardt de geloof niet meer het recht om op het gebied der waarschijnlijkheid andere bronnen te benoemen, andere tempels op te rigten. Noch vergeten zij, dat de vervetiging, die voor de een de moeite van wetenschap bezit, voor de ander dikwijze de beleering heeft van gissing of van geloof. Het gevoel dat tegen elkaar bestaat, zonder vrees voor de verovering, vlamt het woedend tot het gebied van het waarschijnlijke. Het lagers gevoel, dat doet sukkelen op de eerzwaardigheid van de kinderlijke, onbevangen trokken, die.... Aan beide weten en gelooven is voorafgegaan, noch beklag zich over de armoede van de kritiek die alles tracht te overmeesteren. Het hedendaagse geloof, M. H. is niet naïef; het is allereerst een volwassen vrouw, die ondervinding van de wereld heeft, en die het zwakheid zou zijn, als een onschuldig kind te behandelen. Het moet afstand doen van zijn trots, en zich toegankelijk stellen voor de gedachte van vooruitgang, gebeurtenissen, wijziging in de loop des tijds. En het is daartoe in staat, zodra het op houdt zich te schamen voor zijn menselijke natuur, en er open voor komt dat zijn roeping is, aan een altijd nieuwe beoefening des mensenen beantwoorden, de rechten te vertegenwoordigen der individualiteit, en in elke eeuw, in elken kring, in elken mensch de leemtes der wellustkunst, in de theorie en in de praktijk, met telkens nieuwe scheppingen te vervullen. Zoo zullen de twee beginselen onzer beschaving, als in een waarachtige echt verbonden, elkander steunen en schragen, evenwicht houden tussen hetgeen er noodig is voor de toekomst en voor het tegenwoordige, en samen het grote werk volvoeren, om den willel waarvan het een voorrecht is, mensch te zijn. Edel Achtbare Heeren, Burgemeester en Wethouders van deze Stad, Leden van de Gemeenteraad, en Gij die uit hun midden gekozen zijt om als Curatoren de belangen van onze Doorluchtige School te behartigen! Gij hebt gehoord, met welke beginselen voor ogen ik de taak aanvaard, die niet door uw vertrouwen is opgedragen. Mogt het u gevallen zijn, dat ik die taak erken in haar geheel gewicht, dat ik het aandeel op hoogste prijs stel dat mij door u is toegewezen aan de bloei, aan de handhaving van de welverdiende roem van Amsterdam. Zij heeft die roem te danken aan de zelfstandigheid van het karakter, aan de geestvervorming van de hoofden van haar burgerij, aan die brede, waarlijk voorbuitg Dop pensiem van ouds beijverden, voor alle elementen van beschaving binnen de muren van deze stad een woonplaats te bereiken. Zij verdient die roem nog steeds, en zal die waardig blijven, zolang zij zal blijven de nederlandsche stad bij uitnemendheid, gelijk zij reeds in de dagen der republiek voor elke der provincies een poort geopend had van haar stadshuis; zolang zij met recht de wereldstad van ons vaderland zal zijn, door alle naties het eerst genoemd in verband met de nederlandsche naam; zolang zij het middelpunt zal blijven waar handel en nijverheid, wetenschap en kunst en godsdienst elkander in hun hoogste uitdrukking zullen kunnen ontmoeten, elkander hoogachten en ondersteunen; zolang zij diegene blijft onder haar zusteren in onze gewesten, waar hij die de geheele beschaving waardeert, op den duur het liefste vertoeft. Indien er iets is, dat mijn vreugde verhoogt van geroepen te zijn om aan de wetenschappen die mij het meest ter harte gaan, mijn beste krachten te wijden, dan is het de gedachte, dat die roeping is uitgegaan van de openbare vergadering der vertegenwoordigers van Amsterdam, en dat mijn plaats zal zijn aan haar Athenaeum, een school die sedert de herstelling van ons volksbestaan de betekenis heeft van een duurzaam protest tegen een staatsmonopolie in het hoger onderwijs. Breed zijn de grondslagen van het welzijn van deze hoofdstad; breed zijn ook die van de bloei van onze school; breed zal ik trachten diegene te leggen van het werk dat ik tot beide heb bij te dragen. Hooggeëerde Heren, die ik niet dan met schroom voor bet eerst mijne gerespecteerde Ambtgenoten noem, zowel aan het Athenaeum als aan de Seminarien verbonden. Ik dank jullie voor de hartelijke ontvangst die ik in jullie midden bevat bereid. In jullie kring werk ik aan te zijn, is een vooruitzicht, dat me vervalt met naauw geëroberde vreugde. Ik weet het, mijn kennis, mijn talent zullen naast die van jullie, na die van een voorgaande als ons voortreffelijke Veth, aan een ernstige en moeilijke proef worden onderworpen. Uit een ganz anderen kring van werkzaamheden loopt men mij op om te wedijveren met jarenlange ondervinding, ongestoorde studie, een gevestigde naam boven mij vooruit heeft. Gewoon met de pen om te gaan, word ik aangesteld om te werken met het levende woord. Mijn vangrijk wordt getemperd eensdeels door de onzekerheid, of ik in de plaats in jullie kring goed kunnen toonen; anderdeels door de naam, die naast de mijnen aan de Raad dezer stad werd voorgesteld. Waarom moest het die een van een vriend, dien ik om zijn wetenschap en karakter hoogacht, die misschien waardiger medewerker van jullie allen dan ik zou zijn gebleken? Helaas! het is het onvermijdelijke lot van de begeerlijkheid der oostersche studies, dat zij, wanneer weinigen in aantallen kunnen wijken, in hun maatschappelijke loopbaan kunnen doen anders dan ten koste der belangen van mannen met wie zij door persoonlijke betrekkingen verbonden zijn. Hiertegen is geen voorzorg bestand; de gedachte hieraan blijft mij steeds hinderlijk blijven. Ooch met te grotere ijver zal ik er naast streven, zodat ik u met de hoogste waardering toe spreek, met het ambt onder u mijn eerbare leer berekend. Tot dan roep ik jullie aan, uw vriendschappelijke bijstand in. En dat mij die niet ontbrekt, zal, durf ik hopen. Immers, het weinige van jullie hebben mij reeds bij vroeger ontmoetingen hun welwillendheid getoond. En ook, geachte Heer, die mij nu veertig jaren geleden uit jullie leerzaal aan de andere zijde der Zuidzee naar de hogescholen aanstreept vertrokken, zult zeker de ambtgenoot de gevoelens niet ontbouden die gij toen ter tijde van de leerlinge aan de kant toegebracht. 800 J. P. N. LAND, REDEVOERING. En die het verdienen, in de gouden dagen der jeugd met liefde te worden overwogen. Uw belangstelling op te wekken voor de studie die mij dierbaar zijn, u behulpzaam te zijn om er een zelfstandig aandeel aan te nemen of ze met helder inzicht toepasselijk te maken op de beschaving van ons geheele volk, — daarin vind ik het doel van mijn streven. Met een geopend oog voor alwat de geest der menschheid opebelt, zult u mij vergezellen op den weg der wetenschap, — zoo mij de ondervinding van mijn eigen academische loopbaan niet geheel bedriegt; en het ideaal van onze omgang zal zijn: een verbond van vrienden, die gezamenlijk naar waarheid streven. ARSLONGA, VITA BREVIS REDEVOERING BIJ DE AANVAARDING VAN HET HOOGERAADSKOL ANBIET IN DE ONDERKLASSE KUNDE. AAN HET ATHENAEUM ILLUSTRE TE AMSTERDAM, DEN 17e OKTOBER 1864, UITGEGEVEN DOOB W. BERLIN. KON-ACHTBARE HEERSEN, BURGERS, WETHOUDBAREN EN LEDEN VAN DEN RAAD DER STAD AMSTERDAM! ANZIENLUKE VERZORGER VAN AMSTERDAMS DOOBLUCHTE ATHENAEUM DE WEL-ERAARDE MANNEN BIJ WIE UET TOEZICHT OVER DE WETENSCHAP HEEL-FIN VERLOSKUNDE SCHOOL ALHIER BERUST HOOGERAARDEMAN VAN UIT DOOBLUCHTE ATHENAEUM EN VAN ONDERSCHEIDENE GODGELEERDE KWEEKSCHOLEN, HOOG GESCHATTE AMBTGENOOTEN ZEER GELIEKDE HEEREN, BEOEFENAARS DER GENEESKUNDE, LEERAREN VAN LETTEREN EN WISKUNDE, VERDEDIGERS VAN HET REGT WEL-EEWAAUDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST VOORTREFFELIJKE JONGELINGEN, BUKGEKST DEZER DOORLUCHTE SCHOOL, DIE UWE KRACHTEN DER WETENSCHAP WILT TOEWIJDEN KWEEKELINGEN DER SCHOOL VOOR GENES-, HELD- EN WISKUNDE TE DEZEMBLAATSEi GIJ ALIEN, WIE GIJ ZIJN MOOGT, DIE DEZE FLITSINGDE DOOR UWE TEGENWOOPIGHEID LUISTER BIJZET ZEER GEWENSCHTE PROEHOORDEBSl Audacem iuvat fortuna, zegt een welbekend spreukwoord. Moge dit ook heden niet in gebreke blijven zijne toepassing te vinden. Waar Gij allen, mijne Toehoorders, weet, dat men bij de benoeming tot Hoogleeraar tevens impliciet een brevet als redenaar ontvangt, dat zeer geschikt is om grote verlegenheid te veroorzaken. Eene oude loflijke gewoonte toch roept de nieuw benoemde Hoogleraar op het spreekgestoelte, om een redevoering bij het aanvaarden van zijn ambt uit te spreken. Die taak verdient wel ontleed te worden, alvorens een poging gedaan wordt, om daaraan te voldoen. Waar was het niet aardig, dat de vraag overwogen werd of een zodanige redevoering bet grootere publiek bekend moest maken met de zienswijze van de toekomstige leeraar, met zijn opvattingen over de hem toevertrouwde takken van onderwijs, of met een of ander piquant onderwerp, dat de geleerden in vijandelijke legers verdeelt houdt, of dat men als een triomf der wetenschap meent algemeen te moeten bekend maken. Neen, mijnheer, de bedoeling van een inwijdingsrede kan niet binnen zoveel enge perken besloten liggen, zookort konden de poorten niet zijn, die den toegang tot het hoger onderwijs verlenen, dat alleen dan hooggeplaatst kan blijven, wanneer het de meest mogelijke vrijheid in zijn ontwikkeling geniet! Vrijer dus moest de keuze voor een gelegenheidsrede zeker zijn, vrijheid zonder ongebondenheid, vrijheid zoowel van gedachte als van vorm, dat moest het ideaal geweest zijn van de instellers der plegtigheid, waartoe gij heden zijt uitgenoodigd. Wilt dit indachtig zijn, gegardeerde Toehoorders. Weest toegevend en welwillend! Hoe zoude U anders de novicium kunnen tevreden stellen, die maar al te zeer gevoelt, dat zijn studies hem nooit op den redenaarsweg gebracht hebben. De geschiedenis der wetenschappen, die men beoefent, is in meer dan een opzicht leerrijk. Dit is een overbekende waarheid, waartegen maar al te vaak gezondigd wordt. De opvattingen over de waarde van de geschiedenis en de daaruit voortvloeiende wijze van beoefening verschilt zeer naar gelang van de tijden, verschilt zeer naar gelang van de beoefenaar, is in een woord afhankelijk van het individu dat haar beoefent, omlijst door zijn tijd. Zo leidt die geschiedenis tot verschillende opvattingen, tot verschillende resultaten. Zo zie je den tijdgeest, de heerschende ideeën, de constitutie epidermis van ideeën beurtelings miskend en te hoog geschat, zo zien wij het einde voorspellen, daar waar een opvolger het begin te bespeuren waant, zo zien wij in de behandeling van de geschiedenis den mensch, die haar beoefent. Zo wordt deze tevens een ontwikkelingsgeschiedenis van het mensdom, en een spiegel die de afbeelding harer tijdelijke beoefenaars terugkaatst. Eene uitkomst echter is verkregen, gebleven, en tot onomstootelijke waarheid verheven. Vergun me dit hier uit te spreken. Ara longa via brevis, zoo zeiden reeds onze geleerde voorvaderen den altijd jonge Hippocrates na. Kan het verwondering wekken, dat wij na een zeer lang tijdsverloop die maatspreuk onveranderd uitspreken? Welke een colossale massa van op zichzelf staande en samenwerkende krachten is er sedert den tijd der Grieken verbruikt, en toch hoe ver hebben wij het daarmede kunnen brengen. Telkens en telkens meende men de top van den heiligen berg naderen en naderen, en telkens viel men afgemat neder, toen men, na uitputting van al zijn krachten, moest bespeuren, dat de afstand bij het naderen al grooter en grooter werd, en de vroegere zinsbegoocheling al meer en meer begon te wijken. Een terugblik op die lange rei van strijders, nog eerbewaardig en indrukwekkend niettegenstaande de levenloosheid van het lichaam, kan niet ongeoorloofd zijn. Niet ongeoorloofd mag die voorwaar heeten, maar wel ontmoedigend, vooral op een leeftijd, die niet meer onbekende gevaren trotseert, ja ontmoedigend omdat men de lengte van die argumenten kunt meten en die maat aan de uitkomsten gelegd, ons kleinheid zo zeer doet uitkomen. Maar laten wij om het verledene, het tegenwoordige en de toekomst niet uit het oog verliezen. Wellicht helpen die de donkere wolken verdrijven, en doen die ons weerom helderder licht zien. Dat het wel eens nuttig zijn kan, den tegenwoordigen tijd te kennen, zich rekenschap te geven van hetgeen om ons geschiedt, daarvan heeft ons, voor niet zeer langen tijd, de geologie een zeer leerrijk voorbeeld geleverd. Toen die tak van wetenschap tot de lievelingsvakken ging behoren, ontbrak het niet aan medewerkers, die van alle zijden ontzaggelijk veel materiaal opstapelden, waarin door anderen orde gefaakt werd, waardoor een geschiedenis van de vorming van de aardbol van barre tot de voorwereld behorende veranderingen ontstond, die schijnbaar aanvankelijk afgerond was. Toen men echter de kennis der hedendaagse veranderingen op onzen aardbol ernstiger begon te verzamelen, en die verbeteringen probeerde te begrijpen en te verklaren, toen vond men tevens een beteren en meer zekeren grondslag voor de opvatting van hetgeen vroeger gebeurd was. Zoo nu, dacht ik, moesten ook wij daarbij streven de vorming van de welenschapen tot hare beoefenaars in de eerste plaats uit de geschiedenis van onze dagen te laten kennen. Laat ons dus een oogenblik daarbij vertoeven, en laat ons kopieer, daarin toch geen zoo algeraakend beeld te vinden, als ik u attraa van bet verledene begon te vechten. De wetenschappen, dat is genoegzaam bekend, zijn gemeengoed geworden. Wij leven niet meer in die tijden, waarin enkele bevoorregte de poorten angstvallig gesloten hielden, en slechts diegenen, welke na verifgaan waren, in de geheime kunsten ingewijd werden. Een ieder had naar gelang van zijn krachten, mede te werk geraakt op het veld der wetenschap en waarin de vruchten hiervan al niet ongebleven zijn. Ja, men klaagt nu eerder over te kleine dan over te groote medewerking, ofschoon het hier van arbeiders waarlijk niet gering te schatten is, getuigen de dagelijks opnieuw geleverde betekenis en verklaringen. En hoe krachtiger werking en uitkomst daaruit te voorspellen zijn, bekrachtigt de indruk die uit het hierboven geciteerde boek weer wordt gewekt. Een geschiedenis der wetenschappen is tevens een geschiedenis der volken. Bevogenheid schept wetenschap en eenmaal verkregen kennis wordt de bodem, waar aan een volgend geslacht het zaad wordt toevertrouwd. Laat uwe blikken eens de gelederen der volkeren doorlopen en hoe verbaasd zullen Gij staan over den ongelijken graad van ontwikkeling, welke die volkeren aanvanging. Van af de ruwste empirie ter bevrediging van het dagelijkse behoeften tol op het hoogste toppunt van beschaving zullen Uw vertegenwoordigers vinden. Het is alsof de geschiedenis van de mensheid verschillende toekomsten voor uwe ogen ontrollt wordt. De vergelijkingende anthropologie, de kennis der volkeren in de tot op heden bekende wereldstreken levert een treffend beeld van hetgeen wij in het kleine herhalen in den kring der geleerden of van diegenen, welke hun leven aan de ontwikkeling der wetenschap wijden. Maar hier zijn feiten niet langer geschaakt, die elkander opvolgen, het zij op niet meer lachelijke leeftijden, die der wetenschap een bepaald karakter geven, neen, mijnheer, de bevoorrechte leiders der wetenschap, die hier staan, na ontzettende inspanning, mogen doen hooren, is maar een kort tijdsverloop gegund. Wanneer zij de volwassenheid bereiken, die hun fait recht geeft, zullen zij aan fait geboorte der beweging te plaatsen, staan weer anderen gereed, zullen dit recht snel te betwisten, en ziet, zij zijn gekomen, zij zijn gestegen en zij moeten alras niemands meer maken voor anderen. Is dat leven niet een kortzichtigheid, en wordt de arts voor ons niet al meer en meer een onbekende wanneer wij zien, dat de rasche vooruitgang, op wetenschappelijk gebied gedaan, het einddoel niet zo veel nader brengt, als wij ons zulks in onze bekrompenheid reeds voorstellen. Laat ons dit met een voorbeeld ophelderen. Het was te Heidelberg, alwaar ik mijne studies voortzette, dat ik de Duitse jeugd vereenigd vond, ontedde van de tongen van jonge maar verwaarde leraren de wetenschappelijke waarheden te horen verkondigen, die voortaan alles zouden helpen verdringen, wat men als gewoon in het leven meegenomen had, die voortaan de steunpilaren van het wetenschappelijk gebouw voor ons, medici, moesten worden. Een enkel woord bevatte fait geheim, dat de massa van leergesteden lokte. Te Heidelberg werd de rationele wetenschap verkondigd. En die werd op een wijze voorgedragen, die de gretigheid wettigde, waarmee ze ottvaagen werd, alsof men nu aan fait einde van fait zoeken gekomen was, alsof men nu de steen der wijzen gevonden had. 