title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: 'dien hij lang genoeg geleefd had om er de Noodzaakelijkheid van te zien. Maar onder deze Voorwaarden, dunkt me, dat het met dit Gevoelen merkelijk gemakkelijker valt, zich een Denkbeeld te vormen van den Punct waarop, de Portieraalwegen , en de Uitspraak van het Licht, dan wanneer men ware en wezenlijke Uitvloeiingen voelt, die onophoudelijk uit de Bron des Lichts blijven vloeien , en veelal tegen elkaar aanvallen. Van 't Lichten 19 5 verwekt Gevoel, het Voorwerp, dat 'er de » oorzaak van is, gewaar, en oordeelt het , daar te zijn." Indien men nog zwartmaaktheid maakt om te geloven, dat zich de zesde anderdaad op deze wijze toedroeg , al men 'ert zich misschien beter van overtuigen kan, wanneer men op het gebruik van een ander Zintuig afgestapt geeft, dat, evenzo als het Oog, geknipt is om de Voorwerpen, die buiten ons zijn, te kennen kennen. Op welke een wijze en door wat middel horen we de Stem van iemand, die in de Nacht van verre tot ons spreekt ? Is het door middel van de Deeltjes der Lucht , die in zijn Mond den klank aangenomen hebben , en vervolgens de ganze ruimte, die 'er tusschen hem en ons is, doorlopen, om onze Oren te komen treffen ? Op die wijze, gelijk genoegzaam bekend is , geschiedt dit Verschijnsel niet. Men weet , dat een zeker Vak Lucht, van een zeer groote uitgebreidheid , de werking of de trilling van het klankgevende Lichaam, zonder zich te verplaatsen, in alle zinnen door de overbrenging van het geluid op- genschelderd. XV.LES. T. A y- DEXEZL. De lichtstoff is dezelfde als de warmstoff. 20. DE NATUUR nee deeltjes overneemt, en dat ieder gezond oor, in dat vak lucht gedompeld, den klank hoort, welken die vloeistof door de onafgebroken aan elkaar verbinding van haar kleine stofdeeltjes tot hetzelfde overbrengt. Dit voorbeeld, dat doorniemand in twijfel getrokken wordt, niet overtuigend genoeg om ons te doen geloven, dat het lichtend lichaam, op dezelfde wijze als het klinkend, zijn werking aan het zintuig mededeelt door middel van een vloeistof, diezelfde derwaarts overbrengt. Maar wat is eigenlijk deze fijne vloeistof, die ons dus, op alle tijden en op alle plaatzen, in een enkel ogenblik kan overbrengen uit de diepste duisternissen, tot het klaar schijnende licht? Het vuur, tot die trap van werking verlevendigd dat het brand verwekt, doet dezelfde in onze ogen flikkeren; en het licht, door die brand verspreid, strekt zich tot op een veel verder afstand uit; dan men zelfs warmte gewaar wordt. De stralen van de zon, aan de ene kant, die als de voornaamste bronaders zijn van het licht, daar onze aardkloot door bescheiden wordt, doen alles, wat men er aan bloot ziet, warm worden, of zelfs in brand vliegen, wanneer men hun werking door brandspiegels of andere dergelyke middelen grotere kracht bijzet. Indien nu het licht brandt, en het vuur verlicht, mag men dan niet biljker wijze denken, dat eenzelfde hoofdstoff die beide uitwerkelijk te weeg brengt; en dat, zo men ze niet altijd en afzonderlijk met de brandweegpakr gaan, zulks daar uit verbreking komt, dat beiden niet van dezelfde omstandigheden afhangen, zodat ze beide kunnen een en hetzelfde beginpunt hebben verweeldigd zijn? Deze gedachte althans komt met die eenvoudigheid, die welgeregelde spaarzaamheid, welke wij overal in alle werkingen der natuur heersen zien, zeer wel overeenkomt ten minste men kan ze met recht mogen aanvaarden als een weronderstelling, die zeer waarschijnlijk is; zelfs zou ze aan die van DESCARTES enige gelijkenis hebben. 22 De NATUUR Afbreuk doct, volgens welke het licht en de warmte van twee verschillende hoofdstoffen afhingen. Indien men nu wel van zichzelf verkrijgt kan om te geloven, dat de vuurtoffel zich in gevaarzame zelfstandigheid en lichamen, dit tot de aarde behooren, onthoudt, om dat men die lichamen een grotere en voorzienbare trap van warmte ziet krijgen en zelfs in brand raakt door uitwendige beschadigingen en wringen, of door inwendige bewegingen die men binnen in hun dof ontstaan, gelijk ik in de dertiende les heb aangetoond; zal men zich ook lichtelijk door een grote menigte van voorbeelden, uit de drië Rijken der Natuur genomen, overreden kunnen, dat het licht op dezelfde wijze overal tegenwoordig is, zich binnen in de lichamen zo wel als buiten dezelfde onthoudt, en dat er, om hetzelfde voor onze ogen zichtbaar te doen worden, niets anders vereist wordt, dan zekere soort van beweging, en een middelstof, bekwaam om het snel over te brengen. Vericheiden van die Voorbeelden kunnen ons, zoo wij door geen tegenstrijdige vooroordelen ons misleiden laten, overtuigend doen zien, dat het geen, 't welke, op de oppervlakte van een lichaam, schijn en licht geeft, ook in staat is om binnen in dat lichaam warmte te doen geboren worden en stand te houden, indien er nog de een of de andere omstandigheid bijkomt, die tot het uitwerkelijk aanleiding geeft, of hetzelfde. "e begonstigd. Dit kan duidelijk bewijzen worden door de volgende Proefneemingen, PROEFNEMING, Toefje, Met een Stukje van die Fosforus, waarin de vierde Proefneeming van de Dertigste Les gewag van gemaakt is, schrijft men op een blaadje Zwart Papier eenige grote Letters, en brengt vervolgens dat blaadje Papier op een plaats, waar het zeer duidelijk is, Bij 4 Ur XV. LES. I. A Fe DEEL. IV. Deel. 3 Stuk. Bladz. 347. XV. LES. 3. AFK- DEEL. Verklaring van den Licht- Fos- |phorus. 14. Deel NATUUR -. Uiterlijk, | De Letters geven een zeer helder Licht van zichzelf: als het Warm weer is, is dat Licht nog helderder en levendiger, maar het vervliegt dan ook vrielijk: het duurt in tegengestelde tijd langer, en schijnt met enige tussentijdse pauzingen, als het weer koud of vochtig is: door her en her op te blazen, zit men den Mond, zit men met een Blaasbalg, doet men 't geheel uitgaan: maar het herstelt zich eerlang weer vanzelf. Als men op de Letters wrijft, neemt het Licht in glans en helderheid toe, en, zo men zulks met den Vinger doet, en voortgaat met wrijven, wordt dat Licht wel haast een brandend Vuur, dat het Vele schroeien en branden kan, en een vrij gevoelige pijn veroorzaakt. Zo lang het Licht blijft dawnschijnen, zit er onophoudelijk uit alle die plaatzen, waar de Letters getekend zijn, een witachtige Rook of Damp op, die volkomen de Geur heeft, welke aan de Fosforus eigen is," Opklaringen, XV. Les. 1. A F- DEEL. Het einde van dit document is verloren gegaan, waarschijnlijk omdat het een losse pagina was die na de correctie aan de zijkant van het boek terecht is gekomen." De Letters, die met het stukje Fosfor - Oorzaak is Op "t Papier geschreven zyn, moet van 't gemene aanmerken als bestaande uit een dun Lieben Laagje van die stof, dat door wrijving van dat stukje, 't welk de gedaante heeft, van een Tekenpen, is afgegaan. Dezelfde oorzaak, de Wrijving naamelijk, bracht, terwijl dus de delten van den Fosfor los maakte, het Hoofdoffelijk Vuur, dat ge natuurlijker wijze in zich befluiten, in bewegking ; en dewijl die Deeltjes zeer geschikt zyn om voor deszelfs Werking te waken, zo dra ze uitgespreid en elk als op zichzelf afzonderlijk leggen op een Oppervlakte, die met niets anders dan Lucht bedekt is; vestigden ze zich uit elk ander, vervlogen, en lieten het kleine klompje Vuur, dat zetustschend zich bevolkten hielden, voor het oog bloot. Die eigen Deeltjes van den Fosfor van dezelfde zyn wit met DIE NATUUR ook die mij onder de gedaante van Xv e zyn b 2 Wiskundige Oorsprong Rook, na dat die kleine vergaand ging geschied is, ziet uitwaaiend, Rook, er Indien ze door den Wind; eer ze nog Lost wyven van, verspreid, en weggedreven worden. Liet den, heeft de afstaming van het Licht, wind, die ze daar door moesten doen ontstaan, geen plaats. De Letters blijven duister, en geven geen Licht van zich, tot die tijd toe; dat er weer andere Deeltjes zyn, die voor het inwendig Vuur, dat hun bezielt, wuiven door deszelfs kracht alleen en geen andere vreemde oorzaak, het Papier verlaten, daar ze opgekleefd zyn. "Dat de vervloedende, dit vervliegende deel, koos, Deeltjes van den Phosphorus door een inwendige Wendigheid, en niet door de werking van het Ydel, met welke de Vuurstof vereenigd is. Deze scheiding maakt alleen maar om voorgelijke en verscheidenere uit te maken. Want, als men nauwkeurig op zal zien, is het Hoofdstoffelijk Vuur zekerlijk een van de Zilveren Deeltjes van den Phosphorus. Zonder hetzelfe zouden alle de andere Beginstelen, daar het uit bestaat, met elkaar nooit den Phosphorus maken. Van Frans Lucas, 923. Voor een rondomleggende Vloeistof veroorzaakt te worden, blijkt; dunkt me, ontegenzeggelijk daar uit, dat dezelfde veel schever gescheind, en veel overvloediger is in het Ydel dan in de vrije en open Lucht. Meermaals heb ik hier de Proef van genomen. Ik heb een Blad Papier, waarop ik eenige Lijnen met Phosphorus op getrokken had, in twee gelijke stukken doorgeknipt, en een der stukken onder den Ontvanger op de Luchtspanning, waarin ik de Lucht ongeveer verdund en Y1 gemaakt had, gelegd; terwijl het andere stuk ononderzocht op een tafel in hetzelfde Vertrek bleef liggen. Indien dit laatste 25 Minuten lang bleef Lichten, verkwijnde het ten minste 6 of 8 Minuuten, dat het Licht van 't eerste stuk vroeger verdween; maar deszelfs Licht was Gek altyd veel levendiger en helderder. De Warmte moet dezelfde uitwerking op het Licht van den Phosphorus hebben als het Ydel, gelijk mijn ook, bij herhaalde Proeven, de Ondervinding heeft laten zien. Door het gewicht van den Dampkracht of deszelfs Druk." Gelyk ook door Warmte, DE NATUUR XV. LES. Drukking weg te nemen, is 'er een Beletsel te minder; de Deeltjes van den Vasten Plos, op het Papier gespreid, krijgen daar door meer vrijheid om zich uit elkander los te maken en te vervliegen, terwijl ze voor de uitzettende kracht van 't Vuur, dat hen daar toe noopt, wijken. Eenige Graaden van Warmte meer in de plaats daar de Proefneming geschiedt, zetten het inwendig Vuur, dat zich een opening en doorgang tracht te banen, een nieuwen trap van Werkzaamheid bij; en op beide deze wegen moet het Licht der Letteren helderder en levensvrijer scheinen af te stralen, maar ook tevens schierlijk Verwijderen, en geheel vervliegen wordt De Schrijving doet er nog meer toe. Ze helderder - wekt en verlevendigt niet alleen het Vuur en brandt door de Deeltjes, die aan en naast bij de opving. Pervlakte leggen; die best gescheiden zijn om de aankleving die hen aan 't Papier houdt, te overwinnen: maar ze doet ook dezelfde werking op de Deeltjes die dieper zitten, die beter gedekt zyn en vaster kleven. WRAT VAN?"UET LICHT EY waar uit noodwendig, als de Laag van Vasten Fysieke, waar uit de Letters bestaan, een weinig dik is, een voelbare Warmte ontstaan moet; niet alleen om dat er meer Vuur tevens in Beweging gebracht wordt, maar ook om dat die Beweging zoveel kracht daadiger en geweldiger wordt, naar maat dat het Hoofdoffelijkt Vuur, 't welk nu met die Beweging bezield is, meer tegenstand ontmoet, en zich rondom ingewikkeld vindt in Beletsel, die bezwaardlijker te overwinnen zijn; gelijk ik in de twee laatste Lesjes omstandig heb aangegeven. Men mag derhalve met recht zeggen, dat de Vuurklompjes, die zich van zelf, en zonder daar toe aangezet te zijn, uit de eigen stof van den Fosforhards ontwikkelen, daarom doorgaans geen voelbare Warmte van zich geven, om dat ze te weinig moeite behoeven te doen, om de korijs, waarin ze omkleed zijn, te breken en te doen vervliegen. Maar diezelfde zwakke en geringe Werkings van dat Vuur, dat op andere Lichaamen geen aandoening maakt, welke men gewaar wordt, laat echter nog wat krachtig blijkken, wanneer het alleen maar te doen heeft met deeltjes van zijn eigen soort, die buiten twijfel zeer gevoelig zijn om een beweging van die soort, als daar het zelf mee bezield is, aan te nemen. Zo draagt het zich niet in vrijheid, of het doet de Stof des Lichts, die de plaats daar het losgloopt vervult, op zijn wijze en tot op een zekere afstand schudden en trillen, en dewijl die Stof met een onafgebroken aan-een-schakeling tot op de bodem van ons Oog doordringt, wordt dat Zintuig, door de Natuur ten dien einde met den verfijnden trap van Gevoeligheid begaafd, er den Indruk van gewaar, en blijft er gewaar worden zolang een tijdje na, en in dezelfde orde, als die kleine Vuurklompjes op de Oppervlakte van het Papier losspringen en flikkervan. In verrezen Landstrekken van Italie en Provence, met inzonderheid in de Nabuurchap van Besançon, vindt men een steen, die meet als al de peetgen grootte heeft als een Ei van een hoender, van een onregelmatige ronde gedaante, grijs, en naar Russisch Glas zweemende. Deze steen, of een andere van dergelijke soort, die men er ook toe bereiden en gebruiken kan, na gebrand en vers kalkt te zijn; en sindsdien in een Doosje, met katoen of flanel gevuld, bewaard, voelt men. In de natuur vindt men, met inzonderheid in de landstrekken van Italie en Provençel, een steen, die meet als al de peetgen grootte heeft als een ei van een hoender, van een onregelmatige ronde gedaante, grijs, en naar Russisch Glas zweemende. Deze steen, of een andere van dergelijke soort, die men er ook toe bereiden en gebruiken kan, na gebrand en vers kalkt te zijn; en sindsdien in een Doosje, met katoen of flanel gevuld, bewaard, voelt men. Het vermyden hier weer, met voorzorg, gelijk ik reeds meermaal op verschillende plaatsen van dit Werk gedaan heb, enige bijzonderheden te geven van de verschillende wijzen waarop men de bloempenische steen gewoon is te bereiden, of de andere soorten van Steenen op te noemen, die men door Verkalking, even als die van Besançon, deze verlichtende eigenschap kan bijzetten. Ik laat zulks over voor het Werk, waarin ik van voornemen ben een breed verlag te geven van deze en alle dergelijke Bereidingen en Handgrepen, die ik in dit werk genoodzaakt ben stilzwijgend voorbij te gaan of met een enkel woord aan tewijzen, om niet door al te lange uitweidingen niet van mijn onderwerp te verwijderen. eenige Minuuten agter een, voor de vrye en open Lugt, aan het Daglicht bloot, dog liever in de Schaduw dan in de Zon; waarna men hem, om bezigtigd te worden; incen plaats brengt die rondom wel geflooten en zonder eenig Licht is, En op dat deeze Proef te beter ílaage , is het raadzaamít, dat zy, die ze neemen willen, eerft eenigen tyd de Oogen digt toe gehouden hebben, of reeds eenige Minuuten in een plaats gewceft zyn, daar het duifter is. Uitwerkzels. De Steen uit het Daglicht in een don- kere plaats overgebragt zynde , geeft een Schynzel van zig alseen ftuk glociend Yzer, : dat men ondertuffchen egter alles weeten wat men doen moet om deeze Proefneeming zelf te bezoe- ken, men kan zulks vinden in de Cewrs de Cbymis van Lemery, pag. $28. enin de Memeires de ['AAcads des Gcienees 1730. pag 524. vAN '* Licnx $3 dat in't Vuur heet gemaakt;, weer eenigzins XV. LES, bepint te verdooven. Dit Licht duurt ette- ppl lyke Minuuten lang agter een, dog ver- flaauwt allenskens hoe langs hoe meer, tot dat het eindelyk gehecl verdwynt, De Steen van Bomowie , en alle andere Gteenen, die 'er de Eigenfchappen van be- Zitten, doen, terwyl ze dus het vermogen van Licht te geeven aanneemen, geen den minften trap van voelbaare W armte gewaar worden. Als men ze aan de ítraalen van de Zon of aan de Hitte van "t Vuur blootítelt om ze Warm te doen worden, is het Licht, dat zy 'er uit ontvangen, doorgaans minder fterk en helder, dan dat, "t welk Zy uit het enkel Daglicht alleen aanneemen. Als men een groot getal van Proefneemingen reed deze Steenen gedaan heeft, of dezelfde een geruimen tijd, zonder ze op te blazen, bloot laat leggen in een plaats daar dat licht is, verliezen ze alleskens hun kracht; maar door een nieuwe verkalking kan men ze hun voorige Eigenaardchap weer geven. Die Steenen, eindelijk, wanneer ze eerst; voor oorzaak van 't Lichten van den etcen. DE NATUUR, of op nieuw bereid zijn geworden, en zo lang ze in staat zijn om tot de Proefneemingen te dienen, geven een eenigzins zwavelig vlaam van zich, dien men aan hun niet gewaar wordt, als men ze uit de Aarde graaft. Opmerkingen: De Reuk, dien de Bologneese Steen, als hij gebrand is, aanmaakt, is een duidelijk teken, dat deszelfs Natuurlijke Zwaveldeeltjes door 't Vuur dermate van het Aardachtige gedeelte; en van de andere Beginstukken, daar hij uit bestaat, losgemaakt en ontbonden zijn, zodat ze gemakkelijk van binnen naar buiten kunnen uitkomen. Deze fijn geïnachte Zwaveldeeltjes bevatten, gelijk ook alle de andere deeltjes, kleine Vuurklompjes in zich; doch met dit onderfelijk, dat, terwijl ze uit eigen aard zeer geschikt zijn om voor de uitzettende kracht van die Hoofdstoff te wijken, dezelfde naauwelijk de allerfijnste prikkeling noodig hebben, om in brand te raken. Het allerzwakste Daglicht zelfs is een Vuur, dat alleen genoeg is om aan te flammen. DEEL. Men kan derhalve de gloed, dat rood-het geeft, voor heldig licht, daar men den steen van beneden af ziet gloeien, aanmerken als een enig, zeer klein los vlammetje, dat in de openingen en lege binnenruimten van die ver-kalkte stoffen, en door de aardachtige deelen, die een slechts onvolmaakte doorzichtigheid bezitten, heen gaat flikkeren. Een zool kleine en lichte vlam kan geen veelbarrierige warmte verwekken; 't is een vuur, dat onder genoegzaam enig tegenstand, ontploopt en brandt. Na verloop van enige minuten gaat het uit, om dat de aangestoken deeltjes vervloegen zijn; en om dat dit vuur geen kracht genoeg gehad heeft om tot de deeltjes, die dieper in de steenklomp verborgen zitten, over te gaan, en dezelfde door 't medeelen zyner beweging mee te gaan 't branden te helpen. Wel ver van den steen een sterker schijn, zyn licht geeven door hem aan de stralen terug van of vuur. XV. LES. DEEL. De kracht van de tijd, een verhitting en trilling in de grovere deelen van den steen, van de zon of aan de hitte van een groot vuur bloot te stellen, schijnt het in tegengesteld dat men daar door de helderheid van zijn licht verblindt te doen. Ongetwijfeld om die reden, dat men dan een al te grote en al te schuine vervlieging van de brandbare deeltjes der oppervlakte te weeg brengt; of mogelijk ook om dat de schuine steen, die warm begint te worden, ver-. Iemand heeft dit artikel verwezen naar het artikel op Wikipedia over de Rode Draad, waarbij hij schreef: "Het artikel is compleet verkeerd, het hele stuk is een verzameling onzin." Zo moet dit artikel het dan ook worden! Oorzaak, de regelmaatigheid der Beweging, die het Licht vereist, belet en mis of meer in wanorde brengt. Een langzamer vervliegen van diezelfde brandbare Deeltjes der oppervlakte is misschien ook de oorzaak, waarom de Steen zijn kracht en verlichtende Eigenschap met de tijd verliest. Men schijnt zulks ten minsten met reden te mogen veronderstellen; dewijl hij, als hij in Katoen befloet, die kracht langer behoudt. Even als of men hem, door hem op zulk een wijze te ontwijken, en buiten het Daglicht in het Donker te verbergen, beveiligd voor een onts ENTBRANDBING, Vervliegen, wat geen zou doen vervliegen, wat geen hem Licht reed: en dewijl de Steen hem het Lichtende Eigenschap kan weer geven door een nieuwe Verkalking; even als of de Werking van 't Vuur dan meer andere Zwavelddeeltjes uit zijn binnen- en buitenwaarts drijft en zich aan zijn oppervlakte plaatst. PROEFNEEMING, Neem een Dok van efen Linnen, wel Proef met helder en wit gewas, tamelijk fijn, en volkomen doordroogd. Bloot denzelfde tegen het Vuur, tot dat hij zeer heet is geworden, en breng hem dan snel op een donkere plaats. Beweeg hem daar heen en weer, strijkende daar met de hand hard tegen langs, of trek hem stukjes door de Vingers. Kool en droog Waar is tot deze Proefneeming beter geïcht, dan een Warme en vochtige Lucht. UIT, De Steen geeft Licht in het Duister. De Vuurdeeltjes van 't Linnen zyn 'er de oorzaak van. 39 - DE NATUUR Uiterlijk; Men ziet Lichtjes, even als vonken vuurs, op den Linnen Doek flikkeren, en op die plaatsen, die een sterke Wrijving ondergaan hebben, door er met het vlak van de Hand hevig langs te wrijven, of ze tussen de Vingers door te haalen, wordt men Lichtende Vlakken en als gehaalde Looptuuren van Licht gewaar. Op het Linnen bevat, evenals alle andere Lichtstoffen, Deeltjes in zich van die Hoofdstoff, door wier middel de Voorwerpen Lichtverschijnselen geven, of zichtbaar worden. Deze Stoff onder de eigen Deeltjes van het Linnen verborgen, en daar omzwaveld, moet verlevendigd en opgewekt worden, om zich te ontwikkelen, een opening naar buiten te maken, en op de oppervlakte te vertonen. De Warmte geeft haar daar toe de aanleiding, en zet haar in het leven en beweging bij. Men zou ook kunnen zeggen, dat aan diegenen, die het Linnen, van zeer nabij tegen het vuur gehouden, onder het warme voorwerp hebben gelegen, de vuurdeeltjes hebben aangenomen, die nog in de brandbare stoffen, met welke ze uit den vuurbrand gesprongen, omzwaveld zaten, en om er uit los te blijven nog maar wat verlevendigd moesten worden, en met eenige graden van werkzaamheid meer bezield; daar de beweging van den Doek en het wrijven met de Hand hen wel hooft mee voorziet. Dog welke van beiden ook de ware oorzaak is, men heeft althans genoegzame gronden om te geloven, dat dat licht, welk men of als vonken, of als een geheel loopvuur op den linnen doek blauw zien, niets anders is dan vuur; dewijl de warmte het geschikt maakt om licht en schijn te kunnen geven; en het, gelijk de aart is van vuur, ontstoken wordt en in brand raakt door de werking der warmte. Dat licht is waar vuur. XV. LES. I. A. DEEL. Deelstroom van lichtdragende delten, of fosforverbranding. De natuur van licht. Deel 46: De natuur van licht. Deelstroom van lichtdragende delten, of fosforverbranding. De natuur van licht is waar vuur, of fijn vonkende deeltjes, daar het in bevloeten zit: het is een vuur, dat zich alleen in de wijde openingen, en op de oppervlakte van het linnen onthoudt; en dat, gelijk het zwaar ligt wordt samentoegebrand, zoo ook zwerft, wanneer iets te verbranden, zonder enige voorzichtige warmte te veroorzaaken, vervliegt. Gevolgen. De lichamen, die, zonder dat ze doodgaan middels van eenig vreemd vuur zijn aangestoken, in het duister licht van zich geven; noemt men fosforverbranding; een woord, dat een gelijk lichtdraager betekent. Eertyds kende de mens, vroeger, een zeer klein getal van lichamen van dien aart; maar zedert men, nu een eeuw gelede, een betere weg ter beoefening der natuurkunde in schoog, en de exacte wetenschap, de voorwaarden en de kenmerken van deze verschijnselen begon te kennen, zijn de fosforverbrandingsschrooten of lichtdragende deeltjes een van de meest bestudeerde onderwerken van de natuurkunde geworden. door waarnemingen inzonderheid, en het doen van Proeven de Natuur tegengelegene te doorgronden, heeft men dergelijke wonderen. Zo dikwijls ontmoet, en is derzelver getal zo groot, dat een vrij dikke Boek zou moeten schrijven, XV. LES, indien men van allen, die men kent, verslag zou willen doen. Mijn Bevlogenheid en de aard van dit Werk lyden niet, dat ik er eenig uitvoerig bericht van geef, dewijl mijn zulks te ver van mijn Hoofdzaak verwyderen zou; maar ik kan echter niet nalaat, om hier, als bij wijze van een kort uittrek, gewag te maken van het aanmerkelijke en wetenschappelijk, dat ons in dit stuk voorkomt; te meer, dewijl er niets is, dat beter gefusioneerd en krachtiger in staat is om ons van de waarheid, die wij thans op 't Oog hebben, te overtuigen; dat, namelijk, de Stof van het Licht overal tegenzwoordig is, zich in alle Lichamen, in alle ruimten, in alle plakken onthoudt; en dat zij, met één Woord, dezelfde Stof is, als die, welke wij voorheen de naam gaven van Hoefdassoffolie Vuur. Wat weinigen van die Phosphoreuze zijn, zie op welke men niet op een genoegzame schijnbare en sanseminvulbare wijze, zo ik mij niet bedrieg, de een of de andere van die phosforeren. Zij zijn of Natuurlijke, of door mens gemaakte. De Lichende Wierme, dat kruipend Dierje; dat 's Nachts in de dichtst begorte kelders, in de donkerste hoeken, in de verst verwijderde hoeken van onze Huizen te voorschijn komt, is door velen al lang bekend, maar de uitleggingen zou kunnen toepassen, daar ik zoo aanleiding gebruik van maakte, om van de drie voorgaande Proefnemingen reden en opheffing te geven. Men kan de fotosporen in * algemeen in twee bijzondere soorten onderscheiden: De een, die wij natuurlijk zullen noemen, om dat zij blauw schijnen van een eigen, en uit hun zelf ontstaan prachtig Licht, zonder dat ze daar toe voor af enige bereiding behoeven te ondergaan, of waar toe ze ten minste, zonder vreemde hulp, zichzelf weten te bereiden en in staat te stellen: De andere, die wij den naam zullen geven van Korsliggen of door Konfigureren, omdat ze, uiteindelijk van aard, de bekwaamheid van het Licht niet bezitten, en geen fotosporen worden dan door middelen, die de Konst heeft uitgevonden. Beide deze soorten ontmoeten we in alle drie de Rijken der Natuur, in welker onderzoek en kennis de natuurlijke Historie bezig houdt. Elk kent hier, (in Frans) en elders) vandaag en vroeger. Het schijnt van lichten vorm, dit kleine wezelk welke de voetsporen van den Rijn scheint voor te staan, is het Vifje van Tor, bruin van kleur, met vleugels, daar hij mee vliegt, is, en wanneer dit Licht, daar hij inig of bijna niets van heeft, van het voorwerp doet gewaar worden, zich met andere lichten verbinden moet, om zijn voort te planten. De worm geeft niet zijn gehele lichaam geen licht, schijnt alleen af van onder zijn vel, dat hij verspreidt; heeft zijn oorsprong van een zekere vloeibare stof, in zijn ingewanden heeft, en die, wanneer ze door het deel, daar ze in beinvallen, te drukken, uit zijn lichaam wordt geperst. Het denkt aan den algemeenen naam van vliegende insecten, bevelen doorgaans alle die vliegende insecten, vleugels onder schulpvormige kokers of bedekking. De kever, bijvoorbeeld, is DREEL, Voorbijvliende fyxatief. 44 Dr PHOSPHOREN HET LEES. heeft geperst, zodat enige Minuten lang ix L LICHT van zich blijft geven. Het schijnt nog thans, dat het Diertje het in zijn macht heeft om dat LICHT te laten schijnen naar zijn welgevallen, of hetzelfde weer voor eenigen tijd uit te blussen: want het schijnt altyd niet even helder en uitgebreid; en zometijds zelfs geeft het in 't geheel geen schijnsel van zich. Dit doet mij derhalve denken, dat die zoort van Phosphor, die een gedeelte van het Diertje uitmaakt, en wiens lichten of niet lichten van deszelfs. Wil schijn af te hangen, een Stoffe is, wat in de Hoofdstoff des Vuurs niet dan maar zeer losjes is ingewikkeld; zodat dezelfde zier gemakkelijk laat verleiden tot die trap van Werkzaamheid, die genoegzaam is om iedere Stof van volkomen den zelfden Aart, die van buiten haar verblijf heeft, aan te teken en te doen Lichten. — Lichtende — Het zelfde denkbeeld maak ik me ook toe voor die eindeloos getal van andere Dieren, die deze zonderlinge Eigenschap bezitten, dat zij in 't Duister Licht geven; want men vindt er overal, en ieder bewoonbare Hoofdstoff, mag men zeggen, is met zulken bevolkt, die haar eigen zijn. In de Noordelijke gewesten van Europa, en zelfs aan 't midden van Frankrijk, ontmoet men er geen, dan die op de Aarde kruipen; maar in Spanje, in Italië, in Sicilië, en zelfs in sommige van de Zuidelijke Landstreeken van Frankrijk, ziet men de Lugt, bij Zomernachten, van alle kanten flitsen rennen. Deze vertooning, die een Vreemdeling niet dan met verwondering aanschouwen kan, wordt gemaakt door een klein 'Torretje, dat vrij wel gelijkt naar het Mannetje van onzen Lichtende Worm, daar wij zoo aanvonden van spraken. In sommige jaren teelt dit Isebeertje in een verbaasende menigte voort. Het Licht, dat uit zijn Buik straalt, blijft bestendig en zonder opgehouden schitteren, en is zoo sterk en helder, dat twee of drie van die kleine Dieren, die ik een Glazen Buis gezet had, mij s deed denken. 44. De PHOSPHOR heeft geprikt, nog enige mint Licht van zich blijft geven. Het thans, dat het Diertje het in zich om dat Licht te laten zich geven, welgevallen, of hetzelfde weer geen tijd uit te blussen: want tert altyd niet even helder en lui — Zomtyds zelfs geeft het in 't ge Schynsel van zich. Dit doet mij denken, dat die soort van Po, een gedeelte van het Diertje uit wiens Lichten of niet Lichten wil Schyn af te hangen, een Stof in de Hoofdtof des Vuur niet Zeer losjes is ingewikkeld, zoodat zich gemakkelijk laat verleiden trap van Werkzaamheid, die is om iets eene Stof van vol Zelfden Aart, die van buiten heeft, aan te tekenen en te doen. Het zelfde denkbeeld maakt van dat eindeloos getal van aan jeggen, die deze zonderlinge Eige eigenschappen, dat ze in 't Duister Licht Lichtdraagers in zeer groote Vlieg, welke Mevrouw XV. LES. MERIAN onder de Infectie van Srisame beschreven heeft, en daar de Heer PE REAV- uim MUR eenige nieuwe aanmerkingen over heeft gemaakt. De Inwoners die Landen, zegt Pater DU T'ERTRE, bedienen zich 'van om Licht te hebben, en 'ertbij te zien, zoo in't gaan en komen, als 'ertbij te werken. Een en 't gelijke Diertje blijft ongeveer vijftien dagen lang goed tot gebruik, waarna men een ander neemt. De Zee is ook van dergelyke wonderen niet 't Vuur gedeeld. Men ziet die Bezielde Vuurpijlen flikkeringen, tot in 't diepste zelfs der Wateren. Om nu van de Dais, en enige andere soorten van Schelpvleugels, die men al zedert langen tijd in den rang der Phosphoren geplaatst heeft, niet te spreken; kan ik als getuige verklaren, dewijl ik dit nog onlangs zelf heb gezien, dat bij den Zomer de Oever van den Golf van Parijs, en de Straat van Middellandse Zee, krielen van kleine Dierjes, nog zoo groot niet als de kopjes, en die op een verwonde waardige wijze flikkerten. Men ziet er immers een verbaasde menigte van deze voogenaamde Lagosteen (de Meesten van Plaffen) van Vesvietie, op plaatsen daar waar zocht het Zieethos, of dat soort van kruid vindt, men den naam geeft van Zeeier. Het was ook dat ik deze Ontdekking deed het jaar 1749; na dat ik een geruimen tijd hadt gezocht, wat tog de oorzaak mogt zijn van al die Vuren, die ik des avonds op de lag van de Rijnen, in 't ontmoette en voorbijvaarde van Gondels, en lange tijd Muuren; daar de Golven tegen floegen, Vonken zag en Schitteren. De Heer VIELLARD, Doktor in de Geneeskunde te Parijs, was me reeds in dit stuk voor gekomen: men kan in een Verhandeling, die hij enige Maanden na mijn vertrek te Parijs in Frankrijk is toegestonden, de volgende dingen lezen. gedaante van dat Infekt, het welk mij uit het Geflagt der Schoolmeesters dunkt te zijn, afgetekend zien, hoewel ik, om de waarheid te zeggen; dewijl ik het niet dan met een Halfvergrootglaasje bekeken heb, en daarboven de noodige Geleerde-schappen en gelegenheid om het wel en nauwkeurig onderzoeken miste, er niet voor zou kunnen komen, dat ik er alles in gezien heb, wat er de Afbeelding van den Heer VIANELLI aan vertoont. Niet De Titel van deze Verhandeling is: Nuove Speranz in ontorno alle notturne dell' acqua Marina &c. In Veracitt 1749. Als men de Voorrede van dit Werkje, bladz. 10, leest, zou men misschien kunnen denken, dat het op het verhaal geweest is, wat ik van de ontdekking van den Heer VIANELLI deed, dat ik erkend dat de zaak van het Nattelijkte van de Wateren van Parijs aan Infekten moest worden toegekend: maar de ware waarheid is, dat dit verhaal mij niet gegeven is, dan eerst na mijn waarneming, aan het huis van Zijn Excellentie de heer Quirini, en in tegenwoordigheid van acht of tien Personen, die mij hun getuigenis, in dien ik zulks noodig had, niet zouden hebben bevestigd. Kot- vleefch, Viích, Hair van Dieren, Lekvuur, (o0 De PHOSPHOREN Niet allen ziet men dus cen menigte vai Dieren, dien de NNatuur dit zonderling voorregt vergunt voor hun ganíche Leeven, Vuur-en Lichtfiraalen uitíchieten , gelyk uit de zoo aanftonds bygebragte Voorbeel- den blykbaar is; maar het fchynt eok, dat die Dieren zelís, die by hun Leeven geen Licht en Schynzel van zig gaven, allen eg- ter de Eigeníchap bezitten, dat ze Licht- draagers worden.na hun dood, often min- | ften den weigerene Ik ben verzekerd , dat de Heer VIANELLi, zo hy geweeten had hoe de zaak gebeurd was, my de moeite, van hier deeze aan- tekening te maaken, wel geípaard zou hebben: eR ik zou ze zekerlyk zelve niet genomen heb. ben, indien ik 'er geen ander belang in bedoel. de, dan om het decl, dat ik aan die ontdekkiag zou mogen hebben, als het myne te handhaaven; Maar het zou. my gevoelig treffen, indien men dagt dat ik my met onregt dezelve had willen ' tecigenen, gelyk men reden zou hebben om te denken, zo het waar was, dat ik reeds, eer ik die Lichtende Infekten waarnam , 'er van onder-. Recht was geweest, en zo ik, toen ik van mijn ontdekking gewag maakte, de heer VIANELLI niet in dit stuk al het recht gedaan had, dat hem toekwam. Zie de Memoires de l'académie des sciences. 1705, pat. 59. Nellet. LICHTDRAAGERS fytsten zommige pedagogen, van hun lichamen, na dat er iets zekere trap van giftigheid of verrotting, de eigen stoffen van het licht, die in deze gedeelte, gelijk overal elders, heeft verblijf gehad, in februari heeft geteld: om zich te ontwikkelen, en zich onbelemmerd en ontploffen te vertonen. Op de kleuren en andere plekken heeft men al het vlees van een vleeshal als bezaaid gezien, mot glas op de vlekkens, binnen dat uit bloesem ontstaan of het wel goud tot gebruik door zonder gevaar te gaan was en op merkkwaad zelfs en toezicht de overbodige opgewekt om er in te voorzien. Dit wil worden afgevat van vlees, dat hier en elders op straat, in gebouwen, op markten te gebeuren heeft, de haaien, en van verschillende andere dieren, vonkelt onder de hand, die het strekt; in onderhuid als het koud weer is; en zeer vele mensen zijn er, die zich in het vlees niet kunnen komen, zonder dat ze vuur uit hun haar zien en zelfs boorden springen. Schijnzelen van die zelfden soort. Zijn het ook die de Stalknegs soms tijd 700 verrijkt maken; en hen doen zeggen, dat sommige Paarden gerotsamd worden van Dwaalspelen en Vuurige Gevenden, Al van oude Tijden af, heeft men meermaals zekere Vette of Gevriekte Dampen uit Leefende Lichamen zien uitwaffelen, als van zelve en zonder iemands toedoen in brand vliegen, en een zoo wit en los Vuur doen ontstaan, dat het, zonder gevoeld te worden, alleen op 't Gezicht en enkel door Zijn Schijfje te merken was. Dit is dat Vuur, waar men, onder den Naam van Ignis Lambents of Lekkenend Vuur, zo dikwijks bij de Schryvers, Ouden en Hedendaagse, gewag van gemaakt vindt. Gaan wy van de Dieren tot de Plantensystemen, vindt men zonderlinge voorbeelden bij Valisnius, Tom. 5, pag. 212. en volgende; en ib een Verhandeling van Excerptie met als titel Voetius Lambents, N. Aanhang - Bij deze Lichtgevende Dampen, vindt men zonderlinge voorbeelden bij Valisnius. Tom. 5, pag. 212. en volgende; en ib een Verhandeling van Excerptie met als titel Voetius Lambents, N. of LICHTDRAGERS 953 Zeven over, wij zullen er ook een zeer grote menigte onder ontmoeten, die van een natuurlijk en uit haarzelf ontstaand licht schitteren. Wie, bij voorbeeld, weet niet dat dood hout, van een week en zacht vlees, als het tot een zekere trap verrot en vermolfemd is, het licht, daar het overdag met een beichelen werd, om de gehele nacht behoudt; en dit vreemdeling, zo men aan het feestmaal van eenige beroemde schrijvers wil geloven, is zo algemeen in het Noorden, en van 700 jaar een uitwerking, dat de reizigers om's nachts veilig voort te trekken, en te zien waar ze gaan, hunne leidslieden stukken van dit gloeiend hout; voor zich uit laten dragen, waar door het licht genoeg wordt om den weg te onderscheiden. Deze wonderlijke eigenschap kende men nog niet, dan bleek het in een zeer klein getal stukken van dergelyken soort, toen de heer Becar hoogleraar in de scheikunde, en lid van de... XV. LES, I. A F- DREL. vorm Hout, Olsen: Magn*: , Ovié- de, Xc. Werb'tuig van den Heer BEC- CARI tot 4e Proef dr Pbhos- phoren 62. "o Dr. PuosrPtrHG OR. EN. IX. DES. -de -Académie van 't Zoogenoemde LiefdePutum | 3, ATF- DEEL, van: Bezetting, begon te vermoeden, dat de -Zelve lieflijk wel aan veel meer andere zorgen moet eigen zijn , met het onderscheid mogelijk alleen van wat Meer of wat Minder; 't zy ten opzicht van de Duurzaamheid van het Licht, 't zy ten opzicht van deszelfs helderheid en kracht. Het Geeftig Middel, dat deze Vernuftige -Natuurkundige uitvond, om er de Proof van te nemen, verdient dat men er een Beschrijving van geef, Hy liet zich een draagbaar Koetsje of Draagstoeltje maken, dat van alle kanten zoo dicht kon geflooten worden, dat er geen het minste Licht van buiten in kon komen: en in een der Zijden van dit Draagstoeltje deed hij een Draai zetten, van het zelfde maken om rond te lopen als men wel ziet in de Nonnenkloosters. Door middel van dit Toestel kon hij lang achter een als opgefloten blijven zitten, zonder den dag te zien; syn ogen daar door recht geïcht maakten, om zelfs een flauw Licht gewaar te worden, en Zoo dikzelig als hij wilde, en dat in een oogwenk bij het Licht, de Lichamen, daar hij voor had, de proof van te nemen, uit den heldere Lichten dag overbrengen, in de diepste en volkomenste Duisternis: alle Voorwaarden, die in Proefneemingen van dezelfde soort ongetwijfeld met elkaar dienen gepaard te gaan. Onder voortzetten zyner Proeven met op verfzulke een loefsel, ontdekte de Heer Bec- dera int" DARN, dat Dennehout, toileg en zó als het de 'Timmerlieden gebruiken, verfzulke Schorfen van Boomen en Planten, wier kleur naar het witte trok; Katoen, Zout van Planten, Wijnsteen, witte Suiker en witte Was, Dook van Vies en Dook van Hennep gemaakt; en boven al Papier; Natuurlijke Phosforen waren, die door het Daglicht aangezogen worden, en in het Duister enige Minuten lang achter een bleek schijn geven, hoewel met een flauw werkelicht, dan dat van het vermolmde Glimmerhout. De zelfde Natuurkundige bracht ook, op dezelfde wijze, Dierlijke en Gevulkaniseerde Stoffen ter Proef. In opzicht van deze laatste waren hem reeds, in 't een en 't ander, de Heeren Boyle en Hrvats voorgekomen; Boole bij geval een Diamant, die, als men hem uit den Lichten dag in 't Donker bracht, schijnzel van zich gaf, ontmoet hebbende; onderzocht hem op allerlei wijzen, en schreef daar een korte Verhandeling over, waarin men verhopen zeer opmerkelijke Waarnemingen vindt. De Heer Durand deze ontdekking, en enige andere van om hetzelfde soort, door verschillende Natuurkundigen gedaan, ten Grondlegger neemende, zette, door zijn Navigaties, dit stuk merkwaardig verder voort, en deed door zijn Proefnemingen zien, dat de Eigenheid, of in de Duisterheid te Lichten, een voorrecht was, daar bijna alle gekogt zijn een zeldzaamheid: want, voor het overige was het een Steen van een zeker onzuiver Water en hij had verhalen gebreken. LICHTDRAAGERS de Diamanten, inzonderheid die Geelachtige waren, en een grote menigte van andere fijne en kostelijke Geschenken, mee beschreven waren. De Heer Durav, ziende dat die Natuurlijke Phosphorescenten, onder de hand, hoe lang hoe meer aangroeiden, en zich tot in 't oneindige begonnen te vermenigvuldigen, noodigde de Natuurkundigen uit, om deel aan zijn Arbeid te nemen, en hem deze nieuwe Ontdekking; die hem onuitputbaar scheen, te helpen insamelen. Op deze uitnoodiging was het vragenlijk, dat de Heer Becan al te meer beschreven, om zijn Nasporingen over Stoffen van die soort, daar hij reeds een begin van gemaakt had, verder voort te zetten. Men zag uit het uitmuntend Werk, dat hij van zijn ontdekkingen heeft uitgegeven, dat verre denken. De quarplurimis Phosphoresis sungle primum detectis Cox; mentarius. Bononie 1744. Op dit Werk zal nog een vervolg komen, 't welke reeds in de vergaderingen van de Akademie van het Illustrium van Bononie is voorgelezen. XV. LES. Aarde, Zand, Steenen, Zouten. XVI. LES. Aarde, Zand, Steenen, Zouten, Diverse soorten van Aarden, van Zanden, van harde, week, doorzichtige, ondoorzichtige, Gebeide en andere Steenen, Steengruis, verstaende Dierlijke Stoffen, Zouten, en ontelbare andere, met een min of meer sterkt Licht in zich Duifte, schijnend, als zij zijn voorzien aan het heldere en genoegzaam alle soorten van Stoffen, -Daglicht blootgelegd geweest zijn. 