title: Gisbertus Voetius
creator: Duker, A. C
text: Vier jaren later, in 1628, door Gorcums classis afge- vaardigd naar de provineiale synode te Delft*), hoorde VWoetius de broederen uit Gouda zich daar ten zeerste beklagen over de ,stouticheit", met welke de Armi- niaansche partij het hoofd weer begon op te steken, niet alleen binnen de eigen stad, maar tevens in de ten jare 1025 werd hem, as het vertrek. van Meursius, nog bovendien op- pis het onderwijzen der Grieksche tual. Siegenbeek, a. w., dl. IT, blz. 1 ) m dier commissie was ook Petrus à Nyenroy »geassocioert met eenen gedeputeerden uijt elcken (nl. correspondeerenden) sijnodo hier teghenwoor- dich"; alzoo met een afgevaardigde der Geldersche, Noord-Hollandsche , Utrechtsche en Groninger-Ommelander synode. Acta sym. part. Z. H., Den , 4624, art, 21. ?) Indertijd waren de »Postacta synodi nationalis" geruimen tijd zoek. 3j Acta syn. part. Z. H., Den Haag, 1624, art. 41 en 43, *) Aeta syn. part. Z. IL, Woerden, 1695, art. 1&, Volgens art. 39 der particuliere synode van 1628, zagen hare afgevaardigden zich belast s»de gedeputeerde van d'andere provincien te verechirijven, ende gesamentlick men de hoogh. mog. heeren Staten Generael ernstlick te versoecken , datse nu wederom mochten inspeetie nemen van de voorsejde schrifften, om te wernemen oflse niet vervuijlden, ende van t'gewormte beschadight waeren". 5) Hand, cl. Gore, 3 Juli 1698. Vgl. Voet, Polit, eceles., tom, I, pars 1, p. 49; t. HII, p. 375. im 300 ZEVENDE HOOFDSTUK. gansche provincie Zuid-Holland '. Ter vergadering be- sloot men een uitvoerig bezwaarschrift op te stellen en aan de Staten over te leveren. Een en ander geschiedde, mede door toedoen van Heusdens prediker?. Weldra kwamen nu commissarissen van het Hof zich op de Delftsehe synode persoonlijk vergewissen omtrent enkele bijzonderheden ,in de voorschreven remonstrantie ge- mentioneert" ") Als naaste gevolg van dat bezoek, werd Voetius ten tweelen male naar hunne Edel Mogenden gedeputeerd*); eene zending, ook door hem vervuld — ter wille dierzelfde aangelegenheid — in 1629, op last der Leidsche en in 10630, op last der Sehoonhovensche synode ?). Nog is hiermeé de reeks van kerkeljke bemoeienis- sen, waarbij Heusdens predikant, meer of minder be- slist, zin invloed gelden deed, niet volledig aange- 1) Acla syn. pari. Z. H., Delft, 4698, art. 4. Vgl. oet, Dispp. seléct, t, V, p, 403. 7) Voetins' medegecommitteerden tot het opstellen der remonstrantie waren de synodale gedeputeerden. voor dat jaar, Rosaeus en Niennodius, aleook Henricus Nolthenius, predikant te Bommenede, en. Petrus Vliegerius, predikant te Liselstein; terwijl naar de Staten afgevaardigd werden: hijrelf. en Nolthenius, met dé ouderlingen de Vries uit Delft, en Huygensen uit. Scehoonhowen. Zie ook Kesenius, Orat. fum. p. 297; Voet, Polit. eceles., t. T, pars IL, p. 532; diens Awctieccatal, pars Il, theol in quarto, n?. 132, »Verseheyde stucken der Remonstranten en Contra-remonstranten ete, in het jaer 1628. aen de heeren staten van Hollandt overgegeven. Met een voorreden Legen de conseientie dwanck"; dr. Knuttel, a, v. dl. I, st. Il, n*. 3926 en n?. 3969. 3) Acta. syn, part. Z. H., Delft, 1628, art, 37, 40. *) Met. hem gingen, als afgevaardigden der Zuid-Hollandscbe synode mede: Nolthenius en Rombouts de Vries. 5) Vot, Polit. eccles, t, Ill, p. 932, Vgl. Polit. eccles, tom, T, pars Ly p. 49, 538; dr. Rogge, Wienb, dL llf, bl. 181—184; Exsenius, Orat. fun. p. 98, Eveneens poogden Voetius en de zijnen toentertijd. »de "amsche zwarighedon" onder de aandachL te brengen der HH. Statem, dr. Rogge, Wienb,, dl. MH, blz. 920; dr, Bnuttel, a. w., ài I, st IE blz. 151—458: 170—473. OP RING, CLASSIS KN SYNODEN. 301 geven. Op de Brielsche synode, ten jare 1623, toen hijzelf het seribaat vervulde ') aehtte Voetius zich mede gerechtigd zéór nadrukkelijk te vorderen, dat de theo- logische professoren van Leidens hoogescehool?) zouden vermaand worden, aan ,de goede intentie" der nationale synode te beantwoorden, door niet langer de ondertee- kening te weigeren der bekende rechtzinnigheidsformule, in den vorm, waarin deze, ook ten hunnen aanzien ?), binnen Dordt beraamd was: ,vervattende beloffte van subjeetie aen den sijnodum provincialem" *. Immers behoelde .geen van bedoelde professoren, volgens het oordeel der vergaderde broeders, die onderteekening na te laten uit vrees, dat zoodoende het kerkelijk gezag een niet gewenscht overwicht zou verkrijjgen op de be- oefenaars der godgeleerde wetenschap en ,praejudieeeren de vrijheijt ende authoriteijt allen Gereformeerden acade- mien van godtyruchtige princen ende magistraten vergunt". Als echter Leidens hooggeleerden te kennen gaven, hoe zij onmiddellijk stonden onder HH. Curatoren; terwijl ook de staten van Holland en West-Friesland hun verboden hadden zulk eene belofte af te leggen , meenden de toen- malige handhavers van het kerkelibhk gezag — en der- halve ook Voetius — zich voorloopig niet langer met deze zaak te moeten inlaten; hare oplossing verschuivende ,ien minsten tot den naesten nationalen sijnodum" 5). 3) Voet, Dispp, select, t. IH, p. 304, Vgl. Polit. eccles, tom. I, pars T, p. 49. *) Namelijk: Ant, Walaeus, Ant. Thysius, Joh. Polyander a Kerkhoven en Andr. Rivetus. Laatstgenoemde werd in 1632 »professor honorarius" en in 1694 door Jac. Triglandius opgevolgd. 3) Acta. -- part. Z. H., Rotterdam, 1621, art. 61. *) Acta sym. part. Z. H., Gorcum, 1022, art. 11. 5) Aeta syn. part. Z. H., Briello, 1623, art, 9. Vgl. daarmede die van Den Haag, 1024, art. 9: die van Schoonhoven, 1630, art. 28; alsook Hand, el, Gore, 48 Juli 1620; Siegenbeek , a. wc, dl. I, blz, 194, 120. —OCUEENNN 9302 ZENENDE HOOPDSTUK, Van zuiver-praetisehen aard bleek het werk in 1628 door de Delftsehe synode aam Voetius, samen met Hugo Beyerus, predikant te 's-Gravenhage, en anderen opge- dragen. Hun toch werd gevraagd maatregelen te willen beramen, waardoor sommige oefenaars of ,exercenten" te Hotterdam — gewoon, na elke openbare samen- komst, in de bijzondere vergaderingen van het eigen ,eollegium", Paulus' brief aan de Romeinen te lezen — met. sgoede ordere" die leetuur konden voortzetten "). Ofschoon nu het reglement op genoemde ,onderwijsinge", den broe- deren binnen Delft in handen gesteld en door hen goed- gekeurd, wegens ,sekere missverstanden" over de inter- pretatie ontstaan, op de Leidsche synode van 1629 nog nader moest ,verclaerb ende geamplieert" worden *), beleefde echter Voetius van deze opdracht meer genoe- gen dan van den hem verstrekten last om, ook weer te Rotterdam, het heftig en hooggaand versehil bij te leggen, daar ter stede gerezen, zoowel tusschen mà- gistraat en consistorie als tusschen de predikanten onder- ling. Toegerust zelfs met ,ordinare sjjnodale macht" ?), gelukte het noeh aan hem noch aan zije medeafge- vaardigden hier hun doel te bereiken*); wat enkele jaren *) Acla. syn. pari. Z. H., Delft, 1628, art. 91. Vgl. daarmede die van Leiden, 1699, art. 34 en Hand. cl. Gouda, 3 Juli 1628. Zie ook Voet,,. Polit. eccles., tom. 1, pars I, p. 881, en dr. J, Hania Pzu, Wernmerus Helmichiws, Utrecht, 18905, blz. 53, 3) Zie hierachter, bijlage CIX. 3) Zijne medeafgevaardigden bij die gelegenheid waren: dr, Joh, Polyander, Henr. Arnoldi, Joh. Bocardus, Arnoldus Swalmius en Reinerus Berckelius, Essenius, Orat. fun., p, 98: »d, Polyandro praesidis, ac nostro (n, Voetio) scribae partes sustinente", 5) Te Rotterdam stonden Peir. Nieuwenrode en Jac. Leeuwius met vier ouderlingen lijnrecht tegenover hunne ambtgenooten nldaar: Henricus Alu- tarius en Benjamin van Rijswijk. Het verschil tusschen magistrant en kerke- rand liep »over het stuck van de correspondentie in beroepinge"; eene gewone quaestie in die dagen. Zie cia sym. part. Z. H., Leiden, 4699. * — pu OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 303 later evenmin het geval was, toen Heusdens predikant als buitengewoon afgevaardigde op de Haagsche synode van 1634 zoeht te bewerken, dat voor Abraham van de Velde bjj HH. Staten ,een tytlijjok onderhout" zou worden aangevraagd, ten einde met die schikking de gemeentenaren van Veen!) ,de facto van d. Veldio te ontlasten" ?). art. 39: die van Schoonhoven, 1630, art. 18: en, na afloop der commissie. aan Woetius opzedragen, die van Schiedam, 1031, art, 34, 48, 51, 56, 58, 60, 69, 70, 78; die van Goreum, 1632, art. 4, 32, 35; die van Buielle, 1633, art, 29; die van Den Haag, 1634, art. 37. Vgl, daarmede dr. Rogge, Wienb., dl. III, blz, 937; Oud Synod. archief, XXE, 89, III, en Auche-catal., pars IE, misc. in quarto, n?. 982 »Verklaringe van eenige motulen in May 1630, gestelt by de kerken-raed van Rotterdam, aengaende de acte van suspensie van vier predikanten en eenige ouderlingen aldaer. Nevens antwoort op "Lselve door Rijswijck, en Alutarius"; dr. Knuttol , a. u., di E, st. Hf, blz. 176, 194, 195; Louis D. Petit, Bibliotheek van Neder- landsche pamfletlen, Verzamelingen van de bibliotheek van Joannes Thysius en de bíblotheek der rüks-universiteit. t&. Leiden, 's-Gravenhage, 1882, dl. I, n*. 1720. 13) Voetius had familie wonen te Veen, namelijk Jan Campen, en kwam "waarschijnlik zoodoende geheel en al op de hoogte der ongerechtigheden door Veldius bedreven. Zie DBiüjdr, en med. dl. XIl, blz. 344. Vgl. hier- boven, blz 964, 278—250. Ook pleit het voor de onpartijligheid àn vau Heusdens prediker &n der Gorcumsche classis, dat door geen van beiden lier in aanmerking werd genomen Veldius' kerkelijk-leerstellige overtuiging, die tot hun partijgenoot hem maakte. 3) Acta syn. part. Z. H., Den Haag, 1634, art. 44, Vgl. daarmede die wan Brielle, 1633, art. 40, 53 en die van Woerden, 1635, art. 26. Niot zonder dat door Gorcums classis een scherp protest werd ingediend (zie hieraehter, bijlage CX), strekkende om de handelinzen der Haagsche go- committeerden, gewone en buitengewone, in »de saecke d. Abrahami Veldii'" beslist af te keuren, besloten hare gedeputeorden, van wie nu Vootius langer geen deel uitinmakte, ter provinciale synode binnen Woerden, op de vraag: of zij in de gevallen uitspraak berustten on afragen van hun protest, »nae langhe ende verdrietighe onderhandelinge", eindelijk te antwoorden : »dat sij haer het oordebl des sijuodi off de gedaene uijtspraecke oónderwierpen, dat sij voor haer particulier het protest lieten vallen ende dat sij goede devoiren souden doen, orn den E. classem oock daertoe te beweghen". Sedert bleef. wan de Velde geníeten »de beneficie van relevatie hem in sijnodo Brielana geaccordeert" en derhalve predikant te Veen. De Gorcumsche classis echter "Weed jn hare acten van 18 Aug. 1630 aanteekenen: sOpt stuck van Veen a 304 ZEVENDE HOOFDSTUK. Glansrijk, aan den anderen kant, mocht buiten twijfel de overwinning heeten voor Voetius weggelegd op de pro- vinciale synode te LIselstein, in Hooimaand van het jaar 1626. Door dezelfde Rotterdamsche gemeente, die vroeger meermalen het bewijs had geleverd, hoezeer ze zijne pas- torale werkzaamheid op prijs wist te stellen, waren sedert kort, bij monde vooral van hare kerkedienaren, allerlei geruchten uitgestrooid, strekkende, naar het scheen , om. Heusdens predikant ,tot gyns persoons ende diensts achter- deel te diffameeren voor een Sabbataris" ". Om zijn goeden naam te vrijwaren en ,tot voorstant syner onnoselheyt", had Voetius aanvankeljk in de Goreumsche classis drie ,interrogatoria" gesteld?) van plan het daarop verkregen untwoord, te geljk met een schrjjven zijner stedelijke overheid, te ,exhibeeren" voor de binnen IJselstein ver- zamelde synodeleden ). Hier nu trad al spoedig aan het licht, dat dezaak ,van bedenekinge soo breet niet en was", als men Voetius had verteld; terwijl het hem bovendien weinig moeite kostte en Velden is geresolveert (dewijle de elnssis van haer protest niet en can desisteren) t'selve stuck te lnten staan, daar het staat; sonder de gedepu- teerde te geven eenigen last, darvan te spreken", !) »Ratio communis a posteriori desumitur ex doctrina et facto apostolorum atque apostolicae ecelesiae, quod diem illum (sc. sabbathum) nec mandato nec exemplo suo observari voluit; sed contra abolevit: et loco ejus diem Dominicum servare coepit, Aliae rationes, si quae adferuntur, non videntur esse dvaugíg8eres. Est autem haec et antiqui et praesentis universi Christianismi sententia, À quo qni discesserunt. (ut. Ebionaei, Cerinthiani, Nazaraei, Apollinaristae), Juduizantes et Sabbatharii dicebantur", Voot, Dispp. select, tom. Hi, p. 1232. Vgl. ibidem, p. 1242, en van de Posí-acta, sessie 164. 3) Hand. cl. Gore, 22 en 23 Juni 1626. Zie ook bijlage CXI. 3) Acta syn. part. Z. H., lJselstein, 1626, art. 32. Vgl. Jüesol. Holl, 23 Juni 1026 en Voet, Dispp. select, i. IV, p. 192—414, 700; t. III, p. 1227—1281, wooral p. 1207—1272. Ook Spiljardus betuigde op boven- gemelde synode, dat hij wgeresolveerb was nopende de practycque des sabbaths, alle Jootsche superstitien, ende tegen Gods woort strydende singulariteyten ende precijsheden tegen te gaen". - —-— OP RING, CLASSIS EN SYNODEN. 305 uit de meégebrachte bewijsstukken aan te toonen, hoe hij omtrent de Zondagsviering nooit iets had geleerd, voorge- Staan of verricht, strijdig met het algemeen gevoelen der kerk. Zoo kon dan zijne rechtzinnigheid volkomen onver- dacht blijven, en de scriba der vergadering in hare acten opteekenen het feit: ,dat d. Voetius ende de eerwaerde predicanten van Rotterdam met malcanderen door hant- tastinge broederlyck over dit misverstandt versoent waren". ACHTSTE HOOFDSTUK. Buiten en binnen Den Bosch. Strijd met Jansenius. "Tot de huishoudeljke aangelegenheden, die destijds op classes en synoden ernstig ter sprake kwamen, behoorde almede het afvaardigen van ,gequalificeerde" predikanten naar de troepenmacht der Vereenigde Provineién ". Men volgde hier het voorbeeld door de ,uijtheemsche" natién : zwitsers en duitschers, engelschen em franschen gege- ven); welk gehuurd krijgsvolk — nog steeds het belang- rijkste deel der Staatsche gelederen — voor elk regiment zijj» eigen veldprediker had. In aansluiting bij deze goede gewoonte werd dan ook door de Goreumsche classis geresolveerd, hun Edel Mogen- den langs synodalen weg het noodige tractement te vragen , ten behoeve van ,een ordinaris praedicant", wien zij ge- noemde betrekking voor vast wenschte toevertrouwd te zien, en die aldus des te beter kennis kon maken zoo met ,de humeuren der soldaten" als met ,de abnijsen onder hen in swang gaende"; terwijl bedoelde man- schappen tevens minder gevaar liepen ,sonder onder- wijsinghe ende vertroostinge daer heenen te sterven" ?). *) Hand. cl. Gorc., 30 Mei 1622; Acta syn. part. Z. H., Gorc., 1022, art. 46, 7) Vgl. Voet., Polil, eccles, tom, IIl, p. 445. 3) Acta syn. part. Z. IL, Woerden, 1625, art. 42; Hand. cL Gowe, 7 April 1625. -—EN BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUSs. 37 - Voorloopig evenwel zou men het oude gebruik blijven volgen en toezien, dat iedere classis van Zuid-Holland beurtelings!) één harer predikanten deputeerde, om, vrij- willig eu buiten ,besondere" vergoeding ?), een jaar lang bij de troepen ,den kerckendienst" waar te nemen. Hoe nuitig, ja onmisbaar dergeljke maatregel hee- ten mocht, bleek inzonderheid, toen Frederik Hendrik, 24 April 1629 ,met sijnen train" uit Den Haag ver-. trokken?), weinige dagen later was aangekomen vóór 'e-Hertogenbosch; als kapitein-generaal der Unie het bevel voerende over meer dan veertig duizend krijgers, die, in zes legerkwartieren afgedeeld, straks gereed stonden daar ,den Meij-boom" te planten*); de onge- 3) Acta. syn. parl, Z. H., Brielle, 1623, art, 24. Die »gebeurten" werden bepaald naar de rangorde door de verschillonde elasses ingenomen, en vermeld man het begin der acten van elke provinciale synode-bijeenkomst; te weten : Dordrecht, Delft, Leiden, Gouda, Rotterdam, Goreum, Brielle, Den Haag, Woerden, Buren en Breda. 3) Acla: en. parl. Z. H., Delft, 1698, art. 96. 3) Sené-boher. Brandende-bosch uyt welekers voncken, d'over-groote wietarie mande siercke stadt s'Herloghen-bosch , door. Gods sonderlinghe ghenade , op den 47. Septembris, 1029 (lot onser aller vreughde) ontstaen. is, Met een. vriendeljcke onderwiüjsinge, ende noodinghe aende selve burghers, tot de gemeenschap des waren. g heloofs, met ons, Door Daniel Souterius, d. des qodi. woorts, inde ghemeynte Christi, tot Hacrlem, Haarl, 4630, blz. 18. Vgl. daarmede het in Latijnsehe hexameters geschreven boek, over het eigen onderwerp , van denzelfden auteur: Hemek-beracha,, vallis benedictionis. Sive Belgidos magnique illius el memorabilis bells; (quod anno Domini millesimo sereentesimo vigesimo nono, in Belgio a belgis confoederatis , cum mirabili successu, el manifesto summi. favoris et benignitatis divinae £ndicio , gestum es) narratio eucharistica ; in sex libros digesta, et edita a Daniele Souterio , Harlemi, 1034 , p. 11—14. Zie Auctie-catal., pars I, mise. in quarto, n?, 130, 3) Naszouscehe lauren-kranze, voor den. hoog-geboren , ende doorluchtigen. vvorst Frederick-Heynrick, van. Naszou, prinze van Oranjen, etc. gouverneur, Kapiteyn, ende admirael generael der. Vereeniqde erije Nederlanden, van wwgen de werowringe der groote magtige ende sterke stad 's Hertogen- bosch, milsgaders de geluckige verloszinge der oud-beroemde stad. Wesel. 1n. Nederduytschen. rm geslochten, ende bearbeyd door Samuel. Ampzing , bedienaer des Goddelijken woords in de gemeynte des Heren binnen Haerlem, Haarl, 1699, biz. 12. Vgl. J. van Vondel, Zegezang ter eere van. Frederik -— 308 ACHTSTE HOOFPDSTUK. repte ,maagdenstad" !), met aanwending van allerlei vaak zeer vernuftige middelen, te dwingen tot overgaaf. Binuen hare muren gebood de gouverneur Antony Sehets, baron van Grobbendonck; een man, schier ver- grijsd in den oorlog, dapper en beleidvol?); niet vrij echter van misplaatste zuinigheid, die tot inhaligheid soms oversloeg?) Hem stond met raad en daad ter zijde Miehael Ophovius, geboren Bossenaar, uit de orde der predikheeren, bisschop van ,kleyn Romen" *), hetwelk toen de Prins lie& omsingelen ^) Ten einde de burgerij, herhaaldelijk geroepen tot een niet alledaagschen pionier- arbeid, welgemoed en ,couragieus" te houden, verordende Ophovins binnen de wallen der stad , onder het luiden van de grootste klok der Sint Janskerk, nu en dan"), eene Hendrik, Boseh-dwinger, Wesel-winner, prince van Oranje. In de ultgave van dr. J. van. Vloten, Schiedam, 1864, dl, I, blz. 271. 7) Vgl. dr. Rogge, Wienb., dl. IE, blz. 908; alsook den Catalogus wm de tentoonslelling ter. herinnering aan den 300jarigen gebooriedag wan Constantija. Huygens, 's-Gravenhage, 1896, blz. 64, n*. 500. 3) Mémoires de Frédéric Henri prince d'Orange. Qui contiennent ses vapéditions militaires depuis 1691. jusquá l'année 1646, Amst., 1733, p. 63. 7) Ophovius, hoewel Grobbendonck persoonlijk genegen, betuigde echter »dak den gouverneur niet ghedaen hadde so hy schuldich was, maer hem selvon met zijn kinders hadde ghesocht rijek ende groot te maken", Die karakterteekening wordt bevestigd door het feit, dat Grobbendonck, toen zjne vrouw den S Augustus — dus nog staande het beleg — »van eenen jongen soon" bevallen was, niet schroomde 400 gld. hem als pillegift geboden namens de »congratuleerende", doch ook fel | we ieisterde stad. Zie de door dr. C. R. Hermans bezorgde Verzameling wam oorkonden betrekhelijk het beleg. van 's Hertogenbosch in. den jave 1699. Uitgegeven door het. provinciaal genootschap van Kunsten en We « im Noordbrabant, Den Bosch, 1871—1873; st. I—II, blz, EM blz. 50, 346. 4$) Pünaem van "s-Hertogenbosch in die dagen, Zie Ampzing , dw bis. A. Vgl. hierboven, blz. 437. *) Souterius, a. w., blz. 14. Eene duidelijke kaart der belegeringswerkeu rondom Den Boseh komt o.a. voor in D. Heinsius, Herum ad Syleam-dueis | atque alibi in Belgio mw & belgis anno 1629 gestarum historia. Cum. privilegio, Lugd, Bat, 1631, p. 26. *) Voetius schreef, Dispp. select., t. II, p. 1090, stellig minder juist: »quotidie", — BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANsENIUS. 300 algemeene processie rond ,het gewanthuys" ; God vurig biddende om ontzet; waarbij dan werd vooruitgedragen het mirakelbeeld Onzer Lieve Vrouwe van Den Bosch?) Middelerwij| had op Dinsdag, 22 Mei 1629, door het kloek beleid Zijner Excellentie de aansluiting plaats der vele ,geinventeerde", nog nooit ,ghepractiseerde" ver- schansingen, en opende, vau een dier opgeworpen bat- *) Zie v. Oudenhoven, Silva-Ducis, p. 97, 133; mr. v. Heurn, a. w., dl. H, Vbiz. 490; Verz. v. oork., st, I—II, blz. 14, 58, 3460, en Vondels Zegezang, án diens a. w., dl. T, blz. 274. Merk waardig is het, onder den titel: Sylva- ducensium tempore obsidionis precatio, in druk uitgegeven gebed, opgesteld door bissehop Ophovius, naar de »preces, quas olim Coloniensis clerus adhibuerat dum. urbi sune Gebhardus "Truchsesius cum infesto exercitu wiolenter immineret". Verr, v. oork, st. I—lL, blz. 123, 188—190. Vgl. daarrmede, als in tegenstelling, Jac. Plancius: »Een aendachtich ghebedt tot Godt, sanghs-wyse ghestelt orn syn-genadige bystant in ons leger, en om een gewenschte vietorye der stadt van ^s Hertogen-bosch", Kampen, 1629. Zie L. D. Petit, Bibl, v. Nederl, pam[L., dl. I, n*, 1572. ?) Voet., Dispp. seleet., t. III, p. 423,*bericht aangaande dat mirakelbeeld : »Eandem fortunam 8. Johannes, praesumtus patronus sylvaeducensis, a. 1629. io eubiisset [er wordt bier namelijk gehandeld over het veranderen wan beschermheilige], siquidem urbs ab obsidione per Mariam sylvaeducensem, 'eonfraternitate sua et cultu, et, miraculis (quae jesuita Zylius libro complexus est) celebratum, liberata fuisset. Sed quia per ipsius imaginem tempore obsidionis toties circumgestatam , clavesque argenteas repraesentantes claves urbis, (metonymice scil. significantes eustodiam urbis) dictae imagini appensas, et vota de sacello Mariae Liberatrici in memoriam beneficii erigendo, nulla Wiberatio obtineri potuib, non magis quam ab antiquo patrono et divo tutelari Johanne; decollavit et spes et consilium de novo principalis patroni muperinducendo patronatu: Diva enim haec post captam urbem adytis ex- cessit, imaginemque ejus domicella quaedam Ilium in exilium pprtans vwictosque penates cum luctu et lachrymis Bruxellas transtulit; ubi ab wrehiducisss Isabella (uti ferunt) obviam ei procedente religiose excepta est". Zie ook o.L, t. II, p. 1026. Vgl. daarmede Verz. v. oork., st. 1—II, biz 84, 100, aant, 374—382, passim; J. C. A. Hezenmans, De St. Jans- kevk te "s Hertogenbosch en hare geschiedenis, Den Bosch, 1866, blz. 335; 0. Zylius, Verhaal wan ecenige hemelsche. qunsten. bekomen. door de ver- &ering wan het beeld van O. L. V. eam Zoetigheid im de hoofdkerk wan St. Jan cvangelist te "s Hertogenbosch. Naar het latin met een. inleiding ewer de gesehiedenis van het beeld. A. M. D. G., 's Bosch (s, j.); zie den »Catalogus der boekerij van het provinciaal genootschap van Kunsten en in Noord-Brabant", 's-Hertogenbosch, 1885, 24^ gedeelte, biz. 416, n?. S49 en R4Qa. 2 —— : -——— ierjen, begin Juni, de achttienjarige Turenne!) het vaur | tegen de fel bedreigde vest. Uit Oranje's kwartier voerden | versehillende loopgraven naar de beide forten: Sint Án- thonis en Isabella. Uit de legerplaats der graven Ernst Casimir?) en. Willem van Nassau?) werd, bij laag water »geapprocheert" naar de Hinthamer- en de Ortenpoort; uit die van Johan Wolphaert van Brederode bestookte men met goed gevolg de Pettelerschans*) Aldus zag ,kleyn Romen" zich welhaast het eene hoormwerk na - het andere ontstreden en ,kroop de Prins tot in de wal" *), Stond derhalve de kans op vermeestering van 's-Her- togenboseh blijkbaar zeer gunstig — met zulk eene hoop voor oogen meenden de vaderlandsche Calvinisten bijtijds. maatregelen te moeten nemen, om van bedoeld wapenfeit alle gewensehte vruchten te plukken. Op voorstel der Bredasche elassis besloot de provineiale synode, im Juli 1629 te Leiden vergaderd, bij hunne Edel Mogenden krachtig aan te dringen ,dat in.de stede van s' Hertogenbosch ende in de dorpen daeronder resorterende de Paepse affzoederijje geen plaetse hielde, in gevalle het Gode soude moghen gelieven haer met de victorie van die stadt te begnadighen"*). Daarenboven gaf dezelfde synode aam Gisbertus Voetius — straks ook benoemd tot afgevaardigde 1) Henri de la Tour d'Auvergne, vicomte de Turenne, diende van 1624 tot 1630 achtereenvolgens onder zijne beide ooms, Maurits en Frederik Hendrik. *?) Ernst Casimir was een broeder van graaf Willem Lodewijk, Na diens dood werd hij stadhouder van Friesland, 3) Willem van Nassau, kleinzoon van Jan van Nassau, voerde als gouver« meur het bevel over do frontierstad Heusdon. Vgl. Owd-arch. Heusden, E. 66, fol. 29, en verso. 5). Verz. v. 00rks, st. TL, blz. 21. Zie ook: Catal. prov. gen. N-Bra, 94e gods blz. 293, n*. 362. 5) Ampzing, a. 1. blz. 40. *) Zieh als aansluitende bij dien wenseh, zong toentertijd- Tacobos: Revins, k ——— BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 31] naar het leger vanwege de Gorcumsche classis!) — als haren gedeputeerde in last, zich te gelegener tijd naar 'sPrinsen troepen vóór Den Bosch te begeven en daar deze zaak met de meeste nauwgezetheid te bevorderen "). Dinsdag, 7 Augustus 1629, reisde Voetius volgens gemelde opdraeht naar het Staten-leger af. Aangekomen onder hevige stortbuien, welke reeds dagen lang geduurd hadden?), vervoegde hij zich zonder uitstel tot graaf Willem van Nassau*), wiens kwartier stond opgeslagen teu noordoosten van Den Bosch, in de nabijheid van Orten, eene plaats, onder het kanon van den vijand gelegen 5. Bij hem en zijne soldaten deed hij voor- iaan als veldprediker dienst"), te zamen met Petrus predikant te Deventer, in zijn »Gebedt voor de belegeringe van 's Hertogen-bos": laget eenmael wt den Bos Beyde wollef ende vos, Sehiekt daer uwe trouwe knapen, Weydet de verdoolde schapen Mot u goddelijeke leer. Wilt ons horen lieve Heer. Zie Revius, Over-ysselsche sangen cn dichten, 94e druk, Leiden, 1034, biz. 968 (lees: 302). Vgl. dr. E. J. W. Posthumus Meyjes, Jacobus Revius, zijn levwn em werhen, Amst. 1895, blz. 259, 202, 7) Hand. cl. Gorc., 6 Aug. 1629. 3) Acta syn. part. Z. H., Leiden, 1629, art. 05. Verg. Voet., Dispp, selecl., ; p. 283: sPracterea in exercitu Sylvamducis a, 1629. obsidente, vi mnissionis synodi zuyd-hollandicae et classis gorinchemensis, aliquamdiu sacro ministerio funetum". 3) Verz. w. oork., st. YII, blz. 84. *) Voet., Polit. eccles. t. III, p, 327, 828; Dispp. select, t. IV, p. 837; Essenius, Orat. fun., p. 99. Ook ten jare 1639 deed Voetius »ultra sesqui- measem" als veldprediker dienst bij de troepen van graaf Willem, gedurende diens werpeditionem Flandricam", Dispp. select, t. IV, p. 983. Zelfs be- tuigde Essenius im zijne lijkrede, p. 30: »Taceo secutas tres alias missiones castrenses ", t z 3) Verz. v. oork., st. III, blz. 5. *) In Voetius' bibliotheok bevonden zich, blijkens den rmeergenoemden muctie-eatalogus, ook krijeskundige werken. Als zoodanig komen ilaar voor: »Vegelius, De re militari, Romae, 1404; Frontinus, Strategematicon, Romae, 1494; Aelianus, De instroendis aciebus ; Modestus, De vocibus rei militaris; Polgbius, Castrametatio romanorum cum comrmentarüs Stewechii, Plant., 312 ACHTSTE HOOFDSTUK. Strijthaghen ", die de geestelijke aangelegenheden behar- tigde van het regiment duitschers, waarover eveneens graaf Willem bevel voerde. En zoo dikwijls zich nu de gelegenheid aanbood tot het volbrengen van den bijzonderen last, door Leidens synode hem toebetrouwd, maakte Voetius daarvan onmiddelljk gebruik, den Prins en Ge- committeerden Raden onder het oog brengende: hoe eene christeljke overheid, in den oorlog door haar gevoerd ter wille vàn religie en staat, veel minder diende te letten ,op eonquesten van landen ende steden", dam ,op de uytbreydinge van des Heeren woordt, ende de voort- plantinghe van zijn kercke" *). Niet lang nog had Heusdens predikant dezen tijdelijken werkkring aanvaard, toen het treurige nieuws, dat de graaf van Montecuculi ,lichtelyck" en zonder eenigen weerstand te ontmoeten Amersfoort veroverd had ?), groote. verslagenheid teweegbraeht in het Ortensche legerkamp. Gelukkig volgde een paar dagen later de blijmare der verrassing van Wezel; eene gebeurtenis, allerwege in den lande met uitbundige vreugd begroet*), en waarbij ook de Staatsche troepen in geestdrift niet te kort sehoten, hoewel zij juist veel te verduren hadden van 4592" (Auctie-catal., pars 1, misc. in oet., n*. 19); — »J. Walraven, De eer- waerdige achtbaerheyt van een soldenier, in 't engels en nederduytech (Ahuetie-- catal, pars I, mise, in quarto, n", 71); — »Simon Stevin, De sterctenbou- wing, Leyden, 1594" (Awelie-catal., pars Hl, misc. in quarto, n9. 96); — »G. Melder, Korle en klare instructie der regulaire en inreguluive fortificatieu: met haere buytenwerken, Utrecht, 1058". (Auctie-catal., pars IL, mise. in oci, n? 591) Vgl. Voet,, Bibl. stud. theol., p. 400, 401. *) Vgl. Acta. syn. part. Z. H., Leiden, 1629, art. 77. Johannes Vogelsangh, predikant te Vianen, en derhalve een classisbroeder van Voetius, deed, volgens dezelfde acten, dienst bij de troepen, gekomtmandeerd door Johan Wolphaert. van Brederode. Ook bevond zich nog in het leger d. Hornhowius. Zie Vers. v, o0rk., dl. IV, blz, 277. ?) Zie hieraehter, bilage CXII. J) Verz. v. oork., st, III, blz. 90. *) Zie dr, Knuttol, a. w., dl, I, st. IL, n*. 3872—3878. : — c-—À BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH, STRIJD MET JANSENIUS. 313 ,de subite ende bezwaerlicke zieckte haer onlangs over- comen"') Te midden dier ,generale kranekheid", waar- door sommige eompagnieen tot de helft gedund werden, zoodat Frederik Hendrik meer dan eens bij de Staten- Generaal ernstig moest aandringen ,op een goet supplement van volek", vond Voetius ruimschoots gelegenheid zijne herderlijke zorg en ijver ten toon ie spreiden ?). Een nieuw getroffen maatregel verplichtte graaf Willems veldprediker om dagelijks, tegen schemertijd, wanneer de wacht- en verdedigingsposten betrokken werden, voor het front der gelederen het dusgenoemde ,avondt-gebedt'" te verrichten, bestaande uit eene korte toespraak, in- geleid door vurig smeeken tot God, en besloten met het aanroepen van 'sHemels zegen over wie zich opmaakten hun werk te doen, vol moeite en gevaar?). Bovendien leverde de onverwachte inname van Wezel aan Voetius als vanzelf overvloedig stof voor eene buitengewone en zéér op prijs gestelde dankzegging *), die — eerst door 3) Werz. v. oork., st. III, blz. 102. 7) Voet, Dispp. seleet,, t. IV, p. 983, Als Frederik Hendrik , na het belegr wan Den Bosch, zijne troepen te Vught bijeeentrekt »uute quartieren van gr. Ernst, gr. Willem ende den heere van Brederode", blijkt hij vooraf roeds wier duirend »krancken" te hebben weggezonden. Verz, v. oork., st. NIT, biz. 113. Naar Essenius meldt, Orat, fum, p. 37, werd Voetiuszelf door ziekte overwallen »in castris ad Sylvam-ducis". 3) Voet., Poit. eccles, t. III, p. 445. Vgl, daarmede tom, 1, part. I, p. 400. 3) Niet iedereen, en vooral niet de eerste de beste, wus volgens Voetius geschikt voor legerpredikant. »Perperam nonnulli opinantur, qualescunque econeionatores ad conciones inter arma coram militibus habendas sufficere. Sed illi non cogitant, esse inter milites, imprimis inter praefectos militares, jm doetrins et pietate Ohristiana eximios et perfectos, Accedit, quod non tantum conciones concionatori castrensi habendae: sed et data occasione com- pellandi viri principes, illustres, nobiles; et visitandi aegroti, vulnerati, moribundi, ad eapitale supplicium damnati; quibus opportune et prudenter instructiones in doctrina secundum pietatem (si rudes sint) adhortationes, orreptiones, consolationes subministrari non possunt, nisi a viro rerum divi- marum et humanarum perito, prudente, in pietate firmato", Polit. eccles., t. III, p. 410. Vgl. biermede dr. C. Sepp, Predi&kantenlewn, blz, 901—893. 314 ACHTeTE HOOPDSTUK. hem in het leger gehouden — op verzoek der prinses van Oranje, Amalia, welke zich toenmaals te Crevecoeur bevond, voor Hare Doorluehtigheid in hoofdzaak her- | haald werd ^. | Twee maanden reeds had binnen Den Bosch het vuur | der belegeraars groote sehade berokkend aan tal van particuliere woningen, aan kerken?), kloosters em open- bare gebouwen, terwij schier alle buitenwerken der vesting den Stantsehen in handen waren geyallen?). Hoe dapper en trouw de burgerij haar ongewone taak ook verrichtte, eindelijk begon zij toch den moed te verliezen. Tot overmaat van ramp verzekerde Grobbendonek aan enkele gecommitteerden *), die hem zulks op zijn geweten en onder eede kwamen afvragen: dat de voorraad bus- kruit nauw voldoende kon geacht worden om er nog tien dagen mede rond te komen *). Toen dus Dinsdag, 11 September 1629, 's morgens vroeg, door het springen eener mijn aan de Vughtscehe poort, daar ter plaatse eene groote bres was ontstaan ?) Essenius, Orat. fun., p. 29. Met het oog allicht ook op bovenvermelde gebeurtenis sehreef naderhand Paulus Voet, ter wederlegging van de be- sehuldigingen door Maresius tegen zijn vader aangevoerd, in zijne Append apologelica, p. 270: »Quid, si rever, meum parentem principi Mauritio. gratissimum fuisse, depraediearem , et ad colloquium familiare saepe mdmis- sum: nonnunquam bono ecclesiae, cum celsissimo Frederico Henrico sermones. miscuisse: a celsissima. prineipe Aemilia, Heusdà ad castra , Ultrajecto Bram, evocatum fuisse per ecclessixe ministros; quod parentis concionibus apprime. delectaretur." 7) Zoo teekende 0,2, een onbekend gebleven burger van Den Bosch inzin »journael oft dach-register" op 2 luni 1629 aan: »De geusen hebben aen S. Jans kerck veel fraye buyten-wercken af-ghesehoten". Vers. v. oork., st. L—II, biz, 68. 3) Verz, v. oork., st, I—II, blz. 61. *) Te weten: aan den bisschop, den nbt, den deken, den president (der schepenen) Gestel, aan de schepenen G. Loeff en Robbert van Voorne (schrijver der hier gevolgde oorkonde) en aan den pensionaris van "s-Hertogenboscl. Verz, w. oork., 8t. I—lI, blz. 59. 3) Verz. v. oork., st. I—II, ble. 406. à — —H r-— BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS, 315 en 'sPrinsen troepen zich gereed maakten ,voorder in- yasie te doen", aehtte bisschop Ophovius, na overleg zoo met de Bossche magistraat als met den bevelhebber Grobbendonck , het, oogenblik tot onderhandelen gekomen, wanneer maar Üranje aan burgerj en geesteljkheid redeljbe voorwaarden wilde toestaan: vrije uitoefening van den Hoomsch-katholieken godsdienst in alle kerken, kloosters en kapellen der stad, die, wat haar zelve be- trof, de oude rechten en privilegión moest blijven ge- nieten !). Ofschoon het eerste door de gemachtigden van hunne Hoog Mogenden en van Zijne Excellentie onver- biddelibk werd afgeslagen, wisten echter beide partijen ten slotte een verdrag te trefTen, dat op het , Heym-huys" bij Vught, waar Frederik Hendrik resideerde, van weérs- zijden geteekend werd *). Merkwaardig zeker mocht het schouwspel heeten, waar- van Voetius — nog steeds veldprediker bij graaf Willems troepen — op Maandag, l7 September 1029, een belang- stellend getuige was "). Onder den toevloed van duizenden 3) Vgl. mr, van Heurn, a, w., dl. II, blz, 439—444. Nauwelijls was men mit Den Bosch met parlementeeren begonnen, of graaf Willem van Nassau zond kapiteim Hendrik de Leeuw naar Heusden, om namens hem als gou- werneur der frontierstad, san de magistrant die heuchelijke tijding over te brengen. De Leeuw kweet zich naar behooren van dien last en ontving Maarvoor ter vereering »een oiexooft wijns tot 36 gld. 14 st." Oud-arch. Heusden, E. 219, bijlage tot fol. 30 verso der gemeenterekening over 1029, 3) De zevenentwintig artikelen van bovengenoemd verdrag zijn opgenomen 0.a. in de Verz. v. oork., st. I—1I, blz. 283—993, en bij mr. van Heurn, a. w., dl. IV, blz. 285—997. Die verovering van 's-Hertogenboseh deed, naar te verwachten was, de vaderlandsche zangers jubelen. Als gelegenheidsvers blijkt niet onverdienstelijk Revius' »Triumph-liedt", een. »gesanck, soo wat. ma gehootst op de oden van Pindarus". Vgl. dr. Posthumus Meyjes, a. w., liz, 263, 204. Zie voor verdere dichtproeven: dr. Knuttel, a. w., dl. 1, st. II, "blz. 449 147, passim: 164, 162; Catal. prov, gen. N-Br., 9^ gede, biz. 400—445, passim; Petit, Bibl. v. Nederl. parl, dl. I, n*. 1578—1587, n?. 1020—1023. 3) Dispp. select. t. IH, p. 577, maakt Voetius melding van amuletten, üjd amngetrolfen bij sommige soldaten in Spaansehen dienst, 316 ACHTSTE HOOFDSTUK. nieuwsgierigen, uit de zeven provinción saàmgestroomd, wier menigte de Staatsche legerkwartieren met geen mogelijkheid bevatten konden), rukten twaalf com- pagnieén, belast de orde te bewaren en toe te zien dat aan niemand eenig leed geschiedde, door de Janspoort Den Bosch binnen; en uit de veste toog daarop eene breede schaar van priesters en andere Roomsche geeste- ljken, meerendeels gezeten op wagens door Zijne Exeel- lentie te hunner beschikking gesteld *), met zich voerende allerlei schatten en kleinoodién, haastig uit de verschillende kerken en kloosters gelicht?). Hen vwolgden, eveneens in wagens, de zieken en gekwetsten van het garnizoem *); Grobbendoncks familie; drie bataljons voetvolk met vlie- gende vaandels en slaande trom; eindelijk, op een schimmel, de overwonnen commandant der stad. Niet zoodra was laatstgenoemde in de nabijheid gekomen van Frederik Hendrik, omstuwd door meer dan veertig hooggeplaatate *) »De herbergen binnen Gorinchem , Bommel, Heusden, en andere sen waren opgepropt", zoo verhaalt mr. van Heurn, a.w., dl. IT, blz, 444; nan welk bericht van Oudenhoven, Sylra-ducis, blz. 224, toevoegt: »datter inde stadt vanden Bossche veel geen broot voor gelt conden krijghen, ende des nachts op de straten moesten blijven"'. 3) Kene geheel andere gezindheid dan die hier door Frederik Hendrik werd. betoond spreekt uit den aannhef, tevens titel, wan dit kreupeldicht: ^f Ge- klagh der geestelijckheyt, van de gheschoore-bollen , sal « werden werhaelt, met al haer droevigh lollen: van. het Baals gebroet, "twelk zy hebben gedaen , doen uyt. S' hertogenbosch,, onghetroost. mosten gaen, Dordrecht. L. D. Petit, Bibl. v. Nederl, pam/l., dl. 1, n* 4576. 3) sMune — aldus sehreef in zijn dagboek bisschop Ophovius — compa« ruerunt currus 1200: ego accepi quatuor et in duobus posui dua& magnas caseas, in quibus posui clinodia ecelesine S. Joannis majora, et S. Joannem. argenteum etc. [tem argentea nostra cum pedo et mitra pretiosa episcopatus, item aliqua argentea ex altari s. s. Sacramenti, à d. L. Leemputio accepta, et statuas David et Moysis aeneas in duobus curribus: comitatus est Hen« ricus frater et d. Dominicus Broechoven". Vewz. v. orit, st. I—II, blz. 358. "Vgl. Hezenmans, a. w., blz. 294. 4) »Dls nous asseurerent qu'ils avoient perdu plus de mille deux cents hommes et autant de blessés, dont l'on en voyoit quantité", Mémoires, p. 144. - NH BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 917 personen uit Duitsehland, Frankrij en Engeland — of de Prins roemde met luider stem diens houding tijdens het beleg; waarop Grobbendonck als in scherts antwoordde: ,dat hy vernesteld was", en wegreed naar Diest '). Van het torenkruis der Sint Janskerk waaide nu spoedig, ten teeken der behaalde overwinning, eene groote Oranje- vlag lustig uit?); terwij| binnen dat heiligdom zelf, woorshands ten ruwste van sommige daarin nog achter- gebleven ,ornamenta ende poppe-dinghen" ?) gezuiverd, Conradus Markinius*) op Woensdag, 19 September, de eerste toespraak — tevens eene feestrede *) — hield, over !) Vgl. Mémioires, p. 113—115; mr. van Heurn, a. w., dl. II, blz, 443—446, Den 113 Juni 1850 stelden de Leidsche studenten bij hunne maskerade *oor: den intocht van Frederik Hendrik binnen 's-Hertogenbosch, Zie ook Verz. w. oork., st. IV, blz. 301, 302. ?) Souterius, a. w., blz, 988. Een oogenblik meenden nog de Remonstranten, dat het hun missehien gelukken zou, om, gesteund door den Prins, binnen de wallen van 's-Hertogenbosch mede de vrijheidsvaan te ontplooien, Zelís was Grevinchoven »in dat goed vertrouwen" reeds tot Loevestein genaderd; doch zag zich weldra jrenoopt onverrichter zake terug te keeren en zijn leven der ballingschap woort te zetten, Vgl. dr. Rogge, Wtenb., dl. III, blz. 908, 909 en dr. Sax jr., a. w., blz. 220—929. 3) Den 4^e^ Juli 4630 teekende Ophovius aan: sAdfuit in prandio praetor in Roy et mihi retulit, quod d.d. status Sylvaedueis illi dixerint, &e nihil praetendere de s. Joanne et ornamentis, quia concessum erat in traditione. civitatis, datse alle ornamenta ende poppe-dinghen souden mee draeghen". Verz. v. oork., st. I—II, blz. 380, 387, Vgl. met. die uitdrük- king: »poppe-dinghen" de vraag, door »Constanter" in zijne Heylig he daghen tot Tesselscbade gerieht: Is de afgelockte ziel jn 't poppe-goed verwart?" Zie het opstel over Constantijn Huygens van J^. de Vries in. Eigen Haard, 4896, blz, 570. *) Over Markinius handelen 0.a. ook de Geschiedkundige aanteekeningen omtrent Frederik Hendrik, zjnen tijd en de voornaamste krijgsbevelhebbers, staatsmannen enz., in botrekking tot het beleg van "s Hertogenbosch, gedurende Aet jaar 1629, Uitgegeven door de commissie lot regeling der maskerade, Leiden, 1850, blz. 133—135, en dr. O. Sepp, Predikantenlewn, blz. 198, 5) De grondtoon van Markinius' rede zal wel in overeenstemming geweest zijn met regelen als deze, uit het reeds vroeger vermelde kreupeldieht van Samuel Ampzing (blz. 47): »0 God! wy danken dij voor dit genaden-teken, Dit gansche jaer aen ons so wonderlijk gebleken, — 318 ACHTSTE HOOFDSTUK. Jesaja 45, vs. 1 toi 4; met psalm 98 als voor- en. psalm 24 als nazang *). Had men vroeger, tijjddens de jaren 1566 en 1578, onderscheidene pogingen nangewend om 's-Hertogenbosch voor de Reformatie te winnen, doch zonder blijend te kunnen slagen *) — thans, gesteund door de medewerking hunner Hoog Mogenden, werd die arbeid met grooter vertrouwen en, zooals later bleek, met betere uit- komst beproefd. Hoe zeer het den Staten-Generaal ernst was ,alle afgoderyen ende superstitien" uit ,Roma bel- gica"?) te bannen, viel genoegzaam op te maken uit het tweede punt van bovenvermeld verdrag, hetwelk bepaalde ,dat de ingesetenen hun souden dragen volgens de plaecaten vanden lande, mits genietende de vryheydt van eonsceientie, gheljjek sulex alomme wiert gedaen", Ook moesten alle ,gheestelicke ende religieuse mans- persoonen" binnen een tijdsverloop van twee maanden de stad verlaten hebben; waarbij het hun overigens geoorloofl was meubelen, beelden, schilderstukken ,ende andere kerkelijcke ornamenten" mede te nemen *). Verlost dijn arme kerk wan haere swaere plaeg, En grüjpt den Antichrist al voorder by de kraeg!" Ook deze »Antichrist" is synoniem met Spanje en den paus. Vgl. dr. Sax jr., a, w. blz 2. ?) »Haeretiei acceperunt possessionem ecclesiae et hora 99 concionati", luidde Ophovius' verzuchting, in zijn dagboek aangeteckend. Verz, v, oork., st. I—H, blz. 359. Zie mede Sonterius, a. w., blz. 206—268, en Voet,, Dispp. select, t. TV, p. 844. In nog twee »cleyne kercken" werd er op dienzeliden dag dankzeg- ging gehouden »over de groote genadige victorie vande veroveringe der stadt", Verz. v. oork., st. ITI, blz. 147. Naar ik vermoed, geschiedde dit in de Sint Pieter en in de Kruisbroederskerk. Vgl. mr. van Heurn, a. w., dl. II, blz. 453. 7) Zie van Oudemhoven, Sylvg-ducis, blz. 135—149, 153—159, en. hien- boven, blz. 20. 3) Bijnanm van "s-Hertogenbosch. Vgl. hierboven, blz. hri aant. 3. *) Van die vrijgevige bepaling maakten niet weinigen misbruik, Immnens winden wij in een sehrijven aan hunne Hoog Mogenden, gedateerd 31 Oet, 1629, deze mededeeling opgenomen: »De geestelycke albier hebben selsaem — BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. BTRIJD MET JANSENIUS, 319 De plaats dier priesters en monniken zou, hoopte men, z0odra mogeljk vervuld worden door te 's-Hertogen- bosch gevestigde eigen herders en leeraars. Voorloopig reeds hadden vier broederen van elders, daartoe beschreven door de Staten, en afgevaardigd ieder door zijne gemeente !), zich bereid verklaard, binnen het vroegere , Nederlantsche Romen" met vereende krachten ,een Gereformeerde kercke te fundeeren" ?), Allen waren het , wel-spreeckende mannen, ende machtich in de Schriften; onderwesen in den wegh des Heeren, ende vyerich van gheeste, om neerstelick te leeren van Jesu Christo, ende het woordt Godts be- scheydentlijjek uyt te legghen"*); te weten: Bernardus Bushoff van Utrecht, Gisbertus Moringius van Bommel, Johannes Spiljardus van Gorinehem en Gisbertus Voetius van Heusden*) Te zamen met den vasten legerpredikant Markinius vergaderden zij, 9 October 1629, voor de eerste maal als ,consistorie" der Bossehe hervormden ?) en be- met hare goederen, die selve woor sooveel de meubelen aen- gaet vercocht en verbracht tot clocken, orgels, croonen, yserwerck, loot, stoelen ende bancken eneluys waer sy gecost en gemocht hebben, selifs tomen wy nu eyntelyck in ervaringe, dat de jesuytem ses ofte seven dagen voor 't parlementeren haer geheel elooster voreocht ende voor schepenen go- transporteert hebben ende de penningen by wissel overgemaeckt", Veyz. v. vork, st, IIT, blz, 121. 3) Zie bijlage CXIIL. *) Zoo werd, gelijk zij het uitlrukten, »de goede ghemeynte binnen den Boseh voor desen tijdt hare cudde, volgens haren last van gheestolijeke ende politycke overste". Zij deden daar dienst, minder als »pastores" dan wel als weunngelistae", Voet., Polit. eceles., t. II, p. 366, 4314. 3) Sonterius, a. ux, blz. 253. 4) Voet, Poli, eceles., t. Il, p. 397. Vgl. t. II, p. 434—433. Voetius' maam en persoon was den Bossenaren niet onbekend:; naar hijzelf schreef: quod ecclesiae Vlymensis uno a Sylvaducis lapide distantis ministerio per sexennium functus essem, et ea occasione urbem illam ego et domestici mei frequentassent", Dispp. seleci,, t, IV. p. 837. 5) Zie de »Acta wande consistorie der gemeijnte Jesu Christi tot "s Her- togen-Bossehe", loopende van 9 Oct. 1629 tot 23 April 1636, en voorhanden in het kerkelijk arcbief der Hervormde gemeente aldaar, onder n*. 90. 320 ACHTSTE HOOFDSTUK. " raadslaagden bij die gelegenheid, hoe het best den uit- geschreven biddag te houden), welke — madat hij door de goede zorg der Gecommitteerde Raden was afgekondigd z00 in de kerk als van het stadhuis *) — daags daaraan ,met sonderlinge vrucht ende stichtinge" werd doorgebracht. Immers, niet slechts dat men den Heer der heirscharen dankte ,over die voorname onverdiende weldaden, waar door Hij had gestuijt de groote crijghsmaght, daar meede de vijand na alle apparentie door-geborsten soude hebben, tot in't binnenste van't hert vande Vereenighde Provin- cien, met beroovinge van goed ende bloed der ingesetenen, mitsgaders vande vrijheijd, rechten ende privilegien"; maar men smeekte ook God almachtig ,dat Hij den in- gesetenen van 'sHertogen-bosch wilde geven de waare kennisse des heyligen euangelijj, ende tot dien einde uijtsenden oprechte dienaaren, die den selven hare gayen in liefde, discretie, ende sachtmoedigheyd mochten meede- deelen" ?), Ondertusschen begonnen Voetius en zijne ambtgenooten alvast verschillende maatregelen te nemen, die, naar men zich overtuigd hield, binnenkort zonden leiden tot een welgeordend gemeenteleven. Zoo besloten zij, om met elkander bjj de Bossche magistraat en, indien noodig, bij Gecommitteerden te velde of bij Zijne Excellentie zelf aan te dringen, dat de parochiekerken *) van Sint Jacob, ?) Resol. Holl, 94 Sept. 1099. Vgl. dr. Rogge, Beschr. catal, st. TI, blz. 47, en Catal. prov. gen. N.-Br., suppl. 1, blz. 145. 7) De gecommitteerde raden Nic. van Bouehorst en P. de Roovre beriehtten 8 Oct. 4629 den Staten-Generaal uit. 's-Hertogenbosch dit , zeer zeker, vreemde geval; »Wij hebben bevonden dat abusief hier geen brieven van de biddach syn gecomen". Verz. v. oork., st. III, blz. 411. *) Kerkl. arch. Den. Bosch, n?. 20, fol. 4. 4) Zie over de versehillende. parochiekerken van Den Bosch; van Ouden- hoven, Sylva-ducis, blz. 93. — -— BUITEN EN BINNEN DEN BOSCH. STRIJD MET JANSENIUS. 921 Sint, Pieter en die der Kruisbroeders, ten spoedigste werden »geruymt" — de eerste van een aantal soldaten, waar- meé Roomsehe fouriers het gebouw tegen wil en dank der Gereformeerde burgers hadden opgevuld '); de beide andere van meel en soortgeljken mondvoorraad, deel uitmakende van 'slands provisie en hier buiten voorkennis der afgevaardigde predikanten weggeborgen?). Evenzeer moest men uit genoemde kerken, bestemd om er bij beurten ,voor de nederlanders" op te treden, alle outers , beelden en verdere overblijfselen van het Pausdom weg- nemen) tevens zorgdragende, dat daarin voor de Her- vormde toehoorders behoorlijke zitplaatsen werden aan- gebracht. Ook bestond er grooteljks behoefte, zoo ,om de menighte der burgerye" als ,om het stercke garnisoen", aan ten minste twee ziekentroosters, die, bij eene allicht karige bezoldiging,, hun bestaan zouden kunnen verbeteren door in deze of gene kerk het voorlezere- en voorzangers- ambt te bekleeden *). Nauw waren voornoemde aangelegenheden in handen gesteld der, sedert, 25 September 1629, binnen 's-Hertogen- bosch door Geeommitteerde Raden verzette Wet*), of de vijf predikanten ad interim regelden tjjd en duur der Y) Voet.,, Dispp. select., t. IV, p. 839. 13) Vgl. hier de Verz. v. oor^., st. I—II, blz. 183. 3) »Secundum reformatam religionem, imagines ex publicis templis auferre, non est negotium aut officium ecclesiasticurn, sed per se et formaliter politicum", "Woet., Dispp. select. t. IV, p. 844. Vgl. t. III, p. 998, 301, en Polit. eceles., tom. L, pars II, p. 890, 920. 4) Kerkl. arch. Den. Bosch, n*. 20, fol. 2, 3. 