title: Annales academici
creator: Rijksuniversiteit te Leiden, Rijksuniversiteit te Utrecht, Rijksuniversiteit te Groningen, Amsterdam (Netherlands) Athenaeum, Deventer (Netherlands). Athenaeum, Athenaeum te Franeker (Netherlands), Amsterdam (Netherlands) Seminarium theologicum augustinae confessionis
text: Nonnulla paululum tacitante memorant experimenta Floursii, ut hypothesis suam firmament. Hic nempe observavit, si in avibus per strata cerebri substantia tollatur, per gradus evanescere sensibilities psychicas, donec, toto cerebro sublato, omnis facultas perceptionis corporeae pereat et animalia sine moto maneant, quo facto tamen per plures menses earum vita alimentis, artificio ingestis, sustentari possit. "Quid", inquit Buchner, "ultra requiris in demonstratione psychen et cerebrum unam eandemque rem esse, si re ipsa cultro partes singulas animi praeddere et tollere detur?" Vix opus erit, ut moneam, ex eiusmodi experimentis legitimas in hac re conclusiones deduci non posse, aut ut moneam eiusmodi experimenta in animalibus facta non ex toto ad hominem transferri posse. Sed ponamus eodem eventu ea in homine ipso fuisse facta, demonstrarent tamen id unum tantum, arctum esse vinculum inter cerebrum et actionem psychicam, — corpus hominis vel cerebro sublato vitam plantarum vitae similem posse agere, sed neque experimento eiusmodi, neque ullo alio eo pertinente demonstraveris certo psychen et cerebrum idem esse. Si libere, sine praenubis opinionibus res reputent, fatendum debent physiologii, se de animi essentia nihil quidquam nos docere posse. Nec mirum! Fons praecipuus investigationis physiologicae hic paene ex toto praeclusus est, experimentum nempe, cuius ope quodcunque in hac re observatione constat veluti ad amussim exigi possit. Praeterea campus iste, in quo actionem suam ostendit, terra plane incognita habenda est. Digitized by Google 174 l. HISSINK JANSSEN Tpse VoGTius prae multis huius doctrinae antistes, testatur: "Nos plane nescimus qua ratione materies nervorum agat, — quatenus nos observemus, principium actionis, quod per totum organismum pateat, omnes eius motus ordinemus, omnes perceptiones colligimus in perpetua esse quiete et stabilitate." Nullam observare possumus mutationem in fibrillis nervorum, sive agant sive quiescant. Scientia nostra structurae cerebri perexigua est; cognimus formas quasdam esteatas in mole materiae, de structura penitiente, de elementis organoides portis vix quidquam didicimus. In tam exigua copia instrumentorum cognoscendi conclusio, quae satisfaciat postulatis disciplinae accuratae, deduci nequit, nec physiologia de ea re quidquam affirmare potest; nam quamdiu modus incognitus est, quo cogitationes fiant, duae res accidere possunt, nempe, ut aut psyche omnino existat, quae a cerebro seiuncta sit; aut cogitatio et omnis psychis actio non nisi cerebri functio sit. Et tamen illi certo hic pronunciare audent, ita ut quaeras, num obliti sint superbi dicti sui: "argumentum ex observatione ductum neminem effugere posse" ipsam rem factam hic dominari! Videntur omnino! Sed est consequentia necessaria principiorum positiorum: vires et materies a se invicem seiungi non possunt, — vires non sunt nisi proprietates materiae. Ista placita, quae tendunt in notionem numinis supra materiam positi, etiam perducere debent ad negationem altioris cuiusdam in homine principii a materiae separati, et hic quoque philosophi illi, certam demonstrationem postulantes, aut iactantes, ad fidem suis verbis habendam demittunt suos discipulos. Cum doctrina de animo et corpore unum quid efficientibus, non dividendum, tum doctrina de psyche per se constante, si censeantur ad normam disciplinarum physicarum, hypotheses sunt: sed philosophi illi suam hypothesis veritatem esse iactant. Nulius autem eorum adversarius, qui non plane rudis sit in naturae investigatione, defendet doctrinam de animo per se constante habendam esse veritatem ex eiusmodi investigatione deductam, — etiamsi alia via, quam naturae revelatione, ad firmam fidem ei habendam pervenerit. Quodsi igitur cognitio compositionis et functionis cerebri, — quodsi investigatio physiologica coniuncta cum iis quae docuit anatomia et physiologia compara ta non ducat ad evidentiam in his rebus, quaerere possemus, numine, nemo sperato contemplatio psychicarum functionum ipsarum rem magis illustrare posset; sed responsio ad hanc quaestionem, quae opinionem de psyche per se constante multum confirmaret, posita est extra limites, intra quos me continere decrevi. Superest ut brevi dicam de effectu, quem philosophia illa si latius serpat in generis humani societatem ederet; quemque quidem noxium fore iam ante dixi. Non opus est ut psychologiam illorum, quatenus de ea exposuerunt, tradam. Unum quid caput rei est, ubi de istius doctrinae efficacia loquimur, nempe omnem actionem psychicam non esse, nisi actionem mutuam materialium necessitarum et ex legibus chemicas et physicas pendentium. Breviter: homo machina est, licet machina sentiens, idearum sua conscia, sensus, sed machina tamen, quae a rebus internis et externis ita dependet et ab his regitur, ut arbitrii, quod liberum vocare solemus, in homine et voluntatis ne vestigium quidem relinquatur. "Actiones hominum," inquit Vogtius, "non sunt nisi effectus nutritionis et materiae mutationis in cerebro, ipso illo, quo quis aliquid agat, momento." In credita hac necessitate actionis psyches, qua hominis arbitrium, uti ipse Vogtius concludit, ab omni culpa vacuum ponitur et sponte sua quidquam faciendi facultas homini eximitur, ubi cum conscientia sui aliquid agit, sita est, ut plane dicam, pestis huius philosophiae. Si naturae necessitas illa in hac re existeret, si principia prima illa philosophiae vera essent, non liceret loqui de noxia vi huius doctrinae; sed tum quoque res esset et inutilis et supervacanea cum eam defendere, tum eam oppugnare. Utrumque tamen fit, et hoc ipsum ei adversatur; nec minus adversatur interna pugna, quae cernitur in illa, quum ipso illlo tempore, quo liberam quamque psyches actionem negat, libertatem sibi exposcat et libertatis causa scilicet omnem auctoritatem civitatis et ecclesiae oppugnet. Quodsi, uti illi philosophi volunt, homo nulla libertate gaudet, nullo non tempore viribus externis regitur, quocumque nomine eas appellare iubeat. Si singuli homines non sunt, nisi id quod a parentibus, nutricibus, — locis, temporibus, — aere et eustempere, — sono et luce, — alimento, vestimento efficitur, — nemo quisquam alio modo, quam mutatione facta in actione virium illarum, liberari potest ab ea fide, quam illi superstitionem esse putant. Nec tamen hodierni philosophi istius scholae perinde atque illi et assecla fecerunt, qui olim fortes, desinere parum praedicare, novam suam doctrinam referre mondi theoriam, quam evangelii instar hominibus obtrudere, ut ab omni superstitione liberentur, ut ad novam vitam perducantur, — ut beatorum chori vitam in hoc terrarum orbe degant — Sed qui fieri poterit, ut homo eam doctrinam intelligat, aestimet, ei obsequatur? Nonne in eo, quod philosophi nostri ab hominis voluntate fluitant, ipsi indicium nobis praebent, se suorum placitorum esse immemores, philosophiamque suam effectum posse edere perniciosum, quem ex suis argumentandi principiis debent negare. Necessario iste effector pendebit a flumine opinionum quibus certo tempore homines addicti sunt. Quodsi flumen illud, ut ita dicam, versus eiusmodi philosophiam tendat, habebit facile discipulos. Flebus quaedam credula certis ratiocinandi principiis carens, fideli naturae necessitatem amplectens, tamen praescripta illius philosophiae, sicut hominum instar, in vitam transferet et, ubi sibi, aut alii nocere poterit, inde excusationem petet, quod quae fecerit, vi coacta fecerit. Praecepta moralia quacunque neglegi poterunt, ubicumque aut hominum interest, aut is lubet, et tamen se culpa vacuos iudicabunt. Forte non magni pretii habenda sunt praescripta moralia secundum hanc philosophiam: audiamus enim eius responsa. Furta vetantur; sed nulus momenti est; nam apud plures gentes fortuna virtutis loco habetur et pauper, qui de ditioris aliquod furatur, non vult iniuria hunc afficere, sed ius suum tantum sibi vindicat, cum omnibus pariter bonis, quae mundus obserat, uti soleat et possessio communa omnium sit. Adulterium nefas habetur. Sed matrimonium fortuita et humana institutio est; et praescripta moralia matrimonium spectantia arbitraria sunt et talia ut conscientia raro istis adstricta videatur. Et summum religionis Christianae praescriptum: inimicas etiam carae Sabendis, — philosophis illis non audiat quid est nisi praescriptum ridiculum, quod omni sensu homini insito adversetur. Qui re ipsa ipse obediret et alii, ut obsequerentur eusmodi praescripto vetat, eum neus aut furentem, aut mente captum habere oporteret. Eiusmodi doctrinam Germani nonnulli latius latiusque spargere per populum student editis hunc in finem Urbis, ad Tulii captum accomodatis. Digitized by Google ORAION. 177 quibus illa philosophia adumbratur. Argumenta autem sunt eiusmodi, ut sponte intelligimus, ut principia unde argumentatio deducitur et huius ipsius filum non solum ab imperita plebe, sed etiam a cultioribus saepe perperam non possint; sed similia quae ex principiis illis deducuntur sub forma placitorum oratione splendentium alliciunt homines et fidem sibi conciliant, quia venditantur pro maturrimis accuratissimae doctrinae fructibus. Et ecce! Quare philosophandi ratio hanc hoc tempore plus periculi habeat, quam sub finem superioris saeculi: nempe se innitens gloriaturl disciplinis physicis. Magni hodie aestimantur illae disciplinae; forte quia tantam habent efficaciam in rebus hominum singulorum et civitatum. Saepe quae in iis traduntur pro divinis oraculis habentur. Quodsi iam ista philosophia sua placeat diffundere studet sub titulo corollariorum ex naturae contemplatione deductorum, quaerimus num vere pemidosam illam esse dixerimus, nec ne. Quid fieret in civitate si apud omnes omnes valeret et agendi norma esset doctrina eiusmodi quae doceat virtutes, vitia, continentiam, libidinem nihil alind esse nisi sequelas ineluctabiles conditionis cerebri, quae a causis externis ex toto peudet? quae doceat hominem numquam culpari posse, quodcumque sive agat sive negligat? Talem civitatem ne cogitare quidem sine horrore possumus; perturbatio esset perpetua vinculorum omnium, quibus homines inter se continentur; religio et morum probitas ex ea exularent; cuivis libidini, quibusvis cupiditatibus indulgeretur, ipsa civitas esset sine humanitate; non hominum sed brutorum convivium quidem nasceretur, ipsa civitas periret. Si progressus facti in disciplinis naturalibus tali modo ad vitam hominum transferuntur, affirmare non licet eorum studia ad intellectum roborandum, ad ingenium excolendum, ad amplificandam salutem hominum valere, sed fatendum est, eas hominibus opprobrio simul esse et exitio. Superest A. A. ut brevi commemorem Academiae fata superioris anni. Cuius universum decursum si respiciam, puto eum inter faustos esse numerandum. Multa sane bona ei acciderunt, sed, ut fit in rebus humanis, bona ista minus optabilibus rebus, quae nullois accidentur, fuerunt permista. Digitized by Google 178 I. HISSINK LANSBERG Ut primum de subsidiis institutionis videamus haec respiciens, fere repetere possim quaerelas, tam saepe iam prolatas, ea non satis magna esse, ut sufficiant iis, quae in instituto, quale nostra Academia est, requiruntur. Si ea quae possidemus, conservare valemus, at de amplificatione vix sermo esse potest. Sed possim videri iniuste reprehendere, de his rebus amplis verbis monendo, quum si id de hoc loco faciam fortasse viderer capere viros illustris Academiae curatores, a cuiusmodi re quidem animus nimme alienus est meus. Quae nempe ex aerario publico collectionibus qualibus- cumque Academiae tribuuntur, quaeque perexigua sunt, aucta esse novimus indeesso vestro erga Academiam studio, quod vos impulit ut a Ministro Regio peteretis iterum iterumque subsidiorum augmentum, quod tandem concessum est, et quo factum est, ut parva pecunia, quae Bibliothecae ad libellos coemendos destinatur, aliquantum certe creverit et fieri potuerit ut et praetium collectionem ad historiam naturalem pertinente, quam Clarissimus Nicolaus de Fresmais colegerat et ea collectione nuper defuncti, dexterrimi, eruditissimique prosectoris Academiae Ultrajctinae Schubartii multae res emerentur, praesertim ad anatomiam comparatam spectantes. Ita locupletatum est Museum nostrum Historiae naturalis e priore collectione multis sceletis animalium nitidissimis et praeparationibus arte inictis; ex altera collectione praeter praeparationes vertebratorum, multis speciminibus anatomicis artificiosse confectis animalia non vertebratorum, nempe Limacis cinerei et variabilis, dyfselii marginalis et multis alis, quae omnia enumerare nimis longum esset. Reliquae collectiones instrumentorum physicorum, chemiorum, chirurgiorum et ad artem obstetriciam pertinentium, — museum anatomicum, hortus botanicus potuerunt servari in sua conditione ut ad institutionem idonea habenda sint; figuri, ditari non multum potuerunt. Assiduis curis Viri Clarissimi, qui Bibliothecae praesit, nova dispositio libellorum eius paene ad finem perducta est. Quo facto facilio erit conceptus thesauri, quem possidet, adeoque usus eius multo late patebit. Gratias debitas agimus Viro Clarissimo Enschutz pro diligentia qua has res administravit, omniaque fausta illi in hoc labore optamus. Fraeterquam eminebat in usu novorum, de qua iam supra locutus sumus, bibliotheca locupletata est donis, tum professorum, etiam eorum, qui illo munere non amplus in hac Academia funguntur, tum alienorum. Digitized by Google ORAATIO. 179 Res Academiae uti esse haec quoque contigit ut ex aerario publico pecunia ei praeberetur, destinata ad iuvenum studiis, qui alieno subsidio carere non possunt. Quae res eo gratior accidit, quia examine instituto eorum, qui auxilium eiusmodi sibi petiverunt, constitutum, academiam e pecunia a professoribus aliisque collata satisfacere non posse iusto desiderio eorum, qui dignos se praestiterant, quorum studiis tali ratione subvenitur. Senatus hac re observata, misit epistolam ad Ministrum Regium, qui rebus internis Regni prospicit. Quae non frustra, quod gaudeamus, missa fuit. In vos intuentes, Viri Amplissimi Academiae Curatores! gaudeamus vos omnes salvos esse et perge, curandis rebus Academiae. Praeter alia gravia, hoc anno hoc officio vobis funendum fuit ut duabus cathedris vacantibus evocaretis eruditos, qui professoris munus in se susciperent. Nemo iam negabit vos isto officio ita esse functos, ut Academia uberrimos fructus capiat, et diu, ut speramus, captura sit e vestro electu. Quam porro Academiam curae habeatis, quantopere tum Academiam, tum professores diligatis, testatur vocatio professoris extraordinarii in facultatem iuridicam, quam vos Augustissimo Regi suasistis, et ab eo, ut fieri liceret, petiverunt. Quo consentiente Vir Clarissimus van Bonn Val Faure hoc est omatus, quem collegam iam salutare licet. Maxime tua causa, aestimatissime Nicholai discipulus olim tuus vocatus huc est Adhuc iuvenili mentis vigore et amore iuvenili operam navare pergis studiis, in quibus vitae tabescere duum posuisti, — minus gratum quid inesse potest in senso, corpus citius interdum quam animum labere aetari, sed paucis conceditur integras utriusque virutes ad extremam usque senectutem servare. Ultra triginta annos munere tuo in hac Academia functus insigni illi ornamentum eras, — paucis annis tempus a lege quieti destinatum tibi aderit. Serva non solum ad illud usque tempus, sed multis etiam annis insuper, qua fruere sanitatem, quae facit ut adhuc debito modo munere tuo fungi tibi liceat. Nemo professoram quacumque de causa hoc anno Academiae ereptus est; utraque cathedra, discedentibus superiore anno duobus collegis, vacua facta, iam rursus occupata est. Fere omnes usi sunt sanitate, quae faceret at lectiones interrumpere non cogerentur. Aestimatissimo nostro collegae Fareau non ex toto illa bona valetudo per totum annum contigit. Etiamsi per ferias aestivas multum convalescerit, iterum tamen impeditur quominus lectiones suas habeat. Brevis ad sanitatem integritatem restitutur et corporis et mentis viribus vigens festum diem, qui iamstam adfuturus est, celebrare illi contingat, quo per lustrum integrum munere suo in hac Academia functus erit, — dite servetur suis, nobis, Academiae, Ecclesiae a Deo optimo maximo precamur. Vobis collegae carissimi, Hecker, Francksen et van Boneval Faure, quos Senatus nomine salutare munus vestrum adeuntes rectori mihi contigit, hodie gratulor iam partem huius anni in munere Academico consumatam. Iam supra dixi, laborem vestrum Academiae profuturum. Id ipsi ut sentiatis aliquando vobis exopto et sit iste sensus vobis in prosperis rebus felicitatis incremento, in rebus adversis, quas Deus avertat, consolationem. Licet nemo hodiernorum professorum Academiae ereptus sit, mentio tamen facienda est mortis Viri Claudii, qui pluribus annis ante professorio munere in universitate Groningana est functus. Sentitis me cogitare Serpioh Brouwer, qui anno vicesimo tertio huius saeculi professorium munus adiit, habita oratione: "Nobis hanc aeternam vitam vitare constituto universa praecipue ad patriae nostrae commodas", — et ei cuius indefessum laborem et magnam eruditionem usque ad annum trigesimum quintum fructus cepit Academia. Quo tempore valedixit ei et privatus vixit, donec delegatus ex ordinibus Provinciae Frisiae in ordines generalibus adscriptus patriae commodis inservire alio quam antea modo coepit, quod quum aliquandiu fecisset, ad vitam privatam rediit, in qua studia sua numquam neglexit, sed ea colere non disti. Qui olim discipuli, collegerunt erant amicum pie recordantes virum vere praestantem; cui utinam terra levis sit! Dolorem vestrum innovare paene vereor, cum vos alloquor, quibus paulita mors cara vobis capita abstulit. Tu, amicissime van Deen, adhuc mortem luges socrus carae. Tu, Nobilissime et Vos van Steenwijk, desideras carissimum filium, in hac Universitate iuris studiosum, tibi, amicisque suis longo morbo ereptum. Acerbus casus tibi dolori fuit, eiusque doloris nos quoque partem certe sensimus. Tempus eiasmodi dolorem non tollit, sed lenire saecleris solet, quod ut tibi quoque contingat optamus. Id si faetum fuerit, recordatio eius filii tibi fiet, spero, iucunda, eumque tibi repraesentabis qualis in hac terra fuerit, et agnosces eum ad beatiorem sortem evocatum fuisse a summo rerum omnium Moderator, in cuius decretis acquiescens bene cum eo actum esse confides. Tu quoque lugubri rursus veste indutus es, amice collega van Hall. Brevi tempore intervallo duo tibi liber sublati fuerunt. Adhuc lugenti mortem filii natu minimi mors sustulit tibi, uxori familiæ tuae tuam filiam carissimam. Cuius animus non commovebatur isto nuntio? Novimus te non dolorem fovere ut illi, quibus spes nulla supersit; non potuit non cogitatio tuum animum subire, corpus mortale tantum exstinctum et terra mandatum esse, superesse neque unquam exstinctum iri animum immortalem. Haec reputans et Numen sine quo nihilo nobis contingit, suspiciens, superstes quae a Deo nobis accidunt bona esse, quamvis acerba videantur. Quid tibi dicam, Hickeu! Anno ante ipsum hunc diem in urbe dirus grassabatur morbus, qui eodem paene tempore ambos tuos quoque liberos prehendit. Post paucos breves dies, sed qui prae metu longi tibi facti fuerint, reditu ad sanitatem filiolae tuae gaudebas, sed gaudium illud brevi exstinguebatur paene insigni dolore, quem filii tui obitus tibi attulit. Nemo fuit, quem non miseruit tristis affectus; sed quod lenimentum, etiam si nullum id esse non affirmabis, quod, inquam, lenimentum est tanti dolores in amicorum commiseratione. Quum brevi post vocareris ad munus, quo iam fungeris, laetitia de munere tibi mandato fere obtundebatur dolorem malo quod nuperime perpessus eras et tamen ipsum illud munus, ad studia tua sponte te revocando, avocavit mentem a tristitia, qua ne opprimeri fere metuimus. Avertantur in posterum, ex animo id exopto, a te, a vobis omnes tam acerbi casus et vitam securam et quietam in posterum agatis. Tandem ad vos me convertero, juvenes omnes huius Academiae alumni! Jam memoravi gravem luctum, quo hoc anno afflicti fuistis morte unius vestrorum commilitonum. Inter vos tot intercedunt communia, quae vinculorum instar sunt, quibus inter vos coniungimini ut omnes sentiatis. cui cui triste accidat. Quo igitur animo estis, quibus in iuvenili vestra aetate aliquis e numero vestro diem suum postremum obit! Et casibus eiusmodi sane illud: memento mori, obstrepit, quae vox nos exhortatur ad rectum vitae usum, quamdiu iura vesci nobis contingit. NNonnulli vestrum morbo, qui nuperime demum in urbe grassari desiit, fuerunt afflicti sed, quamvis graviter affecti, convalescerunt tamen. Gratulamur vobis convalescentiam istam et laetamur salvos eos esse redditos suis Academiae civitati! Lubens testor rectori mihi nihil a vobis contigisse, quod potuisse esse ingratum; neque alia ratione vos in et ipsos mihi praebuistis quam quales rectorem adiens mihi optaveram. Quin sunt facta a vobis talia, quae boni omnes in vobis ultro laudant, maxime coniuncta cum novitiorum aditum ad Academiam. Recte id certo efficistis, ut iam nihil sit, quod studia eorum aliquandu impediat, — quod cum sustulisti, monstravit, Academiae salutem vobis omnibus esse caram. Quod ut magis magisque etiam pateat ex ardore, quo studiis vestris operam navare pergatis, vehementer exspecto. Ita enim et Academiae hoc tempore et in posterum patriae nostrae universae ornamento eritis! Nunc munus annuum trado Rectori magnifico in annum proximum ab Rege augustissimo creatum — tibi Petrus Johannes van Kerckhof. Salve Vir Clarissime! Nunc Rector magnifice! Munus tuum non maiores molestias, nec minorem voluptatem tibi adferat, quam attulit mihi. Sit annus rectoratus tui faustus Academiae, sit faustus tibi, a Deo precamur. DIXI. Digitized by Google EDELGROOTSCHABAHE HEEBEN, CUBATOBEN DE BONNIN- ESCHOL, WELEDENESTEBBEN HEEB, SECHTEABIS VAN HET COLLEEGIUM VAN CUBATOBEN, HOOGELEERDE HEEBEN, BECTOB MAONIHCUS EN VEBDEBE HOOLEEBABEN IN DE VERSchILLENDE VAKKEN VAN WE- TENSCHAP, ZBEB GECHTE AMBTEURSCHAPEN, EDELGROOTSCHABAHE HEEBEN, AAN WIE HET BESTEBEST VAN DIT GEWES EN VAN DEZE STAD EN DE HANDHAVING DES BECHTS IS TOSVEEBOUD, WELEDENWAABDE HEEBEN, LEEBABEN DE BANDDIENST, WELEDENLE ZIJ GELEERDE HEEBEN, DOCTOREN IN DE VER- SCHILLENDE FACULTEITEN, ANZIENLUKE SCHABE VAN JONATHAN, DIE AAN DEZE HOOGESCHOOL DE WETENSCHAPPEN BEOEFENT, VOOR ALLEN VOOR, VAN WAT BAN OF STAND, DIE DEZE PLECHTIGHEID HET UWE TEGENWOORDEID VEREET, ZIJ GELEERDE HOODEBS! Niet voor of om zichzelf alleen is de mensch op deze aarde geboren. Eenvoudige waarheid, door de stem en den Tempel der eeuwen bekrachtigd en toch niet zelden miskend en vergeten. Dat de mensch niet voor zichzelf genoeg is, pleit voor den adel zijner natuur en voor het doel zijner bestemming, van de wieg tot aan 't graf, van de schepping der wereld tot aan de voltooiing der dagen. De stoïcijnse zelfgenoegzaamheid is een geestdoodend zelfbedrog. De uitwendige natuur, hoe volkomen in en op zichzelf, is van den binnen af wat ze zijn kan en zijn moet; van daar dat ze bij al haar oneindige afwisseling en verscheidenheid van krachten, verschijnselen en voortbrengselen het beeld van onveranderlijke eenvormigheid vertoont. Menselijke onvolmaaktheid waarborgt zijn voorrang boven alle schepselen; zij toch is 't, die in hem behoefte en gevoel van behoefte wekt: de bron, waaruit al zijn neigingen en driften ontspringen en opwellen. Die behoefte plaatst hem tusschen de natuur en God, tusschen het absoluut eindige en het absoluut oneindige, waardoor hij tot het rijk der beperkte zinlijkheid zoowel als tot dat der vrije gedachte behoort. Geboren als kind der natuur, onbewust van goed en kwaad, voor zichzelf verborgen, moet hij opgroeien en herboren worden tot een kind des geestes, om met helder besef, uit volle overtuiging, met vrije wil te kiezen tussen goed en kwaad, zal hij in waarheid mensch kunnen heeten, een waardig evenbeeld Gods. Die geest is de stem, de openbaring Gods in ons; maar moet, als van zijn windsels en schubben ontdaan, tot zelfbewustheid, tot zelfkennis, tot volle rijpheid en vrij gebruik zijner krachten en vermogens geleid en voorbereid worden door buiten zichzelf in de werkelijkheid te treden, door zich als handelend aan zichzelf en anderen te openbaren, door zich trapsgewijze te ontwikkelen en te herscheppen als 't ware. Langs welke wegen, door welke middelen bereikt de geest dit doel? Aan hemzelf is 't overgelaten, om deze zijn verhevenste behoefte overeenkomstig zijn eigen natuur te bevredigen; met zijn onuitwischbare trek naar zelfstandigheid en vrijheid baant hij zich de wegen, kiest hij zich de hulpmiddelen, schept hij de vormen, die hem van den laagsten tot den hoogsten trap, van het leven in de natuur tot het leven in God, regelmatig verheffen. Wel ons dat hij het kan, maar meer nog dat hij het moet! Van daar immers de dringende noodwendigheid van gemeenschap en samenleving van mensen met mensen als natuurgenoten en tot een bestemming geroepen, waarin ingeschapen vermommingen blijven sluimeren, verkwijnen en wegsterven, tenzij ze in de wereld, onder en door, met en voor mensen, hun oefenschool, hun worstelperk en schouwtooneel zoeken en vinden. In verschillende toestanden en trappen, onder ongelijke omstandigheden en beïnvloedingswerking, onafscheidelijk van plaats en tijd, bestaat die heilzame verbinding, die zich nergens ter wereld verloochent of uitroeien laat. Het geheele leven van een ieder onzer en van ons geslacht omstrengelt zich in drie vormen of kringen, die elkaar wederkerig verwijden en voltooien : het huisgezin, de maatschappij, de staat. Om duurzaamheid en vasten grond te kunnen bezitten, dienen deze drie vormen op een fundament te rusten, dat ze elk op zichzelf en alle te zamen tot een georganiseerde schepping van den geest, tot een onmisbaar vereiste van 'mensen ontwikkeling, tot een waarachtig bevredigingsmiddel zijner zucht naar volmaking verheven. Dat fundament, op den oorspronkelijk vrije aanleg des geestes gegrondvest, bestaat in het wederzijds verband, de harmonie en eenheid van recht en plicht, als van lichaam en ziel. Is recht zonder plicht en plicht zonder recht in 't afgetrokken leven bestaanbaar, in 't werkelijk leven zou daaruit alle losbandigheid ter een zijde, alle despotisme ter andere zijde ontstaan, die beide als met den adem des doods de vrijheid, ons kleinood, verstikken en versmoren. Al recht immers ontspringt uit de eeuwige bron der burgerlijke, al plicht uit die der zedelijke vrijheid, die zich daardoor vrijwillig aan onschendbare banden leggen en zich binnen onverschrijfbare grenzen beperken. In het beschrijven en doorlopen der drie opgenoemde hoofdvormen, waaraan alle andere vormen van menschelijk bestaan ondergeschikt zijn, vindt de geest zijn eenig noodzakelijk levenssappen en ware voedingstoffen gedurende alle tijden des levens. In de atmosfeer van den huiskracht, onder den invloed van liefde en tucht, ademt het kind in zijn passieve staat de lucht in, noodig ter opwekking van 't gevoel; den man in den actieve leeftijd biedt de maatschappij door werkkring en beroep, door recht en wet de middelen aan tot scherping van 't verstand, terwijl de staat, door de overwegende macht van rede en vrije wil, den koninklijke weg opent tot de hoogste zedelijkheid. Door deze drie vormen dan, in aard en strekking onafscheidbaar en voor ieder even onmisbaar, wordt de geestontwikkeling op natuurlijke wijze geregeld en voltooid, van den onbewusten natuurstaat af door middel der beschaving tot den trap van zedelijke vrijheid opklimmende of, met andere woorden, van het gevoel tot de rede overgaande door tusschenkomst van 't verstand. Juist die zelfde gang spiegelt zich onbedriegelijk af in de opvolgende rij van staatsvormen en in de vorderingen van 't zich trapswijze ontwikkelende staatsleven bij de volkeren des aardbodems: een beschouwing, waaraan ik de tweede helft mijner rede wensch te wijden, om mij in de eerste tot algemene bespiegelingen over dat onderwerp te bepalen. 24* Digitale verdeling door Google 188 W. HECKER Het huismoederschap, de vruchtbare moeder van steden en staten, de vreedzame oefenplaats der grootste aller deugden, verbindt al een microschaal in zijn geschenkte kring met een door de natuur zelf gelegd kneedallen en aller belang, aller bezit en eigendom tot een ondeelbaar geheel en volbrengt zijn mooiste taak in de opvoeding, die het jongere geslacht als een oogst voor de toekomst kweekt en ze tot zelfstandige leden der maatschappij, tot stichters van nieuwe huisgezinnen opleidt. Er zijn twee exemplaren van dit boek bekend, met en zonder errata. De maatschappij, de milde voedster van beschaving en verlichting, de rijke bron van volksgeluk en genot, het ruime veld voor de krachten van lichaam en geest, verbindt haar leden als bij stilzwijgende overeenkomst onder de hoede van wet en recht, ter beveiliging van huis en haard, van persoon en bezit, tot een betrekkelijke, naar hunne persoonlijke belangen berekende eenheid en gelijkheid. De ontelbare behoeften, de velerlei nooddruven in de samenleving scheppen den arbeid, het levenwekkend beginsel der maatschappij, den waarborg van burgerlijke vrijheid en onafhankelijkheid, den besten toets en wetsteen voor verstand en verlichting, die onder duizenden van handen en duizenden van hoofden verdeeld, door nieuwe vindingen bevrucht en vermenigvuldigd, in oneindige verscheidenheid van takken met telkens vernieuwde vitaliteit de aderen van het maatschappelijk lichaam doorstroomt. Hoe rijker aan behoeften, hoe ingewikkelder van toestanden en belangen die maatschappij is of wordt, des te onuitputtelijker stof voor den geest tot rusteloze inspanning en werkzaamheid naar alle zijden! De geest immers, die ze schept, laat zichzelf nooit verlegen, maar wil dan ook nimmer door onnatuurlijke kluisters van privileges en monopolies in zijn vaart gestremd, uit zijn baan gerukt of in zijn rechten gekrenkt zijn. Hier dan vooral het beginsel van vrijheid in haar onafwendbare eischen erkend en gehuldigd. Aan allen arbeid, landbouw of handel, kunst of wetenschap gelijke rang en gelijke recht gegeven en de vrije mededinging, de ziel aller maatschappelijke ontwikkeling en welvaart, haar vollen loop gelaten. Daar, onderwerpt de mensch door den arbeid de aan vaste wetten gebonden natuur aan de heerschappij van zijn wil en vrijengeest, hij onderwerpt zichzelf op zijn beurt aan de uitspraken van den zichzelf beheerschenden wil, door wetgeving en rechtspleging. Wet en recht zijn echter ten allen tijde en bij ieder gedeelte van de graad der beschaving afhankelijk en dientengevolgen niet zelden met de redelijke vrijheid in strijd. De redelijke vrijheid, boven de afgoden der bewusteloze natuur, boven die van persoonlijke vrijheid en veiligheid, van bijzonder belang en egoisme verheven, wordt alleen bereikbaar in en door den staat, die geen ander doelwit kent dan zichzelf, die alle vereenigingen der burgermaatschappij, van wat aard ook, omslingert en tot een organisch geheel, tot een lichaam en ziel verbindt, zonder dat de een de andere belemmert en overvleugelt of in haar bijzonderen kring het verband, het welzijn en doel van 't geheel verstoort. De staat, uit de inwendige behoefte van al wat waarlijk mensch is, als uit een boezem, gesproken; de staat, waarin de geest zichzelf en zijne hoogste wetten afspiegelt en afdrukt, zich overal en geheel terugvindt, is het ware gebied, waarop hij zich onbelemmerd vrij beweegt, zich redelijk en zedelijk ontwikkelt, door woord en daad, door goed en kwaad, door godsdienst, kunst en wetenschap zich in zichzelf steeds verjongende. Daarom zei Aristoteles zoo te recht, dat de mensch voor den staat geboren is en dat al wie zich er aan onttrekt een dier of een god moet zijn. Vermag ook al een staat onderscheiden volkstammen met verschillende taal en zeden in zich op te nemen (een denkbeeld den Ouden vreemd!), zoo dient toch tot zijn ware ontwikkeling, tot zijn uit- en inwendige veerkracht, dat een enkel volk er den stempel van zijn eigenaardig nationaal karakter op drukte in de eenheid van taal en landaard, van zeden en gewoonten, van beelden en herinneringen. De nationale eenheid is het hechtste cement, om de tegenstrijdige belangen der maatschappij en de bijzondere elementen van 't staatsleven in een te voegen en te veredelen. Uit die nationale eenheid vloeit de zuivere samensmelting en harmonische samenwerking van alle leden en delen, de verbroedering van alle standen en klassen voort en dat onverbreekbaar evenwicht, die bloeiende gezondheid, dat ondeelbaar samengestel van een bezield lichaam, waardoor bij de burgers, als verenigde samenklaring niet van bloed maar van geest, de zucht ontwaakt, om eigen persoonlijkheid en bijzonder belang te verzaken en aan 't algemene welbegrepen ten offer te brengen. Zoo keert de eenheid van den staat, bij wijze van doorslooping, tot de eenheid van 't huisgezin, maar veredeld en gelouterd, terug. Digitaal door Google 190 W. H. Ceker Hoewel de staat en het staatsleven op recht, waar allen met volkomen gelijkheid in delen, berust, zoo maakt het er echter het einddoel niet van uit. Aan de hoogste eis der rede voldoet alleen de zedelijkheid, als het goddelijke in de mens, uitwendig met al den rijkdom harer ontwikkelingen en verschijnselen in het kleed der geschiedenis gehuld, gegrondvest op wetten, die, zoo als Antigone bij Sophocles zegt, niet van heden of gisteren zijn, maar zonder einde leven, zonder dat iemand weet van waar of wanneer ze kwamen: 't eeuwig voortbrengsel en afdruk van de onsterfelijke geest, van de rede die uit God is. Die rede moet zich in al denken en doen openbaren en handhaven, om een staat tot een zuiver zedelijk lichaam te maken, om al wat het recht als schuldige plaat gehoort, door het zedelijk beginsel, d. i. door innerlijke overeenstemming en vrije verkiezing, te veredelen tot den. In deze atmosfeer van hogere plichts- en deugdsbetrachting ontluiken de ware gevoelens van menschelijkheid, als liefde, vriendschap, dankbaarheid, vertrouwen, godsvrucht enz., gevoelens die, op zichzelf aan het recht als zodanig vreemd, zich in het huisgezin als ouder-, kinder- en huwelijksliefde, in de maatschappij als algemene menschenliefde, in de staat als vaderlandsliefde openbaren. Ags georganiseerd geheel nu van tot hetzelfde doel eenstemmig samenwerkende krachten en elementen treedt de staat, als in den moederschoot van den geest des volks gerijpt, in 't leven met den stempel van dat eigenaardig karakter op 't voorhoofd, waardoor de kring en 't gezag der wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht, de drie steunpilaren van 't staatsgebouw, onderling bepaald en gewijzigd wordt. Uit de verschillende betrekkingen van deze staatsmachten zijn de drie grondvormen van staatsregeling als van zelven voortgevloeid : de despotische, de republikeinsche en monarchale, de onderscheidende kenmerken der oostersche, der grieks-romeinsche en der nieuwere wereld, tegelijk de onwraakbare getuigen der gestadige ontwikkeling en uitbreiding van 't volks- en staatsleven, d. i. van den menschelijke geest, in den loop der eeuwen. Het Oosten toch, de wieg en bakermat van ons geslacht, onrijp nog voor het denkbeeld van vrijheid en zelfstandigheid, verraadt in alles den kinderlijken, onmondigen leeftijd, de morgenschemering der geschiedenis. Als alvermogend vereenigt de vorst in zijn enkelvouden persoon de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht, terwijl de onderdanen — zijne slaven, de werktuigen of slachtoffers zijner wilde keur, die zich des luttel belangen — alle rechten missen tot die van persoonlijke vrijheid en eigendom toe. Digitaled door Google. Het gevoel van eigenwaarde en zelfbesef ligt er in diepe slaap; slavemij gaat er hand in hand met bijgeloof en veelwijverij. Onder de vleugelen van een patriarchaal bestuur verspreidde zich deze staatsregeling van ouds her in verschillende gedaanten over 't geheele Oosten en bleef er de heerste. Alle wetgeving is een uitvloeisel van vaderlijk gezag en priesterswijheid, hult zich in het kleed van een godsdienst- en zedeleer of wel omgekeerd. Uit gebrek dan ook aan inwendige veerkracht en eenheid, aan vrijheid en vaderlandsliefde verstuiven er alle staten en rijken, hoe reusachtig ook, als kaf, zonder een blijvend spoor van zich achter te laten. In het scherpste contrast met het Oosten ontluikt, als in een nieuwe dageraad, bij Grieken en Romeinen, onder de republikeinse regeringsvorm, die het volk zelf de souvereine macht in handen geeft, de eerste kiem van staatkundige vrijheid door de verantwoordelijkeheid van tijdelijke overheden als uitvoerende macht gekozen uit en door de burgers zelf, die ook over hunne eigen wetten beslisten, terwijl de rechterlijke macht zich onafhankelijk beweegt. Met achterstelling van alle andere belangen, als van huis en buitengezin, leefden zij enkel voor en in de staat, eerbiedigden zij recht en wet als het heiligste, waaraan zij instinctmatig gehoorzaamden, hadden zij het vaderland boven alle ter wereld lief en hielden den besten burger voor den besten mensch. Maar burger van de staat was de vrijgeborene alleen; zoo ontelbaar velen, die de slavemijn, de kanker der oudheid, door den scherpzinnigen Aristoteles zoowel als door den gevoeligen Cicero in bescherming genomen, van alle recht en beschaving verstoken waren, ja aan dierlijke mishandeling prijs gaf. Daar recht en wet alleen geen duurzame vrijheid waarborgen, ontaardde niet zelden de aristocratische republiek in oligarchie, de democratische in ochlocratie of wel in despotisme. Was in 't Oosten de koning, in Griekenland en Rome de burger alleen in 't voole genot der vrijheid : in de germanische wereld, op het christendom gegrondvest, zegeviert het beginsel van algeheele en algemene vrij- heid, die de mensen, een of waar, als mensen verbroedert en, volgens een onontvreembaar recht en onkreukbare wet, tot een en dezelfde geestelijke en verstandelijke beheersking roept, die de mens en de menselijkheid in de mens, in het mensendom de mensheid ontwikkelt. Die vrijheid en gelijkheid verwezenlijkt zich al meer en meer onder de beperkt-monarchale staatsregeling der nieuwere tijden, die de beide contrasten van despotisme en republiek verzoent, door van 't een de vorm, van de andere de geest over te nemen; waardoor het monarchale staatsbestuur tot de eenheid der patriarchale regering verhoogd en gelouterd terugkeert. Vereenigt het despotisme alle macht in de vorst, de republiek in het volk: de beperkte monarchie verdeelt ze tusschen beide en waarborgt de wederzijdsche rechten, terwijl ze door de onschendbaarheid van het hoofd van de staat een hogere dan staat- of rechtskundige verantwoordelijkheid, te weten de zedelijke huldiging. Nooit en nergens zijn tot den huidigen dag de genoemde rechtvaardigingsvormen in al hunne bestanddeelen en schakeringen volkomen en zuiver toepast of tot den hoogsten trap van ontwikkeling gebracht. Ziet nog in onze dagen Frankrijk geslingerd tusschen de twee uitersten van anarchie en tyrannie, van democratisch schrikbewind en miltaire dictatuur. Ziet Duitschland, stomp voor politieke en nationale eenheid, verzonken in een bodemloze theorie van staatsgebouwen met de pen opgetrokken. Ziet Engeland hare in de Middeleeuwen gewortelde staatsinstellingen nog dageslijks overeenkomstig de tijdsbehoeften wijzigen en hervormen. Zijn er eeuwen verloopen om den geest wakker te maken voor de erkentenis en waardeering der eenvoudigste aller waarheden, van het heiligste aller rechten : nog zullen er eeuwen verloopen, alvorende de ware vrijheid in haren vollen rijkdom en zegen aan zulke openbare als bijzondere betrekkingen en toestanden der menschen- en burgermaatschappij doordringen zal en als 't ware dooraderen. Onder voor- en tegenspoed, onder slingeringen en schokken, onder de stormen der hartstochten en de woelingen der partijen wordt de horizon van 't openbare leven verruimd en de atmosfeer van smetstoffen gezuiverd. De eik groeit langzaam en wordt bij storm en onweer groot. Eerst door lange proeven en beproevingen wordt de geest, als een tweede Psyche, in zijn heiligdom als ware 't in zijn eigen binnenkameren ingewijd; dwaalt hij al af op zijpaden en omwegen, faalt hij al in de middelen, — nog steeds in het doel; hoe ook door dwang benepen en gekneld, hij redt en herstelt dat door eigen kracht en als met nieuwe organen verrijkt. De geest boigt wel maar breekt niet, en zoolang strijd is, vrijheid niet minder. Zonder strijd geen vooruitgang, geen overwinning, — en stilstand is de dood. Of staat de geest ooit stil? Vermag hij 't P? Is zijn geheele wezen, abstract uit louter denk- en wilskracht samengeweven, niet rusteloos beweging, herschepping en verjonging in telkens nieuwe vormen en toestanden, ja nieuwe werelden van gedachten en ontwerpen? Nergens vertoont zich de heerschappij en rijkdom des geestes zoo blijkbaar en overtuigend als in het staats- en volksleven, waarin alle stoffelijke en zedelijke belangen des menschen samenvloeien en hunne hoogste bestemming bereiken. Vermag al geen staat als zoodanig godsdienst, kunst en wetenschap te scheppen, buiten en zonder den staat is geen van alle bestaanbaar. In hare verschijnselen en voortbrengselen worden zij allen en alles wat zij zijn onder den albeheerschenden invloed der staatkundige toestanden, van welke zij 't eigenaardig karakter, de nationale kleur en wezenlijke waarde ontleenen. Groot is derhalve het voorrecht van onzen tijd (die zich daardoor eigen ondervinding ten nutte maakt en aan eigen behoefte voldoet), om op het veld der geschiedenis alle uitingen der verstandelijke en zedelijke beschaving als onafscheidbaar tot het staatkundig leven terug te brengen en daaruit af te leiden. Door dit beginsel geschraagd en veredeld, heeft ook de aardrijkskunde, als bondgenoot der geschiedenis, onder de handen van een Humboldt en Ritter in verjongde gedaante een nieuwe vlucht genomen. Dan, niet alleen de in-, maar ook de uitwendige invloed is het, die het lot van volken en staten beslist, ten minsten beheerscht. Evenmin als in een mensch de geest zich in zijn geheel openbaart, evenzoo min in een enkeling staat. Gelijk de lucht haar licht in stralen verdeelt, zoo de geest der menschheid over de geheele wereld en door alle eeuwen heen. Desweegens is de aanraking, de samenwerking, de gemeenschap en 't verkeer van volken met volken, van staten met staten even onmisbaar als de karaktersterkende omgang van mensen met mensen, — en hoe verder die kring zich uitbreidt, hoe beter! Hiermede treden wij op het gebied der wereld- of algemeene geschiedenis, het gedenkboek, de schatkamer, den spiegel van den menschelijken geest, gelijk die zich in al zijn krachten en gaven, daden en gedachten, in zijn ware gedaante en geaardheid, van den beginne af tot nu toe vertoont in de onderscheiden trappen van zijn wel langzamen maar gestadigen vooruitgang, in zijn afwisselenden strijd voor waarheid en vrijheid, in zijn wel belemmerde en afwijkende, maar nimmer geheel versmoorde ontwikkeling ten goede. De ontdekkingsverbinding van staten, de moeder van 't volkenrecht, geschiedt in vrede langs den weg der diplomatie, in oorlog door geweld van wapens. In oorlog nog meer dan in vrede. De geschiedenis getuigt het op elke harer bladzijden. Een eeuwige vrede, een heilig verbond, hoe zoete toverklank ook voor ons oor en gevoel, is en blijft nog een politieke illusie of fictie. Van alle oudste ook geen krachtigere hefboom tot algemene beschaving en volkerenverkeer dan oorlog, die werelddeelen verbindt, waar hij naties vaneenscheidt. Onze Nassau heeft het voor jaren in zijn Historische Proeven voldoende betoogd. Griekenland, het vaderland der beschaving, levert er het sprekendste bewijs van; het voerde geen oorlog dan op eigen grond, voor huis en haard of om de hegemonie; alle in- en uitwendige luister trok zich te Athene als in 't hart der grieksche wereld te zamen en bleef er besloten; de grieksche kolonies, hoe welvarend en breedwegenden, hoe schoone parelen ook aan de kroon der oudheid ze nestelden zich aan de zoomen der kusten en bleven in een staat van vreemdelingschap midden onder de barbaren, die ze met de rug aankeken. Eerst door Alexanders veroveringstochten drong grieksche beschaving in 't Oosten door, onder de vleugels der romeinsche adelaren in 't Westen; door den val van Rome zelf en later van Constantinopel werd zij over heel Europa als een erfdeel voor alle eeuwen verspreid, weldra een nieuwen dageraad van licht en leven te verkondigen. Maar oorlog is middel, geen doel! Barbaren en vrijlen alleen leven voor den oorlog en gaan zelfs in vrede gewapend. Beschouwen we voorts, waarom, waartoe en hoe een volk zijn oorlogen voert, hoe 't zich in zijn overwinningen en neerlagen gedraagt, dan blijkt het hoe nauw ze met de staatsontwikkeling der tijden verbonden zijn en dat ze juist daardoor tevens niet zelden de beschaving met reuzenschreden vooruithelpen. Geen oorlogen dus beoordeeld met den beperkten maatstaf van 't oogenblik, van tijdelijk voordeel of nadeel. Een bladie toekomst heelt de wonden en vergoedt de rampen, waar ons menschelijk gevoel van rilt en wegkrimpt. Ook het asje toekomst heelt de wonden en vergoedt de rampen. Waar ons menschelijk gevoel van rilt en wegkrimpt. Ook het asje predikt beginselen ten rijken zegen van latere gebeuren. Zoo ergens, dan voorzeker is hier de hand Gods, die uit of naast het kwade ruimschoots het goede verrijzen, de heetsch- en veroveringszucht van enkelen tot heerlijke doeleinden voor allen gedijen doet. Hier in 't bijzonder zeggen we Humboldt na; geen wereldgeschiedenis zonder wereldbestuur. Maar weegt ook vrede en rust niet meermalen den volksgeest in slaap? Wij Nederlanders, toen we tachtig jaren voor staatkundige en godsdienstige vrijheid leden en streden; toen we een naïewe natie op haar element en op haar grondgebied bestookten, toen we om den wil een oorlogschuwende politiek halve tractaten en losse verbonden sloten of achter de legertreinen van vreemde naties aanliepen. Wie stelt het Italië van onze dagen, in laffe rust zichzelf vergeten, boven het Italië der oudheid en der Middeleeuwen, toen 't van wapengekletter dag en nacht verde en dreunde? Openbaart dan (om tot ons onderwerp terug te keeren) de geest en ziel van een volk zich rechtstreeks en volkomen in en door den staat, in de staatsvormen en elementen van 't staatsleven zoowel als in zijne vriendschappelijke of vijandige aanraking met andere volken, dan is het de taak der geschiedenis uit al deze verschijnselen en uitingen het eigen karakter van een natie op te delven en ze alle daartoe als hoofdbron en hoofdbeginsel terug te brengen. Zij is 't die, als middelares tusschen oorzaak en gevolg, tusschen aanleiding en uitwerksel, tusschen actie en reactie, het noodzakelijk verband in den inwendigen samenhang en geleidelijken overgang, de onverbreekbare eenheid, den levenden geest der gebeurtenissen, de heilige orde en hogere wet openbaart, die, evenals al 't geschapen de lotwisselingen van volken en staten beheerst; zij is 't die, het algemene menschelijke en eeuwig ware van 't bijzondere en voorbijgaande schiftende uit de bijeenverzamelde trekken een helder beeld, een bezield tafereel, een karakter- en levensbeschrijving als 't ware van het menschelijk geslacht ontwerpt, waardoor de geest zichzelf met eigen oogen in zijn werken ziet afgedrukt. Volgens die methode, door Chateaubriand ten onrechte als fatalistisch gebrandmerkt, verheft de geschiedenis zich eerst tot wetenschap, alg priesteres der waarheid, die aan geen uiterlijken schijn zich vergaapt, maar tot in de kleinste bijzonderheden afdaalt en tot in de diepste schuilhoeken doordringt, om het middel- en brandpunt te vinden, van waar ze alle als zoovele stralen zich verspreiden, ten einde we door een juiste kennis van 't voorleden tot de ware kennis van het tegenwoordige en van onszelf geraken, om aldus een telkens betere toekomst voor te bereiken. 