title: Ad Benedicti de Spinoza opera quae supersunt omnia supplementum
creator: Benedict Spinoza
text: DB IRRISIONB BT JOCO. Irrisio et Jocus falsa opinione nituntur , atque in irrisore et jocoso imperfectionem patefaciunt. Ealsa nituntur opiol-^ one, quia putatur ille cui irridetur prima actionum saarttii->^ causa esse, neque eas (uti cetera in natura) a Deo neoei'' 145 di^- knaging betreft, die ontstaat hier uyt alleen, dat wj i«tB doen> aan 't welke wy dan twijffelen of 't goed of kwaad is; en wat het beroaw belangt, 't zelve komt hier njrt YOort, dat wy iets gedaan hebben 't welk kwaad is. Boewel men nn zou moogen denken, om dat veeie men- sehen , die haar verstiudd wel gebruyken , zomtijds (vermits haar dan die hebbelykheid , welke vereyscht word om het vmtand wel te gebruyken , ontbreekt) afdwaalen , dat haar dtme knaging en berouw te eerder zou konnen te recht Invsgen; en daar uyt zou konnen besluyten (gelijk d' ge- Wle waereld doet) dat dezelve goed zijn: zoo is het daar \ teegen» wanneer wy hun te recht wel inzien, gausch uders 'er mee geleegen , nadien wy bevinden zullen , dat le niet alleen niet goed, maar zelf schadeiyk, en dienvol- gwde kwaad zijn : nadien het openbaar is , dat wy altijd meer door de reeden en liefden tot de waarheid, ais door knaging en berouw te recht komen. Zij zijn schadelyk en kvaad, vermits ze een zeeker slag van droefheid zijn; wel- kers nadeeligheid van ons te vooren is beweezen, en die vy derhalve als kwaad moeten tragten van ons af te wee- nn: gelijk wy dan ook deeze als zobdanig moeten schu- ven en vlieden. ELFDB HOOFDDEEL. YAN DE BESPOTTING , BN BOEBTEBY. De Bespotting en Boertery steunen op een valsohe waan, ^ geeven in den spotter en boerter een onvoimaaktheid te keuien. Zy steunen op een valsche waan, om dat men iB^nt, dat den geene die bespot word de eerste oorzaak yin zijn werken is^ en dat ze niet (gelijk d'andere diogen in de natuur) noodzakelyk van God afhangen. Zy geeven "\f\ 146 sario pendere. In irrisore imperfectionem ostendunty qnii illud, cui irridet, taie est, quod sive risibile est siTenoa; si non est , perversam suam naturam ostendit , irridens ed non irridendum; si est, ostendit in eo, cui irridet, m imperfectionem quandam videre, quam e contrario nonirri- sione sed bonis rationibus corrigere debet. Quod jam ad Bisum attinet^ ille nonnisi ad homineB pertinet, qui aliquid boni in se animadvertit; et quia lae- titiae quaedam species est, de eo nihil aliud dioendns nisi quod de laetitia jam dictum est. Be ilio risu loqoor, qui ex idea quadani provenit, ridentem exoitante absqw omni boni malique oogitatione, nullo vero modo de risu qii spirituum motu excitatur, neque ad bonum malumve perii- net; de quo jam dicere extra nostrum propositum erat. De Invidia , Ira, et Indignatione nihil dicendum, niii ut illius simus memores quod antea de odio diximus. CAPUT DUODECIMUM. DB HONOEE, FUDORE, £T IMPUDBNTIA. Honos quaedam laetitiae species est , quam quisquam in 96 percipit ubi acta sua ab aiiis aestimari laudarique vidflt» nuUum iucrum utileve r^spicientibus. Pudor quaedam tristitiae species, quae in aliqoo orititfi qui videt actiones suas ab aliis despici, nullum damaiui vel incommodum respicientibus. 147 den bespotter een onvolmaaktheid te kennen; yermits geene hy bespot zoodanig is, dat het bespotteljk of ; bespottelyk zy: indien ni^, zoo betoonen zy hnn kwa- aard, beapottende hetgeene niet te beapotten is: in- 1 ja , zoo betoonen zy daar meede in den geene die zy potten eenige onvoimaaktheid te kennen; welke zy daar ^egen gehouden zijn, niet met bespottinge, maar door de reedenen te verbeeteren. Vht nu het Lacchen betreft, dit heeft geen opzigt op een at, maar op den mensch alleen die in zich zelf eenig d bemerkt: en om dat het een zeeker slag van blijd- ap is, zoo valt daar ook niet anders van te zeggen als i de blijdschap alreeds gezegd is. Ik spreek van znlk ehen , dat door zeeker denkbeeld word verwekt , hetwelk i laocher daar toe aanport» zonder eenig opzigt op goed kwaad te hebben; en geenzins ,van hetlacchen, dat van zelve door de beweeging der geesten word verwekt; oo hier van te spreeken bnyten ons oogmerk was. SVJjders is van de Nijd, Gramschap en Envelneeming ts anders te zeggen , ais dat wy ons hiertoe erinneren ^een wy al-voorens van de haat gezegd hebben. TWAALFDE HOOFDDEEL. AN D£ EERE, BESCHAAMDHEID , EN OKBESCHAAMDHBID. De Eer is een zeeker slag van blijdschap, die iemand elt als hy gewaar word, dat zijn doen by anderen word acht en gepreezen , zonder eenige winst of voordeel te oogen. De Beschaamdheid is een zeeker slag van droefheid, die iemand komt te ontstaan , wanneer hy ziet , dat zijn doen ui anderen word veracht, zonder opzigt van eenig nadeel sehaaden dat zy beoogen. 148 Imfmdeniia pndoris priTatio sive excassio est, non ort» ratione, sed vel padoris ignorantia (ati in pueris, homini»y ^ bns sylvestribus , etc.) vel quod aiiquis^ in magno ante*dti specta habitus , sine ulia consideratione omnia jam desimjii Itaque passionibus hisce cognitis^ cognoscimus etiam va* nitatem et imperfectionem quas in se habent. Qaod ad hofv norem enim et pudorem, non solum inutiies^ vero etiam^f qoantum amore sui nituntur opinioneque hominem pnmaa^ operum suorum causam esse, ideoque iaudem vituperiumqiuf- mereri , damnosi adeo et rejiciendi sunt. r '3f Nec vero dioam, ita iuter homines vivendum esse, ntt- eztra eos, ubi nec honos nec pudor adest; concedo e e&ani trario, nobis non solum licere iis uti, quando in prozimoit rum nostrorum commodum^ eosque utemendemns, illosadhity beamus , sed nobis etiam ita agere licere diminutione nostn^ (perfectae aiias licitaeque) libertatis ; uti v. c quando ai^ quis sumptuose se vestit^ eo ut aestimetur, honorem qua»r\ rit ex sui ipsius amore procedentem nullo proximi sui n^ spectu; quando autem aliquis sapientiam suam (qua prozH mo suo utilis esse posset) despici pedeque caicari videt/, quia mala veste indutus est, bene agit si sponte sua, ati iis succurrat, vestem, qua non offendantur, induat , itaqaer proximum ut sibi vindicet, proximo se similem reddat ■ Quod porro ad Impudentiam attinet, talem se nobis 08- tendit, ut, ad defectum ejus intuendum, definitione eji^: tantum opus nobis sit. ■' 149 ichaamdheid is een ontbeering of uytschudding van Amte: niet door de reeden, maar h( door de on- ran schaamten, gelijk in de kinderen, wilde men- enz. of doordien men^ in groote versmading ge- jnde, nu over alles zonder omzien heen stapt. ian, deeze togten kennende, kennen ook met een heid en onvolmaaktheid die zy in haar hebben. vat de eere en schaamte aanbeiangt, zj zijn nict )nvorderlyk, maar voor zoo veel zy op de eigen- n 'n waan van dat den mensch een eerste oorzaak rerken is, en dienvolgende lof en laster verdient^ l zijn, zelf schadelyk en verwerpeiyk. ik wil niet zeggen, dat men zoo bj de menschen ioet^ gelijk als bnyten haar, daar d*eere noch schaam- le plaats heeft^ maar in teegendeel sta ik toe, dat't alieen vry staat om dezelve te gebruyken, als wy nutte van onzen eeven-menschen , en om haar te ver- , komen aan te wenden, maar zuiks ook zelfs moo- n met verkortinge onzer (anders volkomene en ge^ 3) eigen vryheid. Als by voorbeeld , zoo iemand zioh kleed, om daar door geacht te zijn; deeze zoekt , die uyt de liefden zijns zeifs voort komt^ zonder 3zigt op zijn eeven-mensch te hebben. Maar zoo sijn wijsheid, waar door hy aan zijn eeven-naasten k: kon zijn, ziet verachten en met den voet tree- kel om dat hy een slegt kleed aan heeft, deeze )T wel dat hy, uyt 'n beweeging om haar te hel- it een kieed waar aan zy haar niet stooten zich : wordende dus, om zijn evenmensch te winuen^ 2:elijk. v^erder de Onbeschaamdheid aanbelangt, 't zy ons lat dezelve zich zoodanig aan ons toont , dat wy , 3 mismaaktheid te zien , slechts haare beschry vinge len hebben. * 150 CAPUT DECIMUM TERTIUM. DB FAVORB^ 6RATITUDINB BT IK6RATITUDINE. Quod ad priorem utramqae passionem, mentis appetitns sunt proximis aliquid boni concedendi atque faciendi. Con- eedendi , dico , quando ei qui bonum quoddam fecit , sua yio0 bonum fit ; faciendi , dico , quando ipsi aliquid bonum asse- outi sumus. Quamquam autem plurimi homines judicent passiones IsIm bonas esse, nihilo minus tamen dicere audeo eas in homine perfecto locum habere non posse. Homo enim perfectus ne- cessitate tantum nuliaque alia causa movetur , ut proximnm adjuvet ; quamobrem scelestissimis tanto magis obligatum se censet, quanto majorem miseriam in iis adesse videat. Ingratitudo gratitudinis est contemptus vel excussio^ uti impudentia pudoris , et hoc nullo rationis respectu , neqne nonnisi ab avaritia vel a nimis magno sui ipsius amore pro" oedens; quare in homine perfeoto locum habere nequit. CAPUT DECIMUM QUARTUM. DE COMMISBRATIONE. Postremli passionum, de qua tractare debemus, Comnii- seratio est> quae species quaedam tristitiae de bono ali« quo amisso, quod recuperare desperamur. Imperfectionem 151 DERTIENDE HOOFDDEEL. VAN DE GUKST, DANKBAARHEID , EN ONDANKBAAKHBID. Wat de Gunst en Dankbaarheid betreft, zj zijn een nei- ging in de ziel van zijn eeven-naasten eenig goed te gnn- nen, en te doen. Ik zeg te gunnen, als aan hem, die eenig goed gedaan heeft, weeder goed gedaan word. Ik zeg te doen, als wy zelven eenig goed van hem verkreegen of ontfangen hebben. Sohoon nu meest alle menschen oordeelen dat deeze tog- ten goed zijn, zoo durf ik echter wel zeggen, dat ze in een volmaakt mensch geen plaats konnen hebben, vermits dle alleen door de noodzaakeiykheid , zonder eenige andere oorzaak, word bewoogen om zijn even-mensch te helpen: tot welke hulp hy zioh aan de allergodloosten des te meer verpligt vind, hoe hy een veel grooter nood en eilende in hun ziet te weezen. De Ondankbaarheid is een verachting of uytschudding van de dankbaarheid , gelijk de onbeschaamdheid van de aohaamten ; en dit , zonder eenig opzigt van de reeden , al* leen voortkomende of door gierigheid , of door eene al te i;roote liefden tot zich zelfs: waarom die in 'n volmaakt lensch geen plaats kan hebben. VEERTIENDE HOOFDDEEL. VAN HET BEKLAG. )e laatste der lijdingen, waar van wj moeten handelen, het Beklag: 't welk een zeeker slag van droefheid is^ * 't verlies van eenig goed, het welk wy wanhopen ler te krijgen. Zij geeft haar onvoimaaktheid dus te 152 suam eo ostendit, qaod eam iDtuentes statim malam duoftBiiti^ postquam malum esse demonstravimus se rebus adQtringer^ et obligare, quae faoiie nobis exeidere et deficere possniit; atque quia quaedam tristitiae species est, vitare eam opdN tet» uti de tristitia tractantes notavimus. i ■ ? • 1 Jam itaque satis me ostendisse atque demonstrasse oenseo solam fidem veram vei rationem esse , quae ad boni maliqtn^ cognitionem nos conducat; et, uti ostendemus primaoi' praecipuamque liarum passionum causam cognitionem esse,- clare patebit nos inteliectu rationeque recte usos> in nnl' lam harum passionum, quae tamquam malum a nobis regi' ciendae, incidere posse. Intellectitm dico, quia ratmtB solam nuilo modo eam faabeo, quae bac in re ab omnibns' istis liberare nos possit^ uti suo ioco postea demonstff-^ t bimus. De passionibus vero tamquam praestans aliquid animad- vertendum adhuc est, quae earum bonae sunt, ilias istius esse generis et naturae , ut sine iilis esse et existere neqae- amus^ illasque igitur essentialiter ad uos pertinere, uti a- morem, cupiditatem et omne quod amori proprium. Res autem omnino alio modo se habet quod ad eas passio- nes, quae malae nobisque rejiciendae sunt, quia sine illisnon modo esse possumus, vero etiam tum demum cum ab iliis nos liberavimus, vere taies sumus quales esse debemas. Ut majorem autem in his omnibus evidentiam praebeamas. animadvertendum porro est, omnis boni malique fundamen-^ tum amorem esse ; ubi enim objectum non amamus solam '• amore dignum, nempe Deum, sed res quae natura sui 168 Vfoaif^n, dat wy, haar maar beschonwende, deselve aanstonds r^ keuren; nadien wy al-yoorens beweezeu hebben, dat st kwaad is zich zelven te verbinden en vast te maaken lA dingen, die ons ligtelyk ontvallen en gebreeken kon- m, en wy niet konnen hebbeu als wy willen: en dewijl it een zeeker slag vau droefheid h, zoo hebben wy de- ilve te schuwen; gelijk wy zulks, van de droefheid han- iiende, hebben aangemerkt. pus meen ik dan genoegzaam aangewezen en betoogd te ^bben, dat alleen het waar geloof of de reedeu het geen , 't welk ons tot de kenuisse vau goed en kwaad breugt. a^ gelijk wy betoonen zuileu^ dat de eerste eu vooruaam- 6 oorzaak vau alle deeze togteu de keuuisse is, zoo zal [klaarlyk blykeu, dat wy, ous verstaud en reeden wel ge- «ykende , uooyt in eeu van deeze togteu , die vau ons als raad te verwerpen zijn, zuUen konueu vervailen. Ik zeg. 9. versiaitd : om dat ik meeu dat de reeden geenzins aileeu ligtig is, om ous hier in vau alle deezeu te bevrijdeu; ge- k wy zulks op ziju plaats hier ua bewijzen zulleu. Doch als eeu voortrelFelyke zaak is weegens de lijdiugen cfa aau te merken , dat zy die vau dezelve goed ziju vau odanig 'n aart eu uatuur benueu, dat wy zonder haar 3t konueu ziju uoch bestaan , en dieshalven als weezend- c tot ous behooreu, gelijk is de liefdeu, begeerteu, eu wat aau de liefdeu eigeu is. Maar gausch auders is het met zoodauige lijdingeu ge- igen, welke kwaad eu vau ons te verwerpen zijn, aan- den wy zouder deeze uiet alleeu wel konueu ziju, maar k dau eerst recht beuneu die wy behooren te weezen, i wy ons van dezelve hebbeu vry gemaakt. Om echter iu alle deezeu noch meerder klaarheid te gee- a, dient wijders aaugemerkt, dat de groudslag vau alle ed eu kwaad de liefdeu is, vallende op zeeker voorwerp; uit iudieu wy uiet beminneu het voorwerp dat alleeu waar- l is bemiud te worden , nameudlyk God , maar de dingeu 154 corruptibiles multisque casibus obnoxiae sunt, inde neces^ sario sequitur odium, tristitia, ce^. post amati objecti mu — tationem; odium, ubi aliquis amatum adimat; tristitia, abS. amittitur; honos, quando sui amore nititur; favor et grati» tudo , quando proximus non Dei causa amatar. Quando ^ contrario homo Deum amare incipit, qui semper immuta, — bilis est manetque , impossibile est in stagnum iliam passio - num incidere; quare tanquam certam firmamque ponimiis regulam, Deum primam unicamque omnis boni nostri em^ sam^ malique nostri esse liberatorem. Denique animadvertendum adhucest, amorem, eet. inde- terminatos esse , soii, eos quo magis accrescant eo praestas- tiores evadere, quippe qui in objectum tendant infinitum, quare omni tempore accrescere possunt. Quod materiam nobis praebebit , e qua capite vicessimo tertio animi imfflor- talitatem concludemus et demonstrabimus. Huousque igitur de omnibus iocuti, quae nobis tertiam speciem vel elFectum verae fidei ostendunt, jam capite se* quente progrediemur tractare de quarto ultimoque effeotu, a nobis pag. 110 et 113 nondum posito. CAPUT DECIMUM QUINTUM. DE YERO ET FALSO. Ut videamus, quomodo quartus ultimusque verae fidei effectus verum falsumque nobis ostendat, veritatis falsita- tisque definitionem praemittemus. 155 die door him eigen aart en natuur vergankelyk, en veele toerallen onderworpen zijn, zoo volgt hier op noodzakelyk de haat , droefheid , enz. na veranderinge van het geliefde voorwerp: de haat, als iemand hem 't beminde ontneemt; dnelbeid, ais hy 't komt te verliezen; eere, als hy op de iiefiien sijns zeifs steunt ; gunst en dankbaarheid als hj zijn ^enmensoh niet bemint om Gbd. Doch zoo den menscb u* teegendeel Gkxl komt te beminnen , die aitijd onveran* derljk is en blijft , dan is het onmogelyk in dien poel van i^jdingen te vervallen : waarom wj voor een vaste en onwrik- inuire reegel steilen, dat God de eerste en eenige oorzaak van ai ons goed, en een vrymaaker van ai ons kwaad is. Eindelyk is nooh aan te merken, dat de iiefden enz» onbepaald zijn, namendlyk dat hoe dezelve meer en meer ioeneemt hoe die ook voortreffeJyker word, ais vailende op een voorwerp 't geen oneindig is, waar om ze t' alien tijd kan toeneemen; hetweike in geen andere zaak kan plaats gr^pen. En dit zai zeif de stoffe ziju , waaruyt wy in het drie en twintigste Hoofddeei de onsterflykheid der ziei zul- len opmaaken en bewijzen. Tot hiertoe dan gesprooken hebbende van alles wat ons de derde wijze of d' uytwerkinge van 't waar geioove aan* wijst , zoo zulien wy nu ' voortgaan om te handelen van de vierde en laatste uytwerkinge, die by ons op bladz. 111 en 113 noch niet gesteid is, in het volgende VIJFTIENDE HOOFDDEEL. VAN HET WAARB, EN VALSCHE. Om te zien, hoedanig de vierde en laatste uytwerkinge van 't waar Geloof ons het Waare en Yalsche aanwijst^ zoo znllen wy de beschrijvinge van Waarheid en Vaischheid laaten vooraf gaan. 156 Yeritas vel affirmatio vel ncgatio rei cajusdam est, quae cum ilia re convenit. Falsitas vel affirmatio vel negatio est rei quae illa cam re non convenit. Gum vero hoc illudve affirmare vel negare verl cogitan- di modi sint, inter veram falsamque ideam nihil aiiud ia* teresse videtur , quam unam cum re convenire , alteram non convenire, neque eas itaque nisi ratione, non vero faeto differre. Quod si ita esset, rogari posset: quidnam oommodi damnive utraque sua sive veritate sive falsitate habeatP Atque etiam, quomodo utraque cognoscet suam perceptionem sive ideam magis quam alteriuscum rebus conventuram? et deni- que unde procedat^ unum nec vero aiterum errareP Ad quod respondebimus : res ciarissimas non se solummodo sed etiam falsitatem indicare ; ita ut magna esset stuititia rogare, quo- modo earum conscii esse possemusP cum enim clarissimae dicantur, nullam certe alia evidentia esse potest , qaa illas- trari possent. Uti vero veritas sui ipsius atque etiam fald- tatis index est , falsitas e contrario nunquam per se manifes- tari ostendique potest ; quare is qui veritatem habet dubitare nequit eam se habere; cum e contrario ille, qui in falsi- tate vei errore est, opinari potest se veritatem habere; uti aiiquis somnians putare quidem potest, se vigilare, non vero qui vigilat putare se somniari. Quo dicto aliquo modo explicatur quod dicebamus , Deum veritatem seu veritatem Deum esse. Quod ad causam, cur unus veritatis magis quam alter consoius sit, hoc inde procedit, quod affirmationis vel nega- tionis idea , quae cum rei natura omnino convenit , in priore 157 De Waarheid is een bevestiging of ontkenning van een zaak, die met dezelve zaak over een komt. De Valschbeid is een bevestiging of ontkenning van een zaak, die met dezelve zaak niet over een komt. Doch dewijl dit of dat te bevestigen of te ontkennen waare wijzen van denken zijn, zpo schijnt er tusschen het waar en vaisch denkbeeld geen ander onderscheid te sijn* als dat het eene met de zaak overeen komt, en hei andere niet, en zy dns alleen door reeden en niet dadelijk ▼ersehilien. Het weike zoo zijnde, kon men vragen, wat ▼oordeel doch de eene met zijn waarheid, en wat schade den andere door zijn yaischheid heeft? als meede. hoe den eene zal weeten , dat zijn bevatting of denkbeeld meer met de aaaken overeenkomt als dat van den ander? en einde- \jk , van waar het komt dat den eene doolt , en den andere niet? Waar op tot antwoord dient^ dat de allerklaarste dingen niet alleen zich zelfs maar ook de valschheid te ken- nen geeven; invoegen het een groote dwaasheid zoude zijn te Tragen: hoe men van haar bewust zou weezen? want dewigl ze gezegd worden de allerklaarste te zijn, zoo kan 'er immers geen andere klaarheid weezen, door wien zy zooden konnen worden verklaard. Maar gelijk de waarheid zich zelfs en ook de valschheid openbaart, zoo kan daar'n teegen de valschheid nimmer door zich zelfs geopenbaard en aangeweezen worden: weshalven degeene die de Waarheid heeft niet twijlFelen kan , dat hy ze heeft ^ daar in tegendeel de geene' die in valschheid of doolinge steekt , wel waanen kan dat hj in de waarheid staat; gelijk iemand die droomt wei denken kan, dat hy waakt, maar nooit kan iemand die waakt denken dat hy droomt. Met welk gezegde eenigzins verklaard word 't geen wy zeiden^ van dat 6od de Waarheid^ of de Waarheid God is. Belangende nu d' oorzaak waarom d' eene van de Waar- heid meer bewust is als den ander, is om dat het denk- beeld van bevestiging of ontkenning^ 't welk met de natuur I 158 tanto plus essentiae habeat. Ad qnod melius intelligendum , animadvertendum est, ro intelligere (quanquam vocabu' lum hocce aliter sonat) puram passionem esse; hoc est, mentem nostram ea ratione mutari, ut aiios cogitandi modos nanciscatur, quosque antea non habebat; itaque si aiiquis, cum totum eum objectum affecit, talem formam sive modum cogitandi acquirat, clarum est eum aliam omnino perceptionem formae sive qualitatis iilius objecti adipisci» quam alius qui tot non habuerit causas, atque igitnr ad iiiud affirmandum vel negandum alio.et leviore actu (quippe parva vel minore augmentatione ejus conscius) movetur. Unde perfectio cernitur alicujus, qui in veritate «st, qua differt ab eo qui extra eam est; cum enim unus facile, alter vero non faciie mutetur, sequitur unum plus constantiae essentiaeque habere quam alterum; uti etiam iili cogitandi modi , qui cum rebus conveniunt , quia plures «ausas habuere^ plus constantiae et essentiae in se habent;' et quia ab omni parte cum re conveniunt^ impossibile est, ut ulio tempore aliter a re affici possint vel mutationem pati, quia jam antea vidimus rei alicujus essentiam immu* tabiiem esse; quae omnia in falsitate iocum non habent. Quo dicto praecedenti quaestioni satis responsum erit. 159 der zaak geheel OYereenkomt, in de eerste zoo veel meer weezendheid heeft. Om het welke beeter te begrijpen dient aangemerkt, dat het verstaan (scboon dit woord anders , layd) een zuyvere lijding is; dat is , dat onze ziel in dier- voegen word veranderd, dat ze andere wijzen van denken krijgt , die ze te vooren niet en had : en derhalven ais iemand, doordien het geheeie voorwerp in hem gewrogt heeft, diergeiijk 'n gestalte of wijze van denken krijgt, zoo is het klaar, dat die een gansch ander gevoel van de ge- stalte of hoedanigheid van dat voorwerp bekomt, als een ander die zoo veele oorzaaken niet gehad heeft , en dus tot zalks te bevestigen of te ontkennen door een andere en ligter werking (als door weinige of mindere toevoegingen van dien het zelve gewaar wordende) bewogen word. Waar uyt men dan de volmaaktheid ziet van een die in de Waar» faeid staat , gesteld teegen een dewelke daar buyten is ; want dewyl den eene ligtelyk, en den andere daar 'n teegen niet ligtelyk veraudert , zoo volgt daaruyt , dat d* eene meer be- stendigheid en weezendheid als d' andere heeft: gelijk die wijeen van denken ook, weike met de zaaken overeenko- men, om dat ze meer oorzaaken hebben gehad, meer be- stendigheid en weezendheid in haar hebben, en nadien zy geheel met de zaak overeenkomen , zoo is 't onmogelijk dat zij in eenige tijd van de zaak anders konnen worden aan- gedaan, of eenige veranderinge lijden, te minder wijl wy alvorens hebben gezien , dat de weezendheid der zaaken onveranderlijk is. Al het welke in de valschheid geene plaats heeft. En met dit gezegde zai het voorig gevraagde genoeg beantwoord zijn. 160 CAPUT DECIMUM SEXTUM. DE VOtUNTATB. Cam quid bonum malumque verum falsumque sit cog^OTe- rimus atque in qua re hominis perfecti valetudo consistat, tempus jam erit ad nostram ipsorum inquisitionem transeundi, videndique num ad talem valetudinem liberi , an neoessarii. veniamus. Ad quod necesse est, inquirere, quid apud eos qui to- iuntatem ponnnt, Yoluntas sit, et qua in re s Cupiditat» differat. Cupiditatem dicimus illam inclinationem mentis, quam habet in illud quod bonum ducit; ita ut inde se- • quatur , quod priusquam cupiditas nostra externe ad aliquxd i tendat^ in nobis conclusio facta sit tale quid bonum esae. ' j Quae affirmatio igitur vel , generaliter sumta , potentia af> * ' firmandi et negandi Voluntas nominatur *). ] Jam igitur videndum, num affirmatio ista libere an ne- cessario a nobis fiat, boc est num aliquid de aliqua re affirmemus sive negemus, nulia nos externa cogente esQ* sa; jam vero a nobis demonstratum est, rem a se ipsa non explicatam, cujusque existentia ad ejus essentiam non per- tineat^ necessario causam externam habere debere , causam- 1) Volantas , pro affirmatione sumta , sive decisio , eo a vera fide differt, qaod ad illad etiam se extendat, qaod non vere bonum eit, idqae idao qnia persaasio non talis est, ut dare videatnr rem non ali* ter esse posse; nti haec omnia in vera fide ita sant et esae debeot, qnia ex ea non nisi boui appetitas proveniant. Ab opinione vero in eo differt, quod aliqaando infallibilis eertaqM esse posset ; quod in opinione , quae conjiciendo et opinando coBftati ' locum non habet. Ita ut fides vocari posset, qaoad certa esset, opinio aotem qoM' ' errori sabjecta. 161 SESTIENDE HOOFDDEEL. VAN DE WIL. 3bende gezien wat Goed en Kwaad , Waarheid en h.heid is , als ook waar in de welstand van een vol- b Mensch bestaat, zoo laat ons, met ons zelven t' on- sken, nu eens zien of wy tot zoo een welstand vry- of genoodzaakt komen. Waartoe vooraf vereyscht , dat wy weeten wat de Wil is, en waar in die van igeerten onderscheiden word. Begeerten hebben wy gezegd , eene neiging van de te zijn tot iets hetwelke zy als goed keurt. Waaruyt , dat, eer ouze begeerten zig uytterlyk tot iets uyt- ;, in ons reeds een besluyt gegaan is, van dat zulks ;oeds is: welke bevestiging dan, algemeen genoomen \ als een magt van te bevestigen en ontkennen ^), ii genaamd word. komt het 'er op aan, of deeze bevestiging van ons ied vrywillig, of genoodzaakt; dat is, of wy iets van aak komen te bevestigen of te ontkennen , zonder dat in eenige uytterlijke oorzaak daartoe worden gedwon- Doch by ons alvoorens beweezen zijnde, dat een die door zich zelfs niet bestaat, of welkers weezend- id tot zijn weezendheid niet behoort , noodzakelyk een )a Wil, genomen voor de bevestiging, of 't besluyt, verschilt t waar Geloof, en van de Waan. Ze verschilt van het waar , als zy, door n' overtuyg van reedenen, die niet klaarlyk doen t de saak zoodanig en niet anders is, zich nytstrekt tot hetgeen arelyk goed is: dat in het waar G«loof geen plaats heeft, dewijl zelve niet als de goede begeerte voortkomt. Van de Waan ver- e bierin, dat zy ook 't eeniger tijd wel zeeker en onfeilbaar is: de Waan, die in gissen en meenen bestaat, geeu plaats heeft. iA men haar een Geloof kan noemen , ten aanzien zy zoo zeeker in: en een Waan, om dat zy de douling onderworpen is. 11 162 que quae aliquid producere debet, hoc necessario pndih cere debere. Unde sequitur etiam, hoc illudve partiei^ lariter affirmare vel negare, ab aliqua causa extema proo^ dere debere *) , neque illam causam liberam esse posse. 1) Certum est Yolitionem particalarem caasam extemam habm debere qaa sit, cam ad essentiam ejas eustentia non pertineat< , Si qais dicere Yellet qaod caosae* ejas efficiens idea non sit, itiJ ipsa Yolontas , neqae hanc extra intellectam esse posse; qaodqoe «go Yolantas indeterminate samta , ati et iutellectos , non rationis aed ndli|| «ns sit; respondeo, obi attente illam considero, me nihil realeiJHi baere posse. Sit Yero ita, attamen concedere debes, Yolitionem tatis esse modificationem , ati ideaemodiintellectassont; intellectosii et Yolantas Yariae et realiter a se differentes sabstantiaesont; sal enim, non vero modus, modificator. Si vero mens atramqae substantiam dirigit, jam igitnr tertia erit substactia; qaae omnia eonfosa sont, ut impossibile sit claram distinctamque eornm ideam. Cam enim ideae non sint in Yolontate sed in intellecto, candam illam regalam quod anias substantiae modas in alterios nequeat, in volantate amor oriri neqait; contradictioni enim 8eiB]dial^l aliqoid velle, cojos rei idea non in potestate volente sit. > Si vero dicis voluntatem, propter unionem quam com intellecta liabit,:l «tiam percipere quod intellectus concipit, atque ita etiam amare; im*aJ tetur, praeterquam quod to percipere raodus etiam intelligendi ift, secundum praeoedentia , etiam si talis corporis mentisqne onio adeMt/j illam in volantate esse non posse. Posito enim quod corpos com nMW unitum sit secundum communem philosophorum propositionem , nonqaiS- tamen corpas percipit neque mens extenditur. < Si vero dicis mentem et intellectum et voluntatem dirigere , hoe aoc'' 163 oytterlyke oorzaak hebben moet, en dat een oorzaak die iets eal voortbrengen zulks noodzakelyk moet voortbrengen ; zoo volgt daaruyt onwrikbaar, dat dit of dat bizonderlyk te willen, hetzij te bevestigen of t' ontkennen, dat zulks ug ik door eenige ') uy twendige oorzaak voort moet komen , en dat die oorzaak geensins vry kan zijn. I) *t Ii seeker, dat het bizonder willen moet hebben een ujtterlyke lonaak, door welke dat ze is, alzoo deszelfs weezendlykheid tot haar reaen niet behoort. Te t/^gfiu, dat deszelfs nytwerkende oorzaak geenig denkbeeld, maar B wil zelve is, en dat die bayten het verstand niet zijn kan; zoo dat «rfaaWen de Wil onbepaald genomen, gelijk ook het verstand, geen eesen van reeden, maar *n dadelyk weezen is. Zoo dient hierop, dat, aniieer ik haar aandagtelyk bevat, ik aan dezelve niets dadelyks kan «0ygenen. Doch het zij zoo, nochtans moet men toestaan, dat de rQling een wijze van de Wil is, gelijk de denkbeelden van het Yer- Bnd: waamyt volgt, wijl de zelfstandigheid en niet de wijze word nr^ngd, dat het verstand en de wil dadelyk onderscheiden zelfstandig- leden zOn. Indien nn de ziel deeze twee zelfstandi^heeden komt te •ttturen, zoo is er dan een derde zelfstandigheid. Welk alle zoo ver- nde dingen zijn, dat het onmogelyk is een klaar en onderscheiden be- ip hiervan te hebben: want wijl de denkbeelden niet in de wil maar het verstand zijn, zoo en kan daaruyt, volgens deeze setreegel, dat I wijze van de eene zelfstandigheid niet kan overgaan in een andere Ustandigheid , in de wil geen liefden ontstaan; want het wikkelt zich teegenzegging in» dat men iets zoa willen welkers zaaks denkbeeid et is in de willende moogendheid. Zegt men, dat de Wil, weegens haar vereeniging met het verstand, »k gewaar word het geene dat het verstand verstaat, en daarom ook HDint; Eoo dient daar 'n teegen aangemerkt, behalven dat gewaarwor- m ook een wijze van verstaan is, dat, schoon *er al zoodanig een treeniging van ziel en lichaam was, zalks volgens het voorgaande ia I Wil niet zijn kan. Want neemt dat de ziel met het lichaam volgens I stelling der gemeene Wijsgeeren was vereenigd, nochtans gevoelt het shaam nooit, noch de ziel word niet aitgebreyd. En of men zegt, it de ziel beide het verstand en de wil bestiert: znlks is niet alleea u* 164 Quod quibu&dam forte non satisfaciet , intelleotum qvi occupare solent in entibus rationis, tamqoam rebus part»' cularibus in natura yere existentibus, quique ita ens n&t onis non tale , vero ens reale habent , seque ipsi igitar qu^ rundam rerum causam ponunt ; uti in'eo, de quo loquimir, saepe fit. Gum enim homines jam hanc jam illam Tolith onem habeant, in mente inde modum generalem ponantf quam voluntatem vocant^ eadem ratione qua ex hoo ilk^j que homine ideam hominis efficiant. Quando igitur quaeri- ' tur« cur homines hoc iiludve velint, respondetur: qidftj voiuntatem habent. Cum vero voluntas, uti dizimus, dil'( tincta ab hac iiiave volitione , nonnisi modus quidapj solam intelligi nequit, sed et tibi contrariom est, qaia eo aegaie volantatem liberam esse. Ut qaidem finem faciam, qaanquam non libet omnia addaoeie contra propositionem sabstantiae creatae habeo , breviter tantna H^] tendam , volantatis libertatem nallo modo oonvenire cam illa tinna creatione qaam profitentar; cam enim in Deo postolatar actio ad rem in esse conservandam , ac ad creandam, neqae aliter vel momentam qaidem existere posset; non igitar rei oaasale attribui potest, qaippe qaae potentiam non habens se consemiii malto minus a se aliquid producere possit. Si igitur dicis volitionem a se ipsa producere, rogo quanam potentia hoc fiatP noa quae fuit , haec enim non aroplius adest ; neqne ea , qaam modo nullam enim habet qua vel mininam momentam ezistere vel di posset, qaia continuo creatur. Cum igitar nuUa res sit, qoandaa tentiam in se babens se ipsam conservandi aliquidve producendi, restat qoam concladere Deam solum omninm reram cansam esse et esse debere, atqae omnes volitiones ab eo solo determinui 166 fiet welke mogelyk de zoodanige niet voldoen z&\, die Ar Terstand meer vestigen op de weezens van reeden , als \ de bizondere dingen die waarelyk in de uatuur zijn; lardoor zy zeif de weezende van reeden niet meer ais odanig, maar als zaakelyke weezende aanmerken : en dns eh zelven oorzaak van eenige dingen stellen te zijn; gelijk het geene , waar af wy teegenwoordig spreeken , niet wei- g komt te gebeuren. Want om dat den mensch nu deeze I dan die wil heeft, zoo maakt hy daarvan in zijn ziel n algemeene wijze , die hy Wil noemt ; gelijk hy uyt het tnkbeeid van dit en dat mensch een algemeen denkbeeld aakt van mensch. Yraagt men dan, waarom den mensch t of dat wil? het antwoord is^ om dat zy een wil heb- n. Doch nademaal de Wil, onderscheiden van dit of dat wiilen, slegts een wijze van denken, en niet iets zake- ■ogelyk om te b^ijpen, maar zelfs ook teegen haar, nadien mea adoende schijnt te ontkennen dat de wil vry is. 0Deh schoon het my niet Inst om alles by te brengen, wat ik heb igeiis de stelling van een geschapen zelfstandigheid , zoo zal ik, om nr te eindigen, echter toonen dat de vryheid van de Wil geenzins op o*n gedaurige Schepping past, als van haar word beleeden; want in- m in 6od een en het zelvde werk vereischt word, om een zaak iu men te behoaden , als om dezelve te scheppen, vermits andersins de Ak niet een oogenblik zoa konnen bestaan, zoo en kan dan aan die itk ook niets oorzakelijks worden toegeSigend, nadien dezelve, geen racht hebbende om zich te behooden, veel minder door zich zelfs iets m voortbrengen. Indien men dan zegt, dat de ziel de willing van zich db voortbrengt, zoo vraag ik, uyt wat kracht dat dit geschiedP niet tfi de geene welke geweest is, want die is niet meer; ook niet nyt de Seene welke ze na heeft, want ze heeft *er in *t geheel geen door wien tj de minste oogenblik zoa konnen bestaaa of duaren, dewijl ze gednu- rig geschapen word. Dewijl 'er dan geen zaak is, die eenige kracht hfl^ om zich zelfs te behouden , of iets voort te brengen , zoo rest *er uet als te besluyten, dat God alleen van alle dingen de werkende oor- iMk is, en zijn moet, en dat alle Willingen van hem alleen bepaald vorden. 166 i. e. ens rationis, non yero ens reale sit, nihil ab eacaimri potest ; nam ex nihilo nihil fit. Neque igitur rogandai atrum libera sit necne. Ut autem percipiamus num in kH illave particularis Volitione i. e. affirmatione, vei negatioiie> liberi simus necne^ meminisse tantum oportet, ro intelligMI puram esse passionem , id est rerum essentiae existentiaeqi in mente perceptionem ; ita ut nunquam ipsi de re aiiqnit affirmemus vel uegemus, ipsa vero sit res quae aliqaidl^| se in nobis affirmet vei neget. £t quamquam nonnulli fortasse hoc conoedere nolinl/ quippe quibus videatur se aliud quid de re affirmare i^ negare posse, quam cujus de re conscii sint; hoc tantnii inde procedit » quod discrimen non faciant inter ideam lil in mente et verba quibus iila exprimitur. Verum quidlii] est (quando rationes adsunt quae ad illud nos movent) aliis, sive verbis sive aliis instrumentis^ de re aliud indietAI quam cujus conscii sumus; nunquamvero, neque verbis bMJ aliis quibusdam instrumentis , efficiemus , ut de rebus aliter ' sentiamus quam facimus; quod omnibus ciarum est, qii omnino extra verborum vel aiiorum signorum usum ad intiit lectum suum solum attendunt. Cui nonnulli fortasse contradicere possent, quod, nisinoi tantumque res sit quae de se afPirmat negatque, nil flfgi affirmari vel negari possit nisi quod cum re conveniitt ] neque igitur falsitatem existere ; quae enim in eo consistit» ut aliquid de re affirmetur vel negetur, quod cum re nM 167 ks is, zoo en kan yan haar ook niets veroorzaakt wor- m; want uyt niet komt niet: en derhalven behoeft men iet te yragen^ of dezelve vry of niet vry is. Om nu te BTatien of wj in dit of dat bizonderlyk te willen , dat is i bevestigen of te ontkennen, waarelyk vry of niet vry fif zoo hebben wy ons te herinneren 't geen wy alreede sbben gezegd, namendlyk dat het verstaan een zuyvere ding is» dat is een gewaarwording in de ziel van de eezendheid en weezendlykheid der zaaken: invoegen wy ilven nimmer iets van een zaak bevestigen of ontkennen , aar de zaak het zelfs is , die iet van zicb in ons bevestigt ' ontkent. £n ofschoon eenige dit mogelyk niet toestaan, om dat i baar toeschijnt , dat ze wei iets anders , als haar de zaak fwnst is, van dezelve konnen bevestigen of ontkennen; o komt dit hier van daan, omdat ze geen onderscheid ■aken tusschen het begrip hetwelk de ziel heeft van een aks en de woorden waar meede het zelve word uitge- «kt. En dit wei aangemerkt zijnde is het waar (als 'er edenen zijn die ons hiertoe beweegen) , dat wy aan ande- n door woorden of eenige andere werktuygen, iet anders A de zaak te kennen konnen geeven als ons daar van )wn8t is: maar echter zullen wy door geene woorden of idere werktuygen ooyt te weeg brengen dat wy van de laken anders zouden gevoelen als wij er waarelyk van Bvoeien; het welke klaar aan allen is, die buyten eenig ebruyk van woorden, of andere beduyd-teekenen , alleen p haar verstand acht geven. Boch hierteegen zouden moogelyk eenige konnen zeggen : idien niet wy , maar aileen de zaak het is , die zich in on» efestigt of ontkent, zoo kan 'er dan noch bevestigd of tikend worden als het geene met de zaak overeen komt; n dieshalven kan 'er dan geen valschheid zijn, alzoo de^ «We bestaat in iet van een zaak te bevestigen of te ont- ^ennen dat met de zaak niet overeen komt, en 't welk de 168 conveniat i. e. quod res de se non affirmet Yel neget. GenM vero quod, ubi bene attendimus ad iliud quod de veritateet falsitate diximus , huic objectioni satis responsum esse vide- amns ; diximus enim objectum causam esse illius quod affirmatur vel negatur, sitne verum vel falsum; faifiitai enim inde oritur, quod aliquid de objecto percipientes inip ginemur ad totum objectum hoc pertinere; quod plemmqae debilibus in animis locum habet, qui levi objecti aotiose facile modum ejus vel ideam in se suscipiant^ praeterquod in iis nuUa est affirmatio vei negatio. Objici denique etiam nobis posset, muitas esse res qnas volumus nolumusque, uti v. c. aliquid de re affirmare vel non affirmare, veritatem dicere vel non dicere, etc. Hoe vero inde procedit, quod cupiditas non satis a voiuntate distiDguatur. Quamquam enim utraque affirmatio nega- tiove rei sit, in illo differunt quod postrema nullo respectii, prima vero respectu boni maiive, dicatur, quod in re oon* sideratur; ita ut Cupiditas, etiam post affirmationem et negationem , quam de re fecimus, permaneat, ad illud scil. obtinendum, quod experti sumus vel affirmavimus bonam esse ; ita ut voluntas quidem sine cupiditate , nec vero cd- piditas sine voiuntate esse possit. Omnes actiones igitur de quibus supra diximus, quippe quae a ratione sub boni specie fiant sive mali impediantor. appetitus tantum , quae cupiditas vocatur, nulio vero modo, nisi valde improprie , voluntatis nomine comprehendi pos- sunt. 169 a zich zeWen noch bevestigt, of ontkent. Maar , als wy wel acht geeven op hetgeene wy van de d en Yaischheid gezegd hebben, dat wy dan deeze jrping genoeg beantwoord zuUen zien, als zijnde rwerp d' oorzaak ^nzer bevestiging of ontkenning zeive , 't zij dan waar , of valsch ; ontstaande de (hheid hieruyt, dat wy van het voorwerp slechts ten deeien gewaar wordende, ons inbeelden zulks geheeie voorwerp te zijn: het weike meest piaats ke zielen heeft, die door de iigte werking van het ) iigtelyk een denkbeeid in haar ontfangen ; buyten in hun geen bevestiging of ontkenninge meer is. lyk zou men ons noch konnen teegenwerpen , dat i dingen zijn, die wy zomtijds willen en niet wil- daarvan iets bevestigen, en niet bevestigen; de i spreeken en niet spreeken, enz. Doch dit komt Dmdat de Begeerte niet genoegzaam van de Wil derscheiden; want, hoewel ze beide de bevestiging ;nning van een zaak zijn, zoo verschillen ze noch- rin , dat de laatsie zonder eenig opzigt , en de eer* betrekking tot het goed of kwaad geschied , dat in : beschouwd word: invoegen de Begeerten zelf, na stiging of ontkenning die wy van een zaak gedaan blijft, namendlyk om dat te verkrijgen of te doen, wy ondervonden of bevestigd hebben goed te zijn. de Wil wel zonder de Begeerte, maar de Begeerte ie Wil niet kan zijn. de werkingen dan, waarvan wy hier boven gespro- )ben, alieen door de reeden onder schijn van goed of door de reeden onder schijn van kwaad belet le, konnen enkei onder die neiging der ziel welke }geerten noemt, en geenzins (als heei oneigendlyk) e benaming van Wil begreepen worden. 172 et qaid illud sit ab uno ad alterum transire trahique , pueranE imaginabimur ; qui prima vice ad alicujus rei perceptioneB perveniat; ez.. gr. tintinnabuium ei exhibeo, quod auribiis ejus gratum effieiens sonum , appetitum sui ei injicit ; vido jam , num omittere possit appetitum cupiditatemve habere? Affirmantem te rogo , qua de causa F non quidem aiiqua ro quam melius cognoscit, quia solum est quod cognoscat; ne0 etiam quia malum ei sit, nihil aliud enim cognoscit, et grat» illa perceptio optima est quae unquam ei acciderit. Habebit autem fortasse libertatem appetitum quem habet seponendi; unde igitur sequeretur appetitum ilium in nobis sine libertate nostra incipere quidem posse, attamen nos libertatem in no* bis habere eum amovendi. Haec vero libertas^experimentooi non sustinet; quid enim esset illud quod appetitum destrueret? appetitus ipse? Minime, profecto; nihil enim est, quodex propria sua natura destructionem suam quaerit ; quid igitur erit , quod appetitum ilium removeat? nihil aiiud , sane^ quam quod et naturae ordine cursuque afficiatur ab aliqua re quae priore gratior est. Quamobrem, uti de voiuntate tractan- tes diximus, voluntatem in hominibus nii aiiud esse ni» hanc iiiamque volitionem ab hac iliaque idea causatam; ita et cupiditas in eo non est praeter hunc iliumve parti- cularem appetitum. Ita ut, quando dicimus cupiditatem li' beram esse , hoc aeque valeat ac si diceremus hunc iilumve appetitum causam sui esse, h. e. antequam esset, ut esset effecisse. Quod ipsa est absurditas, nec iocum habere po- test. Cupiditas igitur, generaliter sumta, dum nihii aliod 173 • MBo tot het andere over te gaan eu getrokken te worden, Sttlien ons hier toe verbeelden een kind , dat voor de eerste wtal tot bet gewaar worden van eenig ding komt : ik hou het dan b. V, een belletje voor , hetwelk in zijn ooren een aan- gmaam geluyd maakt, waardoor hy begeerten tot hetzelve bijgt; en ziet nu eens, of hy wel nalaaten zal, om deeze but of begeerte tot hetzelve te krijgen. Indien gy hierop ja ttgt, zoo vraag ik, door wat oorzaak dit gescbieden zou? Inmers niet door iets hetwelk hy beeter kent, alzoo dit W eenig-al is wat hy kent. Ook niet omdat het by hem braad is ; want hy kent niets anders , en deze aangenaam- heid is het beste dat hem ooyt is voorgekomen. 