title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: De hiermede ingeleide hervorming der leer van Schwann , waartoe vooral Max Schultze en Ernst Briicke den stoot gaven, werd onlangs bekroond door de ontdekking der eenvoudigste tot dusverre bekende bewerktuigde wezens en van hunne levenswijze, door Ernst Heinrich Haeckel's ontdek- king der moneren. Deze moneren ziju inderdaad niets meer dan levende klompjes protoplasraa, zonder vlies en zonder kern, klompjes van een slijmachtige , als gias doorschijnende zelfstandigheid , waarin wij ook met de verbazende vergrootingen onzer nieuwste mikroskopen geen verderen bouw vermogen te erkennen. Dat zij leven , deze schijnbaar structuur- en vormlooze wezens, deze organismen zonder organen, zooals hun ontdekker ze genoemd heeft, dat verraden zij ons daardoor, dat zij onder onze oogen zekere stoffen opnemen , andere weder uitstooten , dat zij groeien en zich voortplanten , ja ook zelfstandig zich bewegen. Hiermede zijn wij dus aan de laagste grens van het leven gekomen, die op het oogenblik voor onze zinnen bereikbaar is. Van het vormlooze moneer, dat zich aan ons oog eenvoudiger vertoont dan het eenvoudigste Digitized by Google REDEVOERING. 93 kristal, tot aan den eik in het planten — , in het dierenrijk tot aan den mensch, tegenover wiens wonderbaren bouw onze meest ingewikkelde ma- chines een kinderwerk van eenvoudigheid zijn, door de geheele wereld der ons bekende organisnien zien wij een gemeenschappelijken band alles verbinden ! In het protoplasma aanschouwen wij den eersten grondslag van al wat leeftl Men ziet gereedelijk in, van hoe fundamenteele beteekenis deze hier slechts kort geschetste algemeene uitkomsten van het ontleedkundig on- derzoek voor de leer van het leven moesten zijn. Met de ontdekking der mikroakopische grondvormen kwamen geheel nieuwe vragen aan de orde. Eene wereld van nieuwe verschijnselen werd in den kring van het onder- zoek getrokken. Op den bodem van de mikroskopische ontleedkunde der werktuigen en weefsels zien wij de leer van de verrichtiogen der bewerk- tuigde grondvormen zich als grondslag der geheele physiologie ontwikkelen. Het erkennen der overeenstemming in den fijneren bouw en in den groei van alle levende wezens vlecht een gemeenschappelijken band om de phy- siologie van planten en dieren. Takken nu van een en dezelfde biologie, vinden beide in het elementairorganisme der cel haar vereenigings — en uitgangspunt. De nieuwste hervorming der cellentheorie wijst op het pro- toplasma als op den oorspronkelijken algemeenen drager van alle levens- verschijnselen. Evenals de grens tusschen planten en dieren valt allengs ook de scheidsmuur weg tusschen het bewerktuigde en onbewerktuigde rijk en duidelijker en duidelijker openbaart zich in het geheel der ver- schijnselen de eenheid der natuur. Vergunt mij, deze beweging in de wetenschap van meer nabij te beschouwen. De physiologie onzer dagen beschouwt het , zooals wij reeds opmerkten , als hare laatste taak, het ieven in de elementaire processen te ontbinden, waaruit het is samengesteld, en deze uit de voorwaarden van hun bestaan met noodwendigheid af te leiden. En met recht, want slechts op dit standpunt bevindt zij zich in overeenstemming en met de eischen van het verstand £n met de uitkomsten der zinnelijke ervaring. Maar alvorens zij er aan denken kan , dit haar laatste doel te bereiken , eer zij zich kan vermeten, tot de eenvoudige natuur- en scheikundige processen af te dalen, Digitized by Google 94 TH. WILH. ENGELMANN waarin ten slotte alle levensverschijnselen voor onze waarneming te ont- binden zijn, heeft zij andere vragen te beantwoorden , die al aanstonds onder haar bereik liggen, vragen die haar door het ootleedkundig onder- zoek worden aan de hand gedaan. Met de voortschrijdende analyse der anatoinie, die het lichaam der bewerktuigde wezens achtereenvolgens in organen, weefsels en eindelijk in de mikroskopische grpndvormen oot- leedde, moest een physiologische analyse hand aan hand gaan, die op gelijke wijze van de levensuitingen van het geheele organisme tot de ver- richtingen der werktuigen , der weefsels en eindelijk tot die der enkelvou- dige grondvormen afdaalde. Instinctmatig ging men in de vroegste tijden reeds dezen weg op, door op grond der meest alledaagsche waarnemingen bepaalde verrichtingen aan bepaalde werktuigen te verbinden, aan het oog het zien, aan het oor het hooren, den smaak aan de tong, de spijsvertering aan de maag. Maar op bewuste, wetenschappelijke wijze begon men het ontleden en het ver- binden der verrichtingen aan een bepaalde plaats eerst in de vorige eeow, toen men op het schitterend voorbeeld van een William Harvey en Stephan Hales zich van den bodem der bloote waarneming tot dien der procfne- ming verhief. Dankbaar ziet hier de wetenschap onzer dagen op de groote gestalte van Albrecht von Haller terug. Hij ondernam het eerst, de meest ver- schillende werktuigen en weefsels aan het levende dier bloot te leggen, ze in hunne werkdadigheid te beschouwen , en na te sporen , hoe door de inwerking van kunstmatige prikkels hunne levensuitingen gewijzigd worden. Dit onderzoek ieidt hem tot de ontdekking der irritabiliteit — naar zijoe wijze van bepaling de kracht om zich op prikkels samen te trekken — als een algemeene en wel een specifieke eigenschap der spieren, en tot de onderacheiding der sensibiliteit — zooals hij het vermogen der dieren noemt, om op inwerking van prikkels gevoel te ontwaren — als eene alg*» meene en wel specifieke eigenschap der zenuwen. En zoo legt bij den hoeksteen voor eene phjsiologie der weefsels, voor eene leer van de speci- fieke verrichtingen der onderscheidene enkelvoudige lichaamBbestanddeelen. Met bijzondere geestdrift zien wij de nog jeugdige proefondervindelijke physiologie zich onmiddellijk tot de hoogst* werkzaamhftden van bet dier- Digitized by Google REDEVOERING. 95 lijk organisme, tot de verscbijnselen van bet zenuwleven wenden. Wed- ijverend staan in het begin dezer eeuw in Engeland en Frankrijk twee scholen van virtuosen op het gebied der vivisectie naast elkander, om de verrichtingen van iedere zenuw, van hersenen en ruggemerg en van hunne aamenstellende deelen een voor een aan het licht te brengen. Glans- rijke ontdekkingen , verbonden vooral aan de namen van Charles Bell, Magendie, Flourens, volgen elkander slag op slag. In de groote hersenen erkent men het orgaan voor de werkzaamheden van den geest, voor waar- neming, voorstelling en wil, in de kleine hersenen het centrum voor de regeling der willekeurige bewegingen, in het verlengde merg het middel- pnnt voor de adembewegingen , in het ruggemerg een werktuig voor ge- leiding en reflexie van het zenuwbeginsel ; aan het genie van Charles Bell was het voorbehouden in de voorste wortels van het ruggemerg de bron der zenuwvezelen voor beweging, in de achterstc die der zenuwve- zelen voor gevoel aan te toonen. Behalve het zenuwstelsel worden ook andere groepen van organen , de toestel voor den bloedsomloop , voor de ademhaling , de spijsverteringswerktuigen aan de ontledende proef op het levende dier onderworpen. Inmiddels ging nog van een andere zijde een krachtige stoot uit. Door de geheele wereld weerklonken de proeven waarop Luigi Galvani zijne leer der dierlijke electrioiteit bouwde , die hersenen , zenuwen en spieren voor electrische organen verklaarde. De spoedig hierop volgende ontdekking der kolom van Volta gaf den physiologen in den galvanischen stroom een uiterst gevoelig en betrekkelijk zeer onschadelijk middel tot prikkeling aller levende deelen aan de hand. Met koortsachtig ongeduld wierp men zich vooral in Italie en Duitschland op de studie der levende zenuwen. Voor de eerste maal, zoo meende men in den roes der eerste geestdrift, was hiermede het uitzicht geopend, in het wezen, in den laatsten grond niet slechts van een enkel, maar van alle levensverrichtingen door te dringen. Electriciteit en levensbeginsel zouden een en hetzelfde zijn. Bleek die hoop nu ook al spoedig een hersenschim te wezen, dat streven voerde niette- min onmiddellijk tot een zeer wezenlijken en voor de verdere analyse der levensprocessen zeer beslissenden vooruitgang: de algemeene wetten der zenuwprikkeling werden in hare voornaamste trekken erkend en de grond- Digitized by Google 96 TH. WILH. ENGELMANN slagen gelegd tot die leer der dierlijke electriciteit , die in onze dagen onder de scheppende hand van Emil du Bois-Reymond tot een zoo trot- schen bouw zich zoude ontwikkelen. Terwijl alzoo de genoemde engelsche en fransche natuuronderzoekers, al spoedig onder medewerking der duitsche, er op uit waren, de verrichtin- gen der grootere stelsels en toestellen van het organisme in de verschijn- selen der afzonderlijke organen te ontleden en hunne wederkeerige afhao- kelijkheid na te vorschen , trachttcn Galvani en die hem volgden eene schrede verder te doen in de richting tot verklaring der levensverschijnselen. De voetstappen drukkedde van von Haller, stelden zij zich ten doel, de spe- ciefike levensuitingen van een bepaald weefsel , de zenuwen , na te vorschen en te ontleden. Dat het de taak was der physiologie, alle levensverschijn- selen van het geheele organisme tot de eigenschappen der levende weefsels terug te brengen , werd het eerst door Bichat met klare woorden uitgespro- ken, nadat kort tevoren Pinel in het beroemde gezegde: //similis textura, similis functio , similis morbus" de fundamenteele beteekenis der weefsels , de afhankelijkheid der levensverschijnselen van gezonde en ziekelijke werk- tuigen van den aard der samenstellende weefsels kenmerkend had uit- gedrukt. Zoolang men met de ontleedkunde dier dagen meende, dat de weefseis de elementaire bouwsteenen van het organisme waren, en als zoodanig rechtstreeks uit de scheikundige grondstoffen en de zoogenaamde impon- derabilia samengesteld , zoolang kon men ook onderstellen , de ontleding der levensprocessen ver genoeg te hebben voortgezet, wanneer men ze tot de eigenschappen der levende weefsels bad teruggebracht. Nu leerde het mikroskoop, dat ook deze schijnbaar gelijksoortige, eenvoudige deelen op zeer bepaalde wijze uit ongelijksoortige kleine georganiseerde vormbe- standdeelen zijn opgebouwd, en dat ook deze in de meeste gevallen nog van samengestelden aard zijn. Met deze ontdekking werd de taak op een- maal duizeudmaal meer ingewikkeld. Noodzakelijk moesten nu de levens- uitingen der weefsels verder in de verrichtingen hunner mikroskopiscbe vormbestanddeelen worden ontleed. Maar welk een uitzicht werd hiermede geopend ! Zelfs over de verrichtingen van vele grovere organen was men nog niet Digitized by Google REDEVOERING. 97 tot klaarheid gekomen. De physiologie der weefsels zelve verkeerde nog in de kindsheid. Want die beide wetenschappen , van welke zij licht en voedsel moest erlangen, hadden pas haar eerste schreden gedaan. De scheikunde had zich eerst kort tevoren met behulp der balans een vasten grondslag verworven ; de natuurkunde wachtte nog op hare glansrijkste ver- overingen. En — wat men niet mag voorbij zien — al waren ook die beide wetenschappen toen reeds tot hoogere ontwikkeling gekomen, de overtuiging, dat zij het waren, die met haren fakkel de physiologie moesten voorgaan, was in weerwil der bemoeiingen van de helderste hoofden nog geenszins algemeen doorgedrongen. Wel was reeds veel gedaan. Men had erkend, dat de samenstellende deelen van planten en dieren uit een betrekkelijk klein aantal scheikundige grondstoffen zijn opgebouwd, en wel uit zoodanige, die ook in de onbewerktuigde natuur overal verspreid zijn. In algemeene trekken had men de scheikundige stofwisseling en daarin de hoofdvoorwaarde van het leven aller organische wezens leeren kennen. Door Priestley, Scheele, Spallanzani en anderen wist men, dat de groene plantendeelen onder de inwerking van het zonlicht koolzuur uit den dampkring opnemen en zuurstof afgeven , en dat kcolstofrijke verbin- dingen daarbij worden afgezet. Van de andere zijde wist men, dat de dieren zuurstof opnemen en koolzuur afscheiden. Hun ademhalingsproces had Lavoisier reeds eene verbranding genoemd en daarin de bron gezocht der dierlijke warmte. Zoo moest het dan als een troostende Uchtatraal worden begroet in het dooihof der van alie zijden opdoemende verschijselen , toen kort daarna Schwann optrad met de leer, dat al de verschillende vormbeatanddeelen van alie planten en dieren tot een en denzelfden grondvorm, tot de eel zijn terug te brengen. In de cel was nu het prototjpe van een vol* komen organisme gevonden: zij voedt zich, zij groeit, zij piant zieh voort; losgerukt zelfe uit den aamenhang met het organisme waartoe zij behoort, vermag aij haar leven een tijd lang voort te zetten. Nieta ontbreekt dus, wat recht geeft haar den naam van organisme toe te kennen. De waarde van dit inzicht voor de geheele leer van bet leven kan niet licht overschat worden. Slechts in het voorbijgaan moge herinnerd wcar- den , welk een slag aan de oude , destijds nog algemeen heerschende leer van de levenskracht moest worden toegebracht bij het erkennen, dat het leven der deelen niet in het geheel, niet in een enkel het totaalorganisme beheersohend beginael te zoeken was, zooals de teleologie, misleid door de eenzijdige beachouwing van zekere eigenaardigheden der hoogere dieren, had gewild. Omgekeerd — • dat waa nu een onbetwiatbaar feit -~ in het leven van de oel, dus van het deel, was het leven van bet geheel gegroad. De samengestelde wezena, planten zoowei ala dieren, waren sleohta ver* zamelingen van afzonderlijke zelfstandig levende wezena, in zekeren no vereenigingen , ataten zooals Rudolf Vircbow later uiteenzette, van ek» mentaire organismen. De botanici hadden voor de planten deae voorstel* ling reeds eedert lang vrij algemeen gehuldigd, en door Schwann vond zij nu ook in de physiologie der dieren algemeen ingang. Met de ontdakking dat alle deze elementairorganiamen , die het tiohaam Digitized by Google REDBTOERING. M van planten en dieren samenstellen, ja dat elk dier en elke plaat oor* spronkelijk nit een enkele cel bestaat, dat alle bij gevolg in beginsel op gelijke wijze tijn geboawd en dezelfde algemeene levensverschijnselen ver- taonen, met die ontdekking vereenvoudigde zicb de taak der physiologie in gelijke mate als zij kort tevoren samengestelder waa geworden. Ben aieuw gewiobtig boofddoel, waarop het onderzoek zieh te richten had, waa hiennede aangewezen. Ongetwijfeld was het een der meest beteekenende gevolgen der leer van Schwann , dat zij dit doel voor onzen blik opende. Van nn af aan waa het slechts daarom te doen, de voorwaarden en wettea dier elementaire levensverschijnselen van de cel te doorgroriden. Geinkte het ook afechts voor een enkei geval, het wezen der instandhouding door stofwisseling, van den groei, van de voortpianting te begrijpen en te ver- kiaren, zoo was, juist ten gevolge dier overeenstemming in beginsei van atte dierlijke en piantaardige cellen, bet geheun van het leven in het algemeen opgelost, de schat opgedoiven, waarnaar de biologie eeuwenlang had ge- aoeht en niets bleef te doen over, dan dezen schat in al zijne heerlijkheid ait te spreiden. Schwann zelf kon den drang niet wederstaan, althans een poging te cfoen tot het leveren eener mechanische theorie van het ceUenleven, in het bsjzo&der van de ontwikkeling en van den groei der cellen. Maar boe scherpzinnig bij ook het gevoelen tracht te staven, dat da elementairorga- ■ismen niets anders zijn als de vormen, waaronder voor drenking vatbare stoffen kristallkeeren , hoe welgekozen vergelijkingen hij weet te vinden tea bewijze, dmt de groei der cellen in beginsel hetzelfde is als kristalvor- ming, de tijd — men gevoelde dit algemeen — was nogniet gekomen, om datgene te verwezenlijken, waarvan de mogebjkheid zich nu scbeen te hebben opgedaan. De dagen waren voorbij dier natnnrphilosophie, die een hatve eeuw vroeger de biologie in haren maaistroom had ntedegesieept In pkats van tijd en kracht jn bespiegelingen te verapilien, schreed de wetenschap rnstig voort op den weg der ervaring, die haarimmers nog altijd de keerlijkste vruchten in den schoot bad gewoipen. Ook thans floadcn die vruchten niet uitbiijven. In die jaren begon juist dat tijdperk van physiologisch ouderzoek, het- welk zuiverder daft een der voorafgegane den stempel der physisch-mathe- 13* Digitized by Google JOO TH. WILH. ENGELMANN matische methode droeg. Men ving aan de in het organisme werkzame kracbten naar baren aard en bare grootte, het verloop harer werkingen in tijd en ruimte nader te bepalen , elk bijzonder verschijnsel als functie van een tal van veranderlijken op te vatten en de wetten zijner af hankelijk- heid van die veranderlijken vast te stellen. Bezield en gedragen door het beginsel van het behoud van kracht, dat destijds door J. Bobert Mayer en Hermann Helmholtz tot eigendom van alle denkende natuurvorschers werd, begon men de natuur- en scheikundige processen, waarvan de levende wezens het tooneel zijn , In hun wederkeerig verband te beschouwen en te ondervragen. Methoden van onderzoek werden bedacht, die in scherpte onovertroffen , haren invloed tot ver buiten de grenzen der physiologie, waarvoor zij oorspronkelijk bestemd waren, zouden doen gevoelen. Wederom waren het de levensverschijnselen der hoogste orde , de ver- richtingen der hoogste dierlijke grondvormen, die de meeste en de beate krachten tot zich trokken. Emii du Bois-Reymond , dien de geschiedenis eenmaal als den voornaamsten vertegenwoordiger van dit tijdperk zai ver- melden, onthulde de electrische processen die hunnen zetel en hunne bron vinden in de levende molekulen der spieren en zenuwen, hij stelde een reeks van wetten vast, die deze levensprocessen beheerschen, leerde hun verband met sommige levensverschijnselen kennen, met andere zoeken. En terwijl hij zoodoende voor het oog van onzen geest een diepen blik opende in het moleculaire mechanisme dier grondvormen, een blik dien ons stoffelijk oog nog niet vermag te volgen , toonde hij in een schitterend voorbeeld de macht der natuurkundige methode op het gebied van alge» meen-biologisch onderzoek. Geboeid en aangespoord door dit bewonderenswaardig voorbeeid, bleef de belangstelling der physiologen vooral in Duitschland Ungen tijd met groote voorliefde op de levensverschijnselen der spieren en zenuwen ge- richt, en aan deze omstandigheid is het te danken, dat de genoemde levensuitingen thans niet meer zooals vroeger tot de meest duistere, maar tot de helderste onderwerpen op het gebied van bet leven behooren. Daar- entegen werden naast het onderzoek dezer bijzondere levensverschijnselen de algemeene uitingen van het cellenleven, althans van de zijde der zoo- physiologen, al te zeer verwaarloosd. Vorderingen vatf groote beteekenia Digitized by Google REDEVOERING. 101 werden bijna alleen in de kennis van de ontwikkeling en voortplanting der cellen gemaakt. Scbwann had geleerd, dat alle cellen op gelijke of overeenkomstige wijze ontstaan als door Schleiden voor de cellen in den vrachtzak der Leguminosae beschreven was, namelijk vrij in een struc- tuurlooze zelfstandigheid , in een zoogenoemd cytoblastema , dat 6f binnen een cel besloten, 6f tusschen reeds voorhanden cellen aanwezig was. Nu vond men echter, dat in verreweg de meeste gevallen nieuwe cellen een- voudig daardoor ontstaan, dat een reeds voorhanden cel zich in twee gelijke helften verdeelt, zooals reeds in het jaar 1835 door Hugo von Mohl voor draadwieren beschreven was. In zeldzame gevallen slechts schenen cellen zich vrij binnen andere cellen te vormen, maar nooit en nergens buiten het lichaam eener cel. Virchow vooral beijverde zich, om dit in het bijzonder voor de gevallen van ziekelijke celvorming aan te too- nen en verhief daardoor de stelling //omnis cellula e cellula", den weder- klank van Harvey's *omne vivum ex ovo", in de oogen van velen tot een onomstootelijk dogma. Een nieuw leven op het gebied van de algemeene physiologie der cel begon eerst, toen bij het onderzoek der laagste bewerktuigde wezens de aandacht op de bewegingsverschijnselen der dierlijke en plantaardige cellen gericht werd. Slechts enkele voorbeelden van dergelijke beweging had men vroeger gekend: den omloop van den celinhoud by Characeae, door Corti reeds in de achttiende eeuw ontdekt, den zoogenoemden sap- of korrelstroom in de haren yan zekere planten. Reeds bij herhaling was men opmerkzaam geworden op de overeenkomst van dien stroom met de kruipende en vloeiende bewegingen van de lichaamsmassa der Amoeben en Rhizopo- den, de zoogenaamde sarcode. Nu leerde een nader onderzoek, dat der- gelijke bewegingsverschijnselen geenszins als zeldzame merkwaardige uit- zonderingen te beschouwen zijn, maar zeer algemeen in de meest ver- schillende cellen van planten en dieren voorkomen. Uit een grondige vergelijking volgde, dat al deze bewegingen in haar wezen overeen- stemmen en overal aan een zelfstandigheid van overeenkomstige natuur- en scheikundige eigenschappen gebonden zijn, aan het protoplasma, dat zooals wij zagen, nu in het geheele dier- en plantenrijk als het wezenlijke bestanddeel van alle cellen, van alle elementair-organismen werd erkend. Digitized by Google IQjil TH. WILH. ENGELMLANK Sedert dien tijd vereenigt zich de belangstelling der biologen voor goed deel op het protoplasma en zijne levensversohijnselen , en daarmede buiten allen twijfel op een kernpunt der geheele levenaleer. Inderdaad mag men beweren , dat de algemeene biologie in de toekotns* zick i» een leer van den bouw en het leven van het protoplasma zal oplossen. Im- mers reeds in de laagste ons bekende bewerktuigde wezena vertoant ket protoplasma alle soorten van levensverschijnselen , aan eenig dier of eenige plant eigen, in hunnen elementairen, eenvoudigsten vonn: voeding, groei, voortplanting, beweging, ja hier en d&ar reeds de eerste aporen van paychische werkzaamheid. Zooals de bouw van allo organiamen, ook dis der meest samengestelde planten en dieren , slechts door allengi voortgaande ontwikkeling en ontvouwing van een organisme der eenvoudigate soort , van eeo klompje protoplasma, van een cel ontstaat, zoo ontwikkelen neh ook de zoo veelvuldig onderscheidene en samengesteide levensveracbijnselen die van bet lichaam der volwassen wezens, vooral van dat der dieren nitgaan; in een onafgebroken reeks uit de kiemen dier elementaii* processen, die reeds bet protoplasma der eenvoudigste organismen openbaart. Virtueel zijn zij in deze laatste in zekeren zin reeda aanwezig. Zoo zien wij dan op het tegenwoordig atandpunt der wetenschap atte levensverschijnselen tot lavensuitingen van elementaire organismea en in laatste instantie tot die van het protoplasma teruggebrackt. Het gansche rijk der bewerktuigde wezeos, alle leven, plantaardig zoowel ale dierlijk, is uit een enkele eenvoudige bron afgeleid. Maar hoe sekitterend die tat- komst van ona onderzoek moge zijn , men waehte rich , den afsfcand gering te schatten , die ook op de thans beklommen hoogte de bioiogie nog scheidt van het laatste en hoogste doel , haar bij den aanvang door ona gesteleL Immers het protoplasma zelf is nog niet een enkelvoudig lichaam, een gelijkslachtige zelfstandigheid in natuurkuadigen zin, zooala een kristal, eea eiwitdroppel. De soheakunde ontleedk het in een tal van zeer ooder- acheidene stoffen, en zijne eigenaardige verrichtingen dwingen ons aan te nemen, dat de stoffen, waaruit bet ia sameageateid, niet zosder erde of regel door elkander gemengd, maar op aeer bepaalde, wettige wijze geor* dend en samengevoegd zijn. Bn in oveceenatemming hiennede zga ook de Digitized by Google RBDEVOERING. 108 levensvarschijnselen der elementair-organismen zelfs in den eenvoudigsten voim, waaronder aij sich in het protoplasma der laagste bewerktuigde we* BQns openbaren, nog ala processen op te vatten van zeer ingewikkelden aard, nog samengesteld ten slotte uit chemische, thermische, electrische en mechanische werkingen. Zoolang wij hunne zamenstelling uit deze meer eenvoudige processen niet volkomen hebben doorzien en erkend en de levensversohijnselen zoodoende als het noodwendig resultaat van be* paalde voorwaarden hebben aangetoond , zoolang hebben wij ze niet werke- lijk begrepen, niet werkelijk verklaard. Al staat het nu ook vast, dat alle levenaverschijnselen in dezen laatsten zin begrijpelijk , verklaarbaar zijn, even zeker is bet, dat nog voor geen enkel levensverschijnsel een verklaring in dien zin reeds gegeven is. Slechts hier en daar meent men een aanvang, een eersten stap, eene proeve te herkennen. Bijna alles Mijft aan de toekomst overgelaten. Welken weg hier het onderzoek hebbe in te slaan, naar welken kant zich om raad en ondersteuning te wenden, is aan geen twijfel onderhevig. Zij zijn geen andere als die, waaraan de biologie tot dusverre elke vorde- ring te danken had. Alleen de onderwerpen van het onderzoek zijn voor een deel andere geworden. Dieper en dieper doorgronden der organisatie met alle holpmiddelen die natuur- en scheikunde ons aan de hand geven , waarneming en proefneming op het levend elementair-organisme, ontleding der eenvoudigste levensverschijnselen , opsporen van hunne voorwaarden en van de wetten die ze aan deze voorwaarden verbinden, ziedaar de wegen op welke wij, zij het dan ook na zware inspanning, na harden kamp, toch eindelijk die hoogte hopen te bereiken, waarop het ons zal vergund zijn dankbaar met den dichter uit te roepen: Freu* dieiy ASchtes Gesciapf der Natur, du fnhlest dichfdkig, Jht ien locheten Gedanien, zu dem eie eekaffend eick aufechwanf, Nachzudenkeut Edel Groot Aehtbare Heeren Curatoren dezer Hoogeschool! Aan U in de eerste plaate breng ik mijn diepgevoelden dank voor de eervolle onder- scheiding , waardoor Gtj mij vast aan deze akademie hebt verbonden. Moge het mij gelukken, aan de eischen te voldoen, mogen de krachten mij Digitized by Google 104 TH. WILH. ENGELMANN REDEVOERING. nooit ontbreken, de verwachtingen te vervullea, die door U aan dezeonder- scbeiding worden verbonden. Moge het mij gegeven zijn, iets te kunnen bijdragen tot den bloei dezer beroemde hoogeschool, wier bestuur aan Uwe wijsheid is toevertrouwd ! Hooggeleerde Heeren , Zeer geachte Ambtgenooten ! Indien ik het gevoel van schroom overwin, hetgeen mij overvalt op dit oogenblik, waarin ik de eer heb in Uwen kring te worden opgenomen, dan put ik de kracht daar- toe nit het bewustzijn, dat ik niet meer als vreemdeling tegen U over sta, uit de dankbare herinnering aan een onafgebroken reeks van bewijzen van hartelijke tegemoetkoming , oprcchte toegenegenheid , warme deelneming, die ik van U heb ondervonden, uit het gevoel eindelijk van onder U vrienden te bezitten, die in lichte en donkere dagen mij de trouw van hart en hand hebben bewezen. Onthoudt mij ook in de toekomst deze toegenegenheid , deze vriendschap niet en weest verzekerd, dat ik zal trachten haar te verdienenl Als ik op deze plaats mij niet tot enkelen onder U, mijne vrienden, wend , als ik tegenover U vooral , waarde Donders , alle woorden van dank onderdruk, die mijn gemoed bewegen, dan zult Gij mij verstaan. Wij weten, wat ons in dit leven onafscheidbaar aan elkander ketent. Een woord eindelijk tot U, Weledele Heeren Studenten dezer Hooge- schooll Ook tot U kom ik niet als een vreemdeling. Ook aan U heb ik reeds meer dan e£n blijk te danken van ware toegenegenheid en deel- neming. Met velen van U ben ik door gemeenschappeiijken arbeid, met sommigen door vriendschappelijk verkeer verbonden. Laten wij hopen, dat deze aangeuame verhouding, die mij een ware levensbehoefte is, meer en meer zich bevestige, uitbreide en van gesiacht tot gesiacht zich voort- plante. — Ik heb U mijn wetenschappelijke geloofsbelijdenis afgelegd. Gij kent de richting waarin wij samen zutlen werken. Komt dan, met open zin en hart voortgegaan op dien weg, die ons belooft, de wonderen der bewerk- tuigde natuur in wetten op te lossen! Wij hebben het geluk, een meester in ons midden te zien, wiens lichtende gestalte ons met krachtige schreden op dit pad v66rgaat, wiens vaste hand ons allen een trouwe wegwijzer, een nooit wankelende steun is. Volgen wij hem na. Digitized by Google SERIES LECTIONUM, IN ACADEMIA EHENO-TBAIEOTINA IMI AB IXACTI3 NM3 AHTIYIS AMNI CKMXCCLXX DSQDI AD rillAS AMTIVAS AMI CI9IXCCLXXI A PROPKS80RIBUS ET LECTOKIBUS HABBNDARUM , BlCTOBl FREDERICO ANTONIO GUILIELMO MIQUEL. IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS. b. van RBK8, rude donatus, privatim tamen civium academicorum studia adiuvare, quantum poterit, paratus erit. Zoologiam exponet p. harting, diebus Lunae, Mercurii et Iovis , hora XI, die Martis, hora X. Jnatomiam, Physiologiam et Histologiam comparatam tradet p. harting, diebus Martis et Iovis, hora II. Emercitationibus zootomicis et microscopicis quotidie praeerit p. harting. Physicam ewperimentalem tradet c. h. d. buijs ballot, diebus Lunae, Martis, Iovis, hora XII, diebus Yeneris et Saturoi, hora XI. Meteorologiam explicabit post ferias hiemales, diebus Lunae et Martis, hora III. Ewperimentis instituendis et exercitiis praeerit o. h. d. buijs ballot, die Mercurii et aliis diebus postea indicandis. Mechamcae analyticae explicandae vacabit c. h. d. buijs ballot, die Martis, et Mercurii, hora IX. Geometriam analyticam docebit c. h. d. buijs ballot, diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora VIII. 14 Digitized by Google 106 SERIES LECTIONUM. Elementa Matheseos docebit m. hoek, diebus MartLs, Mercurii, Iovis et Veneris, hora VIII. Astronomiam popularem exponet m. hoek, diebus Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX. Astronomiam theoreticam tradet m. hobk, diebus Mercurii et Iovis, hora X. Astronomiam practicam tradet m. hoek, diebus Veneris, hora X et XI. Botanicam generalem et Physiologiam plantarum docebit *. a. q. miuubl, diebus Lunae, Mercurii et Iovis, hora X, die Martis, hora XI. Plantas officinales et venenatas exponet r. a. g. miuuel, diebus Martis et Mercurii, hora III. Selecta Botanices Capita in usum Candidatorum exponere paratus est 7. A. O. MIQUEL. Geologiam tradet f. a. g. miquel, diebus Lunae et Mercurii, hora II. MineraJogiae primas lineas exponet p. a. g. miqubl , die Lunae , hora III. PAysicam mathematicam tradet c. h. c. qrinwis, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora I. Ulementa Matheseqs docebit c. h. c. grinwis, diebus Martis, Mercurii et Iovis, hora VIII. Stereometriam et IVigonometriam sphaericam docebit c. h. c. gbinwis poBt ferias hiemales, horis dein indicandis. Calculum differehtialem et Cakuli integralis partem primam tradet c. h. c. grinwis, diebus Martis, Iovis et Veneris, hora X. Chemiam anorganicam docebit p. i. van kerckhopf, diebus Lunae et Martis, hora I et die Mercurii, horis XII et I. Chemiam orgamcam exponet p. i. van kerckhopp, die Iovis, hora I et die Veneris, horis XII et I. Chemiam practicam docebit et Exercitia analytica in laboratorio mode- rabitur p. i. van kerckhopp quotidie. Colloquia Chemica habebit p. i. van kbrckhopp, horis postea indicandis. Chemiam pharmaceuticam docebit £. mul&er, diebus Lunae, Martis, Iovis et Saturni , hora IX. Toxicologiam docebit e. muldkr, diebus Mercurii et Veneris, hora IX. Experimenta in Chemia applicata quotidie moderabitur s. muldkr. Digitized by Google SERIES LEGTIONDM. 107 IN PAOULTATE PHILOSOPHIAB THEORBTICAB BT LITBRARUM HUMANIORUM. Logicam docebit c. g. opzoomer, diebus Iovis, Veneris et Saturni , hora II, ad librum suum, cui titulus: Aet wezen der kennis , iterum editum Amste- lodami a bibliopola I. H. Gebhard, anno 1867. MetapAysicam docebit c. g. opzoomer, diebus Iovis, Veneriset Saturni, hora I. Historiam Philosophiae Graeeae em/ontium locis explioabit c. g. opzoomer , horis auditoribus commodis, ad librum Ritteri et Prelleri, cuius quarta editio prodiit Gothae anno 1869. Antiquitates Bomanas exponet i. a. c. rovbrs, die Martis, hora Xetl, diebus Mercurii et Iovis, hora X, die Veneris, hora IX. Hietoriam Oeniium enarrabit i. a. c. rovbbs, diebus Martis, Mer- curii et Iovis, hora XI, die Veneris, hora X. Historiographiam veterem tradet i. a. c. rovers, hoia auditoribus commoda. Bationem Linguae Patriae et Literarum Patriarum tradet g. g. brill, die Lunae, hora I, die Martis, hora II, die Saturni, hora XI. Historiam Patriae enarrabit g. g. brill, diebus Lunae, Martis et Mor- curii, hora X. Lectiones de Liieris Graecis habebit h. van hbrwerdbn, die Lunae, hora XII, die Mercurii, hora II, die Veneris, hora XI, interpretaturus Nubes Aristophaneas et Thucydidis locos selectos. Literas Latinas docebit h. van herwerden, die Lunae, hora XI, die Mercurii, hora I, die Iovis, hora XII, legendo Horatii epistolam ad Pisones et Livii locos selectos. Antiquitates Graecas tradet Sckolasque paedagogieas habebit h. van herwerden, horis sibi et auditoribus commodis. Literas Hebraicas docebit p. db jong, tum Grammatica explicanda, tum I librq Samuelis inde a Cap. XV legendo, die Martis, hora XII, die Iovis et Veneris, hora I. Literarum Arabicarum initia tradet p. de jong, diebus Merourii et Veneris, hora XII. 14* Digitized by Google 108 SERIES LEGTIONUM. Antiquitates Israelitarum explicabit p. dk jtong, diebus Martis, Mer- curii et Iovis, bora IX. Locos selectos Scriptorum Arabicorum cum provectioribus leget p. de jong , die Iovis, hora VI. IN FACULTATE MEDICA. Pharmacognosin et naturalem medicaminum historiam cum eorum virtuti- bu8 et usu docebit g, 1. loncq, die Lunae, hora II, diebos Mercurii et Veneris, hora IX.. Pathologiam et TAerajpiam specialem tradet g. i. loncq, diebus Martis et Iovis, hora IX, die Veneris, hora VII vespertina. Uxercitationes clinicas in arte medica quotidie moderabitur g. 1. loncq, hora XI, in Nosocomio Academico. Policlinico medico praeerit g. i. loncq, aiternis diebus. Physiologiam docebit f. c. dondebs, diebus Lunae et Saturni, hora IX, die Martis, hora XI, die Iovis, hora X. Uwperimentis et indagationibus physiologicis et microscopicis in Laboratorio physiologico quotidie praeerit f. c. dondebs, una cum viro doct. th. w. engelmann. In JNosocomio ophthalmologico lectiones ophthalmologicas , cum ewercitaiio- nibus clinicis, habebunt: f. c. donders, diebus Mercurii et Veneris, hora II; h. snsllbn, Noso- comii medicus, diebus Lunae et Iovis, hora III. Diaeteticam, aliaque hygieinae capita publice tradet f. c. dondebs, diebus Martis et Iovis, hora III. Doctrinam de sensibus exponet f.c dondebs, diebus Veneris et Saturni, hora III. Theoriam artis chirurgicae tradet l. o. van goudobveb, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora VIII. Exercitationes policlinicas in arte chirurgica diebus Lunae, Mercurii, Veneris et Saturni, hora IX, clinicas quotidie moderabitur l. c. van goudoeveb, in Nosocomio Academico. Digitized by Google SERIES LECTIONUM. 109 Operationibus chirurgicis, in cadavere insiituendis , qualibet oblata occa- sione praeerit l. g. van goudoever. Deligandi emercitationes moderabitur l. o. van goudorver, die Saturai, hora VIII. Operandi methodos exponet l. c. van goudobver , diebus Martis et Iovis , hora VIII. Anatomen tutu systematicam , tutu topographicam docebit g. koster, die- bus Lunae, Martis et lovis, hora I, die Veneris, hora XI. Indagationibus anatomico-pathologicis , cadaverum sectione instituendis, in Nosocotnio praeerit g. koster, qualibet oblata occasione. Pathologiatn generalem docebit g. kostkr, die Lunae et Veneris, hora X, die Mercurii, hora X et XI. Medicinam politicam et forensem exponet g. koster, diebus Martis et Iovis, hora II. Exercitationes anatomicas practicas moderabitur g. koster, quotidie hiberno tempore. Excercitationes clinicas in gynaecologia moderabitur t. halbertsma , die- bus Lunae et Mercurii, bora I. Capita selecta gynaecologiae , tradet t. halbertsma, die Martis, hora I. Doctrinam operationum tradet et operationibus obetetriciis in pelvi factitia et in cadavere instituendis , praeerit t. halbertsma, diebus Iovis et Ve- neris, hora I. Exercitaiiones policlinicas in gynaecologia cum provectioribus habebit t. halbertsma, die Saturni, hora X. Prawin obstetriciam in Nosocomio academiae et in policlinico obstetricio moderabitur t. halbertsma. Artem diagnosticam physicam tradet p. a. brondgeest, Medicinae Lector, diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora VI. Ariis diagnosticae propaedeutica exponet p. a. brondgeest , diebus Mer- curii et Veneris, hora I. Galvanotherapiam tradet p. a. brondgbest, die Saturni , hora VI dimidiata. i. p. t. van der lith, in Nosocomio psychiatrico medicus primarius, Professoris titulo ornatus, ezercitationes clinicas psychiatricas moderabitur horis postea indicandis. Digitized by Google 110 SERIES LECTIONUM. Histologiam et physiologiam generalem exponet th. w. rngelmann , in Laboratorio physiologico adiutor, die Martis et lovis, hora IX. Exercitationes physiologico-chemicas moderabitur th. w. engelmann , die Saturni, hora X — XII. IN FACULTATE THEOLOGICA. Historiam Ubrorum Novi Foederis sive Introitum in Novum Testamentum tradet b. ter haar, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X. Hi8toriam Ecclesiae Christianae enarrabit B. ter haar, diebus Lunae et Martis, hora XI. Hi8toriam dogmatum exponet b. ter haar, die Iovis, hora X. Ethicen Christianam docebit b. ter haar, diebus Mercurii et Iovis, hora XI. Exercitationes oratorias moderabitur b. ter haar, horis et sibi et auditoribus commodis. Encyclopaediam Theologiae Christianae exponere perget i. i. doedes, die Lunae, hora II. Doctrinam de Deo {Theologiam naturalem), ad librum suum, cuititulus: Inleiding tot de leer van God, exponet i. i. dobdes, diebua Lunae et Martis, hora IX., die Mercurii, hora II. Criticen iextus librorum Novi Foederis tradet i. i. dobdbs, die Mercurii, hora VIII. Exegesin librorum Novi Foederis tradet i. i. doedes, cum Iesu para- bolas tum Epistolarum Paulinarum locos graviores interpretando , diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora I. Colloquia de rebus Theologicis et Ecclesiasticis habebit i. i. doedbs, horis et sibi et commilitonibus commodis. Exercitationes catecheticas , duce Enchiridio Catechetico a se edito, mo- derabitur i. i. doedes, dieVeneris, hora III. Theologiam biblicam N. F. duce Compendio a se edito, exponere perget i. i. van oosterzee, die Martis, hora XII. Dogmaticam christianam, ad iibrum suum, cui titulus: Christelijke Dog- matiek, I, tradet i. i. van oosterzee, diebus Mercurii, Iovis et Veneria, hora IX. Digitized by Google SERIES LEOTIONUM. 111 Theologiam practicam, inprimis Liturgicam > Catecheticam et Pastoralem docebit 1. 1. van oosterzee, die Mercurii et Iovis , hora XII , Veneris , hora X. Exercitationibus homiieticis praeesse paratus est i. i. van oostbrzee, horis et sibi et Theologiae Candidatis commodis. Exegesin Veteris Foederis tradet p. de jong, interpretando Iobi libro, die Martis, hora VIII, die Veneris, hora XI, et die Saturni, hora XII. Commilitonibus orationes sacras habentibus praesides aderunt atque pubHcis disputandi exercitationibus praeesse parati sunt Theologiae Professores. IN FACULTATB IURIDICA. Disciplinae Iuris naturalis fata et praecipua placita tradet G. g. vreede, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX. lus publicum Batavum exponet, dein lurisdictionis administrativae , quae dicitur, caussas selectas tractabit o. o. vreede, die Lunae, hora X, die Martis, hora IX, die Iovis, hora XII. lus Gentium Europaeum tradet g. g. vrebde, diebus Martis et Saturni, hora X. Iu8 eriminale docebit 6. g. vreede, diebus Mercurii, Iovis et Veneris, hora VIII. Codicem Quaestiomm crhninalium explicabit g. g. vrebde, die Iovis, hora XI, die Veneris, hora I, die Saturni, hora VIII. Ius Pandectarum enarrabit b. i. l. de geer, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Veneris , hora XI. Historiam luris Bomani tradet b. i. l. de geer, diebus Lunae et Ve- neris, hora I, die Iovis, hora X. Institutiones Iustiniani interpretabitur b. i. l. de gbbr, diebus LuAae, Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora VIII. Encyclopaediam luris exponet b. i. l. de geeb , diebus Martis , Mercurii et Iovis, hora I. Ius civile Nederlandicum docebit i. a. fruin, die Martis, hora XII, diebus Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX. Ius mercatorium et maritimum exponet i. a. fbuin, diebus Mercurii, Iovis et Veneris, hora X. Digitized by Google 112 SERIES LECTIONUM. Legem Iudiciorutn privatorum explicabit i. a. fruin, die Martis, hora I, diebus Mercurii et Veneris, hora XII. Ewercitiis forensibus praeerit i. a. pruin, hora deinde indicanda. Historiam politicam enarrabit h. p. g. quack, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora XI. Economiam poiiticam, docebit h. p. o. quack, diebus Martis, Mercurii et Iovis, horis XII; Statisticam explicabit h. p. g.quack, diebus Lunae et Saturni, horaXII, die Iovis , hora I. Publicis disputandi exercitiis praeesse parati sunt Iuris Professores. 1. 8. robinson, Literarum Anglicarum Lector, diebus et horis postea indicandis, Shaksperii selecta interpretabitur opera, et LUerarum Angtica- rum exponet historiam, imprimis XVI saeculi. 1. h. HI8GKN, Literarum Germanicarum Lector, diebus et horis postea indicandis, selecta quaedam principum scriptorum opera interpretabitur, Literarum Germanicarum historiam , imprimis inde a saeculo XVIII, exponet. m. a. e. roberti, Literarum Francicarum Lector, praecipuorum ecripto- rum saeculi XVII selecta opera enarrabit, Literarum Franciearum his- toriam saeculorum XVII et XVIII tractabit, diebus et horis postea indi- candis. Bibliotheca Academica diebus Lunae , Martis, Mercurii, lovis , Veneris et Saturni ab hora XI ad IV, feriarum autem tempore iisdem diebus ab hora I ad III unicuigue patebit. Museum zoolopicum, anatomicum, mineralogicum et botanicum, nec non Hortus Academicus guotidie patebunt. Digitized by Google NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA BHENO-TRAIECTINA, DIB XXXI M. DECEMBKIS A. CIOIOCCCLXX. In Facultate Math. et Phil. Nat 67. * » Phil. Theor. et Lit. Hum. . . 20. * * Mediciua 77. * » Theologica 184. » » Iuridica 143. 491. 15 Digitized by Google DOCTORES CREATI IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA, A. D. XIX M. MARTfl A. CIOIOCCCLXX AD D. XXVI M. MAKTIl A. CIOIOOOCLXXL IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS. D. 5 Aprilis. Albbbtus harms, Amstelodamensis, privatim defensa dis- sertatione, cui titulus: De Theorie der Spkerische beelden, Math. Mag. et Pbil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 28 Aprilis. Iacobus elias stark, ex urbe Rhenen, privatim defensa dissertatione, cui titulus: De loopbaan van de planeet Hecate, Math. Mag. et Phil. Nat. Doctor, magna cum laude. D. 8 Iunii. Arend nijland, ex oppido Delden, privatim defensa dis- sertatione, cui titulus: Over den duur en het verloop van geinduceerde galvanische stroomen, Math. Mag. et Phil. Nat. Doctor, magna cum laude. IN FACULTATE MEDICA. D. 81 Martii. Christjan ioannbs fabids, ex urbe Steenwijk, privatira defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 25 Maii. Gerardus folmer, Groninganus, privatim defensa disserta- tione, cui titulus: Seschrijving en beoordeeling van een geval van verlamming, Medicinae Doctor. D. 14 Iunii. Iustus de vrij, Dordracensis, privatim defensa disserta- tione, cui titulus: Over de uitdrijving der vrucht door uitwendige handgrepen, Medicinae Doctor, cum laude. Digitized by Google DOGTORES GREATI. 115 D. 80 Iunii. Albbrtus antonius middbndorp, e pago den Ham , privatim defensa dissertatione , cui titulus: Over placenta praevia, Medicinae Doctor. D. 16 Decembri8. Teunis breesnee, e pago Nieuwe-Tonge, privatim de- fensa dissertatione , cui titulus: Bydrage tot de kennis der Hydro- meningocele , Med. Doctor, magna cum laude. D. 20 Decembris. Mauritius denekamp, Schoonhovensis, privatim defensa dissertatione , cui titulus: letsover het phenylzuur, Medicinae Doctor, cum laude. D. 22 Decembris. Mauritius meijers, M. D. Campensis, privatim de- fensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 28 Ianuarii. Iacobus marius van loon, Amerfurtensis , privatim de- fensa dissertatione, cui titulus: Over ruptura uteri, Medicinae Doctor. D. 25 Ianuarii. Andreas iacobus molenaar, e pago de Lemmer, priva- tim defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 2 Februarii. Cornelius henricus matthias fock, Rheno-Traiectinus, privatim defensa dissertatione, cui titulus: De koorts in het begin van het kraambed, Medicinae Doctor, cum laude. D. 2 Martii. Isaacus leon, Haganus, privatim defensa dissertatione, cui titulus: Iets over zoogenaamde slaapziekte, Medicinae Doctor, cum laude. D. 24 Martii. Henricus klinkert, Zwollensis, privatim defensa disserta- tione, cui titulus: Aanteekeningen over long- en borstvlies-ontsteking, Medicinae Doctor, magna cum laude. IN FACULTATB THEOLOQICA. D. 6 Aprilis. Hermannus rost, Rheno-Traiectinus , privatim defensa dissertatione , cui titulus: Thascius (Caecilius) Cyprianus, Kerkvader en Martelaar, Theologiae Doctor, *magna cum laude. D. 25 Aprilis. Gerardus ioannes vos, adriani fil., V. D. M. in urbe Goes, publice defensa dissertatione , cui titulus: De nieuwe Synod. bijbelvertaling etc, Theologiae Doctor, magna cum laude. D. 22 Iunii. Nannino ttdbman, Amstelodamensis, publice defensa dis- 15* Digitized by Google 116 DOCTORES CREATI. sertatione, cui titulus: Het atemrecht der gemeente, Theologiae Doc- tor, cum laude. D. 24 Martii. Iosda ianus philippds valbton Jr., Groninganus, publice defeDsa dissertatione, cui titulus: Jesaja volgens zijne algemeen als echt erkende schri/ten, Theologiae Doctor, magna cum laude. IN FACULTATE IURIDICA. D. 5 Aprilis. Didbricds alma, Amstelodamensis , privatim defensis the- sibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D; 6 Aprilis. Samuel petrus jacobds anna van hoogstratrn, Rheno- Traiectinus, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 8 Aprilis. Iands edmundus cornelids ddplicids ijssbl db schepper, e pago Okt, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. etHod. Doctor, magna cum laude. Eodem die. Adriands didbrjcus db vrieb, Amstelodamensis , privatim defensa dissertatione, cui titulus: Onderzoek betrekkelyk de vroegere en latere amnestien, Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 13 Maii. Ioannes paulus balthasar van der mandere, e pago '8 Gravenpolder, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 20 Maii. Gsorgius ludovicus quien, Amstelodamensis, privatim de- fensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Iands oulielmus lasonder , ex urbe Oroenlo , privatim de- fensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 1 Iunii. Eugenids alexandkr stbphands van der kbmp, ex urbe Naarden, privatim defensa dissertatione , cui titulus: leU aver on- toaardigheid naar het Nederlandsch recht , Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 17 Iunii. Barend hulshoff, Amstelodamensis, publice defensa dis- sertatione, cui titulus: De Cheque uit een oeconomisch en juridiscA oogpunt beschoutvd, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 24 Iunii. Gulielmus ferdinand iacobus van lijndbn, e pagoDoorn, privatim defensa dissertatione, cui titulus : Het inkomen der Kroon, Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Digitized by Google DOCTORES CREATI. 117 D. 25 Iunii. Daniel otto enqelen, Leo vardiensis , privatim defensa dis- sertatione, cuititulus: Over arbeiderswoningen , Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 25 Iunii. Henricus andb. hoefhambb, Elburgensis, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Matth. jacobus van oosterzee, e pago Eemnes Binnen, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 29 Iunii. Ianus van binsbergen, e pago Hoogland, privatim de- fensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Mabius kolpf, e pago Deil, privatim defensa dissertatione, cui titulus, Over de dijkplichtigheid in Getderland, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 1 lulii. Janus hermanus keizer, Amheraiensis , privatim defensa dis- sertatione,cui titulus: De getuigenis der leden van het koninklijk ge- slacht in stra/zaken, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 3 Octobris. Petbus van foreest, Alcmariensis, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 5 Octobris. Mabius adrianus swellengrebel, Roterodamensis, pri- vatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 7 Octobris. Ioh. mabtinus luden, Amstelodamensis , privatim de- fensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 14 Octobris. Rijnh. de beaupobt, Rheno-Traiectinus, privatim defen- sis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 2 Novembris. Henbicus hemminqson, Haganus, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor. D. 19 Dominicus namna van hoytema , Rheno-Traiectinus , privatim de- fensa dissertatione , cui titulus*. Bijdrage tot beoordeeling van Art. 1638 B. W. 9 Iur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 20 Decembris. Ianus laurent. aubin nepveu, Rheno-Traiectinus, privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 25 Martii. Henbicus vbeede, Ngladjoe-Iavanus , privatim defensis thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Digitized by Google Digitized by Google ACADEMIA GRONINGANA. Digitized by Google Digitized by Google NOMINA PROFESSORUM, ani INDB AD.in OCTOBRI8 CIOIOCCCLXX AD D. XII OCTOBRIS CIOIOCCCLXXI IN ACADEMIA GRONINGANA DOCENDl MDNUS OBIEBONT. RECTOR MAGNIFICUS SAMUEL SIGISMUNDUS ROSENSTEIN, SENATUS ACADEMICI ACTUARIUS GUILLIELMUS MATTHIAS HENDRICUS SANGER. IN FACULTATE MBDICA. P. z. ERMERINS (obiit 28 m. Maii G. M. H. saNGER. 1871). D- HUIZINGA. I. H. IANSEN. H# G- Mir)DE NDOHP (munus auspica- S. S.' ROSENSTEIN. tus d - 7 Octobris 1871). IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. H. C. tam HALL (rude donatus). K - s - TJADEN MODDERMAN. G. A. ENSCHEDE. p - DB BOER (munus auspicatus d. 23 M. SALVERDA. Septembris 1871). R. A. MEjES. IN FACULTATE THEOLOGICA. P. HOFSTEDE m GROOT. G. MUURLING. E. I. DIEST LORGION. 16 Digitized by Google 122 NOMINA PROFESSORUM. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. I. I. P. VALETON. B. H. C. C. vak i»m WUCK. 0. HECKER. H. E. MOLTZER. C. M. FRANCKRN. IN FACULTATE IURIDICA. 1. H. PHILIPSE (rude donatus). B. D. H. TELLEGEN. B. I. GRATAMA. W. MODDERMAN. G. DIEPHUIS. Digitized by Google OR ATIO QUAM HABUIT SAMUEL SIGISMUNDUS ROSENSTEIN, DIE Xn OCTOBEI8 CIOIOCCCLXXI QUUM ACADEMIAE OEONINOANAE EEGUNDAE MUNU8 DEPONEBBT. 