title: Natuurkundige lessen, door proefneemingen bevestigd, tot opheldering van allerley dagelyks voorkomende zaaken ... Uit het Fransch vertaald
creator: Nollet, abbé (Jean Antoine), 1700-1770
text: Een branderd Lighaam fchiet naar alle kanten heen Vuurítraalen uit. Het ig als het mic LiGHAAMEN KOOKEN. ; 647 punt van een naar alle zyden zig uit- XIV.LES, ooo den ires er kragt en uitgeftrektheid ( id heeft, -yan den aart en van de hoeveel- cr badade Se De Bodem, der- Water door; serm duideyk doet: gewsar e cerfte werking van *t Nun déet' docet de ne Rep en Blaasjes Lügt, die aaa. L5:5122*- jes zwele rvlakten zoo van de Fles van bin- jen en om het Fiooltje van buiten waren hoo£klim- I Eo zig uitzetten en onder een "n n omtrel vertoonen, Deeze Lugt- y de vermeerdering der Warmte in grootte toeneemende , worden E to z00 hoog een trep ligter dan ei ter, dat zy de kragt, die hen tegen e Gl las i get SE overwinnen kun- : XIV.LES. 3. A F- DELL: maakt het Wa* ter , als door een ZOoort vàn Damp, enklaar ; 648 'Tr VUUR DOET VLOEIBAARE nen: waar Op ze zig dan losmaaken,en om hoog klimmen naar de oppervlakte vin 't Water. De yle openingen van het Glas en die van 't Water, door een Warmte van 69 of 7o Graeden m*rkelyk wyder geworden, lsaten Vuurftraalen, die veel dikker en grooter van omtrek zyn, door. Deeze Vuurfkraalen zyn 't waaríchynlyk, welken die zoort van Damp vormen, dien men uit den Bodem zelf van de Fles ziet opryzen, en dien men miffchien minder door hem zelven of door zyn ícha- duw gewaar wordt, dan wel door de eene of de andere veríchikking, die hy aan den loop der Ligtftraalen veroirzaakt in cene Middelftoffe, welke hy , door'er zyn vreem- de Stoffe tuffchen te mengen, ongelykílag- tig, en bygevolg min dooríchynbaar maakt. Het is byna het zelíde Verfchynzel, als 't geen men ziet, wannceer men de allerhelder- fte Wyngeeft mengt onder Water, dat vol- komen klaar en zuiver is. De W yngeett ver- toont 'erzig eerige oogenblikken agtereen in. | &ls cen zoort van Damp,in DraadenenStiee | mo puo KoOKEN, | 1649 ade 1, en maakt het Water eet wei- k^ T E LL e sanhouden- Ji : de openingen van het Glas en van : nog meer en op een algemeener Slice wr veri heeft, is het ilyk te denken, dat het Vuur in vecl organgen nu merkelyk ruler geworden n, als door een Ziecf , om 209 te fpree-. n, heen dringende, in fser zal zyn om | W ater voor zig weg te Éooten,, en zelf remelyk Vak midden In*tzelve met zyn eigen Srof te beílaan. Dit Vak, met een zeer re Srofie, die géen kleur heeft en T is dan bet Water, gevuld ,. oct ierlyk zweemfel: hebben van een era de zelíde uitwerkzels doen zien. 1,dat zo "er uit den Bodem van de. Fles s een groote menigte van dergelyke : perm byzonder klein, dat ze ge- Mim nie zigtbaar zyn, voortkomt, igtbrid in ep van. Nes i; " * doot wu B. xi. LES, 3. AF- DEXL. vervult het met. onzigt- baare Bel- Jetjes, Xiv.LES. 3. A F- DEEL, dic hct min door- fchbynhaar maakcn en groo- ter v2n omtrck doen woi- den en opborre- len. 650 :*r VOUR DOET VLOKIBAARE door den aandrang der Vuurftraalen, dsar zy een gedeelte van uitmaaken, geholpm, hen zeer vlug opwaarts zal doen klimmen door het Water heen; dat zy min dooríchyn- basr maaken, en een weinig in grootte van omtrek doen toeneemen. De doorfchynbaarheid van het Water ver- mindert , om dar die kleine Belletjes, onge- meen fyn en yl van Stof, zamen met het Water een zoort van gemenesde Middelítof uitmaaken, die op verre na overal niet van de zelfde en eenpaarige digtheid, maar op de eene plasts merkelyk yler is dan op dean- dere. In Lighaamen van dien aart, gelyk wy in't vervolg onzer Leffen nader zullen doen Zien, íchiet het Ligt zoo gemakkelyk nog op zoo volkomen wyze niet door, ils wanneer het door dooríchynende Ligha- men, wier deelen alle gelykílagtig en van de zelfde natuur zyn, heeft heen te dringen. Dat de omtrek van het Water een weinig in grootte toeneemt , ípruit voort uit een Zoort van opligting , die"er in veroirzaakt wordt door die vreemde Belletjes, welke tot nog " LIGHAAMEN KOOKEN, 651 nog toe klein genoeg Zyn, om zig een weg en doorgang in het Water te baanen, en 'er gemakkelyk door heen te fchieten , maar eg- ter te grof om inde tuíIchenruimten en ope- ningen der Wiaterdeeltjes, die men daaren- boven ook veronderftellen moet reeds met dergelyke Stoffe vervuld te zyn, hun ver- blyf te neemen. Indien die vreemde Stof Belletjes nog íchielyker op malkander be- ginnen te volgen , onophoudelyke fprongen en fpuitingen te maaken, en door zommige ' openingen van't Glas met dikker Straalen - -—- door te fchieten, gelyk men ook met'er daad gebeuren ziet , zoo dra de Hitte tot een daar toe beheorlyken Graad geklommen is ; be- grypt men ligtelyk dat deeze opligtingen en om hoog heffingen van 't Vogt menigvuldi- ger moeten zyn en grooter, en dat deszelfs dooríchynbaarheid in zulken geval niet dan zeer gebrekkelyk wezen kan. Dit is dan ook, gelyk we by ondervinding zien, waarlyk de toeítand, daar het Water zig in bevindt, dat men doet kooken. , Ik beb ftraks gezegd, dat die dooríchy: nen- XIV.LES. ^». AÀF- DZrL. Die vrecim- de Stof is £gcen Lugt. . XIV.LES. 3. A F- DrElkL. De D:n- nenlucst van'tVogt kan al die Bobbels niet doen zwellen. 653 "T VUUR DOET VLOEIBAARE nende Vakken van fyne ongekleurde Stoffe; & dic zig door het Vopt verfpreiden, ende 7-Ms opligiing of kookirg veroirzaaken, :l het uiterlyk zweemfz] hadden van Lugibe- lerjes: doch ik zal'er hier byvoegen, di zy t eger inderdaad niet zyn, noch zy kunnen. Een Vost, dat men op het Vuur laat blyven, kookt tot den laatften druppel toe, tot dat het te eenemaal in Damp ver- vloogen en verkookt is. Zial men wel met eenige waarfchynlykheid veronderftellen kun- nen, dat dat Vogt Lugts genoeg in zig be- vat, om al die Bobbels te kunnen doen ge borcen worden, die men onophoudelyk, zoo lang als het kookt, 'er in ziet opzwellen en zig om hcog hfffen? T^ vergeefs zal men willen beweeren, dat een zeer kleine voorraad van Lugt, onge- mcen fterk door de Hitte uitgezet, genocg- Zaam in ítaat kan zyn, om die uitwerking te doen. De ondervinding leert ons dit di: Vloeiftof zig, onder de drukking van den Dampkring , door de Hitte van kookend o2 Water niet meer dan flegts een derde gedet* 2l Li1GHAAMEN KOOKEN, 653- te van zyn omtrek uitzet. Indien het mo- zelyk was, dat men de Bobbels, die op de oppervlakte van een Pint Water, dat men Xt droog wordens toe kooken ]aat , opryzen ^n losberíten, meeten kon, en dat men ze allen byeen rekende, om den ganfchen om- trek , dien ze met malkander wel zouden uit- maaken, te weeten, zou men zonder moei- te, na dat men dan zelfs een derde van die. Íom had afgetrokken kunnen begrypen, dat het overfchot een merkelyk grooter ruimte Zou uitleveren ; dan de Lugt beflaat, die men billyker wyze veronderftellen kan, dat in t Water huisveft (*). De voorgaande Z;esde Proefneeming, die ons getoond heeft, dat zelfs de allerzwaar- fte Vogten ook tot kooking kunnen gebragt worden , heeft ons teffens ook doen zien, dat dat (*) Vitde Iroefneemitgen van den Heer Harxs blykt, dat de Lugt, die het Water in zig bevat, natuwlyks het vierenvyftigfte gedeelte van den ome trek haalen kan; Greeicnde Wecgkunde , blad. 146; en mit de myne ícneen het my toe, dat men ze zou mégen rekenen op ;4 van den omtiek, Afeweir, 5e [ Vteqd, dei Gene. 1743. p. a15, XlV.LES. 3. AT- DEEL. De Blaas boven de keokende Kwik fpant zig niet. X1V.LES, $. AJ» - DAEZL. Xen Veer- kragtige fyne baare Vakken en Bobbels kd en van de Fl, dn wm neemen en gsboret gs pervlakte toe yan "t Vog verdwynen, op het. 008. Y het ontwyffelbaar , dat 2j - vormd kunnen worden door éenige J ftof, die, gelyk de. Lugt, € vullen en doen opzwellen, | perblaas, die om den Mond v vandeBusge — bonden was, vertoont zig na ridet als alles weer. koud wordt , in "t geheehpiet gezwollen ; en zelfs heeft ze ook op dien - tyd, als men het Werktuig heet toaskt en de Kwik kooken doet, geen meer zwelling dan ze noodwendig moet krygen door het - uitzetten van die weinige Lugt , die zig bo- ven het Kwikzilver in Bol en Buis ogtboudt. DeHeer MusscHENBROEK heeft dezwsr righeid, of de onmogelykheid lieyer otn bt LicHÀAMEN KOOKEN, 654 ien der Vogten door de uitzetting der xIv.LEs; enlugt, die ze in zig bevatten, te ver- D ERL. en, zoo wel gezien, dat hy gevoegly- is c zeoordeeld heeft, dit uitwerkzel] toe te is de oir- ven aan een Elaflieke of Veerkragtige kooking | i(tof, die door den Dampkring der Aar- niet. 'eral verfpreid is, en uit denzelven in ndere Lighaamen doordringt, maar die rícheiden moet worden van de grovere ;, €n van een anderen aart is, hoewel Mus. r in verícheiden opzigten , zegt hy, scuryg. zins naar gelykt. Ik betwiít zekerlyk Dade eftaan van dergelyk een Vloeiftof niet, ,... ns op zoo veele veríchillende wyzen n toont dat ze 'er is, en die ik zelf 4, 5... ieen erkend heb onder den naam van :. stuk. -Ng$: maar indien 'er, behalven de ci- d toffe des Vuurs zelve, die men duide- 'noeg door de openingen van den Bo- der Fles ziet heenfchieten , nog iets an- vereiícht wordt om een Vogt te doen n5 kan ik egter bezwaarlyk die onein- nenigte van Bobbels, die ik allen, de oor, de ander na, uit een zelfde pünt ,DErzrL, |. Y der xiv LES, der opper vlakre Van 3. AT- DEEL. van die Verrkiorige - uw 656 "r VuvuR "a komen, en die Mn op z nen e3nvang ur zyn. bloorgefteld , t vetonderftelt dat owerol d Water verípreid is, en ifleg keren Graazd van. Wargeeaw te 16tten (*). Tun (3) De Hee: E. 1 boveh aingehaalde pláars, $2 Daemphring ter/sheiden Vreragtiee Vi " Lsgr verfchillende, [imm zy iier. ecmi pons gelpkens din eok, in ba Water pecus en (chryft agn dezebe, gelyk de Heer NorLir ftraks hier na ook dog:; be! Verifchynzel toe van 't opwelleg ( er Jjobbels ig: in derheid in laauw Water in het Ydel. Maar lk vind niet, dat de Heer MUsscH: NBROEK tpt dig Veenr- tige Vlociftof zyn roevlugt nee, om het opkoo- ken der Vogten over t Vuur te vérklaarer. In te- 8 gendeel fchryfr hy her opwellen der Bebhicls ain gt Vuurftof zelvc, en de daar dear v, blaasjes, toe. 6.2566. ,, Na dat na ve: üt ia hit. » Water logi deinem is, vliegt alles, War*er meit | 5» bykomt, naar boycn: herligr ber. Weser, a du » zyn oppetvlakte , op, en magkt dat her xd » onQuiiige Ace vol Golven gelykt. Vici » ter kan niet meer dan een zehere m » Vuurdeeitjes in zig bevatten", of rely "ri | LiGHAAMEN KOOKEN, 65] t Ik zou veel eer gelooven willen, dat in kookende Vogten de Bodem en die plaatz«n, die het Vuur raaken ,een grooter Graad van Hitte aanneemen, dan het Water, by voor- beeld , zoo lang het in den ftaat van een Vogt is, verdraagen kan: dat daarom de eeríte Laag, die.onmiddelyk op die al te heete ge- deelten legt, in Damp verandert ; en dat ver- Ícheiden dergelyke Vakken Damp door het overvloedig Vuur, dat deor dien Bodem dringt , geweldig uitgezet , het Vogt , dat hen ván zig een wcinig omftandiger uitdmikt in het onl:nzs uitgekomen Latynfch Werk, 6. 1555. ,, Ais'ez dir ,, na het Vuur in grooter overvloed iuciingt onjicr ,, de gedaamte van Draaden of Recpjcs, a!s Vlsm- », metjes, en die uit kleine bBellen of Bobbels he- » ftaan; fchict het door't Water heen, Epc hotzct- , ye om hoog, maakt Golven. ———- Die Eellez of » Bobbeltjes, die op den Bodem gevormd worden, ,; £zyn dooríchynende, en beftaan uit Vuur en cit ,, cen zoort van Damp, waar in de Waterdeclrjc: ,, doorhetaanraaken van het Vuur veranderd wot- |(,, den". —— De Heer NOLLET íchynt hicr, der- halven , de mecning van den Heer MUsSCHENBROEK niet wel gevat te hebben, ten zy 'er mogelyk de Franfcbe Vertaaling, die hy aanhaalt , aanleiding toe geeve. Y a XiV LIES. s AT- DE Ll L. Maiar't VOorerseif ep dea Loden ln bl ongpuc.. anaeadl. 660 ^r VUUR DOET VLOEIBAARE XIV.LES. men dien trap van Hitte heeft, die'er ver- » ^*- e(cht zou worden, om eenig gedeelte van DEEL, . . .. het Water, dat bet in zig bevat, in een zig uitzettenden Damp te doen veranderen; ge lyk zeer waarfchynlyk is, dat in de Fles ge- beurt, die onmiddelyk voor "t Vuur bloot ftaat. wyngect — Mogelyk zal men my hier tegenwerpen, zou'erin dat, indien het Fiooltje, 't welk rondom iri kooken. .. , "t kookend Water hangt, in plaats van Water met Wyngeeít gevuld was, dat Vogt 'er ongeuwyffeld wel in kooken 200: waar uit dan zou fchynen te blyken, dat de Vuur- ftraslen, met door "t kookend Water vande Fles heen te dringen, nog zoo zer niet ver- ftompt waren geworden, als ik veronder- ftelde; dewyl ze nog tot in die tweede Fle wel kunnen doorfchieten met al de kragt, |. die "er poodig is ,om een kookigg te veroir- Zaiken. | | Een kooking van W yngeeft, dit ftem ik toc, maar niet een kooking van Water: t zy mogelyk dat Water , door de eene of ar dere oirzaak en byzondere omftandighede, |; n || 17 4 LrGHAAMEN KOooKEN. 661 in dien ftaat gebrapt zy , dat het zig gemak- kelyker oplipten en. in Damp veranderen laut, dan het Water, in wiens midden het gedoinpeld hangt. Uit de twee laatíte Proefneetmingen heeft . men kunnen opmaaken, dat alle Vogten niet door den zelfden Graad van Hitte aan "v kooken gebragt worden. Gelyk het Water met minder Vuur kookt, dan het K wikzii- yer, zoo kookt ook de W yngeeft met min- der Vuur, dan liet Water. Dit is de reden, waarom de Hitte van kookend Water, hoc- wel niet volkomen zoo fterk als die Hitte, die de Bobbels in hetzelve verwekt, cgter nog genoegzaam in ftaat kan zyn om in cen Vogt, dat ligter is, en gemakkelyker in Damp gig ultzetten laat , die kleine Wolkjes en Vakken van Damp te doen ontítaan, die het Vogt om hoog ligten, en dar geen 'et in te ' yeroirzaaken, "t welk men kooking noemt. In een Proefneeming van de T'waalfde Les heeft men Water aan't kooken zien bren- gen door de Warmte van ander Water, dat niet kookte, Dit fproot daar uit voort, dat Y 4 dic XIV. LES. j|. À E- DELL. Wvynpeft kook:z rct miuder Vuor din Viersen Woreiain "VY is d: ig de L zt. IV. Deel. 1. Stuk, bladz. $*. xiv.LES. 3. A F- p E EL. Water fchynt in 't Ydel te kooken, zonder Yuur. 662 "Tr VUUR DoET YLOEIBAARZ die Graad van. Warmte, te zwak om ín een Klomp Waters, die met het gewigt vanden Dampkring belaaden was, Bobbels te ve- wekken, egter fterk genoeg was, om deze: «e te doen ontítaan in een anderen Klomp van dergelyk Water, die geen drukking of genoegzaam geen drukking van de Lugt te lyden had. Ik zal egter niet ontveinzen, dat ik dik- wils by?t herhaalen deezer Proefneeming be- merkt heb, dat de-opborrelingen en Bobbels zig op elken flag van den Zuiger weder op nieuws begonnen te vertoonen, hoewd de Fles, daar het Water in was, niet langer in heet Water ftond. Het is niet wel mogelyk dit laatfte uir- werkzel aan de Vuurítraalen toe te fchry- yen, die van buiten naar binnen in *« Glas doordringen, en het Vogt om hoog ligten. Doch indien dat Vogt maar opgeligt wordt door een ongekleurde en dooríchynbaare Vloeiftof, dic midden door het Vogt heen- dringt, en zig met groote vlugheid opwaarts | pegeeft naar de oppervlakte, (die Vloeiftof mag Li10HAAMEN KOooKEN, 663 mag dan van zulken aart zyn, als zy wil;) zal het Vogt kooken, of ten minften fchy- . nen te kooken. Nu ben ik ontwyffelbaar zeker by my zelven overtuigd, dat 'er, als , ik een Ontvanger leegpomp,'op elken ílag . van den Zuiger eene fyne Stoffe, dic ik ge- |. loof van dergelyken aart als de Lugt te zyn, weer in den Ontvanger dringt. Ik zie haar op ontelbaare plaatzen de dunne Laag Wa- tr, die ik met voordagt op de koperen Plsat van de Lugtpomp leggen laat, om hoog ligten; en daar uit vermoede ik, dat), l in "t geval daar ik hier van fpreek , die zel£- de fyne Stoffe in een veel grooter menigte, en met merkelyk grooter ínelheid door de | -openingen van 't Fiooltje, daar 't Water in is, heendringt; te meer, daar die openingen door de Warmte van 't Waterbad grootelyks yerwyderd zyn, en ruimer doortogt verlee- nen. Op gelyke wyze bekleedt hier dan die fyne Stof de plaats der Vuurfítraalen , die 'er niet meer zyn, en doet het zelfde werk , dat Zy gewoon zyn te doen, - Y ; Ge- XIV.LES. 3. A F- DEEL, XIV. LES. $8. A F- DEEZL, Geknip en geluid van koo- kende Boter en Vet. 666 'Tr VuuR Dorr VLOEIBAARE van Maik, uit Wafch, Pek, Hab en dergelyke Stoffen zaméngeieid- en gemengl met het een of 't ander 1waar Poeijer, is Afch, of Sement, met overleg en voorzie- tig te finelten. Want indien men ze te het. maakt, wordt het vette pedeelre zoo vlier basr, dat de zwasreSrofic, die men "er on- der gemengd heeft om "er. hardheid en Lis- haam aan te geeven, Zip "er van afzondert, en naar den Bodetn zinkt. ' De Boter en 't Vet, die men in de Keau- kens laat fmelten, kooken doorpaams vry fchielpk, en maaken een aanmerkelk ge- raas, om dat die Stoffen genoegzaam altoos met Waterdecltjes of met deeze of geene Sappen van Kruiden doormengd zyn. Zoo dra zy een Zekeren trap van Elitte gekreegen hebben, (die egter nog zoo fterk riier is, dat Zy haar zou doen kooken, zo ze yolkomen vuiver waren) verandert de vogtigheid, die ze onder zig bedekt; of binnen in zig be- flooten houden, in een fterk uitgezetten | Damp, en vormt eenoneindig getl van Blass jes, die met geknap en geraas losberften. Zo X —— -— V LiGHAAMEN KOOKRN. 667 mige Stoffen zyn 'er, die eensklaps bardheid van vafte Lighaamen over- t eene Vlietbaarheid , die zeo volko- hynt als ze wezen kan, hoewel de | dien tyd nog wel ver af is van te Van dien aart is, by voorbeeld, ter, 't welk, op het oogenblik dat oudt Ys tezyn,even volmaakt vloei- ., VOOf Zoo ver men bemerken kan, : fchynt te zyn; wanneer 't begint te. .. Die twee grondtrappen egter van: | en. kookend heet bevatten tuffchen. iden een afftand en veríchil wel van: aden, op den Thermometer van den & REAUMUR. Van de zelfde natuur k de mecfte Metaalen, die in de eer« "nblikken hunner fmelting zoo: goed ,,91s.na dat ze cen heeter en lang» x. Vuur hebben ondergaan. Het is matíchynlyk , dat deeze Stoffen, even lle anderen , allenskens hoe langer hoe meltem en verfmelten tot een zeker ie, dat hun Stofklompjes in deelen em €clen meer en meer ontbonden wore den, XIV. LES 3. A F- DEEL. Water, Metaalen, zoo dra ze geímol- ten zyn, Íchynen even vloci- baar, als kookende, p LES. . AR- b EXER De Hitte . neemt van ímel- ting tot kooking toe, maar blyft dan de zelfde. 66$ ^r Voon Doriondi den, neir meste dat het Vour er mor tà iude dn doordripze ; maar-ongerwsffd ji hun deeltjes, als zy eerft beginnen la mmaakt en vanéée ccícheiden té worden, zoo klein en zoo fyn , dat jeder in deze afzonderlyk niet onder "t-fbereilt y zinnem valt: daár im het Walch deel, in de Gommen, Harftén en - Stofta, els men ze pes inp ile bihding van tyd tot tyd en honen ge fbhiedt; en ons zoimmige gedecitén de fo do«t zie, die in opzigt wan de: leggende deelen van ftand-en reni anderen, ! Het blykt eok det de Hütte; 2a d di. Stoffen eens begonnen hebben door se kov ken, niet meer tosncenw ; nec dliwm ia. Water, gelyk wy rceds tneesunsalen. hebbes eangemerhkt, maerook in "t: algemees ia all: | Lighasmen, die fmeleen en loser wor | den kunnen, Wánneer men derhal vea Otic : Waích, Zwavel, Kwikzibweé em ande Stoffen van dien aart zeo heet. gemasht bet! dat zc kookcp; heeft mn hase a) de Hit bl LiGHAAMEN KOOREN, 669 et, daar ze, in die omftandigheden en. xtv.rs$, e wyze behandeld, vatbaar voor 2yn. ?: ^ moet ondertuffchen egter letten, dat DERI. hier de kooking niet verwarre met een ' ímelting , gelyk ik zie dat men in ige hedendaagíche Werken gedaan noch zegge, dat de Metaalen, als ze den zyn, niet heeter worden: geen ieieter is 'er, die het tegendecl niet , en van tyd tot tyd niet tot zyn ícha- dervindt, dat zyn Metaal of te heet of eet genoeg was, toen hy het goor. De nheid van de Spiegels, die mentot de open gebruikt, hangt minder van het 2el van *t Metaal, (dat nu geen geheim is) dan van den Graad van Hitte af, nen in 't gefmolten Metaal moet waar- 'D, om het juift ter tyd in de Vorm te i, En, eindelyk, welk een veríchil in rsaden van Warmte heeft'er niet plaats Mater, van het tydftip af, dat het op- ; Ys te zyn, tot dat het begint te koo-- 'à. Ziet doorgsans niet , dat de werking Geficolten x kooken niet, "E ; ] $yo ^r Vevx poer — XiV.LES. van 't Vuur de geímolren Mesi i ui Smeltkroes opborrelen en kooken c is egter hun zwaarte. alleen c(— mogelyk zou kunnen denken, diel à nz belet; dewyl het Iwikzilvers d Metaal dan het Goud alleen T hoeft te wyken, zoo. wel kook vlietbaare Stoffen, wanneer n toe geíchikte en Mee hecf doen aamncemen, Mar idi i aig gelyk men naar alle waarfcb libel, we gelooven mag, dat de opbol king van cen hectgemaakt Vogt veroirza ial | wordt deor kleine ftukjes en CES ur | dat Vogt, welke het Vuur in .Damp veran- dert én zig íchiclyk geweldig. doet uitzetten. onder de gedaante van dikke: Bobbels ci Blaazen; is het zeer ligtelyk te begrypen, dat de enkele werking van "t Vuur green op- welliag en borreling van die zoort in de ge- ífmolten Metaalen verwekken z21.. Want men weet,dat de Metaalen niet uitdampen dan wanneer ze ontbonden worden en hun; ganích Zamenítel losgemaakt wordt; en ds | " di LQiGHAAMEN KOoOKEN; 67r "randeringen, als ze hun gebeuren, van ipervlakte beginnen.. Het Tin verkalkt het Lood wordt in Zilverfcbuim veran- , het Koper en Yzer bedekken zig met Dit alles, "t is wazr, gefchiedt wel door itdamping van de Ziwavels, en van de deelen ; maar de Damp, die 'er by ont- , komt niet op van den Bodem, gelyk »u moeten doen, indien hy den Klomp - toffe zou om hoog ligten, en'er Bob- tit doen opfpringen, ch dat het geímolten Metaal niet min- an eenig ander vlietbaar Lighaam ge- : is om te kooken, zoo dra ílegts het , dat 'er in doordringt, 'er de eene of lere Stoffe ontmoet , die in Damp ver- n, zig uitzetten en opzwellen kan, zigtbaar daar uit, dat'er geen Metaal welk niet fterk kookt, wanneer men 1 Lighaam indompelt, dat?er in bran- an en rook geeven; een ftuk Houts, prbeeld, of wanneer men dat Metaal Vorm laat loopen, die niet volkomen , maar mog min of meer nat ep vogtig DzkL. Z is. XIV.L*S. 3 e. A Fe DEEL. Liharge Ócorées ten zy 'er Vogt of Damp bykomt, flV.LES 3. A B* PBEbL. Kooking van nieu- we Wyn en onge- Jefchte Kalk, pervlak:e te breckep; oven als of zy un . - Ru LE " ZR E " main T E: a. - e wsebDRRA : xe "a 5» gg . DH p d .- «x rM $73 'r Yovm pore, -— x is. lndien de Damp, die er dus ox zwsaren vecl is, of door cta zer " i trap van Hitte geweldig wordt : i lyk gebeuren kan, us her koper e£ Ta : dat men giet ; zo is die kooking en iei ling meer dan zigtbear; zy is gevearlpk, wyl ze de brandende en glociende Sto, 4 de Bobbels omzwagteit, gin en herv ken doen fpuiten, cn tot. ver heca sitípt ten. | BM De kooking van een vlesibaare Sf, 4 ondertufichen een meerderem of migdera Graad van Warmte aenneent, wordt al niet veroirzaakt door het Vuur, dat 'er vii buiten naar binnen in doerdringt. Zy on* ftaat zomiyds uit een inwendige Warmtt, uit een Gifting; wamncer xommige deas zig Íchielyk en ftenker dan andere beginnta uit te zetten, dikke ronde Bleszen en iBob- bels van Damp vormen, en tot een merbe- ]yke grootte opzwellen. Het Vegt dan door dic Bebbel; om hoog geligt , welt 'er zig een weg doorbaanen, om aan deor LiGHAAMEN KOOKEN. 673 3Biodem en van de Wanden voortkwamen , daar een Vuur van buitep tegen ftond. Op die wyze werkt de nieuwe Wyn in de Va- pen; en dus ziet men ook hct Water, daar men Kalk in lefcht, kooken. Een Stof, eindelyk ; die door de kragt van *t Vuur gefmolten is, en eenigen tyd azter- een kookt, verlieft zigtbaar een gedeelte yan zyn Inhoud , of wordt te eenemaal vzr- teerd en verdwynt. Dit is het laatíte uit- werkzel van het Vuur, dat ons nu nog te bnderzoeken ftaat. VIL, PRo&rNEEMING. E Tvefiel. * "Men neemt drie Gros (2 Loots) fynen $welgedroogden Saipeter , twee Gros (; Loot) ut van Wynfteen, en het zelfde Gewigt ; Bloém van Ziwavel, die men klein wryft Án wel onder malkanderen mengt. Menlegt he Mengfel in een yzeren Lepel, dien men ip glociende Koolen zet, doch welke niet Z2a bran- X1V.LES. 3. A F- D E E L. 't Vuur vCILCCIE de [I Lig- haamcen. PL. ;. I1. 19, [V.LES. (AS. EEL jag of Mdikfem- 'ocijer. 674 "T VUUR VERTEERT branden , en maar een maatig heet Vuur moe; [f ten maaken. Zie Figuwr 19. Uitwerkxzels. Naar maate dat het Mengfel warm wort ziet men het rosagrig van kleur, en vervd- gens zwart worden aan de kanten. Fk wordt vloeibaar,, en geeft een weinig Rook Men merkt eenige kleine blaauwe Vlamne g tjes aan de oppervlakte, en een oogenblik daar na fpringt het en vervliegt eensklaps t£ eenemaal met een yffelyken Slag. Opbelderingen. De «eranderingen van kleur, de Damp d Rook, en de kleine blaauwe Vlammetje, | die men aan de oppervlakte van *t Mengfel, | terwyl het hoe langer hoe warmer wordt, bemerkt, ontfítaan inzonderheid van " | Zwavel, die fmelt , en ligter branden vil dan het Salpeter of het Zout van W yníteen. 'De gefmolten Ziwavel bevordert en verhast bet b& LIGHAÁAMEN, 675 Eiet finelten van de twee andere Stoffen, die. X!V.LES. Ook, naar maate dat ze fmolten, in Damp P EL en Vlam vervliegen zouden, itidien ze niet Vater van aart waren dan de Ziwavel. Maar dewylze niet dan voor een merkelyk fter- ker Graad van Hitte. wyken willen, en de losploffing der Vuurdeelijes, die in de Lig- hasamen bellooten en verborgen zyn, altyd, gelyk wy ieeds voorheen hebben aánge- - te geweldiger is, naár maate dat zy ger weérftaan en vertraagd is geworden ; flaau die drie orideteenfmeltende Stoffen, üoor en doot met e!kanderen doormengd , en heeter geworden dani zy , zonder in Damp te verkeeren, verdraagen kunnen, in brand, en vervliegen alle te ep eensklaps, en met het uiterfte gewcld. De Lugt ongemeen fchielyk door een grooten omtrek van Vlam en Damp geílagen, geeft een geluid, dat met de kragt der fchudding, diezy krygt, Gvereenkomt. ! * Het is zeer waeríchynlyk, dat het Wyn- &likíem- fteenzout; "t welk in de Bereiding van dit £?"* Slegpoeijer , of, gclyk men 't ook wel noemt, Z3 Blit- XIV. I.ES. 3. AF- DEEL. Voorzor- gen. 6766 ^r VUUR VERTEERT Blikfempoeijer , roede een gedeelte ultumakt; de voornaame oirzdak is, dat het mer zulie 8 hevize kragt in brand vliegt. Dewyl dx Zout vaíter van aart is, dan de twee ander Stoffen, daar men 't meé mengt, moerhe; naar allen fchyn, dat Ziout zyn , "t wel baar uitdamping en vervlieging vertraagt,- en de Vuurdeeltjes, die ze binnen in z«g beflooten houden, gelegenheid geeft, on alle te gclyk en met al hun kragt op eenmai los te barften. Het geen deeze giffing nog waaríchynlyker maakt, is dat het Yzer en het Goud ook B/ikfemende worden, en da aart van een ongemeen kragtig Slagpoeje : laaten blyken, als men ze, in Koningsvr ter ontbonden, en door een fterke Loog vas Wynfteenzout ondér de gedaante van een fyn Poeijer neergeftooten , over "r Vuur houdt in een Lepel, op een Schup, of en- kel inaar op de Punt van een Mes. Wanneer men deeze zoorten van Procf- neemingen doet, is het veiligft dat men zi; een weinig ter zyden houde, uit vrees dit —- de brandende Damp, of eenig gedeelte vin e Dz LIGMAAMEN. 677 ele Stof, nog in Klonters en nooit ten vol- XIV LES Ken geímolten, in *t aangezigt of in de oogen A 1 anogt fpatten; *t welk van gevaarlyke gevol- gen zou kunnen zyn, Ook dient men zorg te draagen, dat het Vuur, daar men den Le- pel op zet, niet te heet zy of brande; dewyl anders al "t geen onmiddelyk op den bodem van den Lepel legt, te íchielyk ge: finolten en heet genoeg geworden om los te berften, het dat gedeelte alleen zou zyn, t welk zyn werking deed, en al't overige al- leen maar weggeílagen zou worden zonder. te Blikíemen. Gevolgen. Met regt mag men t aanmerken als een. Geveldi. slgemeenen Regel, dat allerhande zoorten F eragt van Stoffen, van welken aart zy ook wezen 1| y. ;i, fnogen,geweldige Uitfpattingen maaken kun- "'!zetten- men, eh cen Slag geeven indien ze zoo gefteld terdamp. Zyn, dat ze zig geheel en eensklaps in Damp of in Vlam kunnen veranderen ; of wel, in- dien ze op zulk een. wyze beklemd en be- Z 4 Íloo- uv. LES, flooten gehouden worden , dat haar deditjes; "iL. JV. Deel. I. Stuk. bladz. 56. v 678 "r VuvuR VERTEEZRT voor de werking van "t Vuur bloot geftdd, niet wyken kunnen en losberften, dan alle te gelyk. Het is my zomtyds gebeurd , á& ik de Schroef, die het Dekzel op de Keed van PAP1N, dasr ik in de T wealfde Lo van gefproken heb, vaft houdt , een weinig te vroeg los maakte. Het Water, dat'er in beflooten was , en nog Hitte genoeg behou- den had om geheel in Damp te kunnen ver- vliegen, berftte'er, in zulken geval, uic als een geweldig en heftig geblaas van Wind, dat niet langer dan het fchynen van etn Weerlicht duurde,en het Dekzel ongetwyf- feld, zo het te eenemaal los geweeft was, tot op een verren afítand zou weggeworpn hebben. JDeeze en dergelyke uitwerkze: hebben fchrandere Natuurkundigen doe : zeggen, dat men, door middel vaneenfkerk zig uitzettenden Damp van Water , de Mur- ren en Wallen van een Stad zou kunnem doen fpringen, even gelyk men met Bur kruid doet, indien .men die uitzetting 2 £e br LiGHAAMEN. 679 gemakkelyk en zoo eensklaps kon te weeg brengen en haar. werking laaten doen, als die van Zwavel en Salpeter. Deeze twee laatftgenoemde Stoffen, wel gemengd en langen tyd met Water en Houts- ' kool ondercen gewreeven, maaken een zoort van Decg, daar men kleine Korrels van vormt, met hetzelve door een zeker zoort van Zeeven te drukken. Deeze kleine Kor- reltjes, naderhand wel gedroogd, zyn '*t, dien men den naam geeft van Byuskrwid: een voortreffelyke en nuttige Uitvinding , indien men 'er geen misbruik van maakte; en die het Menfchelyk vernuft grootelyks tot eer weritrekken .zou, indien men het niet enkel by geval, gelyk men reden heeft om te den- ken, maar door een beredeneerd onderzock en met voordagt ontdekt hadde. De eeríte Uitvinder, de plaats en de tyd van deeze frasie ontdekking zyn niét ten vollen be- kend: maar men ftemt egter genoegzaam slgemeen toe, dat het gebruik van Schiet- géweer in Ewropa niet ouder i$, dan hct be- Z3 gin; XIV.LES, 3. A F- DREEL. Buskruid, ZIV.LES $9. AB- DEEL, Oirzaak van des» gelfs on- gemeene kragt. "t 1s de Lugt, die aig fterk uitzet, alleen niet. e UU MTOVRNS L] 1 4 3- ^ 650 'r VUUA YÉR'PREXT, gin, of zelfs mogelyk het middea vin dd c veertiende Eeuw (*). De meefte Natuurkundigen , dies van dt Uitfpatting van het Buskruid gefproken heb- ben, fchryven dat wonderbaár Üitwerkid alleen toe aan de Lugt, die door't geweld van de Stampers binnen in de Korrels ge- dreeven, en daer vaít beklemd is; em san die Lugt, welke de kleine ruimten vul, die de op één gehoopte Korrels tuffthen zig open laaten, ,, Die Lugt, zeggen ze, door ,, d» kragt van cen geweldig Vuur, dat 'er » van alle kanten op werkt , ongemeen fterk , en fchielyk uitgezet, fpreidt zig uit met , een ongelooffelyke ínelheid , en dryft alles , voor zig weg, wat haar in den weg ftaar, , €n weerftand biedt ^. Deeze oirzaaken komen in 't verkleeren van de uitwerkzels van?t in brand geftoken 'Buskruid buiten twyffel mede im aanmer king, (*) Toen de Europesanen eerft met de Chinceezem Han- del begonnen te dryven, vonden ze het Buskruid by hun reeds in gebruik. — Nelker. bz LIGHAAMEN. 681 king , en ik betwift dezelve geenszins: maar zy zyn, myns oordeels , alleen niet voldoen- de, en ik denk, dat "er nog een andere oir- "ask moet worden bygevoegd. Zou een Laading Buskruid , die in brand vliegt, wel in ftaat zyn om Glas te doen fmelten? "t Zou ongetwyfleld al zeer veel zyn en op zyn hoogít genomen , zo ze dat kon doen: maar die trap van Hitze, die daar toe vereifcht wordt, kan nogthans de Lugt zig niet meet dan ílegts twee derden van haar omtrek doen uitzetten. De Lugt, die uit een Windroer vliegt , en die zig merkelyk breeder uit- breidt, dryft egter een Looden Kogel nog op verre na met die kragt niet voort, dic de- zelve bezit, als hy uit een gewoonen Snap- haan gefchooten wordt. Ik wect wel dat de Heer BER NoUILLI, volgens het Berigt dat de Heer VAR IGNON 'er van gecft, vier Korrels Buskruid , in een lange glazen Buis,die van boven toegefmol- ten, en van onder open en in een Dak met Water gedompeld was , door middel van een Brandglas hebbende sangeftoken, uit de zak- XIV LES, 3. A E- DEEL. 2wavel veizweigt Lurt, Memeires de lPLAcad., des $eien- ces. 1695. Tom. II. P.274- $1v.LES. Í. ÀF- tiz£i. * HALES greeijende Weegkunde. bladz. 189; 190, en elders. 4933. 'r VouR vEX TEERV gakking van het Water in de Bas edi: de, dat dat Buskruid een hoop Luogu "ed : ultgeleverd , die 200 groot van omtrek wis, 2ls 200 van die Korrels, die hy in breed geitoken had — Ik ftem ook tpe; dat dee 1napnier van over die Procf te oordeclen; i dien ze doorgaat, grootelyks het gevoclen van hun begunftigt, die de geweldige uit. .werkzels van het Buskruid san de Lugt s leen toefchryven. Maar hoe zal men deere Procfneeming met die van den Heer Harss Overeen brengen, uit welke , op vesícbeiden en herhaalde wyzen genomen , by metal — fchyu van waarheid befluit, dar de Zwe velagtige Stoffen, die men in brand fteekt, wel ver va» Lugt voort te bremgem, dezelo in tegendeel eer verz«welges , om my van de eigen uitdrukkingen van dien beroemden Schryver te bedienen? "Zou men niet wd eenigzins neigen om te denken, dat 'er in de Buis van den Heer BERNOUILLI,D& *t ver. branden van'de Buskruid-Korrels, eenigt Damp overbleef, die de Lugt , waar onde hy zig mengde , een weinig grooter van om pE LIGHAAMEN., 683 trek deed worden, en de oppervlakte van het Water in de Buis daalen deed? Doch , om ons in geen dieper onderzoek over dit Stuk in te laaten, eene der voor- nsame oirzaaken van de uitwerkzels van 't Buskruid is, myns oordeels, deszelís fchie- lyke verandering in Damp, en de geweldige uitzetting van dien zelfden Damp, door *t in brand vliegen van de Stoffe, Naar maa- te dat die verandering van ftaat fchielyker is en volkomener, zal ook de Uitfpatting ge- weldiger zyo. Het Mengzel, dat wy in de yoorgaande Proefneeming hebben zien Don- derílaan,zou waarfchynlyk geen minder kragt doen dan het Buskruid, indien het op het oogenblik, dat het losbarft, zig even als het Buskruid beflooten vond op den bodem van een Metaalen Kanon: en het Buskruid zou in de open Lugt den zelfden Slag geeven als dat Mengzel, indien het, even als hetzelve, in een enkel oogenblik teffens zeheel in den brand vloog ; maar 't blykt in tegendeel zigt- baar , dat de Korrels allenskens ,de ecn voor, de andere na;aangaap; en daar door wordt hun kragt XIV. LES, 3* AÀ X. DEEL. De ífchie- lyke ver- andering in Damp, en uitzete tiny van dien Damp, is de oir- zaak. X'vV.LES 3 ABR- DLL. De kragt e: S^ korgen vei at vos dS hre:e van t Ge- wee; vin de ms et Ino fto.R aan gocctte La.d.ury , 684, 'Tr VUUR YERTEERT kragt en. werking verdeeld. In een Schiet- geweer of Gefchut, waar in het Buskruid tuilchen de Broek en den Prop beneepen zit, wordt 'er in ecn zeer korten tyd een grootr gcdeelte van teffens aangeftoken: het berít dairom ook met een gewcldiger kragt los, en maakt een zwaarer Slag. Dewyl ook het Buskruid een weinig meer tyds noodig heeft om uit een langerdan om uiteen korter Loop in dc open Lugt te komen, raakt 'er, alle andere omitandigheden gelyk gefteld, meer van aen brand in een Kanon, dan in een Mortier, meer in een Snaphaan dan in een Pitool. Daarom ziet men ook dat cen zelf- d» hocveclheid van Buskruid meerder of r:iinder uitwerking doet , zoo ten epzigt van de Krzgt, als van den Slag, naar maate dat he: Goweer, dat men "er meé laadt , langer of Korter is. Dewyl het Buskruid volkomener aan brand raakt, naar maate dat het langer na begin der ontítecking genoodzaakt wordt tt vertoeven, begryp: men ligtelyk, waarom de Schoor met een Snaphaan cen harde Slag eeft; DE LIGHAAMEN. 655 geeft , en fterker agteruit ftoot , als de Laa- ding ongemeen vaít aangeítampt is, of als men een effen pzífenden Kogel met den Laadítok met geweld in den Loop geftooten heeft, Want in zulken geval wordt er een grooter maate van Buskruid in den brand geftoken, en moet derhalven de losploffing ook zoo veel zwaarer zyn: en dewyl de kragt ; die de in brand geflagen Stoffe oeffent, VOOr- en agterwaarts , gedeeltelyk tegen den Prop, gedeeltelyk tegen de Broek van't Ge- weer geíchiedt, moet deeze zoo veel hevi- ger geweld en fchok uitítaan, naar maate dat de andere min íchielyk wyken wil. Een grooter menigte van Buskruid raakt tr ook in brand, wanneer het Laadgat op die wyze geboord is, dat het Vuur eerft ge- bragt wordt aan het vooríte gedeelte van de Laading : maar dan ftoot het Geweer te fterk agteruit, en valt daar door te onhandelbaar in 't gebruik en ongemakkelyk. Om die reden verkicft men liever, dat de kragt van den Schoot een weinig zwakker zy , en boort ten dien einde het Laadgat, inzonderheid van Jagt- XIV. LES, 3. A F- DREL. van den fland van 't Lasdg xt. KIV, LES. De gan- Íche Laa. ding vat nooit Vuur. 696 "^T VUUR vERTEERT Jagtroers op die wyze, dat het omtrent og het midden van de Kamer, of die pluts, daar het Buskruid legt, uitkomt. Maar op welk een wyze men ook een Ke non of een Snaphaan laade, altyd blyft'er een vry sanmerkelyk gedeelte Buskruid over, dat geen Vuur vat, en door het aan brand geílagen gedeelte naar buiten geftooten wordt. Dit blykt onder anderen duidelyk daar uit, dat men 'er altyd een. tamelyken voorraad van op den Grond vindt leggen voor de Bat- teryen, daar men een geruimen tyd agtercen uit géfchooten heeft, en dat men de Bus- kruid-korrels nog volkomen en geheel uit het Vel haalt van Meníchen, die van 7ett naby een Schoot in 't aangezigt gekreegen hebben. Men zou egter kwalyk doen met daar uit te willen befluiten, dat'er niet meer dan ílegts een zekere maate Buskruid in cen Schietgeweer aan brand kan gasn, en dat ales, wat men 'er meer ingedaan heeft, 'er uit valt, zonder eenige werking te doen. 