title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: bestuur over het Staten-collegie. Aan hem persoonlijk rekenden bij die gelegenheid euratoren zieh verplicht mede te deelen, dat hij zijn boek over het Pelagianisme, wijl ,bij eenige geoordeelü wierde 'tselve niet stiehteljje te sullen wesen", vooreerst niet zou uitgeven, maar wachten op nadere vergunning daartoe van HH. Staten*). En aan de theologische professoren werd door diezelfde verzorgers der hoogeschool het dringend verzoek gericht, om zich van tjjd tot tijjd, overeenkomstig de verordeningen*), te» )) Eersle vegister, not. v. 8 Januari 4595. Zie bijlage XXXIX: | 3) Kerste vegister, not. v. 8 Januari 1595. Zie bijlage XL. | 3) Eersie register, not, v. 24 Mei 4505. Vgl. Hand. v. cur., 27 Dec. 4505 — *) Tegelik met eene disputatie van Arminius over »des menschen vrije— willekeur en hare crachten", zag in 1009 te 's-Gravenhage Bertius' ver— bhandeling het licht. onder den titel: Van de ketterije Pelagii ende Caelestit— *) Ordonn., 1595, dl. I, art. 4 en 22. i IN HET STATEN-COLLEGIX. PROPAEDKUTICA. 13 laten vinden bij de repetitión, welke de proregent verplicht was met de alumnen van hunne respectieve lessen te houden, opdat Bertius ,oorsaecke soude hebben om op d'een off d'andre materie te spreecken ende int vrundelijek te handelen" *. Bewijs genoeg, dat curatoren het door hem te geven godgeleerd onderwijs niet ten volle vertrouwden, ook al hadden zij overigens besloten ,ie besoeken hoe sig die regieringe ende bestieringe van't Collegie onder 'tbeleijt van d. Bertius soude toedragen", Te oordeelen naar hetgeen weldra plaats greep , mocht die proefneming aanvankeljk geslaagd heeten. Immers werd Bertius den 54e Februari 1607, bij acte van Ge- eommitteerde Raden, voorgoed tot regent benoemd *) Een paar dagen later begaven zich curatoren en burge- meesters, alsook de rector magnificus , Rudolphus Snellius, met twee der theologische professoren, Arminius en Trel- catius jr., in plechtigen optocht naar het Staten-collegie ). woning binnengetreden, werd hem daar voor- gelezen hei besluit van Gecommitteerde Haden en hij uitgenoodigd. den bij de statuten gevorderden eed af te Middelerwijl waren alle bursalen samengekomen auditorium. Vergezeld door Leidens magistraat cà den curator jhr. Cornelis van der Mijle, sprak hier TI op ernstipen toon de kweekelingen toe, hen ud steeds te bedenken met welk doel zij door à "register, not; y. 8 Aug. 1006. ie bijlage XLL Holl, 5 Febr, 1807. — Als subregent van het Staten-collogio sedert dien tijd naast zich Justus Jucobi Bulaeus, omtrent in 1614 aanieekende: »29 Febr. obiit ex lenta phtisi ds, Justus Collegii subregens, natus annos 31". Zie over Bulaeus: Drieven 210; Hand. v. cur, 8 Febr. 1609 en 8 Mei 1611; Resol. 4609; Acta acad. L. B, vod. VII, fol. 50. Plaatsvervanger ius als wprolessor ethices" word Ob; Jiochaéux. Zfand; te our, ^, not. v, 9 Febr. 1607. "4 : TWEEDE HOOPDSTUK. HH. Staten in deze stichting waren opgenomen , én trouw alle middelen aan te wenden om de hoopvolle verwach- tingen, die men van hen koesterde, op geenerlei wijze te leur te stellen. Ongetwijfeld zou hun dit gelukken, bijaldien zij een leven leidden in overeenstemming met het ambt, waarvoor zijj zich zochten te bekwamen. Aan de over hen gestelde machten gehoorzaam, konden zjj verzekerd wezen ruimschoote te zullen deelen in de gunst hunner maecenaten. Als wilden euratoren en burgemeesters onmiddelljjik de daad voegen bij het woord, schonken zij den bursalen — onder wie zich ook onze Gisbertus Voetius bevond — »tot vereeringe voorden aencompste des nieuwen regents twaelff gulden om daervan in te leggen een tonneken wiju. ende eerlijcken vrojlick te sijn". DERDE HOOFDSTUK. Theologische studién. Vertrek uit Leiden. Nie lang nadat Bertius onder feestelijk vreugdebetoon Yjn betrekking had aanvaard, achtte Voetius het oogen- lik gekomen, om hem vergunning te vragen, zoo tot b bjwonen der godgeleerde lessen als tot het zich naar ti&h bekwamen in de Hebreeuwsche taal. Daartoe werd dxr hem en door sommigen zijner medebursalen, 8 Mei 1807, aan den nieuwen regent binnen het Staten-collegie * verzoekschrift gericht, in welk adres zij opmerkten, le van het loopende jaar de maanden Maart en April Vestreken. waren, zonder dat volgens de statuten!) hmne promotie ,ad gradum magisterii in artibus" had Plats gevonden. Reeds bleek, als voorbereiding tot het theologisch onderwija, een goed deel van hun beschikbaren lii aan wijsbegeerte en oude letteren besteed te zijn. Wat te leeren nog overbleef, kon gemakkelijk in allerlei Süpperuren worden aangevuld. Geen hunner had plan de studie der , humaniora" te verwaarloozen ?). En moesten 2j, van de lagere tot de hoogere klasse — of, gelijk ————— ) Ordonn., 1595, dl. III, art. 21 en 92. J) Vost, Dispp. select., tom. III, p. 632: »Repetitio et collatio philologiae Miue historiae latinae, graecae, hebraicae, orientalis, quam diligens theo- kyw nunquam deponere potest, etc.". Vgl. Bibl. stud. theol., p. 34, 297, *t Polit, eccles., tom. II, p. 233; Oud-arch. Heusden, E. 210, bijlage tot Él. 33 verso der germneenterekening over 1008. logie hare oude rechten op zjjn jver in r loren hadden. Vandaar, dat Gisbertus voortgi studiegenooten het onderrieht bjj te women v: leeraar Jacchaeus in metaphysica en « | 3) Zie hierachter, bijlage XLII, alsook Kachlinas gezonden aan de staten van Holland en Yrort Frid archief der Leidsche euratoren, en wuarvan het c im de Brieven Stat-coll, 1, 486. Vgl. Resol. Holl, 49. het advies van HH, curatoren, in dato 8 Nov. 1002. Staten, gedagteekend 18 April 1603 — welke beide in Voweogsoodihd/ srcldet. ?) Vgl, bijlage XLIII, en Acta acad. L. P, ooi, VIII, f. S *) »Post haec philologica et philosophica pi studiorum scopus erat primarius, addixit se magis", geti fun., p. 12. *) »Metaphysicae. quae tunc (1005) manibus st Martini, Chynaei, Jae. Martinii, Javolli, pee. (ex qua cop contractum nobis dictabat et explicabat p. Gilb. Jacehaeus), hue etiam aliquid conferebant", Voet,, Di V, p. 458. Vgl. 183, 215. De Leidsche senaatsnotulen bevat op genoemd onderwijs, deze merkwaardige beperking Jacchaeus in posterum abstineat a conclusionibus et theologiam pertinentibus", Acta «cad, L. B., cod, VIII, m X» (PERDE HOOPDSTUK.. "a te Lien, had het adervijr in de euwsch er dikwerf. niet weinig de alleszins bekwame vakgeleerde, Johann men, bij verhoogde jaarwedde, buiten t; universitei& had kunnen behouden, was in ] Franeker vertrokken, waarheen het sedert werd, dat zich onderscheiden theologanten b daar, na volbrachte studie binnen Leiden, van het hebreeuwsch zoo goed mogelijk a: Voor Voetius en diens tijjdgenooten was onnoodig. Immers bezat toen de hoogesehool in Guil Coddaeus en Franciseus Gomarus een tweetal p nan wier leiding het beoefenen der Heb en letterkunde gerust kon worden toevertrc genoemde inzonderheid?) wist bij Gisbertus. zn warme liefde voor het oostersch te wekken, di de studie daarvan, nog lang na zjjne academiej heeft bezig gehouden. Niet slechta leerde hijo J Dat eerste was het geval met Hermannus Rem betrof Rudolphus Snellins. Vgl. Sehotel, Stud,-opr., blz. 48. 3) »Ita olim non pauci studiosi Bp als zijn vroegeren onderwijzer b eccles, tom. I, p. 58. Duaensgen rie i ij orig als een »eruditus labor" van zijn leermeester Hi, p. NU tom. I, p. 534. DE inter theologos philologum", Dispp. selecl, t in dote *). Dit laatete eisedi 1?) Waar het, naar zijn oordeel, ondergeschikte punten g 0.2. van zijn leermeester: »Ex nostris Fr. Gomarus emollit se distinguendo non dubitasse eam (n. Máriam) de prom de modo". Dispp. select, tom. II, p. 1104. 3) Van hem heet het dan ook bij Voetius: »ab omni iné quam maxime aliene". Dispp. select., tom. HI, p. S 3) Gomarus, Proeve, blz, 4, 91. 4) Gomarus, Waerschowwinghe over de Vermaninghe aen watmen tot noch toe gheleert hadde, maer cl ride rea Ese vicortaat Pal erdt Rog oris on zijn Bedenchen, bl. 40: »Als of de religie niet muet. waste gronden, in onze kercke, al over menich juren confessio ende catechismo, maer datmen nu eerst, hebbende, ofte in twijfel zijnde, die behoeíde te stella eccles. tom. III, p. 30. má ioch stierf reeds dem 19de Septemb | openen van den nieuwen cursus?) ' zijjner ,Institutiones theologicae", in v dan te voren, partjj had gekozen door Arminius voorgestaan ") En wat de scheen wel of het den professor hoe ljker begon te vallen, zijne plaats aan | school vastberaden te handhaven. De | marus hem in den weg was getreden had | geschokt, zóó zelfs, dat zijne gezondheid e l onder leed. Al genoot hij nog steeds in klir de goede gunst bij verschillende gelegenh euratoren en burgemeesters ervaren *) — de | de academische jongelingschap tegenover bleek sedert de laatste maanden eene s ondergaan te hebben. Bij zijne komst ter den meesten theologanten eene zéér beg 3) Hand. w. eux, 9 Now. 1602. In diezelíle acten n jongen "Treleatius »een flja geleert man". Dij Arminiu Wtenboguert sehrijvende, heet hij iemand »qui monstrosas. profitetur", Ph. a. Limborch, Praestantiwm ac erud ecclesiasticae et theologicae varii argumenti, etc., edit. 3) Toch vermeldt hij hem als zijn vroegeren leerm tom. WI, p, 1216. 3) Vgl. P. Bertius, Oratio funebris in obitum d. Lu theologiae doctoris in academia. Batavorum Lugdunensi, quias in. auditorio theologico, 17 kal. Sept., lug 4) wTrelcatius librum institutionum edidit — schrijft. bogaert — in quo multa sunt nova, haetenus ecclesiae. Praest. ac erwd, viror. epist, p. 160. Vgl. Voet., Dispp.i 5) yJac. MGiieE Su shartrfog on EGETM ORUM 4 Sub alas curatorum academiae se rec ia dije Polit eccles, tom. Ili, p. 191. 7ie ook bijage heid, was de groote opgang zijner lessen, en voorna- melijk van zijn privaat-collegie, onheilspellend gedaald. Üok moest hij, na het oproer van December 1607, dat Leiden wederom jammerlijk in last braeht "), tot zijn bitter yerdriet ondervinden, hoe allerlei ,pasquillen", door de studenten ,die hem partydig scholden", hier en daar bin- nen de stad — ,ende byzonder voor de deuren der uni- versiteyt" — geplakt, meerendeels aan zijn adres gericht "Toen derhalve Voetius kennis maakte met Arminius' onderwijs, had de bekoring der nieuwheid reeds bij velen - opgehonden haren invloed te oefenen. Gebleven, en nog sanmerkelijh vermeerderd, was slechts de zucht, der aea- onderling , om over confessie en catechismus sen hoe langer hoe vrijr oordeel te vellen ?), ofschoon persoonljk zieh gerechtigd achtte tot de ver- sick bekenne, dat ick niet en weet, wat de m theologia seggen, ofte twisten van de aen- le leere der kercken. Dat weet ick alleen, dat de my toegedaen ofte teghens sijn, nauweliex bequaem, om van suleke ghewichtighe saecken lelen, tot welcker overlegginghe tijdt, neersticheydt, kennisse der heyliger schriften, ende een e vereyscht worden" *). Mocht Voetius r, 4 Febr. 1008. Vgl. Bertius, Aen-spraeck, blz, 99. id", waarvan Arminius door de studenten be- sumen met een hernieuwd TY over de ncademische. Ris is Badescken, bl 47 »dat de staet, van de Em suyverder in leere, nederigher van BELL ovn nir ecciff, im enlaende "Lon- THÉOLOGISCHE STUDIÉN. VERTREK UIT LEIDEN. 88 de lessen van Arminius hoorde ?), vergeleek zorgvuldig, wat binnen de leerzaal van het $ » PQuotlam autem isto tempore fervebant controversiae. speciatim exercuit se strenue : at sine ullo unquam commercio ist Essenius, Orat, fun. p. 12. 3) Zie de belangrijkste dier »loci communes" vermeld eccles, tom. III, p. 80, 81, en Bibl. stud, theol, p. 7 ela acad. L.B., eod. VIII, fol. 63; Hand. v. cur., DÜNPUDBUrS 1244 Hose; e T9 nünero, «its, Lii: DARAN 0. den studenten dikwijls vrij lastig viel met Arminius »primis. src odisti idet: ij walter Kon qr ED quas adferendas perspieiebat, praeseindebat, negando propositiones, aut earum consequenti; verzekert. Nonios,. tom. Il, p. 56. Vgl. TAews. heaut, p. 83. Zie echter ook: tom. WI, p. 047, waar sprake is van de »egregiae disputat en Thers. heaut, p. 199: »In Arminii thesibus de Natura filii et spiritus s. omnia (paucalis exceptis) distincte , prop sunt, adeo mt nihil melius in illo scripti genere de illa. Maec mea quidem sententia, quam contra Socinianos e THEOLOGISCHE STUDIÉN. VERTREK UIT LEIDEN. 85 theologicum", alsook uit de in druk verschenen godgeleerde stellingen van Franciseus Junius, van de beide Treleatii, vader en zoon, van Gomarus en anderen Naderhand bij maehte een zelfstandig oordeel te vellen over de manier van doceeren door Àrminius in practijk gebracht, deed Voetius vooral uitkomen, hoe deze minder gewoon was zijne eigenaardige denkbeelden, niet zelden afwikende van de vastgestelde leer, aan de theologische - studenten in het openbaar toe te vertrouwen, dan wel - sziju liehtsehuwen twijfel en wat hij nieuws meende ont- dekt te hebben", op privaat-colleges, door middel van . geschreven dictaten aan enkele ingewijden afzonderlijk mede te deelen*). Aldus kon het een poos lang schijnen, | dat zijne dogmatische begrippen overeenstemden met de | belijdenis, neérgelegd in de formulieren der kerk") Wie ——— DEED mint, um. V, 442, 443. Vgl. Bibl. stud. theol., p. 485. van Voetius' boekerij bevat een groot aantal disputatio- jk ook de hierboven genoemde. Polit, ewle&, tom. Il, p, 56, 930. Ook sebrijft hij, Dispp. . V, p. 228: »Eminus ostendebat (n. Arminius in publicis prae- s) se malle hie nova beuremata et philosophemata quaerere, quam loco relinquere". Soms blijkt de hoogleeraar meer onomwonden gesproken te hebben, en dan luidt het bij Voetius: »Temere a Jac. Arminio : meo in publiea lectione non sine zelo et cornmotione velli- nostratis Werneri Helmichii nuperrime tunc eti (30 Aug. 1608), emortuale, quo suos contra minantem orthodoxae religionis mutationem hortatus fuerat: ut. nt seu starent in salotari doctrina, quam ipsos docuerat". tom. III, p. 1122. Vgl. tom. V, p. 419. Vgl. Gomarus, Vertooch gedaen over de leere ende beleydt d, Arminii, bybel", uitgekomen »Waerschouwinghe" ; alsook: G. Bau- Deynse, Memoryen ofte cort verhaet der gedenck-weerdichste so gheschiedenissen, enz,, vanden jaere 1000 tot in het. grooteliex vermeerdert, Arnhem, 1624, boek I, blz. 5b. doelt Gomarus, waar hij, Bedenchen, blx. 44, her- idem in 1605 afgelegd tegenover de synodalo d-Holland: »Dicam verum, sed non omme verum quod brorum", Vgl. Voot., Dispp. select., tom. LV, p. 638, 86 DERDE HOOFDSTUK. echter bij de publieke lessen door Arminius gegeven toi het wezen der zaak wist door te dringen, bespeurde vol- gens Voetius terstond, hoe de hoogleeraar er meestentijds op uit was, de bewijskracht te ontzenuwen van zo0 menige scehriftuurplaats, aangehaald om het rechtzinnig gevoelen te steunen ?). Op die wijze zijn leermeester als in de kaart ziende, dreef licht mogelijk Gisbertus, neér- gezeten onder ze medebursalen, nu en dan ondeugenil den spot met de toenmaals veel vernomen betuiging van Arminius' volgers: ,den eenen dagh leert E wat datmen sal gelooven" *). Zoo voor iemand, voor Gomarus was het gua ondoenljk zulk eene leus tot de zijne te maken. In iegensteling met Arminius hield hij zich vast verzekend de godsdienstige waarheid volledig te bezitten, die, eenmaal langs rechtmatigen weg verkregen, hem nimmer meer ontvallen zou. Daarbij kende hij groot gezag toe aan de getuigenissen van vroegere en latere theologen; altijd voor zoover zij door hunne uitspraken meéwerkteun om het orthodox systeem krachtiger te bevestigen, of dit in een beter, een helderder licht te plaatsen "). Geen | 3) Voet, Polit. eceles., tom. 1L, p. 56, 57. Vgl. p. 59, 60. Gomares betuigt, in zijn reeds genoemd Ver(ooch, dat Arminius »sijm nieuwe leere: | den wech nallenskens bereyt heeft", o.a. door aan de tegenpartij te ont- nemen hare wapenen, te weten: »de treffelicdkste plaetsen der heylighe ! schriftuere, waer op ghewichtighe puncten der ware leere onser kereke ge- | grondet staen togen duydende: soo dat de fondamenten ondergraven zijude, de leere dies te lichter soude vallen", 3) Simonis Episeopii brief. In de welcke de gront van de Remonstranten, «engaende hare beljdenis ende eenstemminge in. het. geloowe, maecktelick. ontdeckt worl. Met een. voor-reden. aende hoog«mog : heeren staten general — der Vereenighde. Nedérlanden, 9 Graven-haghe, 1020, blz. 17. Vgl. Voet., Polit. eccles, tom. T, pars Hl, p. 488: »Sed sb anno 1009. usque ad 1649. aliquod est inlerrllum, ita ut dies diern multa eos (n. Remonstrantes) dedocere aut docere potuerit". Zie ook: tom. IIl, p. 258, en JDispp. tom. I, p. 489, 518; tom. V, p. 762; Thera, heaut., p. 107, 446, 447. 3) Aan Arminius verwijt daarom Voetius diens »depreciatio E 81 a enim oudere ambtgenoot Arminius?), kwam voor, dat hij zieh verplicht zag wegens zijjne onwetendheid te erkennen") Zoowel de Filippiérs?) als dien aan de Romeinen , Zanehii, Perkinsi, ete". Polit. eccles., tom, II, p. 56. Vgl. . V, p. 82, 326; waartegenover Petrus Bertius den hoog- woor de voeten werpt: sBeroérende uwe E. wie isset die cx citeert Durandum, Gabrielem Biel, Molinam, Bonaventuram, : n Bannes, Chr. Javellum, Gregorium do Valentia, Couteau ea ] nwinghe, blz, 34. n Boudartius, madat hij, a.w., hoek I, blz. 905, rminstens lliesft opirescmd , waa welke Armihius loed 6n dia hem BIRD SI ad. hooglnsit l'en store robust. complexye". à Ru Ekomdo wribits f quim as: dj Goritarb Didisraty itam, tutam et a communiori sententia minus abhor- oet, Dispp. select, tom. V, p. 634. Vgl. p. 636 en j1, 465. Op laatstgenoemde plaats heet Gomarus:; »theo- ook vrij spijtig Gomarus te gemoet: »Doch segt ghy nerghens in? weet ghyt al?" Aen-spraeck, blz. 5. rerum inscius sum — schrijft Arminius aan Wten- im quid meum publico committere". Praest. ae erud. us laat in zijn. Bedencken, blz. 41 »de socer weer- e" d. Fr. Junius vorklaren : »dat hy liever wilde aijn den jesuwijt Bellarminum te wederleggen, tot nutte dan sijn tijdt te verslijten, om eenen te leeren (nl. sin. pnvisticheydt blijvende, meor achierwaerta echser tom. V, p. 683, 683; Thers. heaut., p. 105. winst doen met Gomarus' lessen dias overgebleven theologiseh professor aan had hij volgens senaatsbesluit van 7 de behandeling op zich genomen der ,loci missehien wel heimelijk verhengd alzoo e e te kunnen geven aan het onderwijs, daarin Arminius verstrekt?). Volgens vaststaand gel ook hierbij theses gesteld, welke dan de student tegenover zijne medestudenten moest *) Voet., Dispp. select., tom. V, p. 458. In zijne Bibl. roemt hij Gomarus' uitlegging van den brief aan de Romein nium"; ook die van andere Nieuw-Testamentische brieven d lbevolen, Vgl. p. 5394, 556. Den commentaar door Gomarus g den brief aan de Filippiérs acht Voetius »longe acci im select, tom, II, p. 279, 281. 3) Reeds ten jare 1004, na de groote vacantie, meldde verband met den opkomenden praedestinatie-twist aan Wter satur ille (n. Gomarus) jam in capitis noni ad Rom. explicatione, absolvit", Praest. ae erud. viror. epist., p. 134. 3) Voot.,, Dispp. select, tom, V, p. 349. Vgl. tom. I, p. *3) Acla acad. L.B., cod. VIII, fol. 90. — »Gomari quondam mostri theses quaedam accuratissime explicant theologiam mer quaedam mere elencticam; quaedam utramque", schreef ij Dispp. select, tom. III, p. 2. Vgl. tom. IV, p. 17. 5) »Suas explicat theses de Justificatione, modo in Bertium, memoriae Arminium", berichtte 18 Febr, 4011 Wtenbogaert: aandrongen, det j hune dispuut-colleges toch B THEOLOGISCHE STUDIEN. VERTREK UIT LEIDEN. 89 Dat het bjj dergeljjke gelegenheden dikwijls ging opt puntgen van een Spaensche naelde", als werd er gedis- puteerd ,om van vrunden vremde , en van vremde vyanden ie maecken" !), viel niet te verwonderen. Zoo wist, Voetius nog na jaren te verhalen, hoe voorheen Gomarus, college gevende, zich meer dan eens ongunstig had uitgelaten over Arminius' kennis der Grieksche en Hebreeuwsche .iaal, ieder aanradende om, althans op dit gebied, diens eritiek ernstig te wantrouwen?) Ook was het somwijlen gebeurd, dat Gomarus zijen ambtgenoot ,in het uyt- gaen van de disputeerplaetse, in teghenwoordicheydt van den achtbaren heere rector, hadde ghestraft" over allerlei "onrechtzinnige gevoelens, onder diens voorzitterschap bij de verdediging der stellingen aan het licht gekomen ?). "Vooral Arminius' gedrag op de conferentie 30 Mei 1608 te 's-Gravenhage gehouden en het niet openlijk beant- ' woorden der een en dertig artikelen, hem door den Hoogen Raad namens zijn medeprofessor ter hand gesteld, gmven Gomarus, gelijk bij bet witdrukte ,rechtveerdich l , dat Arminius daer in onklaer werd be- ——-— hunne presideeren daarbij »eene vereeringe" van 950 gld. deden 1 sn, oordeelden het later geraden, Gomaros ambtshalve te vermanen, m rein met het voordragen zijner theses »twelc CC. ende BB. venstaen te strekkea tot dienst vande universiteyt of profyt daerin frequenteerende", Hand. v. eur. 8 Nov. 1008; . 1609 en 8—12 Febr. 111. en e blz. 23; een pamflet, in 1612 door Willem Meerman faekíos 'zinspeelt op dat blauwboekje, o.a. Polit, eccles, tom, Baudartius, a. w., boek IL, blz. 25a, acht het »wel aerdich » maer tot braeckens en spouwens toe vol lasto- op de veligye ende het prediek-amt". tom. Il, p. 60, 62. Vgl. Gomarus, Opera theologica » 1664, pars 1, p. 397. — Hoogleeruar te Utrecht, d zelf gewag der dQ«oAcy/s van Arminius: Dispp. . 886. Vgl, Thers, heawt., p. 100, x, tom, IL, p. 59; Gomarus, Proeve, blz. 16; Praest., 996—998, wet 90 DERDE HOOFDSTUK. vonden'"!). Van dit oogenblik af stelde hij zich beslist tegenover den ambtgenoot?) Hadden hunne Edel Mo- genden aan Arminius, bij diens afzonderlijke verdedi- ging zijjmer denkbeelden voor den Hoogen Raad, op 30 October daaraanvolgend, met groote | het eene oor geboden, Gomarus vertrouwde, dat zij ,uae de wet Solonis ende der gherechticheyt" het andere ge- sloten en voor hem zouden bewaard hebben. Dienover- eenkomstig verzocht*) en verkreeg hij den 12den December. 1608 toegang, ook voor zijn persoon, tot der Staten vergadering, alwaar hij betoogde: ,hoe sijn mede-professor niet en was ghebleven stantvastich by de gesonde leere, maer afgheweken tot verscheyde dwalingen", van welke sommige met die der Pelagianen en Jezuletem overeen- kwamen, sommige nog veel verder gingen *). ^J! Begon,.na dit optreden, de spanning tusschen beide hoogleeraren met den dag bedenkelijker afmetingen aam íe nemen, ook de academische jongelingschap bleek. weldra in twee partijen verdeeld, waarbij nog kwam, dat. de bursalen, zooals Gomarus zich witliet, binnen het ,wijlen bloeyende Collegie", groot gevaar liepen ,haer in onnutte questien te verstricken", daartoe verleid. »door den herder selve", die loon naar werken ontving, waar de diseipelen ,om sijn leere twistich werden") Menig onverkwikkelijk tooneel gaf destijds op de Celle- J') Gomarus, Proew, blz 15; waarnan de een en dertig, hierbowen ge- noemde, artikelen voorafgin, 1) Den 48!& Aug. 4608 achreet Huig de Groot aan zijn zwager, Nicolas Heigersberg: »Gomarus magis in dies se ducem partium facit", m 43 Dos 1808 beriehtte Arminins den Amsterdamschen burgemeester Sebastiaan Egbertsz: »Verum aperte jum in me agere ett collega meus", Praest. ae erud. viror. epist, p. 911, 219. ?) Zie bijlare XLVII. *) Gomarus, Vertooch, blz, 2, Vgl. Resol. Holl, 19 Dec. 1608. *) Gomarus, Bedencken, blz. 47. r1 - amd THEOLOGISCHE STUDIEN. VERTREK UIT LEIDEN. 91 - broedersgracht de kamer te aanschouwen, in welke Ber- fius als regent verblijf hield. Zoo zag, binnen die muren, terstond na afloop der zomervacantie — 2 September 1608 — een van Voetius' oudere studiemakkers, Petrus Cuylius?, tegenover de beide gedeputeerden Johannes Bernhardi en Huardus Acronius zich ter verantwoording geroepen wegens het feit, dat hij enkele onheusche, vrij lheftige uitdrukkingen, door den Delftsehen predikant Albertus Oosterwyck omtrent Arminius en Wtenbogaert gebezigd, had oververteld, naar hij betuigde: ten einde zich te vergewissen, of de tegen hen ingebraehte be- schuldigingen al dan niet gegrond waren). Zoo werd ook, wit dit vertrek, den 11e Januari 1609 een schrijven ver- zonden aan de regeering van Heusden, waarbij Bertius zich grooteljks beklaagde over Voetius zelf"). Van zijne Kkomst in het Staten-collegie af — aldus beriehtte de . regent — had zich deze ,ten meestendeele zeer stoutelyck" frssamgesteli. Heeds Kuchlinus moest niet weinig van hem yerduren en zou, ware hij blijven leven, Gisbertus . tot noch toe inden Collegie niet en hebben getolereert; | te meer, om dat het exempel van een moetwillich jong- man bij anderen leechlyck wert naergevoleht". Hij, Ber- | *&ius — ,niet alleen van natueren zeer geduldich*), maer '0ck door langen arbeijdt gebroken ende gemuteeri" — | wanhoopte niet licht aan iemands verbetering, voorna- 90; Rogge, u. w., dl. II, blz. 21, aant, 2. "Siat-coll., I1, 109. Hn 415. j tot een soortgelijk schrijven — de letteren, 10 | ericht nan de Magistraat van. Woerden, over Voetius' medeburxaal nis, waarbij Bertius zichzelf evenzeer een getuigschrift toekent | IUS goede patientie en wel bedachten raedt". Biewen ME m. tevreden gesteld met Voetius ernstig te ve langs dezen weg hem te brengen ,tot kennisse ende berouw". Thans evenwel was h overbuigd, dat alles voortkwam Quybo licht; haeslicheijt, quade nourituur, eygendunckenheij moi oen. disreputatie van. alle watoeitejé eol j& oock van alle geboden, ten zij dat hem tot | minste de oorzaken niet uytgelejt en werden; hij meniehmael van ons ende andere sto vroedschap dringend verzocht haren bursaal ,op bh scherpste, ende dat hoe eer hoe liever, te verm behoorlycke respect ende gehoorsaemheijt" a soon, terwijl hij, ingeval op die bestraffing g Schap mocht volgen, vast besloten was ,de hem af te houden en tegens hem te procederem t. exclusie, op dat niemant meer door zijne vo tichejt in tCollegie gedebaucheert werde". maatregel hij echter betuigde, niet dam hoogst ie zullen overgaan, zoowel ,om den grooten Gisbertus geemployeert", als ,om tgoede ve begrip, waermede hij van Godt almachtich was en ook, omdat Voetius, ,dit eenmael geweert geljk Bertius hoopte ,tot een wel bequaem dienger der kercken J. Christi gerakem zoi herinnerde hij in zijn brief Gisbertus' maeo ook aan Cornelis van Drongelen') — een ') Cornelis Jansi. van Drongelen, den 104e Nov. 4596 door Heusden, werd den S*'r Oct, 4598 »ghepriveert" van "THEOLOGISCHE STUDIEN. VERTREK UIT LEIDEN. 93 ot van Voetius — ,de kosten niet wel bestedet t de Heusdensche magistraat den inhoud van missive ,met verwonderinge, seer ongaerne" had meer ,dewije haer alumnus dus lange was geweest sonder merckelieke elachten ie hooren", besloot zij ten spoedigste aam het à) van den regent te voldoen. Maar tegelijk met - bestraffng Voetius toegezonden "), wilde Bertius ,versocht ende gebeden hebben, dat soude met denselven alumno, geduerende ijt, die hem nog in Collegio openstont, soo eren , als behoudens sijne eere ende reputatie len, verirouwende dat Gisbertus voortsáen rwijdering was niet slechts »zijne onwetentheyt ende onver- o hij zeer weinich inde Latynsche sprake, ende niets inde Griexsche — maer oock zijno styfsinnicheyt, ongehoorsaemheyt, ende insonderheyt zijn quaet leven, handel ende wandel". I, 164. Vgl. 84, 90, 109. Geruimen tijd na van Dron- het Staten-collegie, kwamen er nog telkens schulden -welke hij te Leiden gemaakt had, en die door Kuchlinus | Heusdens magistraat werden betanld. Qud-areh. Heusden , E Aot fol. 50 en fol. 44 der gemeenterekeningen over 1001 was het juist de heugenis dier bestraffing, welke Voetius Bibl, stud. theol, p. 32, deed verklaren: »Ut parentes, dm suos commendent speciali curae et. inspectioni &ut concionatoris, aul senioris, aut cujuscunque alterius. pe et relotae: immo ut. in contubernium curatoris seu ucant, siquidem fleri possit. Hanc ego jam a prima legorem epistolam Lips ad Paulum Busium (zie: J. Lip» | selecíarum. centuria. prima. miscellanea , Antverpiae, esse collegia teneris quibusdam adolescentibus respersis ad laborem studiorum et integros mores formandis; nolim negare". Vgl. Polit. ecclex., tom. LU DERDK HOOFDSTUK. alle oceasien sonde wechnemen, die jegens denselven eeniehsints mochten v sioren". Met aan dien wensch goedg leenen zou! Bartous- ;ean' ecrit dao | cce leoi qiie ss lenial ma tesitistón ^y bis d b Hoe beleefl Heusdens regeering Mar ingekleed, de regent van het weinig gezind daaraan te edees s het niet lang, of Voetius gaf hem to aanleiding. Op dringende begeerte van derden den 29s» Maart 1609 ter senaatsk magnificus Everardus Vorstius, benevens de b fessoren Gomarus en Rudolphus Snellius, als i van het Collegium theologieum, terwijl J) Dat de regent het geenszins beneden zijne tastbaarder bewijen van erkentelijkheid aan te nemen, bi schrijven der vroedschap van Kampen, gedagteekend 96 Sept. 40 sehieken wij bij desen tot een danekbaerheyt sekeren gedro haem, soe goedt als wij voer ditmael hebben kunnen wu) coemen";— of wit dit postseriptum: »Mijn vader sal met den een calcoenschen haen senden, ende bidde dat U, E. die in- lieve t'ontfangen want het vuyt jonsten geschiet" brief van den 3/« Mei 1608, waarbij Johannes Bilandus, Bilandus, bürsaal in het Staten-collegie (zie hierboven, verzoekt: »met den aldereersten tot diens faveur een testi tuygenisse van leven ende leere te willen oversenden". iris Il, 460, 74. 3) Bricoem Stat-coll, Wi, 410. Dut schrijven, ond; kwam te Leiden aun juist op een tijd, dat de professorem. overlijden van den grooten Josephus Justus Scaliger, hun geheele week lang, van 99 tot 99 Januari, deden stil cod. VIII, fol. 94, Genoemde brief werd indertijd als rift iden, 4861, blz, 217, 218, THEOLOGISCHE STUDIÉN, VERTREK UIT LEIDEN. 95 steldheid verhinderd was de samenkomst bij te wonen. Hier nu bmaeht de regent vorsig uit over de jongste ong den der bursalen en deed hij tegen Gisbertus ofschoon herhaalde keeren vermaand, zich ,moet- )" bleef aanstellen. en deswege den vorigen dag ig uit der Staten stiehting verwijderd was — geen . eisch hooren, dan dat door genoemde hoog- n aan dezen alumnus het genot zijner beneficie poos zou ontnomen worden, om, zoo hij zieh ver- , binnen het Collegie terug te keeren of, vol- ' hij bij zijn wangedrag, krachtens bevel van Edel Mogenden voorgoed daaruit te worden weg- iden !), De drie ter vergadering aanwezige professoren, wie Gomarus zijn gratus discipulus" *) wel zooveel [ zal gespaard hebben, oordeelden de zaak be- nor gon, om haar niet overhaast af te handelen. ulen*?). Met zekerheid valt uit andere be- ' slechts op te maken, dat Voetius tot aan de vuyt de straffe vanden regent gheen beterinje en volcht, eren rector vande universiteyt, ende een off twee vande pro- wanden regent gesuspendeert, off op tselve rapport n vande burse gehee! ghepriveort, ende voorts arbri- , blyfvende even wol aen tghemeen landt verplicht", | woord gerept. Ook. Voetius zelf maakt daarvan, voor zijne latere geschrifien nergens gewag. c vriendeljke verhouding tusschen den - Staten-collegie en Voetius, wat inzo werd, nadat Gisbertus zijne godgeleerde gevangen') Trouw volger van het rech ig ievens vurig bewonderaar van Gomarus' strenge en op dogmatisch gebied beslist over ljkheid, kon Heusdens gedenomineerde a baar zijne tong niet voldoende in bedwang over Berüius' ,vaste resolutie" 5, om den !) Misschien weonde toen Gisbertus zoolang in bij El weduwe van Joost Filipsz, Vgl. Maeicrn, Hic OR NER ?) Zie bijago XLIX. door e deelt omtrent zijne betrekking tot. Heusdens rijk beg: Gothofredus Haloinus (Godofridus Halewijn), die, gepromovee en theologie, aldaar de plaats vervulde, opengevallen ván Corn, Martini Rodenburch. De paaschvacantie van. n stad doorbrengende, besprak Bertius' kweekeling met Hale roemt als een »vir magni ingenii, et pro illa aetate excellentis. vitae et conversationis castigatae, orthodoxiae tenax et L leerde verschilpunten van den dag, en onder andere ook quae tune serpebant, novitates"; van welke »novitates" | MER Ue coelo WEX 260 (NISUS Mn ES SE Coram ox ipso, et ex scriptarum in I. cap. ad Rom. e erant auditores, ex habitis illis concionibus, in quibus p Calles a meta Polit, eccles,, tom. II, p. 757, p. 89, 90, 4) Wat deze »vaste resolutio" betreft, 20x Sibrandus 1 hem in briefwisseling stond — eene briefwisseling,, volg THEOLOGISOHE STUDIÍN. VERTREK UIT LEIDEN. 97 | van Arminius ,int stuck der predestinatie met. '& te leeren ende inteplanten" !). Had Kuch- ; wert"s, z00 deelden gedeputeerden der Zuid- JNoord-Hollandsche synode — zieh gedragende naar uit, half October 1608, binnen Dordt genomen — n regentí mede, dat ,de kercken geene ver- ' | en hadden van sijne suiverheyt in de leere", bijaldien hij bf binnen kort onder Gomarus in de promoveerde, óf met hen mondeliji handelde n der religie, ende hun daerin contentement : ar heb conisto: betrof'; luidde Bertius' antwoord, i 1609 gegeven aan de afgevaardigden der , Mker.ook op Bertius gewezen hebben als op seen dier nova- dewijle sy inde theologie niet seeckers gheleert en hebben, huer orgy eqno aimi Zie mr. W. B. S. Boeles, Fries- en. hel vijks athenaeum te Franeker, Leeuw., 1878—4889, Mz, 31, alook den Zrief d. Sibrandi Lubberti, professor ot Fra- "n aenden , tom, III, p. 3: »Petrus Bertios nee textualis, nec dog- practieus theologus, qui cum illotis manibus ad theologiam , ejus fundamenta nunquam jecerat", Zie ook ibidem, vraagt Bertius in zijne Aen-spraeek, blz. 18, driestweg i gby dat ick den riete ghelijck ben?" ck, blz, 93. spraeck, blz. 19. Joh. Arnoldi Corvinus schrijft in de |n anoniem uitgegeven pamflet Christelicke ende ernstighe wrede aen R. Donteelock, over sijme t" samensprekinge - ofle disputatie d. Fr. Gomari ende d. Jac. Arminii, predestinatie, s' Graven-Haghe, 1609: »Het ge- DEUS cde bosoodére: parsonan 42.4 batíayt: dic pre: , namelijek als ongheschapen soo d. Gomarus ende gevallen in Adam (soo Donteclock seyt) of als ende ghelovich of onghelovich, soo Arminins seyt", 7 "— Zuid-Hollandsche synode?), in absentie van die der Noord- Hollandsche ,dat hy niet seer genegen en was tot de promotie, overmits sijn naturel niet en streckte tot eenige iitulen". Liever dus dan te doctoreeren wilde hij ,met de broederen in communieatie komen"; welk onderhoud nagenoeg twee dagen in beslag nam en ten gevolge had, - dat Gedeputeerden der beide synoden eerlang aan de staten vau Holland en West-Friesland berichtten: ,hoe dat sy tot haren grooten leetwesen verstaen hadden ver- seheyden claehten over de regeeringe van 'ttheologische Collegie te Leyden, sulex , dat alreede eenige steden hare alumnos daerover thuys hielden'"?). Zonder zich nu in ie laten met de wijze, waarop genoemde stiehting werd bestuurd, of een oordeel te vellen over het persoonljjk beleid daarbij van den regent, hadden zij gemeend uit- sluitend te moeten letten op de beschuldiging tegen dezen ingebracht: ,dat hy niet suyver noch gestadich en was in de leere der kercke" — eene beschuldiging, maar al te juist bevonden op de conferentie, welke zij onlangs met Bertius gehouden hadden*), en gestaafd bovendien !*) "Te weten aan: Ruardus Acronius, Egbertus Aemilius eu Johannes: Becius, respectievelijk predikanten te Sehiedam, Leiden en Dordrecht. 3) Dat was o.a. het geval met Voetius' jongeren medebursaal Aegidius. Becius, door de regeering van Dordt gedenomineerd em sedert 8 Juni 4608 bursaal in het Staten-collegie. Hierover schreef Bertius, 8 Sept. 1009, aan Oldenbarnevelt: »Ick ben verwitticht, dat d. Becius van meeninge is zijnem z00ne naer Schotlandt te zenden, ende dat hij denzelven daerom te rugge: houdt", Brieven Stat-coll, Tl, 161. Becius, die door de Zuid-Hollandsche synode bij herhaling nanr Bertius afgevaardigd was geworden, lichtte evenwel, 8 Oct. 1009, den regent geheel anders in. Vgl. Drieven Stat.«coll., JM, 86 en hierachter, bijlage LI. De recensielijt van den rector magnificus over de jaren 1575—1618, ann- werig in het Leidsche senaatsarchief, vermeldt op 27 Oct. 1009; »Johannes (Aegidius' broeder) Betius, Dordracemus, anm. 19. stud. philosoph. Apud Matthiam Huberti inde Griffioen". 3) wTen was geen cleyne sake— schrijft Baudartius, a. w., boek Í, blz. 19a — dat Bertius, die ghestelt was om regent ofte regierder te syn in het. Dno-— THEOLOGISCHE STUDIÉN. VERTREK UIT LEIDEN. 99 door ,sekere disputatie ende andere exercitien, waerin hy hem also verelaerde, dat doct. Gomarus veroorsaeckt was geweest den voorn. regent in tegenwoordicheyt van alle de studenten daer over te vermanen" ". Maar ook buiten de muren van het Staten-collegie , verhief weldra die hoogleeraar-inspecteur zijne af keurende en waarschuwende stem tegen Bertius' onderwijs. Nadat Arminius van de hernienwde samenkomst, 13 tot 2l Augustus op last der Staten te 's-Gravenhage met Go- marus gehouden*), waar zjj beiden, elk gesteund door een viertal predikanten als assessoren, het goed recht dunner overtuiging met allen nadruk bepleit hadden, 4m Leiden ziek was teruggekeerd, duurde het niet lang?), of de kwaal, die hem reeds geruimen tijd ondermijnde *), sloopte zijne laatste krachten. Gestorven op Maandag, den 19e October 1609 ,omtrent de middach" , werd Arminius stoffeljk overschot ,door menichvuldighen ar- yerswackt, door veel wakens ghecnuyst, door strij- verbroken, door qualen versleten, door sieckten ver- "Gollegye der theologie binnen Leyden, alwaer de jonge studenten wierden , diemen heden ofte morghen tot den dienst der kereken soude gebruycken , onsuyver in de religye wiert bevonden. Wat synder voor Mee meme becomes welckes jonge boomen ver- iren Zuid-Hollandiae et utriusque synodi Zuid- et Noord- (zie Oud Synod. arehief, XII, 31, B.) Vgl. bijlage LI e. Holl., 7 en 19—22 Aug. 1609. 3) Rieeds den 8stes Sept. daaraanvolgend berichtto Dertius aan Oldenbarnevelt: es gisteren ende eergisteren zeer qualijck geweest, zijnde ge- ctuintanrt dolore stercoris, welcke zelf in corporibus integris korte wijlen -pleegt ts maken,— dan de Heere heeft genade gegeven door middel van o ceri die hem zijn geordonneert". Brieven Stal.-coll., I, 164. wan den Borre, den 104e» Mei 1609, uit Leiden : sehrijft - te Amsterdam over Arminlus' ziekte, in een brief algedrukt J Lo pnm 1701, pars X, p. 998—300. ; luidt het bij Bertius, Orat. in obit. Arm, p. 42. i -- EN 100 DERDE HOOFDSTUK. teert":) den 22s daaraanvolgend in de Pieterskerk bijgezet. Terstond na die plechtigheid, hield Bertius over zijn verscheiden eene redevoering?) in het ,auditorium. theologieum". Daar het te voorzien was, dat de regent van het Staten-collegie, sinds jaren Arminius vertrouwe- ling?), niet slechts met zekeren ophef zou spreken ,tot lof ende prijs van d'aflijvige", maar dat hij allieht. ook zou gewag maken van bijzonderheden, min vleiend voor diens tegenstanders op leerstellig gebied, zoo was hem door den senaat der hoogeschool verzocht, em had hij dezen beloofd, bij zijne toespraak alles stilzwijgend te zullen voorbijgaan, wat Gomarus persoon en dogmatische. overtuiging betrof*). 3) Petri Berti lijck-oratie over de doot vanden. eexw, ende wytberoemden. heere Jacobus Arminius, doctor ende professor der Hh, theologie inde hooghe schole tot Leyden. De welcke by hem ix ghedaen inde. Latijnsche lale teretont nae de begrae[fenisse in. het auditorium der theologie op. den. 99. Oclobris anno 1609. Ende namaels door een liefhebber verduyst, Leyden, 1609, blz. 3.— Die »werduitscher" was Corvinus, zie dr. H. Q- Rogge, Beschrüjvende catalogus der. pamfletlen-verzameling van de boekerif der Remonstrantsche kerk te Amsterdam, Amst., 1863, st. I, afd. I, blz. 144, 970. ?) Gomarus, Bedencken, blz. 45, achtte die toespraak »niet soo seeré- uyt de borst ghesproten, als ma de conste der orateuren beschreven", — — 7) Herüus betuigt, in zijne Oral. im obit. Arm. p. 13: »Simul ergo if. hane scholam (ie. acad. Lugd. Bat.) missi, ex eo semper animis, studiis, voluntatibus fuimus conjunctissimi". Op die vriendschap viel echter, vol- gens Gomarus, bij den regent van het Staten-collegie wel iets af te dingen. Tie Bedencken, blz. 45, 46, waar de hoogleeraar, in de hitte van den steeds personeeler geworden atrijd, als bewijestuk tegen Bertius een door. deron aan Johannes Bernhardi (Jan Barentsz.), predikant te Delft, gerichten. brief publiceert, voor den schrijer op dat oogenblik zeer bezwarend. Al merkt ook Bertius later te reeht op, hoe Gomarus »niet eerlick ende hunner vrientschap ghenoech en doet, dat hy privee brieven, die daerom. besloten ende besegelt werden, op datse wan een yeder niet gelezen emn souden werden aen den dach brengt, sonder zijnen danck, ende weten" — het compromitteerend karakter van dien brief wegüemen, vermag hij niet. Vgl. Aen-spraeck, blz. 19—93. *) Het pleit niet voor Bertius' waarheidsliefle, wanneer hij— door Go- marus naderhand daarop grewezen — »stoutelyck" verzekert: »Iek en weet L — dia -— THKOLOGISCHE STUDIÉN. YERTREK UiT LxIDEN. —— 1Ol E es meende evenwel Bertius in zijne het onderwijs, door genoemden hoogleeraar zoo er als later gegeven, op ééne lijn te moeten plaatsen verwerren der gene die tot de h. theologie , waren in veel onnutte questien"; of ook, met ,het versaken der schriftuyre", ter wille van eenige (0 Lente Da nh Daar- -entegen werd omtrent Arminius door den regent ver- zekerd, dat deze aan Leidens academie opnieuw had in- -gevoerd die wijze van studeeren ,die mannelijek is, ende niet als i merck ende de gronden van saecken ondersoeckt; berlin viel, incisione i Gomarus in geen geringe mate; vooral toen zjje rede spoedig daarop het licht deed zien, — geljk hij haar had uitgesproken — in de taal, maar overgezet tevens in het nederlandsch. 1 -Boiniern, niet en hadde misgrepen met onliefde , zhen de waerheydt der saecke, met onghesta- /'*. meende Gomarus de academische hoorders dier inzonderheid het groote publiek buiten Leiden, 1e moeten voorlichten door de uitgave van ch van wersoeck, noch wan belofte", terwijl hij toch getuigt, den »met goede bewillinzhe onses raets", en in de notulen "duideli wordt gelezen: »Octob. 19. Decretum est qui j esset habiturus in obitum d. Jacobi Arminii, nihil ei d alicujus, collegae contumeliam pertineat". Vgl. Gomarus, AM; Bertius, Lück-oratie, blz. 3 en Aen-spraeck , blz. 5; ^, cod. VIL, fol. 90. Zie ook bijlage LIII. ie, blz, 17. blz. 41. 1 P; 102 : DERDE HOOFDSTUK. een verweerschrift, welk pamflet gaandeweg nog drie andere in het leven riep !). Tot hen, die dergelijke lectuur gretig ter hand namen, of met zekere voorliefde ter spraak brachten, behoorde buiten twijfel ook Gisbertus Voetius. Koos hij zomder een oogenblik te aarzelen Gomarus' partij, zijn respect ende obedientie", wat Bertius betrof, leed (ook al toefde hij hoogstwaarschijnljk niet meer binnen de muren van het Staten-collegie) nieuwe schade, toen deze in een der uitgegeven vlugschriften openlijk verklaarde: dat het gevoelen van Arminius reeds sedert lang *) door hem werd voorgestaan. Alzoo gestijfd in zijm afkeer van Socinianen en Liber- tinen — wier geestverwant hij den regent van het Staten-collegie rekende — bleek Voetius tegelijkertijd versterkt in zijn haat tegen de Jezuleten, niet het minst, doordien de onderhandelingen met den Spaan- schen erfvijand, ofschoon zéér tegen den zin der Cal- vinisten hier te lande aangeknoopt, nog betrekkeljk onverwaeht hadden geleid tot het sluiten van een twaal- jarig bestand, 21 April 1609 in Den Haag plechtig af- 7) Gomarus' »Bedencken" werd als op den voet gevolgd door Bertios" »Aen-spraek". Danrna verscheen Gomarus" »Proeve", en de Schouwe over d. Fr. Gemarii procoe van m. P. Bertii acn-spraeck, bij een vam sim. diseipulen (t. w. Corvinus), tot nodige proteslatie voor de eeve sijna meesters, ende voorbode van de wederlegginghe van d. Gomari waerschowwinghe wylgegheven. By Jan Paedts Jakopsz, 1610. Vgl. Hewol. Holl, 15 Febr. 1610. Zie voorts bijlage LIV. 3) Bertius' wieselende opgaven zijn oorzaak, dat die termiju: »sedert lang" niet nauwkeurig kan bepasld worden. Volgens zijne Aen-spraaeek, blz 23, was hij omstreeks het begin van 1008 »neutrael"; doch, te oor- deolen naar biz. 24 van hetzelfde pamflet, had de regent zijn schoonvader Kuchlinus — die reeds in Juli 1606 overleed — »ten deele ghecomtmuniceert"", dat hij van Gomarns verschilde sint stuck vande predestinatie ende perseve- rantie". Vgl. Gomarus, Proewe, blz. 23 alsook diens Bedencken, hlz. 46, en Voet, Polit, eccles, tom. I, pars Il, p. 498. | —— — THKOLOGISCHE STUDIÉN. VERTREK UT LEIDEN. —— 108 gekondigd!) Om nu later die Papisten op hem bekend gebied te besirijjden, zocht Gisbertus bij tijds vertrouwd ie raken met de Katholieke verschilpunten , alsook met, hetgeen van Protestantsche zijde daartegen was inge- | bracht). Volledig zag bij de Roomsche vraagstukken, welke hem uit dit oogpunt belang inboezemden, aange- geven en behandeld door de classieke disputaties van en kardinaal-aartsbisschop Robertus Bellarminus *), ter- hij, wat de polemiek der Hervormden betrof, zich E verdiepte in de geschriften van den fransch- MEL o9, na Sn ellen 5 een calvinist, missehien wel Fr, Aerssens, verzekert in het pam- wan dem Spoensehen raedt, biz. 5 »dat den treves niet en uyt liefde van den vrede, ende af-keer van de veelvoudighe qoaa p. 849; Polit. eccles., tom. I, pars II, p. 510, 517. de vele blauwboekjes over de vredehandelingen, het bestand, zijne viering, zie dr. Knuttel, a. s, dl. T, st. T, blz. 301—300; 308— Mucio Haedes E. 211, onder de bijlagen tot fol. 72 aede ende vieren vande Treves", binnen Voetius" Orat, fun., p. 12. DT de controversiis christianae fidei adversus hujus temporis . De uitguve daarvan, bezorgd door Johan, Bapt. Confalonerius,, zag goletadt het licht. Vooral in zijne »Polit. eecles.", is Voetius druk aan te halen en te w "uitnemendsta. leerlingen van Calvijn en predikant bij de Ge- Xe Parijs sedert 1554, vluchtte de Chandieu later, tot twee- Genbve, waar hij hoogleeraar werd in het hebreenwsch. -de joodsche namen: Sadeel (charnp de Dieu) en Zamariel -Tijne Opera (heologica verschenen een jaar na zijn over- Genbve. Voetius roemt de »aurea verba Zadeelis" in zijne o-— 104 DERDE HOOFDETUK. 