title: Annales Academici
creator: None
text: ORDO MBDICORUM nuUam oommentationem accepit. DE ONPABTDDIGHEn) VAN DEN GESCHIEDSCeBUVER. REDEVOEEING TER AANYAARDING YAN HET HOOGLBERAARSAMBT AAN DE H006ESGH00L YAN LEIDEN DBN !•*« JUNU 1860 nnGBSPBOUN soos D». R. FRUIN. ' EDBLOllOCrrACHTBAIlB HEEBB» CUBATOKBN TAN BEZB HOa ancsckOL. WiLSDELGnBSTBBN€XE HEBB SBCBBTABKS VAIT B^T COLLBOtB VAN CUBATOBBN. HQO€K]kBLBBSDB HBBE BBOTOl MAQNIKtCUS, HOOGeBLBEBDB HBEBBN PBOFESSOBEN» ZBBB OBACHTB AMBTGENOOTENl BDBLACHTBABB HBEBEN, AAN WIB HET BBSTUUE VAN DEZB STAD> OF DE HANDHAVINQ DES BEOTS IS TOEV£BTBOUWD« WELEDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN DOCTOBEN DEB VEB* SCHILLENDB FACULTEITEN. WELEEBWAABDE HEEBEN LEEBABEN VAN DE GODSDIENST. WELEDELB HEEBEN STUDENTEN AAN DEZB HOOGESCHOOL. EN VOOBTS GIJ ALLEN, DIE DEZB PLEQTIGHEID MET UWB TEGENWOOBDIGHEID VEEEEBT, ZEEB GEWENSCHTE HOOB- DEBS. Er nJQ wQiiiig plaatsen » die bij den beoefenaar onzer gesehiedenis s90o dierbare henniieringen wekken , als het spreekgestodte , waorop ik thans noor het eeissrt heb plaats genomen. De Hbogeeehool van Leiden is , van hare stichting af » op heC naauwst verbonden geweest aan de Republiek dei Vereenigde Nederlanden, in wier bloeitijd ons volk zijne voorspoedigste en loemrijkste dagen beleefd heefi;. De groote willsm yan qbanje , de grond* leggeE van den vrijm Nederlandschen Staat» is ook de atichter van onze HoogeschooL De Fiinaen van zijn doorluchtig gealacht , die de vrijheid van Nederland en van Europa tegen de overmagt van Spanje en van Franb* lijk hebben gehandhaafd» hebben hier hnnne opleiding genoten. De Kerk, die met den Staat vereenigd op de lotgevallen van het Vaderland zoo krachN tigeii invloed geoefend heeft». vormde bij vooiiLeur faier hare geestelijkeiu Hoe vde onzer ataatsHeden en geleerden, die den nasm vaa Hollander tot 5* 36 R« F R U I N een eeraaam in Eoropa gemaakt hebben, zijn als leeraars of als leerlingen aan den roem van onze School verbonden. In de schatting van den vreem- deling was onze School^onafscheidelijk van de grootheid van Holland: niet minder vermaard dan de rijkdom van Amsterdam» was de geleerdheid van Leiden. In die heagelijke dagen, toen de vreemden herwaarts kwamen om den koophandel op de Hollandsche kantoren en dm wapenhandel in de Hollandsche legers te leeren, stroomden naar Leiden nit alle oorden van Europa wie er prijs op stelden , aan de beroemdste van alie Universiteiten hun opvoeding te voltooijen. En niet slechts in den voorspoed der Repn- bliek heeft onze Hoogeschool gedeeld: de partijschap, die met hare heil- looze gevolgen de staatsgeschiedenis van twee eeuwen vervnlt, is hier ge- boren uit de leerstellige geschillen onzer theologen. Terzelfder tijd hadden de bloei der Republiek en de roem onzer Hoogeschool hun toppunt bereikt, en ook weer terzeifder tijd begonnen zij beide af te nemen. En toen ein- delijk zelfs de onafhankelijkheid van Nederland verloren ging, verloor ook onze School hare zelfstandigheid» en zij herwon die eerst, toen ook de Staat weer in zijn vrijheid hersteld was. Is het niet vreemd, dat een inrigting van oiiderwijs, zoo naauw verbon- den aan den Staat» zoo weinig gedaan heeft voor de beoefening der ge- schiedenis van den Staat? Gaat de lange rij onzer geschiedschrijvers m, gij zult er mannen in aantreffen van allerlei stand en beroep, maar bijna geen die aan onze School met het Hoogleeraarsambt bekleed was. Van de geleerde oudheidkenners » die over de geschiedenis onzer Middeneeuwm het licht der wetenschap deden opgaan, zijn enkele, maar ook slechts en- kele, met het onderwijs der geschiedenis aan onze Hoogeschool belast ge- weest. Mebula» boxhorn, matthaeus zijn mannen op wie Leiden roem mag dragen. Maar van hen , die de opkomst en den bloeitijd der Repu- bliek beschreven hebben, vinden wij er nagenoeg geen onder de geleerden, wier beeldtenissen onze Senaatskamer versieren. Van velen begrijpen wij waarom zij ontbreken. Sommige waren te aanzienlijk voor het nederige keraarsambt: geen hooft, geen de oboot wilde het regeringskussen voor den leerstoel verlaten. Anderen daarentegen waren niet wetenschappelijk genoeg gevormd: bob, VAif metebsn, lb petit, baubabtius, wa88bnabb REDEVOERING. 37 verdienden waarlijk geen plaats naast de uitstekende philologen en juristen, op wie in hun tijd de Hoogeschool van Leiden trotsch was. Doch tusschen die beide uitersten, tusschen de al te voornamen en de al te geringen, zouden er ongetwijfeld wel geschikte leeraars der geschiedenis te- vinden sdjn geweest, indien de Hooge Regering er slechts gezocht had. Onder de plaatsbeschrijvers, die onze letterkunde in menigte heeft aan te wijzen, zijn er eenige, die aanleg genoeg verraden. Waarom is nooit een van deze tot het Hoogleeraarsambt beroepen? Het kwam bij de Begering zelfs niet op , een afzonderlijken leerstoel voor de geschiedenis des Yaderlands te stichten. Doorgaans was het onderwijs in dit vak als bijzaak aan den leeraar der welsprekendheid opgedragen, en de sierlijke Latijnsche geschrif- ten, die sommige hunner, heursius, baudius» ons hebben nagelaten» bezitten dan ook meer oratorische dan historische waarde. Waaraan zuUen wij die nalatigheid der regering toeschrijven ? Aan on- verschilligheid? Geenszins. Yoortdurend hebben de Staten hunne belang- stelling in de geschiedenis des Lands op velerlei wijs aan den dag gelegd. Zij hebben bob, le petit, en vele anderen door een geschenk in geld tot het afwerken hunner geschiedboeken in staat gesteld. Zij hebben be GROOT en scRivEBius voor de opdragt hunner werken ];aildelijk begifligd. Zij hebben heinsius en vossius en anderen als Landsbistorie-schrijvers aangesteld en bezoldigd. Zij verdienen dus zeker niet dat wij hunne na- latigheid ten opzigte van het historisch onderwijs aan minachting van de geschiedenis toeschrijven. Het waren redenen van geheel anderen aard, die hen weerhielden de beoefening der geschiedenis van het Vaderland aan hunne Hoogeschool aan te moedigen. De stichters en eerste verzorgers van onze School hadden aan het onder- wijs een zuiver practische strekking gegeven. Zij hadden geen tempel van de wetenschap, geen Museum willen stichten, maar eenvoudig een deugdelijke kweekschool voor dienaars van de Kerk en dienaars van den Staat; en daarom hadden zij het onderwijs tot die vakken bepaald, waarin de Eerk en de Staat vorderden dat hunne dienaars ervaren waren. Ook de zuinigheid belette hen eene al te kostbare uitbreiding aan het onderwijs te geven. Langen tijd zooht men nog eene zekere verhouding tusschen het getal van leermeesters en dat van leerlingen te bewaren. Eerst toen het 38 R. F R U I N aantal stadenten door toelpop uit het buitenland aanzienlgk vOTn^epdvrd was , yergunde men ^ch ^e weelde van eenig niet volatrekt noodig opderwiJ9> Maar natuurlijk schonk men toen de voorkeur aai| die vakken, die ook voor vreemdelingen belangrijk en aantrekkelijk wareq, aan pbilologie, aa9 welsprel^endheid » aan algemeen staatsregt, en niet aan de geschiedenis vaQ Nederland, waarin slechts de landgenooten groot belang geatdd soudca hebben , en die zeker geen nieuwe sphare van vreemde stud^ateQ hierl^ew zpu hebben gelokt. Doch niet slechts als overbodig werd onze geschiedenis bij andere we< tenschappen achtergesteld. In de oogen onzer r^enten moest hare vrij^ beoefening, zoo al niet schadelijk, toch van gevaarlijke strekking schijnea^ De geschiedenis was onafscheidelijk van het staatsregt, en daarvan had zich de Staten-regering een eigen stelsel gevormd, in hare Deductie van 1687 geschetst, en door be groot in zijn //Oudheid van de Bataafsche Republiek" breeder uitgewerkt, hetwelk zij niet gedoogen kon dat aiu^ hare Hoogeschool onderzocht en misschien weerlegd zou worden. Want hare hoogheid vorderde dat de souvereiniteit der Staten, als reeds ondef het grafelijk bewind geldende, erkend werd: daarvan hing in zekeren zin de wettigheid van het afzweren van philips, en, bij gevolg, van het b^ staan der Republiek af. Om deze reden was da vrije studie van. onze Mid« deneeuwsche geschiedenis aan 'sLands Hoogeschool, van hare stic^ting af, niet wel toe te staan, veel min te begunstigen. En toen in 1618 da partijschap meester werd van de regeriQg, toen de man, die meer dai) iemand anders de Republiek had helpen vestigen^ door zijne tegenpartij ter ^dood werd gebragt, was het ook voor goed onmogelijk geworden de geschiedenis van het Gemeenebest aan onze Hoogeschool te onderwijzen» Immers het onderwijs had niet dan partijdig kunnen wezen ; het had 6f dfi nieuwe regering moeten beleedigen, of de aanhangers der overwonnen partij moeten ergeren. Het kon de heillooze partijschap slechts aanvuren^ Zoo werd dus de geschiedenis des Vaderlands zoowel ab het staatsreg^ der Republiek van de Hoogeschool verbannen, of althans gedwongen zic^ bescheiden op den achtergrond te houden. Van de historie van andere voL- ken, van het publiek regt van vreemde Staten werd^ soms op uitnemende REDETOERING. 39 wijs , gehandelii. Maar betgeen ons Hollanders het naast betrof , werd niet of hoc^fiit OQvoUedig en oppervlakkig ondefrwecen. Hoe het nog in de vo* rige eeui^ aan onze Hoogesoholen met de geschiedenifi en bet staatsregt des Yadcfflands gesteld was, knnnen wij afleiden uit de klagt van dcni geleerden wibling, een Duitscher van geboorte^ maar die als Hoogleertttt in het publiek regt aan de Utrechtsche Hoogeschool van nabij met den staat van ons Hooger Onderwijs bekend was geworden: //Och of de Neder- hnders^ die zieh te Rome als burgers te huis gevoelen» eindelijk eens op- kieiden als vreemdelingen in hun eigen land te verkeerenl" Doch jttist die klagt» aoo openlijk geuit^ bewees dat het verKuim in tet oog begon te loopen, en dat het niet lang meer bestaan stou. fien betet tijdvak brak atm. Aan odbo Hoogeschool werd de uititekende i^bstel g^- roepea om het publiek regt van Nederland te ond^rwijzen , en h^ deed hdt Inet de vrijmoedigheid, die den man van wetenschaf^ betaamt. Naast hem werd eerlang KZiUiif bepaaldelijk nlet het onderwijs in ds oudheden en 4t gesehiedenis van Nederland behst. Onder de leiding van beide nitmuti- tende geleerden aamen de zoolang velrwaarloosde vakken wtld^a 6en eerste plaats aan de Leidsche Hoogeschool in: de voorkeffelijke dissertaiiea, on- ddr hun opzigt verdedigd , bewiJB^n nog heden ten dage hoe go6de vruchtetk het onderwiJB aanvankelijk fdoi^tbmgt. iS/n tocb, juist het voorbeeld vah KLuiT en PBSTBL Bou leereu met hoeveel regt de vroegere r^ringen het onderwijs in staatsi<egt en ge6chiddenid aan de Hoc^eschool hadden ondeif- drukt^ De partijschap, een tijd lang schijnbaar uitgedoofd^ ontvlamdd in hunne dagen met nieuwe h^vigh^d , en drong door tot in de gehoorsaaL Het was hun niet mogelijk zich onzijdig te houden; zij verdedigden m^ mond en pen de bdginsels der regerende partij , en haalden zich zoo doende de gramsohap def opkomende patriotsche democraten op den hals. Toen dezen ten laatste inet behulp der Franschen zegevierdtu, &i db regcring vermeesterden^ werd^n beide Hoogleeraren van hun ambt ontzet. Geeti wonder: »j badden geijvdtid in dfein geest der negerende, thatis overwonnen partij ; het spAk van zetf dM de overwintiaariB op hun beurt hun stels^ iTerkondigd ea nit dd geschiedenis bewezen wilden hebben. Zijn eens de wetensehap en het (ttiddrwijs dienstbaar geiflaflikt aan d^ regering , dan dee- ton zij in dcfn tegenspMd van defee Mo wtfl alft In haar voorspoed. Met 40 R. F R U I N iedere verandering vaii staatsvorm moet dan tevens de fitrekking van het onderwijs veranderen. Eerst met den oaden repablikeinschen staatsvorm verdween voor goed de oade partijschap. Een nieuw Bataafsch Gemeenebest werd op andere grondbeginsels gevestigd, dan die door onze voormalige staatspartijen waren verdedigd. Weldra kwam de Fransche overheersching de noodlottige twee- dragt , die haar had veroorzaakt , aitdooven. En toen na weinige jaren van rampspoed en beroaw het vreemde juk weer was afgeschud, stond een jeugdig geslacht op , dat aan de vroegere burgertwisten zelf geen deel had genomen, maar de jammerlijke gevolgen er van ondervonden had, en daarom niets vuriger begeerde, dan de partijschap door weerzijdsch vergeten en vergeven voor goed uit te wisschen. Buitendien , wat ieder der oude partijen met regt had verlangd, werd in den nieuwen staatsvorm zooveel mogelijk verwezen- lijkt: alle konden berusten in het constitutioneele koningschap, waaronder de Nederlandsche Staat herleefde. De nieuwe partijen, die zich aliengs begonnen te vormen, wachtten zich wel voort te streven in het spoor der, thans door allen gewraakte, partijen van voorheen. Zoo was de tijd der Republiek een gesloten tijdvak geworden, waarover men vrij zijn oordeel kon uitspreken , zonder magtige partijen aanstoot te geven. De geschiedenis der Middeneeuwen verloor tevens hare toepasselijk- heid op het tegenwoordige , en behoefde niet langer verwrongen en mis- vormd te worden, totdat zij voegde in een aangenomen stelseL De regering van Koning willem I had dus geen reden om de geschiedenis des Yader- lands een plaats te ontzeggen onder de vakken van Hooger Onderwijs. Integendeel, het was in haar belang de beoefening dier geschiedenis te begunstigen; want geen andere lessen waren er uit te trekken, dan die haar dienstig waren: geen redenering kon zoo krachtig tot eendragt, tot aansluiting aan de regering aansporen, als de geschiedenis der Republiek, die door tweedragt te grond was gegaan ; geen uitzigt in de toekomst kon REDEYOERING. 41 ket zelfgevoel der natie zoo levendig opwekken» als de teragblik in het roemrijk verleden. De regering zag bet in. En in het Kon. Besluit van 2 Aug. 1815» waarbij het Hooger Onderwijs werd geregeld, werd het on- derwijzen van de geschiedenis des Vaderlands, zoowel als van de taal en letterkunde voorgeschreven. En het was de verandering yan den staatsvorm niet alleen, die de stu- die onzer geschiedenis aan de Hoogeschool bevorderde» ook de veranderde denkwijs van het beschaafd publiek was haar gunstig. Er begon zich een juister begrip van den aard en het doel der Universiteit te vormen. Men begon in te zien » dat een Hoogeschool meer moet wezen dan een kweek- school van practische mannen. Men begon de wetenschappen te eeren om haar zelve, niet uitsluitend om haar onmiddelijk nut, en men wenschte ze allen.aan de Hoogeschool vertegenwoordigd te zien. Hoe zou men dan de geschiedenis des Vaderlands hebben kunnen uitsluiten: immers geen we- tenschap» waarbij de natie hooger belang heeft dan bij de kennis van het verledene, waaruit het tegenwoordige gesproten is» en waarin de kiem van het toekomende ligt besloten. Doch om aan hare bestemming volkomen te beantwoorden» moet zij» even als iedere wetenschap, vrij beoefend worden, vrij van allen invloed der regering, vrij van allen dwang der heerschende meeningen. Zij moet slechts geleid en gedreven worden door de waar- heidsliefde van hare beoefenaars. De Hoogeschool, hoewel onderhouden door den Staat, en, wat het uitwendige betreft» door hem bestuurd, moet niet ten doel hebben de staatsbegrippen der regering aan het opkomend geslacht in te prenten; evenmin als zij de leerstellingen van eenig kerkgenootschap behoort te prediken. Gelukkig wij, dat wij het mogen getuigen: onder de regering van Ko- ning wiLLEM en van zijne opvolgers, is die vrijheid steeds, altbans in Noord-Nederland, geeerbiedigd. Geen Hoogleeraar beeft zijn onderwijs naar de heerschende Staats- of Kerkbegrippen behoeven in te rigten. Vrij heeft bij mogen leeren wat bij oordeelde waar te zijn. En wij mogen er gelukkig bijvoegen, dat ook geen Hoogleeraar misbruik heeft gemaakt van die hem zoo rijkelijk verieende vrijheid» dat niemand den eerbied voor zeden en wetten , noch die gematigdheid uit het oog heeft verloren , zonder welke geen vrijheid duurzaam zijn kan. Zeker, bij veel wat ons beschaamt 6 42 R. F R U I N en bedroeft, als mj l^t tegmwoordige vergelijken met kd; verledene, nw» gen wij ons verheagen en ons beroemen , dat v<^ en regering thans beter ^lan voorheen de ware vrijbeid van denken en spreken eerbiedigen, en dat daarom de partijscbap » die in een vrijen Staat nooit geheel ontbreken kan , slechts zelden tot tweedragt overslaat, en weinig gevaar kx>pt in openlijken -strijd te ontaarden. Niet alleen door het Hooger Onderwijs, ook nog door andere middelen beeft de regering van Koning willek getracht de atadie onzer geachiedeniB aan te wakkeren. Om van geringer aanmoediging niet te gewagen: ffig atelde, in 1826, bet vervaardigen van een algemeene geschiedenis van Ne- derland, als het ware» aan de orde van den dag^ en riep alle letterkundir gen op om deel te nemen aan den wedstrijd , waarvan de post van Lands- historieschrijver de eerprijs wezen zou. Door de onrastige tijden , die weldjji aanbraken, is aan dit plan geen verder gevolg ge^even. Maar een ander ^oornemen, terzelfder tijd opgevat, om de nog veibolen bronnen onzer g^ fichiedenisop te sporen, en voor het pobliek toegankelijk te maken, is later gelukkig ten uitvoer gebragt : het Rijks Archief is voorbeeldig ingerigt , «n onder het opzigt van mannen gesteld , die ijveren om den schat vao be- Bcheiden aanhoudend te vermeeriieren, en die het gebruik van den reeds verzamelden rijkdom^ door hunne voorkomende dienstvaardigheid gemakke* • lijk maken^ Thans is de regering op den ingeslagen weg op nieaw een groote schrede voorwaarts gegaan. Zij heeft» voorloopig aan een onzer Hoogesoholen , het onderwijs in de geschiedenis des Vaderlands afgescheidea vim dat in de taal en letterkunde. Door een misschien toevallige omstandigheid waren de lloogleeraren » die tot nog toe beide vakken te zamen onderwe^en» meer taalgeleerden dan geschiedkundigen ; en hoe uitnemend de historiscbe lea- sen van sommige hnnner ook z jn mogten , het ontbrak aan mann^ , die door hun ambt verpligt waren voor de geschiedenis des Vaderlands te leven. Uet mag daarom een gelukkige gedachte heeten» althans aan 6kie Hooge- school het al te omvangrijke vak te splitsen^ en ieder deel afaonderlijk aan een Hoogleeraar op te dragen. Wij achten ona gelukkig dat bet onae Hoogeschool is die dus bevoorr^ wordt. En ik in het bijaonder geveel REDEYOERIHG. 4» mij gelakkig » die geroepeii word den nieuwen leerstoel dor geschiedeaiB des Yaderlands het eerat te bezetten. Moge de goede verwacfating» waarki hem de regering heeft opgerigt, door de uitkomst niet worden beschaaaid« Qij hebt regt van mij te verwachten, M. H., dat ik u heden, bij het plegtig aanvaarden van mijn ambt, zal spreken over de pligten aan dat ambt verbonden en over de wijs waarop ik ze hoop te vervuUen. Gij ver- kngt van mij te vememen hoe ik de eischen der historische wetenschap opvat, en in hoever ik vertrouw da»raan te kunnen voldoen. Gij wenscbt dat ik u in staat stelle te oordeelen wat gij van mijn onderwijs verwachten moogt. Doch wilde ik aan uw regtmatig verlangen ten voUe beantwoor- den , ik zou meer van uwe aandacht moeten vergen dan ik mij durf ver- oorloven. Immers ik zou u de vorderingen moeten aanwijzen, die de kistorische wetenschap in den laatsten tijd gemaakt heeft; ik zou u moetea apreken van de methode van onderzoek, zooals de kritiek haar gescberpt en verfijnd faeefti van de voordragt, gelijk haar de veredelde kunstzin thans vordert. En veel wezenlijker nog dan de wijs van onderzoek en van bc'- Bchrijving, is de stof zelve veranderd, die de geschiedkundige te behandelea heeft. Veel wat in de handboeken van de vorige eeuw op den voorgrond werd gesteld, wordt door de hedendaagsche geschiedschrijvers teruggescho- ven, om plaats te maken voor wat vroeger, zoo al niet geheel weggelaten, toch in de schaduw gehouden werd. Zeker, uwer aandacht overwaardig Eou het wezen, den eigenaardigen geest onzer eeuw op deze wijs te erken- aen uit hetgeen zij in de geschiedenis van het verledene bovenal merkwaar- dig keurt, en met bijzondere ingenomenheid naspoort en aan het Ucfat breogt Hoe juist zou het wezenlijke verschil van onzen tijd en dien onzer vaderen uitkomen, indien wij beider behandeling der geschiedenis vergeleken. Ben wijsgeerig dichter heeft het gezegd: wat wij den geest der eeuw piegen te noemen is meestal de geesfr van den denker^ die de eeuVI^ beschouwt. Te allen tijde heeft ons volk een af keer gehad van de partijdige voorstel- ling der geschiedenis. Dringender misschien dan eenig ander publiek eischt het onze van den geschiedschrijver in de eerste plaats, dat hij onpartijdig zij. Een geschiedkundig boek, met hoe groote geleerdheid, met hoeveel talent geschreven , als het eens bevonden is partijdig te zijn > is veroordeeld* En menig middelmatig werk daarentegen wordt boven zijn verdienste ge- prezen , omdat het in alle partijen het goede en het kwade zonder aanzien van personen doet opmerken. Leest de beoordeelingen, over onze meest bekende geschiedschrijvers uitgesproken. 6ij zult zien, dat op hun meerdere of mindere onpartijdigheid veel meer gelet wordt» dan op den omvang en de diepte van hun onderzoek of op de historische kunst hunner beschrij- ving. Als er sprake is van wagenaar of bilderdijk, het is over hanne partijdigheid dat gij vooral hoort klagen. Over hunne andere gebreken hoort gij evenmin uitweiden als over hunne eigenaardige verdiensten , die er tegenover staan. Yanwaar die levendige weerzin tegen partijdigheidP Ik geloof, juist we- gens de algemeenheid der partijschap onder ons. Tijdens de Republiek was hier te lande de partijschap algemeener en bestendiger dan in de ons omringende Monarchien. Een Uollandsch regent zeide eens aan een vreem- den gezant: //gelijk een molen zonder wind^ zoo zou zonder partijschap onze staatsmachine stilstaan." Maar die partijdigheid terug te vinden in een geschiedboek , dat voor de geheele natie bestemd is» ergerde het eer- lijke volkskarakter. En naar mate de kwaal algemeener was, was ons pu- bliek achterdochtiger in het onderstellen , en scherper in het bespeuren van hare verschijnselen. Ook thans nog, hoewel de Republiek met hare partijen voor goed vervlogen is, is de afkeer van de partijdigheid onverflaauwd ge- bleven. REDEVOERING. 45 Doch het is er ver van af > dat die ingeDomenheid met onpartijdige ge- schiedschrijvers gepaard zou gaan aaiii een juist begrip van hetgeen deze eigenschap wezenlijk is. Als wij de kunstregters hooren^ die over de eischen der historiographie opzettelijk handelen, zouden wij bijna gelooven, dat de geschiedschrijver, om onpartijdig tewezen, het maar behoeft te willen. //De geschiedschrijver (zoo spreken zij) moet de geheele waarheid> en niets dan de waarheid willen zeggen , en geen moeite ontzien om die waarheid te ontdekken." Zeker, die eisch is redelijk, zelfs zoo redelijk dat wij het overbodig zouden achten hem nog uitdrukkelijk te stellen^ indien niet het voorbeeld van bilderdijk en anderen ons leerde, dat er zijn die zelfs aan dit eerste vereischte niet voldoen. Want zoo BiLDERDUK^al begeerd heeft de juiste en volle waarheid te zeggen > — en aan zijn goeden wil te twij- felen zou ons niet betamen — blijkbaar was hij zoo ingenomen met de voorstelling die hij zich na oppervlakkige kennisneming van het verledene gevormd had» dat hij zich van dieper onderzoek ontslagen rekende. Hij had doorgaans genoeg aan de bouwstof , die hem de verachte wagenaar aanbragt» en daaruit schiepen zich zijn dichterlijke verbeelding en zijn harts- togt een tafereel, aan welks juistheid hij zelf niet twijfelde, en dat hij als ontwijfelbaar aan anderen opdrong. Met BiLDERDiJK vergelekcn schijnt wagenaar onpartijdig. Zijn verhaal berust op een uitgebreid en naauwkeurig onderzoek der bronnen. Zijn be- daard karakter en zijn prosaisch talent bewaarden hem voor die vemuftige misslagen, waarin alleen een dichterlijk genie als bilderdijk vervallen kan. Maar het is bekend onder welken invloed hij geschreven heeft. Met den besten wil om onpartijdig te zijn , moest hij zich wel voegen naar het stelsel der regenten wier dienaar hij was. Nog meent men aan den verschillenden toon, waarin sommige deelen van zijn groot werk ge- schreven zijn , den meerderen of minderen invloed te bespeuren , dien de elkander opvolgende regeringen van Amsterdam op haar historieschrijver hebben uitgeoefend. Reden genoeg om zijne onpartijdigheid in twijfel te trekken. En met blijkbare toepassing op hem vorderen dan ook onze kunstregters van den geschiedschrijver , dat hij niet slechts den wil, maar ook de vrijheid hebbe om de waarheid uit te spreken. Niemand die zijn zegel niet hechten zal aan die beide vorderingen. 46 R. F R U I N Maar zijn deze de eenige vereisehten waaraan een geschiedschrijver voidoen BBoet om onpartijdig te wezenP De regering van Koning willsm scheen het te denken, toen zij den wedstrijd opende, waarvan ik reeds gewaagde « eii alle letterkundigen uitnoodigde — ik gebruik hare eigene woorden — /rom een plan'' te leveren naar betwelk de Algemeene Nederlandsche Ge^ sefaiedenis zou befaooren bewerkt te worden , op zoodanige wijze dat zg alleen op de meest echte bescheiden gegrond en do(»r deze geheel te regti vaardigen was." Zalk^ een prijsvraag, met hoe loffelijke bedoeling uitge^ schreven, verraadt weinig historiacfaen zin bij den steller. Hoe zou ooit een geschiedenis , die meer is dan een bloote opsomming van feiten , in alles door de meest echte bescfaeiden geregtvaardigd kunnen worden? Wij bejammeren faet daarom niet, dat het plan der regering niet verwezenlijkt is. Wij kunnen ons gemakkelijk voorstellen hoe zulk een officiele geschie* denis er zou hebben uitgezien. 2ielfs na het uitgebreidste en naauwkeup jigste onderzoek zou de scfarijver tocfa een onvoUedig en schraal werk ge- leverd hebben; hij zou slechts faebben nagezegd wat faem zijne bescfaeiden berigtten , en hij zou zich niet verstout faebben iets op te merken , waarvoor hij niet eenig ecfat bescfaeid kon aanhalen. En zou door die voorzorg zijne onpartijdigfaeid gewaarborgd zijn? Volstrekt niet. In faet kiezen der fei* ten, die men bescfarijft, en in de wijs waarop men ze beschrijft, toont men zijne partijdigfaeid veel meer dan in faet opzettelijk verdicfaten of in het nazeggen van verdicfatsels. £en gescfaiedverfaaal » dat voor iedere zin* snede faet gezag der meest ecfate bescfaeiden kan inroepen, kan tocfa een partijdigen geest ademen. Maar in den tijd , toen de regering haar vraag uitschreef, dacht men onpartijdig te wezen als men maar geen aanstoot gaf. Wij herinneren ons de kleingeestige bezorgdheid, waarmede een uit« nemend vertegenwoordiger der toenmalige denkwijs tegen het uitgeven der Archieven van het fauis van Oranje is opgekomen. Het geslacfat, waartoe faij befaoorde, scfaroomde voor de bloote^ aanstootelijke waarfaeid» en wilde haar slecfats» betamelijk gekleed en bewimpeld, aan de natie vertoond bebben. Hoe onjuist en gebrekkig de voorstelling was, die zicfa toen nog zeUs onze beroemdste letterknndigen van een onpartijdige gescfaiedscfarijving vOTmden^ bewijzen ons de prijsverfaandelingen door sommige faunner op REDEY0ERIN6. 47 de ivaag der regering iogezonden. Het ideaal van een gcBchiedeois vindeir wij er aldas geschetst: ffEea gesc^edenis» welke voldoet aan hetgeea nte van haar verwachtea mag, ateU de gebeurde zaken .voor^ juist aoo als zij gebeard Eijn, en wordt teregt bij een helderen spiegel vergelekea, waarin niel slechts de omtrek, maar ook de kleur der voorwerpen wordt gesien.'* Voorzeker zulk een spiegelbeeld zou, wat de gelijkenis betreft» aan onze hoogste eischen voldoen. Wat is er onpartijdiger te bedenken dan het koude spiegelglas? Maar mogec wij zuik een ideaal aan den geschied* 8chrijver ter navolging voorhoudenP Yan waar zal hij den spiegel beko- men,. waarop zich het verledene in zijn juiste gedaante terugkaatstP Het is onredelijk het onmc^elijke te wenschen. Het verledene kaa zich zelf aiet afspiegelen , kan zich niet , als de voorwerpen door middel der pbo* tographie^ zelf afbeeldea. Een geschiedenis onderstelt een geschiedschrij- ver, die het gebeurde niet voorstelt zoo als het gebeurd is, maar zoo afai het ztch aan zijne verbedding vooidoet. Zij kan in getrouwheid het spie- gelbeeld niet evenaren^ zij Jcan geen andere verdienstea besnttea dan die van een welgelijkend portretw Een portret geeft ook den persoon, diea het voorstelt, niet terug gelijk hij is, maar wel zoo als de kunstenaair hem zieh verbeeldt. En twee goed getroffen portretten van denzelfden persooa door verachillende meesters geschilderd, zullen eveneens van elkander af^ wijken als twee gesehiedverhalen vaa hetzelfde tijdvak door verschilleade schrijvers gestdd. Want de oofrspronkelijkheid van den kuastenaar keft^ ^keat ziJB werk. -Zija vertteelding vat het karakteristieke van hetgeea hij gaat af beeldea op eeae eigeaaardige wgs op , die aoodzakelijk vaa eeas anders opvattiag verschilt. Waaneer wij dus de geschiedachrijving als een kunst erkennen , kan het ons niet ontgaaa dat zij, ak ^e kunst, hare greazen heeft, en dat wij vaa den kuastenaar niet vergea mogea wat die grenzen te buiten gaat. Van den geschiedachrijver te vorderen dat hij de geschiedents aaders schrijve dan hij ze zich voorstelt» is even ongerijmd als van den schilder te vragea dat hij eea voorwerp afbeelde aaders dan hij het ziet. Wat volgt hieruitP Bat onpartijdigheid te vorderen van iemaad <iie partijdig is, onredeiijk zou wezen. Het k, te verlangen dat hij aaders 48 R. F R U I N zal schrijveii dan hij denkt. Laat een partijdig man , zoo hij zich geroe- pen acht om een geschiedenis te schrijven, partijdig schrijven. Hij trachte de overtaiging, die hem bezielt, zoo levendig, zoo sprekend mogelijk uit te drukken. Zoo.zal hij althans een stuk leveren^ dat kunstwaarde bezit, dat een reden van bestaan heeft. Zoekt hij daarentegen die overtuiging te bedekken en te bemantelen , om andersdenkenden geen aanstoot te ge- ven en aan allen te voldoen, hij zal een misgeboorte voortbrengen , dat niet leven kan, omdat het beginsel van het leven moedwiliig vemietigd is. En hij zal zelfs niet eens den schijn van onpartijdigheid kunnen be- waren , want onze overtuiging kunnen wij gelukkig niet verloochenen. Wij mogen haar verbergen, zoo veel wij willen, op het onverwachts straalt zij door, en geeft dan des te meer ergenis» naar mate zij schroomvalliger bedekt was. Reeds de eerlijkheid vordert dat men zijn oordeel te kennen en niet te raden geeft, dat men zich toont zoo als men is, en niet zoo als men denkt het minst te mishagen. Wat is het dat bildebdijk zoo ergert in WAGENAARp Juist die bedekte partijdigheid. In plaats Van ruiterlijk uit te komen voor zijn gevoelen, hartstogtelijk te roemen of te laken, zoo als BiLDBRDiJK gewoou is, pleegt wagenaar zijn eigen oordeel bescheiden te verzwijgen, maar den lezer als van zelf tot het vormen van een oordeel te leiden, dat met het zijne overeenkomt. Zoo houdt hij zich schijnbaar onzijdig, maar oefent inderdaad op de meening zijner lezers een even be- slissenden invloed uit, als indien hij zijn eigen gedachte met kracht van taal had aangedrongen. Zeker, wij zullen den ruwen, heftigen toon van BiLDERDiJK uiet prijzen, maar aan zijn ronduit spreken geven wij de voor- keur boven het behendig insinueren, dat vele oogenschijnlijk minder par- tijdige schrijvers zich veroorlooven. De onvergefelijke fout van bilderdijk ligt» naar mijn oordeel, niet in zijn partijdige opvatting, maar in zijn gebrekkig onderzoek. Hij heeft ^ch de noodige moeite niet getroost om uaauwkeurig te leeren kennen hetgeen hij beschrijven wilde. ^ Hij heeft dezelfde fout begaan als de schil- der» die zijn portret op het doek brengt voor hij den af te beelden persoon juist heeft opgenomen. Hoe fraai geschilderd, hoe geniaal opgevat, zijn stuk zal geen portret» maar een bloot fantaisiestuk wezen. Doch het is er ver van af — ik herhaal het — dat een grondig onder- REDEYOERING. 49 zoek alle waarheidlievende geschiedvorschers tot dezelfde uitkomst^ tot de- zelfde voorstelling van het gebeurde brengen zou. Integendeel, ik durf beweren dat, indien ieder schrijver trouw en openhartig den indruk weer- geeft^ dien het naauwkeurigst onderzoek van het gebeurde bij hem heeflt achtergelaten > niet twee zulke beschrijvingen overeen zullen komen. En niet een die de objectieve waarheid zuiver terug zal geven , want in alle mengen zich onder de waargenomen feiten de denkbeelden en de vooroor- deelen van den waarnemer. Maar naar mate deze scherper ziet, en zui- verder het waargenomene van zijn eigen meeningen gescheiden weet te houden^ naar die mate zal zijne voorstelling ^ zonder ooit de waarheid voi- komen te bereiken^ haar toch naderbij komen^ naar die mate zal zijne voorstelling — onpartijdiger zijn. Zoo wordt er dus^ om onpartijdig te wezen^ meer vereischt dan het vrij zijn van eenige in het oog loopende gebreken : het is niet genoeg dat men de waarheid wil en mag zeggen. De onpartijdigheid is een deugd, die niet ieder betrachten kan^ zoo hij het maar ernstig begeert; zij ver- ^scht bij haren beoefenaar een bepaalden aanleg, een bepaalde zienswijs. En zij is toch het wezen zelf der geschiedschrijving; wie haar niet in hooge mate bezit kan als geschiedschrijver niet uitmunten. Want zonder onpartijdigheid is geen zuivere voorstelling van het gebeurde denkbaar. En wat is geschiedenis zonder juiste voorstelling P Een partijdig man moge met de uitslekendste gaven van opmerken en voorstellen, met onvermoei- den ijver en vurige waarheidsliefde bedeeld zijn , hij is uit zijn aard onge- schikt voor het schrijven eener geschiedenis. Een man als bilderdijk kan door vlijtig onderzoek^ door aanhoudende zelf beheersching , zich wel vrij- waren voor die afdwalingen waartoe zich bilderdijk door zijn hartstogt zoo vaak liet wegslepen» maar een waar geschiedschrijver zal hij niet wor- den. Niet straflPeloos doen wij ons talent geweld aan. En voor het schrij- ven der geschiedenis wordt een gansch ander talent vereischt^ dan dat wij in BiLDBRDiJK bewondereu. De geschiedschrijver moet soortgelijke talen- ten bezitten als de dramatische dichter. Vergunt mij dat ik u mijne ge- dachte breeder ontvouw. De vergelijking 7an de geschiedenis met een gedicht is niet nieuw. Een 7 I^Q R. F R U I N groot dichter beeft gasegd: geen verhevener epos dan de wereldgeapbiede^ ^is, waarvaa God zelf de poeet en de held tevens is. Zeker» die de gje'» i^chiedenis beschouwt als de verwezenlijking van een Gods plan» als de uitdrukking der Goddelijke voorzienigbeid » ziet een heldendicht vqor zich ontrollen^ waarin slechts een handelt^ God, en waarin alle haudeling der menschen wel schijnbaar met vrijheid geschiedt, doch inderdaad bepaaki wordt door de voorbeschikking Gods. Maar de geschiedkundige laat die beschouwing, hoe verheven, aan den dichter over» want wat Gods pla» met de wereld mag zijn is een zaak des geloofs, en de geschiedschrijver wil op wetenschappelijk gebied blijven. Hij ziet in de geschiedenis m^u^ schen handelen onder omstandigheden die gedeeltelijk van han wil aChaa- kelijk zijn, en die weerkeerig op hun willen en hun werken invloed oefe- nen. Hij zoekt van hunne daden de drijfveeren en de bedoelingen te leeren kennen , hij poogt de redenen te begrijpen waarom zij zoo en niet anders zijn geschied« Hij tracht onder het schijnbaar toevallige het wezen-. lijk noodzakelijke te ontdekken. Hij tracht van de enkele daden^ die bij ziet bedrijven, op te klimmen tot de eenheid van het karakter waaruit 9^ iroortvloeijen > om dan uit dat algemeene karakter weer iedere afzondQi;iijkQ da^d te verklaren. Is het geen dramatische kunst die daartoe vereischt wordtP Heaft dfi tooneeldichter niet hetzelfde doel na te jagen^ dat wij den geschiedscbrij'* yer stelden? Ook hij moet de personen^ die hij ten tooneele voert)^ zoo doen handelen en spreken, dat iedere daad» ieder woord» als zoo vele trekken ons een karakter teekenen , dat eenheid en waarheid en leveu bezit^ Ook hij heeft het schijnbaar toevallige te ordenen tot een noodzakelijk get heel. Alleen daarin verschilt zijne taak van die des geschiedscbrijvers , dat hij zijne stof uit zich zelf , uit zijne vrije verbeelding dntleent, terw^L deze^ de zijue eerst met moeite en vlijt bijeen moet zoeken. Maar om die stof te verwerken wordt bij beiden betzelfde kunstvermogen gevorderd. U^ beste dramatiscbe dicbter zpu. tevens de beste gescbiedscbiijv^ zjjn, in^iep;^ maar niet de fantaisie van den dicbter meestal af keerig was van. het moein tevol onderzoek, dat een geschiedscbrijver^ die niet slecbts treffend». maai: ook getrouw bet gebeurde wil voorstellen^ zicb getroosten moet. Stell^n wij oijis, met lust tot zulk bist.oriach onderzoek b^z^ld, e^jpfan REDEVOERING. 5l als BdAKBsi^EAKE voor. Welk een obovertroffen geschiedwerk 2oa hij ons kunnen leveren! Welke toestand, dien hij niet begrijpen, welk karakter^ dat hij niet doorgronden zouP Onder allerlei omstandigheden weet hrj sich te verplaatsen, allerlei menschen doet hij overeenkomstig han aard handelen en spreken: Den man van het practische leven , ded man van wijsgeerig twijfelen, den man van hartstogt, den man van berekening^ allen stelt hij ze ons voor , zoo als zij zich in de werkelijkheid voordoen. De meest tuteenloopende meeningen en begrippen jaat hij door de verschil- lende personen, die hij ons vertoont, met gelijke overtuiging verdedigen: hij heeft begrepen wat voor elk geloof^ voor iedere levensbedchouwing te s(^gen is. Hoe gemakkeiijk zou zich zulk een dichter kunnen verplaatsen in de toestanden^ die de historisofae overlevering dikwerf slechts gebrekkig te kenoen geeft. Hoe zeker zou zijn talent de karakters uit de handelingen, den geest des tijds uit de enkele feiten opmaken. Zoo iemand^ dan zou hij bezitten wat men historischen bUk pleegt te noemen. Ziet slechts zijne historische stukken, vergelijkt ze met Holinshed's kroniek» waaraan zij ontleend zijn. Hoewel niet gebonden aan de historische overlevering^ heeft zich de dichter toch slechts enkele afwijkingen veroorloofd^ omdat hij geen ruimer vrijheid noodig had. Want het doode verhaal van den kroniekschrijver begint te leven^ zoodra hij er zijn oog op slaat; voor zijne levendmakende verbeelding worden de personen^ wier daden de kroniek vermeldt^ menschen met karakter en hartstogten^ waarvan hunne daden de natuurlijke uitvloeisels zijn. En het leven, dat zijne verbeeldingskracht schept, weet zijn kunstvermogen onverflaauwd ons voor te stellen. Een Engelsch kunstregter heeft shakespeare^ in een woord dat onze taal niet juist kan vertolken , den man met duizend geesten genoemd. In« derdaad ieder persoon^ door shakespbare ten tooneele gevoerd, spreekt en handelt met een kracht en een overtuiging , als of hem de dichter zijn eigen geest had ingeblazen. Juist daarom beb ik u zijn onvergelijkelijk talent thans in herinnering gebragt. Want beter dan eenige redenering wijst zijn voorbeeld aan , waarin naar mijn eordeel de ODpartijdigheid van den geschiedschrijver bestaat. Oij ziet^ zij is geen gevolg van waarheidsliefde alleen en van een naauwkeurig onderzoek. Zonder beide is zij ondenkbaar. 52 R. F R U I N Maar uit beide vereenigd vloeit zij nog niet noodzakelijk voort. Zij is de eigenschap van een bijzonder taient^ en kan wel, zoo als iedere aanleg, ontwikkeld, maar niet geheel aangeleerd worden. Kunt gij u een too- neeldinhter als shakespeare partijdig denkenP Is het mogelijk datiemand, die alle overtuigingen , alle karakters zoo levendig weet uit te drukken, een bekrompen karakter, een uitsluitende overtuiging zou gehad hebben? Kunt gij u daarentegen een echten partijman voorstellen als uitmuntend tooneeldichterP Ziet wat bilderdijk voor het tooneel gedicht beeft. Neemt zijn FLORis V, en vergelijkt, zoo gij durft» dat stuk^ dat u toonen moet — ik haal des dichters eigen woorden aan -*- //hoe de beste der vorsten overgeleverd is in de handen van bloeddorstige baronnen, die niets dan wanorde en regeringloosheid bedoelen", met de historische drama's van shakespeare. In geen sprekender voocbeeld kunt gij zieu wat par- tijdigheid van voorstelling is en wat onpartijdigheid. Ik beb onwillekeurig twee eigenschappen te zamen genomen en ineen gesmolten^ die dan ook bijna altijd te zamen voorkomen. Ik heb het begrijpen van de meest uiteenloopende karakters en meeningen voorgesteld als gepaard aan het erkennen van het betrekkelijk goede en ware in beide. Ik geloof niet dat men ligt het een, afgescheiden van het ander^ zal aan- treffen. Het moge overdreven zijn wat een beroemde vrouw gezegd heeft: //alles te begrijpen zou zijn alles te vergeven ;" zeker is het, dat bekrompen inzigt en onverdraagzaamheid meest zamengaan. Tweeerlei menschen zien wij in het leven tegenover elkander: menschen van eene uitsluitende over- tuiging» die slechts een waar geloof, een pligtmatige handelwijs kennen, en wie anders denkt en anders handelt wel kunnen verdragen, maar niet begrijpen noch waarderen. AI veranderen zij ook van stelsel en gedrag» zij blijven even uitsluitend^ en veroordeelen heden de meening^ die zij gisteren aanhingen^ even stellig als gisteren de denkwijs die zij heden voor de alleen ware houden. Tegen hen over zien wij menschen van een meer omzigtig karakter^ van een ruimer blik, die in alle meeningen iets waarschijnlijks, in alle drijfveeren iets natuurlijks bespeuren , die niet zoo ligt van partij zullen verandeien, maar bij de tegenpartij toch veel aantrekkelijks opmerken. Uit de rij der eersten komen de echte dogmatici voort^ en op het gebied der kunst de vurigste lyrische dichters. REDEVOERING. 53 Uit de rij der laatsten daarentegen de dramatische dicbters en de beste historici. Of ontkent gij misschieu dat zulke onpartijdige geschiedschrijvers de beste zijnP Ik weet wat gij mij zult tegenwerpen. Er is toch maar eene waarheid (hoor ik u zeggen)^ eene deugd, %a hoe zou nu hij een goed geschiedschrijver wezeny die overal, ook daar waar de deugd en de waar- heid bestreden worden , onderstelt dat zij toch in eere worden gehouden ? Hoe zou een man van geen uitsluitende ^ dat is van geen stellige overtui- ging, het best de geschiedenis schrijven, die toch teregt een wereldgerigt genoemd isP Er is iets waars in die tegenwerping , ik erken het. Er is maar e^ne waarheid, doch zij is een ideaal en niet van deze wereld. Hier worden waarheid en leugen, deugd en ondeugd niet onvermengd aangetroffen. Geen menschelijke voorstelling die volkomen waar is, geeue ook die niets waars in zich bevat. 6een menschelijke instelling of zij heeft^ bij zoo veel goeds gij wilt, toch ook hare kwade zijde. En omgekeerd, de slechtste zaak heeft toch altijd iets dat haar verschoont en in zeker op- zigt aanbeveelt. Ja» dikwerf hangt het goed of kwaad van de omstandig- heden af, waaronder het voorkomt. Wat nu slecht is, was misschien voorheen^ onder andere toestanden^ eer goed dan af te keuren. Het be- voorregten van den eenen stand der maatschappij boven den anderen wraken wij, en teregt. Maar zonder voorregten zou er in de Middeneeuwsche maatschappij geen vooruitgang, geen toenadering tot algemeene menschen- regten en voiksvrijheden mogelijk zijn geweest. Ja zelfs de slavernij , de treurigste toepassing van het beginsel van bevoorregting , had in de vroege oudheid, in den tijd der aartsvaders, een reden van bestaan, die wij bij het beoordeeien van die tijden niet uit het oog mogen verliezen, al ijst ons gemoed van den gruwel der hedendaagsche slavernij. Wat zou er van de geschiedenis worden , indien wij alle feiten , alle daden , alie instellingen uit ons eigen oogpunt en in het licht van onzen tijd beschouwden, en naar den maatstaf onzer hedendaagsche zedelijkheid beoordeeldenP Bij het be- oordeelen van de daden der menschen moeten wij in de eerste plaats letten op de drijfveeren^ die haar te weeg hebben gebragt; en dikwerf zullen wij bevinden dat dezelfde daad in verschillende tijden uit geheel tegenstrij- dige beweegredenen gepleegd is> dat zij nu eens^hem die ze bedreef tot 54 R. F R U I N eer verstrekt, dan weder ab schande moet worden aangerekend. Oeloofih vervolging! Wat is onredelijker, wat is onzedelijker dan zij. Een regmng, die in onze dagen een gemoedelijk man , om wat hij van bet bovenzinnelijke gelOoft, ten bloede toe vervolgt, wordt door de gebeele beachaafde wereld in den ban gedaan. Er is maar ^en waar geloof, te midden der tallooze meeningen, maar ook dit zuivere geloof is een ideaal, dat op aarde niet gevonden wordt En wee den geschiedschrijver, die in den waan dat zijn kerkgeloof dit ideaal verwezenlijkt^ al ^e overige godsbegrippen als afgoderij^ als satanisma verdpemt. De oude kerkvaders mogten in de goden der heidenen vermomde duivels vermoeden , en alle volken , met uitzbndering dar Joden , als afgo- dendienaars verwerpelijk achten — wij kunnen hun bekrompenheid begrij- pen en om den tijd, waarin zij leefden, verschoonen. Maar een geschied» schrijver, die ons in dien geest de eeuw der Eerkhervorming beschreef. REPEVOERING. 5& dici» hetzij m de nieuwe, hetssij in de oude Kerk, Qiets dan leugen cn liQQsheid ontwawde, bij zou geen gehoor vinden bij ons, die gelaerd heh^ ben in alle godddiensten ieta goddelijks, de uiting van eenreligieusgevoeh i», eerbiedigen. Hveneens» er ia maar eene inrigting van den staat die aan een vcdk volkomen past Maar waair zuUen wij alweder dit ideaal aantr^enP In. 