title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Pantof Rammertje van geolied Papier, van 3 en een Duim, naar den Omtrek gekromd, met dwarsfreespen, van de zelfde breedte als de Graaden, getekend: verschuifbaar, gelijk ook A, langs den Omtrek. C, D. Pijlstaartjes, Loodregt op de Schijf, met schuiven daar men de Spiegels in schuift; wier middenvlak tegen es komt: 't zy ze Plat, Hol of Verheven rond zijn. A De Straalen vallen door de gaatjes in A op den Spiegel in C D, en worden teruggenomen naar B. De Graaden op den Omtrek ter wederzijden, wijzen de Hoeken van Invall en Weerkaatzing aan. Dit Werktuig kan derhalve gebruikt worden om de Weerkaatzing te zien van enkele, Evenwijdige (gelijk hier in de Plaat staan afgebeeld) Wyderende en Naderende Straalen, op Platte, Holle en Bolle Spiegels. Figuur 3. Evenwijdige Straalen blijven na de Weerkaatzing Evenwijdig. ab Platte Spiegel. ca, db Evenwijdige Straalen die er op vallen. ak, bb de zelfde Straalen, die ter Evenwijdig weer af stuiten. cae, dbf Stoophoeken der twee Straalen, gelijk aan gak, ibb. Stoophoeken van dezelfde Straalen. Figuur 4. Wyderende Straalen blijven na de Weerkaatzing Wyderende. ab Vlakke Spiegel. ca, db Wyderende Straalen die er op vallen: ak, bb de zelfde Straalen, die er Wyderende weer af stuiten. tae Stoophoek van den Straal ca, gelijk aan gak. Stoophoek van denzelfden Straal, of ak. dbf Stoophoek van den Straal db, gelijk aan ibb. Stoophoek van denzelfden Straal, of bb. E. Trap van Wydering der twee Straalen indien ze, zonder Spiegel, rechtrechts waren doorgelopen, juist even groot als die ze nu hebben in F. Figuur 5. Naderende Straalen blijven na de Weerkaatzing Naderende. Aan de Platte Spiegel, waar de naderende stralen vallen, die er op vallen: aan de zelfde stralen, die er naderend weer afstuiten. De schuine hoek van de straal, gelijk een klok, schuine hoek van dezelfde straal, of aan de zelfde stralen, die er naderend weer afstuiten. Plaats daar de twee stralen, indien ze, zonder spiegel, waren doorgelopen, zich zouden hebben vereenigd op dezelfde afstand van de spiegel. Figuur 6, Dubbele weerkaatting van de spiegels. Aan de voorzijde oppervlakte van het glas, aan de achterzijde oppervlakte, daar de foelie of bekleedsel op ligt. Van de twee stralen, die van de lens komen; wordt de ene door de weerkaatting en de andere wordt weerkaatst. Figuur 7. Wij zien de deltenissen van de voorwerpen achter de spiegels. Aan de spiegel, het straalpunt waaruit de straal, op de vallende, weerkaatst wordt door de naar het oog. En terwijl wij ons de voorwerpen altijd verbeelden ergens op die schekkelijn van de straal, die ze ons zichtbaar maakt, zien wij de beeldenis op de lijn ef. Figuur 8. Wij zien de beelden evenzo ver achter den spiegel, als de voorwerpen zelf voor zijn. Aan de spiegel, het straalpunt van de uitgaande stralen uit het oog, door de spiegel in de weerkaatting naar het oog. Van 't Voorwerp in 't algemeen gifen uit de meerder of minder wijdering der stralen van dat licht. Kegels bij ons oog, en 't Voorwerp plaatsen op het punt daar die stralen, verlengd zijnde, zou den samenvloeiing, zien wij het in g; even ver van 44,2ls:c van a 15: zittende ol wij het rechterdeks uit b. DI UU Figuur 9, DER PLAATSEN. Figuur 9: Wij zien de beeldverhinderer even groot als de Voorwerpen zijn. & b. Spiegel. KL Voorwerp, van wiens beide uiteinden de naderende stralen KM en LN op den spiegel vallende in SN en NM, door mens en nee weergekaatst worden naar 't oog e. En dewyl wij van de grootte der Voorwerpen, oordeelen uit de grootte der gezichtsvelden in ons oog, zien wij de beeltenis kJ, onder den hoek ke/, even groot als 't Voorwerp KL, wiens weergekaatste gezichtsveld dezelfde hoek k elis; en dus even zes, als of wij 't Voorwerp uit D zagen. Om 't geheel lichaam in te kunnen zien, moet de spiegel half zoo lang zijn als wij zijn. Het wordt hier ook even nabij den spiegel verondersteld als het voorwerp KL is de helft van ki. Wij zien de beeltenissen in denzelfden stand als 't voorwerp. ak is gelijk aan aK; en ml gelijk aan eL: dus staat kJ zoo wel schuins als KL. Figuur 10, II. Als een spiegel bewogen wordt, is de beweeging der beeltenissen eens zo hard. Figuur 10. EF G. Een mens (of enig ander voorwerp) die recht op voor een liggende spiegel staat. Aan de Spiegel de Waterpas voor zijn Voeten legt. Al duistere schaduwen door de lichtstraal van het hoofd op de Spiegel vallen, dat in zoverre door weerkaatsting gezien wordt. De Straal van de Voeten, die in zoverre gezien wordt. Figuur 11. Als de Spiegel 45 Graaden is opgelegd, ziet men het Hoofd in de Voeten, en dus het gehele Lichaam op de Waterpas halve Middelyn aan. De Beeldenis heeft derhalve reeds een halve Cirkel als e (figuur 10) afgelopen; de Spiegel maar een vierde van een Cirkel als ab (figuur 11) en is derhalve haar beweging veel geweest als die van den Spiegel. Figuur 12. ABCDE. Kantzuilspegel (Prisme) met vier Weerkaatzende Vakken AB, BC, CD, DE. ABHG, BCJI, CDML, DEON, gedeelten van de Schilderij, die hun Beelding maken in die vier tegenoverstaande Vakken, en door Weerkaatsting door de Straalen AF, DF, CF, DF, EF zichtbaar worden voor 't Oog F. HBI, KCL, MDN, stukkenruimten die door 't Oog F in den Spiegel niet gezien worden, met andere Beelden en Tekeningen gevuld, om de Schilderij onkenbaar te maken. Het Oog F ziet daar, op eenigen afstand, een Voet of daaromtrent boven de Tafel, daar de Spiegel op ligt, tegen aan. Figuur 13. Puntzuilspegel (Pyramide) met vier Drieboekige zijden. A, B, C, D, vier Driehoeken, tegenover elkaar, overleggende, met gedeelten van de Schilderij gevuld. E, FP, G, H, lege stukkenruimten, in den Spiegel niet te zien, en met andere Beelden gevuld. Kinderd, om de Schilderij verward te maken, Het Oog ziet van boven neer Via op het Toppunt van den Puntzuil: als in Figuur 14. Figuur 14. De Beeldenrij van den Puntzuilpiëgel vertoont de Voorwerpen verkeerd. Het Deel A door den Straal A ga naar 't Oog G Weet- gekraakt, wordt gezien in a; B op dezelfde wijze in b; C inc; D ind; E ine; F in f, en dus de ganse Schilderij verkeerd: die daarom ook verkeerd getekend wordt, op dat zy in haar natuurlijken Stand door 't Oog G in den Spiegel gezien zou worden.. Figuur 15. Evenwijdige Straalen worden, na de Weer- kaatzing op een Verhevenronde Spiegel, Wyderende. bd Verhevenronde Spiegel; de beginfels daar hy uit bezat in, 't groot verbeeld. a5, cd, Evenwijdige Straalen, die 'er op vallen. be, db, dezelfde Straalen, die 'er na de Weerkaatzing Wyderende afgefluiten. ebg Stuithoek van den Straal ab, gelijk aan e bf ; Stuithoek van denzelfden Straal; of be, ——— ibd cdk Figuur 16. Naderende Straalen worden na de Weer- kaatzing minder Naderende. bd Verhevenronde Spiegel; ab, cd Naderende Straalen, die 'er op vallen. 57, di, dezelfde Straalen, die 'er minder Naderende weer afgefluiten. abg Stuithoek van den Straal ab, gelijk aan esf Stuithoek van denzelfden Straal, of b. dk Stuithoek van den Straal ed, gelijk aan bdi, Stuithoek van denzelfden Straal, of Edi Naderpunt, daar de Straalen zonder den Spiegel zouden samengebracht hebben. / punt daar ze nu 'ep &er veel verder samenloopen. Figuur 17. Wyderende Straalen worden na de Weer- kaatzing sterker Wyderende. bd Veihevehronde Spiegel. àb, cd, Wiydereride Straalen , die 'er op vallen. be, db, dezelfde Straa- len, die 'et fterker Wyderende weer fftuiten. &bg Stoothoek van den Straal ab, 'gelyk aan ef, $tuithoek van den gelfden Straal, of be. edh MN »ER PLAATR € x4k Stoothoek van den Straal cd , gelyk aan Mi, Stuithoek van den zelfden Straal, of d b. w trap van Wyderiog der Straalen op zekeren af. .. ftand, zonder Spiegel, J trap van Wydexing op den . gelíden aftand, na de Weerkaatzing. Figuur 18. Wy zien de Beelteniffen agter den. Spte- gel, maar nader 'er by, dan 't Voorwerp. De Lichtkegel van Wyderende Straalen, die uit het , Straalpunt op den Verhevenronden Spiegel valt , kaatít van daar af naar 't Oog met Straalen die fter" ' ker Wyderen. Deeze hebben hun ingebecld zamen- looppunt agter den Spiegeling: duar wy, volzens gewoonte, het Voorwerp zien, en welk punt nader -: ty den Spiegel valt, dan 't Voorwerp zelf is. Figuur 19. Wy zien de Beeltenifen X kleiner dap 't- Voorwerp. aan Verhevenronde Spiegel. Voorwerp van wiens twee uiteinden de Naderende Stralen, die op den Spiegel vallen, in een en dezelfde minder Naderende te rug gekaatst worden naar het Oog. Dus zien wij het Voorwerp onder den Gezichtshoek, die kleiner is dan de Hoek waaronder men 't zou kunnen Weerkaatsing gezien hebben, en bij volgen van het Voorwerp zelf, ook kleiner. VERKLARING Wij zien 't ook kleiner, maar meer dan het verder af is van den Spiegel. De, meerder minder dan Ce en Dd: dus Wij deren ze ook naar Evenredigheid minder, na hun Weerkaatsing; en zien wij daarom nu het Voorwerp ook onder een Hoek als egd, die veel kleiner is dan eid. Plaat IV. figuur 20, Denkbeeld van den loop der Naderende Stralen na hun Weerkaatsing op verschillende plaatsen van den Spiegel. Aan Verhevenronde Spiegel. Middelpunt van desszelfs Rondheid of Kromte. Het Voorwerp, van wiens beide uiteinden een menigte van meer en minder Naderende Stralen op den Spiegel vallen. Aan, el, Stralen die er Loodrecht op vallende, in 't Middelpunt zouden vereenigen, en in zichzelf te ruimen. ik, el, Stralen die, binnenwaarts verlengd, vallen zouden in m, een vierde van de Middellyn of de helft van de halve Middellyn cf; en Evenwijdig Weerkaatsen. Alle Stralen, die vallen tussen k en 7, loopen naar de As fg, en maken het Voorwerp zichtbaar groter of kleiner, naar mate het Oog nader of verder, en derhalve de Gezichtshoek groter, als in n, of kleiner is, als in g. De stralen, die buiten en binnen vallen, worden alle verder gezien. Tiguur 21. Evenwijdige stralen worden door weerkaatting op een holle spiegel naderende, aan de twee beginpotten, waaruit de holle spiegel bestaat, is 't groot afgebeeld. De twee Evenwijdige stralen, die elk op een bijzonder beginpunt vallend, ver hun stoekhoeken aan hun stoekhoek, gelijk op maken, worden na de weerkaatting naderende en lopen samen. Tiguur 22. Verschillende soorten van stralen naderen hun weerkaatting op een holle spiegel. De evenwijdige stralen, die op de spiegel vallend, na de weerkaatting naderend worden en samenlopen in het brandpunt. Naderende stralen, die na de weerkaatting naderend, en verder bij de spiegel samenlopen in K. Wijderende stralen, die na de weerkaatting, in naderend geworden, verder over de spiegel samenlopen in P. Figuur 23. Een voorwerp, dat achter de spiegel en het brandpunt is, wordt door een lichtkegel van wijderende stralen uit het straalpunt A, en hun weerkaatting op de holle spiegel minder wijderende geworden, en valt op het oog en doet, op het samenvloeiend punt, het voorwerp zien achter de spiegel, en verder achterwaarts van verwyderd, dan het is voorzien van afstand. Een Voorwerp richten Brand- en Middelpunt komt uit den Spijkel. Een Lichtkegel van Wyderende Straalen uit het Straalpunt richtend op den Spiegel vallende in ben en d, en na de Weerkaatzing Naderende geworden, vormt, in zijn Punt van samenloop, de Beeldens in E, en wordt daar door 't Oog gezien. Figuur 24. Een Voorwerp richtend Brand en Middelpunt, zien wij buiten den Spiegel, doch verkeerd. De Lichtkegel van Wyderende Straalen, uit het bovenste gedeelte A van 't Voorwerp, die in E Weergekaatst, en Naderende geworden, zijn Punt van samenloop heeft in a; en daar zijn gedeelte van 't Voorwerp vertoont. Lichtkegel uit het benedenste gedeelte B, die zijn Weerkaatzingen in G, in b, samenloopt, en daar de Beeldens maakt van zijn gedeelte. Lichtkegels uit de beide einden van de Beeldens, wier Afwering zich in 't inkomen van 't Oog kruisen, en het Voorwerp AB doen zien, onder den Gezichtshoek b, en onder de gedaante van ab. Plaat V. Figuur De Voorwerpen, richten Spiegel en Brandpunt, zien wij achter den Spiegel verkelijk grooter. De Lichtkegels van Wyderende Straalen uit de twee einden van 't Voorwerp AB; die na hun Weerkaatzing op den Spiegel minder Wyderende worden. Affen van diezelfde Lichtkegel na de Weerkaatzing, die in D nu samenlopen en zich kruisen. A, B, C, D, E, gedeelten van een Waterpas ter Voorziende Tekening, waaruit de Lichtstralen vallen die gedeelten, als in een Platte Spiegel; doen Zien achter den Spiegel in a, b, c, d, e. Licht, wat Verhevener en Schuiner dan de Waterpas loopende, waar in die gedeelten, om de eenigszins meer verwyderde Straalen der Lichtstralen door die Weerkaatting, eigenlijk gezien worden. Gezichtshoek, waarbij men die Beeldens van 'tzelfde Voorwerp ABCDE zien zou uit K; en dezelfde moet grooter schijnen, dewyl deze Hoek groter is dan de andere. Pigment 27. 8, 0, 6, y, f. Rolspiegel in zijn breedte als een kromme en Verhevenronde Spiegel aangebracht; A, L, M, N, O, P, F, gedeelten van een Tekening, waarvan de Lichtstralen in q, r, s, £, y, Weergekaatst naar 't Oog Z, in den korten Omtrek van a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, gezien worden. Hetzelfde heeft ook ten opzichte van alle andere gedeelten, en de gehele ruimte der Evenwijdige Kringen BQG, CRH, DI, ESK plaats; die daar in 't breedte gespreid en misvormd, zich onder a, b, c, d, e, f, in één gedrongen en natuurlijk vertoonen. Figuur 28. Kegelspiegel: (Miroir Conique). A, B, C, gedeelten van een Tekening, wier lichtbogen op den Spiegel vallende in g, b, i, naar 't Oog Weergekaatst worden, en in een omgekeerde orde hun Beelden vertoonen in a, b, c, op den bodem van den Kegel. D, E, F, Deelen, die op dezelfde wijze in d, e, f gezien worden. A. WERELD AARINS A. H, D verhield afgelegen delen van de Sterrenkundige Tekening, die met hun Straalen op de sterker geboegde kromte, bij het Toppunt van den Kegel vallende, zelf in een gedrongen en naar het midden van den Bodem zich vertoonen. BIE, minder in een gedrongen deelen, als wier Straalen op flauwer kromten van den Kegel, meer benedenwaarts, vallen. CGF. Naaktgelegen delen der Tekening, die den buitenste Omtrek en uiterlijke delen der Dectennis op 't oog, in een Spiegel uitmaken. Plaat NI. Figuur 1, 2, 3, 4, 5. Werktuigen tot de Proefnemingen van de Halbreeksen: met al zyn bijzondere eigenschappen. Figur 1. Een vierkante Platte witgeverfde Schijf van Hout of Metaal, waarop een groote zwarte cirkel van twintig Duim Middellyns, met al zyn gehekkelde en halve Middellynen, en verdeelingen van Graaden op den Omtrek, getrokken is. De vier Schroeven op de Hoeken dienen om hem vast te zetten op de Waterpas. Figuur 2. DER PLAATEN Pole Hoekmaat van zyn Breekhek PC, die uit drie Deelen bestaande, van dezelfde grootte als de Hoekraat ter zijde van zyn Valboek, heeft, toont dat zy tot malkander staan als 3 tot 4. Een Snaphaanse kogel, met de Streeklijn AC op het Water geschoten, zou zijn Looplijn recht op een reguleerde wijze, en naar de Oppervlakte toe boog hebben, en uit C de Lijn langs gelopen zou zijn, die toefecht en de staak. Figuur 7. Een Rechte Stok, schuin in 't Water getrokken, lijkt krom en gebroken. ACD, Stok die van C af tot B in 't Water streekt. BD, Lichtkegel uit het eind B van den Stok, die in D uit het Water komende daar, van de Loodlijn PD af, gebroken wordt naar 't Oog in E; en het Samenlooppunt van zijn Straalen, recht uit gezien, in B heeft, daar het eind B van den Stok zich doet zien. Op dezelfde wijze ziet men F in F, Ging, H in B, en schijnt dus de ganze Stok ACE te loopen, als ACGfb, en derhalve krom en gebroken. Een onzichtbaar stuk Geld door 't opgieten van Water zichtbaar gemaakt. R een stuk Geld op den bodem leggend, R St Lichtstraal zonder Water en Breeking, die boven 't Oog loopt, en 't stuk Geld derhalve niet ziet. Figuur 8. Sterrekundige Straalbreeking. Een Hemellicht, dat nog onder den Gezichtsrand is, en boven gezien. Hb, Gezichtsrand. de Oppervlak van de Dampkring. S, Hemellicht nog onder den Gezichtsrand, wiens Lichtstraal ScV gebroken wordt in E, daar hij in den Dampkring valt, en, zich naar de Loodlijn pp toe buigende, loopt naar den Aanvang. Schooner, die het Hemlicht volgt de rechte weg. Lyn meent te zien boven den Gezichteinder in. Drie Straalen, die minder schuinks door den Dampkring vallende, minder Breeking lyden, en het Hemellicht derhalve op een plaats doen zien, die minder is dan de ware verfchilt. Een Straal uit het Toppunt die Loodrecht valt, geen Breeking lydt; en de ware plaats van het Hemellicht vertoont. Een Lichtstraal beschrijft in den Dampkring een kromme Lyn. Verdifferent verfchillende Dichtigheden: Dicter en Dampiger, die zich de Aarde nader komen. De Straal wordt steeds meer gebroken, steeds meer kromme wordt en loopt langs dezelfde verfchillende Raskiys (Tangente) van de Straal in. Figuur 9. Kasjes, wiens lange zijden van Glas, de korte, gelijk ook de Roden, van Metaal zijn; in elk der korte zijden is een Horlogeglasjes, drie met zijn Bolle, 't ander met zijn Holle zijde maar buiten. Men vult het Kasje met Water, en dus dient het tot de Proeven der Straal breeking uit Yler in Dicter, uit Dicter in Yler Middelfiolen, met Platte, Verhevenronde en Holleronde Oppervlakten. Figuur 10. Loop der Evenwijdige Straalen uit een Yler Middelfiolen in een Dicter, uit een Dicter in een Yler, beide met Platte Oppervlakten. Een Straal, die schuins in 't Water gevallen, bij A gebroken wordt naar de Loodlijn 2? toe, en dus zijn Strecklijn neemt naar B. R r, dergelijke Straße, die in A körmeende, op dezelfde Weise nach der Loodlijn op gebroken wordt van de ie Loodlijn Sp, en zich dus naar een begrenzing, zijn nieuwe Streklijn Evenwijdig maakt met die van zijn Invallende Rr. Evenwijdige Straßen bleiben derhalts Evenwijdig. Figuur 11. Loop der Naderende Straßen in Yler en Digter Middelftoffen met Platte Oppervlakten, De Lichtkegel van Naderende Straßen die in 't Water zijn Toppunt aan de Oppervlakte BC van 't Kasje, brengt, als men 't Water er uit laat lopen, zijn Toppunt in E. Dezelfde Lichtkegel, als hij buiten de achterzijde BC van 't Kasje een weinig uitsteekt; neemt, na 't ingieten van Water de misvormde gedaante aan van FG. Naderende Straßen, derhalvens, uit de Lugt in 't Water vallende, Naderen minder; uit het Water in de Lugt, Naderen sterker. Figuur. 12. Loop der Wyderende Straßen in Yler en Digter Middelftoffen met Platte Oppervlakten. De Lichtkegel van Wyderende Straßen wordt, daar hij op de Oppervlakte AB van 't Water valt, minder Wyderende, doch daarbij er bij BC weer uit en in de Lugt komt sterker Wyderende; en vertoont zich daar door enige mate misvormd. Wyderende Straßen, derhalvens, uit de Lugt in 't Water vallende Wyderen minder, maar Water in de Lugt Wyderen sterker. Figuur 13. Een Evenwijdige Lichtstraal door een Digter Middeltof, met Platte Evenwijdige Zijden heen weer in een Yler komende, loopt Evenwijdig aan zijn Vallei. EFGH, Vak Water stuiten twee Evenwijdige Platte Zijden bevochtigen. A C Lichtstraal, die er schuinks op valt, zich naar de Loodlijn PC toe breekt, en. Door de Lucht komende van de Loodlijn Aap af, zijn loop neemt naar D. Hoek van deze laatste Breeking, gelijk aan de Hoek van Invallende A CP : en is derhalve evenwijdig aan A C; en derzelver verlenging C b. Figuur 14. Loop en Breeking van Naderende en Wyderende Straalen in Vier en Dicter Middellijn, met Platte Syden. Hierbij, Vak Water aftuchen Evenwijdige Platte syden bevolken. ad, bc, Naderende Straalen, die schuink op vallen uit de Lucht; zich naar de Loodlijn toe breken, en daar door minder Naderende geworden, hun Naderpunt, in plaats van in, verder voorwaarts brengen in E. fg, lg, Naderende Straalen, die in g naar de Loodlijn toe gebroken, in b, daar ze weer in de Lucht komen, van de Loodlijn af breken, en door deze twee Breekingen hun Naderpunt, in plaats van in j, daar ze Baegelyns samenlopen hadden, verder voorwaarts in k brengen, en een misvormde Kegel, op twee plaatsen in g en b gekromd, uitmaken. kb, kb, Wyderende Straalen, die in 5° naar de Loodlijn toe breken, en in g, daar ze weer in de Lucht komen, van de Loodlijn af gebroken, nu hun Naderpunt, Regtlijns, in i, nader dan in, gaan, en dus sterker Wyderend dan ooit tevoren; doch nu ook maar een kleiner Vak als van f tot ?, in plaats van m tot n, bevatten. Figuur 15. Evenwijdige Straalen, maar weinig Schuins en Dikte bij een, door een Dicter Middellijn met Kromlijnse Evenwijdige Oppervlakten heen gelopen, blijven Evenwijdig. Maar schuinks of verdeel van één vallende niet. Aa, Lichtstraal, die in een gebroken naar loopt, en daar weer met Breeking in de Lugt komt, zyn zwaar neemt naar B. Aap Hoek van Invallende. Noegzaam gelijk aan den Hoek van de zelfde Straal op de Lugt; waar dan. Sap 9ok 2 B genoegzaam Evenwijdig in sap Ade -— m Lo) 77 Dp4 952 PLAATSEN, D4 Lichtstraal, die in gebroken naar loopt, en daar weer niet Breeking in de Lugt komende, zyn zwaar neemt naar E. Dog dewyl de Valhoek bij d te veel in grootte verschilt vat den Breekhoek bij e, is niet Evenwijdig aan Dd : noch PB en E4 Evenwijdig aan elkaar, schoon ze elkaar Evenwijdig zijn: dewyl deze beide niet met een en dezelfde Schuivingheid op de Oppervlakte valt; Figuur 16. Een Evenwijdige Straal door een Diggend Middelsteft, met Platte doch niet Evenwijdige zyden heen gelopen, is niet Evenwijdig aan zijn Vallei. HT, KL, Diggend Middelsteft stutten twee Platte, maar niet Evenwijdige zyden bevolken. Aa Lichtstraal, die er in valt, zin breekt naar b, en, daar met Breeking weer in de Lugt komende, loopt naar B. Vf Uitkomende Lichtstraal, niet Evenwijdig aan den Invallend den Aa; dewyl deze schuivende valt op de Oppervlakte KL, dan ab doet op de Oppervlakte HT. - Figuur 17. Een Glasje met Ruiten (of Stukjes) gescheept, dat de Voorwerpen vermenigvuldigt. VERKLAARING F. Voorwerp, van wiens uiteinden de Lichtstraalen: Schuine op de Ruiten en op de bodem van het Glaasje vallende, na hun Breekingen samenlopend en zich kruivend in het Oog, dat het Voorwerp volgens de Regels verlengde Gezichtslijnen ziet in G, H, I, en K. Figuur 18. Loop en Breeking der Evenwijdige Straalen uit een Hoog Middelpunt in een Dikte. Een Rond Bondel van Evenwijdige Straalen doortransserert de Verhevenronde Oppervlakte van 't Glaasje in het Kasje met Water vallende, verandert zich in een Lichtkegel. Evenwijdige Straalen, derhalve, wordend in een Dikte Middelpunt Naderende. Figuur 19. Loop en Breeking van Naderende Straalen uit een Hoog Middelpunt in een Dikte: Het Middelpunt van de Verhevenrondheid van het Glaasje, of deszelfs Brandpunt. De Lichtkegel, die zyn Naderpunt, of het Punt van samenloop van zynde Straalen, in dat Middelpunt zelf heeft, behoudt bet en lydt geen Breeking. B. Middelpunt van Verhevenrondheid van 'tzelfde Glaasje. De Lichtkegel, die zyn Naderpunt buiten dat Middelpunt heeft, of naderbij 't Glaasje, springt voorwaarts uit tot aan B. Zulke Naderende Straalen worden derhalve minder Naderende. C. Hetzelfde voorheen gemelde Middelpunt van 't Glaasje. De Lichtkegel, die zyn Naderpunt er buiten en verder van 't Glaasje af heeft, springt terug naar C. Zulke Naderende Straalen worden derhalve steviger Naderende. Figuur 20. Loop der Wyderende Straalen uit een Hoog Middelpunt in een Dikte. De Lichtkegel van Wyderende Straalen, op de Verhevenronde Oppervlakte van 't Glaasje in de Waterkas vallende, wordt dunner en zyn Voet kleiner van Omtrek. De Straalen worden derhalve minder. De Wyderende, en naar maat dat het Kasje met Water verder achter uit van 't Straalpunt afgeschoven wordt, alleskens Evenwijdig, en eindelijk zelfs Naderende Figuur 21. De Verhevenronde Oppervlakte der Dichter Middelftof: A D, de As: CMiddelpunt: i, e,g Loodlijnen. AE Loodrecht vallende Straal, die zonder Breeking doorloopt. de, fg Evenwijdige Straalen, die op de As bij D samenlopen. Bij Straal die te ver zijdeweg van de As vallende, niet tot aan 't Brandpunt der Evenwijdige Straalen komt. Figuur 22. Verhevenronde Oppervlakte der Dichter Middelftof: A B As: C Middelpunt. C4, Ce Loodlijnen. i & Naderende Straal, die, naar de Loodlijn toe gebroken, nader bij C op de As valt. g j Naderende Straal, die, meer de Loodlijn toegehaakt, ook nader bij C op de As komt. Figuur 23. Verhevenronde Oppervlakte der Dichter Middelftof. BA As: C Middelpunt. Ce, Cc Loodlijnen. AJ, Am Wyderende Straalen, die naar de Loodlijn gebroken, en in B, E, veranderd, Naderende worden en samenlopen op de As. Figuur 24. Een Glazen Bol met Water, die een achterdochtige Kaars geeft, en van sommige Handwerkslieden aangebracht wordt, om 'er 's avonds bij te werken. De Kaars of Lamp, werpt een Wyderende Straal op de Bol, die in dezelfde minder Wyderende gemaskt, als hij weer in de Lucht overgaat van de Loodlijn af getekend, en daar door Evenwijdig of Naderende worden. Figuur 25. Een Rond Glazen Bol vertoont zich in een Glas met Water. Rond. Loodregte schijnwijdig van de Bol, wiens lichtgaalen: Ain, Bic, duur: 2e in de Lucht komen bij b e c gemaskt, een ander genoegzaam van dezelfde of vlaggen een weinig meer dan natuurlijke lengte. Figuur 26. 21. de, Watespaa: Middelijn van den zelf- .. dE. Bol: wig, salon Ad em Ba, iy chere veal sterker gemonde, haar onder dek veel wyder Hódk dfe doen zien: waar door deze Middelijn veel langer dan de andere, en de Bol derhalve Lang. werpig of Ronde voorkomt, Figuur 27. Vormen van Verhevenronde: Glasfysieken. Glas van of Demdeleen. — Bijna alle Konde Bol van Glas: AF, As; C Middelpunt. op, de Evenwijdig of Zonnestralen die op vallen, en naar de Loodlijn, gebroken worden. De. Straal, die bij Pemlaggr valt, komt niet. in 't Glasmaar schijn af, maar is bijgevolg van geen nut. en is binnen (tot van den Glasbob, dat gewzgen. wel, weet. Sngelijken die. 'ze overschijnen, zijn welke men ziet verbreden moet met. de Platte Oppervlakten: aan et gevoegd, zoo dat zij met malkander de Verhevenronde Schijf ebenlijnig maken, waar dikte is Fn. obliter Smye stuk, dat 'er tot meerder Doorzichtbaarheid, (choon- 'ze minder Straalen op vallen, doorgaan toe gaan. wordt. Figuur 28. Verhevenronde Glásfysieken vergrooten de Vaanwerpen.. Ad, de Naderende Straalen van de beide uiteinden. Ay, van 't. Vaanwerpen, die nu de twee Breekingen zich vormen in b, en een Voorwerp doen zien-on- der de Gesloot dicht don- de. . — 5 Hoek VERKLARINGEN Hóek Aba, waar onder men 't zelve met het bloo. te Oog zou gezien hebben. Brandpunt der Evenwijdig Straalen b d, be, waar uit men 't Voorwerp niet geheel ziet, maar alleen hetgedeelte bb; dewyl 'er uit de gedeelten A b,ab, geen Evenwijdig Straalen op 't Glas meer vallen kunnen, om in f te verenigen. p, Samenlooppunt der.Wyderende Straalen c,. ce, waar uit men, om door dezelfde reden, maar dat gedeelte van het Voorwerp ziet. Figuur 29. Als het Voorwerp buiten het Brandpunt der Evenwijdige Straalen is, gelijk in /, ziet men alles verward; dewyl-de Lichtkegel van Wyderende Straalen als /m, door de Breeklingen, Evenwijdig wordt of Naderende; en dus geen Samenlooppunt vormt, daar het Oog het Voorwerp plaatsen kan. De Beeldenis is verder van het Glas af dan het Voorwerp. Wyderende Straalen, die na de Breeklingen minder Wyderende geworden, als no, 54, hebben Samenlooppunt schijnend te hebben in f; waar het Oog de Beeldenis ziet. Figuur 30. Het Voorwerp omgekeerd, en voor het Glas gezien. De Lichtkegels van Wyderende Straalen, uit de beide uiteinden van het Voorwerp A, B, kruisen elkaar in C, en hun Straalen, na de Breeklingen Naderende geworden. Vereenigen zich in s en 5, daar de Beeldenis, door omgekeerd, schijnend; en, na die vereeniging weer Wyderende op het Oog D gevallen, dezelfde daar doen zien. Figuur 31. Evenwijdige Straalen vallen uit de Lugt op de Holronde Oppervlakte van het Water, en worden Wyderende. Figuur 32. Naderende Straalen vallen uit de Lugt op de Holronde Oppervlakte van het Water, en worden minder Naderende.. Figuur 33. Wyderende Straalen, die hun Wyderpunt buiten het Middelpunt van de Holronde Oppervlakte van het Water hebben, worden sterker Wyderende: die het binnen dat Middelpunt, en naderbij de Holronde Oppervlakte hebben, worden minder Wyderende als bij E.. Figuur 34. Breeking en beloop der Evenwijdige Straalen op de Holronde Oppervlakte van een Dicter Middelste ftof. Bijlagen Breeking ter beloop van Naderende Straal op de Holronde Oppervlakte van de Dichter Middelpunt. Bij het Holronde Oppervlakte, C het Middelpunt der Holrondeheid, b, e Loodlijnen op de Oppervlakte, ab, de Evenwijdige Straatlen, die in b en e naar de Loodlijnen bf, eg gebogen, en daar door Wyderende worden. Breeking ter beloop van Naderende Straal op de Holronde Oppervlakte van de Dichter Middelpunt. Bij het Holronde Oppervlakte, C het Middelpunt, bf, e Loodlijnen, ab, de Naderende Straal die in b en e naar de Loodlijnen bf, eg gebogen, en daar door minder Naderende worden. Verklaring Breeking ter beloop van Naderende Straal op de Holronde Oppervlakte van de Dichter Middelpunt. Bij het Holronde Oppervlakte, C het Middelpunt, bf, e Loodlijnen, ab, de Naderende Straal die in b en e naar de Loodlijnen bf, eg gebogen, en daar door minder Naderende worden. Verklaring Breeking ter beloop van Naderende Straal op de Holronde Oppervlakte van de Dichter Middelpunt. Bij het Holronde Oppervlakte, C het Middelpunt, bf, e Loodlijnen, ab, de Naderende Straal die in b en e naar de Loodlijnen bf, eg gebogen, en daar door minder Naderende worden. Verklaring Verklaring Verklaring Voorwerp Voorwerp Voorwerp AF B Gezicht, waar onder men 't Voorwerp met het bloote Oog uit zou gezien hebben. Hoek, waar onder men 't nu ziet, die merkelijk kleiner is, en daar door het Voorwerp ook kleiner zit. Figuur 538. Hoornrond Glazen doen de Voorwerpen minder zwaar. De Lichtkegel van Wyderende Straalen, uit het Straalpunt A, wordt door de Brekingen sterker Wyderende, en schijnt, Rechte lijn, het ingebeeld Wyderpunt in g te hebben; daar bij derhalve ook het Voorwerp, en bijgevolg zo veel nader dan in doet zien. Figuur 539. Wanneer de Voorwerpen Neder, dichtbij; ze in 't Middelpunt zijn van de Hoornrondbeeldzin. CE Hoornrond Oppervlakte; A derzelver Middelpunt: VERKLARING 'Ab, Ac, Wyderende Straalen van 't Voorwerp. A, die Loodrechte op CE vallende, bijgevolg zonder Breking doorloopt tot aan de andere Hoornrond Oppervlakte GH, doch, van de Loodlijnen Fq, Fp, afgebroken, sterker beginnen te Wyderen; en dus het Voorwerp in hun ingebeeld Wyderpunt s, en Nader bij doen zien. Figuur 4. Wanneer men ze Nader; dichtbij; binnen 't Middelpunt zyn. De Wyderende Straalen uit het Punt rechts en het Middelpunt A komende, verliezen bij de eerste Breking, daar ze in 't Glas vallen, wel een weinig van hun Wydering, maar verkrygen bij hun tweede Breking, om de grote Schuinsheid, daar ze mee in de Lucht vallen, en van de Loodlijnen Yd, Ff afgebroken worden, een groter trap van Wydering weer; zodat hun beloop wordt als de, fg; die uit het Punt rechts schijnen te komen, en daar ook het Voorwerp doen zien. Figur 41. Een Glas, aan de een zijde Holrond, aan de andere Plaat; heeft dog; in een welig minder mate, dezelfde Uitwerksels. De Plaat van de Vijfde Les, Plaat 55 3, moet geplaatst zijn tegenover de tekst. De Plaat van de Zevende Les, Plaat 1-10, moet geplaatst zijn tegenover de tekst. NATUURKUNDIGE LESSEN VAN DEN VERHEERDE. VYFTIENDE LES. Over het Licht. INLEIDING. Bij de Navigatie op de Zee, is het van essentieel belang om de richting van de Uitgevonden Land te kennen, en om te voorkomen dat men in de Dwarsstroming terecht komt. De Marijnen van het Oude waren genoodzaakt om een Wet te volgen, die ze Kompas had genoemd. Deze Wet was niet aan te tonen in de Kunstboeken die voorzien waren van het Kompas, dat had ze van generatie op generatie overgeërfd. Deze Wet luidde als volgt: Bij het Zon opgaan en ondergaan, en bij de Kompasrichtingen Noord en Zuid, is de Uitgevonden Land in de Breedte bijna nooit verder dan 2 Zeemijl verwijderd van de Kust. De Grijze Marijnen, die in de Tijd van de Vereeniging vroeg in de 17e eeuw zeevaarden, hadden een andere Wet, die ze Kruis had genoemd. Deze Wet was ook niet aan te tonen in de Kunstboeken die voorzien waren van het Kompas, dat had ze van generatie op generatie overgeërfd. Deze Wet luidde als volgt: Bij het Zon opgaan en ondergaan, en bij de Kompasrichtingen Noord en Zuid, is de Uitgevonden Land in de Breedte bijna nooit verder dan 2 Zeemijl verwijderd van de Kust. De Derde Wet, die in de 18e eeuw werd gegeven, was de Wet van de Oosterse Zeevaarders. Deze Wet was wel aan te tonen in de Kunstboeken, die voorzien waren van het Kompas, dat had ze van generatie op generatie overgeërfd. Deze Wet luidde als volgt: Bij het Zon opgaan en ondergaan, en bij de Kompasrichtingen Noord en Zuid, is de Uitgevonden Land in de Breedte bijna nooit verder dan 2 Zeemijl verwijderd van de Kust. QE Staat, Oe verder wij in't Onderzoek der Natuur en haar Werken voorzichtig, deren, hoe meer Stof wij vinden om verbaasd te staan over de grootheden en het getal der Wonderen, die wij daar ontmoeten. In de twee laatste Les hebben wij gezien, hoe alles in stand en wezen blijft enkel ongekrenkt bewaard in het midden van een Hoofdstroom, die in staat is om alles te kunnen verteeren, alles te verdrogen. V. DEEL, P nie-, Wonder- haar Voordelige- en van 't Licht. In een NHr-T Licht, zien wij allerhande Lichtsamen, zonder onderscheid, vervuld, en tot in hun binnenste doordrongen met Vuurdeeltjes, Zonder dat er echter iets geflopt werd en verloren ging door derzelver vrijwillige en uit hun zelf verkregen Werkzaamheid; om dat die Werkzaamheid, altijd uit haar eigen aard te Zwak, en als in ruimte leggend, niet verlevendigd en aangezet kan worden dan door middelen, welke de mens, onder zo veel andere bezielde wezens, die er nevens hem de uitwerkelijkheid van gewaar worden, al. De leen in handen heeft. Het zullen wij spreken van een Vloeistof, die door ons uit de diepste duisterheid in een enkeligen oogwenk tot die onbevooroordeelde hevigheid van Helder Licht over te brengen, ons bijna tot geheel andere mensen maakt, en, om te spreken, buiten ons zelf, en den nauwbepaalde omtrek van ons Wezen vervoert, om de verstaanbare voorwerpen al te gemoed te treeden, en dezelfde onder het bereik te doen komen van onze Zintuigen en vermogens. Dit Licham, dat ons deze onmisbare voordeelen te weeg brengt, waardoor ons daarenboven ook in staat, om onze Bewegingen veilig en met zekerheid te vervullen, en alles wat wij doen, metorde, en met de juiste maat en geschiktheid van kracht en werking, naar believen van iedere Zaak, uit te voeren. Het verft alle voortbrengselen van Natuur en Kunst met hun kleuren, en zet ze luster bij. Het vermenigvoudigt al het Geschapen, door er een schildery van te tekenen in de oogen van al wat adem haalt. Dit wonderbaar en bijna onbegrijpelijk zijn Aard en Wezen, hetwelk de Ouden voor een enkel minder bekend toevallig Eigenzaam of Hoedanigheid der Stoffen aanzagen, en hetwelk sommige zeer uitgezochte beroemde Schrijvers van deze laatste tijden, niet ten ontegen tot iets Geestelijks, iets Onstoffelijk, durfden noemen, als in een soort van Middelrang, tusschen Geest en Lichaam hebben willen plaatsen; dit Wezen, zeg ik, zoo bezwaarlijk te vatten en te ontwarren, wanneer men deszelfs Natuur en Verhoudingen doorgronden wil. Het Oog, de Orde des Schrijvers. lat zeg ik egter vry gemakkelijk berekenen; meet, onder Proefnemingen breed; als men zich te vrede houdt met alleen die Bewegingen van hetzelfde te onderzoeken, die ons het naast lagen, en den meeste in vroeding en aandoening hebben op onze Zintuigen. Zien wij ons dan genoodzodigd, om, ter beantwoording van sommige Vragen van enkele Nieuwsgierigheid, ons met verre rekeningen te vergenoegen, en met Redeneringen, die een tamelijk goeden zin, dog ook niets meer, vertonen. Stukken echter, bij wiens oplossing wij meer belang hebben, kunnen wij met recht zeggen, dat wij voorzien zijn van Kennissen, die merkelijk zekerer zijn, en op betere gronden rusten. Om van beiden met gevoeglijke Orde te spreken, zullen wij voor eerst onderzoeken, wat eigenlijk het Licht is; waar het zijn verblijf en zitplaats heeft; en op welke een wijze het uit zijn Bron voortkomt, en zich door de ruimte, die het verlicht, verspreidt. Ten anderen zullen wij de Streklijnen in beeld nemen, die het in zijn Bewegingen uit eigen aard gewoon is te volgen; door welke middelen men het van Loopstreek kan doen veranderen; en de wegen, die het neemt, als het van zijn gewone Streklijn gedwongen wordt af te wyken. Verder zullen wij het Licht zien te ontbinden, en doen zien welke Eigen eigenschappen deszelfs bijzondere Delen bezitten, wanneer ze van elkander gescheiden en afgezonderd zijn. Zonderd zyn. In eindelijk zullen wij de voorheen genoemde uitwerking kortelijk beschouwen, welke de lichtrichel, het zweet en de samengetelde veroorzaakt, zowel op ons zintuig, het oog, als door middel van de werktuigen, die of tot ondersteuning, of tot vergrooting en versterking van het gezicht, dienen kunnen. A 3, EERS- XY. LES. A. A. DE KEL. Dit concept is vrij zinnelijk. DE NATUUR wordt, op hetzelfde ogenblik aan het andere eind die werking doen gewaar worden; gelijk een bouten balk of ijzeren rood den slag van den hamer, die op een van haar uiteinden staat, zonder enige minuscule vertraging, die men merken kan, overbrengt; of gelijk men de boekjes van een ivoren bal eensklaps door een groot aantal van dergelijke bollen, die, alle met hun middelpunten, in dezelfde lijn, elkanderen raken, ziet overgaan. Dit geluid is niet kwalijk aan de beweging van het licht, die ogenblikkelijk en als in een enkel tijdperk schijnt te gebeuren; dewijl wij hetzelfde hier op de aardbodem wegen van ongemeen verre uitgevaagdheid zien doorloopen in zo kort een tijd, dat men bijna de hoop en het voornemen, om die te meten, heeft opgegeven. Dit was het Gevoelen, dat DESCARTES zig gevormd had over de Natuur van het Licht, en de wijze waarop het voortgeveld en zich verspreidt. Een Gevoelen, 't welk zommerige Veranderingen heeft moeten Ondergaan, om dat men in vervolg van Tijd Zekere ontdekkingen gedaan heeft, die zulks | noodwendig vereischen; maar een gevoelen echter, wiens algemeene Grond en Beginfelen, die nogthans ongekrenkt en standende blijven kunnen, mij zoo natuurlijk, zoo aanzienlijk, en zoo wel geïcht, om er de Verklaringen door op te lopen, voorkomen, dat ik me zou wagen, om te zeggen, dat hetzelfde het Gevoelen geweest zou zijn van alle Natuurkundigen, indien zulks niet door enige bijzondere Belangens en inziens waren belet geworden. NEWTON zelf zou misschien hebben kunnen beginnen om het te omwisselen, indien een Waarheid biedende Middel was in de oneindige Uitgebreidheid der Hemelen hem bereikbaar had ge scheenen met het Stevelfest van de Natuurwetten, of zoo hij ronduit had durven zeggen, dat het Licht een Wezen was, dat geen weerstand bieden kon. Volgens het Gevoelen van die Grooten Man, en dat der Natuurkundigen, die zijn Be- XV. LES. 3. A F- DERL. 8 DE NATUUR- baare andere kanten zoo helder door, dat het onmogelijk is daar aan te twijvelen, zoo dan men zich niet de moeite geeven wil, om volgens de meest aangenomen en alom erkende Grondbeginfels der Natuurkunde te redeneren. Waarom, bij voorbeeld, kan men niet vlak tegen de Zon opzien ? Waar- om kunnen mensen, die een zwak gezicht hebben, niet dan met ongemak over de sneeuw : of een witte grond gaan met open oogen? Hoe komt het dat iemand, die gewoon is. in een Vertrek, dat zeer duidelijk gemaakt is, te slapen, eerder dan naar gewoonte wakker wordt, als men de Blinden van zyn vensterladen vergeet heeft te fluitsen? Bewijzen alle deze en dergelijke Uitwerkelijkheden niet, dat het Licht ons aanraakt en treft, ons een levendig gevoel verwekkend, ons zelfs kwetzen kan, indien zyn aandoeningen op een minder gevoelige wijze geschieden, of te heftig en geweldig zijn: en wat anders dan een ware Stof kan zich op zulk een wijze op onze Lichamen doen gevoelen en Zijn gewaarwordingen veroorzaken? Het gevoel dat het Licht ons aanraakt, is dus niet slechts een soort van beslag op onze zintuigen, maar een ware fysieke werking. Het licht is daarom zichtbaar, om dat het op ieder oogencentra en zonder ophouden, een half rond veld van licht creëert, dat mogelijk meer dan twee mijlen breed is, met haar lichtende uitvloeiingen wervelt. Het licht derhalve, of dat geen, 't welk en door ons de Voorwerpen doet zien en onderscheiden, is, volgens dit gevoelen, nu eens een verlichting. Hemelse Zelfstandigheid, die uit Zon en Sterren voortkomt; dan was een Aardse Stof, die door Ontbranding ontzwemt en losgemaakt wordt. Maar uit welke Bron z ook haar oorsprong heeft, ze vliegt zo Moos voort met een snelleheid, die geen weergave heeft, en haar Deeltjes kunnen tot zo grote een fijnheid verdeeld, zo vermaakt worden, en zich zo ver wijd en zijd uitbreiden, dat ze in staat zijn om Omtrekken te vullen, waar men verbaasd over staan moet, als men de kleine ruimte, waarin ze te voor zijn besloten waren, in acht neemt, en den korten tijd, die er vereist wordt, om hen zich zo geweldig te doen uitzetten, en zulke uitgestrekte Ruimten te doen beslaan. Indien ik een van deze twee Gevoelens zou moeren kiezen, beken ik ronduit, dat Gedichten de waarachtigheid mij zou doen overwegen tot het Eerste. Dit heeft echter ook zijn zwaarigheden, die ik geenszins van veel, Vormen ben te ontveinzen; en, zou ik het ondergeschikt maken, zou ik het niet doen, dan met die beperkingen, en die veranderingen, welke de Ondervinding en Waarnemingen geleerd hebben, dat er noodzakelijk in gemaakt moeten worden, en welke De Essentie CARTES zich niet nagelaten zou hebben; om er, overeenkomstig met zijn Leerregels en wijze van redeneren, in te maken, in. 