title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciéle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: - Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciéle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciéle doeleinden. - Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. - Laat de eigendomsverklaring staan Het ^watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. - Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web vialhttp: //books.google.co NATUU RKUN D IGÉ LESSEN, | D. 0 Oo N PROEFNEEMINGEN BEVESTIGD, Tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende Zaaken ; DOOR DEN HEER AsT N OLLIE TT, Lid «an de Koninklyke Akademie der Weetens Jcoappen van Parys en. an de Koninklyke Societeit san. Londen. Uit het Franfch vertaald. VFVIERDE DEEL, TWEEDE STUKJE. $^ -9 - .e49-* T AMSTERDAM, By K *à4N TONGERLO M DCCLXIILXL NI SUTS rs ru e24*9 ^ ee??? "e.c? .' 9» 9? . 4 e, ^a. PL. "^. e »** 9 * 1e » .? e ** 4 e [j *.e.* |.049 . * Sra KORTE ^. i N HO U D VAN DIT STUKJE SE HH IHHEHIRUE I OH HO SHE HIE EO DERTIENDE LES. TWEEDE AFDEELING. Over de Middelen, om de Vuurdeeltjes werkzaami te doen worden, en Vuur te maaken, Inleiding. By aile Volkerem , en selfs de etr(le Men- fcben van de Stbeppiug af, is?t gebruik vant V'uur bekeud geweefl. 319. Botzing e» Wryving, £e- «poene Middelén om Vuur te maakeu. 322. Verfcbil jm de uit«verkzels naar den aart der Ligbaamen,, en de kragt en fnelbeid van Wryving of Botzing. 324 Y.PROoErFNEEMING. Vuurfleen en Steal .fegez elkander. geflagen , maaken Vonken van vverfcbillende xoort. 325. "P Zyu Brokjes Staal, van «welke zom- smigem flegts rood en gloeijend werden , anderen 10f ronde Beolletjes fmelten , 5 gebeel verbrandes tor Sick. ! 3264 KonrE INHOUD vAN HET VIERDE 426. Een dun Scbelfertje Staaloylzel aan een Naald dn de Kaars gebouden , «vordt ook gloeijeud , melt en verbrandt. . . . 331 [d Oirzaaken van de verfcbillende uitaerkzels op de zelf- de Staaldeeltjes, 333. Van derzelver zoo onzemeen Jébielyk gloeijen , fmelten , en uitbranden. —...— 334. IL. PRoerFNEEMrING. Ees Yzer e» Spieszlas Staafje, met een Vyl ge[lreeken, geeft een gam[cb Lóop- vuur van-Vonken. 336. Die Vouken zyn gloeijen- de of gefmolteu Brokjes van't Staafje. 337. Het JMengzel van 'Yzer enSpiesclas is vam aart zmeer ge- [bite om Vuur te maaken, . . 340 Tl PRoEFNEEMING. Tuee [inkjes Flout teen elkaar gewreeven , maaken Vuur. 341. Hout beeft «eel. brasdbaare Stof in zig. 343. Wyze vanVuur- saaken der Indiaaben. 344. — Het. Hout moet miet «ueek zyn, a4. TOCb groem em «oaterig , 345. mocb Ze oud en dor, 345. "cb te vct en Olieagtig. 246 IV.PRoEFNEEMING. Phosphorus vaz KuNc- KEL raakt door Wryving in braud. 347. | Gevallige On:dekking vas den Phosphorus sit Pís. 348. Kor£ Berigi van de «yxe boe men Pis-Phosphorus maakt. 5351. Deszelfs Omtbinding. 354. Hy zit vol Vuur, en is ongemeen brandbaar. 355. — Hulpmiddels , in- dien men "er sig by ongeluk mec^brandi, ,/— 556 Ge- * L] Drzrrs, TwzEDE STUXxJr. Gevolgen. Uit allerbande zoertem vam Ligbaamen omtflaat door WPryving.of Botzi»g Vuur. 358. Alle Metaalen: Sillem wan Werktuigen, Wielen-affen van Rytuigen branden, 259. Metaalen orden door ^f flaam met den Hamer beet. 360: Goud en Lood deor Drukking in Trekplaaten en Pletmolens. 561. De Yzerfibaer , Draaibeitels , Drillen. 362. Hoef- Jxers vam Paarden, yzere Banden vam de Wielen der Rytuigen [laum Vuur uit. de Straat[leenen. 363. ?? Metaal «uordz eok warm , door V/ryving met zag- de Szoffín. . . . 364. De Wryving der Vloeiffoffen geeft de Metaalen geen Hitte, 365. Eem Kanonkogel «vordz beet door ^: fibuuren en fLooten tegen de Wanden van ^t Kanon, em door "t [litem fegem barde Ligbaamen of den Grond ,als by alt 5 366. niet door de Wryviug der Lugt. 367. De felfle Wind maakt door de lazgduu- rigfle Wryving bet Yzer niet beer, . 368 Groeiftoffen. Oíirzask vau Brand im de Boffben. 370. Oliezaaden «vorden beet door "^t flaan ; "t Meel door ^? mealem, - . . 371 Dierlyke Stoffen. "; Ve] wan een Trommel, Leder, Been, Yusor, Hoorn, Qc. «vordem door flaam en «ryvisg beet, 5,72. Het «vryven in de Handen ,en mig met de /rmen in de xyden flaam by koud Wer. 373. Virbitting door. Berke beweezing em vermocid- | * 3 beid. Konrz INHOUD vVXN HET VIERDE beid,: 473. "£ Bramdmms vam de Haüden aan ees Towao , dsar men laugs afglyds. . $374. VWryviug der Vogten tegen elkander. Vuur gemaakt door Gifting. . . . . 375 V. PRogPNEEMING. Jypzeeft met Water ge- snengd «vordz onklaar en arm, 375. — Hoe zuiverer Geef? boe kragriger Working. 337. Be[le evenredig- beid van beider Maat tot Mengingz. .. 5378 Denkbeeld van den aart der deeltjes van ?t If'ater en van dem VWysgeefl. 380. Hoe ze zig ondereen men- 2, 383. emt eem int ander deórdritizt, 384. Onderzoek naar de oirzaak der ondérlinge Doordrim. Bi"g: 386. mieb de Mantrekkingskragt , 387. nocb de fyne Stef van DESCAR TES. 389. Het is de- xelfde kragt, die de Vogtem in. de Hairbwuisjes doet opklimmen 391. Oirzaak van'? warm worden van | "t Mengzel; 393. van t onklaar worden, |. 494 De Vogten dringen «vexenlyk im elkander door: quant zy zyn gemengd z«waaret dan ongemenzd, 395. en beflaan minder plats. . . 397 VI. PROEFNEEMINOG. .Geeff van Steenzout en Vitriool-olie by Terpemtyn-ohe gegootem , zeeft Reuk , Rook.ex Vlam. 400: Olién der Planten. zn «ol Vuur , "t*uelk door Gifling in brand raakt, 402. Hi[lerie. der. Onzdehking, vun. Ant Verfibynzel. y 3. '"Dzz :L$, T wrzpE Sroxjr. * Heri in brand feces der vette Olióa enter, 49€. Oc zonder de Vi tricol-olie, . A 408 VII. PRozFNEEMING. Pjze vss Bereidiwg «as des Phosphorus, va" HoMBE&nG, cf Vavr- Phosphorus. 408. Hy brandt aaa[tond; van zelf , 85 de open Lugt. 411. Verlieft ze by niet zorzvul- - dig voor de Lug? bexoaard word; , met den tyd zyn kragt. 411. Hy. is door Hoi BERG by geual ontdekt, 412, — Denkbeeld van dem aart en^t ge(lel vem desxelfs deeltjes, 414. — Het. opflorpem van, de vogtigbeid der Lugt zet ber im brand. 445». Oz:- fleekt op een "vogtige. Hand Jcbielyker en wiffer, dan eex drooge, 417. De Wryving maakt bier , gelyb in andere Giffingen ,$ Vuur. . . 417 Gevolgen. Giffing geeft doorgaans Warmte. 418. Wlriekende Waters «worden "UST, als mener Wa- ter by doet, 419. — Men voelt Warwite op "t Vel, als "en zig met V ynkeeft eva[cbt. 420. Overz zebaald: Brandew)n met Water "wear verlengd.. 421 Het wwerken van Wy , Bier, dppeldrank en andire Vrugtdranken, 422. Z) geeven onder "t Gi fen een flerken em zomydi: fibadelyken. Reub, 433i en veranderes 'er suerkelyk door van. aeri, 4 3 U*zegifte Vegten beft bexiaard in Fleffn. 416. Prof- meeming, — Vitriovl-olie em. Watet. in. eén befloojen ' * a4 Bui KoxkrE INHOUD vAN HET VIERDE Buis maaken geen opbruiffcbiug. 427. Digt beflooten . Vogten. bebben geen. ruimte om te kumnem Giffen, "e. " " . e 428 Zuiver Water Giff en bederft niet. 429. — Rotten en broeijen der Gewa(fen en Planten. 4909. Denkbeeld van t verderren , en van ^t verrotíem van. een Plezt. 431. Broeijen vant Hooi, 433. Bewaa- ren van Groenteen Oof?. 434. Meft. 435. Wyze van witbroeden van Kiekens door Mefo, door dem Heer pg REAUMUR uwitgevonden. 436. Kragt der vogtigbeid van de Lugt op de Ovens van Glasblaa- zeryen, Qc. e . . 440 V'wurverbevelingen, 441. — Derzelver Stoffe. 444. Dwaalliggen 445. 1n de Lugt taweeven allerban- , de Brandbaare Uitvaa(femingen. 447. Verfibieten- de en "vallende Starren. 448. Stoffe van Donder en , Weerligt. 453. Denkbeeld an 7t? Weerlzt. 454. "wan den Donder. 456. Koele Regen by Donder«eer. * 457. Voornaamte Eigenfcbapsen ez | Uitwerkzels "an den Blikjem. 458. ?t Is een brandende Dawp, . die uit de Wolk [cbiet. 462. Zyn werking als een Vuur ew doordringende Damp. 464. ls een bard Ligbadm. 465, Doneerfleenen. 466. — Losberffende Bükbfeinffof. 467. .Zy fenes van den zelfdem aart «ls de Elchrif zeit. . 469 Vwer geinaekr doo Zonaciralen (00 472 VIII. DrELs, TwrrpE STUKJE. V]I. PROEFNEEMING. JZonrnefiraalem door verfcbeiden Spiegeltjes op dem Bol an een'Thermo- meter ferug gekaatfé, doem"t Vogt klimmem, 474. Zonneflraalesm verzewakken door Weer[luiting; 475. Neemen flerk in. kragt toe, als xe vereenizd orden, . - . . . 476 IX. PRozrFNEEMING. Ees bolle Metaalen Brand[piegel tegen de Zon gefteid. 478. Denkbecid van de oirzaak, em zyn wyze van Werkiug. 480. Orgemeeze «verkzaambeid van dat Vuur. 481 X. PRoEFNEEMING. EenVergrootglas of Brand- glas op de Zon gebouden. 482. Het Vuur der ver- eenigde Zonneflraalen maakz de Vuurdeeltjes, die in de Stoffem verborgen zyn ,werkzaam.483. Brand. glaxen van Ys em vam Water. 484. Brand[pie- gels van. Pleifler , van Goudpapier eu vam Stroo. . . . EP . 485 Gevalgen. ARcHIMEDESs fleet met Brand- Jpiegels de Romaeinfche J7/oe? «eor Syrskuzen i» braud, 486. Het beeft geem Brand[piegel uit een exkel fluk kumnen zym.457. Brand[piegels uit ver- Jcbeidem platte flukjes Spiegelglas zamengefleld , en mj? een veranderbaar Braudpunt , door deg Heer PE BUFFON uitgevonceu. . 491 "P . Mie KonrE INHOUD vAN nrkT VIERDE "lle Liztbaamen ffuiten de. Zonneffraalen af, en maa- - Ken de eene plaats varmer dan de andere, 494. De Thermometer soe£ op eez plaats bangen, daar geez Weer[luiting is. 495. Veerffuiting maakt vroegrype Vrusten en Groeuie, 496, Hitte in Valijen Laag- | en ez bolle Wegen, ' . . 497 Groote Breudtlexen xosdem met nut im de Scbeidkunde kuunen gebruikt «vordem, 497. Ozgemeen groof Brandelas van des Heer ''SCHIRNHAUSEN 498. Nadcelez. . . $00 D —— M —M VEERTIENDE LES. DERDE AFDEELING. Uitwerkzels yan *t Vuur. Scbynfirydige Uiteuerkzels van ^t Vusr. $03. «iie- meen Uit«serkzel: bet doet alle Ligbaamen zig Wil- zeiten, ^t Glas. . . . go5 I. PRoEkErNEgEMING. Ee» Buis met gekleurd Vogt in beet Water gedompeld. $07. Het Vogt daalt éevft fcbielyk , em ryfl dam «veder , tot boven?t Mer£., . $08. 7; Een. Ligbaam deelt van zyn Warmte "t 49 - DEgELs, Twz£Dr SrUkK]jr. ander mede, $09. De Glaxen Bol en. bet Vogt zey- zen zig beide wit door de Warrste. . $10 Gevolgen. .He£ fpringem van Glaxen, Fleffem , Scbo- fel, Koppes , £c. van. dik Glas of Jardenwerk door de Hitte. 513. Waarom dunner Goed mmder no0d lyde. $14. Hoe voor t berflen te bewaaren, 514. Glazem suet kookend Vogt , die miet gebeel vol zyn, berfleu ligt , als men ze roert. $15. Vogti- beid doe? beet Glas [primgen : Brandfcbilders Konft- greep. $16. — Een Kelk tor Reepen ge[needen. | Mid- del om dikke Glazen Buicem af te [uyden. 517. " Berflen an fyn Mardewerk. $19. — Porfelein eerflaat ^t Vuur. Konflpor[eleim vam Glas ge- maakt door den Heer pg REAUMUR, 521. De ingedrukte Bedems em Holten der Fleffen. xettem zig wit naar binmen. 525. Proef — Heet Water op dien Bodem  , of zoogezaamde litte of Vuurmeetcr: em de wer[cbillende Maat an Uitzettivgskragt in byzomdére' zeoften «an Metaalen te meeten. 525. Het Vuhr doet Staafjes van Tzer en van geel Ko- per, docb im ver[cbillende Maat , omtrent als van 310t'5, langer wwordeg: $28: die koud «vordende beer imkrimpem, $29, Het Vuur dringt int n | 74a KonrE INHOoUD. vAN HrT ViERDE. aal deor; $30. daet bet maar deszelfs byzonderem aart Ter of min , fchielyker of langzaamer zig uit- meffez, $31. em op de zelfde «oyze «weer krimpen door zyn Vertrek, . . . $32 Gevolgen. "t Vuur zet de Metaalen uit. "£ Beklers- men van Zaagen, Drillem, Booren. $34. V/oor- . org daar tegen int Waterserktuig van MARLY. $35. Werking der Warmte op de Uurwerken. $37. De Slingers van Slingerwerken «vorden langer door Warmte. 538. Uitvinding van GRAHAM; om den Slinger in Warmte en Koude altoos even lang, en dus de Slingeringen gelyktydig te doen blyven. S40. Uitvirding van JULIEN LE Roy. 543. Uir- vizding van ELL ICOT. 545. Nut van den zieueven Slinger im Starrekundige W'aarneemingen. $47. VWerking der W'armte 0p Langtemaatez , Voet , Roede, Ellen. $49. Op Werktuizen en. Ge- reedfcbappen tot de Meetkon[l em Starrekunude : die zoo «vam twee verfcbillende Metaalen te maaken. $50. Op Snaaren «an Speeltuigen , op Klokken , euz., $52. Hout zet zig minder uit dan Metaal, Hou- ten Slingerroeden aam Uurwerken,. $53. Alle vaffe Lighaamen , Gereedfcbap , Huizen , Huisraad , vordt beurtelings kleiner em groofer. ^ — 00 554 Zommige Stoffen «ordem door ?t Vuur kleimer van Or- trek , door witwaaffeming em verlies busner Deelez., . . 8 107 1 " a ! 555 III. / DzrrLs, Twrrbr STrUKkJr. III. PRoEFNEEMING. "t Vusr zet de Votten uit, ]Verktwig em «oyte om de uitzetting der Voz- zen te meten, 557. Verfibillende. witzetbaarbeid van Kwikzilver, Water, Lym-ohe es Wywgeeft, $60. Werking van't Vuur in die verfcbillende smaa- 1e vau. Uitzetting , $64. eu im dem wverfcbillendes zyd, . . . e $67 Gevolgen, | Glazem Bolles , Fleffen, Buizen, c. met Water gevuld, fprimgen door Warmte. 568. Wynfleffen , by beet Hen , Wit koele Kelders ge- baald, . 469 Lof van den'lhermometer , es Ontdekkingen "er door &edaan. 570. Befibryvimg van den ''hermometet van DREBBEL, derzelver eerflen. Uitvinder, $73. Gebreken en Lof, 577. De Thermometer vam Florence, $79. Gebreken. $80. — Denkoeel van een Vergelykbaaren "Thermometer 534. Thermometer va» AMoN'TOoNs. 585. Nadee- lez, 583. 'Thermometer vas des Heer p& | REAUMUR. $591. Deszel/s algemeene Gronud- trap van Warmte en Koude: Vor[l. $92. Byzon- dere Eigen[cbappen em Graadtekening. $95. "1 Vogt: Wyngeeft zmet Water verlengd. $99. "t Wordt door den 1yd niet zcwakker. 603. Mex maabk: die 'Ther- mometers vaz allerbande grootte, Go4. Omver- mydelyk Gebrek va» alie 'Thermometers : ?? uitzet- Jen en krimpes vant Glas zelf door W'armte en Koude. Konr& I&HoUD vaw trzT VieRDE Gevolgen. Ge«eldzge kragt wan eem ziz eensklaps nitzettenden. VWaterdamp 6757. 7t. Buskruid, 679. Deszelfs kragt «vordt door de uitzettiug der Luugt alien niet veroirzaakt: 680. maar deor d^ fcbiely- Ke verandering im Damp en de uitzetting van dien Damp."683. De Kragt eu Slag bangen "veel af van de langte vant Geweer; 684. van de min of meer flert aangezette Laading, 684. en van den [land van t Laadgat. 689. De genfcbe Laadimg van Kanon en Schietgeweer vat nooit Vuur. — . — 686 VIIL PRoErFNEEMING. Perfibynzels an een brandende Ongellaars, 688. 7t Kaars[meer trekt int Pit op. 691. De bovenvlakte van de Kaars qvordt uitgediept 10t eem Holte. 692. Het benedenle gedeelte van?t Pit blyft «vit em verbrandt niet. 692. De Kaars «word; kleimtr. 693. De Onel kookt, dasmpk en brandt. 693. - De Vlam is tez. deele bel. der , zen deele rosagtig , ten deele blaauc. 694. De Kegelvormige gedaante an de Vlam ontflaa£ door de Verkoeling em. de Wryving der rondomleggende Lugt. 696. ^z Pit krygt een Kool eu de Vlam «werdt dutflerer. 3 . , 702 Gevolgen. Brazdbaare Ligbaamen. 703. De Olien zyn de eezigfle Brand[lof niet , of Voedzel desVuurs. 504. «Alles bevat Vuur in zig en is Brandftof. 705. Doch ^t één braudt. gemakkelyker dan ?t ander. 709. Oirzaak van de verfcbeiden bleutezi der Vlam. 711. Ge« Dnarrs, TwrzrDpr SrUkJr. Gevaar van een Vlam, die tot im dem Scboorfleen vhegt, 712. Wyngee[lampjes met zilveren Pitten. 713. Uitwerkzels van te lange, te korte , te dikke en dunue Pitten, 713. Gevaar van een brandende Kaars of andere Vlam by beete Dampen , Verniffen. . . : : . 714. VEERTIENDE LE & VIERDE AFDEELING. Middelen om de kragt en uitwerkzels van 't Vuur te vermeerderen en te verminderen. De &ragt der verzamelde Zomeflraalen meenf? tiet. al- — deem naar maate an bun getal , maar ook uan ver- meerderde digtbeid 200€. - , 717 Middelen om de kragh van?t Vuur te vermeerderem. . 719. Eerfle Middel: ?t wermeerdéren der Brand- ['of. 719. Zwaare en dikke Blokkem vereifcben wer Vuur om aange[lokem 1e orden , dan. dwmmer em yler Stukken. 720. Een omgekeerde Kaars, sat Brandbout, gaam uit vau z.elven, . 722 Tueede Middel: bet rondom influiten van^t Vuur. 722 ErzRsTEK PRoEerNEEMING. Een Waterbad es een. Zandbad beet. gemaakt ovep een. Lampje , in | Xo een KonrgE INHOUD VAN HET VirgRDE een "Tyosomel beflooten, "23. De Warmte. fruit té- - Ben te voanden , coergaurt sig in 72 midsen , en ereakt — &? des verd better , dan bet. Lope dors zou. im de vrye Lug. 75$. Heb M/atet en bet Zand «orden 'beeter den de sounden van te Trommel 725. en bet Zand beeter dan bet Water. . 328 "Gevolgen. De Scebeidkonfl. 728. Befcbryving ves - .. een zetr bundelbaar Stoobketeltje , snez syn ganfcben Toe[lel tot een VWaterbad em eem Zamdbad. 4319. Deszelfs wmttigbeid ew. vetícheiden gebruiken, daar bet toe dienen kan ; 7932. inzonderbeid tot overbaa« * Wes. 735. De Somit. [prenkelt Water op yn bran- dende "Smtekooles, 7534. — Dien. oim Stooven en Kacbels, 735. — Vinr- en Togtfcbermen, | ...— 736 H. PRo&vNEEMINGO. Derde Middel om d drag? von^t Vuur te vermeerderen, eioor beturhoc zyn be«veeg[Ireek 1e doem neemen naar een Punt, 746. - De Vlam van een Kaars, met. een Pypje naar eew , Jireek. been geblaaxen., maaki gedruis ; 757. wordt . Verjibeide Duimen lang , en gee]t eem xeer bevir Pur. . - . . 739 Gevolgen. Het Blompypje is ele dari dc e geuno- se Handsreep van Goud[mits, "Tuweliers , in ^r fol- ^ Weeren en inzetfen. 940. De Pune hr Drills: |: «p die wyze gebard, 441. Brand[obilderen. 742. . Smits Vuur en Blaashelg. 249g. Gokoppelde Bear oct '. 3 Drzrs, TwErzb5E STUx]r. bolzen. im de. Scbiidkusdé. y44..— Deoertogt man 4» Lugt in. Seookketels en. Kacbels. 74$. Open Kacbel zonder Rook. 745. d:md em Tvgt by Brand. Mes blaaft een Vusr aan, en een Kaars mij. 746. Een Siroom «an Dan) , als die uiz gen IJsndbal , $9Mter eenige Lugt in zig te bvatten, blaaff xoo «vel het Vuur eet, als eeu $7room vez | Lug. 747 Middelen om bet Vwer te verminderen en mit de blos- Jeben. De Lugt ze benoemen. 749. Water e» es- dere, fcboos. brexdbaere, Stoffen xyn "gr éwsfit Joe. 751. Vermiudering uam ]farmie of Verhoebgg. 452. t Ern Ligbaam verkoel; ffhielyker dam "€ an- der. 753. JDe seédeeling der Warme i» Ligbaa- mez van verjebillende digrbeid rfe biadt naar tUer- redigbeid vam elks Inboud. Wzer e$ Hout, Mar- mer , Metaal; [cbynen kouder deg Hoyt, Lokeme, y, Qc. 753. In Stoffen van gelyke digtbeid ge- ob»edt. de eucédecliug «er W rente sar evenredigbeid «ug £t Omtrek, . » 95 II, PhnoErNxEMa1NG. WZater ven 10 met Ja- fer va» 40 Gragden gemespd, geeft eem. Mcugfel ven 2$ Graadem IWarmte. 755. Het verfcbil of de overmaat van WW arnmite «vordt 3u[fcben beiden ge- deeld, maar evenredigbeid «am elks Omtrek, 759. De gedagten van den Heer DBOERHAAVE, def de «zarmte an bet. Meng[el de belft is van '£ ver- f um beider varmte ,zonder den getueenem Graad '* * 2 ^e 7 KonTz INBOoUD. 'r by te rekenen , frt met de Ondervindin;, e e e 76o Gevolgen. JZater door de Wilden aan 't kooken ge- bragt met gloeijend beete Steemen. Verkoeling door Sneeuw , Wind, £c. 765. Latezaame Verkoeling brengr de Lighaamem «wveer im bun voorigen flaat. 766. "Tt fibielyk koud maaken belet dem beboorlyken zamenbang der deelem, e . 767 Knaptraauen. Haar xonderling verbryxelen door "t af- breeken van de Staart. 768. — Denkbeeld wan baar Koud «worden en vorming in ^t Water. 770. Pbilo- fepbifibe Eijers. 262. Oirzaak van beider zonder- - ding aan flukken fpringen. Het fchielyk eu daar door onregelmaatig koud «vorden, 273. Langzaam koud geworden, of op nieuws gebrand , fpringen ze niet. f Zelfde beef plaats in alle zeer dibke Glazen,775 Alles is snaar. koud by vergelyking. De Kelders ?s Zo- mers nie? koud ,nocb?s J'inters eoarm.. Event zelfde Water *voor een «uarme Hand koud , voor een koude . Hand «arm, 776. Alle [meltbaare Ligbaamen , Metaalen, Glaxen , Spiegels , yn 'Ys of bevrooren Lig- bsamen. & ou 0. 4H V E R- VERKLAARING DER PL AA T EN. SERVERS ER ESSERE RE: DERTIENDE LES. TWEEDE AFDEELING. Plaot I. F Iguur 1. Het Stof by het Vuur(ílaan , met Staal en Vuurfteen; op een Blad wit Papicr gevangen. A5 83 85 Stulkjes van den  pas gloeijend gewceít zyn. ** 3 C55 05 €) VERKLAARIINMNE.G €, £5 €, C$ Erokjes Staal, die tot ronde Bolletjes | geímolten of zelfs geheel verbrand zyn. Hcet Mes, dat aan een Zeilfteen geftrecken is, duidt aan, dat zommigen van die Bolletjes e; c, zig nog laaten aabtrekkén , en $taal geisleeven zys; terwyl 'er anderen zig niet meer aan hegten willen; maar tot Slek uitgebrand zyn. Figuur 3. Een zeer dun Schelfertje van Staalvylzel aan de Punt van een Naald in de Vlam van cen Kaars gchouden. Het Schelfertje wotdt gloeijend , fmelt en verbrandt. Figuur 3. EenStaafje, uit twee declen Yzer en een decl Spiesglas zamengefmolten, in een Schroef op een Werkbank vaftgezet , en met een ruwe Vyl ge- greeven. "t Gecft cen geheel Loopvuur van Von- ' ken , die aller gloeijende of gefitolten Brokjes zyh van het 9tsaaf)je. Figüur 4. Een Steékje van hard Hout tuffcheh twee dcrgelyke Plamkjés met een Drilboog gedredit. "i Geeft Reuk , Rook en Vuur. : Padi DER PLAATEIN. Plaat 2. Figuur $. À verbeeldt een. zoort van Suikerglas welks vorm de bekwaamfíte geoordeeld wordt tot het doen van zekere Procfoeeming: hot mengev, naamelyk ; van Water en Wyngeoít, daar Warmte uit ontílaat door Gifting. Fisuur y. B, Afbeclding van een gevoeglyk Procf- 'Thermometertje, om den Graad van Hitte der Vog- ten te meeten. Het in Graaden sfgedeeld dun Plan: - . je loopt zoo laag niet als de Bol ven den Therrmeo- meter, of kan in 't rpidden met een Scharbier ag- terwaarts opgeflagen worden. Figuur 6. Een Flesje A eerft met Water en daar na met Wyngeeft tot het Draadje b gevuld en. gewoo- gen; en weder met het Mengzel van beiden gevuld en gewoogen, weogt mwaarer; ten teken dat dic. twee Vogten in elkander doordringen , c8 meer 8tof; bevatten onder den zelfden omtrek... Figuur 7. C een Glazen Buis met ecn Bol, als die van een Thermometer. Eerít met Water en Wyn- a* 4 geett ; VERKXLAARINSG gecít, ongemengd, gevuld tot het Draadje c, er daar na, door Schudding onder een gemengd , flaat het Vogt beneden c, en beflaat minder plaats;, ten teken dat die Vogten in malkander doordringen. | d is een Glazen Pyp met een Buik ; die men als een Maat gebruikt heeft om de 'Fhermometer Pyp C met cen bekende hoeveelheid Vogt te vullen. Figuur 9. D een Glazen Kelk , waar in TTetpentyn- olie. E cen dergelyke Kelk met een langen Steel, waar in een Mengzel van Geeft van 8alpeter en Vi- triool.olie, Als men. dit laatfte gict in 't eeríte, yliegt het in brand, | Hu Piaot 3, Figuur 9. Verícheiden Spiegeltjes, die de Straalen der Zon vangen; en op den Bol van een TPermome- ter doen weerftuiten, Het Vogt ryft "er merkelyk hooger door, 0 ! Plad DER PLAATIEN. Pigat 4. Figuur 10. À een holle Metaalen Brandfípiegel, op zyn Voet. BÀ, As van den Spiegel ; die zoo tegen de Zon gefteld wordt, dat zy een zeer fcherpen Hoek maakt mct haar Straalen. C, Brandpunt van den Spiegel, en Toppunt van den helderen Ligtkegel, die met zyn Voct ruft op de oppervlakte van den Spiegel. Figuur 131. Een Vergrootglas of Brandglas , tegen de Zon gefteld , wiens Brandpunt, het Toppunt van een Ligtkegel, die op de onderíte of agteríte oppervlakte san 't Glas ftaat, hier zigtbaar genoeg Terbeeld wordt, | e«t, VEER- MEEKLAARINS VEERTIENDE LES. Plaat 1. Figuur:. Aa een Glazen Buis, als een T'bermome. ter, met een grooten Bol A , en met gekleurd Vogt gevuld tot het Merk c. Men dompelt den Bol in het Vat B, vol heet Water ; dat op "t kooken ftat. Het Vogt daalt eerft fchielyk beneden 't Merk o, - om dat de Glazen Bol zig door de Warmte uitzet; en ryít dan tot boven 't Merk, om dat het eok warm en daar door yitgemet wordt, Figuur a. EenGlazen Kelk , door Konft tot Reepen geínceden. Hun Slingers kunnen een woimig uit elkander getrokkeg wordem, gelyk hier verbeeld , wordt, cn voegen zig wcer aan éón.- Firuur 3. Een Glazen Fles, met een diep ingedruk- ten Bodem, aan wier Hals een kromme Buis vaft i$. Zy zyn tot aan 't Merk c met Water of eenig, gckleurd Vogt gevuld. Als men byna kookend hect - Wa- - ev P 2 s -»ER PLAATEMN. Water in dem hollen Bodem C vst de Fles giet,' klimt het Vogt fchielyk boven 't Merk c iu de Buis, en daalt weer als men 't heet Water uit C xveer uitftort; ten bewys dst Holten en ingedruktc Bodems door de Wazrmte zig binnenwaarts wit- gettcn, Figuur 4. Afbeelding vat den Pyrometer of Hittc- meeter, om Proef te neemen hoe veel zig de Mc- taalen en andere Stoffen uitzetten door Warmte. Dd, langwerpige Lamp met Voorloop , waar op vict Pitten branden. GI een Staafje Yzer, Koper, of ander Metail, in den StylI onbeweegbaar vaftgezet , en aan het Stuk G met een Schroefje gekoppeld; de Pitjes van de Lamp, die 'er onder is, aangeftoken , maaken dat Staafje warm , en docn het dssr door zig uit- Setton. G een beweegbaar Stuk, dat door het aig uitzettepd Stafje verfchooven wordt, en gemeenfchap heeft mwt emige.Hefboomeh in de Glesen Kss EF; die wCc- VERKXLAARERINS : weder door Rad en Rondzel de beweeging metdee len aan den Wyzer Hb , welke op een Cirkel, in 200 Graaden verdecld ; omloopt. De evenredigheid der Maat is, dat, wanneer het Staafje Metaal GI een vierde van een Lyn door de Warmte langer, en het Stuk G bygevolg door hetzelve zoo ver woort- gefchooven is ; die beweeging ; van een vierde Lyns door middel van de Hefboomen en Raden aan den Wyzer meégedeeld , denzelven een ganíche ken doet ronddraaijen. In de Laade; in den; Voet van het Werktuig , bewaart men de ronde Staafjes van allerhande Metaalen j alle net even groot; 6 Duim lang, 3 Lynen Middd. . lyns; om ze tot de Proeven te gebruiken. ^ Plaas 2. Figuur g. Uitviading van GRAHAM; om de Slinge ringen by Koude of Warmte in de Slingerwerken altoos gelyktydig te doen blyven, AB de Roede van den Slinger, waar aan in .B; in plazts van een Bol,of Schyf, ccn Bakje met 9 Kwik DpxR PLARAT ZEN. Kwik hangt. De hoogte van de Kwikkolom in 't Bakje is in die evenredigheid gefehikt , (dat is , zoo hoog is't met Kwik volgegooten,) dat zoo vecl als de Roede AB door de Warmte langer wordt, ook het Zwaartepunt van de Kwikkolom , die door de zelfde Warmte zig uitzet, juifít zoo veel klimt; en derhalven de Afítand tuffchen A , "t Be- weegpunt, en B; 't Zwaarte- of Slingerpunt ; ge- lyk blyft; en bygevolg de Slinger wezendlyk even lang blyvende, ook de tyden der Slingeringen even lang moeten zyn. Fieunr 6. Uitvinding van JuL 2? £N LE Rov; om den Slinger altyd even lang te doen blyven. ÀB. langwerpig Raamtje, wiens Dwarsftukkon 2A , Bb v2n Koper en ombuigbaar; de Zyítekken eB; A b dunne Veerkragtige Plaatjes zyn. CD. hegt en ftevig Stuk ; aant Lighaam van 't Uur- werk verbonden en vaít ftaande; 't welk met een opening doorge(lagen ig , daar het Raamtie is inge- laten, en pas zoo veel fpeglens in heeft; dat het op en neer kan fchuiven. bz; VERXLAARIRG bp, Yzeren Blingerroede, met haar Slingecichyf sti 't benedenfic Dwarsituk van 't. Raamtje valtge maakt, ef, andere Yzeren Roede, daat 't Raamtje met det Slinger aan hangt; en van boven vaftgemaakt , by f» aant opperend van een holle Geelkoperen Buis; (hier half open vertoond ,) die op het Stuk CD pil vaft ftaat. Als de Roeden f e en bg door de Warm- ^ te langer worden, en het Slingerpunt G. zouden doen daalen; zet zig de Koperen Buis juitt even veel opwaarts uit, ligt de Roeden, Raamtje en Slimgerpumt om bhoog, en doet dus g even ver van CD, het Beweegpunt, blyven, | Figuur 7. "Uitvindiog van Ex. 1cot. In de platte CTYzeren Wocde, die van onderen gevorkt 15; ric men ik, eco Geclkoperen Plast , «ie drakt op jm «n 1o, twee Hefbeomtjes , wier Bewcegpuntet £yh.in$ en. Als £j de Biunen-armen necrdrukt, gain de Buiten-armen m ems spwasrts ; en ligten | f en 4, DER PrnLAATEYN, £f ren 4, twee Schroeven ; die met den ganfchen ron- den Bol, hier half doorgefoeeden verbeeld , op die Armen ruften ; en 'er van gedraagen worden. Als . de Yzeren Roede door de Warmte langer wordt en t — daardoor het Slingerpunt, dat in den Bol 5, zx. ken zou, drukt het Koperen Plaatje, dat zig fter- ker uitzet door de zelfde Warmte , de Binnen-armen van de Hefboomtjes nasr om laag, ligt met de daar door ryzende Buiten-armen de Schroeven,, die 'er op ruften, en met haar teffens den ganfchen Bol en deszelfs Z'waartepunt weer op tot den behoorlyken Afftand. Fisuur 8. E; Hoek, door twee Yzeren Rocden of ^ Stan EF en EG gevormd. 'G Geelkoperen $tagf, die de twee Yzeren zamen- koppelt , om de Maat van den Hock va(ít te zetten. Maar door de Wermte zct sig 't Koper GH flerker wt dan 't Yzer EF en EG, cn zal dus de Maat van &n Hoek veranderen, on gtooter maaken : be- w5 dat men tot Werktuigen en. Gereedíchappen , wier evenredigheid altyd en beftendig .moet biy- Xn,geen Yzer en Koper te zamen gebruiken moet. Plaat VERKLAARING . Plaat 3.. Figuur 9. Werktuigen en wyze om de verfchillende uitzetbaarheid van verfchillende Vogten te meten, " AB is een zoort van Thbermometer-Glas ; wiens Buis een Voct lang is, van welke 3 vierde deelen, of g Duimen omtrent ruften op een Plankje e f» wien Schaal in Graaden is afgedeeld ; Waar van ieder ,,; bevatten kan van al 't Vogt, dát onder e refi in Bol en Buis is. G. een Bak met fyn geftooten Ys, waar in men Bol en Buis dompelt , om het Vogt den Graad van Vorft of Yskoud te doen aanneemen., D. een Hairdun Duikpypje, waar meé men, doór uitzuigen of bydoen, het Vogt; terwyl't in den Bak met Ys ftaat, tot de juilte Hoogte van ef brengt, daar de Schaal op "t Plankje, van Yskoud af ; opwaarts begint. 6, DbrR PLAATE SN. n Bak of Keteltje met kookend Water, daar | ftraks daar op Bol en Buis indompelt, en het t door doet klimmen tot den Warmtegrasd van Kend Water. wikzilver ryft 14, gemeen Water 37 ; Wyngeett Lyn-olie 72 Graaden , van Yakoud tot dc Hitte kookend Water; dat is, setten zig £oo vecl endíte gedeelten van hun ganíchen Omtrek uit; | het een fchielyker, het ander lsngzaamer. "10. Afbeelding van den Tbermemeter "vari EBBEL derzelver eeríten Uitvinder. '11. De Florentynfcbe. Thermometer. r 12, De Thermometer van AwoN TONS, r13» Kleine Thermometer van. den Heer 58 AUMUR; in cen laongwerpig fmal Doosje; nog | Voet lang. r 14. Een kleiner zoort, die meg wel als een. 1dftooker in een Kokertje in de zak draagt. ^ — Pla VERKLAARINOG Plaat 4. Figur 15. Aanwyzing hoe men zien moet, als men de hoogte van 't Vogt in de Buis naauwkeurig en juift zal waarneemen ; naamelyk ; door Waterpss tc Zien, en het Oog op de zelfde hóogte te houdet als het Vogt flaat. Dus ziet men 't hier op r$ Grí den, de waare hoogte, Maar het Oog hooget - plaatzende en dus van boven pederwaarts ziende, Íchynt het te ftaan op 13 Grzaden: Het tegendéd zou plaats hebben, zo men '*t Oog laager hield en Cfbovenwaarts opzag. Figuur 16. 't Vuur doet vafte Lighaamen fmelten. Een dun ftukje Geld in een Nootedoj , die genocg: zaam onbeíchadigd blyft; Eefmolten. Figuur 17. ^t Vuur doet de vlocibaare Stoffen koo- * Ken. Aan den Arm van een Schráag hangt een lang- . werpig ronde Fles met Water;in dezelve een Glazen: Fiooltje rondom in Water, door middel van etn ,, Sehyfje Kurk, dat op deszelfs Hals gedu wd is s U op den Mond van de Fles ruft, Onder fiat ceri Vuurkom. Het Oog, dat op de Fles tegen 't Lig aane .e^ 'D ER PLAATERXN. : aanziet, neemt alle de Veríchynzels waar van koo- kend Water. Ziruur 18. Kwikzilver in een Zbermometer - Buis , met een Blazs toegebonden, aan 't kooken gebragt. Plaat 5. JFiguur 19. Proefneeming met het Slag- of Blikfem- poeijer; in een yzeren Lepel over 't Vuur gefmol- ten. "t Vervliegt eensklaps te eenemaal met een ys- lyken Slag. Figuur 20. , Een pas uitgedaane Kaars asn haar Rook door een brandende Kaars aangeftóken: ten teken dat het Kaarsfmeer, tot Damp verkookt, maar een weinig meer Hitte noodig heeft om in brand te gaav. Figuur 21. Twee brandende Kaarsíen, na by cen gc- houden, krygen hooger opgaande Vlam , en zetten den Damp; die tuffchen haar beiden is, in brand. Figuur 22. De Vlam van een Kaars in een dun Gla- zen Buisje gevangen, wordt ruimer van Omtrek , en ry(t hooger. Deeze twee laatíle Proeven ftrek- ***» ken -7 VERKERAARING ken mede tot bewys, dat de Kegelvormige gedasnte van de Vlam veroirzaakt wordt door de rondomleg- gende Lugt. Plast é. Figuur 23. Afbeelding van de Kegelvormige gedaan- te, welke een Straal Water aanneemt, die uit een rond Gat door de Lugt loodregt naar beneden valt. De Wryving tegen de rondomleggende Lugt peeft hem die vorm; en ze werkt mede, om ook derge lyk een vorm aan de Vlam te geeven. | Figuur 24. AA, Een Trommel van Yzer of geel Ko- per, van boven open ; waar in cen Lampje metric Pitten brandt. B de omgekeerde Fles met Olie,die met een Pyp door de Boogswyze opening aan 't be- nedenend van de Trommel met de Bak van 't Lamp- je gemeenfchap heeft. In de 'Trommel zet men ee Kuipje , dat 'er infchiet en fluit, met Water of met Zend; 't welk binnen korten tyd veel hecter wordt, gelyk aan den ingedompelden Thermometer blykt, dan het over het zelfde Lampje in de open Laegt zou geworden zyn: ten blyke van de vermeerderdc kragt van het bellooten cn inwaarts gedreeven Vuur» Figuut: "m DER PLAATEYRN. Figuur 3$. Tocftel van Stukken, om dat 'Trommel- tje tot cen bekwaam en szeer handelbaar Stookkc- teltje te gebruiken, C; een blikken Kookketel , die men op de Trommel of Stookketel zet ,cn door de Lugtpyp C met koo- kend Water vult, tot een Waterbad. D, een Tinnen Kolf, dice men 'er in fteckt en in vaft z-t. E; Glagzen of Metsslen Helm, die men om den Hal van de Kolf D voegt. F, Koelbak , daar men den Helm E meé dekt, met zryn Krasntje om het Water tc Iaaten afloopen en tc verfriffen. Figwur 26. De ganíche 'locfte] met al zyn ftukken im malkanderen gezet. De Suauit van den Helm fteekt hier in de Buis van een Fiool , wier Bol op een Schresgje ruft, dat acea door middel van een Klemfchroefje hooger of laager zetten kan. *** 4 Plaas VERKLAARING Plaat 7. Fisuur 27. Kuip met Zand en zyn Dekzel, om op de Trommel of Stookketel te zetten , tot het ma ken van een Zandbad. N G, Glazen Kolf met haar Helm, die men in het Zand plaat(t. H; een Kromhale, om in het zelfde Zandbad tot het overhaalen van zwaare Stoffen gebruikt te worden. Figuur 28. De Toeítel van den Krombhals ; leggende in het Zandbad, met zyn Dekzel 'er over en met ' zyn Snuit in de Pyp van een Fiool fteckende. Figuur 29. "Toeítel van het Zandbad met de Glazen Kolf G, gedekt met haar Helm en Koelbak : alles; gelyk ook de voorgaande Toefte] ; in zyn orde ge- fÍchikt, en in die gedaante afgebeeld , waar in het zig; als alle ftukken behoorlyk in malkander gezct zyn;, vertoonen moet. Plaai DgR PLAATENMN. Piaat 8. Figur 3o, De Vlam van een Kaars met cen Blaas- pypie naar een en den zelfden kant heen geblaazen. De Hitte wordt 'er ongemeen heviger door. Figuur 31. Afbeelding van een Brandíchilders Tafel met haar.'Foeítel van Lámp , Blaaspypje ; Blaasbalg ; Treé , en de wyze hoe de Heer JEAN R Aux; bc- roémd "Brandíchilder in Frankryk, gewoon was té werken. Ficuur 32. Afbeelding v&n een zoogenaamde Knaf- iraan of Hollandícbe Traan van Glas, die ale men een ftukje van de Staart afbreekt ; in ftukken fpringt en geheet verbryzeld wordt. Firuur 33. Afbeelding van een zoort van dikke Gla- zen Flesjes , doorgaans JPbilofopbifcbe Eijers ge- - noemd, die in ftukken fpringen als men 'er een klein Keitje of ftukje Vuurfteen in laat vallen. B E- B E R I G T VOOBR DEN BOEKBINDE RR. De Plaaten van de Dertiende Les, N. 1, 25 3» 4. moeten geplaatít worden tegenovet " . e a . bladz. $01. en die van de Veertiende Les, N, 1,25 35 45 $5 6, 73 8, agter de laatíte bladsyde, NATUURKUNDIGE LESSEN VAN DEN HEER NO L L E T. EMHIERHEUHERHIHOHHEHO D HEHOHU E DERTIENDE LES. TWEEDE AFDEELING. Over de Middelen , om de Vuurdeeltjes «verk» zaam fe doem «worden, em Vuur fe maaken. 72 weinig als wy in de Behoeften on- *&Gebruik zes Leevens het Gebruik vant Vuur. van'tVuur Zu D. D. is allen Ontbeeren kunnen, 200 weinig moeite koít voncien het ook, zig herzelve , als men 't noodig bekend. heeft, te bezorgen: niet alleen, om dat men de Vuurdeeltjes overal en in alle Lig- laamen onumoet, maar ook, om dat de Middelen, waar door men dezelven werkzaam kan doen worden, en Brand veroirzaaken, binnen yders bereik zyn. Geen Volkeren IV. Dzzr. A yn oM VUUR TE MAAKEN: 321 de Jeugt te bewyzen, dat den eerften xim.xrs, :nfch. door den Schepper de kennis inge- iL apen wierd van alle Weetenfchappen. De «unde; waar in hy fiet lang daar na tot if van zyn Zoende verviel, was die dan ) algemeen en groot, dat hy zelfs niet er wift wat Vuur was, en''er geen denk- ld meer van had? Was hem het ge- ik van de Hoofdfítoffen zelfs, en waar ze hem dienen konden, vergeeten? Dog ' men dit ook opvatte, '*t is althans ze- , dat die onkunde van geen langen duur | geweeft zyn, en de Waereld eerlang het Dkbeeld van?t Vuur wederkreeg. Want, nu niet te fpreeken van het vlammig mard, ^t welk de Cherubyn aan den in- ig van het aardích Paradys, toen onze fte Ouders "er uit gedreeven waren, blin- | deed ; noch van de Offerhanden vam eben Kain, die waarfchynlyk niet vol- €t werden , zosder dat het Offer. verc td werd ; de Heilige Schryvers leeren t, dat Twbaikels, die inc begin van de ide Ecuaw na de Schepping. der Waereld À a leef- XIT.LES. 2. A F- DEEL,. Gen. 1lV. Yv$. 22. Middelen om Vuurc te maa- ken. 152 MiIDDELEN leefde, een zeer bekwaam Smit en Metagh gieter, cen Leermeefler van. allen JPerker i Koper en "Yzer wierd ; icts, "t welk zekeTd- ]yk een groote kenni$ van het Vuur, en zelfs een vry langduurige ondervinding van des zelís kragt en uitwerkzels onderftelt, Maar laaten we ons zelven niet langer met derge lyk fovrt vau Gefchillen ophouden, diet ons Onderwerp niet dan [flegts van ter 2f de eenige betrekking hebben, en in Zi zelve ook waarlyk van nier veel belang zyn: laaten wy ter za:k komen, en onderzocken, op welk eene wyze men het Vuur, dat bin- nen in de Lighaamen verborgen zit , d wingt voor den dag te komen, en zig te opem baaren. Men kan de Middcelen, daar men zig v8 bedient om de Vuurdeelges werkzaam te: doen worden of Vuur te maaken, tot twet of drie Hoofdíoorten brengen: ik zeg met voordagt, Vusr te maaken ; op dat men de Vlamvatting, den Brand, of het Vuur, dst^ Zig verfpreidt en van het een Lighaam of Decl tot het ander overílaat, niet verwarre , met oM VUUR TE MAAKEN. 323 met het Vuur, dat men eerft verwekt, en XtiIr.Lrs, geboreg doet worden. Want als men met DIRE een brandende Kaars een hoop Stroo of Hout in den brand fteekt, is dat eigenlyk flegts een verdere verfpreiding en voortgang van dien Brand of dat Vuur, 't welk reeds in wezen was, en door middel van het Pit, in geímolten Ongel of Was gedoopt, ge- voed en in ftand gehouden wordt. Maar dat zigtbaare Vuur van de Kaars is zyn ecrítea oiríprong verfchuldigd aan een Vonk, die door eenig ander middel verwekt wierd. Het middel, daar men zig het meeft van Potzing bedient, om zulk een eerfte Vonk te doen ing. Y geboren worden, is de hcerhaalde Poizing, of, "t geen genocgzaam op het zclfde uit- komt, de Wryving van harde Lighaamen tegen elkanderen. Gecne vaíte Lighaamen Zyn "er, die mcn op dceze wyzce niet een ze- keren trap van Hitte kan doen bekommen; en weinigen vindt mener, wier Hitte, door dat middel veroirzaakt, niet zoo fterk kan yermeerderd worden , dat ze beginnen te vonken, te ontvlammen, te branden, Maar A3 deeze XIII.LES. 2. AF- DEEL, Veifchei- den uit: werkzels, naar den aart der Lignaa- men. Denfaf En de kragt en Ínelheid der Bot- zing of Wryving. 324. VuUR 6EMAAKT deeze uitwerkzels gebeuren traager of lyker, en zyn min of meer geweldig, maate dat de aart is van de Lighaamen men botft of wryft, en naar maate dai 7€ korten of langer tyd, en met minc meerder kragt,tegen elkander botft of : .— Wat het eeríte of den aart der Ligh: betrefr; zulken, die de meefte Digzbei zitten , en wier Deeltjes teffens allervaft elkander verbonden zyn en de grootíte kragt hebben, zyn doorgaans de bekv fte om door Wryving of Botzing he: maakt of ontvonkt te kunnen worden. Ten anderen; dewyl de Wryving i derheid door de Drukking, en door d heid der Beweeging toeneemt en í wordt, heeft: ook de Botzing of Wry naar maate dat zy mer meerder gewe Íchiede , en íchielyker agtereen hei worde , grooter en kragtdaadiger uitwi op eene en de zelíde Lighaamen. Dx gende Proefneemingen zullen aan deeze Voorftellen tot bewys en teffens tot c dering kunnen verítrekken, nooR WitviNG. 325 ErnsrE PROEFNEEMING, Toeffe]. Men neemt, in de eene hand , een van die fÍcherpe Steenen, die by den naam van Peer- fenes doorgaans bekend zyn, en in de an- dere hand een ftuk van een oude Vyl, een geílooten Knipmes, cen gewoonen zooge- - noemden Vuurílag, of eenig ander ítuk ge- hard Staal: men ílaat het eene van die Lig- ' heamnén verícheiden maalen agtereen, al ftry- . kende, tegen het ander ; en laat alle de klei- ne ftukjes, die "er door den herhaalden Slag affpringen, op een blad wit Papier vallen, dat men 'er onder legt. Uit«verkbzels. Ieder weet, det'er uit dit tegen elkander flaan van twee zulke Lighaumen, of, gelyk men "t noemt, Fur [laau, Vonken geboren worden ; die waarlyk Vuur zyn; dewyl men'er zig dagelyks van bedient, om cen ftuk Ziwam , Tonder, endan met een Zwa- À 4 vd- XIIT.LES. 2. A F- D E E L. Staal en cen Vuure fteen te- gcn cl- kinder gefligen. * Verfchil- lende aart der Von. kene XIII.LES. 2. A F- DEEL. 