title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciéle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: *- Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciéle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciéle doeleinden. 4 Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. * Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. *- Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web vialhttp: //books.google.com| GISBERTUS VOETIUS «cz gue notat — ^ Córtona. est^ Puetutis umadqo, - frr. » - dsw ei pes poene e V a rera » 2) majore 7 Ou rd GISBERTUS VOETIUS DOOR A. €. DUKER, THEOL. DOCT. EERSTE DEEL. BOEKHANDEL EN DBUKKERIJ voorh een E. J. BRILL. LEIDEN , 1897. 1 » | $ €3,.1|.9o «MD COLTE- MAY 19 1924 LIBRARY Made. G2 L BOEKDRUKKEBIJ VOOrheen E. J. BRILL. — LEIDEN. —— dige figuur andermaal op het dock e brengen; doch die damn te sehilderen in haar geheel en daarbij zijn leven en twerken bloot- le leggem zonder eenige ,strekking"", zuiver wetenschappelijk , ten volle ,sine ira et studio". Gelijk vanzelf spreekt, viel er aan de uibvoering van dit plan mel te denken. zonder voorafgaande , jarenlange masporingen en onderzockingen in. allerlei archieven, kerkelijke en. wereldlijke ; sonder de woodige vertrowwdheld ook met Voetius' talrüke ge- &chriflen , met die züjner gecatverwanten en met die züjner tegen- standers, opdat ten slotte, bij het stellen. der snonographie, 2ou kwunnen worden geput alleen wit. ,eerste-hands" bronnen. In het onidekken dezer brommen ben ik zeldzaam gelukkig ge- apeest, Lertoijl ik devens bij ieder eene groote bereidwilligheid ont- moelle, om mij, helgeen ik had gevonden, ler raadpleging af te Slaan, Hierdoor kreeg ik vam lieverleé de beschikking over eem Tuimen voorraad documenten. Em dit heefl er mij toe gebracht , daaruit talrüke aanhalingen te doen. .Nict met het oogmerk, mij aldus lastig werk van den hals te schuiven. Zich vrij te laten gaan , kosi dilwijls veel minder moeite dan, na strenge en straffe cri- (ick, ma eem behoedzaam wikken em wegen, officicele stukken over ie nemen en met den eigen tekst saüm. te voegen. Op dese woljse qw zocht ik hel woorgevallene als im zevenliende-ecuwsche Kleuren en geuren terug te geven em zooveel doenlijk 4e schrij- ven nicb mijne, maar de biographie vam Gisbertus Voetius. Ten einde verder den tekst voor overlading met biüjsonder- heden le wripwaren, of diem naar inhoud enm vorm mie te ver- mweakken, heb ik im eene breede meeks molem aam den voet der bladzüjden saümgebracht al wal strekkem. kam om hel geschied- verhaal mader toe te lichten en te verklaren; of wat, door een iroww en zorgeuldig werwüzen naar de geraadpleegde bronnen, &lken deskundige gelegenheid biedi, zich aangaande de juist- heid miner woorstelling persoonljj te vergewissen. Zelfs, al beoogden die molem amders niet dam he verrassend bewijs te leveren, Aoevetl belangrüks ev woor de historie der vaderland- sche kerk soms verscholem lig! in oude , half-verbleekte gemeente- rekeningen, zoo zouden ze reeds daarmede eem voldoend recht van bestaan hebben. En de bilagen — te zamen honderdviüjfenveertig stuks — moeslen mij dienen om Voelius, nog meer en mog beler dan door tekst of aanteekeningen geschieden kon, te plaatsen in wat men , met een groot woord , veelal noemt ,de lijst van zijn tijd". Bovendien was het mijne bedoeling, daarvan te maken een, soort van veilige bewaarplaats voor werschillende onwitgegeven be- scheiden, betrekking hebbende inzonderheid op de hoofdfiguren mijner kerkhistorische studie. Mogen gezondheid en werkkracht mij gespaard blijven, opdat ik haar mog teekeme tem voeten wit! A. C. DUKER. Haarlem, 21 Juni, 1897. INHOUD. EARSTE HOOFDSIUK. Afkomst en jeg... . s... bl. TWEEDE HOOFDSTUK. In het Staten-collegie. Propaedeutica. DERDER HOOPDSTUK. Theologische studión. Vertrek uit Leiden. . . . . .. YIBRDE HOOPD&TUK. Terug in Heusden. Predikant te Vlijjmen. VIJPDE HOOPDSTUK. Gereformeerden in nood. Naar de vaderetad. . . . .. ZESDE HOOFDSTUK. Een kerkeljk conflict. Deportement van Grevius. ZEVENDE HOOFDSTUK. Op ring, classis en gynoden. . . . . .. ACHTSTE HOOFDSTUK. Buiten en binnen Den Bosch. Strjàd met Jansenius. .' NEGENDE HOOFDSTUK. In eigen kring. Tot hoogleeraar geroepen. Bijlagen. 1—88. 84—74. 756—124. 125—173. 174—215. 216—260. 261—808. 806—848. 349—895. I—OXL. "Een historij-schrijver behoort onparthydich te wesen, immers onparthydich te schrij- ven. Daer passe domineert, daer heeft selden reden of waerheydt plastae; daer dere ontbreecken int verhaelen van een saeck, daer steeckt men de luyden fabulen inde vuyst voor historijen, men spelt hun logenen op de mouwe, ende sendt se ghemeen- lick na huys met een opinie, 2f dat de saecken heel anders gheleghen zyn dan men hun gheseydt heoft, f dat immers hy dio soo parthydich schrijft gheen gheloof en meriteert", WrzBOGAERT, in zijne ,Vrye voor-reden aen de Vry", 1621. Im 2 XEERSTE HOOPDSTUK. hij zelf de noodige versterking had ontvangen, haar van den Brabantschen kant te beschieten. Intusschen was binnen Heusden Charles de Levin, heer van Famars?) als gouverneur over de militie met het verdedigen der grensvesting belast*). Daartoe stond hem een kleine duizend man garnizoen ter beschikking. Wat mondvoorraad emn krijgsbenoodigdheden aanging, kon Heusden redeljk wel verzorgd heeten?); overigens was er lang niet alles in orde, De zenuw van den oorlog: geld, om de verdedigingswerken voort te bouwen en op tjjdà de mansehappen te voldoen, ontbrak meermalen. Daardoor kwam er gedurig ,apparentie van alteratie" onder de soldaten, die tevens ietwat ,gedebauseert" wa- ren*). Gebruik makende van de omstandigheid, dat de vijand niet alle wegen tot de stad onmiddelljk had kunnen afsluiten, richtte Heusdens bevelhebber, den 184e» Juni 1589, een sehrijven zoowel aan Maurits als aan de gecommitteerden der Staten te velde, toentertijd binnen Loevestein bijeen om toezicht te houden op het in orde 3!) sEen cloeckmoedich ende vroom edelman; een van de gedeputeerde vande Edelen, die anno 1566 de requeste aen de hertoginne van Parma hadde ghepresenteert", P. Bor, Nederlantsche oorloghen, Leiden-Amsterdam, 1626, boek XXIX, fol. 25a. 3) Zio Hesolutien. van. de. HH. von de ridderschep, edelen, ende gede- puteerden van de steden van Hollandt ende West-Frieslandt, 94 en 98 Mei 4589. 3) Hesol. Holl, 46 April 1589, *) Ruim een jaar te voren — ook toen lag de hoofiloorzank der »alteratie'" in »gebreck van betalinge" — in 1588, had het garnizoen, negen compag- mieén sterk, »bestaen te muytineeren, ende duurde die muytinatie van den 94. January tot den 20. Maert; namen het stadhuys in, besetten den gou- verneur op 'tkasteel, ende bedreven groote moedtwil". J. van Oudenhoven, Beschryvinge der stadt Heusden, 9de druk, Amst., 1743, blz. 195, Vgl. Fesol. Hol, 9 Oct. 4586; 9 Febr. 4588; 418 April 4589, en de Remon- atrantie aende. H. E. M. heeren staten. van. Hollandt ende. West- Vrieslandt, ean. heer Johan van. Oldenbarneoelt, ridder, advocaet vanden selven lande, s' Graven-haghe, 1618, blz. 14. » A 4 ERSTE HOOPDSTUK. Hollands advocaat in Den Haag, ofschoon volkomen bekend met wat op de grenzen plaats greep?), zich over Heusdens benarden toestand maar weinig schenen te bekommeren. Uit dien hoofde schreef de Levin den "làm Augustus 1589 opnieuw twee brieven, nu echter gericht aan Zijne Excellentie alléón, beide nagenoeg van denzelíden inhoud en als vroeger aandringende op het zenden van hulp, die ,in geender manieren mocht uyt- gestelt noch gedilaeyeert worden" — welke brieven hij door verschillende boodseliappers langs vereclillende wegen den Prins wist te doen toekomen *). Ditmaal had zijne bemoeienis het gewenschte gevolg?) In den hoog ge- klommen geldnood werd door Gecommitteerden behoorlijk voorzien. Wat betrof het vergrooten en gedeeltelijk wis- selen der bezetting, meldde Maaurits , dat, zoo de stellingen van den vijand het niet beletten, hij tegen den middag van 15 Augustus e.k. im enkele ,pleyten" of platboomde vaartuigen het verlangde krijgsvolk zou doen opnemen, hetwelk dan, aan de hooge brug te Capelle ontscheept, 'snachts Heusden kon binnentrekken. Hoe goed dit plan was overlegd — de Prins werd door ial van nieuw aangekomen Spaansche en Italiaansehe ?) Zoo had o.a. zekere van der Noot, uit zijne gevangonis te 's-Hertogen- bosch, onder dagteekening van den 29^» Augustus 1589, aan Oldenbarne- welt »een cleyn briefken seer eleyntgens gevouwen ende met een eleyn letterken in franchoys gheschreven" doen toekomen, dat dezen op de hoogte moest brengen van 'sgraven wan Mansfelds plannen en strijdmacht. Bor, 4. ., boek XXVI, fol. 48 a. 3) Door Hollands staten was, binnen Heusden, uitsluitend de Levin belast om »met sjn Exe. van alle secrete saecken onder den geordonneerden cijffer correspondentie te houden". Hesol. Holl, 3 Aug. 1589. — Nog bevinden "ieh op het frauai gerestaureerde stadhuis te Heuzden enkele brieven in 't franseh door prins Maurits aan den heer van Famars geschreven. Zie den Jnoentaris win. het oud-archief der. gemeente. Heusden, Opgemaakt in 4885 door mr. G. C, N. Krom, archivaris in. Noordbrabant, blz. 20, D. 21. 3) Hesol. Holl., 9 Aug. 1589. 6 EERSTE HOOPDSTUK. hij, weinig of niet met het beleg gevorderd, bij den aanstaanden wintertijd bedreigd werd door het opper- water, dat hier, in den regel, de laag gelegen landen overstroomde en reeds nu hem genoopt had zoo spoedig mogelijk de Hemertsche waard te ontruimen. Na de gewiehtigste forten aan Brabantschen kant, Elshout, Doeveren en Hemert, met bezetting voorzien te hebben, brak van Manusfeld in goede orde op en als onder het oog der Heusdenaren, die, in den nacht van 10 Oetober, geholpen door soldaten en timmerlieden uit het Staten-leger, den dam te Aalburg begonnen weg te ruimen — wat, zelfs bij herhaald vuren van den vijand, krachtig werd voortgezet, tot het eindeljk gelukte een drietal schuiten met haring, stokvisch en kaas bevracht, binnen de vesting te sleépen!). Dit was het sein, dat aan Hollands zijdde de toegang tot Heusden weer open- stond. Onmiddellijbk maakten enkele gecommitteerden der Staten daarvan gebruik om alle schansen, tijdens de belegering opgeworpen en afgewerkt, in oogenschouw te nemen; — den voorraad nategaan, binnen de wapen- plaatsen en de koornmagazijnn samengebracht?), emn Charles de Levin voor zijn goeden, ijverigen en getrouwen dienst .seer eerlijek te bedaneken". Sedert kon de militie- gouverneur het pleit in zin voordeel beslist rekenen, Heusdens burgerij tot haar gewone levenswijze terug- keeren. Nadat de graaf van Mansfeld vijf maanden en twee dagen de vesting omsingeld had, werd het beleg op 22 October 1589 door hem ,ghequiteerd" ?). Nog volkomen vreemd aan al dat krjjgsrumoer en aan 3) Vgl. Hesol. Holl., 93 Sept. 1580. 3) iesol. Holl. 19. Oct. 1589. 3) Bor, a. w,, boek XXVI, fol, 47b—55a, passim ; van Oudenhoven, a. w., blz, 195. — 8 KERSTE HOOFDSTUK. sehien wel door zijme Spaansche bewakers vergeven ?). . Üok Gijsberts ouders wisten beiden uit droeve onder- vinding van den druk dier dagen meé te spreken. Zijne . moeder, Maria de Jageling , behoorde tot eene zeer achtens- waardige familie, in de Nederlundsehe martelaarsboeken met name vermeld. Ten gevolge der goed geslaagde po- ging om zekeren Gerard Hagen, slachtofler van de in- quisitie, uit diens gevangenis in 's-Hertogenboseh heimelijk bij nacht te bevrijjden, was haar vader, Daniél de Jage- ling, genoodzaakt geworden te geljk met zijn broeder Herman in allerijl eene stad te ontvluchten, jaren lang door hun geslacht als vreedzame burgers bewoond Met achterlating zijner verbeurdverklaarde, vrij aanzienlijke bezittingen, trok Daniél naar Breda, alwaar prins Willem yan Oranje hem bij uitstek' vriendelijk ontving. Terstond er belast met de zorg voor het tuighuis, op eene wedde van ongeveer acht honderd gulden — eene belangrijke som in dien tid — zag de Jageling zich en den zijnen het geleden verlies zooveel mogelijk vergoed. Minder gelukkig bleek bij soortgeljjke omstandigheden ridder?) Paulus Voet, de vader van Gjjsbert. Na aan- 3) »In arrest genomen — het ís wedorom Voetius, die verhnalt — is hij aldaar- naar 8 dagen detentie gestorven, waar over veele geen klijne suspicie en hadden, pf het geen natuurlijke ziekte alleen mogt geweest zijn , wnar aan hij gestorven. was; wat hier van zij is God bekend". Bijdrag. en mededeel., dl. XTh, blz. 310. ' 3) Nog op zijn ouden dag achtte Voetius het der moeite waard nun te teekenen, hoe zekere Utrechtsche jufler, Elisabeth van Waal, in 1638 nan zjne vrouw had verteld, dat het door hem gevoerde familiewapen »het regte wapen was van die Voeten, die edellieden waren, en dat het expresselijk onderschijden was van die Voeten, die in Duytsland en de aan- grensende Nederlanden mede in haar wapen eenen voet voeren en zig selven. houden als burgers". Bijdr. em med., dl. XII, blz. 321, — Een ander oud. mdellijk geslacht van denzelfden naam, atfkomstig uit Yperen, voerde in zijn wapen drie voeten, Zie A. A. Vorsterman van Oyen, Stam- en wan aanzienljke Nederlandsche familién, met genealogische en. heraldische aanteekeningen; Gron., 1890 , dl. IIT , plaat 89 , blz, 989. Vgl. Adgemeen Nederl. familieblad, "s-Gravenhage, 1887, blz. 949. [o Y aii 10 RERSTE HOOFDSTUK. deed weldra zijn eigendom in waarde belangrijk vermin- deren . Geheele stukken land met weidegroen of wilgen- hakhout bezet moesten vaak ongebruikt blijven liggen, wegens de beroering van den krijg, die niet toeliet het gewas naar eisch te behandelen en in te zamelen. Hierbij kwam, dat de Levin's voorganger, jonker Christoffel van Yselsteyn?), van 15084 tot 1588 kommandant over het vestinggarnizoen, toenmaals bevolen had, ééne groote woning en twéé kleinere huizen in Oudheusden, aan Paulus Voet behoorende, ten algemeenen nutte af te breken *); terwij| hij tevens sommige van diens boom- gaarden en grienden, nabij de frontierplaats onder het geschut des vijands gelegen, — daar men eene berenning van Heusden door Parma vreesde*) — liet omhakken en afhouwen, ten einde er verschansingen op ie werpen, zonder nochtans aan hun eigenaar de minste schadeloos- stelling te doen uitkeeren^) Door dit alles werd het inkomen van den ,genereuzen" particulier jammerlijk be- snoeid, en vond zich deze van tijd tot tijd genoopt, tegen zeer lagen prijs, een deel zijner landerijen te verkoopen, ?) Omdat. »de onroerende ende erflelijeke goederen door de miserie van den. oorlogh in waerde ende inkomen" sterk gedaald bleken , verleenden toentertijd de Staten, op verzoek van Heusdens regeering, bij pereehtelijk uitwinnen »surcheantie van verkoopinge". ftesol. Moll., 34 Oct. 1585. De oorspronke- like aansehrijeing der Staten berust in het Oud-archief der gemeente Heusden, D. 92. 13) Resol, Holl., 4 Aug. 1584, — Meermalen kwamen bij de Staten klach- Len tegen hem in. Ten laatste werd van Yselsteyn »omdat hij in praesentie van Zijue Exc. hooge woorden had gebruikt", oit den dienet ontslagen, Resol. Holl., 4 Juni en 18 Sept. 1588. *) Vgl. Fesol. Holl., 6 Sept, 1584, *) Zie hierboven, blz. 4. 5) Sedert 1504 geven, nu en dan, de Staten aan Gecommitteerden in last: de schade, die sommige Heusdenaren leden door het wafdelven van hare buysen en erven", te vergoeden; doch geenszins »daerinne te tredem, om kennisse te nemen van eenige uytdelvinge, in voorgaende jaren gedaen", Resol. Holl., 9 Sept. 1594. D 12 EERSTE HOOFDSTUK. Voet en Maria de Jageling traehtten, zoo in den omgang met anderen als bij de opvoeding van hun kroost , trouw het eervolle verleden op te houden van beider geslacht. De heersehende toon binnen hunne woning bleef geken- merkt door eene, voor die dagen, niet geringe mate van beschaving. Ofschoon zij gedwongen werden hun uiterlijken staat te verminderen, leden toch de hoogachting en wel- willendheid jegens hen, zelfs van Heusdens aanzienlijkste burgers, in het geheel geene schade ). Dat deze behandeling alleszins verdiend was, blijkt, onder meer, uit het gedrag van Gijsberts vader, toen men hem den raad gaf, om — wijl hij in 't belang zijner goederen soms buiten de stad moest vertoeven — zich, voor de leus, aan ,d'een of d'ander compagnie" te ver- binden. Raakte hij, bij zijne verschillende uitstapjes, on- verhoopt gevangen, zoo kon hij, naar gebruikeljk was, tegen een vast soldaten-rantsoen gelost worden. Niets beslister in strijd met het fiere karakter van den edel- man, dan zijn land ,te frauderen" door zulk eene schijn- monstering. Dergelijk ,lorrendrajen" hatende, schaarde Paulus Voet zieh omstreeks het jaar 1592 in vollen ernst bij de militie, gekommandeerd door Heusdens gouverneur, Floris van Brederode, ten einde haar te vergezellen ,seer eerljk en trouw, op alle togten en aanslagen, waartoe zijj wierd geemployeerd". frontierstad : Agmeta Voot,, gehuwd indertijd met jonker Jan van Capello. »Deze Agueta — teekent WVoetius aan — wonende omtrent de Waterpoort tot Heusden, zijndo svednwe, hobbe in mijn kindse jaren gekend", Bijdr. en med., dl. XII, blz. 313. 1?) Niet zonder heimolijken trot» betuigde later Paulue' kleinzoon en naam- genoot, de Ütrechtsche hoogleeruar in de rechten , tegenover Samuel Maresius : »Nobis enim suffieit esse bonis, et bene matis, et bonis prognatis: neqne quenquam fuisse de familia Voetiorum , quorum nos pudere debeat", A ppendáa: apolegetica, p. 974; toegevoegd aan zijn geschrift: De usw juris eieilis et canonici in Belgio Ünito, etc., Ultraj., 1657. Vgl. bijlage IV. 928 EERSTE HOOFDSTUK. bogaert, met Arminius en diens latere tegenstanders Thysius en Rolandus: allen, gelijk hij, uit Nederland ter opleiding naar Geneve gezonden z Teruggekeerd van de hoogeschool, zag hij zich ,nae voorgaende beproevinge souflisant ende bequaem gevon- den", den 74 Juni 1585, als predikant beroepen in zijne vaderstad — wat kort te voren ook met Wtenbogauert was geschied*?). De heftige strjjd binnen Utrecht met wisselende kans gevoerd tusschen Duifhuis' geestverwan- ten, de p&rochianen, en de door Leycester gesteunde Calvinisten of consistorialen ), deed Rodenburch eerst de Haagsche kerkorde van 1556 alsook de Nederlandsche geloofsbelijdenis onderteekenen , en noodzaakte hem later zich te schikken naar het besluit van de nieuw opge- treden vroedschap, die ,om meerder rust, vrede en een- dracht in der stede te houden", Rodenburch — met zijne ambtsbroeders Helmichius, Sopingius en Wtenboguert — den 173" December 1589 ,voor sekeren tyt" eervol uit de bediening ontsloeg. !) »Cornelius Martini Royenburgius Ultrajectinus, eccl. Ultraj. alumnus, theol. stud. 23 Junii 1583". Aldus staat hij vermeld in: Le livre du recteur. Catalogue des étudiants de l'académie de Geneve de 1559 à 1859, Genàve, 1860, p. 34. — Zie over Genéve's universiteit, beschouwd als »seminarium ecclesiarum Reformatarum", dr. H. H. Kuyper, De opleiding tot den dienst des woords bij de Gereformeerden, 's-Gravenhage, 1891, dl. I, blz. 177. 3) Vgl. de hoogl. N. C. Kist en H. J. Royaards, Nederlandsch archief voor kerkelijke geschiedenis, Leiden, 1847, dl. VII, blz. 23, aant. 3, en blz. 242, aant. 1. 3) Zie Voet., Polit. eccles, tom. Il, p. 557—559. Rodenburch, die met zijne beide ambtgenooten Elconius en Sybrants werkzaam was bij de Jacobe- parochie, ging van lieverlede den kant op van het strengere Calvinisme; terwijl Wtenbogaert, naast Helmichius, Sopingius en Modet dienstdoende bij de consistorialen, allengs vrijzinniger denkbeelden begon voor te staan. Daardoor laat het zich verklaren, dat, toen na Leicesters vertrek de regee- ring te Utrecht was veranderd, deze een oogenblik kon bedacht zijn »op de bewaring van Wtenbogaert, bij het vertrek der andere predikanten". Vgl. Kist en Royaards, a. w., dl. VII. blz. 260, aant. 4. 92 EERSTE HOOFDSTUK. had zijjne eigenaardige reden. De gemeente bleek zéér met hem ingenomen; niet wijl hij uitmunttedoorbjjzon- | dere kundigheden — daarop toch kon van Houweningen luttel aanspraak maken?) — maar omdat men vóóx zijne komst zich, op godsdienstig gebied, jaren lang beholpen | had met de leiding van zekeren Frans van der Male; een oud man ,van cleyne gaven'", omtrent wiens op« treden voortdurend klachten werden ingebracht bij de kerkvisitatoren, die dan ook door gedeputeerden uit, de classis, van tjjd tot tjd, des Zondags ,ex improviso" van der Male lieten beluisteren onder de prediking, met. het niet zeer schitterend gevolg, dat zjjne gewone toe- hoorders het verzoek ontvingen, hem, al was hij oud, nog wat te blijven dragen" ?). Eindelijk evenwel kwam tot hen Nicolaus Petersz., wiens talent als redenaar dat zijns voorgangers ver genoeg in de schaduw stelde, om. ,üie van Oosterwijk" juist niet gereedeljk zich te doen voegen naar den wensch, zoo der Heusdensche gemeente, als der classis van Goreum. Eerst tegen September 1604, legde men ,aengesproken per duos deputatos" — de pre- dikanten Henricus Spudaeus en Jodocus Geisteranus — het hoofd in den schoot; onder uitdrukkelijk beding even- wel, dat de classis zich zou bejjveren ,haer te versyemn met eenen bequaemen dyenaer" ?). Zoo was het dan — om tot den jeugdigen Gijsbert. Voet terug te keeren — hoofdzakeljk Rodenburch, van wien hij, evenals van zijne ouders en den reetor Franco Odolphi, de vroegste indrukken oniving op godsdienstig Y) Zie bijlage XV. 3) Hand. cl. Gore, 90 Jali 4500 en 10 Janvari 1000, — Dij resolutis van 11 Juli 4600 werd door de staten van Holland en. West-Friesland aan. F. van der Malo »geweese predikant te Oosterwijk" toegekend een pensioen van 200 gld. 'sjaurs. Vgl. Hesol. Hoi, 8 Mei 1597. 3) Hand. cl. Gorc, 2 Aug, 1604 en 9 Aug. 1005, — " i TWEEDE HOOFDSTUK. In het Staten-collegie. Propaedeutica. Omstreeks het begin der zeventiende eeuw stond op de Cellebroersgracht!) te Leiden een langwerpig blok huizen, dienende tot ,Collegium theologicum", ge- sticht door ,de vaderlicke sorghe" der staten van Hol- land en West-Friesland, wier bedoeling was geweest zoodoende ,den Heere van haere middelen te eeren, den Sone Gods logijs te verleenen, ende de kerckelijjeke goe- deren weder tot haer oude ghebruyck te brengen" ?) Aan die Edel Mogenden ontleende de inrichting haren naam: Staten-collegie; gemeenzamer uitgedrukt: Staten- bak. Eene hardsteenen poort, op welker stemmige lijnen het oog met welgevallen rustte, gaf toegang tot een bij zomerhitte koe] overschaduwd binnenplein — een soort van atrium met enkele boomen beplant — ,het parck" of ,de plaetse" geheeten, omringd door vier kwartieren, die, behalve huisvesting voor de daarin opgenomen bur- salen, ook woonplaats boden aan de gezinnen van regent, onderregent en schaftmeester; terwijl in het vierde kwar- tier ruime vertrekken waren uitgespaard ten behoeve van leerzaal en auditorium ?). Ofschoon de laatste jaren 1) Sedert 1 Aug. 1872 — begrafenisdag van den beroemden sterrenkun- dige F. Kaiser — »Kaiserstraat" geheeten. 13) Bor, a. w., boek XXIX, fol. 38a. Vgl. Resol. Holl, 15 Nov. 1589. 3) J. J. Orlers, Beschrüjvinge der stadt Leyden, 23* druk, Leyden, 1644, blz. 248—938. 38 TWEEDE HOOFDSTUK. en ander omtrent den te verwachten alumnus vernomen. Tn hare letteren van 25 April 1604, welke Gijsbert, naar het gebruik medebracht, eigenhandig overleverde, gaf bo- vendien Heusdens regeering te kennen, hoe zij niet twij- felde, of de toekomstige student zou zich ,int examineren clouck" betoonen. Was hij al ,eleyn van stature"), hij was ,nochtans van genoech bequamen ouderdom") om vut het Collegium nyet geweert te worden". Bepaalden de statuten, dat elke kweekeling bij zijne komst aldaar moest medebrengen ,een duytschen Bybel mit een psalmbouck, midtsgaders een bedde, ende zoo veel wollen ende linnen daertoe als de daghelyexsche noottruft soude verheysschen" *) — namens burgemeesters en sehepenen van Heusden beriehtte de stadssecretaris mr. Lambert van Haeren aan Kuchlinus, dat, wat Gijs- bert betrof, de ,vromme weduwe van Joost Philipssen" *) !) Zelfs noemde hem de magistrant eene enkele maal: »Vootken". Oud- arch. Heusden, E. 909, bijlage tot fol. 40 der gemeenterekening over 1605. Die kleine gestalte bleek den tijdgenoot belangrijk genoeg om daarop te doelen, nog na Voetius dood. Zoo zegt Essenius, Orat. fun., p. 4: »Extu- limus mudis tertius corpusculum venerandi senis, eruditione ae pietate tonspicmi et longe celeberrimi, doctoris Gisberti Voetii". Ook heet het in. een epitaphium, vervaardigd door Petrus Montanus, zijn leorling en lateren ambtsbroeder als predikant bij de Utrechtsche gemeente: »Hac parva tegitur Gisbertus Voetius urna. Ingenio magnus, corpore parvus erat". 3) Te weten: 15 jaar en ongeveer 2 maanden. Zie Essenius, Orat, fum., p. 9, en hierachter, bijlage XVII. 3) Ordonn., 1595, dl. HII, art. 2. — Genoemde ordonnantie staat afge- schreven in het Eerste register vakende t' Collegium theologiae, boven. vermeld, en werd afgedrukt in de füesol. Holl, 13 Juli 1595. Tal wam grove misstellingen maken dien afdruk ter aanlaling onbruikbaar, De hier gevolgde tekst is de oorspronkelike, voorhanden in het archief van H,H. curatoren der Leidsche umiversiteit. *) Haar eigen naam luidde: »Elisabeth Claesdocehter". Zij woonde toen te Leiden en was eene nicht van Nic. Blanckaert, Volgens later mede te deelen bijgonderheden heeft de Heosdensche vroedschap meermalen, door bemiddeling van Elisabeth en van hare dochter Beatrix, voor Gijsbert zorg gedragen. L F 40 TWXEDR HOOFDSTUK. Bronehorstius, de beide hoogleeraren Bonaventura Vul- canius en Jacobus Arminius, met regent en subregent, een onderzoek instelden naar Gijeberts bekwaamheden ). Hunne eischen gingen, als gewoonlijk, niet hoog*). Vul- canius, zijm examinator in de classieke letteren, liet Voet eenige plaatsen uit Cieero en Virgilius in het nederduitsch vertalen, daarbjj acht gevende of de voornaamste regels z00 van syntaxis als prosodie goed door hem begrepen werden, terwij| hij, wat het grieksch aanging, vieh ver- genoegde met Gijsbert eenige ,nomina" te doen declinee- ren en hem eenige ,verba" te laten conjugeeren. Arminius — als tijdelijk plaatsvervanger hierbij van Johannes Mur- disonius, den professor in de wjjsbegeerte — bepaalde zin onderzoek tot. de eerste beginselen van logica em dialectica, vragende het een en ander omtrent ,syllo- | gismen .en proposities, praedicamenta en praedicabilia"", Wat zijn eigen leervak, de theologie, betrof, vorderde Arminius slechts, dat Gijsbert toonde bekend te wezen met den inhoud der twaalf geloofsartikelen, der tien ge- boden, van het gebed des Heeren en vun sommige ge- deelten uit den Heidelbergschen catechismus ?). Geljk te verwachten viel, aarzelde geen hunner den jongen Voet — wel ,cleyn van stature", maar ,int exa- J) »Vulcanio gegeven 10 st", luidt hot in vijne declaratie, door Voetius ann de magistraat overgeleverd. Oud-arch. Hewsden, E. 909, bijlage tot fol. 50 der gemeenterekening over 1604, Zio voorts hierachter, bijlage XXII. 2, Men zocht slechts te voorkomen, dat jongelieden »als noch onbequaem. zijnde omme publicas lectiones im academia te hooren ende dien volgende. omme met vrucht inden Collegio langer te blyven", dsaruit moesten ver wijderd worden — dikwijls evenwel om er naderhand terug te keeren; wat o.a. plants had met Johamnes Gerardi van Galen, een ven Voets oudere studiegenoolen en medebursaal, Brieven Stat,-coll., 1. 191. Vgl. Eerste register, mot. v. 29 Nov. en 27 Dec. 1595 ; alemede Acta academiae cod. VIII, fol. 40, aunwexig in het archief van den senaat, en Handelingen wan curatoren, verg, 97 Doc. 1595, 3) Kerste register, not. v. 9 Aug. 1595. 44 TWEEDE HOOFDSTUK. naderde intusschen de zomer: een geschikt seizoen om. Voet, zonder groot bezwaar, met zijne nieuwe omgeving en levenswijze vertrouwd te maken !). Reeds des morgens te vijf uren?) — in den winter, t. w. van 1 October tot l April, een uur later — werd door den ,famulus" de klok getrokken; eene aanmaning voor Gisbertus ?) om in tijds op te staan, zich te kleeden en de eerste dagelijksche bezigheden te verrichten, bestaande in ,syn bedde te maecken, camer te keren off vaghen, ende de vuylicheyt wech te dragen ter plaetse die daertoe geeygent is". Naar eisch ,gewasschen ende gekempt", gekleed in een lakensch wambuis, waarbij broek en mantel van dezelfde stof behoorden*) — zijde of fluweel voegde niet ,aen een student inde Godthejjt ofte die zoo eene loflijcke resolutie voorgenomen hadde" *), evenmin als het Staten- zonen paste met rapier of zwaard te pronken — spoedde Gisbertus zich naar de leerzaal, waar Kuchlinus, staande voor het , pulpitum", straks zijn naam zou kunnen afroepen, en hem, bij wijze van onderscheiding , misschien opdragen ?) De hier volgende dagverdeeling in het Coll. theol., die, op zéér weinige uitzonderingen na, regelmatig terugkeerde, is ontleend aan de reeds ge- noemde ordonnantie der Staten van 11 Juli 1595. 3) In de eerste jaren, bij de slappe tucht onder het regentschap van Bas- tingius, waren sommige kweekelingen gewoon: »opponere umbracula car- tacea fenestris, ne solis matutini radii dormientibus in lecto molesti eesent". Eerste register, not. v. 19. Januari 1595. 3) De bursalen bleken in het Staten-collegie gehouden »altyts onder den anderen latyn off griecx te spreken op zoodanighe pene als den regent goed- vinden soude". Dientengevolge vertoonden beide: voornaam en familienaam der collegisten, dikwijls een Latijnschen vorm, die, gelijk o.a. bij Gijsbert het geval was, niet meer werd aígelegd. »Ce savant en ws", heet het dan ook van Voetius bij J. Bertrand, in diens opstel, getiteld: »Un ennemi de Descartes", Revue des Deux Mondes, Paris, 1891, p. 67. *) Zie bijlage XXIV. 5) Brieven. Stat.-coll., II, 46; Ordonn., 1595, dl. III, art. 29, 37. Vgl. Voet., Dispp. select., tom. IV, p. 414, en Polit. eccles., tom. I, pars lI, p. 939. Zie ook hierachter, bijlage XXV. ,met clare affdeelinge ende cortte vuytlegginghe tot den. ecatechismum ofte locos communes" het gelezene toe te | passen. Na ,ghedaen dancksegginghen" mochten alle col- | legianten een half nur lang het atrium op en neér wan- | delen ,ende mit den anderen hun studia communiceren", Te half een ging Voetius opnieuw binnen de leerzaal aan het werk; of wel, hij stak over naar het voormalige Witte-Nonnenklooster ,ad lectiones academicas". "Pot laatstgenoemd onderwijs had hij toegang verkregen door zijne inscehrjjving bij den rector magnificus '), welke in- schrjving hem op vijftien stuivers was te staan gekomen?). De lessen binnen het aeademiegebouw ,aífgedaen ende geeyndicht zynde", moest Gisbertus ,sonder divageren wederomme naer tÜollegie gaen, ende hem begheven, tzy op zyn eamer off ter ghemeener plaetse". - door Voetius' medebursaal Jan Hendrik Felten, bijgenanmd Staverenus, gé- klaagd: »verminosas esse carnes, et ex iis vermes proreptare", — lbeschuldiging te staven tegenover Gomarus, wien ze ter oore was nam Felten haar grootendeels terug en zeide: »videri sibi tantum", Sj j daarop bleek, hoe weinig Stavevenus te vertrouwen was: om sehulden moest- ! hij Leiden verlaten. Trieven. Stat-coll., V, 85, 495 en 136. !) Ingeschroven, onder het rectoraat van den hoogloeraar Evorardus Brone- horstius: »Gisbertus Pauli Voótius Heusdanux. 17. Col. al" — Tegelijik met ' hem werden op 97 Juli 1604. geimmatriculeerd zijue studiegenooten in. del l Staten-collegie: Gosuinus Henrici (Buytendyck) en Theodorus Henrici (Swaen; Album studiosorum academiae Lugdwuno-Batavae, Hagae Com., E Kerstgenoemde had zijn examen voor het alumniaat afgelegd dem Zen, laatstgenoemde den 45/e» Mei 1004. Acla acad. L. B. cod. VIII, fol. 404. 37) »Gegeven den magnifico 45 st., de boudel (pedel) 4 st.", schreef Voetius. op zijne mota voor de rmmagistraat. Oud-arch. Heusden, E. 209, bijlage tot. fol. 50 der gemeenterekening over 1604. Bij hernieuwde recensie betaalde hij aan den rector 6 st. aan den pedel 3 st. Ibidem, tig toa E gemeenterekening over 1605, l Vgl. Acta acad. L. B., cod. VIII, fol. 49; Eivets vogisibe; UON | en 27 Dec. 1595: »Noch es verstaen ende geresolveert dat het recht vanden — | mectoor ende der unyversiteyt, omde buyrsaelen als litmaeten vander unyver- siteyt, op te schryven ende immatriculeeren, soo men dat nompt, sal coomen iot laston vanden bursaelen selífe, en indien vy zulex niet en betaelden by | gebreck van middelen off andersint, dat het bij den subregent verschooten ende hen van baere ovorsehotten zal werden innegehouden ende affgecordt", l - 54 TWEEDE HOOPDSTUK. Toch werden, ter wille van de dialectiek, ethica en physica geenszins door hem vergeten of verwaarloosd. Wederom was het Aristoteles — al dan niet gecommen- tarieerd — aan wiens meesterwerken beiden, Bertius en Bontius?, hun onderwijs vastknoopten. Zijn vrijen tijàà gebruikte. Voetius voor het lezen, wat de zeden- leer betreft, der tien boeken ,De moribus ad Nico- machum", door Riccobonus naar den Griekschen tekst verklaard?), terwij hij, om behoorlik kennis te maken met de natuurphilosophie, las en ten deele ook excer- peerde de ,Beginselen der physica" van Aristoteles, diens drie boeken ,De anima" en de uiterst kleine, ten onrechte aan hem toegekende verhandeling ,De mundo", door Bonaventura Vuleanius met ophelderende noten voorzien ?). Als wilde Gisbertus zich onmiddellijk tegen eenzijdig- heid wapenen, zoo voegde hij daaraan toe, op ethisch gebied de ,Physiologia Stoicorum" van Justus Lipsius*) en diens ,Manuductio ad Stoicam philosophiam"; de !) Reinerus Bontius kreeg van HH. curatoren verlof den titel te voeren van professor medicinae et physices »mits niet anders ter handen nemende, nog opentlijck lesende, dan physicam et ea quae ad physicam pertinent". Hand. v. cur., 8 Febr. 1606. Dat Voetius ook Jacchaeus hoorde »in col- legio physico", blikt uit het door hem medegedeelde, Dispp. select. tom. V, p. 183. ?) Van dien Griekschen tekst luidt de titel: "Hfsxà Nuxop&xsa; in "tlatijn Ethica Nicomachica geheeten. Vgl. Voet., Dispp. select., tom. III, p. 644; IV, p. 702. 3) Aristoteles de mundo cum scholiis Bonav. Vulcanii, Lugd. Bat., 1591. Vgl. Voet, Dispp. select, tom. IV, p. 337; Th. Crenius, Animadversiones philologicae et historicae, pars XI, Lugd. Bat., 1702, p. 19, 111. : De hierboven genoemde werken van Aristoteles zijn in het oorpronkelijke getiteld: IIep) Queoxie dxpoácsuc, f sp) Qucixüv àpxdv. — Ilepi Vyvxie. — Ilep xéruo.. Het auteurschap van dat laatste boekje wordt ook door Voetius, Bibl. stud. theol., p. 30 en 405, aan Aristoteles ontzegd. *) Beide geschriften kwamen in 1604 te Antwerpen uit. Vgl. Voet., Bibl. stud. theol., p. 372 en 430. 56 TWEEDE HOOFPDSTUK. Over het algemeen maakte men toentertijd aan Leidens academie weinig werk van de wiskunstige vàkken "). Niet tevreden met, een paar malen 's weeks, professor Ru- dolphus Snellius*) het classieke en als voor de eeuwen bestemde handboek ,De sphaera mundi" van Johannes de Saero Bosco?) te hooren uitleggen, oefende Gisbertus zich bij vernieuwing — buiten de gewone lessen om, en geholpen door een zijner studiemakkers, die op dat ge- bied goed thuis was — in de reeds te Heusden bjjzonder gewaardeerde reken-, stel- en meetkunde van Pierre de la Ramée") Eveneens gaf zijn vertrouwelijke omgang met Thomas Carbasius*), natuur-philosoof en later ge- neesheer te Hoorn, aanleiding, dat hij nu en dan werd uitgenoodigd, om, in tegenwoordigheid van enkele andere jongelui, een chemisch of een anatomisch onderzoek bij te wonen, door den toekomstigen medicus verricht*). libus ex auctoritate quinque codicum manuscriptorum emendati, Parisiis, 1570, Vgl. Voet., Bibl. stud. theol., p. 371; Crenius, o. 1, pars VI, Lugd. in Bat., 1700, p. 14. 1) Hand. v. cur., 10 Aug. 1591; Acta acad. L. B., cod. VIII, fol. 45. 3) Magister Rud. Snellius was, sinds 10 Febr. 1601, gewoon hoogleeraar in de wiskunde. A4cía acad. L. B., cod. VIII, fol. 64. Over de lessen, door hem te geven in het Staten-collegie, zie Eerste register, not. v. 4 Nov. 1596. Vgl. Hand. v. cur., 3 Manrt. 1593. Ook schreef hij zelf eene »Arith- metica", door de bursalen gebruikt. Oud-arch. Heusden, E. 210. 3) Geboren in het graafschap York, heette hij eigenlijk John Holywood. Zijn »tractatus" beleefde niet minder dan 65 verschillende uitgaven en werd gecommentarieerd door Melanchton, Franco Burgersdicius, Clavius en vele anderen. »Floruit anno 1214" schrijft Voetius, Dispp. select., tom. III, p. 1347. *) Zie hierboven, blz. 17. Dat er, nu en dan, vrij zonderlinge »quaeeita mathematica" in het Staten-collegie behandeld werden, wordt door Voetius ter loops vermeld, Thers. heaut., p. 305. 5) Carbasius promoveerde, 22 Mei 1609, tot »magister artium". Acta acad. L. B., cod. VIII, fol. 96. *) Eigenaardig is de belaugstelling van alle toenmalige studenten in der- gelike »demonstrationes". Bij herhaling vermelden de senaatsnotulen, dat er door de professoren geen college werd gegeven »propter administratio- nem rei anatomicae". Acta acad. L. B., cod. VIII, fol. 76, 87; IX, fol. 4, 58 TWEEDE HOOFDSTUK. naast de zoo kloeke deelen der ,Nederlandsche oorlogen" van Petrus Bor!) Aldus trouw de hand leggende aan zijne propaedeu- tische vorming?), werd Gisbertus overvallen door eene gebeurtenis, die niet slechts het Collegium theologicum even onverwacht als gevoelig trof, maar welke ook geens- zins naliet belangriken invloed te oefenen op menigen bursaal, daar geplaatst. Den 3de» Juli 1606 , 's namiddags te twee uren, overleed Johannes Kuchlinus, zestig jaren oud. Kort was hij ziek geweest. Weinige dagen te voren, aan den avond van 30 Juni, had hij, oogenschijnlijk vol- komen gezond, met Bertius nog allerlei dingen besproken, den gang van het onderwijs betreffende; dezen o. a. medegedeeld, hoe hij met het verklaren van den cate- chismus, juist gereed was gekomen en hij dat werk eerst nà de groote vacantie dacht te hervatten, daar alle oudere alumnen — op één na — bjj het proponeeren?) 1) P. Chr. Bor, Oorspronck, begin ende vervolgh der Nederlantsche oor- logen, beroerlen en borgerlycke oneenicheyden, beginnende mette opdrachte derselver landen, ghedaen by keyser Carel V aen synen zoon coninck Philippus van. Spangien, tot de droevighe doodt van syn Excellentie Willem prince van Orangien, hoogl. memorie, Amst.-Leyden, 1602. Vgl. Voet., Bibl. stud. theol., p. 133, 134, 662 en Dispp. select., tom. III, p. 311, waar Bor door hem genoemd wordt »diligentissimus rerum Belgicarum scriptor". 3) Later zien wij den Utrechtschen hoogleeraar bovenvermelde geechriften, door hem als bursaal min of meer nauwkeurig bestudeerd, in zijne talrijke werken geregeld aanhalen. Bij de disputaties op physisch, metaphysisch, ethisch, politisch en oeconomisch gebied verdedigd in het Staten-collegie en nog aanwezig ter Leidsche universiteitsbibliotheek, heb ik geene enkele verhandeling van Voetius, wel van de meesten zijner tijdgenooten gevonden. Volgens Essenius, Orát. fun., p. 13, zal Gisbertus — behalve de vroeger genoemde »disputatio logica de interpretatione" — ook gehouden hebben eene »disputatio physica de motu"; beide »suo marte conscriptae". Easenius vergist zich evenwel, wanneer hij de verdediging der stellingen laat ge- schieden »sub doctore Gomaro". 3) Er werd door de bursalen geproponeerd, onder voorzitterschap van den subregent »in philosophicis", onder dat van den regent »in theologicis". Men bezigde daarbij of de Nederlandsche of de Latijnsche taal. Geechiedde 60 TWEEDE HOOFDSTUK. om weldra ,in den Heere Christo zalichlyck te ont- slapen", naar Bertius, daags daarop, den gecommit- teerden raden der staten van Holland en West-Friesland berichtte !). Volkomen te recht getuigde hij in dien brief, dat Kuchlinus tot een zwaar en vaak ondankbaar ambt was geroepen geworden?) Aan stipte plichtsbetrachting, aan onvermoeide zorg, dat alles binnen het Collegium theo- logicum bleef ,in zyn behoorlycke ende gewoonlycke stuer", had het, sedert zijne herbenoeming ?), den regent niet ontbroken. Ook nam Kuchlinus een tijjd lang, bij vrijwillige leening, met Gomarus den predikdienst waar ten behoeve der Gereformeerde gemeente van Leiden *) , Y) Brieven Slat.-coll., I, 375. 3) Hij genoot daarvoor eene bezoldiging van 1200 gld., benevens »andere praeeminentien, vrydommen, ende gerechticheeden", gelijkstaande met het tractement van een »professor ordinarius" in de godgeleerdheid. Eerste register, not. v. 9 Juni 1595 en 9 Febr. 1607. 35) Vóór dien tijd schijnt mij zijn gedrag, bij terugkeer naar Amsterdam, minder rechtmatig. Aldus dacht daarover ook de secretaris der Leidsche curatoren, Jan van Hout, wanneer deze, in een schrijven van 95 Nov. 1599, Kuchlinus onder het oog brengt: »hoe hij selfs verstaet, dat zijne beroepinge hem is toegecoomen door Goddelycke voorschickinge, en hij sich dus niet met vleys ende bloedt, niet met wyff of wyflvrunden, maer wel ende wys- selycken beraeden moet". Hand. v. cur., 25 Nov. 1599. Vgl. Acta acad. L. B., cod. Vla, fol. 46—48. Trelcatius, de lijkredenaar, glijdt om zoo te zeggen over het gebeurde heen, als hij, Orat. fun., p. 9, zegt: »quamvis non diu tunc praefuerit. Siquidem et qua erat modestia et quo erga Amstelrodamenses affectu excusavit, qua potuit et debuit reverentia". Nà dien tijd kan Kuchlinus, meen ik, grooter aanspraak maken op den hem gegeven lof: »Ita Collegium theologicum rexit ut nihil omnino, neque quoad singularem et solidam eruditionem , neque quoad docendi facultatem et facilitatem, neque quoad morum gravitatem ab ullo quopiam in ipso deside- ratum sit". Trelcatius, Orat. fun., p. 9. Vgl. J. Meursius, Athenae Batavae, Lugd. Bat., 1625, lib. II, p. 184. Zie ook bijlage XXX. 4) »Quantum autem docendo, hortando, movendo, saepe etiam increpando, ecclesiae illi (n. Amstelrodamensi) et huic nostrae (n. Leidensi) profuerit ; testes sunt auditorum fere omnium conscientiae; testes nostrae, quibus sermonum suorum aculeos infigere solitus est". Trelcatius, Orat. fun., p. 8. Vgl. billage XXXI. 62 TWEEDE HOOFDSTUK. vremde leere, versieren"; waarop hij, als ten eenen male onafwijsbaar, zegevierend liet volgen ": ,wie en merckt dan niet, datmen van node heeft godvruchtighe ende gheleerde mannen, die Gods woort weten recht te snijden, de waerheyt voor te staen, de sophisterien ende leugens te bestrijden ende te wederlegghen 1" | Deze woorden, gesproken bij zijn eerste optreden als regent van het Staten-collegie*), zouden in Kuchlinus' mond zeker niet misplaatst zijn geweest, waren ze geuit korten tjjd vóór zijn overljjden*) . Immers ongeacht de verklaring, afgelegd door Gomarus, Arminius en Trel- catius junior — eene verklaring*) ook door hem onder- teekend — en den l0de Augustus 1605 aan HH. cura- toren overhandigd, inhoudende het getuigenis: ,dat sy wel gelooffden dat onder den studenten meer disputen vielen dan hen lieff was, maer dat sy niet weeten dat voor soo veel de fondamenten der leere aengaet, onder € d$n professoren der faculteit der theologien eenig geschil is", meende Kuchlinus, al spoedig na Àrminius' optreden, !) »Quis igitur non videt piis et doctis viris, qui verbum Dei recte secare, veritatem propugnare, sophismata et mendacia oppugnare, et refutare sciant, opus esse?" Johannes Kuchlinus, Oratio, p. 11. 3) Bor, a. w., boek XXIX, fol. 38a en b. 3) »Magna in illo fuit artium liberalium et philosophiae cognitio, major linguarum, sacrarum litterarum maxima; quibus omnibus accessit constans et indefessa in muneris sui executione fides et diligentia", getuigt Trelcatius in zine Orat. fun., p. 9, waarop hij met nadruk laat volgen: »Quam fideliter verum illud religionis nepenthes propinavit suis? Quam diligenter cavit ne igniculi hereseoon et falsarum opinionum, cineri doloso suppositi, incendium huic orthodoxae theologiae seminario inferrent ?" *) Ze moest als tegenwicht strekken van het gravamen, door de Dordsche classis ter behandeling ingediend op de particuliere synode van Zuid-Holland, te houden binnen Rotterdam, 30 Aug. 1605 en volgende dagen. Vgl. Go- marus, Bedencken, blz. 43, en P. Bertius, Aen-spraeck aen dr. Fr. Goma- rum op zijne bedenckinghe over de lyck-oratie ghedaen na de begraefenisse van dr. Jacobus Arminius zaligher, Leyden, 1609, blz. 410—483. Zie ook Catalogus van het oud Synodaal archief, bewerkt door H. Q. Janssen, 's-Gravenhage, 1878, I, 6, 5 en hierachter, bijlage XXXIII. 79 ttim mogelik te bekw en latijn. Uit. Engeland ternggekonnd October 1570, in 4) Eon esta brievon, door Bertin en proeve hunner wederzijlsche vediodiig i-a) loge epistolarum, Leidae, 1797, tom. I, SPICE L hieraehter vermeld als bijlage XXXVI. ER — Recds vóór dien tijd was hij den studenten. zooals blijkt uit de senaatsnotulen van 9 Febr. 1594. Aristotelis praefaturus, quum jam cathedram diosis strepitu excitato, nullum verbum fecit", W wan Vulcanius, die tegen Maart 1595 als acndemischen senaai wenschte af te treden, daarioe B Plancius, gedeputeerd door de kercken als Noorder quartieren van Hollant", bun Edel Mogenden ,eenige saecken vo aengaende hot redressement ende den 'els 0 os cale MESI MP e "vroe- moeite had gekost met nadruk te te wederleggen. Voor een ander deel onderregent: ,ten eersten dat hij te. eden dat hij in logieis nie& genoeg en derden dat hij te straff was?); ten te ongestadig van zinnen was; ten vijffden. "dat deze niet ten volle samenviel deside ot) daer op J | Colonius, toen og predikant bij de E ooatubos Técb. RU SD " hand te stellen aan de leden van van den bursaal Franc. Dubbius, door burgemoestors. itor mr. J. de Groot »bij ede ende bij monde ge- : slechts alle. Xweekelingen in het Staten-collegie o-— 12 TWEKEDE HOOFDSTUK. Leidens theologische faeulteit, waarna den 22s» Fe- bruari 1595 de alleszins gunstige verklaring volgde, door Franciscus Junius, Lucas Treleatius en Franciseus Go- marus gezamenljk onderteekend, dat bedoeld schrijven geene aanleiding gaf Bertius van jezuletische neigingen. te verdenken ). Zag alzoo de gewantrouwde zich, in gevolge dat oordeel, gezuiverd van de grootste en zwaarste bescehuldiging, die der ketterij, tegen hem ingebracht"), straks ook betuigde hetzelfde drietal hoogleeraren, bij vereenigde zitting van senaatsleden en curatoren: ,dat sij niets niet opden voors. P. Bertium te seggen en hadden, mer hem tot het onder regent-ampt wel ende ien genoegen gequalificeert ende bequaem hielden ende kenden" Hoe noehtans de blaam van onreehtzinnigheid — wer- | diend of niet verdiend — bleef kleven op den subregent, | | kwam ten duideljkste aan het .lieht na Kuehlinus" | dood en het door Bertius voorloopig in handen genomen. 