title: De lex Frisionum, uitgegeven en toegelicht door Dr. Karl Freiherr von Richthofen: naar Pertz ...
creator: None
text: In de Ze^ Saxonum en in de Lex Thnringortim drukte htj den inhoud af in de Tolgorde en zoo als hij dien Tond. Even- i?el om gelykmatigheid in den Torm te brengen en het gebruik gemakkelijker te maken , Terdeelde hij dien inhoud in titels en paragraphen , en gaf de titels opschriften , ontleend daar , waar het handschrift zelf geen rubrieken had , aan de behan- delde onderwerpen. Wij mogen dus onderstellen , dat hij bij de Lex Irisionum hetzelfde zal gedaan hebben , en hier en daar titelopschriflen zal hebben ingevoegd. Hier trelFen wij nu iets aan , wat terstond onze aandacht trekt , wat nergens elders bij Hbbold gevonden wordt. Bij onderscheidene bepalingen Tin- den wij bijvoegsels met kleiner cursijfletters en in inspringende regels gedrukt , als om aan te duiden dat die in het handschrift Tan den tekst wel onderscheiden waren. En die bijvoegsels zijn nu juist de aanwijzingen Tan afwijkend regt in Oost- en West- Friesiand. Dat' HBaoLD dit willekeurig zou gedaan hebben , b niet te denken; in de Lex Saxonum komt ook Terschillend regt Tan de Westfalers, Oostfalers en Angrari^rs Toor, maar sulk eene onderscheiding maakt hij daar nieL Wel is in de Lex Thuringortim de bepaling de alodiia^ eTen als in de Lex Sa- lica , Tit. 62 , § 6 (LLX , § 4 , en p. 72 ed. Mbbkel) kapitaal gedrukt, maar dit heeft zijn grond in de belangrykheid aandeae bepaling bijzonder toegekend. Dit kan de rede niet geweest zijn om de bi|ToegseIen tol de Friesche wet , niet als bijzonder belangrijk nit te monsteren , maar ze Tan de wet als aanteekeningen te onderscheiden. Zij moeten dus reeds in het handschrift , dal Hbbold Tolgde ^ of door den afschrijYer zeUen ter zyde en op den rand bi|--- geschreTen , of dbor een ander later naast of tusschen den tekj^ (I) Zie Stobbb, Deutsche Rechtsq., p. 175 — 178, 176 OVER D£ ZAMGNSTKLLINQ I fan dit handschrift syn geplaatst < of althans daaryan op de eene of andere vrijze zijn onderscheiden. Dit wordt beresligd door de opmerking , dat zg zelfs zeker « allhans eenmaal , Terkeerd zijo overgenomen , want de aanteekening , door Hebolo achter I , § 4i gezet « behoort gedeeltelijk achter § 5 (zie toi Kichthofki). Zy behoorden dns niet tot den oorspronkelijken tekst , maar wa- ren latere bijfoegselen, en daar zy zelfs by de additio sapien- tum Toorkomen , jonger dan deze , jonger nvelligt dan het hand- schrift zelf Tan dit Tolksregl. De inhond dezer marginalia of bijschriften is uitslnitend om Tei-schil Tan regt aan te irijzea, of Tfel om aan te toonen waar in het byzonder eene bepaliog geldigheid had en gevolgd vrerd , T?aar er eene andere gewoonle bestond. Zij zyn dus aanwijzingen en aanTulIingen Tan den tekst , bestemd om dien meer brnikbaar te maken by de regts- pleging in Terschiiiende geiJeelten Tan Friesland , toen deze reeds gescheiden Tfaren en afwijkend regt bezaten. Het b slechts Treemd , dat Libdbhbbo^ de onderscheiding Tan HvnoLD geheel heeft Toorbij gezien en de biJToegingen ais be* standdeelen Tan den tekst heefl lalen drukken. terMrijI de OTcrige nitgeTers , sints Siccama , ze irel uileriijk hebben onderscheiden , maar de beteekenis dier onderscheiding niet hebben onderzocht. Wy laten ze Toor een oogenblik buiten aanmerking. T. De Itex Friiionum begint met de bepalingen Tan het wert' gildum by manslag , hetifelk Toor den nobilis op 88 , Toor den Trije op 53^ , Toor den litns op 26| solidi is gesteid , d. i. , daar in Friesland elke solidus drie denarien boTatte , op 240 , 160 en 80 denarien , zoodat de nobilis het met de helft Terhoogde soengeld liad Tan den Trye , de litus daarentegen slechts het halTO zoengeld. Tan dit zoengeld kiram \ aan den erfgenaam des Terslagene , \ aan zijne maagscliap , by den litus echter kTfam het geheel aan diens dominus , terTryl daarenboTen 26| denarii , d. i. -{• Tan het zoengeld , aan diens maagschap moesten Toldaan TTorden. By ontkentenis Tan den manslag moest de edele zich Tryzwe- ren met elf , zeTon of drie sacramentales , de Trije met 17, li of 5 sacramentales , de litus met 34, 23 en 11 sacramentales , zoodat de eed Tan den nobilu tot dien Tan den Trye en den litus stond als 2 tot 3 en 4. Was de manslag op een lijfeigene (serTns) gepleegd, dan moest VAN DE Lex Frisionum. 177 de waarde yergoed virorden , zoo hoog als die door den eigenaar ivas bez>Yoren. Bij ontkentenis moest men zich irrijzweren naar het bedrag dier waarde, wel waarschynlijk naar de beoordeeling des regters. Men vindt hier dus een Tolkomen geordend sjsteem met raste getalsTerhoudingen. Als nu de manslag gepleegd b door eenen lijfeigene , dan kau dit geschied zijn of buiten weten en toedoen Tan den dominus , of op diens berel. In het eerste geTal kan de dominns Tolstaan met eene mulcta te betalen en wei bis simplum Toor den lijfeigene. Ik geloof , dat die mulcta is de prijs , waarroor hij den ligfeigene aan de faida , waaraan hij TerTallen was , onttrekt , en dat wij hier aan het dubbeld van de waarde diens lijfeigene te denkeu hebben , waarTOor hij hem Trijkoopt. Yov RicuTHorsir neemt Wilda^s gissing aan , dat wij aan de 4 of 8 solidi te denken hebben , IX, 3 en XIII rermeld , maar de Tergoeding foor het misbruiken eener lyfeigene is geheel iets anders als de Trykoopiug eens doodslagers. Gaupp denkt aan het duplex weregildum, dan zou echter de eigenaar meer betalen Toor den manslag , door zijn lijfeigene buiten zijn weten gepleegd , dan wanneer hij zelf dien gepleegd had. In het tweede gefal , als de dominus bcTelen tot den manslag had gegeTcn , moest deze natuarlijk efenzoo het zoengeld betalen als of hij zelf den manslag had begaan. Nu was het echter mogelijk , dat de lijfeigene den manslag ontkende , dan moest de dominus f oor hem zweren , hetwelk wel zal geweest zyn een eed, dat de dominus de ontkenning Tan den lijfeigene Toor waar hield. Hieruit Tolgt dus , dat de lijfeigene toen zelf tot geen eed werd toegelaten en zich zelfen ook door geen godsoordeel kou Trijen en dat , zoo de dominus niet wilde zweren , de lyfeigene altijd schnldig werd gehouden, Ontkende de dominus het befel tot den manslag, hetwelk de lijfeigene beweerde te hebben ontfangen, dan moest die dominas zich Tan dat befel Trijzweren en wel met 5 , 3 of l medezweer- ders , naar zijn eigen stand en dien fan den Terslagene. Tot hiertoe hebben wij het met een zeer oud stuk te doen , dat ongetwyfeld tot de oorspronkelijke bestanddeelen Tan dit Tolksregt behoort. VI. Met dit sluk hangl ook de titel ofer diefstal zamen (III, 1^7 , 16 178 OVER DE ZAMEN8TELLING "vraar -vrij tinden , dat de diefstal gestraft -werd met dubbele te- ruggaaf Tan het gestolene en een toI zoengeld als freda (boete) Toor den Torst , omdat de dief sijn lijf had Terbeurd. By ont- kentenis moest de beschuldigde met Tijf sacramentales Tan aijii stand zich Trgzireren. Werd een lijfeigene Tan diefstal boschuldigd t dan kon bij ont- kentenis zijn heer hem Trijzweren of hem tot het godsoordeel OTergeyen. Bij bekentenis of schuldig boTinding moest de heer slechts de ivaarde Tan het gestolene > daar hij zelf onschuldig Tfas , teruggeren , en irerd de lijfeigene gestraft , tenz^ de heer hem met Tier solidi Tan de straf Tr^kocht. Het fredum ad partem regis toont derhaWe , dat reeds , tydens de oudste bepalingen verden Tastgesteld , Friesland onder Fran- kische heerschappij stond , hetgeen trouwens Tele andere bepa- lingen bcTestigen. In Tit. lY , c. 1—8 (door Tergissing bij Herold 9) trefien wij de bepalingen aan op het dooden Tan eens anders leTende hare. Omtreat den lijfeigene is hier herhaald wat reeds ia TiL I,c. II, Toorkwam , en het daar aangenomen beginsel Tan Tergoeding der waarde is hier algemeen gemaakt. Bij ontkentenis de eed naar 's regters uitspraak. AUeen Toor de honden Tinden wy bepaalde Traardebestemmiu- gen Tan Tier , drie , twee , een en Tan ^ solidus (1) « naar hnnne eigenschappen. By deze dieren toch is de waarde Teel minder onzeker en minder Tau omstandigheden dan Tan de bestemmiflg en het gebruik afhankeljk. OTer brandstichting spreekt Tit. YII , met het kennelijk doel om het platbranden Tan eens anders huis te straffen , hetwelk trouwens eene gewone wraakoefening bij beleediging schijnt ge- weest te zyn , Lbx Sctxonnm , § 38 , Cap. 797 , c. 6. Hier werd in het algemeen dubbele Tergoeding Tan het Tcrbrande Toorge- schrcTen , CTen als by diefistal , en eTen als weder in Tit. yill bij geweldadigen roof. In dit laatste gcTal eTenwel Tinden wij nu daarenboTcn nog een fredum of boete Tan 12 solidi of 36 denarien Termeld , die oorspronkelijk ook wel biy brandstiohting boTen de dnbbele rer- goeding Terschuldigd zullen zijn geweest. Orer stuprum eindelijk komen zeer naauwkenrige bepalingen Toor in Tit. IX, c. 1 — 13. (1) De naam tremissis is daarbij wel niet oorspronkelijk , maar Toor uno denario in de plaats gesteld. VAN DE Lex Fkisionum. 179 In al de bepalingen dezer titels vinden wij een korten , hoogst beknopten Torm yan uitdrukking , laag gesteide boeten , in on- derlinge yerhonding tot elkander , en geen sporen van yerschil* lend regt in onderscheidene deelen Tan Friesland. VIL Naast deze oorspronkelijke bepalingen staan echter andere , die klaarblijkelijk op een geheel anderen grondslag rnsten of Tvel reeds door den Torm 2ich als Tan lateren oorsprong kenmerken. Onder deze bchoort de Tit. II Tan Tcrraad , forresni , die reeds door den stijl zich onderscheidt , zoo als Wilda , Sirafr*^ p. 631, opmerkle. Maar daarenboTcn de bepaling , dat hij , die een an- der aan den aanvaller Terraadt , als de dader zelf ontTlagt is , of \ Tan het mangeld belalen of met | Tan het getal medezireer- ders zich Trijzweren moet ; als echter de dader zelf niet ontTlngt \a^ » inimicitias propinquornm hominis occisi patiatur , donec , quo- modo poterit , eorum amicitiam adipiscatur," maakt waarschijn- lijk , dat >Tij hier met eene opgeteekende gewoonte of een Tolks- gebruik, nirt met eene Mretgeving te doen hebben, die eigen rigling en faida niet alzoo zou welligen en beTorderen. Het zoengeld komt hier onder den naam leudis , mangeld , Toor , eeue bena- ming die wij uitsluiteud hier en T , c. 2 , XIY , c. 4 , 5 , 7 , aantreffen , stukken die reeds door hun Torm als aan Tit. II Terwant en Tan denzelfden oorsprong zich toonen. In deze stnk» ken toch is een taal gebruikt en eene woordschikking , die door gemakkeiykheid Tan uitdrukking en afwisseling Tan Tormen eene eigenaardige bedrcTenheid des schriJTers Terraadt , b. t. : hoc fecisse dicilur , — idem scelus ei imputetur, — tale scelus dicitur perpetrasse , — > idem agitur , — eodem scelere fnerit incrimina- tus ; =: patria relicta profugerit , — prof ugium fecit , — extra patriam fugit , — homicida defecerit , — homicida profugerit ; = qnomodo poterit , eorum amicitiam adipiscatur , — cum eis , quoquo modo poterit , in gratiam rcTertatur , — donec se cum eis conciliet , — donec cum eis in gratiam rerertatur, — donec in gratiam cum propinquis occisi roTertatur. In Tit. Deze biJToegingen hangen nu ook naar hun onder>yerp zamen , zoo als men opmerkt. Zij hebben op manslag betrekking en vrel op zulk eenen manslag die of straffeloos is , of bij welken de dader tusschen yerschillende personen onzeker is , of die door een ander is yolyoerd. In zooyer yormen zij alle een aanhangsel op Tit. I. Zy zijn echler blijkbaar niet de oudste bijyoegingen, in zooTer zij reeds op andere yer>yijzen , en in zamenhang daar- mede zijn ingeyoegd. Nog merken lyij op , dat ook Tit. XI oyer hel yrijh«idsproces yyelligt tot dezelfde reeks yan bijvoegingen behoort , bLijkens taal en yorm , ofschoon het uiet te ontkennen yalt , dat ook yerschil zichlaatopmerken,zoodathet ook een afzonderlijk stuk kan zijn. TIII. In Tit. XIT , c. 3, yinden ^tij eene Ter^Tyzing op Tit. X; deze bepaling is dus oader en zij brengt ons tot eene andere reeks bepalingen. Daar >Tordt de straf op meineed bepaald. Die zelf Tiriilens en yyetens een meineed zweert , moet zijn zoengeld aan den Torst betalen , omdat hij zijn leTen Terbeurd heeft (ad partem regis TTeregildum suum componat) , maar daarenboren nogzijn hand Trijkoopen, met yirelke hij den Talschen eed zwoer, met een toI yyeregildum. De eedhelpers die zijn eed staafden als yyaar , en bij yvelko men goede trouw mag onderslellen, moe- ten althans hun hand eyenzoo lossen. Deze bepaling yan een dubbel zoengeld , als fredum (ad partem regis) en als boete (re- demtio manus) , bj meineed slaat klaarblijkelijk met de door het christendom geyestigde en door Karel den Grooten aangenomene beschouwing yan de misdadigheid Tan den meineed in Terband (Z&r. Sax, c. 2J— 22, Wilda , Strafr.^ p. 983). Oyerigens hangt deze Tit. X onmiddelijk met het Toorafgaande , Tit. II i c. 14 — 17, zamen, waar OTer roof gesproken wordt, en behalre de ternggaaf Tan het geroofde eene boete wordt Tastgesteld van 93 (1) , 24 en 12 sol. , in de oorspronkelijke Terhouding yan VAN DE LeX FrISIONUM. 181 Tit. 1 1 en add. lY , 71 , zoo de beroofde een nobilis , liber of lilas is ; en daaienboven : weregildum suuin ad partem regis co- gatur exsolvere , als had hij ziju leven verbeurd. Deze bepaling is ongetwijfcld jonger dan de daaryan verschillende , die vvij in Tit. YIII vinden , waar in hct algemeen dubbele yergoeding yan het geroofde gevorderd wordl , et pro frcda sol. 12 componat , hoc est 36 denarios. De kantteekening aldaar , rermeldende dat oTer de Lauwers (in Oost-Friesland) het geroofde slechts enkei teruggegeven en pro freda weregildum betaald werd , scbynt tot een tijd te behooren , toen in die strekcn de boete weder in on- bruik was geraakt en het onderscheid tusschen roof en diefstal terloren was gegaan , overigens nog in het algemeen daar het regt van Tit. IX , c. 14 — 17, gold , zoodat wij daarbij dan ook weder aangeteekend vinden , dat dit hel regt nog was tusschen Lauwers eu Weser, indien namelijk die kantteekening inderdaad tot deze bepalingen behoort. Nu is ook de bepaling III , c. 7 , niet anders als eeue herha- ling in andere redactie van IX , c. 17 : III , c. 7. Quod si servus in judicio probatus apparuerit rel confessus fuerit , quauti res , quae ablata fuerit , aestimabilur , tantum dominus pro seryo componat et servus vapulet , nisi do- minus lY solidis corium ejus redimere yoluerit ; IX. c. 17. Si servus vi aliquid sustulerit , dominns ejus pro illo quantitatem rei sublatae componat , ac si hoc ipse sustulisset , et pro weregildo servi -lY solidos , hoc est denarios XII , ad par- tem regis componat. Ook de volgende bepaliugen , III , c. 8 en 9 , staan tot de bo- yen aangehaalde weder in een naauw yerband, in zoover wij ook daarin bij diefstal (eyen als bij roof) enkele teruggaaf van het ontvreemde , cn het volle weregildum ad partem regis als fredum yinden , terwijl daarenboyen de meineed daar met een strafgeld of bannus regius van 60 solidi gestraft wordt. Wij vinden dus in deze yoorschriften als onderscheid tusscheu diefstal en roof juist de bij den roof bestaande boete yau 36 , 24 en 12 solidi , die hier bij diefstal is weggelaten , en wy zien dus dat later in Oost-Friesland , blijkens den kantleekenaar , dat onderscheid we- der yerdween in den zin waarin het hier voorkomt. In al deze bepalingen vinden wij een afwijkend regt omtrent roof en dief- (1) VoN RiCHTHOFEN verklaart medietato maior compositio hier als compositio daplex; het is ongetwijfeld l^ compositio, d. i. 24 -f- 12. Dezelfde foat maakt h\j op p. 691, n^. 37. 182 OVBR DE ZAMENSTELLING stal, ran het in Tit. III , c. 1—6 , Tit YEII , medegedeelde , te weten : eene enkeie yergoeding , een Mreregildnm als fredum , en eene boete daarenboren bij roof > en eindelijk een zware straf op meineed. Aan den anderen kant is liier nog gerekend bij een solidns van drie denarien , en is de Terhonding Tan den nobilis , liber en litus nog bij de roofboete Tan 1}, 1 en ^ eTen ab die Terhouding is in Tit, IX , bij het huwelijk met eene Trouir zon- der toestemming Tan hen , die magt oTer haar hebben. Is die TrouTT eene nobilis , dan is do boete 30 solidi of 90 denarii , is sy eene Trije , 20 solidi of 60 denarii , is zij eene lila , 10 solidi of 30 denarii. Zoo is ook het ireregildum serTi Tan 4 solidi , III , c. 7, en IX, c. 17 , gelijk aan de Tergoeding eener ancilla Tirgo , IX , c. 3. Het Tveregildum Tan 60 solidi of 180 denarii is de bannns re- gius , zie daaroTer toh Richthovei , p. 647. IX. Reeds heeft de laatste uitgeTer op eene reeks bepalingen op- merkzaam gemaakt , waarin Tan eene negeuTOudige compositio sprake is. Wij Tinden die vooreerst in Tit. TII, c. 2,als iemand eens anders huis in brand sleekt om den beivoner naar buiten te driJTen en hem dan doodt , ^Taarbij uildrnkkelijk staat aangetee- kend: haec constitulio ex edicto regis processit , en wij dus op eene Frankische Terordening, ^Taarschijulijk Tan Kabbx den Groo- ten , gewezen TTorden als grond dezer bepaling. Des gedooden compositio moest in dit geTal negenmaal Toldaan worden. "Wijders , XVJi , c. 1—3, Tinden vri} (onder het opschrift hic banmis est) bepalingen omtrent misdr^Ten en leemten in exer- dtn gepleegd , by Trelke negenmaal de schade gebeterd , en ne- genmaal fredam ad partem dominicam als boete Toor den ge- schonden Trede betaald moest irorden ; TerTolgens eTenzoo bij doodslag in curte ducis , in ecclesia aut in atrio ecclesiae , of by doodslag gepleegd aan den legatus regis Tel ducis. Eindelijk in Tit. XX Tinden tv§ OTer doodslag eens obses , moord , doodslag door den lijfeigene of den Utus aan den heer gepleegd , bepalin- gen , die Tvel alle tot hetzelfde edictum regium behoorden. Ifu Terdient het opmerking, dat tusschen en bij deze bepalin- gen ook hel Terbod om te irerken op zondag gcTonden wordt , Tit. XYIII • TerTolgens ook Toorschriften omtrent doodslag aan ouders en TerT?anten gepleegd , Tit. XIX , eindelyk de straf op ^erkoop Tan Trgen en onTrijen , Tit. XXI , alle Trelke onderTrer- YAN DE LeX FrISIONUM. 183 ook in de oTorige Toiksregten en in de capitularien worden ge- regeld , boo als uit de aanteekeningen yau yov Richthoj^eit blijkt. Bit zou ons bijna doen denken , dat dit gelieele gedeelte zijn oorsprong kan yerschaldigd zijn aan een edictum regium, aan een eapitulare pro partibns Frisiae, na de onderwerping yan het oos- telijk gedeelte ran Friesland. Daaruit is dau de ouderscheiding te Terklaren Tan de streken ultra Laubachi , die eerst in 785 ondenrorpen werden, en waar het Christeudom dos toen eerst is ingeyoerd , en de alia loca Frisiae , die reeds Troeger ondenfTor- pen >Tarea; en T^aar dus de oudere, lagere boete Tan 4 solidi Toldoende was , terwijl iu de onlangs eerst onderworpen gewesteU eene hoogere Tan 3 X 4 of 12 solidi werd Tastgesteld. Men zou kunnen onderstellen , dat ook de compositio in Tit. XY hierb^ behoorde. Dit schijnt echter het gCTal niet te zyn , en deze opgaaf Tan het bedrag der compositio bij librae en un- ciae scliijnt eene afzouderlijke opleekening (kenbaar ook door de uitdrukking compositio irergildo, in het opschrift, als dit niet Traarschijnl^k Tan Hebold zelf was) , in Terband met de Ter- schilleode iu Frieslaud bestaande berekeningeu Tan den denarius. Nadat toch in het midden der 8e eeuw de ziUeren solidus , be- rekend tegen 12 denarien, meer algemeen werd ingeToerd CWaitz» Ueber die Munzverhdltnisse , I86I , p. 32) , werden 20 zulke solidi op een pond zilTer berekend , en elke solidus op 12 de- narien. In Friesland echter werd een solidus Terdeeld in drie dena- rien (eTen als tremisses b^ de Sakseu) , zoodat elke Friesche denarius gel^k was aan 4 Frankische , en 60 Friesche denarien een pond uitmaakten. De compositio hier opgegeTen is dus Toor een edele elf ponden , per Teteres denarios , d. i. 1 1 X 60 Frie- sche denarien , Toor een Trije 5J^ X 60 , Toor een litas 2| X 60 , Toor een onTrije 1^\ X 60 denarien. Yergelijken wij nu deze compositio met die opgegeTcn in Tit. I , dan Tinden wy eene andere Terhouding en een Terhoogd bedrag. Daar z^n het 240 , 160 en 80 denarien , hier 660 , 330 , 165 en 82j. Het is dus Toor den edele het dubbeie Tan het zoengeld des Tryen en diens zoengeld is ongeTeer het dubbele Tan hetgeen daar Toorkomt , welke Terdnbbeling later algemeen werd, behalTC in Midden- Friesland , add, III , 71 , en dit Terklaart ons waarom daar bo- Ten stond : haec est simpla compositio , als eene aanduiding Tan latere Terdubbeling. Dat ook deze ingeToerd is door Kirei;. den Grooten is wel waarschgnlijk , tijdens de regeling Tan het be* stuur in Friesland, en daaruit schijnt deze opteekening afkomstig^ 184 OVER DE ZAMEN8TELLING YoH RiCHTHovBH echtOF meent , dat v/ij hier eene bepaling aan- trefFen, die oorspronkelijk en gedurende eenigen tijd alleen in Oos- telijk-Friesland gegolden heeft. Dit laatste is welligt nietonwaar- schijnlijk ; ook in Saksen had de edele een zeer hoog zoengeld ; maar Tolgens zijne opratting ran de zamenstelling dezer lex is het dan yreemd, dat die bepaling eyenmin als andere er is nitgenomen by de latere herziening en yermeerdering in 802, en oTerbodig er in is blijven staan , zonder zelfs met die latere Teranderingea in Terband gebragt te zijn. Jnist deze plaats pleit niet Toorzijtteop- Tatting, en tronwens de aanteekening in I, 12, >vijst er op terug. Be bepaling Tan het fredum bij doodslag , Tit. XYI , Tan SO solidi , d. i. anderhalf pond , kan uu hierbij oorspronkelijk be- hooren , en de plaatsing maakt dit eenigzins TTaarschijnlijk. Het boetregister bij Terivondingen , Tit. XXII , is zeker het oudste dat wy in Friesland bezitten, het bcTat alle deelen des ligchaains, yan het hoofd beginnend tot de Toeten toe , in geregelde volg- orde , en daarachter nog bepalingen OTcr maatwonden en eenige andere leemten , terwijl aan het einde wordt aangemerkt , dat deze boeten Toor den Trije berekend zijn , bij den edele met ^ Terhoogd , bij den litus op de helft gebragt worden. De enkele boeten zelf loopen yan ^ solidus tot 24 solidi, >Tant in c. 27 yinden wij 45 sol. en in o. 33 weder 41 sol. door oplelling Tan boeten Terkregen. Zijn nu werkelijk 24 sol. de hoogste wondboete , Terschillend yan een geheel of half zoengeld , c. 57 , 58 , dan schijnen deze 24 sol. als de kleinste helft Tan 531 solid. , Tolgeus Tit. I het zoengeld eens Trije beschouwd te moeten vvorden , eu dus dit re- gister nog met Tit. 1 in eenig verband te staau , hoewel de Ter- houding der standen reeds eene andere Is. X. De additio sapientitm wordt onder twee uameu geateld: Wlk- MAA en S^xTnvvD , die beide Saksische en geeu Friesche namen zyu , eu die OTerigens ook geheel oubekend blcTen. Ook achter Tit. II Tiudeu wij reeds eene bijvoeging yau WxBKiR ingelascht, en in de £ex uinglomm komt b^ Hhboad , p. 128 , er weder eene yoor onder ziju naam , die blykbaar daar niet behoort , en ook iu het eeuig bekende haudschrift uiet geyondeu Tvordt. Mis* schien yerkreeg die door yerplaatsing yan eeu blad in het hand- Bchrift , dat Hbboxb yolgde , deze plaats. Reeds Wilda merkte op, dat deze eyenzeer als de oyerige b^ de Lex Fris. behoorde; VAN i)E Lex Frisiondm. 185 TOir RiCBTHOTBH heeft die dan ook daarbij opgenomen. Wie wa- ren deze sapientes , zoo als zg genoemd worden? Men wilde wel daardoor aandniden, dat het bijzouder met lands- en yolksgebmik bekende persouen waren , die waarschijnlijk in Fiiesland ab ambtenaren bij de regtsbedeeling -werkzaam waren. Aan wetge- yers of herzieners der wet , die in 802 , op last yan Kabbl den Grooten, eene nienwe nitgaaf ran het Friesche regt zouden bezorgd hebben , met yov RicHTnovBfl te denken , rerbiedt ons zoowel de natnur en inhoud dezer biJTOegingen , als de Tergelijking der andere Tolksreglen. De natuur en inhoud toch dezer biJToegselen doen die duidelijk als aanvullingen en losse opteekeningen van later regt kennen. Zoo is bij Tit. II , door Wlbmah , by de bepalingen, betreffende dengenen, die eenen anderen ad occiden- dum exposuerit , eene aanwijzing gOToegd , dat ook degeen die eens anderen goederen alii ad auferendum exposuerit , bij de Tlttgt Tan den dief, zelf zich moest zuiferen of | composilionis betalen , eTen als in Tit. II Tan een derde lendis was gesproken. Dit byToegsel is hier geplaatst klaarbiijkelijk ook in Terband tot de Tolgende Toorsohriften , dat de dief zelf zgn geheel were- gildum moest betalen , en het Tei bindt op die wyze beide titels. In de additio zelTe Tinden wij, eerst de bepaling de pace faidosi en zgne negeuToudige boete; daarop yolgt eene bepaling Tan doodstraf op diefslal Tan paard of rund en op het inbreken in een Toorraadschuur , die aan de Toorschriften der Lea; Saxonum herinnert , terwijl in de lex zelre , nergens zulk een straf is bepaald. Dan Tolgt een boetregister , hetwelk door Hbrold ten onregte in twee titels (U en III) Terdeeld werd, omdat hij de aanteeke- ning achter c. 10 geToegd: hoc totum in triplo componatur « Toor een titel opschrift hield , terwijl het slechts aanduidde, dat de Toorafgaande boeten toen TerdrieToudigd moesten worden. OTeri- gens heeft Giurr en toa Richthobbh , die ook dit boetregister uitToerig heeft opgehelderd , reeds opgemerkt , dat het als een hoogste boete Toor de Terwonding Tan een Trije aanneemt 53 J solidi of 160 Friesche denarien , en dat dit toen schyut gelijk gestaan te hebben met het weregildum, Terg. III , c. 8. Dan was dus het weregildum Toor den Trge, zoo als het in Tit. I be- paald werd, maar werd toen ook natuurlijk TerdricToudigd, 3 X 53} of 160 solidi , 480 denarien , eene Tcrhooging die op een lateren tijdals Tit. XY, toen het op 380 denarien was gesteld, wijst, Nu Terdient het opmerking , dat in dat beetregbter , blijkens de aanteekening aan het einde , naast dit weregildnm der Trije , dat 17 186 OVTSR DB ZAMENSTELUNa Tan dea nobilia stond Tan 106| atA* , d. i. 3 X 106^ lolidi of Tan 960 denarien, zoodat de Terhouding Tan den nobilia lot den Trye eene andere was geworden dan in Tit. I , -waar die was ab Tan 1 j^ tot 1 » terwyl die hier is als Tan 2 tot 1 « zoo aU wjj die ook in Tit. XY« c. 1 en 2 yinden. Wijdera Tinden wij hier (in lY, 9i is die naam wel niet oor- spronkelyk) den Saksischen naam tremisis Toor denarios gebruikt, II , c. 1 , 8 , 10 , 26, semissis Toor een haUen solidus , IJ , 29 , 42 , en melding gemaakt Tan denarii Fresionici , U , 44 , terif ijl de uitdrukkingen XXY solid. et Y denarios, I , c. 1 , ter decem denariis Fresionicis , II , c* 44 en de berekening bij halre en Tierde solidi , II , 2 , reeds op een ander muntstelsel nefens den Frieschen solidus Tan drie denarien schynen te doelen. Ook de geregelde TerdrieTOudiging der boeten hangt wel met eene alge- meeue Terhooging Tan alle boeten zamen, die moet hebben plaats gcTonden , en die weder op een tyd terngwgst , toen de hier opgegcTen boeten enkelToudig Tcrschuldigd waren , en wcliigt ueTens de boeten in Tit. XXII opgegeTon , in een ander gedeelte Tan Friesland golden» Was dit boetregister aldus in 802 Tastgesteld ala Terbetering Tan of additio op Tit. XXII » dan is het Treemd , dat men lieTer OTcral de TerdrieToudiging Tan een Terschiilend enkelToud, dan alleen eene Torhoogde boetebepaling Taststelde. De OTerige boetebepalingen en Toorschriften , die in de additio Toorkomen , aooala wy die bij Hjeroid , eu ook nog bij toi RiCHTHOVBir aantreffen , dragen soo geheel het kenmerk Tan zonder orde byeengeToegde opteekeningen en byToegselen, soo ala die achter een handsclLrift , Tooral soo dit by de regtstoepas- aing diende , werden gOToegd , dat het bijna niet mogelijk ifl daarin eeue wetgCTing, eene herziening der wet te Tinden. Zijn de andere Tolkaregten werkelyk in 802 herzien, dan heeft men de taal Terbeterd , de orde. herateld , het Terouderde weg- gelaten, allea met elkander in Terband gebragt. Hieromtrent meen ik te mogen Terwyzen naar Eichhorv , JDeutsche Staaitr und Mecht8ge8ch.y I, p. 561 « hier zou alleen de herziening hebben bestaan >n eene bonte byToeging met behoud en bewaring Tan het a%e- achafte , in eene wyziging niet in Terband gebragt tot het gewy- zigde. Denk de Terdeeling in titela en de titelopachriften i door Hhbolb bygeToegd , weg % en niemand zal hier ieta andera zieB t dan een reeka tocTallig gerangachikte aanwyzingen uit Terschil- lenden tijd , miaaehien , gedeeltelyk aan doemen en bepalingen Tan eenen WiiBMABua eu SAicHvinira ontleend, en ter herinneriBg YAN DB Lex FrISIONUM. 187 opgeteekend op de laatste bladen Tan een handschrift , om daar , soo noodig , te knnne^ worden nagezien. Hoogsl onzeker is het toch zelfe , of de geheele addiiio aan die beide sapientes moet worden toegekend , of slechts die |pB- deelten , welke hunne namen drageu. Mogt ik eene gissing wagen, ik zon hen plaatsen in den tijd dat Bbwo IH , Bgbsbt I en Egbibt II, markgraTen Tan Brandenbnrg, OTer een belangryk gedeelte Tan Friesland regeerden , gednrende den loop der elMe eenw (l). XI. Zien wy op den afgelegden weg terug , dan Tinden wg in Tit. I , III , 1— 7 , lY , 1-8 , yn , yin , IX , 1—13 , het oudsle en meest oorspronkelyke deel der Lex Frisiomim, Daarin wordt de compositio bijj doodslag , de straf op die£stal , beschadiging , brandstichting , geweld , Trouwenkracht Tastgesteld en wel naar eene Taste Terhoading. De edele zweert zich by doodslag Try met 7 eedhelpers , waar de Trije er 1 1 l)ehoeft en de litus 23 , zyn compositio bedraagt Ij, die Tan den Trije bedraagt 1, terwyl de litns slechts y compositio eens Trijen heeft, en naar dezelfde Ter- houding wordt huwen eener trouw tegen den wil haars Taders of harer naastbestaanden geboet; diefstal wordt altijd door zes eeden ontkend of tweetoudig Tergoed en met een mangeld aan den Torst geboet, schade door het dooden Tan eens anders lijf- eif^ene of eens anders dier fordert Tergoeding der waarde, brand- stichting heeft weder dubbele Tergoeding der toegebragte schade , geweld dubbele Tergoeding Tan het met geweld geroofde ten gCTolge , en daarenboren eene boete aan den Torst ?an 12 solidi i ten bewijze dat hier aan een erger Tergrijp dan onder diefstal , heimelijke , arglbtige wegneming, Terstaan wordt, te denken Talt. Eindelijk de Trouw , die zich laat misbmiken , Terbenrt haar weregildum aan den Torst , de man die eene ouTrye misbrnikt , Tcrgoedt hare waarde of de schade aan den heer ; die eene Trije of ouTrije Trouw rooft en misbruikt en terugzendt (dns nietschaakt, maar met geweld Terkracht) moet hare compositio Tcrgelden aan haar zel?e « aan den yorst en aan haar Tader of Toogd. Hierby zyn later ge?oegd III , 8 , 9 , IX » 14—17 , X , beTat- tende andere bepalingen o?er die£stal en roof , namdyk enkel- (1) I>mKa in Vr^t Friea, III, p. «8— 59. 188 0V£U D£ ZAM£NSTELUNO Toudige Tergoeding , bij roof daarenboTen eene compositio tan 36, 24 en 12 solidi , naar den stand des beroofden (dus in de- zelfde Terhottding als in Tit. I) , en als frednm aliijd den Torst een toI mangeld. Daarby eigenaardige bepaliugen OTer meiiieed, en de Termelding Tan het jndicium ferTentis aquae en het sacra- mentam super reliquiis sanctorum. Deze beide groepen bepalingen schijnen naar hun Torm tot eene Trerkelijke TfetgeTing te behooren. Anders is het mcitc^^^' geen ^Tij in Tit. II , Y , XI , XIY aautreffen , TTaarin wij latere aauTullingen Tinden aan gewoonteregt ontleend , bygeschreTen door een onbekende , die deze Toiksgebruiken en handelir yzen ter lierinnering iuToegde. De bepalingeu Tan Tit. II moesten den inhoud Tan Tit. I aanyulleu , iu zooTer zij niet deu doodslager betrojGPen , maar hem , die deu doodslag gemakkelijk had gemaakt; achter Tit. III en lY OTer diefstal en beschadiging , de bepaling iTie straffeloos gedood kuunen worden , met betrekking zoowel op den dief als op deu braudstichter en echtbreker, OTer welke Tit. YII en YIII haudelen. Eiudelijk Tit. XI en XIY als twee aanhangsels. Kenmerkeud is hier de breedere slijl , de Termeldiug Tan den campio en den kampstrijd , Tan het aauzwereu per oram sagi , de benaniing leudis Toor couipositio (het oorspronkelijke) en treregildum later , en , in het laatste stuk , de naast elkander plaatsiug Tan drie Terschilleude Tvijzen Tau aauklagt en TerToU ging. Eiudelijk in Tit. TII , c. 2 , XVII— XXI herkenden wij den iuhoud Tan een edictum regium achler de vorige stakken geToegd , terwijl YII , c. 2 , als aanTulIing bij Til. YIII werd geplaatst. In Tit. XV en XVI zagen Tfij aanteekoningen , welligt Toor een bepaald gedeelle Tan Friesland , omtrent eene Toranderde compositio bij doodslag en Tan het fredum. De aanteekening in Tit. XII is eene eeuToudige uitbreiding Tan Tit. III , c. 5 , 6 1 TTat TTy in Tit. XIII lezen is eene TTijziging en biJToeging by Tit. IX, c. 3. £indelijk Tit. VI staat eeuigzins tot Tit. XI in yerband , terwijl een oud boeteregister , als een noodzakelijk be« standdeel Tan elk Tolksregt , en daarom ook hier viel tot de oorspronkelijke Zex behoorend , Tit. XXII , het sluit. In de addiiio meenden TFij latere opteekeningen te moeten lien , in en aan de Troegere compilatie toegeToegd en ter aauTiil- ling en irijziging bestemd. Denken ttij ons nu de Terdeeling in titels Treg en de meeste iitelopschrlften , die ongetTvijfeld aan Hxbold zijn toe te kenneot Van de Li:x Frisionum. 189 dan kuiinen nvii oos den oorspronkelyken vorm van dit yolksregt welligt eenigermate ▼oorslellen. Wy merken echler op i dat die opschriften , die aan de Tolkstaal ontleend sijn, en wel waar- schijnlijk reeds door Herold werden gevonden , veel ouder zijn , en zelfs de oudste , de oorspronkelijke yerdeeling en den inhond tertegenwoordigen. Nn vinden wij die opschriften joist by Tit. JII , YII , YIII , Ol, XXII, waarby wy Tit. I voegen en wij hebben: de homici- diis , — thiubda , — Brand , — • Notnumfli , — Farlegani , — Dolg , als de oorspronkelijke afdeelingen , waarin en waaraan al het overige is toegevoegd, alleen Tit. III draagt nog een selfstan- dig opschrift : Foresni , omdat die een onderwerp behandelde « dat onder dien naam bekend , als een afsonderlijk deel werd gevoegd tusschen de bepalingen over doodslag en diefstal. Wij vinden dns deze zamenstelling : L de homicidiis , I (II , Foresni , add. WtmAiki), II. Thiubda , III , 1-7, IV (III ,8,9,7, VI). III. Brand , VII , 1 (VII , 2). IV. Notnumfii , VIII. V. Farlegani, IX, 1-13 (IX, 14-XXI). VI. Dolg , XIII (additio.). Men ziet dus, dat de bijvoegingen (met uitzondering welligt ▼an Tit. VI) , zoover ze niet onmiddellijk zamenhangen met , of dienen ter aanvulling van oude , oorspronkelijke Toorschriften , zyn geplaatst aan het einde achler Tit. IX , terwyl het boetregis- ter zijne oorspronkelijke plaats behield ; dat wijders die byvoe- gingen , die de oudste schijnen , zich terstond aansluilen aan den oorspronkelijken lekst ; op III , 7 , volgt onmiddelyk III , 8, 9, op IX, 13 weder IX, 14 — 17, X; wat uit een edictum reginm is genomen staat bij^^n aan het einde XVII — XXI. XII. Zoo als dan de Zea; Frisionum yoor ons ligt is het eene com- pilatie, die stukken van verschitlendeu oorsprong en van rerschil- lende tyden bevat , een volksregt , maar toevallig alleen in een Torm bewaard , in welken het door aanteekeningen en byvoegin- gen vermeerderd was, die in veranderd regt voor een gedeelte, in de zucht om het duidelyker of om het vollediger te maken voor een ander gedeelte , hun oorsprong hadden , en zoowel aan wet- geving als aan Tolksgebruik ontleend waren. Dat dit Tolksregt en deze byvoegingen reeds onder Karsl den Grooten en in den 190 OVER DE ZAMENSTELLINO loop der 9« of in ket begin der 10« eenw ontstonden , talt niet te betTryfelen , de Termdiding lan rez en dnz , yan edictnm reginm , en de geheele inhoad dezer bepalingen toont het aan. Be addHio daarentegen maakt slechU driemaal gewag van eene compofitio ad partem regb , en wel i I « 2 , b$ dooding of Tcrwonding Tan een bcfredigden faidosns (een negenmaal Ter- hoogd frednm Tan Tit. XTI) , bg III , o. 76 , bg het nemen Tan eens anders Trouw , en bij temghonding Tan eena anders laak , met die£Btal gelgk geiteld , Tit. TIII. Wegens deie plaataen , aan Wlimibvs toegekend , ook hier aan den Garolingiaeken tijd te denken, lal wel niet noodig t^n. Wij seiden, dat &lead(Utio misschien oorspronkelgk aanteekeningen waren , geplaatst op de laatste bladsgden van een handschrift. Bit Tcrklaart ons , den oorsprong der raadselachtige opgaaf Tan de onde straf op tem- pelschennis , tydens het heidendom , ook de eenTondige herlmling in Tit. X lan den inhoud Tan Tit. III , de aanwgring , dat doodslag Tan eene Tronw geboet wordt als die eens mans en de OTerige , niet samenhangende , afgebrokene casuistische bepalin- gen, wier Tcrband met latere Friesche regtsbepalingen reeds Tov RiCHTHoviv aanwces. Wy zwegen tot nog toe, Tan de aanteekeningen of gloisen, die, bg HiBOLD met kleiner cnrsijfe letters gedmkt, worden geTonden, en die wij daarom meenden, dat ook in het handschrift, door liem ge- bmikt, uch als latere of althans a£H>nderiyke glossen en kanttee- keningen kenbaar maakten. Het is nn tijd deie te beschonwen* Zy bcTatten aanwgiingen Tan Terschillend regt in de drie deelen Tan Friesland , die reeds Tan ondsher bestonden , en Tooral na het Oaroiingisch tijdvak aich meer en meer lel&tandig ontwikkelden en afscheidden. Dat iij tot den oorspronkeiyken lekst behoord londen hebben , maakt de Torm geheel onwaar- schijnlijk , die , OTerai die Tan aanteekeningen is , en nit de nit- gaaf lelTC blgkt ook , dat ly Tan den tekst in het liandschrilt dnidelyk onderscheiden werden , en door Hibold lelTcn , als daartoe niel behoorend, waren erkend; ook de inkond bcTestigt dit. Toea deze aanteekeningen bygeToegd werden , was rceds de tekst en de addiiio CTen als bb aanweiig, en hadden nog T^e bepalingen eene geheele of gedeeltelyke geldigheid in de Ter- schillende gedeelten Tan Friesland , doch M dat in die Tcr- ichiilende deelen een Terschiilend regt gold 9 en een ander mnntstelsel by de berekening gcTolgd werd. Efenwel blykt het, dat ly oek niet Tcel jonger dan de addiiio lyn en tot hetaellde behooren. VAN DE Lbx FbISIONUM. 191 Zij ontstonden in lYest-Friesland , soodal nui liet standpunt des schriJTers , cia Fli , aan deze syde Tan het Flie , de streken Tan West-Friesland beteekende; trans Laubach of inter Lavhach et Wiaaram , de landen tusscken den Lauwer en den Weser of Oost-Friesland , aanduidde; inter Laubachi et Fli Midden-Frica- land aanwees. Z^ kebben ivjjders geene Tolstandigheid , naar z^n slechts bij enkele bepalingen geyoegd, by welke de schry?er, om de eene of andere reden, de Terschillende regten wilde aanwyzea. Wy beginnen met die by Tit. I. Zy leeren ons« dat in West- Friesland de yerhoading van den nobilis tot den yrye en litus was als 100 tot 50 en 25 solidi , in Oost-Friesland als 106| tot ^l en 26|^ , derhalve als 2 tot 1 en ^ i «▼«& aIa zulks Toorkomt in TiU XY, en ook omtrent de occidentales Frbiones wordl opgegeven in de aanteekening op add, III , 58 , o£ichoon minder naanwkeurig, zie toz Richthovii, p, 657, not. 12. Uierin lag eene Terhooging Tan de waarde eens nobilis, waarmede OTereen- komstig ook zyn eed meer waarde had erlangd, zoodat denobiliz zich met yyf medezweerders reinigde Tan den doodslag eens Trye , met twee yan dien eens litus ; terwyl de Trye by den doodslag eens nobilis nu tot 23 medezweerders behoefde, de litus in dit geral 47 noodig had. Uit deze opteekeningen blykt duz , dat in het Tereischte getal medezweerders toen juist dezelfde yer- houding bestond. Dat de oude yerhouding in Midden-Friesland bestaan bleef, schynt add, III, 71 aan te duiden. De aanteekening by I, 12 wyst ons aani dat in Oast-Friesland een serrus bij doodslag niet gewaardeerd werd, maar snam habet Gompositionem , zeker met betrekking op Tit. XY , 4 , die tron- irens misschien juist Toor Oost-Friesland bestemd was ; eindelyk de aanteekening aan het einde des titelz wyst weder aan , dat in Oost-Friesland de heer, den doodslag door zyn lyfeigene gepleegd, moest boeten , als of hy zelf dien geplcegd had. By Tit. ly Tinden wy alleen de aanwyzing, dat in Midden- en West-Friesland nog de oude schatting Tan de waarde Tan een hond werd gCTolgd, in Oost-Friesland daarentcgen die waarde toen hooger werd berekend. De byToegingen by Tit. TII , YIII , wyzen op TeriGhil in fre- dum en compositio in Oost*Friesland; by Tit. IX, 14 — 17 wordt aangeteekend , dat dit in Oost-Friesland nog goTolgd wordt door de woordeni talis ezt eonsuetndo, oTen als by Tit. XIY by de, daar opgegcTen Terschillende wyzen Tan ppsporing en TorTolging Tan deogenen , die een doodzlag in turba gepleegd had , iz bg- gCToegd , hacc lex inter Lanbaehi el Flehum cnstoditnr , en & 192 OV£R D£ ZAM£NSTELLINQ Caeterum inter Fleham et Sincfalam flu?iam pro huiasmodi causa talis est consuetudo, terwyi eindelijk inter Laubachi et Wisaram weder: lalis est consuetudo. In deze zelfde streken yan Oost-Friesland gold ook de compositio yan Tit. XY, blijkens de aanteekening : £t hoc in eadem regione taliter observatur. Yergelijken yri} dit met de aanteekening op Tit. I , dan vinden ivy deze oTereenkomst : Tit XY, edele, 660 denarien. Tit. I, aanteekening, edele, I06| sol. Trije , 330 » vrije , 53^ » litus , 165 » litus , 26 1 » of 320, 160, 80 denarien. Wel deselfde Terhouding , maar zoo , dat het bedrag zelf ?ol- gens Tit. XY meer dan dubbel zoo?eel is , als de opgaaf in de aanteekening op Tit. 1. Wij kuanen dus, in deze laalste opgaaf slechts een simplam zien , dat , blijkens de aanteekening op Tit. XY , tot het daar yermelde bedrag toen in Oost-Friesland Terdubbeld iFas. Bij Tit. XY ziea >Ty , dat het freduni Tan 30 solidi in West-Friesland te huis behoorde. fiij Tit. XYII , 4 en XXI >?ijzen deaanteekeningenopeen ?erschil iu Oost-Friesland. 