title: Annales Academici
creator: None
text: Allereerst wend ik mij dan tot U, Edel Groot Achtbare Heeren, Cura- toren van deze Hoogeschool! Levendig gevoel ik het, dat ik U nimmer genoeg zal kunnen danken voor het groote bewijs van vertrouwen, mij en mijner werkzaamheid geschonken , nu ik door Z. M. onzen geeerbiedigden Koning, op Uw vereerende voordracht, ben geroepen tot de ho(^e be- trekking, die ik heden aanvaard. Niettegenstaande mijn jeugdigen leeftijd hebt 6ij , overtuigd van mijne liefde voor de wetenschap , mij den leerstoel der' dierkunde aan Uwe Hoogeschool waardig gekeurd. Het is mij eene behoefte U thans openlijk de verzekering te geven, dat ik, met al wat in mij is, zal streven Uwe verwachting niet te beschamen. Ooor grooten ijver zal ik trachten te vergoeden, wat mij — en ik gevoel op dit oogen- Digitized by Google REDEYOERING. 261 blik meer dan ooit, hoeveel het is — nog aan ervaring ontbreekt. Daar- door hoop ik nuttig werkzaam te zijn in de heerlijke natuurwetenschap , die ik van kindsbeen af heb lief gehad en iets te kunnen bijbrengen tot den bloei der Groningsche Hoogeschool, die mij na aan het harte ligt, aan welke ik zelf, voor nog korten tijd, onder leiding mijner voortreffelijke leermeesters ^ als student werkzaam was. Wilt mij ook verder Uw machtige ondersteuning niet onthouden! In- zonderheid, waar ik eerlang tot U zal komen met het voorstel tot het aanschafifen der hulpmiddelen , noodig voor het onderwijs en de beoefening der dierkunde bij het tegenwoordig standpunt der wetenschap. Dit verzoek richt ik ook tot U, HoogWelGeboren Gestrenge Heer, Secretaris van het CoIIege van Curatoren! Nog slechts korten tijd belast met de gewichtige betrekking, die Gij aan deze Hoogeschool bekleedt, geeft Uw uitnemende kennis, Uw groote ijver een voldoenden waarborg, dat Gij zult treden in de voorstappen van Uw verdienstelijken voorganger, als hij zult trachten de belangen dezer Hoogeschool te behartigen. Hoog Geleerde Heeren, Hoogleeraren aan deze Hoogeschool! Hoe uit- eenloopend de vakken van wetenschap mogen zijn, die Gij tot de Uwe hebt gekozen, toch vindt Gij hierin Uw punt van vereeniging, dat het U alleq bij Uwe studien er om te doen is naar de waarheid te zoeken. Bij faet waarnemen der natuur zal ook ik trachten daarnaar te streven. Met deze verzekering begroet ik U als mijne ambtgenooten. Ik doe het niet zonder schroom. Immers, wanneer ik Uwe rijen overzie^ valt mijn oog op mannen, die mij niet alleen in leeftijd, maar bovenal in wetenschap en ervaring verre overtreffen. Met alle bescheidenheid neem ik plaats in Uw midden, overtuigd^ dat slechts liefde voor wetenschap en onderwijs mij toegang hebben verleend tot Uwen kring. Yergunt mij, den jeugdigen ambtgenoot, dat ik mij dringend aanbeveel in Uwe welwillendheid I Dit verzoek richt ik inzonderheid tot U^ Hoogleeraren der wis- en natuurkundige faculteitl Meer dan eenmaal zal ik Uwe voorlichting be- hoeven. Wilt mij met raad en daad bijstaan in de vervulling der moeie- lijke, die voortaan dp mijne schouders rust. Digitized by Google 262 H. J. VAN ANKUIH Hoe gaarne had ik hier mijne beide hooggeachte voorgaiigers en leer- meesters gezien I Gij allen herinnert U den waardigen Claas Mulder, nog voor weinige jaren een sieraad tan deze Hoogeschool , al te spoedig door den dood aan zijne ge- achte familie, talrijke vrienden en dankbare leerlingen ontrukt! Met heel mijn hart breng ik bulde aan de nagedachtenis van dien vaderlijken Yriend , die mijne eerste scbreden op het pad der dierkundige wetenschap heeft geleid. Ambtsbezigheden verhinderen U hier tegenwoordig te zijn , Hoog Greleerde Salverda ! In U erken ik vol dankbaarheid den leidsman, niet alleen in mijne dierkundige studien, maar ook in den tak van onderwijs , waarin 6ij eenmaal met zooveel roem aan onze poljtechnische school zijt werkzaam geweest. In U hoop ik altijd te behouden een uitstekenden leermeester, een trouwen vriend! Moge het lager onderwijs , waarin voor een groot gedeelte de toekomst eener natie ligt opgesloten , in U een niet^inder voortreffelijk Inspecteur vinden dan het hooger onderwijs in U heeft gehad een degelijk Hoogleeraarl Zeer Geliefde Vader! Geene woorden zijn in staat, om de gevoelens van ware hoogachting, warme dankbaarheid , innige liefde uittedrukken, die mij bezielen, nu ik van deze plaats U mag begroeten. Gij hebt achter U een leven^ waarin Gij meer dan een dienst aan de wetenschap en aan de maatschappij bebt bewezen , waarin Gij voor Uw geheele om- geving een voorbeeld zijt geweest van groote arbeidzaamheid , van eerlijk- heid des harten. Voor mij waart Gij daarenboven de trouwe^ zorgdra- gende Vader, wien het nimmer te veel was^ waar het gold de belangen van zijn kind te bevorderen. Uw voorbeeld zal ik voor oogen houden^ ook in den nieuwen werkkring, die zich op dezen dag voor mij ontsluit. Waarde Broeder I Na een drietal jaren in Groningen teruggekeerd , zal ik, als in vroegeren en lateren tijd, dagelijks met U omgaan. Behoef ik U wel te zeggen, dat ik dit op hoogen prijs stel? Neen, immers Gij weeti dat ik overtuigd ben in U een ouderen Broeder te bezitten, die mij altijd ten goede raadt en door wiens vriendschappelijken omgang ik in meer dan een opzicht zal kunnen leeren. Moge het U gegeven worden al meer en meer vruchten te plukken in de betrekking, hie Gij met zoo- veel ijver waarneemt en waarin Gij zoozeer zijt gewaardeerd! Digitized by Google REDEVOERING. 263 Beste Vader, Trouwe Broeder! Blijft voor mij, wat Gij altijd voor mij geweest zijt! Tot U een woord van dank, geachte Yrienden! die mij op zoo barte- lijke wijze hebt geluk gewenscht met de ouderseheiding mij te beurt ge- vallen en mij thans Uwe belangstelling hebt getoond door mijne inwij- dingsrede met Uwe tegenwoordigheid te vereeren. In 'tbijzonder breng ik dien aan U, WelEdele Zeer Geleerde Hooge- werffl Nooit zal ik, voor weinige dagen nog Uw ambtgenoot aan de Hoogere Burgerschool te Rotterdam, de vele vriendschap vergeten, mij door U bewezen, de aangename uren, die wij samen hebben doorgebracht. Breng, in de schoone, mij onvergetelijke Maasstad teruggekeerd , mijne groete aan vrienden en bekenden ! Mogen wij elkander recht dikwijls op onzen verderen levensweg ontmoetenl WelEdele Heeren, Studenten! Met groote ingenomenheid aanvaard ik mijne taak, overtuigd, dat lust tot vrije en zelfstandige studie de drijf- veer is, die U aan deze Hoogeschool doet werkzaam zijn. Mijn leven zal ik voortaan aan Uwe belangen wijden. Dit geldt inzonderheid U , M. H. , die de natuur- en geneeskundige studien tot de Uwe hebt gekozen. Bij het beoefenen der wetenschap zult Gij dikwijls op groote moeielijkheden stuiten. Gij zult U daardoor niet laten afschrikkenl Zij zullen U integendeel een prikkei zijn, om telkens met grooteren ijver op het eenmaal ingeslagen pad voorttegaan. Ik beloof U nimmer moede te zullen worden , waar het geldt U bij Uwe studien de behulpzame band te reiken. Wel is waar kom ik niet tot U met de ervaring van een hoogeren leeftijk — daartoe verschiilen onze jaren veel te weinig — maar toch bezield met grooten ijver en vurige liefde voor wetenschap. Daardoor zal mij — naar ik hoop — Uw vriendschappelijke medewerking ten deel vallen , die de eerste voorwaarde is , zal mijn wer- ken in Uw midden met den gewenschten uitslag bekroond worden. Te aamen willen wij ons wijden aan het onderzoek der schoone natuur, te samen werken voor het welzijn onzer dierbare Alma Mater! Digitized by Google Digitized by Google DE PLAATS DEB THEOLOGISCHE WETENSCHAP IN DB ENCYCLOPEDIE DER WETENSCHAPPEN. REDEVOEEINe BIJ DB AANVAAKDING VAN HBT HOOQLEEBAAKSAMBT AAN DB 0B0NIN6SGHB HOOOBSGHOOL, UITOBSPAOKZN DEN Sl*^ N07BMBEE 1872, D*. D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE. S5 Digitized by Google Digitized by Google EDEL GBOOT AGHTBAfiB HEEBSN , Gn&A.TOBEN DEZEB HOOGE- SOHOOL! HOOGT¥ELGEBOBEN HEEB, SEGBETABIS YAN HET OOLLEQE YAK GDBATOBENI HOOGGELEEBDE HEEB, BEGTOB MAGNIFIGUS, HOOGGELEEBDE HEEBEN FBOFBSSOBEN, ZEBB GEAGHTE AMBTGENOOTEN I EDEL AGHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUXJB YAN DEZB STAD OP DE HANDHAYING VAN HBT BEGHT IS TOBVEB- TBOUWD! WELEDBLE ZEBBGELEBBDB HEBBEN, DOGTOBBN IN DE 7EB- SGHILLENDE PAGULTEITBN! WELBBBWAAKDB HBEBEN, GOD6DIEN£rrLE9fiBABEN! WELBDBLE HBBBEN, STnDENTBN AAN DEZB HOOGESGHOOL! BN VOOBTS GIJ ALLBN, DIB DEZB PLBGHTIGHEID MET TJWB TBGBNWOOBDIGHEID VEBEBBTI GBAGHTB TOEHOOBDEBSI Vodr roim drie jaren werd aan eene der duitsche universiteiten , door eenen hoogleeraar in de bespiegelende wijsbegeerte, bij eene gelegenheid aU deze, in eene rede over de gemeenschap der faculteiten ^), de opmer- king gemaakt dat dit onderwerp in den laataten tijd meer dan vroeger in academische redenen behandeld was geworden. De oorzaak van dit ver- schijnsel lag, naar den redenaar, in het gevaar, waarmede, door de toe- nemende arbeidsverdeeling in ieder vak en den ijver voor d^tail-onderzoek, de wetenechap in haar geheel bedreigd werd, namelijk dat de gemeen* schappelijke band, die alle wetenschappen verbindt, zou worden uit het oog verloren en daarmede het zedelijk karakter der wetenschap prijsgegeven. Zoo wordt in Duitachland geoordeeld, in Duitschland, het land der univereiteiten bij uitnemendheid , het land, waar, ondanks al de verschei* 85* Digitized by Google 868 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSATE denheid van stammeD en wat ook tot hiertoe Noord en Zuid gescheiden had gehouden, lang voor de politieke eenbeid, de universiteiten een mid- denpunt van vereeniging waren. In haar toch vond de re/stpudlica literata eene organisatie, die, boven de beklemmingen van den Polizei-siaai ver- liGfven I fawr xepubtibeiasch karakter handhaalde en faet ideaal van vrijheid en gemeenschap , van een //koninklijk priesterdom" aMvofat ie verwezenlij- toi. Ook daatr ihtm klacfatoi 0ver tfJS^rqiHttenmg'' bd «on zoeken van waarborgen tot behoud der gemeenschap. Ook daart Ik heb heft oog op Nede^riftbd, wtar ^ ttniversiteiten , hoezeer ook gegerd, toch niet die centrate Wteekenis hebben voor het nattonale lefven al« in Duitschland; waftr de phitoseplhidche ^st, die het gescheidene ver^bindt, zooveel zwakker is, waar bovendren de begrippen over onderwijs in het algemeen, over hooger onderwijs in het bijzonder, meer dan in Duitschland deu invloed hebben ondergaan der fransche uni- versitaire indeelingen of liever afscheidingen van vakken. Kan men zelfs wel ten onzent op alle universitaire sjmpathien rekenen, wanneer men op dien band aller wetenschappen wijst P Wordt de wijsgeerige grond, waarin zij alle wortelen,, a^emeen erkend? Indien dit zoo ware, waarom wordt dan de studie der wijsbegeerte zelve, ala afzonderlijk vak van wetenschap, zoo kennelijk verwaarloosd? Evenwel meer dan zij, deelt de wetenschap, tot wier beoefening en vertegenwoordiging in uw midden ik heden geroepen word, in die on- gUDst der openbare meening en ondervindt den invloed der strooming die van de studie der onzichtbare dingen naar die der zichtbare afvoert. Geeerde Toehoorders! Den stand der zaken, of liever den strijd d^ meeningen in toongevende kringen in ons vaderlaad, betrekkelijk het hoo» ger oDderwijs, behoef ik iD eene vergadering als deze niet bloot te leggen. Is Diet de kwestie vaD het hooger oDderwijs eeoe der vele guestions bru- lantes iD dcD poIitiekcD strijd? Is Diet bijzoDderlijk het recht vaD bestaan der theologiscbe faculteit aan 's lands hoogescholen eene veel bestredene zaak? Hierover het woord te voeren zoude hier misplaatst zijn. In een academisch auditorium behoort toch de politieke kwestie als zoodanig niet behandeld te worden. Alleen dit wil ik zeggen dat tot aanvaarding van een theologisch leerambt aan een onzer hoogescholen heden ten dage, ik Digitized by Google REDEVOERING. 269 zeg niet meer moed vereischt wordt dan vroeger, raaar — want moed is (fte vrucht van overtuiging, — eene vaste overtuiging noodig is dat do thedogische wetenscbap in den cyclus der wetenschappen niet mag gemist worden of die cyolus wordt verbroken en daarmede de band die alle we- .tenschappen verbindt. De gronden voor die overtuiging uit te spreken mag voorzeker iiiet ontijdig geacht worden en passend voor eene gelegenheid als deze. Immers ook de politieke kwestie wordt in den grond beheerscht door eene andere, eene zuiver wetenschappelijke. De twijfel aan het recht van bestaan der theologische faculteit rust op den twijfel aan het wetenschap- pelijk recht der theologie zelve. Is het niet zoo, dat zij die te voren regina heette, thans ter nauwernood als ancilla geduld wordt, dat men ja^ het godsdienstig geloof laat gelden^ maar eene wetenschap des geloofs, eene wetenschap omtrent God en goddelijke zaken niet? De wetenschap — zoo wordt beweerd — heeft alleen te doen met verschijnselen , met hunnen samenhang, niet met hun laatsten en diepsten grond. Deze is onnavorsch- baar. De leerstof van hetgeen men tot hiertoe theologie noemde, worde terdeeld onder de hoofdstukken , philologie, historie, philosophie, maar wat die leerstof samenhield, de religieuse idee, dat is de idee van God en van zijne betrekking tot de wereld in het algemeen, tot den mensch in het bijzonder, btijve buiten het gebied der wetenschap. Is dit alzoo, nu dan volgt hieruit dat de theologische faculteit, niet om eenige kerkelijke of politieke reden, maar ter wille van de zuiverheid der universitaire idee zelve, die immers al wat geen wetenschap verdient ge- naamd te worden uitsluit, van de universiteit gebannea moet worden. Het spreekt wel van zelfs dat de theologie met deze empirische opvat- ting tan het begrip wetenschap, aisof deze den laatsten en diepsten grond der dingen niet zou kuunen ontdekken, geen vrede kan hebben. Haar naam zelf, theologie, Xoyog mqt &eov duidt het aan. Maar als zij haar Wetenschappelijk recht hierop grondt, dat de laatste en diepste grond der £Dgen gekend kan worden , dan doet zij meer dan eene oraiio pro domo te houden. Haar recht is een met dat der speculatieve philosophie, die immers dien grcud zoeki en dus uitgaat van de veronderstelling dat hij kan gevonden worden ^), Op een zelfde gebied bewegen zich beide. Digitized by Google 270 D. CHANTEPIEDELASAUSSAYE theologie en phiiosophie; verscbiilende wegen bewaudelen zij, naar ver- schiilende methoden arbeiden zij, hare resultaten schijuen soms tegenover eikander te staan en vrede tusscben de twee zusters is er zelden. Toch zijn zij van eenen huize en het recht van bestaan der ^ne is ook het recht van bestaan der andere. Tot de theologie hebben wij ons thans te bepalen. Ik wensch tot u te spreken over de plaats die de theologische wetenschap bekleedt in de ency- clopedie der wetenschappen. Eerst vragen wij wat onder die eucyclopedie te verstaan zij , dan trachten wij aan te toonen dat de theologische weten- schap een integreerend deel is der encyclopedie. Wij letten op den zin van het woord, op de ontwikkeling der idee, op de waarheid der zaak. Ik spreek vau de encyclopedie der wetenschappen , niet van de univer- siteit als zoodanig. Beide begrippen zijn verwant^ maar behooren toch onderscheiden te worden. Het eerste duidt meer het inwendige, het laatste het uitweudige aan der zaak, die wij bedoelen. Het eerste is aU de ziel waarvan het laatste het lichaam is. De universiteit is eene inrich- ting, eene stichting, een bouw, waarvan de bezielende gedachte, de geest, die de symmetrie der deelen beheerscht en het gebouw tot een kunstig samenstei en niet eene toevallige samenvoeging van onderscheidene deelen doet zijn^ is de encyclopedische idee. Reeds in de etymologie der beide woorden en in den historischen oor- sprong van den zin aan beide gegeven is dit onderscheid aangeduid. Hoe weinig toereikend beide, en etymologie en historische oorsprong, ook in den regel zijn om de volheid der idee, die zich van lieverlede ontwikkelt, uit te drukken, even weinig als de breede en diepe stroom reeds aan de bronnen, waaruit hij zich vormt, kan worden gezien of vermoed, toch ligt in die taalkundige en historische oorsprongen reeds eene aanduiding der idee, die nog hare ontwikkeling wacht. Welnu — het behoeft nau- welijks herinnering — de etymologie van het woord ent^clopedie stelt ons het onderwijs, of de opvoeding, de naiSeHt, voor als een harmonisch ge- Digitized by Google REDEVOERING. 271 heel^ waarvan de deelen in elkander overgaan, iv xvHixo, zoodat het eene aan het andere zich aansiuit en in het andere overgaat, zonder dat de continuiteit ergens afgebroken worde. Wat nu den historischen oorsprong betreft, dezen hebben wij te zoeken bij dat volk der oudheid^ dat het meest het gevoel der harmonie der dingen bezat en dat in de ontwikkeling der be&chaving juist het eene , in die fijnheid en reinheid niet weer terug- keerende , moment vertoont , waarin de synthetische eenheid der oostersche volken in de analytische verscheidenheid der verschiliende vakken niet onderging , maar opging , als de zon in hare stralen. De grieksche wijs- begeerte bieef godsdienstig , al emancipeerde zij zich van de priesterscholen en de traditioneele godsdiensten. Stelt ons alzoo het eerste woord de zaak voor in zich zelve^ zonder be* trekking tot de personen, die haar vertegenwoordigen , de eenheid der idee in de verschiliende wetenschappen » den gemeenschappelijken band» die alle verbindt — natuurlijk niet zonder dat in het woord naidsia is aangeduid; hoe zou het anders kunnen? dat de idee haar woord heeft, dat de wetenschap wordt medegedeeld en ontvangen; — dit laatste, de wetenschap gedacht in betrekking tot de personen die haar mededeelen en ontvangen, is hoofddenkbeeld in het woord univerHleit. Ook hier wijzen grammatica en historie den weg. Merkwaardig is het voorzeker dat, waar wij de idee zelve noemen, wij naar een grieksch, en, waar wij hare belichaming, hare manifestatie , willen beschrijven , wij naar een latijnsch woord worden verwezen. Het univeraum der Latijnen drukt iets anders uit dan het t6 nav der Grieken; hier rust, daar beweging; en het woord universiiaSy op wetenschappelijk gebied overgebracht, werd niet van eene universiias rerum oi literarum, maar van eene universitas personarum gebezigd; van eene corporatie, meestal der doceereuden , soms ook der disceerenden. Toch ligt ook aan dit spraakgebruik de eenheid der wetensehap ten grondsiag. Deze toch is de band der corporatie^ zoowel der doceerenden, als der disceerenden , en van beide te zamen. De universiteit is alzoo te beschouwen als de belichaming van de ency- dopedische idee. Zij is , zoo als de berlijnsche theoloog Dr. J. A. Dorner, het kort en juist uitdrukt ') iftin sittliches Oemeinwesen fiir die Wissen- Digitized by Google 272 D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE scbaft." AIs hij er et^i>wel bijvoegt: ffnnd zwar das vorQehmate, einfbiSB* reicbste fiir die Pflege und Forderung der Wissenschaft in unaerem Volka- leben'\ dan wijst hij tevens op de praktische zijjde^ die reeds in den hia* torischen oorsprong van bet gebruik van dit woord, evenals in de be* teekenis van het woord naideia ligl opgesloten. 6een re^publica Uteraia, in den zin van eene afgeslotene^ aan het leven der maatschappij vreemde en voor haar onvruchtbare corporatie. Niet, zooais onlangs van fransche zijde, waarschijnlijk onder den indruk van scbijnbaar hopelooze maatschap» pelijke toestanden , namelijk door Ernest Renan^ verlangd werd: een groep van Olympiers, die voor zich het privilegie van vrij te denken eiscbt en aan de groote massa, onder het oppertoezicht van kerk of staat, de mate laat toedienen van praktische kundigheden , die tot instandhouding van het maatscbappelijke mechanisme onontbeerlijk zijn. Neen; maar als het or* gaan , waardoor evenzoo wel de roaatschappij met de wetenschap verbondea is en met hare resultaten gevoed wordt en alzoo haar progressief^ ja haar gewijd karakter behoudt en haar ideaal te gemoet gaat^ als de wetenschap zelve in het leven der raenschheid geworteld blijfit cn dus niet verdort Te recht onderscheidt Schleiermacher universiteit en academie. Wij sprakea van de Grieken, als door wie de eenheid der vroegere cul- tuurtoestanden in zoo verre gewijzigd is^ dat de analyse op de synthese volgde. Godsdienst was het beginsel der wetenschap bij de v66r-grieksche volkeren; godsdienst nog de bezielende geest der grieksche beschaving. Is na dat beginsel, die geest^ is die hoogere synthese verloren gegaan in de verdere ontwikkeling der wetenschap en b^ den immer meer zich uit- breidenden omvang der verschillende vakken? Yoor een oogenblik schijnt de ideale opvatting dier hoogere eenheid verloren te gaan en plaats te maken voor de realistische, namelijk de staatsidee der Romeinen. Rheto- riek en sophistiek namen de plaats in van philosophie en politiek. Ook de grammatische en juridische studien, die onder de keizers bloeiden, misseh het gewijde karakter, dat iedere wetenschap ontleeut aan hare betrekking tot het hoogere leven der menschheid. Het Cesarisme was ten allen tijde en onder alle vormen uit zijn aard vijandig aan het wezen der wetenschap. Het kweekt als nuttige afleiding tegen hoogere bemoeiingen, litterarische en artistische liefhebberijen, maar haat de ideeen als revolutionair, en geefti als Napoleon I, aan allen, die zich met het wezen der dingen bezig hottden, den schimpnaam van ideoio^en. Doch ziet, nauw heeft die antieke wereld eene nieuwe levenskiem ontvangen door het woord, dat uit Palestina kwam , of het bleek dat die kiem eene levenwekkende kracht bezat, waardoor de versteening geweerd en de dood overwonnen werd. De idealan der grieksche wereld waren niet ondergegaan onder den ijae- 86 Digitized by Google «r^ D. CHANTEPIE DE LA SAUSSATE tm VMt iMft ien oeiipeaafi vmi) Bome: mj bailMfdra.Boder dM invleedi van iui imard dfia Ii{^r8yi6r8, en frel had aijn «poi^al profetiieh megoiii ger lcB^ van lieipt Hij ia onae vrede; sprekaftde van Jood en Qfiek. ^ie mtftm de ijverigate leerliiigeii en hewondeipaarB van Plato? Voorwaar, niet 4e seeptiei Booh de neo^pbtonici , niaar de griekflche kerkvaders. Wie iMBiebt ArittoteleB weder ifi eaae, ja hmwda aijne a^ethode aan ^ nit allerlei, deeU heteroge^ne elementeD samengestelde ehfistetijfaa Amditia «n- «an hiiWQlijk tronimis, dat ontbondeq moeot wordea, omdaife het te vroeg geakyten was, maar toeh, d^ar h^t vrijwitiig gealoten w^s, van geeatvee- wantsehap getuigdeP Het was de kerk vai^ het weaten^ I^k; wil uwe a«a* daoht siet «ermoeien met eea ovfreicht, dat, }ioe aumcnariach ook, eaa toch van ons doei te ver zou afleiden , van de onder den ievloed An ehristel^ke kevk geworden of door haar akhane gezochte en bevqrderde iangzafne oa|iaikipg on ontwikkeling dar weteMchap, nadail de atormen der grqpte volksverhiiizingeii het «eiteieehe keizenrijk hadden doen io^en- f^arten. Ik beifaui^ u sleeht^ id«t wij die optiuikiDg en lyntwikkeliiig niet i^ jfoeken hebben iii de ^olea of bronk^saen yaa h^t byaaDtjmsohe vijk, maw bij de onder de twht 4ler kerk geplaAtete genuaanaehe aolken «%n hei mmtfija, in de edholen vaa Karel den Oroote eii« ^van zi|De opvcd- gers, IfeiBers >ep konwgeci. Yian welken aard nu wa^ dio <<Nitwikktling? Eoe^ittlopediacii mogeii wij haar noenien. De veieehittende ooliegion of AtcnlteiteD, me^isehe, juridiaqhe, tbeologisQho , aanvankelijk \n versehil- iende stcden ^eetigd, aochtett elkander te naderen, itieefden ottbowa^, ^ds «boff hof^er geest bestuuad, naar een gemeenschi^ipelijk middeopitiit. Het commune mncuUim, da/t alle woteoeohappen venbiiidt, yfBnd govoey, qer hety in Ae dertiende oeuir, in de parijafcdie nnifersiteit oene hiatoii- ache mtdrukkt^g vorkreeg. Waa on hiermede het <doeI bereikt P Ha4 d^ oMjFdc^ediaehe idee haze b^iohaming, de eenheid der wetenechap hare adequato ttitdrakking gaaen- JenF Maar aiet m* H., — hoe wduiig kneUend, hoe veeleer aameBbi^dend 'On de oA^ikkeliag van het bchaam bevondeveod in de «udddeiieettflieB de band dj&i kerk ook goweest aij ; eea hwnd waa bet en de (wetenscikap wii niet van bviton gebonden aiJD nooh ^^ aadeoe wet gehooBaametfi cfaHi aap die vreUie happ dgeoe ontwikkeling behecracfat Haar kndat iigt Digitized by Google i& d0 gtmxHk hm j^teM dOM dm iWl itsbm iie haar t«r bdtrbeidi^p g«gevett ti. De wtUitheid, bel wetiezi ddt c^gi^D, ift de realhett, wMruii teM fdtoBteit g6«tadlg ontfepriitgt «n WMhlodr itij irordt b«mmid. ledwi b&nfl If&b bttiieu bte6ed«lt dit ideato ktlMkt^r en li^rbiiidert d6 w«ro real»* Mt feiuh t« doelk geldM. De btttld d(» ket-k tii«eM «pHogeo. De paiyvi iMibe ttbivejrsJtdit Waft ted to<#tet>k«D. N« dd HirvOhAiiig is »j gMOi kwijti«h ett iso6 hattf Matn Aog best&M, <^e noam dieat hedes teil dager iMrg ^btfl otd de bttteauidntittrhe regeiing van het hooger otlderwijs en de «pRtsing daP Vftkketi in tetsdiiit^d^ MboleB te b^oaaiiteleti ett diet ck» ftloudb schbCbe letlze te tetsieren. De parijssdte uniVersiteit> stooaki ss^ vtSi6r dt> H«rvMmittg bfbeide, heeft hateti geest bewaani itt de Vel« ddah«< tereil, die haar dodr dti HerM>fmidg geboreft itijn «a die, aantaDkel^ alle titM hbx» model-ivgeritJht et> ook niet vrij taa de keik, toch door h»t bfegfiMd tieif der Hertormitiig, dat alittteerst eeti godadieu8tig> dafa eetc o^&ebAppelijk etl sleehts ib d« derde platits eeti kerketijk begmsel ia^ ftm lievirlede aati ditn baud ontwasseii itijii «n noowek d4 trijheid def WetMtsehflp iu het aigeiMed ali de gemeeu&cbap van aBe vakken vatt we« tens6b&p dhd^HiUg met kracht hebben v^ttegenwoordigd eb blijven verte^ geuwbordiged. AIMi^ ilit Mi^ ik t)pdii«t^ttti dat bef pribiaflt tteetffal *) tm d« theodbgisch» AK^ft' 'fMr^eft' tfjd en iiog, uonfiftaai ttkfaafi«, toegehend, wel verra vaK dte vtfje idMWibkefiiig e« Meiutberett, ikegefndeel di« b««ft bevorderd; Bkved 6blr iAJ ^u gevolg«vM dte dubbfele Mrbouiing in d« M8ti«nd« etm' d« j^dd»di«b«Cig« ed d« huti!iani&ti9«h«, 4e referuitttie ett d« r«uftis*' 86« Digitized by Google S76 D. GHANTEPIE DE LA SAU88ATE sance, de liferae Aumaniores zich eenigsins schuw van het contact met de theologieche faculteit terug trekken; nam de philoeophie ipenigmaal tegen haar, zoo als zij zelve tegen de eerste , eene vijandige houding aan, geloochend kan het niet worden dat de protestantsche kerken in haar bloeitijd, getrouw aan de christelijke traditie, de classieke vorming voor hare kweekelingen hebben verlangd en met ijver bevorderd, ja, dat vele theologen, vooral in Nederland, ook uitstekende philologen waren, evenmin als dat in de reeks der groote philosophen in Duitschland een |;6ed deel oorspronkelijk theologisch gevormd was of, omgekeerd, de thM- logen philosophisch. Daar was als een geheime, wel vaak door bekrom- penheid of eenzijdigheid geloochende , maar toch onverbreekbare band tus- schen alle geestelijke wetenschappen. De wetenschap omtrent 6od en goddelijke zaken, zooals men het noemde, involveerde de belangstelling in al wat menschelijk is en het menschelijke werd niet geacht het goddelijke buiten te sluiten. Ook de dikwerf gespannen verhouding tusschen kerke- lijken en politieken in alle landen der christenheid , niet het minst in de protestantsche , had slechts geringen invloed op de betrekking tusschen de juridische en theologische faculteiten. De rechtsidee toch verbond ze beide zoo lang het recht als in Gods wezen gegrond en niet als conven- tioneel werd beschouwd. En wat zullen wij zeggen van de natuurwe- tenschappelijke faculteit, de jongst-geborene^ thans, naar het oordeel van velen, de eerste in rangP AUeen dit — want wij wijzen thans slechts op de historie — dat ook haar stoute vlucht te danken is aan die emancipatie des geestes, wier geboorte-ure de Hervorming was. Digitized by Google REDEVOERING. 277 Doch na rijst de vraag: Is die idee gegrondP Mogeu^ moeten wij haar bewaren, handhaven, als eene teedere plant aankweeken, omdat zij eene waarheid is, in het wezen der dingen en in de nataur van den menschelijken geest geworteld, of moeten wij haar prijs geven als eene illasie? Haar prijsgeven ; prijsgeven wat in tijden van politieke minderjarigheid, ja» onder den smaad van het jak der vreemden, in Daitschland het meest» maar ook in ons vaderland, het geloof aan een hoogeren zedelijken band onder de zonen van hetzelfde vaderland, ja, onder de volkeren van ver- schillenden stam en taal heeft bewaard , het geloof aan een rijk des geestes dat, boven den strijd der partijen en het woelen der hartstochten , de ware eenheid en de glorie van het menschelijk geslacht uitmaaktP Prijs- geven datgene, waaraan zoo vele glorierijke nationale herinneringen zich knoopen, en wat tot hiertoe voor zoo velen een element van persoonlijke beschaving is geweest, met dankbaarheid gewaardeerdP O! het zoa ons veel kosten. Maar toch, waarheid bovenaL Indien dit denkbeeld van een band aller wetenschappen , van eene hoogere eenheid in de verscheidenheid der vakken eene illusie is , dan • . . ja , dan worde het offer gebracht, hoe smartelijk het ook zij. Maar wat zoude deze illusie zijn? Hoe ver zou zij reiken, die dwaling der eeuwen? De encyclo- pedische idee voor eene illusie te verklaren, het zoude niets minder betee- kenen, dan het voor eene illusie verklaren, dat er eene gemeenschappe- lijke menschelijke natuar is, en dat deze natuur niet is stof» maar geest; eene illusie, dat er wetten zijn voor het denken, het gewaarworden , het waarnemen, het oordeelen, wetten althans niet minder onverbrekelijk , laat mij liever zeggen , zekerder en meer onwederstaanbaar, daii die , welke wij in de versohijnselen der zichtbare wereld meenen op te merkeu; eene illasie, dat aan die wetten van het denken de wetten van het zijn cor- respondeeren en dat niets subjeclief kan worden tenzij het eerst objectief besta. De encyclopedische idee is eene zedelijke en eene religieuse idee. Zij is de nitdrakking van het geloof , dat ons niet behoeft aangebracht te worden van buiten, dat de oorspronkelijke prikkel is voor alle onderzoek, het geloof dat de mensch het vermogen bezit om de waarheid op te fi^poren Ad te erkennen; de mensch als zoodanig, ieder mensch; dat er geene Digitized by Google m D. CHANTBPIE DE LA SAUSSAYE vef^cliiltoiide wMrbeid nooh weg d4r waarbeid voa* de teiMbillende rtfttn- m^n, rassen ^ volken be^taat, niet eene t>erite en defa dee Pyremeee et Me auite au deli^ dat aan alie versoheidenheid van nationaiiteik eo oul^ tui^ftoestand de i^ene foenacheiyke natuur teu gronde ligt^ met haHr ge- meenschappelijkeo waarheidszin en haar gemeenschappelijk kenvermogeHk Eti de2e «edelijke idee is tevena eetie religieose. Wat ia tooh de prikkel in bM ondereoek der waarheidP Imtter^ dit> dat vi^at op den weg van dit ondereioek gevonden Wordt, ook waarheid is^ dat wij niet de epeelbal zijii van een boozeu demon of van blind toeval in ona 6trev«a en zoeken M vinden> dat de waarheid ons niet aU in nevelgeetalte vereohijnt» die 20odna wij naar faaar grijpen ons eene nubee p^o Junime doet omfaelzen i m^af dat aan oos kenvermog^o de waarheid correapondeert, aan het sub* jt^ctievtd het objectieve; daargelaten de vraag> in de aahoien der wijabe« geerte te befaandelen, waar het aanrakiogspunt ligt, waar hek objectieve subjectief wordt en het Bubjectieve objectief. N^ eena: ia deze idee eene illaaieP Daar zijn er die het bewerta. I)a&r ie ediie rkhting, ik zeg niet in de oatuurwetensohap alleen; -^ deae telve ia er ooschuldig aan en verbiedt bij xoonde Van vefen harer uitste* kendste beoefeoaara iederen $aUo moriale van het gebied der nataur op dat ^ geestea en wmakt, als eene fjwcafia^ig ssg aUo yiifag^ iedere overname vao hare metfaoden op hetgeeo uit zijn aard dis methodea afotoot eo ttitsluit; -^ maar eene richtiag^ vwNral ook onder dezulfcen» die» aonder zelven beoefenaars te zijn der Datourwetenscbap , haar als de dnleilbare aanbidden» eene richting die> a piiorii de harmobie der weretd ofttkMt^ aHhans voor onerkenbaar en bet wezen der diogen nior oom^ vovsfohbaar houdt, die alle w^tensohap redu^eert tot detail^ooderfeoek , tofe eme oneiBdige analyse , met terzijdestelling van alle 0yathMe« Ik wil niet vrageo of aij in het detail-oodecBOek kao slagen aondelr de faulp der ufA^ i^erBaHiZ, der algemeeoe begrippen^ die zij immert etilawijgeixi mede op« n^ed^t in haar materiaai; oi^t vrageo of zij niet, ondnilka aich ^elve, bt kkvttk arbeid door de begrippen vao eeiiwig, ooeindfg^ onvemnderlijk ^ jia^^ neg poBitiever^ door die van rede en geeat geleid wierdjt, das zij trariit tw ^keianeo. Ik wil «lleen beweren dat sij nog haar reofaA tot de looobwit^ dier begrippea) die tot hiertoe die weteosahi^ behe^rscht hebbeo, oiefc Digitized by Google REPIVOERING. Wat dit iaatate betreft, het wordt immers door de natmurwetenschap m^ gelooehani dat d» natunr, voor sooverre cij erkenbaar is, in deu flteoieh haar loppunt bereikt en dat baar ^mm m\x itt hi^t meEVsehelgk levm eonoeBtreertP Welnu, indiett bat haar tot biertoe niet gelukt is, ^oii goeet in den meBach of, wil( gij het meer eancreet uitdrukken» bet lelfhewuateijn uiA de fiiAuur te verklacen en dus, indien eij beweert dat 11} ^ op haiw weg fial kunneft dpent waarlijk niet minder prpffiteert dan iadien wij, dia den geeili ab hei oorspfOQkeiyhe aaunojnen, bewerea dit oek de «tof iiit dep geeat zal sijn te verkbren, daa blijve b^t voorteopig in dd fietpafiehap faij het dualisme , maar worde van beide ^jdei» toege^ Digitized by Google 280 D. CHANTEPIE DE LA 8AUSSATE stemd dat dit dualisme voorloopig en niet definitief is, daar het door bet bedtaan zelf van den mensch, van den mensch, die immers geen dubbel- wezen is^ principieel is opgeheven. In den mensch alzoo zien wij het middenpant der wetenschap» de samentrefiing niet alleen van natuur en geest, maar, meer algemeen, vaa het objectieve en van het subjectieve^ van het zijn en van het denken. De waarheid der encyclopedische idee ligt daarin, in het anthropocen- trische karakter van alle wetenschap. Nogmaals^ zullen wij deze idee prijs gevenP Neen, wij zuUen het niet omdat wij het niet behoeven te doen, en dus niet mogen doen. Er is niets in de ontwikkeling der wetenschap dat er ons toe noopt Het dua toch te willen , dat ware een vergrijp aan de ontwikkeling der wetenschap , iets wat de Grieken zouden moeten iifiQig, een gewelddadig afknotten van het leveu, ja, eene schending van het heilige. Het ware niet, voor- waar, een vooruitgang, want deze bestaat juist in eene ontwikkeling van het verkregeoen maar, zoo als altijd geschiedt wanneer men in de plaats van ontwikkeKng afbreking stelt» een terugval tot beneden het punt van uitgang. Beligio, in den antieken zin van het woord» als band aan de hoogere onzienlijke wereld, was de moeder der wetenschap. Voorzeker de dochter zou, door die moeder te verloochenen , haar niet ontadelen^ maar zich zelve^ de vrucht harer opvoeding afbreken, hare ontwikkeling stuiten, De menschelijke natuur, wier eene zijde naar den hemel, wier andere zijde naar de aarde gekeerd is^ die in haar aanleg tot bewonde- ring, geestdrift, liefde, aanbidding de kracht put tot denken, dichten en handelen , die menschelijke natuur zou in twee helften gesplitst worden , waarvan de eene in het klooster de hemelvaart zou gaan zoeken en de andere op de aarde het dagloonerswerk verrichten. Wat tronwens onmogelijk is, daar God den mensch bewaart en hem niet overgeeft aan het verderf. Anthropocentrisch , zoo noemden wij dus het karakter der wetenschap en in dat karakter zagen wij de waarheid der encyclopedische idee. Maar het is mij, wanneer ik alzoo spreek, alsof ik dezen of genen theoloc^ de wenkbrauw zag fronsen, en als hoorde ik hem mij toeroepen: AIzoo verloochent gij den adel onzer wetenschap. Theologie heet zij en niet anthropologie. Theocentrisch is haar karakter en niet anthropocentrisch^ Digitized by Google REDEYOERING. 281 Ook gij doet wat gij in andeFen gelaakt hebt : omdat het eerstgeboorte- recht onzer wetenschap geloochend wordt geeft gij het eenvoudig prijs. Ook gij duldt dat de reffina ancilla zij. Hare legitieme rechten geejR; gij op; sacrosancta heette zij, in het binnenste heiligdom was haar woning. Oij maakt haar tot een dorpeiwachtster. In plaats van de wijsheid die haar huis heeft gebouwd en hare zeven pilaren gehouwen, wordt aj eene der uitgezondene dienstmaagden ^ die daar noodigen op de tinnen (Spr. IX. 1, 8)". Ik geloof het niet, m. H.; ik meen dat, wanneer ik den kring der theoiogische wetenschappen om hetzelfde centrum plaats als de andere, ik daarmede evenmin haar gewijd karakter aU den adel harer geboorte en hare legitimiteitsrechten prijs geef. Yerleent mij verder uwe goedgunstiga aandacht als ik thans de plaats zal trachten te bepalen^ die de theologie bekleedt in den cyclus der wetenschappen. n. Theologie , Xoyog nBqi &eov : ik wil dezen naam ook thans , na al hetgeen over het pretentieuse daarvan is ingebracht, niet inruilen tegen de schijn- baar nederigere, maar die het ideaal der wetenschap prijs geeft, benaming, die bij sommigen, hier te lande althans^ in zwang komt, van gods- dienstwetenschap. Toch heb ik mij daardoor schijnbaar de taak verzwaard om haar recht van bestaan in den wetenschappelijken cyclus, waarvan de mensch het middenpunt is, te bewijzen. Immers» God is geen voorwerp, dat ergens in den omtrek kan geplaatst worden; God is niet eiwas dinglichee; God behoort niet tot de waartenemen en te beschrijven wereld. Hoe kan er dan van eene wetenschap omtrent Grod sprake zijn? Indien de bepaling van de encyclopedische idee, als anthropocentrisch , juist is, dan hangt het recht van bestaan eener bijzondere wetenschap, of van eenen bijzon- deren cyclus van wetenschappen , slechts daarvan af^ of zij tot dit centrum in verband staat Dit nu schijnt van eene wetenschap waarvan de gods- dienst, niet van eene wetenschap, waarvan God het object is, gezegd te kunnen worden. 87 Digitized by Google ae2 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE Het koait er maar op aan wal meii ooder dit woord ^godadiendtwetea- flchap" verataat. Bedoelt men eene wetenaohap» waarvan de godsdienst, aU psyohologiaoh of bi^risoh verscbijnsel , het voorworp ia, aeo ondergoek naar aijn oorsprpng, ^jne ontwikkeling en de wetten waaraan deze ge- hooraamen, in een woord wat men tot hiertoe placht te noeman vJBelp' ffionspiilo8ophie'\ dan is vooraeker haar recht van beataan spoedig versekerd en haar pleidooi gewonnen voor de rechibank der wetenschap. Immers godsdienst behoort tot de verschijnselen van het menschelijk ieven en geen daarvan mag de wetenschap ignoreeren. Maar tevens ia dan haar karakter opgeofferd , haar zelfstandigbeid prijsgegeven : de wetenschap van den goda- dieast wordt een onderdeel der hiatorischa pf der psycbologiscbe weten- sohap, daargelaten de vraag of aij, in dit laatste gaval, onder de rabriek ¥an de phjFsiologie , of onder die van de patbologie van den menscbeUjken geest zal gerangschikt worden. Begrijpt men daarentegen onder godsdienstwetenschap , niet alleen het onderzoek naar de wijze hoe de godsdienst zich vertoont in het menschelijk leven, maar ook dat naar bet recht van zijn bestaan» naar de eeuwige waarbeid» die zich daarin openbaart, das naar de wijze, niet alleen boe de menach godsdienst heeft , maar ook hoe God zich aan en in den mensch openbaart, dan is godsdienstwetenschap helzelfde als wat tot hiertoe theo* logie genaamd werd* Deze zin na wordt door mij bedoeld. De theologiscbe wetenschap, zooals zij tot hmtoe immer ia opgevat geworden , ala een oomplexus van watenschappen, welke alle, in hare pbilobgisohe , hiatorischej pbilosophische verscheidenheid, in betrekking staan tot de keoius van God en in deze kennis zoo wel het doel zien, waarnaar aij streven^ ala den band bezit* ten, die haar verbindt^ ^eiM meen ik als ik van baar goed recht in den Gjolus der weteaschappen spreek en daarmede teivens de plaats die haar IB dien Qyclaa toakomt tracht te bepaien. Om dit recht te betoogen hebben wij dus eerat op b^ aothrc^xdpgiiob karakter der theologische wetenscbap» dat z^ inet alle gemeen beeft^ te wijzen^ en tan andeien te doen uitkomen dat dit karakter aan de theolq- gie^ ^viit ak ikeelogie, als wetenflcbap omtrent God^ bij uitoeipendhqid eigen is. Digitized by Google REDByOERIirG. 889. Anthropologiscb is de theologisehe ireteBsobap, en dtttom behoort fi§ io den cyclad der wetenscbappen , die alle zioh om den menadi als om haar centram bewegen. Ziedaar mijne eerste steUing. Om haar in bet licht te stelien, slaim wij nog eenmaal den blik achterwaarts , op hetgeen de gescbiedeniB om leerde. Wij zagen het boe wetenscbap en godsdienst oorspronkelijk ongescbeidea waren, hoe de eerste in de priesterschden ontstaan is. Wij becinnerdea boe dit godsdienstig karakter niet yerloren is gegaan ook toen de weten« schap aich emancipeerde , ja, hoe de verscheidenheid der vakken mmmer was eene aggk>meratie, waardoor bet eene bij het andere gevoegd werd,i maar eene ontwikkeling , waardoor bet eene nit het andere onftstoDd. De godsdienstige oorsprong werkte na of liev^ werd de kiem, waarait de encjclopedische idee zich ontwikkelde. Deze ontwikkeling , door de 6rie«' ken voorbereid , geschiedde boofdzakelijk onder den invloed van bet Ghns- tendom, dat het comtnMne pinculum niet zocht buiten den mensch, maar in den menscb. Die ebristelijke idee, nooit verloren, maar wel in hare ontwikkeling belemmerd^ kwam in de Hervorming te voorsehijn met eene kracbt, die aan de wetenschap nieuwe banen opende en haar stouter vlucht deed nemen. Wehia, m. H., te loochcvien t^\X het niet^ dat er godaoliensten zijn, in en baiten de christelijke werekl, die in deze ontwikkeling niet alieen niet deelen, maar die zich daarvaii schnw terngtrekken , die haar als afval van den godsdienst beschouwen. Op den godsdienst toepassende wat alleeo vian Ood geldt, de idee van onveranderKjkheid , blijven zi^ stationair en aeblen hel oene ontbeiliging indien aan de religieuse traditie iets wordt verandlerd , m leer of inrichting. Oeleerdheid kunoeD zij dulden , ja zeUs op prjjs stelleft^ ak toevoegsel en sieraad aan het heiligdom^ als hnldeoffer aan den Heilige^ of aan het heilige gebracht. Maar dat de eeuwige kern , die daar iit den godsdienst Hgt, in de metamorpbeees van dm wasdom niet v^loren gaal, maar blrjft, dat in bet nieawe, indien het levra heeft, het oude is, en dat bet oude, zoo het zioh niet vernienrwen kan^ ook gestorvea is^, dat zien zij niet. Deze godsdiensten kunnen geene weten- sehap dulden, daar wetenschap uit haren aard ppoffressief is; hare geleerd- 87* Digitized by Google 284 D. GHANTEPIE DE LA SAUSSATE heid kan dus niet worden opgenomen in den univereitairen cyclos. ®). Voor deze passen de seminarien^ naar het historisch begrip van het woord, de kloosterscholen met hare door de kerk geijkte methoden en vastgestelde resnltaten. Maar hoe weinig het Christendom zich in die banden kan voegen , blijkt reeds daaruit , dat juist in die seminarieh ^) en klooster- Bchoien de van lucht beroofde wetenschap allerlei uitwegen heeft gezocht om aan dien klem te ontkomen en dat het gemis van aanraking met de zoogenaamde wereldsche of profane wetenschap zich gewroken heeft door allerlei ongezonde theorien, luchtledige speculatien» ja praktisch verderfe- lijke maximen. De voor Staat en Kerk beide gevaarlijkste ketterijen zijn juist^ het is bekend, in de kloosterscholen ontstaan; en wij begrijpen het voorzeker dat Luther en Melanchton ^^) , door de ervaring geleerd^ voor de opleiding der evangeliedienaren geene seminarien hebben gesticht maar het vrije universitaire onderwijs hebben verlangd. Het is omdat het Chris- tendom de vrije lucht zoekt. Zoo als Hij, naar wien het zich noemt, van zich zelven getuigde; //in het verborgen heb ik niets gesproken" (Joh. XYHI. 20), zoo ook heeft de christelijke theologie het vrije woord en de vrije beweging noodig om te leven. Zij veronderstelt voorzeker openba- ring ^ maar dit woord, wel verre van die vrijheid te bannen, geeft juist den grond aan van het anthropologisch , dus van het wetenschappelijk karakter der christelijke theologie. Openbaring toch is geene dUeiplina arcanij geene geheimleer alleen voor de geinitieerden bestemd, geene eso- terische wetenschap met de leuze : Odi profanum vulgus et arceo. Eene ' THBOLOGiA revelata is eene contradictio in adjecto. Openbaring is het openbaar worden van het verborgene; eeuwige waarheid, maar die door den mensch ontvangen, door hem opgenomen, door hem nagedacht, door hem beleefd en beleden wordt. De theologie, vau dit openbaringsbegrip uitgaande, is door en door menschelijk, dus progressief. Zij strekt hare voelhorens uit aan alle zijden en zoekt de aanrakingspunten met alle menschelijke welenschap , zoo als zij die wederkeerig met dien waarheidszin tracht te doordringen die haar eigen levens- en drijfkracht is. Theologie kan du8 ook niet gedacht worden buiten den samenhang met iedere men- schelijke wetenschap en wat haar van de overige wdtenschappen onder- scheidt is minder de leerstof zelve dan, veel meer, het verband, waarin Digitized by Google REDEYOERING. 285 de leeratof hier voorkomt, namelijk de betrekking tot den godsdienst. Evenmia toch als de godsdienst zelf kan gedacht worden als een afzon- derlijk vermogen of een a&onderlijke werkzaamheid in den mensch , maar het bezielende beginsel is dat tot alle menschelijke vermogens en werk^ zaamheden in de veelzijdigste betrekking staat, evenmin kan de theologie Bich plaatsen buiten den samenhang met alle andere wetenschappen. 