title: Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum
creator: Benedict Spinoza
text: Quaedam objeota in se corruptibilia ; alia causa sua corruptibilia ; tertium sua ipsius virtate et potentia ae num incorruptibileque. Corruptibilia omnes res partiouli sunt, quae non ab omni tempore fuere^ sed existere inoi runt. Cetera ii modi generales sunt, quos causam dizii modorum particulariam. Tertium vero Deus est, vel q jdem habemosy veritas. 117 ^ ▼larelyk bemiimenswaardig sijn; zoodat het laatste mk dat wy «>eken> en het voornaamste dat wy kennen^ dfl vaare kennis is. Dooh deeze waare kennis is^ na de voorwerpeu die haar voor komen , ook versoheiden , zoo dat, Ine veel te beeter het voorwerp is, met 't weik het Eich Tereenigt, hoe veel te beeter ook deeze kennisse is: en dieslialven is dat een volmaakt mensch , welke met God het alleryolmaaktste weesen is irereenigd, en hem zoo geniet. Om dan te ontdekken wat in de l^dingen goed en kwaad ii» zoo snllen wy die (gelijk gezegd is) een iegelyk in 't liiionder Yoorneemen [om te besohouwen]; en wel eerst De Yerwondering, welke bt uyt vooroordeel 6f uyt on- weetenheid ontstaande, een ouTolmaaktheid in den mensoh it, die dese ontroering onderworpen is. Ik zeg een ouTol- BaalLtheid , om dat de verwondering door sich zeifs niet tot eenig kwaad brengt. VUPDE HOOFDDBEL. VAir DJB LIEFDEN. De Liefden , die niet anders is als een zaak te genieten , en daar meede vereenigd te worden^ zullen wy verdeelen u de hoedanigheid van haar voorwerp : welk voorwerp de nensch zoekt te genieten , en zich daarmeede te vereenigen. Zommige Toorwerpen zijn vergankelyk in haar zelven; aaderen niet vergankelyk door haar oorzaak; en een derde il door zjn eigen krs^ en mogelykheid alleen eeuwig en aofergankelyk. De vergankelyke zitjn alie de bizondere &gai, die niet van alle tijd geweest zijn, maar 'n begin leiomen hebben. De andere zijn die algemeene wijzen» velke wy gezegd hebben oorzaak te zijn van de bizondere vjjien. Maar de derde is God , of 't geen wy voor het lelftie neemen, de waarheid. 118 Amor igitar oritur ex perceptione et cognitione qm cnjas rei habemus ; qno autem majorem et magnifioei res se praebeat, eo major et magnificentior etiam a nobis. Dnplici modo amore nos liberare possumus: ve 1. melioris rei cognitione; vel 3. experientia, rem an pFO magna magnifioaque a nobis habitam, multui] riaoy damni, et doloris secum ducere. Amor praeterea ita se habet, quod nunquam cc iila (uti admiratione aiiisque passionibus) liberari, quidem duplicem ob causam: 1. quia impossibile quia neoessarium est nos ea non iiberari. Imposnbil est , quia nulio modo a nobis , sed a solo bono utiliqd det, quod in objecto animadvertimus. Hoc enim amare vellemus amaremusque, necessario nobis ante nitum esse non debuisset; quod nuUo modo a nobis nec in libertate nostra consistit; nisi enim cognosc< neque et existeremus. Et necessarium est nos eo noi rari , quia , per debilitatem nostrae naturae , sine uU fruitione, quaoum uniti et qua corroborati simus, e: non possemus. Quaenam igitur trium horum objectorum eligenda ^ jioienda nobis sunt? Quod ad res corruptibiles , quia (prout dictum) p naturae nostrae debilitatem necessario aliquid amandu bis est cumque eo uniendum , ut existamus , certum e amando ea uniendoque cum iis quae corruptibilia , in i nostra nulio modo corroborari, quia ipsa debilia claudusqae claudum portare nequit. Nec vero hoc 119 Jk LieMen dan ontstaat ajt het begrip en kennis dat vy m een xaak hebben; en na dat de aaak xich grooter en Jieerelyker Tertoont, daar na is in ons ook de Liefden grooter en heerelyker. Op tweederlei wijxe hebben wj magt om ons Tau de lief- den te ontslaan: of 1. door de kennisse van een beeter zaak; of 2. door ondervinding dat de beminde saak , die van ons Toor i^at groots en heerlijks gehouden is, veel onheil ramp en nawee met zich sleept. Ook 18 het met de Liefden zoodanig gesteld, dat wy nooit tisgten om van dezelve (gelijk van de Verwondering en aadere Lijdingen) verlost te worden; en dit wel om twee teedenen: 1. om dat znlks onmogelijk is, en 2. om dat het ttodtaieiyk is, dat wj van dezelve niet verlost en worden. Het is otmogeUjk, om dat het geenzins van ons afhangt, Bur alleen van het goed en nat , dat wy in het voorwerp ttnmerken : het welke , indien wy 't niet wiiden of zoaden beminnen , noodzakeiijk van ons te vooren niet gekend moest SQn; dat geenzins van ons afhangt^ of in onze vrijheid en bostaat; want zoo wy niet en kenden , voorzeeker dan waa- nn wy ook niet. £n het is noodzakelijk dat wy van de- ttlve niet verlost en worden , om dat wy , vermits de zwak- beid van onze natnur^ zonder iets te genieten waar mede wy ▼ereenigd en versterkt worden , niet zouden konnen bestaan. Welke dan van deeze driederiei voorwerpen hebben wy te ▼erkiezen of te verwerpen? Wat aangaat de vergankelijke dingen^ dewiji wy (als ge- ^ is) weegens de zwakheid onzer natunr noodzaakeiijk lets moeten beminnen , en daar mee vereenigen , om te be- ^^n^ zoo is het zeeker dat wy, door 't beminnen en ver- eenigen met de dingen die vergankeiijk zijn , in onze natuur geenzins versterkt worden, aangezien zy zelven zwak zijn^ ^n den eene kreupeie den andere niet kan dragen. En niet ^leen dit , dat dezeive ons niet vorderlijk zijn , maar ze zijn ons zeifs schadelijk ; want wy hebben van de Liefden gezegd , 120 quod nobi8 noa prosuat , imo Bobis nocent ; diximoi ea^ de amore^ eum esse unionem cum objecto qaed inteUfle^ tus noster bonum magnificumque judicat; qua unioBe ^ lem inteiligimus, qua amor et res amata una eademqis fiant res, sive ambo unum totum efficiant. Nonne illa igitur vere miserabilis est rebus jqui nonnuUis corraptibitt- bus unitur? Quae enim, cum extra ejus potentiam, multuh que passionibus obnoxia sint, quando patiuntur^ fieri neqinlf ut ipse passione iiberatus maneat. Quamobrem concludiiiu. quando illi qui res corruptibiles amant quandam adbno €#• sentiam habentes, miserabiles sunt, quam miserabiles iij qui honorem, divitias, et voluptates nuilam omnino esN* tiam habentes, amant! H6c igitur nobis sufficiat ad demonstrandum^ rationen nos adhortari rebus corruptibilibus ut renunciemua ; iis eaia quae jam diximus , clare osteuditur venenum sive maloia ii eorum amore situm celatumve esse. Quod vero etiam ifl comparabiliter clarius videmus^ animadvertentes quam mag nificum et praecipuum bonum eorum fruitione amitfta mus. Antea diximus, res quae corruptibiies sunt extra nosttai potentiam esse; ut vero bene intelligamur, hisce dicere nola mus nos quandam causam liberam, a nullo alio pendenteo esse. Ubi enim dicimus^ quaedam in potestate nostra, aii vero • extra potentiam nostram esse , iis quae in potestat nostra sunt ea inteliig[imus, quae efficimus ordine siveooii junctim cum natura cujus parssumus; iisvero^ quae extr potestatem nostram sunt, ea quae, quippe extra nos^ nall a nobis mutationi obnoxia sunt , cum procul omnino ab efl sentia nostra reali , natura ita constituta , absint. Transimus jam ad secundum objectorum genus, qaae 121 dftt ze is een vereeniging met bet Toonrerp, het welke ons fcntand oordeelt heerlijk en goed te zijn: by welke ver- Mniging wy soodanig een verstaan, waar door de Liefde «a liet geliefde een en de eelfde zaak komen te zijn , of V samen een geheel maaken. Zoo is hy dan immers wel ellendig die met eenige vergankel^ke dingen vereenigd wbrd; want dewgl dezelve bnyten zijn magt» en veele toevallen onder- woi^n bennen , zoo is 't onmogelyk , dat als die komen te l^en, hy daar van bevrijd zon konnen zijn. En by gevolg bedayten wy, by aldien deeze, welke de vergankelijke din- gen, die eenigzins noch weezen hebben^ beminnen^ zoo eiien- dig zijn ; wel , wat zullen dan de geenen , die de eere , rijk- dommen en wellusten, die in 't geheel geen weezendheid hebben, beminnen, wel ellendig zijn! Laat ons dit dan genoeg zijn , om te betoonen hoe ons de leeden aanwijst , om van de vergankelijke dingen af te sohei- den; want door het geen wy nu gezegd hebben word ons Uwurelijk aangewezen het vergif of kwaad , dat in de bemin- mnge deezer dingen steekt , of verborgen is, Doch wy zien dit noch onvergelijkeiijk klaarder, als wy aanmerken, van vat voor een heerelijk en voortrefiPelijk goed wy door de genietinge dier dingen worden afgescheiden. Wy hebben hier vooren gezegd , dat de dingen die vergan- kel^k z\|n , buyten onze magt bennen ; doch , op dat men 008 wel versta, wy willen hier mee geenzins zeggen, dat vy eenige vrije oorzaak, van niets anders afhangende, zouden v^: maar als wy zeggen^ dat eenige dingen in en andere buyten onze magt zijn; zoo verstaan wy door de geenen, welke in onze magt zijn , dezulke , die wij uitwerken door d* ordere of t' zamen met de natuur , waarvan wy een deel %; en welke niet in onze magt zijn dezulke, die^ als bayten ons zijnde, door ons geen verandering onderworpen bennen, om dat zy zeer verre van onze dadelijke weezend- beid , door de natuur zoodanig gesteld , afzijn. Wy gaan nu over tot de tweede wijze van voorwerpen, 122 etsi aeterna et inoorruptibilia , hoc tamen non propria m virtute, sed ut modi sint, immediate a Deo pendentes; quaiD' obrem neo a nobis oonoipi possunt nisi Dei ideam habei- mus, in quo, quippe perfeoto neoessarioque amor noster neoessario quiesoere debet, atque, ut verbo dioamus, nobis intelleotu nostro usis impossibile erit Deum non amare, cttjus causae olarae sunt: 1. enim , oum experti simus Deum soium essentiam habe- re, omnesque alias res modos tantummodo esse, sequitor, quia modi non bene intelligi possunt abs(jue ente a qao pendent, et quia antea jam demonstravimus, nos rem quaB- dam amantes , quando amata ilia meliorem aliquam cognos' cimus, in hano inclinaturos iliamque relicturos; sequittir» dico^ nos Deum, quippe in quo solo omnes perfectiones sint, cognoscentes , necessario eum amare debere. 2. Intellectu nostro in rebus cognoscendis reote usi, in causis earum eas cognoscere debemus; at quia Deus rerua omnium prima causa est, Dei cognitio^ secundum reroD naturam, omnium aliarum rerum cognitionem praeoeditha- rumque cognitio oognitionem prjmae causae sequitur. Cum ita verus amor semper e oognitione procedat, quod resma- gnifica bonaque sit, quidnam aliud inde sequi potest, idA in neminem eum vehementius processurum quam in Deamt Dominum nostrum , quippe qui solus magnifious perfectasi' que bonum sit? Yidemus igitur, quomodo amorem corroboremus , quod- que in Deo solo quiesoere debeat. Quod de amore amplius dicendum, dicere conabimarf quando de postrema oognitionis specie agemus. 123 iie, hoewel eeuwig en onvergankelijk , dit nochtans niet ujn door hunne eigen kragt, maar wijzen bennen welke Miffliddelijk van 6od afhangen ; en diesweegen van ons niet connen begreepen worden^ 't en zij wy een begrip van God lebben, in wien, om dat hy volmaaktis, noodzakelijk onse liiefden moet rnsten: en, om met een woord te zeggen^ let zal ons , wanneer wy ons verstand wel gebruiken , on- Dogelijk zijn dat wy zoade konnen nalaaten GK>d te be- ninnen; waar van de reedenen kiaar zijn, want 1. Om dat wy ondervinden^ dat God aiieen maar weezen leeft^ en aile andere dingen maar wijzen zijn, zoo volgt, ladien de wijzen niet recht konnen verstaan worden zonder let weezen , waar van zy onmiddelijk afhangen , en wy al- 'oorens hebben getoond^ dat als wy iet beminnende een Meter zaak dan het geene wy beminnen komen te kennen , fj hier op altoos zallen vallen, en de eerste verlaaten, iat *al8 wy God^ die alle volmaaktheeden in hem alleen leeft^ komen te kennen, wy hem noodzakelijk moeten be- mnnen. 2. Als wy ons verstand wei gebruyken in het kennen van sttlcen, zoo moeten wy deeze dan kennen in haar oorzaa- Kn; en wijl 6od d' eerste oorzaak aller dingen is, zoo staat itn, volgens de natuur der zaaken, de kennisse Gods voor ie kennisse van alle andere dingen, welker kennisse dan lyt die der eerste oorzaak volgen moet. Nadien nu de waare [jiefden altijd voort komt uyt de kennisse van dat de zaak ^eerlijk en goed is^ wat kan 'er dan anders volgen , als dat M op niemand geweldiger zal komen uyt te storten als op ^e Heere onze God^ alzoo hy alleen heerelijk, en een vol- maakt goed is? Dus zien wy dan, hoe wy de Liefden kragtig maaken, ^^ ook , hoe dezelve alleen in God moet rusten. Het geen wy van de Liefden noch meer te zeggen hadden , •iat zuUen wy tragten te doen , wanneer wy van de laatste ^ijze van kennisse zuUen handelen. 124 Transimus jam ad inquirendum — ati antea promisimni quaenam passiones eligendae qoaenam vero rejiciendae { CAPUT SEXTUM. DE ODIO. Odium propensio est ad repellendum illud quod n damnum quoddam vel impedimentum causavit. Jam animadTertendum » quomodo actiones nostras passionibus vei sine ipsis faciamus. C»m pasaianibm , plerumque videtur in dominis versus famulos eorani aliqua re deiinquentes , qnodque plerumque non sinc procedit. Sine passionibus, uti de Socrate narratur, famulum ad ejus correotionem castigare coactus, hoo faciebat, quamdiu se in famulum istum animo infen cog^osceret. Unde sequitur , quia actiones nostrae cum passionibui sine iis fiunt, tales res> quae nos impediunt vel impec re, sine commotione nostra, obi necesse est, amoveri se. Quid vero meiius? Yel nos odio et aversione vitare? Yel eas rationis virtute^ sine animi commot (hoc enim fieri posse putamus) subire? Certum enim nulium inde malum oriri posse, quod res^ quae nobis a dae sunt, sine ira et studio agamus. Et quia inter bo et malum medium non adest, videmus, quod, uti mi est cum passione quadam agere, bonum esse debeat illa agere. 125 Wij gaan nii over om te ondersoeken » gelijk wy hier voo- m hebben beloofd, wat Lydingen wy hebben aan te nee- men» en welke te yerwerpen. ZESDE HOOFDDEEL. VAN DB HAAT. De Haat is een neiging , om dat geene af te weeren , het- hetwelk ons eenig leed of hinder heefb veroorzaakt. Nu komt in aanmerking, hoe wy onze werkingen met of zonder lijdingen bedrijven. Met lijdimgen , gelijk men ge- neendyk ziet aan de heeren teegens hunne knegten , welke iete misdaan hebben; als 't welke doorgaans zonder toorn liet gescbied. Zonder lifdingen, geiijk men verhaalt van Soerates, die als hy genoodzaakt was om zijn knegt, tot (leuelfiB verbeetering , te tngtigen, zulks ais dan niet en deed, wanneer hy ondervond, dat hy teegen deeze zijne knegt in zijn gemoed ontsteld was. Waar uyt volgt , dewijle onze werken met of zonder lij- dingen van ons gedaan worden , dat zoodanige dingen , die ons hinderen of gehinderd hebben, zonder onze ontstelte- nis, wanneer het noodig is, konnen worden weg gedaan. Bi wat is beeter : of dat wy de dingen met haat en afkeer ▼lieden? of dat wy dezeWe door kragt van reeden, zonder ontsteltenis des gemoeds (want dit achten wy dat weezen kan) komen te ondergaan? 't Is immers zeeker, dat als vy de dingen, die ons te doen staan, zonder drift of togten doen, daar uyt als dan geen kwaad kan voort komen. En oadien er tusschen goed en kwaad geen midden is^, zoo uea wy dat , als het kwaad is met eenige lijdinge te wer- kea, het dan goed moet zijn met zonder die te werken. 126 Sed jam inquiramus^ num aiiquid mali in eo, quod resodia et aversione vitentur? Quod ad odium ex opinione procedens, oertum estiUud in nobis esse non iicere, quia scimus unam eandemqae rem uno tempore nobis bonam alio malam esse , uti in me- dioamentis videtur. Froprie igitur ad Iioc attendendum , num odium ex opinionc sola , neque etiam e vera ratiocinatione in nobis oriatur. Ac quam inquisitionem nobis videtur olare ostendendum esse^ quic verum odium sit iliudque ab aversione bene distinguere. Odium commotio mentis est contra aliquem qui nos soieni et sponte sua offendit. Aversio illa commotio est quae contra rem aliquam in nobi oritur propter damnum vel injuriam , quae putamus vel intd iigimus a natura in illa esse. Dico natura, quia, quand- non ita putamus vel intelligimus , etsi ab ea damni vel in commodi aiiquid nacti simus, ideo ab ea non aversamur imo vero ntilitatem quandam ab ea exspectare possamus uti aliquis lapide vel cultro illaesus^ ab iis tamen non avei satur. Hoc ita animadverso jam breviter utriusque effectum r deamus : £x odio procedit tristitia, exque magno odio ira; qus postrema non solum, uti odium, illud quod odit, vitai conatur, vero etiam si possit destruere. Ex magno ilio odi procedit invidia. Ex aversione vero procedit quaedam tristitia^ quianosqiic dam privare conamur, quod realiter existens, essentiaii suam et perfectionem habet. Quo dicto facile intelligitur, nos ratione nostra recte usoi in nullam rem odium vel aversionem habere posse, qai< 127 Doch laat ons nu eens ondersoeken , of 'er eenig kwaad S^Ieegen is, in de zaaken met haat en afkeer te vlieden. l¥at belangt de haat die ayt de waan voortkomt, het iB seeker, dat die in ons geen plaats mag hebben^ dewijl ^y weeten dat een en dezelfde zaak den eene tijd ons Soed, en de andere tijd ons kwaad is: gelijk dat in de Seneeskruyden ondervonden word. Het komt 'er dan eindelyk op aan, of de haat aileen door waan, en ook niet door de waare redeneering in ons komt te ontstaan. Tot welk onderzoek ons goed dunkt, duydelyk te verkiaaren wat de waare haat is, en die van d' afkeerigheid wel t' onderscheiden. De haat is eene ontsteitenis van de ziel^ teegen iemand die ons misdaan heeft, met wilien en weeten. Maar De afkeerigheid is die ontsteltenis , die in ons is teegens een zaak» weegens het ongemak of leet, hetwelk wy waa- a«n of verstaan, dat van natuure in dezeive is. Ik zeg ▼an natuure, alzoo, wanneer wy het dusdanig niet waanen of ferstaan , of schoon wy van dezelve eenig ieet of hinder hebben ontfangen, daarom van dezelve niet afkeerig zijn, en self eenig nut daar van verwagten konnen: gelijk ie- mand , met een steen of mes beleedigd , daarom geen Jiaat of afkeer van de zelve heeft. Dit zoodanig aangemerkt hebbeude, laat ous nu korte- lyk de uytwerkingen deezer beide zien : Van de haat komt voort de droefheid; en de haat groot (ynde ontstaat daailiyt de toornigheid. Welke iaatste luet alleen ais de haat van 't gehaatene tragt te vlieden, oiAar ook 't zelve poogt te vernietigen, zoo 't doenelyk is. Uyt deeze groote haat komt voort de nijd* Maar Van de afkeerigheid komt eenige droefheid voort^ om d&t wy ons tragten te berooven van iets , dat , weezendlyk ipde, zijn weezendheid en volmaaktheid heeft. Uyt welk gezegde ligtelyk verstaan kan worden , dat wy, Qnse reeden wel gebruykende, tot geen zaak haat of af- 128 ita agendo ejus perfectione nos privaremus; cum e t rio quando aliquid volumus , conare debemus omnia q natura oupimus , sive nobis , sive rebus ipsis in meir tare. Et quia eorum, quae ante ocuios habemus co( musque, homo perfectus nobis optimus est, cuicunq mini optimum est, ut eum ad hanc perfectionem educ tunc enim ab iis^ uti iiii a nobis» maximum fructc bere possumus. Ad quod conducit eos continuo ita t; uti a bona conscientia nostra semper edocemur ac murque; quia haec nunquam ad perniciem nostram, i autem ad salutem valetudinemque excitat. Finem facimus dicendo odium aversionemque in s tot imperfectiones habere^ quot e contrario amor p ones habeat, quia postremus semper ad mutationem lius, corroborationem et augmentationem tendit, qu fectio est, odiumque e contrario semper in destruct debilitationem et annihilationem ducit^ quae est i] perfectio. CAPUT SEPTIMUM. DB GUPIBITATE ET LAETITIA. Cum viderimus odium et aversionem taie quid esse in iis nunquam iocum habere possit, qui intellei recte utantur, eadem ratione persequentes de cetei sionibus agemus; et ut initium faciamus/ primae 129 keer konnen hebben^ dewijl wy ons^ soo doende, van de> lelver voimaaktheid komen te berooven: daar wy in tee* gendeely indien wy iet willen^ moeten tragten om alles wat wj van de natuur begeeren tot 'n beeter te veranderen^ het sij voor ons of voor de zaaken zelf. £n vermits van de dingen, die wy teegenwoordig kennen, een volmaakt MeniBch het allerbeste voor ons is, zoo is het dan voor ons en een iegelyk Mensch het besten ook> dat wy hnn t' allen tgden tot die volmaaktheid tragten op te leiden ; want als dan konnen wy van haar, en zy van ons, de meeste yrugt eerst hebben. Waar toe het middel is, haar zooda- nig gedurig waar te neemen, gelijk wy van ons goede meedeweeten gestadig worden geleerd en vermaand: alzoo dit nooyt tot ons verderf, maar altijd tot ons heil en wel- stand aanport. Wy besluyten, met te zeggen, dat de haat en afkeer in haar zeiven zoo veei onvoimaaktheeden hebben, als in tee- gendeei de Liefden voimaaktheeden heeft; aizoo de iaatste altoos tot verbeetering, verstarking en vermeerdering werkt , hetweik de voimaaktheid is;. daar de Haat in teegendeei altigd uyt is op verwoesting ^ verswakking en vernietiging ; het weike de onvoimaaktheid zelven is. ZEEVENDE HOOFDDEEL. VAN DE BEGEBRTE £N BLIJDSCHAP. Gezien hebbende, hoe de haat en afkeerigheid zoodanig is, dat de zeive nooyt kan piaats hebben in de geenen, die haar verstand wei gebruyken, zoo zullen wy, op de zelve wijze voortgaande^ van de andere lijdingen handeien: en, om een aanvang te roaakeu, zoo zuUen de eerste de 130 Cupiditas et Laetitia; de quibus, quippe ez amore profi' nientibus, meminisse oportei, quod de bocce tnnc diziiniil' His addemus Tristitiam , quae ez opinione indeque nata imaginatione oritur; procedit enim ex priFatione alicBJtf boni. Antea diximus omnia quae agimus tendere debete ad progressum atque emendationem. Atqui certum est, noi. quamdiu tristes sumus , impotentes nos reddere ad hoc et- ciendum ; quare opus est nos a tristitia iiberare. Qaod efficeiB possumus cogitando de mediis , amissum , si in potestate noi- tra est , recuperandi ; sin minus , necessarium tamen esse tm* titiam missam fiacere , ne incidamus in omnes istas miseriM» quas tristitia necessario secum ducit ; utrumque yero iaetitil efficiendum. Inepte enim est bonum malo Toiantario it vigente restituere velie atque emendare. Quisque denique intellectu suo recte utens Deum necesnoi primum cognoscere debet^ quippe qui , uti demonstravinutf» summum omneque sit bonum; unde sequitur quemoanqiO intellectu suo utentem in tristitiam incidere non posse. Qnii enim? in eo quiescit bono, quod omne bonum est, etb quo omnis laetitia et suavitatis plenitudo; 131 Begeerten en Blijdschap zijn; waar Fan, nadien ze uyt de selfde oorsaaken als de Liefden voortkomen, wy ons her- inneren moeten, het geen wy doemaals hebben gezegd. By deeze znlien wy de droefheid voegen : welke ontstaat ttyt de meeninge, en waan die uyt dezeive spruyt; want zy komt voort uyt het verlies van eenig gped. Wy hebben te vooren gezegd» dat aiies wat wy doen, Boet strekken tot vordering en verbeetering. Nn is het ioeker dat, zoo lang als wy bedroefd zijn^ wy om zuiks te ioen ons zelven onbekwaam maaken : en derhalven is het iMdig, dat wy ons van de droefheid komen te ontslaan; weik wy konnen doen, met op middelen te denken. 't verloorene weeder te bekomen , zoo het in onze magt ii; en indien niet, dat het echter noodig is om ons de Iroefheid kwijt te maaken, op dat wy niet vervaiien in ille de ellenden en rampen, die dezelve noodzakelyk mqt neh sleept; dat zoo in 't een ais andere met blijdschap uet geschieden , nadien het zotlyk is een verlooren goed , ioor een zeifs begeerend en opkweekend kwaad, te wilien bntellen en verbeeteren. fiindelyk, die zijn verstand wei gebruykt, moet God loodzakelyk als het eerste en alierhoogste kennen; en in lezelve ais het opperste goed berusten: waar uyt volgt, at hy, die zijn verstand wei gebruykt, tot geen droefheid an vervallen. Wat toch? daar hy in dat goed berust, dat ie goed is, en waarin alie blijdschap en volie verge- oeginge is. 9» 132 CAPUT OCTAVUM. D£ AJESTIMATIONE ET CONTElfPTU, D£ GENEKOSITATE Kl^ HUMILITATE, DEQUB 8UPERBIA £T ABJECTIOKB. Quibus in passionibus ut inter bonum et maium bene difl tinguamus, iiias stante pede su&cipientes^ incipiamus ab Aesiimaiioue et Coniempiu relative ad aliquid in nobisTe extra nos cognitum, priore quod ad majus, posteriore qiMM ad minus quoddam. Generosiias se extra nos non extendit . solumque ad iliiui pertinet, qui^ nullam aliam passionem habens, nequeexfs' timationem postulans , ipsius sui perfectionem secundtfi verum valorem cognoscit. •f Humiliias est , ubi quidam , sine ullo sui ipi^ias despeeta» imperfectionem suam cognoscit; quae humilitas se extra ha* minem humilem non extendit. Superbia est, quod hoiM perfectionem sibi attribuat, in ip&o non inveniendam. Abjeciio est, ubi quidam imperfectionem quandam sibi t^ tribuat, quae ad eum non pertinet. Nec vero de hypocritii loquor » qui revera non ita opinati , tantumque alios ut dee^ piant, quasi se humiliant; sed de iis, qui imperfectiontifti quas sibi attribuunt, revera in se inveniri putant. HisM animadversis 9 patet quid boni et mali quaeque harum piv sionum in se habeat. Quod enim ' ad Generositatem Humilitatemque attinet , per se ipsae pnM tantiam suam indicant; ostendunt enim earum possessorM suam perfectionem imperfeotionemque secundum veram fl 133 ACHTSTE HOOFDDKEL. ViK DE ACHTING EN VERSMADINO , YAN D£ EDELMOEDIG- HEID EN NEEDERI6HEID, EN VAN DE VESWAANDHEID EN STRAEBAARE NEEDERIGHEID. Om in deeze lijdingen het goed en kwaad wel te onder- icbeiden, zoo zullen wy, dezelve yoor de voet opneemen- le, beginnen met De Achting en Versmading^ welke in opzigt van eenig pkende zijn» dat in of bujten ons is; d* eerste met be- rekking, tot let groots , en de laatste tot iet kleins. De Edelmoedigheid strekt zich niet buyten ons uyt, Uttr word aileen zoodanig een toegepast, die, zonder E^nige andere lijding^ of aanmerking op de achting zijns bUs te hebben^ zijn eigen volmaaktheid na deszelfs rechte raarde kent. De Neederigheid is, als iemand, zonder eenige verach- ii^ zijns zelfs, zijne onvolmaaktheid kent: strekkende ieh de Neederigheid niet uyt buyten de neederige mensch. De Yerwaandheid is , dat eenig mensch zich een volmaakt- eid toeeigent, die in hem niet is te vinden. De strafbaare Neederigheid is als iemand zich eenige on- «hnaaktheid toepast, die niet aan hem behoort. Ik spreek liet van de geveinsde, die zonder zulks waarelyk te mee- «a, slechts om andere te bedriegen, zich in schijn ver- teederen: maar van de geenen^ welke de onvolmaakthee- ^, die zy zich toepassen, waarelyk zoodanig meenen in im te zijn. Dit dus aangemerkt hebbende, zoo blijkt daar uyt ge- oegzaam , wat goed en kwaad dat *n ieder deezer lijdin- en in zich heeft. Want wafc de Edelmoedigheid en Neederigheid belangt^ die eeven door zich zelven hunne voortreffelykheid te kennen ; le doende zien, dat deszelfs bezitter zijn eigen volmaakt- 184 lorem cognosoere; qnod, nti ratio nos docet, praecipmitt est quo ad perfeotionem veniamus. Ubi enim potentiiB perfectionemque nostram bene cognoscimus» dare videmiis quid nobis faciendum sit, ad bonum nostrum finemutpe^ vpniamus ; et iterum , defectum nostrum et impotentiam cog- noscentes, videmus quid nobis vitandum sit. Quod ad Soperbiam Abjectionemque y earum etiam defini- tiones satis indicant eas quadam ex opinione oriri; dieeb*' mus enim priorem ad illum pertinere, qui perfeetiottem quandam ipsi non propriam sibi attribuat^; cujas AlfeeHi ipsum contrarium est. Fatet igitur e dictis , quod, quam bonae salutaresque sint Generositas Humiiitasqne , Superbia et Abjectio e contrario tam maiae et pdrversae ; iilis enim possessor non solum is bonum ducitur statum , sed sunt etiam ipse gradus , quo i^ sommam nostram sal^utem adscendamus ; cum haeoce e ooa* trario non solum nos impediant ad perfectionem nostratt ut perveniamus, sed etiam in nostram ruinam nos dneani Abjectio nos impedit quominus iilud faciamus quod fEteert debemus ut perfecti reddamur, uti videmus in soepticis qvip negantes hominem ullam habere posse veritatem se ipBi hacce negatione ea privant; cum Superbia e contrario ff^ nos arripere faciat, quae recta via ad ruinam nostram dt" cunt ; uti patet videturque in omnibns illis , qui opinati smrt opinanturque se cum Deo mirabiliter bene se habere, ideo- que nullum periculum metuentes sed ad omnia parati^ igne* aquamque contemnunt et ita miserabiliter pereunt. 135 leid ^n onyolmaaktheid na hun reohte waarde kent: het rtjki 200 ons de reeden leert, het voornaamste is waar oor vy tot onze yolmaaktheid komen; want als wy onze aacht en yolmaaktheid recht kennen^ dan zien wy daar oor klaarelyk wat ons te doen staat, om tot ons goed inde te geraaken ; en weeder als wy ons gebrek en on- lagt kennen, dan zien wy wat ons te yermijden staat. Wat de Verwaandheid en strafbaare Neederigheid aan- Ittt, deszelfs beschryyingen geeyen ook genoeg te ken- leo, dat zy uyt zeekere waan ontstaan; aizoo wy zeiden, lat d' eerste word toegepast aan zulk een , die eenige yol- oaaktheid welke niet aan hem behoort, zioh zelfs toeey- ^nt; en dat de strafbare Neederigheid is het rechte tee- Meel. Uyt dit gezegde blijkt dan^ dat zoo goed en heilzaam ii de edelmoedigheid en waare neederigheid is» dat daar ft teegen de yerwaandheid en strafbare neederigheid zoo waad en yerderyende is; want door geene word den be- itter niet aileen gesteld in een goeden stand^ maar daar if zijn zy ook de rechte trap door wien wy opklimmen ot ons hoogste heil; daar deeze in teegendeel ons niet al- sen beletten om tot onze yolmaaktheid te geraaken, maar )Kngen ons ook zelf geheel tot ons yerderf. De strafbaare ^eederigheid is 't die ons belet te doen, hetgeen wy moe- sn doen , om yolmaakt te worden : gelijk wy zulks zien in i Twijfelaars^ welke, doordien zy loochenen dat den >eiMch eenige waarheid kan hebben, haar zelyen door leece ontkenning daar yan berooyen. Daar de yerwaand- eid in teegendeei ons doet dingen ter hand neemen , welke Mgei-recht tot ons yerderf strekken ; gelijk znlks gebieeken t, en gezien word in alle de geenen, die gewaand hebben Q waanen, met Gk)d wonder wel te staan, en door de ilve geen geyaar ontziende , maar alles getroost zijnde , Bar en waater brayeeren , en zoo ellendelyk ter dood ge- laken. 156 Qaod ad Aestimationem et Gontemptum , nil amplicn di' oendum est: meminisse tantnm javat qaod antea de adbt^ diximas. CAPUT NONUM. DE BFE e; mbtu; db sbcuritate, de desperatiohb ET eluctuatione ; DE intbepiditatb , audacia £T aemulatione; de consternationb bt PUSILLANIMITATE , DENIQUE DB INVIDIA. Ad demonstrandum , quales hae passiones^ et quaenaKi earum nobis utiles vel incommodae sint , attendamus opox tet ad ideas^ quas circa res futuras habeamus, sintnebonfli an malae. Ideas quas de rebus habemus, pertinent sive 1. ad res ipsas, sive 2. ad eum , qui ideas habet. Ideae quae ad res ipsas pertinent, sunt sive 1. quod res a nobis tanquam possibiles habeantur, h. ^ quod fieri queant vel nequeant; sive 2. quod necessario futurae sint. Ideae quod ad eum, qui eas babet, sunt sive 1. ei aliquid agendum esse, ut res evenire faciat; sive 2. ei aliquid agendum, ut impediat quominus eveniant* Quibus ex ideis igitur omnes hae passiones hac ratlot procedunt. 137 De Achting en Yeraehting belangende is niets meerder te zeggen: hebbende ons indagtig te maaken hetgeene hier vooren van de Liefden zeiden. I NEEGENDE HOOFDDEEL. VAN DE HOOF , EN YSBES ; VAN DE VBRZEEKERDHEID , DE WANHOOF, EN WANULMOEDIGHEID ; TAN DE MOED, STOUTHEID , EN YOLG-YVER ; YAN DE rLAAUWMOE- DIGHBID^ EN YEBYAABDHEID ; EN EINDELTK YAN DE BELGZUGT. Om aan te wijzen hoedanig deeze lijdingen, en welke denelve aan ons vorderlyk of hinderlyk zijn, zoo word ▼oreysoht, dat wy opmerken op de begrippen, die wy ten opzigten van zaaken hebben, welk toekomende zijn , het zy die goed of kwaad bennen. De begrippen die wy van de zaaken hebben zijn , of 1. Ten opzigte van de zaaken zelf: of 2. Ten opzigte van de geene die de begrippen heeft. De begrippen ten opzigte van de zaaken zelf zijn, of !• Dat de zaaken van ons gebenreiyk worden aange- B^erkt; dat is, dat ze konnen komen, en niet komen. Of 2. Dat ze noodzakelyk moeten komen. De begrippen ten opzigte van de geene die dezeive heeft *5tt, of 1. Dat hy iets moet doen, om te bevorderen dat de i^ken komen. Of 1 Dat hy iets moet doen, om te beletten dat de zaa- W komen. Uyt deeze begrippen dan komen alle deeze togten dus Toort. 188 Quando rem eventnram tanquam bonamy quaequi sit percipimus, mens illam conatitutionem naneiac Spm Yocamus : quae nibii aiiud , nisi quaedam lai cies cui tamen tristitia quaedam intermixta est. Ubi yero rem possibilem malam habemus, iiia stitutio in mente nostra nascitur, quam Meium vo Si res bona neoessarioque futura habetur, ilia quiiiitas in mente nasoitur quam Securitatem no quaeque species quaedam laetitiae est nuila trist miztae, cujus in spe contrarium accidit. Si vero rem necessariam maiam habemus, inde nascitur Desperatio, quae nihil aliud est nisi qua^ titiae species. Hucusque de passionibus hujus capitis affirmati atque earum definitione edocti , quidnam singu eas etiam, ratione inversa, negative definire ] uti: speramus maium non eventurum; metuimi non futurum; securi sumus malum non eventurur ramus bonum futurum esse. Quibus cum de passionibus satis dictum sit, qt ideis oriantur quae ad res ipsas pertinent, jam quamur quae ex ideis procedunt ad eum pertinenl res percipit; scil. ubi ad rem efficiendam aliq debemus neque decisionem de eo faciamus, i eonstitutionem nanoiscitur, quam Fluctuationem v< Ubi vero mens viriliter ad rem quandam possibil cendam resolutaest, e}M^ con^iiixXio Intrepiditai yi 189 Ak ty een saak die toekomende is begrijpen goed te Ep, efr dat se kan geschieden^ daaruyt krijgt de ziel MN) eeft gestalte , die wy Hoop noemen : welke niet anders ^ een leeker elag yan blijdsohap , nochtans vermengd met ^fge droefheid is. Maar vsnaeer wy de mogelyk komende zaak oordeelen kwaad ^BJ&^ zoo komt daar ayt die gestalte in onze ziel welke vy Vreese noemen. Daar <oo de zaak begreepen word goed te zijn, en noodzake- ijk te snllen komen, in de ziel daar uyt die gerustheid MtBtaat welke wy Yerzeekerdheid noemen: dat een zeeker % Tan blijdsehap is, zonder vermenging met droefheid, geljk Sn teegendeel in de hoop is. Doch Indien wy de zaak begrijpen kwaad te zijn , en noodzaake- lyktezuUen komen, zoo komt hier van daan in de ziel Wan- ^p: die niet anders als een zeeker slag van droefheid is. Tot hier toe van de lijdingen, die in dit hoofddeel zijn ▼erntt, bevestigender wijze gesprooken hebbende, en uyt ^tnelver besohryving gezien zijnde, wafc een iegelyk derzelve i>> 100 konnen wy ook hun^ omkeerende, dus ontkennen- ^ wgze beschrijven , als : wy hoopen dat het kwaad niet ^en zal» wy vreesen dat het goed niet komen zal; wy ijin Terzeekerd dat het kwaad niet en zal komen; en wy Hnlioopen dat het goed niet komen zai. Dus verre genoeg gezegd hebbende van de iijdingen , voor ^ veei die voortkomen uyt de begrippen ten opzigte van ^ zaaken zelfs: laat ons nu spreeken van die leidingen, ^f^ ontstaan uyt de begrippen ten opzigte van de gee- ften die de zaaken begrijpt ; te weeien , als men iets moet doen om een zaak voort te brengen, ^ wy daar af geen besiuyt en maaken, zoo krijgt de ziel ^^yt 'n gestalte die wy Wankelmoedigheid noemen. Maar wanneer de ziel manneiyk tot het voortbrengen van een ^ besluy t , die voortbrengelyk is , alsdan word het Moed genaamd. 140 si mens rem qaandam efficere deliberavit, quae diffieils effioitur, Amdaeia yooatur, Si yero mens rem aliquam agere deiiberayit, quia aliiL« jam antea illam egit, oui bene evenit, Aemulationem voea^- mus. Forro ubi aliquis scit, quid deiiberare debeat ad rem bonam promovendam yel malam impediendam, neque tamen bcxj faciaty Ptisillanimiias yocatur. Quae ubi yalde magna est Cotutematio dicitur. Gura alicujus, ut ilio quod acquisitum est, solus fruatiir sibique ut illud conseryet Invidia dicitur. Quia nobis notum est, unde hae passiones oriantur, nobis admodum facile erit demonstrare quaenam earum bonae, quaenam malae sint. Quod ad Spem , Metum , Securitatem , Desperationem et Inyidiam attinet, certum est, eas ex mala opinione nasd; uti enim antea demonstravimus , omnes res necessarias sass eausas habere, sic et necesse est eas necessario itafieri, ut fiant; et quamquam securitas desperatioque inyiolabili iilo in ordine serieque causarum locum habere yidentur eamve constituere, (yeritate bene perspecta) procul tamen abest» quia nunquam securitas yel desperatio adest , nisi antea spes metusque (quippe e quibus originem ducant) adfuerit; abi enim aliquis, illud quod adhuc expectat, bonum dacity iilam mentis constitutionem assequitur, quam spem yooS' mus; atque ubi bonum illud praesumtum acquirere seouritf est, illam tranquillitatem mens ejus nanoiscitur qoatt securitatem yocamus. Quod yero de Securitate dioiotf 141 Z<N> de zid tol d' ■jtioan^ vu oa laak beilajt. die l^Qwaareljk is oai ▼oort te hnmgem^ wbo wovd ket Kkxk* moedigheid of Doppetkeid geuoBd. Do^ indien iemaiid tot ket doea ram. eea laak beslvrt, ooi dfit een ander die Toor kem gedaan keeft, em zslks wel ISeivikt is, dmn Boent neo ket Yt^fwer. W^ders als iesuuid weet wat ky aoet beslayteii, ooi eeii goede laak te berorderen, o£ een kwande te beletten, en kj znlks nochtans niet en doet. dat wofd Plaanwmoedigheid genaamd: en de flaauwmoedigkdd keei groot agnde, noemt iiien ket Veivaardheid. Eindelyk de zorg die iemand heeft, om iets dat verkreegen is ai- leen te moogen genieten en behonden, word Belgsocht of jaiouzie genaamd. )k Dewijl ons nn bekend is, waar nyt deeze U^ten komen M te ontataan, zoo zal het ons heel ligt zijn om te toonen welke yan dezelve goed, en welke dat kwaad zijn. if Wai de Hoop , Yrees , Verzeekerdheid , Wanhoop en Belg* d cngt betreft, het is zeeker dat ze nyt een kwade waan iH ontstaan; want, gelqk wy ai-voorens beweezen hebben , dat ,( aUe dingen haare noodzaakelyke oorzaaken hebben, soo } moeteQ zy dan ook zoodanig als zy geschieden noodzaake- tf |yk geschieden. En hoewel de verzeekerdheid en wanhoop, d in deeze onverbreekeljke order en gevolg van oorzaaken f sohijnt plaats te hebben, of dezeive vast te steilen, zoo is ^ t nochtans (de waarheid daar van wel in gezien zijnde) <! ^orre hier van daan; alzoo 'er nooyt verzeekerdheid of ^ wanhoop is, *t en zy 'er alvoorens hoop of yrees (als waar ^ ^yt dezeiye haar weezen hebben) heeft geweest: want als ^ ^mand het geen hy noch yerwagt waand goed te zijn , zoo bijgt hy die gestalte in zijn ziel de welke wy hoop noe- men; en yan de yerkrijging yan dat gewaaiide goed yer- teekerd zijnde , zoo yerkrijgt de ziel die gerustheid , welke wy yerzeekerdheid noemen. En hetgeen wy van de yerzee- 142 de Desperatione etiam dicendum. Neutrum autem (sam- dum quod de amore diximus) in homine perfeoto loomft habere potest , quia res supponunt quibus mutabili sua ntr tura (uti in amoris definitione observavimus) , cui subjeotae sunt, non adhaerere, nec quibus (uti in odii definitkNie demonstratum est) aversari debemns; cui adhaesioni aver' sionique homo tamen hisce passionibus obnozins, sobjee- tns est. Qttod jam ad iluctuationem » pusiiianimitatem et oonster- nationem attinet, hae ipsa sua natura et indole imperfeo* tionem patefaciunt; omnia enim quae in utile nostrum fa* ciunt non ex actione earum naturae, quippe negativae, pio^ cedunt; nam ubi aliquis , aliquid bonum ducens, qnod taoMi bonum non sit , iiiud sperat , attamen audacia illud effioien<B fluctuatione et pusiiianimitate sua caret, casu soiummodo sive negative ab ilio malx> quod bonum habet^ iiberatir^ Neque igitur hae passiones in homine, qui recta ratioiie ducitur, iocum habere possunt. Quod deniqne ad intrepiditatem ^ audaciam et aemulatio- nem attinet, de iis nihil aliud dicendum, quam quod de amore odioqne jam diximus. CAPUT DECIMUM. D£ (CONSCIBNTIAE) 1C0B8U £T DB POBNITBNTIA. De hisce passionibus breviter ut loqQamur , dioere eonvenity iiias nunquam nisi per anticipationem nasoi; quod enims^ 148 ikmd teggen, 't lelve moet ook Tan de wanhoop wor- geiegd. Dooh het een en andere kan (Tolgens 't geen ▼aa de liefden hebben- gezegd) in 'n Tolmaakt mensoh II plaats hebben , dewyl zy dingen vooronderstellen , die door honne veranderlyken aart (gelijk wy in de be- 7ving van de iiefden hebben aangemerkt), welke sy «nrorpen zqn, niet moeten aanhangen; noeh van wien ) als in de beschryving van de haat getoond is) wy moe- afkeerig zqn : welke aankleevingen en af keerigheid noch* t den mensch die deeze lijdingen heeft , is onderworpen. ^at nn de wankelmoedigheid , flaauwmoedigheid en ver- rdheid belangt, die geeven door hun eigen aard en na- r haare onvolmaaktheid zelf te kennen : want alles wat tot OBB voordeel doen komt niet uyt de werking haa- nataar, als ontkenniglyk ; nadien ais iemand, die iets int goed te zijn, dat nochtans niet goed is, znlks pt, en echter door zijn wankelmoedigheid of flaauw- idigheid de moed tot de uytvoering vereyscht komt te breeken, zoo is 't dat hy van dat kwaad 't welk hy .nden goed te zijn ontkenniglyk of by geval bevrijd d. En derhalven konnen deeze lijdingen ook geenzins tts hebben in een mensch , die door de waare reeden d geleid. 7at eindelyk de moed, stoutheid en volg-ijver belangd, dezeive is niets anders te zeggen als het geene wy al reede van de liefden en haat gezegd hebben. TIENDE HOOFDDBEL. VAN DB KNAQINO, EN 't BEROUW. hn kortelyk van deeze lijdingen te spreeken, zoo dient dezelve nooyt als door verrassiuge ontstaan; want wat 144 monum consdentiae attinet^ hio inde tantam provenit, ^o#' iaciamns aliquid de quo dubitamus num bonum maliinMPi^ sit; ti ^Modi bA poeniteniiam , illa inde nascitur , quod aHqtit' mali fecerimus. Quamquam jam cogitari posset, morsum iJium oonsdeB- tiae poenitentiamque multos homines ratione usos^ sed (qiia interdum habitus ille ratione bene utendi iliis deest) i^ef^ rantes, in rectam viam reducere posse; et quamquam indi condudere liceret (uti omnes faciunt) illos bonos esse ; alb'- omnino ratione res se habet, quia videbimus illos non sdiui' non boQOS esse, sed etiam nooere ideoque malos esse. Th^ tet enim nos semper veritatis potius amore quam moiu conscientiae poenitentiaque reduci. Nozii malique sanly quia quaedam tristitiae species sunt, cnjus inoommod«i antea demonstratum est» eamque tamquam tale cavere-il': et vitare debemus. CAPUT UNDECIMUM. 