title: Annales academici
creator: None
text: De geschiedenis der vroegere tijdperken , vooral onder de heerschappij der frankische koningen en het zoogenaamde grafelijke tijdperk, is niet alleen belangrijk, maar zelfs onontbeerlijk ; niet slechts omdat zij ons leert, // van welke geringe beginsels ons land ,en volk tot zulk eene aanzieniyke «^hoogte gestegen is;'' niet alleen omdat zij ons aanwijst //hoe onze Staat /yallenskens grooter en grooter geworden is" ^); maar vooral omdat zij aileen ons een helderen blik vergunt in de volgende tijdperken, waarvan zij ons het Ju>e en ioaarom blootlegt. Eerst wanneer men het punt van uitgang kent van de ontwikkeling eens volks, den weg dien het heeft doorloopen, de oorzaken die zijne beschaving hebben bepaald, eerst dan kan men zijn later zijn volkomen begrijpen; want met recht zong de dichter: flu *tverleden Ligt hei heden^ In iei na «iU warden zal" De vaderlandsche geschiedenis kan daarom niet alleen zijn //de Geschie- //denis van de Republiek der Vereenigde Nederlanden /' al heeft zich irdaarin het volksleven op de luisterrijkste wijs geopenbaard'' '). De Waqbnaab, Faderkmdsehe Hieime, I Deel, Voorrede, bl. III ea V. *) Mr. O. GaoEN vak Fbinstsiixb, Htmdboek^ bl. 8. 28* Digitized by Google 220 W. J. A. JONGKBLOET geschiedenis van dat tijdvak alleen vormt slechts een enkelen groep van het groote tafreel, en die bovendien onvolledig of eenzijdig moet worden voorgesteld als men de overige groepen geheel in de schaduw laat. Deze brengen het verband met het geheel aan: daarom is het zelfs niet genoeg hunne omtrekken slechts even aan te stippen, men moet hunne kleur en hun karakter in alle bijzonderheden voor oogen hebben^ als men zich van vooroordeel of onjuiste overlevering wil vrijmaken, als men den zin en de beteekenis van later gebeurtenissen juist wil vatten ^). Na het gezegde behoeft het naauwelijks betoog, dat wij ons niet kun- nen vereenigen met het stelsel van later geschiedkundigen , die onze ge- schiedenie v66r de zestiende eeuw beschouwan als een n voorberigt /' waarbij men, zoo het al niet geheel // overtoUig" is ^), volstaan kan met //de zeer //korte opgaaf der hoofdgebeurtenissen tot aan de Hervorming" '). Wij kunnen dat niet beamen, omdat zoodanige versnippering der geachiedenis even gebrekkig is als eenzijdig en gevaarUjk. Zal de historie ons eene klare voorstelling geven van //de ontwikkeling en het leven des nederlandschen volks" ^), zij behoort dan te omvatten het geheeU leven van geheel het volk. Zij kan zich daarom, in de eerste plaats, niet vergenoegen met de vorsten die ons geregeerd hebben tot het voorwerp harer beschouwing te kiezen. En toch! hoe vaak zien wij niet het tegendeel plaats hebben, en'^ zoo als Thisrry het uitdrukt, enkele bevoorrechte personaadjen het tooneel innemen , terwijl het gros der natie verdwijnt echter de staatsiemantels der hofjonkers ^). Men voere ons niet te gemoet, dat dit niet meer plaats heeft, dat Waoenaab reeds zich heeft voorgesteld //de Historie van het Volk^ niet Terecht zegt Augustin THiEBKYy Leitre% eur VEutoire de Frmice^ Letire IV: ^Sans une tuB ferme des premiers temps de notre histoire, il est impossible de bien com. #preadre le sens des d?^nements post^riears." *) Yerg. Prof. Sixg£NB£ek's SckeU eener OeechiedenU van den Oud-Nederl Staai, Voor- berigt, bl. VI, *) Oboen van FbinstxbEb, ffandboek, bL 4. «) Boven, bL 218. ») Auo. Thibbby, Leiiree eur VHiettnre de France, Lettre I: irCes r&its, oii 9xm petit nombre de personnages priTil^& occupent seols la sc^e historique, et ou la #masse enti&re de la nation disparait derri^ les manteaux de cour." Digitized by Google KEDEVOERING. 221 17 200 zeer die van den Vorst, te beschiyven/' omdat, gelijk hij zich uit«> drukt, //wy ruim zooveel belang hebben by de Historie van het Volk als ffhj die der Vorsten, [omdat] de Historie der Vorsten ons ten deele vreemd nis, de Historie des Volks onze eigene Historie is" *). Men doorloope slechts de boekdeelen die hij aan //de oude tijden/' wijdt, zooals hij ze noemt, en die hij daarbij hoofdzakelijk op het oog had; en men zal moe- ten erkennen, dat hij in het vervullen zijner belofte meer dan karig is geweest. Hij moge al zijn werk niet gemaakt hebben van des vorsten /rreizen, huiselijke bedryven en veele andere dingen, hem in zijnen Per- /sfsoon betreffende" *); hoe iuttel is echter de rol die hij aan het volk toedeelt! Hoe weinig bekommert hij zich om de worstelingen die de dor* pers en poorters zich voor de vrijheid getroosttenl Zoo zij zich tegen de verdrukking der edelen verzetten, vormen zij in zijn oog niets meer dan een /rongetemden hoop"^). En zelfs als zij den vorst die het wel methen meende, aan wien zij zooveel verschuldigd waren, willen redden uit de hand van een verraderlijk eedgespan, en aan de weeklacht over zijne aan- randing den eed paren van te sterven of hem te verlossen ^) , dan is hem dit het werk eener //woeste menigte" ^), die hij zelfs de eer niet aandoet haar te vragen naar de oorzaak dier treffende opwelling van liefde en dank- baarheid. Wil men een voorbeeld uit later tijd, men wende zich tot de jaren der kerkhervorming en de eerste botsingen met het spaansche bewind: ook daar wordt ter naauwemood de burgerij genoemd, ^n alleen den adel eene rol toegedeeld. En toch, wie weet niet, dat het godsdienstig element, dat de grondoorzaak was van den opstand tegen Spanje, in het hart der burgerij, van //'t gemeen," zoo als Wagenaae zegt •), zetelde, lang voor dat de //grooten" het begunstigden , en wel, volgens denzelfden schrijver, alleen uit naijver tegen den Kardinaal ^). Maar geen wonder, dat Wage- Faderl. ffuUrie, I Deel, Voorrede, bL V en VL »j T. a. pl., bL V. ») m Deel, bL 11. *) Stoke, IV B., T8. 1581—86; zie ook V. B., ts. 220 ylgg. ») in Deel, bL 80. •) Zie b. V. VI Ded, bL 70. ») T. a. pL, bL 71. * > Digitized by VnOOQlC 222 W. J, A. JONCKBLOET NAAR ter naauwernood van het volk in die dagen gewaagt; hij , die beweert, dat //weinige Edelen en Grooten, beatuurd en geleid door Willem van ^Oranje/' de spaansche onderdrukking irgeatuit hebben, eerst met woor- ifden, daama met de wapenen" ^). Wie ziet niet, dat ook dit gedeelte, meer dan eenig ander, behoefte heeft aan kartons! Spreekt men van eene wezenlijke geschiedenis des nederlandschen volks» het zij dan zoodanig eene, waarin niet alleen de vorsten die over het land hebben geregeerd, uitvoerig en bij uitzondering worden geschilderd; noch ook eene, die zich louter tot groote heldenfeiten , oorlogen te land of ter zee bepaalt, de zoogenoemde histoir€-bataiUe\ maar een verhaal» dat ons het volk van Nederland doe kennen in zijne betrekking tot zichzeif: in zijne oorspronkelijke eigenaardige afdeeling in standen ; de verhouding dier standen onderling; den verschillenden invloed dien elk hunner in verschil- lende tijden geoefend heeft op de algemeene nationale ontwikkeling; en eindelijk hunne langsame ineensmelting tot een inniger geheel. Zij teekene ons de territoriale verdeeling; de samensmelting dier deelen; de uitbrei- ding van het gebied in Europa en daar buiten , met de oorzaken die tot dit alles geleid hebben en de werkingen die 'theeft voortgebracht. Zij vergete vooral niet de vormen van het bestuur waaronder dat volk heeft geleefd in haar aard, ontwikkeling en vervorming; de betrekkingen der Nederlanders en hun bestuur tot andere volken en landen ; niet slechts op staatkundig gebied, niet binnen den kring dien men buitenlandsche poli- tiek noemt , niet alleen met het oog op de oorlogen met die landen ge- voerd; maar vooral ook op de handelsbetrekkingen die met hen zijn aan- geknoopt; den invloed dien wij op het buitenland en dit wederkeerig, in zoo menig opzicht, op ons heeft uitgeoefend. Dit brengt ons vanzelf tot een ander hoofdpunt, dat zoo vaak, zoo al niet geheel wordt buiten rekening gelaten, dan toch te veel op den ach- tergrond geschoven. Tot het leven eens volks behooren niet slechts zijne uiterlijke betrekkingen en de stoffelijke feiten zijner historiis. Om deze te begrijpen , om het ware volksleven , het verstandelijke en zedelijke leven *) T. a. pl. Voorrede, U. I— II. Digitized by Google REDEYOERING. 223 te kennen, mag men zijn onstoffelijke ontwikkeling, het tafereel van zijne zeden, van zijn huisselijk leven^ de geschiedenis der denkbeelden die het hebben beheerscht, en die zich afspiegelen en zijne letterkunde en konst- voortbrengsels , niet over het hoofd zien; ja^ men mag die van zijne stof- felijke en staatkundige lotgevallen niet scheiden, gehjk soms met opzet gedaan is ^). De historie kan natuurlijk slechts feiten bevatten; maar 'tzou weinig scherpzinnigheid y 'tzou historische kortzichtigheid verraden, als men die feiten. binnen den engen kring van het stoiSfelijke wilde bepalen; en de geschiedvorscher zal steeds de schoone les van Guizot moeten voor oogen hebben, dat juist dat, wat men onder den algemeenen naam van bescha- ving samenvat, het historische feit bij uitnemendheid is, waartoe alle anderen moeten medewerken en waarin zij zich oplossen ^). Men ziet daaruit tevens de onmogelijkheid om de stoiSfelijke en onstof- felijke feiten eener volksgeschiedenis van elkander te scheiden, zonder die geschiedenis uit haar verband te rukken , haar alle beteekenis te ontne- men^ haar tot een dor geraamte te misvormen, dat ons koud laat, omdat het leven alleen aantrekkelijkheid heeft voor het leven '). Zoo kennen wij dan de stof, waaruit de geschiedenis geweven is: in enkele breede trekken hebben wij haren omvang, haar wezen geschetst; wij hebben in haar geeischtvolledigheid en waarheid^ ten einde haar den ') B« T. door den hoogleeraar Sieoenbeek, in zijne SckeU der Oesckiedefds van den Oud-Ned. SkuU^ Yoorrede, bl. IX: «^Men zal in m\jne schets weinig of niets, tot de ge- #8chiedenis van wetenschappen , letteren en zeden behoorende, aantreffen, als H welk ik » meen , dat beter v«n de staatkondige geschiedenis wordt afgescheiden." *) Hieioire de la (Hvilisaiiau en Europe^ le Le^n: «^Ne semble-t-il pas, en effet, qae »\t fait de k dvilisation soit le fait par excellence, le fidt g&^ral et d^finitifi auquel toos »\&& antres viennent aboutir, dans lequel ils se r&umentP" ') Terecht zegt Bilderdijk, Geeckied. des Faderlande^ 1 Deel, bl. 2 — 3: Ar'tZyn der- Arhalve de bloote daden nict slechts, maar het is het verband der daden met de zeer ver- 9 schillende staatsinrichtingen ^ algemeene of bijzondere betrekkingen , welke uit den toestand jrder tijden en de wijze van beschouwing der zaken, die met dezen verandert, voortTloei- #den, die ten grond moet liggen, indien de Gesohiedenis niet alleen billgk, maar ook «^wezenlijk nuttig, verlichtend en verstandig zal zijn, en voor hart en gemoed, voor op- ATScherping en juistheid van oordeel, en tot ware kennis en inzicht der zaken van dienst 9 worden," Digitized by Google S24 W. J. A. JONCKBLOET stempel niet te ontnemen dier eenheid, die juist hare praktische belang^* rijkheid uitmaakt. De rechtmatigheid , de noodzakelijkheid van dien eisch^ de juistheid ''der gevolgtrekking die wij er uit hebben afgeleid, mogen nader worden in het licht gesteld door de beantwoording der tweede vraag: Waartoe beoefent men de geschiedenis des VaderlandsP Welke is hare strekking? II. Geschiedenis is dan uit den aard der zaak, bij uitnemendheid de we- tenschap der ervaring. Even als van alle voorwerpen, die het kenmerk der waarheid . dragen , moet men ook van haar kunnen getuigen : in haar wezen ligt haar doel. Is zij de ondervinding der volkeren , haar doel kan dan onmogelijk zijn alleen eene ijdele nieuwsgierigheid te bevredigen : zij mag niet verlaagd wor- den tot een schitterenden kaleidoskoop, waarmede volwassen kinderen spelen. Zeer zeker heeft onze historie, meer dan eenige andere^ hare dramati- sche aantrekkelijkheid. Wie zou niet gaame verwijlen bij die bladzijden^ die ons verkohdigen wat een volk tot eeuwigdurenden roem strekt! Hier staren wij, vol ontzag en bewondering, op dien langdurigen worstelstrijd^ waarbij tachtig jaren goed en bloed werd opgezet ter verkrijging van het kostelijkste recht van den zelfbewusten mensch : de vrijheid van geweten. Ginds klinkt ons de donder van 'tgeschut der Trompen en ns Ruiters met liefelijken klank in de ooren, daar iedere losbarting ons verkondigt, dat Neerlands zeeleeuwen zich een nieuwen, onverwelkbren lauwer om de slapen gewonden hebben. Daar weder staroogen wij die wakkere helden na , die nieuwe werelden aan onze driekleur onderwerpen , en het weelderig Oosten, met zijne rijke bron van schatten, aan ons cijnsbaar maken. Of wel, wij zijn trotsch op den naam van Nederlander^ als wij herdenken hoe een hoUandsch burger, naauwelijks in de eerste kracht der mannelijke ontwikkeling , de staatkunde van geheel Europa beheerscht; of hoe een hollandsch vorst, nog bijna jongeling, datzelfd^ Europa doet buigen voor zijn genie, en zich scharen om zijnen veldheersstaf, die den franschen belager van het europisch evenwicht tot slagboom zou strekken. Digitized by Google REDEVOERING. 225 Maar waar zouden wij ophouden, als wij den veelzijdigen roem van Nederland, de tallooze waarUjk gulden bladen uit zijne geschiedboeken in het breede wilden uitmeten I En toch, hoe streelend de gewaarwordingen ook mogen zijn, die deze namen bij ons opwekken; hoe gaame wij bij die herinneringen ook ver* wijien» de historie heeft hare taak niet volbracht, wanneer zij ons die glorierijke beelden van een schoon verleden voortoovert, om wellicht alleen onze nationale ijdelheid te prikkelen. Neen, zij heeft een hooger, waar- diger, heiliger roeping. Men heeft haar dikwerf een spiegel genoemd voor het levende geslacht: en terecht, mits wij maar duidelijk beseffen wat wij onder dat beeld te verstaan hebben. In het algemeen zuUen wij bij de beschouwing onzer geschiedanis als vanzelf genoopt worden tot eene vergelijking van het Nederland van thans met dat van vroeger dagen. En als wij dan ontwaren, dat wij eenmaal eene groote rol speelden op het tooneel der wereldhistorie; dat wij eenmaal den toon gaven aan Europa; dat wij in wetenschap en kunst, in glorie en deugd aan de spitse stonden der beschaafde natien die wij eerbied en ontzag afdwongen; dan zal dat ons geen vrijbrief kunnen schenken om, fier op dien roem, de handen in den schoot te leggen en, in het zalig genot van dien schoonen voortijd, in te sluimeren op de voorvaderlijke lauwers. — Zij het al ontegenzeggelijk , dat de geschiedenis ons wijst op vervhgen grootheid , gedeeitelijk althans te niet gegaan door omstandighe- den buiten ons, evenmin zal dit ons ten voorwendsel mogen strekken tot eene vadsige berusting in de werkeloosheid van hem, wiens rol is uit- gespeeld. Neen, juist omdat de geschiedenis een spiegel is, zal haar denkende beoefenaar zich geprikkeld voelen dien lauwer, met zooyeel zorg gekweekt, met zooveel dierbaar bloed besproeid, op nieuw te doen groenen. Noblesse ohlige^ is eene spreuk die ook voor natien beteekenis heeft; en een volk dat zulk een verleden had, is het aan zichzelf, zijnen vaderen en het nageslacht verplicht, zich eene eervolle toekomst te bereiden. Zoo immer, dan is onze geschiedenis geschikt om eene wankele nationaliteit te schra- gen , om de liefde tot den geboortegrond krachtiger te ontvonken. Maar 29 Digitized by VnOOQlC 226 W. J. A. JONCKBLOET het zij eene welbegrepen» werkdadige liefde: zij wekke ons op om voor onzen tijd te zijn wat de vaderen voor den hunnen waren ; want die niet streeft Haar het ideaal zal in middeknatigheid vergaan. En zoo wij al zien, dat de omstandigheden veranderd zijn, en de be- trekkingen der volken gewijzigd, laat vooral de geschiedenis ons leeren, dat die omstandigheden alleen ons niet gemaakt hebben hetgeen wij een- maal waren ; dat Nederland geen loutere speelbal is geweest in de hand der fortuin. De omstandigheden kunnen de grootheid eens volks wijzigen , maar die grootheid zelf wordt geboren uit de kracht, de degelijkheid , den moed en de voortvarendheid eener natie. De geschiedenis is daar^ om ons te toonen hoe het nederlandsche volk zich die omstandigheden heeft ten nutte gemaakt, of ze beheerscht. Aan ons de taak om het geheim dier kracht uit te vorschen. En hebben wij dat gevonden in die voUe overtuiging van eene zelfstandige , onafhankelijke natie te zijn; in den vasten wil dat te blijven; in die zedelijke kracht, die geboren wordt uit het besef vad hetgeen men aan God, zichzelven en zijn naasten verschul- digd is; in die opoffering voor een beginsel, die geene zelfzucht kent; in die standvastigheid, die zich niet laat afschrikken door beproeving of tegenstand; in die degelijkheid en dien eenvoud^ die zich niet laat ver- schalken door klinkklank en klatergoud; in die energie, te koste gelegd aan wat men waar, goed of schoon achtte; in dat vaste vertrouwen ein- delijk op Gods voorzienigheid , dat pal doet staan te midden van de woeste ^baren; — webiu^ dan er naar gestreefd om in onzen kring dat voorbeeld te volgen , die deugden te verlevendigen en in praktijk te brengen. Maar het leven eens volks is geene aaneenschakeling van louter glorie- rijke dagen, €n niet elk bedrijf verdient ons ter navolging te worden voorgesteld. Ook menige zwarte bladzijde bezoedelt onze geschiedboeken, zoo dikwerf hartstochten of verkeerde begrippen de feiten beheerschten. Het is een poetische wensch die bladen uit onze historie te willen scheu- ren, die sombere tooneelen der vergetelheid te wijden; de geschiedvor- scher die waarlijk beoogt, dat de geschiedenis hem ten spiegel strekken zal, kan aan dien wensch niet toegeven. Zij immers leeren hem zich te wachten voor de feilen die zoo treurige gevolgen hebben. Of zouden er leerrijker gebeurtenissen zijn dan die, welke uit de bloedige dagen van Digitized by Google REDEVOERING. 227 1618 en 1672 ons tegengrijnzen P Zolleh zij niet een vlammend schrik- beeld zijn tegen godsdienstigen en staatkundigen partijhaat? En die treu- rige verdeeldheid , die partijschap van twee eeuwen , die den staat gemar- teld heeft om hem eindelijk ten grave te doen slepen, bevat zij voor de naneven dier Loevesteiners of Oranjemannen geene belangrijke les? En zou het voor de praktijk geene leerzame ondervinding zijn, als wij, bij het onderzoek dier partijschappen, opklimmende tot hare bron^ op oorzaken stieten die dagelijks kunnen^orden herboren? Wie haar eenigsins van nabij beschouwt komt immers tot de overtui- ging dat zij deels voortsproten uit de zelfzucht eener zich vergodende oligarchische faktie. Maar in beginsel ligt haar grond dieper, en moet gezocht worden in die staatkundige tweeslachtigheid , geboren uit de ver- menging van oude overleveringen met nieuwe begrippen; van vervlogen toestanden met de eischen van het oogenblik; in een woord^ van stel- selloosheid bij de inrichting van den staatsvorm. Hadden de leden der Staten van HoIIand niet te sterk vastgehouden aan eene, uit vroeger staatsgesteldheid afgeleide^ volstrekte zelfstandig- heid , die onvereenigbaar is met het eenkbeeld van staatseenheid ; en ware daar niet uit voortgevlocid het beginsel van niet-overstemming , dat het algemeen dikwerf afhankelijk stelde van het inzicht of den nuk^van een enkel stedelijk regent , en dat de macht der stedelijke aristokratie tot in het ongerijmde deed stijgen; welligt ware deze nimmer een vloek voor het land geworden; wellicht besmette de gruwel der zelfzucht niet zoo dikwerf onze geschiedbladen '). Maar ook de betrekking des Stadhouders gaf aanleiding tot velerlei moeyelijkheden , omdat zij onoplosbare tegenstrijdigheden bevatte. Hadde met WiLLEM I eene reeks van konstitutionele graven een aanvang geno- men , die bezwaren hadden zich niet opgedaan. Maar toen de Staten zich sterk genoeg voelden om zelf als soeverein op te treden, toen zij zijne opvolgers benoemden, en hen in menig opzicht tot hunne ambtenaren Slikoslandt erkent volmondig, Staatk. Oeschriften^ I Deel, bl. 118, dat door de nadeelige bepalingen omtrent het niet orerstemmen, de deur geopend is ArvoonJ mede om ' de belangen der bysondere Leeden te doen prevaleeren boven die yan het gemeene lichaam." 29* Digitized by VjOOQ lC W. J. A. JONCKBLOET maakten, moest er wel strijd ontstaan, daar van den anderen kant de Stadhouder grootendeels de betrekking vervulde en de voorrechten genoot, die eenmaal hadden toebehoord aan den plaatsvervanger van een soeverein buiten en boven de Staten. Die tegenstrijdigheid moest uit den aard der zaak een kamp uitlokken. Niet alleen uit eigenbelang, maar ook om de dreigende anarchie te breidelen , en het door de regenten met voeten ge- treden volk te beschermen, waren de Stadhouders gedrongen, de oplos- sing dier tegenstrijdigheid te zoeken in de meerdere onaf hankelijkheid van een werkelijk Eminent Hoofd. De aristokratische richting daarentegen, strevende naar volkomen ontwikkeling, moest wel zoeken de voorrechten van hem, die deels aan de Staten ondergeschikt , deels boven hen verheven was , in te toomen , en zich des noods van den Stadhouder te ontdoen. — En ziedaar de dubbele oorzaak onzer treurige binnenlandsche twisten. Had men , zoodra zich de gelegenheid daartoe aanbood , met terzijdestelUng van alie persoonlijke bijoogmerken , met bewustheid, en naar vaste en eerlijke beginsels, den staat hervormd, hetzij dan op aristokratischen grondslag, of, hetgeen wenschelijker ware geweest, ^onder eenhoofdig maar beperkt bewind, in plaats van voortdurend het uit de omstandigheden geboren stelsel van overpleistering en transaktie te blijven huldigen , en er uit baat- zucht de gebreken van te vermeerderen ; het land zou gelukkiger zijn ge- weest, en de bittere geschiedenis der staatkundige partijen in Nederland zou geene boekdeelen vullen. Zoo wij ai de vaderen niet hard mogen vallen , dat zij in 1572 , onder den druk der omstandigheden , geene stelselmatige nieuwe orde van zaken konden invoeren ; zoo wij het betreuren dat men later geene genoegsame zedelijke kracht had om zich aan verderfelijken sleur te ontrukken; voor ons mag de les niet verloren gaan, die de gevolgen hunner handeling den onderzoeker geeft. Spiegelen wij ons aan hunne misgrepen, dan zullen wij prijs stellen op eene staatsinrichting, die op vaste en bewuste begin- selen gegrondvest, zich in volmaakte eenheid kan ontwikkelen; en vooral inziende , dat staatspartijen uit baatzuchtig eigenbelang voortspruitende ten verderve leiden, ook bij verschil van meening, ^n zijn in oprechte, be- langelooze liefde tot dat vaderland, waarvan wij allen fier zijn de zonen te heeten. Digitized by Google REDEVOERING. 229 Zoo ziju wij van lieverlede gekomen tot het hoogste doel dat de geschie- denis beoogt, van namelijk, als alle erVaring» eene leidsvrouw te zijn voor het tegenwoordige. En uit hetgeen wij reeds hebben bijgebracht laat zich licht afleiden hoe dit moet worden opgevat. Het kan onmogelijk de strekking der historie zijn om te dienen tot eene verzamelplaats van voorbeelden, die men in gelijksoortige omstandigheden maar heeft na te volgen. Dit kan in Nederland geen plaats hebben , waar de zee eener omwenteling de oude staatsinstellingen van de nieuweren scheidt. Maar buitendien zal men zelden de gebeurtenissen van vroeger tijd kunnen inroepen ter oplossing van een gelijksoortig vraagstuk van den dag , omdat de wereldgeschiedenis nimmer tweemaal hetzelfde feit onder dezelfde omstandigheden doet geboren worden. Is de geschiedenis de ervaring der Volkeren, welnu, zij strekke dan ook alleen, als alle onder- vinding, om het verband tusschen oorzaak en gevolg te leeren opsporen, en ons zoo te leiden tot de kennis der algemeene wetten volgens welke volkeren en staten zioh ontwikkelen. Z66 wordt, volgens de juiste uit- drukking van Sismondi ^) , de geschiedenis de grondslag voor de weten- schappeUjke kennis van de inrichting der maatschappij : niet omdat zij eene verzameling is van rechtstitels , dikwerf door geweld en list verkregen, maar omdat zij de bewaarplaats is van al de lessen die de ondervinding kan schenken. Door haar zoo te beschouwen, en daardoor alleen, hebben wij het in onze macht het tegenwoordige vast te knoopen aan het verledene; daar- door alleen kunnen wij deu weg vinden dien wij ons voor de toekomst hebben af te bakenen. Zoo predikt ons de geschiedenis , in hare afwisseling van gebeurtenissen , in hare schakeering van elkander vervangende begrippen op staatkundig gebied, dat ook het maatschappelijk volksleven gebonden is aan, en be- heerscht wordt door de eeuwige wetten van al het geschapene ; dat ook hier leven gelijkluidend is met zich ontwikkelen en vervormen, Zoo zien wij staatsinstelUngen groeyen, bloeyen en vergaan, om door anderen te worden vervangen; historische rechten vervallen, in den strijd tegen feiten *) HUtoire de9 Fraufau, Introdaction. Digitized by Google 230 W. J. A. JONCKBLOET waarin zich eene nieuwe maatschappelijke ontwikkeling openbaart; en die feiten, bij langdurige voortzetting , zelve wederom nieuwe rechten vormen. De oorzaak nu waarom voortgezette feiten rechten baren ^) ligt dieper dan in een bloot berusten in het/aeV accompli: \ is omdat die herhaling ge- tuigt dat het feit beantwoordt aan eene behoefte der maatschappij , wier leven en ontwikkelingsgraad er in wordt uitgedrukt. Dat zelfbewuste leven der natien kan niet gestremd worden: het is het middel waardoor zij voldoen aan de overal ingeschapen wet van beweging en vooruitgang. Maar juist omdat zij tijdelijke uitingen zijn van het volksleven, hebben staatkundige rechten slechts eene betrekkelijke zedelijke waarde : zij missen daardoor het karakter van eeuwigheid en onveranderlijkheid, en derhalve kan het nageslacht niet aansprakelijk zijn voor de begrippen van vroeger tijd, voor^de vormen waarin zij zijn verwezenlijkt. Maar de geschiedenis leert ons niet alleen dat staatsinstellingen veran- derlijk zijn , zij ontdekt ons tevens de vaste wet volgens welke alleen die verandering met vrucht kan plaats grijpen. De rede zegt ons reeds, dat, zoo staatsinstellingen alleen kracht en beteekenis hebben wanneer zij de uitdrukking zijn van den graad van ontwikkeling eens volks , slechts die hervorming waarborgen van degelijkheid en duurzaamheid oplevert, die in den bodem der nationale geschiedenis wortelt; dat wil zeggen, die door het volkskarakter bepaald is , en als het ware met en uit het volk is opge- groeid. En de geschiedenis van Europa in 't algemeen, die van onzen staat in het bijzonder, is daar om dit te bevestigen. Alva wilde met roekelooze hand een greep doen in onze staatsinstellin- gen, en die nederlandsche eenheid onder een volstrekt eenhoofdig bewind tot stand brengen , die tot de schoonste droomen van keizer Karel had behoord. Hij bekreunde zich om historische vormen noch nationale mee- ning; — maar hij vermocht zelfs niet de eerste schrede te zetten op die antinationale baan: het losgebarsten volksgevoel duldde de vreemde keten niet. Tweemaal zocht de bijna alvermogende staatsche aristokratie haar volledig ontwikkeld stelsel aan de natie op te dringen, door zich vrij te maken Yerg. Kluit, Geachiedenu der Staatmgering ^ IV Ded, bl. 468. Digitized by VnOOQlC REDEVOERING. 231 van dien stadhouderlijken hinderpaal, die in weerspraak was met haar beginsel; — tweemaal moest ook het schijnbaar reeds voor goed geves- tigde stelsel wijken voor den gloed der nationale herinnering, die in de Oranjevorsten het palladium van Neerlands roem, de beschermers der onderdrukte gemeente zag. EindeUjk sloopte de opeenhooping van organische gebreken in de in^ richting van den staat, geholpen door de veldwinnende theorien van alge- meen staatsrecht, na de weifelende houding door Willem IV aangenomen, het wrakke gebouw der Nederlandsche Republiek; maar de hervormingen van 1801 en 1805 doen zien, dat, ook zonder Napoleon, der Bataafsche Republiek, reeds zoo spoedig in hare grondvesten geschud, geene toekomst te wachten stond , omdat hare beginsels , hoe waar ook in vele opzichten , te veel in het afgetrokkene wortelden , en onvoorzichtig de hand hadden geslagen aan dat historische element, zonder hetwelk eene staatsregeling voor het volk een zinledige klank blijft zonder beteekenis, omdat het volks- leven niet slechts in het hoofd troont, maar ook in het hart tintelt. Vandaar dan ook die algemeene jubelkreet van alle partijen, toen in 1813 de nationale band tusschen Nederland en Oranje werd hersteld. Geene verandering dus zonder historischen grondslag. Maar de geschiedkundige ervaring leert ons tevens het noodzakelijke historische element in elke staatsontwikkeling te bepalen tot den eisch, om geene nieuwe instellingen te bouwen op eene theoretische bespiegeling , die niet de uitkomst is van de verstandeUjke en maatschappelijke ontwikke- ling der natie zelf, zichtbaar in het leven des volks, geUjk het zich af- spiegelt in zijne historie. Z66 leert de geschiedenis ons staatkundige wijsheid, als wij er de wet uit opdelven, dat wat geweest is niet wederkeert/ wat komen zal zich uit het bestaande moet ontwikkelen. En als zij ons doet opmerken dat de menscheUjke lotgevallen zich aaneenschakelen en ontwikkelen volgens eeu^ wige, hoogstwijze wetten, die ons duideUjker worden, naarmate wij dieper indringen in het wezen der historie, dan leert zij ons tevens berusten in den wil Gods, dan dwingt zij ons te vertrouwen en te aanbidden. Zoo bemoedigt zij in dagen van algemeenen kommer, zoo beneemt zij aUen twijfel aan de toekomst, zoo ademt ons uit haardegaestGodstegen, wiens Digitized by VnOOQlC 232 W. J. A. JONCKBLOET onstrembare werking ons ten waarborg strekt dat wij zijn bestemd om te streven naar waarh^id en licht. III. Er blijft ons nog over te spreken over de vereiscAien ter juiste beoefe- ning der vaderlandsche geschiedenis. Bij eene wetenschap zoo groot van omvang en van zoo dadelijken invloed op volksgeest, nationaliteit en staatkonde» is het van belang met juist- heid en behoedzaamheid den weg af te bakenen dien wij moeten inshutn om het onmetelijke veld met helderen» onbevooroordeelden blik te kunnen overzien. Is dan, vraagt men wellicht, die weg nog niet gevonden, of heeft die niet tot het doel geleidP. Is bij het tal van schrijvers van vroeger en later tijd, dat de pen wijdde aan de geheele of gedeeltelijke opteekening der lotgevallen van het nederlandsche volk, de klacht werkelijk gegrond, dat wij nog geene geschiedenis des vaderlands bezitten P Staan wij nog steeds aan den ingang van het pad, dat wij ons zelf hebben te banenP Helaasl M. H., dat wij op die vraag een bevredigend antwoord konden gevenl Veel, zoo niet alles rest nog te doen. De grondstof, waaruit het gebouw onzer geschiedenis moet worden opgetrokken, moge al zijn op- gedolven, zij moet, wil ze bruikbaar zijn, gereinigd worden van de sniet- ten waarmede zij is bezoedeld door nagenoeg allen die haar hanteerden. Niets dan de jaartallen onzer geschiedenis staat vast: al het overige moet worden herzien; en wij moeten thans nog, met het oog op onze historie, de klacht herhalen voor vele jaren door Thierry geslaakt ^) : //Er bestaan //op historisch gebied oiinaauwkeurigheden van verschillenden aard; eu zoo //de uitkomst van den arbeid der tijdrekenkundigen ons al voor grove // stoflFelijke dwalingen behoedt, er wordt een nieuwe arbeid gevorderd //om de valsche kleur en karakterschildering uit de geschiedenis weg te //wbschen. Men stelle zich toch niet voor, dat ons niets te doen over- //blijft dan een zedelijk oordeel uit te spreken over historische personen Letirea eur PHiiiaire de F^anee^ Lettre V, in fine. Digitized by Google REDEV0ERIN6. 233 //of gebeurtenissen : wij behooren eerst toe te zien, of menschen en /i^zaken werkelijk z66 zijn als men ze ons voorstelt; of het wezen dal men //hun toekent inderdaad het hunne is, dan of het niet ten onrechte uit //het tegenwoordige op het verledene is overgebracht, of ten minste aan //jonger tijdperken ontleend dan waarin zij voorkomen. Dit is het moeye- //Ujkste gedeelte van den arbeid die ons rest." Dat die uitspraak, ook in onzen tijd, geheel van toepassing is op den staat waarin onze geschiedenis verkeert, getuigen allen die zicb harer hebben aangetrokken ^), en 't zal ons straks duidelijk worden. Behoort de gemoedelijke geschiedvorscher in de eerste plaats naar waar- heid te streven, gelijk algemeen erkend wordt; en wil hij de geheele waarheid, de kennis der stoffelijke en zedelijke feiten, de kennis van hun wezenlijk karakter, van himne'echt historische kleur, — ijzeren vlijt alleen kan hem die verschaffen; want de eenige weg die hem daartoe openstaat, ^ is die lang en moeyelijk, is de volgehouden ernstige studie der his- torische bronnen. Hij verwachte niet, .dat hij een voldoend, geheel met de geschiedkundige waarheid overeenkomstig antwoord zou ontvan- gen uit den mond zelfs van onze meestgevierde historieschrijvers. De werken van Waqenaar en Bilderdijk, om ons tot de afgestorvenen te bepalen, hoe verdienstelijk ook in menig opzicht, zullen hem niet ont- slaan van de noodzake om uit eigen oogen te zien, als hij prijs stelt, niet slechts op de waarheid, maar de geheele waarheid; want zij hebben haar herhaaldelijk te korl gedaan : soms door eene minjuiste of onvolledige raededeeling der feiten zelf, maar veelvuldiger door met bevooroordeelde hand de gebeurtenissen in een verkeerd licht te schilderen. Wie hunner heeft duidelijk en plastisch den toestand des lands geschetst bij den aanvang der grafelijke regering? Wie ons een helder denkbeeld gegeven van het wezen van het ambt der graven in het oudste tijdperk; van de wijze waarop zij hier zijn aangesteld, van hunne betrekking tot den vorst, en het gebied dat zij bestuurden? Wie heeft aangetoond hoe, en onder welke omstandigheden zij zich onafhankelijk maakten? Wie dui- delijk de werking van het leenstelsel, in de verschillende tijdperken van ^^T^S' vooral Mr. Groen van PbiN3T]SB£B, Archivea^ Tom.I, Prol^m. pag. 26 — 2 80 Digitized by VnOOQlC 234 W. J. A. JONCKBLOET zijne ontwikkeling in deze landen, blootgelegd? Voorzeker niet Waxjenaar, wien het betrekkelijk het frankisch en middeneeuwsch staatsrecht zelfs aan de eerste gronden van kennis ontbrak, en die, in onwetendenden een- voud , soms aan de ongerijmdste voorstelling eener zaak het belagchelijkste oordeel daarover paart. Maar ook zelfs Bilderdijk niet, die op al de aangestipte punten zich aan geen diep opzettelijk onderzoek gewaagd heeft; enkelen ter vlucht of in 't geheel niet , anderen oppervlakkig en onvoUedig behandelt, gelijk b. v. zijne breede uitwijding over het leenstelsel leert *), waarin hij wel een overzicht geeft van de hierarchie van het stelsel, maar geen enkel woord rept over zijne eigenlijke natuur of den invloed dien het op het grondbezit uitoefende. En daarbij geraakt hij in zoo zonderling eene stemming, dat hij er zelfs niet voor terugdeinst om de onderdruk- king bijna te verheerlijken , en de 10^« eeuw als den gelukkigsten tijd te prijzen, sedert welken //nooit rechtschapener denkbeelden, nooit braver gevoelena" gekweekt zijn ^). En wanneer men zoo de achttien eeuwen onzer geschiedenis doorloopt, is er geene enkele, die niet meer of min onvolledig is voorgesteld, tot op de omwenteling van 1795 toe. De eerste oorzaak daarvan ligt hierin, dat men, of van de noodige bronnen verstoken was, die gedeeltelijk on- toegankelijk waren ; of dat men de diepere studie van vroegere toestanden verwaarloosde , hetzij doordien men geen vermoeden had van de karakte- ristieke eigenaardigheid die hen noodwendig van latere inrichtingen moest onderscheiden , hetzij, dat men zich liet verleiden om te berusten bij de min grondige algemeene gezichtspunten van het genie, dat in zijne hooge vlucht vergat zich te verdiepen in die schijnbare kleinigheden , die echter zoo dikwerf tot goed verstand der historische gebeurtenissen onmisbaar zijn. Maar de groote feil onzer historieschrijvers ligt niet in hunne onvolle- digheid. Wat het wezen onzer geschiedenis op veel gevaarlijker wijze verkracht, is de bekrompen eenzijdigbeid , die bij sommige schrijvers alle karakteristieke onderscheid der eeuwen oplost in de lokale kleur van hun eigen tijd. ') Oeach. des Faderkmds, I D., Bl. 112—125, en 298—338. *) T. a. pl., bl. 123. Digitized by Google REDEVOERING 235 Dit is de feil van Wagknaar bij voorbeeld, dien wij bij voorkeur tot het voorwerp onzer kritiek kiezen, daar zijn werk, volgens het eenparig getuigenis vdn alie schrijvers, bij de booefening onzer geschiedenis nog altijd onmisbaar is. Hijzelf waarschuwt, wel is waar, tegen // 't vooroordeel van veele histo- //rieschrijvers voor de Regeeringe, onder welke zij leven, die hun de Ge- // schiedenissen der vorige tijden, ongevoelig, heeft doen plooijen en her- //vormen naar de hunnen; even of een land juist altoos op eenerlei wijze ifmoest geregeerd zijn geweest *)." Hoe weinig hij intusschen zijne les in praktijk brengt, zal ons een enkel, maar zeer merkwaardig voorbeeld doen zien. Na verhaald te hebben, dat ten jare 440 de Armoriken het romeinsche juk hadden afgeschud, en wat hij noemt //eene vrije Staatsregering" tot stand gebracht , laat hij er deze beschouwing op volgen *) : // Doch op welk eene wijze zij hun nieuw Gemeenebest geschikt hebben ; // of de bjzondere Landschappen der Armorichen ieder de oppermagt in // zig zelf behouden , dan of zy dezelve aan eene algemeene Vergadering //opgedragen hebben; of hun verbond slegts een verbond van onderlinge //bescherming geweest zy, dan of de verscheiden' Landschappen des ver- //bonds, gelyk als een Landachap^ onder ^ene opperste Regeering staande, //geworden zyn; op welk eene wyze, de onderlinge geschilien tusschen // deze Landschappen werden afgedaan , en hoe zij , in 't maaken van vrede // eu oorlog te werk gingen ; van dit alles is ons niets , in de oude Ge- //denkschriften nagelaaten." Men ziet, er ontbreekt niets aan om ons te verplaatsen in de Republiek der Vereenigde Nederlanden, volgens de Unie van Utrecht zoo naauw ver- bonden //in alle forme ende maniere als off siiuyden maar een Provincie //waeren ^)"; en waar het netelige vraagstuk d^r submissie aitijd eene bron van ongeiegenheid is geweest ^). «) Faderl. Historie, I Deel, Voorrede, bl. XXXV. >) Vaderl. HUtorie, I Deel, bl. 278—279. •) Unie van Utrecht^ Art. 1. *) Zie b. V. PiBTER Paulus, op het XV« Artikel der Unie; Ferklaring enz., II Deel, bl. 160 Tlgg. 30» Digitized by Google 236 W. J. A. JONCKBLOET En zoo stelde men den loop der gebeurtenissen voor van den jare 410 ! Behoeft het nog gezegd, dat het een vereischte is, zich voor die feil te vrijwaren? Dergelijke verwarde voorstelUng verminkt hoofdzakelijk , maar niet uit- sluitendy de vroegere tijdvakken. Ook betrekkelijk later tijd heeft eene gruwelijke misvorming in de teekening der gebeurtenissen plaats gehad. Ten opzichte van het tijdvak der Republiek lag de oorzaak daarvan in de heerschende denkbeelden der staatspartijen , die de geschiedenis deden misbruiken tot een wapenhuis ter verdediging harer stellingen, en in de beschouwing van de historische ieiten zich geheel en al door hare eenzij- dige begrippen lieten beheerschen. Niets heeft der geschiedschrijving in ons vaderland meer geschaad, dan het bevooroordeelde standpunt» waarop de scbrijvers, onder den invloed der omstandigheden, geplaatst waren. En ook dit strekke ons tot eene waarschuwende les. Wagenaars werk, b. v., gedeeltelijk onder toezicht der Amsterdamsche burgemeesteren geschreven ^), draagt algemeen den stempel dier partij* begrippen. Hoewel hij beweert zich van alle vooroordeelen te hebben ontdaan, //en //den staat des Lands en der Regeeringe opgenomen, zoo als hy legt, niet // zo als wy hem gaame zouden hebben'' ^); heeft het staatsch-aristokratische prisma voortdurend zijn oog beneveld. Hij meent overal te zien //hoe onze //Vryheid, van vroeg af aan, belaagd geworden is*'*), vooral door //onze //Graven, die zo zeer den meester gespeeld, en 'sLands Vryheid verkragt //hebben"1). «Vandaar dan ook, dat in zijn oog onze geheele geschiedenis niet anders dan //als eene Historie der getergde, verdrukte, herleevende en // zegepraalende Vryheid des Vaderlands kan aangemerkt worden"*^). Die zegepraal is hem natuurlijk de volledige triumf van het staatsch- aristokratische bewind, met terzijdestelling der stadhouders, die d,e achter- gebleven^ schaduw waren dier graven, die steeds 'slands vrijheid hebben Zie Prof. Ttd£]iam in Bildebdijk^s Oeick. de% VaderUmda^ Xm D., 1« St., bl. 78. >) Vaderl. HUiorie, I Deel, Voorrede, bL XXXVI. ») T. a. pl., bl. VI. *) T. a. pL, bL IV. ft) T. a. pL, bL VIII. Digitized by Google REDEVOERING. 287 verkracht ; geUjk Simon van Slingelandt niet lang te voren zei : // dat de //naam van Vryheid hedendaags in veeler mond bedtiid eene Staatsregee- ffxmg sonder Stadhouders, eene independentie van de Provincien van //malkander, soo niet een yolslagen anarchit" *). Uit dat oogpunt, zoo eenzijdig als anti-nationaal, is het geheele tijdvak der Republiek bij Waoenaar behandeld. BiLDERDiJK is niet minder, hoezeer dan ook in tegenovergestelde rich- ting eenzijdig. Vooreerst is hij dikwerf meer rechtsgeleerde dan geschiedvorscher^); dat wil zeggen, hij houdt soms te veelhet geschreven recht ophetoog; zonder in zijne beschouwingen genoegsame plaats te gunnen aan de veranderingen of wijzigingen daarin feitelijk door den tijd en de gewoonte gemaakt. Bovendien, zeer uitsluitend monarchaal en Oranjegezind , anti-Wagenaarsch , en brandend van ijver om de verkeerde richting van diens Historie te be- strijden , verleidt hem dit maar al te dikwerf tot uitspraken en oordeelvel- lingen , die der historische onpartijdigheid te kort doen. Hij mist die kahnte die mede eene vereischte is bij den navorscher eener objektive wetenschap. Zijne warmste vrienden erkennen dan ook , niet slechts , dat zijn werk niet voldoet aan // den voilen eisch der geschiedkunde' als wetenschap" ^) ; maar ook dat hij wel eens opzettelijk in zijn kamplust zich tot overdrijving laat verleiden ^). Zeer juist is hij in dit opzicht door den heer Groen VAN Frinsterer geteekeud. Bij al den verdienden lof, dien hij Bilderdijk toezwaait, vooral wegens de Qpwekking van meer historischen zin, die niet berust in hetgeen men een tijdlang als het nec plus ultra van alle geschiedkundige wetenschap had beschouwd; bij al den lof dien hij hem niet kan onthouden als geniaal geschiedvorscher, doet hij hem kennen als te zeer beheerscht //door dat /y zelfvertrouwen , dat zich overgeeft aan de verleidelijke inblazingen van /^eene soort van historischen orakelzin; door die overmaat van kracht, die //zelfs in het min juiste geene middehnaat veroorlooft; door dien branden- Siaathmdige Geackri/ten, II Deel, bl. 107 en 4. ') Vcrg. de noot op het 11 Deel zijner Geschiedenis , bL 40. *) Prof. TrDEMAN in het XIII D. 1« Stuk ran Bildb&dus^s Oeeekiedeme, bi. 46. *) T. a. ph, bl. 55. Digitized by Google 238 W. J. A. JONCKBLOET //den ijver, die vervoert^ in stee van te leiden, dien onbuigsamen zin, //waarnaar de feiten zich plooyen liever dan er mede in botsing te komen. //Terwijl hij, zoo ten goede als ten kwade, de voorwerpen van zijne voor- //liefde of zijnen afkeer idealiaeert, doet zijn ijver om de dwaling te be- //kampen hem de grenzen der waarheid overschrijden; — en in de hitte //van den strijd laat bij zich herhaaldeUjk verleiden om veeleer met kracht /fdm met juistheid zijne slagen toe te brengen" ^). De feiten en dwaUngen van historieschrijvers als Wagenaar en Bil- DERDiJK zijn, meer dan eene dorre opsomming van regels, geschikt om ons de eischen eener ware en grondige studie der geschiedenis te ontvou- wen. Die dwaUngen dwingen ons, en wij kunnen het niet genoeg her- halen, terug te keeren tot de studie der bronnen, om ons eene heldere en juiste voorstelling van de geschiedenis des Vaderlands te vormen. Wij leven daartoe in een gelukkigen tijd, M. H.; want de overtuiging hier door ons uitgesproken , heeft zich in de katste jaren zoo levendig doen gevoelen , dat men allerwege de handen ineengeslagen heeft om die bronuen milder te doen vloeyen. Er is geen belangrijk tijdperk uit onze geschiedeuis, waarover niet door nieuw uitgegeven geschriften een helder- der Ucht is verspreid. De middeneeuwen , bet tijdvak der RepubUek , de omwenteUng van 1795, vooral het belangrijke tijdperk van den worstel- strijd met Spanje, aUes heeft ten voorwerp van nader onderzoek, van dieper studie gestrekt; en monografien, oorspronkeUjke staatsstukken , brieven die ons het karakter en de inzichten der handelende personen blootleggen; de voortbrengselen van den geest en den kunstzin des voor- geslachts; aUes is aan het Ucht gebracht, en kan door ons cijnsbaar ge- maakt worden aan de tot-stand-brenging van dat algemeene tafereel onzer geschiedenis, waarvoor men niet mag verzuimen partij te trekken van eU^e vordering die de wetenschap gemaakt heeft *). Is evenwel de tijd reeds aangebroken om die van zoovele zijden bijeen- vergaderde i^tof te verwerkenP Die bedenking mag niet onbeantwoord ^) Archivea^ Tom I, Frol^om., pag. 82 et 88. ^) Mr. G. GaoEN yan Psinstersb, Jrekives^ Tom I, Prol^g* pag. 47: «'Une histoire geii^ale doit constater lea conqu£te& que l'dtude a faites." Digitized by Google REDEVOERING. 239 blijveD. Nog voor weinige jaren verklaarde eenonzer uitmuntendste histo- riekenners; //Er bestaat nog geene geschiedenis der Nederlanden^ en zij ffkan nog niet tot stand komen; ter naauwernood hebben de voorbereidende // werkzaamheden een aanvang genomen ^)/^ Een twaalftal jaren is sedert die uitspraak verloopen: zou zij thans nog onvoorwaardelijk gehoor verdienen? Wij twijfelen er aan; en bij den rus* teloozen arbeid^ waarvan juist die jaren getuigen waren, komt het ons voor^ dat er geen geschikter tijd is dan de onze, en die meer kansen van welslagen oplevert voor het tot-stand-brengen eener algemeene geschiedenis des Vaderlands. - Het eerste^ ruwste werk is grootendeels volbracht: de stof is ruimschoots vergaderd; vele vroegcr niet gekende en hoogstmerkwaardige bronnen zijn algemeen toegankelijk , en daaronder de zoodanigen , die ons veroorloven een diepen blik te slaan in het karakter van tijden en personen. De vereischten ter behandeUng dier stof staan ons levendig voor den geest, en de zoo-even aangehaalde voortreffeiijke schrijver heeft zelf ons den weg dien wij te volgen hebben afgebakend, als hij ons ten plicht stelt: //met grooten ijver te onderzoeken; alle voorbarigheid te schuwen, //waar het op oordeelen aankomt; ieder bijoogmerk te laten varen, ieder //nevendoel, dat onze zucht naar waarheid zou kunnen doen betwijfelen" *). Webu, onze tijd levert waarborgen op voor de vervuiling van die plich- teu. Den ijver in het onderzoek zal niemand betwisten , die de werkzaam- heid der laatste jaren heeft gade geslagen. Ook aan de overige vereischten kunnen wij voldoen. Wij kennen de gebreken onzer voorgangers, en voor sommigen hunner feilen zijn wij door de omstandigheden behoed. 