title: Opera quae supersunt omnia
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: creaverit, quam non creaverit, vel nunquam creare potuisset. Cur autem tot hac de re? Nonne ex Dei omniscientia ipsi sic argumentare debent: Si Deus est omnisciens, nil amplius scire potest; sed quod Deus nil amplius sciret, pugnat cum perfectione ejus; sed si vero Deus omnia in intellectu suo infinito habet, nec ex infinita ejus omniscientia plura scire possit, cur igitur dicere non possumus quod etiam omnia, quae in intellectu suo habuit, produxerit et effecerit, ut et in natura formaliter sicut vel essentiarialiter? Quia igitur scimus omnia simul esse in Dei intellectu infinito, nec esse causam cur unum prius vel potius quam alterum creavisset, et omnia uno temporis momento producere potuisset, videamus jam, an non contra ipsos arma adhibere possimus, quibus contra nos utuntur, et quidem hac ratione: Si Deus nunquam tantum creare potest, quin et plura creare potest, nunquam creare potest quod potest creare. Sed quod creare, quiqueat, quod creare potest, secum pugnat. Ergo, si Deus omnia creavit, sic et malus creavit, id est, si poterat Deus malum non creare, vel malum creari, vel etiam id creare quod malum est, ista tria adversantur ipsi Dei omnipotentiam. Ergo, si poterat Deus malum non creare, sed ipso facto creavit, est quod Deus poterat id creare, quod creare potest, sed creari malum est, sed contra est. Indies quod omnia a Deo creatur, sic et malus a Deo creatur, quid est quod non sit a Deo creatum? Nam cum Deus omnia creat, eaero illa, quae in se habent rationem entis, id est, ea, quae substantiae vel qualis quantisque proprietates insunt, ea omnia a Deo creari necesse est, ut omnia a Deo, ut creatura. Ergo, si omnia a Deo sunt creatur, et si malus est creatur, sequitur, quod a Deo, ut creatura, est et malus creatur. Item, cum Deus est causa prima omnium, et a qua nulla causa est causarum, et omnia a Deo, ut a causa prima, sunt creatur, sequitur, quod omnia a Deo, ut a causa prima, sunt necessaria creari, et cum hoc sit contra voluntatem Dei, sequitur, quod actus creatur omnium est contra voluntatem Dei. Sed hoc est absurdo. Ergo, sequitur, quod non est necesse, quod omnia a Deo creari. Praedictis, quod omnia, et bonum et malum, ab ipso Deo creantur, et a Deo, ut ab causa prima, sunt creatur, sequitur, quod ipse Deus omnia, et bonum et malum, sciut creatura, sed scienter, et libere, et voluntarie creatur. Sed contra est. 2. Propter unitatem , quam ubique in natura videmus, in- qua si existerent plura taliaentia, unum cum altero oranino uon uniri posset K 3. Quia, uti jam vidimus quod una substantia alteram producere nequeat , nec etiam , si talis substantia non est, possit esse incipere ^) , attaraen videmus , quod in 1) I. e. Si diversae essent substantiae, quae non ad unicum ^uoddam ens referrentur, anio fieri nequeret, quia clare videraus eas nullam habere interse coraraunionem, uti cogitationem et extensionera e quibus tamKn consistimus. 3) I. e. Si nulla substantia nisi esistens esse possit , nec taraen existentia px ejus essentia sequatur , cura seorsim concipitur, sequitur eam non esse aliquid per se, sed aiiqnid (i, e. attributum) aliuscujusdam esse de- bere i. e. entis unici vel universi. Vel etiam iia : omnis substantia est existens, uec existentia ullios substantiae in se conceptae ex ejusessentia 27 De reeden dan, ora de welke wy gezegd hebben, dat alle deeze eigenscbappen die in de natuur zijn , maar een enig weezen en geenzins verseheiden bennen (want wy die den eene zonder d' andere klaar en onderscheiden konnen ver- staan) , die zijn deeze: 1. Omdat wy nu al vooren gevonden hebben , dat 'er een oneindig en volmaakt weezen moet zijn, door het welke iiiet anders en kan verstaan worden, als zoodanig een weezen van 't welke alles in allen moet gezegd worden. Want hoe ! aan een weezen, 't welk eenige weezendheid heeft, moe- ten eigenschappen gevoegd worden , en zoo veel weezendheid als men het meer toeschrijft, zoo veel meer eigenschappen moet men het ook toeschrijven; en gevolglijk , zoo het weezen oneindig is , zoo moeten ook zijne eigenschappen oneindig zijn : en eeven dat is 't dat wy een oneindig wee- zen noemen. 2. Om de eenheid die wij alom in de natuur zien, in de weekte ('er zoveer verschillende vormen waren, zoveel en konden de een met den andere onmogelijk niet verzoeken. 3. Omdat wij, gelijk wij nu al hebben gezien dat de een zelfstandigheid de ander niet kan voortbrengen, noch ook, dat zoveel zelfstandigheid niet is, het onmogelijk is dat ze zoude beginnen te zijn, niettemin zien wij dat in geen zelfstandigheid de vereeniging onmogelijk is, om dat wij klaarlijk zien dat ze in het geheel geen gemeenschap met elkaar hebben, als de aanleiding en uitbreiding, waarvan wij niettemin bestaan. 4. Dat is, indien geen zelfstandigheid kan zijn als wezenlijk, en niettemin geen wezenlijkheid volgt uit haar wezenheid, wanneer ze afgescheiden begrepen wordt, zoveel voegt, dat ze niet iets bizonders, maar iets, dat is een eigenschap, moet zijn van een ander, namelijk het geheel of algewezend. Of aldus: alle zelfstandigheid is wezenlijk, en geen wezenlijkheid van enige zelfstandigheid op zichzelf begrepen. Ex omnes, quae huc usque diximus, patet nos extensionem habere Dei attributum; quod vero in ente perfecto nullum modo fieri posse videtur. Cum enim extentio divisibilis sit, ens illud perfectum ex partibus consisteret, quod ad Deum quippe ens simplex referri nequit. Praeterea, extentio, quando dividitur, patiens est, quod etiam in Deum, quippe non passivum, nec vel ab alio pati potest, cum omnium prima causa efficiens sit, cadere nequit. Ad quod respondemus: 1. Partem et totum non esse entia vera vel actualia, sed tantum entia rationis; quamobrem in natura nec totum nec partes sunt. Nulla igitur substantia existens per se concipi potest, sed ad aliud quid pertinere debet; id est, ad intellectum nostro concipiendis cogitationem et extensionem subst., eam non concipere nisi in essentia ejus non in existentia; id est, quod existentia ejus necessaria ad ejus naturam pertinet. Sed quia demonstravimus eum attributum Dei esse, inde demonstramus a priori eum esse; et a posteriori, quod ad extensionem solam, ex modis, quippe qui necessario hoc tamquam subjectura habere debent. In natura, id est, in extensione substantiali, nam indivisa, natura ejusque essentia omnino destruitur, quia quae sola consistit in eo quod sit extentio infinita vel, quod idem est, totum infinitum. uit dit alles, dan, dat wij dus verre gezegd hebben, blijkt dat wij de uitgebreidheid stellen een eigenschap van God te zijn; welke in een volmaakt wezen geensinds schijnt te kunnen vallen. Want nadat de uitgebreidheid deelbaar is, zou het volmaakte wezen alsdan uit die een bestaan: 't welke aan God geheel niet kan worden toegepast, omdat hij een eenvoudig wezen is. Daar een boven, als de uitgebreidheid wordt gedeeld, zoo is ze lijdende; dat ook geensinds in God, als die onlijdelijk is, en van geen ander lijden kan, nadat hij van alles de eerste werkende oorzaak is, kan plaats hebben. Waarop wij antwoorden: 1. dat die een geheel geen ware of directe wezens, maar alleen wezens van rede zijn: en dienvolgens zijn in de natuur noch geheel, noch deel volgt uit zijn wezen; derhalve dan geen wezenlijke zelfstandigheid kan op zichzelf worden begrepen, maar raakt tot iets anders behoren; dat is, met ons verstand de zelfstandige denking en uitbreiding verstaan, zoo verstaan wij die niet als in haar wezen, en niet in haar wezenlijkheid; dat is dat haar wezenheid noodzakelijk aan haar wezen toebehoort. Doch om dat wij bewijzen dat zij een eigenschap van God is, daaruit bewijzen wij van voren dat zij is; en van achteren, ten aanzienden van de uitgebreidheid alleen, uit de wijzen, als die noodzakelijk dit tot haar onderwerp raken hebben. 30 2. Sunt quae ex diversis partibus composita est, talis esse debet, ut partes ejus singulae separaliter concipi vel intelligi possint: ut in logica, quod ex diversis rotis et funibus compositum est; ubi quaeque rota et funis separatim concipi et intelligi potest, nec tamen totum, ut compositum est, adhuc necesse est. Eadem ratio in aqua, quae constat particulis rectis et oblongis, et cujus singulae partis concipi et intelligi possunt absque toto. Cum autem extensio substantia sit, dici nequit, eam partes habere, quia nec major nec minor fieri potest, nec partes ejus separatim intelligi possunt, cum natura sua infinita sit. Quod autem talis esse debet, inde sequitur, nempe quia, nisi talis esset sed ex partibus constueret, natura sua infinita non esset. At, inquis, nonne pars in extensione ante omnes modus? Oro ergo non, dico. At, dicis, si motus est in reateria, in hujus parte esse debet; cum enim totum infinitum sit, ubi nam moveretur, cura extra eam nihil existat? Ad quod respondeo: non est motus solus, sed motus et quies sive totum, et quidque in toto, esse debet, non enim pars in extensione. Quod si negas, dicas igitur, si totalem extensionem dividis, partem quam intellectu tuo ab ea scindis etiam natura omnium partium ab ea scindere posses; quo facto igitur rogo: Quid nam est inter partem illam abscissam et reliquum? Dicas, necesse est, vel vacuum vel aliud corpus, vel illud extensionis ipsius; quartum non datur. Primum non, nam vacuum non est quod positivum nec corpus sit. Nec alter, nam tum existeret modus, qui existere nequit, cura extensio, tamquam extensio, sine qualibis modis et ante illos est. Igitur tertiis, et sic nulla pars extensionis existit, sed extensio una et indivisibilis. "Zo, een zaak, die van verschillende delen is samen gezet, moet zoodanig zijn, dat de delen deszelfs in 't bijzonder genomen, den een zonder den ander kan bevat en verstaan worden: als bijvoorbeeld, in een uurwerk, dat van verschillende raderen en touwen enz. samen gezet; daar kan, zeg ik, een ieder rad, touw, enz. bijzonder bevat en verstaan worden, zonder dat het geheel zo als 't samen gezet is daar toe van nood is. Desgelijk meed in het Water, het welke uit rechte en langwerpige delten bestaat, kan in ieder deel deszelfs bevat en verstaan worden, en bestaat zonder 't geheel. Maar de uitgebreidheid, zijnde een zelfstandigheid, van die en kan men niet zeggen dat ze delen heeft, aangezien ze noch kleiner noch groter kan worden, en geen delen deszelfs bijzonder zouden kunnen verstaan worden, dewijl ze in haar natuur onbegrensd is. En dat ze nu zodanig moet zijn, volgt hieruit, namelijk, om dat indien ze zodanig niet en was, maar uit delen bestond, zo en was ze uit haar natuur." "Maar," zult je zeggen, "is er geen deel in de uitgebreidheid voor alle wijzen? Geeus, zeg ik. Maar, zegt je, als er beweging in de stof is, die raakt in een deel van de stof zijn, en niet in 't geheel; want dewijl het geheel onbepaalbaar is, waarheen zou dat bewogen worden, daarbij is buiten haar niets. Op het welke ik antwoord: daar is geen beweging alleen, maar beweging en rust te zamen, en deze is in 't geheel, en moet daar in zijn; want daar is geen deel in de uitgebreidheid. Zegt je nog al ja; zo zegt mij dan, als je de geheele uitgebreidheid doet, dat deel dat je met je verstand daar afsnijdt, zou je ook na de natuur van alle delen daarvan afscheiden: dat dan gedaan zijnde, vraag ik: Wat is tusschen dit afgescheiden deel en de rest? Je moet zeggen, of een ideel, of een ander lichaam, of dat van de uitgebreidheid zelf, daar is geen vierde. Niet het eerste, want daar is geen ideel, dat stellig en echt lichaam is." In veritas, in minimis naturae partes concipiantur, nisi nequit, partes enim omnes illa in situ sua inlinitae esse deburent. Adde, si ex diversis partibus concisteret, intelligi non posse, quod, quibusdam ejus partibus destructis, extensio tamen maneret, nec cum partibus illis destructis simul destructur; quod clare secum pugnat intaile, quae propria sua natura inlinita est, nec unquam terminata vel finita esse vel concipi potest. Porro, quod attinet ad divisionem in natura, ea, uti jam dictum est, non lit in substantia, sed semper et solum in modo substantiae; aquam igitur dividens, non substantiam divido, sed tantum modum substantiae; quae substantia, quamquam diversimode modificata, semper tamen eadem est. Divisio itaque vel passio in modo tantum fit; ut si dicimus, hominem perire vel destructi, hoc tantum do homine intelligitur, prout tale compositum et modus substantiae, non vero ipsa substantia sit, nec quoad substantiam, a qua pendet. Porro jam posuimus, uti et postea fiet, nihil extra Deum existere eumque esse causam immanentem. Sed passio, cum agens et patiens distinctis sint, aperta est imperfectio; patiens enim necessario ab eo pendere debet, quod extrinsecus passionem in eo causaverit; quod in Deo, quippe perfecto, nullo modo fit. Porro de tale agens, qui per se operatur, dici nequit eum imperfectum patientis habere, cura ab alio non patiatur, uti intellectus qui, uti et philosophi dicunt, ejus idearum causa est; cum vero sit causa immanens, quis dicere audebit, eum imperfectum esse quamdiu a se dan niet oneindig; want dat in een oneindige natuur deelen zoude kunnen bevat worden is onmogelijk, nadien alle die deelen door haar natuur oneindelijk zouden moeten zijn. Doet hier nog bij, indien zy van verscheiden delen kwam te bestaan, dan zou men konne verstaan, dat eenige delen deszelfs vernietigd zijnde, echter nog de uitgebreidheid bleef, en niet door eenige vernietigde delen mee werd vernietigd: een zaak, die klaarlijk tegenstrijdig is in zoiets, hetwelke door zijn eigen natuur oneindig is, en nooit bepaald of eindig kan zijn of verstaan worden. Vorders, wat belangt de deelinge in de natuur, die en geschied (geleich al reeds gezegd is) niet in de zelfstandigheid, maar altijd en alleen in de wijze van de zelfstandigheid: ik deelende het Water, deel niet de zelfstandigheid, maar alleen de wijze van de zelfstandigheid, welke zelfstandigheid schoon verscheidenlijk gewijzigd zijnde, altijd de zelfde is. De deeling dan ook lijding geschiedt alleen in de wijze; gelijk als wij zeggen, dat de mensch vergaat of vernietigd wordt, zo word dat alleen verstaan van den raadscha, ten aanzien dat hij een samenstel en wijze is van de zelfstandigheid, en niet ten opzichte van de zelfstandigheid zelf, van wien hij afhangt. Ten anderen hebben wij alreeds gesteld, dat ook hier na zal geschieden, dat er niet iets buiten God is, en dat hij een inblijvende oorzaak is. Doch de lijding, zoo de doodner en de lijder verscheiden zijn, is een tastelijke onvolmaaktheid; want de lijder moet noodzakelijk van dat geen afhangen, het welke hem van buiten het lijden veroorzaakt heeft: het geen in God, die volmaakt is, geenis al plaats heeft. Verder van een werker, die in zich zelf werkt, kan men nooit zeggen, dat hij de onvolmaaktheid van een lijder heeft, dewijl hij van geen ander lijdt; gelijk als daar is het verstand, hetwelk, zoo ook de wijsbegeerige zeggen, een oorzaak zijner begrippen is; maar aangezien het een inblijvende oorzaak is, wie zal durven zeggen, dat het onvolmaakt is, zoo dikwijls het quae corpus hoc moveat, cum se ipsum, ubi quiescit, nullo modo movere possit: et quia clare patet in natura motum et quietem esse, putant eos necessario ab externa causa debere nasci. Sed facile ad hoc responderi possumus; concedimus enim, quod si corpus res esset per se existens, nec aliud attributum haberet quam quod esset longum, latum, et profundum, tum in eo causam non esse movendi; sed quia ante naturam ens diximus ad quod omnia attributa pertinent, nil ei deesse potest ad producendum omne quod produci potest. Cum igitur hucusque de Deo, quid sit, locutussumus, de attributis ejus verbo tantum dicemus, ea quae nobis cognita duobus tantum constare, nempe extensione et cogitatione. Dicimus enim hic tantum de talibus attributis, quae vere Dei attributa dici possunt, per quae eum in se ipso, nec tanquam extra se operantem concipimus. Omnia igitur quae homines praeter duo istha attributa Deo adscribunt, si omnino ad eum pertinent, vel nominatio erunt externa, uti quod sit sui constans, unicus, aeternus, et immutabilis; vel quod ad operationes ejus, uti quod sit causa, praedestinator, et rector omnium rerum; quae omnia Deo propria sunt. Nec vero quid sit patefaciant; quomodo vero Doch hier word tegelegd, dat er noodzakelijk een eerste oorzaak, die dit lichaam doet bewegen, moet zijn; alzoo 't zichzelf, wanneer het rust, onmogelijk bewegen kan: en aangezien het klaarlijk blijkt, dat er in de natuur rust en beweging is, zoo moet die, meenen zij, noodzakelijk van een uiterlijke oorzaak herkomen. Maar 't is ligt voor ons hier op te antwoorden: want wij staan toe, dat indien 't lichaam een zaak was door zichzelf bestaande, en anders geen eigenschap en had als lang, breed en diep, dat dan, wanneer het rustte, in 't zelf geen oorzaak zoude zijn om zich in beweging te brengen: doch nadien wij al voorens de natuur een wezen stelden te zijn aan het welke alle eigenschappen behoorden, zoodanig en kan haar niets ontbreeken om voort te brengen alles wat voort te brengen is. Tot hier dan gesproken hebbende van wat God is, zullen wij van zijn eigenschappen maar als met een woord zeggen, hoe dezelve welke ons bekend zijn maar bestaan in twee, namelijk denking en uitbreiding; want hier spreken wij maar alleen van zulke eigenschappen, die men waarelijk Gods eigenschappen noemen kan, door wie wij hem in zichzelf en niet als werkende buiten zich bevatten. Alle wat dan de menschen aan God buiten deze twee eigenschappen meer toeschrijven, dat zal, indien het anderzins tot hem behoort, moeten zijn van een uiteindelijke benaming, gelijkerwijze dat hy is door zichzelf bestaande, eenig, eeuwig, en onveranderlijk, enz. en in opzicht zijner werkingen, gelijkerwijze dat hy is een oorzaak, voorbeschikter, en regeerder van alle dingen: welke alle eigen aan God zijn, zonder nochtans te kennen te geven wat hij is. Doch hoe en op wat wijze deze eigenschappen nochtans in elkaar vallen, iii De loci liabere possint, |j108tea in seqq. capitibus ostendemus. Ad meliorem vero precedentium intelligentiam, et introductionem in illud quod dicere cupimus, bic addere volimous sequcntia, tempus DIALOGUM, INTER INTELLECTUM, AMOREM . RATIONEM, ET CUPIDITATEM. Amor. Video, frater, quod essentia et perfectio mea ommino pendet a tua perfectione, et quia perfectio objecti quod concepisti tua est perfectio, e qua tua mea provenit; dic mihi, quaeso, num ens tale concepisti quod summe perfectum sit, nec ab alia quadam re terminari queat, et in quo et ego comprehensus sim? Intell. Quod ad rem attinet, naturam non nisi in toto suo infinitam et summe perfectam considero; qua de re si dubitas, roga Rationem, quae tibi dicet. Ratio. Ego quidem verum esse non dubito, nam si naturam terminare volumus, nihilo eam terminare debemus (quod absurdum est), et hoc cum sequentibus attributis, nempe quod sit unum, aeternum, per se infinitum. Quam absurditatem evitamus, ponentes eam esse unitatem aeternam, infinitam, omnipotentem, etc. naturam nempe infinitam et omnia in ea comprehensa; cujus negationem nihil vocareus. Cupid. Hoc quidem mirabiliter quadrat, unitatem convenire cum varietate, quam ubique in natura video. Quid enim, God plaats kennen hebben, zullen wy hier na in de volgende Hoofddeelen toonen. Maar tot beter verstand van het voorgaande, en nader opening van hetgeen wy meenen te zeggen, hebben wy goed gedacht en beslooten om deze navolgende redenen hierbij te voegen, bestaande in 'n DIALOGUS, TUSSEN HET VERSTAND, DE LIEFDE, DE REEDEN EN DE BEGEERELIJKHEID. Liefde. — Ik zie, broeder, dat ten eenmal mijn wezen en volmaaktheid afhangt van uw volmaaktheid; en nadien de volmaaktheid van het voorwerp, het welke gy begrepen hebt, uw volmaaktheid is, en uit de uw weer de mij toekomt, zoo zeg ik dan, ik bid u, of gy zulk 'n wezen begrepen hebt, dat ten opperste volmaakt is, niet konnende door iets anders bepaald worden, en in het welke ik ook begrepen ben. Verstand. — Ik voor mijn aanschouwing de natuur niet anders als in ziju geheel, oneindig, en ten opperste volmaakt: en indien gy daar aan twijfelt, zoo vraagt het aan de rede; deze zal 't u zeggen. Reede. — De waarheid hier van is mijn ontwijfelbaar; want zoo wij de natuur willen bepalen, dan zullen wij hem (het welke ongerijmd is) moeten bepalen met 'n niet, en dat ouder dan deze volgende eigenschappen, namelijk, dat hij is een, eeuwig, door zichzelf oneindig. Welke ongerijmdheid wij ontgaan, stellende, dat hij is een eeuwige eenheid, oneindig, almachtig, enz.: de natuur namelijk oneindig, en alles in dezelfde begrepen; en de ontkenning van deze noemen wij 'n niet. Begeerlijkheid. — Eilaa doch! dit stemt al wonderlijk samen, dat de eenheid met de verscheidenheid, die ik alomraad in de natuur zie, overeenkomt. Want hoe! Ik zie dat de substantie intelligentem communicatie niet heeft met substantie extensa, eenque alterna terminare. Et si praeter haecce duo attributa tertium adhuc ponere vis, quod in omnibus perfectum est, ecce te apertis contradictionibus implicat; nam si tertium illud extra duo priora ponatur, omnes iliae ei deerunt proprietates quae ad duo haecce pertinere; quod tamen in toto quodam, extra quod nulla res existit, locum habere nequit. Praeterea si ens illud omnipotens et perfectum, tale erit quia ipsum ipsius nec aliud ejus auctor fuit; attamen illi omnipotentior esset, qui se praeter ea et alia producere posset. Et tandem si eura orantis vocas, se ipse cognoscat necesse est, et simul concedere debes sui cognitionem solam minorem esse, quam cognitionem sui cum aliarum substantiarum cognitione conjunctam; quae orania apertis sunt contradictiones. Quare Amor consulerem se eo contentare, quod ipsi ostendo nec ad alia spectare. Amor, Quid, o infame! mihi ostendisti nisi ab quo statim pernicies mea emanaverit; quodsi enim unquam cum eo quod mihi ostendisti, me conjunxissem, statim me persequentes vidissem duos inimicos generis humani, Odium nempe et Poenitentiam saepeque etiam Oblivionem. Quare iterum ad Rationem me verto, ut continuet et hosce inimicos tacere faciat. Ratio. Quod tu igitur dicis, O Cupiditas, diversas te videre substantias, hoc tibi dico falsum esse: nam clarum non nisi unam existere vides, quae per se ipsa existit omniumque aliorum attributorum conservatrix est. Si vero corporale verstandige zelfstandige geen gemeenschap heeft met de uitgebreide zelfstandigheid, en dat den een den ander bepaalt. En indien gy buiten deze twee zelfstandigheden nog een derde wilt stellen, die in alles voortvloeit, is ziet, zoo wikkelt gy u zelf in openbare tegenstrijdigheden; want zoo deze derde gesteld wordt buiten de twee eerste, zoo ontbreekt hem dan alle de eigenschappen die deze twee toebehoor: het welk immers in een geheel, buiten wiens dat geenig ding is, geen plaats kan hebben. Daar 'n boven, zoo dit wezen almachtig en volmaakt is, zoo zal het zodanig zijn om dat 't zichzelf en niet om dat liet een ander heeft veroorzaakt. En nochtans zoude hy almachtiger zijn, die zichzelf en daar 'n boven noch 'n ander konde voortbrengen. En eindelijk indien gy hem alwetende noemt, zoo is het noodzakelijk dat hy zichzelf kent; en met een moet gy toestaan, dat de kennis van zichzelf alleen minder is, als de kennis van zichzelf te zamen met de kennis van de andere zelfstandigheden: alle het welke openbare tegenstrijdigheden zijn. Waarom ik de Liefde wil geraden hebben; zich gerust te houden met het geene ik haar aanwijze, en na geen andere dingen om te zien. Liefde. Wat doch, eerlooze! hebt gy mijn aangewijzen anders als dat geen uit het welke terstond mijn verderf gevloeid is; want als ik mijn oog met datgene 't welke gy mij hebt aangewezen had vereenigd, aanstonds was ik vervolgd geweest van twee hoofd-vijanden des menschelijke geslachts, namelijk de Haat en 't Berouw, en van de Vergelijking ook meermalen. En alzo keer ik mij weer tot de Reeden, op dat hij maar voortga, en aan deze vijanden de mond stoppen. Reeden. Dat gy dan, Begeerlijkheid, zegt verscheidene zelfstandige dingen te zien, dat zeg ik u is vals; want klaarlijk zie ik, dat er maar een eenige is, die door zichzelf bestaat, en van alle andere eigenschappen een onderhouder is. En bij aldien gy dan het lichamelijke en het intellectuele substantia's nominare vis, wat ad modos qui indigent, illa otiam modos voces oportet, wat ad substantiam a qua pendent; non enim tanquam per se existentia a te corporiuntur, at eodem modo qua quovis, sitere, intelligentia, amarum etc. Diverse illius modi sunt substantiae quam tu substantiam nominas, ad quam tu omnia ista referens unumque ex ipsis efacis; ita et ego ipsis tuis argumentis conclueer infinita extensionem et cogitatio cum aliis attributis infinis, vel secundum tuam rationem dicendi, substantiis, nihil aliud esse quam modos entis illius unici, aeterni, infiniti et ab se existentis. In quo omnia unum et unicum sunt, et extra quam unitatem nulla res fingi potest. Cupid. In lia nec tua dicendi ratione maximam confusio video; velle enim videris totum aliquid esse extra partes suas vel sine illis, quod omnino absurdum est, cum omnes philosophi unanime dicant, totum esse secundam notionem, et in natura nullam rem praeter conceptum humanum; praeterea, uti ex exemplo tuo concipio, totum cum causa confundis, nam, uti dico, totum non nisi ex partibus vel per partes existit; et sic tibi vim cogitantem tanquam rem fingis, a qua pendeat intellectus, amor (sc.; nec totum illam nominare potes, sed causam tantum effectorum a te jam nominatorum. Ratio. Video jam te omnes amicos tuos contra me convocare, itaque, quod rationibus tuis falsis nequis efficere, hoc verborum tuorum ambiguitate efficere conaris, uti communiter illi agunt qui veritati se opponunt. Nec vero illo medio pervenies ad Amorem ad te trahendum. Dicis igitur causam, quippe quae sit causatrix effectuum, extra eos esse. Standige wilt noemen zelfstandigheid, in opzicht van de wijzen die daar van afhangen: wel aan, dan moet gy haar ook wijzen noemen, ten opzicht van de zelfstandigheid van wien zij afhangt; want als door zichzelf bestaande worden zij van u niet begrepen; en op dezelfde wijs als het willen, gevoelen, verstaan, beminnen, enz. Verschillende wijzen zijn van het geen gy een denkende zelfstandigheid noemt, waar toe gy die alle brengt en tot een maakt; zoo besluit ik ook, door uw eigen bewijzen, dat de oneindige uitbreiding en denking mitsgaders andere oneindige eigenschappen, of volgens uw stijl zelfstandigeiden, niet anders zijn als wijzen van dat eenig eeuwig oneindig en door zichzelf bestaande wezen, waar in alles een enig is, en buiten welke eenheid men geen zaak zich kan verbeelden. Begeerlijkheid. In deze uwe wijze van spreken zie ik, zoo mij dunkt, een zeer grote verwarring; want gy schijnt te willen, dat het geheel iets buiten of zonder zijn deelen is: dat voorwaar ongerijmd is; nadien alle Wijsgeeren een paarig zeggen, dat het geheel is een tweede kundigheid, en dat in de natuur buiten het menschelijk begrip geen zaak is. Daar 'n boven, zoo als ik uit uw voorbeeld afneem, zoo vermengt gy 't geheel met de oorzaak; want, gelijk ik zeg, het geheel bestaat alleen van of door zijn deelen; en alzoo is 't dat gy u de denkende kracht verbeeld als een zaak, van wien het verstand, de liefde enz. afhangt; en gy kunt die geen geheel noemen, maar een oorzaak van de uitwerkzelen, door u al genoemd. Reedem. Ik zie vast, hoe gy tegen mij alle uwe vrienden, t' zamen roept; en alzoo, het geen gy niet vermogt met uwe valsche redenen uit te werken, dat tracht gy nu te doen met dubbelzinnigheid van woorden; gelijk gemeenlijk het werk der geener is die zich tegen de waarheid kanten. Doch 't zal u door dat middel, om de Liefde tot u te trekken, niet gelukken. Uw zeggen dan is, dat de oorzaak, aangezien die is een veroorzaker van de uitwerkzelen, debere; et hoc ideo dicis, quia transeuntem tantum causam non vero immanentem cognoscis, quae postrema nihil omnino extra se producat; ex. c. intellectus qui est causa suas idearum; quare et a me, quousque ejus ideae inde pendeant. causa, et iterum quoad existentiam idearum, totum appellatur. Sic et Deus, qui cum effectibus vel creaturis suis non alia quam causa immanens est, et etiam totum quod ad secundam observationem. DIALOGUS SECUNDA. INTER ERASMUM ET THEOPHILUM. Erasmus. Dicentem te audivi, o Theophile, Deum esse omnium rerum causam, et propterea non aliam causam esse posse quam immanentem. Cum autem omnium rerum causa sit immanens, quomodo cura dicere potes causam priorem? Hoc enim in causa immanente fieri nequit. Theophilus. Deum causam dicens priorem, tantum de his rebus hoc intelligi volui, quas Deus nullis aliis mediis quam existentia sua immediate produxit; non autem quod absolute causam priorem significare eum voluerim; quod clare et verbis meis intelligere potuisses, cum etiam dixi nos eum quodammodo causam ulteriorem nominare posse. Er. Satis jam intelligo quid dicere velis, animadversionem vero etiam, te dixisse effectum causae alicujus interioris. Derhalven bytten dezelve moet zijn: en dit zegt gy daaroor dewijl gy maar alleen van d' overgaande en niet van de volgende oorzaak weet, welke laatste geenzins niet buiten zich zelf voortbrengt; by voorbeeld het verstand, 't welk oorzaak zijner begrippen is; waarom het ook van mij, voorzover zijn begrippen daarvan afhangen, een oorzaak, en weerom in opzicht het bestaan van zijn begrippen een geheel genoemd wordt: alsook ook God, die met zijn uitwerkelijk of schepselen geen andere als een inblijvende oorzaak, en ook een geheel in opzicht van de tweede aanmerking is. TWEEDE ZAMENSPRAAK, TUSCHEN ERASMUS EN THEOPHILUS. Erasmus. Ik heb u, Theophilus! Hooren zeggen, dat God een oorzaak is van alle dingen; en daarbij, dat hij geen andere oorzaak kan zijn als een inblijvende. Indien hij dan een inblijvende oorzaak aller dingen is; hoe kunt gij hem dan een eerder oorzaak noemen? want dat is in een inblijvende oorzaak onmogelijk. Theophilus. Wanneer ik zei, dat God een eerder oorzaak is, zo is dat van mij niet gezegd als in opzicht van die dingen, welke God zonder enige omstandigheden als alleen zijn wezenlijkheid onmiddelijk heeft voortgebracht; maar geen zins dat ik hem volstrekt een eerder oorzaak zou gerointment hebben; het welke gij klaar uit mijne woorden hebt kunnen afleiden, want ik heb ook gezegd, dat wij hem in eeniger wijze een verder oorzaak kunnen noemen. Erasmus. "Het geen je mij wilt zeggen, versta ik nu genoeg: maar 'k merk ook aan, dat je gezegd hebt, dat het gewrocht eener innerlijke oorzaak op zodanige wijze met elkaar verbonden, dat, als het zo is, Dan, uit het milieperspectief, de oorzaak immers aanwezig moet zijn; en als nu zelf en wat van hem afgeleid is een geheel vormt, God, op een moment van tijd, meer essentiële dingen toekent dan aan de andere. Dat twijfel je niet, hoop ik, te laten vallen." Theoph: "Als je, Erasme, verlangt om deze verwarring te vermijden, dan ben je wel op het goede spoor  van tijd, meer essentiële dingen toekent dan aan de andere. Dat twijfel je niet, hoop ik, te laten vallen." Erasmus: "Nou, dan geef ik je hier een voorbeeld: een beeldhouwer maakt uit een stuk hout meerdere figuren, naar de vorm van de verschillende lichaamsdelen van een mens; een van die figuren, die de vorm van het borstbeen van een mens heeft, en met die ander figuren samen verbonden, die de vorm van het hoofd van een mens heeft, vormt samen met beide van elke kant een geheel, wat de bovenkant van het lichaam van een mens vertoont. Zeg je nu al daadwerkelijk, dat het wezen van het hoofd door die samenklaring vermeerderd is?" Natulijk niet, want het is gelijkvlokaal met wat er aldaar voorheen was. Om nog beter te leren, zal ik nog een voorbeeld voor je noemen, namelijk een idee, wat een driehoek is, en een idee van een uitgestrekte hoek, die een hoek vormt die vooruit steekt; het is onmiskenbaar dat de hoek, die vooruit steekt, gelijk is aan de twee binnenste hoeken, die tegenoverstaan elkaar zijn. Deze ideeën heb ik nu geproduceerd, een nieuwe, namelijk drie hoeken van een driehoek die gelijk zijn aan twee rechte hoeken, wat een idee is, die met de vorige op een dergelijke manier samen is verbonden, dat zonder die laatste niet bestaan en niet begripelijk is. Maar uit alle ideeën, die een iemand heeft, maak je een geheel, of, wat hetzelfde is, een ratio. Theophili. Zie gy, Erasmus, uit deze verwarring wilt geraken, zie neemt eens wel in acht dat ik u hier zal zeggen. Het wezen van een zaak neemt niet toe door het vereenigen met een andere zaak, waarmee ze een geheel maakt; maar integendeel, zo blijft ze daar in onveranderlijk. Ik zal u, op dat gy mijn te beter zal verstaan, dit voorbeeld stellen. Een beeldhouwer heeft van hout gemaakt verscheidene gedaantes, naar de gelijkenis der deelen een menselijk lichaam: hy neemt een van deze 't welk de gedaante heeft van een menselijk horst, en voegt dat te samen met een ander dat de gedaante heeft van een menselijk hoofd, en maakt van deze twee een geheel, 't welk het bovenste gedeelte van een menselijk lichaam vertoont. Zult u nu daarom zeggen, dat het wezen van 't hoofd heeft toegenomen door zijn vereeniging met de borst? Geen sprake van; want het is 't zelve dat 't te voor was. Tot meerder klaarheid zal ik u een ander voorbeeld stellen, namelijk het denkbeeld dat ik van een driehoek heb, en een ander ontstaande door uitstrekking van een van die hoeken, welke uitgestrekte of uitstrekkende hoek noodzakelijk gelijk is, raet de twee tegengestelde innerlijke hoeken, enz. Deze, zeg ik, hebben voortgebracht een nieuw denkbeeld, namelijk, dat de drie hoeken van een driehoek gelijk zijn met twee rechte hoeken: welk denkbeeld met het eerste zo vereenigd is, dat het zonder 't zelf niet kan bestaan of begrepen worden. En van alle denkbeelden die een gelijk hebben maken wij een geheel, of 't welk 't zelf is, een wezen van rede, het geen wij. Er. "Quod ad hoc attinet, mihi satisfecisti. Sed praeterea etiam dixisti, immenantis causae productum perire non posse, quamdiu eius causa perdurat, quod falsum esse video; hoc enim si ita est, quo modo Deus immanentis adhuc omnium rerum causa esse potest, cum tot earum pereant? Dices quidem, secundum anteriorem tuam distinctionem, Deum proprie talium productuum causam esse, quas nullos aliis mediis quam solis suis attributis produxit, neque eas, quaradii causa earum perdurat perire posse, non autem te Deura immanentem dicere causam earum productuum, quarum existentia non immediate ab eo pendeat, sed quae ab alia. 47 Vervolgens zeg je wel dat, als schoon dit nieuwe denkbeeld zich verbindt met het voorgaande, daarom in 't bestaan van het voorgaande geen verandering valt, maar dat het in tegendeel zonder van de allerminste verandering het zelfde blijft? Het welke je ook ziet, kunt je in een iegelyk denkbeeld, dat in zich liefde voortbrengt, welke liefde in verschillende wijzen het wezen van het denkbeeld doet toekomen. Maar waartoe zoo veel voorbeelden opgehoopt, daar jezelf in 't voorgebeeld, waar we nu over gesproken hebben, dit klaarlijk kunt zien: 'k heb duidelijk gezegd, dat alle eigenschappen die van geen ander oorzaak afhangen, en om welke te beschrijven geen geslacht van noodzaak is, tot het wezen van God behoren; en dewijl de geschapene dingen niet magtig zijn een eigenschap te stellen, zo en vermeerderen ze door deze het wezen van God niet, hoe nauw ze met hetzelfde ook komen te verenigen. Doet hierbij, dat het geheel maar een wezen van rede is, en niet verschilt van het algemeen alleen hierin, dat het algemeen gemaakt wordt van verschillende niet verenigde ondeelbare, van hetzelfde geslag: maar het geheel van verschillende verenigde ondeelbare, zo van een ander als van hetzelfde geslag. Erasmus. "Zo veel als dit belangt, hebt gy mijn voldaan, Maar boven dit hebt gy nog gezegd, dat het gewrogt van eeuw innerlijke oorzaak niet kan vergaan, zoo lang zijn oorzaak duurt; het geen ik zie niet waar te zijn, want dit, zoo zijnde, hoe kan God dan nog een innerlijke oorzaak van alle dingen wezen, daar zoo veel van dezelfde te niet gaan? Gy zult voorzichtig uw vorig onderscheid wel zeggen, dat God eigendlijk een oorzaak van zodanige gewrochten is, die hy zonder enige meerder omstandigheden als alleen zijn eigenschappen heeft voortgebracht, en dat deze dan zo lang haar oorzaak duurt niet kunnen vergaan; maar dat gy God geen innerlijke oorzaak noemt van die gewrochten, welke zijn weezendheid niet onmiddelijk van God afleidt." Quadam re ora sunt, nisi quavirt earum causae sine et extra eum non operantur nec operari possunt, unde etiam, quippe non immediate ab Deo productae, pondere possunt. Hoc autem mihi non satistient; video enim te concludere, quod humanus intellectus immortalis sit, quia opus est ab Deo in se ipso productum; cum igitur jam fieri non potuit pluribus opus fuisse ad talem intellectum producendus quam attributis Dei, ut ens esset tais perfectionis, necesse est, simul ac omnes aliae res ab Deo immediate productae, ab aeterno creatum fuisse; quod, ut si fallor, etiam te dicentem audivi. Quod si ita est, quomodo nulla difficultate relicta explicabis? Theopilus. Verum est, Erasme, res quae ab aeterno ab Deo creatae sunt, propter ipsarum existentiam nulla alia res nisi attributis Dei opus habere; sed animadverti oportet. quod, etsi necessario ad rei existentiam modificatio singularis exigitur, et res praeter attributa Dei, Deum tamen non cessare rem immediate producere posse; nara inter res necessarias, quae exiguntur ut res aliqua sit, quaedam sunt ad rem producendam et aliae ut res producta esse possit, uti ex. gr. si in camera quadam lucem habere volo, hanc accendo, vel fenestram aperio, quo facto camera illustratur; at vel sic tamen accensio illa vel apertio lucem non facit, sed efficit tantum lucem cameram illustrare vel in eam posse pervenire; et sic etiam ad corporis alicujus motum exigitur aliud corpus, quod omnem istum motum habeat necesse est. Mensen, die hieraan niet onmiddellijk van God afhangen, kunnen toch tot stand komen, aangezien zij niet onmiddellijk van God afhangen, kunnen toch tot stand komen, aangezien zij niet onmiddellijk van God zijn voortgebracht, te niet kunnen gaan. Doch dit moet mijn geest niet beangstigen, want ik zie dat jy besluit, dat het menschelijk verstand onsterfelijk is, om dat het een gewrocht is dat God in zichzelf heeft voortgebracht: nu dan onmogelijk zijnde, dat er meer van noodzaak is geweest ontegaan zodanig een verstand voort te brengen als alleen de eigenschappen van God, zo moet het dan, om een wezen van zodanig uitgesproken volmaaktheid te zijn, zo wel als alle andere dingen die onmiddellijk van God afhangen, van eeuwigheid geschapen zijn, dit welke ik, als ik mij niet bedrieg, van jou ook heb horen zeggen; en dit dan zodanig zijnde, hoe zult jy dit zonder zwaarwijging over te laten vereisen? Theophilus: 't Is waar, Erasmus, dat die dingen, om hun wezenlijkheid te willen, geen ander ding van doen hebben als alleen de eigenschappen van God, die van hem onmiddellijk van eeuwigheid geschapen zijn. Er. Pro tempore nihil amplius habeo, in eo vero quod hucusque mihi dixisti, me occupabo ad ulteriorem opportunitatem, Deo sine qua te commendans. CAPUT TERTIUM. DEUM OMNIPOTENTEM CAUSAM ESSE. Agere iam incipiemus de his Dei attributis, quae propria vocavimus, et primum quidem Deum esse omnia causa. Sequentia propria dicuntur, quia nihil aliud sunt quam adjectiva quae concipi nequeunt sine substantivis suis, id est Deus sine his Deus non esset, nec tamen per has Deus est, nam nihil substantiale, per quod solum Deus existit, significant. In ons een denkbeeld van God voor te brengen, wordt geen andere bizondere zaak vereist, die heeft 't welk in ons wordt voortgebracht; maar alleen zodanig lichaam in de natuur, wiens denkbeeld noodzakelijk is om God onmiddelijk te vertonen: 't geen gy ook uit raadje woorden af kunt nemen, alzoo ik heb gezegd, dat God alleen door zichzelf en niet door iets anders wordt gekend. Doch dit zeg ik u, dat zolang wy van God zo een klaar denkbeeld niet hebben, 't welk in die voegen ons met hem vereenigt, dat het ons niet toelaat eenige zaak te beminnen buiten hem, wy niet kunnen zeggen, waarlijk met God te zijn vereenigt, en zo onzekerlyk van hem af te hangen. Belangende nu 't geen gy verder noch zoudt mogen vragen, laat dat op een andere tijd geschieden, alzoo mij de geleegdheid tegenwoordig tot wat anders noodigt. Erasmus Voor de tegenwoordigheid is er niets meer: maar ik zal mij met het geen gy mij nu gezegd hebt bezig houden tot nader gelegenheid, en ondertussen u God beveelen. DERDE HOEDDEEL. DAT GOD OORZAAK IS VAN ALLES. Wy zullen tegenwoordig aanvangen om te handelen van die eigenschappen Gods, welke wij eigen genaamd hebben; en voor eerst, dat God een oorzaak is van alles. De navolgende worden eigen genaamd, om dat ze niet anders zijn als Toeeigeningen, die niet verstaan kunnen worden zonder hare zelfstandigheid, dat is, God zou wel zonder deze geen God zijn, maar niettemin is hij door deze een God; want zij niets zelfstandigs, door welke God alleen bestaat, te kennen te geven. Antea jam diximus unam substantiam alteram producere non posse, et Deum ens esse de quo omnia dicuntur attributa; unde Clare sequitur, omnes alias res extra Deum non existere nec concipi posse; quare omnino dicere debemus Deum omnium causam esse. Cum autem causam operantem in octo partes dividere solent, videamus jam quomodo Deus causa sit: 1. Causa est ens et operans operum suorum, et, quoad actio ista fiat, causa efficiens vel agens, quae tanquam unum ponimus, quippe ad se invicem pertinentia. 2. Est causa immanens nec transiens, quia omnia in se et nihil extra se operat, cum nihil extra eum sit. 3. Deus est causa libera nec naturalis, uti quam clarissime ostendemus, quando agemus de eo, num Deus omittere possit aliquid agere quod agit; ubi simul explicabitur in quo consistat vera libertas. 4. Deus est causa per se vel per contingentiam, quod ex tractatu de Praedestinatione clarius patebit. Deus est causa praecipua operum suorum, quae immediate creavit, uti motum in materia, etc. in qua causa minus praecipua locum habere nequit, quippe quae semper in rebus sit particularibus, quae in natura sunt. Causa minus praecipua incipiens non est in Deo, quia extra eum nihil est quod eum premere posset. Causa praecedens. Hier voorover hebben wij alreeds gezegd, hoe dat de een zelfstandigheid de andere niet kan voortbrengen, en dat God een wezen is, van welke alle eigenschappen gezegd worden: waar uit klaarlijk volgt, dat alle andere dingen buiten God niet kunnen bestaan, noch verstaan worden; weshalven wij dan met alle rede moeten zeggen, dat God een oorzaak is van alles. Aangezien men dan gewoon is de werkende oorzaak in acht te deleinen, zoodat laat ons nu eens onderzoeken, hoe en op wat wijze God een oorzaak is: 1. Hij is een uitvloedende of daarstellende oorzaak van zijn werken; en, in opzicht dat deze werkingen geschieden, een doende of werkende oorzaak; het welke wij voor een stelten, als op elkanderen opzicht hebbende. 2. Hij is een inblijvende en geen overgaande oorzaak, aangezien hij alles in zichzelf en niet buiten zich en werkt, gemerkt niets buiten hem en is. 3. God is een vrije en geen natuurlijke oorzaak; gelijk wij dit heel klaarlijk zullen doen blijken, wanneer wij zullen handelen aangaande dit, of God kan nalaten te doen hetgeen bij doet: alwaar met een verklaard zal worden waarin de ware vrijeid is bestaande. 