title: Annales Academici
creator: None
text: Zijne 'universale medicina' is een kort begrip van de toenmalige onwetenschap, natuur- en praktische geneeskunde, en in het werk 'de abditis rerum causis' erkent men het streven naar een betere waardering der ontleedkunde. Forbnbl tracht bomaliek de verrichtingen der organen van hunnen bouw, van hunne samenstelling tot elementaire deelen, welke men vervolgens afleidt. Maar het kan niet anders of de ontleedkunde, en natuurkunde, en hare toepassing op de ziekte-kunde moeten nog hoogst gebrekkig blijven. Daarenboven kunnen zelfs de helderste hoofden van die tijd zich nog niet aan den invloed der dogmatiek van Galenus ontrekken; en de overige schrijvers van het einde der zestiende eeuw brachten het hoogstens tot het betwijfelen der traditionele leerstellingen. Een voorbeeld daarvan vinden wij in de toenmalige ontstaande, ironische spreuk: "Pulsus bonus, urina bona, et aeger moritur." En wat konden inderdaad de anatomie en de physiologie voor de pathologie zijn in een tijd toen men, naar de leer van Galenus, de nieraderen uit de lever liet ontspringen; toen men uit de urine, welke uit het bloed door de nieraderen afgescheiden werd, den toestand der zoogenoemde "natuurlijke krachten" en uit den slagaderpols den toestand der "levenskrachten" meende te kunnen beoordeelen. Dit enkel feit is voldoende om den grooten invloed der anatomie en physiologie op de algemene pathologie aan te tonen. Men vond na den dood de slagaderen ledig, de aderen met bloed gevuld. In verband met anderen bespiegelingen ontstond daarom de theorie, dat de "fijne levensgeesten" in de slagaderen bevat en bewogen worden; terwijl in het bloed der aderen de "natuurlijke krachten" huisvesten, welke de lagere stoffelijke verrigtingen van het lichaam beheerschen. Een hele tot in het belachelijke uitgebreide polsleer, en een lijst van tekeningen, om uit den aard der urine, den toestand van het bloed in de aderen te erkennen, welke onze tegenwoordige uroscopen met eerbied zou vervullen, waren er de gevolgen van. Gij gevoelt het, G. H., dat de ziektegeneeskunde den grondslag miste, waarop zij alleen rusten kan: uitgebreide en juiste anatomisch-physiologische kennis. Wij kunnen dan ook gerust het tijdperk van herleving der ziektegeneeskunde laten aanvangen met de ontdekking van den bloedsomloop door Harvey, in het begin der 17e eeuw, al is die tijdsbepaling eenigzins willekeurig, daar er, gelijk wij aantonnen, reeds in de zestiende eeuw sporen van vooruitgang te vinden zijn op den goeden weg, welke door Vesalius voorbereid werd. De uitsluitend ontleedkundige studie, daargelaten dat zij thans eerst op de juiste wijze begonnen, waren niet voldoende, om den magtigen invloed uit te oefenen, welke zich na harvst zal doen gevoelen. Wij zien dan ook nog juist voor het keerpunt, dat wij aannamen, in Paracelsus en Tan Helmont voorbeelden van hetgeen de geneeskunde wordt in handen van mannen, die, schoon zij overigens door genialen aanleg, door geleerdheid en scherpzinnigheid uitmunten, den ontleed- en natuurkundigen hefboom missen, om de geneeskunde voorwaarts te bewegen. Ik zou te uitvoerig moeten worden, wilde ik een voldoende schets geven van het stelsel van Paracelsus. Genoeg zij het, op te merken dat hij het toppunt voorstelt der romantisch-idealistische richting. Zijne algemene pathologie is een der wonderlijke ontologische gevoelens. De ziektemakende invloeden worden allen als entia (astrorum, naturalia, animalia, etc.) ge-personificeerd; de grondslagen der geneeskunde zijn de philosophie, de astronomie, de alchemie, en de deugd. Voor de ontleedkunde koestert Paracelsus een diepe verachting. Hoort slechts zijne uitspraken: "Wat nuttigt de arts in Caduceus, dat hij weet waar het hart ligt?" "Of ik al schon aan anatomie weet, wat het is ictericia aan?" "Dat is het rechte boek, uit welke de anatomie (d. h. de Erkenning van het Wesens van het Leven) volgen kan: Dat de Mensch weet van de Elementen en Microcosmi Substantie, Proporties, enz." De wijsgeerige geschiedschrijver mag nu een andere opvatting van personen en meningen hebben, dan hij die uitsluitend hare verhouding tot den toestand der wetenschap in onzen tijd nagaat; wij geloven toch, dat men over een pathologie als die van Paracelsus, moeilijk een medelijdenenden glimlach kan onderdrukken. Zij moest noodzakelijk voeren tot de afdwalingen waartoe de navolgers van Paracelsus vervielen, en waarvan de Engelse geneesheer Robert Pludo, een tijdgenoot van Bacon van Vrugtal wel het sprekendste voorbeeld oplevert. Deze toch beschouwde de ziekten alleen als gevolgen der zonde, en van een aantal uitvoerig beschreven daemonen; terwijl dan ook de eigenlijke geneesmiddelen slechts in het gebed en in de genade Gods gevonden worden. Voor ons doel is het echter genoeg op te merken, wat er van de ziekte-kunde, zonder ontleed- en natuurkundige grondslag, wordt Digitized by Google 182 W. K. S. T. K. R. en schonste, bewijsbaarste der navolging van Paracelsus, van van Hium zou ons helaas leeren. Hypothetische beleedigingen van eene geestelijke wereld nemen in zijn leerstellingen de plaats in van ziekteoorzaken, welke men tegenwoordig in de fijnere veranderingen der organen en weefsels, door microscopisch en chemisch onderzoek naspoort en meer en meer ontdekt. De kennis van den bloedsomloop is door Huxley zoo schitterend in het licht gesteld, de weldra volgende ontdekking van den duiveltje, het nauwkeurig onderzoek naar den bouw van het hart, de lever en de klieren door Lavoisier, glisson, Cowper, e. a., de toepassing van het microscoop op het onderzoek van het dierlijk lichaam door Leeuwenhoek en Malpighi, de experimenteel-physiologische proeven over de onzichtbare huiduitademing door Santorini, over het werktuigelijke der bloedbeweging, en de dierlijke beweging in het algemeen door Borghi, de glansrijke ontdekkingen in de physiologie der voortplanting en ontwikkeling door Reijner en Goeze en Johann Heinrich Fremy zijn enkelo lichtpunten, welke wij in het tijdperk van de wedergeboorte der geneeskundige studien in de zeventiende eeuw opmerken. Voegen wij er bij dat de geheele geest van onderzoek en redenering een gewenschte verandering had ondergaan. In plaats van bespiegeling en opbouwing a priori, ontstond het streven naar onbevangen natuuronderzoek, en toepassing daarvan door gevolgtrekkingen, welke op nieuw aan waarneming en proeven werden getoetst — in een woord: de anatomisch-physiologische richting was voor goed als de ware erkend, en zou ook weldra op de ziektekunde haar magtigen en nuttigen invloed doen gevoelen. Dat die invloed eerst in het begin nog gebrekkig bleef, dat een gebrek aan begrip aan de ene, overdrijving aan de andere zijde tot nieuwe verwarring, tot vermaeuwde stelsel makerij moesten leiden, is niet te verwonderen. Wij kunnen het niet vreemd vinden dat er een eenzijdige en dogmatische lectuur ontstond, de zo genoemde 'iatrochemische school' der geneeskunde, welke van François Delbet, eenigen tijd hoogleeraar te Leiden, afstamt; dat de ontdekking der bloedbeweging, en andere werkplaatsen in het lichaam, tot overdreven toepassing voerde, waardoor de 'iatromechanica' zich ontwikkelde, vooral onder de handen van Borbely en Babbage; noch dat de onderzoekingen over de prikkelbaarheid van het zenuwstelsel, en van andere delen des lichaams, een nieuw vorm van vitalisme in het leven riepen, vooral door Haller en Brown vertegenwoordigd. Genoeg, dat de kracht der vroegere dogmatiek gebroken was, dat ontleed-, natuur-, en scheikunde als de grondslagen der ziekte kunde zijn erkend. Zonder de meeningen der zoo even genoemde scholen in bijzonderheden na te gaan, hetgeen ons te ver zou afleiden, willen wij nog opmerken, dat vooral in de 'Institutiones medicae' van onzen beroemde landgenoot Borbad, de invloed der anatomisch-physiologische richting is op te merken. Die 'Institutiones' zijn een proeve van een algemene ziekte kunde in verband gebracht met anatomie en fysiologie. De ontdekking der bloedbeweging heeft tot een ruimere toepassing geleid. Men heeft beweging, in den uitgebreidsten zin, opgevat als een eigenschap der levende lichaamdeelen. Storingen van die beweging veroorzaken ziekten. Niet LOUIS von HAMMEN, Zie H.J. HALBESMA. Verl. en Mededeel der Kon. Akad. van Wetensch. Afd. Natuurwetenschappen, Deel XIII. Digitale versie van de originele tekst. In de stilstand van het bloed bij ontstekingen vindt men er een voorbeeld van. Ziedaar een der grendslagen der jatrochemische school. Maar niet altijd kon men schijnbaar zoo duidelijke anatomisch-physiologische verklaringen van ziekten geven, ook al nam men de scheikunde te hulp. Een tal van scheikundige verklaringen van het gezonde leven, en van het ontstaan van bedorven vochten, toonen den gebrekkigen toestand der toenmalige scheikunde aan, en leeren ons dat de "Institutiones medicae" nog slechts een eerste poging waren om de algemene ziektekunde op de ontled- en natuurkunde van het menschelijk lichaam te grondvesten. In het laatst der zeventiende en in de achttiende eeuw deed zich de invloed der nieuwe ontdekkingen vooral in drie richtingen gevoelen: in de mechanische levenstafattung, waarvan ik het kenmerkende reeds met een enkel woord besprak; in de vitalistische beschouwingen, en in het animisme, dat door den Duitschen geneesheer Georg Ernst Stahl (1660 - 1744) in het leven werd geroepen. De vitalistische beschouwingen waren een gevolg van de meer en meer toenemende kennis der weefselvorming en der zenuw prikkels, waarbij men trachtte het gezonde en zieke leven als een gevolg der voortdurende werking van, en terugwerking op prikkels te verklaren. De namen van Hopfmann, Brown e.a. zijn aan die richting verbonden; de woorden sthenie, asthenie, irritatie, depressie e.a. nog steeds in gebruik, herinneren er ons nog dagelijks aan. Het animisme eindelijk was eerder een reactie tegen de anatomisch-physiologische richting, en herinnert aan het idealisme van van Helmont. Toch had het een diepen grond, want Stahl zag terecht het nog zo gebrekkige der mechanisch-chemische beschouwingen, en der vitalistische verklaringen in. Toch een stelsel willende bouwen, verviel hij tot de psychiatrische theorie. De ziel, niet alleen bedeeld met de hoogere geestvermogens, maar ook met veelzijdigen invloed op het stofwisselingsproces; de ziekten, afhankelijk van afwijken, verkeerde begrippen der ziel omtrent het lichaamsregime — ziedaar den hoofdbehoud der leer van Stahl. Men mag hem niet geheel op een lijn stellen met Paracelsus en van Helmont, daar Stahl de ontleed- en natuurkunde niet miskende. Hij was eerst een aanhanger der mechanische beschouwingen van Boerhave; maar niet voldaan met de nog geringe opheldering, welke deze over de levensprocessen geven konden, trachtte hij door spiritualistische theoriën zijn voorstellingen omtrent het gezonde en zieke leven duidelijker en vollediger te maken. Maar wij behoeven het niet met vele woorden aan te tonen, dat door die theoriën niet het ware licht voor de ziektekunde ontstoken werd, dat zij integendeel de deur openden voor onvruchtbare spiegelingen en voor een verderfelijk mysticisme. Op die wijze bleef in de zeventiende en achttiende eeuw de invloed der anatomie en physiologie op de ziektekunde nog beperkt. Bespiegelingen en stelselmaakerij moesten aanvullen, wat er ontbrak, om de ziektekunde tot een gesloten geheel te vormen. Dit is ook niet te verwonderen, want er ontbrak nog een voornaam middel om de beoefening der ontleedkunde vooral dienstbaar te maken aan de ziektekunde. Men redeneerde op grond van ontleedkundige gegevens, en de resultaten van physiologische proeven, over het ontstaan en het verloop van ziekten; maar men verzuimde de ziekelijk veranderde lichaamsdeelen zelf naauwkeurig te onderzoeken. De ziektekunde bleef nog steeds meer of min ontologisch; de ziekten werden nog te veel als abstrakte wezens beschouwd; de gewichtige waarheid, dat elk ziekelijk verschijnsel van een organische verandering der weefsels afhangt, was nog niet uitgesproken; de ziektekundige ontleedkunde en weefselleer moesten zich nog ontwikkelen. Daartoe was het ontstaan der weefselleer van het gezonde lichaam een vereiste, en het genie van Bichat schept in het laatst der achttiende eeuw een algemene ontleedkunde, gelijk hij haar noemde, de kem der latere histiologie. Reeds vroeger hadden zich echter voorboden van het naderende licht der ziektekundige ontleedkunde vertoond. In het midden ongeveer der zeventiende eeuw verscheen het "Sepulcretum anatomicum" van Bonet, waarin de ziekelijke veranderingen, in lijken gevonden, voor zover men die toen kende, vermeld worden. Een halve eeuw later zagen we de "Epistola de sedibus et causis morborum per anatomen indagatis" van Joh. Baptist, waarin deze onderzoekt of en waarom bepaalde ziekten bepaalde lichaamsdelen aantasten. MORGAN het licht; maar de ruime beoefening der ziektekundige ontleding- kunde bleef bewaard voor Bichat, die zoo terecht als het tweede keerpunt in de ontwikkeling van de anatomisch-physiologische richting der geneeskunde beschouwd wordt. De titels van zijn boeken: "Anatomie générale, appliquée à la physiologie et à la médecine" en "Recherches physiologiques sur la vie et la mort" zijn bewijzen genoeg van de grote verwachtingen, welke hij van de weefselleer en de ziektekundige ontledingkunde voor de ziektekunde koesterde. Dat hij zich daarin niet beduvelde, leert de geschiedenis der geneeskunde in deze eeuw. Na hem toch is het bestuderen der weefsels in gezonde en zieke toestand, in verband met de fysiologie de erkende grondslag der ziektekunde geworden. De voortgaande verbetering der microscoop, en der overige hulpmiddelen van onderzoek maakten weldra een snelle uitbreiding der histologische kennis mogelijk. De scherpzinnige en geniale beschouwingen van Schleiden en Schwann over het ontstaan der weefseldeelen van planten en dieren uit overeenkomstige elementen, cellen genoemd, en de kennis van de verdere ontwikkeling en de veranderingen dier cellen verschaffen daarbij een inzicht in de samenstelling en de verrigting der weefsels en organen, waarvan men vroeger geen denkbeeld had. Weldra blijkt ook het gewicht dier cellenleer, zoo als van elke anatomisch-physiologische ontdekking op de ziektekunde, want Virchow toont aan, dat de cellen, of de daaruit voortkomende weefseldeelen, ook het uitgaand punt zijn der zieklijke veranderingen in het factieve schaam, waarvan de uiteindelijke verschijnselen gedurende het factieve huidafzettingen. Ontstaat een ziektekunde, welker grondslag in de kennis van de ziekte van de cellen gelegen is; en sommige gevallen en handboeken van de vroege jaren kunnen de ongegrondheid van de vrezen bewijzen van fanatieke, die meenden dat de algemene ziektekunde onder de opengeschoven van patiëntenpathologische anatomische onderzoekingen verstikte was. De histologische, physiologische opvatting van de levensveranderingen, zowel in gezonden, als in zieken toestand, is thans het onvervreemdbaar eigen domein van de geneeskundige wetenschap geworden. Denkt men daarbij aan de uitbreiding van de hulpmiddelen van ziekenonderzoek gedurende het leven, welke eveneens op natuur- en scheikundige kennis gegrond zijn, welke slechts door natuur- en scheikundige, anatomische en physiologische studie begrepen, toegepast en uitgebreid kunnen worden, dan moet men ongetwijfeld de heilzame invloed der nieuwe richting in de geneeskunde erkennen. En welke is met koos woorden die richting? Zij is geene andere dan die der natuurwetenschappen in het algemeen, waaronder en proefneming, natuuronderzoek in den uitgebreidsten zin des woords, zonder voorliefde voor bestaande meeningen, zonder toegeven aan de ingeboren neiging om het gehele kosmische ter tellurische leven te verklaren, hetwelk, hoe begrijpelijk en zelfs prijzenswaardig in oorsprong, de denker in den doolhof der bespiegelingen en van het mysticisme leidt. Zo ongeveer wijden wij aandacht, schoon wij ons met de vraag naar de oorsprong van de algemene ziektekunde bezig hielden, onwillekeurig een doorloopend betoog geleverd van het hoge nut en den grooten invloed van de ontleedkundige studie voor de geneeskunde. Het zal daarbij duidelijk geworden zijn, dat de ontleedkunde niet in den beperkten zin moet opgevat worden, welke van oudsher aan het woord gehecht is, maar dat er veel de gehele omvang der stelselmatige 'plaatsbeschrijvende' ziektekunde en histologische anatomie mee bedoeld wordt. Wij zagen de ontwikkeling van de geneeskundige wetenschap hand aan hand gaan met die van de ontleedkunde, en het zal u zijn gebleken waarom de algemene ziektekunde vloeiend standvastig is, en onmogelijk een afgescheiden geheel van wetenschap kan zijn; waardoor zij telkens van gedaante veranderen moest; waardoor, hetgeen men thans aan beginnende beoefenaars van de geneeskunde onderwijst, weinig meer gelijkt op de 'instituties medicae' van Hippocrates, op de 'pathogenesis' van RuSs, of op de 'algemene pathologie' van Gallius. De reden is daarin gelegen dat de algemene ziektekunde, in elk tijdperk van de geneeskundige wetenschap, de uitdrukking is van den graad van haar ontwikkeling, van de mate der verkregen kennis. Hoe gebrekkiger die werkelijke kennis was, des te meer nam de algemene ziektekunde de gedaante aan van een afgerond stelsel, waarbij zij van elders, vooral uit de onuitputtelijke bron der bespiegelende wijsbegeerte, ontleenen moest, wat zij zelve niet bezat. Hoe helderder het licht der anatomisch-physiologische studie begint te schijnen, des te meer wordt ook de ziektekunde ontleed- en natuurkunde van den zieken mensch, maar nog tot in het begin derze eeuw, behoudt zij veel van haar dogmatisch en bespiegelend karakter. Geen wonder dat de snelle en ingrijpende vooruitgang der ziektekundige ontledkunde en weefselleer in den loop dezer eeuw, welken ik in het kort schetste, ook tot een tijdperk van omkeer en hervorming in de ziektekunde leidde, en gij zult u het ontstaan der verwarring, waarvan ik in het begin sprak, kunnen voorstellen. Die verwarring was echter geen blijk van het verval der ziektekunde, maar van haar nog niet erkenden vooruitgang, en thans zullen wij trachten te omschrijven, wat het onderwijs in die wetenschap tegenwoordig voor den studerende zijn kan. Om uit de betekenis der algemene ziektekunde voor de geneeskunde duidelijk te raken, weet ik niets beters te doen, dan haar de naam te geven, welke een Hoogleeraar dezer Akademie aan zijn uitmuntend handboek der logica gaf: de weg der wetenschap. Wat de logica, op die wijze behandeld, voor de wetenschap in het algemeen is, moet voor de geneeskunde in het bijzonder de algemene ziektekunde zijn. Zij omvat het onderwijs in de grondslagen der geneeskunde, en zet de methode uiteen, volgens welke deze moet worden beoefend. Van haar studie hangen het juiste inzicht in den tegenwoordigen toestand der wetenschap, en de mogelijkheid om haar ontwikkeling te bevorderen, voor een groot deel af. Zij heeft voor de geneesheer in het bijzonder dezelfde hooge waarde, welke uitgebreid en grondig voorbereidend onderwijs voor de wetenschappelijke mens in het algemeen heeft. Door haar onderscheidt zich de wetenschappelijke geneesheer van de routinier, die, alleen op gezag of door ruwe ervaring, groepen van ziekteverschijnselen en geneesmiddelen heeft leeren kennen. Sal echter de algemene ziektekunde den genoemden invloed uitoefenen, dan moet zij zich nauw aan de ontleed- en natuurkunde van den mensch aansluiten, dan moet haar grondslag de ziektekundige ontleedkunde zijn. Niemand was van die waarheid meer doordrongen, en gaf er door woorden en werken meer blijken van, dan mijn uitstekende voorganger, de hooggeschatte schroedeer van der Kolk. Reeds in zijn Observatie aanatoomisch-pathologisch en practisch argumentum in 1826 te Amsterdam verschenen, vindt men er de krachtigste bewijzen van. "Hilam pathologicam explicationem sine Anatomiae et Physiologiae cognitione, esse vanam et vacillantem" — zoodanig luidt het in de inleiding van dat werk, en de daarin vervatte onderzoekingen over longziekten toonen aan, hoezeer hij ziektekundige ontleedkunde beoefende, en aan de kennis der ziekteprocessen dienstbaar maken kon. Ook zijn inaugurele redevoering te Utrecht in 1827 uitgesproken, was aan hetzelfde onderwerp gewijd. Later beletten ook zijn omvangrijke werkzaamheden in andere richtingen, vooral in de psychiatrie, hem niet, om herhaaldelijk toepassingen van ziektekundig ontleedkundig onderzoek op de ziektekunde bekend te maken. Veel inaugurele dissertaties onder zijn leiding bewerkt, zijn er de bewijzen van; en nog veel weinige jaren, in 1858, zette hij de kroon op zijn werk, door het uitgeven der onderzoekingen over het fijnere samenstel en de werking van het verdelende merg, en over de naaste oorzaak der epilepsie, en haar rationele behandeling. Een schooner bewijs voor de opheffen welke de ontleedkunde aan de ziektekunde kan geven, zou moeilijk te leveren zijn; en al kon het werk slechts dienen om den weg aan te toonzen, welke men bij de studie der ziektekunde bewandelen moet, toch zou het een erezuil blijven voor de nagedachtenis van schroedeer van der Kolk. De algemene ziektekunde moet dus trachten toepassing van anatomie en physiologie te zijn. Maar daarbij kan zij groot gevaar loopen uitslijtend en eenzijdig te worden. Het gebrek aan onze kennis in nog zo vele opzichten kan de aanleiding zijn, dat, even als vroeger, bespiegeling en stelselmakerij trachten aan te vullen, wat aan degelijk inzicht ontbreekt. Op die wijze ontstaat een nieuwe dogmatiek, even nadeelig, en nog minder vergeeflijk, dan die der oudere ziektekundigen. Wij vinden er in onze dagen voorbeelden van. De snel ontwikkeling der ziektekundige ontledkunde, het onverwachte licht dat zij over een aantal ziekten verspreidde, leidde velen tot een bijna uitsluitende beoefening van die wetenschap. De zoogenoemde cellulair-pathologie ontstond op die wijze, en haar behandeling in sommige geschriften, trouwens niet die van haar geniale stichter Virchow, maar van sommige voorbarige navolgers, leert hoe eenzijdig en dogmatisch de ziektekunde op die wijze kan worden. Tegenover de cellulair-pathologie verhief zich een richting, welke het ontstaan van ziekteprocessen voornamelijk van gestoorde zenuwwerking afleidt, en meer het bestuderen der zenuwverrichtingen, dan van de ziekelijk veranderde cellen na den dood wil bevorderen. Dat beide streven eenzijdig is, dat de kennis der ziekelijke veranderingen in de weefseldeelen, zoowel als die der zenuwwerking uitstekende hulpmiddelen, maar elk op zichzelf geen voldoende grondslag der ziektekunde zijn, zou gemakkelijk aangetoond kunnen worden. Doch er is nog een gevolg van de uitsluitend ziektekundig-ontleedkun- dige studien in onzen tijd op te merken. Dat bestuderen van zieke orga- nen, dat nasporen van de wijze, waarop zich ziekelijke vormsels uit de normale ligchaamsdeelen ontwikkelen , dat zoeken naar physische en che- mische herkenningsmiddelen voor bepaalde ziekten , zou , volgens een aantal Digitized by Google 190 W. K 8 T E R g(snee^UQdigen , den geest te veel van den zieken menscli afleidea^ ohp hem uitsluitend belang doen stellen in de ontleed- en aeheikunde zijoer ligchaamsdeelen. Daarenboven bestaan er zeer vele ziekten, waarbij wi^ slechts de groepen van verschijnselen gedurende het leven, en somtijds de verwijderde oorzakelijke aanleidingen kennen, zonder dat wij tot nog toe in het lijk duidelijke organische veranderingen vinden. De kennis en de behandeling dier ziekten zijn voor den geneesheer van even groot belang, als die eener organiscbe hart- of nier-ziekte; maar daartoe helpen hem zijne ontleed- , natuur- en scheikundige kennis weinig. Daarvoor heeft hij behoefte aan een gescherpt waarnemings- en redeneervermogen , en aan kennis van den mensch als maatschappelijk , zedelijk en godsdienstig we^ zen. Een ruime blik, een praktische takt, een beschaafde en humane omgang met lijders zullen den geneesheer in vele gevallen van meer dienst zijn, dan de naauwkeurigste kennis van de ontwikkeling der kankercel- len , of van de scheikundige reactien der uitgescheiden stoffen. Ook in ons vaderland is de richting, welke minder met die uitgebreide ontledings- en natuurkundige studie ingenomen is, niet onbekend. Zij namelijk in de handen van de kundige en eerwaardige heer HOBSON een bepaalde vorm aan, welke onder den naam van anthropolgie algemeen bekend is. Schoon deze de grote aanwinsten der geneeskunde door de ontledings- en natuurkundige studie niet ontkent, wil zij toch bij het onderwijs in de voorbereidende geneeskundige wetenschappen, niet bij voorkeur ontledings- en natuurkundig onderwijs maken. Zij verlangt bovenal historiestudie; kennis van den invloed welke zedelijkheid, gods-diens en hygiëne in de maatschappij uitgeoefend hebben en kunnen uitgeoefenen; zij is meer tot psychologisch, dan tot experimenteel-fysiologisch, meer tot subjectief ziekenonderzoek, dan tot pathochemische naspeurings geneigd. Zij beoogt vooral de maatschappelijke vorming, en de algemene ontwikkeling van de geneesheer. Het kan mijn doel niet zijn om de genoemde meningen te leveren. Ik gaf er u slechts een korte aantekening van om u te doen gevoelen, hoe groot de eisen zijn, welke men aan het onderwijs in de algemene ziekte kunde mag stellen, en voor hoe verachterde opvattingen het beschikt is. Gij zult het reeds opgemerkt hebben, dat ik bij voorkeur vereenig met de anatomisch-physiologische richting, dat ik van een verstandig en op ruimeng schaal voortgezet onderzoek der fijne weefsels en organen, de meeste opklaringen verwacht omtrent ziekteprocesse en verschijnselen. In dat opzicht zal ik voorzeker de voetstappen van mijn waardige voorganger drukken. Het moet, mijns inziens, het streven van het algemeen ziektekundig onderwijs vooral zijn, de aanstaande geneeskundigen te doordringen van de overtuiging, dat de organische weefselveranderingen de bron van alle ziekten zijn; dat slechts een nauwkeurige kennis van die veranderingen door ontledings- en scheikundig onderzoek ons een helderder inzicht in de stofwisseling, onder ziekelijke verhoudingen, kan geven; dat men, als het ware, bij het waarnemen van een groep ziekteverschijnselen, zich het beeld van het veranderde weefseldeel, en hunner gewijzigde werkingen duidelijk voor ogen moet trachten te stellen; in een woord, dat men, om de uitdrukking van Virchow te bezigen, mikroscoopisch moet leren denken. Meen niet dat ik daarmee alles gedaan zoude rekenen. Ik sprak slechts van de algemene richting van het onderwijs. Maar niet alleen dat de onvolkomenheid van onze kennis de biologisch-physiologische grondslag van de geneeskunde nog gebrekkig maakt — men zou toch terecht eenzijdig genoemd worden, wanneer men alleen pathologische anatomie en fysiologie bestudeerde. Tot de taak van de algemene ziektekunde behoort ook het geven van logische begrippen over oorzaak en gevolg bij de zodoende samengestelde ziekte-processen; van juiste denkbeelden over de werking van kosmisch-tellurische invloeden als ziekteoorzaken, en het daarvan afhankelijke ontstaan van endemische, epidemische, miasmatische en contagieuse ziekten. Zij moet verder de algemene wetten van het verloop en de uitgangen der voornaamste ziektegroepen doen kennen; het gemeenschappelijke in de verschijnselen bij verwante ziekten doen opmerken, en de geneeskundige het middel aan de hand geven, om juist te oordelen en te handelen in de niet zeldzame gevallen, waar groepen van ziekteverschijnselen zich aanbieden, welke bij moeilijk onder te brengen onder een der namen van het grote nosologische stelsel zou kunnen vereenigen. Dat haar gebied daardoor zeer uitgebreid wordt, dat zelfs de geschiedenis en de psychologie haar nu en dan moeten verleenen, behoeft geen nader betoog. Aldus opgevat zal de algemene ziektekunde het verwijt ontgaan, dat zij tegenwoordig te veel ontleedkunde der zieke lichaamsdeelen is. Want wij kunnen het niet ontkennen dat de antropologische richting een waarschuwende stem is; en, schoon zij naar onze mening de anatomisch-physiologische studie niet op haar recht waarde schat, en zich laat verschrikken door de misplaatste vrees voor het ontstaan van eenzijdige anatomie, physici en chemici, die den zieken mensch niet meer begrijpen, haar gronddenkbeeld is schoon en waar: de geneesheer moet niet alleen anatoom en physioloog, maar ook veelzijdig ontwikkeld mensch zijn. Toch vrezen wij niet tot de ruimste beoefening der pathologische anatomie en chemie, en physiologie op te wekken, als de ware grondslagen der ziektekunde. Die studie kan de geneeskundige alleen tijdens zijn vorming in die mate beoefenen, als voor zijn ontwikkeling noodig is. Daartoe kunnen hem geschikte werkplaatsen en voorwerpen, en verstandige leiding, van grooten dienst zijn; terwijl het een zinloze poging zou wezen hem door een leercursus of door boeken tot een "antropoloog" te maken. Om hem tot die idealen, hoog ontwikkelde mensch te vormen, wordt veel meer vereist. Dat veronderstelt, bij gunstig aanleg en deugenende grondslag, een ijverig voortgezette en veelzijdige studie, waarvan die der ziektekunde en genezingsleer slechts een deel is. Daarom behoort een Hoogeschool vooral de plaats bij uitnemendheid te zijn, waar de studie der ziektekunde met alle hulpmiddelen mogelijk is. Alsdan kunnen de anatomisch-physiologische grondslag en de invloed der algemene beschaving en ontwikkeling elkander de hand reiken, om den geneesheer te vormen tot hetgeen hij voor de maatschappij zijn moet. De maatschappij mag hare eischen in dit opzicht hoog stellen. Zij kan veel vorderen van den geneesheer, die, om de woorden van den Utrechtse Senaat te bezigen, "zoo grooten invloed kan uitoefenen, niet alleen op de gezondheid, maar op het geheele lichamelijke en zedelijk leven der huisgezinnen, waarin zijn hulp wordt verlangd, en die daarom een mensch moet zijn, zoo veelzijdig ontwikkeld, zoo vrij van vooroordeelen, zoo door den omgang met allerlei behoeften, en richtingen, en karakters geoefend, als men dit worden kan alleen aan eene hogeschool." Het voornaamste doel van het onderwijs in de algemene ziektekunde moet niettemin blijven, de anatomie en physiologie, in den uitgebreidsten zin, te doen erkennen als de grondslagen der geneeskundige wetenschap. Dat streven grondt zich op de onloochenbare getuigenis der geschiedenis, en op de resultaten van de beoefening der wetenschap in onze dagen. Er mag nog een doolhof van duistere en onverklaarde ziekten bestaan, waaromtrent wij nog nauwelijks vermoeden kunnen, hoe anatomie en physiologie er de draad van Ariadne voor worden te zullen; de toepassingen van onze verkregen kennis op de genezing der ziekten mogen nog zeer schaarsch zijn — toch gaat de geneeskunde rustig op den ingeslagen weg voort, overtuigd dat het de eenige ware is om de geneeskunde, zoo het ooit kan geschieden, te maken tot een positieve natuurkundige wetenschap. Wie zich dus ergert aan het schijnbaar nutteloos en onpraktisch streven van vele onderzoekers, miskent de betekenis van een richting, welke op grond van geschiedenis en ervaring vooruitgang en verlichting ten gevolge moet hebben. Wie te spoedig resultaten wil, wie de schouders ophaalt bij het mikroskopiseren en het onderzoeken van lijken, en op ironischel toon vraagt, of er nog ooit een lijder door van den dood gered is, geeft blijken van bekrompenheid en beperkt blik. De wetenschappelijke man poogt verder te zien, en, moge het gebrekkige van onze tegenwoordige kennis, en het onvoldoende zijner pogingen hem vaak bedroeven, de overtuiging van in de goede richting werkzaam te zijn, doet hem hoopvol het oog op de toekomst vestigen, en met nieuwen moed zich inspannen, om al is het ook maar een enkelen steen bij te dragen tot het oprichten van het gebouw der geneeskundige wetenschap. Dat ik geroepen werd om de wetenschap, van wier betekenis en strekking ik een korte schets heb gegeven, aan deze Hogeschool te beoefenen, en door onderwijs te verbreiden, is het gevolg van uwe vereerende keuze, Edel-groot-achtbar. H. H. Grootvorst. Wanneer ik u hier openlijk mijn dank betuig voor het vertrouwen dat gij in mijn ijver en krachten gesteld hebt, geschiedt het met een gevoel van weemoed en angstvalligheid. Van weemoed, bij het herdenken aan mijn voorganger, den waardige, en zoo vergelijk algemeen geachte schrijver van dschrift van der kolk — van angst- valligheid, daar ik, in plaats van zijn uitstekende verdiensten en bewonderde bekwaamheden, nog slechts jeugdige ijver en ernstige voornemens aanbrengen. Ik zal niet trachten u de vele talenten, en de grote wetenschappelijke verdiensten van schaaphand van der kolk voor ogen te stellen. Een bevoegder hand dan de mijne heeft het op uitnemende wijze bij het schetsen van zijn leven, en het zou overbodig zijn voor u, die begrijpt dat als uitmuntend leeraar, als ijverig natuuronderzoeker, als wetenschappelijk mens in den ruimsten zin des woords, als bevorderaar van den roem der Hoogeschool. Gij voelt het daarom dat het iets meer dan een gewone uitdrukking van bescheidenheid is, wanneer ik u verzekere, dat ik met enige schroom de gewichtige betrekking aanvaard, waarin schaaphand van der kolk mijn voorganger was. Een eenigszels verdeling van de werkzaamheden heeft een gedeelte van zijn onderwijs in de handen van de Hoogleeraar dondsbo doen overgaan. Ik zal niet met vele woorden, welke noodzakelijk lofspraken zouden moeten worden, het wenscheilijke van deze schikking betoegen. Gij stemt het mij toe, dat de Hoogeschool en het studerend jongelingschap er sleeven bij winnen kunnen. De wetenschappen, waarbij de beoefening mijn taak zal vallen, werden echter ook bij voorkeur door mijn voorganger beoefend, en vele, zijnet met roem in ons Vaderland, zoowel als elders, bekende geschriften, kunnen tot bewijzen dienen van zijn zeldzame werkzaamheid, van zijn scherpzinnigheid en vindingrijke geest, van zijn ruime wetenschappelijke blik. Het zou een groote mate van verwaandheid verraden, indien ik meende bij het verlies dat de Hoogeschool door zijn overlijden trof, terstond te kunnen voldoen. Maar het schijnt niet te vermogen, in zijn voorbeeld een spoorslag te vinden, om met ijver en werkzaam te zijn, en te trachten het vertrouwen, dat u in mij gesteld hebt, niet te beschamen. Slechts uw welwillendheid en uw vermogende hulp kunnen mij in staat stellen daarin naar wens te slagen, en het schoone doel te bereiken dat ik mij voorstel: de studie der ontleedkunde en der ziektekunde aan deze Hoogeschool te doen bloeien en ontwikkelen. Met vertrouwen beveel ik daarom de instellingen, welke met dat onderwijs in verband staan, in uw voortdurende zorg aan. Onder uw bestuur mag de Utrechtsche Hoogeschool de plaats zijn, waar de geneeskundige wetenschap grondig beoefend wordt, en, tot heil der menschheid meer en meer vooruitgaat. Het zou mij moeilijk vallen, de gewaarwordingen te schilderen, welke ik ondervind, wanneer ik u, Hooggeleerde Heeren Hoogleeraren! thans openlijk als mijn ambtgenooten begroet. Het zijn gevoelens van vreugde over die eerbare onderscheiding aan de ene, van beschroomdheid en twijfel aan de andere zijde. Aan velen uwer nog weinig bekend; opziende tegen de grote verplichtingen, en het moeilijk streven, hem opgelegd door zijn plaats in uwer reeks, door zijn taak naast de uwe, welke reeds door de ondervinding gebleken is aan zoo bekwame handen te zijn toevertrouwd, mag de jeugdige aanvanger op den uitgestrekte loopbaan der wetenschap wel met enige bezorgdheid voor zichzelf de toekomst te gemoed zien. Naast die gewaarwordingen doen zich echter de levende en frisse indrukken gevoelen van de welwillende ontvangst, mij bij zoo velen uwer te beurt gevallen, van de ondubbelzinnige blijken der belangstelling en genegenheid, waarmee gij mij in uwen kring wilt opnemen. In het vooruitzicht uwer hulpvaardigheid, uwer toegenemende gezindheid, uwer vriendschappelijke raadgevingen, treden de schroomvalligheid en het wantrouwen van eigen krachten op den achtergrond, en opent zich het verschiet eener aangename onderlinge verhouding, eener wederzijdsche belangstelling in elkanders studie, van een gemeenschappelijk werken tot het verkrijgen van kennis en waarheid. Een band — dat durf ik wel beweren — verbindt ons thans reeds: de lust tot onderzoek en arbeid, het ijverig streven naar het licht der wetenschap. Daarin kan de grondslag gelegen zijn voor de toekomst, welke ik mij voorstel. Verleent mij uwer hulp, wanneer ik van mijn zijde pogen zal, uwer achting en vriendschap te verwerven. Ik weet het wel dat ik op verre na nog niet zijn kan, wat mijn voor- ganger, als beoefenaar der wetenschap en als vriend, voor zoo vele uwer geweest is. De lege plaats van schroeder van der kolk in uw middelen mag door mij aangevuld worden, in uw hart blijft gij het gemis van zulk een ambtgenoot diep gevoelen. Maar houdt het uitzicht op dezelfde belangstelling en vriendschap, welke u aan hem verbonden, voor mij geopend, en met vreugde en hoopvolle verwachting zal ik mij inspannen, om met u werkzaam te zijn aan de ontwikkeling der wetenschap, en den bloei onzer Hoogeschool. Uwe aanwezigheid te dezer plaatse, Hooggeleerde halbertsma! vervult een mijner innigste wensen. Ik zal niet breed uitweiden over hetgeen gij voor mij geweest zijt, toen ik drie jaren onder uwe leiding vooral de ontleedkunde van den mensch beoefende. Ik wil u geen ijdele lof uitingen toezwaaijen over uwe verdiensten als wetenschappelijk ontleedkundige. De schoone inrichting voor ontleedkundig onderwijs, welke een sieraad van Leiden's Hoogeschool vormt, en vooral door u werd wat zij is, en de alom erkende degelijkheid van uw onderwijs zijn er bewijzen genoeg van. Maar ik wil u dank zeggen voor uw belangstelling, voor uw raad, voor uw vriendschappelijke omgang, waarin ik mij zoozeer verheugde, en welke, met de oprechte vriendschap van den kundigen en talentvolle boegaard, mijn verblijf te Leiden een der aangenaamste tijdsperioden van mijn leven hebben gemaakt. Ik acht het een gelukkige omstandigheid dat ik tot het onderwijs der ontleedkunde geroepen word, na met u ontleedkunde beoefend te hebben; en ik stel mij van een voortdurende wetenschappelijke en vriendschappelijke betrekking tussen ons, veel goeds en aangenaams voor. Blijf mij daarom dezelfde gezindheid toedragen. Het zal mij ernstig streven zijn, steeds uw vriend te mogen blijven. Met vreugde broei ik ook bij deze plegtigheid zoovele belangstellende vrienden van heinde en verre opgekomen. Met u Zeergeleerde Heren MOLLET, FALOON en SCHMIDT mocht ik enige jaren werkzaam zijn in een inrichting, waar mij zulk een schoone gelegenheid tot ziekenwaring en tot ziektekundig-ontleedkundig onderzoek werd aangeboden. Dankbaar herdenk ik er aan, hoeveel vruchten ik daarbij plukte van uw ruimere ondervinding, en rijke geneeskundige kennis. Met welgevallen bemerk ik het nog zoo dikwijls, dat onze vriendschappelijke omgang niet alleen voortgebracht werd door gemeenschappelijke werkzaamheden en wetenschappelijke oefeningen, maar dat een hechte band van belangstelling en vriendschap ons heeft blijven vereenigen. Op het voortduren dier wederzijdsche gezindheid stel ik den hoogsten prijs. Niet minder geldt die groet aan allen, vrienden van vroegere en latere tijd. Hoe streelend is het denkbeeld dat onze gewaarwordingen weerklank vinden bij zoo vele anderen; dat er onder alle omstandigheden des levens harten voor ons kloppen, die in ons geluk een vermeerdering hunner levensvreugde vinden, en bij teleurstellingen of rampen door woord en daad den zinkenden moed weer opwekken. Moge onze belangstelling in elkanders wetenschappelijke studie steeds licht verspreiden over onzen levensweg, en de warmte van het vriendenhart voege daarbij hare koesterende stralen, om ons de hoogste genotingen des levens te schenken. Gij, waarde vader! smaakt op deze dag een genot dat door geen woorden kan omschreven worden. Want ik weet dat het geluk uwers kinderen voor u het hoogste genot, de zoetste belooning van uw streven is. Door belangstelling en aanmoediging hebt gij mijne studie bevorderd, door raadgeving en vaderlijke zorg mij gesteund en geholpen. De herinnering aan ieder mijner vroegere levensdagen is mij eene verlevendiging van uwe liefde, en stelt mij ontelbare blijken uwer onvermoeide pogingen voor mijn welzijn voor den geest. Heeft mijne bevordering tot een eervollen en aangenamen werkkring de kroon gezet op die pogingen, niet minder mag in de toekomst uw levensgenot steeds door aangename herinneringen worden verhoogd. Daarin ligt de wens opgesloten voor uw huisselijk geluk, waarmee dat uwers kinderen zoo nauw verbonden is. Met genoegen en met vertrouwen wend ik mij ten slotter tot u, Wel-Edele Heren Studenten aan deze Hogeschool. Wij mogen elkander nog zo goed als onbekend zijn, toch ontbreekt het niet aan verenigingspunten tusschen ons; en er zijn vele omstandigheden welke mij met zekerheid doen verwachten, dat er alras tusschen u en mij wederzijdsche welwillendheid en genegenheid ontstaan zullen. De leeftijd kan geen noemenswaardig verschil tusschen ons vormen; verschil van streven en begeilingen kan ons geenszins scheiden. Want ons aller begeerte is: kennis en ontwikkeling. Dat blijft de begeerte van elk wetenschappelijk mensch, hij mag aanvanker in het beoefenen der wetenschap; hij mag in vergelijking met anderen ver gevorderd zijn. Het menschelijke weten toch wordt nimmer volkomen; maar wie langer gearbeidt, wie reeds zooveel mogelijk verzameld heeft, kan van zijnen oogst mededeelen aan anderen die nog pas hun veld gaan beploegen. Hij kan voor hen de moeilijkheden verminderen, door opmerkzaam te maken op de beste wijze om ze te overwinnen; hij kan den weg aanwijzen, welke het aangenaamst en het veiligst is. Ziet daar, hoe ik mij de verhouding voorstel tusschen Studenten en Hoogleeraar. Maar daarom vraag ik van u in het bijzonder, studenten in de geneeskunde, tracht gij de overeenstemming, welke ik reeds tusschen ons te zien, te versterken door belangstelling in, en ijver voor uw wetenschap, door mij met welwillendheid en genegenheid te ondersteunen, wanneer ik van mijne zijde zal pogen uw studie te leiden, te veraangenamen, en zoo vruchtbaar mogelijk te maken. Gij hebt het in dit uur gehoord, hoe stelselzucht en slaafsche navolging de ontwikkeling der wetenschap belemmerden. Het kan mijn doel dus alleen zijn, te trachten u den rechten weg aan te wijzen tot zelfstandige en vrije studie. Want vrijheid is de leus, waarmede elk weldenkend mensch instemt, wanneer zij vol en hoog ons uit de studentenborst en het studentenleven tegenklankt. Eigen onderzoek en vrijheid van redenering — wie zou ze in onze dagen niet vereeren. Alleen de banden der orde en der waarheidsliefde blijft de geest daarbij als noodzakelijk erkennen. Op u, edele jongelingen, wier bestemming en wier lust de beoefening der wetenschap u aanspreekt, de schoone taak, die beginselen toe te passen en te verspreiden. Zoo gij er naar streeft, daarvoor bij uwe academische studie den grondslag te leggen, zullen wij te zamen met zelfvoldoening arbeiden aan de bevordering van onze wetenschappelijke ontwikkeling en van den roem der Utrechtsche Hoogeschool. IK HEB GEZEGD. Digitized by Google 26 Digitized by Google ACADEMIA B HENOTRAIECTINA CURATORES, VICE NOBLIS-, AMPLISSIMI! QUI HIC AB ACTIS ES, VICE CONSULTISSIME I, ACADEMIA BECTOB MAGNIFICE! DOCTRINA ET ABBIUM PEOPESSOBES, VICE CLARISSIMI, LECTORES DOCTISSIMI QUI IN hac PROVINCIA ET UEBE POTESTATE ET AUCTORITATE ESTIS CONSPICUI, VICE GRAVISSEIMI SACBOMUM ANTISTITES, VICE PLUS VALERE, ABTIUM ATQUE DISCIPLINAEUM DOCTORES, VICE CONSULTISSIMI, DOCTISSIMI! HUIUS ACADEMIAE ALUMNI, COMMILITONES OPTATISSIMI! QUOTQUOT DENIQUE ADESTIS CUIUSCUMQUE LOCI, ORDINIS AUT DIGNITATIS, AUDIOTES HUMANISSIMI! Quam discipulis aliquando optimus Magister commendavit, accurata tempore signorum observatio), nemini certe magis convenit atque conducit, quam Theologo munus Academicum solemni ritu auspicianto. Quis nauta tutum portum relinquet? quum undique procellas imminentes mareque turbido aquilone conquassatum iam videtur? Quisnam agricola tam plane rusticus erit, ut ad aratrum manum immittat, quando omnia in aere atque terris praesagia inceptum dissuadere videntur? Mihi vero quum non amplius liceat haesitantem pedem referre, num miramini, Auditores, me non sine magna trepidatione in cathedram hanc adscendisse, imo me nunquam animo magis commoto publice verba fecisse? Vervolore, aut ego ineptus sim? aut si mea iam vice oculos ad temporum signa converto, undique voces mihi audire videor inusta ominantium, et cum Jesu aequabiles repetentium: hodie tempestas, rubente tristissimo coel! Profecto, Math. XVI: 8. 26 Digitized by Google 204 I. I. YAH OOSTERZEE quod ante hos viginti sex annos ex ipsissimis liquescendis studiosorum subsellis, clarissimum vincit in Orationis Inauguralis introitu dicentem audivi: ascendi igitur equidem in cathedram hanc, at quonam sim animo, non est quod dicam, nam vultus et vox et artuum tremor me produnt, hoc ipsum de me praclaris viris discipulo, affirmare non vereor, quippe qui, minoribus viribus praeditus, gravius etiam onus humeris impositum videam. 